İcmal NICE CG178 (2014, 2025 baxış), APA Practice Guideline (2020), NIMH RAISE icmalları, Cochrane mənbələrinə əsaslanır.
NICE Clinical Guideline CG178 (Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management): "Birinci episod psixozun bütün hallarında antipsixotik dərman müalicəsi və koqnitiv-davranış terapiyası psixoz üçün (CBTp) bir-birinə paralel olaraq təklif edilməlidir. Tək başına farmakoterapiya kifayət deyil."
APA Practice Guideline for the Treatment of Patients with Schizophrenia (2020, Keepers G.A. et al.): Müalicə planı şəxs-mərkəzli, sübuta əsaslı qeyri-farmakoloji və farmakoloji komponentlər birləşməlidir. Antipsixotik monoterapiya tövsiyə olunur; aşağı dozalar daha yaxşı cavab və yan təsirlərə nisbi həssaslıq ilə əlaqəlidir.
NIMH RAISE (Recovery After an Initial Schizophrenia Episode): Birinci episod psixozda Coordinated Specialty Care (CSC) — multidisiplinarlı, koordinasiya olunmuş qrup yanaşması — adi icma müalicəsindən simptomlar, sosial funksiya, məşğulluq və həyat keyfiyyətində əhəmiyyətli üstün effektiv olduğu sübutlanmışdır.
Yayılma: Ömürlük şizofreniya — populyasyada təxminən 0,4–0,7%; psixozun bütün spektri — 3–4%.
RAISE göstərişinə əsasən, Koordinasiya olunmuş İxtisaslı Yardım (CSC) aşağıdakı komponentləri ehtiva edir:
| Mərhələ | Tövsiyə | Qeyd |
|---|---|---|
| 1-ci sıra (kəskin epizod) | Atipik antipsixotik (risperidon, olanzapin, kvetiapin, aripiprazol, lurasidon, paliperidon və s.) və ya 1-ci nəsil antipsixotik (haloperidol, perfenazin) — əsas effektivlikdə fərq yoxdur (APA 2020) | Seçim — yan təsir profili, pasiyentin əvvəlki cavabı, komorbidliklər və xəstəliyin xüsusiyyətlərinə görə |
| Saxlama | Effektiv preparat ən az 6 ay – 2 il davam etdirilir; sonra yenidən qiymətləndirmə | Erkən kəsilmə residiv riskini 5 dəfə artırır (Leucht S. et al. Cochrane 2012 meta-analiz, n=6493) |
| Adekvat trial təyini | Hər antipsixotik üçün 4–6 həftə adekvat dozada (yan təsirlərlə tolerantlıq daxilində) | İki adekvat trialdan sonra cavab yoxdursa — müalicə-rezistent |
| Müalicə-rezistent şizofreniya | Klozapin — birinci sıra göstəriş (NICE CG178; APA 2020) | Suisid riski yüksəkdirsə — birinci sıra göstəriş (FDA xüsusi tövsiyə). Klozapin suisid azaldıcı təsirinə malikdir (InterSePT trial, Meltzer H.Y. et al. 2003) |
Mənbələr: NICE CG178 — Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management (2014, recommendations updated). Keepers G.A., Fochtmann L.J., Anzia J.M. et al. The American Psychiatric Association Practice Guideline for the Treatment of Patients With Schizophrenia. Am J Psychiatry 2020;177(9):868-872 (full guideline available via APA). NIMH RAISE-ETP. Kane J.M. et al. Comprehensive Versus Usual Community Care For First-Episode Psychosis: Two-Year Outcomes From The NIMH RAISE Early Treatment Program. Am J Psychiatry 2016;173(4):362-372.
Mahiyyəti: D2 (dofamin) reseptor antaqonizmi əsas mexanizmidir. Atipik antipsixotiklər həmçinin 5-HT2A reseptor antaqonisti təsiri göstərir, bu neqativ simptomlara və koqnitiv funksiyaya nisbi üstünlük verir.
Effektivlik: Leucht S. et al. (Lancet 2013, 167 RCT, n=28102) çoxlu müqayisə şəbəkə meta-analizi: bütün antipsixotiklər plasebodan əhəmiyyətli üstündür (ümumi simptom azalmasında effekt ölçüsü Cohen d ≈ 0,4–0,5). Klozapin ən böyük effekt ölçüsünə malikdir, lakin yan təsirlər səbəbiylə yalnız müalicə-rezistent hallarda istifadə olunur. APA 2020: birinci və ikinci nəsil antipsixotiklər arasında ümumi effektivlikdə fərq əhəmiyyətli deyil; seçim yan təsir profilinə əsaslanır.
Mahiyyəti: İlk atipik antipsixotik. Müalicə-rezistent (iki adekvat trialdan sonra cavab yox) şizofreniyada effektivliyi digər antipsixotiklərdən üstündür.
Effektivlik: Kane J.M. et al. (Arch Gen Psychiatry 1988) klassik RCT — klozapin xlorpromazinə nisbətən müalicə-rezistent pasiyentlərdə üstün. Müasir mənbələr (Siskind D. et al. 2016 meta-analiz): klozapin müalicə-rezistent hallarda digər antipsixotiklərdən üstündür. Suisid azaldıcı təsiri sübutlanmışdır (Meltzer H.Y. et al. InterSePT trial 2003).
Mahiyyəti: Qarsdale, Birchwood, Tarrier və əmkdaşları tərəfindən hazırlanmış. Pasiyent ilə birlikdə pozitiv simptomların (xüsusən sayıqlama və hallüsinasiyalar) idarəsi üçün koqnitiv-davranış strategiyaları öyrənilir: hallüsinasiyalara verilən mənanın yenidən qiymətləndirilməsi, ekspozisiya və davranış eksperimentləri, distress idarəsi.
Effektivlik: NICE CG178 birinci sıra tövsiyə; sistemli icmallarda (Wykes T. et al. Schizophr Bull 2008; Jauhar S. et al. Br J Psychiatry 2014) CBTp pozitiv simptomların azaldılmasında orta-zəif effekt göstərir, lakin sosial funksiya və emosional çətinliklərdə daha böyük effekt verir.
Mahiyyəti: Ailə üzvlərinə şizofreniya haqqında məlumat, kommunikasiya bacarıqları, ekspressiv emosiya azaltma, kriz idarəsi öyrədilir. Tipik müddət — 6–12 ay, fərdi ailə formatında.
Effektivlik: Cochrane (Pharoah F. et al. 2010 meta-analiz, 53 RCT) — ailə müdaxiləsi residiv tezliyini əhəmiyyətli azaldır (RR ≈ 0,55). NICE birinci sıra tövsiyə.
Mahiyyəti: Yuxarıda təsvir edilmişdir. Bu çətirə daxil olan modellər: NAVIGATE (RAISE-ETP), OnTrackNY, EASA (Early Assessment and Support Alliance).
Effektivlik: Kane J.M. et al. RAISE-ETP RCT (Am J Psychiatry 2016, n=404, 34 mərkəz): NAVIGATE qrupu 2 il sonrakı izləmədə adi icma müalicəsindən simptomlar, həyat keyfiyyəti, sosial və işgüzar fəaliyyət göstəricilərində əhəmiyyətli üstün. 5 illik izləmə (2022) effektin saxlanması göstərmişdir.
Mahiyyəti: "Yer-sonra-təlim" modeli — pasiyent rəqabətli iş bazarına dərhal yerləşdirilir, sonra iş yerində dəstək göstərilir. Ənənəvi iş hazırlığı modellərindən fərqlidir.
Effektivlik: Bond G.R. et al. meta-analizi (Psychiatr Rehabil J 2008, 11 RCT) — IPS qrupunda rəqabətli işdə olanlar 60%, ənənəvi proqramlarda 24%. NICE birinci sıra.
Strukturlaşdırılmış qrup formatında sosial qarşılıqlı təsir bacarıqları öyrədilir. Kurtz M.M., Mueser K.T. (J Consult Clin Psychol 2008) meta-analizi: orta effekt göstərir.
İdrak funksiyaları (diqqət, iş yaddaşı, icraçı funksiyalar) üzərində kompüter-əsaslı təlim. Wykes T. et al. (Am J Psychiatry 2011) meta-analizi: idrak funksiyalarında orta effekt; funksional nəticələrə inteqrasiya zəruridir.
Sol temporo-parietal kortekste 1 Hz aşağı tezlikli rTMS davamlı eşitmə hallüsinasiyalarında istifadə oluna bilər. Slotema C.W. et al. meta-analizi (J Clin Psychiatry 2014) orta effekt göstərib. Birinci sıra deyil; əldə edilməsi məhduddur.
Ağır müalicə-rezistent psixoz, katatonik xüsusiyyətlər və ya yüksək suisid riski hallarında nəzərdə tutulur. Müasir göstərişlərdə (NICE CG178) ehtiyat seçim kimi qeyd olunur.
Linus Pauling-in 1960-cı illərdə təklif etdiyi yüksək doza B3 (niacin) və C vitamini şizofreniyada müalicə kimi. APA komitəsinin (Lipton M.A. et al. 1973) və müteaqib icmalların (Kavale K.A. 1980; Hoffer L.J. 2008) sübutlarla rədd edilmişdir.
Spesifik qrup pasiyentlərdə (məsələn, glüten həssaslığı sübutlanmış) məhdud effekt mümkündür, lakin populyasion səviyyədə tövsiyə bazası yoxdur. Ketogen pəhriz şizofreniyada eksperimental statusdadır.
Heç bir RCT sübutu yoxdur; fatal hallar qeydə alınıb. APA, AAP, AACAP qadağan edir.
Bəzi tədqiqatlar autoimmun mexanizmlərin payını göstərir, lakin rutin antibiotik istifadəsi klinik standart deyil. NMDA-reseptor ensefaliti kimi spesifik autoimmun şərait diaqnoz qoyulduqda nevroloq tərəfindən immunoterapiya tətbiq edilir.
Sistemli icmallar (NICE CG178; Mueser K.T., Berenbaum H. 1990 məşhur icmal) — psixoanalitik psixoterapiya şizofreniyada effektivlik sübutuna malik deyil və antipsixotik müalicəni əvəz edə bilməz.
İcmal mənbələri: NICE CG178. APA Practice Guideline for the Treatment of Patients With Schizophrenia 2020. Leucht S. et al. Lancet 2013;382(9896):951-962. Kane J.M. et al. Am J Psychiatry 2016;173(4):362-372. Pharoah F. et al. Cochrane Database 2010. Bond G.R. et al. Psychiatr Rehabil J 2008;31(4):280-290. Wykes T. et al. Schizophr Bull 2008;34(3):523-537.