Müasir müdaxilə metodları — qərarvermə bələdçisi

İcmal AASM (American Academy of Sleep Medicine), European Insomnia Guideline 2023, NICE göstərişlərinə əsaslanır.

Ümumi prinsip — beynəlxalq göstərişlərin mövqeyi

AASM Clinical Practice Guideline (Edinger J.D. et al., J Clin Sleep Med 2021): "Xroniki insomniya pozuntusunda Koqnitiv-Davranış Terapiyası — İnsomniya üçün (CBT-I) birinci sıra müalicədir. Farmakoterapiya CBT-I-yə cavab vermədikdə və ya əldə oluna bilmədikdə nəzərdən keçirilir."

European Insomnia Guideline (Riemann D. et al., J Sleep Res 2023): CBT-I bütün xroniki insomniya pasiyentləri üçün birinci sıra; farmakoterapiya qısamüddətli (2–4 həftə) əlavə olaraq tövsiyə edilir.

NICE 2025: CBT-I — xroniki insomniyanın bütün yaş qruplarında birinci sıra müalicəsi.

Addım-Addım alqoritmi (AASM 2021 / NICE 2025)

Mərhələ 1 — Diaqnostika

Klinik müsahibə + yuxu gündəliyi (sleep diary 1–2 həftə): yatma müddəti, oyanma sayı, qəti oyanma vaxtı, ümumi yuxu vaxtı, yuxu effektivliyi
Şkalalar: Insomnia Severity Index (ISI), Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI)
Diferensial diaqnostika: yuxu apnesi (Berlin Questionnaire, polysomnografiya göstərişi olduqda), restless legs sindromu, sirkadian ritm pozuntuları, narkolepsiya, parasomniyalar, qeyri-kafi yuxu hijyeni, depressiya/narahatlıq simptomu kimi
Komorbidlik skrinninqi: depressiya, narahatlıq, ağrı, maddə istifadəsi, somatik xəstəliklər

Mərhələ 2 — Yuxu hijyeni və davranış məsləhətləri (universal)

Müntəzəm yuxu/oyanma cədvəli
Stimulyantlardan çəkinmə (kofein, nikotin) yatdmadan əvvəl
Yataq otağı sərin, qaranlıq, sakit; yataqda ekran istifadəsindən imtina
Fiziki məşq müntəzəm, lakin yatdmadan ən az 3 saat əvvəl
Alkoholdan çəkinmə

Mərhələ 3 — CBT-I (xroniki insomniyada birinci sıra)

Mərhələ 4 — Farmakoterapiya (CBT-I əldə oluna bilmədikdə və ya cavab vermədikdə)

Sıra	Preparat	Qeyd
Qısamüddətli (2–4 həftə)	Z-droqlar (zolpidem, zopiklon) və ya benzodiazepinlər (temazepam)	Tolerantlıq, asılılıq, yıxılma riski (yaşlılarda Beers Criteria); yalnız qısamüddətli
Yeni nəsil	Doksepin (kiçik doza), suvoreksant və ya lemboreksant (oreksin reseptor antaqonistləri)	FDA təsdiqi; daha az asılılıq potensialı
Yaşlı pasiyentlər	Melatonin (uzunmüddətli), ramelteon	Sirkadian tənzimləməyə kömək; yıxılma riski az
Komorbid depressiya	Sedativ antidepresantlar (mirtazapin, trazodon)	Antidepresant və yuxu effekti birlikdə

Mənbələr: Edinger J.D. et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med 2021;17(2):255-262. Riemann D. et al. The European Insomnia Guideline 2023. J Sleep Res 2023;32(6):e14035.

1. Ən effektiv üsullar — birinci sıra

CBT-I — Cognitive Behavioural Therapy for Insomnia

Mahiyzeti: Strukturlaşdırılmış 6–8 seans manualda işlənmiş protokol. 5 əsas komponent:

Stimul kontrolu (Bootzin): yataq yalnız yuxu və cinsi əlaqə üçün; yatağa yalnız yuxu hissi olduqda gəlmək; 20 dəqiqə yata bilmirsənsə qalxmaq və başqa sakit fəaliyyətə keçmək
Yuxu məhdudiyyəti (Spielman): yataqda qalma vaxtının yuxu vaxtına bərabər məhdudlaşdırılması; sonra tədricən artırılma — yuxu effektivliyini gücləndirir
Koqnitiv terapiya: yuxu haqqında felaket düşüncələrinin (məs. "8 saatdan az yatsan, sabah dağılacaqsan") yenidən qiymətləndirilməsi
Yuxu hijyeni təhsili: mühit və davranış faktorlarının optimallaşdırılması
Rahatlama təlimi: proqresiv əzələ rahatlanması, nəfəs məşqləri

Effektivlik: Mitchell M.D. et al. (BMC Fam Pract 2012) meta-analiz: CBT-I farmakoterapiya ilə müqayisədə qısamüddətli effektivlikdə bərabər, lakin uzunmüddətli effektivlikdə üstün — dərman kəsildikdə residiv tezliyi yüksəkdir, CBT-I effektləri saxlanılır. AASM 2021 — strong recommendation. Effekt ölçüsü Cohen d ≈ 0,8–1,0 (böyük).

Digital CBT-I (dCBT-I)

Mobil aplikasiyalar və veb-əsaslı CBT-I proqramları (Sleepio, SHUTi və s.). NICE 2025 — qiymət-effektiv alternativ; effektivlik klinik formatla müqayisədə 80–90%-i bərpa edir.

Brief Behavioural Treatment for Insomnia (BBTI)

4 seansa qədər qısaltılmış format — birinci tibbi yardım səviyyəsində istifadə edilə bilər. Buysse D.J. et al. (Arch Intern Med 2011) RCT — CBT-I-yə müqayisəli effektivlik göstərmişdir.

2. Farmakoterapiya — adjunkt və qısamüddətli

Z-droqlar (zolpidem, zaleplon, eszopiklon)

Sürətli effekt; benzodiazepinlərə nisbətən daha az tolerantlıq və asılılıq, lakin yenə də mümkündür. Qısamüddətli istifadə (2–4 həftə) tövsiyə edilir.

Oreksin reseptor antaqonistləri (suvoreksant, lemboreksant, daridoreksant)

Yeni nəsil — oreksin sisteminin bloklanması. Daha az tolerantlıq, asılılıq və "rebound insomnia" riski. Klinikada artan istifadə.

Melatonin və ramelteon

Sirkadian tənzimləməyə dəstək. Yaşlılarda və circadian ritm pozuntularında üstündür. Reseptisiyz əlçatandır (Avropa və ABŞ-da fərqli).

3. Klinik praktikada tövsiyə edilməyən üsullar

Benzodiazepinlərin uzunmüddətli istifadəsi

Tolerantlıq, asılılıq, idrak pozulması, yıxılma riski (xüsusən yaşlılarda). Beers Criteria — yaşlılarda yuxu üçün benzodiazepin qaçınma. Yalnız qısamüddətli kəskin krizdə.

Antihistaminiklər (diphenhydramine, doksilamin) yaşlılarda

Antikolinerjik yan təsirlər (idrak pozulması, sidik tutulması, yıxılma). Beers Criteria — yaşlılarda qaçınmaq. Reseptisiyz "təbii yuxu yardımı" reklamı edilir, lakin tövsiyə edilmir.

Alkohol "yuxu yardımı" kimi

Alkohol yatmağa kömək edir, lakin yuxu strukturunu pozur (REM azaldır), erkən oyanma və xroniki insomniyaya gətirib çıxarır. Əksər göstərişlər qarşı çıxır.

Bitki preparatları (valerian, kava, kamomil) — sübut əsası zəif

Cochrane (Leach M.J., Page A.T. 2015): valerian üçün effekt sübutu yetərsizdir. Kommersiya preparatlarının standartlaşdırması problemlidir.

Kraniosakral terapiya, akupunktura tək başına insomniyada

Sübut bazası məhduddur; CBT-I-yə üstünlük verilir.

İcmal mənbələri: Edinger J.D. et al. J Clin Sleep Med 2021. Riemann D. et al. J Sleep Res 2023;32(6):e14035. Mitchell M.D. et al. BMC Fam Pract 2012;13:40. Buysse D.J. et al. Arch Intern Med 2011;171(10):887-895.