2026-cı ildə «Klinik Psixiatriya» rəhbərliyi ilk dəfə Azərbaycan dilində nəşr olundu. Bu kitab klinik psixiatriyanın bütün əsas bölmələrini — neyroinкişaf pozuntularından tutmuş şəxsiyyət pozuntularına, yuxu pozğunluqlarına, cinsi sağlamlıq məsələlərinə qədər — vahid, ardıcıl strukturda əhatə edir. Əsas fərqləndirici cəhət: hər diaqnoz XBT-11 (Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı, 11-ci nəşr) kodlaşdırması ilə paralel olaraq verilir, DSM-5-TR ilə müqayisəli nəzərdən keçirilir.
Bu rəhbərlik akademik monoqrafiya deyil. O, gündəlik klinik işi dəstəkləmək üçün yaradılmış strukturlaşdırılmış istinad vəsaitidir: kompakt, dəqiq, praktik. Hər diaqnoz seksiyası tərif, diaqnostik kriteriyalar, differensial diaqnostika, müalicə istiqamətləri və XBT-11 kodu ilə tamamlanır.
XBT-11 nədir və niyə vacibdir?
ÜST-ün (Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı) XBT-11 sənədi — Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatının ən son, 2022-ci ildə qüvvəyə minmiş nəşridir. XBT-10 ilə müqayisədə psixiatrik bölmə kökündən yenilənmişdir:
- Autizm spektri pozuntusu ayrıca, daha geniş diaqnostik çərçivədə təqdim olunur.
- Şəxsiyyət pozuntuları artıq kateqorial yox, dimensional modellə (ağırlıq dərəcəsi + dominant xüsusiyyətlər) qiymətləndirilir.
- Kompleks PTSD müstəqil diaqnoz kimi daxil edilib — XBT-10-da bu ayrıca mövcud deyildi.
- Oyun pozuntusu (Gaming disorder) rəsmi diaqnoz statusu alıb.
- Cins uyumsuzluğu psixiatrik bölmədən çıxarılıb, cinsi sağlamlıq bölməsinə köçürülüb.
Azərbaycanda hələ XBT-11-ə keçid rəsmi olaraq tamamlanmamış olsa da, beynəlxalq elmi icma artıq yeni sistemi əsas götürür. Klinik psixiatriya sahəsində çalışan hər mütəxəssis bu yeniliklərə bələd olmalıdır.
Kitabın quruluşu — 22 bölmə
Rəhbərlik 22 əsas bölmədən ibarətdir. Hər bölmə müvafiq XBT-11 kod aralığını əhatə edir:
Hər bölmə ayrıca HTML-səhifə kimi strukturlaşdırılıb: kod aralığı, bölmənin ümumi tərifi, xəstəliklərin XBT-11 diaqnostik kriteriyaları, differensial diaqnostika cədvəlləri, terapiya istiqamətləri. Kitab içi naviqasiya tam interaktivdir — oглавление vasitəsilə hər diaqnoza birbaşa keçmək mümkündür.
Klinik istifadə — necə oxumalı?
Rəhbərlik ardıcıl oxunmaq üçün deyil — istinad mənbəyi kimi istifadə olunmaq üçündür. Praktik iş axını belədir:
- Şikayət qrupu müəyyənləşdirin. Xəstə əhval pozğunluğundan danışırsa — 4-cü bölməyə (6A60–6A8Z) gedin.
- Diaqnostik kriteriyaları yoxlayın. Hər pozuntu seksiyasında XBT-11 A, B, C kriteriyaları ardıcıl verilir.
- Differensial diaqnostikanı keçin. Oxşar klinik mənzərə verən alternativ diaqnozlarla müqayisəli analiz aparın.
- Müalicə istiqamətlərini nəzərdən keçirin. Hər seksiyada farmakoloji və psixoterapevtik yanaşmalar qeyd olunur.
Kitab həm masaüstü, həm mobil cihazlarda tam işlək formatda açılır. Onlayn versiyada axtarış funksiyası — diaqnoz adı, kod və ya simptom üzrə — anında nəticə verir.
Kimə ünvanlanıb?
Əsas hədəf auditoriyası — praktik fəaliyyət göstərən psixiatrlar, klinik psixoloqlar, rezidentlər və psixiatriyanın qonşu sahələrindəki (nevrologiya, ailə həkimliyi, pediatriya) mütəxəssislərdir. Kitab eyni zamanda psixologiya üzrə ixtisaslaşmış tələbə və magistrantlar üçün dərs vəsaiti kimi istifadə edilə bilər.
Terminologiya Azərbaycan tibb dilinin normalarına uyğunlaşdırılmış, beynəlxalq nomenklatura isə latın transliterasiyası ilə qorunub saxlanılmışdır. XBT-11 kodları hər seksiyada açıq şəkildə göstərilir — beynəlxalq yazışmalarda və statistik hesabatlarda birbaşa istifadəyə hazırdır.