İcmal British Association for Psychopharmacology (BAP) Consensus Guidelines on Catatonia (Rogers J.P. et al. 2023), APA Resource Document on Catatonia, Cochrane mənbələrinə əsaslanır.
BAP Consensus Guidelines for the management of catatonia (Rogers J.P. et al., J Psychopharmacol 2023; 37(4):327-369): "Katatoniyada birinci sıra müalicə benzodiazepinlərdir, xüsusilə lorazepam. Adekvat doza ilə cavab alınmadıqda və ya pasiyent malign katatoniya əlamətləri göstərirsə elektrokonvulsiv terapiya (EKT) tövsiyə olunur."
APA Resource Document on Catatonia: Katatoniya tibbi təcili haldır; vaxtında müdaxilə edilmədikdə malign katatoniya, neyroleptik malign sindrom (NMS) və ölümə gətirib çıxara bilər.
Vacib klinik qeyd: Katatoniya tarixən "şizofreniya alt-tipi" kimi təsnif edilirdi; XBT-11 və DSM-5 onu ayrıca sindrom kimi tanıyır — psixiatrik (depressiya, mania, şizofreniya), tibbi (autoimmun ensefalit, infeksiya, metabolik) və ya dərman (NMS, serotonergik sindrom) etiologiyalarına bağlı ola bilər.
Mənbələr: Rogers J.P., Oldham M.A., Fricchione G., Northoff G., Wilson J.E., Mann S.C. et al. Evidence-based consensus guidelines for the management of catatonia: Recommendations from the British Association for Psychopharmacology. J Psychopharmacol 2023;37(4):327-369. Bush G., Fink M., Petrides G., Dowling F., Francis A. Catatonia. II. Treatment with lorazepam and electroconvulsive therapy. Acta Psychiatr Scand 1996;93(2):137-143.
Mahiyyəti: GABA-A reseptor agonisti benzodiazepin. Katatoniyada GABAergik defisitin kompensasiyası ehtimal edilir.
Effektivlik: Bush G. et al. (Acta Psychiatr Scand 1996, klassik tədqiqat): 28 katatoniya pasiyentinin 76%-i lorazepama (4–24 mq/gün) tam cavab vermişdir. Müteaqib tədqiqatlar (Sienaert P. et al. sistemli icmal 2014; Hawkins J.M. et al. 1995) — cavab dərəcəsi 60–80%.
Mahiyyəti: Anestezi və əzələ relaksasiyası altında konvulsiv elektrik stimulu (səmərəli dövr ümumiyyətlə 6–12 seans). Mexanizmi tam aydın deyil — neyroplastiklik, monoaminergik və GABAergik tənzimləmə təklif olunur.
Effektivlik: Lorazepam refrakter katatoniyada 80–100% cavab dərəcəsi. RCT məhduddur (etik səbəblərə görə), lakin klinik mənbələr və icmallar (Petrides G. et al., Convuls Ther 1997; Luchini F. et al., Eur Neuropsychopharmacol 2015) güclü effektivlik göstərir.
Diazepam, klonazepam — lorazepamın əldə oluna bilməyən hallarında alternativ; effektivlik bənzərdir.
Lorazepam və EKT-yə cavab verməyən, autoimmun-tərzli katatoniyada ikinci-üçüncü sıra alternativ. Beach S.R. et al. icmalı (Gen Hosp Psychiatry 2017): məhdud sübut bazası, lakin spesifik hallarda istifadə oluna bilər.
Yeni və eksperimental göstəriş; tək-tək hallar və kiçik tədqiqatlarda təsvir olunmuşdur. Birinci sıra deyil.
Birinci nəsil antipsixotiklər (xüsusən haloperidol) katatoniya pasiyentlərində NMS riskini artırır və katatoniyanı pisləşdirə bilər. Atipik antipsixotiklər (klozapin istisna) bənzər riskə malikdir. Katatoniyada antipsixotiklər müvəqqəti kəsilməli, lorazepam tətbiq edilməlidir. Əsas psixiatrik xəstəlik üçün antipsixotik yenidən katatoniya həll edildikdən sonra tətbiq edilə bilər.
Kəskin katatoniyada psixoterapevtik müdaxilə tək başına effektsizdir; müalicə farmakoterapiya/EKT əsasında qurulmalıdır. Reabilitasiya mərhələsində psixoterapiya əsas xəstəlik üçün tətbiq olunur.
Heç bir RCT sübutu yoxdur; pasiyentin təhlükəsizliyi və klinik müşahidə üçün tibbi qaydalar çərçivəsində fiziki məhdudiyyət istisna olmaqla tövsiyə edilmir.
İcmal mənbələri: Rogers J.P. et al. J Psychopharmacol 2023;37(4):327-369. Bush G. et al. Acta Psychiatr Scand 1996;93(2):137-143. Sienaert P., Dhossche D.M., Vancampfort D., De Hert M., Gazdag G. A clinical review of the treatment of catatonia. Front Psychiatry 2014;5:181. Beach S.R. et al. Gen Hosp Psychiatry 2017;48:1-19.