İcmal NICE CG78 (Borderline personality disorder), APA Practice Guideline, WFSBP göstərişlərinə əsaslanır.
NICE CG78 (Borderline personality disorder: recognition and management, 2009, sonra təsdiqlənmişdir): "Sərhəd şəxsiyyət pozuntusunun (BPD) əsas müalicəsi strukturlaşdırılmış, uzunmüddətli psixoterapiyadır (ən az 3 ay; əksər protokollar 12+ ay). Farmakoterapiya birinci sıra deyil — xəstəliyin əsas əlamətlərinə təsir göstərən FDA-təsdiqli preparat yoxdur."
WFSBP Guidelines: Beş psixoterapiya — DBT, MBT, Schema Therapy, TFP, STEPPS — sübuta əsaslı kateqoriyaya daxildir.
Vacib klinik prinsip: BPD pasiyentləri üçün polipraqmaziyadan (çoxsaylı dərmanların eyni vaxtda istifadəsi) çəkinmək lazımdır — xəstəliyin əsas əlamətlərinə təsir göstərmir, yan təsirlər və asılılıq riski artırır. NICE: hər hansı dərman məhdud müddətli, hədəflənmiş istifadə üçün təyin oluna bilər.
BPD üçün strukturlaşdırılmış psixoterapiya birinci sıra. Hər hansı bir konkret yanaşmanın digərlərindən birmənalı üstünlüyü göstərilməyib — pasiyentin tərcihi və klinikistin təcrübəsi əsasında seçim verilir.
| Yanaşma | Müddət | Sübut |
|---|---|---|
| DBT (Dialectical Behavior Therapy) | 12 ay (klassik); fərdi + qrup bacarıq təlimi + telefon koçluq | Ən geniş tədqiqat bazası; suisid və özünə zərərdə xüsusən effektiv |
| MBT (Mentalization-Based Treatment) | 12–18 ay; fərdi + qrup | Bateman & Fonagy RCT-ləri; suisid riski və xəstəxana yatımı azaldır |
| Schema Therapy | 1–2 il; fərdi və ya qrup | Young J. tərəfindən hazırlanmış; psixodinamik və KDT inteqrasiyası |
| TFP (Transference-Focused Psychotherapy) | 1–2 il; fərdi psixodinamik | Kernberg O. tərəfindən hazırlanmış; obyekt münasibətləri çərçivəsində |
| STEPPS | 20 həftə; qrup formatı + dəstək sistemi | İcma-əsaslı, psixoterapiya əldə oluna bilməyəndə alternativ |
| Komorbid simptom | Təlim |
|---|---|
| Depressiya | SSRI (ehtiyatla, qısa müddət) |
| Narahatlıq | SSRI; benzodiazepin qəti tövsiyə edilmir (asılılıq, dezinhibisiya, suisid risk artımı) |
| İmpulsivlik / aqressiya | Mood stabilizatorlar (lamotrigin — bəzi sübut), atipik antipsixotik (kvetiapin kiçik dozada) |
| Tranzient psixotik simptomlar | Atipik antipsixotik kiçik dozada, qısa müddətli |
| Yuxu pozuntusu | Davranış müdaxiləsi əvvəl; hipnotik dərmanlar uzunmüddətli istifadə tövsiyə edilmir |
Mənbələr: NICE CG78 — Borderline personality disorder: recognition and management, 2009 (təsdiqlənmiş). National Health and Medical Research Council (NHMRC) Australia. APA Practice Guideline for the Treatment of Patients With Borderline Personality Disorder, 2001 (təsdiqlənmiş). Stoffers J.M. et al. Cochrane Database 2012 — Psychological therapies for people with borderline personality disorder.
Mahiyzeti: Linehan M.M. (1991) tərəfindən hazırlanmış xroniki suisidal və özünə zərər vuran BPD pasiyentləri üçün. Dörd komponent: (1) Fərdi psixoterapiya (haftalıq, 50 dəq); (2) Qrup bacarıq təlimi (haftalıq 2 saat — mindfulness, distress dözümlülüyü, emosional tənzimləmə, interpersonal effektivlik); (3) Telefon koçluq (kriz anlarında müraciət); (4) Mütəxəssis məsləhətləşmə komandası. Dialektik yanaşma — qəbul və dəyişiklik balansı.
Effektivlik: Linehan M.M. orijinal RCT (Arch Gen Psychiatry 1991): suisidal davranış, intihar cəhdləri, xəstəxana yatımı azalmış. Müteaqib RCT-lər və meta-analizlər (Stoffers J.M. et al. Cochrane 2012): DBT BPD-nin əsas əlamətlərini, suisidal davranışı və xəstəxana yatımını standart müdaxilədən əhəmiyyətli üstün azaldır. Suisidal və özünə zərər vuran BPD pasiyentlərində ən geniş tədqiq edilmiş və ən böyük sübut bazasına malik müdaxilədir.
Mahiyzeti: Bateman A., Fonagy P. (2004) tərəfindən hazırlanmış psixodinamik-əsaslı yanaşma. Mərkəzi anlayış — mentalizasiya (öz və başqasının düşüncələrini, niyyətlərini, hisslərini anlama qabiliyyəti). BPD-də stress altında mentalizasiya pozulur; MBT bu qabiliyyəti gücləndirir. Format: fərdi və qrup, 18 ay.
Effektivlik: Bateman A., Fonagy P. RCT-ləri (Am J Psychiatry 1999, 2008, 2009): MBT 18 ay sonra və 8 il izləmədə suisidal davranış, xəstəxana yatımı, depressiya simptomlarını standart müdaxilədən əhəmiyyətli azaldır.
Mahiyzeti: Young J. (1990) tərəfindən hazırlanmış. KDT, psixodinamik və gestalt yanaşmaların inteqrasiyası. Erkən dezadaptiv sxemlər (uşaqlıqda formalaşmış disfunksional koqnitiv-emosional nümunələr) və mod modeli (sağlıqlı yetkin, uşaq sxemləri, valideyn sxemləri arasında geçişlər). Müddət: 1–2 il.
Effektivlik: Giesen-Bloo J. et al. (Arch Gen Psychiatry 2006) RCT — Schema Therapy TFP-yə müqayisəli effektivlik göstərmişdir; pasiyentlərin 50%-i 3 il sonra remissiyada.
Mahiyzeti: Kernberg O. tərəfindən hazırlanmış obyekt münasibətləri əsaslı psixodinamik yanaşma. Hər həftə 2 fərdi seans; pasiyentin "split" obyekt təmsillərinin terapevtik münasibət vasitəsilə inteqrasiyası. Müddət: 1–2 il.
Blum N. et al. tərəfindən hazırlanmış. 20 həftəlik qrup KDT proqramı + dəstək sistemi (ailə, dostlar). Daha sadə format — DBT və MBT əldə oluna bilməyəndə.
NEABPD (National Education Alliance for Borderline Personality Disorder) Family Connections proqramı — pasiyent ailəsi üçün strukturlaşdırılmış 12-həftəlik təhsil və dəstək proqramı.
Kəskin suisid riski və ya psixotik epizod halında qısamüddətli (gün-həftə) hospitalizasiya. Uzunmüddətli yatımlar BPD-də xəstəlikgöstərici davranışları gücləndirə bilər (NICE).
BPD-nin əsas əlamətlərinə təsir göstərən preparat yoxdur. NICE CG78: dərman BPD-nin "müalicəsi" kimi tətbiq edilməməlidir. Lieb K. et al. (Br J Psychiatry 2010) sistemli icmal: heç bir dərman BPD-nin əsas əlamətlərini ümumi şəkildə yaxşılaşdırmır. Polipraqmaziya yan təsir, qarşılıqlı təsir və asılılıq riskini artırır.
NICE CG78: benzodiazepinlər BPD pasiyentlərində qəti tövsiyə edilmir — asılılıq, dezinhibisiya, paradoxal aqressiya, suisid riskinin artması və koqnitiv pozulma riski.
BPD-də uzunmüddətli yatımlar xəstəliyi gücləndirə, dependensiyaya və regresiyaya gətirib çıxara bilər. Yalnız kəskin risk halında qısamüddətli yatım.
Pasiyentin "qırılması" hədəfinə yönəlmiş aqressiv qrup terapiyası — BPD-də ciddi destabilizasiya və suisid riski yaradır. Tövsiyə edilmir.
BPD pasiyentləri ilə işləmək yüksək texniki bacarıq və mütəxəssis dəstəyi tələb edir; struktur olmadan klassik psixoanaliz "splitting", reqression və dependensiyanı gücləndirə bilər.
BPD üçün effekt sübutu yoxdur; standart strukturlaşdırılmış psixoterapiyanı əvəz edə bilməz.
İcmal mənbələri: NICE CG78. Stoffers J.M. et al. Cochrane 2012. Lieb K. et al. Br J Psychiatry 2010;196(1):4-12. Linehan M.M. Arch Gen Psychiatry 1991;48(12):1060-1064. Bateman A., Fonagy P. Am J Psychiatry 1999;156(10):1563-1569 və 2008;165(5):631-638. Giesen-Bloo J. et al. Arch Gen Psychiatry 2006;63(6):649-658.