Yuxu və folklor (D.E.Oppenheym ilə birlikdə)

Penisin silah, bıçaq, xəncər və s. şəklində təsviri bizə cinsi əlaqədən çəkinən qadınların həyəcanlı yuxularından tanışdır, həmçinin nevrotiklərin saysız-hesabsız fobiyalarının əsasında durur. Lakin bu yuxunun mürəkkəbliyi bizi artıq həyata keçirilmiş interpretasiyalara əsaslanan psixoanalitik interpretasiya cəhdinə sövq edir. Bu zaman unutmamalıyıq ki, biz hekayənin özünün materialından kənara çıxmalı olacağıq və deməli, nəticələrimiz qismən öz etibarlılığını itirəcəkdir.

Bu məqalənin, Freydin Vyanalı professor D.E.Oppenheym ilə birlikdə yazdığı əsərin mövcudluğu 1956-cı ilin yayında aşkar edilmişdir; o zaman Oppenheymin qızı, sonralar Avstraliyaya köçmüş xanım Liffman onu Nyu-York nəşriyyatlarından birinə vermişdi. Tezliklə əlyazmanı Ziqmund Freyd Arxivinin direktoru doktor Bernard L. Pasella almışdı və onun səxavəti və Arxivin katibi doktor K.R.Eyslerin əvəzsiz dəstəyi sayəsində biz bu əsəri Standard Edition-a daxil edə bildik.

David Ernst Oppenheym, Freydin bu məqalə üzrə həmmüəllifi, 1881-ci ildə müasir Çexoslovakiyanın ərazisində yerləşən Brünndə anadan olmuşdur. O, klassik filologiya üzrə təhsil almış və Vyanadakı ali təhsil müəssisəsi olan Akademik Gimnaziyada professor olmuş, burada yunan və latın dillərindən dərs demişdir. Doktor Ernest Cons (1955, 16) onu 1906-cı ildə Freydin universitet mühazirələrində iştirak edənlər arasında qeyd edir, lakin onun Freydlə şəxsi tanışlığı, görünür, 1909-cu ilə təsadüf edir. Həmin ilin payızında o, Freydə klassik mifologiya üzrə öz işinin bir nüsxəsini göndərmiş, burada psixoanalitik ədəbiyyata bələd olduğunu nümayiş etdirmişdir; Freydin (28 oktyabr 1909-cu il tarixli) Oppenheymə təşəkkürünün səmimi sözlərini və onun klassika bilgisindən psixoanalizin maraqları naminə istifadə etmək təklifini ehtiva edən məktubu qorunub saxlanılmışdır. Nəticədə o, Vyana Psixoanalitik Cəmiyyətinə yaxınlaşmış və (yenidən Consa görə) 1910-cu ildə onun üzvü olmuşdur. Həmin il aprelin 20-də o, Vyana Cəmiyyətinin intihar problemi (xüsusən də məktəblilər arasında) üzrə simpoziumunu açmışdır ki, onun materialları broşür şəklində dərc edilmişdir (1910; həmçinin bax: Freyd, 1910g). Oppenheymin çıxışı «Unus Multorum» imzası ilə verilmişdir, lakin bir neçə il sonra o, Adler və Fartmüllerin redaktorluğu ilə nəşr olunmuş «Heilen und Bilden» toplusunda (1914) öz adı altında çıxmışdır. Vyana Cəmiyyətinin dərc edilmiş protokolları təsdiqləyir ki, o, 1910 və 1911-ci illərdə orada üç «qısa məlumat» oxumuşdur, bunlardan birincisi, «Yuxu simvolikasını ehtiva edən folklor materialı» (16 noyabr 1910-cu il), açıq-aydın bu işlə bağlıdır. 1911-ci ilin yazında Freyd «Yuxuların təfsiri»nin üçüncü nəşrini çapdan buraxmış, burada qeyddə Oppenheymin folklordakı yuxulara dair işini xatırladır və bu mövzuda məqalənin tezliklə çıxacağını bildirir (Standard Ed., 5. 621). Bütün sonrakı nəşrlərdə bu qeyd yoxdur. Bu məqalənin yoxa çıxması kimi, bu da, şübhəsiz ki, Oppenheymin tezliklə Adlerin tərəfdarı olması və beş digər üzvlə birlikdə 11 oktyabr 1911-ci ildə Vyana Psixoanalitik Cəmiyyətindən xaric edilməsi faktı ilə bağlıdır. O, İkinci Dünya Müharibəsi zamanı həyat yoldaşı ilə birlikdə yerləşdirildiyi Terezienştadt konsentrasiya düşərgəsində həlak olmuşdur. Müharibədən sonra onun həyat yoldaşı saxlamağı bacardığı əlyazmanı özü ilə götürərək Avstraliyaya mühacirət etmişdir. Onun arzusuna uyğun olaraq, əlyazma yalnız onun ölümündən sonra dərc edilmişdir.

Freydin məqalə üzərində işdə iştirak etdiyi vaxtı kifayət qədər dəqiq müəyyən etmək mümkündür. Bu, Ştekelin həmin ilin əvvəlində çap olunmuş Die Sprache des Traumes əsərinə istinadın göstərdiyi kimi, 1911-ci ilin əvvəlindən tez deyildi və həmin ilin yayında Adlerlə son qopuşdan gec deyildi.

Əlyazma bizə gəlib çatdığı şəkildə müəlliflər tərəfindən son redaktəyə məruz qalmamış olsa da, o, yalnız cüzi düzəlişlərə ehtiyac duyur; biz həmçinin hər bir müəllifin töhfəsini müəyyən edə bilərik. Materialı, açıq-aydın, Oppenheym toplamışdır. Onun əhəmiyyətli hissəsi redaktoru F.S. Krauss olan Anthropophyteia (Leypsiq, 1904-1913) dövri nəşrinə aiddir; Freyd həmişə bu nəşrə maraq göstərmişdir. (Onun redaktora 1910 f. tarixli açıq məktubuna və Burkenin «Bütün xalqların skatoloji rituaları» əsərinə yazdığı ön sözə bax, 1913 k, səh. 335, bu məqalə ilə bağlıdır.) Oppenheym bu materialı qismən çap, qismən əlyazma şəklində köçürmüş (bəzən qısa qeydlər əlavə edərək) və onu Freydə vermişdir; Freyd isə onu lazımi ardıcıllıqla təşkil etmiş, Oppenheymin vərəqlərini özünün daha böyük ölçülü vərəqlərinə yapışdırmış və şərhlərlə təchiz etmişdir. Sonra o, yəqin ki, əlyazmanı Oppenheymə qaytarmışdır; Oppenheym isə daha iki-üç qeyd əlavə etmişdir (bəziləri stenoqrafikdir).

Tərcümədə bu hekayələrin bir çoxunun yazıldığı müxtəlif dialektləri bərpa etmək cəhdi göstərilməmişdir. Folklor hekayələri ilə assosiasiya olunan ümumi qəbul edilmiş idiomlardan istifadə edilmişdir. İstinadlar mümkün qədər yoxlanılmış və onlardakı bir sıra səhvlər düzəldilmişdir.

Celsi praetereunt austere poemata Ramens.

Müəlliflərdən biri (O.) folklor tədqiqatı prosesində burada göstərilən yuxulara dair iki müşahidə etmişdir ki, bunlar barədə məlumat verməyə layiqdir. Birincisi, bu yuxuların simvolikası psixoanalizin qəbul etdiyi simvolika ilə tamamilə üst-üstə düşür; ikincisi, sadə xalq bu yuxuların bir çoxunu məhz psixoanalitikin başa düşəcəyi kimi başa düşür — gələcəyin proqnozu kimi deyil, arzunun yerinə yetməsi, yuxu zamanı yaranan ehtiyacların təmin olunması kimi. Adətən ədəbsiz olan və lətifə kimi danışılan bu yuxuların müəyyən xüsusiyyətləri ikimizdən ikincisini (Fr.) onları şərh etməyə sövq etmişdir ki, bunların tamamilə ciddi olduğunu və müvafiq diqqətə layiq olduğunu göstərsin.

I. Xalq yuxularında penis simvolizmi

Birinci yuxu simvolik təsəvvürlər ehtiva etmir, lakin onunla maraqlıdır ki, o, proqnozlaşdırıcı yozuma psixoloji yozumu üstün tutur və sonuncunu ələ salır.

Bir qız səhər yatağından durub anasına çox qəribə bir yuxu gördüyünü danışır.

«Sənə nə yuxuda gördün?» – soruşur ana.

«Sənə necə deyim? Mən özüm də bilmirəm, bu nə idi... elə uzun, qırmızı və ucunda kütdə olan bir şey».

"Uzun yol deməkdir, – deyə ana fikirli-fikirli söyləyir, – uzun yol; qırmızı şənlik xəbər verir, amma kütləşmişin nə demək olduğunu bilmirəm".

Qızın atası, bu arada geyinib, söhbətə qulaq asaraq öz-özünə mızıldanır: «Bütün bunlar daha çox mənim cinsiyyət üzvümün təsvirinə bənzəyir»[2].

[1] «Sudslavische Volksuberlieferungen, die sich auf den Geschlechtsverkehr beziehen [Cənub slavyanlarının cinsi əlaqəyə aid xalq ənənələri]», toplama və şərhlər F.S.Krauss, Anthropophyteia, 7 [1910], 450, № 820.

[2] [F.S.Kraussun əlavəsi:] Bax: Anthropophyteia, 1[1904], 4, No.5. Alman yəhudilərinin atalar sözünə bax: «Qaza qarğıdalı söyüd verər, gəlinə isə — q..». [Həmçinin bax: «Yuxuların yozumu», Standard Ed., 4, 131-2.]

Folklorda simvolikanı real yuxulardan daha rahat öyrənmək olar. Əsl yuxular öz sirlərini gizlətmək üçün çağırılıb, onları yalnız interpretasiyadan sonra açır, yuxu kimi təqdim olunan bu lətifələr isə həm nəql edənə, həm də dinləyiciyə zövq vermək üçün nəzərdə tutulmuş xəbərlərdir, buna görə də simvola ən kiçik utanmadan dərhal interpretasiya əlavə olunur. Bu hekayələr simvolik örtüklərin qoparılmasından zövq gətirir.

Aşağıdakı dördlükdə əsə pennisə çevrilir:

Bunu yuxudan kənarda eyni simvolikanın təzahür etdiyi aşağıdakı nümunələrlə müqayisə edin:

Mən ona əsanı tutmaq üçün verəcəyəm,

«Oğlum, əgər əsə s*kdirsə,

Rəssamın təxəyyülü də cinsiyyət orqanlarını simvolik şəkildə ucalda bilir. Adı «Tout est grand chez les rois» («Krallarda hər şey əzəmətlidir») olan Felisien Ropsun[6] gözəl qravürəsində Roi Soleili [XIV Lüdoviki] xatırladan çılpaq kral fiquru təsvir edilmişdir; çiyin səviyyəsinə qədər ucalan nəhəng penisinin başında tac qoyulmuşdur. Kral sağ əlində əsə, sol əlində isə ortasından çatlamış nəhəng kürə tutur; bu çat ona bədənin erotik arzuların obyekti olan digər hissəsi ilə açıq-aşkar oxşarlıq verir.[7] Sol əlin şəhadət barmağı bu yarığa salınmışdır.

Sileziya xalq mahnısında yuxu müəyyən bir hadisəni yalnız pərdələmək üçün uydurulmuşdur. Penis burada qıza sürünən qurd («piy qurd») kimi görünür və vaxtı gələndə artıq balaca qurd (körpə) kimi dünyaya gəlir.[8]

Meşə çəmənliyində günorta istisində

Və onun xəyalında təntənəli budaqlar arasında

Ey qızlar qorxusu! Əziz dost

Yuxuda qurda çevrildi,

Ətəyin altına girdi və bir anda yox oldu,

Ah, o nə qarabasmaydı ki, onun yuxusuna girdi!

Susanna çığırdı, kəndə qaçdı,

Xalq onu dinləməyə yığışmışdı —

Belə, filan və filan, piy qurd

Eşitdi ana və söyməyə başladı

Sərt baxır, yalnız bir şeyi təkrar edir:

Qurd çıxarmaq, o da tamam.

Lakin necə fırlatsan da, qurdu tapmaq mümkün deyil

Sərt ananın səyləri ilə.

Kədərdə də ana qaçmağa başladı

Tez falçıya köməyə.

O, kartları götürdü: “Pis işlər,

Valet bizə cavab verə bilməyəcək.

Gözləyək, tapmacanı tapaq,

Qırmızı Kral[10] da bizə kömək edəcək.

Cavabı sadədir: qurd artıq yeriyib,

Onu tutmaq mümkün deyil, onu əldə etmək mümkün deyil,

Vaxtı çatmamış dünyaya gəlməyəcək».

Dəhşətli xəbər, kədərlərin sayı-hesabı yoxdur,

Və budur sizə cavab: dünyaya gəldi

Vaxtilə balaca qurd.

Hekayələr budur — bax, unutma:

Qurdla oynamaq sizə yaraşmaz.

Sən bakirəsən hələ — qurddan çəkin

Və har gəldi yerdə yatmağa uzanma[11].

Penisin qurdla simvolik işarələnməsi bizə çoxsaylı ədəbsiz zarafatlardan tanışdır.

Növbəti yuxuda penis xəncərlə simvollaşdırılır; qadın xəncəri tutub özünə sancmaq istəyir və ərinin qışqırığından oyanır, çünki az qala onun penisini qoparıb.

Bir qadın yuxuda gördü ki, işlər tamamilə pis gedib — bayrama evdə yemək qalmayıb, almağa da pul yoxdur. Əri bütün pulu içib. Yalnız bir lotereya bileti qalıb, onu da girov qoymalı idilər. Amma ər onu hələ də saxlayırdı; püşkatma yanvarın ikisində idi. O belə dedi: «Qulaq as, arvad, sabah püşkatmadır, gözləyək. Əgər biletimiz udmasa, onu satarıq və ya girov qoyarıq». — «Lənət olsun ona, sənin bütün fəndlərindən yalnız narahatlıq gəlir, faydası isə keçinin südündən də azdır!». Və o gün gəlib çatdı. Qəzet paylayan gəlir. Ər ondan qəzet alıb cədvəli öyrənməyə başladı. Bütün sütunlara baxdı, amma lazımi nömrə yoxdur. O, öz gözlərinə inanmadı, bir daha baxdı: doğrudan da, onun nömrəsi var. Biletin nömrəsi elədir, amma seriya nömrəsi başqadır. Yenə özünə inanmadı və düşündü: «Burada, yəqin ki, səhv var. Banka gedim, orada hər şeyi aydınlaşdıracağam». Gedir, başını aşağı salıb, qarşısına başqa bir qəzet paylayan çıxır. O, başqa qəzet alıb baxır — budur onun nömrəsi. Seriya nömrəsi də üst-üstə düşür. Udış 5 000 rubl. Ər banka soxulur, uduşlu bileti ödəməyi tələb edir. Bankir deyir ki, pulu dərhal verə bilməz, yalnız bir-iki həftədən sonra. O, yalvarmağa başladı: «Heç olmasa min verin, zəhmət olmasa, qalanını sonra götürərəm!». Bankir imtina etdi və ona bileti satan adama müraciət etməyi məsləhət gördü. Nə etməli? Birdən hansısa qısa boylu bir yəhudi peyda oldu, sanki yerdən sıçrayıb çıxdı. Dərhal qazanc iyini hiss etdi və yazığa pul təklif etdi, amma 5000 yerinə 4000. Beşinci mini isə özünə saxlayacaqdı. Ər belə bir uğura sevindi: qoy minini götürsün, yalnız qalanını dərhal versin. Yəhudidən pulu aldı, ona bileti verdi. Sonra evə getdi. Yolda bir meyxanaya baş çəkdi, bir stəkan içdi və dərhal evə. Gedir, sırıtır, mahnı oxuyur. Arvadı onu pəncərədən görür və düşünür: «Yəqin ki, bileti satıb; budur, fərəhlə gəlir — yəqin ki, kədərdən meyxanada içib». O, evə girir, pulu mətbəx masasına qoyur və arvadının yanına gedir ki, bileti udduğunu və pulun alındığını danışsın. Onlar sevinc içində qucaqlaşıb öpüşərkən, üç yaşlı qızları pulu sobaya atdı. Onlar var-dövlətlərini saymağa yığışdılar, amma ondan əsər-əlamət qalmadı. Son əskinaslar yanıb qurtarır. Ər qəzəblə qızını ayaqlarından tutdu və sobaya elə vurdu ki. Qızın ruhu çıxdı. Hər şey, indi tam bəla, Sibirdən qaçmaq mümkün deyil. O, tapançanı çıxarır — bax! — sinəsinə atəş açır və ölü halda yerə yıxılır. Arvad dəhşət içində xəncəri tutur, özünü sancmağa hazırlaşır. Amma nə qədər çalışsa da, onu qınından çıxara bilmir. Və birdən səma kimi bir səs eşidir: «Burax! Nə edirsən?». O, oyanır və görür ki, qınından xəncəri deyil, ərinin şeyini çıxarır, o isə deyir: «Burax, yoxsa onu tamamilə qoparacaqsan!».

Penisin silah, bıçaq[13], xəncər və s. şəklində təsviri cinsi əlaqədən çəkinən qadınların həyəcanlı yuxularından bizə tanışdır, həmçinin nevrotiklərin saysız-hesabsız fobiyalarının əsasında durur. Lakin bu yuxunun mürəkkəbliyi bizi artıq həyata keçirilmiş şərhlərə əsaslanan psixoanalitik şərh cəhdinə sövq edir. Bununla belə, unutmamalıyıq ki, biz hekayənin öz materialının hüdudlarından kənara çıxmalı olacağıq və deməli, nəticələrimiz qismən öz etibarlılığını itirəcəkdir.

Yuxu cinsi aqressiya aktı ilə bitdiyi üçün — bunu yuxu hərəkəti kimi qadın həyata keçirir[14] — biz güman etmək haqqındayıq ki, yuxu məzmununda maddi ehtiyac vəziyyəti cinsi ehtiyacın əvəzləyicisi rolunu oynayır. Yalnız libidonun son dərəcə güclü məcburiyyəti qadın tərəfindən belə aqressivliyi doğrulta bilər. Yuxu məzmununun digər aspektləri açıq-aşkar tamamilə müəyyən bir istiqamətə işarə edir. Bu ehtiyac vəziyyətinə görə günah kişinin üzərinə qoyulur. (O, bütün pulu içib.)[15] Yuxu ərindən və uşağından qurtulmağa imkan verir, bu arzuya görə günah hissindən məharətlə yayınaraq — qızını ər öldürür, sonra isə peşmançılıq coşğusu içində özünü də. Bu, yuxu məzmunu olduğu üçün biz çoxsaylı oxşar nümunələrə əsaslanaraq belə nəticəyə gəlirik ki, söhbət ərindən razı qalmayan və başqa nikah arzulayan qadından gedir. Təfsir üçün fərqi yoxdur — biz yuxugörənin bu narazılığını müvəqqəti, yoxsa daimi hal hesab edirik. Yuxuda qısaömürlü xoşbəxtlik gətirən lotereya nikahın simvolik təsviri kimi başa düşülə bilər. Bu simvol psixoanalitik işdə dəqiq müəyyən edilməmişdi, lakin insanlar tez-tez deyirlər ki, evlənmək — bəxt məsələsidir, və bilinmir ki, uduşlu nömrə düşəcək, yoxsa boş.[16] Yuxu işi tərəfindən dəfələrlə şişirdilmiş ədədlər[17] bu halda qaneedici aktın arzulanan təkrar sayına uyğun gələ bilər. Beləliklə, biz başa düşürük ki, üzvün dartılmasında yalnız libidinal təhrik deyil, həm də nifrətli tənqid var idi; qadın sanki — ər haqlı olaraq təxmin etdiyi kimi — lazımi funksiyaları yerinə yetirməyən yararsız orqanı qoparmaq istəyirdi.

Biz bu yuxunun açıq simvolikasından kənara çıxaraq onun interpretasiyasına daha dərindən varmaq fikrində olmazdıq, əgər xalq arasında belə bir təsəvvür mövcud olmasaydı ki, hərəkətlə bitən bu cür yuxular müəyyən izaha yol açan tipik bir vəziyyəti təmsil edir.

II. Nəcis simvolizmi və yuxuda ona uyğun hərəkətlər

Psixoanaliz müəyyən etmişdir ki, erkən uşaqlıqda nəcis son dərəcə dəyərli bir substansiyadır və bu substansiyaya münasibətdə koprofil instinktlər ifadə olunur. Tərbiyənin köməyi ilə bu instinktlərin sıxışdırılması nəticəsində həmin substansiya xor görülən bir şeyə çevrilir və şüurlu surətdə laqeydlik və istehza ifadə etmək məqsədlərinə xidmət edir. Psixi fəaliyyətin müəyyən formaları, məsələn, zarafatlar, hələ də bir müddət bu qadağan olunmuş həzz mənbəyinə çıxış əldə edə bilir və bununla göstərir ki, insanın öz nəcisinə verdiyi əvvəlki dəyər hələ də şüursuzda saxlanılır. Bu əvvəlki dəyərləndirmənin ən mühüm nəticəsi ondan ibarətdir ki, uşağın nəcisə olan marağı yetkin insanda bu dünyada hər şeydən üstün tutmağı öyrəndiyi başqa bir materiala — qızıla keçir.[18] Nəcislə qızıl arasındakı bu əlaqənin nə qədər qədim olduğunu Yeremyanın[19] müşahidəsi əsasında mühakimə etmək olar: qədim Şərq mifologiyasına görə, qızıl cəhənnəm nəcisidir.[20]

Xalq yuxularında qızılın nəcis simvolu olduğu tamamilə aydındır. Əgər yuxugörən defekasiya ehtiyacı hiss edirsə, o, qızıl, xəzinə görür. Yuxugörəni çarpayıda ehtiyacını ödəməyə gətirib çıxaran yuxu işi nəcis yığınını xəzinənin saxlandığı yerin tanıma işarəsinə çevirir; yuxu – sanki endopsixik qavrayışın köməyi ilə – tərsinə çevrilmiş formada olsa da, təsdiqləyir ki, qızıl nəcisin işarəsi və ya simvoludur.

Poqqionun Facetiae əsərində bu tip sadə bir yuxu – xəzinə və ya defekasiya haqqında yuxu belə verilir.

Bir nəfər cəmiyyətdə danışdı ki, yuxuda qızıl tapıb. Digəri dərhal aşağıdakı hekayəni söylədi. (O, aşağıda sitat gətirilir):

Qonşum bir dəfə yuxuda görüb ki, Şeytan onu basdırılmış qızıl axtarmaq üçün tarlaya aparıb, amma o, heç nə tapmayıb. Onda Şeytan deyib: «Qızıl buradadır, sadəcə sən onu tapa bilmirsən; bu yeri nişanla ki, sonra tanıyasən».

Bu adam Şeytandan məkanı hansısa şəkildə nişanlamağı xahiş etdi, lakin o cavab verdi: «Sadəcə bura nəcisini çıxar, o zaman heç kim burada qızıl basdırıldığını təxmin etməyəcək, sən isə yeri tanıya biləcəksən». O belə də etdi – və dərhal oyanıb gördü ki, yatağın içinə bir yığın nəcis töküb.

(Bu hekayənin sonu qısaca belədir): o, evdən çıxarkən papağını taxanda məlum oldu ki, həmin gecə ora pişik pislamişdi. O, başını yumağa məcbur oldu. «Beləcə yuxunun qızılı palçığa çevrildi».

Tarasevski (1909, 194, № 232) ukraynalı kəndlinin oxşar yuxusunu nəql edir: kəndli Şeytana şam yandırmış, ondan xəzinə almış və yerini nəcis yığını ilə işarələmişdir.[22]

Bu iki yuxuda xəzinələrin bəxş edicisinin və vəsvəsəçinin Şeytan olması bizi təəccübləndirməməlidir, çünki Şeytan — Cənnətdən qovulmuş mələk — sıxışdırılmış şüursuz instinktiv həyatın təcəssümüdür.[23]

Bu yuxu lətifələrinin motivləri, görünür, yalnız çirkə cynik həzz almaq və yuxugörənin çaşqınlığına bədxahlıqla sevinməklə tükənir. Lakin xəzinələr haqqında digər yuxularda yuxunun forması olduqca qarışıqdır və mənşəyini və mənasını araşdıra biləcəyimiz müxtəlif tərkib hissələrini özündə birləşdirir. Hətta məmnunluq əldə etməyə rasional əsas verən belə bir yuxu məzmununu da təsadüfi və mənasız hesab etmirik.

Aşağıdakı nümunələrdə yuxu eyni çarpayıda yatan iki kişidən birinə məxsusdur. Nəticədə yuxugörən öz yoldaşını çirkləndirir.

İki yorğun səyahətçi bir mehmanxanaya girib gecələmək üçün otaq istədilər. «Qorxmasanız, – dedi mehmanxana sahibi, – sizə otaq verə bilərəm, amma o otaqda bir xəyal var. Razı olsanız, qalın, bu pulsuzdur». Oğlanlar bir-birindən soruşdular: «Sən qorxmursan?» – «Heç də». Elə belə də yaxşı; bir az da şərab içib otağa getdilər.

Onlar çarpayıya uzanar-uzanmaz qapı açıldı və otaqdan ağ bir siluet süzüb keçdi. Bir oğlan digərindən soruşdu: «Bunu gördün?» – «Bəli». – «Bəs niyə susursan?» – «Gözlə, o, yəqin ki, geri qayıdacaq». Və doğrudan da, siluet yenidən otaqdan keçdi. Səyahətçilərdən biri tez ayağa qalxdı, lakin xəyal ondan daha çevik çıxdı və bir anda qapıda yox oldu. Oğlan qapıdan çölə atıldı və pilləkənlə aşağı düşən qadın siluetini gördü. «Sən burada nə edirsən?» – deyə qışqırdı. Siluet dayandı, döndü və danışdı: «İndi mən azadam. Artıq sərgərdan gəzməli olmayacağam. Mükafat olaraq, dayandığın yerdə basdırılmış xəzinəni özünə götür». Sevincli və qorxmuş oğlan köynəyini qaldırdı və dayandığı yerdə bir yığın etdi – bu nişanı heç kim toxunmaz. Lakin bu sevincli anda onu yaxasından möhkəm tutdular. «Ey murdar donuz, – kimsə qulağına qışqırdı, – köynəyimi bulaşdırdın!». Bu söyüşlər xoşbəxti oyatdı və o, möcüzəli nağıldan gerçəkliyə qayıdaraq gördü ki, yoldaşı onu kobudcasına çarpayıdan atıb.

İki səyyah bir mehmanxanaya girib yedilər, içdilər və yatmaq istədilər. Xandan onlara bir otaq verməsini xahiş etdilər. Lakin bütün otaqlar tutulmuşdu və xan öz çarpayısını, ikisinə bir yataq, onlara verdi və dedi ki, özünə bir şey tapacaq. Onlar bir çarpayıya uzandılar və yuxuya getdilər. Onlardan birinə bir xəyal göründü, şam yandırdı və onu kilsə həyətinə apardı. Xəyal əlində şamla, onun ardınca isə kişi ölülərxanaya girdilər və bir qızın qəbrinin yanına gəldilər. Və birdən şam söndü. «Bəs mən nə edim? Sabah gündüz bu qəbri necə tanıya bilərəm?» — deyə yatan adam düşündü. Qəflətən onu xilas edən bir fikir gəldi, şalvarını çıxardı və qəbrin üstünə defekasiya etdi. İşini bitirəndə yanında yatan yoldaşı ona bir neçə şillə vurdu: «Sən nə edirsən?! Mənim üzümə s…rsən?».

Bu iki yuxuda Şeytanın yerinə başqa fövqəltəbii personajlar – xəyallar, yəni ölülərin ruhları peyda olur. İkinci yuxudakı xəyal yuxugörəni kilsə həyətinə gətirir, orada o, müəyyən bir qəbri üstünə defekasiya etməklə nişanlamalıdır. Bu vəziyyəti qismən asanlıqla başa düşmək olar. Yuxugörən bilir ki, çarpayı ehtiyacını ödəmək üçün ən yaxşı yer deyil, buna görə də yuxuda onu tərk edir və ona başqa bir yerə yol göstərən fiqurun ardınca gedir, orada ehtiyacının ödənilməsi caiz və hətta zəruridir. İkinci yuxudakı ruh yanar şam daşıyır, sanki bir qulluqçu gecə qonağı tualetə ötürürmüş kimi. Lakin tənbəl yuxugörənin hər bir vasitə ilə qaçmaq istədiyi səhnə dəyişikliyi tələbləri nəyə lazımdır, xəyallar və ölülərin ruhları kimi qəribə personajlar nəyə lazımdır? Niyə ikinci halda xəyal yuxugörəni kilsə həyətinə aparır ki, o, qəbrin üstünə defekasiya etsin? Bütün bu elementlərin defekasiya istəyi və nəcisin qızılla simvollaşdırılması ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Onlarda həyəcanlılığa dair göstərişlər var, bəlkə də çarpayıda ehtiyacı ödəmək istəyini boğmaq cəhdi ilə bağlıdır, lakin bu həyəcanlılıq bizə yuxu məzmununun spesifik təbiətini – onun ölümlə əlaqəsini izah etməyə kömək etməyəcək. Burada biz şərhdən çəkinirik və yalnız izaha ehtiyacı olan o faktı vurğulayırıq ki, kişilərin yatağı bölüşdüyü hər iki vəziyyətdə sirli xəyal fiquru bir qadınla assosiasiya olunurdu. Birinci yuxudakı xəyal özünü azad hiss edən gözəl bir qadın oldu, ikinci yuxuda isə ruh bir qızın qəbrinə gətirdi, orada nişan qoyulmalı idi.

Daha aydınlıq üçün digər defekasiya yuxularına müraciət edək; burada artıq bir yataqda iki kişi deyil, ər və arvad, bir ailə cütlüyü yatır. Yuxuda yuxu işinin nəticəsi kimi əldə edilən təminat burada xüsusilə iyrənc görünür, lakin bəlkə də məhz buna görə onda xüsusi bir məna gizlənir.

Lakin əvvəlcə elə bir yuxu təqdim edək ki, məna etibarilə sonrakı nümunələrlə bağlı olsa da, cizgilənmiş plana tam uyğun gəlmir. O, tamamlanmamışdır, çünki burada yuxugörənin yataq yoldaşını, bu halda arvadını çirkləndirməsi elementi yoxdur. Digər tərəfdən, defekasiya istəyi ilə ölüm qorxusu arasındakı əlaqə tamamilə şəffafdır. Evli olduğu bildirilən bir kəndliyə yuxuda ildırımın onu öldürdüyü və ruhunun göylərə qalxdığı görünür. Orada o, arvadı və uşaqları ilə görüşmək üçün yerə qayıtmağa icazə diləyir və hörümçəyə çevrilərək öz toru ilə aşağı enmək üçün icazə alır. Lakin sap qısa olur və bədənindən daha çox tor ayırmaq cəhdləri defekasiya ilə nəticələnir.

Kəndli yatır və yuxu görür. Yuxusunda öz öküzləri ilə tarlanı şumladığını görür. Qəflətən şimşək onun içinə düşüb onu öldürür. O, ruhunun yuxarı qalxdığını və nəhayət, Səmaya çatdığını hiss edirdi. Qapıda duran apostol Pyotr kəndlini heç bir ləngimə olmadan içəri buraxmaq niyyətində idi. Lakin o, arvadı və uşaqları ilə vidalaşmaq üçün yerə buraxılmasını yalvarmağa başladı. Pyotr cavab verdi ki, bu mümkün deyil – əgər insan artıq səmaya düşübsə, geri yol yoxdur. Lakin kəndli elə acınacaqlı ağlayıb yalvardı ki, Pyotr təslim oldu. Onu arvadı və uşaqlarına qaytarmaq üçün yalnız bir imkan var idi – onu heyvana çevirmək. Pyotr kəndlini hörümçəyə çevirdi və o, bədənindən uzun bir sap buraxaraq yerə enməyə başladı. Evlərin üzərindəki baca borularının hündürlüyünə qədər endikdə və artıq çəmənlikdə oynayan uşaqlarını gördükdə, dəhşət içində gördü ki, sap artıq uzanmır. Əlbəttə, o, çox qorxdu, çünki yerə salamat çatmaq istəyirdi. Özündən bir az da tor çıxarmaq üçün gərildi. Onu özündən getdikcə daha güclü sıxırdı, birdən ucadan bir səslə oyandı. Məlum oldu ki, o yatarkən onunla tamamilə insani bir şey baş vermişdi.

Burada biz sapla bağlı olanın nəcisin xaric edilməsi üçün yeni bir simvol olduğu ilə rastlaşırıq, halbuki psixoanaliz bizə təsdiqləyici nümunələr vermir, əksinə, sapla bağlı olana başqa bir simvolik məna aid edir. Bu ziddiyyətə sonra qayıdacağıq.

Növbəti təfərrüatlı yuxu, kəskin dillə ifadə olunmuş, belə demək mümkünsə, öz "ünsiyyətcilliyi" ilə səciyyələnir; o, yuxugörənin arvadını çirkləndirməsi ilə bitir. Onun əvvəlki yuxuya bənzərliyi heyrət doğurur. Doğrudur, kəndli ölməmişdi, lakin göylərə düşmüşdü, yerə qayıtmaq arzusunu bildirmişdi və enmək üçün kifayət qədər uzun kəndir "hörmək" ona çətin gəlirdi. Amma o, hörümçəyə çevrilmir və bədənindən sap çıxarmır, əksinə, onu daha az fantastik yolla əlində olan hər şeydən bağlayır; lakin bu kifayət etmir və mələklər ona kəndiri nəcisi ilə uzatmağı məsləhət görürlər.

Kəndlinin göylərə yüksəlişi[27]

Bir kəndli yuxu görür. Yuxusunda ona elə gəlir ki, göydə buğdanın qiyməti yaxşıdır. Atını qoşur, arabaya yük vurub yola düşür. Uzun müddət gedir, nəhayət, göyə aparan yolu görür və o yolla irəliləyir. Cənnət qapısına yaxınlaşır, görür ki, qapılar – bax belə! – açıqdır. İçəri keçir. Amma yaxınlaşan kimi – şapp! – qapılar bağlanır. Yalvarmağa başlayır: «Məni buraxın, xahiş edirəm, elə mehriban olun!». Lakin mələklər onu içəri buraxmır, deyirlər ki, gecikib. Görür ki, başqa çarə yoxdur, geri dönmək lazımdır. Amma nə bəla! Gəldiyi yol yoxa çıxıb, sanki heç olmayıb. Nə etməli? Yenidən mələklərə yalvarır: «Əzizlərim, icazə verin, məni yerə qaytarın, əgər mümkünsə! Araba və atla evə gedim deyə mənə yol verin!». Lakin mələklər cavab verirlər: «Xeyr, bəşər oğlu, araba və at burada qalacaq, özün isə necə bilirsən elə çat». – «Bəs ipim olmadan yerə necə düşüm?». – «Sən bir şey tap». Cilovu, yüyəni, noxtanı götürür, düyünləyib aşağı düşməyə başlayır. Sürünür və görür ki, yerə hələ çoxdur. Geri qayıdır, qoşqu kəndirlərini və qarın kəmərlərini bağlayır. Yenidən aşağı düşür – yox, yerə çatmır. İp qısadır. Nə etməli? Kəndli fikirləşir və belə qərara gəlir: «Bir də kürkümü, şalvarımı, köynəyimi və kəmərimi bağlayım». Elə də edir, hamısını bağlayır və yenidən aşağı sürünür. Artıq kəmərin ucundan yapışıb, amma yerə hələ də uzaqdır. Bilmir nə etsin: bağlamağa başqa bir şey yoxdur, atılmaq isə hündürdür, boynunu qıra bilər. Yenidən mələklərə yalvarmağa başlayır: «Məni yerə endirin, xahiş edirəm!». Mələklər ona cavab verirlər: «Sən qığın, budur, nəcisdən ip olacaq». İşə başlayır, yarım saat qığır, ta içində heç nə qalmır. İp uzun alınır, aşağı sürünür, amma yenə də yerə çatmır. Yenidən mələklərə yalvarır ki, onu yerə endirsinlər. Lakin mələklər deyirlər: «Sən, bəşər oğlu, işə, sidikdən ipək sap olacaq». İşə başlayır, hər damlasını çıxarır, artıq davam edə bilmir. Görür ki, sidik həqiqətən ipək sapa çevrilib, ondan yapışır və aşağı düşür. Uzun müddət enir, ipin ucuna çatır, amma yerə hələ bir yarım-iki sajen qalır. Mələklərdən kömək istəyir. Lakin mələklər cavab verirlər: «Yox, qardaş, artıq sənə kömək olmayacaq, sadəcə atıl!». Kəndli cəsarət etmir, bir türlü atılmağa ürək eləmir. Amma başqa yol yoxdur – tapp! – və göydən yerə atılmaq əvəzinə ocaqdan düşür və otağın ortasında özünə gəlir. Oyanır və qışqırır: «Arvad, arvad, hardasan?». Arvad gurultudan oyanır və cavab verir: «Lənət olsun, tamam ağlını itirmisən?». Arvad iyləyir: ətrafı sidik və nəcisdir. Ərini danlamağa başlayır. O cavab verir: «Nə bağırırsan? Elə belə də bəlalar var. At göydə qaldı, özüm az qala öldüm. Allaha şükür, sağ qaldım!». – «Nə cəfəngiyyat danışırsan. Görünür, artıq içmisən. At tövlədədir, sən isə ocaqda yatmısan, məni bulaşdırmısan və yerə yuvarlanmısan». Onda kəndli özünə gəlir. Başa düşür ki, bu yuxu imiş; arvadına danışır ki, necə göyə gedib və necə yerə qayıdıb.

Burada psixoanaliz diqqətimizə bu sinif yuxular haqqındakı təsəvvürümüzü tamamilə dəyişdirən bir şərh təqdim edir. Uzanan obyektlər, yuxu yozma təcrübəsinin bizə dediyi kimi, adətən ereksiyanı simvolizə edir[28]. Hər iki yuxu lətifəsində uzanmaqdan imtina edən sap elementi vurğulanır və yuxuda bu elementlə narahatlıq bağlıdır. Bundan başqa, sap da, onun bütün analoqları (ip, kəndir, sicim və s.) kimi, toxum simvoludur[29]. Beləliklə, kəndli ereksiyaya nail olmağa çalışır və yalnız bu cəhd baş tutmayanda defekasiyaya əl atır. Bu yuxularda defekasiya ehtiyacının arxasında cinsi ehtiyac dayanır.

Lakin bu cinsi ehtiyac yuxu məzmununun qalan tərkib hissələrini izah etmək üçün daha çox yararlıdır. Əgər bu uydurma yuxuların düzgün qurulduğunu fərz etməyə hazırıqsa, etiraf etməliyik ki, onları tamamlayan hərəkətin yuxagörənin gizli fikirləri ilə müəyyən edilən mənası olmalıdır. Əgər yuxagörən nəticədə arvadının üstünə boşalırsa, deməli, bütün yuxu bu nəticəyə yönəlməli və ona əsaslar təqdim etməlidir. Bu, arvadı təhqir etməkdən və ya dəqiq desək, ondan imtina etməkdən başqa bir şey deyil. İndi bununla yuxuda təzahür edən həyəcanın daha dərin mənası arasında əlaqə qurmaq asandır.

Son yuxunun inkişaf etdiyi vəziyyəti bu fərziyyələrə əsasən aşağıdakı kimi bərpa etmək olar. Yatanı güclü erotik istək bürüyür, buna yuxunun əvvəlindəki müəyyən simvollar işarə edir. (O eşitmişdir ki, buğda – bəlkə də toxumun ekvivalenti – qiymətlənib. O, atla araba sürməyə – genital simvollar – Cənnətin açıq darvazalarından keçməyə çalışır). Lakin bu libidinal impuls, görünür, əlçatmaz obyektə yönəlib. Darvazalar çırpılıb bağlanır, o niyyətindən əl çəkir və yerə qayıtmaq istəyir. Lakin yanında uzanan arvad onu cəlb etmir; o, onunla əlaqədə ereksiyaya çatmağa boş yerə cəhd edir. Onu rədd etmək, başqa, daha yaxşı qadınla əvəz etmək istəyi infantil mənada ölüm istəyini təmsil edir. Kim ki şüursuzda sevimli insana yönəlmiş belə istəklər gizlədir, onlar ölüm qorxusuna, öz həyatı üçün qorxuya çevrilir. Buradan bu yuxularda ölülərin peyda olması, Səmaya yüksəlmə, arvadı və uşaqları yenidən görmək üçün riyakar istək meydana çıxır. Lakin cinsi libido bu məyusluqdan sonra defekasiya impulsiv istəyinə reqressiya yolu ilə çıxış tapır, bunun vasitəsilə yararsız cinsi obyekti korlamaq mümkündür.

Əgər bu konkret yuxu halında belə bir şərh etibarlıdırsa, onda onun tərkibindəki materialın spesifikliyi nəticəsində biz şərhi bütün oxşar məzmunlu yuxular sırasına tətbiq etməklə əsaslandıra bilərik. Bu məqsədlə yuxarıda qeyd olunan, iki kişinin bir yataqda yatdığı yuxulara qayıdaq. Retrospektiv olaraq bu yuxularda qadının peyda olması əlavə məna kəsb edir. Libidinal impulsa uyan yuxugörən kişini rədd edir; o, buradan uzaqda, qadının yanında olmaq istərdi. Yataq yoldaşına yönəlmiş ölüm arzusu, təbii ki, arvada yönəlmiş arzu qədər sərt şəkildə əxlaqi senzura tərəfindən cəzalandırılmır, lakin reaksiya bu arzunu özünə və ya cazibə obyekti olan qadına qarşı çevirmək üçün kifayət qədər güclüdür. Yuxugörənin özünü ölüm arxasınca aparır; kişi deyil, çox arzulanan qadın ölüdür. Lakin kişinin cinsi obyekt kimi rədd edilməsi onun ləkələnməsində öz ifadəsini tapır; o, bunu təhqir kimi hiss edir və bunun əvəzini çıxır.

Beləliklə, bizim interpretasiyamız bu yuxu qrupu üçün uyğundur. Əgər qadını murdarlayan yuxulara qayıtsaq, tipik nümunə kimi götürdüyümüz yuxuda olmayan və ya yalnız işarə ilə göstərilən elementlərin digər oxşar yuxularda aydın şəkildə ifadə olunduğuna hazır olmalıyıq.

Növbəti defekasiya yuxusunda qadının çirkləndirilməsi xüsusi vurğulanmır, lakin bizə simvollar dilində aydın şəkildə deyilir ki, libido impulsu başqa bir qadına yönəlmişdir. Yuxugörən öz tarlasına murdarlamaq istəmir, o, qonşunun sahəsinə boşalmağı niyyət edir.

Bir kəndliyə yuxuda görünür ki, o, öz yonca tarlasında işləyir. Tualetə getmək istəyi yaranır və öz yoncasını çirkləndirməmək üçün qonşunun tarlasına, ağacın altına tələsir, şalvarını çıxarır və bir yığın edir. Hər şeyi uğurla yerinə yetirir, nə iləsə silinmək lazımdır; otları qoparmağa başlayır. Amma bu nədir? Kəndlimiz qəflətən güclü bir şillədən oyanır. «Ay sənin qoca axmağı, qoyun başlı!» – yanında yatan arvadının söyüşünü eşidir. – «Az qalıb ki, bütün saçlarımı qoparasan!»

Saçların (otların) dartılması, burada çirklənmə[31] yerinə çıxır və növbəti yuxuda onunla yanaşı görünür. Psixoanalitik təcrübə göstərir ki, o, masturbasiya ilə bağlı simvollar qrupuna daxildir (ausreissen, abreissen [çıxarmaq, dartıb qoparmaq])[32].

Yuxugörənin arvadına yönəlmiş ölüm arzusu təfsirimizlə təsdiqə ehtiyac duyur. Lakin növbəti nümunədə yuxugörən həqiqətən də arvadını dəfn edir (riyakarcasına xəzinə adlandırılan), qızıl qabı torpağa basdırır və xəzinə yuxularında artıq rastlaşdığımız kimi, yeri nəcis yığını ilə qeyd edir. Çuxur qazarkən əllərini arvadının vajinasına soxur[33].

Xəzinə haqqında yuxu [34]

Bir gün kəndlinin yuxusuna dəhşətli bir yuxu girdi. Yuxusunda görür ki, müharibədir, düşmən əsgərləri ətrafda hər şeyi talan edirlər. Onun isə bir xəzinəsi var və o bilmir ki, onunla nə etsin, hara gizlətsin. Nəhayət, qərara gəlir ki, onu bağda basdırsın, orada münasib bir yer gözünə kəsdirib. Sonra yuxusunda görür ki, evdən çıxır və böyük bir küpün yerləşəcəyi çuxur qazmalı olduğu yerə gedir. Lakin nə qədər axtardısa da, çuxur qazmaq üçün heç nə tapmadı, torpağı əlləri ilə qazmağa məcbur oldu. Çuxuru çılpaq əlləri ilə qazdı, pul dolu küpü gizlətdi və üstünü torpaqla örtdü. Getməyə hazırlaşırdı, amma dayandı və fikrə getdi: «Əsgərlər gedəndən sonra xəzinəmi necə tapacağam, axı heç bir nişanə qoymamışam?». Ətrafa baxmağa başladı, nişanə axtardı; ora-bura baxır, çalışır. Lakin nə qədər axtardısa da, pulların basdırıldığı yeri göstərəcək bir nişanə tapmadı. Bu zaman ona ayaqyoluna getmək istədi. «Aha, – deyir öz-özünə, – bu yaxşı oldu, üstünə bir yığın qoyaram». Şalvarını endirdi və küpün basdırıldığı yerin düz üstünə bir yığın etdi. Yaxınlıqda ot bitmişdi, bir dəstə ot tutdu və qoparır, silinmək istəyir. Lakin bu zaman elə bir şillə aldı ki, bir anlıq yaddaşı silindi, ətrafa baxır, heç nə başa düşmür. Eşidir ki, arvadı yanında hirslənir, qışqırır: «Həyasız əclaf, dəyərsiz! Elə bilirsən ki, sənə hər şey olar? Əvvəlcə mənim p... əllərinlə soxdun, sonra üstünə s...dın, indi də orada bütün tükləri qoparmaq istəyirsən!».

Bu nümunədə biz başladığımız xəzinə yuxularına qayıdırıq və görürük ki, xəzinə ilə bağlı defekasiya yuxuları ölüm qorxusunu demək olar ki, ya heç, ya da tamamilə ehtiva etmir, ölümlə əlaqənin birbaşa ifadə olunduğu digər yuxular isə (göyə yüksəlmə yuxuları) xəzinəni nəzərə almayaraq defekasiyanı başqa səbəblərlə əsaslandırır. Görünür, arvadın ikiüzlü surətdə xəzinəyə çevrilməsi ölüm arzusuna görə cəzadan azad edir[35].

Qadına yönəlmiş ölüm arzusu, göyə yüksəlmə ilə bağlı aşağıdakı yuxuda aydın şəkildə ifadə olunur; lakin bu yuxu qadının bədəninə defekasiya ilə deyil, onun cinsiyyət orqanları ilə cinsi hərəkətlərlə bitir ki, bu da əvvəlki yuxuda artıq mövcud idi. Yuxagörən öz ömrünü uzatmaq üçün arvadının ömrünü qısaldır, onun həyat çırağından öz çırağına yağ əlavə edir. Yuxunun sonunda bu açıq-aşkar düşmənçiliyin kompensasiyası bir əzizləmə cəhdidir.

Yatmış adama Müqəddəs Pyotr göründü və onu Cənnətə apardı. O, həvəslə Pyotrun arxasınca getdi. Uzun müddət Cənnətdə gəzdilər və böyük, baxımlı, hər ağacında bir çıraq asılmış gözəl bir bağa gəlib çıxdılar. Kişi Müqəddəs Pyotrdan bunun nə demək olduğunu soruşdu. Pyotr cavab verdi ki, hər çıraq müəyyən bir insan sağ olduqca yanır. Lakin yağ tükənən kimi çıraq sönür və insan ölür. Bu, kişinin çox marağına səbəb oldu və o, Müqəddəs Pyotrdan öz çırağını göstərməsini xahiş etdi. O da belə etdi; kişini arvadının çırağının yanına gətirdi, onun yanında da öz çırağı asılmışdı. O baxır – arvadının çırağında hələ çox yağ var, öz çırağında isə dibindəcə, deməli, tezliklə ölmək vaxtıdır; kədərləndi və Müqəddəs Pyotrdan çırağına yağ əlavə etməsini xahiş etməyə başladı. Lakin Müqəddəs Pyotr dedi ki, Allah hər insanın doğulması zamanı çırağına yağ tökür, kimin nə qədər yaşayacağını əvvəlcədən müəyyən edir. Bu, o kişini çox kədərləndirdi, öz çırağının önündə ağlamağa və fəryad etməyə başladı. Müqəddəs Pyotr dedi: «Qal, mənim isə getməliyəm, işlərim var». Kişi sevindi və Müqəddəs Pyotr gözdən itən kimi barmağını arvadının çırağına salıb bir damla yağı öz çırağına keçirdi. Bunu bir neçə dəfə təkrar etdi, lakin Müqəddəs Pyotr qayıtdı və o, qorxu içində geri sıçradı – və oyanıb gördü ki, yuxuda barmağını arvadının p... içinə salıbmış, sonra isə onu yalayıbmış.

Qeyd. Saraevoda səyahətçinin danışdığı versiyaya görə, kişi arvadından aldığı şillə ilə oyanmışdı; o, əllərini arvadının vajinasına salmaqla arvadını oyatmışdı. Burada Müqəddəs Pyotr yoxdur, asılmış lampaların yerinə isə içində yanan yağ olan stəkanlar göstərilir. Mostardan olan tələbədən eşitdiyim üçüncü versiyaya uyğun olaraq, hörmətli ağsaqqal yuxugörənə yanan şamlar göstərdi. Onun şamı çox nazik, arvadının şamı isə çox qalın idi. Kişi ömrünü uzatmaq üçün qalın şamı həvəslə yalamağa başladı. Lakin o, möhkəm bir şillə aldı. «Sənin keçi olduğunu bilirdim, amma donuz da olduğunu təxmin etmirdim», — dedi arvadı; məlum oldu ki, o, yatarkən arvadının p... yalayırmış.

Bu hekayə Avropada geniş yayılmışdır[37].

Vaxt gəlib ki, qadının «pis yuxusunu» xatırlayaq; o yuxu onunla bitmişdi ki, qadın ərinin orqanını elə dartırdı, sanki onu qoparmaq istəyirdi [sir. 184-6]. Bu halda münasib saydığımız şərh kişilərin burada şərh olunan defekasiya yuxularının şərhi ilə tamamilə üst-üstə düşür. Kifayətlənməmiş arvadın yuxusunda o, öz kifayətlənməsinə mane olan ərdən (və uşaqdan) utanmadan xilas olur.

Nəcis ifrazı ilə bağlı başqa bir yuxu, təfsirində tam əmin ola bilmədiyimiz, bu yuxuların məqsədlərində müəyyən fərqlərin olduğunu göstərir və artıq qeyd etdiyimiz və bundan sonra gələn, yuxu fəaliyyətinin qadın cinsiyyət orqanları ilə manipulyasiyadan ibarət olduğu yuxulara yeni işıq salır.

Paşa gecəni Bəyin yanında keçirdi. Səhər Bəy[39] çarpayıda uzanmışdı və qalxmaq istəmirdi. Bəy Paşadan soruşur: «Yuxunda nə gördün?» – «Yuxumda gördüm ki, minarənin üstündə bir minarə də var». – «Elə şey ola bilərmi?» – Bəy şübhəyə düşdü. «Bəs başqa nə?» – «Bir də yuxumda gördüm, – dedi o, – ki, minarənin üstündə mis qab durur, qabın içində isə su var. Külək əsdi və qab yellənməyə başladı. Belə bir yuxu görsəydin, nə edərdin?» – «Qorxudan altıma işərdim və altıma sıçardım». – «Görürsən də, mən isə yalnız altıma işədim».

Bu yuxu simvolik şərhə ehtiyac duyur, çünki onun zahiri məzmunu anlaşılmazdır, simvolları isə tamamilə şəffafdır. Nə üçün yuxugörən minarənin başında yellənən su qabını görəndə qorxu hiss etməlidir? Minarə penis simvolizasiyası üçün tamamilə yararlıdır, ritmik hərəkət edən su qabı isə cinsi əlaqə prosesində qadın cinsiyyət orqanlarının simvolunu təmsil edir. Paşanın cinsi əlaqə haqqında yuxusu olub və əgər ev sahibi belə bir yuxunu defekasiya ilə əlaqələndirirsə, şərhi hər ikisinin yaşlı, impotent kişilər olması ilə bağlı halda axtarmaq lazımdır ki, onlarda yaş cinsi həzzin müəyyən nəcis həzzi ilə əvəzlənməsinə səbəb olub; digər yuxularda, gördüyümüz kimi, bu, uyğun cinsi obyektin olmaması nəticəsində baş verir. Artıq cinsi əlaqədə ola bilməyən kişidə, sadə xalqın kobud həqiqətlə dediyi kimi, yalnız defekasiya həzzi qalır; belə bir adam haqqında deyə bilərik ki, o, genital erotizmdən əvvəl gələn, sıxışdırılmış və bu sonuncu impulsla əvəzlənmiş anal erotizmə qayıdır. Beləliklə, defekasiya haqqında yuxular həm də impotensiya haqqında yuxular ola bilər.

Təfsirlər arasındakı fərq göründüyü qədər də əhəmiyyətli deyil. Qadının qurban olduğu defekasiya yuxuları da impotensiya ilə bağlıdır — heç olmasa, yuxugörəni artıq cəlb etməyən konkret qadınla münasibətdə. Beləliklə, defekasiya yuxusu qadını təmin edə bilməyən və ya qadının artıq təmin etmədiyi kişinin yuxusudur.

Bu təfsiri (impotensiya ilə bağlı yuxu) Podjonun Facetiae əsərindəki yuxuya da tətbiq etmək olar; həmin yuxu açıq şəkildə qısqanc bir adamın – yəni öz arvadını təmin etməyə qadir olmadığını düşünən kişinin – yuxusu kimi təqdim edilmişdir.

Fransisk Filelfiyski qısqanırdı arvadını; onu ən güclü qorxu əzablandırırdı ki, arvadı başqa bir kişiylə əlaqəyə girər, və o, gecə-gündüz arvadından gözünü çəkmirdi. Bizi gündüz məşğul edən şey adətən yuxuda da qayıdır; yuxusunda ona bir şeytan göründü və dedi ki, əgər məsləhətə qulaq assa, arvadı həmişə ona sadiq qalacaq. Fransisk cavab verdi ki, o, çox minnətdar olacaq, və mükafat vəd etdi.

"Bu üzüyü götür, — dedi şeytan, — barmağına tax və çıxarma. Üzük səninlə olduqca, arvad sənin xəbərin olmadan başqa kişi ilə yata bilməyəcək".

O, sevincli həyəcan içində oyandığında barmağının arvadının vülvasına batdığını hiss etdi.

Qısqanclara bundan yaxşı vasitə yoxdur; beləliklə, onların arvadları həqiqətən də ərinin xəbəri olmadan başqasına verilə bilməyəcəklər.

Bu Poccionun lətifəsi Rablein ona bənzəyən, lakin daha aydın olan hekayəsinin mənbəyi[41] sayılır, çünki orada qoca ər və ona qısqanclıq qorxusu üçün əsas verən gənc arvad haqqında danışılır[42].

Hans Karvel alim, bilikli, maraqlanan, ədəbli, ağıllı, sağlam düşüncəli, xoşürəkli, həssas, comərd bir adam idi, həm də filosof, üstəlik elə şən, məclis adamı və zarafatcıl idi ki, dünyada tayını tapmaq mümkün deyildi, yumru qarnı və titrəyən başı ilə, hərçənd zahiri görkəmi heç də iyrəndirici deyildi. Qocalıq illərində Konkordat hakiminin qızı ilə evləndi — gənc, gözəl, nazlı, mehriban, nəzakətli, lakin qonşularına və qulluqçularına həddindən artıq meylli bir qadınla. Bu vəziyyət üzündən çox keçmədən pələng kimi qısqanc oldu və arvadının hələ kiminsə altında uzandığından şübhələnməyə başladı. Buna son qoymaq üçün ona bir-birinin ardınca ibrətamiz hekayələr danışırdı ki, bunlarda xəyanətlə bağlı bəlalar barədə söhbət gedirdi, daim ona fəzilətli qadınlar haqqında rəvayətlər oxuyurdu, iffəti təbliğ edirdi, onun üçün ər-arvad sədaqətinin tərifləndiyi, əxlaqsız arvadlar üzərində isə amansız və rəhmsiz məhkəmə qurulan bir kitab tərtib etdi və nəhayət, ona şərq sapfirlərindən gözəl bir boyunbağı hədiyyə etdi. Bütün bunlarla belə, o, qonşuları ilə elə sərbəstliklərə yol verir və onları elə səmimi qəbul edirdi ki, o, saatbasaat daha da qısqanc olurdu.

Bir gecə yuxuda, arvadı ilə yatarkən əziyyət çəkərkən ona elə gəldi ki, şeytanla söhbət edir və acı taleyindən şikayətlənir. Şeytan onu təsəlli verdi, sonra barmağına bir üzük taxdı və dedi:

— Sənə bu üzüyü bağışlayıram. O, barmağında olduğu müddətcə, arvadın sənin xəbərin və razılığın olmadan başqa biri ilə cinsi əlaqədə ola bilməyəcək.

— Çox minnətdaram, cənab şeytan, – dedi Hans Karvel. – Məhəmməddən daha tez imtina edərəm, amma barmağımdan üzüyü heç vaxt çıxarmaram.

Şeytan yox oldu. Hans Karvel sevinclə oyandı və gördü ki, barmağı arvadının göstərilməyən yerindədir.

Mən deməyi unutdum ki, arvad bunu hiss edərək ərə arxasını çevirdi, sanki belə deyirdi: «Hə, hə, bu da nə deməkdir?». Hans Karvelə isə elə gəldi ki, üzüyü əlindən alınır.

Bəs elə isə, bu, həqiqi bir vasitə deyilmi? Bu nümunəyə əməl et və əmin ol ki, arvadının üzüyü həmişə barmağında olacaq[43].

Burada məsləhətçi kimi görünən şeytan, xəzinə yuxularında olduğu kimi, yuxagörənin latent fikirlərini anlamaq üçün bizə açar verir. Əvvəlcə o, izləməsi bu qədər çətin olan vəfasız arvadı «götürməli» idi[44]. Yuxunun manifest məzmununda o, onu əbədi saxlamaq üçün etibarlı bir vasitə verir. Burada biz yenidən defekasiya yuxularında kimisə xilas etmək istəyi (ölüm istəyi) ilə analogiya görürük.

Biz bu kiçik toplunu digərləri ilə zəif əlaqədə olan, lakin əvvəlcə irəli sürülmüş fərziyyəni təsdiqləməyə imkan verən lotereya haqqında yuxu ilə tamamlayırıq ki, lotereya nikah müqaviləsini simvollaşdırır.

Axıb tökülən südün arxasınca ağlamağın nə faydası! [45]

Bir tacir qəribə bir yuxu gördü. Yuxusunda qadın arxası və ona aid olan hər şeyi gördü. Bir tərəfində 1 rəqəmi, digər tərəfində isə 3 var idi. Bundan əvvəl tacir lotereya bileti alıb-almamağı düşünürdü. Bu yuxu ona yaxşı əlamət kimi göründü. Səhər doqquz saatı gözləmədən ilk işi banka qaçmaq oldu ki, biletini alsın. Bir saniyə belə düşünmədən 13 nömrəli bileti istədi, axı yuxusunda məhz bu rəqəmlər var idi. O vaxtdan bəri gündə qəzetə baxmadan keçmədi ki, uduşunu axtarsın. Bir həftə, ya da on gün sonra udan nömrələrin buraxılışı gəldi. Tacir öz nömrəsini axtarmağa başladı, amma yox idi; əvəzində 8 seriyasının 103 nömrəsi 200 000 rubl uddu. Tacir saçını yoldu. «Yəqin ki, səhv etmişəm! Burada bir şey düz deyil!». Özünü itirmişdi, heç nə onu təskin edə bilmirdi və o, daim o yuxunun mənasının nə olduğunu düşünürdü. Bir dostuna hər şeyi danışmağa qərar verdi: bəlkə o izah edər ki, burada iş nədir. Dostu ilə görüşdü və hər şeyi ətraflı danışdı. Dostu qışqırdı: «Axmaq! 1 ilə 3 arasındakı sıfırı arxada necə görmədin?» — «Ah, lənət olsun, ağlıma gəlmədi ki, arxada sıfır var!». «Amma hər şey tamamilə aydın idi, sadəcə bilet nömrəsini səhv seçdin. 8 seriyasının nömrəsi isə sənə p… — işarə edirdi — o, səkkizə bənzəyir». İndi axıdılmış südün arxasınca ağlamağın nə faydası!

Bu kiçik əsəri yazarkən niyyətimiz iki məqamı əhatə edirdi. Bir tərəfdən, psixoanalitik baxışların təsdiqini xalq materialında axtaran tədqiqatçıları onun iyrənc çirkliyi və ədəbsizliyinin qorxutmamalı olduğunu göstərmək istəyirdik. Biz müəyyən edə bildik ki, folklor yuxu simvollarını psixoanalizin etdiyi kimi şərh edir və ucadan bəyan olunan xalq rəyinə zidd olaraq bir sıra yuxuları aktual ehtiyac və arzulardan çıxarır. Digər tərəfdən, sadə insanların bu həzz formasına yalnız ədəbsiz arzuları təmin etmək üçün müraciət etdiyini düşünməyin ədalətsiz olduğunu vurğulamaq istərdik. Bu çirkin fasadın arxasında həyat təəssüratlarına qarşı psixi reaksiyalar gizlənir ki, onları ciddi qəbul etmək lazımdır və onlarda hətta kədərli bir not da səslənir — elə reaksiyalar ki, sadə insanlar onları yalnız kobud həzz alınması ilə müşayiət olunduqda qəbul etməyə hazırdırlar.

[1] «Sudslavische Volksuberlieferungen, die sich auf den Geschlechtsverkehr beziehen [Cənubi slavyanların cinsi əlaqəyə aid xalq ənənələri]», toplayan və şərh edən F.S.Krauss, Anthropophyteia, 7 [1910], 450, № 820.

[2] [F.S.Kraussun əlavəsi:] Bax: Anthropophyteia, 1[1904], 4, №5. Alman yəhudilərinin atalar sözünə bax: «Qaza qarğıdalı arzulayır, gəlinə isə — q..». [Həmçinin bax: «Yuxuların təfsiri», Standard Ed., 4, 131-2.] [3] «Niederosterreichische [Aşağı Avstriya] Schnadahupfeln», doktor X.Rolletin toplusu. [Schnadahupfeln — ikinci və dördüncü sətirlərin qafiyələndiyi bədahətən dördlüklər; onları Bavariya və Avstriyanın dağlıq rayonlarında oxuyurlar.] Anthropophyteia, 5[1908], 151, №2.

[4] Avstriya Alplarından, Kryptadia, 4, 111, No.160.

[5] Aşağı Avstriyanın oyun adətlərindən, Anthropophytria, 3 [1906], 190, No. 85, 4.

[6] Rops, 1905, illüstrasiya 20.

[7] [Oppenheymin kənar qeydi:] Ropun qravüründəki sfera kimi, Nimeya amfiteatrındakı Roma relyefi də eyni cür çat vasitəsilə qadın cinsiyyət orqanlarının simvoluna çevrilən yumurtanı təsvir edir. Burada həm də kişi tərəfi mövcuddur. O, yuxarıda təsvir olunan dörd yumurtanın üzərində oturan, belə demək mümkünsə, onları kürt yatan quş kimi tərtib edilmiş fallos şəklində təzahür edir. [Göstərilən istinadı yoxlamaq mümkün deyil.] [8] [«Würmchen» (qurdça) — körpəni bildirən geniş yayılmış alman sözü.] [9] «Schlesische Volkslieder [Sileziya xalq mahnıları]», dr. fon Valdhaym tərəfindən yazıya alınmışdır, Anthropophyteia, 7 [1910], 369.

[10] [Roter König (Qırmızı Kral) — Avstriya jarqonunda menstruasiyanı bildirmək üçün termin.] [11] [F.S.Kraussun qeydi:] 359-cu səhifə ilə və Kraussun «Die Zeugung in Sitte, Brauch und Glauben der Südslaven [Cənubi slavyanların adət, ənənə və inanclarında nəsil artırma]», Kryptadia, 6, 259-269 və 375-dəki cənubi slavyan variantı ilə müqayisə edin.

[12] [Tarasevski (1909, 289, № 265).] [13] [Oppenheymin qeydi:] Bıçağı özü ilə oğru [«Einbrecher», hərfi mənada, «içəri girən»] gəzdirir. Zolinqendə [Raynlandın sənaye rayonu] oğurluqla bağlı bir atalar sözü var ki, bu, Anthropophyteia, 5 [1908], 182 [№ 11]-də qeyd olunur: «Evlilikdən sonra oğurluq [içəri girmə] növbəsi gəlir». Berlin jarqonunda «Brecheisen» [«açma aləti», hərfi mənada, «sındıran dəmir»] sözünün «güclü penis» mənasında işlənməsi ilə müqayisə edin (Anthropophyteia, 7 [1910], 33).

[14] [«Traumhandlung». Bu termin bu məqalədə yuxuda görülən, lakin eyni zamanda real olan hərəkəti təsvir etmək üçün istifadə olunur. Bu anlayış «Yuxuların yozulması» əsərində müzakirə olunmur.] [15] [Oppenheymin kənar qeydi:] Penisi bildirən «cehiz» və «xayayı» bildirən «pul kisəsi» haqqında sonrakı qeydlərimizə, həmçinin cinsi fəaliyyətlə var-dövlətin, qızıl hərisliyi ilə libidonun müqayisəsinə bax. [Burada hansı qeydlərdən bəhs edildiyi aydın deyil.] [16] Bu kiçik topludan olan daha bir lotereya yuxusu bizim fərziyyəmizi təsdiqləyir.

[17] Psixoanalitik təcrübə göstərir ki, yuxuda rəqəmlərin interpretasiyası zamanı sıfırları nəzərə almamaq olar.

[18] Bax: «Xarakter və anal erotizm» (1908b).

[19] Yeremya (1904, 115n).

[20] [Oppenheymin kənar qeydi:] Meksikada da.

[21] Pocco [Brakkolini] (1905, No. 130). [Oppenheym, görünür, bu lətifəni bir qədər ixtisar etmişdir.] [22] [Oppenheymin əlavəsi:] Burada Anthropophyteia, 4 [1907], 342-345, Nos. 580-581-dəki paralellərə diqqət yetirin.

[23] «Xarakter və anal erotizm» (1908b).

[24] F. Vernert, «Deutche Bauernerzahlungen gesammelt im Ober- und Unterelsass [Yuxarı və Aşağı Elsasda toplanmış alman kəndli nağılları]», Anthropophyteia, 3 [1906], 72, No. 15.

[25] [F.S.Krauss, «Sudslavische Volksuberlieferungen, die sich auf den Geschlechtsverkehr beziehen (Cinsi əlaqəyə aid cənub slavyanlarının xalq ənənələri)», Anthropophyteia, 5, (1908), 346, No. 737.] [26] Dr. fon Valdhaym, «Skatologische Erzahlungen aus Preussisch-Schlesien [Prussiya Sileziyasında skatoloji nağıllar]», Anthropophyteia, 6 [1909], 431, No. 9.

[27] Tarasevski (1909, 196 [No.233]).

[28] [Oppenheymin kənar qeydi:] Pikardiya tarixində barmağa üzük taxmaq ereksiyanın simvolik təsviridir. Üzük nə qədər irəli taxılırsa, penis bir o qədər uzanır — bənzətmə sehrli gücə malikdir. (Kryptadia, 1, No.32.) [Bu Freyzerin «oxşarlıq sehrbazlığı» adlandırdığı şeyə bir nümunədir.] [29] Bax Ştekel, 1911a.

[30] F. Vernert, «Deutche Bauernerzahlungen gesammelt im Ober- und Unterelasass [Yuxarı və Aşağı Elsasda toplanmış alman kəndli nağılları]», Anthropophyteia, 4 [1907], 138, No. 173.

[31] [Bu yerdə Oppenheym əlyazmanın kənarında sual işarəsi qoymuşdu.]

[32] [Bax: "Yuxuların təfsiri" əsərindəki qeydə, Standard Ed., 5. 348. n. 2. "Masturbasiya etmək" mənasını verən alman jarqonu. İngilis dilindəki "to toss oneself off" ekvivalenti ilə müqayisə edin.] [33] [Oppenheymin kənar qeydi:] Mənası?

[34] A. Riedl, «Schwanke und Schnurren niederosterreichischer Landleute», Anthropophyteia, 5 [1908], 140, No. 19.

[35] [Oppenheymin kənar qeydi:] İki kişidən birinin yuxusunda olan xəzinə barədə nə demək olar?

[36] Belqradda məktəb müəllimi tərəfindən Kraquyevo rayonundan olan bir kəndli qadının versiyası əsasında danışılmışdır. Anthropophyteia, 4 [1907], 255, No. 10.

[37] [Oppenheymin kənar qeydi:] Ukraynadan oxşar bir hekayəyə bax, Kryptadia, 5, 15.

[38] F.S. Krauss, «Sudslavische Volksuberlieferungen, die sich auf den Geschlechtsverkehr beziehen [Cənub slavyanlarının cinsi əlaqəyə aid xalq ənənələri]», Anthropophyteia, 5 [1908], 293, No. 697.

[39] [Burada, açıq-aydın, «Paşa» olmalıdır, hərçənd həm alman, həm də slavyan versiyasında Anthropophyteia-da «Bəy» yazılmışdır.] [40] Podjo [Brakkiolini] (1905, No. 133).

[41] [Əlyazmada «nəticə» yazılıb. Lakin bu, çox güman ki, səhv yazıdır, çünki Poqqionun Facetiae əsəri 1470-ci ildə, Rable dünyaya gəlməzdən iyirmi beş il əvvəl yazılmışdır.] [42] Rable, «Pantaqruel», üçüncü kitabın XXVIII fəsli. (Rus mətni N.M.Lyubimovun tərcüməsindədir — tərcüməçinin qeydi.)

[43] [Freydin qeydi:] Höte Venesiya epiqramında (Paralipomena, No. 65, Sophienausgabe, Abt.II, Bd. 5, 381) üzük və barmaq simvolikası haqqında danışır.

Mənim çoxlu gözəl daşlı üzüklərim var,

Nəcib qızılla parlayan, ustalıqla oyulmuş,

Onlar üçün böyük qiymət ödəyirlər, kim onların gözəlliyinə vurulub,

Kart masası arxasında o daşlar parıltısı ilə gözü qamaşdırır.

Lakin mən bir üzük bilirəm ki, dünyadakı bütün xəzinələrdən gözəldir.

Onu özü üçün Hans Karvel almışdı, təəssüf ki, qocalıq illərində.

Ondan az olan on barmaqdan axmaq onu taxdı, bilmədən,

Yalnız on birinci barmağın bu üzüyə layiq olduğunu.

[44] [Burada Oppenheym kənarda sual işarəsi qoymuşdur]

[45] Tarasevski (1909, 40 [No. 63]).