İcmal NICE NG222 (2022), APA Clinical Practice Guideline for the Treatment of Depression Across Three Age Cohorts (2019), Cochrane mənbələrinə əsaslanır.
NICE NG222 (Depression in adults: treatment and management, 2022): Yüngül-orta depressiya üçün psixoterapevtik müdaxilələr, dərman müalicəsi və ya birləşmə nəzərdən keçirilməlidir; pasiyentin tərcihi əsasdır. Ağır depressiya üçün antidepresant + KDT birləşməsi tövsiyə olunur.
APA Clinical Practice Guideline for the Treatment of Depression (2019): Yetkinlərdə birinci sıra psixoterapiyalar — KDT, İPT (interpersonal terapiya), davranış aktivasiyası, problem-həlli terapiyası, qısamüddətli psixodinamik terapiya. Birinci sıra dərmanlar — SSRI, SNRI, mirtazapin, bupropion.
Yayılma: Major depressive disorder ömürlük yayılma 15–18%, illik 6–9%. Qadınlarda kişilərdən 1,5–2 dəfə tez-tez.
| Şiddət | Birinci sıra |
|---|---|
| Yüngül | Psixoterapiya (KDT, İPT, davranış aktivasiyası), guided self-help; antidepresant rutin tövsiyə olunmur |
| Orta | Psixoterapiya VƏ ya antidepresant; pasiyentin tərcihinə görə |
| Ağır | Antidepresant + KDT və ya İPT (kombinasiya) |
| Psixotik xüsusiyyətlərlə | Antidepresant + antipsixotik; cavab yoxsa EKT |
| Müalicə-rezistent | İki adekvat antidepresant trialı uğursuzluqdan sonra: dərman dəyişdirmə, augmentasiya (litium, atipik antipsixotik, T3), EKT, ketamin/eskerketamin, rTMS |
Mənbələr: NICE NG222 — Depression in adults: treatment and management (2022). APA Clinical Practice Guideline for the Treatment of Depression Across Three Age Cohorts (2019). Cipriani A. et al. Comparative efficacy and acceptability of 21 antidepressant drugs for the acute treatment of adults with major depressive disorder: a systematic review and network meta-analysis. Lancet 2018;391(10128):1357-1366.
Mahiyyəti: Beck A.T. tərəfindən 1960-cı illərdə yaradılmış. Disfunksional koqnitiv qaydalar (avtomatik mənfi düşüncələr, sxemlər) və davranış nümunələri (qaçınma, anhedoniya) üzərində iş aparılır. Tipik müddət: 12–20 həftəlik fərdi seans.
Effektivlik: Cuijpers P. et al. meta-analizləri: KDT antidepresantlara müqayisəli effektivlik göstərir (Cohen d ≈ 0,5–0,7); residiv profilaktikasında üstündür. NICE və APA — birinci sıra.
Mahiyyəti: Klerman G.L., Weissman M.M. tərəfindən hazırlanmış. Depressiya kontekstində dörd interpersonal sahə (qəm, rol münaqişələri, rol keçidləri, interpersonal defisitlər) üzərində iş. Tipik müddət: 12–16 seans.
Effektivlik: Cuijpers P. et al. (Am J Psychiatry 2011) meta-analizi: İPT KDT-yə müqayisəli effektivlik göstərir.
Mahiyyəti: Davranış prinsipləri əsasında — qaçınma davranışını azaltma, möhkəmləndirici davranışları artırma. KDT-dən daha sadə formatdır, eyni effektivliklə.
Effektivlik: Ekers D. et al. (PLoS One 2014) meta-analizi: BA KDT və antidepresantlara müqayisəli effektivlikdə.
Mahiyyəti: Sinaptik serotonin reuptake-inin selektiv inhibisiyası. Fluoksetin, sertralin, esitalopram, paroksetin, fluvoksamin, sitalopram. Yan təsir profili — birinci nəsil antidepresantlardan (TCA, MAOI) daha əlverişli; bu səbəbdən birinci sıra.
Effektivlik: Cipriani A. et al. (Lancet 2018, 522 RCT, n=116477) — bütün antidepresantlar plasebodan əhəmiyyətli üstündür; effekt ölçüsü orta (Cohen d ≈ 0,3); preparatlar arasında effektivlik fərqi mövcuddur (eskitalopram, paroksetin, agomelatin daha yüksək cavab dərəcəsinə malikdir).
Venlafaksin, duloksetin, levomilnasipran. SSRI-yə oxşar effektivlik; ağrı komorbidliyində (xronik ağrı, fibromyaliya) üstünlük.
Mirtazapin — α2-adrenergik antaqonist; sedasiya və iştah artırma yan təsiri yuxusuzluq və iştahsızlıqla birlikdə depressiyada faydalıdır.
Bupropion — dofamin/noradrenalin reuptake inhibitoru; cinsi disfunksiya yan təsiri yoxdur, atipik depressiya və komorbid tütün asılılığında üstün.
Trisiklik antidepresantlar (amitriptilin, klomipramin) və monoaminoksidaza inhibitorları (fenelzin, tranılsipromin) — yan təsir profili yüksək olduğu üçün ikinci-üçüncü sıra. Doza tolerantlığı və qarşılıqlı təsir məhduddur.
Mahiyyəti: NMDA reseptor antaqonisti. Sürətli antidepressant effekt (saatlar-günlər) — klassik antidepresantlardan fərqli. FDA 2019 — eskerketamin (Spravato) MRD üçün təsdiqi; klinikada ciddi monitorinq ilə tətbiq olunur (REMS proqramı).
Mahiyyəti: Sol dorsolateral prefrontal kortekste maqnetik stimul. Neyronal aktivləşmə induksiyası. FDA 2008 təsdiqi. Tipik kurs: 4–6 həftə, hər iş günü 1 seans.
Effektivlik: Brunoni A.R. et al. (JAMA Psychiatry 2017) meta-analizi: rTMS plasebodan əhəmiyyətli üstündür; cavab dərəcəsi 30–40% MRD-də. Daha yeni protokollar (theta-burst, accelerated TMS — Stanford SAINT protokolu) yüksək effektivlik göstərmişdir.
Effektivlik: MRD-də cavab dərəcəsi 60–80%; psixotik depressiyada 90%-ə qədər. Sürətli effekt (1–2 həftə). UK ECT Review Group (Lancet 2003) meta-analizi — EKT antidepresantlardan və simulyasiya EKT-dən üstün. NICE və APA — psixotik depressiya, ağır suisid riski, somatik təhlükədə birinci sıra göstəriş.
Recurrent depressiyada residiv profilaktikası üçün. Kuyken W. et al. (Lancet 2015, RCT n=424): MBCT antidepresant saxlama müalicəsinə müqayisəli effektivlik göstərmişdir.
Cooney G.M. et al. (Cochrane 2013): məşq depressiya simptomlarını azaldır, lakin əldə oluna bilən sübut bazasının kəsiliyi məhduddur. Komplementar müdaxilə kimi tövsiyə.
Sübut yüngül-orta depressiya üçün mövcuddur (Cochrane Linde K. et al. 2008). Lakin çoxsaylı dərman qarşılıqlı təsiri (sitokrom P450 induksiyası vasitəsilə antikoaqulyantlar, kontraseptivlər, immunosupressantlar, antiretrovirus preparatları ilə təhlükəli qarşılıqlı təsir) və nəzarətsiz preparat keyfiyyəti səbəbiylə klinik tövsiyə üçün ehtiyatla yanaşılır.
Klassik depressiyada effekt sübutu yoxdur. B12 və folat — yalnız çatışmazlıq aşkar edildikdə əvəz edici terapiya kimi.
SPECT depressiyada klinik diaqnostika üçün etibarlı vasitə deyil. APA və neyrologiya cəmiyyətləri rədd edir.
Pilot tədqiqatlar mövcuddur, lakin RCT bazası birinci sıra tövsiyəsi üçün yetərli deyil.
Bəzi tədqiqatlar simptomatik yüngülləşmə göstərir, lakin standart depressiya müalicəsini əvəz edə bilməz; ağır depressiyada təhlükəlidir (suisid riski nəzərə alınmır).
İcmal mənbələri: NICE NG222. APA 2019 Clinical Practice Guideline for the Treatment of Depression. Cipriani A. et al. Lancet 2018;391(10128):1357-1366. Cuijpers P. et al. multiple meta-analyses. Brunoni A.R. et al. JAMA Psychiatry 2017;74(2):143-152. UK ECT Review Group. Lancet 2003;361(9360):799-808.