İcmal NICE NG69 (Eating disorders: recognition and treatment, 2017, 2020 yenilənmə), APA Practice Guideline (4th edition, 2023), AED (Academy for Eating Disorders) mənbələrinə əsaslanır.
NICE NG69 (Eating disorders, 2017): "Anoreksiya nervoza, bulimiya nervoza və binge eating disorder üçün spesifik psixoterapevtik yanaşmalar (FBT, CBT-E, MANTRA) birinci sıra müdaxilədir. Farmakoterapiya əsas müalicə kimi rolu məhduddur — yalnız BED-də bəzi preparatlar göstərişlidir."
APA Practice Guideline (2023, 4th edition): Pediatrik və yeniyetmə anoreksiyada FBT (Maudsley Method) — birinci sıra; yetkinlərdə CBT-E, MANTRA, SSCM birinci sıra alternativlərdir.
Yayılma: Anoreksiya nervoza — qadınlarda ömürlük 0,9–1%; bulimiya nervoza — 1,5%; BED — 2–3% (qadınlarda və kişilərdə nisbətən daha bərabər); ARFID — uşaqlarda 3–5%.
Vacib klinik prinsip: Anoreksiya nervoza ən yüksək ölüm dərəcəli psixiatrik xəstəlikdir (standartlaşdırılmış ölüm nisbəti — 5–10 dəfə populyasyadan yüksək). Tibbi stabilizasiya psixoterapiyaya başlamadan əvvəl prioritet ola bilər.
| Pozuntu | Yaş | Birinci sıra |
|---|---|---|
| Anoreksiya Nervoza | Uşaq/yeniyetmə | FBT (Family-Based Treatment / Maudsley) |
| Anoreksiya Nervoza | Yetkin | CBT-E, MANTRA və ya SSCM (pasiyentin tərcihi və klinikistin təcrübəsi əsasında) |
| Bulimiya Nervoza | Uşaq/yeniyetmə | FBT-BN birinci sıra; CBT-E alternativ |
| Bulimiya Nervoza | Yetkin | CBT-E (Enhanced CBT for Eating Disorders) — birinci sıra |
| Binge Eating Disorder (BED) | Bütün yaşlar | CBT-E və ya İPT (interpersonal terapiya) |
| ARFID | Uşaq | Davranış müdaxiləsi, ailə təlimi; ASP komorbidliyində uyğunlaşdırılmış protokol |
| Pozuntu | Tövsiyə |
|---|---|
| Anoreksiya Nervoza | Heç bir preparat birinci sıra göstərişli deyil. Atipik antipsixotik (olanzapin) ağır anoreksiya nervozada ehtiyatla nəzərdən keçirilə bilər (Attia E. et al., Am J Psychiatry 2019 RCT — kiçik müsbət effekt çəki bərpasında). Farmakoterapiya psixoterapiyanı əvəz etmir |
| Bulimiya Nervoza | Fluoksetin 60 mq/gün — FDA təsdiqi (yeganə BN üçün). Fluoxetine vs Placebo Collaborative Study Group 1992: əhəmiyyətli effekt. Diqqət: BN-də standart depressiya dozasından daha yüksəkdir |
| BED | Lisdexamfetamin — FDA təsdiqi 2015 (yetkin BED üçün). McElroy S.L. et al. RCT-ləri: əhəmiyyətli binge azalması. SSRI (fluoksetin, sertralin) — ikinci sıra; topiramat — ikinci sıra (yan təsirlər: idrak, çəki azalması) |
| ARFID | Spesifik FDA təsdiqi yoxdur. Komorbid hallarda (narahatlıq, OKP) hədəflənmiş tövsiyə |
Mənbələr: NICE NG69 — Eating disorders: recognition and treatment (2017, 2020 yenilənmə). APA Practice Guideline for the Treatment of Patients With Eating Disorders, 4th ed., 2023. Hilbert A., Hoek H.W., Schmidt R. Evidence-based clinical guidelines for eating disorders: international comparison. Curr Opin Psychiatry 2017;30(6):423-437.
Mahiyyəti: Lock J., Le Grange D. tərəfindən manualda işlənmiş protokol; Maudsley Hospital London-da 1980-ci illərdə inkişaf etdirilmişdir. Üç mərhələ: (1) Valideynlər tərəfindən sağlamlığın bərpası — yemək vaxtlarını idarə edirlər; (2) Uşağa kontrolun qaytarılması — yaş və yetişkinliyə uyğun olaraq; (3) İnkişaf və yetkinlik vəzifələri. Tipik müddət: 15–20 ailə seansı, 9–12 ay ərzində.
Effektivlik: Lock J. et al. (Arch Gen Psychiatry 2010, RCT n=121) — uşaq/yeniyetmə anoreksiyasında FBT individual psixoterapiyadan üstün; remissiya dərəcəsi sonda 49% vs 23%. 5-illik izləmə: FBT qrupunda 90% yaxşı nəticə; individual qrupda 36%. Le Grange D., Lock J. icmalları — yeniyetmə BN-də FBT-BN birinci sıra. NICE və APA — birinci sıra.
Mahiyyəti: Fairburn C.G. tərəfindən Oxford-da hazırlanmış, qida pozuntularının ümumi protokolu (transdiaqnostik) — bütün qida pozuntularına tətbiq edilir. 4 mərhələ, 20–40 fərdi seans. Hədəflər: özünüqiymətləndirmənin yemək, çəki və forma üzərinə bağlılığını dəyişmək, restrictiv yemək nümunələrini düzəltmək, binge/purging dövrlərini qırmaq.
Effektivlik: Fairburn C.G. et al. (Behav Res Ther 2009) RCT n=154: BN və EDNOS-da 60-həftə izləmədə 51% remissiya. Yetkin anoreksiyada Fairburn C.G. et al. (Am J Psychiatry 2013) — CBT-E davam etdirilməsi 30+ ay sonra effektivlikdə MANTRA-ya bərabər. NICE və APA — birinci sıra yetkin BN və BED-də; alternativ AN-də.
Schmidt U. tərəfindən hazırlanmış. AN-nin saxlama amilləri (mükəmməllik, idrak çevikliyi, sosial qaçınma, sosial-emosional çətinliklər) üzərində iş. NICE — yetkin AN üçün birinci sıra alternativ.
McIntosh V.V. et al. tərəfindən hazırlanmış — psixoeducation, rutin klinik nəzarət, dəstəkləyici psixoterapiya birləşməsi. Yetkin AN üçün NICE alternativ birinci sıra.
Wilfley D.E. et al. RCT-ləri: İPT BED-də CBT-E-yə müqayisəli effektivlik göstərir. NICE və APA — alternativ.
Mahiyzeti: SSRI; BN-də binge və purging epizodlarını azaldır. Mexanizm tam aydın deyil — serotonergik tənzimləmə.
Effektivlik: Fluoxetine Bulimia Nervosa Collaborative Study Group (Arch Gen Psychiatry 1992) RCT: 60 mq fluoksetin plasebodan əhəmiyyətli üstün; binge-purging dövrlərini 50–67% azaldır. FDA tərəfindən BN üçün təsdiqlənmiş yeganə preparat. Diqqət: 20 mq doza effektsizdir, 60 mq tələb olunur.
Mahiyzeti: Stimulyant; FDA 2015-ci ildə BED üçün təsdiqlənmişdir.
Effektivlik: McElroy S.L. et al. (JAMA Psychiatry 2015) iki RCT (n=773): lisdexamfetamin 50–70 mq plasebodan əhəmiyyətli üstün — binge günlərini həftədə 4-dən 1-ə endirir. Diqqət: stimulyant istifadəsi tarixi olan pasiyentlərdə ehtiyatla.
Attia E. et al. (Am J Psychiatry 2019, RCT n=152): olanzapin 5–10 mq plasebodan kiçik üstün effekt göstərib (BMI artımı). Yan təsirlər (sedasiya, metabolik dəyişikliklər) nəzərə alınmalıdır. Birinci sıra deyil; psixoterapiyanı əvəz etmir.
Ağır arıqlama hallarında qida verilməyə başladıqda fosfor, maqnezium, kalium iç-hüceyrə daşınması ilə qan səviyyələrinin kəskin azalması (refeeding syndrome — kardiovaskulyar pozuntular, deliriya, ölüm riski). NICE və APA: BMI <14 və ya 10+ gün ac qalan pasiyentlərdə yavaş artıma kalori, gündəlik elektrolit monitorinqi, profilaktik vitaminlər (B1/tiamin).
NICE və APA: ağır anoreksiyada psixoanalitik müdaxilə tək başına səhmətdir; tibbi stabilizasiya və ailə-yönlü/davranış komponentlər zəruridir. Lakin remissiyaya çatdıqdan sonra adjunkt kimi tövsiyə oluna bilər.
Bupropion BN pasiyentlərində tutma riski əhəmiyyətli yüksəkdir. FDA xəbərdarlığı: bupropion bulimiya tarixi olan pasiyentlərdə qadağandır. SSRI birinci sıra qalır.
Heç bir RCT sübutu yoxdur; psixoloji travma riski və terapevtik münasibəti pozur. NICE və APA tövsiyə etmir.
Dieta restriktivliyini artıran müdaxilələr (xüsusi pəhriz, "təmizlik kursları") qida pozuntularını gücləndirir; klinik göstəriş yoxdur.
Qadağandır. Anoreksiya pasiyentlərində iştahın "qızışdırılması" deyil, normal yemək nümunələrinin bərpası hədəfdir.
Standart strukturlaşdırılmış müdaxilələri əvəz edə bilməz; özünə güvənsizlik və xəstəliyin gücləndirilməsinə gətirib çıxara bilər.
Sosial mediada anoreksiyanı "həyat tərzi" kimi təbliğ edən resurslar — xəstəliyin gedişatına aktiv mənfi təsir göstərir; klinikist pasiyenti bu mənbələrdən çəkindirməlidir.
İcmal mənbələri: NICE NG69. APA Practice Guideline for the Treatment of Patients With Eating Disorders 2023. Lock J. et al. Arch Gen Psychiatry 2010;67(10):1025-1032. Fairburn C.G. et al. Behav Res Ther 2009;47(4):311-319 və Am J Psychiatry 2013;170(1):109-116. Fluoxetine Bulimia Nervosa Collaborative Study Group. Arch Gen Psychiatry 1992;49(2):139-147. McElroy S.L. et al. JAMA Psychiatry 2015;72(3):235-246. Attia E. et al. Am J Psychiatry 2019;176(6):449-456.