İcmal NICE NG97 (Dementia: assessment, management and support, 2018), AAN, Alzheimer's Association mənbələrinə əsaslanır.
NICE NG97 (Dementia, 2018): "Demensiyada müalicə nə progresiyanı dayandırır, nə də bərpa edir. Müalicə hədəfləri: koqnitiv funksiyaların müvəqqəti stabilləşməsi, davranış və psixoloji simptomların (BPSD) idarəsi, gündəlik fəaliyyət dəstəyi, ailə yükünün azaldılması."
AAN, NICE və Alzheimer's Association — birinci sıra farmakoterapiya: Asetilxolinesteraz inhibitorları (donepezil, qalantamin, rivastiqmin) yüngül-orta Alzheimer demensiyası üçün; memantin orta-ağır mərhələ üçün.
Vacib klinik prinsip: Davranış və psixoloji simptomlar (BPSD — agitasiya, psixoz, depressiya) üçün davranış müdaxiləsi birinci sıradır; antipsixotiklər yalnız ağır əksiklikdə qısamüddətli — yaşlılarda ölüm və insult riski artır (FDA black box xəbərdarlığı).
| Şiddət | Tövsiyə |
|---|---|
| Yüngül Alzheimer (MMSE 21–26) | Asetilxolinesteraz inhibitoru (donepezil 5–10 mq, qalantamin, rivastiqmin) |
| Orta Alzheimer (MMSE 10–20) | AChEI davam etdirilir; məmantin əlavə oluna bilər (kombinasiya tək başına AChEI-yə nisbətən kiçik üstünlük göstərir) |
| Ağır Alzheimer (MMSE <10) | Memantin (donepezil davam edə bilər; rivastiqmin patch — yaxşı tolerantlıq) |
| Vasculer demensiya | AChEI bəzi sübut göstərir; əsas yanaşma — kardiovaskulyar risk faktorlarının idarəsi |
| DLB / PDD | Rivastiqmin və donepezil sübut göstərir; antipsixotiklərə qarşı həssaslıq — birinci nəsil antipsixotiklər qadağandır (ağır həssaslıq sindromu); kvetiapin kiçik dozada ehtiyatla |
| Frontotemporal demensiya | AChEI tövsiyə edilmir; SSRI davranış simptomlarına |
Mənbələr: NICE NG97 — Dementia: assessment, management and support for people living with dementia and their carers (2018). Birks J. et al. Cholinesterase inhibitors for Alzheimer's disease. Cochrane Database. McShane R. et al. Memantine for dementia. Cochrane Database. AAN Practice Parameter — Management of dementia 2001 (yenilənir).
Mahiyzeti: Sinaptik asetilxolin parçalanmasını azaldır → xolinergik nörotransmissiya gücləndirilir. Alzheimer demensiyasında holinergik defisiti kompensasiya edir.
Effektivlik: Birks J. (Cochrane 2006) meta-analiz: donepezil 6 ay sonra MMSE-də ~2,5 bal yaxşılaşma (klinik əhəmiyyətli). Funksional nəticələrdə daha kiçik təsir. Howard R. et al. DOMINO-AD RCT (NEJM 2012, n=295): donepezil davam etdirilməsi orta-ağır Alzheimer-də idrak və funksional balı saxlamada müsbət effekt göstərir. Yan təsirlər: mədə-bağırsaq (ürəkbulanma, ishal), bradikardia, yuxusuzluq, kabuslar.
Mahiyzeti: NMDA reseptor antagonisti — eksitotoksik glütamat aktivliyini azaldır.
Effektivlik: McShane R. et al. (Cochrane 2019) meta-analiz: memantin orta-ağır Alzheimer-də kiçik-orta idrak yaxşılaşması göstərir. Yüngül Alzheimer-də əhəmiyyətli effekt yoxdur. Yan təsirlər: başgicəllənmə, baş ağrısı — ümumiyyətlə yaxşı tolerantlıq.
Spector A. et al. (Br J Psychiatry 2003) RCT — qrup formatında 14 seans temalı koqnitiv aktivləşdirmə. Cochrane sübut bazası: CST AChEI-yə müqayisəli effekt göstərir; idrak və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır. NICE — birinci sıra qeyri-farmakoloji müdaxilə.
FDA təsdiqi: Lekanemab (2023), donanemab (2024) — erkən simptomatik Alzheimer üçün. Amiloid-β plyaksalarını azaldır; idrak gərilməsini ~25–35% yavaşlaşdırır (CDR-SB və ADAS-Cog şkalalarda).
Yan təsirlər və məhdudiyyətlər: ARIA (amiloid related imaging abnormalities) — APOE ε4 homozigotlarında 30%+ yayılma; beyin ödemi, mikrokanama. Müntəzəm MRG monitorinqi tələb olunur. APOE genotipi əvvəl tələb olunur. Klinik əhəmiyyət mübahisəlidir — kiçik effekt ölçüsü, yüksək qiymət, ARIA riski. NICE 2024-də qiymət-effektivlik baxımından rədd etmişdir; ABŞ-da məhdud istifadə.
Risperidon yaşlı demensiya pasiyentlərində aqressiya/psixotik simptomlarda effektivdir, lakin ölüm və insult riski (FDA black box) səbəbiylə yalnız refrakter ağır hallarda. Maks. 6–12 həftə; sonra dayandırma cəhdi.
FDA black box xəbərdarlığı — yaşlı demensiya pasiyentlərində ölüm və insult riski 1,6–1,7 dəfə yüksəkdir. Banerjee S. (UK 2009 raport) — Birləşmiş Krallıqda yıllıq 1800 ölüm hesablanmışdır. Yalnız ciddi göstəriş halında qısamüddətli.
Beers Criteria (American Geriatrics Society): yaşlılarda — xüsusən demensiya — qadağandır; idrak pozulmasını gücləndirir.
Yıxılma, idrak pozulması, paradoxal aqressiya. Beers Criteria — yaşlı pasiyentlərdə qarşı çıxır.
Çoxsaylı vaksin sınaqları (məs. AN1792 — beyin iltihabı səbəbiylə dayandırıldı) və alternativ "anti-amiloid kursları" — peer-reviewed klinik standart deyil.
Avtorizə klinik sınaqlardan kənar tətbiqi WHO və beynəlxalq birliklər tərəfindən rədd edilir. Peer-reviewed sübut yoxdur.
Gingko biloba — Cochrane (Birks J., Grimley Evans J. 2009): demensiyanın profilaktikası və ya müalicəsində əhəmiyyətli effekt yoxdur. Diğer əlavələr — əhəmiyyətli sübut yoxdur. Klinik tövsiyə üçün əsas yoxdur.
Effekt sübutu yoxdur; standart müalicəni əvəz edə bilməz.
Kommersiya proqramları (Lumosity, BrainHQ və s.) — bəziləri reklam iddialarına görə FTC tərəfindən cəzalandırılmışdır. CST-yə uyğun strukturlaşdırılmış proqramlar fərqli, lakin nəzarətsiz mobile-app proqramları üçün demensiya gərilməsini yavaşladığının sübutu yoxdur.
İcmal mənbələri: NICE NG97. Birks J. Cochrane 2006. McShane R. et al. Cochrane 2019. Howard R. et al. NEJM 2012;366(10):893-903. Spector A. et al. Br J Psychiatry 2003;183:248-254. Banerjee S. The Use of Antipsychotic Medication for People with Dementia: Time for Action. UK Department of Health 2009.