İcmal AUA (American Urological Association), EAU (European Association of Urology), ISSWSH (International Society for the Study of Women's Sexual Health), ACOG və FDA göstərişlərinə əsaslanır.
AUA Guideline on Erectile Dysfunction (Burnett A.L. et al., J Urol 2018, 2024 yenilənmə): "Erektil disfunksiyanın (ED) müalicəsi addım-addım yanaşmaya əsaslanır: 1-ci sıra — yaşam tərzi modifikasiyası və PDE5 inhibitorları; 2-ci sıra — intrakavernozal injeksiyalar və ya vakuum cihazları; 3-cü sıra — penil protez."
ISSWSH Process of Care for Female Sexual Dysfunction (Parish S.J. et al., Mayo Clin Proc 2019): Qadın cinsi disfunksiyalarında biopsixososial qiymətləndirmə birinci pillədir; psixoterapiya, hormonal müdaxilə və FDA-təsdiqli farmakoterapiya kombinə edilir.
Vacib klinik prinsip: ED — kardiovaskulyar xəstəliyin erkən marker ola bilər; ED ilə müraciət edən pasiyentdə kardiovaskulyar risk qiymətləndirməsi mütləqdir (Princeton III Consensus, Nehra A. et al. Mayo Clin Proc 2012).
| Sıra | Preparat / metod | Qeyd |
|---|---|---|
| 1-ci sıra | PDE5 inhibitorları: sildenafil (50–100 mq), tadalafil (10–20 mq lazım olduqda və ya 2,5–5 mq gündəlik), vardenafil, avanafil | Nitratla mütləq əkstərkib; α-blokatorlarla ehtiyat; effektivlik ~70% |
| 1-ci sıra (hipoqonadizmdə) | Testosteron əvəzedici terapiya — yalnız təsdiq olunmuş hipoqonadizmdə | AUA: skrinninq olmadan TRT tövsiyə edilmir; PSA və hematokrit izləməsi |
| 2-ci sıra | İntrakavernozal alprostadil (PGE1) injeksiyaları və ya intrauretral alprostadil | PDE5 cavab vermədikdə; priapizm riski izlənir |
| 2-ci sıra | Vakuum erektil cihaz | Qeyri-invaziv, antikoaqulyant alanlarda istifadə oluna bilər |
| 3-cü sıra | Penil protez (yarımrigid və ya inflatable) | Refrakter ED; yüksək məmnuniyyət dərəcəsi |
Mənbələr: Burnett A.L. et al. Erectile Dysfunction: AUA Guideline. J Urol 2018;200(3):633-641. Salonia A. et al. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health 2023. Parish S.J. et al. The International Society for the Study of Women's Sexual Health Process of Care for the Identification of Sexual Concerns and Problems in Women. Mayo Clin Proc 2019;94(5):842-856. Nurnberg H.G. et al. Treatment of antidepressant-associated sexual dysfunction with sildenafil. JAMA 2003;289(1):56-64.
Mahiyzeti: Fosfodiesteraza tip 5-i inhibə edərək kavernoz cisimdə cGMP-nin parçalanmasını azaldır, NO-mediator damar genişlənməsini gücləndirir. Effektivlik: Cochrane (Yuan J. et al. 2013) meta-analiz, n>14000: PDE5i plasebodan əhəmiyyətli üstün — uğurlu cinsi əlaqə dərəcəsi 60–70%-ə çatır. AUA — Grade A güclü tövsiyə.
Linet O.I., Ogrinc F.G. (NEJM 1996) RCT — alprostadil injeksiya effektivliyini təsdiqləyib (>80% cavab). Penil protez — refrakter hallarda; pasiyent və partnyor məmnuniyyəti yüksəkdir (>85%, Mulhall J.P. et al.).
Mahiyzeti: Flibanserin — 5-HT1A agonisti, 5-HT2A antaqonisti, gündəlik oral. Bremelanotid — melanokortin reseptor agonisti, sub-Q lazım olduqda. Effektivlik: Flibanserin (Katz M. et al. J Sex Med 2013) RCT — sexually satisfying events və FSFI-də əhəmiyyətli artım; effekt mülayim. Bremelanotid (Kingsberg S.A. et al. Obstet Gynecol 2019) RECONNECT trials — istək və distress göstəricilərində yaxşılaşma.
Frühauf S. et al. (Arch Sex Behav 2013) meta-analiz: psixoloji müdaxilələr cinsi disfunksiyada effektiv — xüsusən qadınlarda istək və oyanma pozuntularında. Mindfulness-əsaslı sex terapiya (Brotto L.A. RCT-ləri) — premenopozal qadınlarda istək pozuntusunda effekt göstərmişdir.
NAMS (North American Menopause Society) Position Statement 2020: lokal estrogen kremi, ring və ya tabletləri vulvovaginal atrofiyada birinci sıra; sistemik təsir minimaldır. Ospemifen — oral SERM alternativi.
AUA Guideline on Testosterone Deficiency (Mulhall J.P. et al. 2018): TRT yalnız ən az iki səhər testosteron ölçümündə aşağı və simptomatik pasiyentlərdə tövsiyə edilir; PSA, hematokrit və kardiovaskulyar risk izləməsi vacibdir. ED-də universal TRT tövsiyə edilmir.
ISSM Guideline (Althof S.E. et al. J Sex Med 2014): dapoksetin (qısa təsirli SSRI, lazım olduqda) və lidokain/prilokain topikal kremlər birinci sıra; davranış metodları (start-stop, squeeze) adjunkt.
FDA xəbərdarlıqları: bir sıra "natural" cinsi gücləndirici tabletlərdə deklarə edilməmiş sildenafil və ya tadalafil aşkar edilmişdir — nitratla qarşılıqlı təsir riski. Yohimbine — Cochrane (Ernst E., Pittler M.H.): kiçik effekt, əhəmiyyətli yan təsir profili (narahatlıq, hipertenziya); birinci sıra deyil.
Endocrine Society və AUA: hipoqonadizm təsdiq olunmadan testosteronun "yaşlanma əleyhinə" və ya ED müalicəsi kimi istifadəsi tövsiyə edilmir; kardiovaskulyar və prostata riskləri.
WPATH (World Professional Association for Transgender Health), APA, WHO mövqeyi: konversion (reparativ) terapiya elmi əsaslandırılmamışdır, ziyanvericidir və etik baxımdan qadağandır. Əksər ölkələrdə qanunla məhdudlaşdırılır.
FDA 2018 xəbərdarlığı: enerji-əsaslı cihazların vaginal "rejuvenation", incontinence və ya cinsi funksiya üçün təhlükəsizlik və effektivliyi təsdiq olunmamışdır; ciddi yan təsir hesabatları var.
AUA 2018 (2024 yenilənmə): aşağı intensivli şok dalğa terapiyası araşdırma mərhələsindədir; standart birinci sıra deyil — yalnız klinik tədqiqat və ya seçilmiş hallarda.
İcmal mənbələri: Burnett A.L. et al. AUA Guideline 2018. Salonia A. et al. EAU Guidelines 2023. Parish S.J. et al. Mayo Clin Proc 2019. Yuan J. et al. Cochrane 2013. Frühauf S. et al. Arch Sex Behav 2013. NAMS Position Statement 2020.