III. Kəllə sinirləri haqqında yazılar (1886)

Bu məsələyə müəyyən işıq salan, görünür, Mendel tərəfindən aparılmış son təcrübələrdir. Üz sinirinin nüvəsinin, heç olmasa, qismən atrofiyaya uğramalı olduğu fikrindən çıxış edən Mendel, bir dəniz donuzunda və iki dovşanda, həyatlarının 8-ci günündə, gözlərini açdıqları zaman, bir tərəfdə hər iki qapağı, m. orbicularis palpebrarum və alın əzələsi ilə birlikdə kəsdi, levator palpebrarum superior isə saxladı.

Abducens, nervus (abducere); (n. lat. kimi, f. moteur oculaire externe, (nerf) abducteur; a. abducent nerve, sixth pair; i. abducente sexto paio), uzaqlaşdırıcı sinir, kəllə sinirlərinin altıncı cütü (bax: Kəllə sinirləri), dördüncü mədəciyin dibinin boz səthində orta xəttin (raphe) yanında yerləşən nüvədən başlayır və körpünün (Pons) arxa kənarından çıxır. O, yalnız hərəki sinirdir və gözün xarici düz əzələsini (Rectus externus) innervasiya edir; bu əzələ göz almasını gözün xarici bucağına doğru hərəkət etdirir.

Abducens sinirinin xəstəlikləri xarici düz əzələnin hərəki pozğunluqları ilə təzahür edir. Onun iflici aşağıdakı əlamətlərə görə tanınır:

1) zədələnmiş göz orta xəttdən bayıra hərəkət edə bilmir — tam iflic zamanı; gözün bayıra hərəkəti mümkündür, lakin bayır bucağa qədər deyil, ya da qısa təkanlarla həyata keçirilir — parez zamanı;

2) bir-birinə paralel duran və fiksə edilən əşya bayıra (iflic olmuş əzələ tərəfə) nə qədər çox hərəkət etsə, bir o qədər çox ayrılan qoşa təsvirlərin meydana çıxması. Bu halda diplopiya eyniadlıdır, yəni sağ təsvir sağ gözə, sol təsvir isə sol gözə aiddir;

3) xəstə başını şaquli ox ətrafında iflic tərəfə çevirir. (Bax: Göz əzələlərinin iflici və Çəpgözlük.)

Bir xarici düz əzələnin qıcolması çox nadir hallarda rast gəlinir; kontraktura onun antaqonisti olan daxili düz əzələnin iflici zamanı inkişaf edir. N. abducensin xəstəliktörədici səbəblə hansı yerdə zədələndiyini müəyyən etmək üçün aşağıdakı mülahizələrdən istifadə etmək olar.

Abducens sinirinin (müvafiq olaraq xarici düz əzələnin) kortikal mənşəli iflici müşahidə edilməmişdir. Mərkəzi iflic (uzunsov beyində sinir nüvəsinin zədələnməsi) çox xarakterik bir əlamətə malikdir: zədələnmiş gözün bayıra hərəkətinin mümkünsüzlüyü, digər gözün hər iki gözlə predmeti fiksasiya etdiyi zaman içəriyə dönə bilməməsi ilə müşayiət olunur. Beləliklə, mərkəzi zədələnmə gözlərin yan hərəkətinin tamamilə məhvinə gətirib çıxarır, məsələn, sağ abducens sinirinin nüvəsi zədələnibsə, sağa; bu zaman sol göz, əgər yalnız birini fiksasiya edirsə və ya konvergensiya zamanı, tamamilə sərbəst şəkildə sağa (içəriyə) hərəkət edə bilər. Bu cür hərəkət pozğunluğu assosiasiyalı iflic adlanır.

Hər iki əzələ hərəkətini təmin edən sinirlərin nüvələrinin yaxınlığı səbəbindən patoloji proses (qansızma, şiş) tez-tez birindən digərinə keçir və bununla da hər iki gözün yan hərəkətlərinin məhvinə səbəb olur. Daha tez-tez əzələ hərəkətini təmin edən sinirin periferik hissəsində ifliclərə rast gəlinir. Bu ifliclər kəllədaxili (bazal və ya əsas) və kəllədənkənar (göz yuvası və ya orbital) olaraq bölünə bilər. Fərqləndirici diaqnoz eyni vaxtda mövcud olan digər simptomlar əsasında qoyula bilər.

Xəstəliyin səbəbi Varoliy körpüsündə yerləşirsə, həmin tərəfin uzaqlaşdırıcı sinirinin iflici ilə birlikdə ətrafların çarpaz iflici meydana çıxır; əgər zədə sinirin dura materdən keçdiyi yerdə yerləşirsə, əksər hallarda digər kəllə sinirlərinin də zədələnməsini aşkar etmək mümkündür.

Uzaqlaşdırıcı sinirin ifliclərinin səbəbləri (əksər hallarda periferik) çox müxtəlif xarakter daşıyır. Birinci sırada (bütün göz əzələlərinin ifliclərində olduğu kimi) sifilis, arxa beyin iliyi tabesi (tabes), soyuqdəymə və meningit durur. Graefeyə görə, göz əzələlərinin iflici hallarının yarısı sifilisdən asılıdır — istər mərkəzin xəstələnməsi, istər kəllə əsasında periostit, istərsə də göz yuvasında qumma əmələ gəlməsi nəticəsində. Sifilisi sübut etmək mümkün olmayan yerlərdə ilk növbədə tabes yada düşür; bu zaman uzaqlaşdırıcı sinirin iflicləri çox vaxt xəstəliyin ilk simptomları kimi meydana çıxır; onlar tez-tez özbaşına yox olur, lakin bir müddət sonra onurğa beyin simptomları peyda olur.

Buna görə də uzaqlaşdırıcı sinirin iflicinin soyuqdəymə mənşəli olması ehtimalına qarşı çox ehtiyatlı olmaq lazımdır; buna yalnız «soyuqdəymə»nin şübhə doğurmadığı hallarda yol vermək olar. Görünüşdə tamamilə sağlam olan uşaqlarda meydana çıxan ifliclər ən çox bazilyar meningitin öncülləri kimi qəbul edilməlidir. Aşkar meningitdə tez-tez uzaqlaşdırıcı sinirin birtərəfli və ya ikitərəfli iflici müşahidə olunur, xroniki paximeningitdə də.

Digər səbəblərə görə əzələ iflici: difterit, kəllə əsasında travmatik qansızma, göz yuvasında iltihabi proseslər, çox vaxt kifayət qədər uzaqda yerləşən beyin şişinin təzyiqi, diabet; daha nadir hallarda — qurğuşun zəhərlənməsi. Xarici düz əzələnin anadangəlmə olmaması halları da müşahidə edilmişdir.

Abducens sinirinin iflicinin proqnozu və müalicəsi səbəbdən asılıdır. Sifilis və soyuqdəymə zamanı ümumiyyətlə əlverişli olan proqnoz, tabes zamanı əlverişsizdir, baxmayaraq ki, göz əzələlərinin ifliclərinin uğurlu sağalmasının çox sayda halları tabes ifliclərinin özbaşına yox olmasına aid edilməlidir. Elektrik cərəyanının bilavasitə xəstələnmiş əzələyə tətbiqi, əvvəlcədən koka ilə konyunktivanın həssaslığı ləğv edilərsə, mümkündür.

Accessorius [Onurğa siniri]

Accessorius, onurğa siniri (accedere — ad‑cedere sözündən); (alm. Beinerve; fr. nerf accessoire, ou de Willis, nerf spinal; ing. the recurrent nerve, it. accessorio di Willis). Nervus recurrens Willisii, beyin sinirlərinin on birinci sinir gövdəsi, n. vagus ilə birlikdə foramen jugulare-dən çıxır. Lakin n. accessorius kimi o, yalnız qısa bir məsafədə mövcuddur, çünki həm mərkəzə, həm də periferiyaya doğru iki tamamilə fərqli budağa parçalanır. Yuxarı budaq medulla oblongata-dan, bilavasitə n. vagus-un arxasında, bütöv bir sıra kökcüklər şəklində çıxır; kəllə boşluğundan çıxdıqdan sonra bu hissə yenidən onurğa sinirindən ayrılır və n. vagus-a birləşir (accessorius vagi, bax Vagus).

Aşağı budaq beyinin boyun hissəsindən əmələ gəlir və perpendikulyar yuxarı qalxan budaq yaradır; 5-ci və ya 6-cı boyun sinirindən başlayaraq eninə kökləri qəbul edir və foramen magnum vasitəsilə kəllə boşluğuna daxil olur, burada yuxarı budaqla birləşərək ümumi gövdə (accessorius spinalis) əmələ gətirir. N. accessorii spinalisin mərkəzi və periferik hissəsi yuxarı boyun sinirləri ilə çoxlu anastomozlara malikdir. Bu, tamamilə, ya da heç olmasa əsasən, hərəki sinirdir; onun son budaqları m. sternocleidomastoideus və m. trapezius (cucullaris) əzələlərini təchiz edir. Accessorius vagi haqqında ən yaxşısı n. vagus məqaləsində oxumaqdır, çünki o, onun tərkib hissəsi hesab edilməlidir.

N. accessorius spinalisin zədələnmələri m. sternocleidomastoideus və m. cucullarisdə hərəki pozuntularla təzahür edir. M. sternocleidomastoideus başı əks tərəfə çevirir; bununla o, başı elə əyir ki, çənə qalxır və qulaq uyğun körpücük sümüyünə yaxınlaşır. Əzələnin klonik qıcolması zamanı baş təkanvari hərəklə təsvir olunan vəziyyətə gətirilir; belə qıcolmalar dəqiqədə təxminən 20–30 dəfə təkrarlanır. Tonik qıcolma zamanı baş daim göstərilən vəziyyətdə qalır, bu zaman əzələ bərk ip şəklində qabarır; başın vəziyyətini dəyişmək cəhdləri ağrılarla müşayiət olunur (caput obstipum spasticum).

M. sternocleidomastoideus əzələsinin iflici zamanı baş, əks tərəfdəki əzələnin kontrakturası zamanı olduğu kimi vəziyyətdə olur: deməli, baş xəstə tərəfə çevrilmiş və sağlam tərəfə əyilmiş olur; adətən bu anormal vəziyyət kəskin şəkildə ifadə olunmur. M. sternocleidomastoideus əzələsinin iflici başın iradi olaraq sağlam tərəfə çevrilməsinin çətinləşməsi və ya mümkünsüzlüyü ilə tanınır; passiv şəkildə isə bu hərəkət asanlıqla yerinə yetirilir (caput obstipum paralyticum). Nəhayət, bir əzələnin iflici ilə digərinin kontrakturasının birləşməsi də mümkündür.

Hər iki əzələnin eyni vaxtda yığılması zamanı çənə aşağı düşür; bu hərəkət (başın tərpənməsi) hər iki əzələnin eyni vaxtda qıcolması zamanı da baş verir; müxtəlif vaxtlarda ikitərəfli qıcolma zamanı başın dönməsi növbə ilə hər iki tərəfə doğru icra olunur. Hər iki m. sternocleidomastoidei iflici başın vəziyyətini dəyişmir, lakin başın yan tərəfə dönməsi qeyri-mümkün və ya məhdud olur. Xüsusilə uzanmış vəziyyətdə başı qaldırmaq qeyri-mümkündür; halbuki adətən bu hərəkət zamanı hər iki əzələ qabarıq vallar şəklində əllə hiss olunur.

M. cucullarisin açar hissəsi başı geriyə və eyniadlı tərəfə əyir; bu əzələnin digər hissələri çiyni qaldırır və kürək sümüyünü orta xəttə doğru çəkir. Həmin hərəkətlər əzələnin qıcolması zamanı da müşahidə olunur; bu qıcolma çox vaxt m. sternocleidomastoidei qıcolması ilə birləşir. Əzələnin orta və aşağı hissəsi isə boyun sinirləri ilə innervasiya olunur, ona görə də m. cucullaris iflicinin simptomatologiyası barədə daha yaxşısı bel sinirləri haqqındakı məqalədə oxumaqdır.

N. accessorii xəstəliyi aşağıdakı hallarda baş verə bilər:

a) medulla oblongata daxilində — nüvənin zədələnməsi nəticəsində (bulbar iflici), qansızma, yumşalma;

b) onurğa beynində — boyun hissəsində n. accessorii mərkəzlərinin zədələnməsi nəticəsində (bulbar iflici, amiotrofik yan skleroz və əzələ atrofiyasının onurğa beyni formaları ilə kombinasiya);

c) kəllə boşluğunda və ya dura mater-də ümumi gövdəni zədələyən proseslər nəticəsində. Bu halda simptomlar n. vagi iflicində olduğu kimi olur (bax: bu söz), hər iki boyun əzələsinin atrofiyası və iflici barədə artıq danışmırıq. Bu hadisələri törədən proseslər aşağıdakılar ola bilər: sadə və sifilitik meningit, şiş, kəllə əsasının sümük yeyilməsi və s.;

d) onurğa kanalında n. accessorii-nin yuxarı qalxan onurğa köklərini zədələyən proseslər nəticəsində: meningit, karies, boyun onurğa hissəsinin travması, beyin qişalarından kənarda yerləşən şişlər;

e) onurğa beyni hissəsinin periferik gedişində travma, abses, böyümüş limfa vəziləri tərəfindən sıxılma və xüsusilə tez-tez soyuqdəymə nəticəsində (revmatik nevrit?).

M. sternocleidomastoideus və m. trapeziusun (onun körpücük sümüyü hissəsinin) birtərəfli və ya ikitərəfli klonik qıcolmaları nadir deyil; bu qıcolmalar çox vaxt digər, qonşu əzələ sahələrinin qıcolmaları ilə birlikdə təsadüf edir; onlar funksional mənşəli ola bilər, lakin əksər hallarda onların mənşəyinin səbəbi naməlum qalır. Bu əzələlərin tonik qıcolmaları bəzi hallarda n. accessoriusun qıcıqlanması ilə şərtlənir; bu hallarda onlar iflicin xəbərçisi ola bilər; digər hallarda isə onlar klonik qıcolmalardan inkişaf edir. Caput obstipum spasticum anadangəlmə də olur. — Hər iki əzələnin bütün xəstəlikləri n. accessoriusun xəstəlikləri ilə şərtlənmir. Birincili proqressiv əzələ atrofiyasında m. cucullaris çox tez-tez zədələnir.

Mərkəzi mənşəli ifliclərdə, görünür, n. accessorius tərəfindən innervasiya olunan hər iki boyun əzələsinin güclənmiş tənəffüs hərəkətlərində təzahür edən funksiyası qorunub qalır; əzələnin ixtiyari yığılması isə məhv olur. N. accessorius yan boyun çuxurunda elektriklə asanlıqla qıcıqlandırılır; onun qıcıqlanma qabiliyyəti də orada müəyyən edilə bilər. Bu sinirin ağır zədələnmələrində onun innervasiya etdiyi hər iki boyun əzələsində degenerasiya reaksiyası aşkar edilir.

N. accessorii zədələnmələrinin terapiyası və proqnozu tamamilə etiologiyadan asılıdır. Etiologiyanın qaranlıq qaldığı hallarda zədələnmiş əzələlərin müalicəsini müxtəlif elektroterapevtik tədbirlərlə məhdudlaşdırmaq lazım gəlir. N. accessorii qıcolması zamanı qalvanik müalicəsi müəyyən uğur vəd edə biləcək ağrı nöqtələri nadir hallarda tapılmışdır. Kəskin revmatik caput obstipum zamanı sidikqovucu müalicə, qıcolma halında büzüşmüş əzələnin masajı, antaqonistin güclü faradizasiyası tətbiq olunur. Köhnə kontrakturalarda cərrahi müalicə üsulu qüvvəyə minir. «Funksional» qıcolmalarla ümumi müalicə, narkotik vasitələrin təyin edilməsi və s. yolu ilə mübarizə aparmaq lazımdır. Həmçinin onurğanın boyun hissəsi boyunca qızdırılmış dəmirin tətbiqi də tövsiyə olunur.

Facialis, sif. (facies üz); (n., f. facial; a. faciale; i. facciale), üzə aid olan.

I. Carotis, f. xarici yuxu arteriyası, bax Carotis, III.

II. Glandulae faciales profundae, üzün dərin vəziləri, sayca 6–8, fossa spheno‑maxillaris‑də və udlağın yan divarında yerləşir. Gətirici damarlar kimi onlar göz yuvasının, burun boşluğunun və udlağın limfa damarlarını, foramen spinosum və ovale vasitəsilə isə beynin bəzi limfa damarlarını (Arnold) qəbul edirlər, halbuki onların aparıcı damarları yuxarı yəhər vəzilərinə gedir.

III. Nervus facialis (üz siniri; a. facial nerve; i. nervo facciale; a. Gesichtsnerv), üz siniri, beyin sinirlərinin 7‑ci cütü.

A. Anatomiya: üz siniri, eyni müstəvilərdə bayır və ventral yerləşən uzaqlaşdırıcı və eşitmə sinirlərinin nüvələri kimi, uzunsov beyin nüvəsindən çıxır. Onun kök lifləri nüvədən içəri və dorsal istiqamətə yönələrək mədəciyin dibində yerləşən kompakt dəstə (sinirin diz hissəsi) əmələ gətirir, sonra uzaqlaşdırıcı sinirin nüvəsini dolanır, yenidən bayıra və ventral tərəfə dönərək mərkəzi orqanı körpü ayağının arxa kənarında, uzaqlaşdırıcı sinirin yanında və eşitmə sinirinə çox yaxın tərk edir. Üz sinirinin liflərinin bir hissəsini bilavasitə uzaqlaşdırıcı sinirin nüvəsindən alıb-almaması məsələsi hələ də həll olunmamış qalır*.

*) Bu məsələyə müəyyən işıq, görünür, Mendelın son təcrübələri salır. Mendel belə bir fikirdən çıxış edərək ki, üz sinirinin nüvəsi, heç olmasa, qismən atrofiyaya uğramalıdır, əgər onun innervasiya etdiyi əzələlər götürülərsə, bir dəniz donuzunda və iki dovşanda, həyatlarının 8-ci günündə, gözlərini açdıqları zaman, bir tərəfdə hər iki qapağı, m. orbicularis palpebrarum və alın əzələsi ilə birlikdə kəsdi, levator palpebrarum superior isə saxlanıldı. 10 ay sonra heyvanlar öldürüldü, bu zaman üz sinirinin nüvəsi normal və hər iki tərəfdə eyni olduğu aşkar edildi, halbuki uyğun göz hərəkəti sinirinin nüvəsi degenerasiyaya uğramış oldu. Deməli, dəniz donuzunda və dovşanda üz sinirinin yuxarı kökü üz nüvəsindən deyil, göz hərəkəti nüvəsinin arxa hissəsindən əmələ gəlir. Əgər indi fərz etsək ki, eyni münasibət insanda da mövcuddur, onda apopleksiyadan sonra hemiplegiyada sinirin yalnız üz nüvəsindən əmələ gələn hissəsinin iflic olması faktı, yaxud bulbar iflicdə üz sinirinin yalnız aşağı hissəsinin zədələnməsi bizi artıq təəccübləndirməyəcək. Sonuncu fakt sadəcə onunla izah olunur ki, xəstəlik prosesi adətən göz hərəkəti nüvəsinə çatmır.

Üz sinirinin periferik gedişi mərkəzi gedişindən heç də az dolaşıq deyil. İlk növbədə onun gövdəsi eşitmə sinirinin yanında, onunla n. intermedius Wrisbergii vasitəsilə əlaqədə olan daxili eşitmə keçidinə daxil olur; buradan o, qayalı sümüyün Fallop kanalı ilə gedərək təbil boşluğunun daxili divarına, oval pəncərənin üzərinə düşür və stilomastoid dəlikdən xaricə çıxır. Artıq qulaqaltı vəzinin maddəsinə daxil olaraq, orada pes anserinus major adı ilə tanınan periferik budaqlarına ayrılır.

Üz siniri sümük kanalı boyunca öz yolu ilə gedərkən bir çox budaq verir, o cümlədən üçlü sinirin ikinci budağına aid ganglion sphenopalatinum-a gedən petrosus superficialis major və geriyə, təbil boşluğundan keçərək üçlü sinirin üçüncü budağına məxsus dil sinirinə qoşulan sözdə təbil simi. Bu iki sinirdən başqa, üz sinirini üçlü, eşitmə, azan və ehtimal ki, həmçinin dil-udlaq siniri ilə birləşdirən başqa budaqlar da mövcuddur. Lakin bu birləşmələrin bəziləri yalnız zahiri görünüşdür.

Üz siniri əsasən hərəki sinirdir; o, üzün bütün xarici əzələlərini, kəllə örtüyünü, qulağın xarici əzələlərini, m. stapediusu, damaq əzələlərinin bir hissəsini, ikiqarınlı əzələnin arxa qarıncığını və platysma myoidesi təchiz edir. Bundan başqa, o, alt çənə və dilaltı vəzilər üçün ifrazat liflərini özündə saxlayır və ona bitişik təbil simi vasitəsilə dilin ön hissəsinə həssas və dad lifləri göndərir.

B. Üz sinirinin xəstəlikləri. Üz iflici bütün müşahidə olunan ifliclər içərisində ən tez-tez rast gəlinən və bir çox cəhətdən ən maraqlısı təşkil etdiyindən, o, burada daha ətraflı şərhini tapacaqdır. Üz iflici (sinirin orqanik xəstəliyi nəticəsində) mərkəzi və ya periferik mənşəli ola bilər.

Birinci halda patoloji proses üz sinirinin liflərini körpüdən yuxarı beyin qabığına doğru mərkəzi yolunda zədələyir və körpüdə bütün hərəki kəllə-beyin yollarının çarpazlaşması baş verdiyi üçün iflic zədələnmənin əks tərəfində baş verməlidir. İkinci halda iflic patoloji prosesin olduğu tərəfdə yerləşir və aşağıdakıları əhatə edə bilər: 1. üz sinirinin nüvəsini (nüvə iflici); 2. onun uzunsov beyindəki kök dəstələrini; 3. kəllə boşluğundakı gövdəsini (kəllədaxili iflic) və 4. qayalı sümükdə və ya ondan kənarda periferik hissəsini (dar mənada periferik iflic). Sinirin sadalanan 4 yerdən bu və ya digərində zədələnməsi mahiyyət etibarilə eyni mənzərəni — üzün periferik iflici mənzərəsini verir ki, onun daha dəqiq lokalizasiyası yalnız aşağıda göstərilən bəzi xüsusiyyətlərə münasibətdə mümkündür. Əsas məsələ isə yenə də mərkəzi və periferik iflic arasındakı fərq olaraq qalır.

1. Üzün mərkəzi iflici aşağıdakı xüsusiyyətləri göstərir:

a) əksər hallarda o, o qədər də güclü inkişaf etməmişdir, yəni əsasən parez xarakteri daşıyır;

b) o, qəribə bir şəkildə yalnız burun və ağız dəliklərinin ətrafındakı əzələləri zədələyir, göz yarığının və alnın əzələlərinə toxunmur;

c) sinirin və əzələlərin elektrik oyanıqlığı dəyişməmişdir;

d) yarımiflic olmuş əzələlər heç vaxt atrofiyaya məruz qalmır;

e) iflic olmuş əzələlərin reflektor hərəkətliliyi saxlanılır;

f) üz sinirinin iflici adətən digər beyin hadisələri ilə müşayiət olunur, ən çox dilin çıxarıldıqda iflic olmuş tərəfə meyl etməsi ilə.

b) bəndində verilmiş müddəa belə başa düşülməməlidir ki, göz yuvalarının və göz qapaqlarının dairəvi əzələsi, eləcə də alın əzələsi beyin iflicində heç iştirak etmir. Əksinə, üz sinirinin mərkəzi iflicində bu əzələlər, həmişə olmasa da, çox vaxt müəyyən dərəcədə zəiflik aşkar edir. (Zədələnmiş tərəfdə göz yarığı digər tərəfdəki kimi tam qapanmır və demək olar ki, bütün hallarda xəstələr bir gözü ayrıca yummaq qabiliyyətini itirirlər.) Lakin bu pozuntular ağız nahiyəsindəkindən zəif inkişaf edir; onlar yalnız mərkəzi iflicin başlanğıcında aşkar olunur və bir neçə gündən sonra yox olur.

Üz sinirinin mərkəzi iflici beyin xəstəliyinin və ya böyük beyin yarımkürələrindən birinin zədələnməsinin ən tez-tez rast gəlinən və eyni zamanda ən əlamətdar əlaməti olub, belə ki, üz əzələlərinin mimik aparatı beynin bir yarısının funksional yararlılığına ən həssas reaktiv kimi qəbul edilməlidir. Bu iflic adətən yalnız psixi əlamətlərlə təzahür edən proseslərdə meydana çıxır, yaxud uşaqlıqda qazanılmış olduqda, vaxtilə baş vermiş beyin prosesinə (uşaq ensefaliti, epileptiklər) işarə edir.

Dilin və ətrafların parezi ilə birləşmədə mərkəzi iflic hemiplegiyanın ümumi mənzərəsində dəyişməz bir cizgi təşkil edir ki, bu da dar bir sahədə hərəki yolun zədələnməsi hesabına aid edilməlidir. Beynin orqanik xəstəliklərində üz iflicinin tez-tez baş verməsi ilə kəskin kontrast onun funksional isterik ifliclərdə nadirliyini (daha doğrusu, olmamasını) təmsil edir.

Həqiqətən də, üz sinirinin beyin mənşəli iflicinin olmaması orqanik və isterik hemiplegiyalar arasında ən mühüm fərqləndirici məqamdır. Şübhəsiz ki, sonuncu formada da üzün hər iki yarısının innervasiyasında qeyri-bərabərlik müşahidə olunur; lakin bu, iflicdən deyil, üzün bir yarısının tonik, klonik titrəmələrlə kəsilən qıcolmasından asılıdır ki, buna dilin güclənmiş və qıcolmalı kənara çıxması da qoşulur. İsterik xəstələrdə dodaqların və dilin bu birtərəfli qıcolması bəzən hemiplegiya tərəfində, bəzən də sağlam tərəfdə baş verir; sonuncu halda qarşımızda o qəribə hadisə durur ki, çıxarılmış dil orqanik ifliclərdə olduğu kimi xəstə tərəfə deyil, sağlam tərəfə meyl edir.

Üz sinirinin mərkəzi parezlərini tanıyarkən aşağıdakı ehtiyat tədbirini unutmaq olmaz. Biz insanlarda üz cizgilərində, burun qırışığının dərinliyində, ağız künclərinin vəziyyətində və s.-də qeyri-mütənasibliyə tez-tez rast gəlirik ki, bunlar heç də patoloji əhəmiyyət daşımır, yalnız vərdişin və ya sırf morfoloji asimmetriyanın ifadəsidir. Bu asimmetriyalar çox vaxt təkcə sakit üzdə deyil, həm də mimik hərəkətlər zamanı nəzərə çarpır. Halbuki bizdə bu qeyri-adi üz qeyri-mütənasibliyinin mərkəzi parezdən ayırd edilə biləcəyi etibarlı əlamətlər yoxdur.

2. Üz sinirinin periferik iflici aşağıdakı ümumi əlamətləri təqdim edir: 1) o, asanlıqla yüksək inkişaf dərəcələrinə çatır (üz sinirinin tam iflici); 2) o, üzün həm yuxarı, həm də aşağı yarısını eyni dərəcədə zədələyir; 3) üz sinirinin və əzələlərin elektrik oyanıqlığı sadə zəifləmədən tam tükənməyə qədər dəyişir; 4) iflic olmuş əzələlər atrofiyaya uğrayır; 5) əzələlərin reflektor yığılma qabiliyyəti boğulur (gözlərin reflektor bağlanması); 6) hərəki sahədəki dəyişikliklərlə yanaşı, üz sinirinin periferik hissəsinin anatomiyasında öz izahını tapan başqa dəyişikliklər də mövcud ola bilər. — Güclü inkişaf etmiş periferik üz iflici istirahət zamanı aşağıdakı mənzərəni verir: iflic olmuş üz yarısı hamar və ifadəsiz görünür; alındakı qırışlar, həmçinin göz qapaqları ətrafındakı büküşlər hamarlanmış, göz alması adətə nisbətən daha çox açılmış, burun-dodaq qırışığı düzlənmiş, ağız bucağı sallanmış, burun və ağız sağlam tərəfə əyilmişdir. Mimik hərəkətlər yalnız üzün bir yarısı tərəfindən icra olunur. Daha yüngül iflic zamanı üz, istirahət vəziyyətində olduqda, demək olar ki, heç dəyişmiş görünmür, lakin bunun əvəzində xəstəni mimik hərəkətlər etməyə məcbur etdikdə iflic çox parlaq şəkildə üzə çıxır.

Bu zaman aşkar olunur ki, iflic olmuş tərəfdə alın qırışa yığıla bilmir, göz tam qapanmır və göz qapaqlarını yummağa cəhd edərkən yuxarıya doğru çevrilir. Birləşdirici qişanın açıq vəziyyətdə qalması və göz almasının müdafiəsi üçün zəruri olan göz qapaqlarının qapanmasının mümkünsüzlüyü asanlıqla konyunktivanın kataral xəstəliklərinə gətirib çıxarır, aşağı göz qapağının çevrilməsi nəticəsində isə göz yaşları göz yaşı kanalı vasitəsilə axıdıla bilmir və yanaqlar boyunca axır. Göz hətta yuxu zamanı da açıq qalır (lagophthalmus), iflic olmuş tərəfdə burun qanadı dərin nəfəs alma zamanı şişmir, buna görə xəstələr iy bilməkdə çətinlik çəkirlər.

Onlar nə fit çala, nə də şamı söndürə bilirlər və s.; nəfəs verərkən yanaq şişir, lakin dodaqların kifayət qədər bağlanmaması səbəbindən ixtiyari surətdə şişirdilə bilmir; nitq aydın deyil, çeynəmə zamanı tikələr dişlərdə saxlanılmır, diş ətləri ilə yanaq arasına düşür; içmə zamanı maye iflic olunmuş tərəfdə ağızdan axır.

Təsvir olunan üz əzələlərinin iflici hadisələri sinirin stilomastoid dəliyindən bu tərəfdə zədələnməsi halında baş verir. Əgər proses siniri daha yüksək yerdə, onun Fallop kanalından keçdiyi yolda zədələyirsə, o, həm də təbil simininin, n. petrosus superficialis və n. stapedius-un iştirakına aid edilməli olan başqa hadisələrə səbəb olur.

Bura aiddir: 1) dilin iki ön hissəsində dad hissinin zəifləməsi (görünür, həmin yerdə toxunma hissinin də zəifləməsi ilə birlikdə), iflic olmuş tərəfdə ağızın quruluğu (təbil simi); 2) xırda dilciyin əyilməsi və xəstə tərəfdə damaq qövslərinin hərəkət qabiliyyətinin azalması (n. petrosus superficialis); 3) eşitmə kəskinliyinin qeyri-normal olması, çox vaxt qulaqda subyektiv küylərlə birlikdə (m. stapediusa gedən sinir).

Bu əlamətlərdən birinin və ya bir neçəsinin meydana çıxması sinir zədələnməsi yerini Fallop kanalına aid etmək hüququ verir və ümumilikdə proqnozu pisləşdirir. Əgər üz siniri kəllə boşluğunda və ya eşitmə keçidində zədələnmişsə, üz iflici ilə eyni vaxtda əksər hallarda ona sıx bitişik olan eşitmə sinirinin (və dəhliz sinirinin) də zədələnməsi aşkar edilir.

Lakin daha çox hallarda eşitmə pozğunluğu ilə üz iflici arasında tamam başqa bir əlaqə mövcuddur. Belə ki, eşitmə pozğunluğu qayalı sümüyün xəstəliyinin eşitmə orqanına qonşu olan üz sinirinə keçməsinin nəticəsidir. Diqqətəlayiqdir ki, bəzi diqqətlə tədqiq edilmiş hallara görə, üz sinirinin beyin əsasında zədələnməsi dad pozğunluğuna səbəb olmur. Buradan sanki belə çıxır ki, üz sinirinin qayalı hissəsində yerləşən təbil simi bu sinirə tamamilə yaddır və ondan təkcə periferiyada deyil, həm də mərkəzdə ayrıdır.

Hər iki üz sinirinin eyni vaxtda xəstələnməsi üzün sözdə dipləgiyasını yaradır ki, bu zaman üz öz mimikasını itirir və maska hərəkətsizliyi alır. Nadir hallarda bu dipləgiya hər iki uzaqlaşdırıcı sinirin iflici ilə eyni vaxtda, anadangəlmə və ya doğuş zamanı əldə edilmiş vəziyyət şəklində mövcud olur.

Üz əzələlərinin ilkin xəstəliyi hallarında da buna bənzər mimiki hərəkətsizlik müşahidə olunur ki, bunlar üz sinirinin iflici hesabına deyil, əzələ atrofiyası hesabına aid edilməlidir (bax: Atrofiya).

Etiologiya: bu baxımdan birinci yer, şübhəsiz ki, «hava cərəyanı və soyuqdəymə»yə məxsusdur. Soyuq, hava keçən bir otaqda bir neçə saat keçirdikdən sonra, havanın güclü hərəkəti şəraitində dəmir yolu ilə səfər etdikdən və s.-dən sonra tez-tez «revmatik» üz iflicinin inkişaf etməsi ən kiçik bir şübhəyə belə yer qoymur.

Bu iflicin anatomik əsasını sinir qılıfının iltihabi zədələnməsində, perinevritdə görürlər və onun ən tez-tez yerləşdiyi yer, görünür, sinirin stilomastoid dəlikdən çıxdığı nahiyədir. Lakin bəzi hadisələrə (təbil simininin zədələnməsi) əsasən, proses çox vaxt Fallop kanalının içərisinə də yayılır.

Bundan sonra, bədəndə qayalı sümük boyunca uzanan sinir tez-tez birbaşa travmalardan, qulaq ətrafı vəzilər nahiyəsində şişlər və irinliklərin inkişafından, şişmiş limfa vəzilərinin təzyiqindən və s. səbəblərdən xəstələnir. Yeni doğulmuşlarda üz iflici bəzən maşanın qoyulmasının nəticəsi olur; lakin bu halda o, əlverişli proqnoz verir.

Öz-özünə aydındır ki, üz sinirinin periferik budaqlarının zədələnməsindən (travmalar, cərrahi əməliyyatlar zamanı) üzün qismən iflicləri inkişaf edə bilər. Nəhayət, bu sinirin birbaşa iltihabi xəstəliyi halları, məhz infeksion polinevrit zamanı müşahidə olunur (bax: Polyneuritis).

Öz-özünə aydındır ki, üz sinirinin qayalı sümükdən keçən hissəsi bu sümüyün bütün xəstəliklərində (sınıq, qanaxma, sümük yeyilməsi, sifilitik periostit) iştirak edə bilər; lakin ən çox daxili qulağın xəstəliklərində, onun irinli iltihabında zərər çəkir. Eyni şey təbil boşluğunun sadə kataralarında da baş verirmi — bu şübhəlidir.

Kəllə əsasında üz siniri, ümumiyyətlə, beyin əsasındakı sinirlərin iflicinə səbəb olan bütün zərərli təsirlərə məruz qalır: sifilis, xroniki və irinli meningitlər, əsasın sınığı, uzaq yerdə olsa belə, şiş və ya anevrizma tərəfindən sıxılma.

Sinirin nüvə xəstəliyi (bəzən hər iki tərəfdə) xroniki bulbar iflicində, uzunsov beyində qansızmalarda və şişlərdə müşahidə olunur. Hərəkət yolunun Varoliy körpüsü boyunca zədələnməsi nəticəsində, ətrafların çarpaz iflici ilə yanaşı, üzün çarpaz olmayan iflici (hémiplégie alterne Gubler) baş verə bilər.

Arxa beyin qurdu xəstəliyində üz sinirinin iflici nisbətən nadir hallarda müşahidə olunur. Buna əlavə etmək qalır ki, son vaxtlar belə bir fərziyyə irəli sürülmüşdür ki, periferik üz siniri iflicinin etiologiyasında anadangəlmə nevropatik meyillilik böyük rol oynayır.

Proqnoz. Revmatik mənşəli ifliclərdə elektrik müayinəsi proqnozun qiymətləndirilməsi və müalicənin müddəti üçün etibarlı rəhbər rolunu oynayır. Elektrik sınağının nəticələrinə uyğun olaraq üz sinirinin iflicinin yüngül, ağır və orta formaları fərqləndirilir. Elektrodiagnostika üz ifliclərində ona görə bu qədər mühüm əhəmiyyət kəsb edir ki, həm bu sinirin özünün gövdəsi, həm də onun budaqları və onunla təchiz olunan ayrı-ayrı əzələlər elektrik müayinəsi üçün asanlıqla əlçatandır.

Yüngül iflic formalarına sinirin və onun təchiz etdiyi əzələlərin elektrik oyanıqlığının heç bir dəyişikliyə məruz qalmadığı hallar aid edilir. Onların hamısı istisnasız olaraq 2–3 həftə ərzində sağalır (əgər periferik mənşəlidirsə). Bunun əksinə olaraq, ağır iflic formaları «degenerasiya reaksiyası» adı ilə tanınan elektrik oyanıqlığı dəyişiklikləri ilə xarakterizə olunur.

Bu dəyişikliklər və onların qanunauyğun inkişafı əsasən üz iflicləri üzərində öyrənildiyindən, burada onlar haqqında qısaca xatırlatmaq artıq olmaz. «Deqenerasiya reaksiyası» zamanı sinirin qıcıqlandırılmasının nəticələri ilə əzələlərin özlərinin bilavasitə qıcıqlandırılmasının nəticələri arasında ciddi fərq qoymaq lazımdır. İflicin başlanğıcından bir neçə gün sonra sinir qalvanik və faradik cərəyanlara qarşı oyanıqlığın açıq-aşkar azalması aşkar edir. Nəhayət (10–14 gündən sonra) o, tamamilə oyanmaz hala gəlir; sinirə tətbiq edilən ən güclü cərəyanlar əzələyə ən kiçik bir təsir göstərmir.

Əzələ ilə isə başqa cür olur. Sinirin oyanıqlığının zəifləməsi ilə paralel olaraq əzələnin birbaşa faradik qıcıqlandırıcılara həssaslığı əvvəlcə azalır, sonra isə tamamilə itir. Əksinə, əzələlərin birbaşa qalvanik oyanıqlığı yalnız birinci həftədə aşağı düşür, ikinci həftədən başlayaraq isə əzələ birbaşa qalvanik qıcıqlandırıcılara hətta normaldan da daha çox dərəcədə oyanıq olur, lakin onlara sürətli deyil, ləng yığılmalarla cavab verir.

Digər bir xüsusiyyət, daha az sabit və eyni zamanda daha az əhəmiyyətli olan, əzələnin anodla eyni dərəcədə, hətta normal şəraitdə daha güclü qıcıqlandırma doğuran katoddan daha çox həyəcanlanmasıdır. Beləliklə, degenerasiya reaksiyasının meydana çıxması hətta revmatik üz ifliclərində belə proqnozu xeyli pisləşdirir. Normal reaksiyanın bərpası yalnız 4–6 aydan sonra baş verir, lakin bu, natamam və ya sıfıra bərabər ola bilər.

Orta formalara əzələlərin degenerasiya reaksiyası verdiyi — faradik həyəcanlığın itirilməsi və qalvanik həyəcanlığın güclənməsi, ayrı-ayrı yığılmaların müddətinin dəyişməsi — lakin sinirin həyəcanlığının sönmədiyi hallar aid edilir. Bu orta formalar əlverişli proqnoza yol verir, xüsusən elektrik müalicəsi zamanı, və 4–6–8 həftədən sonra sağalır.

Ağır üz ifliclərində iflic olunmuş əzələlərin sıxılması (sıxılma) halları tez-tez müşahidə olunur ki, bunlar ilk baxışda elə təəssürat yarada bilər ki, guya əslində qarşı tərəf — sağlam tərəf iflic olmuşdur. Mimika hərəkətliliyinin yoxlanılması, üz sinirinin elektrik müayinəsi, eləcə də sıxılmış əzələlərin müqavimət gücünün təyini — bu kimi səhvlərdən qaçmaq üçün vasitələrdir. Bundan başqa, üzün sıxılmış əzələləri üzərində tez-tez qıcolmalar keçir.

Elektrik oyanıqlığının dəyişməsi ilə paralel olaraq iflic olmuş əzələlərin atrofiyası gedir ki, bu da ağır hallarda və xəstəliyin uzun sürdüyü zaman öz-özünə nəzərə çarpır. Revmatik sinir iflicinin müalicəsində birinci yeri elektrikə vermək lazımdır. O, şübhəsiz ki, zədələnmiş sinir sahəsində bərpa prosesini sürətləndirir; bir çox hallarda hər seansdan sonra hərəkətliliyin getdikcə daha çox yaxşılaşdığını gözümüzlə görə bilirik.

İki cərəyandan hansının, qalvanik, yoxsa faradik cərəyanın daha yaxşı nəticə verdiyini söyləmək çətindir; lakin ümumilikdə əzələlərin hələ də yığılma ilə cavab verdiyi cərəyandan istifadə etmək lazımdır. Həmçinin elektrik müalicəsinin əzələlərin mexaniki müalicəsi (masaj) ilə müşayiət olunması da artıq olmaz. Sonuncu mimika pozğunluğuna da əlverişli təsir göstərir. Hətta üz iflicinin köhnəlmiş formaları da elektrik müalicəsinə tab gətirir.

Ardıcıl hallarda masaj və qalvanizasiya tətbiq edilməlidir, faradik cərəyandan çəkinmək lazımdır. Təzə revmatik iflicdə qançıxarma və tərlədici vasitələr (isti vanna, buxar qoyma, pilokarpin yeritmə) sınaqdan keçirilə bilər. Digər səbəblərdən asılı olan üz iflici formalarının müalicəsi isə, təbii ki, hər ayrı halın etiologiyasına uyğunlaşdırılmalıdır.

a) Vena f. anterior arxa üz venası ilə (aşağıda b-yə bax) ümumi üz venasını (b-yə bax) əmələ gətirir. Daxili çənə arteriyasına uyğun olaraq, v. f. anterior burun kökünün yan tərəfindən vena angularis şəklində başlayır və alt çənə bucağına doğru enir. Ona göz qapaqlarından, burundan, dodaqlardan, yanaqlardan, çənədən və damaqdan gələn venalar, həmçinin vena ranina tökülür.

b) Vena f. communis yuxarıda deyildiyi kimi əmələ gəlir və aşağı çənə bucağından yuxarı boyun üçbucağı boyunca əyri şəkildə daxili yuxu venasına doğru qısa gövdə şəklində gedərək, öz yolu boyunca yuxarı qalxanvari venanı, udlaq venalarını və dil venasını qəbul edir.

c) Vena f. posterior, ön üz venası ilə (bax a) birlikdə ümumi üz venasını (bax b) təşkil edərək, sümük çıxıntısının kökündə səthi və orta gicgah venalarının birləşməsindən əmələ gəlir, qulaqyanı vəzi vasitəsilə alt çənə bucağına doğru gedir və orada iki budağa ayrılır; bunlardan biri xarici boyun venasına, digəri isə ön üz venasına (bax a) keçir. O, gicgahdan, qulağın önündəki sahədən, qulaqyanı vəzidən və üzün ön üz venası sferasına aid olmayan hissələrindən qanı axıdır.

Tic douloureux [Üz spazmı]

Tic douloureux, tic convulsif, tic facial (a. üz qıcolması; i. üz nevralgiyası; fr. tic spasmodico della faccia, tic facciale),

üz sinirinin qıcolması. Üz siniri tərəfindən innervasiya olunan əzələlərin klonik qıcolmaları bu əzələlərin parezi və ya iflici ilə yanaşı rast gəlinir: 1. üz siniri mərkəzlərini zədələyən beyin qabığının ocaqlı xəstəliklərində (kortikal epilepsiya); 2. sinir gövdəsinin dezorqanizasiya edən və eyni zamanda qıcıqlandıran (irritasiya edən) zədələnmələrində (paximeningit, şişlər, anevrizma ilə sıxılma); 3. üz əzələlərinin periferik iflicinin kontraktura ilə nəticələnən natamam sağalmasında (bax: Üz sinirinin iflici).

Daha mühüm və daha tez-tez rast gəlinən hallar isə üz əzələlərinin qıcolmasının müstəqil və ya reflektor nevroz kimi meydana çıxdığı, üzvi dəyişikliklərlə şərtlənmədiyi, deməli, təsvir olunan xəstəliyin xüsusi formasını təşkil etdiyi hallardır. Bu cür qıcolmalar simptomların böyük müxtəlifliyini aşkar edir. Üz əzələlərinin lokal, qismən və diffuz qıcolmasını fərqləndirmək məqsədəuyğundur.

Sonuncuların tam qıcolması birtərəfli olub tutmalar şəklində meydana çıxır. Üz siniri tərəfindən innervasiya olunan bütün əzələlər güclü faradik cərəyanın təsiri altında olduğu kimi şiddətli surətdə yığılmağa başlayır, qısa müddət tonik gərginlik vəziyyətində qalır və sonra qəflətən boşalır və ya bir‑birinin ardınca gələn bir neçə yığılma verir. Tutmalar ya öz‑özündən, ya da hər hansı bir fəaliyyət, həyəcan, mimik hərəkət nəticəsində baş verir; onlar ağrı ilə müşayiət olunmur və iradə gücü ilə yatırıla bilməz.

Üz sinirinin qismən qıcolması yalnız ayrı-ayrı üz əzələləri ilə məhdudlaşır, ən çox — göz qapağının dairəvi əzələsi və ya m. frontalis; çox vaxt ikitərəfli, həmçinin növbələşən olur. Belə hallarda qəflətən üzdə qrimasabənzər təhrif meydana çıxır, təxminən — ağızın hər iki küncünün yuxarı sıçrayışı, qısa tonik yığılma dövründən sonra yox olur.

Diffuz qıcolma üzün hər iki tərəfinin bütün əzələlərinə yayılır, lakin onunla xarakterizə olunur ki, kontraktura hər dəfə yalnız bir neçə əzələni əhatə edir; bununla yanaşı, üz əzələləri üzrə çox vaxt bir-birinin ardınca davamlı surətdə gedən yığılma dalğaları keçərək bəzən sadə, bəzən daha mürəkkəb hərəkətlər (qrimasalar) əmələ gətirir. Çox vaxt üzün diffuz qıcolması ilə yanaşı boyun və ənsə (boyun arxası) əzələlərinin qıcolması da müşahidə olunur.

Bu qıcolmaların etiologiyası hələ tam aydınlaşdırılmamışdır. Daha çox sırf yerli əzabları təmsil edən tam və qismən formalarda adətən üçlü sinir sahəsində qıcıqlanma hallarını müəyyən etmək mümkün olur ki, bunlar da çox vaxt müəyyən nöqtələrin təzyiq zamanı ağrılılığı ilə aşkar edilir; beləliklə, n. facialis qıcolması bəzən üçlü sinirin və ya onun budaqlarından birinin nevralgiyasına qoşulur. Eyni zamanda, digər hallarda çənə qövsündə ağrılı nöqtələr, dişlərin kariyesi və buna bənzər qıcıqlanma mənbələri mövcud olur ki, bunların aradan qaldırılması bəzən xəstəliyin özünün müalicəsinin ən yaxşı üsulu olur.

Digər bir sıra hallarda tutmanın baş verməsinə və kəsilməsinə burun çanaqlarının xroniki şişkinliyinin təsiri olduğu görünür. Yalnız göz qapağının dairəvi əzələsi ilə məhdudlaşan qismən tutmada tez-tez akkomodasiyanın həddindən artıq gərginliyi, astiqmatizm və korreksiya olunmamış hipermetropiya müşahidə edilir və müalicəyə uyğun istiqamət verir.

Üzün tic hallarının digər növləri, xüsusilə diffuz formaları, əsas cəhətlərinə görə ümumi nevropatik meyilliliyin ifadəsi kimi qəbul edilməlidir. Bu hallar müalicəyə az əlverişlidir və ümumiyyətlə, üz sinirinin qıcolmasının bilavasitə terapiyası uğurlarla o qədər də zəngin deyil. Lokal qıcolma zamanı artıq sınaqdan keçirilmiş üz sinirinin dartılması tamamilə məqsədəuyğun olmadığı aşkar edilmişdir.

Son dövrlərdə Weir Mitchell tərəfindən üz dərisinin təkrar soyudulması təklif edilmişdir. Üz əzələlərinin diffuz və ümumiyyətlə bütün formaları, bütövlükdə, bütün həyat boyu davam edən bir əziyyət təşkil edir və zaman-zaman ümumi vəziyyətin pisləşməsi ilə kəskinləşir, zaman-zaman yumşalır və ya hətta tamamilə yox olur. Xəstəliyin başlanğıcı, əksər hallarda, uşaqlıq yaşına aiddir.