Müasir müdaxilə metodları — qərarvermə bələdçisi

İcmal Academy of Consultation-Liaison Psychiatry, NICE və APA göstərişlərinə əsaslanır.

Ümumi prinsip

"Digər xəstəliklərə təsir edən psixoloji və davranış amilləri" (XBT-11 6E40) — somatik xəstəliyin gedişatı və müalicəsinə müdaxilə edən psixoloji amillər. Bu kateqoriya somatik simptom pozuntusu (6C20) və faktitioz pozuntudan (6D50) fərqlidir — burada təsdiqlənmiş tibbi xəstəlik var, lakin psixoloji amillər (xəstəliyə davranış cavab, dərmana riayət, stress, depressiya, xəstəlik haqqında inanclar) gedişata təsir göstərir.

Vacib klinik prinsip: Müalicə həm somatik xəstəliyin (somatik mütəxəssis), həm də psixoloji amillərin (psixiatr, klinik psixoloq) inteqrə müdaxiləsini tələb edir. Konsultasiya-liaison psixiatriyası modeli birinci sıra.

Addım-Addım müalicə yanaşması

Mərhələ 1 — Qiymətləndirmə

Somatik xəstəliyin tam qiymətləndirilməsi (kardiologiya, onkologiya, endokrinologiya və s.)
Psixoloji amillərin müəyyənləşdirilməsi: depressiya (PHQ-9), narahatlıq (GAD-7), xəstəlik haqqında inanclar, dərmana riayət (Morisky şkalası), stress, sosial dəstək
Davranış amilləri: tütün, alkohol, qida, fiziki məşq, yuxu

Mərhələ 2 — İnteqrə müdaxilə (xəstəliyə spesifik)

Somatik xəstəlik	Psixoloji müdaxilə
Kardiovaskulyar (KAH, MI sonrası)	KDT — depressiya və narahatlıq idarəsi (cardiac CBT); kardiyak reabilitasiya proqramı; stress idarəsi; fiziki məşq
Diabet (Tip 1 və Tip 2)	Depressiya skrinninqi və müalicəsi (PHQ-9 mütəmadi); qan şəkəri özünüqəyd təlimi; ailə müdaxiləsi; KDT yemək davranışı və riayət üçün
Onkologiya	Distress monitorinqi; supportiv-eksperential psixoterapiya; qrup dəstəyi; mindfulness; ailə dəstəyi
Xronik ağrı	KDT xronik ağrı üçün; akseptans və bağlılıq terapiyası (ACT); fiziki reabilitasiya; multidisiplinarlı ağrı klinikası
HIV/AIDS	Depressiya və narahatlıq müalicəsi; dərmanına riayətə dəstək; peer support; stigma idarəsi
Tireoid, endokrin pozuntular	Hormonal disregulasiyanın psixoloji simptomlarının tanınması; psixoeducation

Mərhələ 3 — Komorbid depressiya/narahatlıq farmakoterapiyası

SSRI/SNRI — birinci sıra; lakin xəstəliyə spesifik yan təsir profilini nəzərə almaq
Kardiyak xəstəlik: sertralin, esitalopram — daha az kardiyak yan təsir; sitalopram >40 mq QT uzanması, ehtiyatla
Onkoloji xəstə: bupropion qarşılıqlı təsir, mirtazapin — yuxusuzluq və iştahsızlıqda fayda
Xronik ağrı: duloksetin, amitriptilin — ağrı və depressiyada eyni vaxtda effekt

Mənbələr: Levenson J.L. (ed.) The American Psychiatric Association Publishing Textbook of Psychosomatic Medicine and Consultation-Liaison Psychiatry, 3rd edition. APA Publishing 2018. NICE NG185 — Acute coronary syndromes. Whooley M.A., Wong J.M. Depression and cardiovascular disorders. Annu Rev Clin Psychol 2013;9:327-354.

1. Ən effektiv üsullar

Konsultasiya-liaison psixiatriyası modeli

Tibbi-cərrahi şöbələrdə işləyən psixiatr və klinik psixoloq qruplarının inteqrə xidməti. Strain J.J. et al. icmalları: konsultasiya-liaison xidmətləri xəstəxana qalış müddətini, dərmana riayəti və yenidən qəbul tezliyini yaxşılaşdırır.

Cardiac CBT (kardiyak xəstəliyə uyğunlaşdırılmış KDT)

Kuyper L.M., Belzer K.D. RCT-lərində — KAH və MI sonrası depressiyalı pasiyentlərdə standart KDT-dən üstün effekt göstərib (kardiyak xəstəliyin kontekstinə uyğunlaşdırılmış). NICE — birinci sıra.

Diabet üçün davranış müdaxiləsi

Diabetes Distress Scale ilə qiymətləndirmə; Funnell M.M. et al. — patientcentered diabetes self-management education (DSME); HbA1c-də əhəmiyyətli yaxşılaşma.

Xronik ağrı üçün KDT və ACT

Williams A.C. et al. (Cochrane 2020): KDT xronik ağrıda kiçik-orta effekt göstərir — ağrı şiddətini və distressi azaldır. Veehof M.M. et al. meta-analiz — ACT KDT-yə müqayisəli effekt.

2. Klinik praktikada tövsiyə edilməyən üsullar

"Xəstəlik psixosomatik mənşəlidir" yanaşması — pasiyenti suçlama

Müasir biopsixososial model: xəstəlik nadir hallarda tək psixoloji amillərlə izah olunur; pasiyenti "stress səbəbiylə xəstələndin" şəklində günahlandırma terapevtik münasibəti pozur və real somatik müalicəyə aparmır.

Alternativ tibbi sistemlər birinci sıra somatik müalicə əvəzinə

Komplementar müdaxilələr (mindfulness, müsiqi terapiyası, yoga) standart somatik müalicəyə adjunkt kimi tövsiyə oluna bilər, lakin onkologiya, kardiologiya kimi sahələrdə əvəzedici müalicə kimi qəbul olunmur.

İcmal mənbələri: Levenson J.L. APA Textbook of Psychosomatic Medicine 2018. Williams A.C. et al. Cochrane 2020.