İcmal World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) 2020 Guidelines for the pharmacological treatment of paraphilic disorders mənbəsinə əsaslanır.
WFSBP 2020 Guidelines (Thibaut F. et al., World J Biol Psychiatry): "Parafilik pozuntularda farmakoterapiya və psixoterapiya birləşməsi ən yüksək effektivliyə malikdir. Müalicə intensivliyi parafiliyanın şiddətinə və zərər verici davranışın riskinə görə addım-addım qurulur."
Etik və hüquqi prinsip: Müalicə qərarı pasiyentin könüllü razılığına əsaslanmalıdır (qanun çərçivəsində məhkəmə qərarı istisnaları olduqda da informasiyalı razılıq əldə edilir). Yan təsirlər (xüsusən hormonal terapiya — sümük densitometriyası azalması, kardiovaskulyar risklər) ətraflı izah edilməlidir.
Vacib klinik prinsip: Parafilik fantaziya/maraq mövcudluğu zərər vericidir o zaman ki, sıxıntıya səbəb olur, real cinsi cinayətə yol verir və ya qeyri-könüllü tərəfləri əhatə edir. Pedofilik pozuntu zərər riski və hüquqi nəticələr səbəbiylə xüsusi prioritetli mövzudur.
| Pillə | Tövsiyə | İndikasiya |
|---|---|---|
| 1 | KDT və psixoeducation tək başına | Yüngül parafiliya, zərər riski az; cinsi cinayət tarixi yoxdur |
| 2 | SSRI əlavə | Yüngül-orta parafilik fantaziya; komorbid OKP-bənzər və ya depressiv simptomlar |
| 3 | Steroid antiandrogen (siproteron asetat və ya medroksiprogesteron asetat) | Orta-ağır parafiliya; SSRI-ya cavab kifayət deyil |
| 4 | GnRH analoqu (triptorelin, leoprorelin) | Ağır parafiliya, yüksək cinayət riski; antiandrogenə cavab vermədikdə |
| 5 | GnRH analoqu + KDT (intensiv) + sosial reinteqrasiya | Ağır pedofilik pozuntu, təkrar cinayət; məhkəmə-psixiatrik kontekst |
Mənbələr: Thibaut F., Cosyns P., Fedoroff J.P., Briken P., Goethals K., Bradford J.M.W. The World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) 2020 guidelines for the pharmacological treatment of paraphilic disorders. World J Biol Psychiatry 2020;21(6):412-490.
Mahiyzeti: Koqnitiv yenidən qurulma (parafilik fantaziya saxlayan koqnitiv pozulmalar — minimization, kurban danma), relapse prevention modeli (high-risk situasiyaların müəyyənləşdirilməsi, qaçınma və idarə strategiyaları), empatiya təlimi, sosial bacarıq təlimi. Tipik müddət: uzunmüddətli (1+ il), fərdi və qrup formatları.
Effektivlik: Hanson R.K. et al. (Sex Abuse 2002, 2009) meta-analizləri: koqnitiv-davranış müdaxiləsi cinsi cinayət təkrarını orta dərəcədə (38%) azaldır. Sübut bazası məhdud RCT-lərlə qaldı, lakin əhəmiyyətli müşahidə tədqiqatları və meta-analizlər mövcuddur.
Asılılıqdan uyğunlaşdırılmış model — yüksək risk situasiyaları, "abstinensiya pozulması effekti", öz nəzarət strategiyaları. Cinsi pozuntularda standart KDT-yə daxildir.
Fluoksetin, paroksetin, sertralin (60–80 mq fluoksetin, eyni doza diapazonu OKP-də olduğu kimi). Mexanizm — serotonergik tənzimləmə cinsi maraqları və impulsivliyi azaldır; cinsi yan təsirlər (libido azalması) bu kontekstdə "yan" deyil, əhəmiyyətli komponent.
Mahiyzeti: Siproteron asetat (CPA — Avropada əlçatandır, ABŞ-da yox) və medroksiprogesteron asetat (MPA) testosteronun receptor səviyyəsində blokaja və ya istehsalın azaldılması ilə cinsi maraqları, fantaziyaları və davranışı azaldır.
Effektivlik: Sistemli icmal (Khan O. et al. 2018; Turner D. et al. 2017): antiandrogen terapiya parafilik fantaziya tezliyini, sıxıntını və davranışı əhəmiyyətli azaldır. Yan təsirlər: hepatotoksiklik, çəki artımı, ginekomastiya, sümük densitometriyası azalması, depressiv simptomlar.
Mahiyzeti: Hipotalamik-hipofiz-qonad oxunda lyuteinləşdirici hormon istehsalını basdırır → testosteron səviyyəsi qadın səviyyəsinə qədər azalır. Aylıq və ya 3 aylıq inyeksiya formatında.
Effektivlik: Müasir sübutlara əsasən GnRH analoqları antiandrogenlərdən daha effektiv parafilik davranışı azaldır (Thibaut F. et al. icmalı). Yan təsirlər: sümük densitometriyası azalması (osteoporoz), sıxıntılı isti dalğalar, depressiv simptomlar, kardiovaskulyar risk; geri çevrilə bilən təsir (kəsmədən sonra hormon səviyyəsi normallaşır).
Cinsi cinayət tarixi olan pasiyentlər üçün — sosial işçi, məhkəmə-psixiatr, polis-icma əlaqəsi koordinasiyası. İş, mənzil, sosial dəstək komponentləri residiv profilaktikasında vacibdir.
Xəstəliyin partnyorlara və ailəyə təsiri; struktur dəstəyi.
Parafilik orientasiyanın "düzəldilməsi" iddiaları — heç bir RCT sübutu yoxdur. Etik baxımdan qəbul olunmazdır.
Tarixi olaraq tətbiq edilmiş; müasir göstərişlər qarşı çıxır — etik problemlər və effektivliyin sübutu yoxdur.
Tarixi olaraq bəzi yurisdiksiyalarda tətbiq edilmişdir; geri çevrilməz, etik problemlər. Müasir göstərişlər kimyəvi kastrasiyaya (GnRH) üstünlük verir — geri çevrilə bilən və daha az invaziv.
Klinik standart deyil; psixoloji travma riski.
İcmal mənbələri: Thibaut F. et al. WFSBP 2020 Guidelines. World J Biol Psychiatry 2020;21(6):412-490. Hanson R.K. et al. Sex Abuse 2002, 2009 meta-analyses. Khan O. et al. Pharmacological interventions for those who have sexually offended or are at risk of offending. Cochrane Database 2015.