İcmal CANMAT/ISBD 2018 (Yatham L.N. et al., 2023 yenilənmə), NICE CG185 (2014, 2023 baxış), APA Practice Guideline mənbələrinə əsaslanır.
CANMAT/ISBD 2018 Guidelines (Yatham L.N. et al., Bipolar Disorders 2018; 20(2):97-170): "Bipolyar pozuntu xroniki, residivləşən xəstəlikdir. Müalicə həm kəskin epizodları (manik, hipomanik, depressiv, qarışıq), həm də uzunmüddətli profilaktikanı əhatə edir. Əksər pasiyentlər ömür boyu farmakoterapiyaya ehtiyac duyur."
NICE CG185 (Bipolar disorder: assessment and management): "Litium uzunmüddətli farmakoloji müalicə üçün birinci sıra. Litiumun toksikliyi və terapevtik diapazonun darlığı səbəbiylə müntəzəm monitorinq tələb olunur."
Yayılma: Bipolyar I — populyasyada 0,6–1%; bipolyar II — 0,4–0,5%; ümumi spektr (subsindromal hallar daxil) — 2–3%.
Vacib klinik prinsip: Bipolyar pozuntuda tək başına antidepresant tətbiqi qadağandır — manik epizoda keçid riski və xəstəliyin sürətləşməsi (rapid cycling) tetikləyicisi olur. Antidepresant yalnız nəzarət olunan əhval stabilizator fonunda istifadə oluna bilər.
| Sıra | Monoterapiya | Kombinasiya |
|---|---|---|
| Birinci sıra | Litium, kvetiapin, divalproeks (valproat), asenapin, aripiprazol, paliperidon, risperidon, kariprazin | Litium VƏ YA divalproeks + (kvetiapin VƏ ya aripiprazol VƏ ya risperidon VƏ ya asenapin) |
| İkinci sıra | Olanzapin, karbamazepin, ziprasidon, haloperidol | Olanzapin + litium/divalproeks |
| Üçüncü sıra | Klorpromazin, klozapin, EKT | — |
Kombinasiya monoterapiyadan ağır mania hallarında daha effektivdir. Antidepresantlar mania zamanı kəsilməlidir.
| Sıra | Tövsiyə |
|---|---|
| Birinci sıra | Kvetiapin, lurasidon, lumateperon, kariprazin, litium, lamotrigin (saxlama), olanzapin/fluoksetin kombinasiyası (OFC) |
| İkinci sıra | Divalproeks, SSRI/SNRI əhval stabilizator fonunda (yalnız bipolyar II və risk faktoru olmayan I-də nəzərdə tutulur) |
| Üçüncü sıra / xüsusi hallar | EKT (xüsusən psixotik xüsusiyyət, suisid riski, hamiləlikdə), ketamin/eskerketamin (eksperimental) |
| Sıra | Monoterapiya |
|---|---|
| Birinci sıra | Litium, kvetiapin, divalproeks, lamotrigin (depressiv epizodların profilaktikasında üstün), asenapin, aripiprazol |
| İkinci sıra | Olanzapin, risperidon LAI (uzun-təsirli inyeksiya), paliperidon |
Litiumun xüsusi rolu: Suisid azaldıcı təsiri sübutlanmış yeganə əhval stabilizatordur (Cipriani A. et al. BMJ 2013 meta-analiz). Kəskin mania, qarşılıqlı qarışıq, saxlama — bütün fazalarda effektiv.
Mənbələr: Yatham L.N., Kennedy S.H., Parikh S.V. et al. CANMAT and ISBD 2018 guidelines for the management of patients with bipolar disorder. Bipolar Disord 2018;20(2):97-170. Yatham L.N. et al. The CANMAT and ISBD Guidelines for the Treatment of Bipolar Disorder: Summary and a 2023 Update of Evidence. Pharmaceuticals 2024 (PMC11058959). NICE CG185 — Bipolar disorder: assessment and management. Cipriani A. et al. Lithium in the prevention of suicide in mood disorders: updated systematic review and meta-analysis. BMJ 2013;346:f3646.
Mahiyyəti: Çoxlu mexanizmli (GSK-3β inhibisiyası, inositol monofosfataza inhibisiyası, neyrotrofik təsirlər) əhval stabilizatorudur. 1949-cu ildə Cade J. tərəfindən kəşf edilmişdir.
Effektivlik: Geddes J.R. et al. (Am J Psychiatry 2004) meta-analizi: litium plasebodan və ümumi antikonvulsantlardan üstün. Suisid azaldıcı təsiri sübutlanmış yeganə əhval stabilizatordur (Cipriani A. et al. BMJ 2013, meta-analiz n=6674: suisid riski 60% azalır). NICE və CANMAT birinci sıra.
Mahiyyəti: D2 və 5-HT2A reseptor antaqonisti; bipolyar pozuntunun bütün fazalarında (mania, depressiya, saxlama) effektivdir.
Effektivlik: CANMAT 2018 birinci sıra hər üç fazada. Bipolyar depressiyada FDA təsdiqlidir.
Mahiyyəti: GABA artırıcı, glütamat azaldıcı antikonvulsant; əhval stabilizator.
Effektivlik: Kəskin mania və qarışıq epizodlarda yüksək effektiv. Saxlamada — litiumdan zəif. Yan təsirlər: çəki artımı, hepatotoksiklik, teratojen təsir (hamilə qadınlarda istisna olaraq, NICE: doğum yaşında qadınlara verilməməlidir — neural tube defektləri riski).
Mahiyyəti: Antikonvulsant; natrium kanal blokatoru. Bipolyar depressiyanın profilaktikasında üstün; manik epizoda təsiri zəifdir.
Yan təsirlər: Stevens-Johnson sindrom riski — yavaş titrasiya tələb olunur (5–6 həftədə effektiv dozaya).
Yeni nəsil atipik antipsixotiklər. Daha az metabolik yan təsir, mania və/və ya bipolyar depressiyada effektivdir.
Mahiyyəti: Strukturlaşdırılmış 8–12 seans qrup formatında — xəstəliyin təbiəti, dərman idarəsi, erkən xəbərdarlıq əlamətləri, residiv profilaktikası.
Effektivlik: Colom F. et al. (Arch Gen Psychiatry 2003) RCT: 5 il izləmədə residiv tezliyi azalmış; xəstəxanaya yatım azalmış. Birinci sıra adjunkt.
Lam D. et al. (Br J Psychiatry 2003) RCT: 30 ay izləmədə residiv tezliyini əhəmiyyətli azaldır. Bipolyar depressiyada effektivdir, mania-da effekti zəifdir.
Miklowitz D.J. et al. (Arch Gen Psychiatry 2003) RCT: 9 ay FFT + farmakoterapiya saxlama qrupundan üstün — residiv tezliyi azaldı, dərmana riayət yüksəldi.
Frank E. et al. (Arch Gen Psychiatry 2005): yuxu-oyaqlıq ritminin tənzimlənməsi və interpersonal stressorların idarəsi residiv profilaktikasında effektiv.
İkinci sıra antikonvulsantlar; yan təsir profili (hepatotoksiklik, hematoloji yan təsirlər) və dərman qarşılıqlı təsirləri yüksəkdir.
Refrakter mania, refrakter bipolyar depressiya, hamilə qadınlarda, ağır psixotik xüsusiyyətlər və ya suisid riski hallarında yüksək effektivdir.
Tək başına antidepresant qadağandır — manik epizoda keçid (5–10% pasiyentdə), sürətli cikllənmə (rapid cycling) induksiyası riski. CANMAT/ISBD 2018: antidepresant yalnız adekvat əhval stabilizator fonunda və ehtiyatla istifadə edilə bilər; bipolyar I-də xüsusən risklidir.
Bipolyar pozuntu üçün effektiv əsas müalicə deyil. Omega-3 üçün kiçik adjunkt sübut var (Sarris J. et al. icmal 2012), lakin əhval stabilizatoru əvəz edə bilməz.
Pilot tədqiqatlar var, lakin RCT bazası birinci sıra tövsiyə üçün yetərli deyil. Eksperimental statusda qalır.
Bipolyar pozuntu üçün effekt sübutu yoxdur; standart müalicəni əvəz edə bilməz.
Manik epizoda keçid riski yüksəkdir; CANMAT 2018 — yalnız komorbid DDHP olduqda və əhval stabil olduqda ehtiyatla nəzərdə tutulur.
İcmal mənbələri: Yatham L.N. et al. Bipolar Disord 2018;20(2):97-170. NICE CG185. Geddes J.R. et al. Am J Psychiatry 2004;161(2):217-222. Cipriani A. et al. BMJ 2013;346:f3646. Colom F. et al. Arch Gen Psychiatry 2003;60(4):402-407. Miklowitz D.J. et al. Arch Gen Psychiatry 2003;60(9):904-912.