II. Lokalizasiya (1888)
Nitqin lokallaşdırılması təliminin inkişaf tarixində üçüncü sol frontal qırışığın danışıq nitqi prosesinə münasibəti tamamilə xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Xəstələrdə müşahidə olunan afaziya hallarının böyük əksəriyyətində onlar beyin qabığının bu sahəsinin dağılmasının nəticəsidir; lakin digər tərəfdən, nitq pozğunluqları beynin başqa şöbələrinin zədələnməsindən sonra da müşahidə olunur.
— böyük beyin fizioloqiyasının mübahisəli şöbəsi. Məsələ bundadır ki, böyük beyin qabığının müxtəlif sahələrinə spesifik funksiyalar aid etmək olarmı. İşin mahiyyətinə görə, qabığın hər bir elementi ilk növbədə müxtəlif sinir qıcıqlarının keçdiyi yer kimi nəzərdən keçirilməlidir. Ayrı-ayrı qabıq hüceyrəsinə qıcıqların çatdırıldığı yerlərin və onun sonuncuları yönəltdiyi yerlərin çoxluğunu nəzərə alaraq, hüceyrənin iştirak etdiyi mərkəzi proseslər sahəsi — deməli, həm də onun funksional fəaliyyət dairəsi — az və ya çox dərəcədə müəyyən bir genişliyə malik olmalıdır. Deməli, hər hansı qabıq sahəsinin fərqləndirilən funksiyası, məsələn, hər hansı vəzinin sekretor epiteliyasının funksiyası kimi kəskin məhdudlaşdırılmış ola bilməz. Hər hansı burulmuş sidik kanalcağının epitelial hüceyrəsinin funksiyasını dəqiq müəyyən etmək istəyərək deyirik: «o, sidiyi ifraz edir». Böyük beyin qabıq hüceyrəsi haqqında isə analoji mənada, məsələn, onun hərəkətə impuls göndərdiyini və ya özündə görmə təsviri hasil etdiyini deyə bilmərik. Lakin biz aşağıdakı müddəa ilə kifayətlənməliyik: qabıq hüceyrəsi mərkəzi proseslərdə yalnız iştirak edir — bir halda son effekti əzələ innervasiyası olan proseslərdə, digər halda görmə təəssüratları ilə törədilən proseslərdə.
Hər halda, bu cür kortikal hüceyrə vasitəsilə bir-biri ilə əlaqələnmiş sinir yolları sistemində onlardan biri elə üstün əhəmiyyət kəsb edə bilər və hüceyrənin özü müəyyən bir sinir yolunda elə görkəmli mövqe tuta bilər ki, onun funksiyası daha aydın xarakter alsın. Belə ki, məsələn, mərkəzi qırışıqların və onlara ən yaxın qonşu hissələrin kortikal hüceyrələrindən anatomik cəhətdən müəyyən edilə bilən liflər çıxır ki, bunlar şüalı tacdan, daxili kapsuladan, böyük beyin ayaqcıqlarından, Varoliy körpüsündən, piramidalardan və onurğa beyninin piramidal yollarından keçərək sonuncunun ön boz sütunlarının hərəki hüceyrələri ilə birləşməyə girir.
Artıq bu dəqiq anatomik məlumatlardan çıxış edərək belə nəticəyə gəlmək olar ki, tacşüalı çələngin liflərinin beyin qabığında yayılma sahəsi onların vasitəsilə yerinə yetirilən bədən hərəkətləri ilə xüsusilə yaxın əlaqədədir.
Həqiqətən də, qeyd olunan beyin qabığı sahəsində zədələnmələr insanda skelet əzələlərinin ixtiyari hərəkətinin pozulmasına səbəb olur; digər tərəfdən, qabıq elementləri ilə məhdudlaşan, lokallaşmış elektrik qıcıqlandırılması qeyd olunan beyin sahəsinin müəyyən nöqtələrində müəyyən əzələ qruplarını müəyyən koordinasiyalı fəaliyyət vəziyyətinə gətirir.
Beyin qabığının qeyd olunan sahəsi bu nöqtədə, heç olmasa kəmiyyət baxımından, beyin qabığının qalan hissəsindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqləndiyi üçün, biz onu tam haqlı olaraq beyin qabığının «hərəkət sferası» adlandıra bilərik. Bundan başqa, beyin ağ maddəsində görünən lifli dəstə — sözdə Gratiolet görmə dəstəsi — vasitəsilə ənsə payının qabığı görmə traktının başlanğıcına xidmət edən beyin gövdəsinin qanqliyaları ilə (ön dördbürcükdə, geniculo externo və pulvinar thalami optici-də) birbaşa anatomik əlaqədədir. Bundan əlavə, ənsə payının qabığının geniş zədələnməsindən sonra görmə pozuntuları beynin digər şöbələrinin zədələnməsindən sonra olduğundan qat-qat tez-tez müşahidə olunduğuna görə, düzgün anlayış şəraitində beyin qabığının bu sahəsini «görmə sferası» hesab etmək olar. Bənzər surətdə, hərçənd ki eyni dərəcədə etibarlılıqla deyil, gicgah payının qabığı «eşitmə sferası», substantiae perforatae anticae və Ammon buynuzu nahiyəsindəki beyin qabığı isə «iybilmə sferası» adlandırılır. Birinci halda hələ anatomiya, ikinci halda isə qeyd olunan nahiyələrin patologiyası və fiziologiyası az işlənib hazırlanmışdır.
Bundan əlavə, fizioloji eksperiment, klinik müşahidə və meyit yarılması sözdə «hissedici sahə»ni beyin qabığının elə həmin sahəsinə aid edir ki, «hərəki sahə» də oraya aiddir. Bu bizi heç də təəccübləndirməməlidir, çünki, birincisi, dəridən, oynaqların, vətərlərin və əzələlərin hissiyyat hissələrindən gələn, ətraf üzvlərinin hərəkətlərini müşayiət edən duyğular hərəki təsəvvürlərin yaranması üçün zəruridir; ikincisi, sonuncuların şüur sahəsinə daxil olması ixtiyari hərəkətləri reflektor hərəkətlərdən fərqləndirmək üçün mühüm meyardır.
Frontal payın beyin qabığı ilə ən yaxın əlaqəsi olan funksiyalara dair müəlliflərin baxışları hələ aydınlaşmamışdır.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz müddəalarda bildirdiyimiz müsbət faktlar, lokalizasiya məsələsinin müzakirəsində son dövrlərdə iştirak etmiş tədqiqatçılardan heç biri tərəfindən mübahisəyə məruz qalmayacaq. Rəylərin hələ də kəskin şəkildə ayrıldığı ən əsas mübahisə mövzusu, əsasən, ayrı-ayrı sahələrin sərhədləndirilməsi və hər bir ayrı sahə daxilində funksiyaların daha dəqiq bölüşdürülməsi imkanı məsələləridir. Birinci bəndə gəldikdə, müxtəlif funksiyaların sahələrinin anatomik məlumatlara əsaslanan bu cür "xəritəçəkmə" bölgüsü, çətin ki, mümkün olsun, çünki boz qabığın və beynin ağ maddəsinin quruluşundakı struktur fərqləri, bildiyimiz qədər, onlarda keçidlər çox tədricən aşkar olunur. Buna görə də bu qədər uzağa getmək və məsələn, beyin alın payının zədələnməsindən sonra müşahidə olunan görmə pozuntuları əsasında, beyin qabığının müvafiq sahəsinə görmə üçün arxa pay qabığı ilə eyni əhəmiyyəti aid etmək düzgün olmaz. Belə bir müddəanın təsdiqi üçün, birincisi, bizdə müvafiq anatomik məlumatlar yoxdur; ikincisi, nəzərə almaq lazımdır ki, görmə təəssüratı ilə fəaliyyətə çağırılan mərkəzi proses, müvafiq hərəkət formasında obyektiv şəkildə təzahür etməzdən əvvəl, özünün meydana gəlməsi üçün hələ də müxtəlif mərkəzi əlaqələrin və kortikal keçid stansiyalarının bütövlüyünə və toxunulmazlığına ehtiyac duyur.
Beyin qabığının hər bir ayrı sahəsində funksiyaların daha dəqiq bölgüsünə gəldikdə, bu sahədə ən çox qəbul edilən nəticələr hərəki sahə bölgəsində əldə edilmişdir. Mərkəzi qırışıqların ayrı-ayrı hissələri məhz bununla səciyyələnir ki, hələ ilk hərəki effekti doğuran minimal elektrik qıcıqlandırması hər dəfə tamamilə müəyyən əzələ qrupunu — üz, əl, ayaq əzələlərini və s. işə salır. Bu cür səciyyələnən və məsələn, aşağı ətrafın əzələləri üçün nəzərdə tutulmuş beyin qabığı sahəsi bu əzələlərin «mütləq sahəsi» kimi işarə edilir — daha geniş olan «nisbi sahəsinin» əksinə olaraq; nisbi sahənin hissələrindən çıxış edərək də aşağı ətrafın əzələlərinin yığılmasını almaq mümkündür, lakin bu, qıcıqlandırmanın az və ya çox dərəcədə gücləndirilməsi şərti ilə mümkündür. Beyin qabığının nisbi və mütləq sahələrinin bir-birindən ayrılması müxtəlif patoloji hadisələrin şərh edilməsi üçün də məqsədəuyğun olduğu ortaya çıxmışdır.
Bundan əlavə, ümumi qəbul edilmiş bir faktdır ki, beyin qabığının hər bir hərəki sahəsi bədənin əks tərəfindəki müvafiq əzələ qrupu ilə üstünlük təşkil edən, lakin istisna olmayan əlaqədədir.
Bu maraqlı fakt özünü aşağıdakı misalda aydın göstərir: dovşan beyninin hərəki sahəsində qarşı tərəfdəki ön ətrafı bayıra çevirən əzələlər üçün beyin qabığının mütləq sahəsi mövcuddur. Beyin qabığının uyğun sahəsində qıcıqlandırmanı gücləndirsək, eyniadlı ön ətrafın hərəkətini də alarıq, lakin bu halda fəaliyyət vəziyyətinə simmetrik əzələ qrupu deyil, öz yığılması nəticəsində digər ətrafın hərəkəti ilə bir istiqamətə yönəlmiş hərəkət verən əzələ qrupu gətirilir. Bu effekt elektrik cərəyanının uyğun beyin yarımkürəsində ciddi lokallaşdırılmasından və corporis callosi kəsildikdən sonra da baş verir, deməli, beyin bir tərəfinin şüalı tac liflərinin hər iki ətrafa yönələn hərəki impulsların keçirilməsinə xidmət etdiyinə şübhə ola bilməz.
Bənzər mənalı bir fakt da, hazırda, ehtimal ki, hamı tərəfindən artıq qəbul edilmişdir, görmə sahəsinə aiddir. Bir ənsə payının beyin qabığı dağıldıqdan sonra hər iki torlu qişanın eyniadlı yarımlarında görmə pozğunluqları müşahidə olunur (ikitərəfli eyniadlı hemianopsiya),
Beləliklə, görmə sahəsinin hər bir yarısı hər iki göz vasitəsilə yalnız ənsə payına və üstəlik, əks tərəfə aid olan hissəyə proyeksiya olunur.
Üçüncü sol frontal qırışığın danışıq nitqi prosesinə münasibəti lokalizasiya təliminin inkişaf tarixində tamamilə xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Xəstələrdə müşahidə olunan afaziya hallarının [Afaziya məqaləsinə bax] böyük əksəriyyətində onlar bu beyin qabığı sahəsinin dağılmasının nəticəsidir; lakin digər tərəfdən, nitq pozğunluqları beynin başqa şöbələrinin zədələnməsindən sonra da müşahidə olunur. Afaziyanın müxtəlif formalarını ayırd etməyi öyrəndiyimizdən bəri bilirik ki, üçüncü sol frontal qırışıqla onun ataktik adlandırdığımız və sözlərin tələffüzü üçün zəruri olan hərəki koordinasiyaların pozulmasından ibarət olan forması bağlıdır. Lakin insan nitqi daha mürəkkəb bir prosesdir; onun bərpası üçün ilk növbədə əvvəlki, eyni zamanda alınmış duyğulara uyğun gələn və bizə həm əşyaları yenidən tanımaq, həm də onların optik və ya akustik simvollarını yazıda və ya nitqdə xatırlamaq imkanı verən təsəvvürlərin düzgün assosiasiyası tələb olunur. Deməli, beyin qabığının müxtəlif hissiyyat sahələrində və onlara aid olan assosiasiya lifləri sistemlərində törədilmiş zədələnmələr zamanı afaziyanın müxtəlif formaları nəinki faktiki olaraq mümkündür, həm də birbaşa məntiqi olaraq işin mahiyyətindən irəli gəlir.