İcmal NICE CG113 (GAD/Panik), NICE CG159 (Sosial anksiyete), APA və ADAA göstərişlərinə əsaslanır.
NICE CG113 (Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management): "Yüngül-orta narahatlıq pozuntularında addım-addım yanaşma (stepped care) tövsiyə olunur — psixoeducation və guided self-help əvvəl, sonra individual KDT və ya farmakoterapiya. Ağır hallarda — KDT VƏ ya SSRI, kombinasiya isə üstün effektivlik göstərir."
APA Clinical Practice Guidelines for CBT in Anxiety Disorders: "KDT — narahatlıq pozuntuları və OKP üçün birinci sıra psixoterapevtik müdaxilədir."
Yayılma: Bütün narahatlıq pozuntularının ömürlük yayılması — 28%; illik yayılma — 18%. Generalizə olunmuş narahatlıq — 6% ömürlük; panik pozuntu — 4%; sosial fobiya — 12% ömürlük; spesifik fobiyalar — 12% illik.
| Pillə | Müdaxilə |
|---|---|
| 1 | Aşkarlama, qiymətləndirmə, məlumat və monitorinq |
| 2 | Aşağı intensivlikli psixoloji müdaxilə: guided self-help, psixoeducation qrupları, fiziki məşq |
| 3 | Yüksək intensivlikli psixoloji müdaxilə (KDT və ya tətbiq olunan rahatlama) VƏ ya farmakoterapiya (SSRI) |
| 4 | Müalicə-rezistent hallar üçün ixtisaslı tibbi yardım |
| Sıra | Preparat sinfi | Qeyd |
|---|---|---|
| Birinci sıra | SSRI (eskitalopram, paroksetin, sertralin, fluoksetin) | NICE və APA — birinci sıra. Effekt 4–6 həftədə görünür. Erkən mərhələdə (ilk 1–2 həftə) qısamüddətli narahatlıq artımı mümkündür |
| Birinci sıra alternativ | SNRI (venlafaksin XR, duloksetin) | FDA təsdiqi GAD üçün |
| İkinci sıra | Pregabalin | NICE — GAD üçün ikinci sıra; sürətli effekt (1 həftə) |
| Spesifik hallar | Buspiron | GAD üçün — yüngül effekt; SSRI ilə kombinasiyada augmentasiya kimi |
| Qısamüddətli | Benzodiazepinlər (lorazepam, klonazepam, alprazolam) | Yalnız kəskin krizdə, <4 həftə; tolerantlıq, asılılıq və geri çəkmə riski. Uzunmüddətli istifadə tövsiyə edilmir |
| Adekvat trial | — | Hər preparat üçün 8–12 həftə adekvat dozada; iki adekvat trialdan sonra cavab yoxsa augmentasiya və ya psixoterapiya əlavə edilir |
Mənbələr: NICE CG113 — Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management. NICE CG159 — Social anxiety disorder: recognition, assessment and treatment. Bandelow B. et al. World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) Guidelines for the pharmacological treatment of anxiety disorders, OCD and PTSD — 2nd revision. World J Biol Psychiatry 2023.
Mahiyyəti: Narahatlıq saxlayan koqnitiv qaydaların (felaket düşüncələri, qaçınma, təhlükə qiymətləndirməsində səhvlər) və davranış nümunələrinin (qaçınma, təhlükəsizlik davranışları, məhdudiyyətlər) yenidən qurulması. Pozuntu növünə görə spesifik adaptasiyalar mövcuddur.
Effektivlik: Hofmann S.G., Smits J.A. (J Clin Psychiatry 2008) sistemli icmal və meta-analizi (27 RCT): KDT-nin narahatlıq pozuntularında effekt ölçüsü Cohen d ≈ 0,7–1,2 (orta-böyük). Carpenter J.K. et al. (Depress Anxiety 2018, 41 RCT meta-analiz): KDT-nin uzunmüddətli effektivliyi farmakoterapiyadan üstündür (residiv tezliyi az). NICE və APA — birinci sıra.
Mahiyyəti: Wolpe J. və Marks I. tərəfindən sistemləşdirilmişdir. Pasiyent qorxulu stimullara (situasiyalar, hisslər, fikirlər) struktur və qradual şəkildə məruz qalır; qaçınma və təhlükəsizlik davranışlarından imtina edilir; nəticədə qorxu refleksinin sönməsi (extinction learning) baş verir. Tipik formatları: in vivo ekspozisiya (real situasiya), interoseptiv ekspozisiya (panik üçün — bədən hisslərinə), virtual ekspozisiya (VR), imaginal ekspozisiya.
Effektivlik: Norton P.J., Price E.C. (J Nerv Ment Dis 2007) meta-analizi: ekspozisiya terapiyası narahatlıq pozuntularında ən böyük effekt göstərir. Spesifik fobiyalarda 1–2 seans intensiv ekspozisiya cavab dərəcəsi 80–90%. Panik pozuntuda PCT (Barlow D.H., Craske M.G. — Panic Control Treatment): cavab dərəcəsi 65–75%.
Mahiyyəti: Sinaptik serotonin və ya serotonin/noradrenalin geri qaytarılma inhibitorları. Narahatlıq pozuntularında 4–6 həftədə tam effekt görünür.
Effektivlik: Bandelow B. et al. (Lancet Psychiatry 2018, 234 RCT meta-analiz): SSRI/SNRI plasebodan əhəmiyyətli üstündür; effekt ölçüsü orta (Cohen d ≈ 0,3–0,4). Eskitalopram, paroksetin, sertralin — narahatlıq pozuntularında ən geniş tədqiq edilmişdir.
Öst L.G. tərəfindən hazırlanmış. GAD üçün NICE alternativ birinci sıra psixoterapiyalardan biri kimi tövsiyə edilir.
Birinci sıra: KDT (xüsusən PCT — Panik Control Treatment) və/və ya SSRI. Tam ekspozisiya kompenenti agorafobiyanın həll edilməsi üçün vacibdir (Gloster A.T. et al., J Consult Clin Psychol 2011 RCT — terapevt-rəhbərli ekspozisiya KDT-nin effektini artırır). Kombinasiya kəskin fazada ən effektiv; saxlama fazasında KDT antidepresantdan üstündür (residiv az).
Birinci sıra: KDT, xüsusən Clark D.M.-in koqnitiv modeli (rolik təcrübə, video qeydiyyat geri əlaqə). Mayo-Wilson E. et al. (Lancet Psychiatry 2014, 101 RCT şəbəkə meta-analizi): individual KDT ən effektiv. Farmakoterapiya — SSRI/SNRI birinci sıra; β-blokatorlar (propranolol) yalnız çıxış narahatlığı (performance anxiety) üçün məhdud istifadə.
Birinci sıra: Bir-iki seansda intensiv in vivo ekspozisiya (Öst L.G. — One-Session Treatment). Cavab dərəcəsi 80–90%. Farmakoterapiya rutin tövsiyə deyil.
Birinci sıra: Uşaqlarda — KDT (valideyn iştirakı ilə); SSRI yalnız ağır hallarda. Yetkinlərdə — KDT və/və ya SSRI.
Birinci sıra: Davranış müdaxiləsi (qradual ekspozisiya, möhkəmləndirmə); valideyn-mediasiyalı yanaşmalar. SSRI (xüsusən fluoksetin) ağır hallarda nəzərdə tutulur (Black B., Uhde T.W. RCT 1994).
Kabat-Zinn J. tərəfindən hazırlanmış. Hofmann S.G. et al. (J Consult Clin Psychol 2010) meta-analizi — narahatlıq və depressiyada orta effekt. KDT-yə əlavə və ya alternativ kimi.
Hayes S.C. tərəfindən hazırlanmış. Narahatlıq pozuntularında KDT-yə müqayisəli effektivlik; A-Tjak J.G. et al. (Psychother Psychosom 2015) meta-analizi.
Kəskin fazada kombinasiya monoterapiyadan üstün; uzunmüddətli izləmədə KDT effekti saxlanılır, SSRI kəsildikdə residiv riski artır.
Tolerantlıq, asılılıq, kogal pəzəri, koqnitiv pozulma riski. NICE və APA: yalnız qısamüddətli kriz idarəsi üçün (<4 həftə). Yaşlı pasiyentlərdə ehtiyatla — yıxılma və demensiya riski (Beers Criteria).
Bəzi tədqiqatlar yüngül effekt göstərir, lakin standartlaşdırma və qarşılıqlı təsirlər problemlidir. Kava — hepatotoksiklik səbəbiylə bir sıra ölkələrdə qadağandır. Birinci sıra tövsiyə üçün sübut yoxdur.
Spesifik çatışmazlıq olmadıqda narahatlıq üçün effekt sübutu yoxdur.
EMDR PTSP üçün sübuta əsaslıdır (bax: 6B40 supplementi); narahatlıq pozuntularında məhdud effekt sübutu var, KDT-dən üstün deyil. Birinci sıra deyil.
Narahatlıq pozuntularında effekt sübutu yetərli deyil; standart müalicəni əvəz edə bilməz.
EEG neyrofidbek narahatlıq üçün məhdud sübuta malikdir; KDT-dən üstünlük yoxdur. Birinci sıra deyil.
İcmal mənbələri: NICE CG113. NICE CG159. Bandelow B. et al. WFSBP Guidelines 2023. Hofmann S.G., Smits J.A. J Clin Psychiatry 2008;69(4):621-632. Carpenter J.K. et al. Depress Anxiety 2018;35(6):502-514. Mayo-Wilson E. et al. Lancet Psychiatry 2014;1(5):368-376.