İcmal NICE CG31 (OCD/BDD), APA Practice Guideline for the Treatment of Patients with OCD (2007/2013 reaffirmed), International OCD Foundation göstərişlərinə əsaslanır.
NICE CG31 (Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment): "OKP-də birinci sıra müdaxilə KDT-nin tərkib hissəsi olan Ekspozisiya və Cavab Qarşısının Alınması (Exposure and Response Prevention — ERP) və/və ya SSRI-dir. Ağır funksional pozulma olan pasiyentlərdə kombinasiya (ERP + SSRI) tövsiyə olunur."
APA Practice Guideline for OCD (2007, 2013 təsdiq): "ERP — OKP-də ən çox tədqiq edilmiş və ən böyük effekt göstərən müdaxilədir. SSRI-lar farmakoterapiyada birinci sıradır."
Yayılma: OKP-nin ömürlük yayılması — 1–3%; illik 1,2%. Başlanğıc yaşı bimodaldır: erkən başlanğıc (10–12 yaş) və yetkinlik başlanğıcı (20–25 yaş).
| Şiddət (Y-BOCS) | Birinci sıra |
|---|---|
| Yüngül funksional pozulma | Aşağı intensivlikli ERP (≤10 saatdan çox olmayan terapevt vaxtı), guided self-help |
| Orta funksional pozulma | Daha intensiv ERP (yüksək intensivlik) VƏ ya SSRI |
| Ağır funksional pozulma | Kombinasiya: ERP + SSRI |
| Sıra | Preparat | Adekvat doza |
|---|---|---|
| Birinci sıra (FDA təsdiqi) | Fluoksetin, fluvoksamin, paroksetin, sertralin, esitalopram, sitalopram | OKP-də depressiyaya nisbətən daha yüksək dozalar tələb olunur (məs. fluoksetin 60–80 mq, sertralin 150–200 mq, fluvoksamin 200–300 mq) |
| Adekvat trial | — | 10–12 həftə adekvat (yüksək) dozada |
| İkinci sıra | Klomipramin (TCA) | Daha yüksək effektivlik mümkündür, lakin yan təsir profili (antikolinerjik, kardiotoksiklik) daha çətindir |
| Müalicə-rezistent | SSRI + atipik antipsixotik (risperidon və ya aripiprazol kiçik dozada augmentasiya) | Skapinakis P. et al. (Lancet Psychiatry 2016) meta-analiz: augmentasiya cavab dərəcəsini 30%-ə qədər artırır |
| Refrakter hallar | İntensiv ERP, residentsial proqramlar; eksperimental yanaşmalar (DBS, ablativ neyroşirurjiya, TMS) | — |
Mənbələr: NICE CG31. APA Practice Guideline for the Treatment of Patients with OCD 2007 (2013 təsdiqi). Skapinakis P. et al. Lancet Psychiatry 2016;3(8):730-739. Koran L.M. et al. Practice Guideline for the Treatment of Patients With Obsessive-Compulsive Disorder. Am J Psychiatry 2007;164(7 Suppl):5-53.
Mahiyyəti: Foa E.B., Steketee G., Kozak M.J. tərəfindən sistemləşdirilmişdir. ERP iki komponentdən ibarətdir: (1) Ekspozisiya — pasiyent obsessiv qorxu yaradan stimullara (məsələn, "çirklilik", "təhlükə") qradual və davamlı şəkildə məruz qalır; (2) Cavab qarşısının alınması — pasiyent kompulsiyalardan (yumaq, yoxlamaq, sayımı, ritualların təkrarı) imtina edir. Tipik müddət: 13–20 fərdi seans, evdə tapşırıqlarla.
Effektivlik: Olatunji B.O. et al. (Clin Psychol Rev 2013) meta-analiz: ERP-nin Y-BOCS-da effekt ölçüsü Cohen d ≈ 1,0–1,3 (böyük). McKay D. et al. (J Anxiety Disord 2015) icmal: ERP cavab dərəcəsi 60–85%; uzunmüddətli effekt SSRI-dan üstündür (residiv az, dərmanın kəsilməsi probleminə tabe deyil). NICE və APA — birinci sıra.
Mahiyyəti: Sinaptik serotonin reuptake-inin inhibisiyası. OKP-də depressiyadan fərqli — daha yüksək dozalar və daha uzun trial müddəti tələb olunur.
Effektivlik: Soomro G.M. et al. (Cochrane 2008, 17 RCT, n=3097): SSRI-lar plasebodan əhəmiyyətli üstündür; effekt ölçüsü orta (Cohen d ≈ 0,4–0,5). Cavab dərəcəsi 40–60%; remissiya nisbətən az (20–30%). FDA tərəfindən OKP üçün təsdiqlənmiş SSRI-lar: fluoksetin, fluvoksamin, paroksetin, sertralin.
Tarixi olaraq OKP üçün effektivliyi sübutlanmış ilk preparat (Marks I.M. et al. 1980). Bəzi meta-analizlərdə (Greist J.H. et al. 1995) SSRI-lardan effektivlikdə bir qədər üstündür, lakin yan təsir profili (antikolinerjik, sedasiya, kardiotoksiklik) səbəbiylə ikinci sıra.
SSRI-ya cavab vermə adekvat olmadıqda kiçik dozada risperidon (0,5–2 mq) və ya aripiprazol (5–10 mq) augmentasiyası. Bloch M.H. et al. (Mol Psychiatry 2006) meta-analizi — tikli komorbidliyi olan pasiyentlərdə xüsusən effektivdir.
Twohig M.P. et al. (J Consult Clin Psychol 2010) RCT: ACT ERP-yə müqayisəli effektivlik göstərmişdir. ERP-yə qarşı uyğunsuzluq olan və ya rədd edən pasiyentlərdə alternativ.
Adi ambulatoriya ERP-ə cavab verməyən pasiyentlər üçün — gündəlik 4–6 saat ERP, 4–8 həftə müddətində. Cavab dərəcəsi yüksəkdir (Stewart S.E. et al. 2005).
Sol və ya orta prefrontal kortekstə hədəflənmiş — Carmi L. et al. (Am J Psychiatry 2019) RCT: dorsomedial prefrontal kortekstə deep TMS müalicə-rezistent OKP-də FDA təsdiqinə (2018) gətirib çıxarmışdır.
Çox ağır müalicə-rezistent OKP-də (cavab vermədikdə bütün adekvat trialları, intensiv ERP, multiple medikamentlər). Anteriyor internal kapsula və ya nucleus accumbens hədəflənir. FDA HDE (Humanitarian Device Exemption) təsdiqi 2009-cu ildən. Cavab dərəcəsi 40–60% ən refrakter pasiyentlərdə.
NICE CG31 və APA: psixoanalitik psixoterapiya OKP-nin spesifik simptomlarına təsir göstərmir; ERP olmadan tövsiyə edilmir. Ümumi danışıq terapiyası ERP-nin spesifik elementlərini ehtiva etmədikdə effektsizdir.
OKP simptomlarını azaltma sübutu yoxdur; tolerantlıq və asılılıq riski. Yalnız komorbid kəskin narahatlıqda qısamüddətli adjunkt kimi.
Bəzi pilot tədqiqatlar var (xüsusən N-asetilsistein üçün), lakin RCT bazası birinci sıra tövsiyə üçün yetərli deyil. Eksperimental adjunkt kimi nəzərdə tutula bilər; əsas müalicəni əvəz edə bilməz.
Tarixi olaraq tətbiq edilmiş, lakin müasir tədqiqatlar (Wegner D.M. et al. — "ironic process theory") göstərir ki, düşüncənin aktiv basdırılması obsessiyaları gücləndirir. ERP-nin əksinə uyğun olmadığı üçün rədd edilir.
OKP-də effekt sübutu yoxdur; standart müalicəni əvəz edə bilməz.
PANDAS — mübahisəli diaqnoz; rutin antibiotik istifadəsi sübuta əsaslı deyil. Yalnız ixtisaslı mərkəzdə klinik sınaq çərçivəsində nəzərdə tutula bilər.
DBS əldə oluna biləndə birinci sıra deyil; geri dönməz olduğu üçün yalnız çox refrakter, ümidsiz hallarda və yalnız ixtisaslı mərkəzlərdə.
İcmal mənbələri: NICE CG31. APA Practice Guideline for OCD 2007. Olatunji B.O. et al. Clin Psychol Rev 2013;33(6):825-832. Soomro G.M. et al. Cochrane 2008. Skapinakis P. et al. Lancet Psychiatry 2016;3(8):730-739. Carmi L. et al. Am J Psychiatry 2019;176(11):931-938.