İcmal ISSTD (International Society for the Study of Trauma & Dissociation) Adult Treatment Guidelines (3rd revision, 2011), peer-reviewed sistemli icmallarına əsaslanır.
ISSTD Guidelines for Treating Dissociative Identity Disorder in Adults (3rd Revision, 2011): "Dissosiativ pozuntularda birinci sıra müdaxilə travma-informasiyalı addım-addım (phase-oriented) psixoterapiyadir. Üç mərhələ: (1) stabilizasiya və simptom azaldılması, (2) travmatik xatirələrin emalı, (3) inteqrasiya və reabilitasiya."
Vacib prinsip: Dissosiativ pozuntular üçün spesifik FDA-təsdiqli dərman müalicəsi mövcud deyil. Farmakoterapiya yalnız komorbid simptomlara (depressiya, narahatlıq, PTSP, yuxu pozuntuları) hədəflənir. Antipsixotiklər dissosiativ alt-şəxsiyyətləri "müalicə etmir".
Mənbələr: International Society for the Study of Trauma and Dissociation. Guidelines for Treating Dissociative Identity Disorder in Adults, Third Revision. J Trauma Dissociation 2011;12(2):115-187. Dorahy M.J. et al. Effectiveness of phase-oriented treatment for trauma-related dissociative disorders: a systematic review. Eur J Psychotraumatol 2024.
Mahiyyəti: Yuxarıda təsvir edilmiş üç mərhələli protokol. Tipik formatda fərdi psixoterapiya — psixodinamik yanaşma əsas, lakin KDT, hipnoz, EMDR uyğunlaşdırılmış formaları inteqrasiya olunur.
Effektivlik: Brand B.L. et al. TOP DD (Treatment of Patients with Dissociative Disorders) tədqiqatları (2009-2019): davam edən pillə-yönlü müalicə dissosiativ simptomları, depressiyanı, PTSP-ni və özünə zərər davranışlarını əhəmiyyətli azaldır. Sübut bazası — RCT məhdud, lakin müşahidə tədqiqatları və kohort tədqiqatları davamlı effektivlik göstərir. Sistemli icmal (Dorahy M.J. et al., Eur J Psychotraumatol 2024): pillə-yönlü müalicə dissosiasiya nəticələrində ən böyük yaxşılaşma göstərir.
Standart EMDR DİP-də olduğu kimi tətbiq edilməməlidir — alt-şəxsiyyətlər və destabilizasiya riski mövcuddur. ISSTD: EMDR yalnız stabilizasiya mərhələsindən sonra və DİP-yə uyğunlaşdırılmış protokolla istifadə olunmalıdır.
Stabilizasiya mərhələsində emosional tənzimləmə, dialektik baxış, mindfulness komponentləri inteqrasiya olunur. Linehan M.M. DBT bacarıqları kompleks travma və DİP-də adaptasiya edilmişdir.
Stabilizasiya olmadan travmatik xatirələrin emalı destabilizasiyaya, daha intensiv dissosiasiyaya, suisid riskinə gətirib çıxara bilər. ISSTD qarşı çıxır.
Strukturlaşdırılmamış hipnoz vasitəsilə alt-şəxsiyyətlərin "açılması" yatrogen DİP yaratma riskinə malikdir. ISSTD: hipnoz yalnız stabilizasiya texnikası və ya idarə olunan emal vasitəsi kimi, mütəxəssis tərəfindən tətbiq oluna bilər.
Dissosiativ alt-şəxsiyyətlər psixotik halüsinasiyalar deyil; antipsixotiklər onları "müalicə etmir". Yalnız komorbid psixotik simptomlar olduqda istifadə olunur.
Loftus E.F. və əmkdaşlarının tədqiqatları: aktiv "unudulmuş travma xatirələri axtarışı" yatrogen yalan xatirələrə (false memories) gətirib çıxara bilər. ISSTD: spontan ortaya çıxan xatirələr emal olunur, lakin "axtarış" tövsiyə edilmir.
Dissosiativ pozuntular üçün effekt sübutu yoxdur; standart psixoterapiyanı əvəz edə bilməz.
İcmal mənbələri: ISSTD Guidelines 2011. Brand B.L. et al. TOP DD Studies. Dorahy M.J. et al. Eur J Psychotraumatol 2024.