İcmal yalnız NICE CG170, AAP, CDC, Cochrane, ASHA və FDA mənbələrinə əsaslanır. Hər iddiadan sonra əsas mənbə qeyd edilir.
AAP Clinical Report (Hyman S.L., Levy S.E., Myers S.M., Pediatrics 2020): "Autizm spektri pozuntusunun əsas əlamətlərini hədəfləyən sübuta əsaslı dərman müalicəsi mövcud deyil. Müalicənin əsasını davranış müdaxilələri, təhsil dəstəyi və ailə təlimi təşkil edir; farmakoterapiya yalnız spesifik komorbid simptomlara hədəflənir."
NICE Clinical Guideline CG170 (2013, 2021 baxış): "ASP-nin əsas əlamətləri üçün dərman müalicəsi tövsiyə edilmir. Spesifik sosial-kommunikativ müdaxilə nəzərdən keçirilməlidir."
FDA təsdiqi: ASP-də davranış komorbidlikləri (irritabellik və aqressiya) üçün təsdiq olunmuş preparatlar — risperidon (≥5 yaş, 2006) və aripiprazol (≥6 yaş, 2009). Bu preparatlar autizmin əsas əlamətlərini hədəfləmir.
Diaqnoz təsdiqlənərsə, AAP 2020 multimodal müdaxilə tövsiyə edir:
Mühüm prinsip: ASP-nin əsas əlamətlərini (sosial qarşılıqlı təsir, məhdud-stereotipik davranış) müalicə edən FDA-tövsiyəli preparat YOXDUR. Dərman yalnız komorbid simptomlara hədəflənir.
| Hədəf simptom | Birinci sıra | İkinci sıra / qeyd |
|---|---|---|
| İrritabellik / aqressiya | Davranış müdaxiləsi (FBA-əsaslı). İnadekvat cavab halında: Risperidon (≥5 yaş, FDA 2006) — başlanğıc 0,25 mq gecə, maks. 2 mq səhər + 0,5 mq gecə; və ya Aripiprazol (≥6 yaş, FDA 2009) — başlanğıc 1 mq gecə, maks. 15 mq gecə | Yan təsirlər: çəkidə artım, sedasiya, hiperprolaktinemiya. Müntəzəm metabolik monitorinq (kilo, qan şəkəri, lipidlər) tələb olunur |
| DDHP simptomları | Metilfenidat (off-label, RUPP-PI 2005: cavab dərəcəsi ASP+DDHP-də 49%, neyrotipik DDHP-də 70%). Aşağı dozadan başlanır | Atomoksetin (10 mq gecə → maks 60 mq) və ya uzunmüddətli quanfasin / klonidin — komorbid tik və ya stimulyant tolerantlığı halında |
| Narahatlıq / OKP-bənzər təkrar davranış | Davranış müdaxiləsi (KDT uyğunlaşdırılmışı, ekspozisiya). Lazım gəldikdə: SSRI (fluoksetin, sertralin) — fərdi, aşağı dozadan | RUPP-A 2009 (sitalopram): autizmin əsas əlamətlərinə təsir göstərmir. Yalnız aydın komorbid təşviş/OKP halında |
| Yuxu pozuntuları | Davranış müdaxiləsi (yuxu hijyeni, davranış planı) | Melatonin qısamüddətli istifadə — Cochrane (Rossignol & Frye 2011) — ASP-də yuxu başlanğıcı və müddətini yaxşılaşdırır |
| Öz-özünə zərər (ağır) | Funksional Davranış Qiymətləndirməsi (FBA) → Pozitiv Davranış Dəstəyi (PBS) planı | Risperidon və ya aripiprazol — davranış müdaxiləsinə əlavə kimi |
| Komorbid depressiya / yeniyetmələr | KDT uyğunlaşdırılmışı | SSRI — fərdi qiymətləndirmə |
Mənbələr: Hyman S.L., Levy S.E., Myers S.M. AAP Council on Children with Disabilities. Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder. Pediatrics 2020; 145(1):e20193447. Volkmar F. et al. AACAP Practice Parameter for the Assessment and Treatment of Children and Adolescents With Autism Spectrum Disorder. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2014; 53(2):237–257. CDC Clinical Screening for Autism Spectrum Disorder.
Mahiyyəti: Tətbiqi davranış analizinin (Applied Behavior Analysis — TDA) prinsipləri əsasında strukturlaşdırılmış müdaxilə. ABC-modeli (anteseden — davranış — nəticə) və müsbət möhkəmləndirmə vasitəsilə istənilən bacarıqlar (göz təması, ad çağırışına cavab, sözlər, oyun, özünügizetmə) addım-addım öyrədilir. Tövsiyə dozası: 25–40 saat/həftə, ilk 2–3 il.
Effektivlik: Cochrane sistemli icmalı (Reichow B. et al., 2018, n=794): EIBI iştirakçıları nəzarət qrupu ilə müqayisədə IQ-də 9–15 standart bal yüksəliş, dil və adaptiv funksiyada əhəmiyyətli irəliləyiş. CDC və AAP — birinci sıra tövsiyə.
Klinik qərar: Diaqnoz qoyulan kimi (2–4 yaş) tövsiyə edilməlidir. Gec başlanması effektivliyi azaldır, lakin tamamilə imtina etmək olmaz.
Mahiyyəti: 12–60 aylıq uşaqlar üçün — TDA prinsiplərini inkişafyönlü, münasibət-əsaslı yanaşma ilə birləşdirir. Naturalist oyun və gündəlik fəaliyyətlər zamanı tətbiq olunur. Valideyn-mediasiyalı versiyası evdə tətbiq edilir.
Effektivlik: Dawson G. et al. RCT (Pediatrics, 2010): 24 ay sonrası ESDM qrupunda IQ orta hesabla 17,6 standart bal artmış (kontrol — 7,0 bal); adaptiv davranış və autizm diaqnostik şiddəti əhəmiyyətli yaxşılaşmışdır. Sandbank M. et al. meta-analizi (2020, 130 RCT, n=6240): NDBI yanaşmaları sosial kommunikasiya, dil və adaptiv funksiya nəticələrində əhəmiyyətli effekt göstərir.
Klinik qərar: 12–60 ay diapazonunda birinci seçim. Ailəyə öyrədilərək evdə davam etdirilir.
Mahiyyəti: Naturalistic Developmental Behavioral Interventions — birgə diqqət, simvolik oyun, qarşılıqlı təsir, motivasiya kimi əsas inkişaf sahələrində iş. JASPER (Kasari C., UCLA) — birgə diqqət; PRT (Pivotal Response Treatment, Koegel R.) — uşağın motivasiya etdiyi seçim əsasında.
Effektivlik: NICE CG170 (2013/2021) — autizmin əsas əlamətləri üçün spesifik sosial-kommunikativ müdaxilə kimi tövsiyə.
Mahiyyəti: Birləşmiş Krallıqda Pickles A., Green J. və əmkdaşları tərəfindən hazırlanmış valideyn-mediasiyalı kommunikasiya-yönlü müdaxilə. 2–5 yaş arası uşaqlar üçün, 12 ay ərzində 18 seans (orta hesabla 16 seansa iştirak). Terapevt valideynlə birlikdə video qeyd-əsaslı koçluq seansı keçirir: valideynin uşağın iniciativlərinə "sinxron" cavab verməsi (parental synchrony) öyrədilir. Bu — uşağın kommunikasiya inisiativlərinin artımına, sonradan isə autizm simptomlarının azalmasına gətirib çıxarır.
Klinik effektivlik: İlkin RCT (Green J. et al., Lancet 2010, n=152, 3 mərkəz — London, Manchester, Newcastle): 13 ay sonra ADOS-G ümumi balda qruplararası əhəmiyyətli fərq qeydə alınmamış, lakin valideyn-uşaq qarşılıqlı təsiri və uşağın kommunikasiyası göstəricilərində əhəmiyyətli yaxşılaşma. Uzunmüddətli izləmə (Pickles A. et al., Lancet 2016): 6 il sonrakı izləmədə autizm simptomlarının azalması effekti SAXLANIR — bu, autizm spektri pozuntusunda erkən müdaxilənin uzunmüddətli simptom azaldıcı təsirini ilk dəfə RCT-də sübut edən nəticə oldu (Pickles 2023 mediasiya analizi).
ESDM-dən fərqi: ESDM birinci növbədə təlimli mütəxəssis tərəfindən uşağa birbaşa müdaxilədir (valideyn versiyası əlavə kimi tətbiq olunur); PACT isə tamamilə valideyn-mediasiyalıdır — terapevt valideynlə işləyir, valideyn isə uşaqla işləyir. PACT daha az tezlikli (12 ay üçün 18 seans), kommunikasiya domeninə daha dar yönəldilmişdir. Hər iki üsul peer-reviewed RCT sübutuna malikdir; valideynin müdaxilədə fəal iştirakı imkanı olmadıqda ESDM, ailə-mərkəzli yanaşma seçildikdə PACT göstərişlidir.
Mənbə: Green J. et al., Lancet 2010 (PMC2890859); Pickles A. et al., Lancet 2016 (PIIS0140-6736(16)31229-6); Pickles A. et al., 2023 mediasiya analizi (PMC10953331).
| Preparat | FDA təsdiqi | Yaş | Effektivlik |
|---|---|---|---|
| Risperidon | 2006 | ≥5 yaş | RUPP RCT: ABC-İrritabellik səviyyəsində 43% azalma; "much improved/very much improved" — risperidon qrupunda 76%, plasebo qrupunda 12% |
| Aripiprazol | 2009 | ≥6 yaş | 2 RCT (Marcus R. et al., 2009; Owen R. et al., 2009): ABC-İ-də əhəmiyyətli azalma. Risperidona müqayisəli effektivlik (Ghanizadeh A., 2014). |
Klinik qərar: Yalnız ağır irritabellik və ya aqressiya hallarında, davranış müdaxiləsi adekvat cavab vermədikdə təyin edilir. Yan təsirlər: çəkidə artım, sedasiya, hiperprolaktinemiya, metabolik dəyişikliklər. Bu preparatlar autizmin əsas əlamətlərinə təsir göstərmir.
Stimulyantlar (metilfenidat) ASP və DDHP komorbidliyində effektiv ola bilər (RUPP-PI 2005, n=72: cavab dərəcəsi 49%, neyrotipik DDHP-də müvafiq göstərici 70%). Yan təsirlər (irritabellik, sosial qaçınma) ASP olan pasiyentlərdə daha tez müşahidə olunur. Klinik qərar: Müalicə aşağı dozadan başlanmalı və diqqətli klinik izləmə aparılmalıdır.
Fluoksetin, sertralinin sübutu məhduddur (RUPP-A 2009 — neqativ nəticə): autizmin əsas əlamətlərinə təsir göstərmir; lakin komorbid OKP-da kompulsiyaları azalda bilər. Klinik qərar: Yalnız aydın komorbid təşviş/OKP halında.
Mahiyyəti: Ergoterapevt tərəfindən aparılan strukturlu, fərdi seans formasında oyun-əsaslı sensor stimullaşdırma (vestibular, proprioseptiv, taktil). Hədəf — funksional davranış, nəinki sensor "cavab".
Effektivlik (NÜANS): İki RCT (Schaaf R. et al., 2014, 2018): Goal Attainment Scaling-də müsbət effekt (effekt ölçüsü 0,72–1,62). AOTA "evidence-based practice" kimi 4–12 yaş üçün tanıyır. LAKİN: "Sensor stimullaşdırma" adı altında qeyri-strukturlu, sertifikatsız mütəxəssis tərəfindən aparılan "sensor-bazalı müdaxilələr" (sensory-based interventions, SBI) — sübutu zəifdir; SBI-ni ASI ilə qarışdırmaq olmaz.
Klinik qərar: Yalnız sertifikatlı ergoterapevt tərəfindən aparılan klassik ASI əlavə müdaxilə kimi tövsiyə oluna bilər. ABA/ESDM-ı əvəz etmir.
UCLA-nın 16 həftəlik strukturlaşdırılmış sosial bacarıq təlimi. Laugeson E. RCT-lərində sosial əlaqə kvalitesində əhəmiyyətli irəliləyiş. Yeniyetmə dövründə kömək üçün tövsiyə.
PECS, planşet-əsaslı kommunikasiya cihazları. Verbal nitqi məhdud uşaqlarda kommunikasiya kanalını açır. Ganz J.B. et al. (2012) meta-analiz — kommunikasiya bacarıqlarında əhəmiyyətli effekt.
Pasiyentin əlini "fasilitator"un tutaraq onun klaviatura/yazma cihazında "ünsiyyət" qurması iddiası. Çoxsaylı kontrollu ikiqat-kor tədqiqatlar göstərmişdir ki, mətnin müəllifi pasiyent deyil, fasilitatorun özüdür (idemotor effekti). ABAI və ASHA "diskreditasiyaya uğramış üsul" kimi rəsmən rədd edib. FC vasitəsilə yanlış cinsi istismar ittihamlarının olduğu hüquqi hallar mövcuddur. İstifadə etiketik cəhətdən qəbuledilməzdir. [ASHA Position Statement 2018; ABAI Position Statement]
"Heavy metal atılması" iddiası ilə tətbiq olunur. Heç bir RCT-də autizmlə əlaqəsi sübutlanmayıb. AAP, FDA və CDC qarşı xəbərdarlıq edir. ABŞ-da ölümlə nəticələnmiş hipokalsemiya halı (Pennsylvania, 2005) qeydə alınıb.
Sübutlar zəif və ziddiyyətlidir. AAP autizm üçün tövsiyə etmir. Heç bir nüfuzlu klinik göstəriş bunu birinci və ya ikinci sıra müalicə kimi qəbul etmir.
1990-cı illərdə "möcüzə müalicə" kimi populyarlaşıb. Esch B.E., Carr J.E. (2004) meta-analiz və müteaqib RCT-lərdə autizm simptomlarına təsiri olmadığı sübutlanıb. Tövsiyə edilmir.
Cochrane (Mulloy A. et al., 2010; Millward C. et al., 2008): mövcud sübutlar zəifdir. Universal klinik göstəriş yoxdur. Ailə seçimi olaraq tətbiq edilə bilər, lakin əsas müdaxilə kimi qəbul olunmamalıdır.
FDA və EMA tərəfindən qadağan edilib (mədə-bağırsaq korroziyası, hipotensiya, ölüm halları). Uşağa MMS verilməsi cinayət təqibinə səbəb olub. Etmək qadağandır.
WHO və beynəlxalq pediatrik təşkilatlar avtorizə klinik sınaqlardan kənar tətbiqini rədd edir. Özəl klinikalarda kommersiya əsasında təklif edilən tətbiqlər peer-reviewed effektivlik sübutuna malik deyil. Klinik tövsiyə üçün əsas yoxdur.
EEG-əsaslı bioloji geri əlaqə təlimi: pasiyent öz beyin dalğalarını real-vaxtlı vizuallaşdırma vasitəsilə "tənzimləməyə" çalışır.
Sübutlar: 2023-cü il sistemli icmalı (Holtmann M. və əmkdaşları, n=məhdud) — autizmdə neyrofidbek tədqiqatlarının 83%-i koqnitiv funksiyalarda müsbət təsir bildirir; lakin tədqiqatların əksəriyyəti kiçik nümunəli, protokol fərqli və proobzelitil-nəzarətli (sham-controlled) deyil. Daha əvvəlki icmallar (Coben R. et al., 2010) sübutu yetərsiz hesab etmişdir.
NICE və AAP göstərişlərində birinci sıra və ya ikinci sıra tövsiyə kimi qəbul edilmir. Erkən davranış müdaxiləsinə əlavə tədqiqat-mərhələli yanaşma kimi qiymətləndirilir, klinik standart hesab edilmir.
Mənbə: Holtmann M. et al. systematic review on neurofeedback in ASD (PMC11994135, 2023); NICE CG170 (2013/2021).
Uşağın məcburi fiziki saxlanması, məcburi gözə baxma. Heç bir RCT sübutu yoxdur, fatal hallar qeydə alınmışdır (Candace Newmaker, ABŞ, 2000). APA, AAP, AACAP qadağan edir.
NICE mövqe: Klinik göstəriş CG170 (2013, 2021 baxış) autizm spektri pozuntusunun idarəsində sübuta əsaslı sosial-kommunikativ müdaxilələri (NDBI çətirinə daxil olan ESDM, JASPER, PRT) tövsiyə edir; peer-reviewed RCT bazasına malik olmayan alternativ üsullar bu sübuta əsaslı yanaşmaları əvəz edə bilməz.
AAP Council on Children with Disabilities mövqeyi (Pediatrics 2019, AAP Section on Complementary and Integrative Medicine): Tamamlayıcı və alternativ tibbi müdaxilələr (CAM) tətbiq edilərkən onların elmi sübut bazası, təhlükəsizlik profili və əsas müalicə ilə qarşılıqlı təsiri qiymətləndirilməlidir. Sübut bazası olmayan müdaxilələr birinci sıra müalicəni əvəz edə bilməz.