Diaqnoz

Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11 · NICE CG178 konsensusu)

A. Aktiv-faza simptomları — aşağıdakılardan ən azı 2-si ≥ 1 ay davam etmiş olmalıdır; bunlardan ən azı biri (1)–(3) bəndlərindən seçilməlidir:

1. Sayıqlama (delusions)
2. Halusinasiyalar (xüsusilə eşitmə)
3. Düşüncə formal pozuntusu / dezorqanizə nitq
4. Qrossal dezorqanizə və ya katatonik davranış
5. Neqativ simptomlar (affektiv yastılıq, avolisiya, aloqiya)

B. Funksional pozulma — iş, münasibətlər və ya özünə baxımda əhəmiyyətli azalma.

C. İstisnalar — maddə təsiri və üzvi səbəb (toksikoloji skrining, beyin görüntüləməsi, laborator) istisna edilməlidir.

D. Affektiv diferensiasiya — affektiv epizod psixotik simptomları tam izah etmir (şizoaffektiv pozuntu kənara qoyulur).

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR (295.90) əlavə tələbi: ümumi xəstəlik müddəti ≥ 6 ay (1 ay aktiv faza + prodrom və/və ya residual mərhələ). Autizm və ya inkişaf nitq pozuntusu fonunda şizofreniya diaqnozu yalnız aydın sayıqlama və ya halusinasiya əlavə olaraq mövcud olduqda qoyulur.
• XBT-11 (6A20) fərqi: ≥ 1 ay aktiv simptom kifayətdir, ümumi 6 aylıq müddət tələbi yoxdur. Klassik alt-tiplər (paranoid, hebefrenik, katatonik) ləğv edilmiş, əvəzinə 6A25 simptom domenləri (pozitiv, neqativ, depresiv, manik, psixomotor, koqnitiv) və gediş kvalifikatorları (6A20.0 ilk epizod, 6A20.1 çoxsaylı epizod, 6A20.2 davamlı) istifadə olunur.
• NICE CG178 təcrübə əlavəsi: klinik diaqnoz strukturlaşdırılmış müsahibə (SCID-5 və ya MINI) və şiddət şkalası (PANSS və ya BPRS) ilə dəstəklənməli; ilk epizodda beyin MRT, EKG və metabolik baseline (qlükoza, HbA1c, lipid, prolaktin) tövsiyə edilir.

Mənbələr: WHO. ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics (Version 2024) — 6A20. APA. DSM-5-TR, 2022. NICE Clinical Guideline 178 (2014, 2019 yenilənmə).

Müalicə

Ümumi prinsiplər (NICE CG178 · APA 2021 · WFSBP 2015 · Maudsley 14e konsensusu)

1. Multimodal yanaşma: farmakoterapiya + psixososial müdaxilə + sistemli dəstək (icma, məşğulluq, ailə).
2. Pasiyentlə birgə qərar (shared decision making) — seçilən preparat, doza və yan təsir profili müzakirə edilir.
3. İlk epizodda atipik (II nəsil) antipsixotik, aşağı dozadan başla, tədricən titrasiya.
4. Effekt qiymətləndirməsi: 2–4 həftə; adekvat dozada 4–6 həftə cavab yoxdursa preparatı dəyiş.
5. Monoterapiya prinsipi — antipsixotik polipraqmaziyadan qaçın (klozapin + ikinci antipsixotik istisna).
6. Müalicə-rezistent şizofreniya (iki müxtəlif antipsixotikə adekvat doza və müddətdə cavabsız) → klozapin.
7. Dəstəkci müalicə ilk epizoddan sonra ≥ 1–2 il; çoxsaylı epizoddan sonra uzunmüddətli.
8. Psixososial müdaxilələr — KDTp və ailə müdaxiləsi bütün pasiyentlərə təklif edilməlidir.
9. Sistemli monitorinq — metabolik göstəricilər (çəki, qlükoza, lipid), EPS, prolaktin, EKG.
10. LAI (long-acting injection) — adhesiya problemində və ya pasiyent seçimi ilə.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE CG178: ilk epizodda standart dozanın aşağı yarısı kifayət ola bilər; klozapin — iki antipsixotikdən sonra rezistentlikdə birinci sıra; Erkən Müdaxilə Xidmətləri (EIP) — ilk 3 il intensiv multidisiplinarlı dəstək.
• APA 2021: dəstəkci müalicə müddəti ilk epizoddan sonra 2–5 il. Koqnitiv remediation və supported employment funksional bərpada effektiv kimi açıq tövsiyə edilir.
• WFSBP 2015: kəskin epizodda ekvivalent doza diapazonları — olanzapin 5–20 mq, risperidon 2–6 mq, aripiprazol 10–30 mq, kvetiapin 300–800 mq; adekvat müddət 4–6 həftə.
• AR Səhiyyə Nazirliyi Klinik Protokol (2009): atipik antipsixotik birinci sıra; ənənəvi neyroleptik — atipik əlçatan olmadıqda. Ümumi alqoritm NICE/APA ilə üst-üstə düşür.

Adı çəkilən metodikalar — qısa təsvir və mənbə

KDTp — Psixoz üçün Koqnitiv-Davranış Terapiyası

Psixotik simptomları (səs eşitmə, sayıqlama) "düşüncə–emosiya–davranış" formulasiyası daxilində yenidən qiymətləndirmə və davranış sınaqları. Standart kurs 16+ fərdi seans. Ətraflı: NICE CG178 §1.3.7.1; Wykes T. et al. Schizophr Bull 2008;34(3):523–537.

Ailə müdaxiləsi (Family Intervention)

Yüksək emosional ekspressiya (EE) olan ailələrdə psixoeducation, kommunikasiya təlimi və problem-həll. Pasiyent + ən azı bir ailə üzvü, 10+ seans, 3–12 ay. Ətraflı: NICE CG178 §1.3.7.2; Pharoah F. et al. Cochrane Database Syst Rev 2010;(12):CD000088.

Koqnitiv remediation

Kompüter və ya təlimçi-əsaslı koqnitiv məşqlər — diqqət, işlək yaddaş, icra funksiyası üzərində iş; 20–40 seans. Ətraflı: Wykes T., Huddy V., Cellard C., McGurk S.R., Czobor P. Am J Psychiatry 2011;168(5):472–485.

Supported Employment / IPS (Individual Placement and Support)

Real iş yerlərində birbaşa dəstəkli işə cəlb olunma ("place-then-train" prinsipi) — qabaqcadan hazırlıq mərhələsi olmadan iş axtarışına dərhal başlamaq. Ətraflı: NICE CG178 §1.3.7.3; Drake R.E., Bond G.R., Goldman H.H. et al. Lancet Psychiatry 2016;3(2):158–169.

EIP — Early Intervention in Psychosis

İlk psixotik epizoddan sonra 3 il ərzində intensiv multidisiplinarlı qayğı: aşağı doza farmakoterapiya, KDTp, ailə müdaxiləsi, məşğulluq dəstəyi. Ətraflı: NICE CG178 §1.4.

PANSS / BPRS — Şiddət şkalaları

PANSS (30 göstərici, 7 ballı), BPRS (18 göstərici) — strukturlaşdırılmış müsahibə əsasında psixotik simptomların kəmiyyət qiymətləndirməsi; baseline və müalicə ərzində izləmə üçün. Ətraflı: Kay S.R., Fiszbein A., Opler L.A. Schizophr Bull 1987;13(2):261–276 (PANSS); Overall J.E., Gorham D.R. Psychol Rep 1962;10:799–812 (BPRS).