I. Afaziyaya dair anlayışa doğru (1891)

Əgər ona yaxşı tanıdığı bir əşya göstərilir və bir neçə an sonra göstərilən əşyaya toxunmağı xahiş edirdilərsə, o, bunun hansı əşya olduğunu xatırlaya bilmirdi. Əgər ona bir söz deyilir, sonra başqa bir şeylə diqqəti yayındırılır və birinci sözü təkrar etmək xahiş olunurdusa, o, hər dəfə onu unudur və yaddaşında yalnız sonuncu sözü saxlaya bilirdi və s.

Dostluq və hörmətlə həsr olunur

Mən, heç bir yeni müşahidəyə malik olmadan, alman və xarici nevropatologiyanın ən yaxşı ağıllarının, məsələn, Vernike, Kusmaul, Lixtheym və Graşey, Huqlings Cekson, Bastian və Ross, Şarko və başqalarının artıq müraciət etdiyi bir mövzu ilə məşğul olmağa çalışdığım üçün, edə biləcəyim ən yaxşı şey problemin işıqlandırılmasında irəliləyiş əldə etməyə ümid etdiyim bir neçə aspektini dərhal qeyd etməkdir. Mən göstərməyə çalışacağam ki, yuxarıda adı çəkilən tədqiqatçıların bir-birini tamamlayan əsərlərində təqdim olunan afaziya təlimində işə fayda verə biləcək şəkildə başqaları ilə əvəz edilə bilən və ya ən azı bu başqaları qarşısında heç bir həlledici üstünlüyə malik olmayan iki müddəa var. Belə müddəalardan birincisi – bir tərəfdən afaziyanın mərkəzlərin pozulması, digər tərəfdən keçirici yolların pozulması kimi təsvir edilməsindəki fərqdir; bu fərq afaziya haqqında yazan demək olar ki, bütün müəlliflərdə mövcuddur. İkinci müddəa nitq funksiyasına cavabdeh olan ayrı-ayrı mərkəzlərin münasibətlərinin uzlaşdırılmasına aiddir və əsasən Vernikenin və onun ideyalarını qəbul edib inkişaf etdirən tədqiqatçıların əsərlərində mövcuddur. Hər iki hipotez Vernikenin afaziya təlimində mühüm tərkib hissələri kimi mövcud olduğundan, etirazlarımı bu təlimin tənqidi formasında ifadə edəcəyəm. Sonradan etirazlarım bütün müasir nevropatologiyaya hopmuş ideyaya – yəni sinir sisteminin funksiyalarının bu sistemin anatomik cəhətdən müəyyən edilmiş zonalarında məhdudlaşdırılmasına, «lokallaşdırmaya» – aid olacağından, afaziyanın dərk edilməsində topik momentin əhəmiyyətini nəzərə almalı olacağam.

Beləliklə, mən baş beyin haqqında elmin tarixindəki şanlı dövrə qayıdıram. 1861-ci ildə Broka[1] Paris anatomiya cəmiyyətinə o məhkəmə-tibbi müayinə məlumatlarını bildirir ki, onlardan o belə nəticə çıxara bilirdi: sol frontal qırışığın üçüncüsünün (yaxud Silvi çuxurundan saydıqda birincisinin) zədələnməsi nitq artikulyasiyası qabiliyyətinin tam itirilməsinə və ya əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşmasına səbəb olur – ağılın və digər nitq funksiyalarının tamamilə normal işləməsi şəraitində. Bir qeyd-şərt: sağ əllilərdə, – bu sonradan əlavə edilmişdi. Brokanın kəşfinə qarşı etirazların heç vaxt susmaması faktı çox böyük ölçüdə Brokanın irəli sürdüyü iddianın əksini də qəbul etmək və artikulyasiya qabiliyyətinin itirilməsi və ya pozulması halında səbəbi üçüncü frontal qırışığın zədələnməsində axtarmaq meylindən irəli gəlirdi. On üç il sonra Vernike[2] o kiçik məqaləsini dərc etdirdi ki, bunun sayəsində o, – demək olar ki, ölməz – xidmətini öz adı ilə bağladı. Bu məqalədə o, nitq qabiliyyətinin pozulmasının başqa bir növünü təsvir etdi ki, bu da Broka afaziyasının əksi idi – nitqi başa düşmə qabiliyyətinin itirilməsi, nitq artikulyasiyası vasitəsilə özünə xidmət etmək imkanının saxlanması şəraitində, və bu funksiyanın düşməsini sol temporal qırışığın birincisində aşkar etdiyi zədələnmədən çıxış edərək izah etdi. Məhz Vernikenin bu kəşfi ilə klinikanın nümayiş etdirdiyi çoxsaylı, müxtəlif xarakterli nitq fəaliyyəti pozuntularını mərkəzi orqandakı eyni sayda xüsusi zədələnmələrə endirmək ümidinin yaranması bağlı olmalı idi. Lakin Vernike bu vəzifənin həllində yalnız ilk addımı atdı; amma nitq pozuntularının patologiyasını baş beyinin lokallaşdırılmış xəstəlikləri vasitəsilə izah etməklə o, nitq prosesinin fiziologiyasını dərk etmək yolunu tapdı ki, bunu da qısaca desək, serebral refleks kimi təsəvvür edirdi. Eşitmə sinirləri vasitəsilə nitq səsləri temporal paylardakı müəyyən zonaya, nitqin sensor mərkəzinə çatır; oradan impuls frontal paydakı Broka zonasına, motor mərkəzinə ötürülür ki, bu da öz növbəsində impulsu artikulyasiya edən orqanlara periferiyaya göndərir.[3]

Söz səslərinin mərkəzdə saxlanılma üsulu barədə Vernike də tamamilə müəyyən bir təsəvvürə malik idi ki, bu da bütövlükdə lokallaşdırma təlimi üçün prinsipial əhəmiyyət kəsb edir.

Psixi funksiyaların lokallaşdırılması prosesinin nə qədər uzağa gedə biləcəyi sualına o, cavab verirdi ki, bu, yalnız elementar funksiyalara şamil edilir.[4] Görmə qavrayışı mərkəzi optik zonaya ötürülə bilər, eşitmə qavrayışı akustik siqnalların yayıldığı sahəyə göndərilir. Bunun hüdudlarından kənara çıxan hər şey — müxtəlif təsəvvürlərin anlayışda əlaqələndirilməsi və s. — assosiasiya sistemi­nin səlahiyyətinə aiddir; bu sistem baş beyin qabığının müxtəlif sahələrini bir-biri ilə əlaqələndirir, onları artıq bir yerdə lokallaşdırmır. Baş beyin qabığına daxil olan həssas impulslar orada uzunmüddətli təəssüratlar qoyur; Vernike belə güman edirdi ki, bunlar hər biri ayrı-ayrı hüceyrələrdə saxlanılır. «Baş beyin qabığı özünün altı yüz milyon qabıq cismi ilə (Meynertin hesablamalarına görə) xarici aləmdən gələn saysız-hesabsız hissi təəssüratların yazılarının zədələnmədən saxlanıla biləcəyi kifayət qədər ehtiyat yer təklif edir. Keçmiş oyanmaların bu qalıqları ilə — ki, biz onları xatirələr (yaddaş obrazları) adlandırmağı xoşlayırıq — baş beyin qabığı məskunlaşmışdır».[5]

Bu üsulla əldə edilmiş dilin səs obrazları, sensor mərkəzin hüceyrələrində saxlanılaraq, birinci temporal qırışıqda yerləşir, Broka mərkəzi isə dilin hərəkətləri haqqında xatirələri, «dilin hərəkətləri haqqında təsəvvürləri» ehtiva edir.[6] Sensor mərkəzin dağılması səs obrazlarının itirilməsinə və bununla da nitqi anlama qabiliyyətsizliyinə – sensor afaziyaya, söz karçılığına səbəb olur. Motor mərkəzin dağılması dilin hərəkət obrazlarını əlindən alır və baş beyinin motor sinir mərkəzlərinin innervasiyasının, nitq səslərinin yaradılmasının qeyri-mümkünlüyünü – motor afaziyanı şərtləndirir. Bundan başqa, nitqin motor və sensor mərkəzləri bir-biri ilə assosiativ yolla bağlıdır ki, Vernike anatomik tədqiqat məlumatlarına və klinik müşahidələrə əsasən bunu insula nahiyəsinə köçürmüşdür. Vernikenin bu assosiasiyanın yalnız ağ liflər vasitəsilə, yoxsa həm də boz insula substansiyası vasitəsilə ötürülməklə həyata keçirilməsini nəzərdə tutduğunu tam əminliklə demək mümkün deyil. O, deyir ki, fossa Sylvii ilə əhatə olunan birinci qırışıq nahiyəsindən insula korteksində sona çatan Fibrae propriae çıxır, belə ki, insula «birinci qırışığın bütün nahiyələrindən ona radial şəkildə yaxınlaşan lifləri özünə toplayan xaçvari hörümçəyi xatırladır. Bunun sayəsində bütün mərkəzi orqanda heç bir yerdə olmadığı qədər, istisnasız olaraq bütün funksiyaların həqiqi mərkəzi təəssüratı yaranır.»[7] Lakin Vernike heç bir halda insula korteksinə başqa bir hərəkətin – «söz səs obrazının», eləcə də baş beyin qabığının başqa yerlərində lokallaşdırılmış «söz hərəkəti obrazının»[8] assosiativ əlaqələndirilməsinin[9] icrasını aid etmir: – adətən ağ lifli kütlələrə həvalə olunan funksiyanı.

Assosiasiya yollarının zədələnməsi də nitq disfunksiyasını, yəni parafaziyanı – mesaj qəbul edilərkən sözlərin başa düşülməsinin və şifahi artikulyasiyanın pozulmasını şərtləndirir, bu, sözlərin qarışdırılması və onların işlədilməsində qeyri-müəyyənlik deməkdir. Bu nitq pozuntusu növünü Vernike «keçirici yolların afaziyası»[10] kimi adlandırır və onu digər iki «mərkəzi afaziya» növünə qarşı qoyur (Şək.1).

Mən nitq prosesinin gedişatının sxemini, Vernekenin işlərindən götürərək beyin rəsminə daxil edilmiş ikinci variantı götürəcəyəm ki, onun hansı aspektdə daha da işlənməyə təcili ehtiyac duyduğu barədə təsəvvür yaradım. (Şək. 2)

Şək. 2. Vernikenin «Afazik simptomkompleks» kitabından (3 nömrəli şəkil)

F – frontal, O – oksipital, T – temporal sonluq, sxematik təsvir edilmiş baş beyin. C – mərkəzi yarıq, S – fossa Sylvii ətrafındakı arxaik qırışığın birinci qövsü. a – akustikanın mərkəzi sonluğu, a1 – onun uzunsov beyinə daxil olduğu yer. b – səslərin hasil edilməsi üçün nəzərdə tutulmuş hərəki (artikulyasiya) təsəvvürlərin yeri, b1 – mərkəzdənqaçan nitq yolunun uzunsov beyindən çıxışı.[11]

Vernike sxemi, əslində, yalnız nitq aparatıdır, beynin qalan fəaliyyətindən asılı olmayaraq, insanın digər şəxsin ardınca mexaniki təkrarı zamanı fəaliyyət göstərdiyi formada. Əgər spontan nitq imkanının həyata keçirilməsi üçün zəruri olan nitq mərkəzləri arasındakı sonrakı əlaqə nəzərə alınarsa, o zaman mərkəzi nitq aparatı haqqında daha ətraflı təsəvvür tərtib etmək lazımdır ki, bu da məhdud zonalardakı zədələnmələri başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul etməklə, nitq fəaliyyətinin daha çox sayda pozuntusunu izah etmək perspektivini təklif edir. Lixtheym[12] 1884[13]-cü ildə Vernikenin fikir gedişatını ardıcıl inkişaf etdirmək üçün növbəti addımı atdıqda, o, mənim burada təqdim etdiyim nitq aparatının sxeminə gəldi: (Şək.3)

Şək. 3 Lixtheym, On Aphasia. Brain VII [1885a], s.436. (1 nömrəli rəsm). [Alman nəşrində (1885b) s. 207]

Burada M motor nitq mərkəzini (Broka zonası) bildirir, 1. onun dağılması həmin motor afaziyaya səbəb olurdu; A – akustik mərkəz (Vernike zonası), 2. onun dağılması sensor afaziyaya səbəb olur. 3,4,5,6 və 7 keçirici yolların afaziyalarına uyğun gəlir; 3 – Vernike tərəfindən işlənib hazırlanmış adacıq keçirici yollar afaziyası. Sxemdə B bəndi A və M bəndlərinə bərabər deyil, hansı ki, anatomik olaraq baş beyin qabığının göstərilən sahələrinə uyğun gəlir, o, çox güman ki, daha çox nitq aparatının iştirak edə biləcəyi saysız-hesabsız qabıq zonalarının sxematik əvəzləyicisini təmsil edir. Lakin bu zonanın zədələnməsi halında nitq pozuntuları barədə heç nə deyilmir.

Lixtheym öz sxemində təqdim olunan yeddi nitq pozuntusu formasını nüvə afaziyaları (afaziyaların nüvəsi) (1,2); periferik keçirici yolların afaziyaları (5, 7) və mərkəzi keçirici yolların afaziyaları (3,4,5) kimi fərqləndirir. Vernike[15] sonralar bu siyahını başqası ilə əvəz etdi; bu da çatışmazlıqlardan xali deyil, lakin ümumi qəbul olunma üstünlüyünə malikdir. Əgər biz bu sonuncuya əməl edəcəyiksə, Lixtheymin yeddi nitq pozuntusu formasını adlandırmalı və xarakterizə etməli olacağıq:

1. Kortikal motor afaziya.[16] Nitqin anlaşılması mövcuddur, lakin söz ehtiyatı yoxdur və ya az sayda sözlə məhdudlaşır. Nitqin spontan yaradılması və danışanın ardınca təkrar etmə eyni dərəcədə qeyri-mümkündür. Bu forma çoxdan məlum olan Broka afaziyası ilə üst-üstə düşür.

5. Subkortikal motor afaziya.[17] O, əvvəlkindən yalnız bir cəhətdə fərqlənir. (Yazma qabiliyyətinin mövcudluğu), eləcə də, ehtimal ki, digər bir cəhətdə – bu barədə sonra bəhs olunacaq – nitqin qəribə özünəməxsusluğu.[18]

4. Transkortikal motor afaziya.[19] Bu formada spontan nitq mümkün deyil, lakin eşidiləni təkrar etmək qabiliyyəti mövcuddur və bu, nitqin motor funksiyasının qəribə dissosiasiyasını təşkil edir.

2. Kortikal sensor afaziya.[20] Xəstə ona deyilənləri başa düşmür, həmçinin danışanın ardınca təkrar edə bilmir, lakin məhdudiyyətsiz söz ehtiyatı ilə spontan danışır. Onun spontan nitqinin qüsursuz olmaması və ya parafaziyanın mövcudluğunu aşkara çıxarması ciddi nəticələri olan bir faktdır ki, bu barədə sonra danışılacaq. (Wernicke afaziyası)

7. Subkortikal sensor afaziya.[21] O, əvvəlkindən danışarkən parafaziyanın olmaması ilə fərqlənir.

6. Transkortikal sensor afaziya.[22] Bu forma nitq qabiliyyətinin Lixtheym sxemindən qaçılmaz olaraq irəli gələn ən gözlənilməz bölünməsini təklif edir. Xəstə spontan danışır, parafaziya aşkar edir, danışanın ardınca təkrar etmək vəziyyətindədir, lakin ona deyilənləri və özünün danışanın ardınca təkrar etdiklərini başa düşmür.

3. Vernikenin keçirici yollar afaziyası.[23] O, özünü parafaziya ilə, xüsusilə də neqativ xarakterli parafaziya ilə büruzə verir. Burada Lixtheymin daha bir sxemini gətirirəm; həmin sxemdə müəllif vizual və yazı mərkəzlərini nəzərə alaraq və onlar arasındakı əlaqəni nəzərə alaraq afaziyaya aid yazılı nitq pozuntularına layiqincə yer verməyə çalışır. (Şəkil 4)

Şək.4. Lixtheym, On Aphasia [1885a], səh. 437. (2 nömrəli rəsm) [24]

Burada O – vizual, E – yazı mərkəzini bildirir. Səh. 443-də [25] Lixtxaym başqa bir sxem verir; həmin sxemdə E buradakı M və O ilə əlaqə yerinə A və O ilə birbaşa əlaqə ilə göstərilmişdir.

Yalnız Vernike daha sonrakı işində («Afaziya üzrə yeni əsərlər», Tibbin tərəqqisi 1885 — 1886) bu məsələni Lixtheymin nümunəsinə uyğun olaraq tamamilə həll etmişdir.

Lichtheymin öz sxemində göstərdiyi nitq qabiliyyətinin bütün dissosiasiya formalarını, hətta azsaylı olsa da, real müşahidə edilən hallarla təsdiqlədiyi öyrənildikdə, onun afaziya təfsirinin qazandığı böyük uğur, əlbəttə ki, əsassız görünmür. Lichtheymin sxemi deduktiv metod[27] sayəsində meydana gəlmiş və heyrətamiz, o vaxta qədər müşahidə olunmamış nitq dissosiasiyası formalarına gətirib çıxarmışdı və əgər üstəlik, bu konstruksiya edilmiş formaları müşahidələrlə təsdiqləmək mümkün oldusa, bu, Lichtheymin arqumentlərinin və fərziyyələrinin doğruluğunun tam həcmli sınağı kimi qəbul edilməli idi.

Lixtheymin sxeminin Vernikenin sxemi kimi öz-özü ilə eyni mənada başa düşülə bilmədiyi iddiası da qınanmağa layiq deyil. İki sxemdən sonuncusu beyin haqqında təsəvvürə daha yaxşı uyğun gəlir, çünki onun tərkibindəki mərkəzlərin və keçirici yolların yerləşməsi anatomik cəhətdən təsdiqlənmişdir; Lixtheymin sxemi isə haqqında anatomik biliyimizin hələ mövcud olmadığı yeni rabitə yolları əlavə edir.

Bu zaman, məsələn, Lixtheymin mərkəzlərinin və yollarının tam olaraq təsvir edildiyi kimi yerləşib-yerləşmədiyi göstərilmir; bir mərkəzin «daxili» və «xarici» keçirici yollarının böyük hissəsinin yolun əhəmiyyətli bir hissəsində üst-üstə düşüb-düşmədiyi də qeyd olunmur ki, bu, nitq funksiyalarının fiziologiyası üçün tamamilə əhəmiyyətsiz olsa da, baş beyin qabığındakı ayrı-ayrı nitq zonalarının patologiyası üçün çox mühüm olmalıdır.[28] Əgər Lixtheymin təsəvvürləri yeni anatomik kəşflərə əsaslansaydı, ziddiyyət mümkün olmazdı və sonradan gələn qeydlərin böyük hissəsinin mənası olmazdı.

Lixtheym sxeminə uyğun olaraq həqiqətən rast gəlinən nitq pozuntularının nizamlanması zamanı daha böyük əhəmiyyət kəsb edən bir məqam ondan ibarət idi ki, müntəzəm olaraq çətinliklər yaranırdı, çünki nitq funksiyalarının ayrı-ayrı pozuntularının əksəriyyəti sxemdə bu pozuntuların müxtəlif dərəcədə ifadə olunmasını nümayiş etdirirdi, halbuki onlardan bəzilərindən tamamilə imtina etmək, digərlərini isə toxunulmaz saxlamaq lazım gəlirdi. Bundan başqa, sxemdə bir səhv üzündən nitq pozuntularının asanlıqla izahsız qalması birləşmiş zədələnmələrə gətirib çıxara bilər və izah cəhdlərində özbaşınalığa sərbəstlik verirdi.

Lakin bu çatışmazlıqlar bu və ya digər dərəcədə hər hansı sxematizasiyaya xas olsa da, Lixtheymin sxeminə qarşı digər, qəsdən yüksək tələblər də irəli sürülürdü ki, onları da bu sxem, göründüyü kimi, tam ödəmir. O, öz təbiətinə görə və hərtərəfli tamlıq iddiasına uyğun olaraq, nitq pozuntusunun hər hansı müşahidə olunan formasını daxil etməyə imkan verməli idi. Lakin Lixtheymə kifayət qədər tez-tez rast gəlinən elə bir hal məlum idi ki, o, öz sxeminə əsaslanaraq bunu izah edə bilmirdi – motor afaziyanın yazı korluğu (aleksiya) ilə üst-üstə düşməsi[29]; bu, iki pozuntunun təsadüfi üst-üstə düşməsi ilə izah edilə bilməyəcək qədər tez-tez rast gəlinən birləşmə idi. Bu simptom kompleksini izah etmək üçün Lixtheym belə bir fərziyyə irəli sürdü ki, belə hallarda bütün nitq funksiyalarının tam itirilməsi ilə rastlaşırıq, bunlardan ən asanlıqla geri dönən pozuntu, yəni söz karılığı (sözlərin akustik başa düşülməməsi) artıq aradan qaldırılmışdır, belə ki, bu mərhələdə yalnız digər pozuntular qalır: motor afaziya və yazı korluğu (sözlərin vizual başa düşülməməsi). Lakin bu izah, məlum olduğu kimi, reallığa uyğun gəlmir, çünki Kahler[30] bir qədər sonra tez keçən afaziya haqqında bir hal barədə məlumat verdi ki, bu halda xəstə sağaldıqdan sonra əmin edirdi ki, o, danışa bilmirdi, yalnız «mələyirdi», və oxuya bilmirdi, çünki hərflər ona «bulanmış» görünürdü, lakin ona deyilən hər şeyi başa düşürdü. Bu və buna bənzər hallar, ehtimal ki, alman nevropatoloqları arasında ən mühakiməli və ehtiyatlısı olan Ayzenloru[31] Lixtheymin afaziya sxeminin yalnız «əsasən didaktik» dəyərə malik olduğunu israrla bildirməyə vadar etmişdir.

Klinikada müşahidə olunan nitq pozuntularının, əgər ümumiyyətlə anatomik əsasa malikdirsə, nitq mərkəzlərinin zədələnməsindən və ya nitq assosiasiya yollarının dağılmasından qaynaqlandığı və buna görə də mərkəzi afaziyanı keçirici yolların afaziyasından fərqləndirməyin qanuni olduğu təsəvvürü Vernikedən bəri bütün müəlliflər tərəfindən açıq şəkildə ifadə edilmiş və ya sükutla qəbul edilmişdir. Bu fərqləndirmənin düzgünlüyünün daha ətraflı yoxlanılması özünü tamamilə doğruldur, çünki bu, baş beyin qabığında mərkəzlərin rolu və psixi funksiyaların lokalizasiyası haqqında prinsipial əhəmiyyətli anlayışla bağlıdır, necə ki yuxarıda (səh.20) Vernikeyə dair artıq təhlil edilmişdir.

«Nitq mərkəzi» ilə sadəcə keçirici yol (ağ liflər dəstəsindən ibarət) arasında qəbul edilmiş fərqi özü üçün aydınlaşdırmış şəxs gözləməlidir ki, mərkəzin dağılması zamanı keçirici yolun zədələnməsi halına nisbətən funksiyaların daha ağır pozulmaları baş verəcəkdir.

Bu gözləmə, deyəsən, Vernikenin təsəvvüründə təsdiqini tapır. a-v əlaqəsinin zədələnməsi zamanı (Şəkil 1) Vernikenin keçirici yollar afaziyası özünü yalnız nitqdə sözlərin qarışması ilə büruzə verir, halbuki söz ehtiyatından istifadə qabiliyyəti qalır və sözlərin anlaşılması mövcuddur[32]. O, həqiqətən də a və v nitq mərkəzlərinin dağılması nəticəsində yaranan motor və sensor afaziyalardan qat-qat yüngül xəstəlik mənzərəsini təmsil edir. Lakin Vernikenin keçirici yollar afaziyasına daha yaxından baxdıqda daha bir xüsusi hal ortaya çıxır. Ona aid edilən funksional pozuntu Vernikenin sxemindən birmənalı şəkildə çıxarıla bilmir. Tədqiqatçı güman edir ki, a-v əlaqəsinin dağılması zamanı parafaziya[33] yaranır; lakin özümüzdən soruşsaq ki, bu yol zədələnməsinin gözlənilən nəticələrindən hansı baş verməlidir, cavab belə olacaq: a-v yolu vasitəsilə dil öyrənilir, bu prosesin mənası alınan səsli sözlərin təkrar istehsalından ibarətdir[34]; bu yolun vəzifəsi danışanın ardınca təkrar etməkdir, onun zədələnməsinin nəticəsi danışanın ardınca spontan çatdırılan mesajın təkrarının, eləcə də alınan sözlərin anlaşılmasının qeyri-mümkünlüyü olmalıdır. Lakin hər kəs razılaşar ki, nitq qabiliyyətinin belə bir dissosiasiyası heç vaxt müşahidə edilməmişdir və onun nə vaxtsa müşahidə edilə biləcəyi ehtimalı tamamilə inandırıcı deyildir. Danışanın ardınca təkrar etmək qabiliyyəti heç vaxt itmir, əgər nitq və anlama mövcuddursa, o, yalnız o halda olmur ki, 1. o, ümumiyyətlə tələffüz edilə bilmir, yaxud 2. sözləri eşitmə qabiliyyəti pozulmuşdur. Mənə yalnız bir tək hal məlumdur ki, bu halda spontan nitq danışanın ardınca təkrar etmək qabiliyyəti ilə müşayiət olunmur. Qeyd olunan motor afaziya mövcuddur ki, o, adətən «nitq qalıqları» arasında olmayan qarğışın və ya mürəkkəb sözün tələffüz edilməsi, ön plana çıxarılması imkanını müəyyən edir (Huqlings Cekson)[35]. Əgər belə xəstədən spontan tələffüz etdiyini təkrar etməyi xahiş etsək, o, bunu bacarmır. Burada tamamilə başqa bir hal mövcuddur. Xəstəyə öz söz ehtiyatının bu tək zənginləşməsini spontan təkrar etmək nəsib olmamışdır. Danışanın ardınca təkrar etmək funksiyasının təcrid olunmuş şəkildə dayanmasının mövcud olmaması, sözlərin anlaşılması pozulmamış halda belə təkrarın spontan nitq imkanı olduqda həmişə müvəffəq olduğu şübhəsiz faktından biz sonradan belə bir nəticə çıxaracağıq ki, danışığın həyata keçirildiyi yol danışanın ardınca təkrarın keçdiyi yolla eynidir.[36]

Beləliklə, deyə bilərik ki, Vernike keçirici yollarının afaziyası tənqidə tab gətirmir, çünki nitq pozuntularının onun xarakterini nümayiş etdirməli olan formalarından biri aşkar edilə bilmir. Vernike bu nitq pozuntusunu ada sahəsinə keçirir. Ada zonasının xəstəliyi isə başqa bir nitq pozuntusu formasını aşkara çıxarmalıdır. Əslində isə mən Bastianın[37] afaziya haqqında üstünlük verdiyi təsəvvüründə ada zonasının zədələnməsinin tipik motor afaziyaya səbəb olması barədə aydın şəkildə təzahür edən bir fərziyyə tapıram. Ada afaziyası məsələsi ki, bu kimi mülahizələr üçün böyük əhəmiyyət kəsb edərdi, təəssüf ki, bu günə qədər mövcud tədqiqatlar tərəfindən həll edilməmişdir. Meynert[38], de Boyer[39], Vernikenin özü[40] və başqaları qəti şəkildə müəyyən etmişlər ki, ada zonası nitq sahəsinə aiddir, halbuki Şarkonun şagirdi (Bernard[41]) ada zonasının belə bir əlaqəsi haqqında bilmək belə istəmirdi. 1887-ci ildə Naunin[42] tərəfindən bu məsələ ilə bağlı aparılmış müqayisə vasitəsilə də heç bir həlledici nəticə aşkar edilməmişdir. Əgər ən ehtimallı fərziyyəyə baxsaq, o, ada zonasının zədələnməsinin nitq pozuntusuna təkcə anatomik qonşuluq üzündən səbəb olmadığını göstərir. Lakin bu, heç bir şəkildə bu nitq pozuntusunun müəyyən bir forma ilə bağlı olub-olmadığını və hansı formanın ona uyğun gəldiyini təsəvvür etməyə imkan vermir.[43]

Parafaziyanın (sözlərin qarışdırılmasının) hansı yerə iddia edə biləcəyi və Vernikenin nə üçün onu a-v əlaqəsinin zədələnməsi üçün xarakterik pozuntu kimi təqdim etməyə bu qədər can atdığı barədə mülahizələrə qayıtmaq hüququnu özümüzdə saxlayırıq. Burada qeyd etmək lazımdır ki, xəstələrdə müşahidə olunan parafaziya, məsələn, məruzəçilərimizin dinləyiciləri tez-tez çaşdırdığı və tamamilə sağlam insanların yorğunluq, dağınıq diqqət, xarici maneələrin və affektlərin təsiri halında özlərində müşahidə edə bildikləri həmin səhv qarışdırmalardan və söz təhriflərindən heç bir şeylə fərqlənmir[44]. Parafaziyanı daha geniş mənada nəzərdən keçirdikdə onu sırf funksional simptom, nitq aparatının assosiasiya qurma qabiliyyətinin və onların dəqiqliyinin azalmasının göstəricisi hesab etmək üçün bütün əsaslar mövcuddur. Bu, onun (parafaziyanın) başqa hallarda müstəqil orqanik simptom kimi çıxış edə bilməsini istisna etmir. Yalnız bir hörmətli müəllif, Alen Star[45], parafaziyanın anatomik əsaslarını tədqiq etmək zəhmətini öz üzərinə götürmüşdür. Sonda o belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, parafaziya ən müxtəlif sahələrin zədələnməsi nəticəsində yarana bilər. Onun özünə parafaziyalı və parafaziyasız sensor afaziya halları arasında bu qədər davamlı patoloji müxtəlifliyi aşkar etmək qeyri-mümkün görünürdü.[46]

Bu, Wernicke-nin keçirici yollar afaziyasına dair tənqidin ədalətsiz olduğu, çünki bir imkanı nəzərdə tutmadığı etirazı irəli sürülə bilər. Danışanın ardınca təkrar etmək qabiliyyətsizliyi sensor afaziya ilə eyni vaxtda təzahür etməməlidir, çünki eşidilən söz birbaşa B motor mərkəzinə köçürülə bilmədiyi halda, "anlama" vasitəsilə dolayı yolla danışanın ardınca təkrar ediləcəkdir. ABM birləşməsi (Şəkil 3) adətən danışanın ardınca təkrarın həyata keçirildiyi kəsilmiş AM əlaqəsinin yerinə çıxış edəcəkdir. Əgər bu dolayı yoldan həqiqətən istifadə etmək mümkün olsaydı, keçirici yollar afaziyasını nitqin anlaşılmasının və spontan nitqin qorunduğu, həmçinin anlaşılan sözlərin təkrar edilməsi imkanının mövcud olduğu, lakin anlaşılmayan sözlərin, məsələn, hər hansı bir xarici dilin təkrar edilməsinin həyata keçirilə bilmədiyi bir vəziyyət kimi xarakterizə etmək lazım gələrdi. Həmçinin bu simptom kompleksi hələ müşahidə edilməmiş və qeydə alınmamışdır. Bəlkə də bir gün o, yenə də öz təcəssümünü tapacaqdır.

Belə bir nəticənin mümkünlüyünü qəbul etdiyimiz üçün, nitq mərkəzlərinin və onların assosiativ yollarının ciddi şəkildə ayrılmasına əsaslanan ikinci gözlənilən fərziyyəyə gəlirik. Mərkəzin dağılması tamamilə təbii olaraq funksiyalardan birinin bərpa olunmayan itkisinə səbəb olur; lakin yalnız keçirici yol zədələnibsə, görünür ki, zədələnməmiş mərkəzin işini qorunub saxlanılmış əlaqələr vasitəsilə dolayı yolla stimullaşdırmaq və bununla da yaddaş obrazlarını (xatirələri) yenidən fəaliyyətə gətirmək imkanı mövcud olmalıdır. Müxtəlif nitq pozuntularının bu cür kompensator bərabərləşdirilməsinin həyata keçdiyi bir hal axtarsaq, ilk növbədə afaziyanın ümumi anlaşılması üçün birinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edən izahı olan nümunə yada düşür.

Sözlərin başa düşülməsi qabiliyyətinin itirilməsi (söz karılığı) halları var ki, bunlar spontan nitq funksiyasının pozulması ilə müşayiət olunmur. Onlar kifayət qədər nadirdir, lakin rast gəlinir və iddia etmək olar ki, afaziya təlimi başqa cür inkişaf edərdi, əgər Vernikenin sensor afaziyasının ilk nümunəsi buna bənzəsəydi. Lakin bu baş vermədi. Vernikenin sensor afaziyası halları, ondan sonra müşahidə edilən halların əksəriyyəti kimi, nitq ifadəsinin pozulmasını nümayiş etdirirdi ki, biz bunu müvəqqəti olaraq, sensor afaziyanın ilk kəşfçisinin ardınca parafaziya kimi işarə edəcəyik. Belə nitq pozulması, əlbəttə ki, Vernikenin sxemi ilə izah olunmur, çünki bu halda hərəki (artikulyasiya) söz obrazları zədələnməmiş qalır, necə ki, anlayışlardan onlara aparan yollar da. Nitq prosesində də onu qeyri-düzgün kimi nəzərdən keçirmək üçün əsas yaranmır. Vernike sensor afaziya çərçivəsində parafaziyanı izah edərkən sxemdən çıxarıla bilməyən funksional məqama arxalanmalı idi. O xatırlayırdı ki, a-v[47] əlaqəsi dilin öyrənilməsinin həyata keçirildiyi yoldur. Sonralar anlayışdan birbaşa yol haqqında söhbət gedəcək, lakin a-v əlaqəsi hələ də nitq üçün müəyyən əhəmiyyətini saxlayır, o hər dəfə spontan nitq zamanı innervasiya olunur və bunun sayəsində hərəki təsəvvürlərin inkişafına daimi korrektura təsiri göstərir. a-v əlaqəsində bu yan innervasiyanın düşməsi parafaziyanı şərtləndirir.[48]

Vernikenin bu mürəkkəb problemə dair baxışlarını heç də aydın adlandırmaq olmaz, mənə isə onlar sadəcə olaraq qeyri-ardıcıl görünür. Çünki bir qədər sonra, mətnin bir yerində o hesab edir (səh. 23 1c [1874]), ki, a-v əlaqəsinin özünün mövcudluğu, hətta innervasiya məqsədi daşımasa belə, düzgün hərəki təsəvvürlərin seçilməsini şərtləndirmək üçün kifayətdir. Hər şeyi ona gətirmək olar ki, yalnız bu əlaqənin möhkəmliyi, hətta o əlavə olaraq innervasiya olunmasa belə, danışarkən motor prosesinə güclü təsiri şərtləndirə bilər, ya da əgər o (əlaqə) danışarkən kollateral innervasiya alırsa, o özünü göstərə bilər, B mərkəzinin artikulyasiya impulsunu yalnız A mərkəzindən impuls gəldikdə göndərməsindən asılı olmayaraq, ya da danışma daha erkən başlayır, səhv edilir və məhz o, onu düzəldən söz-hərəki mərkəzinin oyanmasını təşəbbüs edir. Bütün bunlar barədə mən Vernikenin baxışları əsasında əyani, ziddiyyətdən azad təsəvvür yarada bilmirəm. Lixtheym Vernikenin izah cəhdlərindəki bu çatışmazlığı gözəl hiss edirdi və buna görə də parafaziyadan yayınma üçün əsasları daha yaxşı anlayırdı. Təəssüf ki, söz-səs obrazlarının zədəsiz qalması kifayət etmir, onlar həmçinin a-v yolu ilə sözlərin hərəki obrazları ilə əlaqəyə girməlidir.[49] Bu istiqamətdə daha bir addım Lixtheymi söhbətin ümumiyyətlə yalnız səs obrazlarından və AM əlaqəsindən getdiyini dərk etməyə gətirərdi. Çünki AM əlaqəsində A-nın təsiri açıq-aşkar lazımsızdır, əgər o yalnız M-dən artıq xəbər getdikdən sonra gəlirsə. Beləliklə, danışma bu impuls M-ə çatmamış baş vermir və o zaman bütün çətinliklər qənaətbəxş şəkildə həll olunur, əgər biz danışma üçün M mərkəzinin anlayış tərəfindən hələ hansısa xüsusi oyanmasının lazım olduğuna dair artıq fərziyyəni aradan qaldırsaq.

Biz sensorik afaziyada (A mərkəzinin dağılması) kortəbii nitqin Vernike və Lixtheymin təsdiqlərinə görə parafrastik olduğu barədə müddəaya qayıtmaq istərdik, çünki istifadə olunan səs obrazlarının korrekturası dağılmışdır. Lakin bu halda klinik fərqin təzahür etməsini gözləmək lazımdır, əgər bu qədər mühüm səs obrazları dağılmamış, yalnız onlarla M arasındakı əlaqə kəsilsə. Biz belə bir fərqdə mərkəzin və keçirici yolların həqiqətən fərqli məna daşıdığına, təsəvvürlərin yalnız birincidə saxlandığına, lakin sonuncuların heç birində saxlanmadığına dair sübut görməliyik. Mövcud səs obrazları nitq prosesinə öz təsirini "anlayış mərkəzləri" (B) vasitəsilə dolama yolda göstərərdi, necə ki, biz bunu əvvəllər danışanın ardınca təkrar etmə imkanının reallaşmasında görmüşdük. Beləliklə, mərkəzin qorunduğu, keçirici yolların isə kəsildiyi hal Vernikenin keçirici yollar afaziyasında mövcuddur və biz öz mülahizələrimizdə yenidən həmin nöqtəyə qayıdırıq[50] və görürük ki, belə bir dolama yol keçilməz olacaqdır. AM əlaqəsinin qırılması A mərkəzinin özünün dağılması ilə eyni nəticələrə gətirib çıxarır, yəni kortəbii nitqdə parafaziya. Vernikenin keçirici yollar afaziyasının özü də bunun sayəsində bir daha özünü əsassız kimi aşkar edir, çünki əgər biz a-v (A-M) əlaqəsinin dolama innervasiya yolu vasitəsilə pozulmasının düzəlməz olduğunu fərz etsək, bu, danışanın ardınca təkrar etmə qabiliyyətsizliyinə səbəb olmalıdır; əgər biz bu dolama yolu qəbul etsək, heç bir halda parafaziyanın yaranması mümkün deyildir.

Lixtheymin irəli sürdüyü digər keçirici yollar afaziyası hallarının (səh.23), həmçinin oxu və yazının mərkəzi olmayan pozulmalarının nəzərdən keçirilməsi də belə nəticəyə gətirir: sözdə mərkəzlərin dağılması özünü yalnız çoxsaylı əlaqələrin eyni vaxtda pozulması ilə büruzə verir və hər bir belə fərziyyə, psixi funksiyaların mərkəzlərdə xüsusi lokalizasiyasına diqqətin çatışmazlığı hiss olunmadan, çoxsaylı keçirici yolların zədələnməsi fərziyyəsi ilə əvəz edilə bilər.

Mən nitq mərkəzlərinə aid edilən xüsusi psixi dəyərlərin klinikada hər hansı nəzərəçarpan nitq pozuntuları vasitəsilə təzahür etməli olduğu tələbimdə kifayət qədər tək olduğumu bildiyim üçün, çox oxşar düşüncə tərzini nümayiş etdirdiyi kiçik, lakin çox məzmunlu məqaləsində Vottvillə[51] istinad etmək imkanını əldən vermək istəmirəm.

«Biz özümüzdə belə bir təəssürat yaratmışıq», — deyir bu müəllif, «ki, bu mərkəzlər həm motor, həm də sensor yaddaş obrazlarının müxtəlif növlərinin saxlandığı özünəməxsus anbar binalarıdır. Digər tərəfdən, biz ruhi fəaliyyətin psixoloji substratını beynin bu və ya digər hissəsinin funksiyasında axtara bilmərik, lakin onu beyindən xeyli kənara çıxan proseslərin nəticəsi kimi qəbul etməliyik. Bu iki müddəadan belə nəticə çıxır ki, simptomatikası başqa cür əhəmiyyətli fərqi tanımağa imkan verməyən zədələnmələr, yenə də öz psixi mənası baxımından çox müxtəlif davranırlar. Məsələn, motor afaziyanın iki halını götürək: bunlardan biri Broka mərkəzinin özünün dağılması ilə, digəri isə ondan çıxan mərkəzdənqaçan əlaqələrin (dəstələrin) pozulması ilə şərtlənir. Birinci halda xəstə hərəkət söz obrazlarına (artikulyasiyaya) nəzarəti itirmişdir, ikinci halda isə onlar toxunulmaz qalırlar. Afaziyanın əqli fəaliyyətə təsiri o qədər tez-tez müzakirə edilmişdir və diqqətlə müşahidə edilmiş halların mövcudluğuna baxmayaraq, hər iki tərəf tamamilə əks nəticələrə gəlmişdir. Bu zahiri ziddiyyətin həlli bizim toxunduğumuz münasibətlərdə olmamalıdırmı? […] Beləliklə, bizə elə gəlir ki, nitqin mərkəzi zədələnməsi zamanı xəstə həm də intellektual maneələrin təsirini hiss etməlidir, halbuki keçirici yolların zədələnmələri zamanı onlar tamamilə məcburi deyildir […]».

Məncə, heç kim Vottvilin təklif etdiyi yoxlama üsulunu həyata keçirməyə çalışmayıb, lakin məndə belə təəssürat yaranır ki, daha ciddi əqli pozuntuların mərkəzi afaziya ilə, keçirici yolların afaziyasından fərqli olaraq, gözlənilən qarşılıqlı əlaqəsi aşkar edilməyəcək.

Biz nitq pozğunluqlarının klinik təzahürlərində hansı münasibətlərin nitq mərkəzlərinin böyük psixi əhəmiyyətini təsdiqlədiyini aydınlaşdırmağa çalışarkən və bu məqsədlə Vernikenin keçirici yollar afaziyasını tənqidi işıqlandırmaya məruz qoyarkən, əsasən lokalizasiyaya söykənən sxemin düzgünlüyünə dair ümumiyyətlə şübhə oyatmalı olan faktlarla üzləşdik. Çox güman ki, Vernike-Lixtheym sxemini belə adlandırmaq yanlış deyildi, lakin yadda saxlamaq lazımdır ki, hər iki müəllif nitq pozğunluqlarının izahı üçün mütləq cəlb edilməlidir, bəlkə də funksional məqamlar istisna olmaqla.

Təsvir ki, baxılan nitq pozuntularını yalnız destruktiv təmayüllərin müxtəlif lokalizasiyaları vasitəsilə izah etməyə çalışırdı, müəyyən sayda mərkəzlərin və keçirici yolların qəbulu ilə məhdudlaşmalı idi ki, bunlar bir-birindən asılı olmayaraq fəaliyyət göstərir və müxtəlif zədələnmələrlə eyni asanlıqla sıradan çıxarıla bilər. Artıq eşitdiyimiz kimi (səh.28), Vernike və Lixtxaym M motor mərkəzinin funksiyasını yalnız onun anatomik bütövlüyü ilə deyil, həm də A sensor mərkəzi ilə əlaqəsinin qorunub saxlanması ilə bağlamaqdan çəkinə bilmədilər. Bəli, Lixtxaym heyrətamiz bir kəşf etdi ki, bunun təsdiqi lokalizasiya momentinin əhəmiyyətini daha da azaltmalı idi. O, belə bir sual qoydu: motor afaziyasından əziyyət çəkən şəxslər öz sərəncamlarında sözdə "daxili nitq"ə[52], tələffüz edə bilmədikləri səslənən sözlərə malikdirlərmi? Bunun üçün o, xəstələrdən, məsələn, tələb olunan söz müəyyən hecaları ehtiva etdikdə əllərini sıxmalarını xahiş etdi və aşkar etdi ki, xəstələr bu şəkildə sözlər haqqında bu cür biliyi sübut edə bilmədilər.[53] Aydındır ki, bu fakt danışma prosesi haqqında təsəvvürlərimizə əsaslı təsir göstərməyə bilməzdi, çünki A mərkəzi zədələnməmişdir, onun beyin qabığının digər sahələri ilə əlaqələri pozulmamışdır, travma yalnız nitq aparatının sensor hissəsinin zədələnməsindən, sözlərin hərəkət obrazlarına cavabdeh olan kifayət qədər uzaqda yerləşən M mərkəzindən ibarətdir və buna baxmayaraq xəstə yuxarıda təsvir edilən zədələnmənin mövcudluğu səbəbindən temporal paylardakı üçüncü frontal qırışıqda olan söz səslərini aktivləşdirə və onları beynin digər fəaliyyəti ilə (optik xatirələr) əlaqələndirə bilmir.

Təəssüf ki, yeni nəzəriyyənin təməl daşı olmalı olan bu fakt hələ dəqiq müəyyən edilməmişdir. Əvvəlcə Lixtheymin bunu sübut etmək istədiyi üsula qarşı etiraz etmək olardı. O, xəstələrin axtarılan sözün hecalarının sayını müəyyən edə bilməsi ilə sözlərin səslərini idarə etmə qabiliyyətini yoxlayırdı; lakin güman etmək olar ki, bu xəstələr hecaların sayını yalnız səslərin motor nitq yolu ilə köçürülməsi yolu ilə müəyyən etməyə adət etmişdilər. Yoxlama vasitəsi beləliklə yararsız olurdu, çünki o, birbaşa motor afaziyada pozulmuş əlaqənin mövcudluğunu güman edirdi. Lixtheymin təcrübəsinin təmizliyinə qarşı Vismanın[54] irəli sürdüyü etiraz, mənim fikrimcə, mənim öz etirazımla üst-üstə düşür. Lakin məsələnin hələ də ikinci bir şübhəli tərəfi var. Lixtheym bildirir ki, o, şübhəsiz motor (kortikal) afaziya hallarında (M mərkəzinin dağılması) öz təcrübəsini qura bilməmişdir, çünki son vaxtlar onun sərəncamında bu cür təmiz hallar olmamışdır. O, yalnız transkortikal motor afaziya adlanan bir hal haqqında məlumat verir ki, bu halda bu təcrübə mənfi nəticə göstərmişdir[55], baxmayaraq ki, burada məhz M mərkəzinin deyil, yalnız MB əlaqələrinin dağılması güman edilirdi. Lakin mən bir az sonra (səh.32) göstərəcəyəm ki, transkortikal motor afaziya adlanan bu hallar başqa bir şərh tələb edir ki, səs obrazlarının bilinməməsi bu şərhlə daha yaxşı uyuşur. Bununla da motor afaziyada xəstənin sərəncamında səs obrazlarının qalıb-qalmadığı, yoxsa onların ləğv edildiyi məsələsi mənə tamamilə həll olunmamış görünür.[56] Lakin mən bu məsələ ilə bağlı hər hansı bir aydınlıq əldə etməyincə afaziya nəzəriyyəsini işləyib hazırlamaq istəməzdim.

Yenə də geri qayıdaq M mərkəzinin funksional müstəqilliyinə etiraz etməli olduğumuz digər iki arqumentə. 1. M mərkəzinin B ilə əlaqəsi haqqında müddəa (spontan nitq üçün yol), ki, bu A ilə əlaqədən fərqlənir (danışanın ardınca təkrar etməyə və düzgün nitqə imkan verən yol), beləliklə, biz danışanın ardınca təkrar etmə funksiyasının pozulmasını, spontan nitqin müvafiq pozulmaları olmadan aşkar etməliyik.[57] Biz kifayət qədər ətraflı izah etdik ki, bu faktiki olaraq mümkün ola bilməz. Biz həmçinin belə nəticəyə gəldik ki, bu iki yol üst-üstə düşür. 2. Biz eşitdik (səh.28) ki, A mərkəzində və ya AM yolunda zədələnmə nitq pozulmasına səbəb olur ki, bu da Vernike və Lixtheymi izahat üçün funksional məqamlar daxil etməyə məcbur etdi, lakin bunlar da sensor afaziyada nitq pozulmasının mövcudluğu kimi əsas fakta qənaətbəxş izahat vermədi.

Lakin bu çətinlik də yalnız AM yolunun mövcud olduğu və spontan nitqin yalnız səs obrazları vasitəsilə həyata keçirildiyi fərziyyəsi ilə aradan qalxır. Bu fərziyyə bir o qədər də inandırıcı görünür ki, AM yolu, şübhəsiz, uşağın danışmağı öyrəndiyi ilk yoldur. Vernike güman edir ki, bu yolla nitqin formalaşması kifayət qədər məşq edildikdən sonra səs obrazlarını yan keçən başqa, birbaşa yol yaranır. Yalnız bu, bir dəfə əldə edilmiş bir yolla əlaqə yaratma vərdişinin nə üçün sınaqdan keçirilmiş yoldan hansısa yeni yolun xeyrinə imtina etməyə gətirib çıxarmalı olduğunu izah etmir.[58] Demək olar ki, bütün əvvəlki müəlliflər, o cümlədən Kusmaul[59], spontan nitqin danışanın ardınca təkrar etmə ilə eyni yolla, səs obrazları vasitəsilə həyata keçirildiyi qənaətində dayanmışdılar, yeni müəlliflərdən isə Graşey[60] həmin fərziyyəyə qayıtmışdır. Lixthaymın adətən bu qədər şəffaf olan təsəvvürlərində bu müəllifin birbaşa motor nitq yolu haqqındakı iddiasını Kusmaula qarşı müdafiə etdiyi mövqeyi heç cür başa düşə bilmirdim.

Əgər spontan nitq üçün yolun A sensor mərkəzindən keçdiyini fərz etsək, sensor zədələnmə zamanı nitqin pozulması, əlbəttə ki, bizim üçün xüsusi maraq kəsb edir.

Əslində bizdə elə təəssürat yaranır ki, Vernike və Lixtheym onun əhəmiyyətini aşağı qiymətləndirərək onu parafaziya adlandırması ilə əvəz etmişlər.[61] Parafaziya dedikdə bizə elə nitq pozuntusu başa düşülməlidir ki, bu zaman uyğun söz uyğun olmayan sözlə əvəz olunur, lakin bu söz həmişə düzgün sözlə müəyyən əlaqədə olur. Bu əlaqələri biz filoloq Delbrükün[62] nümunəsinə əsasən aşağıdakı kimi xarakterizə edə bilərik: Parafaziyanın elə bir növü var ki, bu zaman tələffüz olunan sözlər ya mənaca yaxın olan, ya da axtarılan sözlə kifayət qədər tez-tez assosiasiyalarla bağlı olan başqa sözləri əvəz edir; məsələn, xəstə karandaş yerinə yazı üçün lələk və ya Berlin yerinə Potsdam deyir.[63] Bundan başqa, o, oxşar səsləri olan sözləri qarışdırdıqda, «Mutter» yerinə «Butter», «pamphlet» yerinə «champhor» deyir və nəhayət, artikulyasiyada səhvlər etdikdə (literal parafaziya), bu zaman ayrı-ayrı hərflər başqaları ilə əvəz olunur. Bu müxtəlif parafaziya növlərində fərqi tapmağa və onun nitq aparatının hansı yerində başladığını müəyyən etməyə cəhdlər edilir. Bundan əlavə, parafazik olaraq elə təzahürlər də adlandırılır ki, bu zaman iki söz niyyəti səhv şəkildə birinə birləşir, «Mutter» və ya «Vater» yerinə «Vutter»[64] deyilir, həmçinin parafazik hesab edilməyə müəyyən mənalı ismin mümkün qədər neytral-qeyri-müəyyən sözlərlə («Dings», «machine», «chose») və ya fellərlə əvəz olunduğu parafaziya təsvirləri də razılaşdırılır. Lakin sensor afaziyanın nitq pozuntusu parafazik xarakterdən qat-qat uzağa gedir. Elə hallar var ki, sensor afaziyadan əziyyət çəkənlər ümumiyyətlə bir dənə də başa düşülən söz tələffüz etməmiş, lakin ağlasığmaz ardıcıllıqla mənasız hecalar qurmuşlar (tərtəraş, ingilis müəlliflərinin jarqon afaziyası[65]). Digər xəstələrdə, Vernikenin özünün hallarından birində olduğu kimi, söz obrazlarının kasıblığı, çox vaxt hansısa dar məna ilə, hissəciklər, bağlayıcılar və dilin digər köməkçi materialı ilə həddindən artıq doyğunluq, bir dəfə işlənmiş isim və fellərin tez-tez təkrarlanması diqqəti cəlb edir. Vernikenin xəstəsi artıq «əhəmiyyətli yaxşılaşma»[66] göstərdiyi vaxt, ona bir şey hədiyyə etdikdə belə ifadə edirdi: «Da lasse ich mir viel viel Mal alles Mogliche, was Sie nur[67] haben gesehen. Ich danke halt (will) viel liebes Mal, dass Sie mir das Alles gesagt. Na, da danke ich vielmal[68], dass Sie so gut gewesen, dass Sie so gutig gewesen».[69] Mən xanım E. ilə sensor afaziya halını xatırlayıram, o, bizə «ensefalit qarışıqlığı» kimi nümayiş etdirilmişdi və eyni nitq xüsusiyyətlərini təzahür etdirirdi: bütün dar təyin olunmuş nitq hissələrinin – isimlərin, sifətlərin və fellərin kasıblaşması, bütün ikinci dərəcəli nitq hissələri ilə həddindən artıq doldurulması və bir dəfə deyə bildiyi eyni sözlərin təkrarlanması. Vernike sensor afaziyanın bu pozuntusunu «Parafaziya ilə söz ehtiyatının qorunması»[70] kimi xarakterizə etməyə çalışmışdı, mən hesab edirəm ki, bu, onu «Bol nitq impulsları zamanı söz ehtiyatının kasıblaşması»[71] kimi adlandırmaqdan daha doğrudur.

Əgər biz Lixthaymın sxemindən spontan nitq üçün VM yolunu çıxarırıqsa, Lixthaymın bu yolun pozulması ilə bu qədər rahat izah etdiyi “transkortikal motor afaziya” adlanan halları necə izah edəcəyik?[72] Biz başa düşürük ki, bu hallar onunla fərqlənir ki, spontan nitq tamamilə mümkünsüzdür, halbuki danışanın ardınca təkrar, ucadan oxumaq (yəni yazılanı danışmaq) və s. maneəsiz həyata keçirilir.[73] Xoşbəxtlikdən bizim mövqeyimiz bu halı başqa bir yoldan istifadə edərək anlamağa imkan verir. Xoybner[74] bu yaxınlarda afaziya müşahidəsi dərc etmişdir ki, biz onun nəhəng əhəmiyyəti nəzərə alınaraq dəfələrlə ona qayıtmalı olacağıq. Bu xəstə spontan danışma qabiliyyətini itirmiş, bununla yanaşı danışanın ardınca təkrar etmək və ucadan oxumaq imkanını saxlamışdır; beləliklə, o, transkortikal motor afaziyanın tipik halını nümayiş etdirirdi. Bundan başqa, o, nitqi anlama qabiliyyətini itirmiş və özünün oxuduğunu, yazdığını, danışanın ardınca təkrar etdiyini anlamırdı – Lixthaymın transkortikal sensor afaziyası ilə örtülən pozuntular. Beləliklə, onun halını Lixthaymın sxemində sadə zədələnmə ilə izah etmək mümkün deyildi, daha doğrusu, iki zədələnmənin, yəni VM və VA yollarındakı birləşməsi ilə. Bu xəstənin cəsəd açılması baş beyin qabığının son dərəcə maraqlı yerləşmədə, şübhəsiz sensor sahədə yumşalmasını aşkar etdi; o, Vernike zonasını, birinci temporal qırışığı əhatə etmiş, sonra qalan qabıqdan yuxarıya, arxaya və aşağıya doğru ayrılaraq bölünmüş, daha sonra üçüncü frontal qırışığın kənarı boyunca sikkə boyda səthi qabıq yumşalması əmələ gətirmişdir. (Şəkil 5)

Şək.5 Xoybner işinin məhkəmə-tibbi müayinə məlumatları.

Beləliklə, guya əvvəlcə Lixtheymin sxemi təsdiqlənir, lakin yaxından baxdıqda Höybnerin haqlı olduğunu qəbul etmək lazımdır, çünki motor sahəsindəki zədə çox məhdud və əhəmiyyətsizdir ki, ona «geniş və dərin nitq pozuntuları» aid etmək mümkün olsun.[76] O, əslində elə qabığın özündə yerləşir, yəni onu kortikal kimi təyin etmək olar, lakin heç bir halda transkortikal kimi yox, və əgər o, pozuntuların səbəbi olsaydı, onda onlar danışanın ardınca təkrar zamanı nitqdə təzahür etdikləri kimi dəqiq şəkildə meydana çıxardı. Beləliklə, baxılan nitq pozuntusunu izah etmək üçün yalnız sensor sahədəki əhəmiyyətli zədə qalır və biz bu haladan belə nəticə çıxara bilərik ki, sensor mərkəzlərin baş beyin qabığındakı digər əlaqələrindən ayrılması, yəni transkortikal sensor zədə də spontan nitqin dayanmasına səbəb olur. Bu o deməkdir ki, VM yolu VA yolu ilə üst-üstə düşür və ya «söhbət yalnız səs obrazlarından gedir».

Xatırlayırıq ki, Lixtheym öz subkortikal[77] motor afaziya halında heca təcrübəsi vasitəsilə müəyyən etmişdi ki, xəstə söz səs obrazlarını öz əqli fəaliyyətində çağıra bilmirdi.[78] Əgər biz Höybner halından çıxış edərək Lixtheym halı haqqında mühakimə yürüdə biliriksə — ki, o, hər halda nitq funksiyalarının minimal pozulmasını göstərirdi —, onda bu halda zədə sensor sahədə yerləşərdi və təcrübənin mənfi nəticəsi bununla da müəyyən motor zədə halında malik olacağı əhəmiyyətini itirir.

Bütün bunlarla belə, tək bir nümunə əsasında qərar çıxarmaq, xüsusən də motor sahəsində yalnız kiçik bir zədələnmə olduqda, həmişə kifayət qədər risklidir. Buna görə də mən transkortikal motor afaziya adlanan digər halları, məhkəmə-tibbi müayinə məlumatları ilə birlikdə axtarıb tapmağa çalışdım və bununla da mənim üçün gözlənilməz olan aşağıdakı nəticəyə gəldim. Danışanın ardınca təkrar etmək imkanı mövcud olduğu halda spontan nitq qabiliyyətsizliyi heç də mütləq sensor sahədə bir yerdə yerləşmir. Transkortikal motor afaziya üçün xarakterik olan bu simptom həm də xəstəliyin yalnız motor sahəsində yerləşdiyi halda aşkar edilir; lakin yalnız bir tək halda zədələnməni həqiqətən transkortikal adlandırmaq lazım idi. Bu halda (Maqnan[79]) söhbət Dura materin[80] daxili səthində yerləşən, yuxarıdan aşağıya doğru paz şəklində sol hemisferə (yarımkürəyə) nüfuz edən və iti ucu ilə üçüncü frontal qırışığa və adacığın yuxarı kənarının ön üçdə birinə çatan bir tumordan (şişdən) gedirdi. Xəstə özü haqqında məlumat verə bilmirdi, yalnız ayrı-ayrı sözlər və mənasız hecalar danışırdı, lakin eşitdiyi sözləri yaxşı təkrar edə bilirdi. Axtarıb tapdığım məhkəmə-tibbi müayinə məlumatları ilə təchiz edilmiş digər iki halda zədələnmələr qabığın elə motor sahəsində idi; bu zədələnmələr afaziya təlimində istifadə üçün yararsız edən mənada daha çox transkortikal idi.

Bir halda bu, motor mərkəzi üzrə qanaxmada ifadə olunurdu, digər halda isə səbəb həmin mərkəzə sancılmış sümük qırıntısı idi. Hər iki hal Hammond[81]-a mənsub idi və onun tərəfindən aşağıdakı kimi bildirilmişdi:

I. Həmmond 1857-ci ilin yayında bir dəstə əsgər və fəhlə ilə qayalı dağlarda olduğu zaman, fəhlələrdən biri, meksikalı, digərindən sol gicgahına dəyənəklə zərbə aldı, yıxıldı və huşunu itirdi. Yaralı özünə gəldikdə, sözlər üzrə yaddaşını tamamilə itirmişdi, lakin artikulyasiya qabiliyyətini heç bir halda itirməmişdi. Özü heç danışa bilmirdi, lakin ona sözləri deyəndə, artikulyasiyada ən kiçik xəta etmədən onları təkrarlayırdı, bir şərtlə ki, ona bir dəfəyə çox söz deyilməsin. Əgər Həmmond ondan, məsələn, soruşurdusa: «Como sientes ahora?» (Özünüzü indi necə hiss edirsiniz?), o təkrarlayırdı: «Como sien, sien, sien» və sonra göz yaşlarına boğulurdu. Xəstə növbəti gün öldü və «yarım dollar böyüklüyündə eximoza (Ecchymose) aşkar edildi ki, bu da onun lateral arxa kənarının ön paylarını əhatə edirdi», və bundan başqa sağ arteriya meningea medianın qırılması.[82]

Bəlkə də bəziləri belə bir fərziyyəyə meyl edirdilər ki, Hammondun bu halda tədqiqi kifayət qədər hərtərəfli deyildi, buna görə də o, bu müşahidəyə aşağıdakı şərhi əlavə edir: «O vaxt mən sol ön payın zədələnməsinə xüsusi əhəmiyyət vermirdim; yalnız 1861-ci ildə Paris Akademiyasındakı müzakirədən sonra mən belə qənaətə gəldim ki, bu halda amnestik afaziya məhz həmin zədələnmə nəticəsində yaranmışdır».[83]

İkinci hal. 1868/69-cu ilin qışında Hammond daş karxanasında işləyərkən bir neçə ay əvvəl maşınlardan birinin zərbəsi ilə başının sol tərəfindən xəsarət almış bir adamı gördü. Xəstə çox ağıllı çıxdı, ona deyilən hər şeyi başa düşürdü, özünün danışması üçün ümidsiz səylər göstərirdi, lakin «bəli» və «xeyr»dən başqa heç bir söz deyə bilmirdi. Hammond ondan soruşdu: «Siz Prussiyada doğulmusunuz?» — «Xeyr». — «Bavariyada?» — «Xeyr». — «Avstriyada?» — «Xeyr». — «İsveçrədə?» — «Bəli, bəli, bəli, İsveçrədə, İsveçrədə». Bu zaman o gülür və əli ilə hər tərəfə işarə edirdi. — Hammond güman etdi ki, bədbəxt hadisə zamanı daxili kəllə kapsulunun sınığı baş vermiş və qırıq parçalarından biri üçüncü frontal qırışığa təzyiq göstərmişdir. O, trepanasiya tövsiyə etdi, trepanasiya həyata keçirildi və diaqnozunu tamamilə təsdiqlədi. Xəstə narkozdan oyanan kimi nitq funksiyası tamamilə bərpa olundu.[84]

Beləliklə, görürük ki, burada Lixtheymin transkortikal motor afaziyası VM yolunun pozulması ilə heç bir əlaqəsi olmayan zədələnmələr nəticəsində meydana çıxır. Bu hallara daha yaxından baxdıqda, digər nitq pozuntuları ilə əlaqədar da öyrənilə biləcək başqa bir aspekt aşkar olunur. Hazırda ümumi qəbul edilmiş faktdır ki, motor afaziya əksər hallarda yumşalma əsasında yaranır. Əlbəttə, diqqətəlayiq təsadüfdür ki, əvvəllər qeyd olunan sözdə transkortikal motor afaziya hallarının hamısı öz təbiətinə görə fərqli zədələnmələrə gedib çıxır, sensor zədələnmə nümayiş etdirən Hoýbner halına qədər. Hətta Lixtheymin nümunəvi halı da öz təbiətinə görə travmatikdir[85], Hammondun hər iki halı kimi. Və yalnız Maqnanın halında nəhayət söhbət tümordan gedir.[86]

Beynin zədələnməsi nəticəsində ümumiyyətlə simptomlar şəklində təzahür edən hissələrinin həmişə yalnız lokal simptomlar nümayiş etdirdiyi bizə məlumdur, həmçinin prosesin diaqnozuna hadisənin yan şərtləri vasitəsilə, yaxud pozuntunun dinamikası vasitəsilə gəlmək bizim mülahizəmizə buraxılır. Lakin nitq aparatı o qədər zəngin simptomatik ifadə üsullarına malikdir ki, biz hətta təkcə ondan gözləyə bilərik ki, o, funksional pozuntunun hərəkət tərzi vasitəsilə bizə nəinki lokallığı, həm də zədələnmənin özünün mahiyyətini göstərəcəkdir.[87] Bəlkə də bir gün biz afaziyaları zədələnmənin növünə görə (qanaxma, yumşalma) klinik olaraq ayırmağı və nitq aparatındakı müəyyən proseslər üçün xarakterik olan bir sıra nitq pozuntularını tanımağı bacaracağıq.

Sözdə transkortikal motor afaziyanın mövcudluğunun kortikal motor nitq sahəsinin spontan nitq üçün yolunun qəbul edilməsinə heç bir şəkildə dəlalət etmədiyi hər halda sübut edilmiş sayıla bilər. Bu nitq pozuntusu forması ya həssas nitq sahələrinin zədələnməsindən, ya da motor xarakterli xüsusi xəstəlik hallarından qaynaqlanır ki, bunların sayəsində motor nitq mərkəzinin fəaliyyəti normal vəziyyətin əksinə olaraq dəyişir.[88]

Çarlton Bastian[89], Lixthaymın sözdə transkortikal motor afaziyasını bizim kimi izah edərək, mərkəzin həyəcanlanma qabiliyyətinin azalmasının üç vəziyyətini fərqləndirir.[90] Yüngül sapma onda özünü göstərir ki, bu mərkəz artıq «iradi»[91] həyəcanlanmaya reaksiya vermir, yalnız digər mərkəzdən assosiativ yol ilə gələn impulsa və birbaşa həssas stimulyasiyaya cavab verir. Daha güclü funksional pozğunluqda birbaşa həssas qıcıqlandırmaya reaksiya hələ də mövcuddur və nəhayət, pozğunluğun ən dərin mərhələsində bu da sıradan çıxır. Transkortikal motor afaziya halında, motor mərkəzin hələ də birbaşa həssas qıcıqlandırma ilə hərəkətə gətirilə bilməsi, halbuki «iradi» həyəcanlanmanın artıq mümkün olmaması[92] faktı nəzərə alınmalıdır və motor mərkəzin həyəcanlanması həmişə assosiasiya vasitəsilə akustik sensorla bağlı olduğundan, həyəcanlanma qabiliyyətindəki dəyişikliklərin səbəblərinin həm sensor mərkəzdə, həm də motor mərkəzin özündə mövcud olduğunu güman etmək olar.

İndi artıq görmək çətin deyil ki, biz nitq pozuntusunun klinik olaraq müşahidə edilən formasını yolun lokal zədələnməsi ilə deyil, funksional vəziyyətin dəyişməsinin qəbulu ilə izah etməyə gəldik. Bu addım afaziyanın ümumi dərki üçün prinsipial əhəmiyyət daşıdığından, biz öz əminliyimiz üçün bir daha təkrar etmək istəyirik ki, biz lokallaşdırıcı izahdan imtina etməyə məcbur olduq, çünki məhkəmə-tibbi yarma məlumatları (Xoybner, Hemmond hallarında) buna ziddir. Çarlton Bastianla birlikdə gəldiyimiz fərziyyə bizə danışanın ardınca təkrar funksiyasının həmişə spontan nitqdən daha uzun müddət saxlanılması faktının məntiqi nəticəsi kimi görünür.[93] Sonra biz Sizə assosiativ yolların mərkəzinin funksiyalarının sözdə "spontan" funksiyalardan daha az asanlıqla itirildiyinə bizi inandıran faktları təqdim edəcəyik.[94]

Bastianın fərziyyəsində bizə yad olan bir şey var; o, aydın şəkildə məhdudlaşdırılmış zədələnmələr və onların təsirləri ilə məşğul olan düşüncə tərzinə qarşı gözlənilməz bir şey kimi dayanır. Hər hansı bir mərkəzdə həyəcanlanma həddinin aşağı düşməsi, çox güman ki, nəzərdə tutulmalıdır — və bu izaha ehtiyac duyur — zədələnmə deyil; o, bizə sanki sırf «funksional» bir vəziyyət kimi təqdim olunur. Bu reallığa uyğundur və ehtimal ki, transkortikal motor afaziyaya bənzəyən, yalnız funksional pozğunluq nəticəsində, orqanik zədələnmələr olmadan yaranan vəziyyətlər mövcuddur.[95] Əgər «orqanik zədələnmə» ilə «funksional pozğunluq» arasındakı əlaqəni aydınlaşdırmağa çalışsaq, etiraf etmək lazımdır ki, bir sıra orqanik zədələnmələr özlərini funksional pozğunluqlardan başqa cür büruzə verə bilməz və təcrübə göstərir ki, bu zədələnmələr məhz belə davranır.

Onilliklər boyu, klinikanın təklif etdiyi pozuntulardan funksiyaların lokalizasiyasını təsdiqləmək üçün istifadə etmək istəyi ilə idarə olunaraq, biz üzvi zədələnmədən sinir sisteminin müəyyən bir elementinin hissəsinin tam dağılmasını və digərlərinin tam salamat qalmasını tələb etməyə öyrəşmişik, çünki yalnız bu halda onlar (zədələnmələr) bizim məqsədlərimiz üçün yararlı olurlar. Lakin çox az sayda zədələnmə bu şərtləri yerinə yetirir. Onların əksəriyyəti birbaşa dağıdıcı deyildir və elementlərin böyük əksəriyyətini öz dağıdıcı təsirləri sahəsinə cəlb edir. Sonradan tam dağıtmayan zədələnmələrin ələ keçirdikləri aparata nisbəti gözə çarpır. Burada yalnız iki düşünülə bilən izah mümkündür ki, onlar da gerçəkliyə uyğundur. Ya aparat ayrı-ayrı hissələrində zədələnmələr nəticəsində eybəcər hala düşür, bu aparatın salamat qalmış hissələri isə dəyişməz şəkildə fəaliyyət göstərir, ya da o, zədələnməyə vahid bir bütöv kimi solidar reaksiya verir, ayrı-ayrı hissələrin çıxmasını ayırd etməyə imkan vermir, lakin öz funksiyasında zəifləmiş olur. O, tam dağıtmayan zədələnməyə funksional pozuntu ilə cavab verir ki, bu da qeyri-maddi zədələnmə vasitəsilə də özünü göstərə bilər.[96]

Mərkəzi aparat yüksək ekstremallıq vəziyyətində hər iki reaksiya tipini nümayiş etdirir. Əgər mərkəzi qırışığın ön hissəsində kiçik bir üzvi zədələnmə yaranarsa, onun təsiri təcrid olunmuş iflicdən, təxminən baş barmağın iflicindən ibarət ola bilər. Lakin təzahür edən təsirin daha adi variantı bütün qolun yüksək dərəcəli parezinə bənzəyəcəkdir. Nitq aparatı, bizə elə gəlir ki, bütün hissələrində qeyri-destruktiv zədələnməyə qarşı ikinci reaksiya tipini nümayiş etdirir. O, belə zədələnməyə həmrəy şəkildə (ən azı qismən həmrəy şəkildə) funksional pozulma ilə cavab verir.[97] Məsələn, heç vaxt elə bir hal olmur ki, motor mərkəzdəki kiçik bir zədələnmə nəticəsində təbiətcə zədələnmiş sahədən asılı olan yüz söz itsin. Hər dəfə aşkar olunur ki, ifadə qabiliyyətinin qismən itirilməsi bu mərkəzin iş qabiliyyətinin ümumi funksional azalmasıdır. Doğrusu, bizə öz-özünə aydın görünmür ki, nitq mərkəzləri məhz bu cür davranır və sonralar bu mərkəzlərin tamamilə müəyyən quruluşunu başa düşməkdə bizə kömək edəcəkdir.[98]

Mən motor afaziyaya dair bu mülahizəni kəsməzdən əvvəl burada tamamilə məqbul həllini tapan iki aspekti xatırlatmalıyam. Əgər transkortikal motor afaziya norma ilə tam oyanmazlıq arasında bir yerdə yerləşən hansısa vəziyyətin simptomudursa, o zaman gözləmək lazımdır ki, bu simptom motor afaziya yaxşılaşma istiqamətində hərəkət etdikdə meydana çıxsın və motor-afazik xəstələr spontan danışmağa yenidən başlamazdan əvvəl danışanın ardınca təkrar etməyi daha erkən və daha yaxşı öyrənməlidirlər.[99] Hesab edirəm ki, Oql[100] halı bu xarakteri tədqiq etməyə imkan verir. Lakin burada mən gözləntilərimə dair çoxsaylı təsdiqlər toplaya bilmədim. Mülahizəmi bildirməyə icazə verirəm ki, müşahidəçilərin diqqəti bu aspektə yönəldilməmişdi.[101]

Bundan sonra mən, əlbəttə ki, oxucuların hər birinin artıq öz-özünə formalaşdırdığı bir etirazı nəzərə almalı olacağam. Əgər spontan nitq VAM yolu ilə səs obrazları sahəsindən keçirsə, onda hər bir sensor afaziya spontan nitqin yalnız pozulmasına deyil, onun itirilməsinə gətirib çıxarmalıdır. Sensor afaziyada nitqin hələ də nə qədər zəngin olmasını, hətta tamamilə düzgün olmasa da, necə izah etmək olar?[102]

Mən bu çətinliyin mövcudluğunu yalnız qəbul edə və ona başqa bir çətinliyə işarə etməklə cavab verə bilərəm. Loqoplegiya halları, yəni nitqin anlama və təkrar istehsal funksiyalarının eyni vaxtda iflici halları mövcuddur ki, bu zaman sensor afaziya vəziyyətində spontan nitqin itirilməsi tələbimizin yerinə yetirildiyini görə bilərik. Lakin onlar eyni vaxtda həm motor, həm də sensor sahələrə təsir edən çoxsaylı və ya geniş zədələnmələrə əsaslanır. Bu hallar, bir qayda olaraq, klinik mənzərə baxımından tamamilə xüsusi gedişatla fərqlənir. Sensor pozğunluq yaxşılaşır və son mərhələdə xəstə təmiz motor afaziya mənzərəsini nümayiş etdirir. Elə də ola bilər ki, əvvəlcə motor afaziya kimi təzahür edən xəstəlik halı cəsədin yarılması zamanı təkcə Broka zonasının deyil, həm də Vernike zonası da daxil olmaqla nitq zonasının qalan böyük hissəsinin dağıldığını göstərsin. Kaler[103] belə hallardan biri haqqında məlumat vermiş və onu digərləri ilə müqayisə etmişdir. Dəqiq məlumdur ki, A sensor mərkəzinin hər hansı bir söz karılığı (sözləri anlama pozğunluğu) olmadan, ən azı bu mərkəzin zədələnməsi ilə əlaqələndirilə biləcək davamlı bir pozğunluq olmadan zədələnməsi mövcuddur. Bu ziddiyyətin necə həll olunacağını əvvəlcədən deyə bilmərəm. Mən yalnız güman edirəm ki, bu məsələyə aydınlıq gətirilməsi əvvəlki vəzifəyə, yəni sensor afaziyanın nə üçün həmişə nitqin tam itirilməsi ilə müşayiət olunmadığına dair cavabı da öz ardınca gətirəcəkdir. Nitq mərkəzləri nəzəriyyəsi baxımından demək lazımdır ki, A mərkəzinin hüdudları bizə kifayət qədər dəqiq məlum deyildir.

Sensorial afaziya, hərçənd ki, nitq pozuntuları olmadan, kiçik parafrastik və açıq şəkildə ifadə olunmuş nitq yoxsullaşması və nitq degenerasiyası ilə, hətta anlaşılmaz danışığa qədər rast gəlinir. Allen Starr[104] bütün bu müxtəlifliyi həssas sahədə zədələnmələrin müxtəlif lokalizasiyasından çıxış edərək motor nitq funksiyalarının tam uzlaşdırılmasına gətirməyi qeyri-mümkün hesab edir. Ola bilsin ki, sonrakı qeydlər bu problemin aydınlaşdırılmasına dair yeni bir şey gətirəcəkdir.[105]

Təxminən eyni vaxtda Lixtheymin nitq pozğunluqlarının lokallaşdırıcı izahını bu qədər ardıcıl şəkildə şərh etdiyi həmin əsərinin meydana çıxması ilə Qraşeyin[106] məruzəsi də məlum oldu; bu məruzəyə tezliklə afaziyanın dərk edilməsi üçün onun funksional əhəmiyyəti tanındı və onun müddəaları o vaxtdan bəri heç bir ciddi dəyişikliyə məruz qalmadı. Bir nüans istisna olmaqla, Qraşeyin klinik halı heç bir xüsusi cəhəti ilə seçilmirdi. Söhbət pilləkəndən yıxılması nəticəsində kəllə sümüyü sınığı almış, sağ qulağı demək olar ki, kar olan, iybilmə və dadbilmə qabiliyyətini itirmiş, sağ gözü ilə yalnız əlin hərəkətini qavrayan, sol gözü isə adi görmə kəskinliyinin üçdə ikisini və konsentrik məhdudlaşmış görmə sahəsini saxlayan iyirmi yeddi yaşlı kişidən gedirdi. Fazialis (Üz siniri) və Hypoglossus, həmçinin bədənin sağ tərəfinin bütün əzələləri qismən iflic olmuşdu. Bundan başqa, xəstə nitq pozğunluqları nümayiş etdirirdi ki, bunlar yaralanmadan dərhal sonra söz-eşitmə funksiyasının zədələnməsi (söz karlığı) kimi təzahür etmişdi. Qraşey onu müayinə etdiyi vaxta qədər xəstənin nitq qabiliyyəti xeyli bərpa olunmuşdu və belə pozğunluğun yalnız bəzi, tamamilə adi qalıqlarını ayırd etmək mümkün idi. Xəstə aydın və əlaqəli danışa bilir, bütün indifferent nitq hissələrini, bəzi felləri və sifətləri çətinlik çəkmədən işlədir, nitq axınında arabir isimlər tapır, lakin onları işlədərkən ilişir və təsvirlərdən istifadə etməklə vəziyyətdən çıxırdı («burada olan şey»[107]). Xəstəlikdən əvvəl bildiyi bütün obyektləri tanıyırdı, lakin onlar üçün ad tapa bilmirdi. Nitqin anlaşılması pozulmamışdı. Nitq axınında isimlərdən istifadə edə bilməmək və tanınmış əşyaları adlarla işarə edə bilməmək, artıq deyildiyi kimi, daha əvvəlki müəlliflər tərəfindən ataktik afaziya ilə yanaşı ayrılan sözdə amnestik afaziyanın adi simptomlarından biridir.[108]

Qrasşeyin öz xəstəsinin funksional pozulmasını izah etdiyi sxem.[109] Bu sxemdə: A – səs obrazları mərkəzi; B – obyekt obrazları mərkəzi; C – simvollar mərkəzi, yəni yazılmış və çap edilmiş hərflər, sözlər və rəqəmlər; D – dilin hərəkət təsəvvürləri (artikulyasiya) mərkəzi; F – fonasiya və artikulyasiya sinirlərinin işarəsi; G – yazının hərəkət təsəvvürləri mərkəzi; H – yazı zamanı iştirak edən motor sinirlərin işarəsi.

Bu amnestik afaziyanın yolların zədələnməsi ilə xarakterizə edilə bilən nitq pozuntuları növlərinə münasibəti bizim üçün bütün çətinliklərin həllini hazırlayır. Bu tamamilə aydındır, çünki onlardan biri psixoloji, digərləri isə anatomik nöqteyi-nəzərə əsaslanır. Lixtheym amneziyanı nitq pozuntularının digər formalarına qarşı qoymağı qəbuledilməz hesab edir. O, hesab edir ki, amneziyalar onun təsvir etdiyi tiplərin və involyusion vəziyyətlərin kifayət qədər tez-tez müşayiət edən təzahürləridir, lakin o, heç bir halda əsas simptom deyildir və diffuz xəstəlik proseslərində, beyində qan dövranı prosesinin ümumi pozulmasında və ya beyin fəaliyyətinin qocalıq atrofiyasının göstəricisi kimi təzahür edir.[110]

Bütöv bir nitq pozuntuları sinfinə baxılarkən, digər (sinif) üçün həlledici və yeganə məqbul sayılan lokallaşdırma nöqteyi-nəzərini kənara qoymaq tələbi əvvəlcə heç bir görünən üstünlük vermir. Qraşe dəfələrlə öz xəstəsinin amnestik afaziya halının səciyyəvi cizgilərini burada təqdim olunan sxem (Şəkil 6) baxımından təhlil etmək cəhdləri etmiş və belə nəticəyə gəlmişdir ki, onları səs obrazlarından obyektə gedən yolun sərbəst, səs obrazlarına gedən yolun isə dağılmış olduğunu fərz etməklə aydınlaşdırmaq olardı. Məhz o zaman xəstə əvvəlcədən ona deyilmiş sözü obyektlə düzgün əlaqələndirməyə qadir olardı, lakin göstərilən obyekt üçün səs obrazını tapmağa qadir olmazdı.

Onun xidməti ondan ibarətdir ki, o, bu izah cəhdini yenidən kənara ataraq belə demişdir: «Beləliklə, hər hansı bir simptomu izah etmək olar… Mən işlək keçirici yolların özbaşına qoşulub-söndürülməsi ilə kifayətlənmədim, əksinə, xəstəni ən təfərrüatlı şəkildə tədqiq etdim və aşkar etdim ki, guya normal olan mərkəzlər… öz funksiyalarında əhəmiyyətli dərəcədə pozulmuşdur…»[111]

Onun xəstəsi uzun müddət Qraşeyin[112] təbirincə desək, «obyekt obrazlarını, səs obrazlarını və simvolları» saxlamaq qabiliyyətinin nəzərəçarpan dərəcədə olmamasını nümayiş etdirirdi. Əgər ona yaxşı tanıdığı bir əşya göstərilsəydi və bir neçə an sonra göstərilən əşyaya toxunmağı xahiş etsəydilər, o, bunun hansı əşya olduğunu xatırlaya bilmirdi. Əgər ona bir söz deyilsəydi, sonra başqa bir şeylə diqqəti yayındırılsaydı və sonra ilk sözü təkrar etməyi xahiş etsəydilər, o, hər dəfə onu unudurdu və yalnız sonuncu sözü yadda saxlaya bilirdi və s. O, həmçinin «nəzərəçarpan zaman kəsiyi ərzində yaranan obyekt, səs, toxunma obrazlarını və simvolları ardıcıl olaraq bir yerə toplayıb vahid bir tam kimi qavramağa» qadir deyildi.[113] Əgər ona tanıdığı bir obyekti əks etdirən şəkil ortasında yarıq kəsilmiş bir kağız vərəqi ilə örtülsəydi, sonra bu vərəq elə hərəkət etdirilsəydi ki, hər zaman şəklin yalnız bir fraqmenti görünsün, o, alınan qismən təəssüratlardan şəkli tərtib edə bilmirdi. Əgər vərəq götürülsəydi və o, şəkli tamamilə əhatə edə bilsəydi, dərhal onu tanıyırdı. Əgər eyni qaydada yazılmış və ya çap edilmiş söz kağız vərəqi ilə örtülsəydi, belə ki, hərfləri bir-birinin ardınca görmək mümkün olsun, o, bütün hərfləri ardıcıl olaraq tələffüz edirdi, lakin heç vaxt onları tərs qaydada bərpa edə və ya bu obyekt obrazları vasitəsilə sözü oxuya bilmirdi, çünki sonuncu hərfə baxarkən əvvəlkiləri unudurdu.[114]

Qrashe öz xəstəsinin nitq pozuntularını belə ümumi persepsiya zədələnməsindən çıxış edərək izah edirdi və heç bir lokal travmanı nəzərə almırdı.

O, belə bir nəticəyə gəlir ki, obyekt göz tərəfindən işığın ani təsiri ilə qavranıla bilər; səs obrazına daha çox vaxt lazımdır, çünki qulağımız üçün o, yaranma prosesində ardıcıl qavranılan obyektdir. Əgər obyekt obrazının təsir müddəti 0,06 saniyəyə qədər azalırsa, o, hələ də vahid bir tam kimi qavranıla bilər, halbuki ona aid olan səs obrazında qavrayış yalnız birinci hərfi əhatə edəcəkdir.[115] Lakin obyekt obrazı və səs obrazı öz hissələrinə görə bir-birinə uyğun gəlmir; «Pferd» (at) sözündən «P» səsi at obyektinin heç bir hissəsinə uyğun gəlmir; səs obrazı yalnız o zaman hazır sayılmalıdır ki, obyektlə əlaqə müəyyən edilmiş olsun.«Əgər obyekt vasitəsilə səs obrazı doğurulmalıdırsa, obyekt obrazı tamamlanmalı və səs obrazının ayrı-ayrı hissələri yaranıb ardıcıl olaraq tam halında birləşənə qədər davam etməlidir. Əgər hazır obyekt obrazının «Pferd» müddəti 0,06 saniyə nişanına düşürsə, bu obyekt obrazından ən yaxşı halda yalnız bir hissə, səs obrazından bir hərf doğurula bilər.[116] Əgər əksinə, səs obrazından çıxış edərək obyekt obrazı doğurulmalıdırsa, yaranan səs obrazının heç bir hissəsi obyekt obrazının hər hansı bir hissəsinə uyğun gəlməyəcəkdir, çünki bu obrazların hissələri bir-birinə uyğun gəlmir. Səs obrazı qat-qat daha tamamlanmış olmalı və obyekt obrazı yaranana qədər davam etməlidir.[117] «Obyekt obrazının yaranması üçün yalnız bir an lazım olduğundan, o, səs obrazının qısaldılmış müddəti zamanı belə reallaşır».

"Görmək olar ki, — qeyd edir Qraşe, — eyni pozulma zamanı (...) obyekt obrazlarından səs obrazlarına keçid baş verir, səs obrazlarından obyekt obrazlarına keçid isə baş vermir".[118] Biz hələ də əlavə edə bilərik: hər hansı bir yolda və ya hər hansı bir mərkəzdə hər hansı bir pozulmanı nəzərə almadan.

Xəstə Qraşey başqa bir xüsusiyyəti ilə də fərqlənirdi. O, yazı prosesində xatırlaya bilmədiyi adları tapa bilirdi, əgər bu zaman obyekti görmə sahəsində saxlaya bilirdisə. O, obyektə baxır, sonra adın ilk hərfini yazır, onu oxuyur və dayanmadan tələffüz edir, sonra yenidən obyektə baxır, ikinci hərfi qeyd edir, tapılmış hərflərin ikisini də səsləndirir və beləcə davam edirdi, ta ki son hərfi və onunla birlikdə axtarılan sözü tapana qədər. Bu özünəməxsus üsul ayrı-ayrı təəssüratların qısa müddətli olması şəraitində qənaətbəxş işləyirdi, əgər nəzərə alsaq ki, verilmiş hərfin qeyd edilməsi və oxunması uçub gedən təəssüratı sabitləşdirmək vasitəsi idi. Qraşey bu müşahidədən haqlı olaraq belə nəticə çıxara bilərdi ki, səs, yazı və oxu obrazları hissə-hissə bir-birinə uyğun gəlirdi və onların assosiativ əlaqələndirilməsi hələ də sözün tapılmasına gətirib çıxara bilərdi, hətta ayrı-ayrı hissi qavrayışların müddəti xeyli azalmış olsa belə.

Bununla, afaziyanın yerli zədə anlayışına ehtiyac olmadan izah edilə bilən hallarının mövcud olduğu sübut edilmiş hesab edilə bilər; lakin bu hallar bütün xüsusiyyətləri ilə nitq aparatının fizioloji sabitlərinin dəyişməsi ilə izah oluna bilər. Qraşeyin afaziyası yerli zədəyə əsaslanan Vernike – Lixtheym tərəfindən təsvir edilən afaziyaya kəskin şəkildə ziddir və digər «amnestik afaziya» formalarını həssas təəssüratların müddətinin qısaldılmasından başqa digər funksional amillərin köməyi ilə izah etmək ümidi vardır.

Lakin Vernike[119] özünün hazırcavab tənqidi ilə Qraşeyin təhlilinin prinsipial əhəmiyyətini məhv etdi. O, diqqəti ona yönəltdi ki, insan səs obrazını hərflərdən ibarət kimi eşitmir. Səs bütöv bir şeydir və bu bütövün hərf səslərinə parçalanması daha sonra, yazılı nitqlə uyğunlaşdırmaq məqsədilə baş verir.

Vernike onu da diqqətdən qaçırmamışdı ki, Qraşeyin anlayışı başqa bir mühüm məntiqsizliyi də ehtiva edir. Əgər xəstəyə sözün səslənməsini hərf səslərindən tərtib etmək tapşırığı verilirdisə, onun eşitmə qabiliyyəti oxumasından yaxşı ola bilməzdi, o, heç olmasa bir sözü əvvəlcə yazı ilə qeyd etmədən anlaya bilməzdi. Vernike bu etirazı belə ifadə etmişdi: «Müxtəlif obyektlər və ya hərflər bir-birinin ardınca göstərilərkən hər dəfə ikinci obyektdən sonra birincini unudan həmin xəstə sərbəst oxuya bilirdi və ona deyilən hər şeyi anlayırdı, həmçinin diktə ilə sözləri yaza bilirdi. Sözü və ya cümləni anlamaq üçün xəstə çoxlu hərfin səslənməsini, cümlə halında isə çoxlu sözün mənasını yaddaşında saxlamağa borcludur, ta ki bütün cümlənin mənası anlaşılanadək və qavrayış üçün əlçatan olanadək. Səs obrazları burada optik obyekt obrazlarından qat-qat uzun müddətə malikdir və yaddaşın pozulması müəyyən mənada lokallaşmışdır, əgər o, bu qədər seçici şəkildə optik sahəni zədələyirsə». Burada biz görürük ki, Vernike Qraşeyin halını lokallaşmış (və ya qeyri-bərabər) funksional pozulmadan başqa heç nə ilə izah etməyə çalışır. Lakin biz razılaşa bilmərik ki, bu pozulmanın optik sahəyə köçürülməsi Qraşeyin müşahidəsinin özünəməxsusluğunu qənaətbəxş şəkildə izah edir. Biz xatırlayırıq ki, məsələn, Qraşey bu halda səs obrazlarının həddindən artıq[120] qısamüddətli olduğunu birbaşa göstərmişdi. Bundan başqa, anlaşılmaz olardı ki, əgər səs obrazlarının müddəti əhəmiyyətli dərəcədə azalmayıbsa, bəs nə üçün xəstə tapılmış hərfləri yazı və oxuma vasitəsilə qeyd etməli idi; o, əgər obyekt təəssüratlarını kifayət qədər tez-tez yeniləyirsə, əlavə kömək olmadan bütöv səs obrazına gəlməli idi.

Qraşeyin halı, beləliklə, başqa bir izah tələb edir və ümid edirəm ki, hazırda gətirilən mülahizələr mübahisəsiz görünəcək. Hissi təəssüratların müddətinin ümumi azalması həqiqətən də sözügedən nitq pozuntularına gətirib çıxara bilər. Riger[121] çox oxşar yaddaş pozuntusu olan (yenə də travma nəticəsində) bir xəstəni diqqətlə tədqiq etmiş və bu halda da nitq pozuntusuna kifayət qədər çox diqqət yetirmişdir. Bu xəstədə nitq axınında isim və sifətlərin tapılması ilə bağlı daim çətinliklər yaranırdı və onu daim görünən obyekti sözlə işarə etməyə razı salmaq lazım gəlirdi. O, axtarılan sözü həmişə uzun fasilədən sonra tapırdı və bu fasilə onun tərəfindən sözü hərflərlə axtarmaq üçün istifadə olunmurdu, söz birdən-birə bütöv kimi meydana çıxırdı (səh.16).[122] Qraşeyin halını izah etmək üçün ümumi yaddaş zəifləməsi ilə yanaşı, müəyyən lokal pozuntunun mövcudluğunu fərz edə və onu səs obrazlarının formalaşmasına cavabdeh olan mərkəzə yerləşdirə bilərik. Lakin Bastianın azalmış oyanma qabiliyyətinin ikinci pilləsi kimi gətirdiyi bir hal da göz qabağındadır ki, bu zaman mərkəz artıq normal («ixtiyari») oyanmaya tabe olmur, lakin hələ də assosiasiyalar və həssas oyanma yarada bilir.[123] Qraşeyin halında səs obrazları mərkəzi artıq obyekt assosiasiyaları tərəfindən birbaşa stimullaşdırıla bilmir, lakin hələ də səs obrazı ilə assosiativ surətdə bağlı olan oxu obrazına impulsun sonrakı keçirilməsinə imkan verir. Onun (oxu obrazının) vasitəsilə, görünən obyektdən gələn təəssüratın təsiri davam etdiyi müddətdə, birinci hissəni (yaxud hərfi), sonra isə prosesin təkrarlanması yolu ilə digərlərini də tanımaq mümkündür. Beləliklə, oxu obrazının tapılmış hərfləri sonradan obyekt assosiasiyaları tərəfindən oyadılmamış səs obrazını oyadır.

Mənim izahım Qraşey xəstəsinin ilkin olaraq söz qavrayışının pozulması göstərməsi, yəni mənim fərziyyəmə görə Qraşeyin təzahür etdirdiyi nitq pozuntularını şərtləndirmək üçün həddindən artıq cüzi dərəcədə zədələnmiş olan elə həmin yerdə ciddi zədələnməyə malik olması faktında xüsusi təsdiq tapır. Sonradan mən, əlbəttə ki, transkortikal motor afaziyanın müzakirəsi zamanı artıq göstərdiyim kimi, nitq aparatının akustik hissəsinin bu zədələnməyə həmrəy şəkildə reaksiya verdiyini nəzərdə tutacağam.

Qraşeyin halına bənzər hallar əslində əvvəllər də məlum idi. Qreyvzin[124] müşahidə etdiyi xəstə insultdan sonra isimləri və xüsusi adları yaddaşdan itirmişdi, lakin onların başladığı hərfləri tam dəqiqliklə xatırlayırdı. O, özü üçün ən çox işlənən isimlərin əlifba sırası ilə siyahısını hazırlamağı çox faydalı hesab etmişdi; bu siyahını həmişə yanında gəzdirir və onun köməyi ilə danışırdı. Hansısa sözə ehtiyacı olanda həmin sözə uyğun hərfin altına baxır, axtardığı sözü sırf yazılışına görə tanıyır və yalnız gözləri ilə bu sözü gördüyü müddətdə onu tələffüz edə bilirdi. Kitabça bağlanan kimi o, bu sözü yenidən unudurdu. Aydındır ki, bu xəstə yaddaşda olmayan sözləri müvafiq oxu obrazı ilə assosiasiyalar vasitəsilə idarə edə bilirdi.

Nitq niyyətinin həyata keçirilməsi üçün hər hansı bir mərkəzin fəaliyyətinin onunla assosiasiya üzrə bağlı olan digər mərkəzin fəaliyyəti ilə dəstəklənməli olduğu hal nitq pozuntuları patologiyasında o qədər də nadir müşahidə edilən deyil. Ən çox buna vizual mərkəzlə (hərf obrazları zonası) əlaqədar rast gəlinir ki, bu da belə hallarda ayrı-ayrı hərfləri köçürmədən və onları təkrar etmədən oxumağın qeyri-mümkünlüyünü şərtləndirir. Vestfal[125] «yalnız yazma prosesində oxuyan» afaziyalı xəstənin belə müşahidəsi barədə məlumat vermişdir. Mənim tərcümə etdiyim Şarko[126] mühazirələrində söz-vizual qavrayışın digər pozuntusu (söz korluğu) olan, özünə eyni ixtira vasitəsilə xidmət edən xəstənin ətraflı tarixçəsi vardır. Nitq pozuntusunun patologiyası sadəcə olaraq müxtəlif nitq funksiyalarının öyrənilməsi zamanı adətən rast gəlinən vəziyyəti təkrar istehsal edir.[127] Hələ sərbəst oxumağı bacarmadığımız zaman hamımız oxu obrazları haqqında biliyi onlarla bağlı olan digər assosiasiyaların oyadılması yolu ilə möhkəmləndirməyə çalışırıq.

Eyni şəkildə biz yazma təlimində oxu obrazı ilə yanaşı həm də səs təsvirini və motor qavrayışın innervasiyasını çağırırdıq. Fərq yalnız ondan ibarətdir ki, biz təlim zamanı müəyyən vaxtlarda onlara həvalə edilmiş funksiyaları yerinə yetirən mərkəzlərin sabit iyerarxiyası ilə bağlıyıq (əvvəlcə sensor-akustik, sonra motor, daha sonra vizual və nəhayət qrafik), patoloji hallarda isə kömək göstərmək üçün ilk növbədə məhz həmin funksiyanın yerinə yetirilməsi üçün ən uyğun qalmış mərkəz çağırılır. Qreyvz və Qraşey hallarının özünəməxsusluğunu yalnız onda görmək olar ki, burada bilavasitə səs obrazları mərkəzi adi fəaliyyətində ondan asılı olan digər mərkəzlərin dəstəyinə ehtiyac duyur.

Grasheynin tədqiqatı əvvəlcə ona aid edilən əhəmiyyəti — yəni amnestik afaziyanın lokallaşdırma anlayışından kənarda izahını — özündə saxlaya bilməsə də, onu müşayiət edən bir çox kəşflər işığında əhəmiyyətli olmaq iddiasını tam əsaslandıra bilər. O, ilk növbədə nitq mərkəzlərinin bir-biri ilə iyerarxiyasının həqiqi nisbətini, onların səs obrazları mərkəzindən asılılığını göstərdi, bizə nitq funksiyasında inkişafdan məhrum edilmiş assosiasiyaların mürəkkəb və müxtəlif istiqamətlənməsi haqqında təsəvvür verdi. O, nəhayət, oxumağın hərf təhlili olmadan mümkün olmadığına işarə etməklə, oxuma pozuntuları haqqında mühakimə yürütmək üçün düzgün dayaq nöqtəsini sarsılmaz şəkildə təsdiqlədi. Sonuncu qeydə, ehtimal ki, bir məhdudiyyət gətirmək lazımdır. Çox mümkündür ki, müəyyən oxuma üsullarında (heç olmasa, bəzi sözlərin) bütöv sözün obyekt obrazı da onun tanınmasına öz töhfəsini verə bilər. Məhz bu yolla o faktı izah etmək olar ki, bütün hərflərə qarşı korluqdan əziyyət çəkən şəxslər yenə də çap variantında adları və digər sözləri (şəhərin və ya xəstəxananın adını) oxuya bilirlər və Leybe[128] adlı xəstə, sözü hərflərə ayıraraq uzun müddət və uğursuz surətdə tələffüz etməyə çalışdıqdan sonra, o söz gözlərindən götürüldükdə və bununla da onu hərflərə ayırmağa stimullaşdırma dayandırıldıqda, nəhayət onu tələffüz edə bildi. Güman etmək olar ki, onun halında çap edilmiş və ya yazılmış sözün obyekt obrazı daha dərindən həkk olunmuşdu. (Leybenin izahı).

Biz nitq pozuntularının elə anlayışından çıxış edirdik ki, bu anlayış afaziyaların bəzi formalarını yolların və mərkəzlərin məhdud zədələnmələrinin təsirləri ilə izah etməyə çalışırdı, digər bir sıra afaziyaları isə yalnız nitq aparatındakı funksional dəyişikliklərdən çıxarırdı. Biz transkortikal motor afaziya nümunəsində göstərdik ki, onun üçün lokallaşdırıcı izah qəbuledilməzdir, lakin burada funksional dəyişikliklər haqqında fərziyyədən çıxış etmək lazımdır. Qraşey işinin tənqidindən belə nəticəyə gəldik ki, amnestik afaziyalar lokallaşdırılmış zədələnmə haqqında fərziyyənin qəbul edilməsindən başqa bir yolla izah oluna bilməz. Biz bir-birinə zidd olan fərziyyələr arasında birləşdirici halqanı nitq aparatının mərkəzlərinin birbaşa dağıdıcı olmayan zədələnmələrə, belə demək mümkünsə, həmrəy[129] funksionallıq dəyişikliyi ilə reaksiya verməsi təsəvvüründə tapdıq. Bastianın müddəalarını qəbul edərək, bizə məlum olan funksionallıq dəyişikliklərini oyanmazlıq meyarı əsasında üç pillə üzrə təsnif etdik: 1.ümumiyyətlə oyanmaz olanlar; 2.yalnız həssas qıcıqlandırma ilə oyana bilənlər; 3.digər mərkəzlə assosiativ əlaqə hesabına hələ də iş qabiliyyətini saxlayanlar.[130] Biz artıq baxılan hər hansı nitq pozuntusu halında yolların zədələnməsinin nəticələrini funksional vəziyyətin modifikasiyaları ilə yanaşı axtarmağa öyrəşdiyimiz üçün, bu və ya digər nitq pozuntusu simptomunu bu səbəblərdən birinə aid edəcəyimiz meyarların dəqiqləşdirilməsi zərurəti artır.[131]

Bundan sonra biz tamamilə nitq pozuntularının başqa bir anlayışının təqdim edilməsi ilə məşğul olacağıq ki, bu da əvvəllər irəli sürülmüş etirazları ləğv etmir.[132]

Əvvəlki fəsillərdən birində [I] eşitdik ki, Vernikenin nitq prosesi nəzəriyyəsi əsas etibarilə baş beyin qabığındakı mərkəzlərin xüsusi rolunu nəzərdə tutur və [II] nitq pozuntularının klinikası belə bir müddəanın qəbulundan irəli gələn müəyyən gözləntiləri tamamilə doğrultmur. Bu, bizi nəzəriyyənin özünü daha diqqətlə nəzərdən keçirməyə sövq etməlidir.

Vernike kimi biz də təsəvvür etməliyik ki, baş beyin yarımkürələrinin qabığında müəyyən (daha dəqiq desək, məhdudlaşdırılmayan) zonalar (Broka zonası, Vernike zonası) mövcuddur ki, onların sinir hüceyrələrində nitq funksiyasının istifadə etdiyi təsəvvürlər müəyyən şəkildə saxlanılır. Bu təsəvvürlər görmə və eşitmə sinirləri yolu ilə keçmiş təəssüratların qalıqlarıdır və ya dilin hərəkətləri (artikulyasiya təsəvvürləri) halında olduğu kimi, innervasiya hissi və ya həyata keçirilmiş hərəkətin qavranılması əsasında yaranmışdır. Onlar baş beyin qabığında bu mənbələrdən birindən gəlmələrindən asılı olaraq birlikdə yerləşirlər. Beləliklə, bir zona bütün səs söz obrazlarını, digəri bütün hərəki söz obrazlarını və s. ehtiva edir.[133]

Bu ayrı-ayrı mərkəzlərin əlaqə funksiyası ağ lifli kütlələrə (assosiasiya dəstələrinə) həvalə edilmişdir; və mərkəzlər arasında baş beyin qabığının «tutulmamış zonası», Meynertin ifadəsi ilə desək, «funksional boşluqlar» yerləşir.[134]

Son təyinatla biz Vernikenin fikir inkişafı yolunu tərk edirik və onun konsepsiyasını Meynert təlimindən detallarla tamamlayırıq. Afaziya nəzəriyyəsinin yalnız daha uzağa gedən Meynert təliminin tətbiqindən ibarət olduğunu bildirmək üçün heç bir fürsəti əldən verməyən Vernike, ilkin olaraq məhz nitq mərkəzlərinə dair bir qədər kənara çıxan bir görüşə üstünlük verirdi. Afazik simptomkompleksi haqqında əsərində (1874) ona hələ də Fissura Sylvii ətrafındakı bütün birinci arxaik qırışıq nitq mərkəzi rolunda görünür. Beyin xəstəlikləri dərsliyində (1887) isə əksinə, nitq mərkəzləri birinci frontal və birinci temporal qırışığın hissələri kimi təqdim olunur. (Şək.7)

Vernikeyə görə, Beyin xəstəlikləri dərsliyi, T.I, səh. 206. Şək. XX. Kortikal nitq mexanizminin sxemi. F – frontal sonluq[135], O – oksipital, T – sol hemisferin temporal sonluğu, fS Fissura sylvii. c – mərkəzi qırışıq, g – ön [136] oksipital qırışıq, i – interparietal qırışıq, k – ön oksipital qırışıq, o – parieto-oksipital qırışıq, e – paralel qırışıq, I – III birincidən üçüncüyə qədər frontal qırışıqlar, x x – keçid qırışıqları, x – sensor nitq mərkəzi, y – motor nitq mərkəzi, xy – iki mərkəz arasında assosiativ yol, ax – akustik yol, ym – nitq əzələlərinə yol.

Burada Meynertin elmi konsepsiyası, onun beyin quruluşu və təyinatı haqqında təsəvvürü barədə bir neçə kəlmə deməyi məqsədəuyğun hesab edirəm. Bu təlimin mənim şərhim, eləcə də burada irəli sürülən etirazlar yalnız qaralama şəklində cızılmış eskizlərdir ki, onlar mövzunun özünün yüksək əhəmiyyətinə uyğun gələ bilməz. Lakin xidmətlərin tanınmasının başqa bir yolu bu işin hüdudlarından xeyli kənara çıxır; bu işdə isə yalnız nitq pozuntularının dərk edilməsindən söhbət getməlidir. Bu dərk etmə beyin fəaliyyətinin ümumi təfsirindən tamamilə asılı ola bilmədiyi üçün mən yenə də heç olmasa böyük beyinin əhəmiyyəti məsələsinə toxunmağa məcburam.

Meynertin beyin quruluşu haqqında təlimi "kortiko-mərkəzi" adlandırılmağa layiqdir. Anatomik qarşılıqlı əlaqələrin Meynertin özü tərəfindən həyata keçirilmiş şərhində o deyirdi ki, beyin qabığı səthi yerləşməsi səbəbindən müdafiə, qoruyucu funksiyanı yerinə yetirmək və bütün hiss orqanlarından məlumat qəbul etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.[137] Sonralar o, Meynert tərəfindən hansısa cismi örtən mürəkkəb protoplazmatik varlığa bərabər tutulacaq, həmin cismin tərkib hissələrini assimilyasiya etmək istəyir, eyni zamanda özü içi boş əyilmiş yarımkürəyə çevrilir.[138] Bütün digər beyin baş beyin yarımkürələrinin qabığına əlavə və köməkçi orqan kimi təqdim olunur və bütün insan bədəni onun həssas tellərinin və tutan əllərinin təchizatıdır ki, bunlar ona xarici aləmin surətini özünə qəbul etmək və bu surətə uyğun hərəkət etmək imkanı verir.[139]

[Meynertə görə] beynin bütün lif sistemləri baş beyin qabığına aparır və ya ondan çıxır. Bütün boz kütlələr lifli kütlələrin böyük beyinə doğru yolunda onların axınını kəsən əmələgəlmələrdir. Onurğa beyni baş beyin qabığından ikiqat başlanğıcla çıxır ki, bu da beyin ayağının nahiyəsində eninə kəsiyi ilə aşkar olunur. Ayağın sözdə ayaqaltı hissəsi baş beyin qabığının hərəki impulslarını periferiyaya ötürən yolları, həmçinin hiss orqanlarından təəssüratların baş beyin qabığına qəbulunu şərtləndirən yolları ehtiva edir. O (ayağın ayaqaltı hissəsi) bununla bədənin proyeksiyasını yaradır və onu baş beyin qabığının strukturlarından bilavasitə asılı vəziyyətə qoyur.[140] Beyin ayağının sözdə damı (Haube) isə əksinə, baş beyin qabığına onurğa beynində və beyin gövdəsində reflektor proseslər haqqında bilik verir və bununla da öz hərəki impulslarına ilk təkan verir. Beyin sütununun boz kütlələri – dördhüceyrəli cisim və görmə təpəciyi kimi – ki, onlar eyni zamanda həm onurğa beyninin sinir yolları ilə, həm də geniş həssas səthlərlə əlaqədədir, dam vasitəsilə baş beyin qabığı ilə birləşən həmin reflektor aparatın tərkib hissələrini təşkil edir. Yaxud da onlar (zolaqlı təpəciyin mərcimək dənələri kimi) baş beyin ayağının ayaqaltı hissəsinin qanqlionları (sinir düyünləri) şəklində böyük beynin düz yolunu kəsir. Bədən əzələlərini baş beyin qabığının təsirinə tabe edən xüsusi hərəki kanal qabıqdan periferiyaya üç seqmentlə (proyektiv sistemin hissələri ilə) keçir ki, bunlar iki boz düyün (mərcimək nüvəsi – quyruq nüvəsi) və ön buynuzcuğun boz substansiyası ilə ayrılır. Körpüdə əsas kanal bundan başqa boz substansiya, körpü nüvələri və «sapanşəkilli» lif dəstəsi[141] vasitəsilə kiçik beyinlə birləşir ki, o da Meynertin beyin sisteminə görə başqa cür kənarda qalır.

Beyin qabığında, beləliklə, periferiya ilə əlaqəli olan bədən təsviri necə formalaşır? Meynert bu təsviri "proyeksiya"[142] adlandırır və onun bəzi qeydləri belə nəticə çıxarmağa imkan verir ki, o, həqiqətən də proyeksiyanı, yəni obyektin beyin qabığında nöqtə-nöqtə təsvirini nəzərdə tutur. Məsələn, bu mənada beyin qabığının gözün tor qişası ilə tez-tez müqayisə edilməsi[143] müəyyən bir son orqanı ifadə edir ki, onun sinir substansiyası bir çox müəlliflər tərəfindən "qabığın boz maddəsinin irəli çıxarılmış hissəsi" kimi işarə edilir, halbuki morfologiyasına görə o, onurğa beyni maddəsinin bir hissəsinə uyğun gəlməli idi. "Proyeksiya" termininin öz həqiqi mənasında başa düşülməli olduğunun lehinə bir neçə qeyd də şahidlik edir, məsələn: "müxtəlif əzələ kütlələrinin və dəri səthinin, vəzilərin və beyin ayağının irəli çıxan dəstəsinin maddəsinin yalnız sonradan qabığın bütün səthində proyeksiya yolu ilə təmsil olunmaq üçün bu qədər güclü şəkildə dağılması ehtimalı demək olar ki, inanılmaz görünür"[144], yaxud: "onun (ayağın) en kəsiyi (...) eyni zamanda bütün orqanizmi əhatə edir ki, o, əks halda kor və iybilmə qabiliyyətindən məhrum olardı"[145]. Lakin Meynert təliminin sonrakı işlənmələri bu fərziyyəyə o qədər ziddir ki, mən burada onu mübahisə etməkdə məna görmürəm.

Əksinə, Munk[146] və Meynertin mövqeyini tutan digər tədqiqatçıların böyük yarımkürələrin qabığında bədənin kamil və topoqrafik cəhətdən oxşar təsviri haqqında az-çox aydın dərk edilən ideyanı müdafiə etdiklərini fərz etsək, səhv etmək ehtimalı azdır.

Mən yalnız ona diqqət yetirə bilərəm ki, baş beyin anatomiyasının ən yeni nailiyyətləri Meynerin baş beyin quruluşu haqqında anlayışını mühüm cəhətlərdən təsdiqləmiş və bununla da onun baş beyin qabığına aid etdiyi rolu şübhə altına almışdır. Bu düzəlişlər baş beyin qabığından bədən əzələlərinə gedən ən əhəmiyyətli və ən yaxşı məlum olan yolun mənşəyi ilə bağlı idi. Əvvəlcə zolaqlı təpənin motor yolunu kəsən sinir düyünlərindən (qanqlion) biri kimi anlaşılması dağıldı. Klinisistlər, ilk növbədə Şarko, göstərdilər ki, onun (motor yolunun) zədələnməsi hərəkət qabiliyyətinə yalnız sözdə daxili kapsulaya qonşuluğu sayəsində təsir edir və həmçinin iflic törədə bilməz. Sonra Vernike[147] ona işarə etdi ki, bu sözdə beyin ayağının qanqlionu baş beyin qabığı ilə hər hansı çoxsaylı əlaqələrdən məhrumdur. Birinci internodium bununla da Meynerin proyeksiya yolunun axınından qoparılmış oldu.

Sinir sərhədlərinin (Markscheidenbildung) eyni vaxtda olmayan formalaşmasının öyrənilməsi bu faktı təsdiqlədi və Meynertin baş beyin quruluşu haqqında təsəvvürlərində yeni bir boşluq açdı. Flechsig [1883] göstərə bildi ki, böyük baş beyin qabığından əzələlərə gedən motor yolu əslində boz qabıq maddəsi tərəfindən kəsilmir və daxili kapsuladan beyin ayağına keçir, və həmin yol körpüdə heç bir halda kiçik beyinlə heç bir əlaqəyə malik deyil.

Piramid yolu hazırda ön buynuz boz maddəsi (Vorderhorngrau) ilə böyük baş beyin qabığının boz maddəsi arasında birbaşa əlaqə sayılır; bununla da Meynerin motor yola kiçik beyinin toxunması barədə irəli sürdüyü fikir rədd edilməli oldu. Böyük subkortikal kütlələrdən yalnız talamus optikus müəyyən dərəcədə böyük baş beyin qabığına aid edilir, lakin o da böyük baş beyin toxumalarının anadangəlmə qüsuru zamanı həyat qabiliyyətini itirir; halbuki zolaqlı təpə böyük beyin qüsuru zamanı zədələnməmiş qalır, lakin kiçik beyinin anadangəlmə çatışmazlığı zamanı atrofiyaya uğrayır.[148] Baş beyin substansiyasının böyük hissəsi: zolaqlı təpə-beyin bununla da böyük baş beyinə qarşı funksionallığı naməlum, inkişaf tarixi və funksionallığı baxımından ondan kifayət qədər asılı olmayan bir orqan kimi qoyulur. Meynerin beyin ayağının iki mərtəbəsi barədə izahı bununla artıq tənqidə dözmür, lakin hələ də heç bir başqası ilə əvəz edilməmişdir. Əgər onurğa beyninin ikiqat başlanğıcı barədə danışsaq, burada, ehtimal ki, böyük beyin\talamus və zolaqlı təpə\kiçik beyin başlanğıcı nəzərdə tutulur. Baş beyinin ümumi quruluşu iki mərkəzi aparatda bir zirvənin mövcudluğuna işarə edir ki, bunlardan böyük baş beyin qabığı yaranma etibarilə daha gec, daha qədim aparat olan ön beyin qanqliyaları isə görünür ki, öz funksiyalarının bir hissəsini saxlamışdır. Həmçinin Meyner təliminin digər mühüm tərkib hissəsi, ikiqat sensibel yolun, birinin düz, digərinin reflektor olması barədə müddəanın qəbulu, çox güman ki, təsdiqlənməyəcəkdir. Bugünə qədərki təcrübəmiz bizə öyrədir ki, lif sıralarından heç biri onurğa beyni və ya ona bənzər əmələ gəlmə ilə əlaqələnmədən beynin digər hissəsinə çatmır və reflektor yollar hər yerdə bilavasitə sensibel yollardan çıxır.

Böyük baş beyin qabığının dominant mövqeyi beləliklə sarsılmış görünür və əvvəllər subkortikal sayılan bəzi proseslərin bilavasitə baş beyin qabığına keçirilməsi zərurəti yaranır.[149] Lakin burada cavab verilməli olan daha bir sual ortaya çıxır: bədən baş beyin qabığında necə əks olunur. Güman edirəm ki, tezliklə aydınlaşmalıdır ki, bədənin baş beyin qabığında proyeksiyası haqqında təsəvvürü – dar mənada, yəni mükəmməl və topoqrafik cəhətdən oxşar təsvir kimi başa düşülən təsəvvürü – rədd etmək olar.

Mən burada Henlenin hələ 1871-ci ildə bu mövzuya baxarkən diqqəti cəlb etdiyi fenomendən — liflərin boz kütlələr tərəfindən reduksiyasından çıxış edirəm. Onurğa beyninə daxil olan liflərin sayını baş beynin yuxarı şöbələri ilə əlaqə üçün nəzərdə tutulmuş yolun ağ qolunda mövcud olan liflərin sayı ilə müqayisə etsək, aydın olur ki, sonuncuların sayı birincilərin yalnız kiçik bir hissəsini təşkil edir. Ştillinqin hesablamalarına görə, hallardan birində 807738 sinir kökü lifi onurğa beyninin boyun şöbəsinin yuxarı hissəsinin en kəsiyində yalnız 365814 lifə uyğun gəlirdi.[150] Onurğa beyninin bədənə münasibətləri yuxarı şöbənin boz kütlələrinin (bədənin periferiyasına) münasibətlərindən başqa cürdür. Onurğa beyninin özündə (eləcə də ona bənzər boz substansiyalarda) periferiyaya münasibətlər dəqiq proyeksiya təşkil edir; periferiyada hər bir innervasiya vahidi onurğa beynindəki boz substansiyanın bir fraqmentinə, son həddə isə bir mərkəzi elementə uyğun gələ bilər. Proyeksiyalayıcı liflərin boz maddə tərəfindən reduksiyası nəticəsində yuxarı şöbənin boz substansiyasının hər bir elementi artıq bir periferik vahidə uyğun gələ bilməz, lakin bir çoxu ilə əlaqədə olmalıdır. Həmin qanun böyük baş beyin qabığına da şamil olunur və burada mərkəzi reproduksiyaların iki növünü müxtəlif adlarla işarə etmək zərurəti yaranır. Əgər biz onurğa beyninin boz substansiyasındakı reproduksiyanı proyeksiya adlandırsaq, böyük baş beyin qabığındakı əksolunmanı reprezentasiya adlandırmaq və demək yerinə düşər ki, bədənin periferiyası baş beyin qabığında nöqtə-nöqtə təmsil olunmur, lakin ayrı-ayrı liflərlə daha az detallaşdırılmış şəkildə çıxış edir.[151] İndiyədək bu qədər sadə olan bu mülahizə aşağıdakı qeydlər sayəsində daha da inkişaf edir və başqa bir istiqamət alır:

Boyun onurğa beyninin yuxarı hissəsinin lifləri en kəsiyində, ümumiyyətlə, yalnız baş beyin qabığı ilə əlaqə üçün nəzərdə tutulmamışdır. Onların heç də az olmayan bir hissəsi (qısa yollar) uzunsov beyin sinir mərkəzləri arasındakı boşluğun boz maddəsi bitməzdən əvvəl sona çatır, digər hissəsi isə kiçik beyinə daxil olur. Yalnız piramida yolu haqqında tam əminliklə deyə bilərik ki, o, boyun onurğa beyni hissəsindən əvvəl gəldiyi üçün həm onurğa beyninə, həm də qabığın boz maddəsinə bərabər dərəcədə aiddir və bu yol, əlbəttə ki, bədən əzələlərindən ön köklər vasitəsilə onurğa beyninə daxil olan liflərin xeyli azalmış davamıdır.

Proyeksiyaedici liflərin reduksiyası isə, digər tərəfdən, sonuncu qeyddən sonra göründüyü qədər böyük deyil. Çünki, məsələn, arxa yolların liflərinin yerinə, hansılar ki, özlüyündə, əlbəttə, böyük baş beyin qabığına daxil olmurlar, sonuncu (qabıq) temporal lifləri qəbul edir, hansılar ki, arxa yolların mərkəzlərində çoxsaylı kəsilmələrdən sonra, uzunsov beyinin boz kütlələrindən və talamusdan sonra, nəhayət, böyük baş beyində arxa yolları təmsil edə bilərlər. Temporal liflərin arxa yolların liflərindən sayca necə nisbətdə olduğu məlum deyil, ehtimal ki, onlar (temporal liflər) bu baxımdan onlardan xeyli geri qalırlar.

Bundan başqa, böyük beyin kiçik beyindən liflər alır ki, bunlarda kiçik onurğa beyninin başlanğıcının ekvivalentini görmək mümkündür, lakin bütün bunlara baxmayaraq, periferiyadan və ya dolayı yolla baş beyin qabığına, nəhayət, onurğa beynində proyeksiyanın həyata keçirilməsi üçün zəruri olan liflərin eyni miqdarda və ya daha çoxunun çatıb-çatmadığı şübhəli olaraq qalır.

Problemin Meynert təlimində kifayət qədər aydın təzahür etməyən daha bir aspektini nəzərdən keçirmək lazımdır. Bütün lif axınında əsasən kortikal əlaqələrin faktının özünün əhəmiyyətini görən Meynert üçün liflər və lif kütlələri həmişə belə qalır, hətta onlar artıq çoxsaylı boz maddələri keçdikdən sonra da. Onun «Lif boz maddədən keçir»[152] ifadəsi buna işarə edir. Təəssürat yaranır ki, guya lifdə, onun korteksə qədər uzun yol boyu heç nə dəyişmir, hətta o çoxsaylı qarşılıqlı əlaqələrə girdikdə belə.

Biz artıq bu baxışa sadiq qala bilmərik. Fərdi inkişaf prosesində sərhəd (bitişik) əmələgəlmənin (Markscheidenbildung) kiçik seqmentlərlə bir boz substansiyadan digərinə keçdiyini, bir boz substansiyadan çıxan bir yolun üç və daha çox davam edən yola uyğun gəldiyini gördükdə, bizə elə gəlir ki, ayrı-ayrı beyin orqanları lif dəstələri deyil, məhz boz substansiyalardır.[153] Əgər biz sensibel (mərkəzəqaçan) yolu bildiyimiz qədər izləsək və onun ən mühüm xüsusiyyəti kimi boz substansiyalarda tez-tez yox olmasını və onlar vasitəsilə sonrakı budaqlanmasını qəbul etsək[154], belə bir fikri qəbul etməliyik ki, lif böyük baş beyin qabığına gedən yolda hər dəfə boz substansiyadan yeni çıxışdan sonra öz funksional əhəmiyyətinə görə dəyişir.

Aydın misallardan birini götürək: N. Opticus lifi göz torlu qişasının təəssüratlarından birini ön dörd təpəliyə keçirir; orada[155] sona çatır və onun yerində boz maddədən qanqliondan (sinir düyünündən) başqa bir lif ənsə korteks sahəsinə doğru çıxır. Dörd təpəliyin substansiyasında optik təəssüratın göz əzələsinin hərəki qavrayışı ilə əlaqəsi həyata keçmişdir; çox ehtimal olunur ki, dörd təpəliklə ənsə korteks hissəsi arasındakı yeni lif artıq yalnız göz torlu qişasının təəssüratını keçirmir, əksinə ənsə korteks hissəsinə hərəki qavrayışla əlaqəli olan bir və ya bir neçə belə təəssürat çatdırır. Dəri və əzələ həssaslığının keçirici sisteminə münasibətdə lifin dəyişməsinin strukturu daha mürəkkəb və daha əhəmiyyətli olmalıdır; hansı elementlərin qarşılıqlı təsirə girərək daha uzağa keçirilən oyanmanın yeni məzmununu formalaşdırdığı barədə hələ təsəvvürümüz yoxdur.

Burada bizim üçün prinsipial olan odur ki, boz maddədən keçdikdən sonra beyin qabığına çatan liflər hələ də bədən periferiyası ilə əlaqədə qalır, lakin artıq onun topik olaraq düzgün əksini verə bilmirlər. Onlar özlərində bədən periferiyasını ehtiva edirlər – hazırda bizi maraqlandıran mövzudan bir misal götürsək – necə ki, hər hansı bir şeir özündə əlifbanı ehtiva edir, dəyişdirilmiş sırada, tamamilə başqa məqsədlərə xidmət edən, müxtəlif topik elementlərin əlaqələrinin bütün müxtəlifliyində, bəziləri dəfələrlə təmsil oluna bilər, digərləri isə heç görünməyə bilər.[156] Əgər bu yenidən təşkili addım-addım izləmək mümkün olsaydı, spinal proyeksiyadan başlayaraq böyük beyin qabığına qədər həyata keçirilən, yəqin ki, aşkar olunardı ki, onun prinsipi sırf funksionaldır və topik məqamlar yalnız o dərəcədə nəzərə alınır ki

onların funksiya tələbləri ilə hansı nöqtədə üst-üstə düşdüyünü. Baş beyin qabığında tam proyeksiya tələblərini ödəmək üçün sıranın əks istiqamətdə dəyişməsinin baş verdiyinə dair heç bir dəlil olmadığından, güman edə bilərik ki, bədən periferiyası beynin ali sahələrində və beyin qabığında artıq topik olaraq deyil, yalnız funksional şəkildə uzlaşdırılmış şəkildə təmsil olunur. Heyvanlar üzərində aparılan təcrübə bu faktı gizlətməlidir, halbuki o, topik münasibətdən başqa heç nə bildirə bilməz. Lakin mən hesab edirəm ki, M. extensor pollucis longus, M. rectus internus oculi mərkəzini və ya dərinin müəyyən bir sahəsinin həssaslıq zonasını beyin qabığında ciddi şəkildə axtaran kimsə, həm də bu zonanın funksiyasını bu funksiyanın mövcudluğunu təmin edən şərtlər məcmusu kimi qəbul etməyəcəkdir.[157]

Mövzudan bu qədər kənara çıxdıqdan sonra biz[158] yenidən afaziyanın dərkinə qayıdırıq və özümüzə xatırladırıq (səh. 21, 45) ki, Meynert təliminin zəminində korteksin distinkt mərkəzlərindən ibarət nitq aparatı haqqında fərziyyə yaranmışdır; bu mərkəzlərin hüceyrələrində söz təsəvvürləri yerləşir, onların mərkəzləri korteksin qeyri-funksional sahəsi ilə ayrılmış və ağ liflərlə (assosiativ bağlarla) birləşdirilmişdir. Elə əvvəlcə təsəvvürləri hüceyrələrə salan bu cür fərziyyənin düzgünlüyü və yol verilənliyi barədə sual qaldırmaq olar. Mən onu qeyri-düzgün hesab edirəm.[159]

Erkən tibb dövrünün bütün ruhi prosesləri, dil istifadəsi psixologiyasının fərqləndirdiyi formada, beynin müəyyən zonalarında lokallaşdırmaq meylinin əksinə olaraq, Vernike təlimi, şübhəsiz ki, nəhəng bir irəli addım idi. O iddia edirdi ki, lokallaşdırmaq, yəni periferik sinirlərin mərkəzi sonluqlarında, hansı ki təəssüratları qəbul edir,[160] yalnız sadə psixi elementləri, ayrı-ayrı hissi təsvirləri lokallaşdırmaq mümkündür. Lakin, mahiyyət etibarilə, eyni prinsipial səhv edilməmişdimi — mürəkkəb anlayışı dar çərçivəyə sığdırmaq cəhdi, bütün ruhi fəaliyyəti vahid psixi element kimi lokallaşdırmaq? Uzun yolu boyunca yalnız fizioloji strukturlara və modifikasiyalara tabe olmuş sinir liflərini bu yolun sonunda psixi sahəyə batırmaq və orada onları təsvirlər və ya yaddaş obrazları ilə yükləmək qanunauyğundurmu? Əgər «iradə» və «intellektuallıq» və buna bənzərlər psixoloji cəhətdən süni şəkildə yaradılmış sözlər kimi tanınırsa, hansı ki fizioloji aləmdə çox mürəkkəb münasibətlərə uyğun gəlir, onda «sadə hissi təsvir» haqqında böyük əminliklə demək olar ki, o, yenə də belə süni şəkildə yaradılmış sözdən fərqli bir şeydir?

Sinir sistemindəki fizioloji proseslərin ardıcıllığı, çox güman ki, psixoloji proseslərlə səbəb-nəticə münasibətlərində deyil. Fizioloji proseslər psixi proseslərin başlanması ilə eyni vaxtda dayanmır, bir çox cəhətdən fizioloji zəncirin inkişafı davam edir, yeganə fərqlə ki, müəyyən bir andan başlayaraq bu zəncirin hər bir elementinə (və ya ayrı-ayrı halqalarına) psixi fenomen uyğun gəlir. Bununla da psixi olan fizioloji olana paralel bir proses təşkil edir[161] («a dependent concomitant»).[162]

Mən yaxşı başa düşürəm ki, hazırda fikirlərini mübahisə etdiyim insanlardan tələb edə bilmərəm ki, onlar elmi baxışların belə kəskin sıçrayışını və tam kurs dəyişməsini etirazsız qəbul etsinlər.[163] Onlar isə, açıq-aydın, güman edirlər ki, — fizioloji tərkib hissə — sinir liflərinin modifikasiyası, hissi oyanma zamanı mərkəzi sinir hüceyrəsində başqa bir dəyişikliyin səbəbi olur və bu dəyişiklik də "təsəvvür"ün fizioloji korrelyatına çevrilir. Çünki təsəvvür haqqında o (hüceyrə) fizioloji cəhətdən hələ xarakterizə olunmamış naməlum modifikasiyalardan qat-qat çox məlumat verə bilər; sonuncular isə elliptik ifadədən istifadə etməklə təsvir olunur: guya sinir hüceyrəsində təsəvvür lokallaşmışdır. Yalnız bu əvəzləmə özü dərhal hər iki anlayışın qarışdırılmasına gətirib çıxarır, halbuki onların mahiyyət etibarilə bir-biri ilə az ümumi cəhəti var. Psixologiyada sadə təsəvvür bizim üçün elementar bir şeydir ki, biz onu digər təsəvvürlərlə əlaqələrindən asanlıqla ayıra bilirik. Beləliklə, biz belə bir fərziyyəyə gəlirik ki, onun (təsəvvürün) fizioloji korrelyatı da, onun şərtləndirdiyi modifikasiya da, mərkəzdə sonlanan liflərdən irəli gələn də, həmçinin sadə bir şeydir və bir nöqtədə lokallaşmaya endirilə bilər. Belə bir köçürmə, əlbəttə ki, tamamilə əsassızdır[164]; bu modifikasiyanın xassələri onun psixoloji ekvivalentindən asılı olmayaraq, öz-özlüyündə müəyyən edilməlidir.[165]

Lakin sadə təsəvvürün və ya onun üçün (psixologiya üçün) geri qayıdan təsəvvürün fizioloji korrelyatı nədir? Aydındır ki, bu, sabit bir şey deyil, təbiətinin əsasında dinamik proses dayanan bir şeydir. Bu proses lokallaşmanı qəbul edə bilər, baş beyin qabığının xüsusi zonasından çıxır və oradan bütün qabığa və ya xüsusi yollar boyunca yayılır.[166] Bu proses başa çatdıqda, təsirinə məruz qalmış baş beyin qabığı zonasında bir modifikasiya, bir xatırlama imkanı qoyub gedir.[167] Bununla belə, çox şübhəlidir ki, bu modifikasiya eyni zamanda psixi sahədə öz uyğunluğunu tapır; şüurumuz psixi tərəfdən «latent xatirə» adlandırmasının daxil edilməsini əsaslandıra biləcək heç nə qeydə almır.

Lakin korteksin eyni vəziyyəti yenidən təkrar istehsal olunan kimi, psixi olan yenidən xatirə şəklində meydana çıxır. Biz, əlbəttə ki, heyvani substansiyanın bu qədər çoxcəhətli modifikasiyaları hasil edə və fərqləndirə biləcək vəziyyətə necə gətirilə biləcəyi barədə ən kiçik təsəvvürə belə malik deyilik. Lakin onun bunu həqiqətən edə bilməsi spermatozoidlər nümunəsi ilə sübut olunur ki, onlarda sonrakı inkişafın çoxcəhətli və ən incə təfərrüatlı modifikasiyası qoyulmuşdur.

Fizioloji korrelyatın hissində «qavrayış»dan fərqli olaraq «assosiasiya»ya aid hər hansı bir hissə tapmaq mümkündürmü? Aydındır ki, yox. «Qavrayış» və «assosiasiya» eyni bir prosesə dair müxtəlif baxışlarla yüklədiyimiz iki addır. Lakin bizə məlumdur ki, hər iki işarə vahid və bölünməz bir prosesdən mücərrədləşdirilmişdir. Hər hansı bir qavrayışı assosiasiya etmədən əldə edə bilmərik; və anlayışlar səviyyəsində onları nə qədər aydın şəkildə ayıra bilsək də, əslində onlar vahid bir prosesə aiddir ki, bu proses bir zonadan başlayaraq bütün korteks boyunca diffundasiya edir. Fizioloji korrelyatın lokalizasiyası bununla da təsəvvür və assosiasiyaya münasibətdə təsəvvürün lokalizasiyasının onun korrelyatının lokalizasiyasından başqa bir şey olmadığını nümayiş etdirir. Beləliklə, biz təsəvvürü baş beyin qabığının bir sahəsinə aid etməkdən, assosiasiyanı isə digərinə keçirməkdən imtina etməliyik. Hər ikisi əksər hallarda bir zonadan çıxır və heç bir zonada daimi qalmır. Təsəvvürlərin əmələ gəlməsi və assosiasiyalaşması proseslərinin hər hansı xüsusi lokalizasiyasını qəbul etməkdən bu imtina ilə bizim üçün dil mərkəzləri ilə keçirici yollar arasında sərhəd çəkməyin əsas səbəbi aradan qalxır. Nitq funksiyasının həyata keçirilməsinə xidmət edən hər hansı zonada oxşar funksional proseslər güman ediləcək və bizə heç də ağ lifli kütlələri cəlb edib korteksdə yerləşən təsəvvürlərin assosiativ əlaqəsinin həyata keçirilməsini onlara tapşırmaq lazım deyil. Biz hətta məhkəmə-tibbi açılış məlumatlarına da malikik ki, bunlar təsəvvürlərin assosiasiyasının korteksin özündə yerləşən yollar boyunca baş verdiyini sübut edir. Yenə də Heubnerin işini nəzərdə tuturam ki, bu iş artıq bizə bir mühüm nəticə çıxarmağa imkan vermişdi (müq. səh. 32).

Höybnerin xəstəsi nitq pozuntusunun Lichtheymin transkortikal sensor afaziya adlandırdığı və sensor dil mərkəzindən anlayış assosiasiyalarına gedən yolların kəsilməsi ilə əsaslandırdığı formasını nümayiş etdirirdi.[168] Yuxarıda qeyd olunan nəzəriyyə işığında sensor mərkəzin altındakı daxili toxumanın zədələnməsini gözləmək məntiqli olardı. Bunun əvəzinə, korteksin səthi yumşalması aşkar edilir ki, bu da özü (hətta funksiyaya görə) zədələnməmiş sensor mərkəzi nitq zonasından kənarda korteksdəki əlaqələrinin əksəriyyətindən ayırır. Höybner bu kəşfin əhəmiyyətini vurğulamağı unutmadı, Pik [169] isə ondan bizimlə eyni nəticəni çıxardı, yəni nitqin assosiativ yollarının korteksin özü boyunca keçməsi ehtimalını. Digər tərəfdən, korteksin altından keçən assosiativ dəstələrin də bu funksiyanın yerinə yetirilməsinə xidmət edə bilməsi faktını mübahisə etməyə ehtiyacımız yoxdur.

Nitq aparatı haqqında təsəvvürümüz Meynert – Vernike təliminin üçüncü müddəasını, yəni funksional nitq mərkəzlərini «qeyri-funksional boşluqlarla» ayıran müddəanı da nəzərdən keçirdikdən sonra əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməli olacaqdır.[170] Əvvəlcə elə görünə bilərdi ki, bu müddəa patoloji anatomiyanın bilavasitə məlumatlarından götürüldüyü üçün şübhə doğurmur.

Lakin nitq pozuntularının yeddi on bir halda zədələnmələrin həcmini və yerini Nauinin[171] qeydə aldığı cədvələ nəzər saldıqda görünür ki, patoloji anatomiya bu suala cavab vermək iqtidarında deyil. Məhkəmə-tibbi yarma məlumatları əsasında ayrı-ayrı mərkəzlərin mövcudluğu qənaətinə necə gəlinməsini düşündükdə isə aydın olur ki, patoloji anatomiya bu suala cavab verə bilməz. Məsələn, Nauinin[171] yetmiş bir nitq pozuntusu halında zədələnmələrin həcmini və yerini qeyd etdiyi cədvələ nəzər salmaq olar. Zədələnmələrin bir-birinin üzərinə çox sıx düşdüyü yerlərdə biz nitq mərkəzlərinin mövcudluğunu ehtimal etmişik. Bu təyinat müəyyən nitq funksiyasının yerinə yetirilməsi üçün mütləq iştirak etməli olan zonalara uyğun aparılmışdır. Lakin bununla yanaşı, eyni zamanda həmin funksiyanın yerinə yetirilməsinə xidmət edən, lakin dağılması nitq funksiyası tərəfindən daha asan qarşılanan digər korteks zonaları da iştirak edə bilər. Əgər belə kortikal zonalar mövcuddursa, Nauinin cədvəlini öyrənməklə onları tapa bilməyəcəyik. Tamamilə mümkündür ki, travma nəticəsində yaranan nitq pozuntusu digər zonaların müəyyən mərkəzə çatmış belə uzaq təsirinin[172] bir variantıdır. İstisna deyil ki, (cədvələ görə) daha az travmaya məruz qalan zonalar da, hətta daha az zəruri və ya sabit olsalar belə, «nitq mərkəzləri»dir.

Gəlin yenə də müəlliflərin nitq mərkəzlərinin bilavasitə yaxınlığında və onların arasında yerləşən qeyri-funksional korteks sahəsinə hansı təsirin aid edildiyi məsələsinə qayıdaq.

Meynert bu barədə tam qətiyyətlə danışır (Psixiatriya (1884), səh.140): «Buradan, əlbəttə, belə çıxır ki, baş beyin qabığının xatirələrlə işğal olunmasının fizioloji prosesi gedişində qabıq hüceyrələrinə düşən yükün artması baş verir; həmin hüceyrələr isə yaddaş obrazlarının zənginləşməsi yolu ilə həyata keçirilən uşaqlıq təsəvvürləri dairəsinin sonrakı inkişafının əsasını təşkil edir. Çox güman ki, bütün intellektual nailiyyətlərin əsası olan yaddaşa da hədd qoyulmuşdur — bu hədd «baş beyin qabığı hüceyrələrinin qəbul etmə qabiliyyətinin məhdudlaşdırılması» şəklində təzahür edir». Sonuncu ifadəni tamamilə belə şərh etmək olar ki, təkcə uşaqlıq inkişafı deyil, həm də sonrakı biliklərin mənimsənilməsi (məsələn, hər hansı yeni dilin öyrənilməsi) baş beyin qabığında o vaxta qədər tutulmamış yerlərin işğal olunması prosesi zəminində qurulur,[173] təxminən şəhərin genişlənməsinin yaşayış məntəqələrinin şəhər divarlarından müəyyən məsafəyə kənara çıxarılması yolu ilə həyata keçirilməsi kimi.

Daha əvvəlki qeydlərdən birində Meynert tərəfindən mərkəzlərə qonşu olan, lakin hələ də tutulmamış sahələrə eksperimentlər vasitəsilə və ya başqa yolla dağıdılmış mərkəzlərin funksiyalarını öz üzərinə götürmə qabiliyyəti aid edilirdi[174]. Bu baxış Meynert təliminin torpağında kök salmış tədqiqatçılardan biri olan Munkun təcrübələrinə əsaslanırdı. Beləliklə, hazırda biz baş beyin qabığında "funksional boşluqların" mövcudluğu barədə fərziyyənin hansı mövqelərdən irəli sürüldüyünü bilirik və buna əsaslanaraq nitq pozuntularının bu cür anlaşılmasının yararlılığını qiymətləndirməyə cəhd edə bilərik.

Biz bununla belə, belə bir əsas fərziyyənin qəbulundan sonra gözlənilənlərə kökündən zidd olan bir şey aşkar edəcəyik. Nitq funksiyası yeni qazanmaların ən parlaq nümunələrini nümayiş etdirir. Artıq oxu və yazı öyrənməsi bizə ilkin nitq fəaliyyətinə zidd olaraq belələrinin nümunəsini verir. Bu yeni qazanma yeni lokalizasiyanın yaranması vasitəsilə zədələnməni başlatmalıdır, çünki bu halda yeni həssas elementlərin (optik və senso-motor) gətirilməsi müşahidə olunur.

Bütün sonrakı nitq funksiyası qazanımları – xarici dilləri anlamağı və danışmağı öyrənirəmmi, ilk hərf əlifbası ilə yanaşı yunan və ya yəhudi əlifbasını mənimsəyirəmmi, kursiv-şrift stenoqrafiyamla yanaşı başqa bir yazını öyrənirəmmi – bütün bu nailiyyətlər (onların həyata keçirilməsi üçün tətbiq olunan obrazlı xatirələrin sayına görə ilkin dili qat-qat üstələyə bilərlər) bizə ilkin dil öyrənmə mərkəzi kimi məlum olan elə həmin yerdə lokallaşır. Axı heç vaxt elə olmur ki, orqanik zədə ana dilinin funksiyasının pozulmasına səbəb olsun, lakin sonradan mənimsənilmiş dilləri diqqətindən kənarda qoysun.[175] Əgər fransız dilini də anlayan hər hansı bir almanın fransız söz-səs obrazları almanlardan ayrı lokallaşsaydı, gec-tez elə olmalı idi ki, lokallaşma ocağının yumşalması nəticəsində alman artıq alman dilini anlamasın, fransız dilini isə anlasın. Əslində isə istisnasız olaraq bütün dil funksiyaları üçün məhz bunun əksi xarakterikdir.[176] Müvafiq (təəssüf ki, sizin marağınızı nəzərə alaraq, o qədər də çox olmayan) misalları gətirərkən mən çoxsaylı dillərdə danışan subyektlərdə nitq pozuntularının meydana çıxmasını şərtləndirə bilən iki məqam aşkar edirəm: 1. Dilin öyrənilməsinin uzaqlığının təsiri, 2. Onun istifadə (tezliyi).[177] Bir qayda olaraq, hər iki məqam eyni vaxtda təsir göstərir. Ziddiyyətin rast gəlindiyi yerdə isə, qazanılma vaxtına görə daha erkən olan dil qabiliyyəti təəccüblü şəkildə hətta daha tez-tez tətbiq olunanı belə saxlanma müddətinə görə üstələyə bilər. Lakin heç vaxt elə bir asılılığa rast gəlinmir ki, o, yuxarıda göstərilən iki funksional məqamın təsiri ilə deyil, müxtəlif lokallaşma ilə izah edilməli olsun. İş, açıq-aydın, belədir ki, dil potensialımızın işlədiyi dil assosiasiyaları superassosiasiyalaşma qabiliyyətinə malikdir – bu, yeni assosiasiyaların yaradılması bizə çətin gəldiyi vaxt aydın hiss etdiyimiz bir prosesdir. Həmçinin aydındır ki, superassosiasiyalaşma prosesi zədələrin hər hansı yerləşməsində ilkin assosiasiyalaşmadan daha əvvəl pozulur.[178]

Nitq aparatının[179] nadir, lakin intensiv şəkildə hasil etdiyi modifikasiyanın zədələnmədən sonra necə sağ qala bilməsi, Huglings Ceksondan götürdüyüm aşağıdakı misaldan daha təsirli şəkildə nümayiş etdirilə bilməz. Demək olar ki, bütün əvvəlki qeydlərdə nitq pozuntularının lokalizasiya nəzəriyyəsini təkzib etmək üçün baxışlarına daim qayıtdığım bu tədqiqatçı, motor-afazik xəstələrin «hə» və «yox»dan başqa, ümumiyyətlə yüksək inkişaf etmiş dil funksiyalarına uyğun gəlməli olan digər dil qalıqlarına da malik olduğu heç də nadir olmayan bir halı gətirir.[180] Bu dil qalıqları çox vaxt güclü söyüşlərlə (Sacre nom de dieu, Goddam və s.)[181] təmsil olunur və Huglings Cekson belə nəticəyə gəlir ki, sonuncular emosional baxımdan sağlam və intellektual cəhətdən korlanmamış dilə aiddir. Digər hallarda bu dil qalığı lənət deyil, çox dar mənalı bir söz və ya nitq hissəsidir və məhz bu hüceyrələrin və ya bu xatirələrin ümumi dağılmadan belə xoşbəxtliklə yayınması təəccüb doğurmalıdır. Bu hallardan bəziləri tamamilə inandırıcı izaha yol verir. Məsələn, yalnız «I want protection»[182] deyə bilən bir adam (təxminən: Xahiş edirəm, köməyə) afaziyasını başına zərbə aldıqdan sonra huşunu itirərək yıxıldığı dava borclu idi. Digərində isə son dərəcə diqqətəlayiq «List complete»[183] nitq qalığı var idi. O, çox intensiv qrafik üzrə işləyərək kataloqu bitirdikdən sonra xəstəliyə tutulmuş bir yazıçı idi. Bu cür misallar belə bir fərziyyəyə yol verir ki, bu nitq qalıqları nitq aparatının xəstəlikdən əvvəl, bəlkə də onu qabaqcadan hiss edərək hasil etdiyi sözlərdir.[184] Mən bu son modifikasiyanın qorunub saxlanmasını onun yaranmasını müşayiət edən vəziyyətin daxili intensivliyi ilə izah etməyə çalışıram. Həyatımın təhlükədə olduğunu düşündüyüm[185] o iki halı xatırlayıram. Bu hiss hər iki dəfə tamamilə qəflətən yaranmışdı.

Hər iki halda öz-özümə düşündüm: «Budur, indi sənin sonun gəldi», və daxili nitqim — adətən yalnız qeyri-müəyyən səs obrazları və dodaqlarda demək olar ki, seçilməyən hisslərlə müşayiət olunan daxili nitqim — keçib gedərkən, təhlükə anında bu sözləri elə eşitdim ki, sanki kimsə onları qulağıma qışqırmışdı və eyni zamanda onları havada uçan bir vərəqdə çap olunmuş kimi gördüm.

Beləliklə, biz nitq aparatının funksional olmayan korteks sahələri ilə ayrılmış təcrid olunmuş mərkəzlərdən ibarət olması fərziyyəsindən imtina edirik. Bundan əlavə, biz həm də o ehtimalı rədd edirik ki, baş beyin qabığının müəyyən yerlərində, mərkəzlər adlanan sahələrdə nitqin istifadə etdiyi təsəvvürlər (xatirələr) yığılır, assosiasiya isə yalnız korteksin altında yerləşən ağ lif kütlələri hesabına həyata keçirilir. İndi bizə yalnız bir şey qalır – o fərziyyəni irəli sürmək ki, korteksin nitq zonası baş beyin qabığının bütün sahələrinin əlaqəli qarşılıqlı asılılığından ibarətdir və bu daxildə nitq funksiyasının əsasını təşkil edən assosiasiyalar və köçürmələr tam, daha ətraflı dərk edilə bilməyən mürəkkəblikdə mövcuddur.[186]

Bu fərziyyədən çıxış edərək, nitq mərkəzlərinin, ilk növbədə Broka və Vernike zonalarının mövcudluğunu necə izah edəcəyik? Axı onların varlığı bu zonalarla bağlı pozuntuların patologiyası ilə təsdiqlənir. Burada diqqəti sol hemisferin qabarıq səthinə yönəltmək olar.[187] Sözdə nitq mərkəzləri müəyyən, izaha ehtiyac duyan münasibətlər aşkar edir; onların mahiyyətini bizim nöqteyi-nəzərimizə əsaslanaraq aşkar etmək mümkündür.

Onlar bir-birindən kifayət qədər uzaqda yerləşirlər. Nauninə görə, birinci temporal qırışığın arxa hissəsində, üçüncü frontal qırışığın arxa hissəsində, parietal paycığın aşağısında, Gyrus angularis-in ənsə payına keçdiyi yerdə[188]. Dördüncü hərəkət obrazları mərkəzinin yerləşməsi hələ də kifayət qədər dəqiq müəyyən edilməmişdir (orta frontal qırışığın arxa hissəsi?). Onlar bir-birindən o qədər uzaqdırlar ki, aralarında geniş bir qabıq sahəsi (ada və onu örtən qırışıq fraqmentləri) yerləşir və bu sahənin zədələnməsi həmişə nitq pozuntuları ilə bağlıdır. Və afaziya zamanı aşkar edilmiş zədələnmələrin müqayisəsi nəticəsində bu sahənin hüdudları dəqiq müəyyən edilməsə də, yenə də iddia etmək olar ki, o, fərz etdiyimiz nitq zonasının xarici hissələrini təşkil edir. Nitq pozuntusu mərkəzlərdən başlayaraq içəriyə doğru (hemisferin qövsünün bir yerində ortada) keçir, halbuki hissələrin xarici tərəfində başqa təyinatlı qabıq zonaları yerləşir.

Beləliklə, «mərkəzlər» nitq sahəsinin küncləridir və bundan sonra diqqəti bu mərkəzlərin xaricdən dayandığı sahələrə yönəltmək lazımdır. Broka zonası qalınlaşmış sinirlər (Bulbarnerven) üçün motor mərkəzlərinin bilavasitə yaxınlığında yerləşir; Vernike zonası akustik sonluqları ehtiva edən sahədə yerləşir, onların dəqiq mövqeyi məlum deyil, vizual mərkəz ənsə payının o zonalarına dayanır ki, orada biz Nervus opticus-un sonluqlarını axtarmağa adət etmişik. Mərkəzlər nəzəriyyəsindən çıxış etsək, mənasız görünən bu təşkilat bizim tərəfimizdən aşağıdakı kimi izah olunur:

Nitqin assosiativ sahəsi, hansı ki optik, akustik və motor (yaxud kinestetik) elementləri özündə birləşdirir, bu həssas sinirlərin kortikal sahələri ilə uyğun motor kortikal sahələr arasında yerləşir. Əgər belə bir assosiativ sahədə irəliləyən zədələnməni təsəvvür etsək, o, bərabər böyüklükdə olduqda, kortikal sahələrdən birinə nə qədər yaxınlaşarsa, nitq sahəsində periferiyaya nə qədər yaxın yerləşərsə, bir o qədər böyük təsir göstərəcəkdir. Əgər o, birbaşa bu kortikal sahələrdən birinə toxunarsa və bununla da assosiativ sahənin kanallarından birini kəsərsə, nitq mexanizmində optik, akustik və s. element çatışmayacaqdır, çünki bu cür hər bir assosiativ impuls qeyd olunan kortikal sahədən çıxır. Əgər zədələnməni assosiativ sahənin daha dərinliyinə doğru hərəkət etdirsək, təsir daha az ifadə olunacaq və heç bir halda bu növün bütün assosiativ imkanlarını məhv edə bilməyəcəkdir. Beləliklə, nitq sahəsinin optik, akustik və motor beyin sinirlərinin kortikal sahələrinə söykənən hissələri patologiyanın aşkar etdiyi və onların nitq mərkəzləri kimi ön plana çıxarılmasına səbəb olan əhəmiyyəti qazanır. Bu əhəmiyyət yalnız patologiya çərçivəsində məna kəsb edir, lakin nitq aparatının fiziologiyasına şamil edilmir, buna görə də iddia etmək olmaz ki, onlarda nitq sahəsinin zədələnmələri daha asan keçirilən hissələrindən fərqli, yaxud daha əhəmiyyətli proseslər baş verir. Bu fərziyyə təsəvvürlərin qurulması prosesini assosiasiyalaşdırmadan ayırmaqdan və bu prosesləri müxtəlif zonalarda lokallaşdırmaqdan imtina etməyin bilavasitə nəticəsidir.

Vernike belə bir nöqteyi-nəzərə yaxınlaşmışdı ki, o, bu mövzuda son fikirlərində oxumanın optik kortikal sonluqlar daxilində xüsusi mərkəz kimi ayrıldığı, yazının isə motor, sözdə əl regionuna (Armregion) aid edildiyi fərziyyəsinin düzgünlüyünə şübhə etmişdi. Lakin onun mülahizələri prinsipial xarakter daşımırdı və yalnız ona dair anatomik düzəlişi nəzərə alırdı ki, nitq üçün vacib olan optik və xeyromotor (cheiromotorischen) xatirələr eyni təbiətli digər yaddaş obrazları daxilində dağınıq şəkildə mövcud idi. Xoybner isə, əksinə, onun bildirdiyi hala diqqət yetirərək, bizimkinə[189] bənzər nitqə dair şübhəli məsələyə lap yaxınlaşmışdı: «Yoxsa, bəlkə, vizual, akustik həssassızlığın, iflicin bağlı olduğu kortikal sahələr heç mövcud deyil? Bəlkə, belə bir vəziyyətin simptomu daha çox ona görə yaranır ki, bu funksiyaların həyata keçirilməsinə bilavasitə xidmət edən kortikal sahələr (…) qonşu yumşalma ocağı tərəfindən baş beyin qabığının qalan hissəsindən təcrid olunur?»

Buna baxmayaraq, mərkəzlər haqqında anlayışımıza qarşı yönəldilə biləcək daha iki etiraza cavab verməliyik. 1. Əgər nitq zonasının korteks sahəsinə (optika, akustika, əl, dil və s.) bilavasitə bitişik fraqmentinin dağılması nitq funksiyası üçün təzahür edən nəticələrə malikdirsə, yalnız optik, akustik və digər assosiativ impulslarla əlaqənin kəsilməsi səbəbindən, onda elə həmin sahənin özünün dağılması da nitq üçün eyni nəticələri şərtləndirməlidir. Lakin bu, təcrübəmizə birbaşa zidd olardı ki, bu təcrübə nitqin pozulması olmadan bu cür zədələnmələrdə lokal simptomun mövcudluğunu göstərir. Bu birinci etirazı zərərsizləşdirmək asandır, əgər fərz etsək ki, bütün digər korteks sahələri ikiqat variantda təmsil olunur, nitqin assosiativ sahəsi isə yalnız bir hemisferdə strukturlaşır. Məsələn, korteksin optik sahəsinin dağılması nitqin vizual impulsunun (oxumanın) həyata keçirilməsinə mane olmayacaq, çünki bu halda nitq sahəsi digər tərəfdəki korteksin optik sahəsi ilə öz əlaqələrini (bu dəfə ağ çarpaz liflər vasitəsilə həyata keçirilən) saxlayır. Əgər zədələnmə optik korteks sahəsinin sərhədinə doğru sürüşərsə, aleksiya yaranır, çünki yalnız həmin tərəfin optik korteks sahəsi ilə deyil, həm də əks tərəfin çarpaz optik korteks sahəsi ilə əlaqə qırılır. Beləliklə, buraya belə bir fərziyyə daxil etməliyik ki, mərkəzlərin mövcudluğu görünüşü digər hemisferin korteks sahələrinin çarpaz əlaqələrinin elə həmin yerlərdə, yəni nitq sahəsinin periferiyasında cəmləşməsi sayəsində yaranır ki, burada həmin tərəfin korteks sahəsi ilə əlaqə keçir. Bu inandırıcı səslənir, çünki nitq assosiasiyasının həyata keçirilməsi üçün optik, akustik və digər impulsların ikiqat təmsil olunmasının heç bir fizioloji əhəmiyyəti yoxdur.

Doğrudur, bu heç də yeni fərziyyə deyil, daha çox mərkəzlər nəzəriyyəsindən götürülmüşdür ki, bu nəzəriyyə nitq sahəsi ilə ikitərəfli kortikal sahələr arasında belə bir əlaqənin mövcudluğunu təsdiq edirdi. Əslində, bu çarpaz assosiasiyanın anatomik münasibətləri hələ müəyyən edilməmişdir və görünən mərkəzlərin yerləşməsi və uzanmasındakı bəzi xüsusiyyətləri, eləcə də nitq pozuntularının təzahürlərinin fərdi xarakterini aydınlaşdıra bilər.

Soruşmaq olardı ki, nə üçün hər hansı nitq mərkəzlərinin mövcudluğunu mübahisə etmək bu qədər zəruridir, əgər biz bununla yanaşı korteks sahələrini, yəni optika, akustika və motor nitq orqanlarının mərkəzlərini müzakirə etmək məcburiyyətindəyiksə? Buna etiraz olaraq deyilə bilər ki, bu cür mülahizələr digər sözdə motor və həssas korteks mərkəzlərinə münasibətdə də təkrarlanardı, çünki digər funksiyalara münasibətdə daha kəskin şəkildə müəyyən edilmiş korteks sahələrinin mövcudluğunu mübahisə etmək mümkün deyil, çünki sonuncular həssas sinirlərin sonluqlarının anatomik faktı ilə və ya piramidal yolun müvafiq hissəsinin baş beyin qabığının müəyyən sahələrində təqdim edilməsi ilə xarakterizə edilə bilər. Nitqin assosiativ sahəsi isə bədənin periferiyasına bu cür birbaşa münasibətlərdən məhrumdur. Onun özünəməxsus həssas və yüksək ehtimal dərəcəsi ilə həmçinin xüsusi motor "proyektiv yolları"[190] yoxdur. [191]

Mərkəzi nitq aparatının quruluşu haqqında təsəvvürümüz belə formalaşmışdır: bu, sol hemisferdə Nervus opticus, acusticus və baş beyin motor sinirlərinin son mərkəzləri arasındakı məkanı əhatə edən, bir-biri ilə əlaqəli baş beyin qabığı sahələrinin məcmusudur. Və bununla da, ehtimal ki, Vernikein özünün ilk işində (1874) onlara aid etmək istədiyi həmin uzunluq ölçüsünə — fossa Sylvii ətrafındakı birinci arxaik qırışıq sahəsinə çatır. Biz nitq prosesinin psixi elementlərini bu sahənin müəyyən zonalarında lokallaşdırmaqdan imtina etdik və belə bir fərziyyəni qəbul etdik ki, bu sahənin daxilində adi nitq fəaliyyətindən xaric edilmiş və dil idrakı sahəsində yeni qazanmalara açıq olan sahələr mövcuddur. Nəhayət, biz bununla tanış olduq ki, patologiya bizə sərhədləri qeyri-müəyyən olan nitq mərkəzlərini[192] təqdim edir; bu mərkəzlərə bitişik qabıq sahələrinin anatomik mövqe münasibətləri və sağ hemisferdən çıxan birləşdirici yollar gətirib çıxarır. Bununla da nitq mərkəzləri bizim üçün qabıq sahələri oldu ki, onlar xüsusi patoloji-anatomik əhəmiyyətə iddia edə bilərlər, lakin heç bir halda xüsusi fizioloji əhəmiyyətə iddia edə bilməzlər. Biz «mərkəzi» və ya kortikal afaziyalarla keçirici yolların afaziyaları arasındakı fərqi kənara atmaq və təsdiq etmək hüququnu qazandıq ki, bütün afaziyalar assosiativ zədələnməyə, yəni keçirici yolların zədələnməsinə əsaslanır. «Mərkəzin» dağılması və ya zədələnməsi nəticəsində yaranan afaziya bizim üçün mərkəz adlanan düyün nöqtəsindən keçən assosiativ yolların pozulması ilə şərtlənən afaziyadan nə çox, nə də azdır.

Biz həmçinin müəyyən etdik ki, hər hansı afaziya baş beyin qabığının özündə baş verən pozğunluqla (birbaşa və ya uzaq təsirin nəticəsi kimi meydana çıxan) bağlıdır ki, bu da nitq sahəsinin bədən periferiyasına çatan özünəməxsus, ona tərəf və ya ondan gedən yollara malik olmadığını göstərir. Sonuncu müddəa onunla sübut olunur ki, subkortikal zədələnmələr periferiyaya qədər nitq pozğunluğu törədə bilməz, əgər bu təyinat əsasında anartriyanı (Anarthrie)[193] digər nitq pozğunluqlarından ayırsaq. Heç vaxt müşahidə edilməmişdir ki, insan akustik yolda, uzunsov beyində, dörd təpəliyin arxa cütü sahəsində və ya daxili kapsulada zədələnmə nəticəsində bütün digər təzahürlərdə kar olmadan sözləri anlamağı dayandırsın (söz karlığı). Yaxud optik yolun, aralıq beynin (Zwischenhirn) və s.-nin qismən zədələnməsi ondan oxunanı anlamaq imkanını alsın (onu oxumaq üçün kor etsin). Hər halda, Lixtheym subkortikal söz karlığını (subkortikal sensor afaziyanı), subkortikal motor afaziyanı fərqləndirir, Vernike isə həmçinin subkortikal aleksiya və aqrafiyaya yol verir.[194] Nitq pozğunluqlarının bu formaları subkortikal assosiativ bağlayıcının zədələnməsindən çıxarılmır ki, biz onu qabıqdan keçən assosiativ dəstənin özündən ayırmaya da bilərik, lakin nitq sahəsinə tərəf və ya ondan gedən radial nitq yollarının zədələnməsindən ayırmalıyıq. Beləliklə, subkortikal nitq pozğunluqlarının daha ətraflı təhlilindən imtina etmək zərurəti yaranır.

Lichtheymin sxeminə əsasən subkortikal sensor afaziyanın xarakteristikasını çıxarmaq asandır; bu sxem dil üçün xüsusi eşitmə yolu olan aA-nı qəbul edir (şək. 3, yuxarıda səh. 3-ə bax). Xəstə yeni daxil olan söz səslərini qavraya bilməzdi, lakin səs obrazlarına malik olmaqla bütün nitq funksiyalarını tamamilə düzgün həyata keçirərdi. Lichtheym həqiqətən də bu cür bir hal aşkar etmişdi[195], lakin xəstəliyin ilk mərhələləri tam aydın deyildi, son təzahüründə isə aA yolu üzrə yaranmış zədələnmə mənzərəsinə tamamilə uyğun gəlirdi. Hesab edirəm ki, «səs obrazları»na dil istifadəsində verilən əhəmiyyəti[196] nəzərə alaraq, bu subkortikal sensor afaziyaya nitq sahəsinə aparan eşitmə yolu aA-nın qəbulundan imtina edən başqa bir izah tapmaq mənim üçün son dərəcə çətin olardı. Mən artıq Lichtheymin bu halını digər dil elementlərinin səs obrazlarından fərdi asılısızlığı ilə izah etməyə çalışmışdım, çünki Lichtheymin xəstəsi yüksək təhsilli jurnalist idi. Və yenə də bu halda bu, bəhanədən başqa bir şey kimi görünməməlidir.

Mən də oxşar halları ədəbiyyatda axtarmağa çalışdım. Vernike Lixtxaymın işini müzakirəsi ilə əlaqədar bildirir ki, o, analoji müşahidə aparmış və bu barədə öz klinikasının qarşıdakı hesabatında məlumat verəcəkdir.[197] Lakin mənə bu məlumatı ədəbiyyatda tapmaq nəsib olmadı.[198] Əksinə, mən Lixtxaymın halına çox bənzəyən Jirodonun[199] halına rast gəldim. Xəstədə (Bouquinet) nitq tamamilə pozulmamışdı və eyni zamanda sözləri anlama pozuntusunun (söz karlığı) böyük dərəcədə ifadə olunması müşahidə edilirdi, karlığın özü olmadan (hərçənd bu sonuncu faktın müəyyən edilməsi çox arzuolunan vəziyyətdə qalır). O, ən azı «sözləri çətinliklə qəbul edən (eşidən)» idi. Ona ünvanlanan sualları yalnız dəfələrlə təkrarlandıqdan sonra başa düşürdü, daha tez-tez isə heç başa düşmürdü. Suallardan birini başa düşüb ona cavab verdikdə, bütün sonrakı cavablar bir dəfə təhrik edilmiş fikir gedişatını dəstəkləməyə davam edirdi, artıq sonradan verilən suallara reaksiya verməyə əhəmiyyət vermirdi.[200] Hər iki haldakı fərq daha da azalır, əgər nəzərə alsaq ki, Lixtxaymın xəstəsi sözləri anlamayan (söz karlığı) insanların davranış tərzindən fərqli davranış nümayiş etdirirdi. O, ona verilən sualları başa düşməyə tamamilə çalışmırdı, ümumiyyətlə cavab vermirdi və eşitdiyinə heç bir diqqət yetirmək istəmirdi. Bəlkə də xəstə bu qəsdən davranışı ilə tam anlamama (söz karlığı) təəssüratı yaradırdı, halbuki digər hallarda onun nitqi anlamasının dəfələrlə israrlı tələblər nəticəsində məcburi olduğu qənaətinə gəlmək mümkün idi. Söz karlığından əziyyət çəkən insanlar başa düşmədikləri nitqi qəbul edirlər, onlar nəyisə başa düşdüklərini güman edirlər və adətən bu fərziyyədən irəli gələn vəziyyətə uyğun olmayan cavab verirlər.

Jirodo xəstəsinin vəziyyətində iş cəsədin yarılması ilə nəticələndi və bu, onun nitq pozuntularının səbəbi kimi birinci və ikinci temporal qırışıqların zədələnməsini göstərdi, çünki bu cür pozuntular tez-tez ümumi sensor afaziyanın yaranması üçün əsas kimi qəbul edilirdi. Jirodonun bu məlumata əlavə etdiyi rəyə[201] nəzər salanların heç biri güman edə bilməzdi ki, bu zədələnmə ağır nitq pozuntusu ilə müşayiət olunan sensor afaziyanın adi formasından tamamilə fərqli bir şeyə səbəb olmuşdur. Lakin burada diqqətimizi başqa bir şey də cəlb edir. Jirodo vəziyyətində zədələnmə adi bir şey deyil, bu bir şişdir (qliosarkoma). Bu zaman biz transkortikal motor afaziyanın müzakirəsi zamanı (səh. 36) irəli sürdüyümüz o fərziyyəni xatırlayırıq ki, nitq aparatı, ehtimal ki, təkcə lokal əlamətlər nümayiş etdirmir, həm də funksional simptomatikasının dəyişməsi ilə xüsusi təbiətli xəstəlik proseslərini büruzə verə bilər. Beləliklə, görürük ki, Jirodo vəziyyəti nitq sahəsinə aparan subkortikal aA yolunun mövcudluğuna dair heç nə sübut etmir. Cəsədin yarılması zamanı aşkar edilən şiş ağ maddədən bayıra doğru böyüməmişdi, belə ki, erkən mərhələdə o, yalnız subkortikal zədələnməyə səbəb olardı. O, şübhəsiz ki, böyük ölçüdə beyin qişası ilə bitişmiş və yumşalmış ağ maddədən asanlıqla kəsilmişdi. Mən subkortikal sensor afaziya üçün səbəbi subkortikal aA yolunun zədələnməsində deyil, bir qayda olaraq kortikal sensor afaziyanın yaranmasına cavabdeh olan həmin sahənin xəstəliyində qəbul etməyi mümkün sayıram. Xəstəlikdən təsirlənmiş sahədə mövcudluğunu güman etməli olduğum xüsusi funksional vəziyyətə gəldikdə isə, hazırda hərtərəfli izah verə bilmirəm.[202] Subkortikal motor afaziyaya gəldikdə isə, biz hər şeyi daha qısa şəkildə ifadə etməyə icazə verə bilərik. Lixtheym onu kortikal motor afaziyanın digər davranış tərzində yazma qabiliyyətinin qorunub saxlanması ilə xarakterizə etmişdi.[203] Vernike, yazı nitqinin pozuntularını hərtərəfli təhlilə məruz qoyaraq, özü bu fərqləndirici əlamətdən imtina etdi. Onun üçün subkortikal motor afaziya, ilk növbədə, xəstələrin «hecaların sayını adlandırmağı bacarması» ilə təzahür edirdi.[204] Biz (səh. 31) Lixtheymin bu təcrübəsinin hansı mübahisələrə səbəb olduğunu eşitdik. Dejerinin[205] müşahidələri o vaxtdan bəri Lixtheymin heca təcrübəsinin subkortikal motor afaziyanın diaqnostikası üçün əhəmiyyətini təsdiqlədi; yalnız bir qeyd-şərtlə ki, bu halları biz eyni müvəffəqiyyətlə afaziyaya deyil, anartriyaya[206] aid edə bilərik. Yaxşı müşahidə edilmiş və ətraflı öyrənilmiş bir çox hallar, hətta Eyzenlorun[207] bir halı belə, Broka zonasından aşağıda zədələnmənin literal parafaziya kimi işarə edilə bilən nitq pozuntusuna səbəb olduğunu və afaziyadan anartriyaya keçid halqasını təmsil etdiyini düşünməyə imkan verir. Bundan başqa, nitq aparatının motor hissəsi əsas yolla yanaşı, periferiyaya doğru xüsusi əlavə yola da malik olardı.[208]

Əgər dilin motor sahəsində xüsusi bir aparıcı dəstə qəbul etsək, tezliklə görərik ki, onun zədələnməsi elə təzahürlərə gətirib çıxarır ki, bunlar nə qədər dərin olursa, bir o qədər anartriyaya bənzəyir. Beləliklə, əsl afaziya baş beyin qabığının xəstəliyi olaraq qalır.

Nitq aparatı haqqında təsəvvürümüzə hələ onu da əlavə etməliyik ki, o, zədələnməsi özünü anartriya ilə büruzə verən yoldan başqa, ona tərəf və ya ondan çıxan xüsusi yollara malik deyildir. Oxu və yazının sözdə subkortikal pozulmaları barədə bir qədər sonra qısaca danışacağıq (səh. 73-75).

İndi biz nitq pozuntularını izah etmək üçün hansı fərziyyələrə ehtiyac duyduğumuzu həll etməliyik[209], nitq aparatının belə quruluşunu nəzərə alaraq. Başqa sözlə, nitq pozuntularının tədqiqi bu aparatın funksiyası barədə bizə nə öyrətmişdir.

Bu zaman biz öyrənilən obyektin psixoloji və anatomik tərəflərini mümkün qədər ayırmağa çalışacağıq.

Psixologiya üçün nitq funksiyasının vahidi «söz», akustik, vizual və kinestetik elementlərin mürəkkəb qarşılaşdırılmasında özünü göstərən kompleks təsəvvürdür. Bu mürəkkəbliyi bilmək borcumuz patologiyaya aiddir ki, o bizə göstərdi ki, nitq aparatında üzvi zədələnmələr zamanı nitqin parçalanması belə bir tərkibə uyğun baş verir. Biz artıq buna hazırıq ki, bu elementlərdən birinin[210] sözün tam kompozisiyasından düşməsi özünü əhəmiyyətli bir əlamət kimi təqdim edir və bu, bizə xəstəliyin lokalizasiyası haqqında nəticə çıxarmağa imkan verir. Adətən belə bir söz təşəkkülünün dörd hissəsi daxil edilir: «səs obrazı», «vizual hərf obrazı», «nitq hərəkəti obrazı» və «yazı hərəkəti obrazı». Lakin bu kompozisiya assosiativ prosesin onun ayrı-ayrı nitq təzahürlərində ehtimal olunan gedişatı nəzərdən keçirildikdə daha da mürəkkəbləşir:

1. Danışmağı öyrənirik və bununla da «söz səs obrazını» «söz innervasiya duyğusu» ilə assosiasiya edirik. Əgər danışmanı həyata keçirmişiksə, deməli, «nitq hərəkəti təsəvvürünə» (nitq orqanlarının sentripetal qavrayışına) yiyələnmişik, belə ki, söz bizim üçün motor baxımdan ikiqat şərtlənmişdir. İki təyinedici elementdən yalnız birincisi — «söz innervasiyası təsəvvürü» — psixoloji tərəfdən cüzi dəyərə malik görünür, onun psixi moment kimi mövcudluğu ümumiyyətlə mübahisə edilə bilər. Bundan başqa, danışdıqdan sonra deyilmiş sözün «səs obrazını» alırıq. Dilimizi daha da inkişaf etdirmədiyimiz müddətcə, bu ikinci «səs obrazı» birinciyə[211] yalnız assosiativ olaraq ehtiyac duyur və onunla bərabərləşdirilmir. Bu mərhələdə (uşaq dil inkişafı mərhələsində) biz öz ixtiramız olan dilin köməyi ilə özümüzə xidmət edirik, bu zaman özümüzü motor-afazik xəstələr kimi aparırıq, çünki müxtəlif yad söz səslərini öz istehsalımız olan tək bir səslə assosiasiya edirik.

Biz başqalarının dilini o zaman öyrənirik ki, öz istehsalımızın səs obrazını mümkün qədər oxşar etməyə çalışırıq ki, bu da dil innervasiyasına təkan verir. Beləliklə, biz «danışanın ardınca təkrar» prosesini öyrənirik. Biz «əlaqəli danışıqda» sözləri bir-birinə qoşuruq ki, növbəti sözü innervasiya edərkən əvvəlki sözün səs obrazının və ya nitq hərəkəti təsəvvürünün (yaxud hər ikisinin) çatmasını gözləyirik. Beləliklə, danışığımızın dəqiqliyi həddindən artıq şərtlənmişdir[212] və bu və ya digər təyinedici elementin düşməsini kifayət qədər yaxşı dözə bilər. Məhz ikinci səs obrazı və nitq hərəkəti obrazı vasitəsilə bu cür korrektura funksiyasının düşməsi ilə parafaziyanın müəyyən bir özünəməxsusluğu – fizioloji və ya patoloji – izah olunur.

Biz sözü hərflərə ayırmağı öyrənirik ki, hərflərin vizual obrazlarını bizə artıq məlum olan söz səslərini xatırladan yeni səs obrazları ilə birləşdiririk. Hərflərlə işarələnmiş səs obrazını dərhal adlandırırıq, belə ki, hərf bizə yenidən bir-birini örtən iki səs obrazı və bir-birinə uyğun gələn iki motor təsəvvür vasitəsilə müəyyən edilən kimi görünür.

Biz oxumağı müəyyən qaydalara uyğun olaraq, ayrı-ayrı hərfləri tələffüz edərkən əldə etdiyimiz söz-innervasiya təsəvvürlərini və söz hərəkətləri təsəvvürlərini bir-birinin ardınca tutuşdurmaqla öyrənirik, beləliklə, sözlərin yeni motor təsəvvürləri yaranır. Sonuncu hərf tələffüz edilən kimi, yeni söz təsəvvürünün səs obrazı vasitəsilə aşkar edirik ki, bu yolla əldə edilmiş söz hərəkəti obrazı və söz-səs obrazı bizə çoxdan tanışdır və üstəlik, onlar danışarkən istifadə etdiyimiz obrazlarla eynidirlər. Biz hərf üsulu ilə əldə edilmiş nitq obrazlarını ilkin söz səsləri ilə əlaqələndirilən məna ilə assosiasiya etmişik. İndi biz artıq anlayaraq oxuyuruq. Əgər əvvəlcə ədəbi dildə deyil, dialektdə danışmışıqsa, hərf üsulu ilə əldə edilmiş söz hərəkətləri obrazlarını və səs obrazlarını bundan əlavə köhnələrlə assosiasiya etməli və beləliklə, yeni dili öyrənməli olacağıq ki, bu da, təbii ki, yazı dili ilə dialektin yaxınlığı sayəsində asanlaşır.

Oxumağın öyrənilməsi haqqında əldə edilmiş təsəvvürdən görünür ki, o, çox mürəkkəb bir prosesdir və ona qarşılıqlı assosiasiyanın dəfələrlə təkrarlanması uyğun gəlməlidir. Buna hazır olmaq lazımdır ki, afaziyada oxuma pozuntuları ən müxtəlif formada təzahür edəcəkdir. Əksər hallarda oxuma zamanı vizual elementin zədələnməsi yalnız hərflər üzrə oxumanın pozulması ilə xarakterizə olunacaqdır. Hərflərin sözə birləşməsi onların nitq yolu ilə köçürülməsi zamanı həyata keçirilir ki, bu yol motor afaziyada ləğv edilmişdir. Oxunanın başa düşülməsi səslənən sözləri təqdim edən səs obrazları vasitəsilə və ya danışarkən yaranan söz hərəkəti obrazları vasitəsilə baş verir. Oxunanın başa düşülməsi bu mənada özünü elə bir funksiya kimi aşkar edir ki, o, yalnız motor deyil, həm də akustik zədələnmədə öz mövcudluğunu dayandırır və bundan əlavə, oxuma prosesinin həyata keçirilməsindən asılı olmayan funksiya kimi çıxış edir. Özünü müşahidə yolu ilə hər kəs dərk edir ki, oxumanın çoxsaylı üsulları mövcuddur və bunlardan bu və ya digəri hər an oxunanın başa düşülməsindən imtina edə bilər. Mən qüsurları düzəltmə üçün oxuduqda və xüsusi diqqəti hərflərin vizual obrazlarına və digər yazı işarələrinə yetirmək niyyətində olduqda, oxunanın mənası məndən o qədər yayınır ki, üslub düzəlişi üçün əlavə oxumaya ehtiyac duyuram. Əgər mənə maraqlı olan bir kitabı, məsələn, bir romanı oxuyuramsa, mən heç də çap səhvlərini görmürəm və elə ola bilər ki, başımda personajların adları qorunub saxlanmasın, ancaq bu adlar haqqında qarışıq bir xatirə silsiləsi — qısa və ya uzun — qalsın, çünki onlar diqqəti cəlb edən ayrı-ayrı x və ya z hərflərini ehtiva edir. Əgər mən ucadan oxumaq niyyətində olsam və sözlərimin səs obrazlarına və onlar arasındakı intervallara xüsusi diqqət yetirməli olsam, yenə də oxunanın mənasına çox az diqqət yetirmək təhlükəsi ilə üzləşirəm. Və yorğun olanda elə oxuyuram ki, yalnız başqaları hələ də nə oxuduğumu başa düşə bilir, mən özüm isə artıq bunu bilmirəm.[213] Bütün bunlar qismən, bölünmüş diqqətin fenomeləridir və məhz indi nəzərdən keçirilməlidir, çünki oxunanın başa düşülməsi bu qədər uzun bir dolayı yol ilə həyata keçirilir. Oxuma prosesinin özünün çətinliklərlə bağlı olduğu halda belə bir başa düşülmənin söhbətinin belə ola bilməyəcəyi, oxumanın öyrənilməsi zamanı davranışımızla analogiyadan aydın olur və biz bu başa düşülmələrdən birinin düşməsini hansısa yolun kəsilməsindən xəbər verən əlamət kimi qəbul etməmək üçün özümüzü qorumalıyıq. Ucadan oxumağı heç bir başqa proses kimi qəbul etmək olmaz, yalnız səssiz oxuma kimi, yeganə fərqlə ki, o, diqqəti oxuma prosesinin sensor hissəsindən yayındırmağa kömək edir.

Biz hərflərin vizual obrazlarını əlin innervasiya obrazları vasitəsilə reproduksiya edərək yazmağı öyrənirik, ta ki eyni və ya oxşar vizual obrazlar yaranana qədər. Bir qayda olaraq, yazı obrazları yalnız oxu obrazlarına oxşayır və superassosiasiya olunmalıdır, çünki biz çap şriftini oxuyuruq, əlyazmanı isə yazmağı öyrənirik.[214] Bu halda yazı, iştirak edən nisbətlər baxımından daha sadə və müxtəlif maneələrə qarşı daha az həssas bir proses kimi təzahür edir, nəinki oxu.

Güman etmək olar ki, sonrakı dövrdə biz ayrı-ayrı nitq funksiyalarını elə həmin assosiativ yollarla həyata keçiririk ki, onlarla da onları öyrənmişik.[215]Burada, əlbəttə, ixtisarlar və əvəzləmələr baş verə bilər, lakin onların hansı xarakter daşıdığını müəyyən etmək həmişə asan deyil. Onların əhəmiyyəti bir də ona görə daha da azalır ki, nitq aparatının üzvi zədələnməsi hallarında, ehtimal ki, müəyyən dərəcədə bütöv kimi pozulmuş bu aparat, assosiasiyanın ilkin, ən etibarlı və ətraflı üsullarına qayıtmağı tələb edir.[216]Belə hallarda oxumaq təcrübəsi üçün «vizual söz obrazı»nın təsiri şübhəsiz əhəmiyyət kəsb edir, belə ki, ayrı-ayrı sözlər (xüsusi isimlər) də hərflər üzrə dolayı yolla oxuna bilər.

Şək. 8. Söz təsəvvürünün psixoloji sxemi.

Söz təsəvvürünün psixoloji sxemi.[217]

Söz təsəvvürü qapalı təsəvvürlər kompleksi kimi təzahür edir, obyekt təsəvvürlərindən fərqli olaraq, onlar isə əksinə, açıqdır. Söz təsəvvürü bütün hissələri ilə obyekt təsəvvürü ilə bağlı deyil, yalnız səs obrazı vasitəsilə bağlıdır. Obyekt assosiasiyaları arasında bunlar əsasən vizual olanlardır ki, onlar obyekti təxminən sözün səs obrazı ilə təmsil olunduğu kimi təmsil edir. Sözün səs obrazının digər obyekt assosiasiyaları ilə, eləcə də vizual olanlarla əlaqələri qeyd olunmamışdır.

Söz beləliklə, yuxarıda göstərilən obrazlardan ibarət kompleks təsəvvürdür, başqa sözlə desək, sözə onun əsasını təşkil edən vizual, akustik və kinestetik mənşəli elementlərin birlikdə daxil olduğu qarışıq assosiasiya prosesi uyğun gəlir.

Lakin söz öz mənasını «obyekt təsəvvürü»[218] ilə əlaqə sayəsində qazanır, heç olmasa əgər söhbət isimdən gedirsə. Obyekt təsəvvürünün özü isə öz növbəsində müxtəlif vizual, akustik, taktil, kinestetik və digər təsəvvürlərdən ibarət assosiativ kompleksdir. Biz fəlsəfədən belə bir anlayış götürürük ki, obyekt təsəvvürü bundan başqa, «şey»in görünüşündən başqa heç nə ehtiva etmir; bu «şey» üçün müxtəlif «xassələr», həssas təəssüratlar yalnız ona görə xarakterikdir ki, biz predmetdən aldığımız təəssüratları sadalayarkən həmin assosiasiya zəncirinə bir sıra yeni təəssüratlar əlavə edə bilirik (Y.S. Mill).[219] Obyekt təsəvvürü qarşımızda qapalı və təcrid olunmuş şəkildə çıxmır, söz təsəvvürü isə, əksinə, məhz tamamlanmışdır, hətta öz sərhədlərini genişləndirməyə qadir olsa belə.

Patologiyanın verdiyi məlumatlar əsasında çıxarmalı olduğumuz müddəa bundan ibarətdir ki, söz təsəvvürü özünün hissi uc nöqtəsi vasitəsilə (səs obrazları vasitəsilə) obyekt təsəvvürünə bağlanır.[220] Bununla biz belə bir fikri qəbul etməyə gəlirik ki, nitq pozuntularının iki sinfi mövcuddur: 1. Birinci dərəcəli afaziya, verbal afaziya, bu zaman yalnız söz təsəvvürünün ayrı-ayrı elementləri arasındakı assosiasiyalar zədələnmiş olur, və 2. İkinci dərəcəli afaziya, asimvolik afaziya, bu zaman söz və obyekt təsəvvürlərinin assosiasiyası pozulmuş olur.

Mən asimvolik anlayışını Finkelburqdan[221] bəri qəbul olunmuş mənadan fərqli şəkildə işlədirəm, çünki mənə elə gəlir ki, söz təsəvvürü ilə obyekt təsəvvürü arasındakı münasibət «simvolik» adlandırılmağa obyektlə obyekt təsəvvürü arasındakı əlaqədən daha çox layiqdir[222]. Finkelburqun asimvoliya kimi birləşdirdiyi[223] əşyaların tanınmasındakı pozuntuları isə mən «aqnoziya» adlandırmağı təklif edərdim[224].

Bizə elə gəlir ki, yalnız korteksin ikitərəfli və geniş zədələnməsi zamanı üzə çıxa bilən aqnostik pozuntular nitq pozuntularını da öz ardınca çəkə bilər, çünki spontan danışığa bütün impulslar obyekt assosiasiyaları sahəsindən başlanğıc götürür. Bu növ nitq pozuntularını mən üçüncü dərəcəli afaziyalar və ya aqnostik afaziyalar adlandırardım. Klinika həqiqətən də bizi məhz belə bir anlayış tələb edən bəzi hallarla tanış edir.

Belə aqnostik afaziyalar sırasından birincisi Farqenin[225] halıdır ki, bu hal çox pis müşahidə edilmiş, «Aphasie chez une tactile» kimi qeyd olunmuş və tamamilə uyğunsuz şəkildə şərh edilmişdir. Buna baxmayaraq, ümid edirəm ki, həqiqi vəziyyəti başa düşmək üçün kifayət qədər (bəzi məqamları) aydınlaşdıra biləcəyəm.

Söhbət serebral pozulma nəticəsində görmə qabiliyyətini itirmiş, yəni, ehtimal ki, baş beyin qabığının ikitərəfli zədələnmə ocaqlarına malik olan bir xəstədən gedirdi. O, özü ilə danışdıqda reaksiya vermirdi və onunla əlaqə yaratmaq istədikdə sonsuz səbirsizlik tonu ilə təkrar edirdi: «Je ne veux pas, je ne peux pas!». O, həmçinin həkimi səsinə görə tanımırdı. Lakin həkim onun nəbzini yoxlayan kimi, yəni ona bu yolla taktil təsəvvür verdikdə, o, həkimi tanıyır, adını düzgün deyir, onunla heç bir nitq pozulması olmadan ünsiyyət qururdu və s., o, onun əlini buraxmayana qədər, bununla da onun üçün əlçatmaz olana qədər. Eyni şey ona obyektin taktil anlayışı (qoxu, dad təsəvvürü) verildikdə də baş verirdi. Nə qədər ki, o, bunu hiss edirdi, onun sərəncamında tələb olunan sözlər var idi və o, tamamilə adekvat davranırdı. Taktil hisslərin təsiri dayanan kimi, o, öz səbirsizliyinin monoton duasını təkrar edirdi və ya bir-biri ilə əlaqəsiz hecalar deyirdi, nitqin başa düşülməsinin tam əlçatmazlığını göstərirdi. Bu xəstənin tamamilə zədələnməmiş nitq aparatı var idi ki, o, lakin hər hansı bir obyekt assosiasiyasından impuls almayana qədər ondan istifadə edə bilmirdi və yalnız sonuncunun köməyi ilə onun nitq aparatı işə salına bilərdi.

İkinci bu kimi müşahidə üçün əsas K.S.Freynd[226] tərəfindən verilmişdir ki, o, optik afaziya kateqoriyasını daxil etmişdir. Freyndin xəstəsi spontan danışıqda və əşyaların adlandırılmasında çətinliklər nümayiş etdirirdi, tamamilə akustik sahənin zədələnməsi səbəbindən sensor afaziya halında olduğu kimi. Məsələn, «şamı» o, «eynək» adlandırırdı. İkinci dəfə ona baxanda deyirdi: «Bu, yuxarıdan keçirilməli olan şeydir, silindr», bundan sonra: «Bu isə stearin işığıdır».[227] Əgər ondan gözləri bağlı halda əşyanı əlinə götürməsi xahiş olunurdusa, o, tez düzgün adı tapırdı. Nitq aparatı beləliklə zədələnməmişdi, yalnız optik obyekt assosiasiyalarına səhvən reaksiya verirdi, halbuki tamamilə qüsursuz şəkildə taktil obyekt assosiasiyalarının təsiri altında işləyirdi. Həqiqətən də, Freyndin halında obyekt assosiasiyalarının pozulmasının təsiri Farqenin xəstəsindəki qədər uzağa getmirdi.

Freydsın xəstəsi tədricən pisləşmə göstərirdi, sonralar sözləri tamamilə anlamaqdan qaldı (söz karlığı) və meyit yarılması zamanı yalnız görmə sahəsinə deyil, həm də nitq sahəsinə toxunan zədələnmələr aşkar edildi. Obyekt təsəvvürlərinin optik elementlərinin pozulmasının nitq funksiyasına bu cür təsir göstərə bilməsi faktı onunla izah olunur ki, görmə obrazları bizim obyekt təsəvvürlərimizin ən mühüm və ən əhəmiyyətli tərkib hissəsidir. Əgər hər hansı bir şəxsdə fikri iş əsasən bu cür optik obrazların köməyi ilə həyata keçirilirsə ki, bu da Şarkoya görə fərdi quruluşdan asılıdır[228], baş beyin qabığının optik zonalarında ikitərəfli zədələnmələr də nitq funksiyasının pozulmasına səbəb olmalıdır ki, bu pozulmalar lokalizasiya ilə izah edilən pozulmalardan qat-qat kənara çıxır. Farje öz müşahidəsini daha böyük haqla «Aphasie chez une visuelle» kimi adlandıra bilərdi.

Aqnostik afaziya halları nitq aparatının orqanik zədələnməsi olmadan uzaq funksional təsirə əsaslandığı halda, verbal və asimvolik afaziya hallarında nitq aparatının özünün aşkar zədələnməsi müşahidə olunur. Burada biz mümkün qədər funksional və topik məqamları ayırmağa çalışacağıq.

Biz nitq assosiasiyasının ayrı-ayrı komponentlərinin münasibətlərini təsəvvür etməyə imkan verən və elementlərin daha dəqiq anatomik yerləşməsi[229] haqqında təsəvvür yaradan sxemin eskizini hazırlayacağıq (Şək.9). Burada biz dairə boyunca sözdə nitq mərkəzlərini deyil, aralarında nitq assosiasiyalarının axıb keçdiyi beyin qabığı sahələrini təsvir edəcəyik. Onların yolunda ilk rast gəlinən nitq sahəsinin hissələri, digər hemisferlə (əl, nitq əzələləri və optika vasitəsilə həyata keçirilən) çarpaz əlaqələr sayəsində nitq mərkəzləri əhəmiyyəti qazanmışdır.

Şək. 9. Nitq assosiasiyaları sahəsinin anatomik sxemi.

Nitq mərkəzlərini əyani izah etmək üçün. Akustika, optika, əl və nitq əzələlərinin kortikal sahələri sxematik dairələrlə təsvir edilmişdir. Onlardan çıxan və nitq sahəsinin daxilinə düşən assosiativ yollar şüa dəstələri şəklində göstərilmişdir. Sonuncuların öz başlanğıcından ayrılmış dəstə ilə kəsişdiyi yerdə müvafiq assosiativ element üçün «mərkəz» meydana gəlir. Akustik sahədə ikitərəfli əlaqələr qeyd edilməmişdir, qismən rəsmi qarışdırmamaq üçün, qismən də eşitmə sahəsi ilə akustik nitq mərkəzi arasındakı münasibətlərdə yaranan aydınlıqsızlıq səbəbindən. — Optik sahə ilə əlaqələr də iki dəstəyə bölünərək, oxuma assosiasiyasının göz hərəkətlərinə nisbətən xüsusi şəkildə həyata keçirildiyini güman etməyə imkan verir. [230]

Bu ondan irəli gəlir ki, üç nitq pozuntusu mövcuddur ki, onlar verbal afaziya halında zədələnmənin lokalizasiyasının ifadəsi kimi çıxış edir. Əgər zədələnmə nitq sahəsinin nitq mərkəzləri kimi tanınan və korteks sahələri ilə qonşuluqda olan hissələrində yerləşirsə, bunun nəticəsi aşağıdakılar olacaqdır: 1. Nitq yoluna köçürülmə[231], 2. Əlın yazı yoluna köçürülməsi, 3. Hərflərin tanınmasının qeyri-mümkünlüyü, yəni motor afaziyanın, aqrafiyanın, hərf aleksiyasının sadə halları meydana çıxır. Zədələnmə nitq sahəsinin mərkəzinə nə qədər dərin nüfuz edirsə, nitq assosiasiyasından elementlərdən birinin çıxarılmasının təsiri bir o qədər az ifadə olunacaq və nitq pozuntusunun təzahürü bir o qədər çox zədələnmə yerindən asılı olmayaraq nitq aparatı üçün həlledici olan funksional məqamlardan asılı olacaqdır. Beləliklə, biz verbal afaziya halında yalnız ayrı-ayrı assosiativ elementlərin düşməsini lokalizasiyanın hesabına aid edə və onunla izah edə bilərik. Bu, dəqiq diaqnozun qoyulmasına kömək edir: əgər zədələnmə nitq sahəsinə daha dərin getmirsə, lakin baş beyin qabığının onunla həmsərhəd olan sahələrinə eninə yayılırsa, yəni əgər motor afaziya hemiplegiya ilə, aleksiya isə hemianopsiya ilə müşayiət olunursa.

Asimvolik nitq pozuntusu bəzi hallarda təmiz şəkildə, ya da genişlənməyən, lakin assosiasiyalar istiqamətində şaquli uzanan pozuntunun nəticəsi kimi təzahür edə bilər. Bu, Xoybner[232] halında belə baş verir ki, o, nitq sahəsini onun assosiasiyalarından demək olar ki, ideal şəkildə ayıran bir yumşalma ocağı sayəsində — həmin ocaq nitq sahəsinin düyünlərini və onun akustik regionunu əhatə edir. Ağırlaşmasız asimvolik nitq pozuntusu (bütün söz assosiasiyalarının qorunması ilə) çox güman ki, yalnız bütün nitq aparatının funksional vəziyyətində təzahür edə bilər, çünki bəzi faktlar göstərir ki, söz və obyekt təsəvvürlərinin əlaqəsi nitq prosesinin ən həssas və asanlıqla tükənən hissəsi, onun bir növ zəif halqasıdır.[233]

Pik, məsələn, keçici söz karlığı haqqında çox maraqlı bir işində epileptik tutmalara diqqət yetirmişdir.[234] Müşahidə etdiyi xəstə tutmalar arasındakı fasilələrdə asimvolik nitq pozuntusu nümayiş etdirirdi. O, əvvəlcədən deyilənləri başa düşməzdən əvvəl təkrar edə bilirdi.

Exolaliyanın təzahürü, sualların təkrarı da, çox güman ki, asimvolik pozuntuya aid edilməlidir.235] Belə halların bəzilərində, məsələn, Skvortsovun236] və Frenkelin237] hallarından birində exolaliya eşidilənin obyekt assosiasiyaları ilə çox çətinliklə həyata keçirilən nisbətini söz səslərinin gücləndirilməsi yolu ilə bərpa etmək vasitəsi olur. Bu xəstələr sualı bilavasitə başa düşmürdülər, lakin onu təkrar etdikdən sonra başa düşür və cavab verə bilirdilər. Burada Ç.Bastianın siyahısını xatırlamaq yerinə düşərdi; ona görə, funksiyalarında zədələnmiş nitq mərkəzi əvvəlcə «ixtiyari» impuls üzrə işləmə qabiliyyətini itirir, halbuki sensibel stimullar funksional qala və digər nitq mərkəzləri ilə assosiasiyada ola bilər.238] Nitq mərkəzlərinin hər bir «ixtiyari» impulsu akustik təsəvvürlər sahəsindən çıxır və obyekt assosiasiyaları vasitəsilə onların oyanmasından ibarətdir.239]

Beləliklə, biz müəyyən etdik ki, transkortikal sensor afaziyanın yaranması zədələnmə nəticəsində şərtlənə bilər, lakin hər dəfə funksional olaraq möhkəmləndirilməlidir. Səbəblərin hər iki növü burada eyni istiqamətdə təsir göstərir. Təmiz asimvolik formadan daha tez-tez afaziyanın qarışıq forması, nitqin akustik elementinin zədələnməsi ilə şərtlənən asimvolik-verbal forma rast gəlinir. Çünki bütün digər verbal assosiasiyalar səs obrazına bağlı olduğundan, akustik sahənin yaxınlığındakı nitq sahəsinin hər hansı zədələnməsi hər iki nəticəni doğuracaq: həm söz assosiasiyaları arasındakı əlaqənin kəsilməsini, həm də söz assosiasiyasının obyektlə münasibətinin pozulmasını. Nəticədə alınan mənzərə Vernikenin sensor afaziyasının aydın obrazını təşkil edir və oxuyarkən başa düşmə, danışma və danışanın ardınca təkrar etmə pozuntularını özündə birləşdirir. Bu zədələnmənin təsir dairəsi o qədər böyükdür ki, kiçik zədələnmələr zamanı bəzən verbal, bəzən asimvolik pozuntu aydın şəkildə müəyyənləşir. Akustik nitq sahəsinin müxtəlif cür yollarının sona çatdığı zonaların anatomik cəhətdən dəqiq bilinməsi, əlbəttə ki, daha dəqiq lokalizasiya üçün hər tərəfdən zəruri olardı. Lakin hazırda biz bunu bilmirik.

Güman edə bilərik ki, simvolik assosiasiyalar üçün ən mühüm assosiativ istiqamət baş beyin qabığının optik sahəsi ilə bağlı olanlardır, çünki obyekt assosiasiyaları arasında optik xatirələr, bir qayda olaraq, başlıca rol oynayır. Əgər bu cür assosiasiyaların həyata keçirilməsi qeyri-mümkün olarsa, nitq sahəsi buna baxmayaraq, qabığın digər hissələrindən, məhz taktil, dad və digər assosiasiyalardan impulslar ala bilər ki, bunlar da nitq istehsalı prosesini işə sala bilər. Beləliklə, biz izah edə bildik ki, assimvolik verbal afaziyanın bu qədər aydın ifadə olunmuş simptomları zamanı spontan nitq dayanmır, lakin dar mənalı nitq hissələrinin məhdud işlədilməsi xarakteri daşıyır.[240] Bunlar (isimlər, sifətlər) əsasən optik stimulyasiya əsasında tələffüz olunur. Digər obyekt assosiasiyalarına əsaslanaraq isə, hansılar ki, ehtimal ki, akustik sahənin digər zonalarına daxil olur, nitq sahəsi təhrif olunmuş nitq hasil edir və ya dar obyekt assosiasiyalarına ehtiyac duymayan bütün mümkün impulsları, məsələn, hissəcikləri, hecaları (anlaşılmaz danışığı) motor nitq yolu ilə ötürür.[241]

Yadda saxlayırıq ki, optikanın və akustikanın (çox böyük bir sahəyə yayılmış) qabıq sonluqları arasında yalnız söz təsviri ilə obyekt təsviri arasında əlaqəni həyata keçirən yollar deyil, həm də vizual hərf obrazlarının anlaşılmasına imkan verən yol keçir. Beləliklə, müəyyən lokalizasiyada, oxuma pozuntusu ilə yanaşı, anatomik qonşuluq əsasında asimvolik nitq pozuntusunun da baş verməsi tamamilə mümkündür. Klinika göstərir ki, aleksiyanın az və ya çox dərəcədə ifadə olunmuş asimvoliya ilə bu cür kombinasiyası həqiqətən də birinci arxaik qırışığın (Urwindung) parietal kənarının (des parientales Randes) xəstələnməsi zamanı müşahidə olunur. Hərçənd ki, hər iki simptomun birləşməsi, artıq deyildiyi kimi, zəruri deyildir. Bu sahənin zədələnmələri başqa cür yalnız təmiz verbal pozuntu kimi aleksiya formasında təzahür edir. Əgər bununla yanaşı asimvoliya da meydana gəlirsə, deməli, optik qabıq sahəsinin ikitərəfli zədələnməsi mövcuddur. Akustik nitq zonasının yaxınlığında asimvoliya artıq birtərəfli zədələnmə nəticəsində yaranır («nitq mərkəzi»nin hər iki hemisferdən gələn optik şüalanmalarla əlaqəsi sayəsində). Beləliklə, asimvoliyanın söz karılığı (sözləri anlamama) ilə kombinasiyası asimvoliyanın aleksiya ilə birləşməsindən daha asan həyata keçə bilər. Birinci yalnız akustik qabıq sahəsinin yaxınlığında birtərəfli zədələnmə tələb edir, ikinci üçün isə ondan uzaqda yerləşə bilən ikitərəfli zədələnmə zəruridir.[242]

K.S.Freynd[243] söhbət açılan birləşmiş nitq pozuntusunu optik afaziya kimi təsvir etmiş, lakin, mənə elə gəlir ki, aqnostik afaziyanın bir hissəsini asimvolik afaziyadan ayırmamışdır.[244]

Məncə, indiyə qədər nitq pozuntularının simptomologiyasına zədələnmənin topik momentinin təsirini izləyə bildik. Əsasən müəyyən etdik ki, bu təsir iki şərt yerinə yetirildikdə hiss olunur: 1. Əgər zədələnmə bizim mənasında nitq mərkəzlərindən birində (nitq assosiasiyaları sahələrinin kənar regionlarında) yerləşirsə və 2. əgər o (zədələnmə) tam funksional qeyri-mümkünlüyə (bu nitq sahəsinin) səbəb olursa. Zədələnmənin uğuru onda nitq assosiasiyasının tərkibinə birlikdə daxil olan elementlərdən birinin düşməsində təzahür edir. Bütün digər hallarda topik momentlə yanaşı funksional münasibətləri də nəzərə almaq lazımdır, yəni o zaman biz göstərilən iki şərtdən hansının yerinə yetirilmədiyini aydınlaşdırmalıyıq. Əgər zədələnmə nitq aparatının düyünlərindən birinə toxunursa, onu dağıtmadan, deməli, nitq assosiasiyasının bu elementi zədələnməyə bütöv kimi funksional vəziyyətin dəyişməsi ilə reaksiya verəcəkdir.[245] Burada məhz Bastianın modifikasiyaları[246] lazımlı olacaqdır. Əgər zədələnmə isə, əksinə, mərkəzdə yerləşirsə, o zaman özü destruktiv təsir zamanı başqa heç nə edə bilməz, yalnız ümumi funksional məhdudiyyətlər tətbiq edə bilər ki, bunlar da nitq aparatının ümumi xassələrində təzahür edərək, mən artıq sadalamağa çalışmışdım. Zədələnmənin yayılma genişliyi barədə yalnız onu demək olar ki, o, heç bir tərəfdən (nitq) mərkəzinə toxuna bilməz.

Nitq aparatının funksiyasındakı patoloji münasibətlərə dair bütün mülahizələr arasında biz Huqlings Ceksonun yüksək təşkil olunmuş aparatın bütün bu reaksiya üsullarını əks funksional inkişaf (dis-involusiya[247]) halları kimi təqdim edən və bununla da onları həmin aparatın funksional inkişafının erkən mərhələləri ilə əlaqələndirən hökmünü xüsusi qeyd etdik.[248] Beləliklə, hər hansı dəyişikliklərin təsiri altında sonralar inkişaf etmiş və daha yüksək səviyyədə duran assosiativ strukturlar itir, əvvəllər əldə edilmiş daha sadə strukturlar isə qorunub saxlanılır.[249]

Bu təyifin altına afaziyanın çoxsaylı təzahürləri düşür.[250]1. Əvvəlcə nitqin yeni mənimsənilmiş qazanımlarının itirilməsi, məsələn, nitq aparatının hər hansı xəstəliyi nəticəsində ana dilinin mənimsənilməsi zamanı yaranan superassosiasiyalar. Sonra motor afaziyasında nitq qalıqlarının[251] funksiyası, o zaman ki, xəstənin sərəncamında kifayət qədər tez-tez yalnız «bəli» və «xeyr» və danışmağın başlanğıcından istifadə olunan digər sözlər salamat qalır.

Digər bir iddia belə səslənə bilər ki, ən çox işlənən assosiasiyalar ən erkən dağıdıcı təsirlə üzləşir və onlara qarşı durur. Bura həm də aqrafiyalı xəstələrin digər biliklərini yazıda bərpa etmə qabiliyyəti olduqda, hətta ümumiyyətlə olsa belə, ən erkən öz adlarını yaza bilmələri daxildir. (Motor afaziyasında xüsusi adların qorunub saxlanması, əksinə, baş vermir, buna gözləmək də lazım deyil, çünki öz adlarımızı çox nadir hallarda tələffüz edirik.) Peşənin təsiri bu mülahizə əsasında əhəmiyyətli görünə bilər; belə ki, mən Hemmonddan asimvolik-afazik xəstəyə çevrilmiş və bütün əşyaları müxtəlif gəmi obyektlərinin adları ilə işarə etməyə məcbur olmuş bir gəmi kapitanı ilə bağlı müşahidəni götürəcəyəm.[252] Eyni şəkildə, bu iddiaya görə, bütün nitq funksiyaları bu və ya digər dərəcədə zədələnməyə müqavimət göstərə bilmişdir. Mən Marsedəki[253] vəkilin işini, afaziyasında xüsusilə eşitmə ilə yazma funksiyası az zərər görmüş halını, müəlliflə birlikdə bu bacarığın məlumat qəbul edərkən daimi məşq edilməsi hesabına aid etməyə meylliyəm. Yüksək təhsilli insanlarda afaziyanın bəzi simptomlarının az danışma qabiliyyəti olanlardan fərqli təzahür edəcəyini gözləməyə haqqımız var və bu, ətraflı araşdırılmalıdır.

İntensiv assosiasiyanın da nadir nitq prosesinin nəticəsi kimi zədələnmənin aradan qaldırılması üçün güc verdiyini mən əvvəllər Xaqlinqs Ceksona görə son sözlər olan nitq qalıqlarını qeyd edərkən göstərmişdim.

Bundan sonra qeyd etmək lazımdır ki, assosiasiya sırasına aid olan söz təsəvvürləri tək dayananlardan daha yaxşı saxlanılır və sözlər ona aid assosiasiyalar nə qədər uzaq olursa, bir o qədər asanlıqla zədəsiz qalır. Birinci müddəa, məsələn, sıra ədədləri, həftə günlərinin, ayların ardıcıllığı və s. [254] haqqında söhbət gedərsə, təsirli olur. Xəstə Qraşey [255] tələb olunan ədədi birbaşa deyə bilmirdi, o, əvvəldən saymaqla özünə kömək edirdi, ta ki lazımi rəqəmə çatana qədər. Bu halda bütöv bir assosiasiya sırası verilə bilərdi, lakin bu sıranın ayrı-ayrı tərkib hissəsi yox, buna dair, başqaları arasında, Kusmaul çoxlu sayda misal gətirmişdir. Bəli, elə hallar da olur ki, özündən bir kəlmə belə deyə bilməyən şəxslər mahnının bütün mətnini oxuya bilirlər.

Nitqin asimvoliya nəticəsində pozulması zamanı aydın görünür ki, ən çox dar mənalı sözlər, yəni yalnız azsaylı və müəyyən obyekt assosiasiyaları vasitəsilə tapıla bilən sözlər itir. – Xüsusi adlar ilk olaraq unudulur, artıq fizioloji amneziya zamanı; asimvoliya zamanı ilk növbədə isimlər, sonra sifətlər və fellər zərər çəkir.[256]

Çox uzun sürən assosiativ proseslər zamanı yorğunluğun təsiri, hiss orqanlarından gələn təəssüratların azalmış davamlılığı, dəyişkən qeyri-sabit diqqət – bütün bunlar nitq pozuntusunu ayırd edərkən çox tez-tez diqqətlə nəzərdən keçirilməli olan amillərdir və heç bir əlavə təsdiqə ehtiyac duymurlar.

Burada təqdim olunan faktların əksəriyyəti nitq aparatının assosiasiya hasil etməyə yönəlmiş ümumi xassələrindən aşkar edilir və baş beyinin digər sahələrinin patoloji münasibətlər sferasında fəaliyyət göstərən digər fəaliyyət istiqamətlərinə münasibətdə oxşar şəkildə təsir göstərir. Nitq sahəsinin quruluşunun involyusiyasının ən çox gözə çarpan kontrastı, ehtimal ki, ümumi yaddaş itkisidir, yəni baş travmasından sonra müşahidə edilə bilən, ən erkən dövrə qədər bütün kortikal assosiasiyaların bir-bir itirilməsidir.

Ç.Bastianın nitq mərkəzləri üçün müəyyən etdiyi funksional qabiliyyətin azalmasının üç pilləsini dəfələrlə müzakirə etdikdən sonra,[257] biz nitq mərkəzlərinə fizioloji mənada nəzər salarkən də eyni dərəcələnməni qəbul edə bilərik, xüsusən də eyni zamanda təsdiq etdiyimizə görə ki, nitq aparatının optik, akustik, kinestetik hissəsi hələ də bu və ya digər şəraitdə işləkdir. Bu zaman biz həmişə göz önündə saxlamalıyıq ki, Bastianın modifikasiyaları əsasən tam dağıdıcı xarakter daşımayan zədələnmələr üçün[258] qüvvədədir, bizim mərkəzlərimiz üçün, çünki əgər zədələnmə bir mənşəli bütün nitq elementlərinə toxunmursa, necə ki bu onun toplama nöqtəsində yerləşdiyi halda baş verir, zədələnməmiş qalmış sinir toxumasının funksiyası zədələnmişin funksiyalarını öz üzərinə götürəcək və onun zərərini örtəcəkdir. Belə bir təsdiqin arxasında, əlbəttə ki, fərziyyə durur ki, ayrı-ayrı sinir lifləri və sinir hüceyrələri yalnız bir tək funksiyanın yerinə yetirilməsi üçün tələb olunmur,[259] əksinə, burada kifayət qədər mürəkkəb bir nisbət mövcuddur.

Bastianın modifikasiyaları hər halda müəyyən mənada dis-involusiya[260] pilləsini, əks funksional inkişaf pilləsini təmsil edir. Lakin mən nitq assosiativ fəaliyyətinin hər bir elementini ayrıca baxış obyektinə çevirməyi məqsədəuyğun hesab edirəm.

1. Akustik element üç fərqli növ impuls əsasında fəaliyyət göstərən yeganə elementdir. Bastianın «ixtiyari» adlandırdığı birincisi, obyekt assosiasiyalarının oyanmasından, daha dəqiq desək, qabığın bütün digər fəaliyyət növlərinin başlanmasından ibarətdir.[261] O, artıq eşitdiyimiz kimi, akustik mərkəz zədələndikdə ilk növbədə sıradan çıxan elementdir və bunun nəticəsi qismən asimvolik pozuntu olur. Sonuncunun təzahürü spontan nitqin və əşyaların ixtiyari adlandırılmasının pozulmasından, ən yüngül hallarda isə dar mənalı və assosiasiya dairəsi kiçik olan sözlərin tapılmasında çətinliklərdən ibarətdir.

Akustik elementin assosiativ fəaliyyəti ümumi nitq funksiyasının tam mərkəzində yerləşir.[262] Assosiativ qabiliyyətin vizual elementlə birlikdə qorunub saxlanması şəraitində ixtiyari imtinanın baş verməsi halını Qraşey[263] və Qreyvz[264] nümunələri ilə göstərirlər. Akustik elementin artıq assosiasiya yaratmadığı, lakin hələ də birbaşa qıcıqlanma əsasında işlədiyi hallara dair nümunə tapa bilmirəm. Belə bir vəziyyət, ehtimal ki, aktivasiyanın tam qeyri-mümkünlüyü ilə üst-üstə düşür, çünki akustik mərkəzin vəzifəsi assosiasiya yaratmaqdan ibarətdir, onu hansısa yolla periferiyaya ötürməkdən deyil. Əksinə, akustik elementin periferik oyanma əsasında hələ də verbal assosiasiyalar yaratdığı, lakin artıq simvolik assosiasiyalar təqdim edə bilmədiyi hal mövcud ola bilər. Belə pozulma yenə də asimvoliya şəklində özünü göstərəcəkdir (Lixtheymin transkortikal sensor afaziyası). Belə nəticəyə gəlməyə meyl edirik ki, nitq pozulmasının sonuncu forması həm akustik mərkəzin özünün zədələnməsi əsasında, həm də ondan uzaqda, akustik mərkəzlə korteksin optik sahəsi arasındakı zonada hansısa yerdə baş verən zədələnmə nəticəsində yarana bilər. Birinci halda bu zədələnmə funksional, ikinci halda isə topik olaraq şərtlənmiş olardı.

Akustik elementin oyanmazlığı, söz karılığı (sözləri anlamama) formasında təzahür edən, şübhəsiz ki, hər dəfə topik simptom kimi şərh edilməlidir. İstisna Arno[265]-da rast gəldiyim, kifayət qədər qaranlıq olan və söz karılığı kimi işarə edilə biləcək hallar ola bilər. Onların anlaşılmasında çıxış etmək lazımdır ki, onlar hər dəfə ümumi ikitərəfli karılığın əhəmiyyətli dərəcəsini nümayiş etdirirlər. Bu xəstələr tamamilə düzgün danışırlar, lakin yalnız xüsusilə yavaş və aydın artikulyasiya zamanı, əvvəllər deyilənlərin təkrarı halında çətinliklə anlayırlar. Bundan sonra onlar nitqi tam və xüsusi düşünmədən həyata keçirilmiş anlama nümayiş etdirdikləri üçün, akustik nitq sahəsində mərkəzi zədələnmə fərziyyəsindən imtina etmək lazımdır. Bu xəstələrin davranışındakı ümumi karılıqdan əziyyət çəkənlərdən fərqi yalnız ondan ibarətdir ki, sonuncular nitqin tələffüzü ilə eyni vaxtda anlayırlar, yəni assosiasiya edirlər, halbuki birincilərdə nitqin anlaşılması yalnız periferik qıcıqlanma müəyyən hədd dəyərini keçdikdə başlayır.

Periferik stimulyasiya zamanı sözün mənasının dərk edilməsini, ehtimal ki, akustik elementlərin obyekt assosiasiyaları elementlərinə sadə keçirilməsi kimi təsəvvür edə bilmərik. Daha doğrusu, nitqin tam mənası ilə qavranılması zamanı akustik elementlərlə stimulyasiya və eyni zamanda verbal-assosiativ fəaliyyət baş verəcəkdir, çünki biz müəyyən dərəcədə eşitdiyimizi öz-özümüzə təkrar edirik və bununla da eyni zamanda nitq innervasiyası hisslərimizlə mənanın dərk edilməsini möhkəmləndiririk. Dinləmə prosesində diqqətin daha yüksək pilləsi eşidilənin motor nitq yolu ilə daha intensiv ötürülməsi ilə müşayiət olunacaqdır. Təsəvvür etmək olar ki, exolaliya [266] o zaman baş verir ki, obyekt assosiasiyalarına assosiativ keçirilməyə maneə yaranır və bu halda ümumi oyanma danışanın ardınca gücləndirilmiş və uca səslə təkrar etməkdə ifadə olunur.

2. Vizual element bilavasitə obyekt assosiasiyaları ilə bağlı deyil (bizim yazı işarələrimiz digər xalqlarda olduğu kimi anlayışların birbaşa simvolları deyil, yalnız səslərin simvollarıdır); bununla da vizual elementin ixtiyari stimul kimi funksional dəyəri aradan çıxır. O, əsasən periferik oyanma zamanı iştirak edir və yalnız spontan yazı halında onun təcrid olunmuş assosiativ tələbatı baş verir. Vizual nitq elementinin zədələnməsinin ifadəsi kimi hərflərin tanınmaması hesab edilə bilər, çünki «oxuma» daha mürəkkəb funksiyadır və çox müxtəlif zədələnmələr zamanı pozula bilər. Burada, məncə, paradoksal bir vəziyyət yarana bilər: element artıq periferik stimulyasiyaya qadir deyil, lakin hələ də assosiativ stimulyasiyaya yol verir. Bununla belə, elə hallar var ki, hərf obrazları tanınmır, lakin yaxşı yazılır. Wernicke[267] belə halları subkortikal aleksiya adlandırır və onları lokalizasiya mövqeyindən, yəni topik məqam vasitəsilə izah edir. O, oxumanın üç pozulmasını fərqləndirir ki, bu zaman adi söz anlayışı (C) zədələnməmiş qalır. (Şək.10).

1. Kortikal aleksiya yazı və oxu funksiyasının dayanması ilə xarakterizə olunur. 2. Subkortikal aleksiya: oxu funksiyasının dayanması; yazı isə təklif olunmuş nümunə üzrə yazma istisna olmaqla, heç bir çətinlik çəkmədən həyata keçirilir. 3. Transkortikal aleksiya: çap olunmuş və yazılmışı mexaniki surətdə köçürmək qabiliyyəti qaldığı halda, yazı və oxu funksiyasının dayanması.

Şək. 10. Vernike, Oxu pozğunluqlarının sxemi (Afaziya haqqında yeni işlər, tibbin tərəqqisi, 1886, səh. 464) [268].

a — optik yazı obrazı, B — yazı hərəkətlərinin motor mərkəzi, c=a+b — söz anlayışı.

Bu oxuma pozğunluqları sxeminə qarşı etiraz çox sadə görünür. Əgər subkortikal aleksiyada qırılma a-ya aparan periferik yolda yerləşirsə, korteksdə təqdim olunan hərfdən heç bir təəssürat qalmır, o, görmə ilə qavranılmır və buna görə də yazılmış və ya çap olunmuş şəkildə təkrar istehsal edilə bilməz. O zaman belə bir hərfin görmə ilə iki yol vasitəsilə qavrandığını qəbul etmək lazım gələrdi: biri onu adi vizual obyekt kimi qeydə alır, digəri isə nitq simvolu kimi. Sözdə söz karlığında (sözləri anlama funksiyasının azalması) bu etiraz özünə yer tapa bilməz, çünki eşidilməyən sözü danışanın ardınca təkrar etmək də mümkün deyil. Lakin tanınmayan hərf mexaniki olaraq təkrar edilə bildiyi üçün, onun a yolunun zədələnməsi nəticəsində tanınmaması ehtimalı istisna olunur. Burada söhbət qavrayışın pozulmasından deyil, assosiasiyanın pozulmasından gedir. Öz izah cəhdini xilas etmək üçün Vernike «kopyalama» və «üzünü köçürmə»[269] arasında fərq qoyur. Lakin mən hesab edirəm ki, hər iki motor funksiyası üçün a yolunun qırılması maneə təşkil edir, əgər biz həqiqətən də belə bir hərf obrazının beyinə iki periferik yol vasitəsilə — ümumi obyekt kimi və nitq üçün obyekt kimi — daxil olduğunu qəbul etməyə hazır deyilsək.[270]

Kopyalama köçürmədən yalnız dərəcə etibarilə fərqlənir – hadisənin dərk edilməsinin gətirdiyi daha böyük asanlıqla, qalan cəhətdən isə bu, eyni hərəkətdir və eyni şəkildə yerinə yetirilir. Hər birimiz üçün anlaşılmaz işarələri köçürmək yüksək dərəcədə diqqət tələb edir ki, bu da afaziyalı xəstələrdə ümumiyyətlə böyük çətinliklə yaranır. Yaxud kopyalama çap obrazlarının yazı obrazlarının hərfləri ilə əvəzlənməsindən ibarətdir. Bu, onda təzahür edir ki, biz çap və yazı şriftini oxumağı öyrənirik, lakin çap şrifti ilə yazmağı öyrənmirik[271], buna görə də kopyalama oxunanın dərk edilməsindən asılı olmayaraq qalır. Bernardın (1885) bir kiçik xəstəsi xüsusilə diqqətəlayiq idi – kopyalama zamanı bu əvəzləməni elə asanlıqla və dəqiqliklə yerinə yetirirdi ki, kopyaladığını ən kiçik dərəcədə də oxuya bilmirdi.

Məncə, sözdə subkortikal aleksiyanın izahını başqa yerdə axtarmaq lazımdır. Yazarkən də, danışarkən də iştirak edən əzələlərin hərəkətləri haqqında kinestetik qavrayışlar əldə edirik.

Lakin əlin kinestetik qavrayışları nitq əzələlərinin qavrayışlarından daha aydın və daha intensivdir. Bu, həmin əl qavrayışlarına digər funksiyaların icrası zamanı da daha böyük əhəmiyyət verməyimizin, həmçinin onların vizual təəssüratlarla da bağlı olmasının nəticəsidir. Biz özümüzü yazarkən görürük, lakin danışarkən görmürük. Buna görə də biz səs obrazının bilavasitə ardınca kinestetik qavrayışların köməyi ilə yaza bilirik və bu zaman vizual elementi yan keçə bilirik.

Subkortikal aleksiya halında, nitq sahəsində ekstremal zədələnmənin olduğunu güman edə bilərik, çünki o, çox vaxt hemianopsiya ilə müşayiət olunaraq təzahür edir. Bu halda aparatın ümumi motor hissəsi qorunub saxlana bilər və yazı da səs obrazlarından birbaşa yol ilə mümkün olacaqdır. Subkortikal aleksiyanın bu hallarından bəzilərində, əvvəllər qeyd edildiyi kimi (səh.43), yazı zamanı oxuma qabiliyyəti müşahidə olunacaqdır. Akustik elementlə birbaşa assosiasiyaya qadir olmayan hərf obrazları, köçürmə yolu ilə oyadılmış kinestetik qavrayışlar vasitəsilə assosiasiyaya gətirilir və bu yolla anlama əldə edilir.

Qarışıq afaziyada yazı və oxu pozğunluqlarına dair nümunələr gətirən demək olar ki, bütün müəlliflər belə hesab edirdilər ki, yazı pozğunluğu oxu pozğunluğundan daha çox motor nitq pozğunluğu ilə müşayiət olunur. Əgər yazı məşq edənlərdə hərf obrazlarından asılı olmayaraq formalaşmasaydı, bu mümkün olmazdı. Mən belə hesab edirəm və özünü müşahidə də bunu təsdiqləyir ki, xarici sözlər, xüsusi adlar və oxu prosesində öyrənilmiş sözlər istisna olmaqla, spontan yazı zamanı vizual elementə arxalanmırsan.[272]

Hərflərin tanınmasının pozulması təbii olaraq oxuma qabiliyyətinin itirilməsinə gətirib çıxarır. Əksinə, oxuma pozuntuları zamanı hərflərin tanınması qabiliyyətinin qorunub saxlandığı hallara rast gəlmək olar və bu, oxuma aktlarında qarışıq assosiativ proseslər haqqında əvvəlki qeydlərdən asanlıqla anlaşıldığı kimi, məhz çox müxtəlif zədələnmələr və vəziyyətlər nəticəsində baş verir. Oxumanın pozulması yalnız vizual funksiyanın yüngül yorğunluğunun nəticəsi ola bilər və bu zaman motor afaziya və ya akustik assosiativ pozuntu meydana gəlmir (məsələn, Bernarın yanındakı Bertolun işi[273]; Berlinin[274] belə adlandırdığı disleksiya[275]). Bu iş onu xatırladır ki, oxuma qabiliyyətsizliyi hərflər üzrə parçalanmanın qısa müddətli uğurlu cəhdindən əvvəl baş verir və belə bir təfsirə yol verir ki, zədələnmiş vizual element, hətta sadə funksiyanı yerinə yetirsə də, bir vaxtlar vizual obrazların akustik və ya kinestetik elementlə assosiasiyasının qurulması kimi çətin olmayan vəzifənin öhdəsindən gəlmişdir. Lakin o (vizual element) bundan sonra bu funksiyanın çoxsaylı təkrarını və düzgün təşkilini yerinə yetirə bilmədi, – halbuki oxuma prosesinin həyata keçməsi üçün bu funksiya müəyyən sürətlə baş verməlidir. Ancaq bu, daha sadə funksiya qorunub saxlanılarkən daha mürəkkəb funksiyanın itirildiyi haldır.[276]

Oxuma pozğunluğu bəzən motor, bəzən də akustik nitq elementinin zədələnməsinin təzahürü ola bilər, bu halda, təbii ki, onun diaqnostik əhəmiyyəti neytrallaşır. Mən hesab edirəm ki, ümumilikdə iddia etmək olar ki, motor afaziyası nəticəsində oxumanın başa düşülməsi funksiyaları və belə deyilən mexaniki oxuma dayanır, çünki oxumanın başa düşülməsi yalnız vizual elementlərdən motor elementlərə impulsun keçirilməsindən, sonuncuların akustik elementlərlə assosiasiyası vasitəsilə mümkündür. Akustik zədələnmə zamanı isə, əksinə, asimvoliyada olduğu kimi, təmiz mexaniki oxuma qorunub qala bilər. Hər halda, ətraflı varmadığım oxuma pozğunluqlarının izahı bizim üçün bəzi çətinliklər hazırlayır ki, bunlar nə yalnız topik momentin qəbulu, nə də müəyyən funksional dəyişiklik fərziyyəsi ilə həll olunmayacaq. Mürəkkəb hallarda funksiyanın bəzən o, bəzən bu fraqmentləri qorunub qalır, ehtimal ki, bu və ya digər istiqamətdə assosiasiyanın həyata keçirilməsinə xidmət edən elementlərdən asılı olaraq, burada və ya orada daha çox sayda funksional komponent qorunub qalır.

3. Motor element (innervasiya obrazı və ya hərəkət obrazı) bizim baxışımız üçün çox da çətinlik vəd etmir. Biz güman edəcəyik ki, eyni (motor element) üçün ixtiyari və ya assosiativ oyanma üst-üstə düşür, çünki spontan nitqdə danışma səs obrazları vasitəsilə həyata keçirilir. Həmçinin sözdə periferik oyanma da assosiasiyadır, çünki o ya (danışanın ardınca təkrar edərkən) akustik elementin köməyi ilə, ya da (ucadan oxuyarkən) vizual elementin köməyi ilə həyata keçirilir. Ehtimal ki, elə hal baş verə bilər ki, sonuncu oyanma uğurla baş tutmuşdur, halbuki birincisi imtina etmişdir, və əksinə. Sözdə transkortikal motor afaziyaya baxarkən biz elə bir hal ilə tanış olduq ki, motor element hələ də periferik assosiativ oyanmaya reaksiya verirdi, halbuki ixtiyari-assosiativ oyanmaya artıq yox.[277]

Digər tərəfdən, nitq pozuntusunun daha qədim və daha məlum forması olan motor afaziyanın dərk edilməsi təsəvvür edilə biləcəyindən daha çox çətinlik təqdim edir. Artıq motor afaziyada simvolik assosiativ funksiyanın (səs obrazlarının ixtiyari oyanması) həqiqətən zədələnmədən qalıb-qalmadığını qeyd edərkən qeyri-müəyyənlik göstərmişdik. Əksinin sübutu göstərərdi ki, motor elementin çıxarılması akustik elementin funksiyasına uzun müddət ona aid etdiyimiz qədər böyük təsir göstərmir. Bundan başqa, hərfi korluqla (hərflərin anlaşılmaması) müşayiət olunan motor afaziya halları izahsız qalır, bunları təsadüfi üst-üstə düşmələrə aid etmək demək olar ki, mümkün deyil.[278] Nəhayət, nitq ehtiyatının yarıya qədər məhdudlaşdığı, ondan ən yaxşı halda üçdə birinin bərpa olunduğu total motor nitq itkisi hallarının bu qədər tez-tez rast gəlinməsi faktı da qənaətbəxş izah gözləyir. Daha ətraflı təhlil zamanı aydın olur ki, bu cür hallar daha çox sensor afaziyanı təmsil edir. Görünür, zədə motor nitq funksiyasına əhəmiyyətli dərəcədə və ya onun tam məhvinə qədər (artıq məlum olan yazıq nitq qalıqlarına qədər[279]) mane olmaq üçün nəzərdə tutulub.

Burada, belə demək mümkünsə, hələ parez var, lakin yalnız proqressiv iflic (Paralyse) mövcuddur. Həmçinin motor afaziyanın əksər hallarının yaxşılaşma verməməsi diqqətəlayiqdir. Bu, digər hallarda nitqin qəflətən və tam bərpası ilə təəccüblü kontrast təşkil edir. Xəstəlikdən sonrakı ilk günlərdə dilsizliyin heç bir halda diaqnostik əhəmiyyət kəsb etməməsi öz-özünə aydındır. Belə (dilsizlik) zədələnmənin harada yerləşməsindən asılı olmayaraq baş verə bilər və indiyə qədər bütün ehtiyatlarını istifadə edərək işləməyə adət etmiş aparatın sarsıntısının nəticəsini təmsil edir.

4. İndi mən xeyromotor (cheiromotorische) element üçün buna bənzər izahatın üzərində ətraflı dayanmaq niyyətində deyiləm. Onun üçün vacib olan bəzi qeydlər vizual nitq fəaliyyətinin izahı zamanı verilmişdir (səh. 71-73).

Əksinə, mən afaziya təliminə daxil edilməsini Şarko[280] sayəsində borclu olduğumuz bir maraqlı və mühüm müddəaya diqqət yetirməliyəm, çünki onun qəbulu bizi izah cəhdlərimizi (nitq pozuntularının) xeyli dərəcədə məhdudlaşdırmağa məcbur edərdi. Biz o şərtdən çıxış edirdik ki, nitq funksiyasının elementləri arasında hərtərəfli assosiasiya imkanlarına baxmayaraq, hətta funksional fəaliyyət zamanı da müəyyən assosiasiya istiqamətləri üstünlük təşkil edir, belə ki, nitq pozuntularının patologiyası bütün mümkün assosiasiyalarla deyil, yalnız nitq elementləri arasında müəyyən sayda assosiasiyalarla hesablaşmalıdır. Bundan əlavə, biz güman edirdik ki, bunlar nitq funksiyalarının öyrənilməsi zamanı nəzərdən keçirilən assosiasiya istiqamətləri olacaqdır. Şarkonun konsepsiyası isə ayrı-ayrı assosiasiya istiqamətlərinin bu cür ümumi qəbul edilmiş seçilməsini nəzərdə tutmur. Nitq elementləri arasındakı bütün əlaqələr ilkin olaraq eyni dərəcədə funksional cəhətdən qanunidir və artıq fərdi yozuma və ya fərdi təşkilata imkan verilir ki, bu və ya digər nitq elementini digərləri ilə birliyə, bağlılığa gətirsin. Buna uyğun olaraq, yazarkən, danışarkən və ya oxuyarkən biri əsasən və ya yalnız kinestetik qavrayış elementlərinin köməyindən istifadə edir, digəri isə eyni vəzifələri yerinə yetirərkən özünə vizual elementlərlə xidmət edir. Nitq assosiativ fəaliyyətinin akustik elementin iştirakından total asılılığı bununla ləğv edilir.

Eyni zədələnmələr zamanı nitq pozuntularının bu cür münasibət şərti ilə nə qədər fərqli formalaşa biləcəyini asanlıqla fərz etmək olar. «Motor-danışan» olan şəxs akustik və vizual elementin zədələnməsini çətin sezilən təsirlə keçirə bilərdi; motor elementin zədələnməsi isə ondan təkcə motor deyil, demək olar ki, bütün nitq funksiyalarını alıb aparardı. «Vizual» danışan şəxs vizual elementin zədələnməsi nəticəsində təkcə hərfləri görməyən olmazdı, o, bütün nitq aparatına artıq heç cür, ya da yalnız cüzi dərəcədə xidmət edə bilərdi. Afaziyaların diaqnostikası, əgər o, funksiyanın düşməsi əsasında, ayrı-ayrı elementlərin fərdi üstünlük verilməsi haqqında məlumatlarla əvvəlcədən silahlanmadan, zədələnmənin yerləşməsi və böyüklüyü barədə nəticə çıxarmaq istəsəydi, böyük bir yanılmağa düşərdi. Bu məlumatları isə yalnız nadir hallarda əldə etmək mümkün olur.

Hələ heç kim Şarkonun qeyd olunan müddəasını tamamilə rədd etməmişdir. Lakin hazırda bütün məsələ ondan ibarətdir ki, bu təsir nitq pozuntuları təliminə nə dərəcədə yayıla bilər.

Striker[281] kimi ifrat tələblər, danışarkən motor elementinin xüsusi dəyərinin tanınmasında israr edənlər, Ç.Bastianın (1887) qeydi ilə kənara qoyuldu: O, əvvəlcə ona Broka zonası dağıldıqdan sonra sözlərə kar olan (onları başa düşməyən) bir adamın göstəriləcəyi halı gözləyərdi. Hesab edirəm ki, nitq pozuntularının patologiyası indiyə qədər funksiyanın kobud itirilməsi hallarında Şarkonun fərziyyəsinə böyük əhəmiyyət vermək üçün əsas tapmamışdır. Lakin, həmçinin mümkündür ki, nitq assosiasiyasının bu və ya digər elementinə belə adi üstünlük verilməsi, nitq aparatı bütün funksiyalarına malik olduğu müddətdə yaranır, lakin xəstəlik hallarında, assosiativ funksiyanın ümumi azalması zamanı, ilkin olaraq məşq etdirilmiş istiqamətlərin əhəmiyyəti yenidən önə çıxır. Əlbəttə, Şarkonun ideyasını tamamilə unutmaq və nitq pozuntularının təfsirində sxematikləşdirilmiş donmuşluğa qapılmaq ədalətsiz olardı. «Different amounts of nervous arrangements in different positions are destroyed with different rapidity in different persons», deyir Huqlings Cekson.[282]

İndi biz bu məqalədə keçdiyimiz yolu artıq bir baxışla əhatə edə bilərik: Biz Brokanın kəşfi ilə başladıq – o, ilk dəfə nitq pozuntusunun müəyyən bir formasını, motor afaziyanı (özünün afemiya adlandırdığı) beyin qabığının müəyyən bir sahəsinin zədələnməsi ilə əlaqələndirdi. Verner eyni şeyi digər bir afaziya formasına tətbiq etdikdə isə, müxtəlif nitq pozuntularını zədələnmənin müxtəlif lokalizasiyaları ilə izah etmək imkanı açıldı. Verner nitq mərkəzlərini nitq keçirici yollarından çox aydın şəkildə fərqləndirdi, mərkəzləri xatirələrin (yaddaş obrazlarının) saxlanma yerləri kimi xarakterizə etdi və əvvəl qeyd olunan iki əsas forma ilə yanaşı, keçirici yollar afaziyasını da ayırdı. Sonralar Lixtheym nitq mərkəzlərinin baş beyin qabığının digər hissələri ilə ehtimal olunan əlaqələrinin mövcudluğuna diqqəti yönəltdikdə, bununla keçirici yollar afaziyalarının sayını artırdı və nitq pozuntularının böyük müxtəlifliyini subkortikal və transkortikal afaziyalar kimi izah etməyə çalışdı. Mərkəzi afaziyaların keçirici yollar afaziyalarından bu fərqinin daxil edilməsi ilə nitq pozuntularının anlaşılması üçün açar verildi. Digər tərəfdən Qraşe amneziyalar üzrə tədqiqatında lokalizasiya zəminini tamamilə tərk etdi və hazırcavab bir təhlildə bütöv bir nitq pozuntuları sinfini nitq aparatındakı funksional sabitliklərin dəyişməsi ilə izah etdi. Bununla nitq pozuntuları iki sinfə ayrıldı: lokal zədələnməyə əsaslanan afaziyalar və heç bir yerdə lokallaşdırıla bilməyən funksional dəyişmələr olan amneziyalar.

Biz sözügedən məqsəddən çıxış edirdik ki, lokallaşmanın nitq pozuntularının izahına həqiqətən çox şey gətirə biləcəyini yoxlayaq; burada həm də nitq mərkəzlərinin və keçirici yolların, bununla da uyğun nitq pozuntularının ayrılmasının qanuniliyi məsələsi dururdu. Əvvəlcə Vernikenin keçirici yollar afaziyasını təhlil etdik və aşkar etdik ki, o, hətta Vernikenin öz sxeminə görə də ona aid etdiyi xarakterdən başqa bir xarakter daşımalıdır — elə bir xarakter ki, onu heç vaxt reallıqda tapmaq mümkün olmayacaq. Sonra Lixtheymin keçirici yollar afaziyasına, sözdə transkortikal motor afaziyaya müraciət etdik və çoxsaylı meyit açılışı məlumatları əsasında müəyyən etdik ki, bunun səbəbi keçirici yolların zədələnməsində deyil, mərkəzlərin özlərinin (motor və ya sensor) zədələnməsindədir və hətta Lixtheymin bu formanı izah etdiyi yolun zədələnməsi, ehtimal ki, ümumiyyətlə mövcud deyil. Sonra, iş boyu digər sub- və transkortikal afaziyaları da nəzərə aldıq və hər dəfə əmin olduq ki, onlarda da söhbət qabığın özünün zədələnməsindən gedir. Yalnız transkortikal sensor afaziya halında biz «Asimvoliya» adı altında xüsusi lokallaşmanın mövcudluğunu təsdiqləməli olduq. Hoybnerin halı bizim baxışlarımıza doğrudan da son dərəcə qiymətli kömək göstərdi. Lakin biz hələ ona izah tapmalı idik ki, eyni şəkildə yerləşən (yalnız qabığın özündə yerləşən) zədələnmələr necə bu qədər fərqli klinik mənzərələr verir. Bunun səbəbini biz belə bir fərziyyədə axtarırdıq ki, sözdə nitq mərkəzləri tam dağıdıcı olmayan zədələnmələrə bütöv olaraq, funksional dəyişikliklə reaksiya verir. Bu funksional dəyişikliyin növlərini biz Ç.Bastianadan götürdük; o, mərkəzin üç patoloji vəziyyətini qəbul edirdi.

1. Onun assosiativ yolla və ya sensibel qıcıqlandırma ilə oyanış aldıqda iradi impuls vasitəsilə oyanmaması. 2. Onun sensibel qıcıqlandırmadan başqa heç bir yolla oyanmaması. 3. Onun tam oyanmaması.

Sözdə afaziyaların izahı üçün keçirici yolların funksional məqamlarını cəlb etdiyimiz halda, Qraşeyin bir amneziya halını yalnız funksional dəyişikliklə izah etməsini mübahisə etməli olduq. Burada biz həmçinin zədələnmənin topik məqamına işarə etdik və Qraşeyin halını Bastianın modifikasiyalarından birini köməyə çağırmaqla izah etdik.

Bununla biz mərkəzlər və keçirici yollar arasındakı fərqi, həmçinin afaziyalar və amneziyalar arasındakı sərhədi də kənara qoyduq. Bu, qarşımıza nitq aparatının quruluşu haqqında elə başqa bir təsəvvür tapmaq və əsaslandırmaq vəzifəsini qoydu ki, orada pozuntular zamanı həm topik, həm də funksional momentlərin təsiri müəyyən şəkildə nəzərə alınsın.

Biz, beləliklə, Meynertin beyin quruluşu və təsəvvürlərin korteksdə lokalizasiyası haqqında təliminə doğru tənqidi kənaraçıxmadan sonra, nitq funksiyasının istifadə etdiyi xatirələrin başqa bir yerə köçürülə biləcəyi, bununla da onları assosiasiya olunduqları prosesdən qoparmaq mümkün olduğu barədə bir sıra fərziyyələrdən imtina etdik; assosiasiyanın subkortikal ağ dəstə vasitəsilə həyata keçirildiyi və sərhədlənmiş nitq mərkəzlərinin hər hansı yeni qazanımın yerini tutması üçün açıq olan qeyri-funksional sahə ilə ayrıldığı barədəki fərziyyələrdən də. Nitq aparatının quruluşu haqqında təsəvvürümüzün təşkilində bizə sözdə nitq mərkəzlərinin xaricdən (kənarlar boyunca) nitq funksiyasının həyata keçirilməsi üçün vacib olan digər korteks mərkəzlərinə dayandığı, içəridən isə (nüvə istiqamətində) lokalizasiya ilə məşğul olmayan, ehtimal ki, eyni zamanda nitq sahəsi olan bir sahəni əhatə etdiyi müşahidəsi əsaslı surətdə kömək etdi. Nitq aparatı beləliklə, sol hemisferdə eşitmə və görmə sinirlərinin, motor nitq və əl liflərinin kortikal sonluqları arasında qarşılıqlı əlaqəli bir korteks sahəsi fraqmenti kimi qarşımızda açılır. Bu korteks sahələrinə dayanan nitq sahəsinin fraqmentləri (zəruri olaraq qeyri-müəyyən sərhədlər daxilində) patoloji anatomiya mənasında nitq mərkəzləri əhəmiyyəti qazanır, lakin funksiya mənasında yox, çünki onların zədələnməsi nitq assosiasiyasının elementlərindən birini digərləri ilə birləşmədən ayırır ki, bu da nitq sahəsinin mərkəzində yerləşən zədələnmə üçün artıq mümkün olmur. Biz buraya belə bir fərziyyə əlavə edirik ki, bu nitq sahəsi böyük beyin komissurasından olan ağ liflər vasitəsilə sağ hemisferin korteks sahələri ilə bağlıdır və bu əlaqələr eyni zamanda nitq sahəsinin periferik hissələrinə (nitq mərkəzlərinə!) nüfuz edir. Bu nitq sahəsinin daxilində biz yalnız keçirici yolların afaziyalarını – əsasında assosiativ qırılma olan afaziyaları tanıyırıq və heç bir subkortikal zədələnməyə afaziya törətmə qabiliyyəti tanımırıq, çünki nitq sahəsinin periferiyaya yalnız bir öz yolu var, daxili kapsulun dizindən keçən dəstə, onun zədələnməsi anartriya vasitəsilə təzahür edir.

Sonra bu aparatın zədələnməsinin təsirinə baxdıqda gördük ki, zədələnmələr nəticəsində yaranan afaziyalar üç növ ola bilər: 1. sırf verbal, 2. asimvolik və 3. aqnostik afaziyalar. Sonuncu növün qəbul edilməsi bizim nəzəriyyəmizin zəruri tələbi idi; bu nəzəriyyəyə görə, nitq assosiasiyasına hörülmüş elementlərdən birinin sağ və sol korteks sahələrinin eyni vaxtda dağılması, həmin elementin birtərəfli əlaqə düyününün dağılması ilə eyni nəticələrə malik olmalıdır.

Psixoloji nöqteyi-nəzərdən biz sözü elə təsəvvürlər kompleksi kimi qəbul etdik ki, o, özünün sensibel sonluğu (səs obrazı) vasitəsilə obyekt təsəvvürləri kompleksi ilə bağlıdır.

Verbal afaziyanı söz kompleksi daxilində pozulma, asimvolik afaziyanı onun obyekt assosiasiyalarından ayrılması, aqnostik afaziyanı isə nitq aparatının sırf funksional pozulması kimi qeyd etdik.

Və nəhayət, bəzi amillər bu şəkildə qurulmuş aparata zədələrin təsirini nəzərə alaraq ən əhəmiyyətli oldu: söhbət zədənin tam və ya tam olmayan dərəcədə dağıdıcı olub-olmamasından və onun nitq sahəsinin daxilində və ya periferiyasında yerləşməsindən gedir. Əgər o, nitq sahəsinin periferiyasında yerləşirsə (yəni sözdə nitq mərkəzlərindən birində), o zaman topik olaraq təsir edir. Tam və ya tam olmayan dərəcədə dağıdıcı olub-olmamasından asılı olaraq, o, yalnız nitq assosiasiyasının elementlərindən birinin düşməsi ilə təzahür edir və ya Bastianın modifikasiyaları vasitəsilə təsvir edildiyi kimi, bu elementi funksional vəziyyətin dəyişməsi ilə əvəz edir. Əgər zədə nitq sahəsinin mərkəzində yerləşirsə, onda bütün nitq aparatı sadalamağa çalışdığımız funksional pozuntulardan əziyyət çəkir və bunlar öz təbiətinə görə assosiativ mexanizmlərdir.

Mən yaxşı başa düşürəm ki, təqdim olunan tənqidi şərh oxucuda qaneedici təəssürat yarada bilməz. Mən yalnız nitq pozuntularının belə rahat və cəlbedici nəzəriyyəsini sarsmağa çalışdım, bəzi mövqelərin aydınlığına və tamlığına şübhə elementi gətirmək istədim, bilmirəm, buna nail ola bildimmi. Yalnız ümid edirəm ki, təqdim etdiyim baxış bucağı həqiqi münasibətlərə daha çox uyğun gəlir və diqqəti həqiqətən mövcud olan çətinliklərə daha yaxşı yönəldir. Axı hər hansı elmi mövzunun sonrakı işlənməsi məhz belə, aydın şəkildə müəyyən edilmiş problemlər üzərində qurulur. Mən bir neçə cümlə ilə öz mövqeyimin mahiyyətini bir daha ifadə etmək istərdim: Afaziya haqqında əvvəllər yazmış müəlliflərə böyük baş beyin qabığında nitq pozuntularına aidiyyəti olan yalnız bir zona məlum idi. Öz biliklərinin qeyri-kamilliyindən məhdudlaşaraq, onlar nitq pozuntularının bütün müxtəlifliyinin izahını nitq aparatının funksional xüsusiyyətlərində axtarmağa məcbur olurdular. Vernike öz adı ilə adlandırılmış zonanın sensor afaziya ilə əlaqəsini kəşf etdikdən sonra, yəqin ki, bütün bu müxtəlifliyi yalnız lokallaşma münasibətlərindən çıxış edərək başa düşmək ümidi yarandı.[283] Lakin bizə lokallaşma faktının bu cür əhəmiyyəti bir qədər şişirdilmiş göründü və biz nitq aparatının fəaliyyət şərtlərinə yenidən qayıtmağı zəruri hesab etdik.