İcmal AACAP Practice Parameter for the Assessment and Treatment of Children and Adolescents with Conduct Disorder, NICE NG70, AAP mənbələrinə əsaslanır.
NICE NG70 (Antisocial behaviour and conduct disorders in children and young people: recognition and management, 2013, 2017 yenilənmə): "Davranış pozuntularında valideyn təlim proqramları (parent training) birinci sıra müdaxilədir. 11 yaşdan yuxarı yeniyetmələrdə qrup KDT və ya çoxsistemli terapiya (Multisystemic Therapy — MST) effektivdir."
AACAP Practice Parameter (2007): Davranış-yönlü müdaxilələr — birinci sıra. Multimodal yanaşma — ailə, məktəb və icma əhatələrini birgə hədəfləyir.
Vacib klinik prinsip: Davranış pozuntusunun əsas əlamətləri üçün FDA-təsdiqli farmakoterapiya yoxdur. Dərmanlar yalnız komorbid hallar (DDHP, depressiya, narahatlıq) və ya ağır aqressiya/öz-özünə zərər hədəfləyir.
| Yaş | Birinci sıra |
|---|---|
| 3–11 yaş | Qrup-əsaslı və ya fərdi valideyn təlimi proqramı (Incredible Years, Triple P, PCIT, Strengthening Families) |
| 9–14 yaş | Valideyn təlimi + uşağın iştirakı ilə komponentlər (Coping Power, Problem-Solving Skills Training) |
| 11–17 yaş | Multisystemic Therapy (MST), Functional Family Therapy (FFT), Multidimensional Treatment Foster Care (MTFC); fərdi qrup KDT |
| Komorbidlik | Tövsiyə |
|---|---|
| DDHP komorbidliyi | Stimulyantlar — DDHP simptomlarını və komorbid davranış problemlərini azaldır (NICE NG87) |
| Depressiya / narahatlıq | SSRI; KDT |
| Ağır aqressiya / öz-özünə zərər | Davranış müdaxiləsi adekvat cavab vermədikdə risperidon və ya aripiprazol qısamüddətli; metabolik monitorinq |
| Əhvalda labillik / impulsivlik | Mood stabilizatorlar (lityum, divalproeks) məhdud sübut bazası — ağır rezistent hallarda |
Mənbələr: NICE NG70 — Antisocial behaviour and conduct disorders in children and young people. AACAP Practice Parameter for the Assessment and Treatment of Children and Adolescents with Oppositional Defiant Disorder (Steiner H. et al. 2007). Eyberg S.M. et al. Evidence-based psychosocial treatments for children and adolescents with disruptive behavior. J Clin Child Adolesc Psychol 2008;37(1):215-237.
Mahiyzeti: Webster-Stratton C. tərəfindən hazırlanmış valideyn təlimi proqramı (3–8 yaş üçün) və müəllim/uşaq versiyaları. 12–20 haftalıq qrup; video-əsaslı modelləşdirmə + müzakirə + rolik oyun + ev tapşırıqları. Hədəflər: müsbət valideyn-uşaq qarşılıqlı təsir, effektiv hüdudlar, davranış idarəsi bacarıqları.
Effektivlik: Çoxsaylı RCT (Webster-Stratton C. et al.); meta-analizlər: davranış problemlərini əhəmiyyətli azaldır (effekt ölçüsü d ≈ 0,5–0,7). SAMHSA NREPP — sübuta əsaslı müdaxilə.
Sanders M.R. tərəfindən hazırlanmış 5-pilləli proqram. Sübuta əsaslı; çoxsaylı RCT.
Mahiyzeti: 2–7 yaş diapazonu üçün. Canlı koçluq formatında valideyn-uşaq qarşılıqlı təsirinin yenidən qurulması. (Tam təsvir: 6A05 supplementi).
Effektivlik: Davranış pozuntularında və oppozisiya pozuntusunda yüksək effekt göstərən sübuta əsaslı müdaxilə.
Mahiyzeti: Henggeler S.W. və əmkdaşları tərəfindən hazırlanmış intensiv ailə-yönlü, icma-əsaslı müdaxilə (12–17 yaşlı ağır davranış pozuntusu olan yeniyetmələr üçün). Terapevt həftədə bir neçə dəfə ailə evində; ailə, məktəb, yaşıdlar, icma sistemləri eyni vaxtda hədəflənir. Müddət: 3–5 ay.
Effektivlik: Çoxsaylı RCT (Henggeler S.W., 2009 icmal): MST yeniyetmə həbsi/yerləşdirilməsi tezliyini azaldır, ailə funksionallığını yaxşılaşdırır, ictimai davranış pozulmalarını azaldır. Blueprints for Healthy Youth Development — model proqram olaraq tanınır.
Alexander J., Parsons B. tərəfindən hazırlanmış. 8–30 seans ailə terapiyası. Yeniyetmə davranış pozuntularında effektiv (Sexton T., Turner C.W. RCT-ləri).
Chamberlain P. tərəfindən hazırlanmış. Ağır davranış pozuntusu olan yeniyetmələr üçün strukturlaşdırılmış foster yerləşdirilmə + paralel ailə terapiyası. Koqnitiv-davranış prinsipləri.
Lochman J.E. tərəfindən hazırlanmış 9–13 yaş üçün KDT-əsaslı qrup proqramı. Akademik və impulsivlik problemləri olan uşaqlar üçün effekt göstərib.
Davranış pozuntusu olan və komorbid DDHP olan uşaqlarda stimulyantlar həm DDHP simptomlarını, həm də davranış problemlərini azaldır. Connor D.F. et al. (J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2002) meta-analiz: stimulyantlar əhəmiyyətli aqressiya azaldıcı təsirə malikdir.
Davranış müdaxiləsi adekvat cavab vermədikdə qısamüddətli olaraq. Metabolik monitorinq (kilo, qlikoz, lipidlər) tələb olunur. Lityum və ya divalproeks alternativ.
Sübut bazası məhduddur; refrakter hallarda ehtiyatla.
Yeniyetmələri həbsxana mühitlərinə "qorxutmaq" üçün gətirmək. Çoxsaylı RCT (Petrosino A. et al. Cochrane 2013): "Scared Straight" və oxşar proqramlar davranış pozulmalarını AZALTMIR — əksinə artırır (residiv tezliyini 7 dəfəyədək). Boot camps Lipsey M.W. et al. meta-analizində (2009) əhəmiyyətli mənfi effekt göstərib. Aktiv zərərli müdaxilələr — qadağan tövsiyə.
"Deviancy training" effekti — yüksək riskli yeniyetmələr qrupda olduqda bir-birindən anti-sosial davranış öyrənirlər (Dishion T.J. et al. 1999). NICE NG70: belə pasiyentlərdə qrup müdaxilələri seçilərkən ehtiyat və mütəxəssis nəzarəti zəruridir.
AAP, AACAP qadağan edir. Çoxsaylı meta-analizlər (Gershoff E.T. et al.): fiziki cəza davranış problemlərini azaltmır, əksinə aqressiya, psixi sağlamlıq problemləri və travma riski yaradır.
Yan təsirlər (metabolik sindrom, hərəkət pozuntuları) və əsas pozuntuya təsir göstərməməsi səbəbiylə uzunmüddətli rutin istifadə tövsiyə edilmir. Yalnız ağır aqressiya hallarında qısamüddətli, davranış müdaxiləsinə əlavə kimi.
Bəzi kommersiya yeniyetmə "transformasiya" mərkəzləri — peer-reviewed sübut yoxdur, fiziki və psixoloji travma halları qeydə alınmışdır.
Davranış pozuntularında effekt sübutu yoxdur; standart müdaxilələri əvəz edə bilməz.
İcmal mənbələri: NICE NG70. AACAP Practice Parameter (Steiner H. et al. 2007). Eyberg S.M. et al. J Clin Child Adolesc Psychol 2008;37(1):215-237. Petrosino A. et al. Scared Straight and other juvenile awareness programs for preventing juvenile delinquency. Cochrane Database 2013. Henggeler S.W. Multisystemic therapy: Clinical foundations and research outcomes. 2009.