İcmal peer-reviewed klinik göstərişlərə (German S3 Guideline on Functional Body Complaints, AMDP), sistemli icmallarına və meta-analizlərinə əsaslanır.
S3 Guideline on Functional Body Complaints (Schäfert R. et al., Dtsch Arztebl Int 2012; yenidən baxış 2018): "Bədənsəl disstres pozuntusunun (somatik simptom pozuntusu) idarəsində biopsixososial modelin tətbiqi əsasdır. Birinci sıra psixoterapevtik müdaxilə KDT-dir; lazım olduqda mindfulness, ACT və rahatlama texnikaları inteqrasiya olunur."
NICE klinik mənbələr: "Stepped care" (addım-addım yardım) — birinci tibbi yardım səviyyəsində somatik mütəxəssislə əməkdaşlıq, sonra psixiatrik/psixoloji müdaxilə.
Vacib klinik prinsip: Pasiyentin somatik şikayətləri "uydurulmuş" deyil — real subyektiv əzab hissi mövcuddur. Yanaşma "bu sənin başındadır" formalaşmasından qaçınmalı, biopsixososial model çərçivəsində izah verilməlidir.
| Pillə | Müdaxilə |
|---|---|
| 1 | Birinci tibbi yardımda strukturlaşdırılmış vizit modeli (Smith et al. modeli): müntəzəm planlaşdırılmış qısa vizit, hər vizitdə fiziki müayinə, yeni testlər ehtiyaca görə deyil planlı, biopsixososial izah, simptomların idarəsi (yox, "müalicə" mesajı) |
| 2 | Psixoeducation; aşağı intensivlikli psixoloji müdaxilə (guided self-help) |
| 3 | Yüksək intensivlikli psixoterapiya: KDT, mindfulness-əsaslı müdaxilə, ACT |
| 4 | Multidisiplinarlı reabilitasiya proqramları (ağır funksional pozulma) |
Mənbələr: Schäfert R. et al. Functional somatic syndromes — review of clinical practice guidelines. Dtsch Arztebl Int 2012;109(47):803-813. Henningsen P. et al. Persistent physical symptoms as perceptual dysregulation: a neuropsychobehavioral model and its clinical implications. Psychosom Med 2018;80(5):422-431.
Mahiyzeti: Standart KDT prinsipləri uyğunlaşdırılır: simptomlara verilən mənaların yenidən qiymətləndirilməsi (felaket düşüncələri haqqında bədənin siqnalları), saxlama davranışlarının (təkrar həkim vizitləri, lazımsız testlər, simptom yoxlanması) azaldılması, fəaliyyət səviyyəsinin tədricən artırılması.
Effektivlik: Liu J. et al. (Front Psychiatry 2018) meta-analiz: KDT somatik simptomları, narahatlığı və depressiyanı əhəmiyyətli azaldır; effekt izləmədə saxlanılır. Effekt ölçüsü orta (Cohen d ≈ 0,3–0,5).
Bədən hisslərinin təbiətinə müşahidə-əsaslı yanaşma — müqavimət və qaçınma əvəzinə qəbul. Lakhan S.E., Schofield K.L. (PLoS One 2013) meta-analizi: somatik şikayətlərdə müsbət effekt.
Psixoloji çevikliyə yönlü; bədən hissləri ilə "mübarizə"dən imtina və dəyərli fəaliyyətlərə yönəlmə. Veehof M.M. et al. (Cogn Behav Ther 2016) meta-analizi: xronik ağrıda və somatik şikayətlərdə effektivlikdə KDT-yə müqayisəli.
Pasiyentin tələbi ilə təkrar testlər somatik fokusu gücləndirir, narahatlığı azaltmır. NICE və klinik göstərişlər: yeni testlər yalnız klinik göstəriş olduqda.
Tolerantlıq, asılılıq, koqnitiv pozulma. Yalnız qısamüddətli kəskin narahatlıq krizində.
CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids 2022: xronik somatik simptom pozuntusunda opioid ilk seçim deyil; uzunmüddətli istifadə asılılıq və hiperaljeziya riskinə malikdir.
Standart biopsixososial yanaşmanı və KDT-ni əvəz edə bilməz; pasiyent narahatlığını gücləndirə bilər.
İcmal mənbələri: Schäfert R. et al. Dtsch Arztebl Int 2012. Liu J. et al. Front Psychiatry 2018;9:578. Veehof M.M. et al. Cogn Behav Ther 2016;45(1):5-31. Lakhan S.E., Schofield K.L. PLoS One 2013;8(8):e71834.