İcmal AAP Clinical Practice Guideline (Pediatrics 2019), CDC ADHD Treatment, NICE NG87 və Cochrane mənbələrinə əsaslanır.
AAP Clinical Practice Guideline (Pediatrics 2019, 144(4):e20192528):
NICE Clinical Guideline NG87 (2018, 2019 yenilənmə): "ADHD-nin müalicəsində dərman müalicəsi tək başına olduğundan kombinə edilmiş yanaşma (medikament + psixososial müdaxilə) daha effektivdir."
MTA Cooperative Group RCT (Arch Gen Psychiatry 1999, n=579, 14 ay): Diqqət-defisiti hiperaktivlik pozuntusu olan 7–9 yaşlı uşaqlarda kombinasiya (medikament + intensiv davranış terapiyası) qrupu medikament-tək və davranış-tək qruplarına nisbətən daha yaxşı funksional nəticələr göstərmişdir.
| Mərhələ | Medikament | Qeyd |
|---|---|---|
| Birinci sıra | Stimulyantlar — metilfenidat və ya amfetamin törəmələri | Effekt ölçüsü Cohen d ≈ 0,8–1,2; cavab dərəcəsi 70–80%. Cortese 2018: uşaqlarda metilfenidat və amfetamin ən yaxşı effektivlik–tolerantlıq balansını verir |
| İkinci sıra | Atomoksetin (selektiv noradrenalin reuptake inhibitoru) | Cohen d ≈ 0,5–0,7. Stimulyant tolerantlığı, sui-istifadə riski, komorbid təşviş və ya tik halında seçilir |
| İkinci sıra | Uzunmüddətli quanfasin və ya klonidin (alfa-2 aqonistlər) | Cohen d ≈ 0,6. Komorbid tik və ya yuxusuzluq halında. Stimulyantlarla kombinasiya oluna bilər |
Mənbələr: Wolraich M.L. et al. AAP Subcommittee on Children and Adolescents With Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder. ADHD: Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents. Pediatrics 2019; 144(4):e20192528. NICE Clinical Guideline NG87 — Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management. MTA Cooperative Group. Arch Gen Psychiatry 1999; 56(12):1073–1086. Cortese S. et al. Lancet Psychiatry 2018; 5(9):727–738.
Mahiyyəti: Sinaptik dofamin və noradrenalin reuptake-i blok edən preparatlar — prefrontal kortekste icraçı funksiyaları və diqqət şəbəkəsini möhkəmləndirir.
Effektivlik: 70–80% pasiyentdə klinik cavab; effekt ölçüsü Cohen d ≈ 0,8–1,2 (DDHP simptom şkalalarında — ən böyük effekt). Cortese S. et al. şəbəkə meta-analizi (Lancet Psychiatry 2018, 133 RCT, n=14346): metilfenidat və amfetamin uşaqlarda ən yaxşı effektivlik-tolerant balans. AAP/NICE birinci sıra.
Klinik qərar: 6 yaşdan etibarən tətbiq oluna bilər. Klinik göstərişə uyğun olaraq qısa-təsirli (4 saat), orta-təsirli (6–8 saat) və ya uzun-təsirli (8–12 saat) formalardan biri seçilir. Yan təsirlər: yuxusuzluq, iştahsızlıq, baş ağrısı, çəki artımının yavaşlanması, ürək döyüntüsünün sürətlənməsi. Qarşı göstərişlər: ağır kardiovaskulyar pozuntular, psixoz, anoreksiya, aktiv maddə istifadəsi.
Mahiyyəti: Valideynlərə hədəf davranışları sosialleşdirmək, möhkəmləndirmə vermək, məhdudiyyətlər qoymaq bacarıqları öyrədilir. Strukturlaşdırılmış 8–14 həftəlik proqramlar (məsələn, "Incredible Years", "Triple P", "PMT-O").
Effektivlik: Effekt ölçüsü Cohen d ≈ 0,5–0,7 davranış simptomlarında. AAP 2019: 4–6 yaş üçün BİRİNCİ SIRA (dərmandan əvvəl). 6 yaşdan yuxarıda — dərmanın əlavəsi.
Klinik qərar: Hər DDHP halında valideynin strukturlaşdırılmış təlimə yönləndirilməsi tövsiyə olunur. İcma əsaslı, aşağı qiymətli qrup formatları (8–12 valideyndən ibarət) üstünlük təşkil edir.
Mahiyyəti: Müəllimə təlim verilir: hədəf davranışların qeydiyyatı, Daily Report Card, token economy, açıq qaydalar və nəticələr.
Effektivlik: AAP 2019 — birinci sıra; akademik və sosial nəticələri əhəmiyyətli yaxşılaşdırır. Praktiki addım: klinikist məktəblə əlaqə saxlamalı, müəllimə yazılı plan verməlidir.
Mahiyyəti: Canlı koçluq formatında valideyn-uşaq qarşılıqlı təsirinin yenidən qurulması. İki mərhələ: (1) Uşaq-yönlü (CDI) — istilik, müsbət əlaqə, "PRIDE" bacarıqları (praise, reflect, imitate, describe, enjoyment); (2) Valideyn-yönlü (PDI) — effektiv göstəriş, time-out. Mütəxəssis bir tərəfli güzgü arxasından valideynə qulaqlıqla canlı göstərişlər verir.
Effektivlik: 2024 meta-analizi (38 tədqiqat) — DDHP simptomları üzrə Hedges' g = 0,90, valideyn stresi g = 0,82, valideynlik davranışı g = 2,15. Birinci sıra məktəbəqədər DDHP üçün.
Mahiyyəti: Qeyri-stimulyant, mərkəzi sinir sistemi stimulyator deyil. Dofamini birbaşa təsir göstərmir.
Effektivlik: Cohen d ≈ 0,5–0,7 — stimulyantlardan zəif. Maksimum effekt 6–8 həftə sonra qeydə alınır. Klinik qərar: Stimulyant tolerantlığı, sui-istifadə riski, komorbid təşviş və ya tik pozuntusu olduqda seçilir.
Mahiyyəti: Prefrontal kortekste alfa-2 reseptor stimulyasiyası ilə icraçı funksiyaları yaxşılaşdırır.
Effektivlik: Cohen d ≈ 0,6 — orta. Klinik qərar: Komorbid tik pozuntusu və ya yuxusuzluq olduqda seçilir. Stimulyantlarla kombinasiya oluna bilər. Yan təsirlər: sedasiya, hipotenziya.
Yeniyetmələr üçün: vaxt idarəsi, planlaşdırma, materialın saxlanması, ev tapşırıqlarının izlənməsi. Abikoff H. et al. RCT — akademik nəticələri əhəmiyyətli yaxşılaşdırır.
Yetkin DDHP-də və komorbid təşviş/depressiya halında effektivdir. Safren S.A. et al. (2010) RCT: kombinasiya KDT + dərman təkbaşına dərmandan üstün. Uşaqlarda effektivlik məhduddur.
İddia: Beyin dalğalarını (theta/beta nisbəti) "öyrətmək" — konsentrasiyanı yaxşılaşdırır.
Sübutlar (NÜANS): 2024-cü il sistemli icmal və meta-analizi (38 RCT): probably-blinded reytinqlərdə neyrofidbek kontrol qrupundan əhəmiyyətli üstün DEYİL. Yalnız standart protokol (theta/beta, SMR, SCP) tətbiq edildikdə kiçik effekt görünür. Cortese S. et al. JAACAP 2016: "ehtimal effektiv" kateqoriyası, lakin proobzelitil-nəzarətli sınaqlarda effekt zəifdir. AAP 2019 — birinci sıra tövsiyə kimi qəbul ETMİR.
Klinik qərar: Aparat-əsaslı, uzunmüddətli kurslar tələb edən bahalı müdaxilədir; bir çox sığorta sistemində ödənilmir. Sübuta əsaslı dərman və davranış müdaxiləsindən imtina ilə nəticələnməməlidir. AAP klinik göstərişində birinci sıra tövsiyə kimi qəbul edilmir.
İş yaddaşı (working memory) təlimi. Sonuga-Barke E. et al. meta-analiz (Am J Psychiatry 2013): qısamüddətli effekt var, lakin DDHP-nin əsas simptomlarına və akademik nailiyyətə ümumiləşmə məhduddur. Tövsiyə yoxdur.
SPECT DDHP diaqnostikası üçün klinik etibarlı vasitə deyil. APA və AAP rədd edir. Standart psixiatrik qiymətləndirməni əvəz edə bilməz. Bahalı, etibarlı diaqnoz vermir.
Omega-3: Bloch M.H. & Qawasmi A. meta-analizi (2011) — kiçik effekt (d ≈ 0,15–0,3). Standalone müalicə kimi tövsiyə yoxdur, əsas müalicəyə əlavə kimi məhdud rol.
Feingold pəhriz, qida boyalarının çıxarılması: Nigg J.T. et al. meta-analizi (2012) — kiçik effekt, lakin çoxsaylı metodoloji məhdudiyyətlər. Universal tövsiyə yoxdur.
"Şəkər DDHP-yə səbəbdir": 16 RCT-dən ibarət Wolraich M.L. et al. meta-analizi (1995, JAMA): mif. Şəkər və DDHP arasında səbəb-nəticə əlaqəsi yoxdur.
Heç bir RCT-də DDHP-də effektivliyi sübutlanmayıb. Cochrane (Heirs M., Dean M.E. 2007) homeopatiyada sübut yetərsiz hesab etmiş. Klinik tövsiyə yoxdur.
AAP mövqeyi (Pediatrics 2019, 144(4):e20192528): "DDHP üçün stimulyant medikamentlərin uzun istifadə tarixi, geniş sübut bazası və yaxşı tolerantlıq profili mövcuddur. Sübut bazası olmayan tamamlayıcı və alternativ müdaxilələrə əsaslanaraq sübuta əsaslı müalicədən imtina edilməsi tövsiyə olunmur."
Cortese S. et al. (Lancet Psychiatry 2023) uzunmüddətli izləmə icmalı: Stimulyantlar 60 ildən artıq müddətdə ən geniş tədqiq edilmiş psixiatrik dərmanlardandır; uzunmüddətli izləmə tədqiqatlarında əhəmiyyətli mənfi nəticə qeydə alınmamışdır.