İcmal International Dyslexia Association (IDA) Knowledge and Practice Standards, S3 Guidelines on Dyscalculia, ASHA və Cochrane mənbələrinə əsaslanır.
IDA Knowledge and Practice Standards (2018): "Disleksiya və əlaqəli oxuma çətinlikləri üçün Structured Literacy (Strukturlu Savadlılıq) yanaşması — açıq, sistematik, multisensor, kumulyativ və diaqnostik təlim — sübuta əsaslı birinci sıra müdaxilədir."
Dyscalculia S3 Guideline (2018, beynəlxalq konsensus, 20 ixtisas birliyi): "Dyscalculia üçün simptom-spesifik, fərdi mütəxəssis tərəfindən tətbiq edilən erkən müdaxilə tövsiyə olunur."
Yayılma: Disleksiya — populyasyada təxminən 5–17%; dyscalculia — 3–7%; disqrafiya — 4–7%.
Farmakoterapiya: Spesifik öyrənmə pozuntularının əsas əlamətləri üçün dərman müalicəsi mövcud deyil. Yalnız komorbid hallarda (DDHP, təşviş, depressiya) farmakoterapiya göstərişlidir.
Mənbələr: IDA Knowledge and Practice Standards 2018; Stevens E.A. et al. systematic review and meta-analysis of Orton-Gillingham (PMC8497161, 2021); Haberstroh S., Schulte-Körne G. The Diagnosis and Treatment of Dyscalculia (Dtsch Arztebl Int 2019; PMC6440373).
Mahiyyəti: IDA-nın "umbrella" termini — bu çətirə aid bütün proqramlar açıq (explicit), sistematik, kumulyativ, diaqnostik və multisensor təlim prinsiplərinə uyğun olmalıdır. Tədris elementləri: fonemik şüur, fonika (hərf-səs uyğunluğu), heca strukturu, morfologiya, sintaksis, semantika. Mütəxəssis hər şagirdin mövcud bacarıqlarını daimi qiymətləndirir və müdaxiləni uyğunlaşdırır.
Effektivlik: Sübut güclüdür: əksər şagirdlərin əsas dil bacarıqlarının strukturlu təlimi ilə daha yaxşı oxumağı öyrəndiyini, bu komponentlərin disleksiyalı uşaqlar üçün kritik olduğunu dəstəkləyən sübutlar mövcuddur (IDA Standards). Aşağıdakı spesifik proqramlar IDA-nın Knowledge and Practice Standards-na uyğunlaşmışdır.
Mahiyyəti: Tarixi olaraq Structured Literacy çətirinin əsas nümunəsidir. Birbaşa, açıq, multisensor, sistematik, ardıcıl, diaqnostik və preskriptiv yanaşma. Wilson Reading System, Barton, Lindamood-Bell LiPS, Spalding, Slingerland — OG-prinsiplərinə əsaslanan adaptasiyalardır.
Sübutlar (NÜANS): Stevens E.A. et al. (Review of Educational Research 2021, sistemli icmal və meta-analiz): klassik OG müdaxilələri foundational reading skills (söz oxuma, fonemik şüur) üzrə statistik əhəmiyyətli effekt göstərmir. Lakin Structured Literacy çətirinə daxil olan komponent əsaslı (fonemik şüur, fonika, lüğət) sübutlu yanaşmalar effektivdir. Klinik nəticə: "OG" markası yox, sübuta əsaslı komponentlərin tətbiqi əhəmiyyətlidir.
Erkən savadlanma pozuntularında və risk altındakı uşaqlarda fonemləri ayırd etmək, manipulyasiya etmək (qarışdırmaq, ayırmaq, dəyişdirmək) bacarıqlarının təlimi. Cochrane (Suggate S.P. 2016 meta-analiz): erkən mərhələdə oxumağa yardım göstərir.
Mahiyyəti: Riyaziyyat domeninə görə hədəflənmiş təlim: number sense (ədəd hissi), rəqəm-mənaqdar uyğunluğu (number-magnitude), arithmetic faktları, problemləri həll etmə strategiyaları. Proqram nümunələri: Number Race, Catch Up Numeracy, Pirate Math, Number Worlds, FASTT Math.
Effektivlik: Haberstroh & Schulte-Körne (Dtsch Arztebl Int 2019) icmalı: simptom-spesifik müdaxilə effekt ölçüsü ortalama 0,52. S3 Guideline tövsiyəsi.
Açıq fonika öyrətmədən "təbii" oxumağa imkan verir iddiası. Sistemli icmallar (NRP — National Reading Panel 2000; National Inquiry into the Teaching of Literacy 2005): whole language yanaşması disleksiyalı uşaqlarda strukturlu fonikadan zəif. Birinci sıra deyil.
Eyni mətnin təkrar-təkrar oxunması — axıcılığı yaxşılaşdırır, lakin tək başına decoding pozuntusunu həll etmir. Strukturlu Savadlılıqa əlavə kimi tövsiyə oluna bilər.
Rəngli linzalar / "scotopic sensitivity" sindrom iddiası ilə tətbiq olunur. Sistemli icmallar (Griffiths P.G. et al., 2016; American Optometric Association): disleksiyada effekt sübutu yetərli deyil; müdaxilə oxuma pozuntularına əsas səbəbə təsir göstərmir. AAP Section on Ophthalmology rəsmən qarşı çıxır.
"Göz əzələ məşqləri disleksiyanı düzəldir" iddiası. AAP, AAO (American Academy of Ophthalmology), American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus ortaq mövqe sənədi (Pediatrics 2009, 2014): vision therapy disleksiya üçün sübuta əsaslı müdaxilə deyil.
Səs filtrasiyası vasitəsilə öyrənmə pozuntusunun "düzəldilməsi" iddiası. Cochrane (Sinha Y. et al., 2011): sübut yetərsizdir.
Sonuga-Barke E. et al. meta-analizi (Am J Psychiatry 2013): qısamüddətli effekt görünür, lakin akademik nəticələrə ümumiləşmə məhduddur. Birinci sıra tövsiyə deyil.
Disleksiya/dyscalculia üçün effekt sübutu yoxdur. Klinik tövsiyə üçün əsas yoxdur.
İcmal mənbələri: IDA Structured Literacy Position Paper. Stevens E.A. et al. Review of Educational Research 2021. Haberstroh S., Schulte-Körne G. Dtsch Arztebl Int 2019;116:107-114. AAP-AAO-AAPOS Joint Statement on Learning Disabilities, Dyslexia, and Vision (Pediatrics 2009, reaffirmed 2014). Suggate S.P. J Learn Disabil 2016;49(1):77-96.