İcmal VA/DoD Clinical Practice Guideline for PTSD (2023), APA Clinical Practice Guideline (2017), NICE NG116, ISTSS Prevention and Treatment Guidelines, WHO mhGAP mənbələrinə əsaslanır.
VA/DoD Clinical Practice Guideline for PTSD (2023): "Travma-yönlü psixoterapiyalar — Prolonged Exposure (PE), Cognitive Processing Therapy (CPT) və Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) — birinci sıra müdaxilədir. Bu müalicələr farmakoterapiyadan üstün effektivliyə malikdir."
APA Clinical Practice Guideline for PTSD (2017): Birinci sıra psixoterapevtik müdaxilələr — PE, CPT, trauma-yönlü KDT, EMDR. Birinci sıra farmakoloji — sertralin, paroksetin, fluoksetin, venlafaksin.
NICE NG116 (Post-traumatic stress disorder, 2018): Travma-yönlü KDT (PE və ya CPT) və ya EMDR birinci sıra. Erkən travma sonrası "psixoloji debriefing" müdaxilələri tövsiyə edilmir — zərərli ola bilər.
Yayılma: PTSP-nin ömürlük yayılması — 7–9% (ABŞ); illik 3–4%. Müharibə veteranları, qaçqınlar və zorakılıq qurbanlarında daha yüksək.
| Müdaxilə | Tipik müddət | Sübut bazası |
|---|---|---|
| Prolonged Exposure (PE) | 8–15 fərdi seans | VA/DoD "strongly recommended"; ən böyük RCT bazası |
| Cognitive Processing Therapy (CPT) | 12 fərdi və ya qrup seansı | VA/DoD "strongly recommended" |
| EMDR | 6–12 fərdi seans | VA/DoD "strongly recommended"; NICE birinci sıra |
| Travma-yönlü KDT (TF-CBT) | 12–16 fərdi seans | Uşaqlar və yeniyetmələrdə birinci sıra (Cohen J.A., Mannarino A.P., Deblinger E.) |
| Sıra | Preparat | FDA təsdiqi |
|---|---|---|
| Birinci sıra | Sertralin, paroksetin, fluoksetin (SSRI) | Sertralin və paroksetin — FDA təsdiqi PTSP üçün |
| Birinci sıra alternativ | Venlafaksin XR (SNRI) | — |
| Yuxu pozuntusu / kabuslar | Prazosin (alfa-1 blokator) | Yuxudakı kabusları azaltma sübutu (Raskind M.A. et al. 2018 RCT — qarışıq nəticələr; bəzi pasiyentlərdə effektiv) |
| Tövsiyə edilməyən | Benzodiazepinlər PTSP üçün | Tolerantlıq, asılılıq; xəstəliyin gedişatına mənfi təsir; Guina J. et al. (J Psychiatr Pract 2015) icmalı tövsiyə etmir |
Mənbələr: VA/DoD Clinical Practice Guideline for the Management of Posttraumatic Stress Disorder and Acute Stress Disorder, 2023. APA Clinical Practice Guideline for the Treatment of PTSD in Adults 2017. NICE NG116 — Post-traumatic stress disorder, 2018. ISTSS PTSD Prevention and Treatment Guidelines: Methodology and Recommendations, 2018.
Mahiyyəti: Foa E.B. tərəfindən hazırlanmış manualda işlənmiş protokol. İki əsas komponent: (1) İmaginal ekspozisiya — pasiyent travma anamnezini səs yazıcısına ətraflı danışır və evdə müntəzəm dinləyir; (2) İn vivo ekspozisiya — qaçınılan, lakin obyektiv təhlükəsiz situasiyalara qradual yaxınlaşma. Tipik: 8–15 fərdi seans, 60–90 dəqiqə.
Effektivlik: Powers M.B. et al. (Clin Psychol Rev 2010) meta-analiz: PE-nin effekt ölçüsü Cohen d ≈ 1,0–1,3 (böyük). Yaşayan kontrol qruplarına nisbətən yüksək effektivlik göstərir. VA/DoD 2023 — "strongly recommended".
Mahiyyəti: Resick P.A. tərəfindən hazırlanmış. Travmadan sonra inkişaf edən "stuck points" (təhlükəsizlik, etibar, güc, dəyər, yaxınlıq sahələrində disfunksional koqnitiv qaydalar) üzərində iş aparılır. 12 fərdi və ya qrup seansı; pasiyent yazılı tapşırıqlar yerinə yetirir.
Effektivlik: Asmundson G.J.G. et al. (J Anxiety Disord 2019) meta-analizi: CPT böyük effekt göstərir. PE-yə müqayisəli effektivlikdə. VA/DoD 2023 — "strongly recommended".
Mahiyyəti: Shapiro F. tərəfindən 1987-ci ildə hazırlanmış 8-mərhələli protokol. Pasiyent travmatik xatirəni xatırlayarkən eyni zamanda iki tərəfli (bilateral) sensor stimul (göz hərəkətləri, dokunma, eşitmə) qəbul edir. Mexanizmi tam aydın deyil — adaptiv informasiya emalı modeli (AIP) və iş yaddaşı resursunun məhdudlaşması nəzəriyyələri təklif olunur.
Effektivlik: Bisson J.I. et al. (Cochrane 2013) sistemli icmalı: EMDR PE və CPT-yə müqayisəli effektivlik göstərir. Daha az ev tapşırığı tələb edir, intensivlik baxımından "tolerantlığı yüksəkdir". VA/DoD 2023 və NICE — birinci sıra.
Mahiyyəti: Cohen J.A., Mannarino A.P., Deblinger E. tərəfindən hazırlanmış uşaqlar üçün manualda işlənmiş protokol. Akronim PRACTICE: Psixoeducation, Rahatlama, Affektiv ifadə, Koqnitiv proseslər, Travma anamnezi, In vivo, Conjoint (valideyn-uşaq), Enhancing safety. Tipik: 12–16 seans valideyn iştirakı ilə.
Effektivlik: Cohen J.A. et al. multi-mərkəzli RCT-ləri (J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2004, 2011): TF-CBT uşaq PTSP-də ən geniş tədqiq edilmiş və ən böyük effekt göstərən müdaxilədir. NICE NG116 və SAMHSA NREPP — birinci sıra.
Effektivlik: Hoskins M. et al. (Br J Psychiatry 2015, 51 RCT meta-analizi): SSRI plasebodan əhəmiyyətli üstündür; effekt ölçüsü orta (Cohen d ≈ 0,3). Travma-yönlü psixoterapiyalardan zəif, lakin əldə oluna bilməyən hallarda və ya pasiyent psixoterapiyaya hazır olmadıqda birinci sıra.
Davidson J. et al. (Arch Gen Psychiatry 2006) RCT — venlafaksin XR PTSP simptomlarında plasebodan üstün. APA və VA/DoD birinci sıra alternativ.
Mahiyzeti: Mərkəzi alfa-1 adrenergik blokator. PTSP-də noradrenergik hiperaktivitenin azaldılması.
Sübutlar (NÜANS): İlkin RCT-lər (Raskind M.A. et al. 2003, 2007) müsbət; sonradan irimiqyaslı multimerkəz RCT (Raskind M.A. et al. NEJM 2018, n=304) əhəmiyyətli effekt göstərmədi. Klinik mövqe: bəzi pasiyentlərdə effektivdir, lakin universal birinci sıra deyil; spesifik hallarda nəzərdən keçirilə bilər.
Mitchell J.M. et al. Nat Med 2021 (n=90) və 2023 (n=104) Faz 3 RCT-ləri: MDMA-augmentasiya psixoterapiyası ağır PTSP-də plasebodan əhəmiyyətli üstündür (CAPS-5 əhəmiyyətli azalma). 2024-cü ildə FDA tərəfindən hələ təsdiqlənməmişdir; eksperimental statusdadır. Yalnız avtorizə klinik araşdırma daxilində.
Feder A. et al. (JAMA Psychiatry 2014, RCT) — IV ketamin sürətli PTSP simptom azaldıcı effekt göstərmişdir. Davam edən tədqiqatlar; rutin klinik tövsiyə birinci sıra deyil.
Kozel F.A. et al. (J Affect Disord 2018) — sağ dorsolateral prefrontal kortekstə hədəflənmiş rTMS. Sübut bazası məhduddur; eksperimental adjunkt.
Travmadan sonrakı saatlar/günlərdə tək seans formatında travma haqqında danışdırma. Cochrane (Rose S. et al. 2002) sistemli icmalı: CISD PTSP profilaktikasında effektiv deyil; bəzi tədqiqatlarda travmatik təcrübənin "yenidən aktivləşdirilməsi" səbəbiylə zərərli ola bilər. NICE və VA/DoD qarşı çıxır.
Tolerantlıq, asılılıq, koqnitiv pozulma. Uzunmüddətli istifadə xəstəliyin gedişatına mənfi təsir göstərir. Guina J. et al. (J Psychiatr Pract 2015) icmalı: benzodiazepinlər PTSP-də tövsiyə edilmir. Yalnız komorbid kəskin narahatlıq krizi üçün qısamüddətli istifadə.
Krystal J.H. et al. (JAMA 2011, VA Cooperative Study) RCT: risperidon SSRI-rezistent PTSP-də effektivlik göstərmədi. APA və VA/DoD: rutin augmentasiya tövsiyə edilmir.
Brainspotting — EMDR-ə bənzər iddia ilə hazırlanmış metod, lakin RCT bazası yetərli deyil. Birinci sıra deyil.
PTSP-də standart müalicəni əvəz edə biləcək sübut yoxdur. Yardımçı/tamamlayıcı kimi pasiyentin tərcihi əsasında nəzərdən keçirilə bilər, lakin əsas müalicə əvəzlənmir.
Bonn-Miller M.O. et al. RCT-ləri (PLoS One 2021): qarışıq nəticələr; uzunmüddətli kannabis istifadəsi PTSP simptomlarına mənfi təsir göstərə bilər. VA/DoD 2023 — rutin tövsiyə deyil.
İcmal mənbələri: VA/DoD CPG for PTSD 2023. APA Clinical Practice Guideline 2017. NICE NG116. Powers M.B. et al. Clin Psychol Rev 2010;30(6):635-641. Bisson J.I. et al. Cochrane 2013. Hoskins M. et al. Br J Psychiatry 2015;206(2):93-100. Mitchell J.M. et al. Nat Med 2021;27(6):1025-1033 və 2023.