Əsərlər 1892–1899

1 / 17

Hipnotik müalicənin bir halı, histerik simptomların “Qarşı iradə” vasitəsilə yaranması haqqında qeydlərlə birlikdə

Burada hipnotik təlqinlə müalicənin tək bir halını dərc etməyə qərar verirəm, çünki bu hal, müalicə uğurlarımızın əksəriyyətinin adətən olduğu kimi, bir sıra əlavə şəraitlə daha inandırıcı və daha aydın olmuşdur.

Mənim üçün varlığının mühüm bir anında kömək göstərə bildiyim qadını illərdən bəri tanıyırdım və o, bir neçə il sonra da müşahidəm altında qaldı; onu hipnotik təlqindən azad edən pozğunluq bir müddət əvvəl ilk dəfə meydana çıxmış, uğursuz surətdə mübarizə olunmuş və xəstəyə bir imtinadan çəkinməyi zorla qəbul etdirmişdi; o, ikinci dəfə mənim köməyimlə bu imtinadan azad olmuşdu, halbuki bir il sonra həmin pozğunluq yenidən peyda olmuş və yenə eyni üsulla yenidən aradan qaldırılmışdı. Terapiyanın nəticəsi xəstə üçün dəyərli bir nəticə idi və xəstə pozğunluğa məruz qalan funksiyanı yerinə yetirmək istədiyi müddətcə davam etdi; və nəhayət, bu halda pozğunluğun sadə psixi mexanizmini aşkara çıxarmaq və onu əsəb patologiyası sahəsindəki oxşar proseslərlə əlaqələndirmək mümkün olmuşdur.

Artıq tapmacalarla danışmağa ehtiyac olmasın deyə, söhbət bir halətdən gedir ki, orada bir ana hipnotik təlqin qarışmamışdan əvvəl yeni doğulmuş uşağını qidalandıra bilmirdi və orada əvvəlki və sonrakı bir uşaqda baş verənlər terapevtik nəticənin yalnız nadir hallarda mümkün olan yoxlanılmasına imkan verirdi.

Aşağıdakı xəstəlik tarixinin obyekti, uşaqlıq illərindən təsadüfən ünsiyyətdə olduğum, qabiliyyəti, sakit təmkinliyi və təbii olması sayəsində heç kimin, hətta öz həkiminin belə, əsəbi kimi tanımadığı iyirmi ilə otuz yaş arasında gənc bir qadındır. Burada danışılan hadisələrə nəzərən, mən onu Şarkonun uğurlu ifadəsi ilə "vəziyyət histeriyası" (hystérique d’occasion) kimi təsvir etməliyəm. Məlumdur ki, bu kateqoriya xüsusiyyətlərin ən yaxşı qarışığına və digər cəhətdən pozulmamış sinir sağlamlığına zidd deyil. Ailəsindən heç bir cəhətdən əsəbi olmayan anasını və oxşar təbiətli, sağlam, kiçik bacısını tanıyıram. Bir qardaşı, həyat planlarında uğursuzluğa səbəb olan tipik gənclik nevrasteniyası keçirmişdir. Mən bu xəstəliyin etiologiyasını və gedişatını bilirəm; bu xəstəlik mənim tibbi təcrübəmdə hər il bir neçə dəfə eyni şəkildə təkrarlanır. Əvvəlcədən yaxşı quruluşlu olanlarda adətən pubert dövrünün cinsi sapması, sonra tələbəlik illərinin həddindən artıq işi, imtahan hazırlığı, bir qonoreya və bununla əlaqədar olaraq, həmin inadkar, demək olar ki, anlaşılmaz qəbizliklə müşayiət olunan dispepsiyanın ani başlanması. Aylardan sonra qəbizliyin yerini baş ağrısı, əhval-ruhiyyənin pozulması və iş qabiliyyətinin itirilməsi aldı və bundan sonra xəstəni ailəsinin bəlasına çevirən həmin xarakter məhdudiyyəti və eqoist qüsurlanma inkişaf edir. Bu nevrasteniyanın formalarının hamısının qazanılıb-qazanılmadığına əmin deyiləm və buna görə də, xüsusilə xəstəmin digər qohumlarını tanımadığım üçün, onun ailəsində nevrozlar üçün irsi bir meyl olub-olmadığı sualını açıq qoyuram.

Xəstə, xoşbəxt evliliyindən olan ilk uşağının doğumunun yaxınlaşdığı zaman, onu özünün əmizdirməyi niyyətində idi. Doğum prosesi, yaşca böyük ilk dəfə doğan qadınlarda adətən olduğu kimi, çətin keçmədi və forceps (doğum qısqacı) ilə bitirildi. Lakin doğumdan sonrakı qadın, əlverişli bədən quruluşuna baxmayaraq, uşağa yaxşı bir əmizdirən ana ola bilmədi. Süd bol gəlmədi, uşağı sinəyə yapışdırmaq ağrı törətdi, iştaha çatışmırdı, qida qəbuluna qarşı təhlükəli bir istəksizlik ortaya çıxdı, gecələr həyəcanlı və yuxusuz keçdi və ananı və uşağı daha da təhlükəyə atmaqdan qaçınmaq üçün, cəhd on dörd gündən sonra uğursuz sayılaraq dayandırıldı və uşaq bir qayınaya verildi; bundan sonra ananın bütün şikayətləri tez bir zamanda yox oldu. Qeyd edirəm ki, bu ilk laktasiya cəhdi haqqında həkim və şahid kimi məlumat verə bilmərəm.

Üç il sonra ikinci uşağın doğulması baş verdi və bu dəfə xarici şərait də dayənin yanına keçməyi arzuolunan göstərirdi. Ananın özünün əmizdirmək cəhdləri isə birinci dəfəkindən daha az uğurlu görünür və daha ağrılı hadisələr doğururdu. Gənc ana bütün qidanı qusurdu, yeməyi çarpayısına gətirildiyini görəndə oyanmaya düşürdü, tamamilə yuxusuz idi və acizliyindən o qədər xoşagəlməzlik duyurdu ki, ailənin iki həkimi, bu şəhərdə o qədər hamıya tanınan həkimlər Dr. Breuer və Dr. Lott bu dəfə təcrübənin daha uzun davam etdirilməsini istəmədilər. Onlar yalnız hipnoz yolu ilə təlqinlə bir cəhd etməyi məsləhət gördülər və beləliklə, dördüncü günün axşamı mən dostum olan qadına həkim kimi çağırıldım. Onu yanaqları qıpqırmızı çarpayıda uzanmış, uşağı əmizdirə bilməməyindən qəzəblənmiş halda tapdım; bu, hər cəhddə daha da artırdı və buna baxmayaraq o, bütün gücü ilə buna qarşı dururdu. Qusmanın qarşısını almaq üçün o gün heç nə qəbul etməmişdi. Epiqastrium qabarıq idi, basmağa həssas idi, qoyulmuş əl mədəni narahat hiss edirdi, vaxtaşırı iysiz gəyirmə baş verirdi, xəstə ağızda daimi pis dad hissindən şikayət edirdi. Yüksək timpanik mədə səsinin sahəsi xeyli böyümüşdü. Məni çətinlikdən xilas edən arzuolunan qurtarıcı kimi qarşılamadılar, əksinə, açıq-aşkar könülsüz qəbul etdilər və böyük etimada bel bağlaya bilməzdim.

Dərhal yuxu əlamətlərini davamlı təkrarlayaraq baxışları sabitləmək yolu ilə hipnozu yaratmağa çalışdım. Üç dəqiqədən sonra xəstə dərin yuxuda olanın sakit üz ifadəsi ilə uzanmışdı. Katalepsiyaya və itaətkarlığın digər əlamətlərinə nəzər salıb-salmadığımı xatırlamıram. Təlqindən istifadə edərək onun bütün təşvişlərinə və təşvişlərin əsaslandığı hisslərə etiraz etdim. “Təşviş etməyin, siz əla bir dadı olacaqsınız, uşaq sizin yanınızda möhtəşəm inkişaf edəcək. Mədəyiniz tam sakitdir, iştahanız əladır, yemək istəyirsinizsə və s.” Xəstə, mən onu bir neçə dəqiqəyə tərk edəndə də yuxuda qaldı və mən onu oyatdıqdan sonra amneziya (yaddaş itkisi) nümayiş etdirdi. Getməzdən əvvəl, kişinin narahat edən bir qeydinə cavab verməli idim; o, hipnozun bir qadının sinir sistemini tamamilə xarab edə biləcəyini düşünürdü.

Növbəti axşam mənə uğurun girovu kimi görünən şeyi öyrəndim; lakin yaxınlarına və xəstəyə qəribədir ki, heç bir təsir bağışlamamışdı. Doğan qadın axşam yeməyini heç bir şikayət etmədən yemiş, sakit yatmış və səhər də uşaq kimi qüsursuz qidalanmışdı. Bir az bol olan günorta yeməyi isə onun üçün artıq olmuşdu. Yemək hələ süfrəyə qoyulmamışdı ki, içində əvvəlki ikrah oyandı, qusma başladı, hələ heç nəyə toxunmamışdı, uşağı döşə vermək qeyri-mümkün olmuşdu və mən gəldiyimdə bütün obyektiv əlamətlər yenidən əvvəlki axşamkı kimi idi. Artıq hər şeyin qazanıldığına dair arqumentim — o, pozuntunun keçə biləcəyinə və hətta yarım gün də olsa keçdiyinə əmin olduqdan sonra — təsirsiz qaldı. İndi ikinci hipnozda idim; bu da eyni dərəcədə tez somnambulizmə gətirib çıxardı, daha qətiyyətli və daha əmin idim. Xəstə mən gedəndən beş dəqiqə sonra öz yaxınlarına bir qədər acıqla çıxışacaqdı: yemək hanı, məgər məqsəd onu acından öldürməkdir, heç nə almasa uşağı nə ilə qidalandıracaq və sairə. Üçüncü axşam yenidən qayıtdığımda doğan qadın başqa heç bir müalicəyə yol vermədi. Artıq ona heç nə çatmırdı, iştahı əla idi və uşaq üçün bol südü vardı, uşağı döşə vermək ona ən kiçik çətinlik də yaratmırdı və sairə. Kişiyə bir qədər qorxulu görünmüşdü ki, arvadı dünən axşam mən gedəndən az sonra belə təlaşla yemək tələb etmiş və anasına heç vaxt adətində olmadığı kimi məzəmmətlər etmişdi. O vaxtdan isə hər şey yaxşı gedir.

Mənim artıq bunda heç bir işim qalmamışdı. Qadın uşağı səkkiz ay ərzində əmizdirdi və mən tez-tez hər iki şəxsin özünü yaxşı hiss etdiyinə dostcasına əmin olmaq imkanı tapırdım. Yalnız biri mənə anlaşılmaz və acıqverici gəlirdi: o qəribə göstərilən iş barədə heç vaxt aramızda söz düşmürdü.

Bu arada mənim vaxtım bir il sonra gəldi, o zaman üçüncü uşaq anaya əvvəlkilər kimi eyni tələbləri irəli sürdü və ana bunları əvvəlki dəfələrdə olduğu kimi yenə də doyura bilmədi. Mən qadını keçən ilki vəziyyətdə tapdım və o, yeməyə ikrah və digər simptomlara qarşı öz iradəsi ilə heç nə edə bilmədiyinə görə özünə qarşı sanki acıqlanmışdı. Birinci axşamın hipnozu da yalnız o nəticəni verdi ki, xəstə daha da ümidsiz olsun. İkinci hipnozdan sonra simptom kompleksi yenidən o qədər tam kəsildi ki, üçüncüyə ehtiyac qalmadı. Qadın bu gün bir yarım yaşı olan bu uşağı da heç bir şikayət olmadan yedizdirdi və ən maneəsiz rifahdan zövq aldı.

Bu uğurun təkrarı qarşısında hər iki ər-arvad da açıldı və mənə qarşı davranışlarına rəhbərlik edən motivi etiraf etdilər. “Utanırdım, – dedi mənə arvad, – mən bütün iradə gücümlə aciz qaldığım yerdə hipnoz kimi bir şeyin fayda verməsinə.” Ancaq inanmıram ki, o və ya əri hipnoza qarşı ikrah hisslərini dəf ediblər. İndi isə xəstəmdə təlqin vasitəsilə aradan qaldırılmış həmin pozuntunun psixi mexanizminin nədən ibarət olduğunu müzakirə etməyə keçirəm. Başqa hallarda olduğu kimi – o hallardan başqa vaxt söhbət açılacaq – bu barədə birbaşa məlumatım yoxdur, onu təxmin etməyə məcburam.

Bəzi təsəvvürlər gözlənti affekti ilə bağlıdır və bunlar iki növdür: «mən bunu və ya digərini edəcəyəm» təsəvvürləri, yəni qərarlar, və «mənə bu və ya digər hadisə baş verəcək» təsəvvürləri, yəni əsl gözləntilər. Ona bağlı affekt iki amildən asılıdır: birincisi, nəticənin mənim üçün əhəmiyyətindən, ikincisi isə həmin nəticəyə olan gözləntinin qeyri-müəyyənlik dərəcəsindən. Subyektiv qeyri-müəyyənlik, əks-gözlənti, özlüyündə «narahat edən ziddiyyətli təsəvvürlər» adlandırdığımız təsəvvürlər cəmi ilə təmsil olunur. Qərar halında bu ziddiyyətli təsəvvürlər belədir: Mən qərarımı yerinə yetirə bilməyəcəyəm, çünki bu və ya digər şey mənə çox çətindir, mən buna uyğun deyiləm; həmçinin bilirəm ki, oxşar vəziyyətdə olan digər müəyyən şəxslər də buna nail ola bilməyiblər. Gözlənti olan digər hal isə aydındır; əks-gözlənti, istədiyim bir hal istisna olmaqla, başıma gələ biləcək bütün digər ehtimalların nəzərə alınmasına əsaslanır. Bu halın daha ətraflı müzakirəsi nevrozların simptomatologiyasında böyük rol oynayan fobiyalara gətirib çıxarır. Biz birinci kateqoriyada, qərarlarda qalırıq. Sağlam təsəvvür həyatı qərarlara qarşı ziddiyyətli təsəvvürlərlə nə edir? Onları sağlamlıq güclü özünə inamına uyğun olaraq mümkün qədər boğur və ləngidir, assosiasiyadan kənarlaşdırır və bu, çox vaxt o qədər yüksək dərəcədə uğurla nəticələnir ki, qərarlara qarşı ziddiyyətli təsəvvürlərin mövcudluğu adətən aydın deyil, yalnız nevrozların nəzərdən keçirilməsi ilə ehtimal olunur. Nevrozlarda isə, — mən yalnız histeriyaya deyil, ümumiyyətlə sinir statusuna istinad edirəm, — əsasən depressiyaya, özünə inamın aşağı düşməsinə meyl olduğunu qəbul etmək lazımdır; biz bunu melanxoliyada ən yüksək inkişaf etmiş və təcrid olunmuş simptom kimi tanıyırıq. Nevrozlarda qərarlara qarşı ziddiyyətli təsəvvürlərə böyük diqqət yetirilir, bəlkə də onların məzmunu nevrozun əhval-ruhiyyə rənginə uyğun gəldiyi üçün, və ya bəlkə də nevroz zəminində əks halda yaranmayacaq ziddiyyətli təsəvvürlərin yaranması şəklində.

Bu qarşıtlıq təsəvvürlərinin güclənməsi indi sadə status nervosusda gözləntiyə aid olaraq ümumi bədbin meyl kimi özünü göstərir; nevrasteniyada isə ən təsadüfi duyğularla assosiasiya yolu ilə nevrasteniklərin müxtəlif fobiyalarına əsas verir. Niyyətlərə keçirildikdə bu amil folie de doute adı altında birləşdirilən və fərdin öz fəaliyyətinə inamsızlığını məzmun kimi daşıyan o pozuntuları yaradır. Elə burada iki böyük nevroz — nevrasteniya və histeriya — hər biri üçün səciyyəvi olan tərzdə bir-birindən fərqli davranır. Nevrasteniyada xəstəlik dərəcəsində güclənmiş qarşıtlıq təsəvvürü iradə təsəvvürü ilə bir şüur aktına bağlanır, o, sonuncudan çəkilir və nevrasteniklərin özlərinə də məlum olan nəzərəçarpan iradə zəifliyini yaradır. Histeriyada isə gedişat iki nöqtədə, bəlkə də yalnız bir nöqtədə fərqlənir. Histeriyanın şüurun dissosiasiyasına olan meylinə uyğun olaraq, zahirən ləngidilmiş olan ağrılı qarşıtlıq təsəvvürü niyyətlə assosiasiyadan çıxarılır və çox vaxt xəstənin özünə də şüursuz olaraq ayrı bir təsəvvür kimi davam edir. Burada tam histerik olan odur ki, bu ləngidilmiş qarşıtlıq təsəvvürü niyyətin yerinə yetirilməsi vaxtı gəldikdə, normal vəziyyətdə iradə təsəvvürünün etdiyi kimi, bədənin innervasiyası vasitəsilə eyni asanlıqla obyektivləşir. Qarşıtlıq təsəvvürü belə desək, „əks iradə“ kimi qərarlaşır, xəstə isə heyrətlə qəti, lakin gücsüz bir iradənin şüurunda olur. Bəlkə də, deyildiyi kimi, hər iki məqam əslində yalnız birdir — təxminən belə ki, qarşıtlıq təsəvvürü obyektivləşmə yolunu yalnız ona görə tapır ki, o, niyyətin özü ilə bağlanma vasitəsilə ləngidilmir, halbuki özü bu niyyəti ləngidir.‘

Bizim halımızda, yəni sinir çətinliyi üzündən əmizdirmə işinə mane olan bir ananın halında, nevrastenik qadın təxminən belə davranardı: O, qarşısına qoyulmuş vəzifədən şüurlu surətdə qorxar, baş verə biləcək i) Bu sətirlərin yazılması ilə düzəlişi arasında mənə H. Kaanın bir yazısı gəlib çatdı (Der neurasthenische Angstaffekt bei Zwangsvorstellungen və s., Vyana 1893), ki, orada oxşar izahlar var. Hadisələr və təhlükələr barədə çox düşünər və uzun tərəddüddən sonra qorxu və şübhə içində yenə də əmizdirməni çətinliksiz yerinə yetirərdi; ya da əks təsəvvür üstün gəlsəydi, buna cəsarət etmədiyi üçün ondan əl çəkərdi. Histerik qadın isə özünü başqa cür aparır: o, bəlkə də öz qorxusunu dərk etmir, bunu mütləq yerinə yetirmək qətiyyətinə malikdir və heç tərəddüd etmədən işə başlayır. Amma sonra elə aparır ki, sanki uşağı heç bir halda əmizdirməmək iradəsi var və bu iradə onda elə subyektiv simptomlar doğurur ki, hər hansı bir simulyant əmizdirmə işindən yayınmaq üçün onları göstərərdi: iştahasızlıq, yeməyə nifrət, uşağı döşə qoyarkən ağrılar və bundan başqa, şüurlu simulyasiyanın əks iradəsi bədənə hakim olmaqda üstün olduğundan, həzm yolunda simulyasiyanın yarada bilmədiyi bir sıra obyektiv əlamətlər. Nevrasteniyanın iradə zəifliyindən fərqli olaraq burada iradə pozğunluğu, o birindəki təslimiyyətli qərarsızlıqdan fərqli olaraq isə burada xəstə üçün anlaşılmaz olan ikilik qarşısında təəccüb və qəzəb var.

Beləliklə, mən xəstəmi 'təsadüfi histerik' (hysterigue d’occasion) adlandırmaq haqqına malik olduğumu hesab edirəm, çünki o, təsadüfi bir səbəbin təsiri altında son dərəcə histerik mexanizmə malik olan bir simptom kompleksini yarada bilmişdir. Təsadüfi səbəb kimi burada ilk doğumdan əvvəlki oyanma və ya ondan sonrakı tükənmə qəbul edilə bilər, çünki ilk doğum qadın orqanizminin məruz qaldığı ən böyük sarsıntıya uyğun gəlir və nəticəsində qadın özündə yuxu halında olan bütün nevroz simptomlarını yaratmağa meyllidir.

Çox güman ki, xəstəmin halı nümunəvidir və süd əmmə işi və ya oxşar hərəkətlərin sinir təsirləri ilə mane olunduğu bir çox başqa hallar üçün aydınlaşdırıcıdır. Lakin təsvir etdiyim halın psixi mexanizmini yalnız təxmin etdiyim üçün, xəstələri hipnozda araşdırmaqla histerik simptomlar üçün bu cür psixi mexanizmi dəfələrlə birbaşa sübut edə bildiyimə dair əminliklə davam etməyə tələsirəm.

Burada yalnız ən diqqət çəkən nümunələrdən birini gətirirəm: İllər əvvəl mən, xəstəliyinə qarışmadığı bütün sahələrdə eyni dərəcədə iradəli olan, digər tərəfdən isə müxtəlif və ağır histerik ləngimələr və qabiliyyətsizliklərlə yüklənmiş bir histerik xanımla müalicə aparırdım. Digər şeylərlə yanaşı, o, söhbətinə tikvari şəkildə daxil etdiyi və mənim spazmlı dodaq bağlanmasının ani açılması ilə xüsusi dil şalqırtısı kimi təsvir etmək istədiyim qəribə bir səs ilə diqqəti çəkirdi. Onu həftələrlə dinlədikdən sonra, bir dəfə onun nə vaxt və hansı münasibətlə yarandığını soruşdum. Cavab belə oldu: „Nə vaxt olduğunu bilmirəm, artıq çoxdan belədir.“ Buna görə də mən onu həqiqi tik hesab edirdim, ta ki, bir dəfə xəstəyə dərin hipnozda eyni sualı vermək mənə ağlıma gələnə qədər. Hipnozda bu xəstə – ona bunu təlqin etmək lazım olmadan – dərhal bütün xatirə qabiliyyətinə malik idi; demək istəyirəm ki, oyandığı zaman daralmış şüurunun bütün həcmi. O, dərhal cavab verdi: „Kiçik uşağım xəstə olanda, bütün gün spazmlar çəkəndə və nəhayət axşam yatanda, mən də yatağın kənarında oturub düşünəndə: İndi onu oyatmamaq üçün çox sakit olmalısan, onda... şalqırtını ilk dəfə aldım.“ Sonra o, yenə keçdi; lakin bir neçə il sonra bir gecə * * yaxınlığında meşədən keçəndə və böyük bir fırtına qopanda və¹

Bu prosesin başa düşülməsi, müəyyən bir etiraz həll olunmayana qədər tam deyil. İnsan soruşa bilər ki, ümumi tükənmə zamanı — hansı ki, həmin proses üçün meyillilik yaradır — necə olur ki, məhz ziddiyyət təsəvvürü üstünlük qazanır? Mən buna cavab olaraq, bu tükənmənin yalnız qismən olduğunu fərz edərək cavab vermək istəyirəm. Tükənmiş olanlar, sinir sisteminin, ilkin şüura ilə assosiasiya olunan təsəvvürlərin maddi əsaslarını təşkil edən elementləridir; bu assosiasiya zəncirindən — normal Məndən — kənarlaşdırılmış, ləngiməyə uğramış və boğulmuş təsəvvürlər tükənməmişdir və buna görə də histerik meyillilik anında üstünlük təşkil edirlər. Lakin histeriyaya bələd olan hər kəs qeyd edəcək ki, burada təsvir olunan psixi mexanizm yalnız tək-tük histerik təsadüfləri deyil, həm də histeriyanın simptom obrazının böyük hissələrini və onun birbaşa diqqət çəkən xarakter xüsusiyyətini izah etməyə qadirdir. Qeyd edək ki, histerik meyillilik anında ortaya çıxan və bədən innervasiyasına yol tapan, normal şüura tərəfindən ləngiməyə uğradılan və rədd edilən naxoş ziddiyyət təsəvvürləri idi; buna görə də histerik tutma deliriumlarının xüsusiyyətlərini başa düşmək üçün açarı da əlimizdə tuturuq. Orta əsr epidemiyalarında rahibələrin histerik deliriumlarının ağır küfr və nəzarətsiz erotikadan ibarət olması təsadüfi deyil, yaxud da Şarkonun (Mənbə: Leçons du Mardi, cild II) vurğuladığı kimi, tərbiyəli və itaətkar oğlanlarda histerik tutmaların baş verməsi təsadüfi deyil, bu tutmalarda hər küçə şərliyinə, hər uşaq şıltaqlığına və pisliyə sərbəstlik verilir. Boğulmuş və çətinliklə boğulmuş təsəvvür zəncirləri, şəxs histerik tükənməyə uğradıqda, bir növ əks-iradə nəticəsində hərəkətə keçir. Hətta əlaqə bəzən daha intimdir, çünki məhz həmin təsəvvürlərin zəhmətli boğulması histerik vəziyyəti yaradır — bu vəziyyətin psixoloji təsvirinə burada toxunmadım. Burada yalnız, həmin histerik meyillilik vəziyyəti fərz edildikdə, simptomların nə üçün əsl müşahidə etdiyimiz kimi baş verdiyini izah etmək məsələsi ilə məşğulam.

Bütövlükdə histeriya əks-iradənin bu üzə çıxmasına özünə çox vaxt xas olan o şeytani cizgini borclu qalır ki, bu da onda belə təzahür edir: xəstələr elə o zaman və elə yerdə bir şeyi bacarmırlar ki, onu ən çox istəyirlər; onlardan xahiş olunan şeyin tam əksini edirlər; və onlar üçün ən əziz olanı təhqir etməli və şübhə altına almalı olurlar. Histeriyanın xarakter pozğunluğu, pis iş görmək qıcığı, sağlamlığı ən çox arzuladıqları halda özlərini xəstə qoymaq məcburiyyəti — histerik xəstələri tanıyan bilir ki, bu məcburiyyət çox vaxt ən qüsursuz xarakterlərə aid olur; onlar bir müddət öz əks-təsəvvürlərinə köməksiz şəkildə təslim olurlar.

«Ləngiməyə uğramış qərarlar nə olur?» sualı normal təsəvvür həyatı üçün mənasız görünür. Cavab vermək istəyirik ki, onlar sadəcə baş tutmur. Histeriya tədqiqi göstərir ki, onlar buna baxmayaraq baş tuturlar, yəni onlara uyğun maddi dəyişiklik qorunub saxlanılır və bir növ kölgələr aləmində gözlənilməz bir varlıq sürürlər, ta ki xəyal kimi ortaya çıxıb, əks halda hökmran Mən şüuruna xidmət etmiş bədənə yiyələnənə qədər.

Mən əvvəlcə demişdim ki, bu mexanizm son dərəcə histerikdir; əlavə etməliyəm ki, o, yalnız histeriyaya aid deyil. O, tic convulsif adlanan nevrozda diqqət çəkən şəkildə özünü göstərir; bu nevroz histeriya ilə o qədər simptomatik oxşarlığa malikdir ki, onun bütün mənzərəsi histeriyanın qismən təzahürü kimi ortaya çıxa bilər, belə ki, Şarko, əgər onun bu barədəki təlimlərini kökündən yanlış başa düşməmişəmsə, uzun sürən ayırmadan sonra heç bir fərqləndirici əlamət qəbul edə bilməz, yalnız ondan başqa ki, histerik tik yenidən açılır, həqiqi tik isə davam edir. Ağır tic convulsif obrazı, məlum olduğu kimi, iradədən kənar hərəkətlərdən, çox vaxt (Şarko və Qenona görə həmişə) qəribə mimikalar və ya bir dəfə məqsədyönlü olmuş hərəkətlər xarakterindən, koprolaliyadan, ekolaliyadan və folie de doute sırasından gələn məcburi təsəvvürlərdən ibarətdir. Bu simptomların psixi mexanizminə nüfuz etməkdən uzaq olan Qenonun, bəzi xəstələrinin öz təkrar-təkrar hərəkətlərinə və mimikalarına ziddiyyət təsəvvürünün obyektivləşdirilməsi yolu ilə nail olduqlarını bildirməsi təəccüblüdür. Bu xəstələr bildirirlər ki, müəyyən bir fürsətdə oxşar bir tik və ya mimikalarını qəsdən bu cür təhrif edən bir komik aktyor görüblər və bu zaman bu çirkin hərəkətləri təqlid etmək qorxusu keçiriblər. Ondan sonra onlar həqiqətən də təqlidə başlamışdılar. Şübhəsiz ki, tik xəstələrində iradədən kənar hərəkətlərin yalnız kiçik bir hissəsi bu yolla yaranır. Əksinə, koprolaliyanın yaranma mexanizmini buna aid etmək istəyə bilərsiniz; məlumdur ki, bu termin tik xəstələrində ən iyrənc sözlərin iradədən kənar, daha doğrusu, istəmədən, qəfil söylənməsini ifadə edir. Koprolaliyanın kökü xəstənin müəyyən səsləri, əksər hallarda «hm, hm» ifadələrini söyləməkdən özünü saxlaya bilmədiyi haqqında dərk etməsidir. Buna digər səslər, xüsusilə də tərbiyəli insanın söyləməkdən çəkindiyi sözlər üzərində nəzarəti itirmək qorxusu qoşulacaq və bu qorxu qorxulan şeyin reallaşmasına səbəb olacaq. Mən Qenonun əsərində bu fərziyyəni təsdiqləyən heç bir anamnez tapmıram və özüm də heç vaxt koprolaliyalı xəstə ilə söhbət etmək imkanı tapmamışam. Əksinə, eyni müəllifin əsərində, iradədən kənar söylənilən sözün istisna olaraq koprolaliya lüğətinə aid olmadığı başqa bir tik halının təsvirinə rast gəlirəm. Bu hal, «Məryəm» nidası ilə əziyyət çəkən böyüklərdən birinə aiddir. O, şagird ikən bu adlı bir qıza qarşı ehtiras hissi keçirmişdi və bu hissi, fərz edək ki, onu o vaxt tamamilə ələ almış və nevroza həssaslığı yaradan bir vəziyyət idi. O vaxt o, dərs saatlarının ortasında sevgilisinin adını ucadan çağırmağa başlamışdı və bu ad, onun məhəbbəti yarım əsrlik insan ömrü boyu üstələndikdən sonra da ona tik kimi qalmışdı. Fikrimcə, bu proses, adını gizli saxlamaq üçün ən ciddi cəhdin xüsusi bir oyanma anında ziddiyyət iradəsinə çevrilməsi və bundan sonra tikin, mənim ikinci xəstəmin halına bənzər şəkildə qalması ilə baş vermiş ola bilər.

Bu nümunənin izahı doğrudursa, əsl koprolaliyalı tiki eyni mexanizmə aid etmək təklifinə qapılmaq olar, çünki iyrənc sözlər hamımızın bildiyi və bir-birimizdən həmişə gizlətməyə çalışdığımız sirlərdir.²

2 / 17

Şarko

J. M. Şarko, bu il avqustun 16-da xoşbəxt və şərəfli bir ömürdən sonra əzabsız və xəstəliksiz qəfil ölüm haqqında, gənc nevrologiya elmi ən böyük təşviqçisini, bütün ölkələrin nevroloqları öz müəllimini, Fransa isə ən görkəmli adamlarından birini çox erkən itirdi. O, hələ 68 yaşında idi, bədən qüvvəsi də, zehni təravəti də açıq-aşkar arzuları ilə uyğun olaraq ona bu əsrin az olmayan zehni əmək adamlarına nəsib olmuş uzunömürlülüyü vəd edirdi. Şagirdlərinin onun tibb və neyropatologiyaya dair töhfələrini topladıqları "Oeuvres completes" əsərinin doqquz cildi, həmçinin "Legons du Mardi", Salpêtrière-dəki klinikasının illik hesabatları və s., elm və şagirdləri üçün əziz qalacaq bütün bu nəşrlər bizə hələ çox şey verməli və öyrətməli olan, şəxsiyyəti və ya əsərləri ilə hələ heç kimin onlardan öyrənmədən yaxınlaşmadığı o adamı əvəz edə bilməz.

O, böyük uğuruna dürüst insani sevinc bəsləyirdi və başlanğıcları və keçdiyi yol haqqında danışmağı xoşlayırdı. Onun elmi marağı, gənc intern (ikinci dərəcəli həkim) olduğu vaxtdan, o zamanlar tamamilə anlaşılmamış olan neyropatoloji faktların zəngin materialı ilə erkən qıcıqlanmışdı, dediyinə görə. O vaxtlar Salpetriyerdə (qadınlar üçün sığınacaq) bir şöbədə baş həkimlə vizit edərkən, qırx il əvvəl adı və anlayışı olmayan iflic, titrəmə və spazmlar vəhşiliyi içindən keçərkən, deyirdi: "Oraya qayıtmaq və orada qalmaq lazımdır" və sözünü tutdu. Xəstəxana həkimi (baş həkim) olduqda, dərhal Salpetriyerə, əsəb xəstələrini qəbul edən həmin şöbələrdən birinə keçməyə can atdı və bir dəfə oraya çatdıqdan sonra, fransız baş həkimlərinə icazə verildiyi kimi, növbə ilə xəstəxana və şöbəni, beləliklə də ixtisası dəyişmək əvəzinə, orada qaldı.

Beləliklə, onun ilk təəssüratı və buna gətirib çıxaran qərar, onun bütün sonrakı inkişafı üçün həlledici oldu. Xronik əsəb xəstələrinin böyük materialına malik olması, ona özünəməxsus istedadını qiymətləndirməyə imkan verdi. O, dərin düşüncəli və ya düşünən deyildi, əksinə, özünün dediyi kimi, bədii istedadlı təbiət, vizual, görən idi. İş tərzini bizə özü belə danışdı: Bilmədiyi şeylərə həmişə yenidən baxmağı adət edirdi, təəssüratı günbəgün gücləndirirdi, nəhayət, onları başa düşməsi anidən açılırdı. Onun zehni gözü qarşısında, eyni simptomların təkrarlanması ilə yaradılan xaotik vəziyyət nizama düşürdü; müəyyən simptom qruplarının daimi əlaqəsi ilə xarakterizə olunan yeni xəstəlik təsvirləri ortaya çıxırdı; tam və ekstremal hallar, «tiplar», müəyyən bir sxematikləşdirmə köməyi ilə önə çıxarıla bilirdi və tiplərdən göz, tipin müəyyən xarakterik əlamətindən qeyri-müəyyənliyə doğru uzanan zəifləmiş halların, «formes frustes»in uzun sırasına baxırdı. O, bu zəhmət növünü, ki, onda bərabəri yox idi, «nosografiya aparmaq» adlandırırdı və bununla fəxr edirdi. Onun belə dediyini eşitmək olardı: İnsanların yaşaya biləcəyi ən böyük doyum, yeni bir şeyi görmək, yəni onu yeni kimi tanımaqdır və təkrarlanan qeydlərdə bu «görmə»nin çətinliyinə və dəyərinə qayıdırdı. Tibbdə insanların həmişə yalnız görməyi öyrəndiklərini görməsinin səbəbi nədir, insan soyu qədər qədim olan yeni şeyləri — yeni xəstəlik vəziyyətlərini — anidən görməyin nə qədər heyrətamiz olduğunu və 30 il boyu xəstəxana otaqlarında nəzərdən qaçırdığı bir çox şeyi indi gördüyünü özünə necə deməli olduğunu. Neyropatologiyanın onun sayəsində əldə etdiyi forma zənginliyi, müşahidələrinin diaqnozun dəqiqliyini və etibarlılığını necə mümkün etdiyi, həkimə yalnız işarə etmək lazımdır. Lakin şagird, ki, onunla Salpetriyerin xəstəxana otaqlarında, adları və xüsusiyyətləri böyük ölçüdə özünə aid olan kliniki faktların muzeyində saatlarla gəzmişdi, Cüvyeri xatırlayırdı, ki, onun heykəli Jardin des plantes qarşısında böyük mütəxəssisi və heyvan aləminin təsvirçisini, heyvan formalarının bolluğu ilə əhatə olunmuş şəkildə göstərir, və ya Adəm mifini xatırlamalı idi, ki, Allah ona cənnətin canlılarını ayırmaq və adlandırmaq üçün təqdim edərkən, Şarkonun təriflədiyi intellektual həzzi ən yüksək dərəcədə yaşamış ola bilər.

Şarko da heç vaxt təmiz klinik işin — görməkdən və nizamlamadan ibarət olan işin — hüquqlarını nəzəri tibbin təcavüzlərinə qarşı müdafiə etməkdən yorulmazdı. Biz bir vaxtlar alman məktəb fiziologiyasında tərbiyə almış, onun klinik yeniliklərini qınamaqla onu bezdirən bir dəstə yad adam idik: „Bu heç cür ola bilməz,“ — dedi bir dəfə içərimizdən biri ona etiraz edərək, — „axı bu Yunq-Helmholts nəzəriyyəsinə ziddir“. O: „Nəzəriyyə üçün daha betər, klinikanın faktları üstündür“ və buna bənzər sözlərlə cavab vermədi, lakin bizə elə bir şey dedi ki, bu, bizdə böyük təəssürat oyatdı: „La theorie, c’est bon, mais ga n’empeche pas d’exister.“

Şarko Parisdə patologik anatomiya üzrə professorluq vəzifəsini bir neçə il ərzində daşıyırdı və tezliklə xaricdə də məşhurlaşan neyropatoloji işləri və mühazirələri, heç bir sifariş olmadan, əlavə məşğuliyyət kimi aparırdı; lakin neyropatologiya üçün eyni adamın iki orqanın işini öz üzərinə götürə bilməsi şans idi, bir tərəfdən kliniki müşahidə ilə xəstəlik təsvirlərini yaradırdı, digər tərəfdən isə həm tiplərdə, həm də frust tiplərdə xəstəliyin əsası kimi eyni anatomik dəyişikliyi sübut edirdi. Bu anatomik-klinik metodun, xüsusilə Şarkonun, orqanik sinir xəstəlikləri sahəsində, yəni tabes, çoxlu skleroz, amiotrofik lateral skleroz və s. əldə etdiyi uğurlar hamıya məlumdur. Bu xroniki, birbaşa ölümə səbəb olmayan xəstəliklərdə orqanik dəyişikliklərin aşkarlanması üçün çox vaxt illərlə səbirlə gözləmək lazım gəlirdi və yalnız Salpetriyer kimi bir xəstəxana xəstələri bu qədər uzun müddət izləməyə və saxlamağa imkan verə bilərdi. Şarko, əslində, öz şöbəsi olmadan əvvəl belə bir ilk aşkarlama etmişdi. Təsadüfən, təhsil illərində ona xüsusi bir titrəmədən əziyyət çəkən və bacarıqsızlığına görə heç bir iş tapa bilməyən bir xidmətçi qadın rast gəldi. Şarko onun vəziyyətini Dyuşen tərəfindən artıq təsvir edilmiş, lakin səbəbinin məlum olmadığı paralizi koreiforme kimi tanıdı. O, maraqlı xidmətçini, illər boyu bir neçə qab və boşqab itirməsinə baxmayaraq, yanında saxladı və nəhayət vəfat etdikdə, onun üzərində paralizi koreiformenin çoxlu serebrospinal sklerozun klinik ifadəsi olduğunu sübut edə bildi.

Patoloji anatomiya neyropatologiya üçün iki vəzifə yerinə yetirməlidir: xəstəlik dəyişikliyinin aşkarlanması ilə yanaşı, onun yerləşmə məntəqəsinin müəyyən edilməsi; və hamımız bilirik ki, son iki onillikdə vəzifənin ikinci hissəsi daha böyük maraq doğurmuş və daha çox inkişaf etmişdir. Şarko bu işdə də ən yüksək səviyyədə iştirak etmişdir, baxmayaraq ki, əsaslı kəşflər ona aid deyil. O, əvvəlcə həmvətənimiz Türckin izini getdi; deyilənlərə görə, o, aramızda olduqca təcrid olunmuş şəkildə yaşayıb tədqiqat aparmışdı. Sonra isə „Sinir xəstəliklərinin yerləşməsi“ haqqında biliyimizdə yeni bir dövr açan iki böyük yenilik, yəni Hitziq-Fritşin qıcıqlandırma təcrübələri və Fleksiqin miyelinləşmə tapıntıları gəldikdə, Şarko yerləşmə haqqında mühazirələrində yeni nəzəriyyələri klinikayla birləşdirmək və onları məhsuldar etmək üçün ən çox və ən yaxşı işi görmüşdür. Xüsusilə bədən əzələlərinin insan beyinin motor zonası ilə əlaqəsinə gəldikdə, bu əlaqənin dəqiq təbiəti və topografiyasının uzun müddət mübahisə mövzusu olduğunu xatırladıram (hər iki ətrafın eyni yerlərdə təmsil olunması — yuxarı ekstremalın ön mərkəzi qıvrımda, aşağı ekstremalın isə arxa mərkəzi qıvrımda təmsil olunması, yəni şaquli bölgünmə), nəhayət, davamlı klinik müşahidələr və cərrahi müdaxilələr zamanı canlı insanlarda aparılan qıcıqlandırma və kəsmə təcrübələri Şarko və Pitresin fikrini təsdiqlədi: mərkəzi qıvrımların orta üçdə biri əsasən qolun təmsilinə, yuxarı üçdə biri və medial hissəsi isə ayağın təmsilinə xidmət edir, yəni motor regionda üfüqi bölgünmə həyata keçirilmişdir.

Freyd, l. Şarkonun nevropatologiya üçün əhəmiyyətini ayrı-ayrı xidmətlərin sadalanması ilə sübut etmək mümkün olmazdı, çünki son iyirmi ildə Salpetriyer məktəbinin qoyulmasında və müzakirəsində görkəmli pay sahibi olmadığı bir qədər əhəmiyyətli mövzu heç də çox olmamışdır. „Salpetriyer məktəbi“ — bu, təbii ki, Şarkonun özü idi; o, təcrübəsinin zənginliyi, diksiyasının şəffaf aydınlığı və təsvirlərinin plastikliyi ilə hər hansı şagird işində asanlıqla tanınırdı. Beləcə özünə yaxınlaşdırdığı və tədqiqatlarının iştirakçısı etdiyi gənc kişilər dairəsindən sonra bəziləri öz fərdiliyinin şüuruna yüksəldi, özləri üçün parlaq bir ad qazandı və burada-sorada eləsi də olurdu ki, ustaya daha çox zəkalı, nəinki doğru görünən bir iddia ilə çıxış edirdi və usta söhbətlərdə və mühazirələrdə ona kifayət qədər sarkastik şəkildə qarşı çıxırdı, halbuki sevimli şagirdlə münasibət bundan zərər çəkmirdi. Həqiqətdə isə Şarko arxasında elə bir şagird dəstəsi qoyub gedir ki, onların mənəvi keyfiyyəti və indiyə qədərki xidmətləri Parisdə nevropatologiyanın qayğısının Şarkonun onu çatdırdığı yüksəklikdən tezliklə aşağı sürüşməyəcəyinə zəmanət verir.

Vyanada biz dönə-dönə təcrübə edə bilmişik ki, bir akademik müəllimin zehni əhəmiyyəti heç də mütləq gəncliyə o birbaşa şəxsi təsir ilə birləşməməlidir; bu təsir isə çoxsaylı və əhəmiyyətli bir məktəbin yaranmasında özünü göstərir. Şarko bu nöqtədə o qədər daha bəxtli idisə, bunu adamın şəxsi xüsusiyyətlərinə aid etmək lazım gəlirdi: onun görkəmindən və səsindən yayılan sehrə, qarşılıqlı münasibətlər ilk yadlıq mərhələsini keçdikdən sonra davranışını fərqləndirən sevimli açıqlığa, şagirdlərinə hər şeyi həvəslə təqdim etməsinə və onlara ömrü boyu saxladığı sədaqətə. Xəstə otaqlarında keçirdiyi saatlar bütün tibbi heyəti ilə birgəlik və fikir mübadiləsi saatları idi; orada heç vaxt özünü qapalı saxlamırdı; ən gənc eksternin də onu iş başında görmək imkanı olur və bu işdə ona mane ola bilərdi, sonrakı illərdə onun vizitini heç vaxt buraxmayan yad adamlar da eyni azadlıqdan istifadə edirdilər. Nəhayət, axşamlar xanım Şarko qonaqpərvər evini seçilmiş cəmiyyətə açanda, atasının bənzərliyində çiçəklənən yüksək istedadlı bir qızın dəstəyi ilə, ərinin heç vaxt əskik olmayan şagirdləri və tibbi köməkçiləri ailənin bir hissəsi kimi qonaqların qarşısında dururdular.

1882 və ya 83-cü il Şarkonun həyat və iş şəraitində son dəyişikliyi gətirdi. Belə bir qənaətə gəlinmişdi ki, bu adamın fəaliyyəti milli şöhrət mülkünün bir hissəsini təşkil edir və 1870/71-ci illərin bədbəxt müharibəsindən sonra bu mülk daha da qısqanclıqla qorunurdu. Başında Şarkonun köhnə dostu Qambetta dayanan hökumət onun üçün fakültədə neyropatologiya kafedrası yaratdı; o, bunun üçün patoloji anatomiyadan əl çəkə bilərdi, həmçinin Salpetriyerdə klinika və elmi köməkçi institutlar təsis etdi. „Le service de M. Charcot“ indi əvvəlki, xroniki xəstələrlə dolu otaqlarla yanaşı bir neçə klinik otağı, kişilərin də qəbul olunduğu yerləri, nəhəng ambulatoriyanı, consultation externe-i, histoloji laboratoriyanı, muzeyi, elektroterapevtik, göz və qulaq şöbəsini və öz foto atelyesini əhatə edirdi — bunların hər biri keçmiş assistentləri və şagirdləri daimi vəzifələrdə klinikaya bağlamaq üçün bir vasitə idi. İki mərtəbə hündürlüyündə, yeyilmiş görkəmli binalar və onları əhatə edən həyətlər yad adama bizim Ümumi Xəstəxananı təəccüblü dərəcədə xatırladırdı, amma oxşarlıq bəlkə də kifayət qədər uzağa getmirdi. „Bura bəlkə də gözəl deyil,“ — deyirdi Şarko qonağa mülkünü göstərərkən, — „amma insan etmək istədiyi hər şey üçün yer tapır.“

Şarko həyatının zirvəsində idi, ona tədris və tədqiqat vasitələrinin bu bolluğu təqdim edildikdə. O, yorulmaz bir işçi idi, inanıram ki, bütün məktəbin ən çalışqanı idi. Xəstələrin "Səmərqənddən və Antilladan" axışdığı bir xüsusi qəbul, onu tədris fəaliyyətindən və ya tədqiqatlarından uzaqlaşdıra bilməzdi. Şübhəsiz ki, bu insan axını yalnız məşhur tədqiqatçıya deyil, həm də həmişə cavab tapmağı bacaran və elmin mövcud vəziyyətinin bilməyə imkan vermədiyi yerlərdə təxmin edən böyük həkim və insanpərvərə də müraciət edirdi. Ona tez-tez terapiyası ittiham edilirdi; reçetələrin bolluğu ilə rasionalist vicdanı incitməli idi. Lakin o, sadəcə olaraq yerli və zaman baxımından adət edilmiş metodları davam etdirirdi, onların təsirli olması haqqında çox aldanmadan. Terapevtik gözlənti baxımından o, əslində pessimist deyildi və klinikasında yeni müalicə üsullarını sınaqdan keçirməyə kömək əli uzatmışdı; bu üsulların qısa ömürlü uğuru başqa tərəfdən izahını tapmışdı. Müəllim kimi Şarko tam mənasında sehrli idi, onun hər bir mühazirəsi quruluş və bölgülər baxımından kiçik bir sənət əsəri, formaca mükəmməl və elə təsirli idi ki, insan bütün gün eşitdiyi sözü qulağından, nümayiş etdirdiyi obyekti isə yaddaşından çıxara bilmirdi. O, nadir hallarda tək bir xəstəni nümayiş etdirirdi, əksər hallarda bir sıra və ya bir-biri ilə müqayisə etdiyi bənzərsiz nümunələr göstərirdi. Onun mühazirələrini oxuduğu zal, “Vətəndaş” Pinelin Salpetriyerin bədbəxt dəlixanlılarını zəncirlərindən azad etdiyini təsvir edən bir şəkillə bəzədilmişdi; inqilab dövründə çox dəhşət görən Salpetriyer, eyni zamanda bütün inqilabların ən humanist olanının da məkanı idi. Usta Şarko belə bir mühazirə zamanı qəribə bir təsir bağışlayırdı; adətən həyat dolu və şən olan, dilindən zarafat əskik olmayan bu adam, məxmər papağının altında ciddi və təntənəli, hətta əslində yaşlanmış görünürdü, səsi bizə boğulmuş kimi gəlirdi və biz, niyə pisniyyətli yadellilərin bütün mühazirəyə teatral olmaq ittihamını irəli sürdüyünü təxminən anlaya bilirdik. Belə danışanlar, yəqin ki, alman klinik mühazirəsinin qeyri-rəsmi formasına öyrəşmişdilər və ya Şarkonun həftədə yalnız bir mühazirə oxuduğunu, dolayısı ilə onu diqqətlə hazırlaya bildiyini unudurdular.

Şarko, hər şeyin əvvəlcədən hazırlanmış olduğu və hər şeyin dəqiq yerinə yetirilməli olduğu bu təntənəli mühazirə ilə, ehtimal ki, kök salmış bir ənənəyə tabe olurdu; lakin o, dinləyicilərinə öz fəaliyyətinin daha az süni və daha təbii bir obrazını təqdim etmək ehtiyacını da hiss edirdi. Bunun üçün klinikadakı təcili yardım xidmətindən istifadə edirdi və bu işi şəxsən həftənin çərşənbə axşamı günlərində yerinə yetirirdi. Orada o, ona tamamilə naməlum olan halları nümunə göstərdi, imtahanın bütün çətinliklərini, ilk araşdırmanın bütün səhv yollarını öz üzərində sınadı, avtoritetini bir kənara qoydu ki, bəzən etiraf edə bilsin: bu hal diaqnoza imkan vermir, həmin halda isə onu görünüş aldatmışdır. Müəllim və şagirdlər arasındakı uçurumu azaltmaq üçün düşüncə proseslərinin ən ətraflı hesabını verməyə, şübhə və ehtiyatlarında ən böyük açıqlığa üstünlük verməyə bu qədər səy göstərdikdən sonra heç vaxt dinləyicilərinə daha böyük görünməmişdi. 1887 və 1888-ci illərə aid bu improvizasiya olunmuş mühazirələrin əvvəlcə fransız, hazırda isə alman dilində dərc olunması onun heyranlarının dairəsini sonsuzluğa qədər genişləndirmişdir; heç bir neyropatoloji əsər tibb ictimaiyyəti arasında bu əsər kimi belə bir uğur qazanmamışdır. Təxminən eyni vaxtda klinikanın qurulması və patologik anatomiyaya olan marağın azalması ilə əlaqədar olaraq, Şarkonun elmi istiqamətlərində bir dəyişiklik baş verdi; biz onun ən gözəl əsərlərini məhz bu dəyişikliyə borcluyuq. O, orqanik sinir xəstəlikləri nəzəriyyəsinin hələlik kifayət qədər tamamlanmış olduğunu bildirdi və marağını demək olar ki, yalnız histeriyaya yönəltməyə başladı; beləliklə, histeriya bir anda ümumi diqqətin mərkəzinə çevrildi. Sinir xəstəliklərinin bütün bu sirli olanı barədə həkimlər hələ qiymətləndirmə üçün yararlı bir baxış nöqtəsi tapmamışdılar; o, məhz o vaxt nüfuzdan düşmüşdü və bu, həm xəstələrə, həm də nevrozla məşğul olan həkimlərə şamil edilirdi. Histeriya zamanı hər şeyin mümkün olduğu deyilirdi və histerik olanlara heç kim inanmaq istəmirdi. Şarkonun işi mövzuya əvvəlcə öz ləyaqətini qaytardı; xəstələrin o vaxt şübhəsiz ki, rastlaşa biləcəyi istehzalı təbəssümə tədricən son qoyuldu; Şarko bütün nüfuzu ilə histerik hadisələrin həqiqiliyini və obyektivliyini müdafiə etdiyi üçün xəstə artıq simulyant olmaq məcburiyyətində deyildi. Şarko, Pinelin Salpetriyer’deki amfiteatrını süsleyen tablonun konu edindiği kurtarma eylemini küçük ölçekte tekrarlamıştı. Tamamilə qeyri-önyargılı bir müşahidəçi üçün aşağıdakı əlaqə qurulmuş olardı: Əgər mən bir insanı ağrı hissinin bütün əlamətlərini daşıyan bir vəziyyətdə, yəni ağlayarkən, qışqırarkən və ya hirsli hərəkətlər edərkən görsəm, bu insanda həmin fiziki fenomenlərin ifadə etdiyi bir ruhi prosesin mövcud olduğunu fərz etmək məntiqli olardı. Sağlam insan, onu narahat edən təəssüratı bildirməyə qadir olardı; histerik isə cavab verərdi ki, bunu bilmir və məsələ dərhal ortaya çıxardı: histerik, səbəbini bilmədiyini iddia etdiyi bir təsirə necə məruz qalır? Əgər uyğun bir psixik prosesin mövcud olması lazım olduğu qənaətində qalınarsa, lakin eyni zamanda bu prosesi inkar edən xəstənin iddiasına inansanız, xəstənin əslində bu barədə bildiyini göstərən çoxsaylı əlamətləri toplasanız, xəstənin həyat tarixçəsini araşdırıb, məhz belə təsir ifadələrini yarada biləcək bir səbəb, bir travma tapırsınızsa, bütün bunlar həll yoluna təkan verir: xəstə xüsusi bir ruhi vəziyyətdədir, burada əlaqə bağı artıq bütün təəssüratları və ya belə xatirələri əhatə etmir, xatirənin öz təsirini fiziki hadisələr vasitəsilə ifadə etməsi mümkündür, digər psixik proseslər qrupu, yəni Mən, bundan xəbərsizdir və ya maneə törədə bilməz və yuxu ilə ayıqlıq arasındakı məlum psixoloji fərqliliyinə dair xatirə bu fərziyyənin qəribəliyini azalda bilərdi. Şüurun bölünməsi nəzəriyyəsinin histeriyanın sirrini həll etmək üçün çox uzaqda olduğu və qərəzsiz, təcrübəsiz müşahidəçi üçün aydın görünmədiyi barədə etiraz etməyin. Həqiqətən, Orta əsrlər bu həll yolunu seçmişdi, histerik hadisələrin səbəbi kimi şeytan tərəfindən ələ keçirilməni izah edirdi; yalnız həmin qaranlıq və batili inanclara malik dövrün dini terminologiyası əvəzinə müasir elmi terminologiyanın istifadəsi qalırdı.

Şarko, cadugərlik prosesləri və şeytan çıxarma haqqında qalmış hesabatlardan, nevrozun o vaxtkı təzahürlərinin bu günkü ilə eyni olduğunu sübut etmək üçün bol-bol istifadə etsə də, histeriyanın aydınlaşdırılmasına bu yolla getmədi. O, histeriyanı neyropatologiyanın digər bir mövzusu kimi işlədi, onun fenomenlərinin tam təsvirini verdi, onlarda qanun və qayda olduğunu göstərdi, histeriya diaqnozu üçün imkan verən simptomları tanıtdı. Onun və şagirdlərinin apardığı ən diqqətli araşdırmalar, histeriyanın dəri və dərin qatlardakı həssaslıq pozğunluqlarına, hiss orqanlarının davranışına, histerik kontrakturaların və ifliclərin xüsusiyyətlərinə, trofik pozğunluqlara və maddələr mübadiləsinin dəyişikliklərinə aid idi. Histerik tutmanın müxtəlif formaları təsvir edilmiş, böyük histerik tutmanın dörd mərhələdə tipik quruluşunu təsvir edən və adətən müşahidə olunan “kiçik” tutmaların tipə aid edilməsinə imkan verən bir sxem hazırlanmış, eləcə də tutmalarla əlaqəsi öyrənilən, yerləşməsi və tezliyi müəyyən edilən, sözdə “histerogen” zonalar tədqiq edilmiş və s. Histeriyanın təzahürləri haqqında bütün bu biliklərlə təchiz olunmuş halda, bir sıra gözlənilməz kəşflər edildi; histeriyanın kişilərdə, xüsusilə işçi sinfinə mənsub kişilərdə gözlənilmədən yüksək tezlikdə rast gəlinməsi aşkar edildi, spirt və qurğuşun intoksikasiyasına aid edilən bəzi halların histeriyaya məxsus olduğu müəyyən edildi, indiyə qədər başa düşülməmiş və təcrid olunmuş vəziyyətdə qalan bir çox xəstəliyi histeriya kateqoriyasına daxil etmək və nevrozun digər xəstəliklərlə mürəkkəb obrazlar əmələ gətirdiyi yerlərdə histeriyanın payını ayırd etmək mümkün oldu. Ağır travmalardan sonra yaranan sinir xəstəlikləri, yəni “travmatik nevrozlar” haqqında aparılan tədqiqatlar, şübhəsiz ki, ən böyük əhəmiyyətə malik idi; bu məsələnin qavranılması hal-hazırda da müzakirə mövzusudur və Şarko histeriyanın hüquqlarını uğurla müdafiə etmişdir.

Histeriya anlayışının son genişlənmələri etioloji diaqnozların rədd edilməsinə o qədər tez-tez gətirib çıxardıqdan sonra histeriyanın etiologiyasına toxunmaq zərurəti yarandı. Şarko bunun üçün sadə bir düstur irəli sürdü: yeganə səbəb kimi irsiyyət qəbul edilməlidir, deməli, histeriya degenerasiyanın bir formasıdır, famille nevropathique-in bir üzvüdür; bütün digər etioloji amillər təsadüfi səbəblər, agents provocateurs rolunu oynayır.

Bu böyük binanın qurulması, təbii ki, kəskin etiraz olmadan baş vermədi; lakin bu, öz baxışlarının dəyişməsini istəməyən köhnə nəslin sonsuz etirazı idi; nevropatoloqlar arasında gənclər, o cümlədən Almaniyadakılar, Şarkonun təlimlərini az-çox qəbul etdilər. Şarko özü histeriya haqqında təlimlərinin qələbəsinə tam əmin idi; ona etiraz edilsəydi ki, tutmanın dörd mərhələsi, kişilərdə histeriya və s. Fransadan başqa yerlərdə müşahidə olunmur, o, bu şeyləri özünün nə qədər uzun müddət gözdən qaçırdığına işarə edir və təkrar edirdi ki, histeriya hər yerdə və hər zaman eynidir. Fransızların başqalarından qat-qat əsəbi bir millət olması, histeriyanın sanki milli bir qüsuru olması ittihamına qarşı o, çox həssas idi və bir prusiya qrenadyoru haqqında „refleks epilepsiyası hadisəsi“ barədə bir nəşrin ona uzaqdan histeriya diaqnozu qoymağa imkan verməsi onu çox sevindirə bilərdi.

Şarqonun əsərinin bir yerində o, histeriyaya dair adi yanaşmasının səviyyəsindən də yuxarı qalxmış və elə bir addım atmışdı ki, bu addım ona hər zaman üçün histeriyanın ilk izahçısı şöhrətini də təmin edir. Travmalardan sonra yaranan histerik iflicləri öyrənməklə məşğul olarkən onun ağlına belə bir fikir gəldi ki, əvvəlcə diqqətlə orqanik ifliclərdən fərqləndirdiyi bu iflicləri süni surətdə təkrar hasil etsin və bunun üçün hipnoz yolu ilə somnambulizm vəziyyətinə saldığı histerik xəstələrdən istifadə etdi. O, boşluqsuz nəticə çıxarma yolu ilə sübut etməyə nail oldu ki, bu ifliclər xəstənin beynini xüsusi meyillilik anlarında hakim kəsmiş təsəvvürlərin nəticəsidir. Bununla ilk dəfə olaraq histerik bir fenomenin mexanizmi aydınlaşdırıldı və klinik tədqiqatın bu misilsiz gözəl parçasına sonra onun öz şagirdi P. Janet, Breuer və başqaları bağlandılar ki, orta əsrlərin düşüncə tərzi ilə üst-üstə düşən bir nevroz nəzəriyyəsi qurasınlar — kahin fantaziyasının „şeytan“ını psixoloji bir düsturla əvəz etdikdən sonra.

Şarkonun histeriklərdə hipnotik fenomenlərlə məşğul olması, indiyə qədər nəzərə alınmayan və aşağılanan faktların bu əhəmiyyətli sahəsinə böyük töhfə verdi, çünki onun adının çəkisi hipnotik hadisələrin reallığına olan şübhəyə bir dəfəlik son qoydu. Lakin təmiz psixoloji mövzu, Salpetriyer məktəbində ona verilən yalnız nosografik yanaşmaya dözmürdü. Hipnoz öyrənilməsinin histeriklərlə məhdudlaşdırılması, böyük və kiçik hipnotizm arasındakı fərq, “böyük hipnozun” üç mərhələsinin qurulması və onların somatik fenomenlərlə xarakterizə edilməsi, Liobaultun şagirdi Bernheim hipnotizm təlimini daha geniş psixoloji əsas üzərində qurmağı və təlqini hipnozun mərkəzi nöqtəsi etməyi üzərinə götürdüyü zaman, dövrün qiymətləndirməsinə tabe oldu. Yalnız hipnozun əleyhdarları, öz təcrübə çatışmazlığını bir avtoritetə istinad edərək örtməyə razı olanlar, Şarkonun müddəalarına hələ də bərk yapışırlar və hipnoza müalicəvi vasitə kimi heç bir əhəmiyyət verməyən, onun son illərinə aid bir ifadədən istifadə etməyi sevirlər.

Şarkonun “nevropatik ailə” (famille nevropathique) haqqındakı təlimində müdafiə etdiyi və sinir xəstəliklərinin bütün qavrayışının əsasına qoyduğu etioloji nəzəriyyələrə də tezliklə etiraz etmək və düzəlişlər aparmaq lazım gələcəkdir. Şarko irsiyyəti səbəb kimi o qədər şişirdi ki, neyropatiyaların qazanılması üçün yer qalmadı, sifilisə provokativ agentlər (agents provocateurs) arasında yalnız təvazökar bir yer ayırdı və nə etiologiya, nə də digər baxımdan orqanik sinir xəstəliklərini nevrozlardan kifayət qədər kəskin şəkildə ayırmadı. Elmimizin inkişafı, biliklərimizi artırdıqca, Şarkonun bizə öyrətdiklərindən bir çoxunu dəyərdən salması qaçılmazdır, lakin zamanların və ya fikirlərin dəyişməsi, indi — Fransada və başqa yerlərdə — hamımızın kədərləndiyi bu adamın ölümündən sonrakı şöhrətini azalda bilməyəcəkdir.

3 / 17

Orqanik və Histerik Hərəkət İflaclarının Müqayisəli Tədqiqi üçün Bəzi Mülahizələr

M. Şarko ki, mən 1885 və 1886-cı illərdə onun tələbəsi olmuşam, o vaxt lütf edib mənə həvalə etmişdi ki, Salpêtrière müşahidələrinə əsaslanaraq orqanik və histerik hərəki ifliclərin müqayisəli tədqiqini aparım; bu tədqiqat nevrozun bəzi ümumi xüsusiyyətlərini qavramağa və onun mahiyyəti barədə təsəvvürə gəlməyə imkan verə bilərdi. Təsadüfi və şəxsi səbəblər uzun müddət mənə onun bu təşəbbüsünə əməl etməyə mane oldu; buna görə də indi yalnız tədqiqatlarımın bəzi nəticələrini təqdim etmək istəyirəm və fikirlərimin tam sübutu üçün zəruri olan təfərrüatları kənarda qoyuram.

Əvvəlcə orqanik hərəki ifliclər barədə bir neçə qeyd etmək lazım gələcək; bunlar onsuz da ümumiyyətlə qəbul olunur. Sinir klinikası iki növ hərəki iflic tanıyır: periferospinal (yaxud bulbar) iflic və serebral iflic. Bu fərq sinir sisteminin anatomiyasının verdiyi məlumatlarla tamamilə uyğundur; həmin məlumatlar bizə göstərir ki, hərəki keçirici liflərin yolu üzərində yalnız iki seqment var: birincisi periferiyadan onurğa beynindəki ön buynuz hüceyrələrinə qədər gedir, ikincisi isə oradan serebral qabığa qədər gedir. Sinir sisteminin Qolci, Ramón y Cajal, Kölliker və b. işlərinə əsaslanan yeni histologiyası bu faktı belə ifadə edir: „hərəki keçirici liflərin yolu iki neyrondan (hüceyrə-fibrilyar sinir vahidlərindən) ibarətdir; bunlar ön buynuzun hərəki adlanan hüceyrələri səviyyəsində rastlaşaraq əlaqəyə girir.“ Klinikada bu iki növ iflicin əsas fərqi belədir: periferospinal iflic ətraflı iflicdir, serebral iflic isə kütləvi iflicdir. Birincinin tipi Bell xəstəliyindəki üz iflici, uşaqlıq dövrünün kəskin poliomielitindəki iflic və s. Bu xəstəliklərdə isə hər bir əzələ, demək olar ki, hər bir əzələ lifi ayrı-ayrılıqda və təcrid olunmuş şəkildə iflic ola bilər.³

Beyin iflici, əksinə, həmişə periferiyanın böyük bir hissəsinə, bir ətraza, onun bir seqmentinə, mürəkkəb bir hərəkət aparatına təsir edən bir xəstəlikdir. O, heç vaxt ayrı-ayrı bir əzələyə, məsələn, qolun biceps əzələsinə, təcrid olunmuş şəkildə qamış əzələsinə və s.-yə təsir etmir və əgər bu qaydadan zahiri istisnalar varsa (məsələn, kortikal ptoz), aydın görünür ki, söhbət yeganə aləti olduqları bir funksiyanı təkbaşına yerinə yetirən əzələlərdən gedir.

Ətrafların serebral ifliclərində qeyd etmək olar ki, periferik seqmentlər mərkəzə yaxın seqmentlərdən həmişə daha çox zərər görür; məsələn, əl çindən daha çox iflic olunur. Bildiyim qədər, əl hərəkətliliyini qoruyarkən çinin təcrid olunmuş serebral iflici yoxdur, halbuki tam olmayan ifliclərdə əks vəziyyət qaydadır.

1891-ci ildə afaziya haqqında tənqidi bir araşdırmada, Zur Auffassung der Aphasien, Wien, 1891, periferospinal ifliclə beyin iflici arasındakı bu mühüm fərqin səbəbini sinir sisteminin quruluşunda axtarmağa çalışdım. Periferiyanın hər bir elementi boz mərkəzdə bir elementə uyğun gəlir ki, bu da, cənab Şarkonun dediyi kimi, onun sinir sonluğudur; periferiya belə demək mümkünsə, onurğa beyninin boz maddəsinə nöqtə-nöqtə, element-element proyeksiya olunur. Mən periferospinal iflici təfərrüatlı surətdə proyeksiya iflici adlandırmağı təklif etdim. Lakin onurğa beyninin elementləri ilə qabığın elementləri arasındakı münasibətlər üçün bu belə deyil. Keçirici liflərin sayı periferiyanın qabıq üzərində ikinci proyeksiyasını vermək üçün artıq kifayət etməzdi. Güman etmək lazımdır ki, onurğa beynindən qabığa gedən liflər artıq hər biri ayrıca bir periferik elementi təmsil etmir, əksinə onların bir qrupunu təmsil edir və hətta, digər tərəfdən, bir periferik element bir neçə spino-kortikal keçirici lifə uyğun gələ bilər. Bu ondan irəli gəlir ki, hərəkət sisteminin iki seqmenti arasındakı birləşmə nöqtəsində düzülüşdə bir dəyişiklik baş vermişdir.

Beləliklə, deyirəm ki, periferiyanın beyin qabığında təkrarlanması artıq nöqtə-nöqtəyə dəqiq təkrarlanma deyil, artıq həqiqi proyeksiya deyil; bu, belə demək mümkünsə, nümayəndə liflər vasitəsilə əlaqədir və mən serebral iflici üçün "təmsil iflici" adını təklif edirəm.

Təbii ki, proyeksiya iflici tam və geniş yayıldıqda, o da kütləvi iflicdir və onun əsas fərqləndirici xarakteri silinir. Digər tərəfdən, beyin iflicləri arasında dissosiasiyaya daha böyük meyilliliyi ilə seçilən kortikal iflic, buna baxmayaraq, həmişə təsəvvür yolu ilə iflic xarakteri daşıyır.

Freyd, l. Proyeksiya və təmsil iflicləri arasındakı digər fərqlər yaxşı məlumdur; onlardan sonuncusu ilə əlaqəli olan qidalanma və elektrik reaksiyasının bütövlüyünü qeyd edirəm. Klinikada çox vacib olsalar da, bu əlamətlər bizim qeyd etdiyimiz ilk fərqləndirici xüsusiyyətə, yəni detallı və ya kütləvi iflicə aid edilməli olan nəzəri əhəmiyyətə malik deyillər.

Histeriyaya çox vaxt orqanik sinir xəstəliklərinin ən müxtəliflərini təqlid etmək qabiliyyəti aid edilmişdir. Sual ondan ibarətdir ki, histeriya daha dəqiq desək, iki növ orqanik iflicin xarakterik əlamətlərini təqlid edirmi; yəni orqanik simptomatologiyada olduğu kimi, proyeksiya tipli histerik ifliclər və təmsil tipli histerik ifliclər varmı? Burada ilk vacib fakt ortaya çıxır: histeriya heç vaxt periferik-onurğa və ya proyeksiya ifliclərini təqlid etmir; histerik ifliclər yalnız orqanik təmsil ifliclərinin xüsusiyyətlərini bölüşür. Bu, çox maraqlı bir faktır, çünki Bell iflici, radial sinir iflici və s. sinir sisteminin ən yaygın xəstəlikləri arasındadır.

Burada hər cür qarışıqlığın qarşısını almaq üçün qeyd etmək yerinə düşər ki, mən yalnız əzik histerik iflicdən bəhs edirəm, histerik kontrakturadan yox. Mənə elə gəlir ki, histerik iflici və kontrakturanı eyni qaydalara tabe etmək mümkün deyil. Yalnız əzik histerik ifliclər barəsində iddia etmək olar ki, onlar heç vaxt tək bir əzələni tutmur, yalnız o hal istisna olmaqla ki, bu əzələ hansısa funksiyanın yeganə alətidir; onlar həmişə kütləvi ifliclərdir və bu baxımdan təsəvvür iflicinə, yaxud üzvi serebral iflicə uyğun gəlir. Bundan başqa, iflic olmuş hissələrin qidalanmasına və onların elektrik reaksiyalarına gəldikdə, histerik iflic üzvi serebral iflicin eyni xüsusiyyətlərini göstərir.

Əgər histerik iflic beləcə beyin iflicinə və xüsusən də kortikal iflicə bağlanırsa — ki bu, dissosiasiya üçün daha böyük asanlıq göstərir —, o, mühüm xüsusiyyətləri ilə ondan fərqlənməkdən də qalmır. Əvvəla, o, üzvi beyin ifliclərində sabit olan o qaydaya tabe deyil ki, periferik seqment həmişə mərkəzi seqmentdən daha çox zədələnir. Histeriyada çiyin və ya bud, əl və ya ayaqdan daha çox iflic ola bilər. Barmaqlarda hərəkətlər ola bilər, halbuki mərkəzi seqment hələ də tamamilə hərəkətsizdir. Budun, baldırın və s.-nin təcrid olunmuş iflicini süni surətdə yaratmaqda ən kiçik bir çətinlik yoxdur və klinikada bu təcrid olunmuş ifliclərə, üzvi beyin iflicinin qaydalarına zidd olaraq, kifayət qədər tez-tez rast gəlmək olar.

Bu mühüm baxımdan histerik iflic, belə demək mümkünsə, proyeksiya iflici ilə orqanik təsvir iflici arasında aralıq mövqe tutur. Əgər o, birincinin xas olan bütün parçalanma və təcrid xüsusiyyətlərinə malik deyilsə, bu heç də o demək deyil ki, o, sonuncunu, yəni serebral iflici idarə edən sərt qanunlara tabedir. Bu məhdudiyyətləri nəzərə alaraq iddia etmək olar ki, histerik iflic də bir təsvir iflicidir, lakin xarakterik xüsusiyyəti hələ tapılmalı olan xüsusi bir təsvirin iflicidir.

II

Bu istiqamətdə irəliləmək üçün mən histerik iflic ilə kortikal iflic, yəni orqanik serebral iflicin ən mükəmməl nümunəsi arasındakı digər fərqləndirici cəhətləri öyrənməyi nəzərdə tuturam.⁴

Histerik iflicin birinciyə əlavə olunan və nevrozun imzası kimi olan başqa bir xüsusiyyəti də var. Doğrudan da, M. Şarkodan eşitdiyim kimi, histeriya həddindən artıq təzahürləri olan, simptomlarını mümkün olan ən böyük intensivliklə yaratmağa meyilli bir xəstəlikdir. Bu, yalnız ifliclərdə deyil, həm də kontrakturalarda və anesteziyalarda özünü göstərən bir xüsusiyyətdir. Histerik kontrakturaların hansı dərəcədə təhrifə çata biləcəyi məlumdur; onlar orqanik simptomatologiyada demək olar ki, bənzəri yoxdur. Histeriyada mütləq, dərin anesteziyaların nə qədər tez-tez olduğu da məlumdur; orqanik zədələr onların yalnız zəif bir eskizini yarada bilər. Eyni şey ifliclərə də aiddir. Onlar çox vaxt son dərəcə mütləqdir; afaziyalı bir kəlmə də demir, halbuki orqanik afaziyalı demək olar ki, həmişə bir neçə heca, „hə və yox“, bir söyüş və s. saxlayır; iflic olmuş qol tamamilə hərəkətsizdir və s. Bu xüsusiyyət o qədər yaxşı məlumdur ki, üzərində uzun-uzadı dayanmağa dəyməz. Əksinə, məlumdur ki, orqanik iflicdə parez həmişə mütləq iflicdən daha tez-tez olur.

Beləliklə, histerik iflic dəqiq məhdudlaşma və həddindən artıq intensivlik xüsusiyyətlərinə malikdir; o, hər iki keyfiyyəti eyni anda daşıyır və bununla da ən çox organik serebral iflicdən fərqlənir, hansı ki, orada bu iki xarakter davamlı olaraq birləşmir. Organik simptomatologiyada monoplegiyalar da mövcuddur, lakin bunlar demək olar ki, həmişə "a potiori" monoplegiyalarıdır və dəqiq məhdudlaşdırılmamışdır. Əgər qol, organik kortikal zədələnmə nəticəsində iflic olunursa, demək olar ki, həmişə üz sinirinin və ayağın daha az dərəcədə eyni vaxtda zədələnməsi də olur və əgər bu komplikasiya müəyyən bir anda artıq görülmürsə, xəstəliyin əvvəlində mövcud olmuşdur. Həqiqətən, kortikal monoplegiya, həmişə, hansısa hissəsi daha çox və ya daha az silinmiş, lakin həmişə tanına bilən hemiplegiyadır. Daha da irəli getmək üçün, iflicin qoldan başqa heç bir hissəyə təsir etmədiyini, saf kortikal monoplegiya olduğunu fərz edək; onda görürük ki, iflic orta dərəcədə intensivlikdədir. Bu monoplegiya intensivliyi artdığı kimi, mütləq iflicə çevrildiyi kimi, saf monoplegiya xarakterini itirir və ayaqda və ya üzdə hərəkət pozğunluqları ilə müşayiət olunur. O, eyni anda həm mütləq ola, həm də məhdud qala bilməz.

Histerik iflic, əksinə, klinikanın hər gün göstərdiyi kimi, bunu çox yaxşı gerçəkləşdirə bilər. Məsələn, o, qolu müstəsna olaraq tutur, ayaqda və ya üzdə heç bir izinə rast gəlinmir. Üstəlik, qol səviyyəsində o, iflicin ola biləcəyi qədər güclüdür və bu, orqanik ifliclə çarpacaq dərəcədə fərqdir, bu fərq isə düşünməyə çoxlu əsas verir.

Təbii ki, histerik iflic halları var ki, onlarda intensivlik həddindən artıq deyil və dissosiasiya diqqətəlayiq heç nə vermir. Bunları başqa xüsusiyyətlərə görə tanıyırlar; lakin bunlar nevrozun tipik damğasını daşımayan hallardır və onun təbiəti haqqında bizə heç nə deyə bilmədikləri üçün bizi maraqlandıran nöqteyi-nəzərdən heç bir maraq kəsb etmirlər.

İkinci dərəcəli əhəmiyyətə malik, hətta mövzumuzun sərhədlərini bir qədər aşan bəzi qeydlər əlavə edək.

Əvvəlcə qeyd edim ki, histerik ifliclər orqanik ifliclərdən çox daha tez-tez həssaslıq pozğunluqları ilə müşayiət olunur. Ümumiyyətlə, bu pozğunluqlar nevrozda orqanik simptomatologiyaya nisbətən daha dərin və daha tez-tez rast gəlinir. Histerik anesteziya və ya analgeziyadan daha adi heç nə yoxdur. Buna qarşı, sinir zədələnməsi halında həssaslığın nə qədər inadla davam etdiyini xatırlayaq. Əgər periferik bir sinir kəsilsə, anesteziyanın sahəsi və intensivliyi gözləniləndən daha az olacaq. Əgər iltihabi zədələnmə onurğa sinirlərinə və ya onurğa beyninin mərkəzlərinə toxunarsa, hər zaman hərəkət funksiyasının ilk növbədə zərər gördüyünü, həssaslığın isə qorunduğunu və ya yalnız zəiflədiyini görəcəyik, çünki hər hansı bir yerdə tamamilə məhv edilməmiş sinir elementləri həmişə mövcud qalır. Beyin zədələnməsi halında hərəkət hemiplejiyasının tezliyi və müddəti məlumdur, halbuki müşayiət edən hemianesteziya qeyri-müəyyən, keçici və bütün hallarda rast gəlinmir. Yalnız həssaslığın şiddətli və davamlı pozğunluğunu (həssaslıq qovşağı) yarada bilən bir neçə xüsusi lokalizasiya var və hətta bu fakt da şübhədən azad deyil. Həssaslığın orqanik zədələnmələrdə və histeriyada fərqli olan bu vəziyyəti bu gün demək olar ki, izah edilə bilməz. Elə görünür ki, burada həlli bizə şeylərin daxili təbiəti haqqında bəlkə də məlumat verə biləcək bir problem var.

Diqqətə layiq gördüyüm digər bir məqam da odur ki, beyin ifliclərinin bəzi formaları histeriyada, periferik-onurğa proyeksiya iflicləri kimi həyata keçirilmir. Birincisi, beynin orqanik xəstəliyinin ən tez-tez rast gəlinən təzahürü olan aşağı üz siniri iflici və, əgər bir anlığa hissi ifliclərə keçməyə icazə verirsinizsə, homonim lateral hemianopsiya qeyd edilməlidir. Bilirəm ki, M. Şarkonun və onun şagirdlərinin araşdırmaları orada, demək olar ki, gündəlik olaraq, indiyə qədər güman edilməmiş yeni simptomlar aşkarlayarkən, müəyyən bir simptomun histeriyada rast gəlinmədiyini iddia etmək demək olar ki, qeyri-mümkün bir işdir. Lakin mən şeyləri hazırkı vəziyyətləri kimi qəbul etməliyəm. Histerik üz iflici M. Şarko tərəfindən ciddi şəkildə inkar edilir və hətta, tərəfdarlarına inansanız, bu, çox nadir bir hadisədir. Hemianopsiya hələ histeriyada müşahidə edilməyib və düşünürəm ki, heç vaxt da edilməyəcək.

İndi isə, histerik ifliclər kortikal iflicləri yaxından təqlid etsələr də, mənim sadalamağa çalışdığım fərqləndirici xüsusiyyətlərlə onlardan necə ayrılır və onları aid etmək lazım olan xüsusi təmsilin ümumi xarakteri nədir? Bu sualın cavabı nevroz nəzəriyyəsinin yaxşı və vacib bir hissəsini təşkil edəcək.

II

Beyin iflicinin simptomatologiyasına hakim olan şərtlər haqqında ən kiçik bir şübhə belə yoxdur. Bunlar anatomik faktlardır, sinir sisteminin quruluşu, onun damarlarının yerləşməsi və bu iki fakt seriyası ilə zədələnmə şərtləri arasındakı əlaqədir. Biz demişdik ki, periferiyadan onurğa beyinə gedən liflərin sayına nisbətən onurğa beyindən kortekse gedən liflərin daha az sayda olması, proyeksiya iflici ilə təmsil iflici arasındakı fərqi təşkil edir. Eyni qayda ilə, təmsil iflicinin hər bir klinik detallı beyin quruluşunun detallında izahını tapa bilər və əksinə, biz ifliclərin klinik xüsusiyyətlərindən beynin quruluşunu nəticə çıxara bilərik. Biz bu iki sıra arasında mükəmməl paralelliyə inanırıq.

Beləliklə, əgər ümumi beyin iflicində dissosiasiya üçün böyük asanlıq yoxdursa, bu, hərəkət keçirici liflərin beyindaxili yollarının uzun bir hissəsində təcrid olunmuş halda zədələnmək üçün bir-birinə çox yaxın yerləşməsindəndir. Əgər qabıq iflici monoplegiyalara daha çox meyl göstərirsə, bu, qol, ayaq və s. keçirici dəstəsinin diametrinin qabığa qədər getdikcə artmasındandır. Əgər bütün qabıq iflicləri içərisində ən tam olanı əlin iflicidirsə, bu, fikrimizcə, yarımkürə ilə periferiya arasındakı çarpaz əlaqənin əl üçün bədənin hər hansı digər hissəsindən daha müstəsna olması faktındandır. Əgər bir ətrafların periferik seqmenti iflicdən mərkəzi seqmentdən daha çox əziyyət çəkirsə, biz güman edirik ki, periferik seqmentin təmsiledici lifləri mərkəzi seqmentin liflərindən qat-qat çoxdur, belə ki, qabıq təsiri birincisi üçün sonuncu üçün olduğundan daha əhəmiyyətli olur. Əgər qabığın bir qədər geniş zədələnmələri təmiz monoplegiyalar yaratmağa nail ola bilmirsə, bundan belə nəticə çıxarırıq ki, qabıqdakı hərəkət mərkəzləri bir-birindən neytral sahələrlə aydın şəkildə ayrılmamışdır, ya da mərkəzlərin dəqiq ayrılmasının təsirini ləğv edən məsafədən təsirlər (Fernwirkungen) mövcuddur.

Eyni şəkildə, orqanik afaziyada həmişə müxtəlif funksiyaların pozulmalarının qarışığı varsa, bu onunla izah olunur ki, eyni arteriyanın budaqları bütün nitq mərkəzlərini qidalandırır, ya da afaziya haqqında tənqidi tədqiqatımda irəli sürülən fikri qəbul etsək, ona görə ki, söhbət ayrı-ayrı mərkəzlərdən deyil, davamlı assosiasiya ərazisindən gedir. Hər halda, həmişə anatomiyadan götürülmüş bir əsas mövcuddur.

Kortikal ifliclərin klinikasında tez-tez müşahidə olunan diqqətəlayiq assosiasiyalar: motor afaziya və sağ tərəfli hemiplegiya, aleksiya və sağ tərəfli hemianopsiya — zədələnmiş mərkəzlərin qonşuluğu ilə izah olunur. Hemianopsiyanın özü, çox qəribə və qeyri-elmi düşüncəyə yad bir simptom, yalnız optik sinir liflərinin xiazmada çarpazlaşması ilə başa düşülə bilər; o, bunun klinik ifadəsidir, necə ki, serebral ifliclərin bütün təfərrüatları anatomik bir faktın klinik ifadəsidir.

Beyin anatomiyasının yalnız bir həqiqi forması ola biləcəyi və bu anatomiyanın beyin ifliclərinin klinik xüsusiyyətlərində öz ifadəsini tapdığı üçün, bu anatomiyanın histerik iflicin fərqləndirici cizgilərini izah edə bilməsi açıq-aydın qeyri-mümkündür. Bu səbəbdən, bu ifliclərin simptomatologiyasına əsaslanaraq beyin anatomiyası barədə nəticə çıxarmağa icazə verilmir.

Təbii ki, bu çətin izahatı əldə etmək üçün zədənin təbiətinə müraciət etmək lazımdır. Üzvi ifliclərdə zədənin təbiəti ikinci dərəcəli rol oynayır; əksinə, zədənin həcmi və yerləşməsi, sinir sisteminin verilmiş quruluş şəraitində, qeyd etdiyimiz üzvi iflic xüsusiyyətlərini yaradır. Histerik iflicdə isə zədənin təbiəti nə ola bilər ki, o, təkbaşına vəziyyətə hakim kəsilir, zədənin yerləşməsindən, həcmindən və sinir sisteminin anatomiyasından asılı olmayaraq?

M. Şarko bizə kifayət qədər tez-tez öyrətdi ki, bu, qabıq zədəsidir, lakin tamamilə dinamik və ya funksional zədədir. Bu, mənfi tərəfi yaxşı başa düşülən bir tezdir. Bu, o deməkdir ki, otopsida hiss edilə bilən toxuma dəyişiklikləri tapılmayacaq; lakin daha pozitiv bir nöqteyi-nəzərdən, onun təfsiri ikili mənalılıqdan uzaq deyil. Beləliklə, dinamik zədə nədir? Mən əminəm ki, M. Şarkonun əsərlərini oxuyanların çoxu dinamik zədənin həqiqətən bir zədə olduğuna, lakin cəsəddə izi tapılmayan, məsələn, ödem, anemiya, aktiv hiperemiya kimi bir zədə olduğuna inanırlar. Lakin bunlar, ölümdən sonra mütləq davam etməsələr də, yüngül və keçici olsalar da, həqiqi orqanik zədələrdir. Bu tərtibdəki zədələr tərəfindən yaradılan ifliclərin orqanik iflicin xüsusiyyətlərini tamamilə paylaşması zəruridir. Ödem və anemiya, hemoragiya və yumşalma əvəzinə, histerik ifliclərin ayrılmasını və intensivliyini yarada bilməz. Yeganə fərq odan ibarət olardı ki, ödem, damar daralması və s. səbəbindən yaranan iflic, sinir toxumasının məhvi nəticəsində yaranan iflicdən daha az davamlı olmalıdır. Digər bütün şərtlər onlara ortaqdır və sinir sisteminin anatomiyası, keçici anemiya halında da, daimi və qəti anemiya halında da iflicin xüsusiyyətlərini müəyyən edəcəkdir.

Bu qeydlərin tamamilə əsassız olduğunu düşünmürəm. Əgər hansısa mərkəzdə „histerik zədə olmalıdır“ oxunursa, yəni orqanik zədəsi uyğun orqanik sindromu doğuran mərkəzdə, əgər histerik dinamik zədənin orqanik zədə ilə eyni şəkildə lokallaşdırılmasına öyrəşdiyimizi xatırlasaq, o zaman belə bir fikrə gəlmək olar ki, „dinamik zədə“ ifadəsinin altında ödem, anemiya kimi bir zədə fikri gizlənir ki, bunlar da həqiqətdə keçici orqanik xəstəliklərdir. Mən isə əksinə iddia edirəm ki, histerik ifliclərin zədəsi sinir sisteminin anatomiyasından tamamilə asılı olmamalıdır, çünki histeriya öz ifliclərində və digər təzahürlərində elə davranır ki, sanki anatomiya yoxdur, ya da sanki onun bundan heç bir xəbəri yoxdur.

Histerik ifliclərin bir çox xüsusiyyəti həqiqətən bu iddianı əsaslandırır. Histeriya sinirlərin paylanmasını bilmir və bu səbəbdən periferik-onurğa və ya proyeksiya ifliclərini təqlid etmir; o, optik sinirlərin xiazmasını bilmir və nəticədə hemianopsiya yaratmır. O, orqanları adlarının adi, xalq mənasında qəbul edir: ayaq budun birləşməsinə qədər ayaqdır, qol isə geyimlərin altında görünən yuxarı ekstremitetdir.

IV

Nəhayət, histerik ifliclərə səbəb olan lezyonun necə ola biləcəyini inkişaf etdirməyə çalışacağam. Onun əslində necə olduğunu göstərəcəyimi demirəm; məqsəd yalnız histerik iflicin, serebral orqanik iflicdən fərqli olduğu qədər, onun xüsusiyyətlərinə zidd olmayan bir konsepsiyaya apara bilən düşüncə xəttini qeyd etməkdir.

“Funksional və ya dinamik zədə” sözünü öz həqiqi mənasında götürəcəyəm: “funksiyanın və ya dinamizmin dəyişməsi”, funksional xassənin dəyişməsi. Belə bir dəyişmə, məsələn, oyanma qabiliyyətininE azalması və ya normal vəziyyətdə sabit qalan və ya müəyyən hüdudlar daxilində dəyişən fizioloji keyfiyyətin azalması ola bilər.

Lakin deyiləcək ki, funksional dəyişiklik başqa bir şey deyil, o, orqanik dəyişikliyin sadəcə başqa bir tərəfidir. Fərz edək ki, sinir toxuması müvəqqəti anemiya vəziyyətindədir, onun qıcıqlanma qabiliyyəti bu hal üzündən azalacaq, bu yolla orqanik zədələnmələri nəzərdən keçirməkdən yayınmaq mümkün deyil.

Mən göstərməyə çalışacağam ki, funksional dəyişiklik yanaşı gedən orqanik zədə olmadan da ola bilər, heç olmasa ən incə analiz vasitəsilə belə hiss olunan kobud zədə olmadan. Başqa sözlə, ibtidai funksiya dəyişikliyinə aid uyğun bir misal verəcəyəm; bunun üçün yalnız psixologiya sahəsinə keçmək üçün icazə istəyirəm ki, histeriyadan bəhs edərkən bundan qaçmaq mümkün deyil.

Mən Janetlə birlikdə deyirəm ki, histerik ifliclərdə, eləcə də anesteziyalarda və s.-də iştirak edən orqanlar və bütövlükdə bədən haqqında adi, xalq təsəvvürüdür. Bu təsəvvür sinir anatomiyasının dərin biliklərinə deyil, toxunma və xüsusilə görmə qavrayışlarımıza əsaslanır. Əgər histerik iflicin xarakterlərini məhz bu müəyyən edirsə, deməli, o, sinir sisteminin anatomiyası haqqında hər hansı təsəvvürdən xəbərsiz və asılı olmayan olmalıdır. Deməli, histerik iflicin zədəsi təsəvvürün, məsələn, qol ideyasının dəyişməsi olacaqdır. Bəs iflici yaratmaq üçün bu dəyişmə hansı növdəndir?

Psixoloji baxımdan, qol felci, qol təsəvvürünün, fərdin bədəninin mühüm bir hissəsini təşkil edən Məni təşkil edən digər ideyalarla assosiasiyaya girə bilməməsi faktından ibarətdir. Zədə, qol təsəvvürünün assosiativ əlçatanlığının ləğvi olmalıdır. Qol, assosiasiyalar oyunu üçün mövcud deyilmiş kimi davranır. Əlbəttə, qol təsəvvürünə uyğun maddi şərtlər dərin şəkildə dəyişdirildikdə, bu təsəvvür də itiriləcək, lakin mən onun məhv edilmədən və onun maddi substratı (qabığın uyğun bölgəsinin sinir toxuması) zədələnmədən əlçatan olmaya biləcəyini göstərməliyəm.

Mən sosial həyatdan misallarla başlayacağam. Hökmdarı ona toxunduğu üçün əlini bir daha yumaq istəməyən sadiq bir şəxs haqqında gülməli bir hekayə danışılır. Bu əlin kral ideyası ilə əlaqəsi fərdin psixi həyatı üçün o qədər əhəmiyyətli görünür ki, o, bu əli başqa münasibətlərə daxil etməkdən boyun qaçırır. Gənc yeni evlilərin sağlamlığına içdiyimiz qədəhi sındırsaq, biz də eyni təhrikə tabe oluruq; qədim vəhşi qəbilələr ölü başçının atını, silahlarını və hətta arvadlarını onun cəsədi ilə birlikdə yandırarkən, ondan sonra heç kimin onlara toxunmamalı olduğu ideyasına tabe olurdular. Bütün bu hərəkətlərin motivi tamamilə aydındır. Bir obyektin ilk assosiasiyasına aid etdiyimiz affektiv dəyər, onun başqa bir obyektlə yeni assosiasiyaya daxil olmasına qarşı durur və nəticədə bu obyekt ideyasını assosiasiya üçün əlçatmaz edir.

Bu sadəcə bir müqayisə deyil, demək olar ki, eyni şeydir, əgər təsəvvürlərin psixologiyası sahəsinə keçsək. Əgər qolun təsəvvürü böyük affektiv dəyəri olan bir assosiasiyaya cəlb olunubsa, o, digər assosiasiyaların sərbəst oyunu üçün əlçatmaz olacaq. Qol bu affektiv dəyərin davamlılığı nisbətində və ya müvafiq psixi vasitələrlə onun azalması nisbətində iflic olacaq. Bu, qoyduğumuz məsələnin həllidir, çünki histerik iflicin bütün hallarında görünür ki, iflic olmuş orqan və ya ləğv edilmiş funksiya böyük affektiv dəyərlə təchiz olunmuş şüuraltı bir assosiasiyaya cəlb olunub və göstərmək olar ki, bu affektiv dəyər silindikcə qol sərbəst olur. Onda qolun təsəvvürü maddi substratda mövcuddur, lakin şüurlu assosiasiyalar və impulslar üçün əlçatmazdır, çünki onun bütün assosiativ yaxınlığı, belə demək mümkünsə, bu iflici yaratmış hadisənin, travmanın xatirəsi ilə şüuraltı bir assosiasiyada doymuşdur.

Şübhəsiz ki, histerik nevrozun izahı üçün psixologiyaya müraciət etmək lazım olduğunu bizə ilk dəfə M. Şarko öyrətmişdir. Biz, Breuer və mən, ilkin məqaləmizdə (Über den psychischen Mechanismus hysterischer Phänomene, Neurolog. Zentralblatt, No. 1 und 2, 1893) onun nümunəsinə tabe olduq. Həmin məqalədə göstəririk ki, qeyri-travmatik adlanan histeriyanın daimi simptomları (stigmalar istisna olmaqla) Şarkonun travmatik ifliclərdə tanıdığı həmin mexanizmlə izah olunur. Lakin biz həm də bu simptomların nə üçün davam etdiyini və hipnotik psixoterapiyanın xüsusi üsulu ilə nə üçün sağaldıla bildiyini əsaslandırırıq. Hər hadisə, hər psixi təəssürat müəyyən affekt dəyəri (Affektbetrag) ilə təchiz olunmuşdur ki, Mən ondan ya motor reaksiya yolu ilə, ya da assosiativ psixi işlənmə yolu ilə azad olur. Əgər fərd bu artıqlığı ödəyə bilmirsə və ya ödəmək istəmirsə, bu təəssüratın xatirəsi travma əhəmiyyəti qazanır və histeriyanın daimi simptomlarının səbəbi olur. Aradan qaldırılmasının qeyri-mümkünlüyü o zaman özünü göstərir ki, təəssürat şüuraltında qalır. Biz bu nəzəriyyəni belə adlandırdıq: Das Abreagieren der Reizzuwächse.

Yekun olaraq, hesab edirəm ki, histeriya haqqında M. Şarkonun təliminə əsaslanaraq formalaşdırdığımız ümumi baxışımıza tam uyğundur ki, histerik ifliclərdə zədə orqanın və ya funksiyanın təsəvvürünün şüurlu Mənin assosiasiyaları üçün əlçatmaz olmasından başqa bir şeydən ibarət deyil, bu sırf funksional dəyişiklik (təsəvvürün özünün bütövlüyü ilə birlikdə) həmin təsəvvürün travma xatirəsi ilə şüuraltı assosiasiyada fiksasiyası nəticəsində yaranır və psixi travmanın affektiv dəyəri adekvat motor reaksiya və ya şüurlu psixi işləmə yolu ilə aradan qaldırılmadıqca bu təsəvvür sərbəst və əlçatan olmur. Lakin bu mexanizm baş verməsə belə, histerik iflic üçün həmişə M. Şarkonun travmatik hallarındakı kimi birbaşa autosuggestiv ideya tələb olunsa da, biz göstərə bildik ki, histerik iflicdə zədə, daha doğrusu dəyişiklik hansı xarakterdə olmalıdır ki, onun beyin mənşəli orqanik iflicdən fərqlərini izah edə bilsin.

4 / 17

Müdafiə nevropsixozları

Qazanılmış histeriya, çoxlu fobiyalar və məcburiyyət təsəvvürləri, eləcə də bəzi hallüsinator psixozların psixoloji nəzəriyyəsinə cəhd. Fobiyalar və məcburiyyət təsəvvürləri ilə əziyyət çəkən bir neçə nevrotik xəstənin dərindən öyrənilməsi zamanı mənə bu simptomların izahına dair bir cəhd özünü qəbul etdirdi; bu cəhd mənə sonradan yeni, digər hallarda belə xəstə təsəvvürlərin mənşəyini uğurla təxmin etməyə imkan verdi və mən də onu açıqlamağa və daha ətraflı yoxlanmağa layiq hesab edirəm. Bu “fobiyalar və məcburiyyət təsəvvürlərinin psixoloji nəzəriyyəsi” ilə eyni vaxtda, xəstələrin müşahidəsindən histeriya nəzəriyyəsinə töhfə və ya daha doğrusu, histeriya və adı çəkilən nevrozlar üçün ortaq olan vacib bir xüsusiyyəti nəzərə alan həmin nəzəriyyədə dəyişiklik ortaya çıxdı. Bundan əlavə, şübhəsiz psixi xəstəliyin bir formasının psixoloji mexanizmini dərk etmək imkanı qazandım və bu zaman mənim cəhd etdiyim yanaşmanın bu psixozlar ilə yuxarıda qeyd olunan iki nevroz arasında aydın bir əlaqə qurduğunu aşkar etdim. Hər üç halda istifadə etdiyim köməkçi fərziyyəni bu məqalənin sonunda vurğulayacağam.

I Histerik nevroz nəzəriyyəsində zəruri gördüyüm dəyişikliklə başlayıram:

Histeriya simptom kompleksinin, indiyə qədər anlamağa imkan verdiyi dərəcədə, şüurun parçalanması və ayrı-ayrı psixi qrupların yaranması fərziyyəsini doğrultması, P. Janetin, J. Breuerin və başqalarının gözəl əsərlərindən bəri artıq ümumi tanınma qazanmış olmalıdır. Bu şüur parçalanmasının mənşəyi və bu xarakterin histerik nevrozun quruluşunda oynadığı rol barədə fikirlər isə daha az aydınlaşdırılmışdır.

Janetin təliminə görə, şüur bölünməsi histerik dəyişikliyin ilkin bir xüsusiyyətidir. Bu, psixi sintez qabiliyyətinin doğuşdan zəifliyinə, "şüur sahəsinin" (champ de conscience) darlığına əsaslanır; bu darlıq histerik fərdlərin degenerasiyasına şahidlik edən psixi ləkə kimi qəbul edilir.

Janetin baxışının əksinə olaraq — ki bu, mənə ən müxtəlif etirazların yol açdığını göstərir — J. Breuerin bizim birgə məlumatımızda müdafiə etdiyi baxış dayanır. Breuerə görə, histeriyanın „əsası və şərti“ assosiasiya qabiliyyəti məhdudlaşmış özünəməxsus yuxuya bənzər şüur hallarının mövcudluğudur; o, bunun üçün „hipnoid hallar“ adını təklif edir. Şüurun parçalanması isə sonrakı, sonradan qazanılmış bir şeydir; o, hipnoid hallarda üzə çıxan təsəvvürlərin şüurun qalan məzmunu ilə assosiativ əlaqədən kəsilməsi nəticəsində meydana gəlir.⁵⁶

Histeriyanın üçüncü formasında, ki, bunu zəki sahibi xəstələrin psixi təhlili ilə sübut etmişik, şüurun bölünməsi əhəmiyyətsiz, bəlkə də heç bir rol oynamır. Bunlar yalnız travmatik qıcıqlara reaksiyanın baş vermədiyi, sonra isə „Abreagieren“ ilə həll edilən və sağalan, saf saxlama histeriyaları olan hallardır.

Fobiyalara və məcburiyyət təsəvvürlərinə bağlanma üçün burada mən yalnız histeriyanın ikinci forması ilə işim var; onu tezliklə aydın olacaq səbəblərə görə müdafiə histeriyası adlandırmaq və bu adla hipnoid və saxlanma histeriyalarından ayırmaq istəyirəm. Müdafiə histeriyası hallarımı hələlik “qazanılmış” histeriya kimi də göstərə bilərəm, çünki onlarda nə ağır irsi yüklənmədən, nə də özünün degenerativ eybəcərləşməsindən söhbət gedirdi.

Mənim təhlil etdiyim xəstələrdə psixi sağlamlıq, təsəvvürlər aləmində bir uyğunsuzluq halı baş verən ana qədər, yəni onların Məninə elə bir yaşantı, təsəvvür, duyum yaxınlaşana qədər davam etmişdi ki, bu, o qədər ağrılı bir affekt oyadırdı ki, şəxs bunda unutmağı qərara alırdı, çünki bu uyğunsuz təsəvvürün öz Məni ilə ziddiyyətini düşünmə işi ilə həll etməyə özündə güc tapmırdı.⁷

Bu cür birgə yaşaya bilməyən təsəvvürlər qadınlarda çox vaxt cinsi yaşantı və duyğu zəminində yaranır və xəstələr də müdafiə cəhdlərini, “kənara itələmək”, fikirləşməmək, onu boğmaq niyyətlərini ən arzuolunan dəqiqliklə xatırlayırlar. Təcrübəmdən buraya aid nümunələr — ki onların sayını heç bir çətinlik çəkmədən artıra bilərdim — təxminən bunlardır: xəstə atasına qulluq edərkən ona yüngül erotik təəssürat bağışlamış gənc oğlanı fikirləşdiyinə görə özünü qınayan bir gənc qızın halı; ağasına vurulmuş və bu meyli qüruru ilə birgə yaşaya bilmədiyi üçün onu fikrindən çıxarmağa qərar vermiş bir müəllimənin halı və sairə.

İradə səyi ilə belə bir şeyi düşüncələrindən qovmağın patologik akt olduğunu iddia edə bilmərəm; eyni psixi təsirlər altında sağlam qalan şəxslərdə nəzərdə tutulan unutmanın necə və hansı yolla uğurlu olacağını da deyə bilmərəm. Yalnız bilirəm ki, belə bir „unutma“ mənim təhlil etdiyim xəstələrə uğurlu olmamış, əksinə, ya histeriya, ya məcburiyyət nevrozu, ya da hallüsinator psixoz yaradan müxtəlif patologik reaksiyalara səbəb olmuşdur. Bu iradə səyi ilə hamısı şüurun bölünməsi ilə əlaqəli olan bu vəziyyətlərdən birini yaratmaq qabiliyyətində patoloji meylliliyin ifadəsini görmək lazımdır ki, bu da mütləq fərdi və ya irsi „degenerasiya“ ilə eyni olmağa məcbur deyil. i) Bu nümunələr Breuer və mənim histeriyanın psixi mexanizmi haqqında hələ dərc olunmamış ətraflı işimizdən götürülmüşdür. [„Histeriya üzərinə araşdırmalar“.]

Xəstənin iradə səyindən nevroz simptomunun yaranmasına qədər gedən yol haqqında mən, adi psixoloji abstraksiyalarda təxminən belə ifadə edilə bilən bir fikir formalaşdırdım: Müdafiə edən Mənin qarşısına qoyduğu, uyğunsuz təsəvvürü „non arrivee“ kimi qəbul etmək vəzifəsi onun üçün birbaşa həll olunmazdır; həm yaddaş izi, həm də təsəvvürə yapışan təsir bir dəfə mövcuddur və artıq silinə bilməz. Lakin bu güclü təsəvvürdən zəif bir təsəvvür yaratmaq, onunla əlaqəli təsiri, oyanma cəmini ondan qoparmaq mümkün olarsa, bu vəzifənin təxmini həllinə bərabər gəlir. Zəif təsəvvür o zaman assosiasiya işinə demək olar ki, heç bir tələb irəli sürməyəcək; ondan ayrılan oyanma cəmi isə başqa bir istifadəyə verilməlidir.

Histeriyada, fobiyalarda və məcburiyyət təsəvvürlərində proseslər bu dərəcədə eynidir; bundan sonra yollar ayrılır. Histeriyada bir-birinə sığmayan təsəvvürün zərərsizləşdirilməsi onun oyanma cəminin bədənə çevrilməsi yolu ilə baş verir ki, bunun üçün də konversiya adını təklif etmək istərdim.

Konversiya tam və ya qismən ola bilər və travmatik yaşantı ilə sıx və ya daha zəif əlaqədə olan həmin motor və ya sensor müdaxilə əsasında baş verir. Mən bununla ziddiyyətsiz olmağa nail olmuşdur, lakin bunun əvəzində şüurda parazit kimi yuva salan həllolunmaz motor innervasiyası və ya daim təkrarlanan hallüsinator sensasiya şəklində bir yaddaş simvolu ilə yüklənmişdir və bu, əks istiqamətdə konversiya baş verənə qədər qalır. Sıxışdırılmış təsəvvürün yaddaş izi buna görə də batmamışdır, əksinə bundan sonra ikinci psixi qrupun nüvəsini təşkil edir.

Mən histeriyada psixo-fiziki proseslərə dair bu baxışı yalnız bir neçə sözlə izah etmək istəyirəm: əgər bir dəfə “travmatik anda” histerik ayrılma üçün belə bir nüvə “yaranmışdırsa”, onun böyüməsi “köməkçi travmatik” adlandırıla biləcək başqa anlarda baş verir — o zaman ki, eyni növdən yeni gələn təəssürat iradənin yaratdığı sərhədi yarmağa, zəifləmiş təsəvvürə yeni affekt çatdırmağa və bir müddət hər iki psixi qrupun assosiativ bağlılığını zorla qurmağa müvəffəq olur, ta ki yeni bir konversiya müdafiə yaradana qədər. — Histeriyada oyanmanın bölgüsündə beləcə əldə edilən vəziyyət sonra çox vaxt qeyri-sabit kimi üzə çıxır; yanlış yola (bədən innervasiyasına) sıxışdırılmış oyanma bəzən ayrıldığı təsəvvürə qayıdır və sonra şəxsi assosiativ emala və ya histerik tutmalarda həll olunmağa məcbur edir, bunu tutmalarla davamlı simptomların tanınmış ziddiyyəti sübut edir. Breuerin katartik metodunun təsiri ondan ibarətdir ki, o, oyanmanın bədəndən psixikaya belə geri yönləndirilməsini məqsədyönlü surətdə yaradır ki, sonra ziddiyyətin düşüncə işi ilə tarazlaşdırılmasını və oyanmanın danışmaqla axıdılmasını zorla həyata keçirsin.

Əgər qazanılmış histeriyanın şüur parçalanması bir iradə aktına əsaslanırsa, hipnozun histeriklərin daralmış şüurunu mütəmadi olaraq genişləndirdiyi və ayrılmış psixi qrupu əlçatan etdiyi haqqında qəribə faktın izahı gözlənilmədən asanlaşır. Biz bilirik ki, yuxuya bənzər bütün halların xüsusiyyəti, şüurlu şəxsiyyətin „iradə“sinin əsaslandığı oyanma paylanmasını ləğv etməsidir. Buna görə də, histeriyaya xas olan məqamı şüur parçalanmasında deyil, konversiya qabiliyyətində görürük və histeriyaya olan digər tərəfdən naməlum olan predispozisiyanın vacib bir hissəsi kimi, böyük oyanma məbləğlərinin bədən innervasiyasına köçürülməsinə psixofiziki uyğunluğu qeyd edə bilərik.

Bu yararlılıq özlüyündə psixi sağlamlığı istisna etmir və histeriyaya yalnız psixi uyğunsuzluq və ya oyanmanın yığılması halında gətirib çıxarır. Bu dönüşlə biz, Breuer və mən, histeriyanın tanınmış təriflərinə — von Oppenheym! və Ştrümpel? — yaxınlaşırıq və Janetdən uzaqlaşırıq; o, histeriyanın xarakteristikasında şüur parçalanmasına həddindən artıq böyük rol aid edir. Burada verilən təsvir konversiyanın histerik şüur parçalanması ilə əlaqəsini anlamağa imkan verdiyini iddia edə bilər. Əgər meyilli bir şəxsdə konversiyaya yararlılıq yoxdursa və buna baxmayaraq dözülməz bir təsəvvürdən müdafiə üçün onun öz affektindən ayrılması həyata keçirilirsə, onda bu affekt psixi sahədə qalmalıdır. İndi zəifləmiş təsəvvür şüurda bütün assosiasiyadan kənarda qalır, onun sərbəst i) Oppenheym: Histeriya ruhi hərəkatın gücləndirilmiş ifadəsidir. Lakin „ruhi hərəkatın ifadəsi“ normal olaraq konversiyaya məruz qalan o psixi oyanma məbləğini təmsil edir.⁸⁹

İndi bu nəzəriyyədə tələb olunan hissələrdən hansının birbaşa sübuta yetirilə biləcəyini, hansını isə mənim əlavə etdiyimi göstərəcəyəm. Birbaşa sübuta yetirilə bilən, prosesin son nöqtəsindən, yəni məcburiyyət təsəvvüründən başqa, ilk növbədə, yanlış bağlantıda olan affektin qaynaqlandığı mənbədir. Mənim təhlil etdiyim bütün hallarda məcburiyyət təsəvvürünə yapışan affektin tam eyni xassəsində xoşagəlməz bir affekt verən cinsi həyat olmuşdur. Nəzəri cəhətdən istisna deyil ki, bu affekt bəzən başqa sahədə də yarana bilər; mən yalnız bildirməliyəm ki, indiyə qədər mənə başqa bir mənşə təsadüf etməmişdir. Bundan başqa, asanlıqla başa düşülür ki, məhz cinsi həyat bir-biri ilə uzlaşmayan təsəvvürlərin üzə çıxması üçün ən bol fürsətləri özü ilə gətirir.

Bundan başqa, xəstələrin ən birmənalı ifadələri ilə sübut olunur ki, iradə səyi, müdafiə cəhdi mövcuddur — nəzəriyyə məhz buna ağırlıq verir — və heç olmasa bir sıra hallarda xəstələrin özləri bu barədə məlumat verirlər ki, fobiya ya da məcburiyyət təsəvvürü yalnız iradə səyi zahirən öz məqsədinə çatdıqdan sonra meydana çıxmışdır. „Bir dəfə mənə çox xoşagəlməz bir şey oldu, bütün gücümlə onu uzaqlaşdırmağa, bir daha onu düşünməməyə çalışdım. Nəhayət, buna nail oldum, o zaman o birisini — o vaxtdan qurtula bilmədiyimi — əldə etdim.“ Bir xəstə bu sözlərlə mənə burada inkişaf etdirilən nəzəriyyənin əsas məqamlarını təsdiqlədi.

Məcburiyyət təsəvvürlərindən əziyyət çəkənlərin hamısı onların mənşəyini özləri üçün bu qədər aydınlaşdırmırlar. Adətən xəstəni cinsi təbiətli ilkin təsəvvürə diqqət yetirdikdə belə cavab alınır: „Axı bu ondan gələ bilməz. Mən heç bu barədə çox da düşünməmişəm. Bir an qorxdum, sonra fikrimi yayındırdım və o vaxtdan da bu barədə rahatam.“ Bu qədər tez-tez rast gəlinən bu etirazda bir sübut var ki, məcburiyyət təsəvvürü uzlaşmayan cinsi təsəvvürün əvəzləyicisi ya surroqatıdır və şüurda onu əvəz etmişdir.

Xəstənin qəbuledilməz cinsi təsəvvürü sıxışdırmağa nail olan iradə səyi ilə özlüyündə az intensiv olan, lakin burada anlaşılmaz dərəcədə güclü affektlə təchiz edilmiş məcburiyyət təsəvvürünün meydana çıxması arasında burada işlənib hazırlanan nəzəriyyənin doldurmaq istədiyi boşluq açılır. Cinsi təsəvvürün öz affektindən ayrılması və sonuncunun başqa, uyğun, lakin bir araya sığmayan bir təsəvvürlə əlaqələndirilməsi — bunlar şüur olmadan baş verən, yalnız fərz edilə bilən, lakin heç bir klinik-psixoloji təhlillə sübuta yetirilə bilməyən proseslərdir. Bəlkə də demək daha doğru olardı: bunlar ümumiyyətlə psixi təbiətli proseslər deyil, fiziki proseslərdir ki, onların psixi nəticəsi elə görünür, sanki „təsəvvürün öz affektindən ayrılması və sonuncunun yanlış əlaqələndirilməsi“ ifadələri ilə deyilən həqiqətən baş vermişdir.

Uyğun gəlməyən cinsi təsəvvürün və məcburiyyət təsəvvürünün ardıcıllığını sübut edən halların yanında, eyni anda məcburiyyət təsəvvürləri və utanc hissi ilə vurğulanmış cinsi təsəvvürlərin mövcud olduğu bir sıra digər hallar da tapılır. Sonunculara “cinsi məcburiyyət təsəvvürləri” adını vermək uyğun deyil; onlarda məcburiyyət təsəvvürlərinin əsas xarakteristikası çatışmır; onlar tam hüquqlu olduqlarını sübut edirlər, halbuki adi məcburiyyət təsəvvürlərinin utanc hissi həkim və xəstə üçün problem yaradır. Bu tip hallarda özümə aydınlıq gətirə bildiyim qədər, burada daim yeni gələn cinsi təsəvvürlərə qarşı davam edən müdafiə, yəni hələ nəticələnməmiş bir iş söhbət gedir.

Xəstələr, məcburiyyət təsəvvürlərinin cinsi mənşəyinin şüurunda olduqları müddətcə, onları tez-tez gizlədirlər. Onlar bu barədə şikayət etdikdə, əksər hallarda müvafiq affektə məruz qaldıqlarına, təşvişə düşdüklərinə, müəyyən impulslarının olduğuna və s. görə təəccüblərini ifadə edirlər. Təcrübəli həkimə isə bu affekt əsaslı və aydın görünür; o, yalnız belə bir affektin buna layiq olmayan bir təsəvvürlə əlaqələndirilməsindəki qəribəliyi tapır. Məcburiyyət təsəvvürünün affekti ona — başqa sözlə — yerindən oynadılmış və ya köçürülmüş kimi görünür və əgər o, burada verilən qeydləri qəbul edibsə, məcburiyyət təsəvvürlərinin bir sıra halları üçün cinsi mənşəyə geri çevirməyə cəhd edə bilər.

Sərbəst qalmış affektin ikinci dərəcəli bağlanması üçün hər hansı təsəvvürdən istifadə oluna bilər ki, o ya təbiətcə belə keyfiyyətli affektlə uzlaşır, ya da uzlaşmayanla müəyyən əlaqələrə malikdir və bunlara görə onun əvəzləyicisi kimi yararlı görünür. Məsələn, cinsi mənşəyi xatırlanmamalı olan sərbəst qalmış təşviş insanın heyvanlardan, tufandan, qaranlıqdan və b. qarşı duyduğu adi ilkin fobiyalara atılır, ya da cinsi ilə hər hansı şəkildə danılmaz surətdə assosiasiya olunan şeylərə — sidiyə getməyə, defekasiyaya, ümumiyyətlə bulandırmaya və yoluxmaya atılır.

Mənin müdafiə üçün affektin yerdəyişməsi yolunu tutmaqla əldə etdiyi fayda, psixi oyanmanın somatik innervasiyaya histerik çevrilməsindəkindən qat-qat azdır. Mənin əziyyət çəkdiyi affekt dəyişməz və azalmadan əvvəlki kimi qalır, yalnız uzlaşmayan təsəvvür aşağıda saxlanılır, yaddaşdan kənarlaşdırılır. Sıxışdırılmış təsəvvürlər isə öz növbəsində ikinci psixi qrupun nüvəsini təşkil edir ki, məncə, hipnoza əl atmaq olmadan da ona çatmaq mümkündür. Əgər fobiyalarda və məcburiyyət təsəvvürlərində histeriyada müstəqil psixi qrupun yaranmasını müşayiət edən gözəçarpan simptomlar görünmürsə, bu, yəqin ki, ondan irəli gəlir ki, birinci halda bütün dəyişiklik psixi sahədə qalmışdır, psixi oyanma ilə somatik innervasiya arasındakı münasibət heç bir dəyişikliyə məruz qalmamışdır.

Mən burada məcburiyyət təsəvvürləri haqqında deyilənləri, çox güman ki, tipik xarakter daşıyan bir neçə misalla izah etmək istəyirəm:¹⁰¹¹¹²

Mən bu cür təcrübələrdən terapiyada belə istifadə etdim ki, fobiyalarda və məcburiyyət təsəvvürlərində xəstələrin bütün müqavimətinə baxmayaraq diqqəti yenidən sıxışdırılmış cinsi təsəvvürlərə yönəldim və mümkün olan yerdə onların qaynaqlandığı mənbələri bağladım. Təbii ki, bütün fobiyaların və məcburiyyət təsəvvürlərinin burada aşkar edilmiş üsulla yarandığını iddia edə bilmərəm; birincisi, mənim təcrübəm bu nevrozların zənginliyinə nisbətən yalnız məhdud sayda halları əhatə edir, ikincisi, mən özüm də bilirəm ki, bu „psixastenik“ simptomlar (Janetin adlandırması ilə) hamısı eyni dəyərdə deyil.’ Məsələn, sırf histerik fobiyalar da var. Lakin hesab edirəm ki, affektin yerdəyişməsi mexanizmi fobiyaların və məcburiyyət təsəvvürlərinin böyük əksəriyyətində göstərilə biləcəkdir və buna görə də tərəfdarıyam ki, bu nevrozlar — hansı ki, eyni dərəcədə tez-tez həm təcrid olunmuş şəkildə, həm də histeriya ilə birlikdə çıxır — 1) Nümunəsi aqorafobiya olan tipik fobiyalar qrupu yuxarıda işlənib hazırlanmış psixi mexanizmə qaytarıla bilməz; əksinə, aqorafobiyanın mexanizmi həqiqi məcburiyyət təsəvvürlərinin və onlara qaytarıla bilən fobiyaların mexanizmindən həlledici bir nöqtədə kənara çıxır. Burada təşviş affektinin ayrıldığı heç bir sıxışdırılmış təsəvvür yoxdur. Bu fobiyaların təşvişi başqa mənşəlidir.

Freyd, 1. və ya nevrasteniya ilə birləşmiş hallarda, əsas simptomları üçün heç bir psixi mexanizmin qəbul edilmədiyi adi nevrasteniya ilə qarışdırılmamalıdır. İndiyə qədər nəzərdən keçirilən hər iki halda, uyğunsuz təsəvvürün ondan ayrılan affekt vasitəsilə müdafiəsi baş vermişdi; təsəvvür, zəifləmiş və təcrid olunmuş olsa da, şüurda qalmışdı. İndi isə, Mənin dözülməz təsəvvürü öz affekti ilə birlikdə rədd etdiyi və sanki həmin təsəvvür heç vaxt Mənə yaxınlaşmamış kimi davrandığı, çox daha enerjili və uğurlu bir müdafiə üsulu mövcuddur. Ancaq bu uğurla nəticələndiyi anda, şəxs yalnız "hallüsinativ qarışıqlıq" kimi təsnif edilə bilən bir psixoz vəziyyətində olur. Bu iddianı izah etmək üçün tək bir nümunə kifayətdir:

Bir gənc qız bir kişiyə ilk dürtüsel meylini bəxş etmiş və onun qarşılıqlı sevgisinə qəti inanır. Əslində isə yanılır; gənc kişinin onun evinə gəlməsinin başqa bir motivi var. Xoşagəlməzliklər də özünü göstərməkdə gecikmir; qız əvvəlcə onlara qarşı durur, uyğun təcrübələri histerik yolla konvertasiya edir, bununla da onun bir gün gəlib onu istəyəcəyinə dair inamını qoruyub saxlayır, lakin bununla yanaşı, natamam konvertasiya və yeni ağrılı təəssüratların davamlı təzyiqi nəticəsində özünü bədbəxt və xəstə hiss edir. Nəhayət, o, onu müəyyən bir günü, bir ailə bayramı gününü ən yüksək gərginliklə gözləyir. Gün keçib gedir, o gəlmir. Onun gələ biləcəyi bütün qatarlar keçib getdikdən sonra qız hallüsinasiyalı qarışıqlığa düşür. O gəlib çıxmışdır, qız bağçada onun səsini eşidir, onu qarşılamaq üçün gecə paltarında aşağı qaçır. Bundan sonra iki ay ərzində xoşbəxt bir yuxuda yaşayır; bu yuxunun məzmunu budur: o buradadır, həmişə onun ətrafındadır, hər şey əvvəlki kimi (çətinliklə dəf edilmiş xoşagəlməzliklər dövründən əvvəlki kimi)dir. Histeriya və kefsizlik aradan qalxmışdır; şübhə və əzabla dolu bütün son dövr haqqında xəstəlik zamanı danışılmır; qız, heç kim ona mane olmadıqca, xoşbəxtdir və yalnız ətrafındakıların hansısa tədbiri onu öz mübarək yuxusundan tam ardıcıllıqla çıxarmaq istədiyi bir şeyə mane olduqda coşur. Vaxtilə anlaşılmaz olan bu psixoz on il sonra hipnotik analiz vasitəsilə aşkar edilmişdir.

Diqqətinizi çəkdiyim fakt, belə bir hallüsinativ psixozun məzmununun, xəstəliyə səbəb olan hadisə tərəfindən təhdid edilən həmin təsəvvürün qabardılmasından ibarət olmasıdır. Beləliklə, Mənin psixozdan qaçış yolu ilə dözülməz təsəvvürü dəf etdiyini söyləmək haqqımız var; bununla əldə edilən proses, yenidən özünüdərketmədən və psixoloji-klinik analizdən yayınır. O, daha yüksək dərəcəli patologik bir meylin ifadəsi kimi qəbul edilməlidir və təxminən belə ifadə edilə bilər: Mən dözülməz təsəvvürdən qopur, lakin bu təsəvvür reallığın bir hissəsi ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır və Mən bu işi yerinə yetirərkən, reallıqdan da tam və ya qismən qopmuşdur. Mənim fikrimcə, sonuncusu, öz təsəvvürlərinə hallüsinativ canlılığın verildiyi şərtidir və beləliklə, şəxs uğurla nəticələnən müdafiədən sonra hallüsinativ qarışıqlıq vəziyyətindədir.

Mənim belə psixozların çox az sayda analizi əlimdədir; lakin hesab edirəm ki, bu, psixi xəstəliyin çox tez-tez rast gəlinən bir növü olmalıdır, çünki analoq kimi başa düşülməli olan misallar — övladının itkisindən xəstələnib indi durmadan qucağında bir taxta parçası yelləyən ana, yaxud illərdir bəzəyində öz nişanlısını gözləyən rədd edilmiş gəlin — heç bir dəlixanada əskik olmur.

Bəlkə də, burada təsvir edilən müdafiənin üç növünün və bu müdafiənin səbəb olduğu xəstəliyin üç formasının eyni şəxsdə birləşə biləcəyini vurğulamaq artıq deyil. Praktikada çox tez-tez müşahidə edilən fobiyalar və histerik simptomların eyni vaxtda mövcud olması, histeriyanın digər nevrozlardan təmiz ayrılmasını çətinləşdirən və "qarışıq nevrozlar"ın tərtib edilməsinə səbəb olan amillərdən biridir. Hallüsinativ qarışıqlıq, histeriyanın davam etməsi ilə çox vaxt uzlaşmasa da, adətən məcburiyyət nevrozunun davam etməsi ilə uzlaşmır. Buna görə də, müdafiə psixozunun histerik və ya qarışıq nevrozun gedişini epizodik olaraq pozması nadir hadisə deyil.

Nəhayət, müdafiə nevrozlarının bu təsvirində istifadə etdiyim köməkçi təsəvvür haqqında bir neçə söz demək istəyirəm. Bu təsəvvür ondan ibarətdir ki, psixi funksiyalarda miqdarın bütün xüsusiyyətlərinə malik olan bir şeyi (affekt miqdarı, oyanma cəmi) ayırd etmək olar — baxmayaraq ki, onun ölçülməsi üçün heç bir vasitəmiz yoxdur — bu şey böyüməyə, azalmaya, yerdəyişməyə və boşalmaya qadirdir və təsəvvürlərin yaddaş izləri üzərində, təxminən elektrik yükünün cisimlərin səthləri üzərində yayıldığı kimi yayılır.

Bu fərziyyəni — ki, hər halda artıq bizim „reaksiya boşaltma“ (İlkin məlumat, 1893) nəzəriyyəmizin əsasında durur — fiziklərin axan elektrik mayesini qəbul etmələrində olduğu kimi istifadə etmək olar. O, hələlik müxtəlif psixi halların ümumiləşdirilməsi və izahı üçün yararlılığı ilə özünü doğruldur.

5 / 17

Histeriya üzrə tədqiqatlar

Birinci nəşrə ön söz.

Histeriya hadisələrinin tədqiqi və müalicəsinin yeni metodu haqqında təcrübələrimizi biz 1893-cü ildə «ilkin məlumat» şəklində dərc etdik və ona mümkün qədər yığcam şəkildə gəldiyimiz nəzəri baxışları bağladıq. Həmin «İlkin məlumat» burada, nümayiş etdirilməli və əsaslandırılmalı tezis kimi, bir daha çap olunur.

Bunun ardınca biz bir sıra xəstə müşahidələrini təqdim edirik; təəssüf ki, onların seçilməsində yalnız elmi mülahizələrə əsaslanmağa icazəmiz olmadı. Təcrübələrimiz təhsilli və oxuyan bir cəmiyyət təbəqəsinin şəxsi praktikasından götürülüb və onların məzmunu çox vaxt xəstələrimizin ən intim həyatına və taleyinə toxunur. Xəstələrin tanınması və yalnız həkimə etibar edilmiş faktların onların çevrəsində yayılması təhlükəsi ilə belə məlumatları dərc etmək etimaddan ağır sui-istifadə olardı. Buna görə də ən təlimatverici və ən sübutedici müşahidələrdən imtina etməli olduq. Bu, təbii ki, ilk növbədə cinsi və nikah münasibətlərinin etioloji əhəmiyyət daşıdığı hallara aiddir. Buna görə də öz baxışımızın sübutunu yalnız çox natamam şəkildə təqdim edə bilirik: cinsəllik psixi travmaların mənbəyi kimi və «müdafiə»nin, yəni təsəvvürlərin şüurdan sıxışdırılmasının motivi kimi histeriyanın patogenezində əsas rol oynayır. Qatı cinsi müşahidələri dərc edilməkdən kənarda saxlamağa məcbur idik.

Xəstəlik tarixçələrinin ardınca bir sıra nəzəri müzakirələr gəlir, terapevtik yekun fəsildə isə «katartik metod»un texnikası – nevroloqun əlində inkişaf etdiyi şəkildə – şərh edilir.

Əgər bəzi yerlərdə müxtəlif, hətta bir-birinə zidd fikirlər irəli sürülürsə, bu, baxışın tərəddüdü kimi qəbul edilməsin. Bu, faktlar və əsas baxışlar barədə həmfikir olan, lakin təfsirləri və ehtimalları həmişə üst-üstə düşməyən iki müşahidəçinin təbii və haqlı fikir ayrılığından irəli gəlir.

Aprel 1895. J. Breuer, S. Freyd.

Psixoanalizə getdikcə artan maraq indi, deyəsən, «Histeriya üzrə tədqiqatlar»a da yönəlir. Naşir tükənmiş kitabın yeni nəşrini arzulayır. Kitab burada dəyişdirilməmiş təkrar nəşr kimi çıxır, baxmayaraq ki, birinci nəşrdə təqdim olunmuş baxışlar və metodlar o vaxtdan bəri geniş və dərin inkişaf keçirmişdir. Özümə gəldikdə, mən o vaxtdan bəri bu mövzu ilə fəal məşğul olmamışam, onun əhəmiyyətli inkişafında iştirakım olmayıb və 1895-ci ildə verilənlərə yeni heç nə əlavə edə bilmərəm. Buna görə yalnız onu arzulaya bildim ki, kitabdakı hər iki məqaləm yeni nəşrdə dəyişdirilmədən yenidən çıxsın.

Birinci nəşrin mətninin dəyişdirilmədən təkrar verilməsi bu kitabdakı mənim hissəm üçün də yeganə mümkün yol idi. On üç illik iş dövründə baxışlarımın keçirdiyi inkişaf və dəyişikliklər isə elə genişdir ki, onları o vaxtkı təqdimatımın xarakterini tamamilə pozmadan onda əks etdirmək mümkün olmazdı. Üstəlik, ilk fikirlərimin bu şahidliyini aradan qaldırmağa məni vadar edə biləcək heç bir səbəb də yoxdur. Mən onları bu gün də səhv hesab etmirəm, yalnız uzun müddət davam edən səydən sonra daha tam əldə edilə bilən qavrayışlara dəyərli ilk yaxınlaşmalar sayıram. Diqqətli oxucu katarsis təliminə sonrakı bütün əlavələrin (psixoseksual momentlərin rolu, infantilizm, yuxuların əhəmiyyəti və şüursuzun simvolikası kimi) rüşeymlərini artıq bu kitabda tapa bilər. Katarsisin psixoanalizə çevrilməsinin inkişafı ilə maraqlanan hər kəsə mən də «Histeriya üzrə tədqiqatlar»la başlamaqdan və beləcə mənim özümün keçdiyim yolla getməkdən yaxşı məsləhət bilmirəm. Vyana, 1908-ci ilin iyulu. Freyd.

I. Histerik hadisələrin psixi mexanizmi haqqında. (İlkin məlumat.)

Vyanada Dr. Josef Breuer və Dr. Sigm. Freyd tərəfindən.

Təsadüfi bir müşahidənin təhriki ilə biz bir neçə ildir ki, histeriyanın müxtəlif formalarında və simptomlarında müvafiq fenomeni ilk dəfə, çox vaxt illər əvvəl yaradan səbəbi, prosesi axtarırıq. Halların böyük əksəriyyətində, sadə, nə qədər də ətraflı olsa belə, xəstə müayinəsi ilə bu başlanğıc nöqtəsini aydınlaşdırmaq mümkün olmur; qismən ona görə ki, çox vaxt xəstələr üçün xoşagəlməz olan hadisələr nəzərdə tutulur, lakin əsasən ona görə ki, onlar həqiqətən də bunu xatırlamırlar, çox vaxt səbəb olan proses və patoloji fenomen arasındakı səbəb-nəticə əlaqəsini hiss etmirlər. Əksər hallarda, xəstələri hipnoz etmək və hipnoz zamanı simptomun ilk dəfə ortaya çıxdığı dövrün xatirələrini oyatmaq lazımdır; sonra həmin əlaqəni aydın və inandırıcı şəkildə nümayiş etdirmək mümkün olur.

Bu tədqiqat üsulu bizə çoxsaylı hallarda həm nəzəri, həm də tətbiqi baxımdan dəyərli görünən nəticələr verdi.

Nəzəri baxımdan, çünki onlar bizə sübut etdilər ki, təsadüfi an histeriyanın patologiyası üçün tanınan və qəbul edilən ölçüdən qat-qat artıq dərəcədə həlledicidir. „Travmatik“ histeriyada sindromu doğuran hadisənin qəza olması özü-özlüyündə aydındır və əgər histerik tutmalarda xəstələrin sözlərindən belə çıxırsa ki, onlar hər tutmada yenə də həmin ilk hücumu doğuran prosesi halüsinasiya edirlər, burada da səbəb əlaqəsi açıq-aşkar üzə çıxır. Digər fenomenlərdə vəziyyət daha qaranlıqdır.

Digər fenomenlərdə vəziyyət daha qaranlıqdır. 1 — Daxil Lakin təcrübələrimiz bizə göstərmişdir ki, histeriyanın spontan, demək olar ki, idiyopatik ifadələri hesab edilən müxtəlif əlamətlər, yuxarıda qeyd olunan və bu baxımdan şəffaf olan fenomenlər kimi, səbəb olan travma ilə eyni dərəcədə sıx əlaqədədir. Biz müxtəlif növ və çox vaxt illərlə davam edən nevralgiyaları və anesteziyaları, kontrakturaları və iflicləri, histerik tutmaları və bütün müşahidəçilər tərəfindən həqiqi epilepsiya hesab edilən epileptoid konvulsiyaları, petit mal və tik tipli pozğunluqları, davam edən qusma, anoreksiya və qida qəbulundan imtina, müxtəlif görmə pozğunluqları, təkrarlanan hallüsinasiyalar və s. kimi halların çoxu bu cür səbəbləri izah edən amillərə aid edilə bilər. Uzun illər davam edən histeriya simptomu ilə bir dəfəlik səbəb arasındakı nəzərsizlik, travmatik nevrozda adi halda gördüyümüz eyni şeydir; çox vaxt uşaqlıq dövründəki hadisələr gələcək illər üçün az və ya çox ağır xəstəlik现象ini yaradır.

Çox vaxt əlaqə o qədər aydın olur ki, səbəb olan hadisənin niyə məhz bu və başqa deyil, digər fenomenin yarandığı tamamilə görünür. Bu fenomen, səbəb tərəfindən tamamilə aydın şəkildə müəyyən edilir. Ən adi nümunəni götürsək, yemək zamanı yaranan, lakin boğulan ağrılı təsir bulantı və qusmaya səbəb olur və bu, histerik qusma kimi aylarla davam edir. Xəstənin yanında əzablı təşviş içində oyanan bir qız, yarı-oyaq vəziyyətinə düşür və qorxulu hallüsinasiya yaşayır; sağ qolu stul arxasından sallanaraq yuxulayır; nəticədə həmin qolda parez, kontraktura və anestezia inkişaf edir. O, dua etmək istəyir, lakin söz tapa bilmir; nəhayət, ingilis uşaq duasını söyləməyə nail olur. Sonralar ağır, son dərəcə mürəkkəb bir histeriya inkişaf etdikdə, o, yalnız ingilis dilində danışır, yazır və başa düşür, ana dili isə ona 11 il boyu anlaşılmaz qalır. — Ağır xəstə bir uşaq nəhayət yuxuya gedir, ana sakit davranmaq və onu oyatmamaq üçün bütün iradə gücünü səfərbər edir; məhz bu qərarın nəticəsində o („histerik qarşı iradə“!) dili ilə şalqırtı səsi çıxarır. Bu, daha sonra başqa bir fürsətdə təkrarlanır, o da eyni şəkildə tamamilə sakit davranmaq istəyir, və nəticədə, hər oyanmanı illərlə dili şalqırtısı kimi müşayiət edən tik inkişaf edir. — Yüksək zəkalı bir kişi, qardaşının ankylozlaşmış bud oynağı narkoz altında düzəldilərkən kömək edir. Oynaq çatlayaraq yerindən oynadığı anda, öz bud oynağında demək olar ki, 1 il davam edən şiddətli ağrı hiss edir və s.

Bu cür müşahidələr bizə adi histeriyanın travmatik nevrozla patogen oxşarlığını sübut edir və “travmatik histeriya” anlayışının genişləndirilməsini əsaslandırır. Axı travmatik nevrozda təsirli xəstəlik səbəbi cüzi bədən xəsarəti deyil, dəhşət affekti, psixi travmadır. Bənzər şəkildə, bizim araşdırmalarımız nəticəsində bir çox, hətta bəlkə də əksər histerik simptomlar üçün psixi travma adlandırılmalı olan səbəblər aşkar olunur. Belə təsir göstərə bilən hər hansı yaşantıdır ki, dəhşət, təşviş, utanma, psixi ağrı kimi ağır affektləri doğurur və aydındır ki, yaşantının travma kimi təsir göstərib-göstərməməsi təsirlənən insanın həssaslığından (həmçinin sonra qeyd ediləcək bir şərtdən) asılıdır. Adi histeriyada tək böyük travma yerinə çox vaxt bir neçə qismən travma, qruplaşmış səbəblər tapılır ki, bunlar yalnız cəmləndikdə travmatik təsir göstərə bilmiş və qismən bir əzab tarixçəsinin parçalarını təşkil etdikləri üçün bir-birinə aid olurlar. Digər hallarda isə özlüyündə guya əhəmiyyətsiz olan şərait, əslində təsirli olan hadisə ilə və ya xüsusi qıcıqlanma anı ilə üst-üstə düşməsi sayəsində travma dəyəri qazanmışdır ki, bu dəyəri onlara başqa cür aid etmək olmazdı, lakin onlar bundan sonra bu dəyəri saxlayırlar.

Amma səbəb olan psixi travmanın histerik fenomenlə əlaqəsi elə bir cür deyil ki, travma təhrikçi amil kimi simptomu oyadıb, o da sonra müstəqilləşərək davam edir. Əksinə, biz iddia etməliyik ki, psixi travma, yaxud onun xatirəsi yad cisim kimi təsir edir; o, daxil olduqdan çox sonra da hazırda təsir edən amil kimi qəbul edilməlidir. Bunun sübutunu isə son dərəcə qəribə bir fenomendə görürük ki, bu fenomen eyni zamanda bizim tapıntılarımıza mühüm praktik əhəmiyyət qazandırır.

Əvvəlcə ən böyük təəccübümüzlə aşkar etdik ki, ayrı-ayrı histerik simptomlar dərhal və təkrarlanmadan yox olur, əgər səbəb olan hadisəyə olan xatirə tam aydınlıqla oyadıla, müşayiət edən affekt də canlandırıla və xəstə hadisəni mümkün qədər ətraflı təsvir edib affektə sözlər verə bilirdisə. Affektsiz xatirə demək olar ki, həmişə tamamilə təsirsizdir; əvvəllər baş verən psixi proses mümkün qədər canlı şəkildə təkrarlanmalı, yaranma vəziyyətinə gətirilməli və sonra «ifadə edilməlidir». Bu zaman, əgər qıcıq hadisələri nəzərdə tutulursa, bu spazmlar, nevralgiyalar, hallüsinasiyalar bir dəfə də tam intensivliklə ortaya çıxır və sonra həmişəlik yox olurlar. Funksional çatışmazlıqlar, ifliclər və anesteziyalar da eyni şəkildə yox olur, təbii ki, onların anlıq artımı aydın görünmədən!¹³

Şübhə yaxındadır ki, burada qəsd olunmamış bir təlqin işə qarışır; xəstə gözləyir ki, bu prosedur vasitəsilə əzabından azad olacaq və təsir edən amil danışmağın özü deyil, məhz bu gözləntidir. Lakin iş belə deyil: bu qəbildən olan ilk müşahidə, yəni histeriyanın son dərəcə dolaşıq bir halının bu üsulla təhlil edildiyi və ayrı-ayrılıqda törədilmiş simptomların da ayrı-ayrılıqda aradan qaldırıldığı həmin müşahidə 1881-ci ilə, yəni „təlqindən əvvəlki“ dövrə aid edilir, xəstələrin öz-özünə hipnozları sayəsində mümkün olmuş və müşahidəçidə ən böyük təəccüb doğurmuşdu.

Cessante causa cessat effectus cümləsinin tərsinə çevrilməsi ilə bu müşahidələrdən belə nəticə çıxara bilərik ki, törədici hadisə illər sonra da bir şəkildə təsir göstərməkdə davam edir — səbəbiyyət arasındakı halqalar zəncirinin vasitəçiliyi ilə dolayı yolla deyil, bilavasitə törədici səbəb kimi; necə ki, oyaq şüurda xatırlanan psixi ağrı hələ çox sonralar da göz yaşı ifrazını doğurur: histerik əsasən əziyyət çəkir. Əvvəlcə qəribə görünür ki, çoxdan keçmiş yaşantılar bu qədər güclü təsir göstərsin; onlara dair xatirələr də bütün xatirələrimizin məruz qaldığını gördüyümüz həmin taleyə məruz qalmasın. Bəlkə də aşağıdakı mülahizələr vasitəsilə bu faktlar üçün müəyyən anlayış qazanarıq.

Bir xatirənin solğunlaşması və ya affektsizləşməsi bir neçə amildən asılıdır. Hər şeydən əvvəl bunun üçün o mühümdür ki, təsir edən hadisəyə qətiyyətlə reaksiya verilibmi, yoxsa 1392, s. 243: „. . . peut-&tre verra-t-on qu’en reportant le malade par un artifice mental, au moment m&me oü le symptöme a apparu pour la premiere fois, on rend ce malade plus docile A une suggestion eurative.“ — P. Janetnin maraqlı kitabı: L’automatisme psychologique, Paris 1889, bizimkinə bənzər bir üsulun tətbiqi ilə histerik bir qızda əldə edilmiş sağalmanın təsviri var.

Bu ilkin məlumatın mətnində, onun tərkibində nəyin yeni olduğunu və histeriya üçün bənzər baxışları müdafiə edən Möbius və Strümpell kimi digər müəlliflərdə rast gəlinən şeyləri ayırd etmək mümkün deyil. Nəzəri və terapevtik izahlarımıza ən yaxın yanaşmanı Benediktin bəzən dərc edilmiş qeydlərində tapdıq; onlarla başqa bir yerdə məşğul olacağıq.

yox. Burada reaksiya dedikdə təcrübənin göstərdiyi kimi affektlərin boşaldığı bütün ixtiyari və qeyri-ixtiyari reflekslər silsiləsini başa düşürük: ağlamaqdan intiqam aktına qədər. Bu reaksiya kifayət qədər həcmdə baş verərsə, bununla affektin böyük bir hissəsi yox olur; dilimiz gündəlik müşahidənin bu faktını „sich austoben, ausweinen“ və buna bənzər ifadələrlə təsdiqləyir. Reaksiya boğularsa, affekt xatirə ilə bağlı qalır. İntiqamı alınmış təhqir, hətta yalnız sözlə olsa da, qatlanmağa məcbur qalınmış təhqirdən başqa cür xatırlanır. Dil psixi və bədəni nəticələrdəki bu fərqi də tanıyır və çox səciyyəvi şəkildə elə sükutla dözülən əziyyəti „Kränkung“ adlandırır. — Zərər çəkənin travmaya reaksiyası əslində yalnız o zaman tamamilə „katartik“ təsir göstərir ki, o, adekvat reaksiya olsun: intiqam kimi. Lakin insan dildə əməl üçün bir əvəzləyici tapır ki, onun köməyi ilə affekt demək olar ki, eyni dərəcədə „reaksiyadan çıxarıla“ bilər. Digər hallarda danışmaq elə özü adekvat refleksdir — şikayət kimi və bir sirrin əzabı üçün etiraf kimi (etiraf!). Əgər belə reaksiya əməllə, sözlə, ən yüngül hallarda ağlamaqla baş verməzsə, hadisənin xatirəsi əvvəlcə affektiv vurğunu saxlayır.

«Boşalma» psixik travma keçirmiş sağlam insanın normal psixi mexanizminin istifadəsində olan yeganə həll yolu deyil. Xatirə, boşalma baş verməsə belə, assosiasiyaların böyük kompleksinə daxil olur, digər, bəlkə də ona zidd olan hadisələrlə yanaşı yerləşir və digər təsəvvürlər tərəfindən düzəldilir. Məsələn, bir qəzadan sonra təhlükəyə və qorxunun (zəiflədilmiş) təkrarına aid xatirəyə hadisələrin gedişatının, qurtuluşun və indiki təhlükəsizlik şüurunun xatirəsi qoşulur. Təhqirə aid xatirə faktların düzəldilməsi, öz ləyaqəti və s. haqqında düşüncələr vasitəsilə düzəldilir və beləliklə, normal insan assosiasiya fəaliyyəti ilə müşayiət edən affekti yox etməyi bacarır.

Buna əlavə olaraq, bizim “unudulma” adlandırdığımız o ümumi silinmə, yaddaşların o solğunlaşması da qoşulur və bu, ilk növbədə artıq affektiv cəhətdən təsirli olmayan təsəvvürləri əhatə edir. Müşahidələrimizdən belə çıxır ki, histerik hadisələrə səbəb olmuş o yaddaşlar heyrətamiz təzəlikdə və tam affekt vurğusu ilə uzun müddət qorunub saxlanılmışdır. Lakin daha bir diqqətçəkən və sonradan istifadə oluna biləcək faktı da qeyd etməliyik: xəstələr bu yaddaşlara öz həyatlarının başqa yaddaşları kimi sərəncam vermirlər. Əksinə, bu yaşantılar xəstələrin adi psixi vəziyyətində yaddaşından tamamilə yoxdur və ya orada yalnız son dərəcə ümumi şəkildə mövcuddur. Yalnız xəstələr hipnozda sorğu-sual edildikdə bu yaddaşlar təzə hadisələrin azalmamış canlılığı ilə meydana çıxır.

Beləliklə, xəstələrimizdən biri hipnozda yarım il boyunca əvvəlki ilin həmin günlərində (kəskin histeriya zamanı) onda oyanma yaratmış hər şeyi hallüsinasiya canlılığı ilə təkrar canlandırırdı; anaya məxsus, xəstəyə məlum olmayan bir gündəlik təkrarın qüsursuz düzgünlüyünü təsdiqləyirdi. Başqa bir xəstə isə qismən hipnozda, qismən də kortəbii tutmalarda 10 il əvvəl keçirdiyi histerik psixozun bütün hadisələrini hallüsinasiya aydınlığı ilə yenidən yaşayırdı; o, yenidən üzə çıxma anına qədər bu hadisələrə böyük ölçüdə amnezik idi. Həmçinin 15—25 illik müddətə malik, etioloji cəhətdən əhəmiyyətli ayrı-ayrı xatirələr onda heyrətamiz toxunulmazlıq və həssas güc nümayiş etdirirdi və geri qayıdarkən yeni yaşantıların tam affekt gücü ilə təsir edirdi.

Bunun səbəbini yalnız o yerdə axtara bilərik ki, bu xatirələr yuxarıda müzakirə olunan bütün münasibətlərdə Usur-a qarşı istisna mövqe tutur. Belə çıxır ki, bu xatirələr kifayət qədər „reaksiya boşaldılmamış“ travmalara uyğun gəlir və bunun qarşısını alan (səbəblərə daha yaxından girdikdə, travmaya reaksiyanın baş tutmadığı ən azı iki sıra şərt aşkar edə bilərik.

Birinci qrupa o halları aid edirik ki, orada xəstələr psixi travmalara reaksiya verməmişlər, çünki travmanın təbiəti reaksiyanı istisna edirdi, məsələn, sevilən bir şəxsin əvəzolunmaz görünən itkisi zamanı, ya da sosial şərait reaksiyanı qeyri-mümkün edirdi, ya da söhbət xəstənin unutmaq istədiyi, buna görə də şüurlu düşüncəsindən qəsdən sıxışdırdığı, ləngitdiyi və boğduğu şeylərdən gedirdi. Elə bu kimi xoşagəlməz şeylər sonra hipnozda histerik hadisələrin əsası kimi tapılır (müqəddəslərin və rahibələrin, riyazət edən qadınların, yaxşı tərbiyə almış uşaqların histerik sayıqlamaları).

İkinci şərtlər qrupu xatirələrin məzmunu ilə deyil, xəstədə uyğun təcrübələrin baş verdiyi psixi vəziyyətlərlə müəyyən edilir. Histerik simptomların səbəbi kimi hipnozda belə təsəvvürlər tapılır ki, öz-özlüyündə əhəmiyyətli olmayan bu təsəvvürlər, ağır iflicedici emosiyalar, məsələn, təşviş nəticəsində yaranmış və ya yarım-hipnotik ayıq yuxu halı, avtohipnoz və s. kimi qeyri-adi psixi vəziyyətlərdə birbaşa yaranmışdır. Burada hadisəyə reaksiya verməyi mümkün olmayan bu vəziyyətlərin təbiətidir.

Hər iki şərt, təbii ki, bir yerə də düşə bilər və həqiqətən də tez-tez bir yerə düşür. Bu, özlüyündə təsirli bir travmanın ağır, iflicedici affekt və ya dəyişmiş şüur vəziyyətinə düşdüyü halda baş verir; lakin elə də görünür ki, psixi travma vasitəsilə bir çox şəxsdə o anormal vəziyyətlərdən biri doğurulur ki, bu da öz növbəsində reaksiyanı qeyri-mümkün edir.

Hər iki şərt qrupunun ortaq cəhəti budur ki, reaksiya yolu ilə həll olunmayan psixi travmalar da assosiativ emalla həll olunmaqdan məhrum qalmalıdır. Birinci qrupda xəstənin niyyəti həmin ağrılı yaşantıları unutmaq istəyir və bununla da onları mümkün qədər assosiasiyadan kənarlaşdırır; ikinci qrupda isə bu assosiativ emal ona görə baş tutmur ki, normal şüur vəziyyəti ilə həmin təsəvvürlərin yarandığı patoloji şüur vəziyyətləri arasında geniş assosiativ əlaqə mövcud deyildir. Bu münasibətlər üzərində daha ətraflı dayanmaq üçün dərhal fürsətimiz olacaqdır.

Deməli, belə demək olar ki, patogen olmuş təsəvvürlər özlərini buna görə bu qədər təzə və affekt qüvvəsi ilə saxlayırlar ki, onlara abreaksiya yolu ilə və maneəsiz assosiasiya hallarında reproduksiya yolu ilə normal istifadə (usur) məhrum edilmişdir.

Psixi travmalardan histerik fenomenlərin inkişaf etməsi üçün təcrübələrimizə görə həlledici olan şərtləri açıqlayarkən, artıq belə patoqen təsəvvürlərin yarandığı şüurun qeyri-adi vəziyyətləri haqqında danışmalı və faktı vurğulamalı idik ki, təsirli psixi travma haqqında xatirə xəstənin normal yaddaşında deyil, hipnoza salınmış şəxsin yaddaşında tapılır. Bu fenomenlərlə nə qədər çox məşğul olsaq, inancımız bir o qədər möhkəmlənirdi ki, məlum klassik hallarda “double conscience” kimi nəzərə çarpan şüur parçalanması hər histeriyada rudimentar şəkildə mövcuddur; bu dissosiasiyaya və nəticədə “hipnoid” adlandırdığımız qeyri-adi şüur vəziyyətlərinin yaranmasına meyl bu nevrozun əsas fenomenidir. Binet və iki Janet ilə bu baxışda razılaşırıq; onların anestetiklər zamanı çox qəribə tapıntıları haqqında isə bizdə təcrübə çatışmazlığı var.

Deməli, tez-tez səslənən „Hipnoz süni histeriyadır“ cümləsinin yanına başqa bir cümlə qoymaq istəyirik: Histeriyanın əsası və şərti hipnoid halların mövcudluğudur. Bu hipnoid hallar, bütün müxtəlifliklərinə baxmayaraq, həm bir-biri ilə, həm də hipnozla bir nöqtədə üst-üstə düşür: onlarda üzə çıxan təsəvvürlər çox intensivdir, lakin şüurun qalan məzmunu ilə assosiativ əlaqədən təcrid olunmuşdur. Bir-biri ilə bu hipnoid hallar assosiasiya yarada bilər və onların təsəvvür məzmunu bu yolla psixi təşkilatlanmanın müxtəlif yüksək dərəcələrinə çata bilər. Bundan başqa, bu halların təbiəti və onların şüurun qalan proseslərindən təcrid olunma dərəcəsi, şübhəsiz ki, hipnozda gördüyümüz kimi, oxşar şəkildə dəyişə bilər: yüngül somnolentlikdən somnambulizmə, tam xatırlamadan mütləq amneziyaya qədər.

Əgər belə hipnoid hallar artıq aşkar xəstəlikdən əvvəl mövcuddursa, onlar elə bir zəmin yaradır ki, affekt patogen xatirəni özünün somatik nəticələri ilə birlikdə orada yerləşdirir. Bu davranış dispozisiyalı histeriyaya uyğundur. Lakin müşahidələrimizdən belə çıxır ki, ağır travma (travmatik nevrozda olduğu kimi) başqa cür sərbəst olan insanda da çətin bir boğulmanı (məsələn, cinsi affektin boğulmasını) təsəvvür qruplarının ayrılmasına səbəb ola bilər və bu, psixi yolla qazanılmış histeriyanın mexanizmi olardı. Bu iki formanın ifrat hədləri arasında bir sıra halı qəbul etmək lazımdır ki, onların daxilində həmin fərddə dissosiasiyanın asanlığı və travmanın affekt böyüklüyü əks istiqamətdə dəyişir.

Hazırlayıcı hipnoid vəziyyətlərin nə ilə əsaslandığı haqqında yeni heç nə deyə bilmirik. Onlar çox vaxt, fikrimizcə, sağlam insanlarda da çox tez-tez rast gəlinən „gündüz yuxuları“ndan inkişaf edir; məsələn, qadın əl işləri buna çoxlu səbəb verir. Belə vəziyyətlərdə yaranan „patoloji assosiasiyaların“ niyə bu qədər möhkəm olduğunu və somatik prosesləri, təsəvvürlərdən adətən gözlədiyimizdən daha güclü təsir etdiyini sualı, ümumiyyətlə, hipnotik təlqinlərin təsirli olması problemi ilə üst-üstə düşür. Təcrübələrimiz bu barədə yeni heç nə vermir, əksinə, „Histeriya bir psixozdur“ cümləsi ilə histeriya xəstələri arasında ən aydın düşüncəli, iradəli, xarakterli və tənqidi insanlara rast gəlmək faktı arasındakı ziddiyyəti işıqlandırır. Bu hallarda belə xarakteristika insanın oyanıq düşüncəsi üçün doğrudur, onun hipnoid vəziyyətlərində isə, hamımızın yuxuda olduğumuz kimi, o, yadlaşmışdır. Lakin bizim yuxu psixozlarımız oyanıq vəziyyətimizə heç vaxt təsir etmədiyi halda, hipnoid vəziyyətlərin məhsulları histerik fenomenlər kimi oyanıq həyata nüfuz edir.

Histerik davamlı simptomlar üçün irəli sürdüyümüz iddiaların demək olar ki, eynisini histerik tutmalar üçün də təkrar edə bilərik. Məlum olduğu kimi, Şarko tərəfindən verilmiş „böyük“ histerik tutmanın sxematik təsvirinə sahibik; buna görə tam bir tutma dörd fazanı ayırd etməyə imkan verir: 1. epileptoid, 2. böyük hərəkətlər fazası, 3. attitudes passionelles (hallüsinasiya fazası), 4. yekun deliriya fazası. Ayrı-ayrı fazaların qısaldılması və uzadılması, düşməsi və təcrid olunması yolu ilə Şarko histerik tutmanın bütün o formalarını meydana çıxarır ki, onlar əslində tam grande attaque-dan daha tez-tez müşahidə olunur.

Bizim izah cəhdimiz üçüncü faza — attitudes passionelles fazasına bağlanır. Bu faza aydın şəkildə ifadə olunduqda, onda histeriyanın baş verməsi üçün əhəmiyyətli olan bir xatirənin hallüsinasiyalı reproduksiyası, yəni sözdə travmatik histeriyanın bir böyük travmasının xatirəsi və ya adi histeriyanın əsasında duran bir sıra bir-birinə aid qismən travmaların xatirəsi dayanır. Yaxud nəhayət, tutma o hadisələri yenidən gətirir ki, onlar xüsusi meyl anı ilə üst-üstə düşmələri sayəsində travma səviyyəsinə qaldırılmışdır.

Lakin elə tutmalar da var ki, görünür, yalnız motor hadisələrdən ibarətdir və onlarda passionel mərhələ yoxdur. Əgər belə bir tutma zamanı — ümumi qıcolmalar, kataleptik donma və ya attaque de sommeil halında — xəstə ilə raport yaratmaq mümkün olursa, ya da daha yaxşısı, tutmanı hipnozda çağırmaq mümkün olursa, görünür ki, burada da əsasda psixi travma xatirəsi və ya bir sıra yuxular durur ki, onlar başqa halda hallüsinasiyalı mərhələdə özünü açıq-aşkar göstərir. Kiçik bir qız illərdir ümumi qıcolmalar tutmalarından əziyyət çəkir ki, onları epileptik saymaq olardı və sayıblar da. Diferensial diaqnoz məqsədilə o, hipnoz edilir və dərhal öz tutmasına düşür. Soruşduqda: Bəs indi nə görürsən? — o cavab verir: İt, it gəlir, və həqiqətən də aydın olur ki, bu cür ilk tutma vəhşi bir it tərəfindən təqibdən sonra baş vermişdi. "Terapiya"nın uğuru sonra diaqnostik qərarı tamamlayır.

Bir müdirin tərəfindən təhqirə məruz qalması nəticəsində histerik olmuş bir işçi, yerə sərilib qışqıran, özündən çıxan, lakin bir kəlmə də danışmayan və heç bir hallüsinasiya göstərməyən tutmalardan əziyyət çəkir. Tutma hipnozda təhrik edilə bilir və xəstə artıq küçədə ağasının ona söyüş söydüyünü və dəyənəklə vurduğunu yenidən yaşadığını bildirir. Bir neçə gün sonra o, yenidən eyni tutmanın təkrarlandığı şikayəti ilə gəlir və bu dəfə hipnozda məlum olur ki, o, əslində xəstəliyin başlanğıcının bağlı olduğu səhnəni — məhkəmə zalındakı, təhqirə görə təzminat ala bilmədiyi səhnəni və s. — yenidən yaşamışdır.

Histerik tutmalarda üzə çıxan və ya onlarda oyadıla bilən xatirələr də bütün digər cəhətlərdən histerik davamlı simptomların səbəbləri kimi bizə görünənlərə uyğun gəlir. Bunlar da onlar kimi psixi travmalara aiddir ki, həmin travmalar abreaksiya yolu ilə və ya assosiativ düşüncə işi yolu ilə həll olunmaqdan yayınmışdır; bunlar da onlar kimi normal şüurun yaddaş qabiliyyətində tamamilə və ya əsas tərkib hissələri ilə yoxdur və assosiasiyası məhdudlaşmış hipnoid şüur hallarının təsəvvür məzmununa aid olduqlarını göstərir. Nəhayət, onlar terapevtik sınağa da imkan verir. Müşahidələrimiz bizə dəfələrlə öyrətmişdir ki, o vaxta qədər tutmalar törətmiş belə bir xatirə, hipnozda reaksiyaya və assosiativ düzəlişə gətirildikdə, buna qadir olmur.

Histerik tutmanın motor hadisələri qismən xatirəni müşayiət edən affektin ümumi reaksiya formaları kimi (bütün ətrafla təpikcənmə kimi ki, ondan artıq körpə də istifadə edir), qismən bu xatirənin birbaşa ifadə hərəkətləri kimi yozula bilər, digər tərəfdən isə onlar, eynilə histerik stiqmalar kimi, davamlı simptomlarda bu izahdan yayınırlar.

Histerik tutmanın xüsusi bir dəyərləndirilməsi o zaman ortaya çıxır ki, yuxarıda işarə edilən nəzəriyyə nəzərə alınsın: histeriyada hipnoid vəziyyətlərdə yaranmış təsəvvür qrupları mövcuddur ki, onlar qalanlarla assosiativ əlaqədən xaric edilmiş, lakin bir-biri ilə assosiasiya yarada bilən, ikinci bir şüurun az və ya çox dərəcədə yüksək təşkil olunmuş rudimenti, bir condition seconde təşkil edir. O zaman histerik davamlı simptom bu ikinci vəziyyətin başqa cür normal şüurun hökmranlıq etdiyi bədən innervasiyasına doğru uzanmasına uyğun gəlir, histerik tutma isə bu ikinci vəziyyətin daha yüksək təşkilatlanmasından xəbər verir və əgər təzəcə yaranmışdırsa, bu hipnoid şüurun bütün varlığa yiyələndiyi bir anı, yəni kəskin histeriyanı bildirir; əgər təkrarən baş verən bir tutmadırsa, bir xatirə ehtiva edirsə, belə bir vəziyyətin təkrar qayıtmasını bildirir. Şarko artıq belə bir fikri söyləmişdi ki, histerik tutma bir condition seconde rudimenti ola bilər. Tutma zamanı bütün bədən innervasiyası üzərində hökmranlıq hipnoid şüura keçmişdir. Normal şüur, məlum təcrübələrin göstərdiyi kimi, bununla həmişə tamamilə sıxışdırılmır; o, tutmanın motor fenomenlərini özü qavraya bilər, halbuki onun psixi prosesləri onun bilik dairəsindən kənarda qalır.

Ağır histeriyanın tipik gedişi, məlum olduğu kimi, belədir: əvvəlcə hipnoid vəziyyətlərdə bir təsəvvür məzmunu yaranır, bu məzmun kifayət qədər artdıqdan sonra „kəskin histeriya“ dövrü ərzində bədən innervasiyasına və xəstənin varlığına yiyələnir, davamlı simptomlar və tutmalar yaradır, sonra isə qalıqlardan başqa sağalır. Normal şəxs yenidən hakimiyyəti ələ ala bildikdə, həmin hipnoid təsəvvür məzmunundan sağ qalan şey histerik tutmalarda qayıdır və şəxsi müvəqqəti olaraq yenidən oxşar vəziyyətlərə gətirir; bu vəziyyətlər də öz növbəsində yenidən təsirə məruz qala bilən və travmaları qəbul etməyə qadir olurlar. Sonra tez-tez eyni şəxsdə birləşmiş psixi qruplar arasında bir növ tarazlıq yaranır; tutma və normal həyat bir-birinə təsir etmədən yanaşı gedir. Tutma sonra öz-özünə gəlir, necə ki bizdə də xatirələr gəlməyə adət edir; lakin o, hər bir xatirənin assosiasiya qanunlarına görə oyadıla bildiyi kimi, qıcıqlandırıla da bilər. Tutmanın qıcıqlandırılması ya histerogen zonanın qıcıqlandırılması ilə, ya da patogen təcrübəyə oxşarlığı ilə ona səslənən yeni bir yaşantı vasitəsilə baş verir. Ümid edirik ki, zahirən bu qədər fərqli olan hər iki şərt arasında əsaslı bir fərqin olmadığını, hər iki halda hiperestetik bir xatirəyə toxunulduğunu göstərə biləcəyik. Digər hallarda bu tarazlıq çox labildir, tutma hipnoid şüur qalığının ifadəsi kimi o zaman görünür ki, normal şəxs tükənib iş qabiliyyətini itirir. Belə hallarda tutmanın da ilkin mənasından soyundurulub məzmunsuz motor reaksiya kimi təkrar qayıtması ehtimalını da inkar etmək olmaz.

Histerik bir fərdin tutmalarda, davamlı simptomlarda, yoxsa hər ikisinin qarışığında təzahür etməsini hansı şərtlərin müəyyənləşdirdiyi sonrakı tədqiqatın vəzifəsi olaraq qalır.

İndi burada bizim tərəfimizdən izah olunan psixoterapiya metodunun necə sağaldıcı təsir göstərdiyi aydın olur. Bu metod, əvvəlcə ifadə edilməmiş (abreag edilməmiş) təsəvvürün təsirini, sıxışdırılmış affektə onun axınına söz vasitəsilə imkan verməklə ləğv edir və onu normal şüura çəkərək (yüngül hipnozda) və ya somnambulizmdə amneziya ilə olduğu kimi tibbi təlqinlə ləğv edərək assosiativ düzəlişə gətirir.² Bu prosedur tətbiq edildikdə terapevtik qazancın əhəmiyyətli olduğunu hesab edirik. Təbii ki, biz histeriyanı, o, bir meyillilik (dispozisiya) olduğu qədər sağaltmırıq; hipnotik vəziyyətlərin təkrarlanmasına qarşı heç nə etmirik.⁴ Həmçinin, kəskin histeriyanın məhsuldar mərhələsi zamanı bizim prosedurumuz, əziyyətlə aradan qaldırılan fenomenlərin tezliklə yeniləri ilə əvəz olunmasının qarşısını ala bilməz. Lakin bu kəskin mərhələ bitdikdə və onun qalıqları histerik davamlı simptomlar və tutmalar kimi qaldıqda, bizim metodumuz onları tez-tez və köklü olduğu üçün həmişəlik aradan qaldırır və bu sahədə psixoterapevtlər tərəfindən hazırda tətbiq olunan birbaşa təlqinlə ləğvetmənin təsirini çox üstələyir.⁴ Histerik fenomenlərin psixi mexanizminin izahında Şarkonun histero-travmatik ifliclərin izahı və eksperimental təqlidi ilə ilk dəfə uğurla qədəm qoyduğu yolda bir addım daha irəliləmiş olsaq da, bunun yalnız histerik simptomların mexanizmini, histeriyanın daxili səbəblərini isə deyil, bizim məlumatımıza yaxınlaşdırdığını gizlətmirik. Biz histeriyanın etiologiyasına yalnız toxunmuşuq və əslində yalnız qazanılmış formaların səbəblərini, nevroz üçün təsadüfi anın əhəmiyyətini işıqlandıra bilmişik.

Vyana, dekabr 1892.

II. Xəstəlik tarixçələri. Müşahidə I. Anna O. xanım... (Breuer).

Frl. Anna ©..., xəstəliyə tutulduğu vaxt (1880) 21 yaşında idi, böyük ailədə baş vermiş bir neçə psixozla orta dərəcədə ağır yüklənmiş nevropat kimi görünür; valideynləri əsəbi cəhətdən sağlamdırlar. Özü əvvəllər həmişə sağlam olmuş, inkişaf dövründə heç bir əsəbi xəstəlik keçirməmişdir; əhəmiyyətli zəkası, heyrətamiz dərəcədə iti kombinasiya qabiliyyəti və uzaqgörən intuisiyası var idi: elə güclü bir intellekt ki, möhkəm mənəvi qidanı da həzm edərdi və ona ehtiyac duyardı, lakin məktəbi bitirdikdən sonra onu almamışdı. Zəngin poetik və fantastik istedad, çox iti və tənqidi ağılla nəzarət olunurdu. Bu sonuncu onu tamamilə təlqinə davamlı edirdi; ona yalnız dəlillər, heç vaxt iddialar təsir edərdi. İradəsi enerjili, inadkar və dözümlü idi; bəzən öz məqsədindən yalnız xeyirxahlıq üzündən, başqaları naminə əl çəkən bir tərsliyə qədər güclənirdi.

Xarakterin ən mühüm cizgilərindən biri mərhəmətli xeyirxahlıq idi; bəzi yoxsullara və xəstələrə qulluq və qayğı ona öz xəstəliyi dövründə də görkəmli xidmət göstərirdi, çünki bununla güclü bir həvəsi doyura bilirdi. — Onun əhval-ruhiyyəsində həmişə həddi aşmağa, şənliyə və kədərə doğru yüngül bir meyl var idi; buna görə də bir qədər dəyişkənlik. Cinsi element heyrətamiz dərəcədə inkişaf etməmişdi; həyatı mənim üçün bir insanın digəri üçün nadir hallarda olduğu qədər şəffaf olan bu xəstə heç vaxt bir sevgi yaşamamışdı və xəstəliyinin bütün kütləvi hallüsinasiyalarında ruh həyatının bu elementi heç vaxt üzə çıxmamışdı.

Bu qız artıq dərəcədə güclü mənəvi canlılığa malik idi və puritan ruhlu ailədə son dərəcə monoton bir həyat sürürdü; bu həyatı isə, çox güman ki, xəstəliyi üçün həlledici olan bir tərzdə gözəlləşdirirdi. O, sistemli şəkildə özünün „şəxsi teatr“ adlandırdığı oyaq xəyal qurma ilə məşğul olurdu. Hamı onun iştirak etdiyini güman edərkən, o, ruhən nağılları yaşayır, lakin səslənəndə həmişə hazır olurdu, belə ki, heç kim bundan xəbər tutmurdu. Qüsursuz şəkildə yerinə yetirdiyi ev işlərinin yanında bu mənəvi fəaliyyət demək olar ki, fasiləsiz davam edirdi. Sonra mən sağlam adamın bu vərdiş halına gəlmiş xəyal qurmasının necə birbaşa olduğunu danışmalı olacağam. Xəstəliyin gedişi bir neçə yaxşı ayrılmış mərhələyə parçalanır: 3 4) Gizli inkubasiya. 1880-ci ilin iyul ortasından təqribən 10 dekabra qədər. Bizim məlumatımızdan çox hallarda kənarda qalan bu mərhələyə bu halın özünəməxsusluğu o qədər tam bir baxış imkanı verdi ki, artıq buna görə də onun patoloji əhəmiyyətini az hesab etmirəm. Hekayənin bu hissəsini BE B) Aşkar xəstəlik; özünəməxsus bir psixoz, Para- E faziya, Strabismus convergens, ağır görmə pozğunluqları, Kontraktur- a ifliclər, tam şəkildə sağ yuxarı və hər iki aşağı ətrafda, natamam şəkildə sol yuxarı ətrafda, B boyun əzələlərinin parezi. Kontrakturun tədricən sağ tərəf ətrafına azalması. Bir qədər yaxşılaşma, Be apreldə ağır bir psixi travma (atanın ölümü) ilə kəsilir, bunun ardınca davamlı somnambulizm dövrü gəlir, sonra isə bu, daha normal hallarla növbələşir; bir sıra davamlı simptomların 1881-ci ilin dekabrina qədər davam etməsi.

D) 4-ə qədər olan vəziyyətlərin və hadisələrin tədricən aradan qalxması

1880-ci ilin iyulunda xəstənin ehtirasla sevdiyi atası periplevrit absesi ilə xəstələndi; abse sağalmadı 3 və ata 1881-ci ilin aprelində bu xəstəlikdən vəfat etdi. Həmin xəstəliyin ilk ayları ərzində Anna bütün varlığı ilə xəstə baxımına həsr olundu və onun bu müddət ərzində tədricən güclü şəkildə zəifləməsi heç kimdə təəccüb doğurmadı. Heç kim, bəlkə də xəstənin özü belə 3, onun daxilində nə baş verdiyini bilmirdi; lakin tədricən onun zəiflik, anemiya və qidadan iyrənmə vəziyyəti o qədər pisləşdi ki, xəstəyə qulluq etməkdən uzaqlaşdırılması ona ən böyük əziyyət verdi. Birbaşa səbəb, onu ilk dəfə müayinə etməyə məcbur edən son dərəcə şiddətli öskürək oldu. Bu, tipik Tussis nervosa idi. Tezliklə gündüz saatlarında diqqət çəkən sükunət ehtiyacı aydın şəkildə hiss olundu, axşam saatlarında isə yuxuya bənzər vəziyyət və sonra güclü həyəcanla əvəz olundu.

Dekabrın əvvəlində strabismus convergens yarandı. Bir göz həkimi bunu (səhvən) bir abduzensin parezi ilə izah etdi. Dekabrın 11-də xəstə yatağa düşdü və aprelin 1-dək yataqda qaldı.

Sürətli ardıcıllıqla, görünüşə görə tamamilə yeni, bir sıra ağır pozğunluqlar inkişaf etdi.

Sol tərəfli arxa baş ağrısı; konvergent şaşılıq (diplopiya) oyanma ilə əhəmiyyətli dərəcədə artdı; divarın üstünə yıxılması haqqında şikayət (Obliquus zədələnməsi). Çətin təhlil edilə bilən görmə pozğunluqları; ön boyun əzələlərinin iflici, nəticədə baş yalnız xəstənin onu geri tərəfə qaldırılmış çiyinləri arasına sıxması və bütün belini hərəkət etdirməsi ilə hərəkət etdirilirdi. Sağ yuxarı ətrafın, bir müddət sonra isə sağ aşağı ətrafın kontrakturası və anesteziyası; bu da tamamilə düz, adduksiya olunmuş və içəri rotasiya edilmiş vəziyyətdə idi; sonra eyni pozğunluq sol aşağı ətrafda və nəhayət sol qolda, lakin barmaqların bir qədər hərəkətli qaldığı yerdə ortaya çıxdı. Hər iki tərəfdəki çiyin oynaqları da tamamilə sərt deyildi. Kontrakturanın maksimumu yuxarı qol əzələlərinə aid idi, eləcə də sonra, anesteziya daha dəqiq yoxlanıla bildikdə, dirsək nahiyəsinin ən çox hiss etməyən yer olduğu müəyyən edildi. Xəstəliyin əvvəlində anesteziya yoxlaması qeyri-kafi qaldı, çünki təşviş hisslərindən qaynaqlanan xəstənin müqaviməti səbəbindən.

Bu vəziyyətdə xəstəni müalicəmə götürdüm və tezliklə buradakı ağır psixi dəyişikliyə əmin oldum. Bir-birindən tamamilə ayrı iki şüur vəziyyəti mövcud idi ki, onlar çox tez-tez və birdən-birə bir-birini əvəz edir və xəstəliyin gedişində getdikcə daha kəskin şəkildə ayrılırdılar. Birində o, ətrafını tanıyır, kədərli və təşvişli, lakin nisbətən normal idi; digərində isə hallüsinasiya görür, „ədəbsiz“ idi, yəni söyür, kontraktura buna imkan verdiyi qədər və zaman adamlara yastıqlar atır, hərəkətli barmaqları ilə yorğan və paltarın düymələrini qoparırdı və sairə. Bu mərhələ ərzində otaqda nəsə dəyişdirilmişdisə, kimsə gəlmiş və ya çıxıb getmişdisə, o zaman şikayət edirdi ki, vaxtı yoxdur, və şüurlu təsəvvürlərinin axarında boşluğu 2 görürdü. Buna mümkün olduqda inkar edirdilər, onun dəli olduğunu deyə şikayətinə onu sakitləşdirməyə çalışırdılar; hər yastıq atmasından və sairədən sonra isə yenə şikayətlər gəlirdi ki, ona nə edirlər, onu hansı qarışıqlıq içində buraxırlar və sairə.

Bu qeyb olmalar hələ yataqdan çıxmazdan əvvəl müşahidə edilmişdi; danışmağın ortasında dayanır, son sözləri təkrarlayır və qısa müddətdən sonra davam edirdi. Tədricən bu, təsvir edilən ölçülərə çatdı və xəstəliyin pik dövründə, kontraktura sol tərəfi də tutduqda, gündüz yalnız çox qısa müddətlik qismən normal idi. Lakin nisbətən aydın şüur anlarına da pozğunluqlar müdaxilə edirdi: ekstremal hallarda sürətli əhval-ruhiyyə dəyişmələri, tam müvəqqəti şənlik, əks halda ağır təşviş hissləri, bütün terapiya tədbirlərinə qarşı inadkar müqavimət, saçlarının, kəmərlərin və s. görünüşü kimi qara ilanlar haqqında təşvişli halüsinasiyalar. Bu zaman o, öz-özünə bu qədər axmaq olmamağı, bunların onun saçları və s. olduğunu təkrarlayırdı. Tam aydın anlarda başının dərin qaranlığından, düşünə bilmədiyindən, kor və kar olduğundan, iki Məninin olduğundan, həqiqi Mənindən və onu pisliyə məcbur edən pis bir Mənindən və s. şikayət edirdi.

Günortadan sonra təxminən gün batandan bir saat sonraya qədər davam edən bir yuxugətirmə vəziyyətində uzanırdı, sonra oyanıb şikayətlənirdi ki, onu nəsə əzablandırır, daha doğrusu, həmişə məsdəri təkrar edirdi: Əzablandırmaq, əzablandırmaq.

Çünki kontrakturaların əmələ gəlməsi ilə eyni vaxtda dilin dərin, funksional dağılması baş vermişdi. Əvvəlcə onun sözlərinin çatışmadığı müşahidə olundu, get-gedə bu artdı. Sonra onun danışığı bütün qrammatikanı, hər cür sintaksisi, felin bütün təsrifini itirdi, nəhayət o, yalnız səhv, çox vaxt zəif participium perfectumdan düzəldilmiş məsdərlərdən istifadə edirdi, heç bir artikl işlətmirdi. Sonrakı inkişafda sözlər də ona demək olar ki, tamamilə çatışmaz oldu, o, həmin sözləri 4 ya 5 dildən zəhmətlə yığıb bir yerə gətirirdi və bununla da artıq çətin ki, başa düşülə bilirdi. Yazmağa cəhd edərkən (əvvəlcə, kontraktura bunu tamamilə mümkünsüz edənə qədər) həmin jarqonu yazırdı. İki həftə ərzində tam mutizm davam etdi, danışmağa davamlı, gərgin cəhdlər göstərilsə də, heç bir səs çıxarılmırdı. Burada artıq pozuntunun psixi mexanizmi ilk dəfə aydın oldu. Bildiyim kimi, o, nəyəsə görə çox incimiş və bunun barədə heç nə deməməyi qərara almışdı. Mən bunu təxmin edib onu bu barədə danışmağa məcbur etdikdə, əvvəllər hər hansı başqa ifadəni də mümkünsüz edən ləngimə aradan qalxdı.

Bu, zaman baxımından sol tərəf ətraflarının təkrar hərəkətliliyi ilə üst-üstə düşdü, mart 1881; parafaziya keçdi, lakin o, artıq yalnız ingilis dilində danışırdı, görünür ki, bunu özü də bilmədən; onu, əlbəttə, başa düşməyən xidmətçi ilə söyüşürdü; yalnız bir neçə ay sonra mən onu ingilis dilində danışdığına inandıra bildim. Lakin o, hələ də alman dilində danışan ətrafını başa düşürdü. Yalnız böyük təşviş anlarında dil tamamilə imtina edirdi ya da o, ən müxtəlif idiomları bir-birinə qarışdırırdı. Ən yaxşı, ən sərbəst saatlarında o, fransız ya italyan dilində danışırdı. Bu vaxtlarla ingilis dilində danışdığı vaxtlar arasında tam amneziya mövcud idi. İndi strabizm də azaldı və nəhayət yalnız şiddətli oyanma zamanı görünürdü, baş yenidən dik tutulurdu. Aprelin 1-də o, ilk dəfə çarpayıdan qalxdı.

O zaman 5-ci Aprel tarixində onun pərəstiş etdiyi atası vəfat etdi, onu xəstəliyi dövründə çox nadir hallarda və qısa müddətə görmüşdü. Bu, ona dəyə biləcək ən ağır psixi travma idi. Güclü həyəcanı təxminən iki gün davam edən dərin stupor izlədi, ondan çox dəyişmiş vəziyyətdə qalxdı. Əvvəlcə o, çox sakit idi və təşviş hissi əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdı. Sağ əl və ayağın kontrakturası davam edirdi, eyni zamanda bu ətrafların dərin olmayan anesteziyası da qalmaqda idi. Yüksək dərəcədə görmə sahəsinin daralması mövcud idi. Onu çox sevindirdiyi bir çiçək dəstəsindən o, həmişə eyni anda yalnız bir çiçək görürdü. O, insanları tanımadığından şikayət edirdi. Əvvəllər o, iradi olaraq çalışmadan üzləri tanıyırdı; indi belə çox çətin “tanıma işi” zamanı ona burun belədir, saçlar belədir, deməli, bu filan və ya falan adamdır, deməli idi. Bütün insanlar ona özünə aid olmayan mum fiqurlar kimi görünürdü. Ona yaxın qohumlarından bəzilərinin iştirakı çox narahatlıq doğururdu və bu “mənfi instinkt” davamlı olaraq artırdı. Əgər otağa əvvəllər görməkdən xoşlandığı biri daxil olursa, o, onu tanıyırdı, qısa müddətə hazır olurdu, sonra yenidən öz fikirlərinə dalırdı və həmin insan onun yaddaşından silinirdi. O, mən içəri girəndə həmişə yalnız məni tanıyırdı, mənimlə danışdığım müddətcə həmişə orada və şən qalırdı, arada bir tamamilə gözlənilmədən baş verən halüsinativ absanslar istisna olmaqla.

O, artıq yalnız ingiliscə danışır və ona almanca deyilənləri başa düşmürdü. Ətrafındakılar onunla ingiliscə danışmalı olurdular; hətta baxıcı da bir qədər bu şəkildə anlaşmağı öyrəndi. Lakin o, fransızca və italyanca oxuyurdu; oxuması tələb olunduqda heyrət doğuran axıcılıqla, səlis, oxunanın əla ingiliscə tərcüməsini (vərəqdən oxuyurdu.

O, yenidən yazmağa başladı, lakin özünəməxsus tərzdə; sağlam, sol əli ilə yazırdı, lakin Şekspirindən əlifba üçün seçib düzdüyü antikva çap hərfləri ilə.

Əvvəllər minimal miqdarda da olsa qida qəbul edirdisə, indi yeməyi tamamilə rədd edirdi, lakin mənim tərəfimdən qidalandırılmasına icazə verirdi, nəticədə qidalanması sürətlə yaxşılaşdı. Yalnız çörək yeməyi həmişə rədd edirdi. Lakin qidalandırıldıqdan sonra ağzını yumağı heç vaxt tərk etmirdi və heç bir səbəbdən bir şey yemədiyi hallarda da bunu edirdi; bu, onun nə qədər diqqətsiz olduğunu göstərən bir əlamət idi.

Günortadan sonra yuxululuq və gün batanda dərin sopor davam edirdi. Sonra o, ürəyini boşaldıbsa (buna sonra daha ətraflı toxunmalı olacağam), o zaman aydın, sakit, şən idi.

Bu nisbətən dözümlü vəziyyət çox davam etmədi. Atasının ölümündən təxminən 10 gün sonra bir məsləhətçi çağırıldı, ona mən onun bütün qəribəliklərini nümayiş etdirdiyim zaman, o, bütün yad adamlar kimi onu tamamilə nəzərə almırdı. “Bu, imtahan kimidir” -dedi gülərək, mən ona fransız mətnini ingiliscə oxutduqda. Yad həkim danışdı, ona özünü qeyd etdirməyə çalışdı; boş yerə. Bu, o vaxtdan bəri çox vaxt eksperimental olaraq yaradılan düzgün “mənfi halüsinasiya” idi. Nəhayət, ona üzünə tüstü üfürərək bunu qırmağı bacardı. Birdən bir yad adamı gördü, qapıya hücum etdi, açarı çıxarmağa çalışdı, huşsuz yerə yıxıldı; sonra qısa bir qəzəb, sonra isə mənim böyük çətinliklə sakitləşdirdiyim şiddətli təşviş hücumu gəldi. Təəssüf ki, həmin axşam getməli idim və bir neçə gündən sonra geri qayıtdığımda, xəstənin vəziyyətinin çox pisləşdiyini gördüm. O, bütün müddət ərzində tamamilə yeməkdən imtina etmişdi, qorxu hissləri ilə dolu idi, halüsinativ absansları dəhşətli fiqurlar, kəllələr və skeletlərlə dolu idi. Bu şeyləri yaşayarkən, onları qismən danışaraq təqdim etdiyi üçün, ətrafındakılar bu halüsinasiyaların məzmununu əksər halla bilirdilər. Gündüz saatlarında yuxululuq, gün batanda isə onun “clouds” (buludlar) adlandırdığı dərin hipnoz. Onda o, halüsinasiyaları bacara bilirdisə ar da Gündüz danışmağa başlayanda, o, aydın, sakit və şən oyandı, işə oturdu, gecə boyu tamamilə ağıllı şəkildə çəkdi və ya yazdı; saat 4 radələrində yatağa getdi və səhər eyni səhnə əvvəlki gündə olduğu kimi yenidən başladı. Gündüzlər qeyri-məsuliyyətli, halüsinasiyalardan əziyyət çən xəstə qızla, gecələr tamamilə zehni aydın olan qız arasındakı ziddiyyət son dərəcə qəribə idi.

Bu gecə eyforiyasına baxmayaraq, psixi vəziyyət getdikcə daha da pisləşirdi; 3-cü mərtəbədə qalmağı məqsədəuyğun olmayan hala gətirən güclü intihar impulsları meydana çıxdı. Buna görə xəstə öz iradəsinə zidd olaraq Vyananın yaxınlığındakı bir bağ evinə aparıldı (7 iyun 1881). Onun qorxub çəkindiyi bu evdən uzaqlaşdırılma ilə heç vaxt hədələməmişdim, amma özü bunu için-için gözləyir və qorxurdu. Bu münasibətlə yenidən aydın oldu ki, təşviş affekti psixi pozuntunu nə dərəcədə hökmranlıq altında saxlayırdı. Atanın ölümündən sonra bir rahatlıq halı baş verdiyi kimi, qorxulan şey baş verdikdən sonra da o, indi sakitləşdi. Doğrudur, köçürmənin dərhal ardınca üç gün və gecə — tamamilə yuxusuz və qidasız, (bağda isə zərərsiz olan) intihar cəhdləri, pəncərə sındırma və b. ilə dolu, digərlərindən tamamilə seçilərək ayırd etdiyi halüsinasiyalarla keçmədən deyil. Sonra sakitləşdi, baxıcıdan qida, hətta axşam saat qurtaranı qəbul etdi.

Sonra sakitləşdi, xəstə baxıcısından qida qəbul etdi və hətta axşamlar xloral içdi. 'Daha sonra baş verənləri təsvir etməzdən əvvəl, bir daha geri qayıtmalı və indiyə qədər yalnız qısa toxunduğum hadisənin bir xüsusiyyətini nümayiş etdirməliyəm.

Artıq qeyd edilmişdi ki, indiyə qədərki bütün gedişat boyunca hər gün günortadan sonra xəstəni bir yuxlulıq basır, günəş batanda isə daha dərin yuxuya keçirdi (buludlar). (Bu dövriliyi sadəcə xəstəyə qulluq şəraitindən çıxarmaq, yəqin ki, ağlabatandır; o, aylarla bu qulluqla məşğul olmuşdu. Gecələr xəstənin yanında oyaq qalır, ya da səhərə qədər yatağında qulaq asaraq və təşviş içində oyaq uzanırdı; günortadan sonra isə bir müddət dincəlmək üçün uzanırdı, necə ki, adətən xəstəyə baxan qadın belə edir, və bu gecə növbəsi ilə günorta yuxusunun tipi yəqin ki, sonra onun öz xəstəliyinə keçmiş və yuxunun yerini çoxdan hipnotik vəziyyət tutduğu halda da davam etmişdi.) Sopor təxminən bir saat çəkdisə, o, narahat olur, o yana-bu yana çevrilir və təkrar-təkrar qışqırırdı: „Əzab vermək, əzab vermək“, həmişə gözləri yumulu halda. Digər tərəfdən isə qeyd edilmişdi.

Onun gündüzdəki qeyb olma hallarında açıq-aydın həmişə hər hansı bir vəziyyət və ya hekayə qurduğunu, bunun mahiyyəti haqqında isə bəzi mırıldanılan sözlərin məlumat verdiyini müşahidə etdik. İndi isə, əvvəlcə təsadüfən, sonra qəsdən, ətrafdakılardan biri xəstə “İşgəncə”dən şikayət edərkən belə bir açar sözü dilinə gətirirdi; dərhal o, içəri düşür və bir vəziyyəti təsvir etməyə və ya bir hekayə danışmağa başlayırdı; əvvəlcə parafazik jargonunda ləngiyirdi, nə qədər irəli getsə, o qədər axıcı olurdu, nəhayət tamamilə düzgün alman dilində danışana qədər. (İlk vaxtlar, tamamilə ingilis dilində danışmağa başlamazdan əvvəl.) Hekayələr, həmişə kədərli, qismən çox gözəl idi, Andersenin “Şəkilsiz Şəkillər Kitabı” tərzində və ehtimal ki, bu nümunəyə əsasən qurulmuşdu; əksər hallarda başlanğıc və ya mərkəz xəstənin yanında təşviş içində oturan qızın vəziyyəti idi; lakin tamamilə başqa motivlər də işlənirdi. — Hekayənin tamamlanmasından bir neçə an sonra o, oyandı, açıq-aydın sakitləşdi və ya öz dediyi kimi, “rahat” (behaglich) oldu.

(rahat). Gecələr o yenidən narahat olurdu və səhər, iki saatlıq yuxudan sonra, açıq-aydın yenidən başqa bir təsəvvür dairəsində idi. — Axşam hipnozunda bir dəfə mənə hekayəni danışa bilmirdisə, axşam rahatlığı olmurdu və bu rahatlığı yaratmaq üçün növbəti gün iki hekayə danışılmalı olurdu.

Təsvir edilən hadisənin əsas məğzi, absansların axşam autohipnozu üçün toplanması və sıxlaşdırılması, fantaziyalı məhsulların psixi qıcıq kimi təsiri və hipnozda ifadə edilməklə qıcıqlanma vəziyyətinin yüngülləşdirilməsi və aradan qaldırılması, bütün bir buçuk illik müşahidə dövrü boyunca sabit qaldı.

Atasının ölümündən sonra hekayələr, təbii ki, daha da faciəli oldu, lakin yalnız onun psixi vəziyyətinin ağırlaşması ilə — ki bu, danışılan somnambulizminin zorla yarılmasından sonra gəldi — axşam məruzələri az-çox sərbəst poetik yaradıcılıq xarakterini itirdi və gündüz xəstənin davranışından artıq sezmək mümkün olan bir sıra dəhşətli, qorxunc hallüsinasiyalara çevrildi. Lakin mən artıq təsvir etmişəm ki, onun psixikasının azad olması nə qədər tam idi — o, təşviş və dəhşətlə sarsılaraq bütün bu qorxunc surətləri təkrar istehsal edib dilə gətirdikdən sonra.

Kənddə, xəstəni hər gün ziyarət edə bilmədiyim yerdə, hadisə aşağıdakı kimi inkişaf etdi: Mən axşam, onu hipnozda bildiyim vaxt gəlirdim və sonuncu ziyarətimdən bəri yığdığı fantaziyaların bütün ehtiyatını ondan alırdım. Yaxşı nəticə əldə edilməli idisə, bu tamamilə baş verməli idi. Sonra o, tamamilə sakitləşirdi, növbəti gün xoşrəftar, itaətkar, çalışqan, hətta şən; ikinci gün isə getdikcə daha çox qəzəbli, inadkar, xoşagəlməz olurdu, bu üçüncü gündə daha da artırdı. Bu əhval-ruhiyyədə, hətta hipnozda da, danışmağa heç vaxt asanlıqla razı salına bilmirdi, bu prosedur üçün o, ciddi "talking cure" (danışıq müalicəsi) və yumoristik "chimney-sweeping" (boru təmizləmə) adlarını uydurmuşdu. O, bilirdi ki, danışdıqdan sonra bütün inadkarlığını və enerjisini itirəcək, və əgər artıq (uzun fasilədən sonra) pis əhval-ruhiyyədə idisə, mənim ona israr, yalvarma və hekayələrinin stereotip giriş düsturunun təklif edilməsi kimi bəzi hiylələrlə qoparmağa məcbur etdiyim danışmağı rədd edirdi. Lakin həmişə, əllərimi diqqətlə yoxlayaraq mənim şəxsiyyətimə əmin olduqdan sonra danışmağa başlayırdı. Danışıq vasitəsilə sakitləşmənin baş vermədiyi gecələrdə, xloral ilə kömək etmək lazım gəlirdi. Mən əvvəllər bir neçə dəfə cəhd etmişdim, lakin 5 qram verməli idim və yuxudan əvvəl saatlarla davam edən bir sarhoşluq gəlirdi, bu sarhoşluq mənim iştirakımla şən, mənim yoxluğumda isə çox xoşagəlməz, təşvişli həyəcan vəziyyəti kimi ortaya çıxırdı. (Yeri gəlmişkən, bu ağır sarhoşluq kontrakturaya heç bir dəyişiklik etmirdi). Mən narkotiklərdən yayınmağı bacarmışdım, çünki danışmaq ən azı sakitlik, hətta yuxu gətirməsə də, sakitlik gətirirdi. Kənddə hipnotik yüngülləşmələr arasındakı gecələr o qədər dözülməz idi ki, yenə də xlorala müraciət etmək lazım gəlirdi; tədricən ona daha az lazım olmağa başladı.

Daimi somnambulizm yoxa çıxmışdı; əvəzində iki şüur vəziyyətinin növbələşməsi davam edirdi. Söhbətin ortasında hallüsinasiya edirdi, qaçırdı, ağaca dırmaşmağa çalışırdı və s. Onu saxlasalar, ən qısa müddətdən sonra kəsik cümlə ilə yenidən danışmağa başlayırdı, arada baş verənlərdən xəbərsiz. Lakin hipnozda bütün bu hallüsinasiyalar hesabatda ortaya çıxırdı.

Bütövlükdə vəziyyət yaxşılaşırdı; qidalanma yaxşı mümkün idi, xəstəyə baxan qadın yeməyi onun ağzına verirdi, yalnız çörək tələb edirdi, lakin dodaqlarına toxunan kimi ondan imtina edirdi: ayağın kontraktura parezi xeyli azalmışdı; həmçinin o, düzgün mühakimə qabiliyyəti və onu ziyarət edən həkimə, dostum Dr. B.-yə böyük bağlılıq qazanmışdı. Aldığı və ehtirasla sevdiyi bir Nyufaundlend iti ona böyük kömək edirdi. Bir dəfə bu sevimlinin bir pişiyə hücum etdiyini görmək necə də gözəl idi: zəif qız qamçını sol əlinə götürüb qurbanını xilas etmək üçün nəhəng heyvanı onunla cilovlayırdı. Sonralar o, bir neçə kasıb xəstəyə qulluq edirdi ki, bu da ona çox faydalı oldu.

Absanslar zamanı, onun "ikinci vəziyyət"ində yaranan təsəvvür komplekslərinin patojen, qıcıqlandırıcı təsirinin və hipnozda ifadə edilməklə onların aradan qaldırılmasının ən aydın sübutunu mən bir neçə həftəlik tətil səyahətindən qayıdanda aldım.

Tətil səfəri. Bu müddətdə heç bir „talking cure“ aparılmamışdı, çünki xəstəni məndən başqa heç kimə, hətta sonradan ürəkdən bağlandığı Dr. B.-yə də danışmağa razı salmaq mümkün deyildi. Onu kədərli bir mənəvi vəziyyətdə tapdım: tənbəl, itaətsiz, əhvalı dəyişkən, hətta bədxah. Axşam danışıqlarında məlum oldu ki, onun fantastik-şair ruhu açıq-aşkar qurumağa başlamışdı; getdikcə daha çox hallüsinasiyaları və keçən günlərdə onu nəyin qıcıqlandırdığı barədə məruzələr fantastik dona bürünür, lakin poemalara çevrilməkdənsə, daha çox sabit fantastik formullarla ifadə olunurdu. Lakin dözülən bir vəziyyətə yalnız xəstəni bir həftəliyə şəhərə gəlməyə qoyduqdan və hər axşam ondan 3—5 hekayə qoparıb aldıqdan sonra nail olundu. Bununla işim bitəndə, mənim yoxluğum həftələrində yığılmış olan hər şey işlənib qurtarmışdı. Yalnız bundan sonra onun psixi vəziyyətinin o ritmi yenidən bərpa olundu ki, bir söhbətdən sonrakı gün mehriban və şən, ikinci gün daha qıcıqlanan və xoşagəlməz, üçüncü gün isə lap „zəhlətökən“ olurdu. Onun mənəvi vəziyyəti son söhbətdən keçən vaxtın bir funksiyası idi, çünki onun fantaziyasının hər spontan məhsulu və psixikasının xəstə hissəsi tərəfindən qavranılan hər hadisə psixi qıcıq kimi o vaxta qədər təsir göstərirdi ki, hipnozda danışılana qədər, bununla da təsiri tamamilə aradan qalxana qədər.

Xəstə payızda yenidən şəhərə gələndə (xəstələndiyi mənzildən başqa bir mənzilə), vəziyyət dözülə bilən idi, həm bədəncə, həm də ruhən, belə ki, çox az, əslində yalnız daha kəskin yaşantılar psixi qıcıqlara xəstəlikli şəkildə emal olunurdu y f i ra; I 4 \ af z ; = a Idiir , . re j a a’ de Wil wi a ul:

L 2 u | v7 in d 4 4 3 ji du j i aa 5 A TEE Auch San En TE re Fan wurden. Mən, əgər mütəmadi söhbətlər vasitəsilə onun psixi orqanizminin yeni qıcıqlarla daimi yüklənməsinin qarşısı alınsa, davamlı artan yaxşılaşma ümid edirdim. Əvvəlcə məyus oldum. Dekabrda onun psixi vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdi; o, yenidən həyəcanlı, kədərli, narazı və qıcıqlı idi və onun “içində” heç nə aşkar edilməsə belə, “tamamilə yaxşı günlər” demək olar ki, qalmamışdı. Dekabrın sonunda, Milad vaxtı, o, xüsusilə narahat idi və bütün həftə axşamlar heç nə yeni danışmırdı, yalnız güclü təşviş effektlərinin hökmranlığı altında 1880-ci il bayram günlərində günbəgün işlədiyi fantomları danışdı. Seriyanın bitməsindən sonra böyük yüngüllük.

Artıq bir il tamam olmuşdu ki, o, atadan ayrılmış, yatağa düşmüşdü və bundan sonra vəziyyət çox özünəməxsus bir şəkildə aydınlaşdı və sistemləşdi. Növbə ilə mövcud olan iki şüur halı — həmişə belə ki, səhərdən gün irəlilədikcə absenslər, yəni condition seconde-un meydana çıxması getdikcə tezləşirdi və axşamlar yalnız bu təkbaşına qalırdı — hər iki hal əvvəlki kimi yalnız onunla fərqlənmirdi ki, birində (birincidə) normal, ikincidə isə özgələşmiş idi, əksinə, o, birinci halda biz digərləri kimi 1881—82-ci ilin qışında yaşayırdı, ikinci halda isə 1880—81-ci ilin qışında və bundan sonra baş verən hər şey orada tamamilə unudulmuşdu. Yalnız atanın öldüyü barədə şüur çox vaxt yenə də qalırdı. Keçmiş ilə geri qaytarılma o qədər güclü idi ki, o, yeni mənzildə əvvəlki otağını hallüsinasiya edirdi və qapıya getmək istəyəndə köhnə mənzildə otaq qapısının pəncərəyə nisbətən durduğu kimi duran sobanın üstünə çırpılırdı. Bir haldan digərinə keçid öz-özünə baş verirdi, lakin əvvəlki ili canlı xatırladan hər hansı bir hiss təəssüratı ilə də ən böyük asanlıqla çağırıla bilərdi. Ona bir portağal tutmaq kifayət edirdi (xəstəliyinin ilk dövründə onun əsas qidası), onu 1882-ci ildən 1881-ci ilə keçirmək üçün. Lakin keçmiş zamana bu geri qaytarılma ümumi, qeyri-müəyyən bir şəkildə baş vermirdi, əksinə, o, günbəgün əvvəlki qışı yenidən yaşayırdı. Mən bunu yalnız təxmin edə bilərdim, əgər o, hər gün axşam hipnozunda 1881-ci ildə həmin gün onu nəyin oyatdığını özünə deməsəydi və ananın 1881-ci ilə aid gizli gündəliyi əsas götürülən faktların sarsılmaz düzgünlüyünü sübut etməsəydi. Keçmiş ilin bu yenidən yaşanması xəstəliyin 1882-ci ilin iyununda qəti başa çatmasına qədər davam etdi.

Bu zaman ikinci vəziyyətdən yenidən canlanan psixi qıcıqların birinci, daha normal vəziyyətə necə təsir etdiyini görmək çox maraqlı idi. Elə olurdu ki, xəstə səhər mənə gülərək deyirdi ki, ona nə olduğunu bilmir, mənə acığı tutub; gündəlik sayəsində bilirdim ki, söhbət nədən gedir və axşam hipnozunda da nəyin yenidən yaşandığını düzgün bilirdim. Mən xəstəni 1881-ci ildə bu axşamlar çox əsəbiləşdirmişdim. Yaxud deyirdi ki, gözləri ilə bir şey var, rəngləri yanlış görür; bilirdi ki, paltarı qəhvəyidir, amma yenə də onu mavi görür. Tezliklə məlum oldu ki, o, imtahan kağızlarının bütün rənglərini düzgün və dəqiq fərqləndirir və pozğunluq yalnız paltarının parçasına aid idi. Səbəb bu idi ki, o, 1881-ci ildə bu günlərdə ataya bir xalat üçün çox məşğul olmuşdu, həmin xalatda eyni parça, amma mavi istifadə edilmişdi. Həmçinin burada ortaya çıxan xatirələrin əvvəlcədən təsiri çox vaxt aydın görünürdü, belə ki, normal vəziyyətin pozulması daha əvvəl baş verirdi, xatirə isə yalnız tədricən condition seconde üçün oyanırdı.

Axşam hipnozu artıq kifayət qədər yüklənmişdi, çünki təkcə yeni yaradılan fantaziyalar deyil, həm də 1881-ci ilə aid hadisələr və „vexations“ (narahatlıqlar) açıqlanmalı idi (1881-ci ilə aid fantaziyaları mən şanslı olaraq artıq həmin vaxt aradan qaldırmışdım); lakin xəstə və həkim tərəfindən görülən işin həcmi üçüncü bir sıra fərdi pozğunluqlar səbəbindən daha da çox artırdı; bu pozğunluqlar da eyni yolla həll edilməli idi, yəni iyul-dekabr 1880-ci illər arasında xəstəliyin inkubasiya dövründəki psixi hadisələr, bütün histerik fenomenləri yaradan və açıqlanması ilə simptomların yox olduğu hadisələr.

İlk dəfə axşam hipnozunda təsadüfi, təhriksiz bir danışma nəticəsində artıq uzun müddət davam edən bir pozğunluq yox olduqda, çox təəccübləndim. Yayda şiddətli isti vaxtı idi və xəstə susuzluqdan çox əziyyət çəkmişdi; çünki heç bir səbəb göstərə bilmədən birdən-birə su içməsi qeyri-mümkün olmuşdu. Həsrətini çəkdiyi stəkan suyu əlinə alırdı, lakin dodaqlarına toxunan kimi onu su qorxan biri kimi kənara atırdı. Bu zaman o, açıq-aydın bu bir neçə saniyə üçün bir qeyb halında idi. Əzabverici susuzluğunu yüngülləşdirmək üçün yalnız meyvə, qarpız və buna bənzər şeylərlə yaşayırdı. Bu təxminən 6 həftə davam etdikdən sonra, bir dəfə hipnozda sevmədiyi yeznəsinin (həyat yoldaşının bacısı) barəsində söhbət açdı və sonra ikrah əlamətləri ilə onun otağına necə girdiyini və orada onun kiçik itinin, o iyrənc heyvanın bir stəkandan içdiyini danışdı. Heç nə deməmişdi, çünki nəzakətli olmaq istəyirdi. İçində qalmış hiddətini daha da qətiyyətlə ifadə etdikdən sonra su içmək istədi, heç bir ləngimə olmadan böyük miqdarda su içdi və hipnozdan dodaqlarında stəkanla oyandı. Pozğunluq bununla əbədi olaraq yox oldu. Eyni şəkildə qəribə, inadkar şıltaqlıqlar da ona səbəb olan yaşantı danışıldıqdan sonra yox oldu. Lakin böyük bir addım, eyni üsulla davamlı simptomlardan birincisi kimi sağ ayağın kontrakturası yox olduqda atıldı; hərçənd bu, əvvəlcədən çox azalmışdı. Bu təcrübələrdən — bu xəstədə histerik hadisələrin hipnozda simptoma səbəb olan hadisə təkrar canlandırılan kimi yox olmasından — məntiqi ardıcıllıq və sistemli icra baxımından heç bir arzu doğurmayan terapevtik-texniki bir prosedur inkişaf etdi. Bu qarışıq xəstəlik mənzərəsinin hər bir ayrı simptomu özü üçün ələ alınırdı; onun meydana çıxdığı bütün səbəblər tərs ardıcıllıqla, xəstənin yatağa düşməsindən əvvəlki günlərdən başlayaraq, ilk dəfə meydana çıxmasının səbəbinə qədər geriyə doğru danışılırdı. Bu danışıldıqda, simptom bununla əbədi olaraq aradan qaldırılırdı. Beləliklə, kontraktura parezləri və anesteziyalar, ən müxtəlif görmə və eşitmə pozğunluqları, nevralgiyalar, öskürək, titrəmə və buna bənzərlər və nəhayət nitq pozğunluqları da „yoxa danışıldı“. Görmə pozğunluqları olaraq, məsələn, ayrı-ayrılıqda həll edildi: ikiqat görmə ilə strabismus conv.; hər iki gözün sağa yayınması, belə ki, uzanan əl həmişə obyektin sol tərəfinə yaxın tutur; görmə sahəsinin daralması; mərkəzi ambliopiya; makropsiya; atanın yerinə bir kəllə görməsi; oxumaq qabiliyyətsizliyi. Bu analizdən yalnız xəstəlik dövründə inkişaf etmiş ayrı-ayrı fenomenlər, məsələn kontraktura parezinin sol tərəfə yayılması kənarda qaldı və bunların da həqiqətən birbaşa psixi səbəbi yox idi. Simptomların ilk səbəbini birbaşa onun yaddaşında canlandırmağa çalışmaqla işi qısaltmaq tamamilə yararsız oldu. O, bunu tapmırdı, çaşırdı və iş onu sakit və əmin şəkildə qeydə alınmış yaddaş ipini geriyə doğru açmağa qoymaqdan daha da yavaş gedirdi. Lakin bu, 3-cü axşam hipnozunda çox yavaş gedirdi, çünki xəstə digər iki seriyanın „danışılması“ndan yorulmuş və diqqəti dağılmışdı, həm də xatirələrin tam canlılıqla inkişaf etməsi üçün vaxt lazım idi, buna görə də aşağıdakı prosedur formalaşdı. Səhər onun yanına gedirdim, onu hipnoz edirdim (çox sadə hipnoz prosedurları empirik olaraq tapılmışdı) və fikirlərini təzəcə müalicə olunan simptoma cəmləyərək ondan bu simptomun meydana çıxdığı halları soruşurdum. Xəstə indi sürətli ardıcıllıqla qısa açar sözlərlə qeyd etdiyim bu xarici səbəbləri göstərirdi. Axşam hipnozunda isə qeyd edilmiş ardıcıllığın köməyi ilə hadisələri kifayət qədər ətraflı danışırdı. Bunun hər mənada tükəndirici hərtərəfliliyini bir misal göstərə bilər. Həmişə belə olurdu ki, xəstə ona müraciət edildikdə eşitmirdi. Bu keçici eşitməmə aşağıdakı şəkildə fərqləndi:

) Diqqətsizlik içində kiminsə içəri girdiyini eşitməmək. 108 bunun barədə ətraflı hallar; şəxslərin və şəraitin, çox vaxt tarixin göstərilməsi; ilk hal kimi, onun atasının içəri girdiyini eşitməməsi; En b) bir neçə adam danışanda başa düşməmək, 27 dəfə, ilk dəfə yenə ata və bir tanış; u c) tək olanda, birbaşa ona müraciət edildikdə eşitməmək, 50 dəfə; mənşəyi, atanın ondan boş yerə şərab istəməsi; = d) silkələmə nəticəsində kar olma (vaqonda və b. kimi) 15 dəfə; mənşəyi, | kiçik qardaşının onu davada silkələməsi, o, gecə xəstə otağının qapısında qulaq asarkən onu tutanda; 2 e) bir səs-küydən qorxu içində kar olma 37 dəfə; mənşəyi | atanın udqunma nəticəsində boğulma tutması: S a /) dərin qeyb içində kar olma 12 dəfə; a 9) uzun müddət dinləmə və qulaq asma nəticəsində kar olma, belə ki, ona sonra müraciət edildikdə eşitmirdi, 54 dəfə. a Təbii ki, bütün bu hadisələr böyük ölçüdə eynidir, çünki onları diqqətsizliyə — qeybə və ya qorxu affektinə aid etmək olar. Lakin xəstənin yaddaşında onlar o qədər aydın ayrılmışdı ki, o, bir dəfə ardıcıllıqda səhv edəndə, düzgün sıra düzəldilərək bərpa olunmalı idi, əks halda məruzə dayanırdı. Nəql olunan hadisələr öz maraqsızlığı və əhəmiyyətsizliyi ilə və nəqlin dəqiqliyi ilə onların uydurulduğu şübhəsinə yol vermirdi. Bu hadisələrin çoxu saf daxili yaşantılar kimi nəzarətdən çıxırdı. Digərlərini və ya onları müşayiət edən şəraiti xəstənin ətrafı xatırlayırdı.

Burada da hər dəfə müşahidə edilən şey baş verdi: bir simptom „danışılıb qurtarılarkən“ o, danışıldığı müddətdə daha yüksək intensivliklə üzə çıxırdı. Belə ki, xəstə eşitməməyin təhlili zamanı o qədər kar idi ki, mən onunla qismən yazılı şəkildə anlaşmalı olurdum. Adətən ilk təhrik atanın qulluğunda keçirdiyi hansısa bir qorxu, onun tərəfindən bir gözdən qaçırma və ya buna bənzər bir şey olurdu.

Yadda saxlama həmişə asan getmirdi və bəzən xəstə böyük səylər göstərməli idi. Beləliklə, bir dəfə bütün proses bir müddət dayandı, çünki bir xatirə ortaya çıxmaq istəmirdi; söhbət xəstə üçün çox dəhşətli bir halüsinasiya idi, o, qulluq etdiyi atasını bir cəllə başı ilə görmüşdü. O və ətrafı xatırlayırdı ki, bir dəfə, hələ görünüşdə sağlam ikən, bir qohumuna baş çəkmiş, qapını açmış və dərhal huşsuz yere yıxılmışdı. Maneəni aşmaq üçün, o, indi yenə ora getdi və otağa girərkən yenə huşsuz yere yıxıldı. Axşam hipnozu zamanı maneə aradan qalxdı; o, qapının qarşısındakı güzgüdə öz rəngi solmuş üzünü gördü, amma özünü deyil, atasını bir cəllə başı ilə gördü. — Biz çox vaxt müşahidə etmişik ki, bir xatirədən qorxu, burada olduğu kimi, onun ortaya çıxmasını maneələyir və bu, xəstə və ya həkim tərəfindən məcburi şəkildə həyata keçirilməlidir.

Vəziyyətlərin daxili məntiqinin nə qədər güclü olduğunu, digərləri arasında aşağıdakı nümunə göstərirdi: Xəstə, qeyd edildiyi kimi, bu dövrdə gecələr həmişə öz „ikinci vəziyyətində“ idi, yəni 1881-ci ildə. Bir dəfə gecə vaxtı oyandı, evdən yenidən çıxarıldığını iddia etdi, bütün evi həyəcanlandıran pis bir oyanma vəziyyətinə düşdü. Səbəb sadə idi. Əvvəlki axşam „talking cure“ sayəsində onun görmə pozğunluğu, hətta ikinci vəziyyət üçün də, aradan qalxmışdı. O, gecə oyandıqda özünü ona məlum olmayan bir otaqda tapdı, çünki ailə 1881-ci ilin yazından bəri mənzili dəyişmişdi. Bu olduqca xoşagəlməz təsadüflərin qarşısı, mən ona (onun xahişi ilə) axşamlar həmişə gözlərini bağladığım və özüm səhər açmayınca onları aça bilməyəcəyinə dair təlqin etdiyim üçün alındı. Yalnız bir dəfə, xəstə yuxuda ağlayıb oyandıqda gözlərini açdığı üçün həyəcan təkrarlandı.

Bu simptomların zəhmətli təhlili 1880-ci ilin yay aylarına aid olduğundan və xəstəlik məhz həmin dövrdə hazırlanırdısa, mən bu histeriyanın inkubasiyası və patogenezi haqqında tam təsəvvür əldə etdim və indi bunu qısaca şərh etmək istəyirəm.

1880-ci ilin iyulunda xəstənin atası kənddə subplevral absesdən ağır xəstələnmişdi; Anna anası ilə birlikdə ona qulluq edirdi. Bir dəfə gecə o, yüksək qızdırmalı xəstə üçün böyük təşviş içində və Vyanadan əməliyyat üçün bir cərrahın gözlənilməsi üzündən gərginlik içində oyandı. Ana bir müddət üçün uzaqlaşmışdı və Anna xəstə çarpayısının yanında oturmuşdu, sağ qolunu stulun arxalığına aşırımışdı. O, oyaq yuxular vəziyyətinə düşdü və gördü ki, divardan qara bir ilan xəstəyə yaxınlaşır ki, onu dişləsin. (Çox güman ki, evin arxasındakı çəmənlikdə həqiqətən bir neçə ilan var idi; qız əvvəllər onlardan qorxmuşdu və onlar indi hallüsinasiyanın materialını təşkil edirdilər.) O, heyvanı dəf etmək istədi, lakin sanki iflic olmuşdu; stulun arxalığından asılı qalan sağ qol «yuxuya getmişdi», anestezik və paretik olmuşdu və o, ona baxanda barmaqlar ölü kəllələri olan kiçik ilanlara (dırnaqlara) çevrildi. Yəqin ki, o, iflic olmuş sağ əli ilə ilanları qovmağa cəhdlər edirdi və bununla da həmin əlin anesteziyası və iflici ilan hallüsinasiyası ilə assosiasiyaya girdi. — Bu yox olduqdan sonra o, təşvişi içində dua etmək istədi, lakin hər dil ondan imtina etdi, heç bir dildə danışa bilmədi, nəhayət ingilis uşaq beyti tapdı və bundan sonra həmin dildə də düşünməyə və dua etməyə davam edə bildi.

Gözlənilən həkimin gəldiyi lokomotivin fiti bu qorxulu vəziyyəti kəsdi. Lakin növbəti gün oyun zamanı atıldığı koldan bir halqa almaq istədiyi zaman, əyilmiş bir budaq ilan hallüsinasiyasını yenidən canlandırdı, və eyni zamanda sağ qol bərk şəkildə uzandı. Bu, daha sonra hallüsinasiyanı təhrik edən az-çox ilanabənzər bir obyekt olduqda həmişə təkrarlandı. Lakin bu hallüsinasiyalar və kontraktura yalnız həmin gecədən sonra daha da tez-tez baş verən qısa absenslər zamanı ortaya çıxırdı. (Kontraktura yalnız xəstənin tamamilə yıxılıb yataqdan çıxa bilmədiyi dekabrda stabil oldu.) Qeyd etmədiyim və xatırlamadığım bir səbəbdən, qolun kontrakturasına sağ ayağın kontrakturası da əlavə olundu.

Beləliklə, autohipnotik absenslərə meyl yaradılmış oldu. Həmin gecədən sonrakı gün cərrahı gözləyərkən o, elə bir diqqətsizliyə düşdü ki, nəhayət otağa girdiyini eşitmədən cərrah orada dayanmışdı. Daimi təşviş hissi ona yeməyə mane olur və tədricən güclü iyrənc hissi yaradırdı. Əks halda, bütün ayrı-ayrı histereik simptomlar affekt (emosional vəziyyət) zamanı yaranırdı. Bu zaman həmişə tamamilə ani absensin baş verib-vermədiyi tam aydın deyil, lakin xəstə ayıq halda bütün əlaqəni bilmədiyi üçün bu ehtimal olunur.

Lakin bəzi simptomlar absensdə deyil, yalnız ayıq halda affekt zamanı ortaya çıxmış kimi görünürdü, sonra isə eyni şəkildə təkrarlanırdı. Beləliklə, görmə pozğunluqlarının hamısı tək-tək, az-çox aydın müəyyən edici səbəblərə qaytarıldı, məsələn, xəstə gözlərində yaşlarla xəstənin yatağında oturarkən atası tərəfindən saatın neçə olduğunu soruşuldu, bulanıq gördü, səy göstərdi, saatı gözünə yaxınlaşdırdı və indi saat lövhəsi çox böyük göründü (makropsiya və konvergent şaşılıq); və ya yaşları, xəstə görməsin deyə, basdırmaq üçün səy göstərdi.

Onun cavabını boğduğu bir mübahisə, hər oxşar təhrikdə təkrarlanan qırtlaq qıcolmasına səbəb oldu.

Dil a) ilk gecə halüsinasiyasından bəri təşvişdən tutuldu; d) bir dəfə yenidən bir ifadəni boğduğu üçün (aktiv ləngimə); c) bir dəfə haqsız yerə danlandığı üçün; d\ bütün oxşar hallarda (təhqir). Öskürək ilk dəfə o zaman baş verdi ki, xəstəyə baxmaq zamanı qonşu evdən rəqs musiqisi səsləndi və orada olmaq arzusu onda özünü ittiham etmə oyatdı. O vaxtdan bəri o, bütün xəstəlik dövrü boyunca hər güclü ritmik musiqiyə tussis nervosa ilə cavab verdi.

Qeydlərimin qeyri-kamil olması burada bütün histerik xəstələri onların səbəblərinə qaytarmağı qeyri-mümkün etdiyi üçün çox təəssüf etmirəm. Xəstə yuxarıda qeyd olunan istisna ilə hamısında bunu etdi və hər bir simptom, təsvir edildiyi kimi, ilk səbəbin hekayəsindən sonra yoxa çıxmışdı. Bu şəkildə bütün histeriya da başa çatdı. Xəstə özü kəndə transfer olunmasının ildönümündə hər şeyi bitirməli olduğu qəti qərarını almışdı. Buna görə də iyunun əvvəlində „danışma müalicəsi“ni böyük, həyəcanlandırıcı enerji ilə apardı. Son gündə o, atasının xəstə otağı kimi düzəldilmiş otaqda köməkçi tədbirlərlə, bütün xəstəliyin kökü olan və yalnız ingiliscə düşünüb dua edə bildiyi yuxarıda danışılan təşviş halüsinasiyasını təkrar yaratdı; dərhal sonra alman dilində danışdı və əvvəllər təqdim etdiyi sayısız tək-tük pozuntulardan azad oldu. Sonra səyahət üçün Vyananı tərk etdi, lakin tam psixi tarazlığını tapana qədər daha uzun bir vaxt tələb olundu. O vaxtdan bəri o, tam sağlamlıqdan həzz alır. Nə qədər maraqlı detalları boğmuş olsam da, Anna O...-un xəstəlik tarixi, özündə qeyri-adi olmayan histereik xəstəliyə layiq görünəndən daha geniş oldu. Amma hadisənin təsviri detallara nüfuz etmədən qeyri-mümkün idi və onun xüsusiyyətləri mənə ətraflı hesabatı haqlı çıxara biləcək əhəmiyyət kəsb edir. Echinoderm yumurtaları da embriologiya üçün dəniz kirpisinin xüsusilə maraqlı bir heyvan olması səbəbindən deyil, protoplazmasının şəffaf olması və onlarda görünən şeylərdən bulanıq plazmalı yumurtalarda da eyni proseslərin getməsi ehtimalına qərar verildiyi üçün bu qədər vacibdir. Onun patogenezinin geniş dərəcədə şəffaflığı və izah edilə bilməsi mənə bu hadisənin marağının əsasən burada olduğunu göstərir.

Histerik xəstəliyə meyillilik kimi, hələ tamamilə sağlam qızda iki psixi xüsusiyyət tapırıq: 1. monoton ailə həyatında və uyğun zəhni iş olmadan istifadə edilməmiş psixi fəallıq və enerji artığı, ki bu da fantaziyanın davamlı işləməsi ilə boşalır və 2. zəhni şəxsiyyətin dissosiasiyası üçün əsas qoyan vərdiş halına gəlmiş yuxu-oyaq (“xüsusi teatr”) yaradır. Bütün bunlar hələ də normalın sərhədləri daxilində qalır; daha az və ya çox mexaniki məşğuliyyət zamanı yuxu və ya meditasiya, tək başına, orada hər bir pozğunluq, – məsələn, hər bir çağırış onun normal vahidliyini bərpa etdiyi və heç bir amneziyanın mövcud olmadığı üçün, şüurun patologik parçalanmasına səbəb olmur. Lakin bu, Anna O-da, vərdiş halına gəlmiş yuxu-oyaqı halüsinatorik absensəyə çevirdikdən sonra, təşviş və gözlənti affektinin təsvir olunan şəkildə yerləşdiyi torpağı yaratdı. Xəstəliyin başlanğıcının bu ilk təzahüründə, sonrakı təxminən 2 il boyunca sabit qalan əsas xüsusiyyətlərin, yəni ikinci bir şüur vəziyyətinin mövcudluğunun nə qədər mükəmməl şəkildə ortaya çıxması diqqət çəkicidir; əvvəlcə müvəqqəti absans kimi görünən, sonra isə ikiqat şüur formasında təşkil olunan bu vəziyyət; təşviş affekti ilə bağlı olan və təsadüfən ingilis uşaq nəğməsinin ifadəsi ilə boşalan nitq ləngiməsi; sonra isə parafeziya və yerinə mükəmməl ingilis dilinin keçdiyi ana dilin itirilməsi; nəhayət, sonradan sağ tərəfli kontraktura-parezi və anesteziyaya inkişaf edən sağ əlin təsadüfi təzyik iflici. Bu sonuncu pozuntunun yaranma mexanizmi Şarkonun travmatik histeriya nəzəriyyəsinə tamamilə uyğundur: yüngül bir travmanın baş verdiyi hipnotik vəziyyət.

Lakin Şarko həmin xəstələrdə histerik iflici təcrübə yolu ilə yaratdığı halda, bu iflic dərhal sabitləşib qalırdı və ağır qorxu travması ilə sarsılmış travmatik nevroz daşıyıcılarında tezliklə özünü göstərirdi; bizim gənc qızın sinir sistemi isə hələ də 4 ay ərzində uğurlu müqavimət göstərirdi. Kontraktura da, get-gedə ona qoşulan digər pozğunluqlar da yalnız ani absanslarda, „condition seconde“da meydana çıxırdı və xəstəni normal vəziyyət zamanı bədəninə və hisslərinə tam yiyələnmiş halda qoyurdu; elə buna görə də nə özü bundan bir şey bilirdi, nə də ətrafı bir şey görürdü, halbuki onların diqqəti ağır xəstə atanın üzərinə yönəlmiş və bununla da yayındırılmışdı.

Həmin ilk hallüsinatorik avtohipnozdan sonra absanslar tam amneziya və müşayiət edən histerik fenomenlərlə çoxaldıqca, yeni belə simptomların yaranması üçün imkanlar artdı və artıq formalaşmış olanlar təkrarlanaraq möhkəmləndi. Buna əlavə olaraq, tədricən hər bir xoşagəlməz, ani affekt də absans kimi təsir edirdi (əgər həqiqətən də həmişə müvəqqəti absans yaratmırdısa); təsadüfi uyğunluqlar patologik assosiasiyalar, hissi və ya hərəkət pozuntuları yaradırdı ki, bunlar da bundan sonra affekt ilə birlikdə yenidən ortaya çıxırdı. Lakin hələ də yalnız müvəqqəti, keçici olaraq; xəstə yatağa düşməzdən əvvəl, artıq heç kimin bundan xəbərdar olmadığı böyük histerik fenomenlər kolleksiyasını inkişaf etdirmişdi. Yalnız xəstə, aclıq, yuxusuzluq və davam edən təşviş affekti ilə son dərəcə zəifləyib tamamilə yıxıldıqda, „ikinci vəziyyət“də normal vəziyyətdə olduğundan daha çox vaxt keçirdikdə, histerik fenomenlər normal vəziyyətə də keçdi və tutma şəklində ortaya çıxan hadisələrdən daimi simptomlara çevrildi.

İndi xəstənin verdiyi məlumatların nə dərəcədə etibarlı olduğunu və hadisələrin həqiqətən onun qeyd etdiyi yaranma tərzi və səbəblərə malik olub-olmadığını sualını qaldırmaq lazımdır. Daha vacib və təməl proseslərə gəldikdə, hesabatın etibarlılığı mənim üçün şübhə doğurmur. Simptomların „sayılıb bitdikdən“ sonra yox olmasına əsaslanmıram; bu, tamamilə təlqinlə izah edilə bilərdi. Amma mən xəstəni həmişə tamamilə həqiqətə sadiq və etibarlı tapmışam; danışılan şeylər onun üçün ən müqəddəs olanla sıx bağlı idi; digər şəxslər tərəfindən yoxlanıla bilən hər şey tamamilə təsdiqləndi. Hətta ən istedadlı qız belə, burada təqdim olunan xəstəliyinin inkişaf tarixçəsində olduğu qədər böyük daxili məntiqə malik olan bir məlumatlar sistemini qura bilməzdi. Amma əvvəlcədən rədd etmək olmaz ki, o, məhz bu məntiqin nəticəsi olaraq bəzi simptomlara (ən yaxşı inamla) həqiqətdə mövcud olmayan bir səbəb aid etmiş olsun. Lakin mən bu fərziyyəni də doğru hesab etmirəm. Məhz bir çox halların əhəmiyyətsizliyi, çoxlu əlaqələrin irrasionallığı onların reallığını təsdiqləyir. Xəstə üçün rəqs musiqisinin onu öskürtdüyünü başa düşmək mümkün deyildi. İradəvi qurmaca üçün bu, çox mənasızdır. Mən isə özümə təsəvvür edə bilirdim ki, vicdan əziyyəti ona məlum olan qırtlaq spazmını yaradırdı və rəqsə çox həvəsli olan bu qızın hiss etdiyi hərəkət impulsları bu qırtlaq spazmını sinir öskürəyinə çevirirdi. Beləliklə, mən xəstənin məlumatlarını tam etibarlı və həqiqətə uyğun hesab edirəm.

Digər xəstələrdə də histeriyanın inkişafının analoq olması, eləcə də belə aydın ayrışmış „ikinci vəziyyət“in (condition seconde) təşkil olunmadığı yerlərdə də oxşar hadisələrin baş verməsi fərziyyəsi nə dərəcədə əsaslıdır? Bu barədə qeyd etmək istəyirəm ki, bizim xəstəmizdə də xəstəliyin inkişafının bütün tarixi, əgər onun təsvir olunduğu kimi, hipnozda xatırlamaq və xatırladığını danışmaq xüsusiyyəti olmasaydı, həm ona, həm də həkimə tamamilə naməlum qalardı. Ayıq halda o, bunların heç birini bilmirdi. Digərlərində bunun necə olduğu, ayıq şəxsin xəstəlik müayinəsindən heç vaxt anlaşılmaz, çünki o, ən yaxşı istəklə belə məlumat verə bilməz. Mühitin bu hadisələrin nə qədər azını müşahidə edə bildiyini isə mən artıq yuxarıda qeyd etmişəm. Digər xəstələrdə bunun necə olduğu, yalnız Anna O.-da autohipnozların köməyə gəldiyi kimi, bənzər bir üsulla müəyyən edilə bilərdi. Əvvəlcə yalnız fərziyyə əsaslı idi ki, bənzər hadisələr bizim patogen mexanizm haqqında cəhalətimizin təxmin etdiyindən daha tez-tez ola bilər. Xəstə yatağa düşəndə və onun şüuru daim normal vəziyyətlə „ikinci“ vəziyyət arasında dalğalanan, tək-tək yaranan və o vaxta qədər gizli qalan histerik simptomların ordusu davamlı simptomlar kimi özünü büruzə verdikdə, bu simptomlara mənşəyi başqa olan, sol tərəfli ətrafların kontraktura iflici və baş qaldıran əzələlərin parezi kimi görünən bir qrup hadisə əlavə olundu. Mən onları digər hadisələrdən ayırıram, çünki bir dəfə yox olduqdan sonra heç vaxt, hətta tutma və ya işarə şəklində belə yenidən görünmədilər, həmçinin bütün digər simptomların uzun bir yuxudan sonra yenidən canlandığı bitmə və sağalma mərhələsində də görünmədilər. Buna uyğun olaraq, onlar hipnotik analizlərdə heç vaxt rast gəlinmədi və heç bir emosional və ya fantaziyalı səbəblərə aid edilmədi. Ona görə də inanmaq istəyirəm ki, onlar varlıqlarını digər simptomlar kimi eyni psixi prosesə borclu deyildilər, əksinə, histerik hadisələrin somatik əsasını təşkil edən həmin naməlum vəziyyətin ikincil yayılmasına borclu idilər.

Bütün xəstəlik müddətində iki şüur vəziyyəti yan-yana mövcud idi: birincisi, xəstənin psixi olaraq tamamilə normal olduğu əsas vəziyyət, ikincisi isə fantaziyalar, halüsinasiyalar, yaddaşdakı böyük boşluqlar, fikirlərin ləngiməsizliyi və nəzarətsizliyi baxımından yuxu ilə müqayisə edilə bilən “ikinci” vəziyyət. Bu ikinci vəziyyətdə xəstə dəli idi. Məncə, xəstələrin psixi vəziyyətinin tamamilə bu ikinci vəziyyətin normal vəziyyətə nüfuz etməsindən asılı olması, ən azı histerik psixozların bir növünün mahiyyətinə yaxşı baxış təmin edir. Hər axşam hipnozu, “şüursuzda” ikinci vəziyyətin heç bir məhsulu qıcıq kimi təsir etmədikdə, xəstənin tamamilə aydın, nizamlı və hissləri və istəkləri baxımından normal olduğunu sübut etdi; bu boşaltma prosedurasındakı hər böyük fasilədə açıq-aşkar psixoz, məhz bu məhsulların “normal” vəziyyətin psixi proseslərinə nə dərəcədə təsir etdiyini sübut etdi. Xəstənin “iki şəxsiyyətə” parçalandığı, onlardan birinin psixi olaraq normal, digərinin isə dəli olduğu ifadəsindən qaçmaq çətindir. Məncə, bizim xəstəmizdə hər iki vəziyyətin kəskin ayrılması, digər bir çox histeriklərdə də bir çox sirrlərin səbəbi olan bir davranışı yalnız açıq şəkildə ortaya qoydu. Anna O.-da “pis Mən”in məhsullarının, xəstənin özünün dediyi kimi, onun əxlaqi mövqeyinə nə qədər təsir etdiyi xüsusilə diqqət çəkirdi. Əgər onlar davamlı olaraq aradan qaldırılmasaydı, onda onda itaətsiz, tənbəl, xoşagəlməz, pisləşmiş, pis təbiətli bir histerik olardı; halbuki bu qıcıqların aradan qaldırılmasından sonra həmişə dərhal onun bütün bunlardan uzaq olan həqiqi xarakteri ortaya çıxırdı.

Amma bu iki hal nə qədər kəskin ayrılmışdısa da, birinciyə təkcə „ikinci hal“ soxulmurdu; xəstənin özünün dediyi kimi, heç olmasa tez-tez, hətta çox ağır hallarda da beyninin bir guşəsində bu dəli şeylərə baxan kəskin və sakit bir müşahidəçi otururdu. Psixozun hökm sürdüyü vaxt aydın düşüncənin bu davam etməsi çox qəribə bir ifadə qazandı; xəstə histerik hadisələr bitdikdən sonra keçici bir depressiyada olanda, başqa uşaq kimi qorxuları və özünü ittihamları arasında onu da dilə gətirdi ki, o heç xəstə deyil və hər şey sadəcə simulyasiya olubmuş. Bənzərinin, məlum olduğu kimi, artıq bir neçə dəfə baş verdiyi bilinir.

Xəstəlik keçdikdən sonra hər iki şüur vəziyyəti yenidən bir-birinə qovuşduqda, xəstələr geriyə baxanda özlərini bütün o mənasızlıqdan xəbərdar olmuş tək, bölünməmiş şəxsiyyət kimi görür və elə bilirlər ki, istəsəydilər, ona mane ola bilərdilər, yəni o yaramazlığı qəsdən etmişlər. — Yeri gəlmişkən, ikinci vəziyyət zamanı normal düşüncənin bu davamlılığı kəmiyyətcə son dərəcə dəyişkən olmuş və böyük ölçüdə də mövcud olmamışdır.

İkinci halətdən qaynaqlanan bütün qıcıqların və onların nəticələrinin xəstəliyin başlanğıcından sonuna qədər hipnozda dilə gətirilməklə davamlı surətdə aradan qaldırılması kimi heyrətamiz faktı artıq təsvir etmişəm və buna əlavə edəcək bir şey yoxdur; yalnız onu təsdiq edə bilərəm ki, bu, xəstəyə təlqin etdiyim mənim uydurmam deyildi; əksinə, mən bundan son dərəcə təəccüblənmişdim və yalnız bir sıra kortəbii həll yolları baş verdikdən sonra bundan mənim üçün terapevtik bir texnika inkişaf etdi.

Histeriyanın nəhayət sağalması da bir neçə sözə layiqdir. Bu, təsvir olunan qaydada, xəstələrin nəzərəçarpan təşvişi və psixi vəziyyətinin pisləşməsi şəraitində baş verdi. Tamamilə belə təəssürat yaranırdı ki, ikinci vəziyyətin yatmış məhsullarının kütləsi indi şüura sıxışıb keçir, xatırlanır, hərçənd yenə əvvəlcə „condition seeonde“-da, lakin normal vəziyyəti yükləyir və narahat edir. Digər hallarda da xroniki histeriyanın sonlandığı psixozun eyni mənşəyə malik olub-olmadığını nəzərə almaq lazım gələcək.

II. Emmy xanım v. N..., 40 yaşında, Livlandiyadan (Freyd).

1 May 1889-cu ildə təxminən 40 yaşında bir xanımın həkim oldum; onun əzabları və şəxsiyyəti mənə o qədər maraq doğurdu ki, vaxtımın böyük hissəsini ona həsr etdim və onun sağalmasını öz vəzifəmə çevirdim. O, histerik idi və son dərəcə asanlıqla somnambulizm vəziyyətinə keçirilirdi; bunu nəzərə alaraq, Breuerin ilk xəstəsinin müalicə tarixi haqqında məlumatlarından bildiyim hipnozda araşdırma metodunu onun tətbiq etməyə qərar verdim. Bu, həmin terapiya metodunun idarə edilməsində mənim ilk cəhdim idi, hələ də onu tam mənimsəməkdən uzaq idim və əslində xəstəlik simptomlarının təhlilini kifayət qədər dərin aparmadım və ya kifayət qədər planlı şəkildə davam etdirmədim. Bəlkə də xəstənin vəziyyətini və mənim həkim fəaliyyətimi aydın şəkildə təsvir etmək üçün müalicənin ilk 3 həftəsi ərzində hər axşam apardığım qeydləri təqdim etmək ən yaxşı nəticəni verəcək. Sonradan əldə etdiyim təcrübə mənə daha yaxşı başa düşmə imkanı verdiyi yerlərdə bunu qeydlərdə və aralıq şərhlərdə ifadə edəcəyəm:

l. May 1889. Divanda uzanmış, hələ də gənc görünən, incə, səciyyəvi kəsilmiş üz cizgiləri olan bir qadın görürəm; boynunun altında dəri rulon var. Üzü gərgin, ağrılı bir ifadə daşıyır, gözləri bərk yumulub, baxışı aşağı salınıb, alnı şiddətli qırışıb, dodaq-burun qırışları dərinləşib. Sanki çətinliklə danışır, zəif səslə, arabir spastik nitq dayanması ilə kəkələməyə qədər kəsilir. Bu zaman barmaqlarını bir-birinə keçirib saxlayır; barmaqlarında dayanmadan atetozabənzər bir narahatlıq görünür. Üzündə və boyun əzələlərində tez-tez tikabənzər sıçrayışlar olur, bu zaman ayrı-ayrı əzələlər, xüsusən sağ sternokleidomastoid plastik şəkildə qabarma edir. Bundan başqa, o, nitqini tez-tez kəsir ki, təqlid edə bilmədiyim! özünəməxsus bir şaqqıltı çıxarsın. Danışdığı tamamilə ardıcıldır və açıq-aşkar qeyri-adi bir təhsil və zəkanın şahididir. Bir o qədər təəccüblüdür ki, o, hər neçə dəqiqədən bir qəflətən sözünü kəsir, üzünü dəhşət və ikrah ifadəsinə bükür, əlini açılmış və əyilmiş barmaqlarla mənə tərəf uzadır və dəyişmiş, təşvişlə dolu səslə bu sözləri qışqırır: „Susun, — heç nə danışmayın, — mənə toxunmayın!“ O, yəqin ki, təkrarlanan dəhşətli bir halüsinasiyanın təsiri altındadır və yad adamın qarışmasını dəf edir! Bu şaqqıltı bir neçə tempdən ibarət idi; onu eşidən ovçuluqdan anlayan həmkarlar onun son səslərini qara xoruzun cütləşmə çağırışı ilə müqayisə edirdilər.

i eis 4 a y INT j erTZ ur $ er # x \ a A 3 a Te re le bu düsturdan əl çəkir!. Bu qoşulma da elə qəflətən bitir və xəstə öz danışığını davam etdirir, indicə mövcud olan oyanmanı daha da uzatmadan, öz davranışını izah etmədən və ya ona haqq qazandırmadan, yəni çox güman ki, fasiləni özü də hiss etmədən'.

Onun şəraitindən belə xəbər tuturam: ailəsi Orta Almaniyadan gəlir, iki nəsildir ki, Rusiyanın Baltikyanı əyalətlərində yaşayır və orada geniş torpaqlara sahibdir. Onlar 14 uşaq olublar, özü isə onların 13-cüsü olub, hazırda yalnız 4-ü sağdır. Onu həddindən artıq qüvvətli, sərt bir ana diqqətlə, lakin çoxlu məcburiyyətlə böyüdüb. 23 yaşında ikən, özündən qat-qat yaşlı, çox istedadlı və bacarıqlı bir kişi ilə evlənib; o, böyük sənayeçi kimi görkəmli bir mövqe qazanmışdı. Kişi qısa evlilikdən sonra ürək tutmasından qəflətən vəfat edib. Bu hadisəni, həmçinin hazırda 16 və 14 yaşlarında olan, dəfələrlə xəstəlik keçirmiş və əsəb pozuntularından əziyyət çəkən iki qızının tərbiyəsini o, „xəstəliyinin səbəbləri“ adlandırır. Ərinin 14 il əvvəlki ölümündən bəri o, dəyişkən şiddətdə daim xəstə olub. 4 il əvvəl elektrik vannaları ilə birləşdirilmiş masaj kursu ona müvəqqəti yüngüllük gətirib, əks halda sağlamlığını bərpa etmək üçün bütün səyləri nəticəsiz qalıb. O, çox səyahət edib və çoxsaylı və canlı maraqlara malikdir. Hazırda böyük bir şəhərin yaxınlığında, Baltik dənizi sahilində bir mülkdə yaşayır. Aylardır yenidən ağır əziyyət çəkir, ruhdan düşüb və yuxusuzdur; ağrılardan əzab çəkərək Abbaziyada boş yerə yaxşılaşma axtarıb. 6 həftdir Vyanadadır, indiyədək görkəmli bir həkimin müalicəsindədir.

Onun qızlarından, onlara baxan tərbiyəçilərdən ayrılmaq və mənim onu gündəlik görə biləcəyim bir sanatoriyaya yerləşmək haqqındakı təklifimi o, heç bir etiraz sözü söyləmədən qəbul edir. 2 May axşamı onu sanatoriyada ziyarət edirəm. Diqqətimi çəkdi ki, qapı gözlənilmədən açılanda hər dəfə çox şiddətli irəli geri sıçrayır. Buna görə də, gələn ev həkimlərinin və xidmətçi personalın güclü zəng vurmasını və o, “Girin” deyə qışqırmayınca içəri girməmələrini təşkil edirəm. Buna baxmayaraq, kimsə içəri girəndə yenə də hər dəfə gülümsəyir və irəli geri sıçrayır.¹⁴¹⁵

Onun əsas şikayəti bu gün sağ ayağında soyuqluq hissi və ağrılara aiddir ki, bunlar kürəkdən çanaq sümüyü qabırğasının yuxarısından başlayır. Mən isti vanna təyin edirəm və gündə iki dəfə bütün bədənini masaj edəcəyəm.

O, hipnoza çox yaxşı uyğun gəlir. Onun qarşısına bir barmağımı tutub, ona “Yatın!” deyə qışqırıram və o, donuqluq və çaşqınlıq ifadəsi ilə geri düşür. Yuxu, bütün simptomların yaxşılaşması və s. təlqin edirəm; bunu gözləri bağlı, lakin açıq-aydın gərgin diqqətlə dinləyir və bu zaman üz ifadəsi tədricən sakitləşərək dinc bir görünüş alır. Bu ilk hipnozdan sonra sözlərim haqqında qaranlıq bir xatirə qalır; artıq ikinci dəfədən sonra tam somnambulizm (amneziya) baş verir. Ona onu hipnoz edəcəyimi bildirmişdim, o da müqavimət göstərmədən razılaşmışdı. O, heç vaxt hipnoz olunmamışdı, lakin mən onun hipnoza haqqında oxuduğunu fərz edə bilərəm, baxmayaraq ki, hipnotik vəziyyət haqqında hansı təsəvvürlə gəldiyini bilmirəm.

İsti hamamlar, gündə iki dəfə masaj və hipnotik təlqinlərlə müalicə növbəti günlərdə də davam etdirildi. Yaxşı yatdı, getdikcə güc topladı və günün böyük hissəsini sakit xəstə vəziyyətində keçirdi. Uşaqlarını görməyə, kitab oxumağa və yazışmalarını həll etməyə qadağa qoyulmamışdı.

Mayın 8-i səhər o, məni, zahirən tamamilə adi halda, qorxunc heyvan hekayələri ilə söhbətə tutur. Qarşısında masanın üstündə duran Frankfurter Zeitung qəzetində oxumuşdur ki, bir şagird bir ! Hipnozdan oyanarkən hər dəfə bir anlıq çaşqın halda ətrafa baxır, sonra gözlərini mənim üzərimdə saxlayır, özünə gəldiyi görünür, yatmazdan əvvəl çıxardığı eynəyi taxır və sonra şən və tam özü ilə olurdu. Bu il 7, gələn il 8 həftə çəkən müalicə gedişində hər cür şeydən söhbət etməyimizə və onun demək olar ki, hər gün iki dəfə mənim tərəfimdən yuxuya verilməsinə baxmayaraq, o, hipnoz barədə mənə heç vaxt bir sual və ya qeyd ünvanlamırdı və oyaq halında hipnoz edilməsi faktını mümkün qədər görməzdən gəlirdi.

Oğlanları bağlayıb ağzına ağ siçan qoymuşdular: o, bundan qorxub ölmüşdü. Dr. K... ona danışmışdı ki, Tiflisə bir sandıq dolusu ağ siçovul göndərib. Bununla da dəhşətin bütün əlamətləri son dərəcə əyani şəkildə üzə çıxır. O, əlini bir neçə dəfə dalbadal qıcır. — „Susun, heç nə danışmayın, mənə toxunmayın! — Kaş belə bir heyvan çarpayıda olsaydı! (Dəhşət.) Fikirləşin, o açılanda nə olacaq! Altında ölü bir siçovul var, dişlən-miş bir siçovul!

Hipnozda mən bu heyvan hallüsinasiyalarını qovmağa çalışıram. O yatarkən əlime „Frankfurter Zeitung“u götürürəm; doğrudan da bir şagirdin döyülməsi hekayəsini tapıram, amma siçan və ya siçovul qarışığı olmadan. Deməli, oxuyarkən o, bunu özünə aid edib.

Axşam ona ağ siçanlar barədə söhbətimizdən danışdım. Onun bundan xəbəri yoxdur, çox təəccübləndi və ürəkdən güldü!.

Günortadan sonra sözdə „Geniekkrampf“? olmuşdu, amma „yalnız qısa, iki saatlıq davam edən“.

Mayın 8-i axşam onu hipnozda danışmağa çağırıram, bir qədər gərginlikdən sonra buna nail olur. O, asta danışır, hər dəfə cavab verməzdən əvvəl bir an fikirləşir. Üz cizgiləri danışdığının məzmununa uyğun olaraq dəyişir və mənim təlqinim danışığın təəssüratına son qoyan kimi sakitləşir. Sual verirəm ki, niyə bu qədər asanlıqla qorxur. O cavab verir: Bunlar ən erkən gəncliyimdən qalan xatirələrdir. — Nə vaxt? Əvvəlcə 5 yaşımda, qardaş-bacılarım tez-tez ölü heyvanları mənə tərəf atanda, o zaman ilk huşsuzluq tutması titrəmələrlə başladı, amma xalam dedi ki, bu iyrəncdir, belə tutmalar olmamalıdır, və o zaman onlar kəsildi. Sonra 7 yaşımda, gözləmədən bacımı tabutda görəndə, sonra 8 yaşımda, qardaşım məni tez-tez ağ örpəklərlə xəyal kimi qorxudanda, sonra 9 yaşımda, xalamı tabutda görəndə və onun — birdən — alt çənəsi düşəndə. — Onun niyə bu qədər qorxaq olduğunu soruşduğum sualıma cavab olaraq mənə bildirilən travmatik səbəblər silsiləsi, görünür, onun yaddaşında hazır durur: sualımdan ona cavab verənə qədərki qısa anda o, gəncliyinin müxtəlif dövrlərinə aid olan səbəbləri bu qədər tez bir yerə yığa bilməzdi. Hər bir hissəvi danışığın sonunda onda ümumi titrəmələr baş verir və üz cizgiləri qorxu və dəhşət göstərir, sonuncudan sonra ağzını geniş açır və nəfəs almağa çalışır. Yaşantının qorxulu məzmununu bildirən sözlər zəhmətlə, nəfəsi kəsilə-kəsilə çıxarılır: sonra onun üz cizgiləri sakitləşir.¹⁶¹⁷

Sualıma cavab olaraq təsdiqləyir ki, danışarkən həmin səhnələri gözünün önündə canlı və təbii rənglərdə görür. Bu yaşantılar barədə ümumiyyətlə çox tez-tez düşünür və son günlərdə də yenidən onlar barədə düşünüb. Onlar barədə düşündükcə, hər dəfə səhnəni gerçəkliyin bütün canlılığı ilə gözünün önündə görür!. İndi başa düşürəm ki, niyə mənə bu qədər tez-tez heyvan səhnələrindən və cəsəd təsvirlərindən danışır. Mənim terapiyam bu təsvirləri silib yox etməkdən ibarətdir ki, onları bir daha gözünün önünə gətirə bilməsin. Təlqini dəstəkləmək üçün bir neçə dəfə onun gözləri üstündən sığallayıram.

9 may axşamı. Yenidən təlqin olmadan yaxşı yatıb, amma səhər mədə ağrıları olub. Bu ağrılar ona hələ dünən bağçada, uşaqları ilə çox uzun qaldığı yerdə də gəlmişdi. Uşaqların ziyarətini 21 saata qədər məhdudlaşdırmağıma icazə verir; bir neçə gün əvvəl uşaqları tək qoyduğuna görə özünü qınamışdı. Bu gün onu bir qədər oyanmış, qırışmış alınla, şaqqıldatma və dil ləngiməsi ilə görürəm. Masaj zamanı yalnız ona uşaqların dayəsinin bir mədəni-tarixi atlas gətirdiyini və içindəki heyvan kimi geyinmiş hindliləri təsvir edən şəkillərdən çox qorxduğunu danışır. „Təsəvvür edin, onlar canlansaydı!” (Dəhşət.)¹⁸

Hipnozda soruşuram ki, niyə bu şəkillərdən belə qorxub, axı o, artıq heyvanlardan qorxmur? Onlar ona qardaşının ölümü zamanı gördüyü viziyları xatırladıbmış. (19 yaşında.) Bu xatirəni sonraya saxlayıram. Bundan başqa soruşuram ki, həmişə bu kəkələmə ilə danışıbmı və bu tik (özünəməxsus şaqqıltı) nə vaxtdan ona yapışıb? Kəkələmə xəstəlik əlaməti imiş, tiki isə beş ildir ki, var — o vaxtdan ki, bir dəfə çox xəstə olan kiçik qızının çarpayısının yanında oturub tam sakit durmaq istəyirmiş. — Bu xatirənin mənasını zəiflətməyə çalışıram: axı qıza heç nə olmayıb və s. Xeyr: hər dəfə o, təşvişə düşəndə və ya qorxanda yenidən təkrarlanır. — Ona tapşırıram ki, hindli şəkillərindən qorxmasın, əksinə, ürəkdən onlara gülsün və mənim özümün də diqqətini buna yönəltsin. Oyanandan sonra belə də olur: kitabı axtarır, soruşur ki, mən onu əslində görmüşəmmi, vərəqi mənim üçün açır və qrotesk fiqurlara heç bir qorxu duymadan, tamamilə hamar cizgilərlə ürəkdən gülür. Dr. Breuer ev həkiminin müşayiəti ilə qəflətən qonaq gəlir. O, qorxur və şaqqıldadır, elə ki, ikisi də bizi tezliklə tərk edir. O, oyanmasını ev həkiminin hər dəfə birgə görünməsinin ona xoşagəlməz təsir etməsi ilə izah edir.

Hipnoz zamanı mədə ağrısını əl ilə sürtməklə aradan qaldırmış və ona yeməkdən sonra ağrının təkrarlanmasını gözləyəcəyini, lakin ağrının gəlməyəcəyini bildirmişdim.

Axşam. O, ilk dəfədir ki, şən və söhbətcil idi, elə bir zarafat meyli ortaya qoydu ki, bu ciddi qadında onu axtarmazdım, və özünü yaxşılaşdığına tam əminliklə, başqa şeylərlə yanaşı, mənim həkim sələfimin müalicəsi üzərində gülürdü. Çoxdan bu müalicədən yayınmaq niyyətində imiş, lakin forma tapa bilmirmiş, ta ki bir dəfə onu ziyarət edən Dr. Breuerin təsadüfi bir qeydi ona bir çıxış yolu göstərənə qədər. Mən bu məlumata təəccüblənmiş kimi görünəndə, o qorxur, özünə ən şiddətli məzəmmətlər edir ki, bir sözü yerində deməyib, lakin mənim tərəfimdən zahirən sakitləşdirilməsinə imkan verir. — Mədə ağrıları yoxdur, baxmayaraq ki, onları gözləyirdi.

Hipnozda, davamlı olaraq təşvişə düşdüyü digər hadisələr barədə soruşuram. O, ikinci belə bir sıranı ortaya çıxarır! Ayıq halda tikin mənşəyi barədə soruşduqda cavab almışdım: Bilmirəm: oh, çoxdan.

Onun sonrakı gəncliyində də birincisi qədər tez-tez baş verir və yenidən təsdiqləyir ki, bütün bu səhnələri tez-tez, canlı və rəngli şəkildə göz önünə gətirir. Xalasını necə dəlixanaya apardıqlarını görüb (15 yaşında); köməyə çağırmaq istəyib, amma bacarmayıb və həmin günün axşamına qədər dilini itirib. O, oyaq söhbətində dəlixanalardan bu qədər tez-tez danışdığı üçün sözünü kəsirəm və dəlilərdən bəhs edilən digər halları soruşuram. O danışır ki, anası özü bir müddət dəlixanada olub. Bir vaxtlar bir qulluqçuları olub ki, onun arvadı uzun müddət dəlixanada qalmışdı və o, ona orada xəstələrin stullara bağlandığını, döyüldüyünü və sairə barədə qorxunc hekayələr danışmağı adət etmişdi. Bunu deyərkən əlləri dəhşətdən büzüşür, bütün bunları gözü önündə görür. Mən onun dəlixana haqqındakı təsəvvürlərini düzəltməyə çalışıram, ona əmin edirəm ki, belə bir müəssisə haqqında özünə aid bir şey duymadan eşidə biləcək, və bununla da üzü rahatlaşır.

O, qorxu xatirələrini sadalamağa davam edir; anasını iflic vurub yerə yıxılmış halda necə tapdığını (15 yaşında), anasının sonra daha 4 il yaşadığını və 19 yaşında bir dəfə evə gələndə anasını üzü əyilmiş halda ölü tapdığını. Bu xatirələri zəiflətmək mənə, təbii ki, daha böyük çətinliklər törədir, uzun bir mübahisədən sonra əmin edirəm ki, o, bu təsviri də yalnız bulanıq və gücsüz şəkildə xatırlayacaq. — Bundan başqa, 19 yaşında qaldırdığı bir daşın altından qurbağa tapdığını və bundan bir neçə saat dilini itirdiyini!.

Bu hipnozda əmin oluram ki, o, əvvəlki hipnozda baş verən hər şeyi bilir, halbuki oyaq halda bunlardan heç nə bilmir.

10 May. Səhər: O, bu gün isti vanna əvəzinə ilk dəfə kəpək vannası qəbul edib. Onu əsəbi, qırışmış üzlə, əllərini şala bürümüş halda, soyuqluqdan və ağrılardan şikayət edərək tapıram. Nə olduğunu soruşduqda, çox qısa olan vanna qabında rahat otura bilmədiyini və bununla ağrı çəkdiyini danışır. Massaj zamanı, dünən Dr. Breuerə qarşı etdiyi xəyanətə görə narahat olduğunu söyləməyə başlayır. Mən əvvəldən bunu bildiyim haqqında dindar yalanla onu sakitləşdirirəm və ! Qurbağaya mütləq xüsusi bir simvolizm bağlanmış olmalıdır ki, mən təəssüf ki, bunu araşdırmağa cəhd etməmişəm; beləliklə onun həyəcanı (dil çırpma, üz əzələlərinin spazmı) aradan qalxır. Beləliklə, hər dəfə massaj zamanı təsirimi göstərirəm; o, sakitləşir, ayıqlaşır və hipnotik sorğu-sual olmadan da hər dəfəki əsəbiliklərinin səbəblərini tapır. Massaj zamanı mənimlə apardığı söhbət də görünüşdəki qədər məqsədsiz deyil; əksinə, o, son söhbətimizdən bəri ona təsir edən xatirələrin və yeni təəssüratların demək olar ki, tam təkrarlanmasını ehtiva edir və çox vaxt gözlənilmədən, onun öz-özünə rədd etdiyi patojenik xatirələrlə nəticələnir. Bu, sanki o, mənim üsulumu mənimsəmiş və hipnozu tamamlamaq üçün görünüşdə sərbəst və təsadüflə idarə olunan söhbətdən istifadə edirmiş kimi görünür. Beləliklə, məsələn, bu gün ailəsi haqqında danışmağa başlayır və müxtəlif dolambaçlı yollarla, məhdud və qəribə bir əmisi oğlunun hekayəsinə gəlir; valideynləri ona bir oturuşda bütün dişlərini çəkdiriblər. Bu hekayəni dəhşət jestləri və qoruyucu düsturunun (Sakit olun! — Heç nə deməyin! — Mənə toxunmayın!) dəfələrlə təkrarı ilə müşayiət edir. Bundan sonra onun ifadəsi sakitləşir və o, şadlanır. Beləliklə, ayıq halında onun davranışı, somnambulizm zamanı əldə etdiyi təcrübələrlə idarə olunur; halbuki ayıq halında bunları bildiyini düşünmür.

Hipnozda onu nəyin incitdiyini soruşan sualı təkrar edirəm və eyni cavabları alıram, lakin tərs ardıcıllıqla: 1. dünənki sözçoxluğu, 2. hamamda narahat oturuşdan yaranan ağrılar. — Bu gün soruşuram ki, «Sakit olun» və s. ifadəsi nə deməkdir. O izah edir ki, təşvişli fikirləri olanda fikir gedişinin yarıda kəsilməsindən qorxur, çünki onda hər şey qarışır və daha da pis olur. «Sakit olun» ondan irəli gəlir ki, pis vəziyyətlərdə ona görünən heyvan fiqurları tərpənməyə başlayır və qarşısında kimsə bir hərəkət edəndə onun üstünə gəlirlər; nəhayət, «Mənə toxunmayın» xəbərdarlığı aşağıdakı hadisələrdən gəlir: qardaşı çoxlu morfindən elə xəstə olanda və elə dəhşətli tutmaları olanda (19 yaşında), o, onu tez-tez qəflətən yapışıb tutarmış; sonra bir dəfə onun evində bir tanış qəflətən dəli olub və onu qolundan tutmuşdu; (daha dəqiq xatırlamadığı üçüncü oxşar hal) və nəhayət, onun balacası elə xəstə olanda (28 yaşında), o, sayıqlamada onu elə bərk tutmuşdu ki, az qala boğulacaqdı. Bu 4 halı o — böyük zaman fərqlərinə baxmayaraq — bir cümlədə və elə sürətlə bir-birinin ardınca danışdı ki, sanki onlar 4 pərdədən ibarət tək bir hadisə təşkil edirdilər. Yeri gəlmişkən, onun bu cür qruplaşdırılmış travmalar barədə bütün məlumatları «Necə ki» ilə başlayır və ayrı-ayrı qismən travmalar «və» ilə bir-birinə sıralanır. Gördüyümə görə, qoruyucu formul onu oxşar hadisələrin qayıtmasından qorumaq üçün nəzərdə tutulub, ona görə də təlqin yolu ilə ondan bu qorxunu götürürəm və həqiqətən də formulun ondan bir daha eşitmədim.

Axşam onu çox şən görürəm. Gülərək danışır ki, bağda onu hürən bir balaca itdən qorxub. Amma üzü bir az dartılıb və daxili oyanma var ki, o, səhər masajı zamanı dediyi bir sözü pis qarşıladığımı soruşandan və mən bunu inkar edəndən sonra təzəcə keçir. Aybaşı bu gün cəmi 14 günlük fasilədən sonra yenidən başlayıb. Ona hipnotik təlqinlə nizamlama vəd edirəm və hipnozda 28 günlük interval təyin edirəm.

Hipnozda mən ondan soruşuram ki, görəsən, ona sonuncu dəfə nə danışdığını xatırlayırmı, və bununla dünən axşamdan bizə qalmış bir məsələni nəzərdə tuturam. Lakin o, düzgün şəkildə səhər hipnozundakı „Mənə heç vaxt toxunmayın“ sözləri ilə başlayır. Beləliklə, mən onu dünənki mövzuya qaytarıram. Mən soruşmuşdum ki, kəkələmə haradan gəlib, və cavab almışdım: Bilmirəm?. Buna görə də ona tapşırmışdım ki, bugünkü hipnoza qədər bunu xatırlasın. Bu gün o, artıq heç bir əlavə düşünmədən, lakin böyük oyanma içində və spazm şəklində çətinləşmiş dillə cavab verir: Bir dəfə uşaqların oturduğu arabanı aparan atlar qaçıb getdiyi vaxt, və bir başqa dəfə mən uşaqlarla birlikdə tufan zamanı meşədən keçdiyim vaxt, şimşək düz atların qarşısındakı bir ağaca düşdüyü və atlar ürküdüyü və mən öz-özümə düşündüyüm vaxt: indi sən tamamilə sakit qalmalısan, yoxsa qışqırmağınla atları daha da qorxudarsan və arabaçı onları heç cür saxlaya bilməz: o vaxtdan bu meydana çıxıb. Bunlar həmin hadisəni onun şüurundan sıxışdırıb çıxarmaq üçün idi.¹⁹²⁰

Rəvayət onu son dərəcə oyandırmışdı; ondan hələ öyrənirəm ki, kəkələmə həmin iki hadisədən birincisindən dərhal sonra meydana çıxmış, lakin qısa müddətdən sonra yox olmuş, ikinci oxşar hadisədən isə davamlı olaraq qalmışdır. Mən bu səhnələrin plastik xatirəsini silirəm, lakin ondan həmin səhnələri bir daha göz önünə gətirməyi xahiş edirəm. O, bunu etməyə çalışır və sakit qalır, həmçinin bundan sonra hipnozda heç bir spastik ilişmə olmadan danışır!.

Onu mənə izahat verməyə hazır gördüyümdən, növbəti sualı verirəm: həyatındakı hansı hadisələr onu elə təşvişə salmışdır ki, onlara dair plastik xatirəni saxlamışdır? O, belə təcrübələrin toplusu ilə cavab verir: Anasının ölümündən bir il sonra, ona dost olan bir fransız qadının yanında ikən lüğət gətirmək üçün növbəti otağa göndərildiyini və sonra yataqdan, az əvvəl tərk etdiyi şəxsə tam bənzəyən bir şəxsin qalxdığını gördüyünü. O, yerə kök salmış kimi donub qaldı. Sonradan eşitdi ki, bu, düzəldilmiş bir kukla imiş. Mən bu hadisəni halüsinasiya kimi izah edirəm, onun aydınlaşdırılmasına müraciət edirəm və onun üzündəki gərginlik aradan qalxır.

Xəstə qardaşına baxdığı və onun morfin təsirindən dəhşətli tutmalar keçirdiyi, bu tutmalarda onu qorxutduğu və tutduğu hadisə. Mən qeyd edirəm ki, o, bu hadisədən artıq bu gün səhər danışmışdır və ona görə də yoxlamaq üçün soruşuram ki, bu “tutma” daha nə vaxt baş verib. Mənim xoş təəccübümə görə, bu dəfə cavab verməkdə uzun çəkinir və nəhayət qətiyyətsizliklə soruşur: Kiçik olan? Digər iki hadisəni (yuxarıya bax) o, heç cür xatırlaya bilmir. Deməli, mənim qadağam, xatirələrin silinməsi, təsir göstərib. — Davam: Qardaşına necə baxdığı və bibisinin, onu katolik dininə gətirmək üçün gəlmiş, birdən paravanın üstündən solğun başını uzatdığı hadisə. — Mən qeyd edirəm ki, bununla onun təəccübləndirilməkdən daimi qorxusunun kökünə çatmışam və soruşuram ki, belə hadisələr daha nə vaxt baş verib. — Evdə, otağa çox səssizcə süzülüb sonra birdən qarşısında dayanmağı sevən bir dostlarının olması; anasının ölümündən sonra çox xəstələndiyi, bir hamam mərkəzinə gəldiyi və orada səhv nəticəsində bir dəli qadının bir neçə dəfə gecələr onun otağına, hətta yatağının yanına qədər gəldiyi; və nəhayət, Abbaziadan buraya səyahəti zamanı bir yad adamın 4 dəfə ani olaraq onun kompartiment qapısını açdığı və hər dəfə ona bön-bön baxdığı hadisə. O, bundan elə qorxdu ki, konduktoru çağırdı.

Mən bütün bu xatirələri silib yox edirəm, onları oyadıram və ona əminlik verirəm ki, hipnozda ona uyğun təlqini verməkdən çəkindiyim üçün bu gecə yaxşı yatacaq. Onun ümumi vəziyyətinin yaxşılaşdığına dair sözü şahidlik edir ki, bu gün heç nə oxumayıb, elə xoşbəxt bir yuxu içində yaşayır — halbuki əvvəllər daxili narahatlıqdan durmadan nəsə etməli olurdu.

ll. May səhər. Bu gün ginekoloq doktor N. ilə görüş təyin olunub; o, Emminin böyük qızını menstrual şikayətlərinə görə müayinə etməlidir. Mən xanım Emmini xeyli təşviş içində tapıram; lakin bu təşviş indi əvvəlkindən daha əhəmiyyətsiz bədən əlamətləri ilə özünü göstərir; o, həm də ara-sıra qışqırır: Məndə qorxu var, elə bir qorxu, elə bilirəm ki, ölməliyəm. Soruşuram ki, qorxusu haradandır, yoxsa doktor N.-dən? Deyir ki, bilmir, sadəcə qorxusu var. Həmkar gəlməzdən əvvəl etdiyim hipnozda etiraf edir ki, dünən masaj zamanı ona kobud görünən bir ifadə ilə məni incidə biləcəyindən qorxur. Həm də hər yeni şeydən, deməli, yeni həkimdən də qorxur. Onu sakitləşdirmək mümkün olur; doktor N.-nin yanında bəzən diksinir, amma başqa cür özünü yaxşı aparır və nə dilçalma, nə də danışıq ləngiməsi göstərir. O gedəndən sonra onun gəlişindən qalan oyanma qalıqlarını, bəlkə də, götürmək üçün xanım Emmini yenidən hipnoza salıram. O, öz davranışından çox razıdır, onun müalicəsindən böyük ümidlər bəsləyir, mən isə bu nümunə ilə ona göstərməyə çalışıram ki, yeni şeydən qorxmaq lazım deyil, çünki yeni şey özündə yaxşını da gətirir!.

Axşamlar o, çox şən olur və hipnozdan əvvəlki söhbətdə bir çox ehtiyatlarından azad olur. Hipnozda soruşuram ki, həyatında hansı hadisə ən davamlı təsir bağışlayıb və yaddaşında ən çox təkrarlanır. — Ərinin ölümü. — Bu yaşantını bütün təfərrüatları ilə danışdırıram. Bütün bu kimi öyüdverici təlqinlər xanım Emmidə uğursuz oldu, sonrakı gedişat bunu göstərdi.

Ona, dərin təəssüf hissi ilə dolu olan əlamətlərlə nə etdiyini danışır, lakin heç bir dil tutulması və ya tələffüz qüsurları olmadan. Onların ikisinin də çox sevdiyi Riviya sahilindəki bir yerdə bir dəfə körpüdən keçərkən, əri ürək spazmı tutulub, birdən yıxıldı, bir neçə dəqiqə canlı deyilmiş kimi yerə düşdü, lakin sonra sağ-salamat ayağa qalxdı. Sonra qısa müddət sonra, o, uşaq doğumundan sonra kiçik qızla yataqda ikən, yatağının qarşısındakı kiçik masada səhər yeməyi yeyib qəzet oxuyan əri birdən ayağa qalxdı, ona çox qəribə baxdı, bir neçə addım atdı və sonra yerə yıxılıb öldü. O, yataqdan qalxmışdı; çağırılan həkimlər canlandırma cəhdləri etmişdilər, lakin o, digər otaqdan eşitmişdi; amma bu faydasız olmuşdu. Sonra davam edir: Və necə ki, o zaman bir neçə həftəlik olan uşaq xəstələnmiş və 6 ay xəstə qalmışdı, bu müddət ərzində özü də şiddətli qızğınla yatağa düşmüşdü; — və ardınca xronoloji sırayla onun bu uşağa qarşı şikayətləri gəlir, qəzəbli ifadə ilə tez-tez ortaya atılan elə ki, sanki insanın bezdiyi birindən danışılırmış kimi. Uzun müddət çox qəribə idi, həmişə ağlayır və yatmırdı, sol ayağında iflic var idi, onun müalicəsindən demək olar ki, ümid kəsilmişdi; 4 yaşında sayıqlamaları olurdu, gec gəzirdi və gec danışmağa başlayırdı, elə ki, onu uzun müddət axmaq hesab edirdilər; həkimlərin dediyinə görə beyin və onurğa beyni iltihabı keçirmişdi, və daha nələr, nələr. Mən onu burada dayandırıram, eyni uşağın bu gün normal və çiçəklənən olduğunu göstərərək, ona bütün bu kədərli şeyləri yenidən görmək imkanı vermirəm, çünki mən yalnız plastik xatirəni silmirəm, əksinə bütün reminissensiyani onun yaddaşından çıxarıram, sanki heç vaxt orada olmamış kimi. Mən ona söz verirəm ki, bu, onu daima narahat edən bədbəxtlik gözləntisinin və bütün bədənindəki ağrıların, haqqında hekayə zamanı şikayət etdiyi, bir neçə gün sonra onlar haqqında danışılmamış ağrıların dayandırılmasına səbəb olacaq.²¹

Təəccübümə səbəb olur ki, o, mənim təlqinimdən dərhal sonra şahzadə L.-dən danışmağa başlayır; o vaxtlar onun dəlixanadan qaçması hamının dilində idi; dəlixanalar barədə yeni qorxu təsəvvürlərini ortaya atır ki, orada adamlara başa buz kimi soyuq duşlar verilir, bir aparata bağlanıb sakitləşənə qədər fırladılırlar. Üç gün əvvəl, o, dəlixana qorxusundan ilk dəfə şikayət edəndə, xəstələrin orada kürsülərə bağlandığı barədə ilk danışığından sonra sözünü kəsmişdim. Görürəm ki, bununla heç nəyə nail olmuram, hər bir məqamda onu axıra qədər dinləməkdən özümü qurtara bilmirəm. Bu yaddan çıxarılandan sonra onun yeni qorxu təsəvvürlərini də əlindən alıram, onun aydın düşüncəsinə müraciət edirəm və deyirəm ki, dəlixanaların quruluşu barədə qorxulu hekayələri eşitdiyi o axmaq qızdan çox mənə inanmalıdır. Bu əlavələr zamanı hər dəfə bir az kəkələmə müşahidə etdiyim üçün ondan yenidən soruşuram ki, kəkələmə haradan gəlir. — Cavab yoxdur. — Bilmirsən? — Xeyr. — Bəs niyə yox? — Niyə? Çünki icazəm yoxdur (bu, şiddətli və hirslə deyilir). Bu ifadədə təlqinimin uğurunu görürəm, lakin o, hipnozdan oyanmaq istəyini bildirir, mən də onu yerinə yetirirəm. 12 may. Gözlədiyimin əksinə olaraq qısa və pis yatıb. Onu böyük təşviş içində tapıram, həm də bunun adi bədən əlamətləri olmadan. Nə olduğunu demək istəmir: yalnız pis yuxu gördüyünü və hələ də eyni şeyləri gördüyünü deyir. „Canlı olsalar, nə qorxunc olar.“ Masaj zamanı bəzi şeyləri suallarla həll edir, sonra şən olur, danışır ki, bu nöqtədə bu, yəqin ki, ona görə idi ki, mən bu xatirəni ətraflı danışdırmışdım (qeydlərin saxladığından qat-qat ətraflı), halbuki başqa vaxtlar çox vaxt sadəcə xatırlatma ilə kifayətlənirdim.²²

Baltik dənizi sahilindəki dul mülkündəki əlaqələrindən, qonşu şəhərdən qonaq kimi dəvət etməyə adət etdiyi görkəmli kişilərdən və sair. Hipnoz. O, dəhşətli yuxu görüb: stul ayaqları və kürsü arxalıqları — hamısı ilan imiş, — dimdiyi olan bir əcaibə onun üstünə atılıb onu didib, bütün bədənini yeyib, başqa vəhşi heyvanlar da onun üstünə sıçrayıb və sair. Sonra o, dərhal başqa heyvan sayıqlamalarına keçir, lakin bunları belə bir əlavə ilə fərqləndirir: Bu, həqiqətən idi (yuxu deyil). Bir dəfə (əvvəllər) bir yumaq yuna əl atmaq istəyəndə, o, siçan imiş və qaçıb getmiş, gəzinti zamanı böyük bir qurbağa qəflətən onun üstünə sıçrayıbmış və sair. Görürəm ki, mənim ümumi qadağam heç bir nəticə verməyib və mən ondan bu cür qorxu təəssüratlarını tək-tək almalıyam! Hər hansı bir yolla sonra ona sual verməyə gəldim ki, niyə mədə ağrıları da çəkib və bunlar haradan gəlir. Düşünürəm ki, mədə ağrıları onda hər zoopsiya tutmasını müşayiət edirdi. Onun kifayət qədər narazı cavabı bu oldu ki, bunu bilmir. Mən ona tapşırdım ki, sabaha qədər bunu xatırlasın. Sonra o, kifayət qədər acıqla dedi ki, hər dəfə soruşmasın ki, bu və o haradan gəlir, qoy onu danışsınlar, ona nə deyəcəyi varsa. Mən buna razılaşdım və o, heç bir girişsiz davam etdi: Onu bayıra çıxaranda, ölü olduğuna inana bilmədim. (Deməli, o yenidən ərindən danışır və mən indi onun narazılığının səbəbi kimi tanıyıram ki, o, bu hekayənin saxlanılmış qalığı altında əziyyət çəkib.) Və sonra üç il ərzində uşağa nifrət edib, çünki həmişə özünə deyirmiş ki, uşaq üzündən yataqda yatmasaydı, ərini sağalda bilərdi. Və sonra ərini itirdikdən sonra yalnız təhqirlər və həyəcanlar yaşayıb. Onun qohumları, ki, həmişə bu izdivaca qarşı idilər və sonra belə xoşbəxt yaşadıqlarına görə acıqlanırdılar, yayıblar ki, guya onu özü zəhərləyib, o qədər ki, o, araşdırma tələb etmək istəyirdi. İyrənc bir vəkilsayağı vasitəsilə qohumlar ona hər cür məhkəmə işləri açıblar. O alçaq ətrafa agentlər göndərib, onlar ona qarşı təhrik edirdilər, ona qarşı yerli qəzetlərdə təhqiramiz məqalələr dərc etdirirdi və sonra kəsikləri ona göndərirdi. Onun adamqorxuluğu və bütün yad adamlara nifrəti buradan qaynaqlanır. Onun hekayəsinə bağladığım sakitləşdirici sözlərdən sonra o, özünü rahatlamış elan edir.²³

13 May. Mədə ağrıları səbəbindən yenə az yatdı, dünən axşam yeməyi yemədi, həmçinin sağ qolunda ağrıdan şikayət edir. Lakin onun əhvalı yaxşıdır, şən və mənə dünəndən bəri xüsusi diqqət göstərir. O, mənə onun üçün vacib görünən müxtəlif şeylər haqqında fikrimi soruşur və tamamilə qeyri-mütənasib bir oyanmaya düşür, əgər məsələn, masaj zamanı lazım olan dəsmalları axtarmalı olsam və s. Dillə şalqıltı və üz tikləri tez-tez baş verir.

Hipnoz: Dünən axşam ona birdən-birə ağlına gəldi ki, gördüyü kiçik heyvanlar niyə belə nəhəng həcmdə böyüyür. Bu, ona ilk dəfə D..-də bir teatr tamaşasında baş vermişdi, orada səhnədə nəhəng böyük bir kərtənkələ var idi. Bu xatirə dünən onu da çox əzablandırmışdı!.

Çıqqıldatmanın geri qayıtması ona görədir ki, dünən qarnının altında ağrıları olub və onları ah çəkməklə büruzə verməməyə çalışıb. Çıqqıldatmanın əsl səbəbini (bax s. 46) bilmir. O da yadına düşür ki, mən ona mədə ağrılarının haradan gəldiyini tapmaq tapşırığını vermişdim, amma bilmir, məndən ona kömək etməyimi xahiş edir. Mən soruşuram ki, bəlkə böyük oyanmalardan sonra özünü yeməyə məcbur edib. Bu doğrudur. Ərinin ölümündən sonra uzun müddət hər yemək həzzindən məhrum olub, yalnız vəzifə hissi ilə yeyib və o vaxt həqiqətən mədə ağrıları başlayıb. — İndi mən epiqastrinin üzərinə bir neçə cizgi çəkməklə mədə ağrılarını götürürəm. Sonra o, öz-özünə onu ən çox təsirləndirəndən danışmağa başlayır:

„Mən demişəm ki, kiçiyi sevməmişəm. Amma əlavə etməliyəm ki, bunu mənim davranışımdan hiss etmək mümkün deyildi. Lazım olan hər şeyi etmişəm. İndi də özümə irad tuturam ki, böyüyü daha çox sevirəm.“²⁴

14 may. O, yaxşı və şəndir, səhər saat yarıma qədər yatıb, yalnız əlin radialis sahəsində bir qədər ağrıdan, baş və üz ağrılarından şikayət edir. Hipnozdan əvvəl danışma getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edir. Bu gün onun demək olar ki, heç bir dəhşətli şeyi yoxdur. Sağ ayağındakı ağrıdan və hissizlikdən şikayətlənir, danışır ki, 187] qarın boşluğu iltihabı keçirmiş, sonra hələ sağalmamış xəstə qardaşına qulluq edərkən ağrılar başlamış, bu ağrılar hətta bəzən sağ ayağın iflicinə səbəb olmuşdur.

Hipnozda soruşuram ki, artıq adamlar arasına çıxa biləcəkmi, yoxsa qorxu hələ də üstün gəlir. Deyir ki, kimsə onun arxasında və ya lap yanında duranda hələ də ona xoşagəlməz gəlir, bu münasibətlə qəflətən peyda olan adamların yaratdığı xoşagəlməz gözlənilməzliklərdən də hallar danışır. Belə ki, bir dəfə Rügendə qızları ilə gəzinti edərkən iki şübhəli görkəmli „fərd“ kolun arxasından çıxıb onu təhqir etmişdilər. Abbaziyada axşam gəzintisində birdən bir dilənçi daşın arxasından çıxmış, sonra onun qarşısında diz çökmüşdü. Guya bu, zərərsiz bir dəli imiş; bundan başqa, o, tənha dayanan qəsrinə gecə basqınından danışır ki, bu da onu çox qorxutmuşdu.

Lakin insanlardan qorxunun, əsasən, ərinin ölümündən sonra ona qarşı edilən təqiblərə aid olduğunu qeyd etmək asandır.

Axşam. Görünür, çox şən olan xanım məni belə bir nidayla qarşılayır: „Mən təşvişdən ölüram, ah, bunu sizə demək belə çətindir, özümə nifrət edirəm.“ Nəhayət öyrənirəm ki, Dr. Breuer onu ziyarət edib və onun görünüşü zamanı o, irkilmişdir. O, bunu nəzərə çatdırdıqda, ona yalnız bu dəfə belə olduğunu və keçmişdəki qorxaqlığının qalıqlarını göstərməyə məcbur olduğu üçün mənim xatirimə çox təəssüf etdiyini bildirdi! Ümumiyyətlə, bu günlərdə onun özünə qarşı nə qədər sərt olduğunu, ən kiçik səhlənkarlıqlardan belə — məsələn, masaj dəsmalları eyni yerdə olmadıqda və ya oxumalı olduğum qəzet gözlərimə dərhal çarpan şəkildə hazırlanmadıqda — özünü ittiham etməyə nə qədər hazır olduğunu qeyd etmək imkanı tapmışdım. O vaxtlar histeriyanın bütün simptomlarının psixi mənşəli olduğunu qəbul etməyə meylli idim. Bu gün mən bu, abstinens həyat tərzi sürən qadında olan təşviş meylini nevrotik kimi izah edərdim. (Təşviş nevrozu.) İlk, ən səthi qat əzabverici xatirələr silindikdən sonra, özünü kiçiltməyə meylli, əxlaqi baxımdan həddindən artıq həssas olan şəxsiyyəti üzə çıxır. Mən ona, oyanıq halda da, hipnozda da, köhnə „minima non curat praetor“ ifadəsinin təsviri olan şeyi təkrar edirəm: yaxşı ilə pis arasında heç kimin özünə ittiham etməməli olduğu, neytral kiçik şeylərin böyük bir qrupu var. Fikrimcə, o, bu təlimləri, orta əsrlərin hər hansı bir əsəbi rahibinin, özünü əlaqələndirdiyi ən kiçik hadisədə Tanrının barmağını və şeytanın təhrikini görən və öz şəxsiyyəti ilə əlaqəsi olmadan dünyanı heç bir kiçik küncdə belə, heç bir kiçik müddətə təsəvvür edə bilməyən birinin qəbul etdiyi qədər yaxşı qəbul etmir.

Hipnozda o, qorxulu mənzərələrə ayrı-ayrı əlavələr gətirir (belə ki, Abbaziyada hər dalğanın üzərində qanlı başlar). Mən ondan oyaq halda ona verdiyim təlimləri təkrar etməsini xahiş edirəm.

15 may. O, saat 19-a qədər yatıb, lakin sübhə yaxın narahat olub və məni yüngül tik, şaqqıltı və bir qədər dil ləngiməsi ilə qarşılayır. „Mən təşvişdən ölürəm.“ Soruşduqda danışır ki, uşaqların burada yerləşdirildiyi pansion dördüncü mərtəbədədir və ora lift vasitəsilə çatmaq olar. Dünən uşaqların aşağı düşmək üçün də bu liftdən istifadə etmələrini tələb edib və indi buna görə özünü qınayır, çünki lift tam etibarlı deyil. Pansion sahibi bunu özü deyib. Roma şəhərində bu cür bir qəzada ölən qrafinya Ş...ın hekayəsini bilirəmmi? İndi mən pansionu tanıyır və bilirəm ki, lift pansion sahibinin şəxsi mülkiyyətidir; elə gəlir ki, bu liftlə elanda öyünən adamın özünün ondan istifadə etməkdən çəkindirməsi asanlıqla mümkün deyil. Məncə, burada təşvişin təlqin etdiyi bir yaddaş yanılması var, öz fikrimi ona bildirirəm və heç bir çətinlik çəkmədən ona nail oluram ki, özü də öz qorxusunun qeyri-mümkünlüyünə gülür. Elə buna görə də inana bilmirəm ki, bu, onun təşvişinin səbəbi olub və qərar verirəm ki, bu sualı onun hipnotik şüuruna ünvanlayım. Bir neçə günlük fasilədən sonra bu gün yenidən etdiyim masaj zamanı o, bir-birinə lövbərsiz bağlanmış ayrı-ayrı hekayələr danışır, lakin bunlar doğru ola bilər: bir zirzəmidə tapılmış qurbağa haqqında, öz idiot uşağına özünəməxsus tərzdə qulluq edən ekssentrik bir ana haqqında, melanxoliyaya görə dəlixanaya salınmış bir qadın haqqında — və bununla göstərir ki, onu narahat bir əhval-ruhiyyə bürüdüyü zaman başından nə cür xatirələr keçir. Bu hekayələrdən qurtulduqdan sonra o, çox şən olur, öz mülkündəki həyatından, Alman-Rusiyanın və Şimali Almaniyanın görkəmli kişiləri ilə saxladığı münasibətlərdən danışır və doğrusu, bu fəaliyyət hallarını bu qədər bərk əsəbi bir qadın təsəvvürü ilə uzlaşdırmaq mənə çətin gəlir.

Hipnozda mən belə soruşuram: niyə bu səhər bu qədər təşvişli idi, lift haqqındakı fikirlər əvəzinə, adət dönəminin yenidən başlayacağından və masajı yenidən pozacağından qorxduğunu cavabını alıram.²⁵

Mənə onun ayaq ağrılarının tarixçəsini də danışdırıram. Başlanğıcı dünənki kimidir, sonra incidici və üzücü hadisələrin uzun bir növbəsi gəlir; onların vaxtı İcazə verin, yuxarıda qeyd olunan yanlış bağlantı nümunəsi üzərində bir az da dayanım, çünki o, bir neçə baxımdan nümunəvi adlandırıla bilər. İlk növbədə bu xəstənin davranışı üçün nümunəvidir; o, müalicə gedişində mənə dəfələrlə hipnotik izahat vasitəsilə bu cür yanlış bağlantıları açmaq və onlardan çıxan təsirləri aradan qaldırmaq imkanı verdi. Bu cür bir halı ətraflı danışmaq istəyirəm, çünki o, söhbət açılan psixoloji faktı kifayət qədər parlaq işıqlandırır. Mən xanım Emmi f. N. . .-ə adət etdiyi ilıq vannaların yerinə sərin yarımvanna sınamağı təklif etmişdim; ondan ona daha çox təravət vəd etmişdim. Heç vaxt həkim göstərişlərinə qeyd-şərtsiz itaət etmirdi, lakin hər dəfə onları ən pis etimadsızlıqla izləyirdi. Artıq bildirmişəm ki, həkim müalicəsi ona demək olar ki, heç vaxt rahatlıq gətirməmişdi. Sərin vannalar qəbul etmək təklifim o qədər də hökmran bir tonda deyildi ki, o, mənə öz şübhələrini söyləmək cəsarətini tapmasın: „Hər dəfə, nə qədər ki sərin vanna qəbul etmişəm, bütün günü melanxolik olmuşam. Amma istəsəniz, yenə sınayaram; elə bilməyin ki, dediyiniz bir şeyi etmirəm.“ Mən zahirən təklifimdən imtina etdim, lakin növbəti hipnozda ona təlqin etdim ki, qoy indi sərin vannaları özü təklif etsin, o, bunu düşünüb-daşınıb, yenə də sınaqdan keçirmək istəyir və s. Belə də oldu, o, sərin yarımvannalardan istifadə etmək fikrini ertəsi gün özü qəbul etdi, mənim ona söylədiyim bütün dəlillərlə məni razı salmağa çalışdı və mən də böyük həvəs göstərmədən güzəştə getdim. Lakin yarımvannadan sonrakı gün onu həqiqətən dərin ruh düşkünlüyü içində tapdım. „Niyə bu gün beləsiniz? — Axı mən əvvəlcədən bilirdim. Soyuq vannadan, həmişə belə olur. — Bunu özünüz tələb etdiniz. İndi bilirik ki, siz ona dözmürsünüz. İlıq vannalara qayıdırıq.“ — Sonra hipnozda soruşdum: „Sizi həqiqətən soyuq vanna belə ruhdan saldı?‘ — „Ah, soyuq vannanın buna heç bir dəxli yoxdur,‘ oldu cavab, „sadəcə bu gün səhər qəzetdə oxudum ki, 8. Domingoda inqilab baş verib. Orada iğtişaşlar olanda həmişə ağların üstünə gedirlər, mənim isə S. Domingoda bir qardaşım var ki, o, bizi artıq çox narahat edib. Və indi qorxuram ki, ona bir şey olmasın.‘ Bununla məsələ aramızda həll olundu, o, ertəsi səhər sərin yarımvannasını elə aldı ki, sanki bu öz-özünə aydın idi, və onu daha bir neçə həftə aldı, heç vaxt ruh düşkünlüyünü onunla əlaqələndirmədən.

Mənə asanlıqla güzəşt ediləcək ki, bu misal həm də bir çox başqa nevropatların həkimin tövsiyə etdiyi müalicəyə qarşı davranışı üçün səciyyəvidir. İstər S.-Dominqoda, istərsə də başqa yerlərdə baş verən iğtişaşlar müəyyən bir gündə müəyyən bir simptom doğursun; xəstə həmişə bu simptomu son həkim təsirindən törəməyə meyllidir. Belə yanlış bağlantının meydana gəlməsi üçün tələb olunan iki şərtdən biri, etimadsızlıq, hər zaman mövcud görünür; o, bu ayaq ağrılarına tutulmuşdu və onun təsiri ilə həmin ağrılar hər dəfə güclənirdi, hətta ikitərəfli ayaq iflicinə və hissiyyat itkisinə qədər. Qol ağrıları ilə də vəziyyət oxşardır; digəri, şüur parçalanması, onunla əvəz olunur ki, nevropatların çoxu öz əzablarının həqiqi səbəblərindən (yaxud heç olmasa təsadüfi səbəblərindən) qismən xəbərsizdirlər, qismən də bilərəkdən xəbər tutmaq istəmirlər, çünki bunda öz günahlarının payı olduğunu xatırlamaq onlara xoş gəlmir.

İnsan düşünə bilər ki, neyropatlarda histeriyadan kənarda vurğulanan psixoloji cəhalət və ya qəsdən diqqətsizlik şərtləri, yanlış əlaqənin yaranması üçün, şüurun parçalanmasının mövcudluğundan daha əlverişli olmalıdır, çünki parçalanma şüura səbəb-nəticə əlaqəsi üçün material verir. Lakin bu parçalanma nadir hallarda təmiz olur, əksər hallarda şüursuz təsəvvür kompleksinin hissələri adi şüura nüfuz edir və məhz bu hissələr belə pozğunluqlara səbəb olur. Adətən, komplekslə bağlı olan ümumi hiss təşviş, kədər ehtiyacıdır ki, yuxarıdakı nümunədə olduğu kimi, şüurlu şəkildə qəbul edilir və "assosiasiyaya məcburiyyət" növü ilə şüurda mövcud olan təsəvvür kompleksi ilə əlaqələndirilməlidir. (Qeyd: məcburi təsəvvürün mexanizmi haqqında məlumatı mən Neurolog. Centralblatt, 1894, № 10 və 11-də dərc etmişəm. Həmçinin: Obsessiyalar və fobiyalar, Nevroloji Jurnal, № 2, 1895.)

Bir belə assosiasiya məcburiyyətinin gücünə bu yaxınlarda başqa sahədəki müşahidələrimlə əmin ola bildim. Bir neçə həftə adi çarpayımı daha sərt bir yataqla dəyişməli oldum; yəqin ki, orada daha çox və ya daha canlı yuxular görürdüm, bəlkə də yalnız normal yuxu dərinliyinə çata bilmirdim. Oyanandan sonrakı ilk çeyrek saatda gecənin bütün yuxularını bilirdim və onları yazmağa və yozumunu tapmağa çalışmaq zəhmətinə qatlandım. Bu yuxuların hamısını iki məqama aid etmək bacardım: 1. gündüz yalnız ötəri dayandığım, yalnız toxunub başa vurmadığım təsəvvürlərin işlənməsi zərurətinə, və 2. eyni şüur halında mövcud olan şeyləri bir-biri ilə bağlamaq məcburiyyətinə. Yuxuların mənasız və ziddiyyətli olması sonuncu məqamın sərbəst hökmranlığına aid idi.

Həmin qulluq dövründə boyun spazmları ilə eyni vaxtda başlayan digər hallar haqqında yalnız aşağıdakıları öyrənirəm: Onlar əvvəllər mövcud olan narahatlıq və əsəbi vəziyyətləri əvəz etmişdilər və boyunda “buz kimi tutulma”, bütün ətrafların sərtliyi və ağrılı soyuqluğu, danışa bilməmə və tam bitkinlik ilə ifadə olunur. Onlar 6–12 saat davam edir. Mənim bu simptom kompleksini reminissensiya kimi ifşa etmək cəhdlərim uğursuzluğa uğrayır. Bu vəziyyət, əlbəttə ki, tək deyilsə də, tanınıb-tanınmadığını bilmədiyim, xarakterik bir histerik vəziyyətdir. Onu “histerik silinmə psixozu” adlandırmaq olar. Xəstə çoxlu psixi travmalar yaşamış və çox müxtəlif əlamətlərlə xroniki histeriya ilə uzun illər keçirmişdi. Bütün bu vəziyyətlərin səbəbləri nə ona, nə də başqalarına məlum idi, parlaq qabiliyyətlərə malik yaddaşı çox nəzərəçarpan boşluqlar göstərirdi; özü şikayət edirdi ki, həyatı ona parçalanmış kimi görünür. Bir gün köhnə bir reminissensiya plastiki aydınlıqla və yeni hisslərin bütün təzəliyi ilə üstünə çökdü və bundan sonra o, təxminən 3 il ərzində həyatının bütün travmalarını — çoxdan unudulmuş sayılan və əslində heç vaxt xatırlanmayan bir çoxunu — ən dəhşətli əzab sərfiyyatı və heç vaxt olmadığı qədər bütün simptomların təkrarlanması ilə yenidən yaşadı. Bu “köhnə borcların silinməsi” 33 illik bir dövrü əhatə edirdi və onun hər bir vəziyyətindən çox vaxt çox mürəkkəb olan təyinatı müəyyən etməyə imkan verirdi. Ona yalnız, hipnoz altında o an yaşadığı xatirəni, ona aid bütün emosional vəziyyəti və fiziki ifadələri ilə birlikdə danışma imkanı verərək rahatlıq gətirmək mümkün idi; əgər mən orada ola bilməyirdimsə və o, qarşısında utandığı bir şəxsə danışmalı olsaydı, bəzən belə olurdu ki, hekayəni həmin şəxsə sakitcə danışır, sonra isə hipnoz altında hekayəni əslində müşayiət etmək istədiyi bütün ağlamaları və bütün ümidsizlik ifadələrini mənə gətirirdi. Hipnozda belə bir təmizlənmədən sonra bir neçə saat ərzində tamamilə yaxşı və şüurlu idi. Qısa bir müddətdən sonra növbəti xatirə gəldi. Lakin bu xatirəyə aid olan emosional vəziyyət saatlarla əvvəlcədən gəlirdi. O, həyəcanlı, təşviş dolu və ya ümidsiz olurdu, lakin heç vaxt bu vəziyyətin mövcud ana deyil, yaxın zamanda onu ələ keçirəcək vəziyyətə aid olduğunu fərq etmirdi. Bu keçid dövründə o, hipnoza qədər inadla davam etdiyi yanlış bir əlaqə qururdu. Məsələn, bir dəfə məni belə bir sualla qarşıladı: “Mən bədbəxt bir insan deyiləm ki, dünkü dediklərim ən dərin bədbəxtliyin əlaməti deyilmi?” Əvvəlki gün dedikləri mənim üçün bu qınanmanı heç bir şəkildə əsaslandırmağa layiq deyildi; qısa bir müzakirədən sonra o da bunu çox yaxşı başa düşdü, lakin növbəti hipnoz 12 il əvvəl özünə ağır bir ittiham etdiyi və hazırda artıq ona əhəmiyyət vermədiyi bir xatirəni ortaya çıxardı.

onun deliryumda baxdığı qardaşını bir dəfə yaxasından tutub-tutmadığı inkar edilir; bu tutmaların haradan gəldiyini bilmir!. Axşamlar. Çox şəndir, ümumiyyətlə gözəl yumor inkişaf etdirir. Liftlə isə, əslində, mənə dediyi kimi olmamışdı. Yalnız bir bəhanə altında aşağı səfər üçün istifadə edilməməli idi. Xəstəliyə aid heç bir şeyi olmayan bir çox sual. Üzündə, əlində baş barmaq tərəfi boyunca və ayağında son dərəcə güclü ağrılar olmuşdu. Uzun müddət sakit oturduqda və ya bir nöqtəyə dik baxdıqda sərtlik və üz ağrıları hiss edirdi. Ağır bir əşyanın qaldırılması ona qol ağrıları verirdi. — Sağ : , . . . 4 . 18 10 . ayağının müayinəsi budda kifayət qədər yaxşı həssaslıq, baldırda və ayaqda yüksək dərəcədə anesteziya, yanaq və bel nahiyəsində daha az aşkar edir.²⁶

Qol və ayaq ağrılarına gəldikdə, hesab edirəm ki, burada çox da maraqlı olmayan, lakin bir o qədər də tez-tez rast gəlinən təsadüfi təsadüf yolu ilə təyinetmə növü var idi. O, həmin oyanma və xəstəyə qulluq dövründə belə ağrılar çəkmişdi, tükənmə üzündən onları hər zamankından daha güclü hiss etmişdi və əvvəlcə həmin yaşantılarla yalnız təsadüfən assosiasiyaya girən bu ağrılar sonra onun yaddaşında assosiasiya kompleksinin bədən simvolu kimi təkrarlanırdı. Bu proses üçün sübutedici misallardan bundan sonra da bir neçəsini gətirə biləcəyəm. Yəqin ki, ağrılar əvvəlcə revmatik idi, yəni çox sui-istifadə olunan bu sözə müəyyən məna vermək üçün desək, əsasən əzələlərdə oturan, əzələlərdə kifayət qədər təzyiq həssaslığı və konsistensiya dəyişikliyi aşkar edilə bilən, ən şiddətli şəkildə ətrafın uzun müddət sakit qalmasından və ya fiksasiyasından sonra, yəni səhərlər özünü göstərən, ağrılı hərəkətin məşqi ilə yaxşılaşan və masajla aradan qaldırıla bilən ağrılar. Bu miogen ağrılar bütün insanlarda çox tez-tez rast gəlinir, nevropatlarda böyük əhəmiyyət kəsb edir; onlar əzələləri barmaq təzyiqi ilə yoxlamaq vərdişi olmayan həkimlərin köməyi ilə bunları sinir ağrısı hesab edir və qeyri-müəyyən sayda histerik nevralgiyalar, sözdə ischias və s. üçün material verirlər. Bu xəstəliyin gut dispozisiyası ilə əlaqələrinə burada yalnız qısa toxunmaq istəyirəm. Hipnozda o bildirir ki, hələ də təsadüfi təşviş təsəvvürləri var, guya uşaqlarının başına bir şey gələ bilər, onlar xəstələnə və ya həyatda qala bilməzlər, hazırda bal ayında olan qardaşı bədbəxt hadisəyə düşə bilər, arvadı ölə bilər, çünki bütün bacı-qardaşlar bu qədər qısa müddətli evli olublar. Ondan başqa qorxular çıxarmaq mümkün deyil. Mən ona heç bir əsas olmayan yerdə təşviş keçirmək ehtiyacını göstərirəm. O, bundan əl çəkəcəyini vəd edir, „çünki siz bunu tələb edirsiniz“. Ağrılar, ayaq və s. üçün sonrakı təlqinlər.

16 may. Yaxşı yatmışdır, hələ də üzündə, qollarında və ayaqlarında ağrılardan şikayət edir, çox şən görünür. Hipnoz tamamilə nəticəsiz qalır. Anestetik ayağın faradik fırçalanması.

Girdiyim kimi dərhal qorxur. — “Yaxşı ki, gəldiniz. Çox qorxdum.” -— Bütün dəhşət əlamətləri, ləngimə, tik. Əvvəlcə ayıq halında nə baş verdiyini danışmağıma icazə verirəm, bu zaman dəhşəti əyri barmaqlar və irəli uzadılmış əllərlə mükəmməl təsvir edir. — Bağda böyük bir siçan anidən əlinin üstündən keçdi və sonra anidən yox oldu, ümumiyyətlə daima bir o yana bir bu yana hərəkət edirdi (İllüziya oyun edən kölgələr?). Ağaclarda hamısı siçanlar otururdu. — Sirkdəki atların ayaq döymə səslərini eşitmirsiniz? — Yanında bir kişi ah çəkir, fikrimcə, əməliyyatdan sonra ağrıları var. — Mən Rügen adasındayam, orada belə bir sobam var idi? — Onun içində kəsişən düşüncələrin bolluğu və mövcud vəziyyəti anlamaq cəhdi ilə qarışıq vəziyyətdədir. Hazırkı şeylər haqqında suallara, məs. qızların orada olub-olmamasına cavab verə bilmir.

Bu vəziyyətin hipnozda həllinə çalışıram.

Hipnoz. Bəs siz nədən qorxmuşdunuz? — O, siçan hekayəsini hər dəhşət əlaməti ilə təkrar edir: guya pilləkəndən keçəndə orada iyrənc bir heyvan uzanmışdı və dərhal yoxa çıxmışdı. Mən bunu hallüsinasiya hesab edirəm, ona siçanlardan qorxmasını izah edirəm, bunlar yalnız içki düşkünlərində olur (o isə onlara son dərəcə nifrət edir). Mən ona yepiskopun hekayəsini danışıram. Xəstəmin anası və iki bacısı yüksək dərəcədə podaqra (yaxud xroniki revmatizm) əzabı çəkmişdilər. O vaxt şikayət etdiyi ağrıların bir qismi də indiki xarakter daşıya bilərdi. Bilmirəm; o vaxt mən hələ əzələlərin bu vəziyyətini qiymətləndirməkdə təcrübəli deyildim.

Hatto, onu da tanıyır və ən dəhşətli vahimə ilə dinləyir. — „Sirk necə ağlınıza gəlir?” — O, yaxınlıqdan aydın eşidir ki, atlar tövlələrdə ayaq döyür və bu zaman yüyəndə ilişib özlərinə xəsarət yetirə bilərlər. İohann həmişə çölə çıxıb onları açarmış. — Mən ona tövlənin yaxınlığını və qonşunun iniltisini inkar edirəm. Bilsinmi, harada olduğunu? — Bilir, amma əvvəllər Rügendə olduğunu zənn edirmiş. — Bu xatirə ona necə gəlir? — Bağda söhbət edirdilər ki, bir yerdə çox istidir, və o zaman Rügendəki kölgəsiz terras yadına düşüb. — Rügendəki qalmağa dair hansı kədərli xatirələri var? — Onların sırasını sadalayır. Orada ən dəhşətli qol və ayaq ağrıları çəkmiş, bir neçə dəfə gəzintilərdə dumanın içinə düşmüş, belə ki, yolu azmış, iki dəfə gəzintilərdə bir buğa tərəfindən təqib olunmuş və s. — Bəs bu gün bu tutmaya necə gəlib çıxıb? Bəli, necə? Çoxlu məktub yazıb, üç saat ərzində, və bununla da başı ağrıyıb. — Deməli, güman edə bilərəm ki, yorğunluq bu sayıqlama tutmasına səbəb olub, məzmunu isə bağdakı kölgəsiz yer kimi oxşarlıqlarla müəyyən edilib. — Ona adətən verdiyim bütün təlimləri təkrar edirəm və onu yuxuya getmiş halda tərk edirəm.

17 May. O, çox yaxşı yatmışdı. Bu gün etdiyi kəpək vannasında bir neçə dəfə qışqırmışdı, çünki kəpəyi kiçik qurdlar sanmışdı. Bunu mən xidmətçidən bilirəm; o, bunu danışmağı xoşlamır, demək olar ki, qayğısız dərəcədə şəndir, lakin tez-tez „Huh“ qışqırıqları ilə sözünü kəsir, dəhşəti ifadə edən üz-göz oynatmaları göstərir, həmçinin son günlərdə olduğundan daha çox kəkələyir. O danışır ki, gecə yuxusunda guya başdan-başa zəlilər üzərində gedirmiş. Bundan əvvəlki gecə isə dəhşətli yuxular görmüşdü, bu qədər ölüyə bəzək vurub tabuta qoymalı olmuşdu, lakin heç vaxt üstünə qapaq örtmək istəmirdi. (Aydındır ki, ərini xatırlama — yuxarıya bax.) Bundan başqa danışır ki, həyatında heyvanlarla başına bir çox macəralar gəlmişdir, ən dəhşətlisi bir yarasa ilə olmuşdu; yarasa onun tualet şkafına düşmüşdü, o vaxt o, soyunmuş halda otaqdan qaçmışdı. Qardaşı sonra onu bu qorxudan sağaltmaq üçün ona yarasa şəklində gözəl bir broş bağışlamışdı: lakin o, onu heç vaxt taxıb gəzə bilməmişdi.

Hipnozda: Onun qurd qorxusu ona bir dəfə gözəl bir iynə yastığı hədiyyə edilməsindən irəli gəlirdi; o yastıqdan səhəri gün, ondan istifadə etmək istəyəndə, içini doldurmaq üçün istifadə olunan kəpək tam quru olmadığından, xırda qurdlar çıxmışdı. (Hallüsinasiya? Bəlkə də həqiqətən.) Mən başqa heyvan hekayələrini soruşuram. Bir dəfə əri ilə Peterburq parkında gəzərkən, gölməçəyə qədər bütün yolun qurbağalarla dolu olduğunu, buna görə də geri qayıtmalı olduqlarını söyləyir. Elə vaxtlar keçirdiyini deyir ki, heç kimə əl uzada bilmirdi, çünki qorxurdu ki, əl dəhşətli bir heyvana çevriləcək — bu, tez-tez baş verirdi. Mən onu heyvan qorxusundan azad etməyə çalışıram: heyvanları bir-bir gözdən keçirir və soruşuram ki, onlardan qorxurmu. Bəzisinə „Xeyr“ deyir, başqalarına: „Mən qorxmamalıyam!“ Soruşuram ki, niyə bu gün və dünən belə diksindi və kəkələdi. Deyir ki, hər dəfə belə qorxaq olanda bunu edir. — Bəs niyə dünən belə qorxaq idi? — Bağda ağlına hər cür şey gəlmişdi ki, onu sıxırdı. Ən çoxu da: müalicədən buraxıldıqdan sonra yenidən onda nəyinsə yığılmasının qarşısını necə ala biləcəyi. — Mən ona hələ oyaq ikən verdiyim üç təsəlli əsasını təkrar edirəm: 1. O, ümumiyyətlə daha sağlam və daha davamlı olub. 2. Ona yaxın olan hər hansı bir şəxslə açıq danışmağa öyrəşəcək. 3. İndiyə qədər onu sıxan bir çox şey bundan sonra laqeydlər sırasına keçəcək. — Bundan başqa, onu gec gəlməyimə görə mənə təşəkkür etmədiyi, son geriləməsinə görə mənim ondan səbrimin tükənəcəyindən qorxduğu da sıxırdı. Həkimin bağda bir bəyə əməliyyat üçün cəsarəti olub-olmadığını soruşması onu çox təsirləndirmiş və qorxutmuşdu. Qadın orada oturmuşdu, özü düşünməli idi ki, əgər bu, sonuncu... °° İki ilkin travmaya qaytarılma ilə kəkələmə və şıqqıldatma tamamilə aradan qaldırılmamışdı, hərçənd ki, o vaxtdan hər iki simptomda nəzərəçarpan azalma baş vermişdi. Uğurun bu natamamlığının izahını xəstənin özü verdi (bax s. 43). O, hər dəfə qorxanda şıqqıldatmağa və kəkələməyə öyrəşmişdi, və beləliklə, bu simptomlar nəhayət yalnız ilkin travmalara deyil, onlarla assosiasiyalı xatirələrin uzun zəncirinə bağlı idi; mən onları silib təmizləməyi buraxmışdım. Bu, kifayət qədər tez-tez rast gəlinən bir haldır və hər dəfə katarsis üsulu ilə terapevtik işin zərifliyini və tamlığını zədələyir.²⁷

Axşam yazıq adamın olacaqdı. Bu son məlumatla narazılıq həll olunmuş görünür!! Axşam o, çox şən və razıdır. Hipnoz heç bir nəticə vermir. Mən əzələ ağrılarının müalicəsi və sağ ayaqda həssaslığın bərpası ilə məşğulam, bu, hipnozda çox asanlıqla baş verir, lakin bərpa edilmiş həssaslıq oyandıqdan sonra qismən yenidən itmişdir. Onu tərk etməzdən əvvəl o, təəccübünü bildirir ki, uzun müddətdir heç bir boyun qıcolması keçirməyib, halbuki əvvəllər hər tufandan əvvəl baş verərdi. 18 May. Bu gecə yatmışdır, illərdir belə olmamışdı, lakin hamamdan sonra boyunda soyuqluq, üzdə, əllərdə və ayaqlarda dartılma və ağrılardan şikayət edir, cizgiləri gərgindir, əlləri qıcolma vəziyyətindədir. Hipnoz bu „boyun qıcolması“ vəziyyətinin heç bir psixi məzmununu aşkar etmir, sonra mən bunu oyaq halda masajla yaxşılaşdırıram?.

Burada ilk dəfə olaraq öyrəndim ki, sonralar saysız-hesabsız dəfə əmin olduğum bir şeyi: təzə bir histerik deliriya hipnozla həll edilərkən xəstənin danışığı xronoloji ardıcıllığı tərsinə çevirir — əvvəlcə ən son baş verən və daha az əhəmiyyətli təəssüratları və düşüncə bağlantılarını bildirir, yalnız sonda ilkin, ehtimalla səbəb baxımından ən mühüm təəssürata gəlir.²⁸

Ümid edirəm ki, ilk həftələrin xronikasından yuxarıdakı çıxarış xəstənin vəziyyəti, mənim terapevtik səyimin xarakteri və onun nəticəsi barədə aydın təsəvvür yaratmaq üçün kifayət edər. Mən xəstəlik tarixçəsini tamamlamağa keçirəm.

Son təsvir edilən histerik sayıqlama da xanım Emmy v.-nin vəziyyətindəki son əhəmiyyətli pozğunluq idi. Mən xəstəlik əlamətlərini və onların səbəblərini müstəqil şəkildə araşdırmırdım, əksinə, bir şey üzə çıxana və ya onun mənə təşviş doğuran düşüncələrini etiraf edənə qədər gözləyirdim; hipnozlar nəticəsiz qalırdı və mən onları əsasən, düşüncələrində həmişə mövcud olacaq və onu evdə yenidən oxşar vəziyyətlərə düşməkdən qoruyacaq dərslər vermək üçün istifadə edirdim. O vaxt mən tamamilə Bernheimin təlqin haqqında kitabının təsiri altında idim və bu gün gözlədiyimdən daha çoxunu belə təlimatlandırıcı təsirdən gözləyirdim. Xəstəmin vəziyyəti qısa müddət ərzində o qədər yaxşılaşdı ki, o, ərinin ölümündən bəri belə rahat olmadığını təsdiqlədi. Mən onu ümumilikdə 7 həftəlik müalicədən sonra Baltik dənizi sahilindəki vətəninə buraxdım.

Mən deyil, doktor Breuer təxminən 7 aydan sonra ondan xəbər aldı. Onun yaxşı halı bir neçə ay davam etmiş, sonra isə yeni bir psixi sarsıntıya məğlub olmuşdu.

Onun ən böyük qızı, Vyanada ilk qalışı zamanı artıq anasının boyun qıcolmaları və yüngül histerik hallarına bənzər əlamətlər göstərmişdi; o, əsasən Retroflexio uteri nəticəsində yerimə zamanı ağrılardan əziyyət çəkirdi və mənim məsləhətimlə ən nüfuzlu ginekoloqlarımızdan biri olan Dr. N.... tərəfindən müalicə edilmişdi; o, uşaqlığı masajla düzəltmişdi, belə ki, qız bir neçə ay şikayətsiz qaldı. Bu əlamətlər evdə yenidən peyda olduqda, ana ən yaxın universitet şəhərinin ginekoloquna müraciət etdi; həmin həkim qıza birləşmiş yerli və ümumi müalicə tətbiq etdi, lakin bu, uşağın ağır sinir xəstəliyinə gətirib çıxardı. Yəqin ki, burada artıq o vaxt 17 yaşında olan qızın patoloji meyli özünü göstərirdi; bu meyl bir il sonra xarakter dəyişikliyində təzahür etdi. Uşağı öz adət etdiyi təslimiyyət və etimadsızlıq qarışığı ilə həkimlərin ixtiyarına buraxan ana, bu müalicənin bədbəxt nəticəsindən sonra özünə ən şiddətli məzəmmətlər etdi, mənim izinə düşmədiyim bir fikir yolu ilə belə nəticəyə gəldi ki, ikimiz — Dr. N... və mən — uşağın xəstəliyində günahkarıq, çünki balaca qızın ağır əzabını yüngül kimi təqdim etmişdik; beləliklə, sanki bir iradə aktı ilə müalicəmin təsirini ləğv etdi və tezliklə onu xilas etdiyim həmin hallara yenidən düşdü. Yaxınlıqda olan görkəmli bir həkim, ona müraciət etdiyi şəxs və onunla məktubla əlaqə saxlayan Dr. Breuer, həqiqətən də onu hər iki ittiham olunanın günahsızlığına inandıra bildilər, lakin o zaman mənə qarşı bəslədiyi ikrah histerik qalıq kimi bu aydınlaşdırmadan sonra da onda qaldı və o, bildirdi ki, yenidən mənim müalicəmə keçməsi qeyri-mümkündür. Həmin tibbi nüfuz sahibinin məsləhəti ilə Şimali Almaniyada bir sanatoriyada kömək axtardı və mən Breuerin istəyi ilə müəssisənin rəhbər həkiminə hipnotik müalicənin hansı modifikasiyasının onda təsirli olduğunu bildirdim.

Bu transfer cəhdi tamamilə uğursuz oldu. Görünür, o, əvvəldən həkimlə dil tapmamışdı, onunla edilən hər şeyə qarşı müqavimətdə tükənirdi, arıqladı, yuxusunu və yemək həzzini itirdi və yalnız onu müəssisədə ziyarət edən bir rəfiqəsi onu əslində gizlicə qaçırıb öz evində baxdıqdan sonra özünə gəldi. Bundan qısa müddət sonra, mənimlə ilk görüşündən düz bir il sonra, yenidən Vyana idi və yenidən özünü mənim əllərimə verdi.

Mən onu məktublardakı məlumatlardan təsəvvür etdiyimdən qat-qat yaxşı tapdım. O, tərpənəkli idi, təşvişsiz idi, keçən il qurduğum çox şey davam gətirmişdi. Onun əsas şikayəti tez-tez baş verən qarışıqlıq, özünün dediyi kimi, “başda tufan” idi; bundan başqa, yuxusuz idi, tez-tez saatlarla ağlamalı olurdu və günün müəyyən vaxtında (saat 5-də) kədərlənirdi. Bu, qışda sanatoriyada olan qızını ziyarət etməyə icazə aldığı vaxt idi. O, çox kəkələyir və şaqqıldadırdı, tez-tez sanki qəzəblə əllərini bir-birinə sürtürdü və mən ondan çoxlu heyvan görüb-görmədiyini soruşanda yalnız belə cavab verdi: “0, susun!”

İlk dəfə onu hipnoza salmağa cəhd edəndə yumruqlarını sıxdı və qışqırdı: „Mən antipirin inyeksiyası istəmirəm, ağrılarımı özümdə saxlamağı üstün tuturam. Dr. R... xoşuma gəlmir, o mənə antipatikdir.“ Anladım ki, o, Breuerin hipnozuna dair xatirədə — Freyd, Tədqiqatlar, 3-cü nəşr — müəssisədə ilişib qalıb və onu indiki vəziyyətə qaytardıqda sakitləşdi.

Müalicənin lap başlanğıcında ibrətamiz bir təcrübə keçirdim. Kəkələmənin nə vaxtdan qayıtdığını soruşmuşdum və o (hipnozda) tərəddüdlə cavab vermişdi: qışda D...də keçirdiyi qorxudan sonra. Yaşadığı mehmanxananın ofisiantı onun otağında gizlənmişdi; o, qaranlıqda bu şeyi palto sanmış, əlini uzatmışdı və adam birdən „yuxarı sıçramışdı“. Mən onun bu xatirə mənzərəsini qəbul edirəm və doğrudan da o, bundan sonra hipnozda da, oyaq halda da olduğu kimi, demək olar ki, hiss olunacaq dərəcədə kəkələmir. Məni burada uğuru yoxlamaq təcrübəsinə nəyin vadar etdiyini artıq xatırlamıram. Axşam qayıdanda o, guya tamamilə təmasız bir tərzdə soruşdu ki, mən gedəndə, o yatarkən qapını necə elə bağlamalıdır ki, heç kim içəri sıza bilməsin. Təəccübümə səbəb oldu ki, o, şiddətlə qorxdu, dişlərini qıcamağa və əllərini ovuşdurmağa başladı, işarə etdi ki, D...də bu qəbildən şiddətli bir qorxu keçirmişdir, lakin hekayəni danışmağa heç cür razı olmadı. Anladım ki, o, səhər hipnozda danışdığı və mənim silib yox etdiyimi güman etdiyim həmin hekayəni nəzərdə tutur. Növbəti hipnozda isə o, daha ətraflı və həqiqətə daha sadiq danışdı. Axşam oyanması içində dəhlizdə ora-bura gəzmişdi, kənizinin otağının qapısını açıq tapmış və orada oturmaq üçün içəri girmək istəmişdi. Kəniz onun yolunu kəsmişdi, lakin o, özünü saxlamamış, yenə də içəri girmiş və sonra divardakı o qaranlıq şeyi görmüşdü ki, o, bir adam olduğu üzə çıxdı. Aydındır ki, bu kiçik macəranın erotik anı olmuşdu ki, onu qeyri-sadiq bir təsvirə vadar etmişdi. Lakin mən öyrənmişdim ki, hipnozda natamam bir danışığın heç bir şəfa təsiri olmur, fayda gətirməyən bir danışığı natamam saymağa öyrəşdim və tədricən xəstələrin üz ifadəsindən onların etirafın mühüm bir hissəsini məndən gizlədib-gizlətmədiklərini sezməyi öyrəndim.

Bu dəfə onunla apardığım iş, qızının müalicəsi zamanı və özünün həmin müalicə müəssisəsində qaldığı müddət ərzində qəbul etdiyi xoşagəlməz təəssüratların hipnoz vasitəsilə həll edilməsi idi. O, onu hipnoz altında K..r..ö..t..e sözünü heceleməyə məcbur edən həkimə qarşı tamamilə bastırılmış qəzəblə dolu idi və mənə bu sözü ona heç vaxt tələb etməməyimizə dair söz verdi. Burada bir eyham ehtiva edən zarafata icazə verdim; bu, bu xəstədə özümü günahlandıra biləcəyim, əslində olduqca zərərsiz olan yeganə hipnoz sui-istifadəsi idi. Ona dedim ki, ***tal-da qalmaq onu o qədər uzağa aparacaq ki, adını belə xatırlaya bilməyəcək və hər dəfə onu tələffüz etmək istədikdə ...dağ, ...dərə, ...meşə və s. kimi sonluqlar arasında səhv edəcək. Belə oldu və tezliklə, bu adla bağlı qeyri-müəyyənlik, onun dilində müşahidə olunan tək nitq çətinliyi idi, ta ki, mən onu “Dr.” Breuer onu paramneziyə məcburiyyətdən azad etdi.

Bu təcrübələrin qalıqları ilə məşğul olmağımdan daha uzun müddət onun “başda fırtına” adlandırdığı vəziyyətlərlə mübarizə aparmaq məcburiyyətində qaldım. Onu ilk dəfə belə bir vəziyyətdə gördüyüm zaman, üz cizgiləri dəyişmiş halda divanda uzanmış, bütün bədəninin daimi təşviş içində olması, əllərinin dəfələrlə alnına sıxılması və “Emmy” adını həsrətlə və çarəsizliklə çağırması diqqətimi çəkdi; bu ad həm onun özünün, həm də böyük qızının adı idi. Hipnoz altında o, məlumatları verdi: vəziyyət, qızının müalicəsi zamanı çoxsaylı ümidsizlik növbələrinin təkrarlanmasıdır; müalicənin pis nəticəsini necə düzəltmək olacağını düşünərək saatlarla vaxt keçirdiyi, lakin heç bir çıxış yolu tapa bilmədiyi üçün bu növbələr onu ələ keçirməyə adət etmişdi. Düşüncələrinin qarışdığını hiss etdikdə, qızının adını ucadan çağırmağa alışmışdı; bu ad sayəsində zihnini yenidən aydınlığa qovuşdurmaq istəyirdi. Çünki o vaxt, qızının vəziyyəti ona yeni vəzifələr yüklədiyi və sinir gərginliyinin yenidən ona üstünlük qazandığını hiss etdiyi zaman, özündə qəti qərar vermişdi ki, bu uşaqla bağlı olan hər şey qarışıqlıqdan uzaq qalmalıdır, hətta başındakı digər hər şey alt-üst olsa belə. Bir neçə həftədən sonra bu xatirələr də aradan qalxdı və xanım Emmy tam sağlamlıq vəziyyətində qalırdı, bir müddət mənim müşahidəmdə oldu. Səfərinin sonuna doğru belə bir hadisə baş verdi ki, mən onu ətraflı danışmaq istəyirəm, çünki bu epizod xəstənin xarakterinə və onun vəziyyətlərinin yaranma tərzinə ən parlaq işıq salır.

Mən onun yanına bir dəfə nahar vaxtı getmişdim və gördüm ki, kağıza bükülmüş bir şeyi bağa atır, orada ev qulluqçusunun uşaqları onu tuturlar. Soruşduqda etiraf etdi ki, bu onun (quru) un xörəyidir və hər gün eyni yolu getməyə adət edib. Bu, mənə digər yeməklərin qalıqlarına baxmaq üçün əsas verdi və boşqablarda onun yeyə biləcəyindən çox qalıq tapdım. Niyə bu qədər az yediyini soruşduqda, cavab verdi ki, çox yeməyə öyrəşməyib, həm də bu ona ziyan vurar; onun təbiəti mərhum atasının təbiəti kimidir, o da zəif yeyən olub. Nə içdiyini soruşduqda cavab gəldi ki, o, ümumiyyətlə yalnız qatı mayeləri, süd, qəhvə, kakao və s. qəbul edir; nə vaxt bulaq suyu və ya mineral su içsə, mədəsini pozur. Bu, şübhəsiz, nevrotik seçmənin damğasını daşıyırdı. Mən sidik nümunəsi götürdüm və sidiyin çox qatılaşdığını və sidik turşusu duzları ilə həddindən artıq yükləndiyini gördüm.

Buna görə də məqsədəuyğun hesab etdim ki, ona bol-bol su içməyi məsləhət görüm və qərara aldım ki, onun qida qəbulunu da artırım. O, heç də nəzərəçarpan dərəcədə arıq deyildi, lakin bir qədər artıq qidalanma mənə yenə də arzuolunan görünürdü. Növbəti ziyarətimdə ona qələvi su məsləhət görəndə və adət etdiyi un xörəyindən istifadəni qadağan edəndə, o, az olmayan bir oyanmaya düşdü. „Bunu edəcəyəm, çünki siz tələb edirsiniz, amma əvvəlcədən deyirəm, pis qurtaracaq, çünki bu mənim təbiətimə ziddir, atam da belə idi.“ Hipnozda verilən suala — niyə daha çox yeyə və su içə bilmədiyinə — kifayət qədər küskün bir cavab gəldi: „Bilmirəm.“ Ertəsi gün baxıcı mənə təsdiqlədi ki, xanım Emmi bütün payını yeyib qurtarmış və bir stəkan qələvi su içmişdi. Özünü isə uzanan vəziyyətdə, dərin ruh düşkünlüyü içində və çox mərhəmətsiz əhval-ruhiyyədə tapdım. O, çox şiddətli mədə ağrılarından şikayət edirdi: „Sizə demişdim də. İndi bu qədər əziyyət çəkdiyimiz bütün müvəffəqiyyət yenə əldən getdi. Çox yeyəndə və ya su içəndə həmişə olduğu kimi mədəmi korladım və yenidən 5-8 gün tamamilə ac qalmalıyam ki, bir şey həzm edə bilim.“ Mən ona əmin etdim ki, ac qalmağa məcbur olmayacaq, bu üsulla mədəni korlamağın qətiyyən mümkün olmadığını, ağrılarının yalnız yeyib-içərkən duyduğu qorxudan irəli gəldiyini söylədim. Aydındır ki, bu izahatımla ona ən kiçik bir təsir belə bağışlamamışdım, çünki bir az sonra onu yuxuya vermək istəyəndə hipnoz ilk dəfə alınmadı və mənə atdığı qəzəbli baxışdan anladım ki, o, tam üsyan içindədir və vəziyyət çox ciddidir. Hipnozdan əl çəkdim, ona bildirdim ki, mədə ağrılarının yalnız qorxusundan gəldiyi fikrinə uyğunlaşması üçün ona 24 saatlıq düşünmə müddəti verirəm: bu müddətdən sonra ondan soruşacağam ki, hələ də hesab edirmi ki, bir stəkan mineral su və təvazökar bir yeməklə mədəni 8 günlük korlamaq mümkündür, və əgər təsdiqləyərsə, ondan getməyi xahiş edəcəyəm. Bu kiçik səhnə, adətən çox dostcasına olan münasibətlərimizlə kifayət qədər kəskin təzad təşkil edirdi.

Mən onunla 24 saat sonra məzlum və əzgin halda görüşdüm. Mədə ağrılarının mənşəyi barədə nə düşündüyünü soruşduqda, o, özünü gizlətməyə qadir olmadan belə cavab verdi: „Mən inanıram ki, onlar mənim təşvişimdən gəlir, amma yalnız sizin dediyiniz üçün.“ İndi mən onu hipnoza saldım və yenidən soruşdum: „Niyə artıq yemək yeyə bilmirsiniz?“

Cavab dərhal gəldi və yenə də xronoloji ardıcıllıqla düzülmüş yaddaşdan gələn motivlər sırasından ibarət idi: “Uşaq ikən, tez-tez masada yaramazlıq etdiyim üçün ət yemək istəməzdim. Anam həmişə çox sərt olardı və mən ağır cəza ilə 2 saat sonra həmin boşqabda qoyulmuş ətini bitirməli idim. Ət tamamilə soyumuşdu və piy bərkimişdi (iyrənc),... və mən hələ də çəngəli qarşımda görürəm, ... bir dişi bir az əyilmişdi. İndi masaya əyləşəndə, qarşımda həmişə soyuq ət və piy olan boşqabları görürəm; və bir neçə il sonra zabit olan və iyrənc xəstəliyə tutulmuş qardaşımla birlikdə yaşayanda; — mən bilirdim ki, bu yoluxucudur və dəhşətli təşviş keçirirdim ki, çəngəl və bıçağını götürməyim (dəhşət), amma onunla birlikdə yedim ki, heç kim onun xəstə olduğunu bilməsin; və tezliklə ağciyər xəstəsi olan digər qardaşıma baxdım, onun yatağının qarşısında otururduq, tükürük qabı həmişə masada dururdu və açıq idi (dəhşət) ... və onun adəti var idi ki, boşqabların üzərindən tüpürcək qabına tüpürsün, buna görə mən həmişə iyrənirdim, amma onu təhqir etməmək üçün bunu göstərə bilmirdim. Və bu tükürük qabları mən yeyəndə hələ də masada durur və mən hələ də iyrənirəm.” Mən bu iyrənc alətlərini təbii ki, kökündən təmizlədim və sonra niyə su içə bilmədiyini soruşdum. O, 17 yaşında ikən ailə Münhendə bir neçə ay keçirdi və demək olar ki, bütün üzvlər pis içmə suyunu istehlak etdikləri üçün mədə katarına tutuldular. Digərlərinin əziyyəti həkim təyinatları ilə tezliklə aradan qalxdı, onun əziyyəti isə davam etdi; ona içmək üçün tövsiyə olunan mineral su da kömək etmədi. Həkim ona bu təyinatı verəndə dərhal belə düşündü: Bu da əlbəttə ki, heç bir fayda verməyəcək. O vaxtdan bəri bu mənbə və mineral sularına qarşı dözümsüzlük sayısız dəfə təkrarlandı.

Bu hipnotik araşdırmanın terapevtik təsiri dərhal və davamlı idi. O, 8 gün ərzində özünü aclığa məruz qoymadı, əksinə, artıq növbəti gün heç bir xoşagəlməzlik olmadan yeyib içdi. İki ay sonra o, məktubunda belə yazdı: „Çox yaxşı yeyirəm və xeyli artdım. Sudan artıq 40 şüşə içmişəm. Düşünürsünüz, mən bununla davam etməliyəm?“

Mən xanım fon N...i növbəti ilin yazında D... yaxınlığındakı mülkündə yenidən gördüm. Adını o, „Başdakı tufanlar“ zamanı çəkdiyi böyük qızı bu vaxtlar anormal inkişaf mərhələsinə daxil oldu, qıt istedadı ilə uyğunsuzluq təşkil edən hədsiz bir iddialılıq göstərdi, anaya qarşı itaətsiz, hətta zorakı oldu. Mən hələ də ananın etimadını saxlayırdım və gənc qızın vəziyyəti barədə fikrimi bildirmək üçün yanına çağırıldım. Uşaqda baş verən psixi dəyişiklik məndə əlverişsiz təəssürat doğurdu və proqnoz qoyarkən xəstənin bütün ögey qardaş-bacılarının (cənab fon N...in birinci nikahdan olan uşaqlarının) paranoyadan məhv olduqları faktını da nəzərə almalı oldum. Ananın ailəsində də kifayət qədər neyropatik yüklənmə çatışmırdı, hərçənd onun ən yaxın qohumluq dairəsindən heç bir üzv son psixoza düşməmişdi. Tələb etdiyi məlumatı ona heç nə gizlətmədən verdiyim xanım fon N... bu zaman sakit və anlayışla davrandı. Güclənmişdi, çiçək kimi görünürdü, son müalicənin bitməsindən sonra keçən 34 il nisbətən yüksək rifah içində keçmişdi, bu rifahı yalnız boyun qıcolmaları və başqa kiçik əziyyətlər pozmuşdu. Onun vəzifələrinin, göstərdiyi xidmətlərin və mənəvi maraqlarının bütün həcmini yalnız onun evindəki bu çoxgünlük qalmağım zamanı öyrəndim. Orada bir ev həkimi də gördüm ki, xanımdan o qədər də şikayət etməli deyildi; deməli, o, „peşə“si ilə bir qədər barışmışdı.

Qadın o qədər sağlamlaşmış və işgüzar olmuşdu ki, lakin xarakterinin əsas cizgilərində, bütün öyüd-nəsihət xarakterli təlqinlərə baxmayaraq, az dəyişiklik olmuşdu. Mənə elə gəlirdi ki, o, „,‚laqeyd şeylər‘“ kateqoriyasını qəbul etməmişdi, özünü əzablandırmağa meyli müalicə vaxtındakından az qalmırdı. Histerik meyl bu yaxşı dövrdə də sakit durmamışdı, məsələn, son aylarda özündə yaranmış uzun dəmiryolu səfərləri edə bilməməkdən şikayət edirdi və bu maneəni açmağa məcburi tələsik bir cəhd yalnız D...-ə və ətrafına son səfərlərində ona yapışmış müxtəlif kiçik xoşagəlməz təəssüratlar verdi. Lakin hipnozda özünü bölüşməyi xoşlamırdı və artıq o vaxt belə bir ehtimala gəlmişdim ki, o yenidən mənim təsirimdən yayınmaq niyyətindədir və dəmiryolu ləngiməsinin gizli məqsədi Vyanaya yeni bir səfərin qarşısını almaqdan ibarətdir.

Bu günlərdə o, yaddaşında „elə ən mühüm hadisələrdə” boşluqlar olmasından da şikayət etdi; bundan belə nəticə çıxardım ki, 2 il əvvəlki işim kifayət qədər dərindən işləmiş və davamlı təsir göstərmişdi. — Bir gün o məni evdən dəniz körfəzinə qədər uzanan bir xiyabandan keçirəndə, bu xiyabanın tez-tez qurbağalarla dolu olub-olmadığını soruşmağa cəsarət etdim. Cavab olaraq məni cəzalandıran bir baxış dəydi, lakin bunu dəhşət əlamətləri müşayiət etmirdi, sonra isə tamamlayıcı olaraq bu ifadə gəldi: „Amma əslində burada var.” — Dəmiryolu ləngiməsini həll etmək üçün apardığım hipnoz zamanı o, özünün verdiyi cavablardan razı qalmamış görünürdü və indi artıq hipnoza əvvəlki kimi itaət etməyəcəyi qorxusunu bildirdi. Mən onu əksinə inandırmaq qərarına gəldim. Bir kağız parçasına bir neçə söz yazdım, onu ona verdim və dedim: „Bu gün günorta siz mənə yenə dünənki kimi bir stəkan qırmızı şərab süzəcəksiniz. Mən stəkanı ağzıma aparan kimi siz deyəcəksiniz: Ax, xahiş edirəm, mənə də bir stəkan doldurun, mən də şüşəyə əl atanda isə qışqıracaqsınız: Yox, sağ olun, mən elə istəmirəm. Sonra cibinizə əl atıb həmin sözlərin yazıldığı kağızı çıxaracaqsınız.” Bu səhər idi; bir neçə saat sonra kiçik səhnə tam mənim əmr etdiyim kimi və elə təbii bir gedişlə baş verdi ki, orada olan çoxsaylı adamların heç birinin diqqətini çəkmədi. O, məndən şərab istəyəndə açıq-aşkar özü ilə mübarizə aparırdı, çünki o heç vaxt şərab içməzdi, — və içkini aşkar bir rahatlıqla sifarişdən çıxardıqdan sonra cibinə əl atdı, son dediyi sözlərin oxunduğu kağızı çıxardı, başını yellədi və mənə heyrətlə baxdı.

1890-cı ilin mayında baş verən bu ziyarətdən sonra xanım fon N... haqqında xəbərlər tədricən seyrəlməyə başladı. Dolayı yollarla öyrəndim ki, qızının ona saysız-hesabsız ağrılı oyanmalar gətirən narahat vəziyyəti nəhayət onun öz sağlamlığını da sarsıtmışdır. Nəhayət, ondan (1893-cü ilin yayında) qısa bir məktub aldım; məktubda o, məndən xahiş edirdi ki, başqa bir həkimin onu hipnoz etməsinə icazə verim, çünki yenidən əziyyət çəkdiyini və Vyana gələ bilmədiyini bildirirdi. Əvvəlcə bunun üçün niyə mənim icazəmə ehtiyac olduğunu anlamadım; sonra yadıma düşdü ki, 1890-cı ildə onun öz istəyi ilə onu yad hipnozdan qorumuşdum ki, o vaxt ***bergdə (...tal, ... wald) ona simpatiyası olmayan bir həkimin ağrılı məcburiyyəti altında əziyyət çəkdiyi kimi, yenidən təhlükəyə düşməsin. Beləliklə, indi yazılı surətdə öz müstəsna hüququmdan imtina etdim.

Adların dəyəri və mənası haqqında əvvəlcədən ətraflı razılıq olmadan, bir xəstəlik halının histeriyaya və ya digər (saf nevrastenik olmayan) nevrozlara aid edilib-edilməyəcəyinə qərar vermək çətindir və adi hallarda rast gəlinən qarışıq nevrozlar sahəsində hələ də sərhəd daşlarını qoyacaq və xarakteristika üçün əsas olan əlamətləri qabardacaq nizam verici əli gözləyirik. Əgər insan indiyə qədər dar mənada histeriyanı məlum tipik hallarla oxşarlığına görə diaqnoz etməyə öyrəşibsə, onda Frau Emmy v. N... xanımın halına histeriya adını verməyə çətinliklə etiraz edə bilərik. Digər tərəfdən zehni fəaliyyəti tam qorunmuş halda deliriumların və halüsinasiyaların yüngüllüyü, süni somnambulizm zamanı şəxsiyyətin və yaddaşın dəyişməsi, ağrılı ekstremaltdakı anesteziya, anamnezin müəyyən məlumatları, yumurtalıq və s. xəstəliyin və ya ən azı xəstənin histerik təbiəti haqqında heç bir şübhə buraxmır. Bu sualın ümumiyyətlə qaldırıla bilməsi, bu halın xüsusi xarakterindən irəli gəlir ki, bu da ümumi qəbul edilmiş bir qeyd üçün əsas verə bilər. Bizim əvvəldə çap olunmuş «İlkin Məlumat»dan göründüyü kimi, biz histerik simptomları sinir sistemini travma kimi təsir edən oyanmaların nəticələri və qalıqları kimi qəbul edirik. Əgər ilkin oyanma abreaksiya və ya düşüncə işi ilə aradan qaldırılıbsa, belə qalıqlar qalmır. Burada miqdarları (ölçülməyən olsa belə) nəzərə almağı, prosesi elə başa düşməyi artıq rədd etmək olmaz: sinir sisteminə gələn oyanmaların cəmi, xarici fəaliyyətə sərf edilməyən hissəsi daimi simptomlara çevrilir. Biz indi histeriyada «oyanma cəminin» əhəmiyyətli bir hissəsinin təmən fiziki simptomlara çevrildiyini görməyə öyrəşmişik. Bu, histeriyanın uzun müddət psixik xəstəlik kimi qəbul edilməsinə mane olan xüsusiyyətidir.

Psixiki oyanmanın bədəni daimi simptomlara çevrilməsi — histeriyanı xarakterizə edən bu proses — üçün qısalıq naminə «konversiya» terminini seçsək, deyə bilərik ki, Frau Emmy v. N... xanımın halında konversiya miqdarı azdır; ilkin psixiki oyanma əsasən psixiki sahədə qalır və aydındır ki, bu səbəbdən o, digər histerik olmayan nevrozlara bənzəyir. Konversiyasının bütün qıcıq artımını əhatə etdiyi histeriya halları var; belə hallarda histeriyanın bədəni simptomları görünüşcə tamamilə normal şüura nüfuz edir. Lakin daha çox yayılmış olan qismən çevrilmədir; belə ki, travmanı müşayiət edən affektin ən azından bir hissəsi əhval-ruhiyyənin tərkib hissəsi kimi şüurda qalır.

Az çevrilmiş histeriya halımızda psixi simptomları əhval-ruhiyyə dəyişikliyi (təşviş, melankolik depressiya), fobiyalar və abuliya (iradə ləngimələri) kimi qruplaşdırmaq olar. Fransız psixiatr məktəbi tərəfindən sinir degenerasiyasının əlamətləri kimi qəbul edilən psixi pozğunluğun bu son iki növü, bizim halımızda travmatik hadisələrlə kifayət qədər müəyyən edildiyi ortaya çıxır; əksər hallarda travmatik fobiyalar və abuliyalardır, mən bunu ətraflı izah edəcəyəm.

Fobiyalardan bəziləri, doğrudan da, insanın, xüsusən də nevropatın ilkin fobiyalarına uyğun gəlir, ilk növbədə heyvan qorxusu (ilanlar, qurbağalar və üstəlik Mefistofelin özünün ağası olduğunu bəyan etdiyi bütün o zərərvericilər), tufan qorxusu və b. Lakin bu fobiyalar da travmatik yaşantılarla möhkəmlənmişdir: məsələn, qurbağalardan qorxu — erkən gənclikdə bir qardaşının ona ölü qurbağa atması təəssüratı ilə, bundan sonra o, histerik əsmə tutması keçirmişdi; tufan qorxusu — şaqqıltının yaranmasına səbəb olan o qorxu ilə; duman qorxusu — Rügendəki o gəzinti ilə; buna baxmayaraq, bu qrupda əsas rolu psixi stigma kimi götürülən ilkin, belə demək mümkünsə, instinktiv qorxu oynayır.

Digər və daha xüsusi fobiyalar da xüsusi hadisələrlə əsaslandırılır. Gözlənilməz, ani qorxu təəssüratından qorxu, həyatındakı ən dəhşətli təəssüratın nəticəsidir, o, ərinin tam sağlamlıq içində ürək tutmasından vəfat etdiyini gördü. Yad insanlardan qorxu, ümumiyyətlə, insanlardan qorxu, ailəsinin təqiblərinə məruz qaldığı və hər bir yad adamda qohumların agenti görməyə meylli olduğu, yaxud yad adamların onun haqqında şifahi və yazılı yayılan məsələləri bildiyi fikrinin ona yaxın olduğu dövrün qalığı kimi ortaya çıxır. Ağılsız xidmətçi qadının qulaq asan uşağa təsvir etdiyi ailəsindəki bir sıra kədərli hadisələrə və təsvirlərə əsaslanan dəlixanadan və onun sakinlərindən qorxu. Sağlam insanın dəliçiliyə qarşı həqiqi dəhşəti, bir tərəfdən də, hər bir əsəbi insanda olduğu kimi, onda da mövcud olan, özünün də dəliçiliyə düşəcəyinə dair narahatlıq. Onun arxasında birinin dayandığına dair belə xüsusi bir təşviş, gəncliyindən və sonrakı dövrdən olan bir neçə dəhşətli təəssüratla motivləşdirilir. Onun üçün xüsusilə xoşagəlməz olan, cinsi həvəslə əlaqəli olduğu üçün xoşagəlməz olan oteldəki hadisədən sonra, yad bir şəxsin gizlicə yaxınlaşmasına qarşı qorxu xüsusilə önə çıxarılır; nəhayət, neyropatlara çox vaxt xas olan, diri-diri dəfn edilmə qorxusu, cəsədini apardıqları zaman ərinin ölmədiyinə inamda tam izahını tapır, bu inamda isə qabiliyyətsizlik belə təsirli şəkildə özünü göstərir, sevilən varlıqla birdən kəsilən birliyə uyğunlaşa bilməmə. Əlavə olaraq düşünürəm ki, bütün bu psixi məqamlar yalnız fobiyaların seçimini, lakin davamını izah edə bilməz. Sonuncu üçün mən bir nevroz amili gətirməliyəm, yəni Xəstənin illərdir cinsi oruc tutması faktını, yəni təşviş meylinin ən çox rast gəlinən səbəblərindən birini təşkil edən halı nəzərə almaq lazımdır.

Xəstəmizdə mövcud olan abuliya (iradə ləngimələri, qabiliyyətsizliklər) fobiyalardan da az dərəcədə ümumi performans qabiliyyətinin məhdudlaşması nəticəsində psixik stigmaların qəbuluna imkan verir. Əksinə, hadisənin hipnotik analizi aydın göstərir ki, abuliya burada əsasən eyni olan ikiqat psixik mexanizm tərəfindən şərtlənir. Abuliya ya sadəcə fobiyanın nəticəsidir, yəni fobiyanın gözləntiyə deyil, öz hərəkətə (çıxmaq, insanlarla görüşmək; digər hal, yəni birinin gizlənməsi və s.) bağlandığı bütün hallarda, və iradə ləngiməsinin səbəbi hərəkətin nəticəsi ilə əlaqəli qorxudur. Bu növ abuliyanı uyğun fobiyalarla yanaşı xüsusi simptomlar kimi qeyd etmək yanlış olar, yalnız belə bir fobiyanın çox yüksək dərəcədə olmadıqda abuliya gətirmədən mövcud ola biləcəyini qəbul etmək lazımdır. Abuliyanın digər növü, yeni assosiasiyaların, xüsusilə uyğun olmayanların bağlanmasına qarşı çıxan, emosional vurğulu həll olunmamış assosiasiyaların mövcudluğuna əsaslanır. Belə bir abuliyanın ən parlaq nümunəsi xəstəmizin anoreksiyasıdır. O, yalnız az yeyir, çünki dadı xoşuna gəlmir və yeməkdən dad ala bilmir, çünki yemək aktı uşaqlıqdan iyrənc xatirələrlə əlaqəlidir və bu xatirələrin emosional yükü hələ azalmayıb. Lakin eyni anda iyrənclik və həzz ilə yemək mümkün deyil. Yeməklərdə köhnədən qalan iyrəncliyin azalmamasının səbəbi, hər dəfə reaksiya ilə ondan qurtulmaq əvəzinə iyrəncliyi boğmağa məcbur olmasıdır; uşaq ikən cəzadan qorxduğu üçün soyuq yeməyi iyrəncliklə yeməyə məcbur edilirdi, böyük yaşlarda isə qardaşlara olan ehtiram, ortaq yeməklərdə təbəddülat etdiyi emosiyaları ifadə etməsinə mane olurdu.

Burada, bəlkə də, histerik ifliclərin psixoloji izahını verməyə çalışdığım kiçik bir işi xatırlatmaq istəyirəm. Orada belə bir fərziyyəyə gəlmişdim ki, bu ifliclərin səbəbi hər hansı bir ətrafların təsəvvür dairəsinin yeni assosiasiyalar üçün əlçatmaz olmasındadır: bu assosiativ əlçatmazlığın özü isə ondan irəli gəlir ki, iflic olmuş üzvün təsəvvürü tamamlanmamış affektlə yüklü travma xatirəsinə daxil edilmişdir. Adi həyatın nümunələrindən göstərdim ki, bir təsəvvürün tamamlanmamış affektlə belə yüklənməsi hər dəfə müəyyən dərəcədə assosiativ əlçatmazlığı, yeni yüklənmələrlə uyğunsuzluğu özü ilə gətirir. İndiyə qədər isə motor iflici halı üçün o zamankı fərziyyələrimi hipnotik analiz vasitəsilə sübut etmək mənə nəsib olmamışdır, lakin xanım R. fon N.-in anoreksiyasına istinad edə bilərəm ki, bu mexanizm müəyyən abuliyalar üçün doğrudur; abuliyalar isə fransız ifadəsi ilə desək, çox ixtisaslaşmış, "sistemləşdirilmiş" psixi ifliclərdən başqa bir şey deyildir. Xanım fon N.-də psixi vəziyyəti əsaslı surətdə səciyyələndirmək olar, əgər iki şeyi xüsusi vurğulasaq: 1. Onda travmatik yaşantıların ağrılı affektləri tamamlanmamış qalmışdır, məsələn, kefsizlik, ağrı (ərinin ölümü üzündən), kin (təqiblər üzündən), iyrənc (məcburi yeməklər üzündən), təşviş (bir çox qorxunc yaşantılar üzündən) və s., və 2. onda canlı bir xatirə fəaliyyəti mövcuddur ki, o, bəzən özbaşına, bəzən də indiki vaxtın oyadan qıcıqları ilə (məsələn, San-Dominqo inqilabı xəbəri ilə) travmaları onları müşayiət edən affektlərlə birlikdə hissə-hissə aktual şüura çağırır. Mənim terapiyam bu xatirə fəaliyyətinin gedişinə qoşulur və günbəgün günün səthə çıxardığını həll etməyə və tamamlamağa çalışırdı, ta ki xəstələndirici xatirələrin əldə edilə bilən ehtiyatı tükənmiş görünənə qədər. Histerik paroksizmlərdə ümumi tapıntı hesab etdiyim bu iki psixi xüsusiyyətə bir neçə mühüm mülahizə əlavə etmək olardı ki, onları da təxirə salmaq istəyirəm... Bütün bədən simptomları üçün eyni törəməni vermək mümkün deyildir; əksinə, burada kifayət etməyən haldan belə öyrənilir ki, histeriyanın bədən simptomları müxtəlif yollarla meydana gəlir. Əvvəlcə ağrıları bədən simptomlarına aid etməyə icazə verirəm. Gördüyüm qədərilə, ağrıların bir hissəsi şübhəsiz orqanik cəhətdən şərtlənmişdi — əzələlərdə, vətərlərdə və fastsiyalarda olan o yüngül (revmatik) dəyişikliklərlə ki, onlar əsəbi adama sağlam adamdan qat-qat çox ağrı verir; ağrıların digər hissəsi isə çox güman ki, ağrı xatirəsi, xəstənin həyatında bu qədər yer tutmuş həyəcan və xəstə baxımı dövrlərinin xatirə simvolu idi. Bu ağrılar da əvvəlcə orqanik cəhətdən haqlı olmuş ola bilərdi, lakin o vaxtdan bəri nevrozun məqsədləri üçün emal edilmişdi. Xanım fon N.-də ağrılar haqqında bu ifadələrimi başqa yerlərdə əldə etdiyim təcrübələrə əsaslandırıram ki, onları bu işin sonrakı yerində bildirəcəyəm; xəstənin özündən isə elə bu məsələ barədə az aydınlıq əldə etmək olardı.²⁹³⁰

Xanım fon N...-in nümayiş etdirdiyi diqqəti cəlbedən hərəkət təzahürlərinin bir qismi sadəcə olaraq ruhi təhrikin ifadəsi idi və bu mənada asanlıqla tanınırdı: əllərin açılmış və bükülmüş barmaqlarla irəli uzadılması qorxu ifadəsi kimi, üz cizgilərinin oyunu və sairə. Doğrudur, bu, ruhi təhrikin bu qadının adi mimikasına, tərbiyəsinə və irqinə uyğun gələndən daha canlı və daha az ləngimiş ifadəsi idi; o, histerik vəziyyətdə olmadıqda ifadə hərəkətlərində təmkinli, demək olar ki, sərt idi. Onun hərəkət simptomlarının başqa bir qismi, özünün dediyinə görə, ağrıları ilə birbaşa əlaqədə idi; o, qışqırmamaq üçün barmaqları ilə narahat-narahat oynayırdı (1888) ya da əllərini bir-birinə sürtürdü (1889), və bu əsaslandırma ifadə hərəkətinin izahı üçün Darvinin prinsiplərindən birini, onun məsələn, itlərin quyruq bulamasını izah etdiyi „oyanmanın yönəldilməsi“ prinsipini canlı şəkildə xatırladır. Ağrılı qıcıqlar zamanı qışqırmağın başqa cür hərəki innervasiya ilə əvəz edilməsini, yeri gəlmişkən, hamımız tətbiq edirik. Diş həkimində başını və ağzını sakit saxlamağı və əllərini araya soxmamağı qərara alan adam heç olmasa ayaqları ilə döyür.

Konversiyanın daha mürəkkəb bir üsulunu xanım v. N...-də tikəbənzər hərəkətlər, dil şaqqıldatma və kəkələmə, qarışıqlıq tutmasında onun adını — „Emmy“ — çağırması, mürəkkəb qoruyucu düstur — „Sakit olun — danışın“ — üzə çıxarır. Öz şüurunda depressiya, təşvişli gözləmə cizgisi az qala heç vaxt əskik olmayan nevrotik şəxs bu cür zidd təsəvvürlərdən daha çoxunu yaradır, ya da onları daha asan qavrayır, onlar ona daha mənalı da görünür. Xəstəmizin içində olduğu tükənmə halında isə əvvəllər rədd edilmiş zidd təsəvvür daha güclü olduğunu göstərir; məhz o, obyektivləşir və indi xəstənin dəhşətinə qorxulan səsi həqiqətən doğurur. Bütün bu gedişatı izah etmək üçün hələ belə güman edirəm ki, tükənmə qisməndir, Janet və onun ardıcıllarının terminləri ilə desək, yalnız xəstənin ilkin Məninə aiddir, nəticədə zidd təsəvvürün də zəifləməsi baş vermir.

Bundan başqa, güman edirəm ki, iradəyə zidd olaraq çıxarılan səsə düşən dəhşət elə o andır ki, onu travmatik cəhətdən təsirli edir və bu səsin özünü bütün səhnənin bədəni yaddaş simptomu kimi fiksə edir. Bəli, hesab edirəm ki, bir neçə spazmatik şəkildə çıxarılan, fasilələrlə bir-birindən ayrılan və ən çox şaqqıltıya bənzəyən səslərdən ibarət olan bu tik özünün xarakterində onun yaranmasına borclu olduğu prosesin izini daşıyır. Görünür ki, niyyətlə əks-təsəvvür, yəni „əks-iradə“ arasında bir mübarizə baş vermişdir; bu mübarizə tikə kəsik xarakter vermiş və əks-təsəvvürü dil əzələlərinin qeyri-adi innervasiya yollarına məhdudlaşdırmışdır.

Əsas etibarilə oxşar bir səbəbdən spastik nitq ləngiməsi, xarakterik ləngəlləmə qalıb, yalnız bu dəfə son innervasiyanın nəticəsi olan qışqırma deyil, əksinə innervasiya prosesinin özü, nitq orqanlarının kramp xarakterli ləngiməsinə cəhd hadisənin yaddaş üçün simvolu kimi yüksəldilmişdir.

Yaranma tarixçəsinə görə bir-birinə yaxın olan hər iki simptom, şalqıltı və ləngəlləmə, bundan sonra da assosiasiya olunmuş və oxşar bir səbəblə təkrarlanma nəticəsində daimi simptomlara çevrilmişdir. Sonra isə onlar daha geniş istifadəyə verildi. Şiddətli qorxu ilə yaranan bu simptomlar, bundan sonra (V halında göstərəcəyim tək-simptomlu histeriya mexanizminə görə) hər bir qorxuya əlavə olundu, hətta həmin qorxu ziddiyyətli təsəvvürün obyektivləşməsinə səbəb ola bilməsə belə.

Onlar nəhayət o qədər çox travma ilə bağlı idi, yaddaşda təkrar olunmağa o qədər haqlı idilər ki, heç bir əlavə səbəb olmadan mənasız bir tikin xarakteri ilə daim danışığı kəsirdilər. Lakin hipnotik analiz sonra göstərə bildi ki, bu zahiri tikin arxasında nə qədər məna gizlənir və əgər Breuer üsulu burada hər iki simptomu bir zərbə ilə tamamilə yox etməyə müvəffəq olmadısa, bu ona görə idi ki, katarsis yalnız üç əsas travmaya yayılmış, ikinci dərəcəli assosiasiyalı olanlara isə yayılmamışdı!.³¹

«Emmy» adının çaşqınlıq tutmalarında çağırılması, histerik tutma qaydalarına görə, histerik tutma zamanı ən çox rast gəlinən vəziyyətlərdən biri kimi görünür. Belə paresteziyaların mərkəzlərinin harada yerləşdiyini biz həqiqətən bilmirik, lakin məlumdur ki, belə paresteziyalar qismən epilepsiyanı başladır və Şarkonun sensor epilepsiyasını təşkil edir. Barmaqların hərəkəti üçün isə median yarıq yaxınlığındakı simmetrik qabıq sahələri cavabdeh tutulmalı idi. Lakin vəziyyət fərqli cür aydınlaşdı. Qızla daha yaxşı tanış olduqdan sonra, bir dəfə ona birbaşa bu cür tutmalar zamanı ağlına hansı fikirlərin gəldiyini soruşdum; utancaq olmamalı idi, o, hər iki hadisə üçün izahat verə bilməli idi. Xəstə utancından qızardı və nəhayət, hipnozsuz olaraq, aşağıdakı izahatları verməyə razı oldu; bunların reallıqla əlaqəsi hazırda olan yoldaşı tərəfindən tam məzmunda təsdiqlənmişdir. O, qanaxmanın (menstruasiya) başlanğıcından etibarən illər boyu gənclərdə baş verən baş ağrılarından əziyyət çəkmişdi, bu ağrılar ona hər hansı davamlı məşğuliyyəti qadağan edir və təhsilini yarımçıq qoyurdu. Nəhayət, bu maneədən azad olaraq, iddialı və bir qədər sadəlövh uşaq bacılarını və həmyaşıdlarını yenidən çatmaq üçün öz üzərində güclü işləməyə qərar verdi. Bu zaman o, hər bir həddi aşaraq çox çalışırdı və belə bir səy adətən güclərini artıq qiymətləndirdiyinə görə yaranan ümidsizlik partlayışı ilə nəticələnirdi. Təbii ki, o, fiziki cəhətdən də digər qızlarla müqayisə edir və özündə fiziki bir qüsür aşkarlayanda bədbəxt olurdu. Onun (tam aydın) çənənin irəli çıxması onu incitməyə başladı və o, yuxarı dodağını irəli çıxan dişlərinin üstündən aşağı çəkməklə dörddə bir saat boyunca məşq edərək bunu düzəltmək fikrinə düşdü. Bu uşaqcıl səylərin nəticəsizliyi bir dəfə ümidsizlik partlayışına gətirib çıxardı və bundan sonra yanaqdan aşağıya doğru çəkilmə və batma hissi tutmaların bir növünün məzmunu kimi mövcud oldu. — Digər tutmaların, ayaq barmaqlarının gerilməsi və ayaq barmaqlarının narahatlığı motor simptomu ilə müəyyən edilməsi də bir o qədər aydın idi. Mənə bildirilmişdi ki, belə ilk tutma İshldəki Şafberq dağında edilən bir dağ yürüşü partiyasından sonra baş vermişdi və yaxınları təbii ki, onu həddindən artıq yorğunluqla əlaqələndirməyə meylli idilər. Lakin qız aşağıdakıları danışdı: Qardaş-bacılar arasında bir-birinin (inkarolunmaz) böyük ayaqlarına diqqət çəkmək üçün edilən qarşılıqlı təxribatlar sevimli mövzu idi. Uzun müddətdir bu gözəllik qüsurundan əziyyət çəkən xəstəmiz, ayağını ən dar çəkmələrə salmağa çalışdı, lakin diqqətli ata buna icazə vermədi və onun yalnız rahat ayaqqabı geyinməsinə qulluq etdi. O, bu qərardan razı deyildi, daim bunun haqqında düşünür və ayaq barmaqları ilə ayaqqabının içində oynamağa, necə ki ayaqqabının çox böyük olub-olmadığını ölçmək istədikdə, nə qədər kiçik ayaqqabıya dözə biləcəyinizi və s. müəyyən etmək lazımdır, öyrəşmişdi. Şafberq dağına edilən və onun heç də yorucu olmadığını düşündüyü dağ yürüşü zamanı, təbii ki, yenidən qısaltdılmış ətəklərlə ayaqqabı haqqında düşünmək üçün fürsət yarandı. Onun bacılarından biri yolda ona dedi: «Bu gün xüsusilə böyük ayaqqabılar geyinmisən.» O, barmaqları ilə oynamağa çalışdı; ona elə gəldi ki, belə də idi. Bədbəxt dərəcədə böyük ayaqlar haqqındakı həyəcan onu artıq tərk etmədi, və evə gəldiklərində, qızın müalicəsi zamanı çarəsizlikdən təkrarlanan və mürəkkəb bir düşüncə axını ilə tutmanın məzmunu ilə əlaqələndirilmiş olan və xəstənin bu tutmaya qarşı qoruyucu düsturu təxminən uyğun gələn ilk hücum başladı. Bu çağırış, ehtimal ki, mənasının daha sərbəst istifadəsi ilə tikə (tick) çevrilmək üçün də uyğunluğa malik idi, mürəkkəb qoruyucu düstur «Mənə toxunmayın və s.» artıq bu tətbiqə nail olmuşdu, lakin hipnotik terapiya hər iki halda bu simptomların daha da inkişafını dayandırdı. Tamamilə yeni yaranmış «Emmy» çağırışını mən hələ də öz ana torpağında, yəni çaşqınlıq tutmasında, məhdud şəkildə tapdım.

Bu motor simptomlar — şaqqıldatma qarşıtlıq təsəvvürünün obyektivləşməsi kimi, kəkələmə „psixi oyanmanın sadəcə motorikaya konversiyası“ kimi, „Emmy“ nidası və daha uzun düstur isə histerik paroksizmdə xəstənin öz iradəsindən kənar hərəkəti nəticəsində qoruyucu qurğular kimi meydana gəlmiş olsun — hamısında ortaq bir cəhət var: onlar ilkin və ya davamlı surətdə aşkar edilə bilən bir əlaqədə travmalarla durur və yaddaş fəaliyyətində həmin travmaların simvolları kimi çıxış edir.

Xəstələrin digər bədəni simptomları heç də histerik xarakter daşımır; məsələn, boyun qıcolmaları ki, mən onları dəyişdirilmiş miqrenlər kimi başa düşürəm və bunlar özlüyündə əslində nevrozlara deyil, orqanik təsirlərə aid edilməlidir. Lakin onlara müntəzəm olaraq histerik simptomlar bağlanır; xanım fon N...də boyun qıcolmaları histerik tutmalar üçün istifadə olunur, halbuki o, histerik tutmanın tipik təzahür formalarına malik deyildi.

Mən xanım v. N.-nin psixi vəziyyətinin xarakterikasını tamamlayaraq, onun şüurunda aşkar edilə bilən xəstəlik dəyişikliklərinə müraciət etmək istəyirəm. Mənim qeyd etdiyim kimi, burada davamlı deyil, hücum xarakterli simptomlardan söhbət gedir; üstəlik, əlavə edirəm ki, bu etirafdan sonra birinci növ hücumlar dayandı, ikinci növ hücumlar isə ayaq narahatlığı ilə davam etdi. Deməli, hələ də etiraf edilməmiş bir hissə qalmış olmalıdır.

Sonrakı qeyd: Mən sonralar bunu da öyrəndim. Axmaq qız Yarumun gözəlləşdirilməsi üzərində o qədər həvəslə çalışırdı, çünki o — bir gənc əmioğlusuna xoş gəlmək istəyirdi.

Boyun spazmları vasitəsilə olduğu kimi, mövcud vəziyyətin ağrılı təəssüratları da (sonrakı hissəyə baxın) onu vəziyyətə salır, bu vəziyyətdə... bağlılıq və ya yuxularından birinə güclü uyğunluqlar nəticəsində onu delirium vəziyyətinə salır; bu vəziyyətdə — mənim apardığım az sayda müşahidəyə əsasən, başqa heç nə deyə bilmərəm — yuxuda olduğu kimi şüurun oxşar məhdudlaşdırılması, oxşar assosiasiya məcburiyyəti hökm sürür, hallüsinasiyalar və illüziyalar son dərəcə asanlaşır və axmaq və ya birbaşa məntiqsiz nəticələr çıxarıla bilər. Bu vəziyyət, ruhi təşvişə bənzəyir və ehtimal ki, onun tutmasını təmsil edir, məsələn, tutma ekvivalenti kimi qəbul edilən kəskin bir hadisə, ki, buna 'hallüsinativ qarışıqlıq' adı verilərdi. Tipik histerik tutma ilə daha bir oxşarlıq ondadır ki, adətən köhnə travmatik xatirələrin bir hissəsi deliriumun əsası kimi aşkar edilə bilər. Normal vəziyyətdən bu deliriuma keçid çox vaxt tamamilə nəzərə çarpmadan baş verir; bir an əvvəl o, hələ tamamilə düzgün şəkildə az emosional şeylər haqqında danışmışdı və söhbətin davamında, onu ağrılı təsəvvürlərə aparan söhbətdə, onun artmış jestlərindən, formulalarının ortaya çıxmasından və s.-dən onun deliriumda olduğunu qeyd edirəm. Müalicənin əvvəlində delirium bütün gün boyu davam edirdi, belə ki, ayrı-ayrı simptomların — jestlər kimi — yalnız psixi vəziyyətə aid tutma simptomları olub-olmadığını, yoxsa şalqıltı və ləngəlləmə kimi həqiqi davamlı simptomlara çevrilib-cəvrilmədiyini dəqiqliklə müəyyən etmək çətin idi. Çox vaxt yalnız sonradan deliriumda, hansının isə normal vəziyyətdə baş verdiyini ayırd etmək mümkün olurdu. Hər iki vəziyyət yaddaşla ayrılmışdı və o, sonra deliriumun normal vəziyyətdə aparılan söhbətə hansı şeyləri əlavə etdiyini eşidəndə son dərəcə təəccüblənirdi. Onunla apardığım ilk söhbət, bu iki vəziyyətin bir-birindən xəbərsiz olaraq necə bir-birinin içindən keçdiyinə dair ən qəribə nümunə idi. Yalnız bir dəfə, bu psixi dalğalanma zamanı, mövcud vəziyyəti izləyən normal şüurun təsirlənməsi baş verdi, o, mənə deliriumdan gələn cavabı verdi, keçən əsrdən olan bir qadın olduğunu.

Bu deliryumun xanım fon N...da təhlili az-çox yekunlaşdırıcı olmuşdur, əsasən ona görə ki, onun vəziyyəti tezliklə elə yaxşılaşdı ki, deliryumlar normal həyatdan kəskin şəkildə ayrıldı və boyun qıcolmaları dövrləri ilə məhdudlaşdı. Buna görə də xəstənin üçüncü psixi vəziyyətdə, süni somnambulizm vəziyyətində davranışı barədə daha çox təcrübə topladım. O, öz normal vəziyyətində deliryumlarında və somnambulizmdə psixi olaraq nə yaşadığını bilmədiyi halda, somnambulizmdə hər üç vəziyyətin xatirələrinə sahib idi, burada əslində ən normal idi. Somnambul olaraq mənə qarşı adi həyatının ən yaxşı saatlarındakından qat-qat az ehtiyatlı olduğunu, yəni somnambul olaraq mənə ailəsi və sairə barədə məlumat verdiyini, halbuki başqa vaxtlar mənə sanki yad bir adam kimi yanaşdığını nəzərə almasam, bundan əlavə, somnambullara xas olan tam suqestiyaya meylliliyi göstərdiyini də nəzərə almasam, əslində deməliyəm ki, o, somnambul olaraq tamamilə normal bir vəziyyətdə idi. Müşahidə etmək maraqlı idi ki, bu somnambulizm digər tərəfdən fövqəlnormal heç bir cizgi göstərmirdi, normal şüur vəziyyətinə aid etdiyimiz bütün psixi qüsurlarla malik idi. Somnambul yaddaşının davranışını aşağıdakı nümunələr izah edə bilər. Bir dəfə söhbət əsnasında sanatoriyanın dəhlizini bəzəyən gözəl bir dibçək bitkisinə heyranlığını mənə bildirdi. „Amma onun adı nədir ki, cənab doktor? Bilmirsiniz? Alman və latın adlarını bilirdim və hər ikisini unutmuşam.“ O, bitkilərin əla bilicisi idi, mən isə bu münasibətlə öz botanik cahilliyimi etiraf etdim. Bir neçə dəqiqə sonra hipnozda ondan soruşuram: „İndi pilləkən qəfəsindəki bitkinin adını bilirsinizmi?“ Cavab heç bir düşünmədən belə olur: Alman adı ilə ona Türkenlilie (türk zanbağı) deyilir, latın adını həqiqətən unutmuşam. Başqa bir dəfə o, özünü yaxşı hiss etdiyi halda mənə Romadakı katakombalara bir ziyarətindən danışır və təsvirin iki terminini xatırlaya bilmir, bu barədə mən də ona kömək edə bilmirəm. Dərhal sonra hipnozda ondan hansı sözləri nəzərdə tutduğunu soruşuram. Hipnozda da bunu bilmir. Sonra deyirəm: Daha düşünməyin, sabah saat 5 ilə 6 arasında bağda, saat 6-ya yaxın, birdən yadınıza düşəcəklər.

Növbəti axşam katakombalara o qədər də yad olmayan bir söhbət əsnasında o, birdən qışqırır: Kripta, cənab doktor, və Kolumbarium. — Ah, bunlar dünən 6* tapa bilmədiyiniz sözlərdir. Bəs bunlar yadınıza nə vaxt düşdü? — Bu gün günortadan sonra bağda, yuxarı qalxmazdan az əvvəl. — Gördüm ki, o, bu yolla mənə göstərmək istəyirdi ki, göstərilən vaxta dəqiq riayət edib, çünki bağdan saat 6 radələrində çıxmağa adət etmişdi. Deməli, o, somnambulizmdə də biliyinin bütün həcminə sərəncam vermirdi, onun üçün də hələ aktual və potensial bir şüur var idi. Tez-tez belə də olurdu ki, o, somnambulizmdə mənim «Bu və ya digər hadisə haradan qaynaqlanır?» sualıma qaşlarını çatır və bir fasilədən sonra yavaş səslə cavab verirdi: Bunu bilmirəm. Onda mən «Bir düşünün, bunu elə indi öyrənəcəksiniz» deməyi vərdiş etmişdim və o, bir az fikirləşdikdən sonra mənə istənilən məlumatı verə bilirdi. Amma elə də olurdu ki, onun ağlına heç nə gəlmirdi və mən ona tapşırığı sabaha qədər yadda saxlamağı buraxmalı olurdum, bu da hər dəfə baş tuturdu. Adi həyatda hər hansı yalandan ən incə şəkildə qaçan qadın hipnozda da heç vaxt yalan danışmırdı, lakin elə olurdu ki, o, natamam məlumat verir, hesabatın bir hissəsini saxlayırdı, ta ki mən ikinci dəfə tamamlanmanı zorla alana qədər. Səhifə 66-da verilən nümunədə olduğu kimi, çox vaxt ona mövzunu təlqin edən ikrah hissi idi ki, somnambulizmdə də onun ağzını bağlayırdı. Lakin bu məhdudlaşdırma cizgilərinə baxmayaraq, onun somnambulizmdəki psixi davranışının bağışladığı təəssürat bütövlükdə onun mənəvi qüvvəsinin ləngiməsiz açılması və xatirə xəzinəsinə tam sərəncam verməsi təəssüratı idi.

Somnambulizm halında onun inkarolunmaz dərəcədə böyük təlqinə məruz qalma qabiliyyəti, lakin xəstəliyə xas müqavimətsizlikdən olduqca uzaq idi. Ümumilikdə, deməliyəm ki, mən ona, psixi mexanizmə belə dərin nüfuz etdiyim halda, mənə böyük etimadla və tam ayıq başla qulaq asan hər bir şəxsə qarşı gözlədiyim qədər təsir bağışlamadım; yalnız Xanım v. N... özünün sözdə normal vəziyyətində belə əlverişli bir psixi vəziyyət təqdim edə bilməzdi. Heyvan qorxusu mövzusunda olduğu kimi, onu inandırmaq üçün əsaslar təqdim etmək mümkün olmadıqda və ya simptomun psixi yaranma tarixçəsinə toxunmadan, avtoritar təlqinlərlə təsir etmək istədiyim yerlərdə, hər dəfə somnambulun üzündə gərgin və narazı ifadəni müşahidə edirdim; və mən sonra sonda soruşduqda:

Elə isə, siz hələ də bu heyvandan qorxacaqsınız? — cavab bu idi: Xeyr, — çünki siz bunu tələb edirsiniz. Lakin yalnız mənə itaətinizə arxalana bilən belə bir vəd əslində.

Mənimə yalnız onun mənə itaətinə əsaslanan belə bir vədin əslində heç vaxt uğuru olmamışdır; ona verdiyim çoxsaylı ümumi öyüd-nəsihətlər də eyni dərəcədə uğursuz olmuşdur, halbuki mən onlar əvəzinə eyni dərəcədə sadəcə “Salamət olun” təlqinini təkrarlaya bilərdim.

Eyni şəxs, xəstəlik əlamətlərini təlqinə qarşı bu qədər inadla qoruyub saxlayır və onları yalnız psixi təhlil və ya inandırma qarşısında buraxırdı; digər tərəfdən isə, xəstəliyi ilə əlaqəsi olmayan, əhəmiyyətsiz təlqinlər məsələsində ən yaxşı xəstəxana mediumu kimi itaətkar idi. Mən belə hipnozdan sonrakı itaət nümunələrini xəstəlik tarixçəsində bildirmişəm. Bu davranışda bir ziddiyyət görmürəm. Güclü təsəvvürün hüququ burada da özünü göstərməli idi. Patoloji “sabit fikir” mexanizminə nəzər saldıqda, onun o qədər çox və intensiv təsir göstərən təcrübələrlə əsaslandırılıb dəstəkləndiyini görürük ki, müəyyən bir qüvvə ilə təchiz edilmiş, təlqin edilmiş əks təsəvvürə uğurla qarşı durmağa qadir olması heç də təəccüblü deyil. Yalnız həqiqətən patoloji bir beyində intensiv psixi proseslərin bu qədər haqlı nəticələrini təlqinlə uçurmaq mümkün olardı.³²

Somnambulizmdə burada terapiyanın hansı üsulla həyata keçirildiyi xəstəlik tarixçəsindən kifayət qədər aydın görünür. Hipnotik psixoterapiyada adət olduğu kimi, mövcud xəstəlikli təsəvvürlərlə təsdiq, qadağa, hər cür əks-təsəvvürlərin tətbiqi yolu ilə mübarizə aparırdım, lakin bununla kifayətlənmədim, əksinə, ayrı-ayrı təsəvvürlərin yaranma tarixçəsinin arxasınca getdim... ən uzun müddət belə olmuşdu. Sabah səhər saat onlarda çətir orada əlində qırılacaq və siz evə çətirsiz getməli olacaqsınız, bundan sonra artıq çətirə ehtiyacınız olmayacaq." Bilmirəm, hansı axmaqlıqla çətirə bir təlqin yönəltdim; sonradan utanırdım və ağlıma gəlməzdi ki, mənim ağıllı xəstəm — həkim olan və hipnozlarda iştirak edən atamdan məni xilas etməyi öz üzərinə götürəcək. Ertəsi gün ata mənə danışdı: „Bilirsinizmi, dünən nə etdi? Ringştrassedə gəzintiyə çıxmışıq; birdən qız şıltaqcasına şən olur və — küçənin ortasında — oxumağa başlayır: Ein freies Leben führen wir, bununla da çətirə səkiyə taxt vurur və çətri qırır." O, təbii ki, özünün bu qədər zarafatla mənasız bir təlqini parlaq şəkildə uğurlu bir təlqinə çevirdiyindən heç xəbərdar deyildi. Onun vəziyyəti hipnozda təsdiq, əmr və müalicədən heç yaxşılaşmadıqda, mən psixi analizə müraciət etdim və xəstəliyin baş qaldırmasından əvvəl hansı emosional hərəkətin gəldiyini bilmək istədim. O, indi (hipnozda, lakin heç bir oyanma olmadan) danışdı ki, qısa müddət əvvəl gənc bir qohumu ölmüşdü, uzun illərdir özünü onun nişanlısı hesab edirdi. Lakin bu məlumat onun vəziyyətində heç nəyi dəyişmədi; növbəti hipnozda ona dedim ki, tamamilə əminəm, əmioğlunun ölümünün onun vəziyyəti ilə heç bir əlaqəsi yoxdur, başqa bir şey baş vermişdir ki, onu qeyd etməmişdir. Onda qız tək bir işarəyə özünü buraxdı, lakin bir söz deyən kimi susdu və arxasında oturan qoca ata acı-acı hönkür-hönkür ağlamağa başladı. Mən təbii ki, xəstənin üstünə daha getmədim, amma bir də onu görmədim.

Simptomlar sonra, xəstəlikli fikirlərin üzərində qurulduğu önşərtlərlə mübarizə apara bilmək üçün. Bu analizlər zamanı müntəzəm olaraq belə olurdu ki, xəstə ən şiddətli oyanma əlamətləri altında elə şeylərdən danışırdı ki, onların affekti indiyədək yalnız kövrək duyğunun ifadəsi kimi axın tapmışdı. Hər dəfəki müalicəvi nəticənin nə qədəri bu statu nascendi-də yolla təlqinə, nə qədəri affektin abreaksiya yolu ilə həllinə aid idi, deyə bilmərəm, çünki hər iki müalicəvi amili birlikdə təsir etdirmişəm. Deməli, bu hal katartik metodun müalicəvi təsir gücünə malik olduğunu ciddi surətdə sübut etmək üçün yararlı deyil, lakin yenə deməliyəm ki, yalnız psixi analizi apardığım o xəstəlik simptomları həqiqətən də uzun müddət üçün aradan qaldırılmışdır.

Terapevtik uğur ümumilikdə kifayət qədər böyük idi, lakin davamlı deyildi; xəstələrin onlara toxunan yeni travmalar altında oxşar şəkildə xəstələnməyə uyğunluğu aradan qaldırılmamışdı. Belə bir histeriyanın tam müalicəsini həyata keçirmək istəyən şəxs, fenomenlər arasındakı əlaqə haqqında o vaxt mənim cəhd etdiyimdən daha ətraflı hesabat verməli idi. Frau v. N... şübhəsiz ki, neyropatik irsi yüklü bir şəxs idi. Belə bir predispozisiya olmadan, ehtimal ki, heç bir histeriya əldə edilmir. Lakin predispozisiya tək başına da histeriya yaratmır, buna səbəblər lazımdır və mənim iddia etdiyim kimi, adekvat səbəblər, yəni müəyyən təbiətdə olan etiologiya lazımdır. Əvvəllər qeyd etmişdim ki, Frau v. N... çoxlu travmatik hadisələrin təsirini saxlamış görünürdü və canlı bir xatırlama fəaliyyəti tez-tez bu və ya digər travmanı psixi səthə çıxarırdı. Artıq bu duyğuların Frau v. N... tərəfindən saxlanılmasının səbəbini açıqlamağa cəsarət etmək istəyirəm. Lakin bu, onun irsi qabiliyyəti ilə əlaqədardır. Onun hisləri bir tərəfdən çox şiddətli idi, o, güclü təbiətli, ehtirasın ən yüksək dərəcədə ifadəsinə qadir olan bir qadın idi; digər tərəfdən, ərinin ölümündən sonra tam ruhi təcrid içində yaşayırdı, qohumların təqibləri nəticəsində dostlara qarşı şübhəli və qısqanc bir vəziyyətə gətirilmiş, heç kimin onun hərəkətlərinə həddindən artıq təsir göstərməməsinə nəzarət edən. Onların çevresi - Vəzifələr. Böyük idi və ona yüklənmiş bütün psixi işi, dostu və ya etibarlı adamı olmadan, ailəsindən demək olar ki, təcrid olunmuş şəkildə və vicdanlılığı, özünü əzablandırmağa meylliliyi, çox vaxt qadın kimi təbii çarəsizliyi tərəfindən ona yüklənən çətinliklər şəraitində təkbaşına yerinə yetirirdi. Qısası, böyük oyanma miqdarlarının öz-özlüyündə saxlanması mexanizmi burada inkar edilməz. O, qismən həyatının şəraitinə, qismən də onun təbii meylinə əsaslanır; onun çəkinməsi... B., bir az özü haqqında bildirmək Onun haqqında məlumat verməyə olan istəyi o qədər böyük idi ki, 1891-ci ildə təəccüblə müşahidə etdiyim kimi, evinə gündəlik gələn qonaqlardan heç biri onu xəstə, məni isə onun həkimi kimi tanımırdı.

Bununla bu histeriya halının etiologiyasını tükətdiyimi? İnanmıram, çünki hər iki müalicə zamanı hələ o sualları özümə vermirdim ki, onların cavablandırılması tükəndirici bir aydınlaşdırma üçün zəruridir. İndi düşünürəm ki, uzun illər boyu dəyişməz qalan etioloji cəhətdən təsirli şəraitdə xəstəliyin məhz son illərdə baş verməsi üçün nəsə daha artıq olmalı idi. Həm də diqqətimi çəkdi ki, xəstənin mənə verdiyi bütün intim məlumatlarda cinsi element, halbuki heç bir başqa şeyin travmalara bu qədər əsas vermədiyi halda, tamamilə yox idi. Bu sahədəki oyanmalar heç bir qalıq qoymadan qala bilməzdi, yəqin ki, eşitdiyim şey həyat tarixçəsinin editio in usum delphini idi. Xəstənin davranışı ən böyük, süni görünməyən ədəb-ərkanla idi, özünü qınamadan. Amma hipnozda mənə oteldəki qulluqçusunun kiçik macərasını danışarkən göstərdiyi ehtiyatı xatırlayanda belə bir şübhəyə gəlirəm ki, bu şiddətli, bu qədər güclü hisslərə qadir qadın cinsi ehtiyacları üzərində qələbəni ağır mübarizələr olmadan qazanmamış və bəzən bütün həvəslərin ən qüdrətlisi olan bu həvəsi boğulma cəhdində psixi cəhətdən ağır tükənmişdir. Bir dəfə mənə etiraf etdi ki, yenidən evlənməyib, çünki böyük sərvəti ilə namizədlərin qərəzsizliyinə inana bilmirdi və yeni bir evliliklə iki uşağının mənafeyinə zərər vurmaqdan özünü qınayardı.

Daha bir qeyd əlavə etməliyəm, xanım N.-nin xəstəlik tarixçəsini bitirməzdən əvvəl. Biz onu hər ikimiz, Dr. Breuer və mən, kifayət qədər yaxşı tanıyırdıq və kifayət qədər uzun müddət ərzində; və onun xarakter portretini qədim zamanlardan bəri kitablar və həkimlərin rəyləri arasında gedən histerik psixikanın təsviri ilə müqayisə etdikdə gülümsəməyə adət edirdik. Əgər biz xanım Sesiliya M.-nin müşahidəsindən görmüşdüksə ki, ən ağır formadakı histeriya ən zəngin və orijinal istedadla uyğun gəldiyini — əslində tarix və ədəbiyyat üçün əhəmiyyətli qadınların bioqrafiyalarından aydın şəkildə görünən bir fakt — beləliklə, biz xanım Emi N.-də histeriyanın mükəmməl xarakter inkişafını və məqsədyönlü həyat tərzini istisna etmədiyinin nümunəsini tapmışdıq. Bu, tanış olduğumuz görkəmli bir qadın idi: vəzifələrini qavramasındakı əxlaqi ciddiyyəti, düz mənada kişi zəkası və enerjisi, yüksək təhsili və həqiqət sevgisi hər ikimizə təsir etmişdi, ona tabe olan bütün şəxslərə qarşı mehriban qayğısı, daxili təvazökarlığı və rəftar incəliyi isə onu xanım kimi də hörmətəlayiq göstərirdi. Belə bir qadını «degenerat» adlandırmaq bu sözün mənasını tanınmaz hala salmaq deməkdir. “meyilli” insanları “dejeneratif” olanlardan kavramsal olaraq ayırmak yerinde olur, əks halda insanlığın böyük nailiyyətlərinin əhəmiyyətli bir hissəsini “dejeneratif” fərdlərin səylərinə borclu olduğunu etiraf etməyə məcbur olacağıq.

Etiraf edirəm ki, xanım N...in tarixçəsində P. Janetin histeriyanın yaranmasını bağladığı „psixi zəif fəaliyyət“dən heç nə tapa bilmirəm. Onun fikrincə, histerik meyil şüur sahəsinin anormal darlığından (irsi degenerasiya nəticəsində) ibarət olub, bu da bütöv qavrayış sıralarının laqeyd qalmasına, sonrakı nəticədə Mənin parçalanmasına və ikinci dərəcəli şəxsiyyətlərin təşkilinə səbəb olur. Buna görə də, histerik təşkil olunmuş psixi qruplar çıxıldıqdan sonra Mənin qalan hissəsi də normal Məndən daha zəif fəaliyyət göstərməli olardı və həqiqətən də, Janetin fikrincə, histeriklərdə bu Mən psixi damğalarla yüklənmiş, monoideizmə məhkum edilmiş və həyatın adi iradə fəaliyyətlərinə qadir olmayan bir haldadır. Mən hesab edirəm ki, Janet burada histerik şüur dəyişməsinin sonrakı hallarını haqsız olaraq histeriyanın ilkin şərtləri səviyyəsinə qaldırmışdır. Bu mövzu başqa yerdə daha ətraflı işlənməyə layiqdir; lakin xanım N...də belə bir zəif fəaliyyətdən heç nə sezmək mümkün deyildi. Onun ən ağır halları dövründə də böyük bir sənaye müəssisəsinin idarəsində öz payına düşən işi görmək, uşaqlarının tərbiyəsini heç vaxt gözdən qaçırmamaq, zehni cəhətdən görkəmli şəxslərlə yazışmasını davam etdirmək, bir sözlə, bütün vəzifələrini o dərəcədə yerinə yetirmək qabiliyyətində idi və belə qaldı ki, onun xəstəliyi gizli qala bilərdi. Mən belə hesab edərdim ki, bu, kifayət qədər böyük bir psixi güc artımı göstərir ki, bu da bəlkə də uzun müddət davam gətirə bilməzdi, bir tükənməyə, ikinci dərəcəli „Misere psychologique“ə gətirib çıxarmalı idi. Yəqin ki, mən onu ilk dəfə gördüyüm vaxt artıq onun fəaliyyət qabiliyyətindəki bu cür pozuntular özünü hiss etdirməyə başlamışdı, lakin hər halda ağır histeriya bu tükənmə simptomlarından uzun illər əvvəl mövcud idi.

III. Miss Lucy R., 30 yaşında (Freyd).

1892-ci ilin sonunda bir dost həmkarım, xroniki təkrarlanan irinli rinitlər səbəbindən onun müalicəsi altında olan gənc bir xanımı mənə yönləndirdi. Sonradan məlum oldu ki, şikayətlərinin davamlılığının səbəbi süzgəc sümüyünün kariyesi idi. Sonda xəstə, təcrübəli həkimin artıq lokal patologiyaya aid edə bilmədiyi yeni əlamətlər səbəbindən ona müraciət etdi. O, qoxu qavrayışını tamamilə itirmişdi və bir və ya iki subyektiv qoxu hissi ilə demək olar ki, daim təqib olunurdu. O, bunları çox xoşagəlməz hiss edirdi, əlavə olaraq əhvalı depressiyada idi, yorğunluqdan, ağır başdan, azalmış iştihadan və iş qabiliyyətinin itirilməsindən şikayət edirdi.

Fabrik direktoru ailəsində geniş Vyanada quvernant kimi yaşayan gənc xanım vaxtaşırı qəbul saatlarımda məni ziyarət edirdi. O, ingilis idi, incə bədən quruluşlu, az piqmentli, burnundakı xəstəlikdən başqa sağlam idi. İlk məlumatları həkimin verdiyi bilgiləri təsdiqləyirdi. O, əhval pozğunluğundan və yorğunluqdan əziyyət çəkirdi, subyektiv qoxu duyğuları onu narahat edirdi, histerik simptomlardan kifayət qədər aydın, ümumi analgeziya göstərirdi, toxunma duyğusu isə toxunulmamış qalmışdı, görmə sahələri kobud yoxlamada (əllə) heç bir məhdudiyyət vermirdi. Burnun daxili tamamilə analgik və reflekssiz idi. Toxunmalar hiss olunurdu, bu hiss orqanının qavrayışı həm spesifik, həm də digər qıcıqlar (ammoniak, sirkə turşusu) üçün ləğv edilmişdi. İrinli burun katarı elə indicə yaxşılaşma dövründə idi. Xəstəlik halını anlaşılan etmək üçün ilk cəhddə subyektiv qoxu duyğuları histerik davamlı simptomların yozumunda təkrarlanan hallüsinasiyalar kimi çıxmalı idi. Əhval pozğunluğu bəlkə də travmaya aid affekt idi və elə bir yaşantı tapılmalı idi ki, indi subyektiv hala gəlmiş bu qoxular həmin yaşantıda obyektiv olmuşdular, bu yaşantı travma olmalı idi ki, yaddaşda onun simvolları kimi qoxu duyğuları təkrarlanırdı. Bəlkə də təkrarlanan qoxu hallüsinasiyalarını, onları müşayiət edən əhval pozğunluğu ilə birlikdə histerik tutmanın ekvivalentləri kimi qəbul etmək daha doğru idi, təkrarlanan hallüsinasiyaların təbiəti isə onları davamlı simptomlar roluna yararsız edir. Bu rudimentar formalaşmış halda buna həqiqətən də əhəmiyyət verilmirdi; lakin mütləq zəruri idi ki, subyektiv qoxu duyğuları elə bir ixtisaslaşma göstərsin ki, bu, onların tamamilə müəyyən real obyektdən mənşəyinə uyğun ola bilsin.

Bu gözləmə tezliklə özünü doğrultdu. Xəstədən soruşdum ki, ən çox hansı qoxu onu izləyir, cavab aldım: yanmış un xörəyi kimi. Deməli, mənə yalnız belə güman etmək qalırdı ki, travmatik təsir göstərən yaşantıda həqiqətən yanmış un xörəyinin qoxusu olub. Qoxu duyğularının travmaların yaddaş simvolları kimi seçilməsi doğrudan da qeyri-adi haldır, lakin bu seçimin səbəbini göstərmək özünü təklif edirdi. Xəstə irinli rinitdən əziyyət çəkirdi, buna görə də burun və onun qavrayışları diqqətinin ön planında idi. Xəstənin həyat şəraitindən yalnız onu bilirdim ki, iki uşağına göz qoyduğu evdə ana yox idi; ana bir neçə il əvvəl kəskin ağır xəstəlikdən ölmüşdü.

Beləliklə, mən „yanmış un xörəyi“ iyini təhlilin başlanğıc nöqtəsi etmək qərarına gəldim. Bu təhlilin tarixçəsini elə danışmaq istəyirəm ki, sanki o, əlverişli şəraitdə baş verə bilərdi; əslində isə bir tek sessiya olmalı olan şey bir neçə sessiyaya yayıldı, çünki xəstə məni yalnız qəbul otağında ziyarət edə bilirdi, orada isə ona az vaxt ayıra bilirdim, və belə bir söhbətin özü də bir həftədən çox uzandı, çünki vəzifələri ona fabrikdən mənə qədər olan uzun yolu bu qədər tez-tez gəlməyə imkan vermirdi. Beləliklə, biz söhbəti yarıda kəsirdik ki, növbəti dəfə ipi elə həmin yerdən yenidən götürək.

Miss Lucy R. mən onu hipnoza salmağa çalışanda somnambulik olmadı. Deməli, mən somnambulizmdən imtina etdim və bütün analizi onunla, normal vəziyyətdən bəlkə də heç fərqlənməyən bir vəziyyətdə apardım.

Metodumun texnikasındakı bu məqam haqqında daha ətraflı danışmalıyam. 1889-cu ildə Nansi klinikalarını ziyarət edəndə, hipnozun qocaman ustası Dr. Liebeault deyirdi: “Bəli, əgər hər kəsi somnambulik etmək vasitələrimiz olsaydı, hipnotik müalicə üsulu hamısından ən güclüsü olardı.” Bernheimin klinikasında belə bir sənətin həqiqətən mövcud olduğu və Bernheimdan öyrənilə biləcəyi təəssüratı yaranırdı. Lakin bu sənəti öz xəstələrim üzərində tətbiq etməyə çalışdığım anda, ən azı bu sahədə mənim qabiliyyətlərimə dar sərhədlər qoyulduğunu və bir xəstə 1–3 cəhddən sonra somnambul olmasa, mən də onu buna nail etmək üçün heç bir vasitəyə malik olmadığımı hiss etdim. Somnambulların faiz nisbəti isə mənim təcrübəmdə Bernheimin göstərdiyindən çox geridə qaldı.

Beləliklə, mən seçim qarşısında idim: ya katartik metodu ona uyğun ola biləcək halların əksəriyyətində tərk etmək, ya da onu somnambulizmdən kənarda, yüngül və hətta şübheli hipnotik təsir etmə hallarında tətbiq etməyə cəhd etmək. Hipozun hansı dərəcəsi — bu məqsədlə qurulmuş miqyasların birinə görə — somnambul olmayan vəziyyətə uyğun gəlirdi, mənə əhəmiyyətsiz görünürdü, çünki təklifə həssaslığın hər bir istiqaməti digərindən onsuz da müstəqildir və katalepsinin yaradılması, avtomatik hərəkətlər və s. unudulmuş xatirələrin oyadılmasında, mənim ehtiyac duyduğum kimi, heç bir üstünlük təşkil etmirdi. Mən tezliklə hipozun dərəcəsini müəyyən etməli olan cəhdlərdən imtina etməyə öyrəşdim, çünki bu cəhdlər bir sıra hallarda xəstələrin müqavimətini artırır və mənə daha vacib olan psixi iş üçün lazım olan etimadı bulandırırdı. Əlavə olaraq, mən tezliklə yorulmuşdum, “Siz yatırsınız, yatırsınız” təsdiqi və əmri ilə hipozun yüngül dərəcələrində həmişə yenidən etirazı eşitməkdən: “Amma Həkim, mən ki yatmıram”, sonra isə çox həssas fərqləndirməni aparmaq məcburiyyətində qalmaqdan: “Mən adi yuxunu nəzərdə tutmuram, mən hipnozu nəzərdə tuturam. Görürsünüz, siz hipnoz vəziyyətindəsiniz, gözlərinizi aça bilmirsiniz və s. Həmçinin, mənə yuxu heç də lazım deyil” və s. Mən özüm əminəm ki, psixoterapiyada bir çox həmkarlarım bu çətinliklərdən məndən daha ustalıqla çıxırlar; onlar bəlkə də fərqli üsullardan istifadə edirlər. Amma mən belə düşünürəm ki, əgər bir sözün istifadəsi ilə utanc hissi yaratmağın bu qədər tez-tez gözlənilə biləcəyini nəzərə alsaq, həmin sözdən və utanc hissindən qaçmaq daha yaxşı olar. Beləliklə, ilk cəhd somnambulizm və ya açıq fiziki dəyişikliklərlə müşayiət olunan hipnoz dərəcəsini təqdim etmədikdə, mən hipnozu görünür ki, buraxdım, yalnız “diqqətin cəmlənməsini” tələb etdim və bu “cəmlənməyə” nail olmaq üçün arxa üstü yatma və gözlərin istəklə yumulmasını vasitə kimi təyin etdim. Bu zaman yüngül səylə hipnozun mümkün olan ən dərin dərəcələrinə çatmış ola bilərəm. Somnambulizmdən imtina etməklə, mən bəlkə də katartik metodun tətbiqi üçün vacib olan bir ön şərti itirdim. Bu metod, xəstələrin dəyişmiş şüur vəziyyətində, normal şüur vəziyyətində mövcud olmayan xatirələrə malik olduqlarını və əlaqələri tanıdıqları faktına əsaslanırdı. Somnambul yaddaş genişlənməsi ortadan qalxanda, xəstənin həkimə tanıdığını bildirmədiyi səbəb-nəticə əlaqəsini qurmaq imkanı da yox olmalı idi; və məhz patojen xatirələr xəstələrin adi psixi vəziyyətində yaddaşlarında ya yoxdur, ya da çox ümumi şəkildə mövcuddur. (İlkin Məlumat.) Bu yeni çətinlikdən mənə, Bernheimin özünün somnambulizmdəki xatirələrin ayıqlıq vəziyyətində yalnız görünüşdə unudulduğunu və başqa bir şüur vəziyyətini qeyd edən bir hərəkətlə birləşdirilmiş yüngül xatırlatma ilə yenidən canlandırıla biləcəyini sübut etdiyini xatırlamaq kömək etdi. O, məsələn, bir somnambula mən artıq orada olmadığım haqqında mənfi hallüsinasiya vermiş, sonra müxtəlif yollarla və amansız hücumlarla ona özünü hiss etdirməyə çalışmışdı. Bu alınmadı. Xəstə oyandıqdan sonra, o, onun orada olmadığını düşündüyü müddət ərzində onunla nə etdiyini bilmək istədi. O, təəccüblə cavab verdi ki, heç nə bilmir, lakin o, təslim olmadı, hər şeyi xatırlayacağını iddia etdi, düşünməsi üçün əlini onun alnına qoydu və nəhayət, o, somnambul vəziyyətində görünür ki, qəbul etmədiyi və ayıqlıq vəziyyətində görünür ki, heç nə bilmədiyi hər şeyi danışdı.

Bu heyrətamiz və ibrətamiz təcrübə mənim nümunəm oldu. Mən belə bir fərziyyədən çıxış etmək qərarına gəldim ki, xəstəm patogen əhəmiyyəti olan hər şeyi bilir və məsələ yalnız onu danışmağa məcbur etməkdən ibarətdir. Beləliklə, əgər mən “Bu simptom sizdə nə vaxtdan bəri var?” və ya “Bu haradan qaynaqlanır?” sualına “Doğrudan da bilmirəm” cavabını aldığım bir nöqtəyə gəlmişdimsə, onda belə hərəkət edirdim: xəstənin alnına əlimi qoyurdum və ya başını iki əlimin arasına alırdım və deyirdim: “İndi əlimin təzyiqi altında yadınıza bir şey düşəcək. Təzyiqi kəsdiyim anda qarşınızda bir şey görəcəksiniz və ya beyninizdən bir fikir keçəcək — onu tutun. Axtardığımız şey elə budur. — Bəs, nə gördünüz və ya yadınıza nə düşdü?”

Bu üsulu ilk dəfə tətbiq etdiyim zaman (bu, Miss Lucy R. ilə deyildi), özüm təəccübləndim ki, o, mənə məhz ehtiyac duyduğum şeyi təqdim edir və deyə bilərəm ki, o vaxtdan bəri demək olar ki, heç vaxt məni ümidimdən məhrum etmədi, həmişə araşdırmamın getməli olduğu yolu göstərdi və mənə somnambulizm olmadan belə hər hansı bir analizi sona çatdırmağa imkan verdi. Tədricən o qədər cəsarətli oldum ki, “Heç nə görmürəm” və ya “Mənə heç nə gəlmədi” deyə cavab verən xəstələrə bunun mümkün olmadığını izah etdim. Onlar əlbəttə doğru şeyi öyrənmişdilər, lakin bunun doğru olduğuna inanmadılar və onu rədd etdilər. Proseduru istədikləri qədər təkrarlasaydılar, hər dəfə eyni şeyi görərdilər. Həqiqətən də, hər dəfə haqlı oldum; xəstələr tənqidlərini kənara qoymağı hələ öyrənməmişdilər, ortaya çıxan xatirəni və ya fikri yararsız, araya girdiyi üçün maneə hesab etdikləri üçün rədd etmişdilər və onu açıqladıqdan sonra hər dəfə bunun doğru olduğu aydın oldu. Bəzən, üçüncü və ya dördüncü təzyiqdən sonra açıqlamaya məcbur etdiyim zaman cavab alırdım: “Bəli, bunu ilk dəfə bilirdim, amma məhz bunu demək istəmədim”, və ya “Ümid edirdim ki, bu deyil.”

Bu üsulla guya daralmış şüuru genişlətmək, hər halda somnambulizmdə araşdırma aparmaqdan qat-qat zəhmətli idi. Lakin buna baxmayaraq, o, məni somnambulizmdən asılı olmaqdan xilas etdi və xatirələrin «unudulması» üçün tez-tez həlledici olan motivlərə dair mənə bir anlayış bəxş etdi. İddia edə bilərəm ki, bu gedişat çox vaxt qəsdən edilən, arzu olunan bir şeydir. O, həmişə yalnız zahirən uğurlu olur.

Bəlkə də mənə daha qəribə görünən o oldu ki, guya çoxdan unudulmuş rəqəmləri və tarixləri buna bənzər bir üsulla yenidən üzə çıxarmaq və beləliklə, yaddaşın gözlənilməz sədaqətini sübut etmək mümkündür.

Rəqəmlər və məlumatlar axtararkən seçim imkanının az olması, əslində, afaziya haqqında olan təlimdən məlum olan bir cümləyə müraciət etməyə imkan verir: tanımaq, yaddaşın spontan xatırlamaya nisbətən daha kiçik bir fəaliyyətidir.

Deməli, xəstəyə — hansı ildə, hansı ayda və hansı gündə müəyyən bir hadisənin baş verdiyini xatırlaya bilməyənə — söyləyirlər ki, söhbət hansı illərin saylarından gedə bilərsə, həmin il saylarını, on iki ay adını, ay günlərinin 31 sayını bir-bir sadalayırlar və ona əmin edirlər ki, düzgün say və ya düzgün ad gələndə onun gözləri öz-özünə açılacaq, ya da o, hansı sayın düzgün olduğunu hiss edəcək. Əksər hallarda xəstələr həqiqətən də müəyyən bir tarixi seçirlər və kifayət qədər tez-tez (məsələn, xanım Sesiliya N.-də olduğu kimi) o dövrə aid mövcud qeydlər vasitəsilə sübut etmək mümkün olurdu ki, tarix düzgün tanınmışdı. Başqa vaxtlarda və başqa xəstələrdə isə xatırlanan faktların əlaqəsindən aydın olurdu ki, bu yolla tapılan tarix mübahisəsizdir. Məsələn, xəstə ona „saymaqla“ əldə edilmiş tarixi göstərdikdən sonra qeyd etdi: „Bu ki atanın doğum günüdür“ — və sonra sözünə davam etdi: „Bəli, əlbəttə, atanın doğum günü olduğu üçün mən (söhbət etdiyimiz) hadisəni gözləyirdim.“

Bu mövzunu burada yalnız qısa şəkildə nəzərdən keçirə bilərəm. Bütün bu təcrübələrdən çıxardığım nəticə ondan ibarət idi ki, patogen baxımdan əhəmiyyətli olan hadisələr bütün əlavə şəraitləri ilə birlikdə yaddaşda sədaqətlə saxlanılır, hətta onlar unudulmuş kimi görünsə belə, xəstənin onları xatırlamaq qabiliyyəti olmasa belə.³³

Bu uzun, lakin qaçılmaz kənara çıxışdan sonra miss Lüsi R.-in hekayəsinə qayıdıram. Deməli, o, hipnoz cəhdində somnambul olmadı, sadəcə sakitcə orada yatdı, kiçik doğma şəhərinin küçəsində hansısa hissi keçirdiyini və bu tutmaların zaman-zaman təkrarlandığını, bir neçə il əvvəl isə indiki əzaba yer verdiyini. Güman edirəm ki, təşvişin getdikcə daha çox silindiyi bu ilk başgicəllənmə tutmaları histerik idi və onların təhlilinə girməyi qərara alıram. Əvvəlcə o, yalnız onu bilir ki, bu ilk tutma onu çölə çıxdığı, baş küçənin mağazalarında alış-veriş etdiyi vaxt yaxalamışdı. — Bəs nə almaq istəyirdiniz? — Müxtəlif şeylər, düşünürəm ki, dəvət olunduğum bir bal üçün. — Bu bal nə vaxt olmalı idi? — Mənə elə gəlir, iki gün sonra. — Deməli, bundan bir neçə gün əvvəl sizi həyəcanlandıran, sizdə bir təəssürat oyadan bir şey olmalı idi. — Amma heç nə bilmirəm, 21 il keçib. — Bunun əhəmiyyəti yoxdur, yenə də xatırlayacaqsınız. Başınıza basıram, basqını azaldanda bir şey düşünəcəksiniz ya bir şey görəcəksiniz; onu da deyəcəksiniz . . . .» » .„ . Proseduru yerinə yetirirəm; lakin o susur. — Bəs, heç nə ağlınıza gəlmədi? — Bir şey düşündüm, amma bunun bununla heç bir əlaqəsi ola bilməz. — Sadəcə deyin. — Bir rəfiqəmi düşündüm, gənc bir qızı, o ölüb; amma o, mən 18 yaşımda olanda ölüb, yəni bir il sonra. — Görəcəyik, indi bunun üzərində qalaq. Bu rəfiqə ilə nə olmuşdu? — Onun ölümü məni çox sarsıtdı, çünki onunla çox ünsiyyətdə idim. Bir neçə həftə əvvəl başqa bir gənc qız ölmüşdü, bu şəhərdə çox səs-küy doğurmuşdu; deməli, o zaman mən 17 yaşımda idim. — Görürsünüz, mən sizə demişdim, əlin basqısı altında ağla gələn şeylərə etibar etmək olar. İndi xatırlayın, küçədə başgicəllənmə tutması gələndə hansı fikir var idi? — Heç bir fikir yox idi, yalnız başgicəllənmə. — Bu mümkün deyil, belə hallar müşayiət edən bir fikir olmadan olmur. Yenə basacağam, o zamankı fikir sizə qayıdacaq. — Bəs ağlınıza nə gəldi? — Ağlıma gəldi: İndi mən üçüncüyəm. — Bu nə deməkdir? — Başgicəllənmə tutmasında düşünmüş olmalıyam: İndi mən də o iki gənc qız kimi ölürəm. — Deməli, fikir bu idi; tutma zamanı rəfiqəni düşünmüşsünüz. Deməli, onun ölümü sizdə böyük təəssürat oyatmış olmalıdır. — Bəli, əlbəttə, indi xatırlayıram, ölüm xəbərini eşidəndə, o ölü ikən bala getməli olduğum mənə dəhşətli gəlirdi. Amma bala o qədər sevinirdim və dəvətlə o qədər məşğul idim ki, bu kədərli hadisəni heç düşünmək istəmirdim. (Burada şüurdan qəsdən sıxışdırmanı qeyd edin ki, bu da rəfiqə xatirəsini patogen edir.)

Tutma indi bir qədər aydınlaşdı, lakin mənə hələ də bir təsadüfi amil lazımdır ki, xatirəni məhz o vaxt təhrik etmiş olsun, və bu barədə təsadüfən ağlıma gələn uğurlu bir ehtimal qurmaqdayam. — Siz o vaxt hansı küçədən keçdiyinizi dəqiq xatırlayırsınızmı? — Əlbəttə, baş küçədən, bir dərəcə daha asan təsirlənmə vəziyyətində, gözlər durmadan yumulu, üz cizgiləri bir qədər donuq, heç bir üzvümü tərpətmədən. Ondan soruşdum ki, yandırılmış un xörəyinin iy duyğusunun hansı münasibətlə yarandığını xatırlayırmı. — O, bəli, bunu tam dəqiq bilirəm. Təxminən iki ay əvvəl, ad günümdən iki gün əvvəl idi. Uşaqlarla dərs otağında idim və onlarla (iki qız) yemək bişirmə oyunu oynayırdım, o vaxt içəri bir məktub gətirildi ki, poçtalyon onu indicə vermişdi. Poçt möhüründən və xəttindən bildim ki, məktub Qlazqoda olan anamdan gəlir, onu açıb oxumaq istədim. O vaxt uşaqlar üstümə atıldılar, məktubu əlimdən qopardılar və qışqırdılar: Xeyr. Sən onu indi oxuya bilməzsən, o, şübhəsiz ad günün üçündür, onu sənin üçün saxlayacağıq. Uşaqlar beləcə ətrafımda oynayarkən birdən güclü bir iy yayıldı. Uşaqlar bişirdikləri un xörəyini başlı-başına qoyub getmişdilər və o, yanmışdı. O vaxtdan bu iy məni təqib edir, əslində həmişə var və oyanma zamanı güclənir.

köhnə evləri ilə, onları gözümün önünə gətirirəm. — Bəs, dostun harada yaşayırdı? — Elə həmin küçədə, mən indicə oradan keçirdim, iki ev sonra tutma məni tutdu. — Deməli, siz oradan keçərkən ev sizə ölü dostu xatırladıb və o vaxt heç nə bilmək istəmədiyiniz təzad sizi yenidən yaxalayıb.

Mən hələ də razılaşmıram. Bəlkə də oyunda başqa bir şey var idi ki, o vaxta qədər normal olan qızda histerik meyli oyatmış və ya gücləndirmişdi. Ehtimallarım bu işə yararlı bir amil kimi dövri narahatlığa yönəlir və soruşuram: Bilirsinizmi, həmin aylarda aybaşı nə vaxt gəlmişdi? — O, narazı halda: Bunu da bilməliyəm? Yalnız onu bilirəm ki, o vaxtlar çox seyrək və çox qeyri-müntəzəm idi. 17 yaşım olanda onu yalnız bir dəfə görmüşdüm. — Elə isə, o bir dəfənin nə vaxt olduğunu hesablayacağıq. — O, hesablayarkən əminliklə bir ayı seçir və sabit bir bayram gününə aid olan bir tarixdən dərhal əvvəlki iki gün arasında tərəddüd edir. — Bu, «les Balles» vaxtı ilə bir şəkildə üst-üstə düşürmü? — O, yavaş səslə cavab verir: Bal — bayram günü idi. İndi də xatırlayıram, bu mənə təsir etmişdi ki, həmin il yalnız bir dəfə gördüyüm aybaşı elə baldan əvvəl gəlməli idi. Bu, dəvət aldığım ilk bal idi.

İndi hadisələrin əlaqəsini asanlıqla bərpa etmək və bu histerik hücumun mexanizmini görmək olar. Bu nəticə əlbəttə ki, kifayət qədər çətinliklə əldə edilmişdi və 21 il əvvəl unudulmuş hadisənin detallarını inanmayan, əslində ayıq xəstədə yenidən canlandırmaq üçün mənim tərəfimdən texnikaya tam etimad və bəzi rəhbər fikirlər tələb edirdi. Amma sonra hər şey bir-biri ilə uyğun gəldi.

Siz bu səhnəni gözünüzün önündə aydın görürsünüz? — Elə bil əlimlə toxunacaq qədər aydın, necə ki, onu yaşamışam. — Bəs sizi bunda nə bu qədər oyandıra bilərdi? — Uşaqların mənə qarşı bu qədər mehriban olması məni kövrəltdi. — Onlar həmişə belə deyildilər? — Bəli, amma elə ananın məktubunu aldığım vaxt. — Başa düşmürəm, balacaların mehribanlığı ilə ananın məktubu arasında necə bir təzad yaranmalı idi ki, siz bunu guya işarə edirsiniz. — Yəni mənim niyyətim anamın yanına getmək idi, və o zaman bu əziz uşaqları tərk etmək mənə ürəyimdə o qədər ağır düşdü. — Bəs onların anası nə oldu? Yəqin ki, o, belə tənha yaşayır və sizi yanına çağırmışdı? Yoxsa o vaxt xəstə idi və siz ondan xəbər gözləyirdiniz? — Xeyr, o, xəstəlikli biridir, amma elə xəstə deyil, yanında bir yoldaş qadın var. — Elə isə nə üçün uşaqları tərk etməli idiniz? — Evdə artıq dözmək mümkün deyildi. Ev xidmətçisi, aşpaz və fransız qadın, görünür, mənim öz yerimdə özümü yuxarı tutduğumu güman edirdilər, mənə qarşı kiçik bir hiylə ətrafında birləşdilər, (uşaqların) babasına mənim barəmdə hər cür şey çatdırdılar, və mən şikayət etmək üçün onların yanına gedəndə hər iki cənabda gözlədiyim dayağı tapmadım. Bundan sonra cənab direktor (uşaqların atası) mənə istefamı təklif etdim, o, çox mehriban cavab verdi ki, qəti qərarımı ona bildirməzdən əvvəl bunu iki həftə düşünüm. O vaxt mən bu qərarsızlıq dövründə idim: elə bilirdim ki, evi tərk edəcəyəm. O vaxtdan bəri qalmışam. — Bəs uşaqların sizə mehribanlığından başqa sizi onlara bağlayan xüsusi bir şey varmı? — Bəli, anasına — ki, anamın uzaq qohumu idi — ölüm yatağında söz vermişdim ki, balacaya bütün gücümlə qayğı göstərəcəyəm, onu tərk etməyəcəyəm və onlara ananı əvəz edəcəyəm. İstefa verdiyim zaman bu sözümü pozmuşdum.

Beləliklə, subyektiv qoxu qəbulunun təhlili tamamlanmış görünürdü; əslində, bu qəbul bir zamanlar obyektiv olmuşdu və bir hadisə, yəni bir-birinə zidd olan hisslərin qarşılaşdığı kiçik bir səhnə ilə sıx əlaqəli idi: uşaqları tərk etmək haqqında kədər və onları bu qərara məcbur edən təhqirlər. Anasının məktubu, təbii ki, onu bu qərara gətirən səbəbləri xatırlatdı, çünki o, buradan anasının yanına getməyi düşünürdü. Hisslərin münaqişəsi həmin anı travmaya çevirdi və travmanın simvolu olaraq ona həmin anla əlaqəli qoxu qəbulu qaldı. Onun həmin səhnədəki bütün hissi qəbul etdiyi məlumatlardan məhz bir qoxunu simvol kimi seçməsinin izahı hələ də lazımdır. Amma mən artıq onun burnunun xroniki xəstəliyini bu izah üçün istifadə etməyə hazırlaşmışdım. Birbaşa sual verəndə o, bildirdi ki, həmin vaxt elə güclü soyuqdəymədən əziyyət çəkirdi ki, demək olar heç nə qoxlamırdı. Yanmış unlu yeməyin qoxusunu isə oyanma vəziyyətində belə hiss etdi, o, orqanik səbəbli anosmiyanı (qoxu itisini) dəf etdi.

Mən bu yolla əldə edilən aydınlaşdırma ilə kifayətlənmədim. Hər şey olduqca inandırıcı səslənirdi, lakin mənə bir şey çatışmırdı: bu oyanmalar silsiləsinin və affektlər arasındakı bu ziddiyyətin niyə məhz histeriyaya gətirib çıxarmalı olduğuna dair qəbul edilə bilən bir əsas. Niyə bütün bunlar normal psixi həyat zəminində qalmadı? Başqa sözlə, burada mövcud olan konversiyaya nə əsas verir? Niyə o, xatırlama ilə əlaqəli olan və xatırlamanın simvolu kimi üstünlük verdiyi hissi yox, birbaşa həmin səhnənin özünü daim xatırlamırdı? Belə suallar, həmin konversiya mexanizmi adətən onun üçün xarakterik olan yaşlı bir histerik xəstə haqqında söhbət gedərkən, həddindən artıq cəsarətli və lazımsız görünə bilərdi. Bu qız histeriyanı yalnız bu travma və ya ən azı bu kiçik əziyyət tarixçəsi zamanı qazanmışdı.

Artıq oxşar halların təhlilindən bilirdim ki, histeriyanın yeni qazanılacağı yerdə bunun üçün bir psixi şərt mütləqdir, yəni bir təsəvvürün qəsdən şüurdan sıxışdırılması, assosiativ emaldan kənarlaşdırılması.

Bu qəsdən sıxışdırmada mən oyanma məbləğinin konversiyasının səbəbini də görürəm, istər tam, istərsə də qismən olsun. Psixi assosiasiyaya girməməli olan oyanma məbləği bir o qədər də asanlıqla bədəni innervasiyaya yanlış yol tapır. Sıxışdırmanın özünün səbəbi yalnız bir xoşagəlməzlik duyğusu ola bilərdi — sıxışdırılmalı olan ideyanın Mənin hökmran təsəvvür kütləsi ilə uyğunsuzluğu. Lakin sıxışdırılmış təsəvvür bundan öz qisasını alır: patogen olur.

Mən beləliklə, Miss Lucy R.-in həmin anda histerik konversiyaya uğradığından nəticə çıxardım ki, 7”

O travmanın ön şərtlərinin elə bir şey olması gərəkdiyini, bunu qəsdən qaranlıqda qoymaq istədiyini, unutmağa çalışdığını. Uşaqlara qarşı nəvazişi və ev təsərrüfatının başqa adamlarına qarşı həssaslığı bir yerə yığsam, bütün bunlar yalnız bir yozuma yol verirdi. Mən xəstəyə bu yozumu deməyə cəsarət etdim. Ona dedim: „İnanmıram ki, iki uşağa qarşı duyğunuzun bütün səbəbləri bunlardır; daha çox güman edirəm ki, siz ağanıza, direktora aşiqsiniz, bəlkə də özünüz bilmədən, içinizdə həqiqətən ananın yerini tutmaq ümidini bəsləyirsiniz, üstəlik illərlə sakit-sakit bir yerdə yaşadığınız xidmətçilərə qarşı belə həssas olmusunuz. Qorxursunuz ki, bunlar ümidinizdən bir şey duyub sizinlə o üzdən ələ salacaqlar.“

Onun cavabı öz azsözlü tərzində belə oldu: Bəli, inanıram ki, elədir. — Bəs siz direktoru sevdiyinizi bilsəydiniz, niyə mənə demədiniz? — Mən bunu bilmirdim, daha doğrusu, bilmək istəmirdim, bunu başımdan çıxarmaq istəyirdim, bir daha bu barədə düşünməmək istəyirdim, inanıram ki, son vaxtlar buna nail də oldum! Niyə bu meyli özünüzə etiraf etmək istəmirdiniz? Bir kişini sevməyinizdən utanırdınızmı? — O, xeyr, mən anlaşılmaz dərəcədə prüd deyiləm, hisslərə görə insan heç ümumiyyətlə məsuliyyət daşımır. Bu mənə yalnız ona görə xoşagəlməz idi ki, o, mənim xidmətində olduğum, evində yaşadığım ağadır, ona qarşı özümdə başqa birinə qarşı olduğu kimi tam müstəqillik hiss etmirəm. Və ona görə ki, mən kasıb bir qızam, o isə nəcib ailədən olan varlı bir kişidir: bunu kiminsə sezsəydi, mənə gülərdilər.³⁴

İndi bu meylin yaranmasına işıq salmaqda heç bir maneə görmürəm. O danışır ki, ilk illərdə o evdə heç bir şeydən şübhələnmədən yaşamış və öz vəzifələrini yerinə yetirmiş, heç bir yerinə yetirilməsi mümkün olmayan arzulara düşməmişdir. Lakin bir dəfə ciddi, həddindən artıq məşğul, başqa vaxtlarda ona qarşı həmişə təmkinli olan cənab onunla uşaqların tərbiyəsinin tələbləri barədə söhbətə başladı. O, adətən olduğundan daha yumşaq və səmimi oldu, ona dedi ki, yetim qalmış uşaqlarının qayğısında ona nə qədər bel bağladığını, və bu zaman ona xüsusilə baxdı... Bu anda o, onu sevməyə başladı və: özü də həmin söhbətdən çıxardığı sevindirici ümidlə məmnuniyyətlə məşğul olurdu. Yalnız sonra, artıq heç nə ardınca gəlmədikdə, gözləməsinə və intizar çəkməsinə baxmayaraq, səmimi fikir mübadiləsinin ikinci saatı gəlmədikdə, o, bu işi yaddan çıxarmağa qərar verdi. O, mənə tamamilə haqq verir ki, söhbətin gedişində həmin baxış, çox güman ki, onun vəfat etmiş arvadının xatirəsinə aid idi, həm də tamamilə aydın dərk edir ki, onun meyli tamamilə ümidsizdir.

Bu söhbətdən onun vəziyyətinin əsaslı surətdə dəyişməsini gözləyirdim, lakin bu, hələlik baş tutmadı. O, yenə də sıxılmış və keyfsiz idi; eyni vaxtda ona qəbul etməsini buyurduğum hidropatik müalicə onu səhərlər bir az təzələyirdi; yandırılmış un xörəyinin iyi tamamilə yox olmamışdı, amma daha seyrək və daha zəif olmuşdu; onun dediyinə görə, bu iy yalnız o, çox oyandığı vaxt gəlirdi.

Bu xatirə simvolunun davam etməsi məndə belə bir ehtimal oyatdı ki, o, əsas səhnədən başqa, çoxsaylı kiçik yuxuların da yerini öz üzərinə götürmüşdür; buna görə də yanmış un xörəyi səhnəsi ilə başqa nəyin əlaqədar ola biləcəyini araşdırdıq, evdəki sürtüşmələr mövzusunu, babanın davranışını və s.-ni gözdən keçirdik. Bu zaman yanıq iyi duyğusu getdikcə daha çox soldu. Həmçinin bu dövrə daha uzun bir fasilə də düşdü; buna burnun yenidən xəstələnməsi səbəb oldu ki, bu da indi qəfəs sümüyünün kariesinin aşkar edilməsinə gətirib çıxardı.

O, geri qayıtdıqda, Noel bayramının hər iki cənabdan və hətta evin xidmətçilərindən o qədər çox hədiyyə gətirdiyini bildirdi ki, sanki hamısı onu barışdırmağa və son aylardaki münaqişələrin xatirəsini ondan silməyə çalışırdı. Lakin bu açıq güzəşt ona heç bir təsir etmədi.

Yenə başqa bir dəfə yandırılmış un xörəyinin iyini soruşduqda mənə bildirdilər ki, o iy artıq tamamilə yox olub, lakin onun yerində indi başqa və ona bənzər bir iy, sanki siqar tüstüsü iyi əzab verir. Həmin iy yəqin ki, əvvəllər də olubmuş, amma un xörəyinin iyi ilə örtülmüş kimi imiş. İndi isə o, təmiz şəkildə üzə çıxıb.

Terapiyamın nəticəsindən çox razı qalmadım. Beləliklə, sadə simptomatik terapiyaya həmişə irad tutulan şey baş verdi; bir simptom aradan qaldırıldı, yalnız boşalan yerə yeni bir simptom gəlsin deyə. Lakin mən bu yeni xatirə simvolunun analitik yolla aradan qaldırılmasına könüllü olaraq girişdim.

Bu dəfə o bilmirdi ki, subyektiv qoxu duyğusu haradan gəlir, hansı mühüm münasibətdə bu duyğu obyektiv olmuşdu. „Bizdə hər gün siqaret çəkilir,“ — dedi, „doğrudan da bilmirəm, hiss etdiyim qoxu xüsusi bir münasibətə işarə edirmi.“ Mən isə təkid etdim ki, əlimin təzyiqi altında xatırlamağa çalışsın. Artıq qeyd etmişəm ki, onun xatirələri plastik canlılığa malik idi, o, „vizual“ idi. Doğrudan da, mənim təkidim altında onun şüurunda bir şəkil canlandı, əvvəlcə tərəddüdlə və yalnız hissə-hissə. Bu, onun evinin yemək otağı idi; orada uşaqlarla birlikdə gözləyirdi ki, bəylər fabrikdən nahar yeməyinə gəlsinlər. İndi hamımız süfrə ətrafında oturmuşuq: bəylər, fransız qadın, evdar qadın, uşaqlar və mən. Amma burada hər günkü kimi — yalnız şəklə baxmağa davam edin, o inkişaf edəcək və xüsusiləşəcək. — Bəli, burada bir qonaq var, baş mühasib, uşaqları öz nəvələri kimi sevən qoca bir bəy, amma o, nahara bu qədər tez-tez gəlir ki, bu da xüsusi bir şey deyil. — Səbirli olun, yalnız şəklə baxmağa davam edin, mütləq bir şey baş verəcək. — Heç nə baş vermir. Süfrədən qalxırıq, uşaqlar vidalaşmalıdırlar və sonra hər günkü kimi bizimlə ikinci mərtəbəyə gedirlər. — Bəs sonra? — Bu, doğrudan da xüsusi bir münasibətdir, mən səhnəni indi tanıyıram. Uşaqlar vidalaşanda baş mühasib onları öpmək istəyir. Bəy yerindən atılır və demək olar ki, ona qışqırır: „Uşaqları öpmə.“ Bu zaman ürəyimə bir sancı düşür və bəylər artıq siqaret çəkdikləri üçün yaddaşımda siqar tüstüsü qalır.

Beləliklə, bu, travma kimi təsir edən və bir xatirə simvolu buraxan ikinci, daha dərin səhnə idi. Amma bu səhnənin təsirli olması haradan gəlirdi? — Mən soruşdum: Zaman baxımından hansı daha əvvəl baş verib, bu səhnə, yoxsa yanmış unlu məmulatla bağlı olan? — Sonuncu səhnə daha əvvəl baş verib, təxminən iki ay fərq ilə. — Atanın bu müdafiəsi zamanı sizə niyə ürəyinizdə sancma oldu? Bu qadağa sizin əleyhinizə deyildi ki? — Yaşlı bir cənabı, yaxın dost və üstəlik qonaq olan birini belə qəzəbləndirmək düzgün deyildi. Bunu sakitcə də demək olar. — Deməli, sizi yalnız cənabın həddindən artıq sərt davranışı incitdi? Bəlkə də onun yerinə utandınız və ya belə düşündünüz: Əgər o, yaşlı bir dost və qonaqla belə kiçik bir məsələyə görə bu qədər sərt ola bilirsə, mən onun arvadı olsam, mənə necə davranardı? — Xeyr, məsələ bu deyil. — Amma yenə də sərtliyə görə idi? — Bəli, uşaqların öpülməsinə görə, o, bunu heç vaxt sevməzdi. — İndi isə əlimin təzyiqi altında, əsl təsirli travma olan və baş mühasiblə bağlı səhnəyə travmatik təsir gücü verən daha köhnə bir səhnənin xatirəsi yenidən canlanır.

Bir neçə ay əvvəl yenə belə bir şey olmuşdu: dost bir xanım qonaqlığa gəlmişdi və vidalaşarkən iki uşağı da ağızlarından öpmüşdü. Yanlarında duran ata özünü saxlamış, xanıma heç nə deməmişdi, amma xanım getdikdən sonra qəzəbi o bədbəxt müəlliməyə qarşı partlamışdı. Ona izah etmişdi ki, əgər kimsə uşaqları ağızlarından öpərsə, bunun üçün məsuliyyəti onun üzərinə qoyur; onun borcu buna yol verməməkdir və əgər yol verirsə, o, borcunu unutmuş sayılır. Əgər bu bir daha təkrar olunsaydı, uşaqların tərbiyəsini başqa əllərə tapşırardı. Bu, o vaxt idi ki, o hələ özünü sevildiyini zənn edirdi və o ilk mehriban söhbətin təkrarını gözləyirdi. Bu səhnə onun ümidlərini qırdı. Öz-özünə dedi: əgər o, bu qədər xırda bir şey üzündən, üstəlik mənim heç bir günahım olmadığı halda, mənə belə hücum edə, belə hədələr deyə bilirsə, deməli, mən yanılmışam, deməli, onun mənə qarşı heç vaxt daha isti bir hissi olmamışdır. O hiss olsaydı, ona ehtiyatlı davranmağı öyrədərdi. — Aydındır ki, baş mühasib uşaqları öpmək istəyəndə və buna görə atadan məzəmmət eşidəndə onun yadına düşən bu ağrılı səhnənin xatirəsi idi.

MiB Lüsi bu son analizdən iki gün sonra yenidən məni axtaranda ondan soruşmalı oldum ki, ona nə xoş bir şey üz verib. O, sanki dəyişmişdi, gülümsəyirdi və başını dik tuturdu. Bir an fikirləşdim ki, bəlkə mən vəziyyəti səhv qiymətləndirmişəm və uşaqların dayəsi indi direktorun gəlini olub. Amma o, ehtimallarımı rədd etdi: „Heç bir şey üz verməyib. Siz məni sadəcə tanımırsınız, məni yalnız xəstə və keyfsiz görmüsünüz. Mən başqa vaxtlarda həmişə belə şən oluram. Dünən səhər oyandığımda üzərimdəki ağırlıq götürülmüşdü və o vaxtdan özümü yaxşı hiss edirəm.“ — Bəs evdəki vəziyyətiniz barədə nə düşünürsünüz? — Mən tam aydınlıq içindəyəm, bilirəm ki, heç bir ümidim yoxdur və buna görə bədbəxt olmayacağam. — Bəs indi ev camaatı ilə yola gedəcəksinizmi? — Düşünürəm ki, buna ən çox mənim həssaslığım səbəb olub. — Bəs direktoru hələ də sevirsinizmi?

— Şübhəsiz, mən onu sevirəm, amma bu mənə heç bir şey etmir. Axı insan öz-özünə nə istəsə düşünə və hiss edə bilər.

İndi onun burnunu müayinə etdim və ağrı və refleks həssaslığının demək olar ki, tamamilə bərpa olunduğunu gördüm; o, qoxuları da fərqləndirirdi, amma qeyri-müəyyən və yalnız daha intensiv olduqda. Amma bu anosmiyanın nə dərəcədə burun xəstəliyi ilə əlaqəli olduğunu qeyri-müəyyən buraxmalıyam.

Bütün müalicə 9 həftəyə qədər uzanmışdı. 4 ay sonra xəstə ilə təsadüfən yaylaqlarımızdan birində rastlaşdım. O, şən idi və özünü yaxşı hiss etməsinin davam etdiyini təsdiqlədi.

Burada danışılan xəstəlik halını az qiymətləndirmək istəməzdim, hərçənd o, kiçik və yüngül bir histeriyaya uyğun gəlir və yalnız azsaylı simptomlara malikdir. Daha doğrusu, mənə öyrədici görünür ki, nevroz kimi yoxsul olan belə bir xəstəlik də bu qədər çox psixi ön şərtlərə ehtiyac duyur və bu xəstəlik tarixçəsini daha ətraflı qiymətləndirdikcə, mən onu histeriyanın bir tipi üçün, yəni irsi yüklənməsi olmayan bir şəxsin də buna uyğun yaşantılar vasitəsilə qazana biləcəyi histeriya forması üçün nümunəvi kimi təqdim etmək həvəsinə düşürəm. Diqqət yetirilsin ki, mən hər hansı bir meyldən asılı olmayan histeriyadan danışmıram; beləsi yəqin ki, yoxdur, lakin biz bu cür meyldən yalnız şəxs histerik olduqdan sonra danışırıq, əvvəllər o, heç nə ilə təsdiqlənməmişdir. Neyropatik meyl, adətən başa düşüldüyü kimi, başqa bir şeydir; o, artıq xəstəlikdən əvvəl irsi yüklənmənin ölçüsü və ya fərdi psixi anormallıqların cəmi ilə müəyyən edilir. Bu iki momentdən Miss Lucy R.-də, məlumatlı olduğum qədərilə, heç nə aşkar edilə bilməzdi. Deməli, onun histeriyası qazanılmış adlandırıla bilər və yalnız yəqin ki, çox yayılmış olan bir qabiliyyəti — histeriya qazanmaq qabiliyyətini ön şərt kimi qoyur, ki onun xarakteristikasının hələ çətin ki, izinə düşmüşük. Lakin belə hallarda əsas ağırlıq travmanın təbiətinə düşür, təbii ki, şəxsin travmaya qarşı reaksiyası ilə bağlılıqda. Histeriyanın qazanılması üçün qaçılmaz şərt kimi göstərir ki, Mən ilə ona yaxınlaşan bir təsəvvür arasında uzlaşmazlıq münasibəti yaranır. Ümid edirəm ki, başqa bir yerdə göstərə biləcəyəm ki, müxtəlif nevrotik pozuntular Mənin o uzlaşmazlıqdan azad olmaq üçün tutduğu müxtəlif yollardan necə meydana çıxır. Müdafiənin histerik üsulu — ki bunun üçün məhz xüsusi bir qabiliyyət tələb olunur — oyanmanın bədəni innervasiyaya konversiyasından ibarətdir və bunun qazancı odur ki, uzlaşmaz təsəvvür Mən şüurundan sıxışdırılıb çıxarılmışdır. Bunun əvəzində Mən şüuru konversiya nəticəsində yaranmış bədəni xatirəni — bizim halda subyektiv qoxu duyğularını — ehtiva edir və az və ya çox aydın şəkildə məhz bu xatirələrə bağlanan affektdən əziyyət çəkir. Beləliklə yaradılan vəziyyət artıq daha da dəyişkən deyil, çünki sıxışdırma və konversiya vasitəsilə affektin həllini tələb edəcək ziddiyyət aradan qaldırılmışdır. Beləliklə, histeriyanı doğuran mexanizm bir tərəfdən əxlaqi çəkingənlik aktına uyğun gəlir, digər tərəfdən isə Mənin ixtiyarında olan bir müdafiə qurğusu kimi təzahür edir. Elə hallar kifayət qədərdir ki, onlarda etiraf etmək lazım gəlir ki, oyanma artımının histeriya istehsalı yolu ilə müdafiəsi həmin vaxt üçün ən məqsədəuyğun olmuşdur; daha tez-tez isə, təbii ki, belə nəticəyə gəlinəcək ki, daha böyük miqdarda əxlaqi cəsarət fərd üçün bir üstünlük olardı.

Deməli, əsl travmatik məqam o məqamdır ki, o zaman ziddiyyət Mənə özünü qəbul etdirir və bu Mən həmin ziddiyyətli təsəvvürün rədd edilməsini qərara alır. Belə rədd etmə nəticəsində həmin təsəvvür yox edilmir, sadəcə şüursuza sıxışdırılır; bu proses ilk dəfə baş verdikdə, bununla Məndən ayrılmış psixi qrupun yaranması üçün bir nüvə və kristallaşma mərkəzi meydana gəlir ki, sonrakı gedişdə ziddiyyət təşkil edən təsəvvürün qəbulunu öz önşərti kimi tələb edən hər şey onun ətrafında toplanır. Bu hallarda əldə edilmiş histeriyada şüurun parçalanması beləliklə iradə edilmiş, qəsdlə edilmiş, çox vaxt heç olmasa bir ixtiyari aktla başlanmış bir şeydir. Əslində isə fərdin niyyət etdiyindən başqa bir şey baş verir; o, bir təsəvvürü sanki heç vaxt gəlib çatmamış kimi ləğv etmək istəyir, lakin buna yalnız onu psixi cəhətdən təcrid etməklə nail olur.

Xəstəmizin tarixçəsində travmatik məqam direktorumun uşaqları öpməsi üzündən ona etdiyi həmin səhnəyə uyğun gəlir. Lakin bu səhnə hələlik görünən bir təsir bağışlamır, bəlkə də narazılıq və həssaslıq bununla başlamışdı, bu barədə heç nə bilmirəm —; histerik simptomlar yalnız sonralar, “köməkçi” adlandırıla bilən və o xüsusiyyəti ilə səciyyələndirilə bilən məqamlarda meydana çıxdı ki, həmin məqamlarda iki ayrı psixi qrup müvəqqəti olaraq, genişlənmiş somnambul şüurda olduğu kimi, bir-birinə qarışır. Konversiyanın baş verdiyi bu məqamların birincisi miss Lüsi R.-də süfrə arxasındakı səhnə, baş mühasibin uşaqları öpmək istədiyi an idi. Burada travmatik xatirə də iştirak edirdi və o, özünü elə aparırdı ki, sanki ağasına olan meylinə aid hər şeyi özündən atmamışdı. Digər xəstəlik tarixçələrində bu müxtəlif məqamlar üst-üstə düşür, konversiya bilavasitə travmanın təsiri altında baş verir.

İkinci köməkçi amil birincinin mexanizmini kifayət qədər dəqiq təkrarlayır. Güclü bir təəssürat şüurun birliyini müvəqqəti olaraq bərpa edir və konversiya gedir.

həmin yolu, hansı ki ona ilk dəfə açılmışdı. Maraqlıdır ki, ikinci dəfə yaranan simptom birincini örtür, belə ki, birinci simptom ikincisi aradan qaldırılmadan əvvəl aydın hiss olunmur. Mənə | həm də ardıcıllığın tərsinə çevrilməsi diqqətəlayiq görünür, analiz də buna uyğunlaşmalıdır. Bir sıra hallarda mənim də başıma oxşarı gəlib: sonralar yaranan simptomlar ilk simptomları örtürdü və yalnız analizin çatdığı sonuncu simptom bütünün açarını özündə saxlayırdı.

Terapiya burada parçalanmış psixi qrupun Mən şüuru ilə birləşməsini təmin edən məcburiyyətdən ibarət idi. Uğur, təəccüblü dərəcədə, görülən işin həcmi ilə paralel getmirdi; yalnız son hissə tamamlandıqdan sonra qəflətən sağalma baş verdi.

IV. Katarina... (Freyd).

189*-cu ilin tətilində Hohe Tauernə bir gəzinti etdim ki, bir müddət tibbi və xüsusən nevrozları unudum. Ks demək olar ki, buna nail olmuşdum ki, bir gün əsas yoldan ayrılıb, uzaqda yerləşən, mənzərə nöqtəsi kimi və yaxşı saxlanılan sığınacağına görə təriflənən bir dağı qalxmaq istədim. Yormaçı bir yürüşdən sonra yuxarı çatıb, güclənib və dincəlib, sonra füsunkar bir uzaq mənzərəni seyr etməyə dalaraq elə özümü unutmuş halda oturmuşdum ki, "Cənab doktordurmu?" sualını eşidəndə əvvəlcə bunu özümə aid etmək istəmədim. Sual isə mənə aid idi və məni kifayət qədər acıq sifətlə yeməyə qulluq edən və ev sahibəsi tərəfindən "Katharina" deyə çağırılan təxminən 18 yaşlı qızdan gəlirdi. Geyiminə və davranışına görə o, nökər qız deyil, yəqin ki, ev sahibəsinin qızı və ya qohumu olmalı idi.

Özümə gəldikdən sonra cavab verdim: "Bəli, mən həkiməm. Bunu haradan bilirsiniz?"

"Bəy qonaqlar dəftərinə yazılmışdı və mən düşündüm ki, əgər həkim bəyin bir az vaxtı olsa —, mən əsəb xəstəliyinə tutulmuşam və bir dəfə L... şəhərində bir həkimdə olmuşam; o da mənə bir şey verdi, amma hələ yaxşı deyiləm."

Beləliklə, yenidən nevrozların içində idim, çünki iri və güclü, əsəbi üzlü qızda başqa bir şeydən söhbət gedə bilməzdi. Nevrozların 2000 metrdən yüksək hündürlükdə belə inkişaf etməsi məni maraqlandırdı, ona görə də sorğumu davam etdirdim.

Aramızda baş verən bu söhbəti, yaddaşımda necə qalıbsa, elə həmin şəkildə təqdim edirəm və xəstənin dialektini olduğu kimi saxlayıram.

"Nədən əziyyət çəkirsiniz?"

„Nəfəsim daralır; həmişə yox, amma bəzən elə bir vəziyyət olur ki, boğulacağımı düşünürəm.“

Bu, əvvəlcə nevrotik səslənmirdi, lakin mənə dərhal ehtimal olundu ki, bu, yalnız bir təşviş hücumunun əvəzedici adlandırması olmalı idi. Təşviş hisslər kompleksindən o, nəfəs daralması anını qeyri-münasib şəkildə önə çıxardı.

„Oturun. Mənə təsvir edin, belə bir „nəfəs darlığı“ halı necə olur?“

„Bu, qəflətən mənim üstümə gəlir. Sonra əvvəlcə gözlərimə bir basqı kimi oturur, başım elə ağırlaşır və uğultu başlayır ki, dözmək mümkün deyil, başım gicəllənir, elə bil yerə yıxılacağam, sonra sinəmi elə sıxır ki, nəfəs ala bilmirəm.

"Boğazınızda heç nə hiss etmirsiniz?"

„Boğazımı sıxır, elə bil boğulacağam!“ „Bəs başında başqa nə isə var?“

"Bəli, çatlayacaq qədər döyüntü olur."

"Bəli, və bu zaman heç qorxmursunuz?"

„Mən həmişə elə bilirəm ki, indi ölməliyəm, halbuki mən cəsarətliyəm, hər yerə tək gedirəm, zirzəmiyə və dağın bütün aşağısına, amma elə bir gün olanda ki, məndə bu olsun, onda heç yerə getməyə cürət etmirəm, həmişə elə bilirəm ki, arxamda kimsə dayanıb və birdən məni yapışır.“

Bu, həqiqətən təşviş tutması idi və buna histerik aura əlamətləri başlanğıc verirdi, daha doğrusu, məzmunu təşviş olan bir histerik tutma idi. Görəsən, bunun içində başqa bir məzmun yox idimi?

„Nə fikirləşirsiniz, həmişə eyni şeyi, yoxsa tutma vaxtı gözünüzün önündə nə isə görürsünüz?“

"Bəli, həmişə belə dəhşətli bir üz görürəm, o mənə belə dəhşətlə baxar, ondan qorxaram."

Bəlkə də məsələnin mahiyyətinə tez nüfuz etmək üçün bir yol açıldı.

„Bu üzü tanıyırsınızmı, demək istəyirəm, bu, həqiqətən bir vaxt gördüyünüz üzdürmü?“ — „Xeyr.“ „Bilirsinizmi, tutmalarınız haradan gəlir?“ „Xeyr.“ — „Bəs onları ilk dəfə nə vaxt tutmusunuz?“ — „İlk dəfə iki il əvvəl, hələ xalamla o biri dağda olanda, o, əvvəllər orada sığınacağı saxlayırdı, indi biz 11 ildir buradayıq, amma yenə də təkrarlanır.“

Burada bir analiz cəhdi etməliyəmmi? Hipnozu bu yüksəkliklərə köçürməyə cəsarət etmədim, bəlkə də sadə söhbətdə alınar. Xoşbəxtlikdən təxmin etməli oldum. Gənc qızlarda təşvişi çox vaxt dəhşətin nəticəsi kimi tanımışdım — cinsəllik dünyası ilk dəfə onların qarşısında açılanda bakirə qəlbi bürüyən dəhşətin.

Mən belə dedim: „Əgər bilmirsinizsə, mən sizə tutmalarınızı nədən aldığınızı düşündüyümü deyim. Siz bir dəfə, o vaxt, iki il əvvəl, sizi çox utandıran, görməmiş olmaq istədiyiniz bir şey görmüş və ya eşitmişdiniz.“

O da: „Jesses ja, mən o qızın yanında əmimi tutdum, Fransiskanın yanında, mənim əmimqızımın!“

„Qızla bağlı bu nə hekayədir? Mənə danışmaq istəmirsiniz?“

„Həkimə hər şeyi demək olar. Bilirsiniz, dayı — o, burada gördüyünüz xalamın əri idi — o vaxt xala ilə **kogeldə qonaq evi saxlayırdı, indi onlar ayrılıblar və onların ayrılmasında günah məndədir, çünki onun Fransiska ilə əlaqəsi mənim vasitəmlə üzə çıxdı.“

„Bəs siz bu kəşfə necə gəlib çıxdınız?“

„Bu belə olub. İki il əvvəl bir neçə cənab yuxarı gəlib yemək istəmişdilər. Xala evdə deyildi, həmişə yemək bişirən Fransiska isə heç yerdə tapılmırdı. Əmi də tapılmırdı. Hər yerdə onları axtarırıq, o vaxt Alois adlı oğlan, mənim əmioğlum deyir: „Bəlkə Fransiska atanın yanındadır.“ Onda ikimiz də güldük, amma bunda pis bir şey düşünmədik. Əminin yaşadığı otağa gedirik, qapı bağlıdır. Bu mənə təəccüblü gəldi. Alois deyir: „Dəhlizdə bir pəncərə var, oradan otağa baxmaq olar.“ Dəhlizə gedirik. Amma Alois pəncərənin yanına gəlmək istəmir, deyir ki, qorxur. Onda mən deyirəm: „Sən axmaq oğlansan, mən gedirəm, mən heç qorxmuram.“ Mənim də ağlımda heç bir pis şey yox idi. İçəri baxıram, otaq xeyli qaranlıq idi, amma əmini və Fransiskanı görürəm, o isə onun üstündə uzanıb.“³⁵

„Mən dərhal pəncərədən uzaqlaşdım, divara söykəndim, o vaxtdan bəri keçirdiyim nəfəs darlığı məni tutdu, hisslərim getdi, gözlərim özü-özünə yumuldu, başımda döyünmə və uğultu başladı.“ „Bunu həmin gün dərhal xalaya dediniz?“ „Xeyr, heç nə demədim.“

„Bəs nə üçün ikisini bir yerdə tapanda belə qorxdunuz? Heç nə başa düşdünüzmü? Orada baş verənlər barədə nəsə fikirləşdinizmi?“

„OÖ yox, o vaxt mən heç nə başa düşməmişdim, mən cəmi 16 yaşım var idi. Bilmirəm, nədən belə qorxmuşam.“

Xanım Katarina, əgər o vaxt içərinizdə nə baş verdiyini, ilk tutulmanı necə keçirdiyinizi və bu zaman nə düşündüyünüzü xatırlaya bilsəydiniz... ...o zaman sizə kömək olardı.

„Bəli, bacarsaydım, amma elə qorxmuşdum ki, hər şeyi yaddan çıxarmışdım.“

„İlkin məlumatımızın“ dilinə çevirsək, bu belədir: affekt özü hipnoid vəziyyəti yaradır, onun məhsulları isə sonra Mənin şüuru ilə assosiativ əlaqədən kənarda qalır.

„Deyin görüm, xanım, təngnəfəslik zamanı həmişə gördüyünüz baş, bəlkə, o vaxt gördüyünüz Fransiskanın başıdır?“

«OÖ yox, o elə də qorxulu deyildi, üstəlik, bu kişi başıdır.»

“Yaxud bəlkə dayının başıdır?”

“Mən onun üzünü o qədər də aydın görməmişəm, otaq çox qaranlıq idi və niyə o vaxt belə dəhşətli bir üz ifadəsi olsun?”

„Haqlısınız.“ (Burada birdən yol bağlanmış göründü. Bəlkə daha sonrakı nəqlində nəsə tapılar.)

“Sonra nə oldu?”

„İndi, o ikisi səs-küy eşitmiş olmalıdır. Tez çıxdılar. Mənim halım bütün vaxt pis idi, durmadan fikirləşməli olurdum, sonra iki gün keçəndən sonra bir bazar günü oldu, çox iş var idi, bütün günü işlədim və bazar ertəsi səhər yenə başgicəllənməsi tutdu məni və qusdum və yataqda qaldım və üç gün dalbadal qusdum.“

Biz histerik simptomatologiyanı tez-tez bəzi ikiqat mənalı halların kəşfindən sonra oxuya bildiyimiz bir şəkli yazı ilə müqayisə edirdik. Bu əlifbada qusma iyrənmə deməkdir. Mən ona dedim: „Əgər üç gün sonra qusmusunuzsa, inanıram ki, otağa baxdığınız zaman iyrənmisiniz.“

„Bəli, mən artıq özümdən iyrənmişəm,“ — deyir o, düşüncəli halda. „Amma nədən?

„Bəlkə çılpaq bir şey görmüsünüz? Otaqdakı iki şəxs necə idi?“

Çox qaranlıq idi, heç nə görmək olmurdu, ikisi də geyinmişdi (paltarda). Bəli, kaş o vaxt nədən iyrəndiyimi bilsəydim.

Bunu mən də bilmirdim. Amma ondan xahiş etdim ki, ağlına nə gəlirsə, danışmağa davam etsin; əmin idim ki, elə ağlına məhz işin aydınlaşdırılması üçün mənə lazım olan şey gələcək.

O, artıq xalasına — onu dəyişilmiş tapdığını və bunun arxasında bir sirr olduğunu güman etdiyini — kəşfini danışdığını, bunun üzərinə əmi ilə xala arasında çox xoşagəlməz səhnələr baş verdiyini, uşaqların bir çox şeylərə gözlərini açan, amma eşitməmələri daha yaxşı olan şeylər eşitdiklərini, nəhayət xalanın uşaqları və qardaşı qızı ilə buradakı o biri təsərrüfatı öz üzərinə götürməyə və əmini bu arada hamilə qalmış Franziska ilə tək qoymağa qərar verdiyini bildirir. Sonra isə, mənim təəccübümə, bu sapı buraxır və travmatik andan 2—3 il geriyə gedən iki sıra köhnə hekayələr danışmağa başlayır. Birinci sıra, o zaman cəmi 14 yaşı olarkən həmin əminin ona özünün cinsi yaxınlıq göstərdiyi halları ehtiva edir. Bir dəfə qışda onunla birlikdə dərəyə bir gəzinti etdiyini və orada meyxanada gecələdiyini. O, içib kard oynayaraq otaqda oturmaqda qaldı, qızın yuxusu gəldi və erkən qalxıb hər ikisi üçün nəzərdə tutulmuş yuxarıdakı otağa getdi. O yuxarı qalxanda qız möhkəm yatmırdı, sonra yenidən yuxuya getdi və birdən oyanıb yataqda „onun bədənini hiss etdi“.

O yuxudan sıçrayıb qalxdı, ona məzəmmətlər yağdırdı. „Nə edirsən, əmi? Niyə öz çarpayında qalmırsan?“ O, onu dilə tutmağa çalışdı: „Get, axmaq Qredel, sus, sən bilmirsən ki, bu nə qədər yaxşıdır.“ — „Mən sənin yaxşılığını istəmirəm, insanı bir dəfə də yatmağa qoymursan.“ O, qapının yanında dayanıb, o əl çəkib özü yuxuya gedənə qədər dəhlizə qaçmağa hazır idi. Sonra öz çarpayısına uzanıb səhərə qədər yatırdı. Onun danışdığı müdafiə tərzindən belə çıxır ki, o, hücumu aydın şəkildə cinsi hücum kimi dərk etməmişdi; ondan soruşduqda ki, bəs bilirdimi, kişi onunla nə etmək istəyirdi, belə cavab verdi: „O vaxt yox, bu mənə çox sonra aydın oldu.“ O, müqavimət göstərirdi, çünki yuxuda narahat edilmək ona xoşagəlməz idi və „çünki belə şey yaraşmazdı“.

Mən bu hadisəni ətraflı danışmalı oldum, çünki onun sonrakı hər şeyin anlaşılması üçün böyük əhəmiyyəti var. — Sonra o, bir az sonrakı dövrə aid başqa yaşantılarını da danışır: kişi yenidən bir meyxanada sərxoş halda ona yaxınlaşmaq istəmişdi və o, yenə özünü ondan qorumalı olmuşdu və sair. Mənim sualıma — bu hallarda sonrakı nəfəs darlığına bənzər bir şey duyub-duymadığına — o, qətiyyətlə cavab verir ki, hər dəfə gözlərində və sinəsində bir sıxılma hiss edirdi, lakin o kəşf səhnəsindəki qədər güclü deyildi.

Bu xatirələr silsiləsi bitdikdən dərhal sonra o, ikinci bir silsilə danışmağa başlayır; burada söhbət əmi ilə Franziska arasında bir şeyə diqqət yetirdiyi hallardan gedir. Bir dəfə bütün ailə gecəni bir ot tayasının üstündə paltarları ilə keçirmişdi və bir səsə görə qəflətən oyanmışdı; ona elə gəldi ki, onunla Franziskanın arasında uzanmış əmi aralanıb uzaqlaşır, Franziska isə düz uzanır. Başqa bir dəfə N... kəndinin bir meyxanasında gecələmişdilər; o və əmi bir otaqda, Franziska isə yanındakı başqa bir otaqda. Gecə qəflətən oyanıb qapının yanında uzun ağ bir siluet gördü, qapı dəstəyini aşağı basmaq istəyirdi: „Jesses, əmi, sizsiniz? Qapının yanında nə istəyirsiniz?“ — „Sus, mən sadəcə bir şey axtarırdım.“ — „Oradan da o biri qapıdan çıxmaq olar axı.“ — „Mən sadəcə yolumu azmışam və s.“

Mən ondan soruşuram ki, o vaxt bir şübhəsi olubmu. „Xeyr, buna dair heç nə düşünməmişəm, sadəcə həmişə diqqətimi çəkib, amma bundan başqa bir nəticə çıxarmamışam.“ — Belə hallarda təşviş də keçirdiyini soruşuram? — Elə bilir ki, bəli, amma bu dəfə buna o qədər də əmin deyil.

Bu iki hekayə silsiləsini bitirdikdən sonra dayanır. O, sanki dəyişib, əsəbi və əzab çəkən üzü canlanıb, gözləri təzə və qalxan baxışla baxır. Mənə isə bu vaxt onun hadisəsinin mənası aydın oldu; son olaraq görünüşə görə plansız danışdığı şey, kəşf səhnəsindəki davranışını mükəmməl izah edir. O, vaxtilə xatırladığı, amma başa düşmədiyi və heç bir nəticəyə gətirmədiyi iki təcrübə silsiləsini daşıyırdı; cinsi əlaqədə olan cütlüyü görən kimi o, dərhal yeni təəssüratı bu iki xatirə silsiləsi ilə əlaqələndirdi, başa düşməyə və eyni zamanda müdafiə olunmağa başladı. Sonra qısa bir dövr gəldi “işlənmə”, “inkubasiya” dövrü, və bundan sonra konversiya simptomları, qusma, mənəvi və fiziki iyrəncliyin əvəzi kimi ortaya çıxdı. Tapmaca həll olundu, o, ikisinin görünüşündən iyrənmədi, əksinə, həmin görünüşün oyatdığı xatirədən iyrəndi və bütün amilləri nəzərə alsaq, bu, yalnız “dayısının bədənini hiss etdiyi” gecə basqını xatirəsi ola bilərdi. Ona görə də, etirafını bitirdikdən sonra ona dedim: “İndi o vaxt nə düşündüyünüzü, otağa necə baxdığınızı bilirəm. Belə düşünürdünüz: indi onunla gecə və digər dəfələr mənimlə etmək istədiyi şeyi edir. Bundan iyrəndiniz, çünki gecə oyandığınız və onun bədənini hiss etdiyiniz duyğunu xatırladınız.”

O cavab verir: „Ola bilər ki, mən ondan iyrənmişəm və o vaxt belə düşünmüşəm“.

„Bir dəfə mənə dəqiq deyin, siz artıq yetkin bir qızsınız və hər şeyi bilirsiniz —

„Bəli, indi, əlbəttə.“ „Mənə dəqiq deyin, gecə onun bədənindən əslində nə hiss etdiniz?“

Lakin o daha dəqiq cavab vermir, utanaraq və sanki ifşa olunmuş kimi gülümsəyir — elə bir adam kimi ki, artıq hər şeyin dibinə vardığını və bu barədə çox danışmağın mümkün olmadığını etiraf etməlidir. O toxunma duyğusunun nə olduğunu təsəvvür edə bilirəm — sonralar onu yozmağı öyrənmişdir; onun siması mənə elə deyir ki, o mənim haqqımda düzgün düşündüyümü güman edir, amma mən onun içinə daha dərindən girə bilmirəm; hər halda mən ona borcluyam ki, o, mənim şəhər praktikamdakı o utancaq xanımlardan — ki onlar üçün bütün naturalia turpia belədir — qat-qat asanlıqla danışmağa qoyur.

Beləliklə, hal aydınlaşmış olardı; lakin dayan, tutma zamanı təkrarlanan, ona dəhşət gətirən başın halüsinasiyası haradan gəlir? İndi ondan bunu soruşuram. Sanki o da bu söhbətdə dərketməsini genişləndirmişdi, dərhal cavab verir: „Bəli, bunu indi bilirəm, baş dayının başıdır, indi tanıyıram, amma o vaxtdan deyil. Sonralar, bütün mübahisələr başlayanda, dayı mənə qarşı mənasız qəzəb bəsləməyə başladı; həmişə deyirdi ki, hər şeydə günah məndədir; mən çuğulluq etməsəydim, boşanma heç vaxt baş tutmazdı; mənə həmişə hədə-qorxu gəlirdi, mənə bir şey edəcək; məni uzaqdan görəndə üzü qəzəbdən əyilirdi və qaldırılmış əllə üstümə gəlirdi. Mən həmişə ondan qaçırdım və həmişə ən böyük təşvişim bu idi ki, o, məni haradasa qəflətən tutacaq. İndi həmişə gördüyüm üz onun qəzəbli olduğu andakı üzüdür.“

Bu məlumat mənə histeriyanın ilk simptomunun, qusmanın keçdiyini, təşviş tutmasının qaldığını və yeni məzmunla dolduğunu xatırladır. Deməli, söhbət xeyli dərəcədə abreaksiyaya uğramış histeriyadan gedir. Həqiqətən də, o, kəşfini az sonra xalasına danışmışdı.

“Teyzənizə onun sizi necə izlədiyinə dair digər hekayələri də danışdınızmı?”

Bəli, dərhal deyil, amma sonra, artıq boşanma haqqında danışıldığı kimi. Orada xala dedi: Bunu özümüzə saxlayaq; əgər məhkəmədə çətinlik yaratsa, onda biz də bunu deyirik.

Mən başa düşə bilirəm ki, elə son vaxtlardan, evdə həyəcanlı səhnələrin sıxlaşdığı, xalasının marağını oyatmaqdan əl çəkdiyi, münaqişənin onu tamamilə yüklədiyi vaxtdan, elə bu sıxlaşma və saxlanma dövründən yaddaş simvolu qalmışdır.

Ümid edirəm ki, mənimlə söhbət cinsi hisslərində çox erkən yaralanan həmin qıza bir az kömək etmişdir: mən onu bir daha görmədim. Epikriz.

Bu xəstəlik tarixçəsində şəxsən təhlil olunmuş deyil, təxminlərlə həll edilmiş histeriya halı görmək istəyən kimsəyə qarşı heç nə deyə bilmərəm. Xəstə mənim hesabatıma əlavə etdiyim hər şeyi ehtimal olunan kimi qəbul etdi; lakin onu yaşanmış hadisə kimi tanıya bilmədi. Fikrimcə, bunun üçün hipnoz lazım idi. Əgər düzgün təxmin etdiyimi fərz etsəm və sonra III halda bizə məlum olan qazanılmış histeriya sxeminə uyğun olaraq bu halı reduksiya etməyə çalışsam, iki sıra erotik təcrübəni travmatik anlarla, cütlüyün kəşf edildiyi səhnəni isə köməkçi bir anla müqayisə etmək asandır. Oxşarlıq ondadır ki, birincilərində Mənin düşüncə fəaliyyətindən kənarlaşdırılmış, lakin saxlanılmış bir şüur məzmunu yaradılmışdı, sonuncu səhnədə isə yeni bir təəssürat bu kənarda qalan qrupun Mənlə assosiativ birləşməsini məcbur etdi. Digər tərəfdən, nəzərə alınmaması mümkün olmayan fərqlər də var. İzolasiyanın səbəbi III halda olduğu kimi Mənin iradəsi deyil, cinsi təcrübələrlə nə edəcəyini bilməyən Mənin cəhalətidir. Bu baxımdan Katarina halı tipikdir; cinsi travmalara əsaslanan hər bir histeriyanın təhlilində görünür ki, uşağa təsirsiz qalmış cinsi öncəsi dövrdən olan təəssüratlar, qıza və ya qadına cinsi həyatın başa düşülməsi açıldıqdan sonra, xatirələr kimi travmatik güc qazanır. Psixi qrupların ayrılması, belə desək, gənclərin inkişafında normal bir prosesdir və onların sonradan Mənə daxil olması psixi pozuntulara kifayət qədər tez-tez istifadə olunan səbəb verir. Bundan əlavə, bu məqamda şüur parçalanmasının cəhalət yolu ilə olanın şüurlu rədd etmə yolu ilə olanından həqiqətən fərqli olub-olmadığına, gənclərin onlardan güman edildiyindən və özünə inandıqlarından daha çox cinsi biliyə sahib olub-olmadığına dair şübhə ifadə etmək istəyirəm.

Bu halın psixi mexanizmindəki digər bir sapma ondadır ki, bizim “köməkçi” adlandırdığımız kəşf səhnəsi eyni zamanda “travmatik” adını da haqq edir. O, öz məzmunu ilə təsir edir, yalnız əvvəlki travmatik təcrübələri oyatmaqla deyil, “köməkçi” və travmatik anların xarakterlərini birləşdirir. Lakin mən bu üst-üstə düşməni, digər hallarda zaman baxımından da ayrılığa uyğun gələn konseptual ayrılığı tərk etmək üçün əsas görmürəm. Katarina halının digər bir xüsusiyyəti, əslində uzun müddətdir məlum olan, konversiyada, yəni histerik fenomenlərin yaradılmasında özünü göstərir; bu, travmadan dərhal sonra deyil, inkubasiya intervalından sonra baş verir. Şarko bu intervalı üstünlüklə “psixi işlənmə vaxtı” adlandırırdı. Katarinanın tutmalarında əziyyət çəkdiyi təşviş histerikdir, yəni hər bir cinsi travmada ortaya çıxan həmin təşvişin təkrarıdır. Burada, çox böyük sayda halda müntəzəm olaraq doğru olduğunu aşkarladığım prosesi də izah etməkdən çəkinirəm: bakirə şəxslərdə cinsi əlaqələrə dair ehtimalın təşviş affekti yaratması.

V. Elizabet v. R. xanım... (Freyd).

1892-ci ilin payızında bir dost həkim məni iki ildən artıq ayaqlarında ağrı çəkən və pis yeriyən bir gənc xanımı müayinə etməyə çağırdı. Dəvətə əlavə etdi ki, o, bu halı histeriya hesab edir, hərçənd nevrozun adi əlamətlərindən heç bir şey tapmaq mümkün deyildi. O, ailəni bir az tanıyırdı və bilirdi ki, son illər ailəyə çox bədbəxtlik və az sevindirici şey gətirmişdi. Əvvəlcə xəstənin atası vəfat etmişdi, sonra ana gözlərindən ciddi bir əməliyyat keçirməli olmuşdu və az sonra xəstənin evli bir bacısı doğuşdan sonra köhnə bir ürək xəstəliyindən dünyasını dəyişmişdi. Bütün kədərdə və bütün xəstə baxımında bizim xəstənin payı ən böyük olmuşdu.

24 yaşlı xanımı ilk dəfə gördükdən sonra bu halın başa düşülməsində çox da irəli gedə bilmədim. O, ağıllı və psixi cəhətdən normal görünürdü; onun ünsiyyətini və həzzini məhdudlaşdıran xəstəliyi şən bir ifadə ilə, histeriklərin «belle indifference»i ilə daşıyırdı, mən belə düşünməli idim. O, öndə əyilmiş gövdə ilə, lakin dayaq olmadan yeriyirdi; onun yeriyişi patologik olaraq bilinən heç bir yeriyiş növünə uyğun gəlmirdi, əslində heç də nəzərə çarpacaq dərəcədə pis deyildi. Sadəcə olaraq, yeriyərkən böyük ağrılardan, yeriyərkən və dayanarkən tez yaranan yorğunluqdan şikayət edirdi və qısa müddətdən sonra ağrıların daha az olduğu, lakin heç də tamamilə yox olmadığı istirahətə çəkilirdi. Ağrı qeyri-müəyyən təbiətli idi, təxminən belə başa düşmək olardı: ağrılı yorğunluq. Sağ budun ön səthində kifayət qədər böyük, pis sərhədlənmiş bir sahə ağrıların ocağı kimi göstərilirdi; ağrılar ən çox oradan yayılır və orada ən yüksək intensivliyə çatırdılar. Orada həm dəri, həm də əzələlər basma və sıxmağa qarşı xüsusilə həssas idi, iynə batırmağa isə daha çox qərqarlıqla yanaşılırdı. Yalnız bu sahədə deyil, hər iki ayağın demək olar ki, bütün ətrafında dəri və əzələlərin eyni hiperqeziyası aşkar edilə bilirdi. Əzələlər bəlkə dəridən daha çox ağrıyırdı; aydın şəkildə hər iki ağrı növü budlarda ən güclü şəkildə inkişaf etmişdi. Ayaqların hərəkət qüvvəsi az deyildi, reflekslər orta intensivlikdə idi; digər bütün simptomlar yox idi, belə ki, daha ciddi orqanik xəstəliyin fərz edilməsi üçün heç bir əsas tapılmırdı. Xəstəlik iki il ərzində tədricən inkişaf etmişdi, intensivliyi çox dəyişirdi.

Diaqnoz qoymaq mənim üçün asan deyildi, lakin iki səbəbdən həmkarımın diaqnozuna qoşulmağa qərar verdim. Birincisi, yüksək zəkalı xəstənin ağrılarının xarakteristikası haqqında bütün məlumatlarının nə qədər qeyri-müəyyən olması diqqət çəkirdi. Orqanik ağrıdan əziyyət çəkən xəstə, əgər əlavə olaraq əsəbi deyilsə, ağrılarını qəti və sakit şəkildə təsvir edir; məsələn, onlar bıçaq kimi, müəyyən intervallarla gəlir, bu nöqtədən o nöqtəyə qədər uzanır və onun fikrincə, bu və ya digər təsirlərlə yaranır. Ağrılarını təsvir edən nevrastenik xəstə, sanki gücündən çox uzaq olan çətin bir zehni işlə məşğul olduğu təəssüratını yaradır. Üz cizgiləri gərgin və xoşagəlməz bir təsir altında təhrin olunmuş kimi görünür, səsi daha da bərkləşir, ifadə üçün can atır, həkimin ağrıları üçün təklif etdiyi hər bir təyinatı, sonradan şübhəsiz uyğun olsa belə, rədd edir; o, açıq-aydın dilin hisslərinə söz vermək üçün çox kasıb olduğu fikrindədir; bu hisslərin özü tək və hələ heç vaxt olmamış bir şeydir, tamamilə təsvir etmək mümkün deyil, buna görə də o, daim yeni detallar əlavə etməkdən yorulmur və əgər dayandırmaq məcburiyyətində qalarsa, ona qəti şəkildə təəssürat hakim olur ki, həkimə özünü başa salmaq ona müvəffəq olmamışdır. Lakin ağrıların qavranılması üçün daha da həlledici olan ikinci bir amil olmalı idi. Orqanik xəstədə və ya nevrastenikdə ağrılı bir nöqtəni qıcıqlandırdıqda, onun fizionomiyası narahatlığın və ya fiziki ağrının qarışmamış ifadəsini daşıyır; xəstə daha sonra irəli-geri çəkilir, müayinədən yayınır, imtina edir. Lakin Frl. v. R. halında ağrıya həssas dəri və ayaqların əzələlərini sıxdıqda və ya basdıqda, belə oldu ki, onun üzü xüsusi bir ifadə aldı, daha çox həzzin, ağrının deyil; o qışqırdı — mən təxminən həzz verən bir qıcıq kimi olduğunu düşündüm —, onun üzü qızardı, başını geri atdı, gözlərini yumdu, gövdəsi geriə doğru əyildi; bütün bunlar çox kobud deyildi, lakin aydın ifadə olunmuşdu və yalnız əziyyətin histeriya olduğu və qıcıqlandırmanın histerik bir zonaya təsir etdiyi qəbulu ilə uzlaşdırıla bilərdi.³⁶

Üz ifadəsi əzələlərin və dərinin sıxılmasının guya yaratdığı ağrıya uyğun gəlmirdi, çox güman ki, o, bu ağrının arxasında duran və xəstədə onlarla assosiasiyalı bədən yerlərinin qıcıqlandırılması ilə oyadılan düşüncələrin məzmununa daha yaxşı uyğun gəlirdi. Mən hiperalgetik zonaların qıcıqlandırılması zamanı buna bənzər mənalı üz ifadələrini histeriyanın şübhəsiz hallarında dəfələrlə müşahidə etmişdim; digər jestlər isə açıq-aydın histerik tutmanın ən yüngül eyhamına uyğun gəlirdi.

Histerogen zonanın qeyri-adi lokalizasiyasına dair ilkin olaraq heç bir izahat tapılmadı. Hiperalezinin əsasən əzələlərə toxunması da düşündürücü idi. Əzələlərin diffuz və lokal təzyiq həssaslığına səbəb olan ən çox rast gəlinən xəstəlik, onların revmatik infiltrasiyası, adi xroniki əzələ revmatizmidir; sinir xəstəliklərini təqlid etməyə qabiliyyəti haqqında mən artıq danışmışam. Frl. v. R.-də ağrılı əzələlərin qatılığı bu fərziyyəyə zidd deyildi, əzələ kütlələrində çoxlu sərt zolaqlar tapıldı, onlar da xüsusilə həssas görünürdü. Ehtimal ki, göstərilən mənada əzələlərin orqanik dəyişikliyi mövcud idi, nevroz ona söykənirdi və nevroz onun əhəmiyyətini həddindən artıq böyük göstərirdi.

Terapiya da belə bir qarışıq xəstəliyin mövcudluğu ehtimalından çıxış edirdi. Biz həssas əzələlərin davamlı yoğurulmasını və faradizasiyasını, bunun nəticəsində yaranan ağrıya baxmayaraq, davam etdirməyi məsləhət gördük və mən xəstə ilə əlaqəni saxlaya bilmək üçün ayaqların güclü Franklin qığılcım boşalmaları ilə müalicəsini öz üzərimə götürdüm. Onun yeriməyə özünü məcbur etməli olub-olmadığına dair sualına biz qətiyyətli «bəli» cavabı verdik.

Beləliklə, yüngül bir yaxşılaşma əldə etdik. Xüsusilə influens maşınının ağrılı zərbələrinə həvəs göstərirdi və bu zərbələr nə qədər güclü olsaydı, xəstənin öz ağrılarını bir o qədər sıxışdırdığı görünürdü. Həmkarlarım bu arada psixi müalicə üçün zəmin hazırlayırdılar və mən dörd həftəlik saxta müalicədən sonra belə bir müalicə təklif edib xəstəyə prosedur və onun təsir qaydası barədə bəzi izahlar verdikdə, tez başa düşdüyünü və yalnız az bir müqavimət göstərdiyini gördüm.

Ancaq o vaxtdan etibarən başladığım iş, mənə düşən ən çətin işlərdən biri kimi ortaya çıxdı və bu iş haqqında hesabat verməkdəki çətinlik, o vaxt dəf edilmiş çətinliklərə layiqincə qoşulur. Uzun müddət əziyyət tarixçəsi ilə əziyyət arasındakı əlaqəni başa düşə bilmədim; halbuki əziyyət bu hadisələr silsiləsi tərəfindən törədilmiş və müəyyən edilmiş olmalı idi.

Belə bir katartik müalicəyə əl atdıqda, insan ilk növbədə özünə sual verəcək: Xəstənin əziyyətinin mənşəyi və səbəbi məlumdurmu? Əgər belədirsə, onun əziyyət hekayəsini təkrar yaşatmağına nail olmaq üçün xüsusi bir texnikaya ehtiyac yoxdur; ona göstərilən maraq, ona sezdirilən başa düşmə, ona verilən sağalma ümidi, xəstəni sirrini açmağa məcbur edəcək. Elizabet xanımla bağlı mənə əvvəldən aydın idi ki, o, əziyyətinin səbəblərinin şüurundadır, yəni o, yalnız bir sirrə, şüurda yad bir cisimə malik deyil. Ona baxdıqda, şairin sözlərini xatırlamaq lazım gəlirdi: „Oradakı maska gizli mənanı xəbər verir.“

Deməli, əvvəlcə hipnozdan imtina edə bildim, lakin sonradan hipnozdan istifadə etmək şərti ilə: əgər etiraf zamanı aydınlaşdırılması üçün yaddaşın kifayət etmədiyi əlaqələr ortaya çıxsa. Beləliklə, apardığım bir histeriyanın bu ilk tam təhlilində sonralar metod səviyyəsinə qaldırdığım və şüurlu şəkildə tətbiq etdiyim bir üsula gəldim — patogen psixi materialın qat-qat təmizlənməsi üsuluna; biz bunu tez-tez torpaq altında qalmış bir şəhərin qazıntısı texnikası ilə müqayisə edirdik. Əvvəlcə xəstənin bildiklərini danışdırdım, hansı yerdə əlaqənin tapmacalı qaldığına, səbəblər zəncirində hansı halqanın çatışmadığına diqqətlə nəzər saldım və sonra həmin yerlərdə hipnotik araşdırmanı və ya ona bənzər bir texnikanı işə salaraq yaddaşın daha dərin qatlarına nüfuz etdim. Bütün işin ön şərti, əlbəttə ki, belə idi: tamamilə kifayət edən determinasiyanın sübut olunacağı gözləntisi; dərinə araşdırma vasitələrindən tezliklə söhbət açılacaq.

Xanım Elizabetin danışdığı əzab tarixçəsi uzun sürən, müxtəlif ağrılı yaşantılardan toxunmuş bir tarixçə idi. O, danışarkən hipnozda deyildi, lakin mən onu uzandığı yerdə qoyub gözlərini yumulu saxlayırdım; ara-sıra gözlərini açsa, vəziyyətini dəyişsə, qalxıb otursa və sairə, buna qarşı çıxmırdım. Danışığın bir parçası onu daha dərindən tutduqda, öz-özünə hipnoza daha bənzər bir hala düşdüyü görünürdü. O zaman hərəkətsiz uzanır və gözlərini möhkəm yumulu saxlayırdı.

Mən onun xatirələrinin ən səthi qatı kimi üzə çıxanı çatdırmağa başlayıram. Üç qızın ən kiçiyi olaraq, valideynlərə mehribanlıqla bağlı qalmış, gəncliyini Macarıstanda bir mülkdə keçirmişdi. Ananın sağlamlığı göz xəstəliyi və həm də əsəb halları ilə çoxsaylı şəkildə pozulmuşdu. Belə oldu ki, o, xüsusilə şən və həyatı tanıyan ataya daha sıx bağlandı; ata tez-tez deyərdi ki, bu qız ona bir oğul və fikirlərini bölüşə biləcəyi bir dost əvəz edir. Qız bu ünsiyyətdən nə qədər intellektual təhrik qazansa da, atanın gözündən qaçmadı ki, bununla onun mənəvi quruluşu bir qızda gerçəkləşdiyini görmək istədiyimiz idealdan uzaqlaşırdı. O, zarafatla ona „kek və öz fikrində israrlı“ deyirdi, onu mühakimələrində həddindən artıq qətiyyətdən, insanlara amansızcasına həqiqəti söyləmək meylindən çəkindirirdi və tez-tez deyirdi ki, ona ər tapmaq çətin olacaq. Həqiqətən də, o, qızlığından kifayət qədər narazı idi, iddialı planlarla dolu idi, oxumaq və ya musiqidə təhsil almaq istəyirdi, bir nikahda meyllərini və mühakimə azadlığını qurban vermək fikrindən qəzəblənirdi. Bu arada o, atasına, ailəsinin nüfuzuna və sosial mövqeyinə qürur duyaraq yaşayır və bu nemətlərlə bağlı olan hər şeyi qısqanclıqla qoruyurdu. Fürsət düşdükcə anasına və böyük bacılarına qarşı özünü geri çəkdiyi fədakarlıq isə valideynləri onun xarakterinin daha sərt tərəfləri ilə tamamilə barışdırırdı.³⁷

Qızların yaşı ailəni paytaxta köçməyə vadar etdi; orada Elizabet bir müddət ailədəki daha varlı və şən həyatdan zövq ala bildi. Lakin sonra bu evin xoşbəxtliyini məhv edən zərbə gəldi. Atanın xroniki ürək xəstəliyi gizli qalmış, yaxud özü də onu gözdən qaçırmışdı; bir gün onu ilk ağciyər ödemi tutmasından sonra huşsuz halda evə gətirdilər. Bunun ardınca 11 il çəkən xəstəyə qulluq dövrü başladı; Elizabet bu dövrdə çarpayının başında birinci yeri tutdu. O, atanın otağında yatır, gecələr onun çağırışına oyanır, gündüzlər ona qulluq edir və ata ümidsiz vəziyyətini nəzakətli təslimiyyətlə daşıyarkən özünü şən görünməyə məcbur edirdi. Onun əzabının başlanğıcı bu xəstəyə qulluq dövrü ilə bağlı olmalı idi, çünki qulluqun son yarım ilində sağ ayağındakı bu cür ağrılara görə bir yarım gün çarpayıda qaldığını xatırlaya bilirdi. Lakin o, iddia edirdi ki, bu ağrılar tezliklə keçib getmiş və nə qayğısına, nə də diqqətinə səbəb olmamışdı. Əslində isə yalnız atanın ölümündən iki il sonra özünü xəstə hiss etmiş və ağrılarına görə yeriyə bilməmişdi.

Atanın ölümü bu dörd qadından ibarət ailənin həyatında yaratdığı boşluq, sosial təcrid, həvəs və həzz vəd edən çoxlu sayda əlaqələrin kəsilməsi, ananın artan xəstəliyi – bütün bunlar xəstəmizin əhvalını bulandırdı, lakin eyni zamanda onun qohumlarının itirilmiş xoşbəxtliyə tezliklə əvəz tapması üçün isti arzusunu oyatdı və ona bütün meylini və qayğısını sağ qalan anaya yönəltməyə məcbur etdi. Yas ilinin bitməsindən sonra böyük bacı istedadlı və çalışqan bir kişiyə ərə getdi; bu kişi mövqeyi yüksək idi, zəka sərvəti ilə böyük gələcəyə layiq görünürdü, lakin növbəti görüşdə xəstəlik hissliliyi, egoist bir inadkarlıq və öz qəribəliklərində israr etmə xasiyyəti nümayiş etdirdi və ilk növbədə bu ailənin dairəsində yaşlı qadına diqqət göstərməyi ləngitməyə cəsarət etdi. Bu, Elizabetin dözə biləcəyindən artıq idi; o, özünü bacısının ərinə qarşı mübarizə aparmağa çağırılmış hiss edirdi, hər dəfə buna fürsət yarandıqda, digər qadınlar isə onun həyəcanlı təbiətinin partlayışlarını asanlıqla qəbul edirdilər. Onun üçün ailənin köhnə xoşbəxtliyinin yenidən qurulmasının bu pozğunluğa uğraması ağrılı bir məyusluq idi və o, evli bacısının qadın xasiyyətli itaətkarlığı ilə hər hansı tərəfi tutmaqdan çəkinməyə davam etməsini bağışlaya bilməzdi. Elizabetin yaddaşında bir sıra səhnələr qalmışdı, onların bir hissəsində ilk bacısının ərinə qarşı açıq şəkildə ifadə edilməmiş şikayətlər vardı. Lakin ən böyük ittiham, onun kiçik ailəsi ilə Avstriyanın uzaq bir şəhərinə köçməsi və beləliklə ananın təcridini daha da artırması idi; bunu da gözlənilən yüksəlişinə görə etmişdi. Bu münasibətlə Elizabet özünün acizliyini, anaya itirilmiş xoşbəxtliyə əvəz təklif etmək iqtidarında olmamasını, atanın ölümü zamanı qəbul etdiyi qərarını yerinə yetirməyin qeyri-mümkünlüyünü o qədər aydın hiss etdi.

İkinci bacının evlənməsi ailənin gələcəyi üçün daha sevindirici şeylər vəd edirdi, çünki bu ikinci bacanaq, ruhən o qədər də yüksəkdə durmasa da, incə ruhlu, hər cür ehtirama alışmış qadınların ürəyincə olan bir kişi idi və onun rəftarı Elizabeti nikah institutu ilə və onunla bağlı fədakarlıqlar barədə düşüncə ilə barışdırdı. Həm də ikinci gənc cütlük ananın yaxınlığında qaldı və bu bacanağın ikinci bacıdan olan uşağı Elizabetin sevimlisi oldu. Təəssüf ki, bu uşağın dünyaya gəldiyi il başqa bir hadisə ilə kölgələndi. Ananın göz xəstəliyi bir neçə həftəlik qaranlıq müalicəsini tələb etdi, Elizabet də buna qatıldı. Sonra bir əməliyyat zəruri elan edildi; ondan əvvəlki oyanma birinci bacanağın köçmə hazırlıqları ilə üst-üstə düşdü. Nəhayət, usta əli ilə yerinə yetirilən əməliyyat geridə qaldı, üç ailə bir yay istirahətində bir araya gəldi və son ayların qayğılarından tükənmiş Elizabet indi bu ailəyə atanın ölümündən bəri bəxş edilmiş, əzab və qorxulardan azad ilk vaxtda tam sağalmalı idi.

Elə bu yay qalmağının vaxtına Elizabetin ağrılarının və yerimə zəifliyinin başlaması düşür. Ağrılar bir müddət əvvəl özlərini bir qədər hiss etdirdikdən sonra, o, kiçik kurortun hamamxanasında qəbul etdiyi isti vannadan sonra ilk dəfə şiddətlə meydana çıxdılar. Bir neçə gün əvvəl edilən uzun bir gəzinti, əslində yarım günlük bir yürüş, sonra bu ağrıların meydana çıxması ilə əlaqələndirildi, belə ki, asanlıqla belə bir anlayış yarandı ki, Elizabet əvvəlcə „həddindən artıq yorulmuş“, sonra isə „soyuqlamışdı“.

İndidən etibarən Elizabet ailənin xəstəsi idi. Həkim məsləhəti onu, yay qalan hissəsini Gastein-də hamam müalicəsinə sərf etməyə məcbur etdi; anası ilə birlikdə ora səyahət etdi, lakin yeni bir təşvişin yaranmaması mümkün olmadı. İkinci bacısı yenidən hamilə idi və ona göndərilən məlumatlar onun vəziyyətini olduqca pis təsvir edirdi, buna görə də Elizabet Gastein-ə səyahət etmək istəmədi. Gastein-də keçirilən iki həftədən az sonra ana və bacı geri çağırıldı, çünki artıq yataqda olan xəstənin vəziyyəti yaxşı getmirdi.

Elizabetin ağrıları ilə dəhşətli gözləntilərin qarışdığı işgəncəli bir səyahət, sonra stansiyada ən pisini sezdirdən bəzi əlamətlər və nəhayət, xəstənin otağına girdikləri zaman, sağ bir insanla vidalaşmaq üçün çox gecikdiklərinə dair qəti inam.

Elizabet təkcə bu bacısının itkisi altında əzab çəkmirdi ki, onu hədsiz sevirdi, həm də bu ölüm hadisəsinin oyatdığı düşüncələr və onunla gələn dəyişikliklər altında az qala eyni dərəcədə əzab çəkirdi. Bacısı hamiləlik nəticəsində ağırlaşmış ürək xəstəliyindən vəfat etmişdi.

İndi isə ürək xəstəliyinin ailənin ata tərəfindən keçən irsi olduğu fikri ortaya çıxdı. Sonra, vəfat edən qadının ilk gənclik illərində yüngül ürək zədələnməsi ilə xorea xəstəliyini keçirdiyi xatırlandı. Özlərinə və həkimlərə, evliliyə icazə verdikləri üçün ittiham irəli sürüldü; bədbəxt dul kişiyə, arvadının sağlamlığını fasiləsiz olaraq iki ardıcıl hamiləliklə təhlükəyə atdığı ittihamını da yönəltmək mümkün olmadı. Nadir hallarda rast gəlinən xoşbəxt evlilik şərtləri bir dəfə uyğun gəldikdə, bu xoşbəxtliyin belə bir sonluqla bitəcəyinə dair kədərli təəssürat, o andan etibarən Elizabetin düşüncələrini heç bir etiraz olmadan məşğul etdi. Bundan əlavə, anası üçün arzuladığı hər şeyin öz içində dağıldığını yenidən gördü. Bacısının dul qalmış əri təsəllisiz idi və arvadının ailəsindən uzaqlaşırdı. Görünür, onun öz ailəsi, qısa və xoşbəxt evlilik dövründə ondan uzaqlaşdığı ailəsi, onu yenidən öz yollarına çəkmək üçün bu anı əlverişli hesab etdi. Keçmiş birliyi qorumaq üçün heç bir yol tapılmadı; evlənməmiş baldızı (yəni Elizabet) ilə birlikdə yaşamaq mümkün deyildi və o, ölü qadının yeganə mirası olan uşağı bu iki qadına təhvil verməkdən imtina etdiyi üçün, onlara ilk dəfə onu sərtlikdə ittiham etmək fürsəti verdi. Nəhayət — və bu ən az ağrılı hissə deyildi — Elizabet iki bacanaq arasında baş verən və səbəbini yalnız təxmin edə bildiyi mübahisə haqqında qaranlıq məlumat əldə etdi. Lakin görünürdü ki, dul kişi mülki məsələlərdə digər bacanaq tərəfindən əsassız sayılan tələblər irəli sürmüşdü, hətta o, ananın təzə kədərini nəzərə alaraq bunu ağır təzyiq kimi qiymətləndirə bilərdi. Beləliklə, bu, həssas və sevgi ehtiyacı olan qızın əziyyət hekayəsi idi. Talehinə qəzəblənmiş, evin şöhrətini bərpa etmək üçün bütün kiçik planlarının uğursuzluğuna hirsli; — sevdiklərinin bir hissəsi ölmüş, bir hissəsi uzaqlaşmış, bir hissəsi isə yadlaşmış; — tanımadığı bir kişinin sevgisində sığınacaq axtarmağa meyli olmadan, o, 11 ildən bəri demək olar ki, hər cür ünsiyyətdən kənar, anasının və öz ağrılarının qulluğunda yaşayırdı. Əgər daha böyük əziyyətləri unudub bir qızın ruh dünyasına nüfuz etmək istəsəydik, xanım Elizabetə səmimi insani həmrəylik göstərməmək olmazdı. Lakin bu əziyyət hekayəsinə həkim marağı necə idi, onun ağrılı yerimə zəifliyi ilə əlaqəsi nə idi və bu psixik travmaların bilinməsindən bu işin aydınlaşdırılması və müalicəsi üçün hansı perspektivlər yarana bilərdi? Həkim üçün xəstənin etirafı ilk növbədə böyük bir məyusluq demək idi.

izah etmirdi ki, niyə xəstə mütləq histeriyaya tutulmalı idi, nə də ki, niyə histeriya məhz ağrılı abaziya formasını almışdı. Bu, nə buradakı histeriyanın yaranma səbəbini, nə də təyinatını aydınlaşdırırdı. Belə güman etmək olardı ki, xəstə öz ruhi ağrılı təəssüratları ilə təsadüfən eyni vaxtda duyduğu bədəni ağrılar arasında bir assosiasiya yaratmışdı və indi yaddaş həyatında bədəni duyğunu ruhi duyğunun simvolu kimi istifadə edirdi. Bu yerdəyişmə üçün hansı motivi olduğu, bunun hansı anda həyata keçirildiyi — bu, aydınlaşmamış qalırdı. Doğrudur, bunlar həkimlərin indiyədək adət etmədiyi suallar idi. Adətən belə bir izahatla kifayətlənirdilər ki, xəstə artıq konstitusiyası etibarilə histerikadır və şiddətli, öz növünə görə hər hansı oyanmaların təzyiqi altında histerik simptomlar inkişaf etdirə bilər.

Bu etirafdan xəstəliyin sağalması üçün maariflənmədən də az şey əldə edilmiş görünürdü. Elizabet xanımın son illərin bütün ailə üzvlərinə yaxşı məlum olan əzab tarixçəsini bir yad adama da danışmasının ona hansı xeyirli təsiri ola biləcəyini anlamaq mümkün deyildi; yad adam isə buna qarşılıq ölçülü bir iştirak göstərirdi. Etirafın elə bir sağaldıcı nəticəsi də görünmürdü. Müalicənin bu ilk dövründə xəstə həkimə təkrar etməyi heç vaxt buraxmırdı: Amma mən hələ də özümü pis hiss edirəm, əvvəlki kimi ağrılarım var; o isə mənə hiyləgər-bədxah bir nəzərlə baxanda, qoca cənab fon R.-nin sevimli qızı haqqında verdiyi hökmü xatırlayırdım: o, tez-tez „dikbaş“ və „şıltaq“ olurmuş; amma etiraf etməliydim ki, o haqlı idi.

Bu mərhələdə xəstələrin psixi müalicəsindən əl çəkmiş olsaydım, Eliza v. R. xanımın işi histeriya nəzəriyyəsi üçün lap əhəmiyyətsiz olardı. Lakin mən təhlilimi davam etdirdim, çünki şüurun daha dərin qatlarından həm histerik simptomun yaranması, həm də təyini üçün münasibətin üzə çıxacağını qətiyyətlə gözləyirdim.

Beləliklə, mən xəstənin genişlənmiş şüuruna birbaşa sual verməyi qərara aldım: ayaqlardakı ağrıların ilk yaranması hansı psixi təəssüratla bağlı idi.

Bu məqsədlə xəstəni dərin hipnoza salmaq lazım idi. Lakin təəssüf ki, bu yöndəki prosedurlarımın xəstəni şüurunun o vəziyyətindən başqa bir vəziyyətə gətirmədiyini görməli oldum ki, o, mənə etirafını elə o vəziyyətdə vermişdi. Bu dəfə mənə qalibiyyətlə: „Görürsünüz ki, mən heç vaxt yatmıram, məni hipnoz etmək mümkün deyil“ — deməməsindən ürəkdən sevindim.“ Belə bir çətinlik içində, yuxarıdakı miss Lusi müşahidəsində yaranma tarixçəsi barədə ətraflı danışdığım o başa basma hiyləsini tətbiq etmək fikri ağlıma gəldi. Onu yerinə yetirdim: xəstədən tələb etdim ki, basma anında daxili gözünün önündə nə canlanırsa və ya yaddaşından nə keçirsə, mütləq mənə bildirsin. O, uzun müddət susdu və sonra mənim təkidimlə etiraf etdi ki, bir axşamı düşünüb — o axşam bir gənc kişi onu bir (cəmiyyətdən evə yola salmışdı — onunla arasında keçən söhbətləri və sonra ataya qulluq etmək üçün evə qayıdarkən duyduğu hissləri xatırlayıb.

Gənc kişinin bu ilk xatırlanması ilə yeni bir qat açılmışdı və mən onun içindəkini tədricən üzə çıxarırdım. Burada söhbət daha çox bir sirrdən gedirdi, çünki ortaq bir rəfiqədən başqa heç kəs onun münasibətlərindən və bunlara bağlanan ümidlərdən xəbərdar deyildi. Söhbət çoxdan dost olduqları bir ailənin oğlundan gedirdi; bu ailənin yaşayış yeri onun əvvəlki evinin yaxınlığında idi. Özü də yetim qalmış gənc kişi böyük sədaqətlə onun atasına bağlanmış, karyerasında onun məsləhətləri ilə rəhbərlənmiş və atasına olan ehtiramını ailənin xanımlarına da yaymışdı. Birgə oxuma, fikir mübadiləsi, onun tərəfindən söylənib də ona çatdırılan ifadələrə dair çoxsaylı xatirələr onun əminliyinin tədricən artdığını göstərirdi ki, gənc kişi onu sevir və anlayır, onunla nikah isə ona nikahdan qorxduğu fədakarlıqları heç vaxt yükləməyəcəkdi. Təəssüf ki, o, ondan cəmi bir az böyük idi və o vaxt müstəqillikdən hələ çox uzaq idi, lakin o, onu gözləməyə qətiyyətlə qərar vermişdi.

Atanın ağır xəstəliyi və onun baxıcı kimi məşğul olması bu ünsiyyəti getdikcə daha da azaltdı. Onun ilk xatırladığı axşam, hisslərinin zirvəsini təmsil edirdi; lakin o vaxt da onların arasında söhbət baş verməmişdi. O vaxt yaxınlarının və atasının özünün təzyiqi ilə xəstənin yatağından ayrılıb, onu görməyi ümid etdiyi bir cəmiyyətə getməyə razı olmuşdu. Sonra tez evə tələsmək istədi, amma onu qalmağa məcbur etdilər və o, onu müşayiət edəcəyinə söz verəndə razı oldu. Bu müşayiət zamanı ona heç vaxt bu qədər isti hisslər bəsləməmişdi; lakin belə bir səadət içində gec evə gələndə, atanın vəziyyətinin pisləşdiyini gördü və öz zövqünə bu qədər vaxt sərf etdiyi üçün özünə ən acı ittihamlar etdi. Bu, xəstə atanı bütün bir axşam tərk etdiyi son dəfə idi; dostunu nadir hallarda yenidən gördü; atanın ölümündən sonra o, onun kədərinə hörmət edərək uzaqda dururmuş kimi görünürdü. Sonra həyat onu başqa yollara apardı; o, tədricən onun ona olan marağının başqa hisslər tərəfindən sıxışdırıldığı və onun üçün itirildiyi fikrinə öyrəşməli oldu. Lakin ilk məhəbbətin bu uğursuzluğu, ona nə vaxt düşünərsə, hər dəfə onu incitirdi.

Bu münasibətdə və ona gətirib çıxaran yuxarıdakı səhnədə, deməli, ilk histerik ağrıların səbəbini axtarmağa haqqım çatırdı. O vaxt özünə qıydığı səadətlə evdə atasını tapdığı səfalət arasındakı təzad nəticəsində bir konflikt, bir uyuşmazlıq halı meydana çıxmışdı. Konfliktin nəticəsi bu oldu ki, erotik təsəvvür assosiasiyadan sıxışdırıldı və ona bağlı olan affekt eyni vaxtda (ya da az əvvəl) mövcud olan bədəni ağrının artırılmasına ya da yenidən canlandırılmasına sərf edildi. Deməli, bu, müdafiə məqsədilə konversiya mexanizmi idi; onu başqa yerdə ətraflı şəkildə araşdırmışam.

Burada, əlbəttə, müxtəlif qeydlər üçün yer qalır. Qeyd etməliyəm ki, onun xatirələrindən, evə gəldiyi həmin anda konversiyanın baş verdiyini sübut edə bilmədim. Buna görə də, xəstəyə qulluq dövründən bənzər hadisələri araşdırdım və bir sıra səhnələri xatırlatdım; bunlar arasında atanın çağırışı ilə soyuq otaqda ayaqları çılpaq halda yataqdan qalxmağı, təkrarlandığı üçün fərqlənirdi. Bu anlara müəyyən əhəmiyyət verməyə meylli idim, çünki ayaqlardakı ağrıdan şikayətlərlə yanaşı, narahat edici soyuq hisslərindən də şikayət var idi. Lakin burada da konversiya səhnəsi kimi qəti şəkildə təsnif edilə biləcək bir səhnə tapa bilmədim.

özünü konversiya səhnəsi adlandırmaq olardı. Buna görə də burada aydınlaşdırmada bir boşluq olduğunu qəbul etməyə meylli idim, ta ki o faktı xatırlayana qədər ki, histerik ayaq ağrıları xəstəyə qulluq dövründə heç də mövcud deyildi. Onun xatirəsi yalnız bir neçə günə uzanan tək bir ağrı tutmasından xəbər verirdi ki, o zaman bu, heç bir diqqət çəkməmişdi. Tədqiqatım indi ağrıların bu ilk təzahürünə yönəldi. Bununla bağlı xatirəni etibarlı surətdə canlandırmaq mümkün oldu: elə o vaxt bir qohum qonaqlığa gəlmişdi, onu qəbul edə bilmirdi, çünki yataqda idi, və həmin qohum iki il sonrakı bir qonaqlıqda da onu yataqda tapmaq bədbəxtliyinə düçar olmuşdu. Lakin bu ilk ağrılar üçün psixi bir səbəb axtarışı, nə qədər təkrar olunsa da, baş tutmadı. Güman etməyə haqqım olduğunu düşünürdüm ki, o ilk ağrılar həqiqətən psixi səbəb olmadan yüngül revmatik xəstəlik kimi meydana çıxmışdı, və həmçinin öyrənə bildim ki, bu orqanik əzab, sonrakı histerik təqlidin nümunəsi, hər halda müşayiət səhnəsindən əvvəlki bir dövrə aid edilməlidir. Bu ağrıların orqanik əsaslı olaraq yumşaldılmış dərəcədə və az diqqət altında bir müddət davam etməsi ehtimalı, işin təbiətinə görə, hələ də mümkün qalırdı. Analizin psixi oyanmanın bədən ağrısına konversiyasına elə bir vaxta işarə etməsindən yaranan aydınlıqsızlıq ki, o zaman belə ağrı, şübhəsiz, nə duyulmuş, nə də xatırlanmışdı — bu problemi, ümid edirəm ki, sonrakı mülahizələr və başqa misallarla həll edə biləcəyəm. İlk konversiyanın motivinin üzə çıxarılması ilə müalicənin ikinci, bəhrəli dövrü başladı. Əvvəlcə xəstə bir az sonra məni təəccübləndirdi: bildirdi ki, artıq bilir niyə ağrılar həmişə sağ budun elə o müəyyən yerindən başlayır və orada ən şiddətli olur. Bu, guya elə yerdir ki, hər səhər atanın ayağı orada rahatlanırdı, o isə şişmiş ayağın sarındığı sarğıları təzələyirdi. Bu, yəqin ki, yüz dəfə belə olmuşdu, və o, təəccüblüdür ki, bu əlaqə barədə bu günə qədər düşünməmişdi. Beləliklə, o mənə bir şeyin yaranması üçün arzu olunan izahatı verdi! İstisna edə bilmirəm, lakin sübut da edə bilmirəm ki, əsasən budları tutan bu ağrılar nevrastenik təbiətli olmuşdur.

atipik histerogen zonası. Bundan başqa, ağrıyan ayaqlar analizlərimizdə həmişə „sözə qarışmağa“ başlayırdı. Aşağıdakı qəribə vəziyyəti nəzərdə tuturam: xəstə işimizə başlayanda çox vaxt ağrısız olurdu; indi bir sualla və ya başa basmaqla bir xatirə oyatsam, əvvəlcə bir ağrı duyğusu özünü göstərirdi, çox vaxt elə canlı olurdu ki, xəstə diksınır və əli ilə ağrıyan yerə toxunurdu. Bu oyadılmış ağrı, xəstə xatirənin hakimiyyəti altında olduğu müddətdə qalırdı, xəstə öz məlumatının mahiyyətini və həlledicisini demək ərəfəsində olanda ən yüksək həddinə çatırdı və bu məlumatın son sözləri ilə yox olurdu. Tədricən mən bu oyadılmış ağrıdan kompas kimi istifadə etməyi öyrəndim; xəstə susanda, lakin hələ də ağrı etiraf edəndə, bilirdim ki, hər şeyi deməyib və ağrı sözlə keçənə qədər etirafı davam etdirməyə təkid edirdim. Yalnız bundan sonra yeni bir xatirə oyadırdım.

Bu „boşaltma“ dövründə xəstənin vəziyyəti həm somatik, həm də psixi baxımdan o qədər nəzərəçarpan dərəcədə yaxşılaşırdı ki, mən yarızarafat iddia edirdim ki, hər dəfə müəyyən qədər ağrı motivləri götürüb gedirəm və hamısını təmizləyib qurtaranda o, sağlam olacaq. Tezliklə o, vaxtının çoxunu ağrısız keçirməyə başladı, çox yeriməyə həvəsləndi və indiyə qədərki təcridini tərk etdi. Analizin gedişində bəzən onun özünü necə hiss etməsindəki kortəbii dəyişmələrə, bəzən də əzab tarixçəsinin bir parçasını hələ kifayət qədər tükətmədiyimi düşündüyüm yerlərdə öz təxminimə uydum. Bu iş zamanı bəzi maraqlı müşahidələr etdim ki, onların verdiyi dərsləri sonralar başqa xəstələrdə də təsdiqlənmiş gördüm.

Əvvəlcə, öz-özünə baş verən dəyişmələrə gəldikdə, elə bir dəyişmə olmamışdı ki, günün hansısa hadisəsi tərəfindən assosiativ şəkildə təhrik edilməmiş olsun. Bir dəfə o, tanışları arasında bir xəstəlik haqqında eşitmişdi ki, bu, ona atasının xəstəliyindəki bir detalı xatırladırdı; başqa bir dəfə vəfat etmiş bacısının uşağı qonaqlığa gəlmişdi və öz bənzərliyi ilə itirilmiş şəxs üçün kədəri oyatmışdı; yenə başqa bir dəfə uzaqda yaşayan bacısının məktubu idi ki, sayğısız kürəkənin təsirini aydın şəkildə sübut edirdi və hələ danışılmamış bir ailə səhnəsinin xəbər verilməsini tələb edən bir kədər oyadırdı.

Heç vaxt eyni ağrı münasibətini iki dəfə ortaya qoymadığı üçün, bu yolla ehtiyatın tükəndiyini görmək gözləntimiz əsassız görünmürdü və mən onun yeni, hələ səthə çıxmamış xatirələri oyada biləcək vəziyyətlərə düşməsinə heç də mane olmurdum, məsələn, onu bacısının qəbrinə göndərmək və ya indi yenidən hazır olan gənclik dostunu görə biləcəyi bir cəmiyyətə getməsinə icazə vermək.

Sonra monosimptomatik histeriya adlandırılan bir vəziyyətin yaranma tərzinə dair anlayış əldə etdim. Məlum oldu ki, hipnozlarımız zamanı sağ ayaq ağrıyırdı, əgər söhbət atanın qulluğu dövründən, uşaqlıq oyun yoldaşı ilə ünsiyyətdən və patogen dövrün ilk mərhələsinə düşən digər şeylərdən olan xatirələrdən gedirdisə; lakin ağrı sol ayaqda özünü göstərirdi, dərhal itirilmiş bacıya, iki qaynına, qısaca, əziyyət tarixinin ikinci yarısından bir təəssürat oyatdıqda. Bu davamlı davranış diqqətimi çəkdiyi üçün daha da araşdırdım və təəssürat qazandım ki, burada detallandırma daha da irəli gedir və ağrılı hisslərə səbəb olan hər yeni psixi vəsait ayaqların ağrılı sahəsinin başqa bir nöqtəsi ilə əlaqələndirilmişdir. Əvvəlcədən ağrılı olan yer sağ budun, atanın qulluğuna aid idi; oradan etibarən ağrı sahəsi yeni travmalara səbəb olan əlavələr hesabına böyümüşdü, belə ki, burada ciddi mənada çoxsaylı psixi xatirə kompleksləri ilə əlaqəli tək bir fiziki simptom yox idi, əksinə, səthi nəzərə alındıqda bir simptomda birləşmiş kimi görünən bənzər simptomların çoxluğu var idi. Hər bir psixi səbəbə uyğun gələn ağrı zonalarının sərhədlərinin müəyyən edilməsinə mən, həqiqətən, getmədim, çünki xəstənin diqqətini bu əlaqələrdən uzaqlaşdırdığını aşkar etdim.

Lakin mən Abaziya simptom kompleksinin bu ağrılı zonalar üzərində necə qurulmuş ola biləcəyinə daha çox diqqət yetirdim və bu məqsədlə müxtəlif suallar verdim: Yürüşdə, dayanmada, uzanmada ağrılar haradan gəlir? O, bu suallara hissə-hissə təsirsiz, hissə-hissə isə mənim əlimin təzyiqi altında cavab verdi. Bu zaman iki nəticə ortaya çıxdı. Bir tərəfdən, o, mənə ağrılı təəssüratlarla əlaqəli bütün səhnələri, həmin vaxt əyləşmiş və ya dayanmış olmasından və s. asılı olaraq qruplaşdırdı. Məsələn, atanı ürək tutması ilə evə gətirərkən o, bir qapının yanında dayanmış və dəhşət içində kök salmış kimi yerində qalmışdı. Bu ilk «dayanmadakı dəhşət»ə o, daha sonra bacısının ölüm yatağının başında yenidən bənövşə kimi donmuş kimi dayandığı dəhşət səhnəsinə qədər digər xatirələri əlavə etdi. Xatirələrin bütün zənciri ağrıların dik durma ilə əlaqələndirilməsinin əsaslandırılmasını göstərməli idi və assosiasiya sübutu kimi də qəbul edilə bilərdi; yalnız bütün bu hallarda diqqəti — və daha sonra konversiyayı — məhz dayanmaya (yürüşə, əyləşməyə və s.) yönəldən başqa bir amilin də mövcud olması tələbini nəzərdə saxlamaq lazım idi. Diqqətin bu istiqaməti üçün izahı, yürüş, dayanma və uzanmanın məhz burada ağrılı zonaları daşıyan bədən hissələrinin, yəni ayaqların fəaliyyətləri və vəziyyətləri ilə bağlı olması faktından başqa heç bir şəraitdə axtarmaq olmazdı. Beləliklə, astaziya-abaziya ilə bu xəstəlik tarixindəki ilk konversiya halı arasındakı əlaqəni başa düşmək asan idi.

Bu revyaya görə yeriməyi ağrılı etmiş səhnələr arasından biri önə çıxırdı: o kurortda böyük bir cəmiyyətlə etdiyi və guya həddindən artıq uzun çəkmiş bir gəzinti. Bu hadisənin yaxın şəraiti yalnız tərəddüdlə açılırdı və bir çox tapmacanı həll olunmamış qoyurdu. O, xüsusilə yumşaq əhval-ruhiyyədə idi, dost adamlar dairəsinə könüllə qoşulurdu, gün gözəl, çox da isti deyildi, anası evdə qalmışdı, böyük bacısı artıq yola düşmüşdü, kiçiyi özünü xəstə hiss edirdi, amma ona həzzi pozmaq istəmirdi, bu ikinci bacının əri əvvəlcə arvadının yanında qalacağını bildirdi, sonra isə onun (Elizabetin) xatirinə getdi. Bu səhnənin ağrıların ilk üzə çıxması ilə çox işi var idi, çünki o, gəzintidən çox yorğun və şiddətli ağrılarla qayıtdığını xatırlayırdı, amma bundan əvvəl ağrı duyub-duymadığı barədə əmin danışmırdı. Mən onu gətirirdim ki, hər hansı əhəmiyyətli ağrı ilə bu uzun yola çətin ki qərar verərdi. Bu gəzintidə ağrıların haradan gəldiyi sualına tam aydın olmayan cavab aldım: onun tənhalığı ilə xəstə bacısının nikah səadəti arasındakı təzad, ki bu ona qardaşının (bacısının ərinin) davranışını durmadan göz önünə gətirirdi, ona ağrılı gəlmişdi.

Zaman etibarilə əvvəlkinə çox yaxın olan başqa bir səhnə, ağrıların oturma ilə əlaqələndirilməsində rol oynamışdı. Bu, bir neçə gün sonra idi; bacı və bacıqoca artıq yola düşmüşdülər, o, oyanmış, həsrətli əhval-ruhiyyədə idi, səhər tezdən durdu, kiçik bir təpəni qalxıb birlikdə tez-tez ziyarət etdikləri və möhtəşəm mənzərə açan yerə qədər getdi və orada, düşüncələrinə dalaraq, daş bir skamyada oturdu. Düşüncələri yenidən tənhalığına, ailəsinin taleyinə və bacısı qədər xoşbəxt olmaq arzusuna aid idi, bu dəfə bunu açıq-aşkar etiraf etdi. Bu səhər meditasiyasından şiddətli ağrılarla qayıtdı, həmin günün axşamı hamama girdi, bundan sonra ağrılar qəti və davamlı olaraq meydana çıxdı.

Tam qətiyyətlə məlum oldu ki, yeriyərkən və dayanarkən olan ağrılar əvvəlcə uzanarkən sakitləşirdi. Yalnız bacısının xəstələndiyi xəbərini aldıqdan sonra, axşam Qasteindən yola düşərkən və gecə boyu, eyni zamanda bacısı haqqında narahatlıq və şiddətli ağrılarla əzab çəkərək, qatar vaqonunda uzanmış və yuxusuz qaldığı zaman, uzanmaqla ağrılar arasındakı əlaqə də yarandı və uzun müddət uzanmaq ona yeriməkdən və dayanmaqdan daha ağrılı gəldi.

Bu cür idi: birincisi, ağrılı sahə artım yolu ilə böyümüşdü, çünki hər yeni patogen təsirli mövzu ayaqların yeni bir bölgəsini yükləyirdi; ikincisi, təsirli səhnələrin hər biri bir iz buraxmışdı, çünki o, ayaqların müxtəlif funksiyalarının davamlı, getdikcə daha da çoxalan „yüklənməsini“, bu funksiyaların ağrı duyğuları ilə əlaqələnməsini meydana gətirmişdi; lakin astaziya-abaziyanın formalaşmasında üçüncü bir mexanizmin də iştirak etdiyi danılmaz idi. Xəstə bir sıra „hadisələrin“ nəqlini onların arasında özünün „tək qalmağını“ ağrılı şəkildə duyduğu şikayəti ilə bitirirdisə, yeni bir ailə həyatı qurmaq üçün uğursuz cəhdlərini əhatə edən başqa bir sıra barədə isə bunun ağrılı tərəfinin öz acizliyi duyğusu, yerindən „tərpənə bilmədiyi“ hissi olduğunu təkrar etməkdən yorulmurdu; onda mən onun düşüncələrinin də abaziyanın formalaşmasına təsirini qəbul etməli, onun ağrılı şəkildə vurğuladığı fikirləri üçün birbaşa simvolik ifadə axtardığını və onu əzabının güclənməsində tapdığını güman etməli oldum. Belə bir simvollaşdırma yolu ilə histeriyanın somatik simptomlarının yarana biləcəyini biz artıq ilkin məlumatımızda iddia etmişdik; bu xəstəlik tarixçəsinə epikrizada şübhəsiz sübutedici bir neçə misal gətirəcəyəm. Elizabet fon R... xanımda simvollaşdırmanın psixi mexanizmi birinci yerdə durmurdu, o, abaziyanı yaratmamışdı, lakin hər şey ondan xəbər verirdi ki, artıq mövcud olan abaziya bu yolla əhəmiyyətli dərəcədə güclənməyə məruz qalmışdı. Deməli, bu abaziya mənim rastlaşdığım inkişaf mərhələsində yalnız psixi assosiativ funksiya iflicinə deyil, həm də simvolik funksiya iflicinə bərabər tutulmalı idi.

Mən xəstəmin tarixçəsini davam etdirməzdən əvvəl onun müalicənin bu ikinci dövrü ərzindəki davranışı barədə bir neçə kəlmə əlavə etmək istəyirəm. Bu bütün analiz boyunca başa basmaqla şəkillər və ağlına gələn fikirlər doğurmaq metodundan istifadə edirdim, yəni xəstənin tam əməkdaşlığı və könüllü diqqəti olmadan tətbiq edilə bilməyən bir metoddan. O da özünü arabir elə aparırdı ki, sanki mənim arzu edə biləcəyimdən də yaxşı idi, və belə dövrlərdə bir mövzuya aid olan ayrı-ayrı səhnələrin nə qədər dərhal və nə qədər yanılmaz surətdə xronoloji qaydada düzüldüyü həqiqətən təəccüblü idi. Elə bilirdin ki, o, səhifələri gözlərinin önündən keçən uzun bir şəkil kitabını oxuyur. Başqa vaxtlar elə görünürdü ki, ləngimələr var, o vaxtlar hələ onların növünü ağıla gətirmirdim. Basqımı tətbiq edəndə o iddia edirdi ki, ağlına heç nə gəlməyib; basqımı təkrar edirdim, ona gözləməyi əmr edirdim, yenə də heç nə gəlmək istəmirdi. Bu inadkarlıq ilk dəfələr görünəndə mən işi yarıda qoymağa qərar verirdim, gün əlverişli deyil; başqa bir dəfə də. Lakin iki müşahidə məni davranışımı dəyişməyə vadar etdi. Birincisi, metodun bu cür uğursuzluğu yalnız Elizabeti şən və ağrısız tapanda baş verirdi, heç vaxt pis gündə gələndə yox; ikincisi, o, qarşısında heç nə görmədiyini tez-tez uzun bir fasilə keçdikdən sonra deyirdi, halbuki bu fasilə ərzində onun gərgin və məşğul siması mənə onun daxilində bir psixi prosesin baş verdiyini xəbər verirdi. Buna görə də belə bir fərziyyəni qəbul etməyə qərar verdim: metod heç vaxt uğursuz olmur, Elizabet əlimin basqısı altında hər dəfə ya bir fikir, ya da gözünün önündə bir şəkil tapır, lakin hər dəfə bunu mənə bildirməyə hazır olmur, əksinə, çağırılmış olanı yenidən boğmağa çalışır. Bu cür susmağın motivlərindən ikisini təsəvvür edə bilirdim: ya Elizabet öz fikrinə haqqı olmadığı bir tənqid tətbiq edirdi, onu kifayət qədər dəyərli saymırdı, qoyulan suala cavab kimi uyğun saymırdı, ya da onu bildirməkdən çəkinirdi, çünki — belə bir məlumat ona çox xoşagəlməz gəlirdi. Buna görə də elə hərəkət edirdim ki, sanki texnikamın etibarlılığına tamamilə əmin idim. Artıq onun ağlına heç nə gəlmədiyini iddia etməsini qəbul etmirdim, ona əmin edirdim ki, ağlına mütləq bir şey gəlməlidir, bəlkə kifayət qədər diqqətli deyil, o zaman basqımı məmnuniyyətlə təkrar edərdim, ya da o hesab edir ki, ağlına gələn düzgün deyil. Lakin bu ona heç aid deyil, o, tamamilə obyektiv qalmağa və ağlına nə gəlibsə, uyğun olsun ya olmasın, deməyə borcludur, nəhayət, mən dəqiq bilirəm ki, onun ağlına bir şey gəlib, onu məndən gizlədir, lakin nə qədər ki bir şeyi gizlədir, ağrılarından heç vaxt qurtulmayacaq. Bu cür təkidlə o yerə çatdım ki, artıq heç bir basqı nəticəsiz qalmadı. Güman etməli idim ki, vəziyyəti düzgün anlamışam, və bu analizdə texnikama həqiqətən qeyd-şərtsiz bir etimad qazandım. Tez-tez olurdu ki, o mənə yalnız üçüncü basqıdan sonra bir məlumat verirdi, sonra isə özü əlavə edirdi: Mən bunu sizə elə ilk dəfədən deyə bilərdim. — Bəs niyə elə ilk dəfədən demədiniz? — Mən hesab etdim ki, bu düzgün deyil, ya da: Mən hesab etdim ki, bunu yan keçə bilərəm, lakin hər dəfə yenidən qayıtdı. Bu ağır iş əsnasında xəstənin xatirələrini təkrar canlandırarkən göstərdiyi müqavimətə daha dərin bir məna verməyə və onun xüsusilə nəzərəçarpan şəkildə özünü büruzə verdiyi halları diqqətlə toplamağa başladım.

İndi müalicəmizin üçüncü dövrünün təsvirinə keçirəm. Xəstə özünü daha yaxşı hiss edirdi, psixi cəhətdən yüngülləşmiş və iş qabiliyyətli olmuşdu, lakin ağrılar açıq-aşkar aradan qalxmamışdı, vaxtaşırı yenidən, üstəlik əvvəlki şiddəti ilə qayıdırdılar. Natamam sağalma nəticəsinə natamam analiz uyğun gəlirdi, hələ də dəqiq bilmirdim ki, ağrılar hansı anda və hansı mexanizmlə yaranmışdı. İkinci dövrdə ən müxtəlif səhnələrin təkrar istehsalı və xəstənin danışmağa qarşı müqavimətinin müşahidəsi zamanı məndə müəyyən bir şübhə formalaşmışdı; lakin hələ onu hərəkətimin əsasına çevirməyə cəsarət etmirdim. Təsadüfi bir müşahidə burada həlledici oldu. Bir dəfə xəstə ilə işləyərkən qonşu otaqdan kişi addımları, sual vermək istəyən kimi görünən xoş səs eşitdim və xəstəm dərhal qalxaraq bu günlük işi dayandırmağı xahiş etdi, çünki eşitdiyinə görə qayını gəlmişdi və onu soruşurdu. O vaxta qədər ağrısız idi, bu pozuntudan sonra üz cizgiləri və yeriməsi şiddətli ağrıların qəflətən başladığını büruzə verdi. Şübhəm daha da gücləndi və həlledici aydınlaşdırmanı həyata keçirməyə qərar verdim.

Beləliklə, mən ağrıların ilk dəfə meydana çıxmasının şəraitini və səbəblərini soruşdum. Cavab olaraq onun fikirləri Qasteyn səfərindən əvvəl həmin kurortda keçirdiyi yay istirahətinə yönəldi və əvvəllər daha az hərtərəfli işlənmiş bəzi səhnələr yenidən üzə çıxdı. O vaxtkı ruhi vəziyyəti, anasının göz işığı üçün keçirdiyi narahatlıqdan və göz əməliyyatı dövründə ona qulluq etməkdən sonra düşdüyü tükənmə, tənha bir qız kimi həyatdan bir şey dadmaq və ya həyatda bir şey bacarmaq barədə son ümidsizliyi. O vaxta qədər özünü kifayət qədər güclü hesab edirdi ki, bir kişinin köməyindən məhrum ola bilsin; indi isə bir qadın kimi zəifliyi hissi, sevgi həsrəti onu bürüdü və öz sözlərinə görə, məhz bu həsrət içində onun sərt təbiəti əriməyə başladı. Belə bir əhval-ruhiyyədə kiçik bacısının xoşbəxt nikahı ona ən dərin təsir bağışladı — onun necə təsirli şəkildə qayğı göstərdiyi, bir baxışla necə anlaşdıqları, bir-birinin əminliklə necə mənsubu göründükləri. Əlbəttə ki, ikinci hamiləliyin birincidən bu qədər tez sonra gəlməsi təəssüf doğururdu və bacı bilirdi ki, bu, onun əzabının səbəbidir, lakin bu əzaba necə də könüllü dözürdü, çünki əzabın səbəbi o idi. Elizabetin ağrıları ilə bu qədər sıx bağlı olan gəzintidə kürəkən əvvəlcə iştirak etmək istəmədi, xəstə arvadının yanında qalmağı üstün tutdu. Lakin arvadı bir baxışla onu gəzməyə razı saldı, çünki bunun Elizabeti sevindirəcəyini düşünürdü. Elizabet bütün müddət onun müşayiətində qaldı, onlar ən müxtəlif və ən intim şeylər barədə söhbət etdilər, o, onun dediyi hər şeylə özünü o qədər həmahəng hiss etdi və ona bənzər bir kişiyə sahib olmaq arzusu içində hədsiz gücləndi. Sonra bir neçə gün sonra həmin səhnə baş verdi: səhər onların getməsindən sonra o, gedənlərin sevimli gəzinti yeri olan mənzərəli yerə getdi. Orada bir daşın üstündə oturdu və yenidən bacısına nəsib olmuş bir həyat xoşbəxtliyini və qəlbini bu kürəkən kimi bağlaya bilən bir kişini xəyal etdi. Ağrılarla ayağa qalxdı, lakin bunlar yenidən keçdi; yalnız günortadan sonra, qəsəbədə qaldığı isti hamamdan sonra həmin o vaxtdan onu tərk etməyən ağrılar onun üstünə çökdü. Mən o vaxt hamamda onun hansı fikirlərlə məşğul olduğunu araşdırmağa çalışdım, lakin yalnız o məlum oldu ki, hamam binası ona gedən bacı-qardaşlarını xatırladırdı, çünki onlar da həmin evdə qalmışdılar.

Qastaynda bacısının pis olduğu xəbərini aldığı, hər məktubu həyəcanla gözlədiyi vaxt gəldi, axşama qədər uzun gözləmə oldu, o vaxt yalnız Qastayndan çıxa bildilər. Çünki onlar da eyni evdə yaşayırdılar. Mən artıq çoxdan məsələnin nə olduğunu başa düşmüş olmalı idim; işgəncəli qeyri-müəyyənlik içində, yuxusuz gecədə yol — hamısı ağrıların 'şiddətli dərəcədə artması' ilə müşayiət olunan anlar kimi. Soruşdum ki, o, səfər zamanı kədərli ehtimalı təsəvvür edibmi və sonra onun həqiqətə çevrildiyini görübmü. O, cavab verdi ki, bu fikirdən diqqətlə yayınmışdı, lakin onun fikrincə, ana əvvəldən ən pisini gözləyirdi. — Sonra onun xatirələri davam etdi. Viyanaya varışın xatırlanması, gözləyən qohumların onları qarşılayarkən yaratdığı təəssüratlar, Viyanadan bacısının 'yaşadığı' yaxın yay istirahət mərkəzinə edilən kiçik səyahət, oraya axşam çatması, kiçik bağ pavilyonunun qapısına qədər bağdan tələsik keçilən yol, — evdəki sükut, boğucu qaranlıq; bacısının ərinin onu qarşılamaması; sonra yatağın qarşısında dayanmaları, ölü bacını görmələri və sevimli bacının onlarla vidalaşmadan, son günlərini onun qulluğu ilə gözəlləşdirmədən öldüyünə dair dəhşətli qətiyyətin anında, — eyni anda Elizabetin ağlından, indi qaçılmaz şəkildə yenidən ortaya çıxan, qaranlıq içində parlayan şimşək kimi keçən bir fikir: İndi o yenidən azaddır və mən onun arvadı ola bilərəm.

İndi əlbəttə ki, hər şey aydın idi. Təhlilçinin zəhməti layiqincə mükafatlandırılmışdı: Uyğun gəlməyən bir təmsilin «müdafiəsi», psixi oyanmanın bədənə çevrilməsi (konversiya) nəticəsində histerik simptomların yaranması, müdafiəyə aparan iradə aktı ilə ayrı bir psixi qrupun formalaşması; bunların hamısı həmin anda gözümün önündə əlçatan şəkildə canlandı. Burada məhz belə və başqa cür deyil, belə baş vermişdi. Bu qız bacısının ərinə, onun bütün əxlaqi varlığının şüuruna qəbul edilməsinə qarşı müqavimət göstərdiyi bir şirin meyl bəxş etmişdi. O, bacısının ərinə aşiq olduğuna dair ağrılı qətiyyətdən, bunun əvəzinə bədən ağrıları yaradaraq özünü qoruya bildi və bu qətiyyət ona özünü tələb etdiyi anlarda (Onunla gəzinti zamanı, o səhər xəyalında, hamamda, bacının çarpayısı qarşısında) somatik sahəyə uğurlu çevrilmə (konversiya) nəticəsində həmin ağrılar yaranmışdı. Onu müalicəyə aldığım vaxt, bu məhəbbətlə bağlı təmsil qrupunun onun məlumatından ayrılması artıq həyata keçirilmişdi; mənim fikrimcə, əks halda o, heç vaxt belə bir müalicəyə razılıq verməzdi; travmatik təsirli səhnələrin təkrar istehsalına dəfələrlə göstərdiyi müqavimət, həqiqətən də uyğunsuz təsəvvürün assosiasiyadan sıxışdırılıb çıxarıldığı enerjiyə uyğun gəlirdi.

Terapevt üçün isə əvvəlcə pis bir vaxt gəldi. Həmin sıxışdırılmış təsəvvürün yenidən üzə çıxmasının nəticəsi yazıq uşaq üçün sarsıdıcı oldu. Mən vəziyyəti quru sözlərlə yekunlaşdırdım: Deməli, siz uzun müddətdir ki, baldızınızın ərinə aşiq imişsiniz — o, qışqırdı. O anda ən dəhşətli ağrılardan şikayət etdi, aydınlaşdırmanı geri qaytarmaq üçün hələ də ümidsiz bir cəhd etdi. Bu doğru deyil, mən bunu ona təlqin etmişəm, bu ola bilməz, o belə bir alçaqlığa qadir deyil. Bunu özünə heç vaxt bağışlamayacaq. Onun öz məlumatlarının başqa bir yozuma yol vermədiyini ona sübut etmək asan idi, lakin iki təsəlli əsasım — insanın duyğularına görə məsuliyyət daşımadığı və bu hallar altında xəstələnməsinin onun əxlaqi təbiətinə kifayət qədər sübut olduğu — bu təsəllilər, deyirəm, ona təsir edənə qədər uzun vaxt keçdi.

Əvvəlcə ona uzun müddətdir yığılmış həyəcanı boşaltmaq imkanı vermək istəyirdim. "Boşaltmaq" vasitəsilə ondan qurtulmaq. Onun bacısının əri ilə ünsiyyətdən yaranan ilk təəssüratları araşdırdıq. Şüursuz saxlanılan bu meylin başlanğıcını izlədik. Burada bütün kiçik əlamətlər və qabaqcadan hiss etmələr aşkarlandı. Tam inkişaf etmiş bir ehtirasın geriyə baxışda çox şeyi başa düşə bildiyi bu kiçik əlamətlər və qabaqcadan hiss etmələr. Evə ilk gəlişində onu özünə təyin edilmiş gəlin hesab etmişdi. Və onu böyük, lakin nəzərə çarpmayan bacıdan əvvəl salamlaymışdı. Bir axşam. Bir axşam bir-biri ilə çox canlı söhbət edirdilər. Və bir-birini o qədər yaxşı başa düşürdülər ki, gəlin yarım ciddi qeydlə onları dayandırdı: "Əslində siz ikisi bir-birinizə çox yaxşı uyğun gəldiniz." Başqa bir dəfə nişandan xəbərsiz olan bir cəmiyyətdə gənc adam haqqında danışılırdı və bir xanım onun quruluşundakı bir qüsuru qeyd etdi. Bu qüsur gənclik dövründəki sümük xəstəliyinə işarə edirdi. Gəlin özü sakit qaldı. Lakin Elizabet qəzəbləndi və sonra özünə belə anlaşılmaz olan bir həvəslə gələcək bacısının ərinin düz quruluşunu müdafiə etdi. Bu xatirələri işlədikcə, Elizabet bacısının ərinə olan nəvazişli hissinin uzun müddətdir, bəlkə də münasibətlərinin başlanğıcından bəri içində yatdığını və yüksək inkişaf etmiş ailə hissi ilə izah edilə bilən sadəcə qohumluq sevgisi maskası arxasında gizləndiyini aydın başa düşdü.

Bu abreaksiya ona qətiyyətlə çox yaxşı təsir etdi; lakin mən ona daha çox yüngüllük gətirə bildim, çünki indiki şəraitlə dostcasına maraqlandım. Bu məqsədlə xanım fon R... ilə söhbət axtardım və onda ağıllı və incə hissli, hərçənd son tale mərhələləri ilə həyat cəsarəti sarsılmış bir xanım tapdım. Ondan öyrəndim ki, böyük baldızın dul kişiyə qarşı irəli sürdüyü və Elizabet üçün bu qədər ağrılı olan qəddar təzyiq ittihamı yaxından araşdırıldıqda geri götürülməli imiş. Gənc kişinin xarakteri ləkəsiz qala bildi; pulun dəyəri barədə asanlıqla başa düşülən fikir ayrılığı — tacirin pulu bir iş aləti kimi görməsi, məmur baxışından fərqli olaraq — bu görünürdə bu qədər ağrılı hadisədən başqa heç nə qalmadı. Ananı xahiş etdim ki, bundan sonra Elizabetə ehtiyac duyduğu bütün izahatları versin və gələcəkdə ona mənim öyrəşdirdiyim o ruhi etiraf imkanını təqdim etsin.

Mənə, təbii ki, qızın indi şüurlu hala gəlmiş arzusunun gerçəkləşmək üçün hansı perspektivə malik olduğunu bilmək də vacib idi. Burada işlər o qədər də əlverişli deyildi! Ana dedi ki, Elizabetin baldızına olan meylini çoxdan təxmin edirmiş, lakin belə bir meylin hələ bacısının sağlığında özünü göstərdiyini bilmirmiş. Hər ikisini — doğrudur, artıq seyrəkləşmiş — ünsiyyətdə görən hər kəs üçün qızın ona xoş görünmək niyyətindən heç bir şübhə qalmaz. Lakin nə özü, ana, nə də ailədəki məsləhətçilər ikisinin nikah birliyinə xüsusilə meylli deyildilər. Gənc kişinin sağlamlığı möhkəm deyildi və sevimli arvadının ölümü ilə yeni bir zərbə almışdı; onun psixi cəhətdən yeni bir nikaha girəcək qədər sağaldığı da heç də əmin deyildi. Yəqin ki, buna görə özünü bu qədər ehtiyatlı aparırdı, bəlkə də ona görə ki, öz fərziyyəsinə əmin olmayaraq, yaxınlıqda yaranacaq söhbətlərdən qaçmaq istəyirdi. Hər iki tərəfin bu təmkinliliyi şəraitində Elizabetin can atdığı həll yəqin ki, baş tutmayacaqdı.

Mən qıza anadan öyrəndiyim hər şeyi danışdım, o pul işinin izahı ilə ona yaxşılıq etdiyimə görə məmnunluq duydum, digər tərəfdən isə ondan gələcəyə dair dağıdıla bilməyən qeyri-müəyyənliyi sakitcə daşımağı tələb etdim. Amma indi irəliləmiş yay müalicəyə son qoymağa təkan verirdi. O yenidən özünü yaxşı hiss edirdi, ağrıların hansı səbəbə aid edilə biləcəyi ilə məşğul olduğumuzdan bəri aramızda onun ağrılarından söz düşmürdü. İkimiz də bitirdiyimiz hissinə düşmüşdük, hərçənd özümə deyirdim ki, saxlanılmış nəvazişin reaksiyaya çevrilməsi o qədər də çox tam yerinə yetirilməmişdi. Mən onu sağalmış sayırdım, həllin bir dəfə başlandıqdan sonra öz-özünə irəliləməsinə işarə edirdim və o mənə etiraz etmədi. O, ən böyük bacısı və onun ailəsi ilə ümumi yay istirahətində görüşmək üçün anası ilə birlikdə yola düşdü.

Elizabet fon R.-in xəstəliyinin sonrakı gedişi barədə qısa məlumat verməliyəm. Ayrıldığımızdan bir neçə həftə sonra anasından ümidsiz bir məktub aldım; məktubda bildirilirdi ki, Elizabet onunla ürək məsələləri barədə danışmağa ilk cəhd edərkən tam qəzəblə qarşı çıxmış və o vaxtdan yenidən şiddətli ağrılar çəkməyə başlamış, sirrini açdığım üçün mənə qarşı qəzəblənmiş, özünü tamamilə əlçatmaz aparır.

Müalicə kökündən uğursuz olmuşdu. İndi nə etmək lazım idi? O, məndən heç nə bilmək istəmirdi. Mən cavab vermədim; gözləmək olardı ki, o, ananın qarışmasını bir daha dəf etməyə cəhd edəcək və mənim nizam-intizamımdan buraxıldıqdan sonra öz qapalılığına qayıdacaqdı. Lakin məndə bir növ əminlik var idi ki, hər şey yoluna düşəcək, zəhmətim boşa getməmişdi. İki ay sonra onlar Vyanaya qayıtmışdılar və xəstəyə tanış etdiyim üçün minnətdar olduğum həmkarım mənə xəbər gətirdi ki, Elizabet özünü tamamilə yaxşı hiss edir, sağlam kimi davranır, doğrudur, hələ də arabir bir qədər ağrıları olur. O, o vaxtdan bəri mənə bir neçə dəfə də oxşar xəbərlər göndərib, hər dəfə də yanına gələcəyini vəd edib, lakin bu cür müalicələr zamanı yaranan şəxsi münasibət üçün səciyyəvidir ki, o, bunu heç vaxt etməyib. Həmkarımın mənə əmin etdiyi kimi, onu sağalmış hesab etmək lazımdır, baldızın ailəyə münasibəti dəyişməyib.

1894-cü ilin yazında onun bir ev balına qatılacağını eşitdim, mən də oraya daxil olmağı bacardım və keçmiş xəstəmin sürətli rəqsdə uçduğunu görmək fürsətini əldən vermədim. O, o vaxtdan bəri öz azad istəyi ilə bir yad adamla evləndi.

Mən həmişə psixoterapevt olmamışam, başqa nevropatoloqlar kimi lokal diaqnozlar və elektroproqnostika ilə tərbiyə olunmuşam və yazdığım xəstəlik tarixçələrinin novellalar kimi oxunması, belə desək, elmiliyin ciddi möhüründən məhrum olması məni özümü də hələ də qəribə təsirləndirir. Özümü bununla təsəlli etməliyəm ki, bu nəticəyə görə mənim meylimdən çox, açıq-aydın, mövzunun təbiətini məsul saymaq lazımdır: histeriyanın öyrənilməsində lokal diaqnostika və elektrik reaksiyaları heç də özünü göstərmir, halbuki şairdən almağa öyrəşdiyimiz şəkildə psixi proseslərin ətraflı təsviri mənə bir neçə psixoloji düstur tətbiq etməklə yenə də bir histeriyanın gedişatına bir növ dərk etmə qazanmağa imkan verir. Belə xəstəlik tarixçələri psixiatrik tarixçələr kimi qiymətləndirilmək istəyir, lakin sonunculara nisbətən bir üstünlüyə malikdir, yəni əzab tarixçəsi ilə xəstəlik simptomları arasındakı sıx əlaqəyə, hansı ki, başqa psixozların bioqrafiyalarında hələ də boş yerə axtarırıq.

Mən Elizabet fon R. xanımın işi barədə verə biləcəyim izahları onun sağalma tarixçəsinin təsvirinə toxumağa çalışdım: bəlkə də mahiyyəti burada əlaqəli şəkildə təkrarlamaq artıq olmaz. Xəstənin xarakterini, bu qədər histerikdə təkrarlanan və həqiqətən də degenerasiya hesabına yazıla bilməyən cizgiləri təsvir etdim: istedad, iddialılıq, mənəvi incəlik, əvvəlcə ailədə doyumunu tapan həddindən artıq sevgi ehtiyacı, təbiətinin qadın idealından kənara çıxan müstəqilliyi ki, bu da inadkarlıqda, mübarizəyə hazırlıqda və qapalılıqda özünü göstərir. Həmkarlarımdan aldığım məlumata görə, hər iki ailədə az-çox əhəmiyyətli irsi yüklənmə aşkar edilə bilməzdi; anası həqiqətən də uzun illər boyu daha yaxından araşdırılmamış nevrotik ruh düşkünlüyündən əziyyət çəkmişdi; lakin onun qardaş-bacıları, atası və atasının ailəsi tarazlı, əsəbi olmayan insanlardan sayıla bilərdi. Yaxın qohumlar arasında ağır bir neyropsixoz halı baş verməmişdi.

Bu təbiətə indi ağrılı könül oyanmaları təsir edirdi, ilk növbədə sevimli atasına uzun sürən xəstə baxıcılığının qüvvədən salan təsiri.

Xəstələrə qulluqun histeriyaların ilkin tarixində bu qədər mühüm rol oynaması üçün yaxşı əsaslar var. Burada təsir edən amillərin bir sıra açıq-aydın üzə çıxır: yuxunun pozulması nəticəsində bədən halının pozulması, bədən qulluğunun laqeyd buraxılması, daim gəmirməkdə olan bir qayğının vegetativ funksiyalara əks təsiri; lakin mənim təxminimə görə, ən mühümü başqa yerdədir. Ağılını həftələrlə, aylarla ard-arda, sonu görünməyən bir silsilə şəklində davam edən yüzlərlə xəstə qulluğu vəzifəsi məşğul edən kəs, bir tərəfdən öz təsirlənməsinin bütün əlamətlərini boğmağa öyrəşir, digər tərəfdən isə tezliklə öz təəssüratlarına diqqət yetirməkdən yayınır, çünki onlara layiqincə yanaşmaq üçün nə vaxtı, nə də gücü qalır.

Beləliklə, xəstəyə qulluq edən şəxs öz içində asanlıqla təsirlənə bilən çoxlu təəssürat yığır ki, bunlar da kifayət qədər aydın qavranılmır, hər halda reaksiya yolu ilə zəiflədilməmiş olur. O, özü üçün bir tutub saxlama histeriyası üçün zəmin yaradır. Xəstə sağalırsa, bütün bu təəssüratlar, əlbəttə ki, dəyərdən düşür; lakin xəstə ölürsə, yas dövrü başlayır ki, o zaman yalnız itirilmiş şəxslə bağlı olan şey dəyərli görünür, o zaman da həmin emal gözləyən təəssüratlar növbəyə çatır və qısa bir tükənmə fasiləsindən sonra histeriya baş qaldırır ki, onun toxumu xəstəyə qulluq zamanı qoyulmuşdur. İnsan xəstəyə qulluq zamanı toplanmış travmaların sonradan emal edilməsinin eyni faktına bəzən xəstəliyin ümumi təəssüratının meydana gəlmədiyi, lakin histeriya mexanizminin yenə də qorunduğu hallarda rast gələ bilər. Belə ki, mən yüngül əsəb vəziyyətlərindən əziyyət çəkən, yüksək istedada malik bir qadın tanıyıram ki, onun bütün varlığı histerik olduğunu təsdiqləyir, hərçənd o, heç vaxt həkimlərə yük olmamış, heç vaxt öz vəzifələrini yerinə yetirməyi dayandırmaq məcburiyyətində qalmamışdır. Bu qadın artıq 3 və ya 4 sevimli şəxsini ölümə qədər qayğı ilə bəsləmiş, hər dəfə tam bədəni tükənməyə qədər və o, bu kədərli xidmətlərdən sonra da xəstələnməmişdir. Lakin xəstənin ölümündən qısa müddət sonra onun içində yenidən emal işi başlayır ki, bu da ona xəstəlik və ölüm səhnələrini yenidən gözü qarşısına gətirir. O, hər gün hər təəssüratı yenidən keçirir, onlar üzərində ağlayır və onlarla təsəlli tapır — demək olar ki, rahatlıqla. Bu cür emal onda günün işləri arasında gedir, hər iki fəaliyyət bir-birini qarışdırmır. Bütün bunlar xronoloji qaydada onun gözü önündən keçir. Bir günün yaddaş işinin keçmişin dəqiq bir gününü əhatə edib-etmədiyini bilmirəm. Güman edirəm ki, bu, ev təsərrüfatının cari işlərinin ona buraxdığı rahatlıqdan asılıdır.

Bu “sonradan gələn göz yaşı”ndan başqa, hansı ki a z-ə qısa fasilə ilə qoşulur, bu qadın hər il ayrı-ayrı fəlakətlərin vaxtı ətrafında dövri xatırlama mərasimi keçirir və burada onun canlı vizual təkrar istehsalı və affekt ifadəsi sadiq surətdə tarixə uyğun gəlir. Məsələn, mən onu göz yaşları içində tapıram və həvəslə soruşuram ki, bu gün nə olub. O, sorğunu yarı acıqla dəf edir: “Ax, yox, sadəcə bu gün dövlət müşaviri N... yenidən burada idi və bizə başa saldı ki, heç nə gözləmək lazım deyil. O vaxt mənim bunun üstündə ağlamağa vaxtım yox idi.”

O, ərinin 3 il əvvəl vəfat etdiyi son xəstəliyinə aid edir. Mənim üçün çox maraqlı olardı ki, o, hər il təkrarlanan bu xatirə mərasimlərində həmişə eyni səhnələri təkrarlayır, yoxsa hər dəfə ona abreaksiya üçün başqa təfərrüatlar təqdim olunur — nəzəriyyəmə marağım baxımından belə güman edirəm. Lakin bu barədə dəqiq bir şey öyrənə bilmirəm; həm ağıllı, həm də güclü olan bu qadın həmin xatirələrin ona necə şiddətlə təsir etdiyindən utanır.

Bir daha vurğulayıram: bu qadın xəstə deyil, sonrakı reaksiya bütün oxşarlığına baxmayaraq yenə də histerik proses deyil, insan özünə sual verə bilər ki, bu nədən ola bilər. Mən yenidən Elizabet fon R... xanıma qayıdıram. Atasının qulluğunda ikən onda ilk dəfə histerik simptom — sağ budun müəyyən yerində ağrı meydana gəldi. Bu simptomun mexanizmini analiz əsasında kifayət qədər işıqlandırmaq olar. Elə bir an oldu ki, xəstə atasına qarşı vəzifələrinin təsəvvür dairəsi onun o zamankı erotik həsrət məzmunu ilə konfliktə girdi. O, canlı özünüqınamalar altında birincinin lehinə qərar verdi və bununla özünə histerik ağrı yaratdı. Histeriyanın konversiya nəzəriyyəsinin irəli sürdüyü anlayışa görə, bu prosesi belə təsvir etmək lazım gələrdi: o, erotik təsəvvürü şüurundan sıxışdırdı və onun affekt yükünü somatik ağrı duyğusuna çevirdi. Bu ilk konfliktin ona bir dəfə, yoxsa təkrar-təkrar təqdim olunduğu aydın olmadı; daha ehtimallı olan ikincisidir. Tamamilə oxşar bir konflikt — doğrudur, daha yüksək mənəvi əhəmiyyətə malik və analizlə daha yaxşı təsdiqlənmiş — illər sonra təkrarlandı və həmin ağrıların güclənməsinə və ilkin yüklənmiş sərhədlərdən kənara yayılmasına gətirib çıxardı. Yenə də onun bütün mənəvi təsəvvürləri ilə konfliktə girən bir erotik təsəvvür dairəsi idi, çünki meyl onun bacısının ərinə aid idi və həm bacısının sağlığında, həm də ölümündən sonra onun üçün qəbuledilməz bir fikir idi ki, o, məhz bu kişiyə həsrət çəkməlidir. Xəstəliyin tarixçəsinin mərkəzini təşkil edən bu konflikt haqqında analiz ətraflı məlumat verir. Xəstənin bacısının ərinə olan meyli çoxdan gizli qalmış ola bilərdi, onun inkişafına yeni xəstə qulluğundan yaranan bədən tükənməsi, illərlə davam edən məyusluqlardan yaranan mənəvi tükənmə kömək etdi. Onun daxili sərtliyi o zaman çözülməyə başladı və o, bir kişinin sevgisinə olan ehtiyacını özünə etiraf etdi. Həftələrlə uzanan bir ünsiyyət zamanı (həmin kurortda) bu erotik meyl eyni zamanda ağrılarla tam inkişafa çatdı və analiz həmin dövr üçün xəstənin xüsusi bir psixi vəziyyətini təsdiqləyir ki, bunun meyl və ağrılarla əlaqəsi prosesin konversiya nəzəriyyəsi mənasında anlaşılmasına imkan vermiş görünür.³⁸

Mən, əslində, iddia etməyə cəsarət edirəm ki, xəstə həmin vaxt bacısının ərinə qarşı olan meylini, nə qədər güclü olsa da, aydın dərk etmirdi; bu, yalnız ayrı-ayrı nadir hallarda və həm də bir anlığa baş verirdi. Əks olsaydı, o, bu meyl ilə onun əxlaqi təsəvvürləri arasındakı ziddiyyətin də şüuruna varmalı və bizim təhlilimizdən sonra onun keçirdiyinə bənzər eyni ruh əzablarını yaşamalı idi. Onun xatirələri belə əzablar haqqında heç nə danışmırdı, o, bu əzablardan özünü qorumuşdu, deməli, meyl özü də ona aydın olmamışdı; təhlil zamanı da, həmin vaxt da bacısının ərinə olan sevgi onun şüurunda xarici bir cisim kimi mövcud idi, lakin onun digər təsəvvür həyatı ilə əlaqəyə girməmişdi. Bu meylə aid olan, bilik və eyni zamanda bilməməyin xarakterik vəziyyəti, yəni ayrılmış psixi qrup vəziyyəti mövcud idi. Lakin bu meylin ona “aydın şüurunda” olmadığını iddia etdikdə başqa bir şey nəzərdə tutulmur; burada şüurun aşağı keyfiyyəti və ya kiçik dərəcəsi nəzərdə tutulmur, əksinə, qalan təsəvvür məzmunu ilə sərbəst assosiativ düşüncə əlaqəsindən ayrılma nəzərdə tutulur.

Belə intensiv vurğulanan bir təsəvvür qrupunun necə bu qədər təcrid olunmuş saxlanıla bildiyi sualı yarana bilər? Ümumiyyətlə, bir təsəvvürün affekt ölçüsü artdıqca, onun assosiasiyadakı rolu da artır.

Bu suala cavab vermək olar ki, iki fakta nəzərə alınsın, bunlardan da qəti şəkildə istifadə etmək mümkündür: 1. həmin ayrı psixi qrupun yaranması ilə eyni vaxtda histerik ağrılar meydana gəlmişdi, 2. xəstə ayrı psixi qrup ilə şüurun qalan məzmunu arasında assosiasiyanın bərpası cəhdinə böyük müqavimət göstərirdi və bu birləşmə hər halda həyata keçdikdən sonra böyük psixi ağrı duydu. Histeriya haqqındakı anlayışımız bu iki məqamı şüur parçalanması faktı ilə əlaqələndirir və iddia edir ki, 2-də şüur parçalanmasının motivi göstərilir, 1-də isə onun mexanizmi. Motiv müdafiə motivi idi, bütün Mənin bu təsəvvür qrupu ilə uzlaşmağa qarşı dirənməsi; mexanizm isə konversiya mexanizmi idi, yəni özünü xilas etdiyi ruhi ağrıların yerinə bədəni ağrılar keçdi, beləliklə bir çevrilmə başlandı ki, bunun qazancı kimi ortaya çıxdı ki, xəstə dözülməz psixi vəziyyətdən çıxmışdı, lakin bunun bahasına psixi anomaliya — yol verilmiş şüur parçalanması — və bədəni bir əzab, üzərində astaziya-abaziyanın qurulduğu ağrılar meydana gəlmişdi.

Doğrudur, belə bir çevrilmənin özündə necə yaradılacağına dair bir təlimat verə bilmərəm; bunu açıq-aydın ixtiyari bir hərəkəti qəsdən yerinə yetirdiyimiz kimi etmirlər; bu, müdafiə motivinin təhriki altında bir fərddə baş verən bir prosesdir, o zaman ki, həmin fərd bunun üçün yararlılığı öz təşkilatında — ya da hazırkı modifikasiyasında — daşıyır.

İnsanın haqqı var ki, nəzəriyyəyə daha yaxından yanaşıb soruşsun: burada bədən ağrısına çevrilən şey nədir? Ehtiyatlı cavab belə olacaq: psixi ağrıya çevrilə biləcək və çevrilməli olan bir şey. Daha da irəli getmək və təsəvvür mexanikasının bir növ cəbri təsvirini yoxlamaq istəsək, şüursuz qalmış bu meylin təsəvvür kompleksinə müəyyən affekt məbləği aid edəcəyik və bu kəmiyyəti çevrilmiş kəmiyyət adlandıracağıq. Bu anlayışın birbaşa nəticəsi belə olardı ki, „şüursuz sevgi“ bu cür çevrilmə nəticəsində intensivliyindən o qədər itirmişdir ki, zəif bir təsəvvürə çevrilmişdir; onun ayrı bir psixi qrup kimi mövcudluğu yalnız bu zəifləmə sayəsində mümkün olmuşdur. Lakin baxılan hal bu qədər həssas bir mövzuda aydınlıq yaratmaq üçün yararlı deyil. O, yəqin ki, yalnız natamam bir çevrilməyə uyğundur; başqa hallardan ehtimal etmək olar ki, tam çevrilmələr də baş verir və bu hallarda həqiqətən də uzlaşmaz təsəvvür „sıxışdırılmışdır“, necə ki yalnız çox az intensivliyə malik bir təsəvvür sıxışdırıla bilər. Xəstələr assosiativ birləşmə baş verdikdən sonra təsdiq edirlər ki, histerik simptomun yaranmasından bəri fikirlərində uzlaşmaz təsəvvürlə bir daha məşğul olmamışlar. — Yuxarıda iddia etmişdim ki, xəstə müəyyən hallarda yeznəsinə olan sevgisini, hərçənd ki yalnız keçici olaraq, şüurlu surətdə də dərk etmişdi. Məsələn, bacısının çarpayısının yanında onun ağlından belə bir fikir keçmişdi: „İndi o azaddır və sən onun arvadı ola bilərsən.“ Bu anların bütün nevrozun anlaşılması üçün əhəmiyyətini müzakirə etməliyəm. Belə ki, mən hesab edirəm ki, „müdafiə histeriyası“ fərziyyəsində artıq belə bir tələb vardır ki, heç olmasa bir belə an baş vermiş olsun. Şüur axı əvvəlcədən bilmir ki, uzlaşmaz təsəvvür nə vaxt ortaya çıxacaq; sonralar öz əlavəsi ilə birlikdə ayrı bir psixi qrupun yaranmasına səbəb olan uzlaşmaz təsəvvür başlanğıcda fikir mübadiləsində mövcud olmalı idi, əks halda onun xaric edilməsinə gətirib çıxaran konflikt meydana gəlməzdi! Deməli, məhz bu anları „travmatik“ anlar adlandırmaq lazımdır; onlarda çevrilmə baş vermişdir və onun nəticələri şüurun parçalanması və histerik simptomdur. Elizabet fon R... xanımda hər şey belə anların çoxluğuna işarə edir (gəzinti səhnələri, səhər meditasiyası, hamam, bacının çarpayısının yanı). Bəlkə də müalicə zamanı bu cür yeni anlar da baş vermişdir. Belə travmatik anların çoxluğu ona görə mümkün olur ki, uzlaşmaz təsəvvürü ilk dəfə gətirən yaşantıya bənzər bir yaşantı ayrılmış psixi qrupa yeni oyanma gətirir və bununla da çevrilmənin nəticəsini müvəqqəti olaraq ləğv edir. Mən bu qəflətən güclənmiş parlaq təsəvvürlə məşğul olmalı və sonra yenidən çevrilmə yolu ilə əvvəlki vəziyyəti bərpa etməlidir. Yeznəsi ilə daim ünsiyyətdə olan Elizabet xanım yeni travmaların ortaya çıxmasına xüsusilə məruz qalmalı idi. Travmatik tarixçəsi keçmişdə tamamlanmış bir hal bu təsvir üçün mənə daha münasib olardı.

İndi mən yuxarıdakı xəstəlik tarixçəsinin anlaşılması üçün bir çətinlik kimi göstərdiyim bir məqamla məşğul olmalıyam. Təhlilə əsaslanaraq belə güman edirdim ki, xəstədə ilk konversiya atasına qulluq etdiyi vaxt, yəni qulluqçu vəzifələri onun erotik həsrəti ilə ziddiyyətə girdiyi zaman baş vermişdi və bu proses sonralar Alp kurortunda xəstəliyin baş qaldırmasına səbəb olan prosesin nümunəsi idi. Lakin xəstənin verdiyi məlumatlardan belə çıxır ki, o, xəstəyə qulluq etdiyi vaxt və psixi qrupda heç vaxt Mən şüurunda olmamışdır. 10% sonrakı, mənim „birinci dövr“ adlandırdığım zaman kəsiyində isə ümumiyyətlə ağrıdan və yerimə zəifliyindən əziyyət çəkməmişdir. Doğrudur, atasının xəstəliyi zamanı bir dəfə bir neçə gün ayaqlarındakı ağrılarla yataqda qalmışdı, lakin bu tutmanın artıq histeriyaya aid edilib-edilməməsi şübhəli olaraq qalmışdır. Bu ilk ağrılarla hər hansı psixi təəssürat arasında səbəbiyyət əlaqəsini təhlil zamanı sübut etmək mümkün olmadı; ola bilsin, hətta ehtimal ki, o vaxt adi, revmatik əzələ ağrılarından söhbət gedirdi. Tutalım ki, bu ilk ağrı tutması o zamankı erotik fikirlərinin rədd edilməsi nəticəsində histerik konversiyanın məhsulu idi, yenə də belə bir fakt qalır ki, ağrılar bir neçə gündən sonra yox oldu, yəni xəstə reallıqda təhlil zamanı göstərdiyindən başqa cür davranmışdı. Sözdə birinci dövrün reproduksiyası zamanı o, atasının xəstəliyi və ölümü, birinci baldızının əri ilə münasibətdən aldığı təəssüratlar və s. haqqında bütün danışıqlarını ağrı ifadələri ilə müşayiət edirdi, halbuki bu təəssüratları yaşadığı vaxt heç bir ağrı duymamışdı. Bu, belə bir təhlilin aydınlaşdırıcı dəyərinə inamı xeyli aşağı salmağa yararlı bir ziddiyyət deyilmi?³⁹

Düşünürəm ki, bu ziddiyyəti belə həll edə bilərəm: qəbul edirəm ki, ağrılar — konversiyanın məhsulu — xəstə birinci dövrün təəssüratlarını yaşayarkən deyil, sonradan, yəni ikinci dövrdə, xəstə həmin təəssüratları öz düşüncələrində təkrar canlandıranda meydana gəlmişdir. Konversiya təzə təəssüratlar üzərində deyil, onların xatirələri üzərində baş vermişdir. Hesab edirəm ki, belə bir gediş histeriyada heç də qeyri-adi deyil və histerik simptomların yaranmasında müntəzəm paya malikdir. Lakin belə bir iddia, şübhəsiz ki, aydın görünmədiyindən, onu başqa təcrübələrlə daha inandırıcı etməyə çalışacağam.

Bir dəfə belə oldu ki, bu cür analitik müalicə zamanı bir xəstədə yeni histerik simptom yarandı və mən onun aradan qaldırılmasına yarandığı gündən sonrakı gün başlaya bildim.

Bu xəstənin tarixçəsini burada əsas cizgiləri ilə vermək istəyirəm; o, kifayət qədər sadədir, lakin maraqsız deyil.

Xanım Rosalia H..., 23 yaşında, bir neçə ildir müğənni kimi təhsil almağa çalışır, gözəl səsinin bəzi hallarda ona tabe olmadığından şikayət edir. Boğazda boğulma və sıxılma hissi yaranır, nəticədə səs sıxılmış kimi çıxır; müəllimi buna görə ona hələ tamaşaçılar qarşısında müğənni kimi çıxış etməyə icazə verə bilməyib; bu qüsur yalnız orta registrə aid olsa da, onu orqanının nöqsanı ilə izah etmək olmaz; bəzən pozuntu tamamilə yox olur, belə ki, müəllim çox razı qalır, başqa vaxtlar isə ən zəif oyanmaya görə, hətta görünür heç bir səbəb olmadan sıxıcı hiss yenidən gəlir və səsin sərbəst açılması maneə ilə qarşılaşır. Bu narahat edici hissdə histerik konversiyanı tanımaq çətin deyildi; səs tellərinin bəzi əzələlərində doğrudan da kontraktura baş verib-vermədiyini müəyyən etdirə bilmədim. Qızla apardığım hipnotik analizdə onun taleyi və deməli, şikayətlərinin səbəbi barədə aşağıdakıları öyrəndim: o, erkən yetim qalaraq özü də çoxuşaqlı bir xalanın evinə götürülmüşdü və beləliklə, son dərəcə bədbəxt ailə həyatının iştirakçısı olmuşdu. Bu xalanın əri, açıq-aşkar patoloji şəxsiyyət, arvadına və uşaqlara ən kobud şəkildə rəftar edir, xüsusilə evdəki xidmətçi və dayələrə açıq cinsi üstünlük verməklə onları incidirdi; uşaqlar böyüdükcə bu daha da təhqiredici olurdu. Xala öldükdə Rosalia yetim qalmış və atadan təzyiq görən uşaq dəstəsinin himayəçisi oldu. O, vəzifələrini ciddi qəbul edir, bu mövqenin gətirdiyi bütün münaqişələri aparırdı, lakin bu zaman dayısına qarşı nifrət və təhqir hisslərinin təzahürlərini boğmaq üçün çox böyük səy göstərməli olurdu.⁴⁰

O vaxt onun boğazında sıxılma hissi yaranmışdı; hər dəfə cavab verməli olduğu, qəzəbləndirici ittiham qarşısında sakit qalmağa məcbur edildiyi zaman, boğazda qıcıqlanma, sıxılma, səs kəsilməsi, qısası, indi mahnı oxumasına mane olan, qırtlaq və udlaqda lokalizə olunmuş bütün hissləri duyurdu. Dayısının evindəki hər gün gətirdiyi həyəcanlardan və xoşagəlməz təəssüratlardan qaçmaq üçün özünü müstəqil etməyin imkanlarını axtarması başa düşülən idi. Layiqli bir mahnı müəllimi mənfəət güdmədən onunla məşğul oldu və ona səsini müğənni peşəsini seçməyə icazə verən səviyyədə olduğunu təsdiqlədi. O, bundan sonra gizlicə ondan dərs almağa başladı, lakin tez-tez şiddətli ev mübahisələrindən sonra qalan boğazda sıxılma hissi ilə mahnı dərsinə tələsdiyi üçün, oxumaq və histerik paresteziya arasında, oxuma zamanı orqan hissiyyatı ilə artıq başlanğıcı qoyulmuş bir əlaqə möhkəmləndi. Oxuma zamanı sərbəst istifadə etməli olduğu aparat, basdırılmış oyanmaların çoxsaylı səhnələrindən sonra qalan innervasiya qalıqları ilə yüklənmiş idi. O, o vaxtdan bəri dayısının evini tərk etmiş, ailədən uzaq qalmaq üçün başqa bir şəhərə köçmüşdü, lakin maneə bununla aradan qalxmamışdı. Gözəl, qeyri-adi dərəcədə ağıllı qız digər histerik simptomlar göstərmədi.

Mən bu „saxlama histeriyası“nı bütün oyadıcı təəssüratları təkrar canlandırmaq və sonradan reaksiya verməklə həll etməyə çalışırdım. Ona söyüş söydürür, nitq söylədirdim, əmisi ilə üz-üzə açıq-aşkar həqiqəti deməsini təmin edirdim və sairə. Bu müalicə ona çox yaxşı təsir edirdi; təəssüf ki, bu arada o, burada çox əlverişsiz şəraitdə yaşayırdı. Qohumları ilə bəxti gətirməmişdi. O, başqa bir əmisinin qonağı idi, o da onu mehribanlıqla qəbul etmişdi; lakin elə buna görə də xalasının narazılığına səbəb oldu. Bu qadın ərinin qardaşı qızına daha dərin bir marağı olduğunu güman edirdi və qıza Vyanada qalmağı hərtərəfli zəhrimar etməyi özünə borc bildi. Özü gəncliyində sənətkarlığa olan meylindən əl çəkməli olmuşdu və indi qardaşı qızına paxıllıq edirdi ki, o, istedadını inkişaf etdirə bilirdi, halbuki burada qərarı meyl deyil, müstəqilliyə canatma meydana gətirmişdi. Rozali evdə özünü o qədər sıxılmış hiss edirdi ki, məsələn, xalası eşidə biləcəyi yerdə oxumağa və ya piano çalmağa cəsarət etmirdi və xalasının gələ biləcəyi vaxtlarda yaşlı əmisi — anasının qardaşı — üçün bir şey çalmaqdan və ya oxumaqdan diqqətlə çəkinirdi. Mən köhnə oyanmaların izlərini silməyə çalışarkən, onun ev sahibləri ilə bu münasibətindən yeniləri yarandı ki, bunlar da nəhayət müalicəmin nəticəsini pozdu və kürsü vaxtından əvvəl kəsdirdi.

Bir gün xəstə yanıma yeni, təxminən 24 saatlıq bir simptomla gəldi. O, barmaq uclarında xoşagəlməz bir batma hissi ilə şikayətləndi; bu hiss dünəndən bəri hər bir neçə saatdan bir ortaya çıxır və onu barmaqları ilə tamamilə xüsusi, şaqqıltı səsi çıxaran hərəkətlər etməyə məcbur edirdi. Mən növbəni görə bilmədim, əks halda barmaq hərəkətlərinin mənzərəsindən səbəbi təxmin edə bilərdim; lakin dərhal simptomun (əslində kiçik histerik növbənin) əsaslandırılmasını hipnotik analizlə tapmağa çalışdım. Bütün bunlar yalnız bu qısa müddətdir mövcud olduğundan, izahı və həlli tezliklə təmin edə biləcəyimə ümid edirdim. Təəccübümdən, xəstə — tərəddüd etmədən və xronoloji ardıcıllıqla — uşaqlıqdan başlayan, ortaq cəhəti müdafiəsiz bir haqsızlığa dözməsi və nəticədə barmaqlarının titrəməsinə səbəb olan bir sıra səhnələri mənə təqdim etdi, məsələn, məktəbdə əlini uzatmalı olduğu və müəllimin ona xətləklə zərbə endirdiyi səhnələr kimi. Lakin bunlar banal hallar idi, mən isə histerik simptomun etiologiyasına girişmək haqqını onlara şübhə ilə yanaşmağı üstün tutardım. Onun ilk qızlıq illərindən olan və buna bağlı baş verən bir səhnə ilə əlaqədar vəziyyət fərqli idi. Revmatizmdən əziyyət çəkən pis dayı ondan belini masaj etməsini tələb etmişdi. O, bundan imtina etməyə cəsarət edə bilmədi. O, yataqda uzanmışdı, birdən örtüyü üstündən atdı, qalxdı, onu tutub yerə yıxmaq istədi. O, təbii ki, masajı dayandırdı və dərhal sonra qaçıb otağına girib qapını bağladı. O, bu hadisəni açıq-aşkar xoşlamırdı və kişinin birdən soyunması zamanı bir şey görüb-görmədiyi barədə də danışmaq istəmədi. Barmaqlardakı hisslər, bəlkə də, onu cəzalandırmaq istəyən basdırılmış təkanla izah edilə bilər, və ya sadəcə olaraq, onun məhz masajla məşğul olması ilə əlaqədar ola bilər. Yalnız bu səhnədən sonra o, dünən yaşadığı hadisəyə gəlib çıxır; həmin hadisədən sonra barmaqlardakı hisslər və titrəmələr təkrarlanan xatirə simvolu kimi ortaya çıxmışdı. İndi yaşadığı dayı ondan bir şey çalmasını xahiş etmişdi; o, piano arxasına keçdi və xalanın evdən çıxdığını düşünərək oxumaqla özünə müşayiət etdi. Birdən xala qapıda peyda oldu: Rozaliya ayağa qalxdı, pianonun qapağını bağladı və not vərəqini kənara atdı; onun içində hansı xatirənin canlandığını və hansı

(yuxarıdakı fikir gedişatını bu anda dəf edirdi; bu, haqsız şübhəyə qarşı qəzəb idi ki, əslində onu evi tərk etməyə təhrik etməli idi, halbuki müalicə üzündən Vyanada qalmağa məcbur idi və başqa bir sığınacağı yox idi. Bu səhnəni təkrar canlandıranda gördüyüm barmaq hərəkəti uzaqlaşdırma hərəkəti idi, sanki insan — hərfi və məcazi mənada — nəyisə özündən kənar edir, bir not vərəqini kənara süpürür və ya bir təklifi rədd edirdi.

O, bu simptomu əvvəllər — ilk danışılan səhnələr münasibətilə — hiss etmədiyinə tam əmin idi. Belə isə nə güman etmək qalırdı ki, dünənki yaşantı əvvəlcə oxşar məzmunlu keçmiş xatirələri oyatmış, sonra isə bütün xatirələr qrupunun xatirə simvolunun yaranmasına aid olmuşdur? Konversiya bir tərəfdən təzə yaşanmış, digər tərəfdən xatırlanmış affekt tərəfindən müəyyən edilmişdi.

Vəziyyəti daha yaxından düşündükdə etiraf etmək lazımdır ki, belə bir gediş histerik simptomların yaranmasında istisnadan çox qayda kimi təsvir edilməlidir. Bu cür halların determinasiyasını araşdırdığım hər dəfə demək olar ki, tək bir travmatik səbəb deyil, bir qrup oxşar travmatik səbəb aşkar olunurdu (müq. II xəstəlik tarixçəsində xanım Emminin gözəl nümunələri). Bu halların bəziləri üçün müəyyən etmək mümkün idi ki, sözügedən simptom artıq ilk travmadan sonra qısa müddət üçün meydana çıxmış, sonra isə geri çəkilmiş, növbəti travma tərəfindən yenidən doğulub sabitləşənə qədər. Lakin bu müvəqqəti meydana çıxma ilə ilk səbəblərdən sonra tamamilə latent qalma arasında prinsipial fərq müəyyən etmək olmaz və nümunələrin böyük əksəriyyətində yenə belə çıxırdı ki, ilk travmalar heç bir simptom qoyub getməmişdi, halbuki eyni növdən olan sonrakı travma elə bir simptom doğurmuşdu ki, o, yaranması üçün əvvəlki səbəblərin iştirakından məhrum ola bilməzdi və onun həlli həqiqətən bütün səbəblərin nəzərə alınmasını tələb edirdi. Konversiya nəzəriyyəsinin ifadə tərzinə çevrildikdə, travmaların toplanması və simptomların əvvəlcə latentliyi barədə bu danılmaz fakt onu demək istəyir ki, konversiya təzə affektdən də, xatırlanan affektdən də eyni dərəcədə baş verə bilər və bu fərziyyə xanım Elizabet v. R... xəstəlik tarixçəsi ilə analizin ziddiyyət təşkil edir kimi göründüyü ziddiyyəti tamamilə aydınlaşdırır.

Təbii ki, sağlam adamların şüurunda həll olunmamış affekti olan təsəvvürlərin davamını geniş miqyasda dözmələri heç bir sual doğurmur. Mənim indicə müdafiə etdiyim iddia yalnız histeriklərin davranışını sağlamların davranışına yaxınlaşdırır. Aydındır ki, burada kəmiyyət məqamı həlledicidir, yəni belə affekt gərginliyindən bir təşkilatın nə qədər dözə bilməsi. Histerik də müəyyən ölçüdə həll olunmamış vəziyyəti saxlaya bilər: oxşar hallarda toplanma yolu ilə bu ölçü fərdi dözümlülük həddini aşarsa, konversiyaya təkan verilmiş olar. Deməli, histerik simptomların yaranmasının xatırlanan affektin hesabına da baş verə bilməsi yad bir müddəa deyil, demək olar ki, bir postulatdır.

Mən indi bu histeriya halının motivini və mexanizmini araşdırdım; histerik simptomun müəyyən edilməsini nəzərdən keçirmək qalır. Niyə məhz ayaqlardakı ağrılar ruhi ağrının təmsilçiliyini öz üzərinə götürməli idi? Hadisənin şəraiti göstərir ki, bu somatik ağrı nevroz tərəfindən yaradılmamış, sadəcə olaraq onun tərəfindən istifadə edilmiş, gücləndirilmiş və saxlanmışdır. Dərhal əlavə etmək istəyirəm ki, mənim daxil ola bildiyim histerik ağrıların əksər hallarında vəziyyət belə idi; əvvəlcə həmişə real, orqanik əsaslı bir ağrı mövcud olmuşdur. İnsanlığın ən adi və yaygın ağrıları histeriyada rol oynamaq üçün ən çox çağırılanlardır, xüsusilə diş xəstəliklərindəki periostal və nevralji ağrıları, çox müxtəlif mənbələrdən qaynaqlanan baş ağrıları və heç də az olmayan, çox vaxt səhv qiymətləndirilən əzələlərin revmatik ağrıları. Xanım Elizabet fon R.-in atasına qulluq dövründə keçirdiyi ilk ağrı tutmasını mən də orqanik əsaslı hesab edirəm. Mən buna psixi bir səbəb axtardığımda heç bir məlumat ala bilmədim və etiraf edirəm ki, diqqətlə tətbiq edildikdə gizli xatirələri canlandırmaq metoduma diferensial diaqnostik əhəmiyyət verməyə meylliyəm. Bu ilkin revmatik ağrı xəstədə onun ağrılı psixi oyanmaları üçün xatırlatma simvoluna çevrildi və gördüyüm qədər, bir neçə səbəbdən belə oldu. Əvvəla və əsasən, təxminən həmin oyanmalarla eyni vaxtda şüurda mövcud olduğu üçün; ikincisi, həmin dövrün təsəvvür məzmunu ilə bir neçə yolla əlaqəli olduğu və ya əlaqəli ola biləcəyi üçün. Bu, bəlkə də ümumiyyətlə, xəstəyə qulluğun, azalmış hərəkət fəaliyyətinin və qayğıkeşlik vəzifəsinin gətirdiyi daha pis qidalanmanın uzaq nəticəsi idi. Amma xəstənin bu barədə demək olar ki, aydın təsəvvürü yox idi; daha çox nəzərə çarpan odur ki, o, qayğıkeşliyin əhəmiyyətli anlarında onu hiss etməli idi, məsələn, qış soyuğunda atanın çağırışına əməl etmək üçün yataqdan tullanırdısa. Konversiyaya istiqamət verən şey, əlbəttə, assosiativ əlaqələnmənin digər forması, yəni uzun müddət ərzində ağrıyan ayaqlarından birinin atanın şişmiş ayağı ilə sarğı dəyişdirilərkən təmasda olması faktı həlledici rol oynamalı idi. Bu təmas nəticəsində seçilən sağ ayaqdakı yer, bundan sonra ağrıların ocağı və başlanğıc nöqtəsi oldu; bu, süni histerojen zonadır ki, onun yaranması bu halda aydın şəkildə izah edilə bilər.

Əgər kimsə fiziki ağrı və psixi affekt arasındakı bu assosiativ əlaqələnmənin çox mürəkkəb və süni olduğunu düşünərək təəccüblənirsə, cavab verərdim ki, belə təəccüb, “dünyanın ən varlı adamlarının ən çox pula sahib olması” haqqındakı təəccüb qədər əsassızdır. Belə zəngin əlaqələnmə olmadıqda, histerik simptom formalaşmır, konversiya üçün yol tapılmır; və təsdiq edə bilərəm ki, xanım Elizabet v. R.-nin nümunəsi determinasiya baxımından daha sadələrə aid idi. Mən, xüsusilə xanım Sesiliya M.-də, bu cür ən dolaşıq düyünləri həll etmək məcburiyyətində qalmışam.

Bu ağrıların üzərində xəstələrimizdəki astaziya-abaziyanın, konversiyaya müəyyən bir yol açılandan sonra necə qurulduğunu mən xəstəlik tarixçəsində artıq izah etmişəm. Lakin orada həmçinin belə bir iddia irəli sürmüşəm ki, xəstə funksional pozğunluğu simvolizasiya yolu ilə yaratmış və ya artırmış, öz qeyri-müstəqilliyi, acizliyi, vəziyyətdə bir şeyi dəyişmək üçün abaziya-astaziya formasında somatik ifadə tapmış və “yerindən tərpənə bilməmək”, “dayaq nöqtəsi olmamaq” kimi ifadələr bu yeni konversiya aktı üçün körpü rolunu oynamışdır. Bu baxışı digər nümunələrlə dəstəkləməyə çalışacağam.⁴¹

Eyni vaxtda baş vermə əsasında olan konversiya, digər hallarda mövcud olan assosiativ əlaqələnmə ilə yanaşı, histerik predispozisiyaya ən az tələb qoyur; simvolizasiya yolu ilə konversiya isə, xanım Elisabetdə olduğu kimi, yalnız histeriyasının sonrakı mərhələsində aşkar edilə bilən daha yüksək dərəcəli histerik modifikasiyaya ehtiyac duyur. Simvolizasiyanın ən gözəl nümunələrini xanım Sesiliya M.-də müşahidə etmişəm ki, onu ən ağır və ən öyrədici histeriya halı adlandıra bilərəm. Artıq qeyd etmişəm ki, təəssüf ki, bu xəstəlik tarixçəsinin ətraflı təqdimatı mümkün deyil.

Xanım Sesiliya, digər şeylərlə yanaşı, ildə 2–3 dəfə qəflətən baş verən, 5–10 gün davam edən, hər cür müalicəyə tabe olmayan və sonra sanki kəsilmiş kimi dayanan çox şiddətli üz nevraljiyasından əziyyət çəkirdi. Bu, bir üçüz sinirin ikinci və üçüncü qoluna məhdudlaşdı; uraturiya şübhəsiz olduğundan və xəstənin tarixçəsində bir qədər aydın olmayan “kəskin revmatizm” müəyyən rol oynadığından, podaqrik nevraljiya qəbulu kifayət qədər yaxın idi. Bu qəbulu, hər bir tutmanı görməli olan məsləhətçi həkimlər də bölüşürdü; nevraljiya adi üsullarla: elektrik fırçalanması, alkali sular, müshil vasitələri ilə müalicə edilməli idi, lakin hər dəfə təsirsiz qalır, ta ki, o, başqa bir simptomun yerini tutmağı özünə xoş gələnə qədər. Əvvəlki illərdə — nevraljiya 15 yaşında idi — dişlər bu nevraljiyanı dəstəkləməkdə ittiham olunmuşdu; onlar çıxarılmağa məhkum edildi və bir gözəl gündə narkoz altında günahkarlardan 7-nə edam icra olundu. Bu asan keçmədi; dişlər o qədər möhkəm oturmuşdu ki, əksəriyyətinin kökləri geridə qoyulmalı oldu. Bu qəddar əməliyyatın nə müvəqqəti, nə də daimi heç bir uğuru olmadı. O vaxt nevraljiya aylarla davam etdi. Müalicəmə başladığım dövrdə də hər nevraljiya zamanı diş həkimi çağırılırdı; o, hər dəfə xəstə köklər tapdığını bildirir, işə başlayırdı, lakin adətən tezliklə dayandırılırdı, çünki nevraljiya qəflətən dayanır və onunla birlikdə diş həkiminə olan tələbat da bitirdi. Fasilələrdə dişlər heç ağrıtmırdı. Bir gün, növbəti hücum şiddətlə davam edərkən, xəstə tərəfindən hipnotik müalicəyə çağırıldım; ağrılara çox enerjili bir qadağa qoydum və onlar həmin andan etibarən dayandı. O vaxt bu nevraljiyanın həqiqiliyinə şübhə etməyə başladım.

Bu hipnotik müalicə uğurundan təxminən bir il sonra, Sesiliya xanımın xəstəlik vəziyyəti yeni və gözlənilməz bir məcraya yönəldi. Son illərə xas olmayan başqa vəziyyətlər qəflətən ortaya çıxdı, lakin xəstə bir az düşündükdən sonra bütün bu vəziyyətlərin onun keçmişdə bir dəfə mövcud olduğunu bildirdi və bunların xəstəliyinin uzun dövrünə (30 il) yayıldığını əlavə etdi. İndi həqiqətən də təəccüblü qədər histerik təsadüflər zənciri açıldı, xəstə bunları keçmişdəki düzgün yerinə yerləşdirə bildi və tezliklə çox vaxt çox mürəkkəb olan fikir əlaqələri də aydın oldu, bu təsadüflərin ardıcıllığını müəyyən edən. Bu, sanki şərhli mətn ilə bir sıra təsvirlər idi. Pitres öz «Delire emneutique» nəzəriyyəsini irəli sürərkən təxminən belə bir şeyi nəzərdə tutmuş olmalıdır. Keçmişə aid belə bir histerik vəziyyətin yenidən canlandırılma tərzi son dərəcə qəribə idi. Xəstənin ən yaxşı vəziyyətində ilk olaraq xüsusi rəngə malik patologik bir əhval-ruhiyyə ortaya çıxırdı, xəstə bunu qaydaya uyğun olaraq tanıyırdı və son saatlarda baş verən adi bir hadisəyə aid edirdi; daha sonra şüurun getdikcə bulanıqlaşması ilə histerik simptomlar: hallüsinasiyalar, ağrılar, tutulmalar, uzun monoloqlar və nəhayət, bunlara keçmişdən bir hadisənin hallüsinativ təzahürü qoşulurdu ki, bu da ilkin əhval-ruhiyyəni izah etmək və müvafiq simptomları müəyyən etmək imkanı verirdi. Bu növbənin son hissəsi ilə aydınlıq yenidən qayıtdı, şikayətlər sehrli şəkildə yox oldu və yenidən rifahlıq hökm sürdü — yarım gün sonra növbəti növbəyə qədər. Adətən məni vəziyyətin pik nöqtəsində çağırılırdım, hipnozu başladır, travmatik təcrübənin reproduksiyasını ortaya çıxarır və süni kömək ilə növbəyə daha erkən son qoyurdum. Xəstə ilə belə yüzlərlə dövrü keçirərək, histerik simptomların müəyyən edilməsi haqqında ən öyrədici məlumatları əldə etdim. Həmçinin, bu qeyri-adi hadisənin müşahidəsi Breuer ilə birlikdə nəşrimiz üçün növbəti səbəb oldu. Bizim "ilkin məlumatımız".

Bu kontekstdə nəhayət üz sinir ağrısının da təkrarlanması baş verdi, mən onu aktual növbə kimi özüm müalicə etmişdim. Burada psixi səbəbin olub-olmadığını görmək üçün maraqlı idim. Travmatik səhnəni canlandırmağa çalışdığımda, xəstə özünü ərinə qarşı böyük ruhi həssaslıq dövrünə salınmış kimi hiss etdi, onunla apardığı söhbətdən, onun tərəfindən edilən və onun ağır təhqir kimi qəbul etdiyi bir qeyddən danışdı; sonra birdən yanına əl atdı, ağrıdan qışqırdı və dedi: Bu mənə üzümdə zərbə kimi idi. — Bununla da ağrı və növbə bitdi.

Şübhəsiz ki, burada simvollaşdırma baş vermişdi; o, üzünə zərbəni həqiqətən aldığını hiss etmişdi. İndi hər kəs sual verəcək ki, “üzünə zərbə” hissi necə olub trigeminus nevraljisinin xarici əlamətlərinə, 2-ci və 3-cü qoluna məhdudlaşmasına, ağzı açma və çeynəmə zamanı (danışma zamanı deyil!) güclənməsinə səbəb olmuş ola bilər.

Növbəti gün nevralgiya yenidən qayıtdı, yalnız bu dəfə o, məzmunu da eyni dərəcədə güman edilən təhqir olan başqa bir səhnənin reproduksiyası vasitəsilə açıla bildi. Bu, doqquz gün belə davam etdi; görünürdü ki, illər boyu təhqirlər, xüsusən sözlərlə, simvollaşdırma yolu ilə bu üz nevralgiyasının yeni tutmalarına səbəb olmuşdu.

Nəhayət, nevralgiyanın ilk tutmasına da (15 ildən çox əvvəl) çatmaq mümkün oldu. Burada simvollaşdırma deyil, eyni vaxtlılıq yolu ilə konversiya aşkar olundu; bu, ağrılı bir mənzərə idi və onda bir töhmət meydana çıxdı ki, bu da onu başqa bir düşüncə silsiləsini sıxışdırmağa vadar etdi. Deməli, bu, konflikt və müdafiə halı idi; nevralgiyanın bu anda yaranması başqa cür izah oluna bilməzdi, əgər o zaman onun yüngül diş və ya üz ağrıları çəkdiyini güman etməsək, bu isə az ehtimal deyildi, çünki o, məhz birinci hamiləliyinin ilk aylarında idi.

Beləliklə, aydınlaşdırma ondan ibarət oldu ki, bu nevralgiya konversiyanın adi yolu ilə müəyyən bir psixi oyanmanın nişanəsinə çevrilmişdi, lakin sonradan düşüncə həyatından gələn assosiativ səslənmələr vasitəsilə, simvolizə edən konversiya yolu ilə oyadıla bilirdi; əslində, biz xanım Elizabet fon R...də tapdığımız eyni davranış.

Simvolizasiyanın digər şəraitdə təsirini aydın göstərə bilən ikinci bir nümunə gətirmək istəyirəm: Müəyyən bir vaxtda xanım Sesiliyanın sağ topuğunda şiddətli ağrı, hər addımda batan ağrılar onu narahat edirdi, bu da yeriməyi mümkün qılmırdı. Təhlil bizi xəstənin xarici ölkədə bir müalicə mərkəzində olduğu bir dövrə apardı. O, 8 gün boyunca otağında uzanmışdı, sonra ev həkiminin onu ilk dəfə ortaq süfrəyə gətirməsi lazım idi. Ağrı xəstə onun qolunu tutub otağı tərk etmək istədiyi anda yarandı; xəstə bu səhnənin reproduksiyası zamanı, o zaman yad cəmiyyətdə 'doğru addım' atıb-atmayacağından qorxduğunu söylədiyi cümləni dedikdə ağrı yox oldu.

Bu, görünür, histerik simptomların dil ifadəsi vasitəsilə simvollaşdırma yolu ilə yaranmasına dair çarpıcı, demək olar ki, gülməli bir nümunədir. Lakin o anın şəraitinə daha yaxından nəzər salmaq başqa bir anlayışı üstün tutur. Xəstə o vaxt ümumiyyətlə ayaq ağrılarından əziyyət çəkirdi, ayaq ağrıları üzündən o qədər yataqda qalmışdı; və yalnız bunu qəbul etmək olar ki, ilk addımlarında onu bürüyən qorxu, eyni vaxtda mövcud olan ağrılar arasından simvolik olaraq uyğun gələn birini, sağ dabanındakı ağrını seçib onu psixi algiyaya çevirdi və ona xüsusi bir davamlılıq qazandırdı.

Bu misalllarda simvollaşdırma mexanizmi ikinci sıraya sıxışdırılmış görünürsə — bu, şübhəsiz ki, qaydaya uyğundur —, onda mənim histerik simptomların yalnız simvollaşdırma yolu ilə yarandığını sübut edən misallarım da var. Ən gözəllərindən biri budur, o yenə də xanım Sesiliyaya aiddir. O, on beş yaşlı qız ikən çarpayıda uzanmışdı, sərt nənəsi onu qoruyurdu. Qəflətən uşaq qışqırdı, onun alnında, gözlərinin arasında deşib keçən bir ağrı başlamışdı, bu ağrı sonra həftələrlə davam etdi. Təxminən 30 il sonra təkrar üzə çıxan bu ağrının təhlili zamanı o bildirdi ki, nənəsi ona elə „içindən keçən“ bir baxışla baxmışdı ki, bu baxış onun beyninə dərindən işləmişdi. Yəni o, qoca qadının özünə şübhə ilə baxdığından qorxurdu. Bu fikri danışarkən o, bərkdən gülüşə qapıldı və ağrı yenidən sona çatdı. Burada mən simvollaşdırma mexanizmindən başqa heç nə tapmıram; bu mexanizm avtosuggestiya mexanizmi ilə konversiya mexanizmi arasında müəyyən mənada ortada dayanır.

Xanım Sesiliya M...-in müşahidəsi mənə məhz belə simvollaşdırmaların toplusunu tərtib etmək imkanı verdi. Adətən orqanik vasitəsilə baş verdiyi qəbul edilən bir sıra fiziki hisslərin onun psixi mənşəyi var idi və ya ən azı psixi izahla təchiz edilmişdi. Onun bəzi hadisələr silsiləsi ürək nahiyəsində batma hissi ilə müşayiət olunurdu. („Ürəyimdə batma hissi oldu“). Histeriyada dırnaqşəkilli baş ağrısı onun halında şübhəsiz ki, düşünmə ağrısı kimi həll olunurdu. („Başımda bir şey var“); müvafiq problem həll edildikdə də həmişə həll olunurdu. Boğazda histerik aura hissinə paralel olaraq, bu hissin təhqir zamanı yaranması halında „Bunu udmalıyam“ fikri gedirdi. Paralel gedən hisslər və təsəvvürlərin tam bir silsiləsi var idi; burada bəzən hiss təsəvvürü izah kimi oyadırdı, bəzən isə təsəvvür simvollaşdırma yolu ilə hissi yaradırdı və çox vaxt hansı elementin əsas olduğunu bilmək çətin idi.

Mən heç bir başqa xəstədə simvollaşdırmadan bu qədər geniş istifadə aşkara çıxara bilmədim. Təbii ki, xanım Cäcilie M.... tamamilə qeyri-adi, xüsusən bədii istedada malik bir şəxs idi, onun formaya qarşı yüksək dərəcədə inkişaf etmiş duyumu kamil və gözəl şeirlərində təzahür edirdi. Lakin mən iddia edirəm ki, histerik qadının affektlə yüklənmiş təsəvvürə simvollaşdırma yolu ilə somatik bir ifadə yaratmasında fərdi və ixtiyari olan şey, zənn etmək lazım gəldiyindən azdır. O, dil ifadəsini hərfi mənada götürərək, təhqiramiz bir müraciət zamanı „ürəyə sancma“ və ya „üzə şillə“ni real bir hadisə kimi hiss edərkən, heç də zarafatyana bir sui-istifadə etmir, sadəcə olaraq dil ifadəsinin öz haqlılığını borclu olduğu hissləri yenidən canlandırır. Axı biz nə üçün təhqir olunmuş adam haqqında „ürəyinə sancdı“ deyək ki, əgər həqiqətən təhqir bu cür yozulmalı olan bir qəlbönü hissiyyatla müşayiət olunmasaydı və ondan tanınmasaydı? Cavabsız qalmış təhqirə tətbiq edilən „bir şeyi udmaq“ ifadəsinin həqiqətən də danışıqdan imtina etdikdə, təhqirə reaksiyaya mane olduqda boğazda meydana çıxan innervasiya hisslərindən qaynaqlandığı nə qədər ehtimallıdır! Bütün bu sensasiyalar və innervasiyalar Darvinin bizə öyrətdiyi kimi, ilkin olaraq mənalı və məqsədəuyğun fəaliyyətlərdən ibarət olan „könül hərəkətlərinin ifadəsi“nə aiddir; onlar hazırda çox güman ki, o qədər zəifləmişdir ki, onların dil ifadəsi bizə məcazi yerdəyişmə kimi görünür, lakin çox güman ki, bütün bunlar bir vaxtlar hərfi mənada nəzərdə tutulmuşdu və histeriya özünün daha güclü innervasiyaları üçün ilkin söz mənasını yenidən bərpa edərkən haqlı davranır. Bəli, bəlkə də onun simvollaşdırma yolu ilə özünə belə sensasiyalar yaratdığını söyləmək doğru deyil; bəlkə də o, dil işlədilişini heç nümunə kimi götürməmişdir, əksinə onunla birlikdə ortaq mənbədən qidalanır!.⁴²

III. Nəzəri bölmə. (J. Breuer.)

Bu tədqiqatları giriş sözü kimi açan „İlkin məlumat“da biz müşahidələrimiz sayəsində gəldiyimiz baxışları şərh etmişdik və düşünürəm ki, əsas məzmun etibarilə onlara sadiq qala bilərəm. Lakin „İlkin məlumat“ o qədər qısa və o qədər yığcamdır ki, orada nəyi nəzərdə tutduğumuz ancaq böyük ölçüdə eyhamla göstərilə bilərdi. Ona görə də indi, xəstəlik tarixçələri baxışlarımıza dəlillər gətirdiyinə görə, bunları daha ətraflı şərh etməyə icazə verilsin. Təbii ki, burada da „histeriyanın bütövü“ ələ alınmamalı və alına da bilməz, ancaq „İlkin məlumat“da kifayət qədər əsaslandırılmayan və zəif vurğulanan o məqamlar bir qədər daha dərindən, daha aydın, bəlkə də məhdudlaşdırıcı bir müzakirəyə məruz qalsın.

Bu müzakirələrdə beyindən az, molekullardan isə heç danışılmayacaq. Psixi proseslər psixologiyanın dilində işlənməlidir, doğrusu, başqa cür heç mümkün də deyil. Əgər biz „təsəvvür“ yerinə „qabıq oyanması“ demək istəsək, bu sonuncu ifadə bizim üçün yalnız o sayədə məna kəsb edərdi ki, maska altında yaxşı tanıdığımızı tanıyaq və „təsəvvürü“ sükutla yenidən bərpa edək. Çünki təsəvvürlər davamlı olaraq təcrübəmizin obyektləri olduğu və bütün incəlikləri ilə bizə yaxşı tanış olduğu halda, „qabıq oyanması“ bizim üçün daha çox bir postulat, gələcək, ümid edilən dərkin obyektidir. Terminlərin bu cür dəyişdirilməsi məqsədsiz bir maskarad kimi görünür. M | Buna görə də demək olar ki, yalnız psixoloji terminologiyadan istifadə bağışlansın.

Hələ başqa şeylər üçün də əvvəlcədən güzəşt istəməliyəm. Əgər bir elm sürətlə irəliləyirsə, fikirlər,

I. Bütün histerik hadisələr ideogenmi?

Biz „İlkin xəbərdə“ „histerik fenomenlərin“ psixi mexanizmi haqqında danışırdıq; „histeriyanın“ yox, çünki biz nə onların hamısı, nə də histerik simptomların psixi nəzəriyyəsi üçün qeyd-şərtsiz etibarlılıq iddia etmək istəmirdik. Biz inanmırıq ki, histeriyanın bütün təzahürləri bizim şərh etdiyimiz üsulla meydana gəlir və həm də hamısının ideogen, yəni təsəvvürlərlə şərtlənmiş olduğuna. Biz burada Möbiusdan fərqlənirik, o, 1888-ci ildə belə bir tərif təklif etmişdi: „Histerik olan bütün o xəstəlik təzahürləridir ki, onlar təsəvvürlərlə törədilmişdir.“ Sonralar bu cümlə belə izah edildi ki, xəstəlik fenomenlərinin yalnız bir hissəsi məzmunca törədici təsəvvürlərə uyğun gəlir, yəni xarici və auto-təlqin vasitəsilə yaradılanlar: məsələn, qolu tərpədə bilməmək təsəvvürü onun iflicinə səbəb olduqda. Histerik fenomenlərin digər bir hissəsi isə təsəvvürlərlə törədilsə də, məzmunca onlara uyğun gəlmir: məsələn, bizim müşahidələrimizdən birində qolun iflici ilana bənzər cisimlərin görünüşü ilə yaradıldıqda.

Möbius bu təriflə terminologiyada dəyişiklik təklif etmək istəmir, yəni bundan sonra yalnız təsəvvürlərlə şərtlənmiş, ideogen xəstəlik hadisələri histerik adlandırılmalıdır; əksinə, o, bütün histerik xəstəlik hadisələrinin ideogen olduğunu nəzərdə tutur. «Çox vaxt təsəvvürlər histerik hadisələrin səbəbləri olduqlarına görə, onların həmişə belə olduqlarına inanırıq». O, bunu analoji nəticə adlandırır; mən isə bunu daha çox ümumiləşdirmə adlandırardım, bunun əsaslılığı isə hələ araşdırılmalıdır.⁴³

Mən histeriyanı, məhz vərəm ağciyər xəstəliyi kimi, empirik olaraq tapılmış, müşahidədən irəli gələn xəstəlik obrazı hesab edirəm. Möbius, Histeriya anlayışı haqqında. "Mohr-Möbius Həkimlik Tədqiqatları", I. Buraxılış, 1894-cü il, səh. 163. vərəm ağciyər xəstəliyi. Belə empirik olaraq qazanılmış xəstəlik obrazları bizim məlumatlarımızın irəliləyişi ilə təmizlənir, dərinləşir və izah olunur: lakin onlar bununla məhv edilməməli və ya edilməyə də bilməz. Etioloji tədqiqat göstərdi ki, vərəm ağciyər xəstəliyinin müxtəlif hissəvi prosesləri müxtəlif xəstəlik səbəbləri ilə şərtlənir; vərəm düyünü Koch bacili ilə, toxuma parçalanması, boşluq əmələgəlməsi və septik qızdırma isə digər mikroblarla. Buna baxmayaraq, vərəm ağciyər xəstəliyi klinik bir vahid olaraq qalır və yalnız Koch bacili ilə şərtlənmiş "xüsusi vərəm" toxuma dəyişikliklərini ona aid edib, digərlərini ondan ayırmaqla onu məhv etmək yanlış olardı. Eyni şəkildə, histeriyanın klinik vahidliyi də qorunub saxlanılmalıdır, hətta onun hadisələrinin müxtəlif səbəblərlə şərtləndiyi, birinin psixi mexanizm, digərinin isə həmin mexanizm olmadan baş verdiyi məlum olsa belə.

Mənim inancıma görə, vəziyyət həqiqətən belədir. Histerik hadisələrin yalnız bir hissəsi ideogendir və Möbiusun tərifinin qəbulu histeriyanın klinik vahidliyini, hətta eyni xəstədə eyni simptomun vahidliyini ortadan kəsir.

Möbiusun analoqiyasına tamamilə bənzər bir nəticə olardı: „Çünki təsəvvürlər və qavrayışlar çox vaxt ereksiyanı doğurur, biz güman edirik ki, onlar həmişə təkbaşına bunu edir və periferik qıcıqlar da yalnız psixikadan keçməklə həmin damar-hərəki prosesi oyadır.“ Biz bilirik ki, bu, səhv olardı, lakin bu nəticənin altında, şübhəsiz, Möbiusun histeriyaya dair müddəasındakı qədər çox fakt dayanırdı. Bir çox fizioloji proseslərə — tüpürcək və göz yaşı ifrazına, ürək fəaliyyətinin dəyişməsinə və b. — analoji olaraq, ehtimal etmək olar ki, eyni proses həm təsəvvürlərlə, həm də periferik və ya başqa, lakin psixi olmayan qıcıqlarla oyadıla bilər. Bunun əksini sübut etmək lazımdır və bunun üçün hələ çox şey çatışmır. Bəli, görünür, şübhəsizdir ki, histerik ul”

Hətta histerik adlandırılan hadisələrin çoxunun yalnız təsəvvürlərlə səbəblənmədiyi aydın görünür.

Gündəlik bir halı nəzərdən keçirək. Bir qadın hər emosional təsir zamanı boynunda, sinəsində və üzündə əvvəlcə ləkəli, sonra isə birləşən eritema alır. Bu, təsəvvürlərlə şərtlənir və Möbiusa görə bu, histerik bir hadisədir. Eyni eritema, lakin daha az yayılma ilə də olsa, dəri qıcığı zamanı, toxunma zamanı və s. baş verir. Bu isə artıq histerik deyil. Beləliklə, şübhəsiz tamamilə vahid bir hadisə bir dəfə histeriyaya aid olar, digər dəfə isə olmaz. İnsan, bu vazomotorların eretizmini ümumiyyətlə spesifik histerik hadisələrə aid edib-etməmək və ya onu sadə “nervozluq”a aid etməyin daha yaxşı olub-olmadığına şübhə edə bilər. Ancaq Möbiusa görə, vahid bir prosesin bu parçalanması hər halda baş verməlidir və emosional şərtlənmiş eritema tək başına histerik adlandırılmalıdır.

Praktiki baxımdan çox vacib olan histerik algiyalarda da vəziyyət tamamilə eynidir. Şübhəsiz, bunlar çox vaxt birbaşa təsəvvürlərlə şərtlənir; bunlar «ağrı hallüsinasiyaları»dır. Bunları bir az daha dəqiq araşdırsaq, görünür ki, onların yaranması üçün təsəvvürün böyük canlılığı kifayət etmir, əksinə ağrını ötürən və qəbul edən aparatların xüsusi anormal vəziyyəti zəruridir, necə ki, emosional eritemanın yaranması üçün vazomotorların anormal qıcıqlanma qabiliyyəti lazımdır. «Ağrı hallüsinasiyası» sözü şübhəsiz bu nevraljiyin mahiyyətini ən aydın şəkildə ifadə edir, lakin bizə, ümumiyyətlə hallüsinasiya haqqında formalaşdırdığımız baxışları ona tətbiq etməyə də məcbur edir. Bunları ətraflı müzakirə etmək burada yerində deyil. Mən «təsəvvürün», yəni xatirə obrazının, tək başına, idrak aparatının oyanması olmadan, ən böyük canlılığı və intensivliyi ilə belə, heç vaxt hallüsinasiyanı təşkil edən obyektiv mövcudluq xarakterini qazanmadığı fikrinə qoşuluram.⁴⁴

Bu isə yalnız təsəvvürlərlə deyil, həm də periferik qıcıqlarla təhrik olunaraq meydana çıxır, tamamilə əvvəl _ nəzərdən keçirilən damar hərəkətvericilərinin eretizmi kimi.

Biz gündəlik müşahidə edirik ki, nevroz baxımından normal insanda periferik ağrılar başqa orqanlardakı patoloji, lakin özləri ağrısız olan proseslərlə şərtlənir; məsələn, baş ağrısı burunun və onun əlavə boşluqlarının nisbətən əhəmiyyətsiz dəyişikliklərindən; qabırğaarası və qol sinirlərinin nevralgiyaları ürəkdən və sairə. Əgər bir xəstədə bizim ağrı hallüsinasiyasının şərti kimi qəbul etməli olduğumuz həmin qeyri-normal oyanma qabiliyyəti varsa, deməli, o, belə desək, indicə qeyd olunan şüalanmaların da ixtiyarındadır. Nevrozlu olmayanlarda da rast gəlinənlər daha güclü olur və elə şüalanmalar yaranır ki, biz onlara yalnız sinir xəstələrində rast gəlsək də, onlar yenə də həmin mexanizmə əsaslanır. Beləliklə, zənnimcə, ovarie cinsiyyət aparatının vəziyyətlərindən asılıdır. Onun psixi yolla vasitələndiyini sübut etmək lazım gələrdi və buna o, nail olmamışdır ki, bu ağrını, hər bir başqası kimi, hipnozda hallüsinasiya kimi yaratmaq və ya ovarie də psixi mənşəli ola bilər. O, eritem kimi və ya normal sekresiyalardan biri kimi həm psixi, həm də saf somatik səbəblərdən yaranır. İndi biz yalnız birinci növü histerik adlandırmalıyıq? Psixi mənşəyini bildiyimiz o növü? Onda biz əslində adi müşahidə olunan ovarieni histerik simptom kompleksindən çıxarmalı olardıq ki, bu isə çətin ki, mümkündür. Bu mənada ki, persepsiya aparatının oyanması müəyyən ifadədə deyil ki, subkortikal mərkəzlərin oyanması — hallüsinasiyaya obyektivlik xarakteri verir, Meynertlə razıyam. Lakin əgər xatirə obrazı vasitəsilə persepsiya orqanı oyanmalıdırsa, onda biz onun normaya qarşı dəyişdirilmiş oyanma qabiliyyətini qəbul etməliyik ki, bu da məhz hallüsinasiyanı mümkün edir.

Yüngül oynaq travmasından sonra tədricən ağır oynaq nevrozu inkişaf edirsə, bu prosesdə şübhəsiz psixi element var: diqqətin zədələnmiş hissəyə cəmlənməsi, bu isə müvafiq sinir yollarının oyanıqlığını artırır; lakin bunu hiperalgiyanın təsəvvürlərlə şərtləndiyi kimi ifadə etmək çətin ki, mümkün olsun.

Patoloji hissiyyatın aşağı düşməsi də eyni vəziyyətdədir. Ümumi analjezi və ya bədən hissələrinin analjeziyasının anesteziya olmadan təsəvvürlər tərəfindən törədildiyi iddiası tamamilə sübut olunmamış və ehtimal olunmazdır. Hətta Binet və Janetin kəşflərinin — hemianesteziyanın psixikanın parçalanması adlanan özünəməxsus psixik vəziyyət nəticəsində yaranması faktının — tamamilə təsdiqləndiyini fərz etsək belə, bu, əlbəttə ki, psixogen, lakin ideogen olmayan bir hadisə olardı və buna görə də Möbiusa görə histerik adlandırılmamalıdır.

Böyük sayda xarakterik histerik fenomenin ideogen olduğunu qəbul edə bilməyəcəyimiz halda, Möbiusun cümləsini daraltmaq daha düzgün görünür. Biz belə demirik: “Təsəvvürlərlə yaranan xəstəlik əlamətləri histerikdir”, yalnız belə deyirik: Histerik fenomenlərin çoxu, ehtimal ki, bu gün bildiyimizdən daha çoxu, ideogendir. Lakin həm təsəvvürlərə, həm də psixoloji olmayan qıcıqlara patogen təsir göstərməyə imkan verən ortaq və fundamental xəstəlik dəyişikliyi, sinir sisteminin anormal oyanma qabiliyyətidir. Bu oyanmanın özünün psixi mənşəli olub-olmaması isə ayrıca bir sualdır.

Beləliklə, histerik fenomenlərin yalnız bir hissəsi ideogen ola bilər, lakin məhz bunlara xüsusi histerik demək olar və onların tədqiqi, psixi mənşəyinin üzə çıxarılması xəstəliyin nəzəriyyəsində ən əhəmiyyətli yeni nailiyyəti təşkil edir. İndi isə növbəti sual ortaya çıxır: Onlar necə yaranır, bu fenomenlərin „psixi mexanizmi“ nədir?⁴⁵

Bu suala qarşı Möbiusun ayırd etdiyi iki ideogen simptom qrupu əsaslı surətdə fərqli davranır. Xəstəlik fenomeninin oyadıcı təsəvvürə məzmunca uyğun gəldiyi hallar nisbətən anlaşılan və şəffafdır. Əgər eşidilən səs təsəvvürü sağlam adamda olduğu kimi yalnız „daxili eşitmə“də sakitcə səslənmirsə, əksinə, həqiqi obyektiv eşitmə duyğusu kimi hallüsinasiya yolu ilə qavranılırsa, bu, sağlam həyatın məlum fenomenlərinə (yuxuya) uyğun gəlir və anormal oyanma qabiliyyəti fərziyyəsi altında tamamilə anlaşılandır. Biz bilirik ki, hər hansı iradi hərəkətdə əldə ediləcək nəticənin təsəvvürü uyğun əzələ yığılmasını doğurur; bu təsəvvürün, yəni bunun qeyri-mümkün olduğu təsəvvürünün hərəkətə mane olduğu tamamilə anlaşılmaz deyil. (Sugestiv iflic.)

Başqa cür də o hadisələrlə rastlaşırıq ki, onların təhrikedici təsəvvürlə heç bir məntiqi əlaqəsi yoxdur. (Onlar üçün də adi həyatda analoqlar var, məsələn, utanma zamanı üzün qızarması və buna bənzərlər.) Bəs bunlar necə meydana gəlir, nə üçün xəstə insanda bir təsəvvür elə bir tamamilə irrasional, ona heç uyğun gəlməyən hərəkət və ya hallüsinasiya doğurur?

«İlkin məlumat»da bu səbəb əlaqəsi barədə müşahidələrimizə əsaslanaraq bəzi şeylər deyə biləcəyimizi güman edirdik. Lakin izahımızda «axıb gedən və ya reaksiya ilə boşaldılmalı olan oyanma» anlayışını heç bir izah vermədən daxil edib istifadə etdik. Halbuki bu anlayış — həm mövzumuz, həm də ümumiyyətlə nevrozlar təlimi üçün fundamental əhəmiyyət daşıyır — daha ətraflı araşdırılmağı tələb edir və buna layiq görünür. Bu araşdırmaya keçməzdən əvvəl burada sinir sisteminin əsas problemlərinə qayıtmağımıza görə üzr istəməliyəm. Belə «anaların yanına enmə»nin həmişə bir sıxıntılı tərəfi olur; lakin bir hadisənin kökünü qazıb çıxarmaq cəhdi qaçılmaz olaraq insanın yan keçə bilmədiyi əsas problemlərə gətirib çıxarır. Qoy buna görə də aşağıdakı mülahizələrin anlaşılmazlığı mülayimliklə qiymətləndirilsin!

II. Beyindaxili tonik oyanma. — Affektlər.

A. Mərkəzi sinir sisteminin iki ifrat halını tanıyırıq: yuxusuz yuxu və aydın oyaqlıq. Aralarında daha az aydınlıqlı hallar bütün dərəcələrdə keçidi təşkil edir. Bizi burada yuxunun məqsədi və fiziki əsaslandırılması (kimyəvi və ya damar-hərəki şərtlər) məsələsi deyil, hər iki halın əsaslı fərqi maraqlandırır.

Ən dərin, yuxusuz yuxudan birbaşa heç nə deyə bilmərik. Deyə bilmərik, çünki tam şüursuzluq vəziyyəti hər cür müşahidə və təcrübəni istisna edir. Qonşu vəziyyət olan yuxu halından isə bilirik ki, orada iradəmizə tabe hərəkətləri niyyət edirik, danışırıq, gəzirik və s., lakin bu, oyandığımızda olduğu kimi, uyğun əzələ yığılmalarını həqiqətən tetikləmir; hissəvi stimullar bəlkə də qavranılır (çünki tez-tez yuxuya daxil olurlar), lakin appersepsiya olunmur, yəni şüurlu qavrayışlara çevrilmir; ortaya çıxan təsəvvürlər, oyandığımızda olduğu kimi, onlarla əlaqəli olan və potensial şüurda mövcud olan bütün təsəvvürləri aktual etmir, əksinə, onların böyük kütləsi qıcıqlanmamış qalır (məsələn, vəfat etmiş biri ilə danışarkən, onun ölümünü xatırlamadan); eyni zamanda uyğun gəlməyən təsəvvürlər də mövcud ola bilər və oyandığımızda olduğu kimi bir-birini qarşılıqlı olaraq dayandırmır; beləliklə, assosiasiya qüsurlu və natamam baş verir. Ən dərin yuxuda psixik elementlər arasındakı əlaqənin bu ləğvi daha da tam və kamil olduğunu qəbul edə bilərik.

Bunun əksinə olaraq, aydın oyaqlıqda hər bir iradə aktı ona aid hərəkəti işə salır, həssas təəssüratlar qavrayışlara çevrilir, təsəvvürlər potensial şüurun bütün mülkü ilə assosiasiya olunur. O zaman beyin tam daxili əlaqə içində işləyən bir vahiddir.

Yuxuda beynin birləşdirici və keçirici yollarının psixi elementlərin (qabıq hüceyrələri?) oyanması üçün keçilməz, oyaq ikən isə tam keçilən olduğunu söyləməyimiz, bəlkə də, bu faktların yalnız bir təsviridir.

Bu iki fərqli keçirici yol vəziyyətinin mövcudluğu, yəqin ki, yalnız belə bir fərziyyə ilə aydınlaşır: onlar oyaqlıq zamanı tonik oyanmada olurlar (Exnerin hüceyrələrarası tetanusu); bu tonik beyindaxili oyanma onların keçiricilik qabiliyyətini şərtləndirir və onun enməsi və yox olması elə yuxu vəziyyətini yaradır.

Biz serebral keçiricilik yolunu, yalnız işlədiyi, yəni burada: bir işarəni ötürdüyü zaman elektrik cəhətdən oyanan bir telefon telinə bənzər təsəvvür etməməliyik; əksinə, daimi olaraq qalvanik cərəyanın axdığı və bu cərəyan kəsildikdə oyanmaz hala gələn telefon xətlərindən birinə bənzər təsəvvür etməliyik. — Və ya, bəlkə daha yaxşı, işıqlandırma və hərəkətverici qüvvənin ötürülməsi üçün çox budaqlanmış bir elektrik qurğusunu nəzərdə tutaq; bu qurğudan tələb olunur ki, hər bir lampa və hər bir qüvvə maşını sadəcə bir təmasın qurulması ilə işə salına bilsin. Bunu mümkün etmək, işə hazır olmaq məqsədi ilə, funksional istirahət zamanı da bütün keçiricilik şəbəkəsində müəyyən bir gərginliyin mövcud olması lazımdır və bu məqsədlə dinamo maşını müəyyən miqdarda enerji sərf etməlidir. — Eynilə, istirahət edən, ayıq, lakin işə hazır beyinin keçiricilik yollarında da müəyyən dərəcədə oyanma mövcuddur! Bu təsəvvürü dəstəkləyən fakt odur ki, ayıqlıq özü, hətta iş görmədən belə, yorur və yuxu ehtiyacı yaradır; o, öz-özlüyündən artıq enerji sərfiyyatını şərtləndirir.

Gərgin, lakin ayrı-ayrı hiss sahəsinə aid olmayan gözlənti içində olan bir insanı təsəvvür edək. Onda qarşımızda sakit, lakin işə hazır bir beyin var. Güman edə bilərik ki, bu beyində bütün keçirici yollar özünün maksimumuna qədər gərginləşib. Burada yuxarıdakı izahın əsasında duran təsəvvürü qısaca işarə etməyə icazə verilsin. Biz adətən həssas və duyğu sinir hüceyrələrini passiv qəbul aparatları kimi təsəvvür edirik; haqsız olaraq. Çünki artıq assosiasiya lifləri sisteminin mövcudluğu sübut edir ki, onlardan da sinir liflərinə oyanma axır. İki duyğu hüceyrəsini per continuitatem və ya contiguitatem yolu ilə birləşdirən bir sinir lifində, əgər hər iki hüceyrədən ona oyanma axırsa, bir gərginlik halı mövcud olmalıdır. Bu, bir, məsələn, periferik, motor lifinə axan oyanmaya nisbətdə hidrostatik təzyiqin axan suyun canlı qüvvəsinə, yaxud elektrik gərginliyinin elektrik cərəyanına nisbəti kimi olur. Əgər bütün sinir hüceyrələri orta oyanma halında olsalar və öz sinir çıxıntılarını oyandırsalar, bütün bu nəhəng şəbəkə vahid bir „sinir gərginliyi“ anbarı təşkil edir. Deməli, hüceyrənin kimyəvi tərkibində yatan potensial enerjidən və lifin oyanma halında baş verən bizə məlum olmayan kinetik enerji formasından başqa, həm də sinir oyanmasının sakit bir halını, yəni tonik oyanmanı və ya sinir gərginliyini qəbul etməliyik.

Keçiricilik dayandırılıb, tonik oyanmada olurlar. Dil bu vəziyyəti yerindəcə belə adlandırır: gərginlik. Təcrübə öyrədir ki, bu vəziyyət nə qədər yorucu və tükəndiricidir, halbuki burada heç bir aktual motor və ya psixi iş görülməmişdir.

Bu, böyük enerji sərfi üzündən uzun müddət dözülməyən müstəsna bir haldır. Lakin aydın oyaqlığın normal halı da beyindaxili oyanmanın çox da geniş olmayan sərhədlər daxilində dəyişən həcmini şərtləndirir; oyaqlığın mürgüləməyə və həqiqi yuxuya qədər bütün dərəcələrinə daha aşağı oyanma səviyyələri uyğun gəlir.

Bu, bir, məsələn, periferik, hərəkət lifindən axan həyəcana nisbətdə hidrostatik təzyiqin axan suyun canlı qüvvəsinə və ya elektrik gərginliyinin elektrik cərəyanına nisbəti kimidir. Bütün sinir hüceyrələri "orta həyəcan" vəziyyətindədirsə və sinir uzantılarını həyəcanlandırırsa, bütün nəhəng şəbəkə vahid bir "sinir gərginliyi" anbarını təşkil edir. 4 Normal funksiyada dərhal fəaliyyətdə sərf edilən enerjidən çox enerji azad edilmir. Beyin isə məhdud performans qabiliyyətinə malik belə bir qurğu kimi davranır; təxminən eyni vaxtda böyük miqdarda işıq və mexaniki iş istehsal edə bilməz. Qüvvə ötürülməsi işləyirsə, işıqlandırma üçün az enerji mövcuddur və əksinə. Beləliklə, görürük ki, güclü əzələ gərginliyi zamanı davamlı düşünmək bizə qeyri-mümkündür, diqqətin bir hissi sahəyə cəmlənməsi digər beyin orqanlarının performansını aşağı salır, deməli, beyin dəyişən, lakin məhdud miqdarda enerji ilə işləyir. Beləliklə, bizdə hüceyrənin kimyəvi tərkibində dayanan potensial enerjidən başqa və lifin həyəcan vəziyyətində işləyən kinetik enerjinin bizə məlum olmayan formasından başqa, hələ də sinir həyəcanının dayanan bir vəziyyətini, yəni tonik həyəcanı və ya sinir gərginliyini qəbul etmək lazımdır. Və bizə məlum olmayan, lifin oyanma vəziyyətində baş verən kinetik enerji formasından əlavə, sinir oyanmasının durğun vəziyyətini, yəni tonik oyanmanı və ya sinir gərginliyini də qəbul etmək. İntraserəbral həyəcanın dəyişən miqdarının sərhədləri; ayıqlığın yuxululuğa və həqiqi yuxuya qədər olan bütün mərhələlərinə daha aşağı həyəcan dərəcələri uyğun gəlir. X Beynin həqiqi iş performansı, şübhəsiz ki, sadəcə işə hazır olma vəziyyətindən daha çox enerji sərfiyyatı tələb edir; (yuxarıda müqayisə üçün çəkilən elektrik qurğusunun çoxlu lampalar və ya iş maşınları qoşulduqda, naqillərə daha çox elektrik enerjisi axıtması lazım olduğu kimi).

Enerjinin qeyri-bərabər paylanması, şübhəsiz ki, "diqqət yolu" (Exner) ilə şərtlənir, çünki istifadə olunan yolların keçiriciliyi artır, digərlərinin keçiriciliyi isə aşağı düşür və beləliklə, işləyən beyində də "intraserəbral tonik oyanma" qeyri-bərabər paylanır.1) Biz yatan birini oyadırıq, yəni ona canlı bir hissi oyanma təsir edərək, onun tonik intraserəbral oyanmanın miqdarını qəfildən artırırıq.

Biz yatan birini oyadırıq, yəni onun tonik intraserebral oyanma miqdarını qəflətən artırırıq, ona canlı bir hissi qıcıq təsir etdirərək. Mərkəzi sinir sisteminin enerjisini beyin üzrə dəyişən və fərqli paylanan bir kəmiyyət kimi qəbul etmək köhnə bir fikirdir. “Həssaslıq,” – deyə Kabani qeyd edirdi, – “ümumi miqdarı müəyyən edilmiş və hər dəfə öz kanallarından birinə daha böyük miqdarda axan bir maye kimi davranır kimi görünür, digərlərində isə mütənasib olaraq azalır.” (Janet, «Mental vəziyyət II», səh. 277-dən sitat gətirilib.) Bu zaman serebral qan dövranında baş verən dəyişikliklərin səbəb-zəncirinin əsas həlqələri olub-olmadığı, damarların ilkin olaraq qıcıqla genişlənib-genişlənmədiyi və ya bunun beyin elementlərinin oyanmasının nəticəsi olub-olmadığı, bunların hamısı həll olunmamış qalır. Əmin olmaq olar ki, hissi qapıdan daxil olan oyanma vəziyyəti oradan beyinə yayılır, diffuziya edir və bütün keçid yollarını daha yüksək keçiricilik vəziyyətinə gətirir.

Spontan oyanmanın necə baş verdiyi, həmişə eyni bir beyin hissəsinin ilk olaraq oyaqlıq oyanması vəziyyətinə keçib-keçmədiyi və bu vəziyyətin ondan yayılıb-yayılmadığı, yoxsa bəzən bir, bəzən də digər elementlər qrupunun oyadan kimi çıxış edib-etmədiyi hələ də tamamilə aydın deyil.

Lakin heç bir xarici qıcıq olmadan tam sakitlik və qaranlıqda da baş verən kortəbii oyanma sübut edir ki, enerjinin inkişafı beyin elementlərinin həyat prosesinin özündə əsaslanır.

Əzələ qıcıqlanmamış qalır, sakitdir, nə qədər uzun müddət dincəlsə və içində gərginlik qüvvələrinin maksimumunu toplasa da. Beyin elementləri belə deyil. Güman edirik ki, haqlı olaraq belə hesab edirik ki, bunlar yuxuda öz tərkibini bərpa edir və gərginlik qüvvələri toplayır. Bu müəyyən dərəcədə baş verdikdə, belə desək, müəyyən səviyyəyə çatdıqda, artıq hissə keçirici yollara axır, onları açır və oyaqlığın beyindaxili oyanmasını yaradır.

Eyni prosesi oyaq vaxtı da öyrədici şəkildə müşahidə edə bilərik. Oyaq baş beyin uzun müddət sakit qalırsa, fəaliyyət vasitəsilə gərginlik qüvvəsini canlı enerjiyə çevirməzsə, onda fəaliyyətə ehtiyac və meyl yaranır. Uzun müddət hərəki sakitlik hərəkət ehtiyacı doğurur (heyvanların qəfəsdə məqsədsiz gəzişməsi) və bu ehtiyac doyurula bilmədikdə xoşagəlməz bir hiss yaranır. Hiss qıcıqlarının çatışmazlığı, qaranlıq, səssiz sükut əzaba çevrilir; zehni sakitlik, qavrayışların, təsəvvürlərin, assosiasiya fəaliyyətinin çatışmazlığı darıxma əzabı doğurur. Bu xoşagəlməzlik hissləri bir „təhrikə“, normal beyindaxili oyanmanın güclənməsinə uyğun gəlir.

Tamamilə bərpa olunmuş beyin elementləri istirahət vəziyyətində də müəyyən miqdarda enerji sərbəst buraxır; bu enerji funksional olaraq istifadə edilmədikdə, beyin daxili oyanmanı artırır. Bu isə xoşagəlməzlik hissi yaradır. Belə hallar orqanizmin ehtiyacı doyum tapmadıqda həmişə yaranır. Burada müzakirə edilən xoşagəlməzliklər, sərbəst buraxılmış artıq oyanma miqdarı funksional olaraq istifadə edildikdə aradan qalxdığı üçün, bu oyanma artığının aradan qaldırılmasının orqanizm üçün bir ehtiyac olduğunu nəticə çıxarırıq və burada ilk dəfə olaraq orqanizmdə “beyin daxili oyanmanın sabit saxlanması təmayülü”nün (Freyd) mövcud olduğu faktı ilə qarşılaşırıq.

Onun artığı yüklənmə yaradır və xoşagəlməzlik doğurur, nəticədə həvəs yaranır ki, bu artığı sərf etsin. Əgər hissi və ya təmsülat fəaliyyəti vasitəsilə sərf etmək mümkün deyilsə, artıq hissə məqsədsiz motor hərəkət fəaliyyəti ilə, yuxarı-aşağı gəlmək və s. ilə axıb gedir; biz bu cür halları həddindən artıq gərginliklərin ən çox rast gəlinən boşalma forması olaraq bundan sonra da qarşılaşmağa davam edəcəyik.

Bu baxımdan fərdi fərqliliyin nə qədər böyük olduğu məlumdur: canlı insanlar tənbəl, ləng insanlardan bu məsələdə nə qədər fərqlənir; “yerində sakit oturmayan” adamlar “divanda oturmağa doğuştan istedadı olan” adamlardan nə qədər fərqlidir; zəka baxımından hərəkətli olanlar, zəka sükunətinin ölçüsüz dərəcədə uzun müddətini qəbul edə bilən qəliz zəkali insanlardan nə qədər fərqlidir. Bu fərqliliklər, insanların “psixi mizacını” təşkil edən, şübhəsiz ki, onların sinir sistemlərinin dərin fərqliliklərinə; funksional olaraq istirahətdə olan beyin elementlərinin enerji ayrılmasına imkan verdiyi ölçüyə əsaslanır.

Biz orqanizmin tonik beyin oyanmasını sabit saxlamağa meyilli olduğundan danışırdıq; belə bir meyil bizə ancaq o halda aydın olar ki, onun vasitəsilə hansı ehtiyacın ödənildiyini dərk edə bilək. İstiqanlı canlının orta temperaturunu sabit saxlamaq meylini başa düşürük, çünki təcrübədən bilirik ki, bu, orqanların fəaliyyəti üçün optimaldır. Və qanda su miqdarının sabitliyi və s. üçün də oxşar şeyi fərz edirik. Məncə, intraserebral tonik oyanmanın səviyyəsi barədə də onun bir optimumu olduğunu qəbul etmək olar. Tonik oyanmanın bu səviyyəsində beyin bütün xarici qıcıqlara açıqdır, reflekslər açılmışdır, lakin yalnız normal reflektor fəaliyyətin həddində; təsəvvürlərə sahiblik oyanmaya və assosiasiyaya ayrı-ayrı təsəvvürlərin o qarşılıqlı nisbi münasibətində açıqdır ki, bu, aydın şüurluluğa uyğun gəlir; bu, ən yaxşı işə hazırlıq halıdır. Artıq „gözləmə“ni təşkil edən tonik oyanmanın o bərabər artımı münasibətləri dəyişir. O, hiss qıcıqlarına qarşı hiperestetik edir, bunlar isə tezliklə xoşagəlməz olur, və refleks oyanabilirliyini faydalı həddən artıq yüksəldir (ürkəklik). Şübhəsiz, bu hal bəzi situasiyalar və məqsədlər üçün faydalıdır: lakin o, spontan, belə ilkin şərtlər olmadan baş verərsə, iş qabiliyyətimizi yaxşılaşdırmır, əksinə ona zərər vurur. Gündəlik həyatda biz buna „əsəbi olmaq“ deyirik. — Oyanma artımının formalarının qat-qat böyük əksəriyyətində isə söhbət iş qabiliyyətinə birbaşa ziyan vuran qeyri-bərabər həddən artıq oyanmadan gedir. Biz bunu „təşviş“ kimi işarə edirik. Orqanizmin digər tənzimləmələri ilə analogiya ilə, onda oyanmanın optimumunu saxlamaq və o aşıldıqdan sonra yenidən ona çatmaq cəhdinin olması anlaşılmaz deyil.

Burada yenidən elektrik işıqlandırma qurğusu ilə müqayisəyə müraciət etməyə icazə verilsin. Belə bir qurğunun naqil şəbəkəsindəki gərginliyin də bir optimumu var; bu hədd aşıldıqda funksiya asanlıqla zədələnir, məsələn, közərmə telləri tez yanıb qırılır. Qurğunun özünün izolyasiyanın pozulması və „qısa qapanma“ nəticəsində zədələnməsindən sonra da söhbət açılacaq. B. Dilimiz, çoxsaylı nəsillərin təcrübəsinin nəticəsi, oyanma artımının həmin formalarını və dərəcələrini heyrətamiz incəliklə fərqləndirir ki, onlar psixi fəaliyyət üçün hələ də faydalıdır, çünki bütün beyin funksiyalarının sərbəst enerjisini bərabər şəkildə artırırlar; bunlardan o formaları və dərəcələri ayırır ki, onlar həmin funksiyalara ziyan vurur, çünki psixi funksiyaları qeyri-bərabər şəkildə qismən artırır, qismən ləngidirlər.

O, birincilərə təhrik, ikincilərə oyanma deyir. Maraqlı söhbət, çay, qəhvə təhrik edir; mübahisə, daha böyük dozada alkoqol oyadır. Təhrik yalnız artmış oyanmanın funksional istifadəsinə doğru həvəsi oyadırsa, oyanma az-çox şiddətli, patolojiyə yaxınlaşan və ya həqiqətən patoloji proseslərdə boşalmağa çalışır. O, affektlərin psixi-fiziki əsasını təşkil edir və bundan sonra söhbət məhz bunlardan gedəcək. Lakin əvvəlcə oyanmanın artmasının fizioloji, endogen səbəblərinə qısaca toxunmaq lazımdır.

Bunlar ilk növbədə orqanizmin böyük fizioloji ehtiyacları və həvəsləridir: oksigen aclığı, qida aclığı və susuzluq. Onların yaratdığı oyanma müəyyən duyğular və məqsəd təsəvvürləri ilə bağlandığı üçün yuxarıda bəhs edilən və yalnız beyin elementlərinin rahatlığından qaynaqlanan oyanmanın artması kimi o qədər təmiz şəkildə müşahidə oluna bilməz. Onun həmişə özünəməxsus çaları olur. Lakin o, dispnenin təşvişli oyanmasında olduğu kimi, ac insanın narahatlığında da danılmazdır.

Bu mənbələrdən axan oyanma artımı, beyin elementlərinin özlərindəki kimyəvi dəyişmə ilə şərtlənir; onlar oksigendən, gərginlik qüvvələrindən və ya sudan yoxsullaşır; bu artım, təhrik edən ehtiyacın doyumuna aparan əvvəlcədən formalaşmış hərəki yollarla axıb gedir; nəfəs alma səylərindəki disnoye, qida və suyun axtarılmasında və əldə edilməsində aclıq və susuzluq. Oyanmanın sabitliyi prinsipi bu həyəcana qarşı çətin ki, qüvvədə olsun; axı burada oyanma artımına xidmət edən mənafelər orqanizm üçün beynin normal funksiya münasibətlərinin bərpasından qat-qat vacibdir. Doğrudur, heyvanxanadakı heyvanların yemləmə saatından əvvəl həyəcanla ora-bura qaçdıqları görünür; lakin bu, çox güman ki, əvvəlcədən formalaşmış hərəki fəaliyyətin, qida axtarışının qalığı kimi qiymətləndirilə bilər; o qida axtarışı ki, indi əsirlik üzündən məqsədsiz olub, sinir sistemini həyəcandan azad etmək vasitəsi kimi deyil.

Sinir sisteminin kimyəvi quruluşu xarici maddələrin davamlı verilməsi ilə daimi olaraq dəyişdirildiyi təqdirdə, bu maddələrin çatışmazlığı da, eynilə sağlam insanda normal qida maddələrinin çatışmazlığı kimi, oyanma hallarını şərtləndirir; narkotik maddələrdən imtina zamanı yaranan oyanma.

Bu endogen oyanma artımlarından dar mənada psixi affektlərə keçidi cinsi oyanma və cinsi affekt təşkil edir. Cinsəllik yetkinlik dövründə ilk növbədə qeyri-müəyyən, təyin olunmamış, məqsədsiz oyanma artımı kimi görünür. Sonrakı inkişafda (adətən) bu endogen, cinsiyyət vəzilərinin funksiyası ilə şərtlənən oyanma artımının qarşı cinsin qavranılması və ya təsəvvürü ilə sabit əlaqəsi yaranır; hətta bir ayrı şəxsə vurulma kimi heyrətamiz hadisədə bu, həmin fərdi təsəvvürlə bağlanır. Bu təsəvvür cinsi həvəs tərəfindən sərbəst buraxılan bütün oyanma miqdarına yiyələnir; o, „affektiv təsəvvür“ olur. Yəni: şüurda aktuallaşdığı zaman o, əslində başqa mənbədən, cinsiyyət vəzilərindən qaynaqlanan oyanma artımını doğurur.

Cinsi həvəs, şübhəsiz ki, uzun sürən oyanma artımlarının ən güclü mənbəyidir (və belə olduğu üçün nevrozların da); bu oyanma yüksəlişi sinir sisteminə son dərəcə qeyri-bərabər paylanmışdır. Daha yüksək intensivlik dərəcələrində təsəvvür gedişi pozulur, təsəvvürlərin nisbi dəyəri dəyişir, cinsi aktın orqanizmində düşünmə demək olar ki, tamamilə sönür.

Həm də duyum, hissi duyğuların psixi emalı əziyyət çəkir; adətən ürkək və ehtiyatlı heyvan təhlükəyə qarşı kor və kar olur. Bunun əksinə olaraq (heç olmasa erkəkdə) aqressiv instinktin intensivliyi artır; dinc heyvan təhlükəli olur, ta ki oyanma cinsi aktın motor fəaliyyətlərində boşalana qədər.

C. Sinir sisteminin dinamik tarazlığında belə bir pozğunluq, artmış oyanmanın bərabərsiz paylanması məhz affektlərin psixi tərəfini təşkil edir.

Burada nə affektlər psixologiyası, nə də affektlər fiziologiyası təcrübə edilməlidir. Yalnız patologiya üçün əhəmiyyətli olan tək bir məqam müzakirə olunmalıdır, o da yalnız ideogen affektlər üçün, yəni qavrayışlar və təsəvvürlər vasitəsilə doğulan affektlər üçün. (Lange! haqlı olaraq yenidən göstərmişdir ki, affektlər demək olar ki, tamamilə toksik maddələr vasitəsilə və psixiatriyanın sübut etdiyi kimi, ilkin olaraq patoloji dəyişikliklər vasitəsilə təsəvvürlər qədər şərtlənə bilər.)

Təbii ki, psixi tarazlığın kəskin affektlər adlandırdığımız bütün o pozulmalarının oyanmanın artması ilə müşayiət olunduğuna dair əlavə əsaslandırmaya ehtiyac yoxdur. (Xroniki affektlərdə, kədər və qayğıda, yəni uzadılmış təşvişdə, ağır yorğunluq halının komplikasiyası mövcuddur ki, bu da oyanmanın qeyri-bərabər bölünməsini və bununla da tarazlığın pozulmasını davam etdirir, lakin onun səviyyəsini aşağı salır.) Lakin bu artmış oyanma psixi fəaliyyətdə istifadə edilə bilməz. Bütün güclü affektlər assosiasiyaya, təsəvvür gedişinə zərər vurur. İnsan qəzəbdən və ya qorxudan „mənasız“ olur. Yalnız affekti oyatmış olan o təsəvvür qrupu şüurda ən yüksək intensivliklə davam edir. Beləliklə, oyanmanın assosiativ fəaliyyət vasitəsilə tarazlaşdırılması mümkünsüzdür.⁴⁶

Lakin „fəal“, „stenik“ affektlər motor boşalma yolu ilə oyanmanın artmasını tarazlaşdırır. Sevincin qışqırıb-tullanması, qəzəbin güclənmiş əzələ tonusu, qəzəbli nitq və intiqam əməli oyanmanın hərəkət aktlarına axıb getməsinə imkan verir. Psixi ağrı isə onu tənəffüs səylərinə və bir sekretor aktına — hıçqırıb ağlamağa boşaldır. Bu reaksiyaların təhriki azaltdığı və sakitləşdirdiyi gündəlik təcrübənin işidir. Artıq qeyd edildiyi kimi, dil bunu „ağlayıb boşalmaq, coşub-daşmaq“ və s. terminlərlə ifadə edir; burada xərclənən şey məhz güclənmiş beyin oyanmasıdır.

Bu reaksiyalardan yalnız bəziləri məqsədəuyğundur, çünki onların vasitəsilə vəziyyətdə nəyisə dəyişmək mümkündür, məsələn qəzəb hərəkəti və qəzəb nitqi ilə. Digərləri isə tamamilə məqsədsizdir, daha doğrusu, onların oyanmanın artmasını tarazlaşdırmaqdan və psixi tarazlığı bərpa etməkdən başqa heç bir məqsədi yoxdur. Bunu yerinə yetirməklə onlar „serebral oyanmanın sabit saxlanması tendensiyası“na xidmət edirlər.

«Asthenik» (zəif) sayılan qorxu və təşviş emosiyalarında bu reaksiya boşalması yoxdur. Qorxu birbaşa hərəkət qabiliyyətini və assosiasiyaları iflic edir; təşviş də eyni şəkildə iflic edir, əgər təşviş emosiyasının səbəbi və şərait qaçmaq kimi məqsədəuyğun reaksiyanı istisna edirsə. Qorxu oyanması yalnız tədricən tarazlaşma yolu ilə aradan qalxır.

Qəzəbin adekvat, səbəbə uyğun reaksiyaları var. Bunlar mümkün olmadıqda və ya ləngidildikdə, onların yerinə surroqatlar keçir. Qəzəbli nitq də artıq belə bir surroqatdır. Lakin başqa, tamamilə məqsədsiz aktlar da bunları əvəz edir. Bismark kralın qarşısında qəzəbli oyanmanı boğmaq məcburiyyətində qaldıqda, qiymətli bir vazanı yerə çırpmaqla özünü rahatlaşdırır. Bir motor aktın digəri ilə bu ixtiyari əvəzlənməsi təbii ağrı reflekslərinin başqa əzələ yığılmaları ilə əvəzlənməsinə tamamilə uyğundur; diş çıxarılması zamanı əvvəlcədən formalaşmış refleks həkimi itələyib qışqırmaqdır. Əvəzində biz qol əzələlərini yığır və stulun arxalığını sıxırıqsa, ağrı ilə azad olunan oyanma kvantını bir əzələ qrupundan digərinə keçiririk. Öz-özünə yaranan, şiddətli diş ağrısında isə, ki onun iniltidən başqa heç bir əvvəlcədən formalaşmış refleksi yoxdur, oyanma məqsədsiz ora-bura qaçışda axıb gedir. Eyni şəkildə biz qəzəbin oyanmasını adekvat reaksiyadan başqasına köçürürük və o, yalnız hər hansı güclü motor innervasiya vasitəsilə sərf edildikdə özümüzü yüngülləşmiş hiss edirik.

Əgər affektə oyanmanın belə boşaldılması ümumiyyətlə qadağan edilirsə, onda vəziyyət qəzəbdə də, dəhşətdə və təşvişdə də eynidir: beyindaxili oyanma son dərəcə artmışdır, lakin o, nə assosiativ, nə də motor fəaliyyətdə sərf olunur. Normal insanda bu pozğunluq tədricən tarazlaşır; lakin bəzilərində anormal reaksiyalar meydana çıxır, „hissi hərəkatların anormal ifadəsi“ yaranır.

III. Histerik konversiya.

Çətin ki, mənim əsəb oyanmasını elektrik cərəyanı ilə eyniləşdirdiyim şübhəsi doğursun, əgər bir daha elektrik qurğusu ilə müqayisəyə qayıtsam. Belə bir qurğuda gərginlik həddindən artıq artdıqda, izolyasiyanın zəif yerlərinin dağılması təhlükəsi yaranır. Onda elektrik hadisələri qeyri-adi yerlərdə baş verir; ya da iki naqil yan-yana yerləşdikdə „qısa qapanma“ əmələ gəlir. Bu yerlərdə daimi dəyişiklik yarandığından, gərginlik kifayət qədər artdıqda bununla şərtlənən pozğunluq yenidən və yenidən görünə bilər. Qeyri-adi bir „yol açılması“ baş vermişdir.

Nerv sisteminin münasibətlərinin bir qədər oxşar olduğunu iddia etmək olar. O, tamamilə bir-biriylə bağlı bir bütövdür; lakin bir çox yerlərdə böyük, amma yenilməz olmayan müqavimətlər qoşulmuşdur ki, bunlar oyanmanın ümumi bərabər yayılmasına mane olur. Beləliklə, normal oyaq insanda təsəvvür orqanının oyanması qavrayış orqanlarına keçmir, biz hallüsinasiya görmürük. Həyati əhəmiyyətli orqan komplekslərinin, qan dövranı və həzm aparatlarının sinir cihazları, orqanizmin təhlükəsizliyi və iş qabiliyyəti naminə, güclü müqavimətlərlə təsəvvür orqanlarından ayrılmışdır, onların müstəqilliyi qorunub saxlanılmışdır; onlara təsəvvürlər vasitəsilə birbaşa təsir edilmir. Lakin yalnız fərdi olaraq müxtəlif gücdə olan müqavimətlər beyindaxili oyanmanın qan dövranı və həzm aparatlarına keçməsinə mane olur;

Lakin yenə də adi insanda beyin oyanmasının vegetativ orqanlara keçməsi üçün müqavimətlər mövcuddur. Onlar elektrik naqillərinin izolyasiyasına uyğun gəlir. Onların anomaldərəcədə az olduğu yerlərdə, yüksək gərginlikli beyin oyanması zamanı onlar yarılır və bu, affektin oyanması, periferik orqana keçir. „Əhval-ruhiyyə hərəkətinin anormal ifadəsi“ meydana çıxır.

Yuxarıda qeyd olunan iki şərtdən biri artıq ətraflı müzakirə edilmişdir. Bu, beyindaxili oyanmanın yüksək dərəcəsidir ki, ona nə təsəvvür gedişatı vasitəsilə tarazlaşma, nə də motor boşalması vasitəsilə tarazlaşma mümkündür: ya da o qədər yüksəkdir ki, sonuncu kifayət edə bilməz.

Digər şərt isə ayrı-ayrı keçid yollarında müqavimətlərin qeyri-adi zəifliyidir. Bu, insanın orijinal təbiətində (doğuşdan gələn meyillilik) ola bilər; sinir sisteminin quruluşunu, belə desək, boşaldan və bütün müqavimətləri aşağı salan uzunmüddətli oyanma halları ilə şərtlənə bilər (pubertet dövrünün meyilliliyi); zəiflədici təsirlər, xəstəlik, qidalanma çatışmazlığı və s. (bitkinlik hallarının meyilliliyi) ilə. Müvafiq orqanın əvvəlki xəstəliyi nəticəsində, bu da beyinə gedən və beyindən gələn yolları açmış olur, fərdi keçiricilik yollarının müqaviməti aşağı sala bilər. Xəstə ürək, sağlam ürəyə nisbətən affekt təsirinə daha çox məruz qalır. “Mənim qarnımda rezonans qutusu var”, – mənə xroniki parametritdən əziyyət çəkən bir qadın dedi, – “nə baş verirsə, köhnə ağrımı oyadır.” – (Yerli xəstəlik nəticəsində yaranan meyillilik.)

Normal şəraitdə affektlərin oyanmasının boşaldığı motor aktlar nizamlı, koordinasiyalı, hərçənd çox vaxt məqsədsiz olurlar. Lakin həddindən artıq oyanma koordinasiya mərkəzlərini yan keçə və ya onları yara bilər və elementar hərəkətlərlə axıb gedə bilər. Körpədə qışqırığın tənəffüs aktından başqa yalnız bu cür qeyri-koordinasiyalı əzələ yığılmaları, dikəlmə və təpikləmə affektin təsiri və ifadəsidir. Tədricən inkişaf etdikcə əzələlər getdikcə daha çox koordinasiyanın və iradənin hakimiyyəti altına düşür. Lakin bütün bədən əzələlərinin motor səyinin maksimumunu təmsil edən o opistotonus və qıcolma xarakterli oynama və təpikləmə hərəkətləri ömür boyu beynin maksimal oyanması üçün reaksiya forması olaraq qalır; həm epileptik tutmanın təmiz fiziki oyanması üçün, həm də maksimal affektlərin boşalması üçün az-çox epileptoid qıcolma kimi. (Histerik tutmanın təmiz motor hissəsi.)

Belə qeyri-adi emosional reaksiyalar histeriyaya aid olsa da, onlar bu xəstəliyin xaricində də rast gəlinir; onlar az və ya çox yüksək dərəcədə əsəbilikdən xəbər verir, histeriyadan yox. Belə fenomenlər yalnız o zaman histerik adlandırıla bilər ki, onlar yüksək dərəcəli, lakin obyektiv əsaslandırılmış emosional reaksiyanın nəticəsi kimi deyil, görünüşdə spontan, xəstəlik əlaməti kimi ortaya çıxır. Çoxlu müşahidələr, o cümlədən bizimkilər də sübut etmişdir ki, bu əlamətlər ilkin emosional reaksiyanı yeniləyən xatırlamalara əsaslanır; və ya daha dəqiq desək: yeniləyəcəkdi, əgər həmin reaksiyalar artıq bir dəfə baş verməmiş olsaydı.

Təbii ki, psixi cəhətdən daha canlı olan bütün insanlarda, psixi rahatlıq zamanı şüurdan sakit bir təsvir və xatirə axını keçir; çox vaxt təsvirlərin elə az canlılığı ilə ki, onlar yaddaşda heç bir iz qoymurlar və o zaman assosiasiyanın necə baş verdiyini demək mümkün olmur. Lakin əvvəlcə güclü affektlə bağlı olan bir təsvir ortaya çıxarsa, o, böyük və ya kiçik intensivliklə yenilənir. Belə affektiv „vurğulanmış“ təsvir o zaman aydın və canlı şəkildə şüura daxil olur. Bir xatirənin oyada biləcəyi affektin gücü çox müxtəlifdir, onun müxtəlif „qəsb edən“ təsirlərə nə dərəcədə məruz qaldığından asılı olaraq. Hər şeydən əvvəl, ilkin affektin „reaksiyadan çıxarıldığı“ndan asılı olaraq. Biz „İlkin xəbərdə“ göstərmişdik ki, məsələn, bir təhqirə görə qəzəb affekti xatirə vasitəsilə nə qədər müxtəlif dərəcədə oyanır — bu təhqir əvəzi ödənildikdə və ya sükutla dözüldükdə. Əgər ilkin səbəb zamanı psixi refleks həqiqətən baş vermişdisə, xatirə daha az oyanma miqdarı oyadır! Əgər baş verməmişdisə, xatirə o zaman boğulmuş və o qıcığın psixi refleksi olacaq məzəmmət edən sözləri yenidən və yenidən dilə gətirir.

Əgər o, yerinə yetirilməyibsə və ya kifayətsiz yerinə yetirilibsə, o zaman 12* vasitəsilə... ...xatirə həmişə yenidən o zaman bastırılmış və həmin qıcığın psixik refleksinin olması lazım olan söhbət sözlərini dodaqlara tələb edir. Əgər ilkin affekt normal deyil, “qeyri-normal refleks”də boşalıbsa, bu da... ...xatirə tərəfindən yenidən oyanır; affektiv təsəvvürdən gələn oyanma fiziki fenomenə “çevrilir”. (Freyd.)

Bu anormal refleks dəfələrlə təkrarlanma nəticəsində tamamilə yol açmışsa, görünür, oyadan təsəvvürlərin təsiri o qədər tam tükənə bilər ki, təhrikin özü yalnız minimal gücdə yaranır, ya da heç yaranmır: onda „histerik konversiya“ tam olur. Artıq psixi təsirləri olmayan təsəvvürü isə fərd gözdən qaçıra bilər və ya onun meydana çıxması dərhal yenidən unudula bilər, necə ki, başqa təhriksiz təsəvvürlərdə olur.

Belə bir təsəvvürü şərtləndirməli olan serebral oyanmanın periferik yolların oyanması ilə əvəz edilməsi, bəlkə də, əvvəlcədən formalaşmış refleksin baş vermədiyi zaman əks davranışın xatırlanması ilə daha qəbul edilə bilər. Mən çox adi bir nümunə, aksırma refleksini seçirəm. Əgər burun selikli qişasına bir qıcıq hər hansı bir səbəbdən bu əvvəlcədən formalaşmış refleksi tetikləmirsə, məlum olduğu kimi, oyanma və gərginlik hissi yaranır. Bu, hərəkət yolları ilə axıb gedə bilməyən və indi, hər hansı digər fəaliyyəti ləngidərək, beyin üzərinə yayılan oyanmadır. Bu ən adi nümunə belə, ən mürəkkəb psixik reflekslərin baş vermədiyi proses üçün sxemi təqdim edir.⁴⁷

„Başqa bir üz əmələ gəlməzdən əvvəl, başqa bir üz daşıyır tamamlanmış əməli.“

psixi reflekslər. Yuxarıda bəhs edilən qisas həvəsinin oyanması mahiyyətcə eyni şeydir; və insan nailiyyətlərinin ən yüksək sferalarına qədər bu prosesi izləyə bilərik. Göte bir yaşantı ilə şeir yaradıcılığı fəaliyyətində onu həll edənə qədər barışa bilmir. Ondaki bu, bir affektin əvvəlcədən formalaşmış refleksidir və bu refleks baş verənə qədər ağrılı, güclənmiş oyanma davam edir.

Beyindəki oyanma ilə periferik yollardakı oyanma prosesi bir-birini əvəzləyən kəmiyyətlərdir; birincisi refleks meydana çıxmadıqca və çıxmadığı müddətcə artır, periferik sinir oyanmasına çevrildikdən sonra isə azalır və yox olur. Elə buna görə də aydın görünür ki, onu doğurmalı olan təsəvvür bilavasitə qeyri-adi bir refleks doğurduqda və meydana gələn oyanma dərhal oraya axıb getdikdə, hiss olunan heç bir affekt yaranmır. O zaman „histerik konversiya“ tamamlanmış olur: affektin ilkin beyindaxili oyanması periferik yolların oyanma prosesinə çevrilmişdir; ilkin affektiv təsəvvür artıq affekti deyil, yalnız qeyri-adi refleksi doğurur!.

Bununla “hissi hərəkətlərin anormal ifadəsindən” bir addım da irəli getmiş olduq. Histerik fenomen (anormal refleks) ağıllı və yaxşı müşahidə edən xəstələrə də ideogen görünmür, çünki törədici təsəvvür artıq affektiv cəhətdən vurğulanmır və başqa təsəvvürlərdən və xatirələrdən artıq seçilmir; o, psixoloji kökü olmayan, sanki sırf somatik bir fenomen kimi görünür.

Bəs, affekt oyanmasının boşalması nə ilə müəyyənləşir ki, məhz bu anormal refleks yaranır, başqa hər hansı bir refleks deyil? Müşahidələrimiz bu suala bir çox hallar üçün belə cavab verir ki, bu boşalma da „ən az müqavimət prinsipi“nə tabe olur və müqavimətləri artıq rəqabət edən şərait tərəfindən azaldılmış olan yollarla baş verir. Buraya əvvəllər bəhs etdiyimiz hal daxildir ki, müəyyən bir refleks somatik xəstəlik vasitəsilə artıq açılmış olur; məsələn, kimsə tez-tez kardialgiyadan əziyyət çəkirsə, bu da affekt tərəfindən törədilir. — Yaxud bir refleks ona görə açılmış olur ki, aid əzələ innervasiyası ilkin affekt anında ixtiyari olaraq nəzərdə tutulmuşdu; belə ki, Anna ©. (Müş. I) qorxu affektində təzyiq iflicindən hərəkətsiz qalmış sağ qolunu uzatmağa çalışır ki, ilanı dəf etsin; o vaxtdan sağ qolun tetanusu ilana bənzər hər şeyin görünüşü ilə törədilir. Yaxud o, affektdə saat əqrəblərini seçmək üçün gözləri ilə güclü konvergensiya edir və indi konvergent strabizm bu affektin reflekslərindən biri olur və sairə.⁴⁸

Bu, eyni vaxtlılığın təsiridir, hansı ki, əlbəttə, bizim normal assosiasiyamıza da hakimdir; hər bir hissi qavrayış, əslində onunla eyni vaxtda yaranmış olan başqa birini yenidən şüura gətirir (üz təsviri və qoyunun böyürməsi və s. haqqında məktəb nümunəsi).

Əgər ilkin affektlə eyni vaxtda canlı bir duyğu təəssüratı da mövcud olmuşdusa, bu təəssürat yenidən baş qaldıran affekt tərəfindən yenidən oyadılır və burada söhbət həddindən artıq oyanmanın boşalmasından getdiyi üçün o, xatirə kimi deyil, hallüsinasiya kimi meydana çıxır. Demək olar ki, bütün müşahidələrimiz buna misal göstərir. Bir qadının ağrılı bir affekt keçirdiyi zaman periostitdən şiddətli diş ağrısı çəkməsi və sonra bu affektin hər təzələnməsinin, hətta onun xatirəsinin infraorbital nevralgiya doğurması və sairə də belə bir misaldır.

Bu, qeyri-adi reflekslərin ümumi assosiasiya qanunlarına görə formalaşmasıdır. Bəzən isə (əlbəttə, yalnız histeriyanın daha yüksək dərəcələrində) affekt və onun refleksi arasında həqiqətən assosiasiya olunmuş təsəvvürlər ardıcıllığı yerləşir; bu, simvolizm vasitəsilə müəyyənləşdirmədir. Çox vaxt gülünc söz oyunları, səs assosiasiyaları affekti və onun refleksini birləşdirir; lakin bu, yalnız tənqidi azalmış yuxuabənzər vəziyyətlərdə baş verir və artıq burada nəzərdən keçirilən hadisələr qrupunun xaricindədir.

Çox hallarda determinasiya anlaşılmaz qalır, çünki psixi vəziyyətə dair baxışımız və histerik fenomenin yaranması zamanı aktual olan təsəvvürlər barədə biliklərimiz çox vaxt son dərəcə natamam olur. Lakin güman edə bilərik ki, bu proses bizə əlverişli hallarda aydın olan prosesdən tamamilə fərqlənməyəcəkdir.

İlkin affekti oyadan, sonra onun oyanması somatik bir hadisəyə çevrilən yaşantıları biz psixi travmalar, bu yolla meydana gələn xəstəlik təzahürlərini isə travmatik mənşəli histerik simptomlar adlandırdıq. (Axı „travmatik histeriya“ adı artıq bədən xəsarətlərinin, ən dar mənada travmaların nəticəsi kimi „travmatik nevroz“un bir hissəsini təşkil edən hadisələrə verilmişdir.)

Travmatik şərtlənmiş histerik hadisələrin yaranması ilə tam analogiyada, xarici qıcıqlardan deyil, normal psixi reflekslərin ləngiməsindən deyil, assosiasiya gedişatının ləngiməsindən qaynaqlanan psixi oyanmanın histerik konversiyası durur.

Bunun üçün elementar nümunə və paradiqma o oyanmadır ki, bizə bir ad yadımıza düşmədikdə, bir tapmacanı həll edə bilmədikdə və s. yaranır. Ad və ya tapmacanın sözü bizə deyildikdə, oyanma yox olur, çünki assosiasiya zənciri bağlanır — eynilə bir refleks zəncirinin sonunda olduğu kimi. Bir assosiasiya sırasının dayanmasından doğan oyanmanın gücü onun bizim üçün daşıdığı marağa, yəni iradəni hərəkətə gətirdiyi ölçüyə mütənasibdir. Lakin məsələnin həllini axtararkən və s. həmişə böyük, hətta nəticəsiz bir iş görüldüyündən, güclü oyanma da öz istifadəsini tapır və boşalmaya can atmır, buna görə də heç vaxt patogen olmur.

Ancaq assosiasiya axını, bərabər dəyərli təsəvvürlərin bir-biri ilə uzlaşmaz olması nəticəsində ləngidikdə, məsələn, yeni düşüncələrin köklənmiş təsəvvür kompleksləri ilə toqquşması zamanı bu baş verir. Dini şübhənin əzabı belə təbiətdədir və bir çox insan buna məruz qalır və daha çox məruz qalmışdır. Burada da oyanma və bununla birlikdə psixi ağrı, xoşagəlməzlik hissi yalnız fərdin iradə marağı işə düşdükdə, şübhə edən şəxs öz Mənini, ruhunun qurtuluşunu təhlükədə gördükdə əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir. Lakin bu, həmişə belədir, əgər toqquşma möhkəm, tərbiyə ilə qazanılmış əxlaqi təsəvvürlər kompleksi ilə, onunla uzlaşmayan öz hərəkətləri və ya sadəcə düşüncələri haqqında xatirələr arasındadırsa: vicdan əzabı. Şəxsiyyətindən zövq almaq, onunla barışmaq iradə marağı burada fəaliyyətə keçir və assosiasiya ləngiməsinin oyanmasını ən yüksək səviyyəyə qaldırır. Belə uzlaşmaz təsəvvürlərin toqquşmasının patoqen təsir etməsi gündəlik təcrübənin məsələsidir. Bu, əsasən cinsi həyatın təsəvvürləri və prosesləri ilə bağlıdır: həssas əxlaqi gənclərdə masturbasiya, nəzakətli qadında başqa bir kişiyə qarşı meylin şüurunda olması. Bəli, çox vaxt cinsi hisslərin və təsəvvürlərin ilk dəfə ortaya çıxması belə kifayətdir, sabit köklənmiş əxlaqi təmizlik təsəvvürü ilə münaqişə vasitəsilə yüksək dərəcəli oyanma vəziyyəti yaratmaq üçün kifayətdir.

Adətən bu vəziyyətdən psixi nəticələr yaranır; patologik əhval-ruhiyyə, təşviş halları (Freyd). Bəzən isə rəqabət aparan şəraitlər, oyanmanın boşaldığı anomali somatik bir fenomenin müəyyən edilməsinə səbəb olur: əxlaqi ləkə hissi fiziki iyrənmə hissi yaradırsa, qusma; Anna O. (Qeyd. I) halında olduğu kimi, vicdan təşvişi glottis spazmı törətdikdə və s. kimi sinir öskürəyi (Tussis nervosa).⁴⁹⁵⁰

Təsvir olunan (başgicəllənmə) təcrübələrində dəfələrlə məlum olmuşdur ki, iyrənmə hissi əsasən hərəkət duyğularını optik təəssüratlarla uzlaşdırmaq çətin olduqda meydana çıxırdı. Görünürdü ki, labirintdən çıxan qıcığın bir hissəsi başqa bir qıcıq tərəfindən ona bağlanmış optik yolları tərk etməyə və tamam başqa yollara düşməyə məcbur edilmişdir. . .. Güclü fərqləri olan stereoskop şəkillərini birləşdirmək təcrübəsində də mən dəfələrlə iyrənmə hissi müşahidə etmişəm.

Bu, canlı və bir-biri ilə uzlaşmayan təsəvvürlərin birgə mövcudluğu nəticəsində patologik, histerik hadisələrin yaranmasının tamamilə fizioloji sxemidir.

Çox canlı və bir-biri ilə uzlaşmayan təsəvvürlər vasitəsilə yaranan oyanma normal, adekvat reaksiyaya malikdir: nitq vasitəsilə bildirmə. Bu meyli biz Midasın bərbəri haqqındakı hekayədə komik şişirtmə ilə görürük — o, sirrini qamışlığa qışqırır; biz onu katolik qulaq etirafının böyük tarixi institusiyalarından birinin əsası kimi görürük. Bildirmə yüngülləşdirir, gərginliyi o halda da boşaldır ki, bu, keşişin qarşısında baş vermir və bağışlanma ilə müşayiət olunmur. Əgər oyanmanın bu çıxış yolu bağlanarsa, o, bəzən travmatik affektlərin oyanması kimi somatik bir fenomena çevrilir və biz bu mənşəyə malik histerik təzahürlərin bütün qrupunu Freydlə birlikdə histerik saxlanma fenomenləri adlandıra bilərik.

Histerik fenomenlərin psixi yaranma mexanizminin indiyə qədərki izahı, onun sxemləşdirdiyi və prosesi həqiqətdə olduğundan daha sadə təqdim etdiyi ittihamına açıqdır. Bununla sağlam, orijinal neyropatik olmayan bir insanda psixikadan görünən asılılığı, öz müstəqil somatik mövcudluğu ilə həqiqi histerik simptom formalaşması üçün demək olar ki, həmişə çoxsaylı şərtlərin eyni vaxtda baş verməsi lazımdır.

Aşağıdakı hal prosesin bu mürəkkəbliyinə nümunə ola bilər: Əvvəllər gecə dəhşəti (Pavor nocturnus) əziyyəti çəkən və çox əsəbi atanın oğlu olan 12 yaşlı oğlan bir gün məktəbdən narahat halda qayıtdı. O, udma çətinliyindən şikayət edirdi — yəni yalnız çətinliklə udurdu — və baş ağrısından şikayət edirdi. Ailə həkim səbəb kimi anginanı qəbul etdi. Amma bir neçə gündən sonra da vəziyyət yaxşılaşmadı. Oğlan yemək istəmirdi, ona yeməyi məcbur etdikdə qusurdu, yorğun və həvəssiz gəzirdi, həmişə yataqda uzanmaq istəyirdi və fiziki cəhətdən çox zəifləmişdi. Mən onu 5 həftədən sonra gördükdə o, qorxaq, daxili aləmini gizlədən uşaq təəssüratı yaradırdı və mən vəziyyətin psixi əsaslandığına inandım. Israrlı suallara cavab olaraq o, adi bir səbəb, atasının ciddi qınanmasını göstərdi, lakin bu, xəstəliyin həqiqi əsası deyildi. Məktəbdən də heç nə öyrənmək mümkün olmadı. Mən sonra hipnozda məlumatı məcburi şəkildə almağı vəd etdim. Lakin bu lazım olmadı. Ağıllı və enerjili ana onu bir dəfə sərt şəkildə sorğuladıqda, o, gözyaşları içində danışmağa başladı. O vaxt məktəbdən evə gedərkən bir sidikxanaya girmişdi və orada bir kişi ona penisini göstərərək onu ağzına almağı təklif etmişdi. O, tam dəhşət içində qaçıb getmişdi və başqa heç nə baş verməmişdi. Amma həmin andan etibarən o, xəstə idi. Etiraf anından etibarən tam sağlamlıq vəziyyəti itdi. — Anoreksiya, udma çətinlikləri və qusma fenomenini yaratmaq üçün burada bir neçə amil lazım idi: doğuşdan gələn əsəbi təbiət, dəhşət, cinsəlliyin ən vəhşi formasında uşaq psixikasına hücumu və həlledici amil kimi iyrənmə təsəvvürü. Xəstəliyin davametməsi susmağa borclu idi, nəticədə oyanmanın normal boşalması mümkün olmadı. Bu halda olduğu kimi, həmişə bir neçə amil birlikdə təsir etməlidir ki, indiyə qədər sağlam olan birində histerik simptom formalaşsın; bu, həmişə Freydin ifadəsi ilə «həddindən artıq müəyyən edilmiş» olur.

Belə artıq təyinetmə o zaman da qüvvədə ola bilər ki, eyni affekt bir neçə, təkrarlanan səbəbdən doğur. Xəstə və ətraf mühit histerik simptomu yalnız son səbəbə aid edir, halbuki bu səbəb çox vaxt yalnız başqa travmalar tərəfindən demək olar ki, tamamilə hazırlanmış olanı üzə çıxarmışdır.⁵¹

Belə hallarda konversiyanın affektin təkrarı yolu ilə baş tutması üçün həmişə bir neçə xarici səbəb lazım olmur; çox vaxt affektin yaddaşda təzələnməsi də kifayət edir, əgər bu, travmadan dərhal sonra, affekt hələ zəifləməmiş, tez-tez və sürətlə təkrarlanırsa. Affekt çox güclü olduqda bu kifayət edir; dar mənada travmatik histeriyalarda vəziyyət belədir.

Dəmiryol qəzasından sonrakı günlərdə, məsələn, yuxuda və oyaq ikən dəhşət səhnəsi yenidən yaşanır, hər dəfə dəhşət affektinin təzələnməsi ilə, nəhayət bu müddətdən sonra „psixi emal“ (Şarko) və ya inkubasiya nəticəsində somatik fenomena çevrilmə baş verənə qədər. (Doğrudur, burada sonra müzakirə ediləcək bir amil də iştirak edir.) Lakin adətən affektiv təsəvvür tezliklə usur-a, yəni „İlkin məlumat“da toxunulan bütün o təsirlərə məruz qalır ki, onlar da onu tədricən affekt dəyərindən məhrum edir. Onun yenidən üzə çıxması getdikcə daha az oyanma miqdarı şərtləndirir, və ! Bu halı mən assistent doktor Paul Karplusa borcluyam.

Bununla xatirə somatik bir hadisənin yaranmasına kömək etmək qabiliyyətini itirir. Qeyri-normal refleksin yolu itir və bununla da əvvəlki vəziyyət yenidən bərpa olunur.

Usurpasiya edən təsirlər isə tamamilə assosiasiyanın, düşüncənin, başqa təsəvvürlərlə düzəlişin işidir. Əgər affekt təsəvvürü „assosiasiya mübadiləsindən“ çıxarılırsa, bu qeyri-mümkün olur; və belə halda həmin təsəvvür bütün affekt dəyərini saxlayır. Hər yenilənmədə ilkin affektin bütün oyanma cəmini yenidən azad etməklə, o vaxt başlanmış anormal refleksin yolu nəhayət tamamlanır, ya da o vaxt meydana gəlmiş yol saxlanılır və sabitləşir. Histerik konversiya fenomeni bundan sonra tamamilə davamlı olaraq qurulur.

Müşahidələrimizdən affekt-təsəvvürlərinin assosiasiyadan belə kənarlaşdırılmasının iki formasını bilirik.

Birincisi “müdafiə”dir — insanın öz həyat sevincini və ya özünə hörmətini təhlükə altında hiss etdiyi xoşagəlməz təsəvvürlərin ixtiyari boğulması. Freyd “Müdafiə-nevro-psixozları” haqqındakı məlumatında (Neurol. Zentralblatt Nr. 10, 1894) və burada təqdim olunan xəstəlik tarixçələrində şübhəsiz çox yüksək patoloji əhəmiyyəti olan bu prosesdən bəhs etmişdir. | | Bir təsəvvürün ixtiyari surətdə şüurdan necə sıxışdırıla biləcəyi, yəqin ki, anlaşılan deyil; lakin biz uyğun müsbət prosesi tanıyırıq: diqqətin bir təsəvvürə cəmlənməsi, və onu necə həyata keçirdiyimizi də eyni dərəcədə deyə bilmirik.

Şüurun üz döndərdiyi, üzərində düşünülməyən təsəvvürlər də Usur-dan məhrum qalır və öz affekt yüklərini azalmadan saxlayır.

Daha sonra gördük ki, təsəvvürlərin başqa bir növü düşünmə yolu ilə istifadə olunmaqdan kənarda qalır — nə ona görə ki, adam onları xatırlamaq istəmir, nə də ona görə ki, xatırlaya bilmir; ona görə ki, onlar əvvəlcə elə hallarda meydana çıxmış və elə hallarda affektlə yüklənmişlər ki, oyaq şüur üçün həmin hallarda amneziya mövcuddur, hipnotik və hipnoza bənzər hallarda isə yox. Bu sonuncular histeriya təlimi üçün ən böyük əhəmiyyətə malik görünür və buna görə də bir qədər daha ətraflı müzakirəyə layiqdirlər!.⁵²

IV. Hipnoid vəziyyətlər.

“İlkin məlumat”da biz belə bir cümlə söylədik: (Histeriyanın əsası və şərti hipnoid vəziyyətlərin mövcudluğudur) — bununla biz Möbiusun 1890-cu ildə artıq tamamilə eyni şeyi dediyini gözdən qaçırdıq. “Təsəvvürlərin (patogen) təsirinin ön şərti bir tərəfdən anadangəlmə, yəni histerik meyl, digər tərəfdən isə xüsusi bir ruh halıdır. Bu (ruh halı) barədə yalnız qeyri-aydın bir təsəvvür yaratmaq olar. O, hipnotik vəziyyətə bənzəməlidir, şüurun müəyyən bir boşluğuna uyğun gəlməlidir; orada ortaya çıxan bir təsəvvürə digər tərəflərdən heç bir müqavimət göstərilmir, belə demək mümkünsə, taxt ilk rast gələn üçün sərbəstdir. Bilirik ki, belə bir vəziyyət hipnozlaşdırma yolu ilə olduğu kimi, ruhi sarsıntı (qorxu, qəzəb və s.) və tükəndirici təsirlər (yuxusuzluq, aclıq və s.) vasitəsilə də yaradıla bilər.”

Möbiusun bu şəkildə təxmini həllini axtardığı sual, təsəvvürlər vasitəsilə somatik fenomenlərin yaranması sualıdır. O, hipnozda belə bir prosesin nə qədər asan baş verdiyini xatırladır və affektlərin təsirini analog hesab edir. Bu affekt təsirinə dair bizim, bir qədər fərqli olan baxışımız yuxarıda ətraflı izah edilmişdir. Buna görə də burada M-nin qəzəb zamanı „şüur boşluğu“nu (həqiqətən də qorxu və uzadılmış təşviş zamanı mövcud olan) qəbul etməsi ilə bağlı çətinliyə və affektin oyanma vəziyyətini hipnozun sakitliyi ilə analoji şəkildə izah etməyin nə qədər çətin olduğuna daha çox toxunmağa ehtiyac yoxdur. Lakin Möbiusun, məncə, vacib bir həqiqəti ehtiva edən cümlələrinə sonradan qayıdacağıq.

Bizim üçün hipnoza bənzər, „hipnoid“ vəziyyətlərin əhəmiyyəti bundan başqa və hər şeydən əvvəl amneziyada və onların yaratdığı imkanlardadır (məsələn, Anna O.-nun kontrakturanı törədən hallüsinasiya şəklində gördüyü böyük ilan); demək olar ki, həmişə təsəvvür kompleksləri, əlaqələr, xarici hadisələrə və öz düşüncə gedişlərinə dair xatirələr söhbət açır. Belə təsəvvür komplekslərində olan ayrı-ayrı təsəvvürlər bəzən hamısı şüurlu surətdə düşünülür. Yalnız müəyyən kombinasiya şüurdan qovulmuşdur.

i Möbius, Über Astasie-Abasie, Neurol. Beiträge, I. Heft, s. 17.⁵³

keit, psixikanın sonradan bəhs ediləcək o parçalanmasını şərtləndirməli idi ki, bu, „böyük histeriya“ üçün fundamental əhəmiyyət daşıyır. Bu əhəmiyyəti biz onlara indi də aid edirik. Lakin mən fikrimizi xeyli məhdudlaşdırmalıyam. Somatik hadisələrin ideogen yaranması olan konversiya hipnoid hallardan kənarda da baş verir və assosiasiya əlaqəsindən kənarda qalan təsəvvür komplekslərinin yaranması üçün Freyd müdafiənin ixtiyari amneziyasında hipnoid hallardan asılı olmayan ikinci bir mənbə tapmışdır. Amma bu məhdudlaşdırma ilə mən hələ də hesab edirəm ki, bu sonuncular bir çox, hətta ən böyük və mürəkkəb histeriyaların səbəbi və şərtidir.

Hipnoid vəziyyətlərə, təbii ki, hər şeydən əvvəl, süni hipnozlardan yalnız öz-özünə yaranması ilə fərqlənən real avto-hipnozlar daxildir. Biz onları bəzi tam inkişaf etmiş histeriyalarda dəyişən tezliklə və müxtəlif müddətlərlə, çox vaxt normal oyanma vəziyyəti ilə ən sürətli növbəli şəkildə tapırıq. Yuxuabənzər təsəvvür məzmununa görə onlar çox vaxt histerik delirium adını haqq edirlər. Oyanıq halda bu vəziyyətlərin daxili prosesləri üçün az və ya çox dərəcədə tam amneziya mövcuddur, halbuki süni hipnozda onlar tamamilə xatırlanır. Psixik Bu vəziyyətlərin nəticələri, yəni onlarda formalaşan assosiasiyalar, amneziya səbəbindən oyanıq düşüncədə hər hansı bir düzəlişdən məhrumdur. Və avto-hipnozda tənqid və digər təsəvvürlər tərəfindən nəzarət aşağı salındığı və əksər hallar demək olar ki, tamamilə itdiyi üçün, ona ən dəli sayıqlama təsəvvürləri mənbə ola bilər və uzun müddət bütövlükdə qala bilər. Beləliklə, səbəb və patoloji fenomen arasında bir qədər mürəkkəb irrasional, "simvolik əlaqə" yaranır ki, bu da çox vaxt ən gülünc səs oxşarlıqlarına və söz assosiasiyalarına əsaslanır, demək olar ki, yalnız belə vəziyyətlərdə. Onların tənqidsizliyi, onlardan çox vaxt avto-təlqinlərin yaranmasına səbəb olur, məsələn, B. histerik növbətindən sonra iflic qalırsa. Amma, bəlkə də təsadüfən, analizlərimizdə bu histerik fenomenin yaranmasına demək olar ki, heç vaxt rast gəlməmişik. Biz bu fenomeni həmişə, o cümlədən autohipnozda da, hipnozdan kənarda olduğu kimi, eyni proseslə, yəni affekt həyəcanının çevrilməsi ilə şərtlənmiş tapmışıq.⁵⁴

Bu „histerik konversiya“ avtohipnozda oyaq vəziyyətdə olduğundan hər halda daha asan baş verir; necə ki, süni hipnozda da təlqin təsəvvürləri halüsinasiya və hərəkətlər kimi çox daha asan bədəndə gerçəkləşir. Lakin oyanmanın konversiyası prosesi mahiyyətcə yenə də yuxarıda göstərildiyi kimidir. Bir dəfə baş verdikdən sonra, əgər affekt və avtohipnoz yenidən üz-üzə gəlsə, somatik fenomen təkrarlanır. Və elə görünür ki, hipnotik vəziyyət bundan sonra affektin özü tərəfindən yaradılır. Beləliklə, hipnoz tam oyaqlıqla sırf növbələşdiyi müddətcə, histerik simptom əvvəlcə hipnotik vəziyyətlə məhdudlaşır və bu vəziyyətdə təkrarlanma sayəsində güclənir; lakin səbəb olan təsəvvür oyaq düşüncənin və onun tənqidinin düzəlişindən qorunub qalır, çünki o, aydın oyaqlıqda heç vaxt üzə çıxmır.

Beləliklə, Anna ©.-də (Müşahidə I) sağ qolun kontrakturası, avtohipnozda təşviş affekti və ilan təsəvvürü ilə assosiasiyaya girmişdi, 4 ay boyunca hipnotik (yaxud — çox qısa sürən absenslər üçün bu adı uyğun saymırlarsa — hipnoid) halın anları ilə məhdudlaşdı, lakin tez-tez təkrarlanırdı. Hipnoid halda baş verən digər konversiyalarla da eyni şey oldu və beləliklə, tam latentlikdə histerik fenomenlərin o böyük kompleksi formalaşdı ki, hipnoid hal davamlı olduqda üzə çıxdı.

Ayıq oyaqlıqda bu cür yaranmış hadisələr yalnız psixikanın sonradan bəhs ediləcək parçalanması baş verdikdən və oyaq vəziyyətlə hipnoid vəziyyət arasındakı növbələşmənin yerini normal və hipnoid təsəvvür komplekslərinin birgə mövcudluğu tutduqdan sonra meydana çıxır.

Belə hipnoid hallar xəstəlikdən əvvəl də mövcud olurmu və necə meydana gəlir? Bu barədə deyəcək az şeyim var, çünki Anna O. işindən başqa bu məsələyə aydınlıq gətirə biləcək heç bir müşahidəmiz yoxdur. Bu xəstədə özünühipnozun adi xəyalpərəstliklə hazırlandığı, sonra isə uzun sürən təşviş affekti ilə tam şəkildə yarandığı görünür; bu affekt özü də hipnoid bir hala əsas verir. Bu gedişatın daha ümumi qüvvəyə malik olması ehtimalı da az deyil.

Çox müxtəlif vəziyyətlər “diqqətsizliyə” səbəb olur, lakin yalnız bəziləri autohipnoza meyillilik yaradır və ya birbaşa ona keçir. Bir problemə dalan tədqiqatçı da müəyyən dərəcədə anestezikdir və böyük qruplar halında hissiyyatdan şüurlu qavrayışlar yaratmır; eyni şəkildə canlı fantaziya ilə yazan “Anna O.-nun xüsusi teatrı” kimi. Lakin bu vəziyyətlərdə şiddətli psixi iş görülür; sərbəst buraxılan sinir sistemi oyanması bu işdə sərf olunur. — Diqqətsizlikdə, yarım yuxu vəziyyətində isə beyin daxili oyanma ayıq vəziyyətinin səviyyəsindən aşağı düşür; bu vəziyyətlər yuxululuğa yaxındır və ee 6 a yuxuya keçir. Lakin belə "dalğınlıq" vəziyyətlərində və təsəvvür axını ləngidildikdə affektiv vurğulanmış təsəvvürlər qrupu canlı olarsa, batqanlıq və ləngimiş təsəvvür gedişində bir qrup o, psixi işlə sərf edilməyən və anormal fəaliyyətlər, konversiya üçün mövcud olan yüksək səviyyəli beyin daxili oyanma yaradır.

Beləliklə, nə şiddətli iş zamanı «ruhi qeybət», nə də affektsiz yarım yuxu vəziyyəti patogendir; lakin affektlə dolu xəyallər və uzadılmış affektlərin yaratdığı yorğunluq vəziyyəti patogendir. Kədərlinin fikrə dalması, əziz bir insanın xəstə yatağının başında qalanın təşvişi, aşiqanə xəyallar belə vəziyyətlərdir. Affektiv təsəvvür qrupuna diqqətin cəmlənməsi əvvəlcə «qeybəti» yaradır. Tədricən təsəvvür axını ləngiyir və nəhayət demək olar ki, dayanır; lakin affektiv təsəvvür və onun affekti canlı qalır və beləliklə funksional olaraq sərf edilməmiş oyanmanın böyük miqdarı da qalır. Şərtlərin hipnoz şərtləri ilə oxşarlığı aydın görünür. Hipnoza çəkilən şəxs də həqiqətən yuxuya getməməlidir, yəni onun beyin daxili oyanması yuxu səviyyəsinə düşməməlidir; lakin təsəvvür axını ləngidilməlidir. Onda təlqin olunan təsəvvürə bütün oyanma kütləsi mövcud olur.

Beləliklə, bəzi insanlarda affektin adətən edilən xəyallara daxil olması ilə patogen avtohipnoz yarana bilər. Bu, bəlkə də histeriya anamnezində iki böyük patogen amillə: aşiq olma və xəstə baxımı ilə bu qədər tez-tez qarşılaşmağımızın səbəblərindən biridir. Birincisi, yoxluqda olan sevgiliyə olan arzululu düşüncə ilə “uzaqlaşma”nı, ətraf reallığın qaralmasını və sonra emosional dolğunluqla düşüncənin sakit dayanmasını yaradır; xəstəyə qulluq isə xarici sakitlik, bir obyektə diqqətin mərkəzləşdirilməsi, nəfəs almasını dinləmə vasitəsilə bir çox hipnoz metodlarının yaratdığı eyni şəraiti yaradır və beləliklə yaranan qaralıq vəziyyətini təşviş emosiyası ilə doldurur. Bəlkə bu vəziyyətlər real avtohipnozlardan yalnız miqdarca fərqlənir və onlara çevrilir.

Bu bir dəfə baş verdikdə, hipnoza bənzər vəziyyət eyni şəraitlə həmişə təkrarlanır və fərd artıq normal iki psixi vəziyyət əvəzinə üç vəziyyətə malik olur: oyatlıq, yuxu və hipnoid; biz dərin süni hipnozun təkrarlanması zamanı da bunu müşahidə edirik.

Spontan hipnotik vəziyyətlərin belə bir emosional müdaxilə olmadan da inkişaf edib-edə bilməyəcəyini, yəni orijinal quruluşun nəticəsi kimi baş verib-verməyəcəyini söyləyə bilmirəm; lakin bunu çox ehtimal olunur hesab edirəm. Sağlam və xəstə insanlarda süni hipnoza qabiliyyətinin necə fərqli olduğunu, bəzilərdə bunun necə asan baş verdiyini gördükdə, belə hallarda onun spontan olaraq da baş verdiyi fərziyyəsi ehtimal olunur. Və buna olan meyl, xəyalların avtohipnoza çevrilməsi üçün bəlkə də zəruri şərtidir. Beləliklə, mən Anna O.-nun bizə öyrətdiyi yaranma mexanizmini bütün histerik xəstələrdə qabaqcadan fərz etməkdən çox uzağam.

Mən hipnoid vəziyyətlərdən danışıram, hipnozun özündən yox, çünki histeriyanın inkişafında bu qədər mühüm rol oynayan bu vəziyyətlər çox zəif sərhədlənmişdir. Bilmirik ki, yuxarıda avtohipnozun ilkin mərhələsi adlandırılan xəyalpərəstlik özü də artıq bunun kimi patogen təsiri göstərə bilərmi, və uzun sürən təşviş affekti də eyni şeyi etmirmi. Qorxudan bu şübhəsizdir. O, təsəvvür gedişatını ləngidərkən, halbuki affektiv bir təsəvvür (təhlükə) çox canlıdır, affektlə dolu xəyalpərəstliklə tam paralellikdə durur; və getdikcə yenilənən xatırlama bu ruhi vəziyyəti yenidən və yenidən yaratdıqca, bir „qorxu-hipnoidi“ meydana gəlir ki, orada konversiya həyata keçirilir və ya sabitləşir; „travmatik histeriyanın“ inkubasiya mərhələsi sens. strict.

Çünki çox müxtəlif, lakin ən vacib nöqtədə üst-üstə düşən vəziyyətlər öz-özünə hipnoza qoşulduğundan, bu daxili oxşarlığı vurğulayan “Hypnoid” termini tövsiyə olunur. O, Möbiusun yuxarıda sitat gətirilən cümlələrdə təmsil etdiyi o şeyi xülasə edir. Ən əsası isə, o, öz-özünə hipnozun özünü təyin edir, onun histerik fenomenlərin yaranmasındakı əhəmiyyəti konversiyanın asanlaşdırılmasına, amneziya vasitəsilə çevrilmiş təsəvvürlərin işğaldan qorunmasına və nəticədə buradan yaranan psixi parçalanmaya əsaslanır.

Əgər indi bir bədən simptomu hansısa təsəvvürdən yaranırsa və həmin təsəvvürlə yenidən-yenidən oyanırsa, o zaman gözləmək olardı ki, ağıllı və özünü müşahidə etməyə qadir xəstələr bu əlaqədən şüurlu olsunlar; təcrübəyə görə bilsinlər ki, somatik hadisə müəyyən bir hadisənin xatırlanması ilə birlikdə gəlir. Daxili səbəb əlaqəsi, əlbəttə, onlara məlum deyil; lakin biz hamımız həmişə bilirik ki, hansı təsəvvür bizi ağladır, güldürür və ya qızardır, hərçənd bu ideogen hadisələrin əsəb mexanizmi bizə heç də aydın deyil. — Bəzən xəstələr bu əlaqəni həqiqətən müşahidə edir və ondan şüurlu olurlar; məsələn, bir qadın deyir ki, yüngül histerik tutma (titrəmə və ürək döyüntüsü kimi) böyük bir ruhi oyanmadan qaynaqlanır və yalnız onu xatırladan hər bir hadisə zamanı təkrarlanır. Lakin bu, histerik simptomların çoxuna, bəlkə də əksəriyyətinə aid deyil. Hətta ağıllı xəstələr də bilmirlər ki, onlar hansısa təsəvvürün ardınca meydana çıxır və onları müstəqil bədən hadisələri hesab edirlər. Əgər bu başqa cür olsaydı, histeriyanın psixi nəzəriyyəsi artıq hörmətəlayiq bir yaşa malik olardı.

İndi belə bir fikir yaxın gəlir ki, sözügedən xəstəlik təzahürləri əvvəlcə həqiqətən ideogen yaranmış olsalar da, təkrar onları — Rombergin ifadəsini işlətmək üçün — bədənə „xəyal etdirmişdir“, və artıq onlar psixi bir prosesə deyil, bu arada yaranmış sinir sistemi dəyişikliklərinə əsaslanır; onlar müstəqil, həqiqi somatik simptomlara çevrilmişdir.

Əvvəlcədən bu baxış nə qeyri-mümkün, nə də qeyri-əhtimaldır. Ancaq mən inanıram ki, müşahidələrimizin histeriya nəzəriyyəsinə gətirdiyi yeni şey, tam da onun sübutunda yatar: histeriya nəzəriyyəsi — ən azı çox hallarda — yanlışdır. Biz gördük ki, müxtəlif histeriya sim- ptomları illərlə davam etdikdən sonra, səbəb olan hadisəyə aid xatirəni tam aydınlıqla canlandırmaq, ona eşlik edən təəssüratı oyatmaq və xəstə hadisəni mümkün qədər ətraflı təsvir edib təəssürata sözlərlə ifadə vermək mümkün olduqda, dərhal və təkrarlanmadan yox olurdular. Burada bəyan edilən iddiaya bu xəstəlik tarixçələri bir neçə dəlil təqdim edir. Bu çətin və qaranlıq sahəyə bir qədər toxunmağa icazə verilsin; istifadə olunan terminlərin mənasını müəyyən etmək zərurəti, nəzəri müzakirəni bir qədər əsaslandıra bilər. Xatirələr (yəni onların xatırlanması) illər sonra da təsir göstərməyə davam edir, səbəbiyyət zəncirinin dolayı vasitəçiliyi ilə deyil, birbaşa törədici səbəb kimi fəaliyyət göstərir; necə ki, oyaq şüurda xatırlanan psixi ağrı sonralar da göz yaşı ifrazını törədə bilir: histerik əsasən reminissensiyalardan əziyyət çəkir. Əgər belədirsə, əgər psixik travmaya aid xatirə, bir xarici cisim kimi, daxil olduqdan çox sonra da hazırda təsir edən bir amil kimi qəbul edilməlidirsə, lakin xəstə bu xatirələrin və onların ortaya çıxmasının şüurunda deyilsə, onda biz qəbul etməliyik ki, şüursuz təsəvvürlər mövcuddur və təsir edir. Lakin biz histeriya fenomenlərinin təhlili zamanı belə təsəvvürləri yalnız tək-tük deyil, əksinə, layiqli fransız tədqiqatçıların göstərdiyi kimi, böyük təsəvvür komplekslərinin və mürəkkəb, nəticəli psixik proseslərin bəzi xəstələrdə tamamilə şüursuz qaldığını və şüurlu psixik həyatla yanaşı mövcud olduğunu, psixik fəaliyyətdə parçalanmanın baş verdiyini və bunun mürəkkəb histeriyaların anlaşılmasında fundamental əhəmiyyət kəsb etdiyini etiraf etməliyik.

Lakin biz bunlara histerik hadisələrin təhlilində təkcə tək-tək rast gəlmirik, həm də etiraf etməliyik ki, həqiqətən də, dəyərli fransız tədqiqatçılarının göstərdiyi kimi, bəzi xəstələrdə böyük təsəvvür kompleksləri və mürəkkəb, ağır nəticəli psixi proseslər tamamilə şüursuz qalır və şüurlu psixi həyatla yanaşı mövcud olur; psixi fəaliyyətin parçalanması baş verir və bunun mürəkkəb histeriyaların anlaşılması üçün əsaslı əhəmiyyəti var.

Çətin və qaranlıq bir sahəyə bir qədər toxunmağa icazə verilsin; istifadə olunan ifadələrin mənasını müəyyən etmək zərurəti nəzəri mülahizəni müəyyən dərəcədə bəraət qazandıra bilər.

V. Şüursuz və şüur qabiliyyəti olmayan təsəvvürlər. Psixikanın parçalanması.

Biz o fikirləri şüurlu adlandırırıq ki, onları bilirik. İnsanda özünüşüurlandırmanın möcüzəli faktı mövcuddur; bizdə peyda olan və bir-birini izləyən fikirlərə obyektlər kimi baxa və onları müşahidə edə bilərik. Bu həmişə baş vermir, çünki özünü müşahidə etməyə nadir hallarda əsas olur. Lakin bu, bütün insanlara xas olan qabiliyyətdir, çünki hər kəs deyir: Mən filan şeyi düşündüm. Bizdə canlı kimi müşahidə etdiyimiz və ya diqqət yetirsəydik müşahidə edəcəyimiz o fikirləri şüurlu adlandırırıq. Bunlar hər zaman anında yalnız çox az sayda olur; və əgər bunlardan başqa hələ başqaları da aktuallıq kəsb etsəydi, onları şüursuz fikirlər adlandırmalı olardıq.

Aktual, lakin şüursuz və ya şüuraltı təsəvvürlərin mövcudluğunu müdafiə etmək artıq demək olar ki, zəruri deyil. Bu, ən gündəlik həyatın faktlarıdır. Əgər mən həkimə baş çəkməyi unutmuşamsa, şiddətli narahatlıq hiss edirəm. Təcrübədən bilirəm ki, bu hissin nə demək olduğunu: unutma. Boşuna yaddaşımı yoxlayıram, səbəbini tapmıram, ta ki çox vaxt saatlar sonra o, mənə birdən-birə şüura gələnə qədər. Amma bütün bu müddət ərzində narahatam. Deməli, bu ziyarət təsəvvürü həmişə fəaldır, deməli, həmişə mövcuddur, amma şüurda deyil. — Məşğul bir adam səhər bir narazılıq yaşayıb. Vəzifəsi onu tamamilə məşğul edir; fəaliyyət zamanı onun şüurlu düşüncəsi tamamilə məşğuldur və o, öz qəzəbi haqqında düşünmür. Amma onun qərarları bundan təsirlənir və o, bəlkə də başqa yerdə Bəli deyəcəyi yerlərdə Xeyr deyir. Deməli, yaddaş buna baxmayaraq fəaldır, deməli, mövcuddur. Bizim əhval-ruhiyyə adlandırdığımız şeyin böyük bir hissəsi belə bir mənbədən, şüur astanasının altında mövcud olan və təsir edən təsəvvürlərdən qaynaqlanır. — Bəli, bütün həyat tərzimiz davamlı olaraq şüuraltı təsəvvürlərlə təsirlənir. Biz gündəlik olaraq görürük ki, zehni zəifləmə zamanı, məsələn, paralizin başlanğıcında, əks halda bir çox hərəkətlərə mane olan ləngimələr zəifləyir və yox olur. Amma indi qadınlara qarşı müstəhəcən danışan paralitik sağlam günlərində bundan şüurlu xatırlama və düşünmə ilə çəkindirilməmişdir. O, bunu “instinktiv” və “avtomatik” olaraq çəkinirdi, yəni o, belə bir hərəkətə təkan verən təsəvvürlərlə saxlanılırdı, lakin bu təsəvvürlər şüur astanasının altında qalır və yenə də təkanı ləngimə törədirdi. — Bütün intuitiv fəaliyyət böyük ölçüdə şüuraltı olan təsəvvürlərlə idarə olunur. Yalnız ən parlaq, ən intensiv təsəvvürlər özünüdərketmə tərəfindən qavranılır, halbuki böyük kütləvi aktual, lakin daha zəif təsəvvürlər şüursuz qalır.

Şüursuz təsəvvürlərin varlığına və təsirinə qarşı irəli sürülən etirazlar böyük ölçüdə söz oyunu kimi görünür. Şübhəsiz ki, „təsəvvür“ şüurlu düşüncənin terminologiyasından götürülmüş bir sözdür və buna görə də „şüursuz təsəvvür“ ziddiyyətli 15* bir ifadədir. Lakin təsəvvürün əsasında duran fiziki proses məzmunca və formaca (hətta kəmiyyətcə olmasa da) eynidir — təsəvvür şüurun astanasını keçir, yoxsa onun altında qalır. Ziddiyyətdən qaçmaq və o etirazdan yaxa qurtarmaq üçün „təsəvvür substratı“ kimi bir termin yaratmaq kifayət edərdi.

Deməli, şüursuz təsəvvürlərin patoloji hadisələrin səbəbləri kimi də tanınmasına qarşı heç bir prinsipial maneə yox kimi görünür. Lakin işin içinə daha yaxından girdikdə başqa çətinliklər üzə çıxır. Əgər başqa hallarda şüursuz təsəvvürlərin intensivliyi artırsa, onlar eo ipso şüura keçirlər. Onlar yalnız az intensivlikdə şüursuz qalırlar. Lakin bir təsəvvürün, məsələn, canlı bir motor hərəkəti doğurmaq üçün kifayət qədər intensiv olub, eyni zamanda şüurlu olmaq üçün kifayət etməməsini başa düşmək çətin görünür.

Mən artıq bir baxışı qeyd etmişəm ki, bəlkə də onu qısa yolla rədd etmək olmaz. Təsəvvürlərimizin aydınlığı və bununla da özünüdərk tərəfindən müşahidə olunma, şüurlu olma qabiliyyəti onların oyatdığı həzz və ya xoşagəlməzlik hissindən, onların affekt dəyərindən asılıdır. Əgər bir təsəvvür dərhal canlı bir somatik nəticə doğurursa, oyanma həmin yola axıb gedir ki, əks halda o, bu təsəvvürdən çıxaraq beyində yayılacaqdı, və elə buna görə də, onun bədəni nəticələri olduğu üçün, onun psixi qıcıq miqdarının somatikə konversiyası baş verdiyi üçün, o, təsəvvürlər axınında əks halda onu fərqləndirəcək aydınlığı itirir; o, digərlərinin arasında yox olur.

Məsələn, kiminsə yemək yeyərkən şiddətli affekti olub və o, „reaksiya verməyib“. Sonradan yemək yeməyə cəhd edərkən öyümə və qusma baş verir ki, bu da xəstəyə sırf bədəni simptom kimi görünür. Uzun müddət histerik qusma davam edir, hipnozda affekt yenidən canlandırılıb danışıldıqdan və buna reaksiya verildikdən sonra o, keçib gedir. Şübhəsiz ki, hər dəfə yemək yeməyə cəhd o xatirəni oyadıb və qusma aktını törədib. Lakin o, şüura aydın şəkildə çıxmır, çünki artıq affektsizdir, qusma isə diqqəti tamamilə özünə çəkir.

Təsəvvür etmək olar ki, bu səbəbdən histerik hadisələri doğuran bəzi təsəvvürlər onların səbəbi kimi tanınmır. Lakin affektsiz hala gəlmiş, çünki konvertasiya olunmuş təsəvvürlərin bu cür gözdən qaçırılması, başqa hallarda heç də affektsiz olmayan təsəvvür kompleksləri şüura daxil olmadıqda, bunun səbəbi ola bilməz. Bizim xəstəlik tarixçələrimizdə buna dair çoxsaylı misallar gətirilmişdir.

Belə xəstələrdə qayda odur ki, əhval-ruhiyyə dəyişikliyi, təşviş, qəzəbli qıcıqlanma və kədər somatik simptomun ortaya çıxmasından əvvəl gəlir və ya dərhal ondan sonra gəlir; bu vəziyyət ya danışmaqla həll olunana, ya da affekt və somatik fenomenlər tədricən yox olana qədər artır. Əgər birincisi baş veribsə, affektin keyfiyyəti həmişə tam aydın olurdu, hətta onun intensivliyi sağlam insana və həll olunduqdan sonra xəstənin özünə də qeyri-mütənasib görünməli idi. Bunlar, yalnız güclü fiziki fenomenlərə səbəb olmaq üçün kifayət qədər intensiv olan, həm də uyğun affekti yaradan, yaxın düşüncələrin üstünlük təşkil etməsi ilə assosiasiyaya təsir edən, lakin özünün şüurdan kənarda qaldığı təsəvvürlərdir. Onları şüura gətirmək üçün, I və II müşahidələrdə olduğu kimi hipnoza və ya IV və V müşahidələrdə olduğu kimi ən çətin axtarışlarda həkimin intensiv köməyinə ehtiyac var.

Belə təsəvvürlər, nisbətən zəif canlılığa görə deyil, böyük intensivliyə baxmayaraq, aktual, lakin şüursuz olduqları üçün, onları şüura girməyə qadir olmayan təsəvvürlər adlandıra bilərik.

Belə şüura qadir olmayan təsəvvürlərin varlığı patoloji haldır. Sağlam adamda ümumiyyətlə aktuallaşa bilən bütün təsəvvürlər kifayət qədər intensivlikdə şüura da daxil olur. Xəstələrimizdə isə şüura qadir olan böyük kompleksi və şüura qadir olmayan daha kiçik bir kompleksi yanaşı görürük. Deməli, onlarda təsəvvür edən psixi fəaliyyətin sahəsi potensial şüurla üst-üstə düşmür; əksinə, bu, ondan daha məhduddur. Psixi təsəvvür fəaliyyəti burada şüurlu və şüursuz olmaqla iki yerə parçalanır, təsəvvürlər isə şüura qadir olanlara və şüura qadir olmayanlara ayrılır. Deməli, biz şüurun parçalanmasından deyil, psixikanın parçalanmasından danışa bilərik.⁵⁵

Əksinə, bu şüuraltı təsəvvürlərə şüurlu düşüncə ilə də təsir etmək və onları düzəltmək mümkün deyil. Çox vaxt söhbət o vaxtdan məzmunsuz qalmış yaşantılardan gedir: baş verməmiş hadisələrə qarşı qorxu, xilas olmağa görə gülüşə və ya sevincə çevrilmiş dəhşət. Bu nəticələr şüurlu düşüncə üçün xatirədən hər cür affektivliyi alır; somatik hadisələr doğuran şüuraltı təsəvvür isə bundan tamamilə toxunulmaz qalır.

Buna bir nümunə də gətirməyə icazə verilsin: Gənc bir qadın kiçik bacısının taleyi haqqında bir müddət canlı təşviş içində idi. Bu təəssürat altında, əksinə olaraq, mütəntəzəm olan menstruasiya dövrü iki həftə uzandı, sol hipogastriyada ağrılılıq yarandı və xəstə iki dəfə „bayğınlıq“dan ayılaraq bədəni bütöv şəkildə yerə yapışmış halda tapıldı. Bundan sonra ağır peritonit əlamətləri ilə sol xaya iltihabı baş verdi. Qızdırmasızlıq, sol ayağın (və belin) kontrakturası xəstəliyi psödo-peritonit kimi xarakterizə etdi və xəstə bir neçə il sonra ölüb müayinə edildikdə, hər iki xayada yalnız „kiçik kistik degenerasiya“ aşkar edildi, keçmiş peritonitin qalıqları isə yox idi. Ağır əlamətlər tədricən aradan qalxdı və geridə xaya iltihabı, bel əzələlərinin kontrakturası (belin dirək kimi bütöv olması) və sol ayağın kontrakturası qaldı. Sonuncusu hipnoz zamanı birbaşa təlqinlə aradan qaldırıldı. Bel kontrakturası isə təsirsiz qaldı. Bu vaxt bacının məsələsi tamamilə həll olunmuş və bütün qorxular aradan qalxmışdı. Lakin bundan törədilməli olan histerik hadisələr dəyişməz şəkildə davam edirdi. Ehtimal ki, bunlar innervasiyada müstəqil şəkildə baş vermiş dəyişikliklər idi və artıq səbəb olan təsəvvürə bağlı deyildi. Ancaq hipnoz zamanı xəstə „peritonit“ xəstəliyinə qədər olan bütün hekayəni danışmağa məcbur edildikdə (bunu çox istəmədən edirdi), dərhal sonra yataqda sərbəst oturmağa başladı və bel kontrakturası əbədi olaraq aradan qalxdı. (İlk mənşəyi çox qədim olan xaya iltihabı təsirsiz qaldı) — Deməli, aylar boyu patoloji təşviş təsəvvürü effektiv şəkildə canlı qalmışdı; və hadisələrin hər hansı bir düzəlişinə tamamilə əlçatmaz idi.

Əgər biz heç vaxt ayıq şüura daxil olmayan və şüurlu düşüncə tərəfindən təsirlənməyən təsəvvür komplekslərinin mövcudluğunu qəbul etməliyiksə, deməli, bununla biz indicə təsvir etdiyimiz kimi sadə histeriyalar üçün də psixikanın iki nisbətən müstəqil hissəyə parçalanmasını qəbul etmiş oluruq. Mən histerik adlandırılan hər şeyin əsasında və şərtində belə bir parçalanmanın durduğunu iddia etmirəm; lakin o parçalanma ki, məlum hallarda double conscience kimi bu qədər diqqəti cəlb edir, hər bir „böyük“ histeriyada rudimentar şəkildə mövcuddur və bu dissosiasiyaya qabiliyyət və meyl bu nevrozun əsas fenomenidir.

Lakin bu hadisələrin müzakirəsinə keçməzdən əvvəl, somatik təzahürlərə səbəb olan şüursuz təsəvvürlər barədə bir qeydi də əlavə etmək lazımdır. Yuxarıda danışılan halda kontraktura olduğu kimi, histerik hadisələrin çoxu da uzunmüddətli davamlı gedişə malikdir. Məgər biz güman edə bilərikmi ki, bütün bu müddət ərzində səbəb olan təsəvvür həmişə canlı, aktual mövcud olub? Məncə: bəli. Şübhəsiz ki, sağlam adamda psixi fəaliyyətin təsəvvürlərin sürətli dəyişməsi ilə baş verdiyini görürük. Amma ağır melanxoliyalı adamın uzun müddət davamlı surətdə eyni ağrılı təsəvvürə qərq olduğunu görürük — o təsəvvür ki, həmişə canlı, aktualdır. Bəli, biz əminliklə inana bilərik ki, sağlam adamda da ağır bir qayğı həmişə mövcuddur, çünki o, üz ifadəsinə hakim kəsilir, hətta şüur başqa düşüncələrlə dolu olsa belə. Lakin histerikdə şüursuz təsəvvürlərlə dolu hesab etdiyimiz psixi fəaliyyətin həmin ayrılmış hissəsi, çox vaxt bununla o qədər yoxsul yüklənmiş, xarici təəssüratların dəyişməsinə o qədər əlçatmazdır ki, burada bir təsəvvürün davamlı canlılığının mümkün olduğuna inana bilərik.

Əgər bizə, Bine və Janet kimi, histeriyanın mərkəzində psixi fəaliyyətin bir hissəsinin parçalanması dayanırmış kimi görünürsə, onda biz bu fenomen barədə mümkün qədər aydınlıq axtarmağa borcluyuq. İnsan çox asanlıqla bir ismin arxasında bir substansiya varsaymaq vərdişinə düşür, „şüur“, „conscience“ altında tədricən bir şey anlamağa başlayır; və əgər kimsə „şüuraltı“ kimi yer münasibətlərini metaforik olaraq işlətməyə öyrəşibsə, zamanla həqiqətən elə bir təsəvvür yaranır ki, orada metafor unudulur və onunla real bir şeylə davrandığı kimi asanlıqla davranılır. Onda mifologiya hazır olur.

Bütün düşüncəmizə yoldaş və köməkçi kimi məkan təsəvvürləri özünü sıxışdırır və biz məkan metaforaları ilə danışırıq. Beləliklə, işıqda duran ağac gövdəsinin və onun qaranlıqdakı köklərinin, yaxud binanın və onun qaranlıq yeraltı qatının təsvirləri, işıqlı şüur sahəsində təsadüf edilən təsəvvürlərdən və heç vaxt özünüşüurun aydınlığına daxil olmayan şüursuz təsəvvürlərdən danışarkən, demək olar ki, qaçılmaz surətdə özlərini göstərir. Lakin burada hər məkani şeyin metafora olduğunu daim yadda saxlasaq və özümüzü onu beyində lokallaşdırmağa yönəltməyə qoymasaq, onda yenə də bir şüur və bir şüuraltından danışa bilərik. Amma yalnız bu şərtlə.

Biz öz nitq fiqurlarımızın bizi aldatması təhlükəsindən əminik, əgər həmişə yadda saxlasaq ki, şüurlu təsəvvürlərlə yanaşı şüursuz təsəvvürlərin də „meydana gəldiyi“ eyni beyin və çox güman ki, eyni böyük beyin qabığıdır. Bunun necə mümkün olduğunu söyləmək mümkün deyil. Lakin biz beyin qabığının psixi fəaliyyəti haqqında o qədər az şey bilirik ki, bir sirli mürəkkəbləşmə bizim sonsuz nadanlığımızı çətin ki, daha da artırsın. Bu faktı qəbul etməliyik ki, histeriklərdə psixi fəaliyyətin bir hissəsi oyaq şəxsin özünü dərk etməsi üçün əlçatmaz olur və bununla da psixika parçalanır.

Psixi fəaliyyətin bu cür bölünməsinin hamıya məlum bir halı histerik tutmanın bəzi formaları və mərhələləridir. Onun başlanğıcında şüurlu düşüncə çox vaxt tamamilə sönür; sonra isə tədricən oyanır. Bir çox ağıllı xəstələrdən belə bir etiraf eşidilir ki, tutma zamanı onların şüurlu Məni tamamilə aydın olub və gördüyü və danışdığı bütün o dəli şeyləri maraq və təəccüblə müşahidə edib. Belə xəstələr sonra çox vaxt (səhv) fikirdə olurlar ki, guya yaxşı iradə ilə tutmanı ləngidə bilərdilər, və onu özlərinə günah saymağa meyillidirlər. „Onlar bunu etməməli idilər.“ (Simulyasiyanın özünü ittiham etmələri də böyük ölçüdə bu hissə əsaslanır.) Növbəti tutmada şüurlu Mən əvvəlkində olduğu kimi proseslərə hakim ola bilmir. — Beləliklə, şüurlu oyaq Mənin düşüncəsi və təsəvvürü, adətən şüursuzun qaranlığında olub indi əzələlərə və dilə, hətta təsəvvür fəaliyyətinin özünün böyük bir hissəsinə də hakimiyyət qazanmış təsəvvürlərin yanında dayanır, və psixikanın parçalanması aşkar olur.

Bir parçalanmanın təkcə psixi fəaliyyətin deyil, həm də şüurun parçalanması adını haqq etdiyini isə, həqiqətən, Binenin və Janenin tapıntıları təsdiqləyir; məlum olduğu kimi, bu müşahidəçilər xəstələrinin „şüuraltı“ ilə əlaqə saxlamağa müvəffəq olmuşlar — psixi fəaliyyətin o hissəsi ilə ki, oyaq şüurlu Mən ondan heç nə bilmir; və onlar bəzi hallarda orada özünüşüur da daxil olmaqla bütün psixi funksiyaları aşkar etmişlər. Çünki orada əvvəlki psixi proseslərin xatirəsi tapılır. Deməli, bu yarım psixika tamamilə bütöv, öz-özündə şüurlu bir şeydir. Psixikanın ayrılmış hissəsi bizim hallarımızda „qaranlığa salınmışdır“, necə ki titanlar Etna dağının uçurumuna salınmış, yeri lərzəyə gətirə bilər, amma heç vaxt işıqda görünməzlər. Janetin hallarında isə səltənətin tam bölünməsi baş vermişdir. Hələ bir rütbə fərqi ilə. Amma bu da yox olur, əgər şüurun iki yarısı tanınmış double conscience hallarındakı kimi növbələşirsə və qabiliyyət baxımından bir-birindən fərqlənmirsə.

Lakin gəlin o xəyallara qayıdaq ki, xəstələrimizdə histerik hadisələrinin səbəbləri kimi aşkar etmişik. Hamısını sadəcə „şüursuz“ və „şüur qabiliyyəti olmayan“ adlandıra bilməyimizdən çox şey əskikdir. Qeyri-adi refleks doğuran tamamilə şüurlu xəyaldan tutmuş o xəyala qədər ki, heç vaxt oyaqlıqda deyil, yalnız hipnozda şüura çıxır, bütün kölgəlilik və qeyri-aydınlıq dərəcələrindən keçən, demək olar ki, kəsilməz bir pilləkən uzanır. Buna baxmayaraq, biz sübutu tamamlanmış hesab edirik ki, histeriyanın yüksək dərəcələrində psixi fəaliyyətin parçalanması mövcuddur və yalnız bu, xəstəliyin psixi nəzəriyyəsini mümkün edir.

Bu fenomenin səbəbi və yaranması haqqında indi ehtimalla nə deyilə və ya təxmin edilə bilər?

Janet, histeriya nəzəriyyəsinin ona çox şey borclu olduğu və əksər məqamlarda bizimlə razılaşdığımız şəxs, bu mövzuda bizim qəbul etmədiyimiz bir baxış inkişaf etdirib.

Janet belə hesab edir ki, “şəxsiyyətin parçalanması” ilkin ruhi zəifliyə (insuffisance psychologique) əsaslanır; hər normal ruhi fəaliyyət müəyyən “sintez” qabiliyyətini, bir neçə təsəvvürü bir kompleksə birləşdirmək imkanını öncədən tələb edir. Belə sintetik fəaliyyət artıq müxtəlif hiss qavrayışlarının ətraf mühitin bir təsvirinə birləşməsidir; psixikanın bu göstəricisi histeriklərdə normadan xeyli aşağı olduğu müşahidə olunur. Normal bir insan, diqqəti maksimal dərəcədə bir nöqtəyə, məsələn, bir hiss vasitəsilə qavrayışa yönəldikdə, çox güman ki, müvəqqəti olaraq digər hisslərin təəssüratlarını appersepsiya etmək, yəni şüurlu düşüncəyə qəbul etmək qabiliyyətini itirir. Histeriklərdə bu, diqqətin hər hansı xüsusi təmərküzləşməsi olmadan baş verir. Onlar hər hansı bir şeyi persepsiya edirlərsə, digər hiss qavrayışları üçün əlçatmaz olurlar. Üstəlik, onlar hətta bir hissin təəssüratlarını da toplu şəkildə qavramağa qadir deyillər; məsələn, yalnız bədənin bir yarısının toxunma qavrayışlarını appersepsiya edə bilirlər; digər tərəfin qavrayışları mərkəzə çatır, hərəkət koordinasiyası üçün istifadə olunur, lakin appersepsiya edilmir. Belə bir insan hemianestetikdir.

Adi insanda bir təsəvvür şüura assosiativ yolla başqa bir çox təsəvvürlər gətirir; bunlar birinciyə, məsələn, dəstəkləyici və ya ləngidici münasibətdə olur və yalnız ən canlı təsəvvürlər elə güclü olur ki, assosiasiyalar şüur həddinin altında qalır. Histeriklərdə isə bu həmişə belədir. Hər təsəvvür bütün az miqdarda olan zehni fəaliyyəti özünə yükləyir; bu da xəstələrin həddindən artıq affektivliyini şərtləndirir.

Psixikasının bu xassəsini Janet histeriklərin “şüur sahəsinin daralması” adlandırır, “görüş sahəsinin daralması” ilə analogiya əsasında. Appersepsiya olunmayan hiss təəssüratları və oyanmış, lakin şüura daxil olmayan təsəvvürlər çox vaxt heç bir nəticə vermədən sönür, bəzən isə toplanaraq komplekslər əmələ gətirir: şüurdan çıxarılmış psixi təbəqə, şüuraltı.

Əsasən psixikanın bu parçalanmasına əsaslanan histeriya, “zəiflik xəstəliyi”dir; buna görə də, ilkin zəif psixikaya əlavə zəiflədici təsirlər təsir etdikdə və ya zəka gücünün daha da az göründüyü yüksək tələblər qoyulduqda ən tez inkişaf edir.

Janet öz baxışlarını izah edərkən histeriyaya meyllilik haqqında vacib sualı da cavablandırmışdır; hystericus tipinə görə (bu söz, phtisieus tipindən danışarkən və bununla uzun, dar döş qəfəsi, kiçik ürək və s. nəzərdə tutulduğu eyni mənada götürülmüşdür). Janet doğuşdan gələn zəka zəifliyinin müəyyən bir formasını histeriyaya meyllilik hesab edir. Buna qarşı biz öz baxışımızı aşağıdakı kimi qısa şəkildə formalaşdırmaq istəyirik: Şüurun parçalanması xəstələrin zəka qüsurlu olduğu üçün baş vermir, əksinə, xəstələr zəka qüsurlu görünür, çünki onların psixik fəaliyyəti bölünüb və şüurlu düşünməyə qabiliyyətin yalnız bir hissəsi mövcuddur. Histeriya tipi, histeriyaya meylliliyin cəmi kimi zəka zəifliyini qəbul edə bilmərik.

Birinci cümlə ilə nə nəzərdə tutulduğunu bir nümunə aydınlada bilər. Çox vaxt xəstələrimizdən birində (Xanım Sesiliya M.) aşağıdakı gedişatı müşahidə edə bildik: Nisbi yaxşı vəziyyətdə histerik bir simptom ortaya çıxdı: əzabverici, obsesif hallüsinasiya, nevralgiya və ya buna bənzər bir şey, şiddəti bir müddət ərzində artdı. Eyni zamanda zehni fəaliyyət qabiliyyəti davamlı olaraq azaldı və bir neçə gündən sonra hər bir kənar müşahidəçi xəstəni axmaq adlandırmalı idi. Sonra o, şüursuz təsəvvürdən (çox vaxt çoxdan keçmiş bir psixi travmanın xatirəsindən) qurtuldu; ya həkim tərəfindən hipnozda, ya da həyəcan vəziyyətində canlı bir duyğu ilə hadisəni birdən-birə danışması nəticəsində. Sonra o, təkcə sakit və şən deyil, həm də əzabverici simtomdan azad oldu, lakin hər dəfə onun zəngin, aydın intellektinə, ağlının və mühakiməsinin kəskinliyinə təəccübləndilər. O, böyük həvəslə (mükəmməl) şahmat oynayırdı və eyni anda iki oyun oynamağı sevirdi, bu da zehni sintezin çatışmazlığının əlaməti deyil. Belə bir gedişatda şüursuz təsəvvürün psixi fəaliyyətin getdikcə artan bir hissəsini özünə çəkdiyi, bu nə qədər çox baş verirsə, şüurlu düşüncenin payının o qədər kiçildiyi və nəhayət tam qabiliyyətsizliyə qədər aşağı düşdüyü; lakin o, Vyananın maraqlı ifadəsi ilə desək, "özündə" olduqda, əla zehni fəaliyyət qabiliyyətinə sahib olduğu təəssüratı qaçılmaz idi.

Normal insanların vəziyyətlərini müqayisə etmək üçün diqqətin cəmləşməsini deyil, məşğuliyyəti (preokupasiyanı) nəzərə almaq istərdik. Əgər bir insan canlı bir təsəvvür, məsələn, bir qayğı ilə "məşğuldursa", onun zehni fəaliyyət qabiliyyəti oxşar şəkildə aşağı düşür.

Hər müşahidəçi əsasən öz müşahidə obyektlərinin təsiri altında olur və biz inanmaq istərdik ki, Janetin anlayışı əsasən xəstəxanada və ya qayğı evində olan o zəif düşüncəli histerik qadınların dərindən öyrənilməsi nəticəsində formalaşmışdır; çünki onlar xəstəlikləri və bununla şərtlənən zehni zəiflikləri üzündən həyatda özlərini saxlaya bilmirlər. Təhsilli histerikləri müşahidəmiz bizi onların psixikası haqqında əsaslı surətdə başqa fikrə məcbur edir. Biz inanırıq ki, „histeriklər arasında zehni ən aydın, iradəsi ən güclü, xaraktercə ən möhkəm və ən tənqidçi insanlara rast gəlmək olar“. Histeriya nəticəsində heç bir həqiqi, qabiliyyətli, psixi istedad ölçüsü istisna edilmir, hərçənd ki, çox vaxt xəstəlik üzündən real fəaliyyət qeyri-mümkün olur. Axı histeriyanın himayədar müqəddəsəsi, Müqəddəs Tereza da ən böyük praktik qabiliyyətə malik istedadlı bir qadın idi.

Amma əlbəttə, axmaqlıq, yararsızlıq və iradə zəifliyinin heç bir dərəcəsi histeriyadan qoruma təmin etmir. Hətta xəstəliyin yalnız nəticəsi olan hər şeyi nəzərə almasaq belə, axmaq histerik xəstələrin tipini tez-tez rast gəlinən bir tip kimi tanımaq lazımdır. Yalnız burada söhbət ləng, flegmatik axmaqlıqdan deyil, daha çox insanı yararsız edən həddindən artıq yüksək dərəcəli zehni hərəkətlilikdən gedir. Mən sonradan orijinal təbiətə görə müzakirə edəcəyəm. Burada yalnız qeyd edilməlidir ki, Janetin zəka zəifliyinin ümumiyyətlə histeriya və psixik parçalanmanın əsasında dayandığı fikri qəbuledilməzdir.

Janetin baxışına tamamilə zidd olaraq, mən çox hallarda dezagreqasiyanın əsasında psixi aşırı yüklənmənin — iki heterojen təsəvvür silsiləsinin adətən birgə mövcudluğunun — dayandığını düşünürəm. Çox vaxt qeyd edilmişdir ki, biz çox vaxt təkcə ‘mexaniki’ fəaliyyət göstərmirik, şüurlu düşüncəmizdə fəaliyyətimizlə heç bir əlaqəsi olmayan təsəvvür silsilələri axarkən; əksinə, düşüncələrimiz ‘başqa yerdə məşğul’ ikən də şübhəsiz psixi nailiyyətlərə qadirdik; məsələn, düzgün və uyğun intonasiya ilə oxuyub, sonra oxuduğumuzu tamamilə bilmədiyimiz halda.

Elə fəaliyyətlər var ki, onların sayı kifayət qədər çoxdur — mexaniki olanlardan, məsələn, toxuculuq, miqyas oyunlarından tutmuş müəyyən psixi güc tələb edənlərə qədər — və bir çox insanlar bunları ruhun yarımcıq iştirakı ilə yerinə yetirir. Xüsusilə də böyük canlılıqla yanaşı, monoton, sadə, qıcıqsız məşğuliyyətdən əziyyət çəkənlər və əvvəlcə sanki qəsdən özlərinə əyləncə yaradaraq başqa şeylər haqqında düşünənlər belə edir. (Anna O.-da „öz teatrı“, xəstəlik tarixçəsi Nr. I.) Başqa, lakin buna bənzər bir hal da var: maraqlı bir təsəvvür silsiləsi, məsələn, oxuduqlardan, teatrdan və buna bənzərlərdən qaynaqlanaraq özünü qabağa verib irəli çıxır. Bu irəli çıxma daha da güclü olur, əgər yad təsəvvür silsiləsi güclü „affektiv vurğulanmışdırsa“ — qayğı, aşiqanə həsrət kimi. Onda yuxarıda toxunulan dalğıclıq halı meydana çıxır; lakin bu, bir çox insanlara orta mürəkkəblikdə olan işləri yenə də başa çatdırmağa mane olmur. Sosial şərait çox vaxt intensiv düşüncənin belə ikiləşməsini zorla tələb edir; məsələn, bir qadın əzabverici qayğı və ya ehtiraslı oyanma içində ikən öz cəmiyyət vəzifələrini və mehriban ev sahibəsinin funksiyalarını yerinə yetirir. Bu cür daha kiçik işləri peşədə hamımız bacarırıq; lakin özünü müşahidə də hər kəsə göstərir ki, affektiv təsəvvür qrupu assosiativ yolla ara-sıra oyanmır, psixikada daim aktual olaraq mövcuddur və şüura çıxır — nə qədər ki, heç bir canlı xarici təəssürat və ya iradə aktı onu özünə yükləməmişdir.

Adi fəaliyyətlə yanaşı, vərdiş halında oyaq xəyallar axıtmayan adamlarda da bəzi durumlar uzun zaman kəsiyində xarici həyatın dəyişən təəssüratları və reaksiyaları ilə affektiv cəhətdən vurğulanmış təsəvvür qrupunun belə bir yanaşılığını şərtləndirir. ‘Post equitem sedet atra cura‘. Belə durumlar başqalarından əvvəl əziz adamların xəstə qayğısı və sevgi meylidir. Təcrübəyə görə, xəstə qayğısı və cinsi affekt histerik xəstələrin daha dəqiq təhlil edilmiş xəstəlik tarixçələrinin çoxunda da baş rolu oynayır.

Mən güman edirəm ki, psixi qabiliyyətin adət halını almış və ya affektli həyat vəziyyətlərindən doğan ikiləşməsi psixikanın həqiqi patoloji parçalanmasına əsaslı surətdə meydan verir. Bu ikiləşmə o zaman həmin parçalanmaya keçir ki, yanaşı mövcud olan iki təsəvvür sırası artıq eyni məzmunda olmasın, onlardan biri şüura çıxa bilməyən təsəvvürlər saxlasın: dəf edilmiş və hipnoid vəziyyətlərdən gələn təsəvvürlər. Onda müəyyən vaxt üçün ayrılmış iki axının sağlam adamda həmişə yenidən baş verən qovuşması qeyri-mümkün olur və şüursuz psixi fəaliyyətin ayrılmış bir sahəsi daimi olaraq qərarlaşır. Psixikanın bu histerik parçalanması sağlam adamın „Doppel-Ich“inə necə ki hipnoid adi xəyalpərvərliyə, eləcə də yanaşır. Burada amneziya təsəvvürlərin patoloji keyfiyyətinə, orada isə onların şüura çıxa bilməməsinə şərait yaradır.

Mən həmişə qayıtmağa məcbur olduğum I müşahidə (Anna O.) hadisənin gedişatına aydın baxış təmin edir. Qız tam sağlamlıqda, məşğuliyyətləri ilə yanaşı fantastik təsəvvür ardıcıllarını axmağa öyrəşmişdi. Avtomatik hipnoza əlverişli bir vəziyyətdə təşviş affekti xəyala daxil olur və amneziyanın mövcud olduğu bir hipnoid yaradır. Bu, müxtəlif hallarda təkrarlanır, onun təsəvvür məzmunu tədricən daha da zənginləşir; lakin hələ də tamamilə normal oyaq düşüncə vəziyyəti ilə növbələşir.

4 aydan sonra hipnoid vəziyyət xəstəyə tamamilə yiyələnir; ayrı-ayrı tutmalar birləşdikcə bir etat de mal, ən ağır kəskin histeriya əmələ gəlir. Bir neçə ay müddətində müxtəlif formalarda (somnambul dövr) davam etdikdən sonra o, zorla kəsilir və artıq yenidən normal psixi davranışla növbələşir. Lakin bunda da burada hipnoidin təsəvvürlərinə əsaslandığını bildiyimiz somatik və psixi hadisələr (kontraktura, hemianesteziya, dilin dəyişməsi) davam edir. Bununla sübut olunur ki, normal davranış zamanı da hipnoidin təsəvvür kompleksi, „şüuraltı“, aktualdır, psixikanın parçalanması davam edir.

İkinci bir misal gətirə bilmirəm. Lakin inanıram ki, bu, travmatik nevrozun formalaşmasına müəyyən işıq salır. Bu nevrozda qəzadan sonrakı ilk günlərdə onunla bağlı xatirə ilə birlikdə həmin qorxu hipnoidi təkrarlanır: bu getdikcə daha tez-tez baş verdikcə, intensivliyi o qədər azalır ki, artıq oyaq düşüncə ilə növbələşmir, yalnız onun yanında mövcud olur. Sonra isə davamlı olur və əvvəllər yalnız qorxu tutmasında mövcud olan somatik simptomlar daimi varlıq qazanır. Lakin mən yalnız təxmin edə bilərəm ki, iş belə gedir, çünki belə bir halı təhlil etməmişəm.

Freydin müşahidələri və təhlilləri sübut edir ki, psixikanın parçalanması həm də “müdafiə” ilə, şüurun xoşagəlməz təsəvvürlərdən iradi uzaqlaşması ilə şərtlənə bilər. Lakin yalnız bəzi insanlarda, biz onlara görə psixi xüsusiyyət aid etməliyik. Normal insanlarda bu cür təsəvvürlərin boğulması uğurlu olur və sonra onlar tamamilə yox olur, ya da uğursuz olur və sonra onlar şüurda yenidən və yenidən üzə çıxır. Həmin xüsusiyyətin nədən ibarət olduğunu deməyi bilmirəm. Yalnız fərziyyə irəli sürməyə cəsarət edirəm: əgər müdafiə təkcə bəzi çevrilmiş təsəvvürləri şüursuz etməklə kifayətlənmirsə, əksinə, psixikanın həqiqi parçalanması baş verməlidirsə, hipnotik kömək zəruri olmalıdır. Avtomatik hipnoz, belə demək mümkünsə, müdafiə edilən təsəvvürlərin içərisinə itələndiyi şüursuz psixi fəaliyyət sahəsini, məkanını yaratdı. Lakin necə olursa olsun, “müdafiə”nin patoqen əhəmiyyəti haqqında faktı biz qəbul etməliyik.

Ancaq inanıram ki, müzakirə olunan, qismən başa düşülən proseslərlə psixi parçalanmanın genezisi hətta təxmini olaraq da tükənməyib. Beləliklə, yüksək dərəcəli histeriya başlanğıcları adətən bir müddət ərzində kəskin histeriya adlandırıla bilən bir sindromu müşahidə etməyə imkan verir. (Kişi histeriklərin anamnezlərində bu xəstəlik formasına adətən beyin iltihabı adı altında rast gəlinir; qadın histeriyalarında isə yumurtalıqlar peritonit diaqnozu üçün əsas verir.)

Histeriyanın bu kəskin mərhələsində psixotik cizgilər çox aydın görünür; manik və qəzəbli oyanma halları, histerik hadisələrin sürətli dəyişməsi, hallüsinasiyalar və s. Bu vəziyyətdə psixikanın parçalanması bəlkə də yuxarıda göstərməyə çalışdığımızdan başqa bir tərzdə baş verir.

Bəlkə də bütün bu mərhələ, qalıqları şüursuz təsəvvür kompleksinin nüvəsini təşkil edən, oyanıq düşünmənin isə amnestik olduğu uzun bir hipnotik vəziyyət kimi qəbul edilməlidir. Belə bir kəskin histeriyanın yaranma şərtləri bizə adətən məlum olmadığından (Anna O.-nun hadisələrini ümumi qəbul edilən kimi qəbul etməyə cəsarət etmirəm), bu, yuxarıda müzakirə olunanlardan fərqli olaraq, psixik parçalanmanın daha bir, qeyri-rasional adlandırıla bilən növü olardı. Və beləliklə, bu prosesin gənc psixoloji elmə hələ də məlum olmayan digər növləri də mövcud olacaqdır. Çünki şübhəsiz ki, bu sahədə yalnız ilk addımları atmışıq və gələcək təcrübələr bugünkü baxışları köklü şəkildə dəyişdirəcəkdir.

İndi isə son illərdə qazanılan psixik parçalanma haqqında biliklərin histeriyanın başa düşülməsinə nə qazandırdığını soruşaq. Çox və əhəmiyyətli görünür.⁵⁶

Bu kəşf, görünüşdə tamamilə somatik olan simptomları xəstələrin şüurunda tapıla bilməyən təsəvvürlərə gətirib çıxarmağa imkan verir. Bunun üzərində yenidən dayanmaq artıqdır.

O, tutmanı şüursuz təsəvvür kompleksinin ən azı qismən bir nailiyyəti kimi başa düşməyi öyrətdi (Şarko).

Lakin o, histeriyanın bəzi psixi xüsusiyyətlərini də izah edir və bu məqam bəlkə də daha ətraflı araşdırmaya layiqdir. „Şüursuz təsəvvürlər“ oyaq düşüncəyə heç vaxt, ya da yalnız nadir hallarda və çətinliklə daxil olur, lakin ona təsir edir. Birincisi, öz təsirləri ilə, məsələn, tamamilə anlaşılmaz, mənasız bir halüsinasiya xəstəni əzablandırdıqda, onun mənası və motivi hipnozda aydınlaşır.

Sonra onlar assosiasiyaya təsir edir, ayrı-ayrı təsəvvürləri şüursuzdan gələn bu gücləndirmə olmadan olduqlarından daha canlı edirlər. Beləliklə, xəstələrə müəyyən bir məcburiyyətlə həmişə müəyyən təsəvvür qrupları qəbul etdirilir ki, onlar da mütləq bunları düşünməlidirlər. (Bənzəri Janetin hemianestezik xəstələrindədir: onlar hissiz əllərinə təkrar toxunulmasını hiss etməsələr də, hər hansı bir rəqəm söyləməyə çağırıldıqda həmişə toxunmaların sayına uyğun olanı seçirlər.) Daha sonra onlar əhval-ruhiyyəyə, kökə hakim olurlar. Anna O. xatirələrini işləyib qurtararkən əvvəlcə canlı affektlə bağlı olmuş bir hadisəyə yaxınlaşdıqda, uyğun əhval-ruhiyyə hələ xatirə hipnotik şüurda aydın görünməmişdən günlər əvvəl meydana çıxırdı. Bu, xəstələrin oyanıq düşüncə üçün səbəbsiz, əsassız, izahsız olan "nazını" bizə anlaşılan edir. Histerik xəstələrin təəssürat qabiliyyəti böyük ölçüdə sadəcə onların ilkin oyanma qabiliyyətindən irəli gəlir; lakin nisbətən cüzi səbəblərdən düşdükləri canlı affektlər, "ayrılmış psixikanın" diapazon çəngəlinin tonuna rezonator kimi təsir etdiyini nəzərə alsaq, daha başa düşülən olur. "Şüursuz" xatirələri oyadan hər bir hadisə bu mənimsənilməmiş təsəvvürlərin bütün affektiv qüvvəsini azad edir və o zaman yaranan affekt yalnız şüurlu psixikada meydana gəlmiş olanla tamamilə mütənasib olmur.

Yuxarıda (s. 203) psixi fəaliyyəti öz şüursuz təsəvvürlərinin canlılığı ilə həmişə tərs mütənasib olan bir xəstədən bəhs edilmişdi. Onun şüurlu düşüncəsinin aşağı düşməsi qismən, lakin yalnız qismən, “bir növ özünəməxsus dağınıqlıq”a əsaslanır; hər dəfə baş verən ani “qeyb”dən sonra o, həmin müddət ərzində nə barədə düşündüyünü bilmir. O, “condition prime” ilə “seconde” arasında, şüurlu və şüursuz təsəvvür kompleksi arasında yellənir. Lakin onun psixi fəaliyyəti təkcə bununla aşağı düşmür və təkcə şüursuzdan onu idarə edən affektlə də deyil. Onun oyaq düşüncəsi bu vəziyyətdə enerjisizdir, mühakiməsi uşaq kimidir, dediyim kimi, o, sadəcə olaraq imbesil görünür. Məncə, bunun əsası onda­dır ki, psixi oyanmanın böyük bir miqdarı şüursuz tərəfindən ələ keçirildikdə, oyaq düşüncənin sərəncamında daha az enerji olur.

Əgər bu təkcə müvəqqəti deyilsə, əgər ayrılmış psixika daimi oyanma vəziyyətindədirsə, məsələn, Janetin hemi-anestetik xəstələrində olduğu kimi, hətta bədənin bir yarısının bütün hissləri yalnız şüursuz psixika tərəfindən qəbul edilirsə, onda ayıq düşüncə üçün beyin fəaliyyətindən o qədər az hissə qalır ki, bu, Janetin təsvir etdiyi və orijinal hesab etdiyi psixik zəifliyi tamamilə izah edir. İnsanların çox azı haqqında Uhlandın Bertrand de Born-u kimi demək olar ki, „onlara heç vaxt zəkasının yarısından çoxu lazım deyil“. Əksəriyyəti isə psixik enerjilərinin belə azalması zamanı zəka geriliyindən əziyyət çəkir.

Bu, psixi parçalanma ilə şərtlənən əqli zəifliyə görə, bəzi histerik xəstələrin nəticələri ağır olan bir xüsusiyyəti, onların təlqinə meyilliliyi də əsaslanır. (Mən „bəzi histerik xəstələrin“ deyirəm, çünki bu cür xəstələr arasında ən sağlam mühakimə yürüdən, ən tənqidi insanların da tapıldığı şübhəsizdir.)

Biz suggestibillik altında ilk növbədə öz şüurunda peyda olan və ya kənardan həmin şüura daxil edilən təsəvvürlərə və təsəvvür komplekslərinə (mühakimələrə) qarşı tənqidsizliyi — başqasının nitqini eşitmək və ya oxumaq yolu ilə — başa düşürük. Şüura təzəcə daxil olan belə təsəvvürlərin hər bir tənqidi onların assosiativ yolla başqalarını, o cümlədən onlarla uzlaşmayanları oyatmasına əsaslanır. Deməli, onlara qarşı müqavimət potensial şüurun belə əks duran təsəvvürlərə malik olmasından asılıdır və onun gücü təzə təsəvvürlərin canlılığı ilə yaddaşdan oyadılanlar arasındakı nisbətə uyğun gəlir. Bu nisbət normal intellektlərdə də çox fərqlidir. İntellektual temperament adlandırdığımız şey böyük ölçüdə bundan asılıdır. Yeni insanlar və şeylər tərəfindən həmişə valeh olan sankvinik, yəqin ki, elə buna görə belədir: onun yaddaş obrazlarının intensivliyi yeni təəssüratların intensivliyi ilə müqayisədə daha sakit, „„„fleqmatik“ insanlardakından azdır. Patoloji hallarda təzə təsəvvürlərin üstünlüyü və onlara qarşı müqavimətsizlik bir o qədər artır ki, nə qədər az yaddaş obrazı oyadılır, yəni assosiasiya nə qədər zəif və kasıbdırsa; belə ki, artıq yuxuda və röyada, hipnozda, hər hansı zehni enerjinin azalmasında — o, təzə təsəvvürlərin canlılığına da zərər vurmadıqca.

Histeriyanın şüursuz, parçalanmış psixikası təsəvvür məzmununun yoxsulluğu və natamamlığı üzündən son dərəcə təlqinəbənzərdir. Lakin bəzi histeriklərin şüurlu psixikasının təlqinəbənzərliyi də, görünür, buna əsaslanır. İlkin quruluşuna görə onlar oyanmağa meyillidir; təzə təsəvvürlər onlarda böyük canlılıq kəsb edir. Əksinə, əsl intellektual fəaliyyət, assosiasiya zəifləmişdir, çünki oyaq düşüncəyə, bir „şüursuz“un ayrılması üzündən, psixi enerjinin yalnız bir hissəsi sərf edilir.

Bununla onların həm özünə, həm də başqalarına edilən təlqinlərə qarşı davamlılığı azalır, bəzən isə tamamilə məhv olur. Onların iradəsinin təlqinəuyğunluğu da yalnız buradan qaynaqlana bilər. Halbuki hər hansı təsəvvürü dərhal qavrayışın özünə çevirən hallüsinasiyalı təlqinəuyğunluq, hər bir hallüsinasiya kimi, qavrayış orqanının qeyri-adi dərəcədə oyanma qabiliyyətini tələb edir və yalnız psixi parçalanmadan çıxarıla bilməz.

VI. İlkin meyillilik; Histeriyanın inkişafı.

Bu izahlarda demək olar ki, hər mərhələdə etiraf etməli oldum ki, anlamağa çalışdığımız hadisələrin çoxu doğuşdan gələn xüsusiyyətə əsaslanır. Bu xüsusiyyət, faktların təsbitindən kənara çıxan hər hansı izahdan yayınır. Lakin histeriyaya tutulma qabiliyyəti də şübhəsiz insanlara məxsus xüsusiyyətlə bağlıdır və bu xüsusiyyəti bir qədər dəqiq təyin etmək cəhdi bəlkə də tamamilə dəyərsiz olmazdı.

Yuxarıda Janetin baxışının nə üçün qəbuledilməz olduğunu izah etdim: histeriyaya meyl anadangəlmə psixi zəifliyə əsaslanır. Histerik ailələrin üzvlərini bütün yaş dövrlərində ailə həkimi kimi müşahidə edən təcrübəli həkim, şübhəsiz ki, bu meyli çatışmazlıqda deyil, artıqlıqda axtarmağa daha çox meylli olacaq. Sonralar histerik olan yeniyetmələr xəstələnmələrindən əvvəl çox vaxt canlı, istedadlı, mənəvi maraqlarla dolu olurlar; onların iradə enerjisi çox vaxt diqqətəlayiq olur. Onlara valideynlərinin həddindən artıq yorulma qorxusu üzündən qadağan etdiyi hansısa təhsili gecələr gizlicə davam etdirmək üçün yataqdan qalxan qızlar da daxildir. Ayıq mühakimə qabiliyyəti, şübhəsiz ki, onlara digər insanlardan daha bol verilməmişdir. Lakin onların arasında sadə, küt ruhi tənbəllik və axmaqlığa nadir hallarda rast gəlinir. Onların psixikasının daşqın məhsuldarlığı dostlarımdan birini belə bir iddiaya gətirib çıxardı: histeriklər bəşəriyyətin çiçəyidir, doğrudur, o qədər də sonsuz, amma dolu çiçəklər qədər gözəldir.

Onların canlılığı və dincəlmə bilməməsi, sensasiyalara və əqli fəaliyyətə olan ehtiyacı, monotonluğa və darıxmağa dözmək qabiliyyətsizliyi belə ifadə oluna bilər: onlar sakitlikdə sinir sistemləri istifadə tələb edən həddindən artıq oyanma ifraz edən insanlardandırlar (bax səh. 172). Yetkinlik dövrünün inkişafı zamanı və nəticəsində ilkin artıq miqdara oyanmanın o güclü artımı da əlavə olunur ki, bu, oyanan cinsəllikdən, cinsiyyət vəzilərindən qaynaqlanır. İndi patoloji hadisələr üçün həddindən artıq böyük miqdarda sərbəst sinir oyanması mövcuddur: lakin bunların histerik xəstəlik əlamətləri şəklində meydana çıxması üçün, açıq-aydın, fərdin başqa bir spesifik xüsusiyyəti də lazımdır. Çünki canlı, oyanmış insanların böyük əksəriyyəti yenə də histerik olmur.

Bu özünəməxsusluğu yuxarıda yalnız qeyri-müəyyən və məzmunca kasıb sözlərlə: „sinir sisteminin anormal oyanma qabiliyyəti“ kimi ifadə edə bilmişdim. Lakin bəlkə də daha irəli getmək və demək olar ki, bu anormallıq elə bundan ibarətdir ki, belə adamların duyumun – ki, qayda üzrə yalnız periferik qıcıqlara açıqdır – sinir aparatlarına və vegetativ orqanların – ki, güclü müqavimətlərlə mərkəzi sinir sistemindən təcrid olunmuşdur – aparatlarına mərkəzi orqanın oyanması axıb girə bilər. Həssas, vazomotor və visseral aparatların açıq olduğu bu daim mövcud olan artıq oyanma təsəvvürü bəlkə də artıq bəzi patoloji hadisələri örtə bilər.

Belə xüsusiyyətlərə malik insanlarda diqqət məcburi olaraq bir bədən hissəsinə yönəldildiyi kimi, müvafiq həssas keçiriciliyin “diqqət yolu” (Exner) normal həddi aşır; sərbəst, dalğalanan oyanma, belə desək, bu yola keçir və bütün müxtəlif səbəblərdən yaranan ağrıların maksimum intensivləşməsinə, bütün əzabların “dəhşətli” və “dözülməz” olmasına səbəb olan lokal hiperəlgəziya yaranır. Lakin bir dəfə həssas yolu yükləmiş oyanma miqdarı, normal insanda olduğu kimi, həmişə onu tərk etmir; o, sadəcə qalmır, hətta yeni oyanmaların axını ilə daha da artır. Beləliklə, yüngül oynaq travmasından sonra oynaq nevrozu inkişaf edir; yumurtalıq şişkinliyinin ağrı hissləri davamlı ovariyaya çevrilir.

Qan dövranının sinir aparatları normal insana nisbətən serebral təsirlərə daha çox həssasdır: əsəbi ürək döyüntüsü, senkop meylli, həddindən artıq qızarma və solğunlaşma və s. mövcuddur.

Lakin, həqiqətən də, periferik sinir aparatları yalnız mərkəzi təsirlərə qarşı deyil, daha asan oyanır: onlar adekvat, funksional qıcıqlara da həddindən artıq və pozğun şəkildə reaksiya verir. Ürək döyüntüsü orta dərəcəli zəhmətdən sonra da, rahat həyəcandan sonra da baş verir, damar hərəkətvericiləri isə heç bir psixi təsir olmadan arteriyaları daraldır (“ölən barmaqlar”). Və necə ki, yüngül travmadan sonra oynaq nevrozu gəlir, eləcə də qısa bronxitdən sonra nevrotik astma, həzm pozğunluğundan sonra isə tez-tez kardialgiya qalır. Beləliklə, etiraf etməliyik ki, mərkəzi mənşəli oyanma məbləğlərinə açıqlıq ümumi anormal oyanma qabiliyyətinin yalnız bir xüsusi halıdır!, hərçənd ki, mövzumuz üçün ən mühümü də elə budur.

Buna görə də hesab etmirəm ki, bu simptomların, bəlkə də daha sadəcə „nervöz“ adlandırılmalı olan, lakin histeriyanın empirik xəstəlik mənzərəsinə aid olan köhnə „refleks nəzəriyyəsi“ tamamilə rədd edilməlidir. Hamiləlikdə uşaqlığın genişlənməsini müşayiət edən qusma, anormal oyanma qabiliyyəti halında, tamamilə mümkündür ki, ! Oppenheimin „molekulların labilliyi“ ilə bağlı olsun.

az cüzi uterin qıcıqlardan reflektor yolla oyadıla bilər: bəlkə də yumurtalıqların dəyişkən şişmələrindən. Biz orqan dəyişikliklərinin o qədər uzaq təsirlərini, o qədər qəribə „konjuqasiya olunmuş nöqtələri“ tanıyırıq ki, bir halda psixi şərtlənmiş bir çox əsəb simptomlarının başqa hallarda reflektor uzaq təsirlər olmasını inkar etmək mümkün deyil. Bəli, mən ən qeyri-müasir küfrü deməyə cəsarət edirəm: bir ayağın hərəkət zəifliyi də bir vaxt psixi deyil, birbaşa reflektor yolla cinsi orqan xəstəliyindən şərtlənmiş ola bilər. Məncə, yeni anlayışlarımızın həddindən artıq müstəsna hökm sürməsinə və hər hal üçün ümumiləşdirilməsinə imkan verməməyimiz yaxşıdır.

Digər anormal həssas oyanma formaları hələ də tamamilə anlayışımızdan kənarda qalır; məsələn, ümumi analgeziya, anestetik lövhələr, real görmə sahəsinin daralması və b. k. Mümkündür və bəlkə də ehtimal olunandır ki, sonrakı müşahidələr bu stiqmalardan birinin və ya digərinin psixi mənşəyini sübut edəcək və bununla da simptomu izah edəcək; indiyə qədər bu baş verməmişdir (müşahidəmizin I verdiyi dayaq nöqtələrini ümumiləşdirməyə cəsarət etmirəm) və belə bir törəmə əldə olunmadan əvvəl onları ehtimal kimi qəbul etməyi əsaslı saymıram.

Əksinə, sinir sisteminin və psixikanın qeyd olunan xüsusiyyəti, bir çox histerik xəstənin hamıya məlum olan bəzi xüsusiyyətlərini izah etməyə imkan verir. Onların sinir sisteminin istirahət zamanı sərbəst buraxdığı oyanma artıqlığı, monoton həyatı və canı sıxılmanı dözmə qabiliyyətsizliyini şərtləndirir; həssasiyyət ehtiyacı isə onları xəstəlikdən sonra xəstə həyatının təkdüzənliyini müxtəlif „hadisələr“lə pozmağa sövq edir ki, təbii olaraq ilk növbədə patologik fenomenlər təqdim olunur. Avtosugestiya onlara tez-tez kömək edir. Onlar xəstəlik ehtiyacı ilə daha da irəli aparılır; bu, histeriya üçün hipoxondriyada xəstəlik qorxusu qədər patognomonik olan o qəribə xüsusiyyətdir. Mən tez-tez kifayət qədər ciddi özünə zərər vermələri yalnız öz istifadəsi üçün edən, ətrafındakılar və həkim bundan xəbərsiz olan bir histerik qadını tanıyıram. Başqa heç nə olmasa belə, o, tək otaqda, yalnız özünə normal olmadığını sübut etmək üçün müxtəlif əməllər törədirdi. O, xəstəliyinin açıq hissinə malikdir, vəzifələrini qeyri-kafi yerinə yetirir və belə aktlarla özünə qarşı haqlılıq yaradır. Başqa bir xəstə, xəstə hisslərə malik olan ağır əziyyət çəkən qadın, hər bir histerik fenomeni günah kimi qəbul edir: „çünki o, əgər sadəcə istəsəydi, bunu etməməli idi“. Ayaqlarının pareziyası səhvən spinal xəstəlik kimi açıqlandığında, o, bunu qurtuluş kimi hiss etdi və „sadəcə sinirvi“ olduğu və keçəcəyi izahatı, ona ağır vicdan təşvişi yaratmaq üçün kifayət idi. Xəstəlik ehtiyacı xəstənin özünü və başqalarını xəstəliyinin reallığına inandırmaq istəyindən qaynaqlanır. Əgər xəstə otağının təkdüzənliyi ilə yaranan əzab buna əlavə olunarsa, həmişə yeni simptomlara malik olmağa meyl ən güclü şəkildə inkişaf edir.

Əgər bu, yalançıqlığa və həqiqi simulyasiyaya çevrilirsə — və mən inanıram ki, biz indi simulyasiyanı rədd etməkdə əvvəllər onu qəbul etməkdə olduğu qədər uzağa gedirik —, onda bu, histerik təbiətdən deyil, Möbiusun çox gözəl qeyd etdiyi kimi, onun digər degenerasiyalarla, doğuşdan gələn mənəvi aşağılıqla qarışığından qaynaqlanır. Elə “şər histerik” də orijinal olaraq həvəsli, lakin qəlbən kasıb olan insanın, xroniki xəstəliyi asanlıqla yaradan eqoist xarakter zəifləməsinə məruz qalması nəticəsində yaranır. “Şər histerik” əslində son mərhələlərdəki şər tabiklərdən heç də daha çox rast gəlinmir.

Hərəkət sahəsində də oyanma artığı patologik fenomenlər yaradır. Belə uşaqlar, gözlərdə və ya üzdəki hər hansı bir hissdən və ya geyim parçasının qırışından qaynaqlanan, dərhal mübarizə aparılmadığı təqdirdə davamlı hala gələn tikvari hərəkətləri çox asanlıqla inkişaf etdirirlər. Refleks yolları çox asanlıqla və sürətlə "aşınır".

Hər hansı bir psixik faktordan asılı olmayan, yalnız toplanma nəticəsində yığılmış oyanma kütləsinin, anatomik dəyişikliklərlə şərtlənən qıcıq kütləsinin epileptik tutmada olduğu kimi boşaldığı, təmiz hərəkətə bağlı bir tutmanın mövcud olduğunu inkar etmək olmaz. Bu, ideogen olmayan histerik tutma olardı.

Biz o qədər tez-tez görürük ki, həyəcanlanan, lakin sağlam olan yeniyetmələr yetkinlik dövrünün inkişafı zamanı histeriyaya tutulurlar ki, özümüzdən soruşmalıyıq: görəsən, bu proses orada, hələ ilkin olaraq mövcud olmayan meyli yaratmırmı? Və həqiqətən də, biz ona oyanma miqdarının sadəcə artmasından daha çoxunu aid etməliyik; cinsi yetkinləşmə bütün sinir sisteminə toxunur, hər yerdə oyanma qabiliyyətini artırır və müqavimətləri azaldır. Bunu histerik olmayan yeniyetmələrin müşahidəsi öyrədir və buna görə də inanmağa haqqımız var ki, o, həm də histerik meyli yaradır, o dərəcədə ki, bu meyl məhz sinir sisteminin bu xassəsindən ibarətdir. Bununla biz artıq cinsəlliyi histeriyanın böyük komponentlərindən biri kimi tanıyırıq. Görəcəyik ki, onun bunda payı daha da böyükdür və o, ən müxtəlif yollarla xəstəliyin qurulmasında iştirak edir.

Əgər stigmalar histeriyanın orijinal ana torpağından birbaşa qaynaqlanırsa və ideogen mənşəli deyilsə, onda ideogenliyi, bu gün bəzən edildiyi kimi, histeriyanın mərkəzinə yerləşdirmək mümkün deyil. Diagnozu təsdiqləyən patognomonik tapıntılar olan stigmalar kimi daha həqiqi histerik nə ola bilər, halbuki məhz bunlar ideogen görünmür. Amma histeriyanın təməli bütün sinir sisteminin özəlliyidirsə, ideogen, psixik şərtlənmiş simptomlar kompleksi onun üzərində təməllər üzərində bir bina kimi qalxır. Və bu çoxmərtəbəli bir binadır. Belə bir binanın strukturunu yalnız müxtəlif mərtəbələrin planını fərqləndirdikdə başa düşmək mümkün olduğu kimi, məncə, histeriyanı başa düşmək də simptom səbəblərinin müxtəlif mürəkkəbliyinin nəzərə alınmasından asılıdır. Bundan yayınmaq və tək bir səbəb-nəticə əlaqəsindən istifadə edərək histeriyanı izah etməyə çalışmaq, həmişə izah olunmamış fenomenlərin çox böyük bir qismini buraxır; sanki çoxmərtəbəli bir evin müxtəlif mərtəbələrini tək bir mərtəbənin planına yerləşdirmək istəyirsən.

Stiqmalar kimi, bir sıra başqa nevroz simptomları da, yuxarıda gördüyümüz kimi, təsəvvürlərlə törədilmir, əksinə sinir sisteminin əsas anomaliyasının birbaşa nəticəsidir: bəzi algiyalar, vazomotor hadisələr, bəlkə də təmiz motor qıcolma tutması.

Onlara ən yaxın olanlar, sadəcə affektiv oyanmanın konversiyaları olan ideogen fenomenlərdir (səh. 177). Onlar histerik predispozisiyalı insanlarda affektlərin təsiri kimi yaranır və əvvəlcə yalnız "hisslərin qeyri-adi ifadəsi"dir (Oppenheim).

(Oppenheym)!. Bu, təkrarlanma yolu ilə həqiqi, zahirən sırf somatik histerik simptoma çevrilir, halbuki səbəb olan təsəvvür hiss olunmaz olur (səh. 181) ya da dəf edilir və buna görə şüurdan sıxışdırılır. Dəf edilmiş və konvertasiya olunmuş təsəvvürlərin çoxu və ən mühümləri cinsi məzmuna malikdir. Onlar yetkinlik dövrü histeriyasının böyük bir hissəsinin əsasını təşkil edir. Yetişməkdə olan qızlar — əsasən söhbət onlardan gedir — onlara təsir edən cinsi təsəvvürlərə və hisslərə çox müxtəlif yanaşırlar. Bəziləri tam sərbəstliklə, bu zaman bəziləri bütün sahəni görməmazlığa vurur və nəzərdən qaçırır. Digərləri onları oğlanlar kimi qəbul edir; kəndli və fəhlə qızlarında bu, yəqin ki, qaydadır. Yenə başqaları az-çox pozğun maraqla söhbətin və oxuduqlarının onlara gətirdiyi hər cinsi şeyin ardınca qaçır; və nəhayət, böyük cinsi oyanma qabiliyyətinə, lakin eyni dərəcədə böyük əxlaqi saflığa malik incə təşkilatlı təbiətlər, hansı ki, hər cinsi şeyi öz əxlaqi məzmunu ilə uzlaşmaz hesab edir, ləkə və murdarlıq kimi duyur. Bunlar cinsəlliyi öz şüurundan sıxışdırır və bu məzmunda olan, somatik hadisələrə səbəb olmuş affektiv təsəvvürlər «dəf edilmiş» kimi şüursuz olur.

Cinsi olana qarşı müdafiə meyli gənc qızda həssas oyanmanın təşviş qarışığı olması ilə daha da güclənir — qarşılaşacağı, duyduğu, gələcək bilinməyənin qorxusu; halbuki təbii, sağlam, gənc kişidə bu, qarışıqsız aqressiv bir həvəsdir. Qız Erosda öz taleyinə hökm edən və onu həll edən qorxunc qüvvəni duyur və ondan təşvişə düşür. Buna görə də gözünü çevirmək və təşviş doğuranı şüurdan sıxışdırmaq meyli bir o qədər böyük olur.

Nikah yeni cinsi travmalar gətirir. Təəccüblənmək lazımdır ki, toy gecəsi daha tez-tez patogen təsir göstərmir, halbuki o, təəssüf ki, çox vaxt erotik yoldan çıxarma deyil, zorlama məzmununa malikdir. Lakin, əlbəttə, buna aid edilə bilən və zaman keçdikcə cinsi həzz meydana çıxdıqda və travma silindikdə yox olan gənc qadınlarda histeriyalar da nadir deyil. Bir çox nikahların sonrakı gedişində də cinsi travmalar baş verir. Nəşrindən imtina etməli olduğumuz o xəstəlik tarixçələri bunlardan çoxlu sayda ehtiva edir: kişinin pozğun tələbləri, qeyri-təbii praktikalar və s. İddia edərkən şişirtmədiyimə inanıram ki, qadınlarda ağır nevrozların böyük əksəriyyəti nikah yatağından qaynaqlanır!.⁵⁷⁵⁸

Cinsi ziyanvericilərin bir hissəsi — ki, əsasən qeyri-kafi doyumdan ibarətdir (coitus interruptus, ejaculatio praecox və s.) — Freydin kəşfindən sonra histeriyaya deyil, təşviş nevrozuna gətirib çıxarır. Lakin məncə, belə hallarda da cinsi affektin oyanması kifayət qədər tez-tez histerik somatik fenomenlərə çevrilir.

Aydındır ki, öz müşahidələrimizdən də belə çıxır: qorxu, təşviş, qəzəb kimi cinsi olmayan affektlər də histerik hadisələrin yaranmasına gətirib çıxarır. Lakin yenə də təkrar-təkrar vurğulamaq, bəlkə də, artıq olmaz ki, cinsi an cismən ən mühüm və patoloji baxımdan ən bəhrəli olandır. Sələflərimizin sadəlövh müşahidəsi — ki onun qalığını „Histeriya“ sözündə saxlayırıq — həqiqətə daha yaxın düşmüşdür, nəinki cinsəlliyi demək olar ki, son sıraya qoyan yeni baxış; bu, xəstələri əxlaqi töhmətdən qorumaq üçün edilir. Şübhəsiz ki, histerik xəstələrin cinsi ehtiyacları da eynilə fərdi surətdə müxtəlif dərəcədə böyükdür və sağlam adamlardakından güclü deyildir. Lakin onlar bu ehtiyaclardan xəstələnirlər və bu, böyük ölçüdə məhz onlarla mübarizə nəticəsində, cinsəlliyin dəf edilməsi nəticəsində baş verir.

Cinsi amillə yanaşı, burada əsl travmatik histeriya olan qorxu histeriyasını da xatırlatmaq lazımdır. O, ən yaxşı tanınan və qəbul edilmiş histeriya formalarından birini təşkil edir.

Sözün əsl mənasında, affekt oyanmasının konversiyası nəticəsində yaranan fenomenlərlə eyni qatda, klinikanın bu ən mühüm patogen amillərdən birini görməzdən gəlməsi və ya yalnız incə işarələrlə toxunması, şübhəsiz ki, bədxahlıqdır. Bu, təcrübəlilərin təcrübəsinin gənc həkimə çatdırılmalı olduğu bir mövzudur; çünki o, adətən cinsəllikdən kor-koranə yan keçir; heç olmasa xəstələrinə gəldikdə.⁵⁹

ki təklifin (çox vaxt avtotəklifin) ilkin təklifə həssas fərdlərdə mənşəyini borclu olduğu. Yüksək dərəcəli təklifə həssaslıq, yəni təzəcə oyanmış təsəvvürlərin ləngiməsiz üstünlüyü, histeriyanın mahiyyətinə aid deyil; lakin histerik baxımdan meyilli olanlarda, yəni sinir sisteminin məhz bu xüsusiyyəti üstün qiymətli təsəvvürlərin bədəni reallaşmasına imkan verdiyi adamlarda, o, ağırlaşma kimi təsadüf edə bilər. Yeri gəlmişkən, somatik fenomenlərdə təklif yolu ilə reallaşan şey çox vaxt yenə də yalnız affektiv təsəvvürlərdir və beləliklə, bu prosesi çox vaxt müşayiət edən qorxu və ya təşviş affektinin konversiyası kimi də başa düşmək olar.

Bu affekt konversiyası və təlqin prosesləri histeriyanın indi nəzərdən keçiriləcək mürəkkəb formalarında da eyni qalır; onlar orada yalnız daha əlverişli şərait tapırlar; lakin psixi şərtlənmiş histerik hadisələr həmişə bu iki prosesdən biri vasitəsilə yaranır.

Histerik meylin həmin üçüncü tərkib hissəsi ki, bəzi hallarda əvvəl bəhs etdiyimizə qatılır, konversiyanı da, təlqini də ən yüksək dərəcədə əlverişli edir və asanlaşdırır və bununla da, belə deyilsə, yalnız ayrı-ayrı histerik hadisələr göstərən kiçik histeriyaların üzərində böyük histeriyanın növbəti mərtəbəsini qurur, — bu, hipnoiddir, avtohipnoza meyldir (səh. 188). Bu, əvvəlcə yalnız müvəqqəti olan və normal vəziyyətlə növbələşən bir vəziyyət yaradır ki, ona psixi təsirin bədənə o artımını aid etməyə haqqımız var ki, onu süni hipnozda müşahidə edirik; bu təsir burada bir o qədər güclü və dərin təsirlidir ki, o, artıq hipnozdan kənarda da anormal oyanma qabiliyyəti olan bir sinir sisteminə aiddir!. Avtohipnoza meylinin nə dərəcədə və hansı hallarda orqanizmin ilkin xassəsi olduğunu bilmirik. Yuxarıda mən⁶⁰

(səh. 191) fikri söylənilmişdir ki, o, təhrikdolu xəyalpərəstlikdən inkişaf edir. Lakin şübhəsiz ki, burada da ilkin meyl də aiddir. Əgər bu fikir doğrudursa, burada da aydın olur ki, histeriyanın inkişafına cinsəlliyin nə qədər böyük təsiri aid edilməlidir. Çünki xəstəyə qulluqdan başqa elə bir psixi amil yoxdur ki, sevgi həsrəti kimi təhrikdolu xəyalpərəstlik yaratmağa yararlı olsun. Üstəlik, cinsi orqazm özü də təhrik bolluğu və şüurun daralması ilə hipnoid hallara yaxından yaxındır.

Hipnoid ən aydın şəkildə histerik tutma kimi və akut histeriya adlandırıla bilən, görünür, böyük histeriyanın inkişafında bu qədər əhəmiyyətli rol oynayan vəziyyətdə (səh. 207) ortaya çıxır. Bunlar uzun, çox vaxt bir neçə ay davam edən, aydın psixotik vəziyyətlərdir; bunlara çox vaxt birbaşa hallüsinativ şüur bulanıqlığı demək lazımdır: pozğunluq bu qədər uzağa getməsə belə, belə vəziyyətlərdə müxtəlif histerik fenomenlər ortaya çıxır və bəziləri bundan sonra da davam edir. Bu vəziyyətlərin psixi məzmunu qismən məhz oyat həyatda müdafiə edilmiş və şüurdan sıxışdırılmış təsəvvürlərdən ibarətdir („Müqəddəslərin və rahibələrin, iffətli qadınların, tərbiyəli uşaqların histerik deliriumları“).

Bu hallar çox vaxt elə psixozlar olduğu və buna baxmayaraq birbaşa və yalnız histeriyadan qaynaqlandığı üçün mən Möbiusun fikri ilə razılaşa bilmirəm: „tutma ilə bağlı deliryumlar bir yana qalsa, əsl histerik dəlilikdən danışmaq olmaz“. Bu hallar bir çox halda elə belə bir dəlilikdir; histeriyanın sonrakı gedişində də bu cür psixozlar təkrarlanır; bunlar, həqiqətən, mahiyyətcə tutmanın psixotik mərhələsindən başqa bir şey deyildir, lakin aylarla davam etdikdə yenə də tutma adlandırıla bilməz.

Bu kəskin histeriyalar necə yaranır? Ən yaxşı bilinən halda (I müşahidə) o, hipnoid tutmaların yığılmasından inkişaf etmişdi; başqa bir halda (artıq mövcud olan, mürəkkəbləşmiş histeriyada) morfin çəkilməsi ilə əlaqədar. Çox vaxt bu proses tamamilə qaranlıq qalır və sonrakı müşahidələrlə aydınlaşdırılmasını gözləyir.⁶¹

Burada müzakirə olunan histeriyalara görə Möbiusun hökmü belədir: „Histeriyaya xas olan əsas dəyişiklik ondan ibarətdir ki, histerik şəxsin psixi vəziyyəti müvəqqəti və ya daimi olaraq hipnotizə olunmuş şəxsin vəziyyətinə bənzəyir.

Hipnoid daxilində yaranmış histerik simptomların normal vəziyyət zamanı davam etməsi posthipnotik təlqin haqqındakı təcrübələrimizə tamamilə uyğundur. Bununla belə, artıq deyilmişdir ki, şüur qabiliyyəti olmayan təsəvvürlər kompleksləri şüurlu surətdə axan fikir sıraları ilə yanaşı mövcuddur, psixikanın parçalanması (səh. 197) baş vermişdir. Görünür, şübhəsizdir ki, bu, hipnoid olmadan da yarana bilər — dəf edilmiş, şüurdan sıxışdırılmış, lakin boğulmamış təsəvvürlərin bolluğundan. Bu və ya digər yolla, bəzən fikir cəhətdən kasıb, rudimentar, bəzən isə oyaq düşüncəyə az-çox bənzəyən bir psixi həyat sahəsi yaranır ki, onun dərk edilməsini ilk növbədə Bine və Janeyə borcluyuq. Psixikanın parçalanması histeriyanın tamamlanmasıdır; əvvəllər (V fəsil) onun xəstəliyin əsas xarakterik cizgilərini necə izah etdiyi göstərilmişdi. Xəstənin psixikasının bir hissəsi davamlı olaraq, lakin təsəvvürlərinin dəyişkən canlılığı ilə hipnoiddə qalır və oyaq düşüncənin zəiflədiyi anda bütün insan üzərində hakimiyyəti ələ keçirməyə həmişə hazırdır (tutma, deliriya). Bu, güclü bir affekt normal təsəvvür gedişatını pozan kimi, alaqaranlıq və tükənmə vəziyyətlərində baş verir. Bu davam edən hipnoiddən şüura əsassız, normal assosiasiyaya yad təsəvvürlər nüfuz edir, qavrayışa hallüsinasiyalar atılır, hərəki aktlar şüurlu iradədən asılı olmayaraq innervasiya olunur. Bu hipnoid psixika affekt konversiyasına və təlqinə ən yüksək dərəcədə qadirdir və beləliklə, psixi parçalanma olmadan yalnız çox çətinliklə və təkrar affektlərin təzyiqi altında meydana gələ biləcək yeni histerik fenomenlər asanlıqla yaranır. Ayrılmış psixika, qədim, xurafatçı dövrlərin sadəlövh müşahidəsinin xəstələrin ondan ələ keçdiyinə inandığı o şeytandır. Xəstənin oyaq şüuruna yad bir ruhun onda hökm sürməsi doğrudur; yalnız o, həqiqətən yad deyil, onun özünün bir hissəsidir.

Burada edilən, müasir biliklərimizə əsaslanaraq histeriyanı sintetik olaraq qurmaq cəhdi, əgər ümumiyyətlə haqlı sayılırsa, eklektisizm ittihamına açıqdır. Histeriyanın köhnə "refleks nəzəriyyəsi"ndən başlayaraq "şəxsiyyətin dissosiasiyası"na qədər olan bir çox formulyasiyaları burada yer tapmalı olmuşdur. Amma başqa cür ola bilməz. Bir çox əla müşahidəçi və dərin fikrli alim histeriya ilə məşğul olmuşdur. Onların hər bir formulyasiyasının həqiqətin bir hissəsini ehtiva etməməsi inandırıcı deyil. Gələcəkdə real vəziyyətin təsviri şübhəsiz ki, hamısını ehtiva edəcək və yalnız bütün birtərəfli baxışları mövzunun bədənvari bir reallığa birləşdirəcək. Buna görə eklektisizm mənə qınaq kimi görünmür.

Amma bu gün biz histeriyanın belə tam dərk edilməsi imkanından nə qədər uzağıq! Burada konturlar necə də qeyri-müəyyən cizgilərlə çəkilmişdir, açıq-aydın boşluqlar necə də kobud köməkçi təsəvvürlərlə doldurulmaqdan çox örtülmüşdür. Yalnız bir mülahizə bir qədər rahatlıq verir: bu qüsur mürəkkəb psixi proseslərin bütün fizioloji təsvirlərinə xasdır və xas olmalıdır. Onlar haqqında həmişə doğrudur ki, Tesey „Yay gecəsi yuxusunda“ faciə barədə deyir: „Bu cür ən yaxşısı da yalnız kölgə oyunudur.“ Ən zəifi də dəyərsiz deyil, əgər sədaqət və təvazökarlıqla naməlum həqiqi obyektlərin divara saldığı kölgə siluetlərini saxlamağa çalışırsa. Onda yenə də ümid haqlıdır ki, həqiqi proseslərlə onlar haqqındakı təsəvvürümüz arasında müəyyən dərəcədə uyğunluq və oxşarlıq mövcud olacaqdır.

IV. Histeriyanın psixoterapiyası haqqında. (Sigm. Freyd.)

„İlkin məlumat“da bildirmişdik ki, histerik simptomların etiologiyası ilə bağlı tədqiqat zamanı bizim üçün praktik əhəmiyyətli hesab etdiyimiz bir terapevtik üsul da meydana çıxdı. „Belə ki, əvvəlcə ən böyük təəccübümüzə səbəb olan bir şeyi aşkar etdik: ayrı-ayrı histerik simptomlar o zaman dərhal və bir daha qayıtmamaqla yox olurdu ki, səbəb olan hadisənin xatirəsini tam aydınlığa qaldırmaq, bununla da müşayiət edən affekti oyatmaq mümkün olurdu və bundan sonra xəstə həmin hadisəni mümkün qədər ətraflı təsvir edib affektə söz verirdi“ (səh. 4).

Biz daha sonra psixoterapevtik metodumuzun necə təsir etdiyini özümüzə aydınlaşdırmağa çalışırdıq: „O, ilkin olaraq reaksiya vermədiyi təsəvvürün təsir qüvvəsini ona görə aradan qaldırır ki, həmin təsəvvürün sıxılmış affektinə nitq vasitəsilə axın imkanı verir və onu assosiativ düzəlişə gətirir: bunu ya həmin təsəvvürü (yüngül hipnozda) normal şüura çəkərək, ya da həkim təlqini ilə aradan qaldıraraq edir, necə ki, amneziyalı somnambulizmdə baş verir“ (səh. 13).

İndi bu üsulun hansı dərəcədə işlədiyini, digərlərindən nə ilə fərqləndiyini, hansı texnika və hansı çətinliklərlə işlədiyini ardıcıl şəkildə izah etməyə çalışacağam, baxmayaraq ki, bunun əsas hissəsi artıq əvvəlki xəstəlik tarixçələrində mövcuddur və mən bu təsvirdə təkrarlanmaqdan qaça bilmirəm.

Mən də öz tərəfimdən deyə bilərəm ki, „İlkin xəbərdarlıq“ın məzmununa sadiq qala bilərəm; lakin etiraf etməliyəm ki, o vaxtdan keçən illərdə — orada toxunulan problemlərlə fasiləsiz məşğul olarkən — mənə yeni baxış bucaqları özünü qəbul etdirdi ki, bu da o dövrdə məlum olan faktik materialın heç olmasa qismən başqa cür qruplaşdırılması və anlaşılması ilə nəticələndi. Hörmətli dostum J. Breuera bu inkişaf üçün məsuliyyətin həddindən artıq hissəsini yükləməyə çalışmaq haqsızlıq olardı. Aşağıdakı izahları buna görə əsasən öz adımdan təqdim edirəm.

Breuerin hipnozda araşdırma və abreaksiya yolu ilə histerik simptomları sağaltma üsulunu daha böyük bir xəstə qrupuna tətbiq etməyə çalışdığımda, mən iki çətinliklə qarşılaşdım; bu çətinliklərin ardınca texnikada və qavrayışda dəyişikliklərə getdim. 1. Şübhəsiz ki, histerik simptomlar göstərən və ehtimal ki, eyni psixi mexanizmə malik olan bütün şəxslər hipnotizə olunmurdu; 2. Mən histeriyanı əsasən nəyin xarakterizə etdiyi və onun digər nevrozlardan nə ilə fərqləndiyi sualına mövqe tutmalı idim.

Bunu sonraya saxlayıram ki, birinci çətinliyi necə öhdəsindən gəldiyimi və ondan nə öyrəndiyimi danışım. Əvvəlcə gündəlik təcrübədə ikinci problemə qarşı necə mövqe tutduğuma toxunuram. Bir nevroz halını düzgün dərk etmək, ona hərtərəfli analiz tətbiq etməzdən əvvəl çox çətindir; elə bir analiz ki, yalnız Breuer üsulunun tətbiqi ilə nəticə verir. Lakin diaqnoz və terapiya növü barədə qərar belə hərtərəfli biliyə qədər verilməlidir. Deməli, mənə yalnız o halları katartik üsul üçün seçmək qalırdı ki, onları ilkin olaraq histeriya kimi diaqnoz etmək mümkün idi, hansı ki, histeriyanın ayrı-ayrı və ya bir neçə stiqmasını və ya xarakterik simptomlarını göstərirdilər. Sonra bəzən elə olurdu ki, histeriya diaqnozuna baxmayaraq, terapevtik nəticələr olduqca yoxsul çıxırdı, hətta analiz heç bir əhəmiyyətli şey üzə çıxarmırdı. Başqa vaxtlar mən Breuer üsulu ilə elə nevrozlara müalicə etməyə çalışırdım ki, onlar heç kimə histeriya kimi görünməzdi, və gördüm ki, bu yolla onlara təsir etmək, hətta onları həll etmək mümkündür. Məsələn, məcburiyyət təsəvvürləri ilə, Vestfal nümunəsinə uyğun əsl məcburiyyət təsəvvürləri ilə, histeriyaya bir cizgi ilə də olsa xatırlatmayan hallarda belə oldu. Beləliklə, „İlkin məlumat“ın üzə çıxardığı psixi mexanizm histeriya üçün patoqnomik ola bilməzdi; bu mexanizmin xatirinə başqa nevrozu histeriya ilə bir qazana atmağa da qərar verə bilmirdim. Bütün bu oyadan şübhələrdən məni nəhayət o plan qurtardı ki, bütün digər söz mövzusu olan nevrozlara histeriya kimi yanaşmaq, hər yerdə etiologiyanı və psixi mexanizmin növünü araşdırmaq və histeriya diaqnozunun haqlılığı barədə qərarı bu tədqiqatın nəticəsindən asılı etmək.

Beləliklə, Breuerin metodundan çıxış edərək, ümumiyyətlə nevrozların etiologiyası və mexanizmi ilə məşğul olmağa gəlib çatdım. Sonra nisbətən qısa bir zamanda yararlı nəticələrə gəlmək bəxti mənə güldü. Əvvəlcə bu anlayış özünü mənə qəbul etdirdi ki, əgər nevrozların qazanıldığı bir səbəbdən danışmaq olarsa, etiologiyanı cinsi məqamlarda axtarmaq lazımdır. Buna o tapıntı sıralandı ki, müxtəlif cinsi məqamlar, tam ümumi götürüldükdə, nevrotik xəstəliklərin müxtəlif mənzərələrini də yaradır. İndi isə, mən bu sonuncu münasibəti təsdiqlədikcə, etiologiyadan nevrozların xarakteristikası üçün istifadə etməyə və nevrozların xəstəlik mənzərələrinin kəskin ayrılığını qurmağa da cəsarət etmək olardı. Əgər etioloji xarakterlər klinik xarakterlərlə daim üst-üstə düşürdüsə, bu, doğrudan da haqlı idi.

Bu şəkildə mənə aydın oldu ki, nevrasteniya əslində, analizlərin göstərdiyi kimi, “psixi mexanizm”in rol oynamadığı monoton bir xəstəlik obrazına uyğun gəlir. Nevrasteniyadan kəskin şəkildə məcburiyyət nevrozu, yəni həqiqi məcburi təsəvvürlərin nevrozu ayrıldı; bu nevroz üçün mürəkkəb psixi mexanizm, histerikə bənzər etiologiya və psixoterapiya vasitəsilə geri dönüşün geniş imkanı aşkar edilə bilərdi. Digər tərəfdən, mənə nevrasteniyadan tamamilə fərqli, hətta əsasən əks olan etiologiyadan asılı olan bir nevroz simptom kompleksini ayırmaq məqsədəuyğun görünürdü; halbuki bu kompleksin hissəvi simptomları artıq E. Hecker tərəfindən tanınan xarakterlə bir yerdə saxlanılırdı. Onlar ya təşviş ifadələrinin simptomları, ya da ekvivalentləri və qalıqlarıdır; buna görə də mən nevrasteniyadan ayrılmalı olan bu kompleksi təşviş nevrozu adlandırdım. Mən onun haqqında iddia etdim ki, o, fiziki gərginliyin toplanması nəticəsində yaranır; bu gərginlik isə öz növbəsində cinsi mənşəlidir. Bu nevrozun hələ psixi mexanizmi yoxdur, lakin psixi həyatı tamamilə qanunauyğun şəkildə təsir edir, belə ki, “təşvişli gözləmə”, fobiyalar, ağrılara qarşı hiperesteziya və s. onun qanunauyğun ifadələrinə aiddir. Mənim mənalı təşviş nevrozum, əlbəttə ki, bir çox təsvirlərdə histeriya və nevrasteniya ilə yanaşı “hipoxondriya” adı altında tanınan nevrozla qismən üst-üstə düşür; yalnız mən mövcud işləmələrdə bu nevrozun sərhədlərinin düzgün olduğunu düşünə bilmirəm və “hipoxondriya” adının “xəstəlik qorxusu” simptomuna sabit bağlılığı səbəbindən faydalılığının zədələndiyini hesab edirəm.⁶²

Beləliklə, sadə obrazlarını Nevrasteniya, təşviş nevrozu və obsessiv ideyaları sabitləşdirdikdən sonra, histeriya diaqnozu nəzərə alınan, adətən rast gəlinən nevroz hallarının qavranmasına keçdim. İndi özümə deməliyəm ki, nevrozun bir neçə histeriya əlaməti göstərdiyi üçün onu tamamilə histeriya adlandırmaq olmaz. Bu təcrübəni çox asan izah edə bilərdim, çünki histeriya nəzərdə tutulan nevrozlar arasında ən qədimi, ən yaxşı tanınanı və ən nəzərə çarpanıdır; lakin bu, yenə də sui-istifadə idi, eyni sui-istifadə ki, histeriyanın hesabına bir çox sapma və degenerasiya əlamətləri yazılmışdı. Psixi degenerasiyanın mürəkkəb halında hər hansı bir histeriya əlaməti, anesteziya və ya xarakterik hücum aşkar edildikdə, bütün vəziyyət “Histeriya” adlandırılırdı və sonra bu etiket altında ən pis və ən ziddiyyətli şeyləri birlikdə tapmaq olardı. Bu diaqnostika nə qədər yanlış idisə, nevroz tərəfinə də ayırmaq o qədər vacib idi; və nevrasteniya, narahatlıq nevrozu və s.-ni təmiz halda bildiyimiz üçün, onları kombinasiyada artıq nəzərdən qaçırmaq lazım deyildi. Beləliklə, aşağıdakı baxış daha haqlı görünürdü: Adətən rast gəlinən nevrozlar əksər hallarda “qarışıq” adlandırılmalıdır; nevrasteniya və təşviş nevrozunun təmiz formalarını asanlıqla tapmaq olar, xüsusilə gənc insanlarda. Histeriya və məcburiyyət nevrozunun təmiz halları nadirdir, adətən bu iki nevroz təşviş nevrozu ilə kombinasiya olunur. Qarışıq nevrozların bu qədər tez-tez rast gəlməsi, onların etioloji amillərinin çox vaxt qarışması, bəzən təsadüfən, bəzən isə həmin amillərin qaynaqlandığı proseslər arasında səbəb-nəticə əlaqələri nəticəsində baş verməsi ilə bağlıdır. Keçidlər nevrozların etioloji amillərinin qaynağı olan keçidlər. Bunu ayrı-ayrılıqda asanlıqla izah etmək və sübut etmək olar; lakin histeriya üçün buradan belə nəticə çıxır ki, onu cinsi nevrozlar kontekstindən çıxarmaq demək olar ki, mümkün deyil; o, adətən mürəkkəb nevroz halının yalnız bir tərəfini, bir aspektini təşkil edir və yalnız sərhəd halında təcrid olunmuş nevroz kimi tapıla və müalicə oluna bilər. Bir sıra hallarda təxminən belə demək olar: a potiori fit denominatio (əsas səbəbə görə adlandırma aparılır).

Burada təqdim olunan xəstəlik tarixçələrini, histeriyanın klinik müstəqilliyinin olmaması haqqındakı baxışıma uyğun olub-olmadığını yoxlamaq istəyirəm. Breuerin xəstəsi Anna O. buna zidd görünür və təmiz histeriya xəstəliyini nümunə kimi göstərir. Lakin histeriyanın tanınması üçün bu qədər məhsuldar olan bu hal, müşahidəçi tərəfindən cinsi nevroz nöqtəi-nəzərinə gətirilməmişdir və bu gün sadəcə olaraq bu məqsəd üçün istifadə edilə bilməz. İkinci xəstə, xanım Emmy v. N.-ni təhlil etməyə başladığımda, məndə cinsi nevrozun histeriya üçün zəmin olması gözləntisi kifayət qədər uzaq idi; mən Şarkonun məktəbindən təzəcə çıxmışdım və histeriyanın cinsəllik mövzusu ilə əlaqələndirilməsini bir növ təhqir kimi qəbul edirdim — xəstələrin özlərinin də adətən etdiyi kimi. Bu gün bu hal haqqında qeydlərimi nəzərdən keçirdikdə, təşvişli gözlənti və fobiyalarla ağır təşviş nevrozu halını tanıdığım qəti şəkildə aydındır ki, bu cinsi imtina nəticəsində yaranmış və histeriya ilə kombinasiya olunmuşdu.

Hal III, miss Lüsi R.-in halı, bəlkə də ən çox saf histeriyadan sərhəd halı adlandırıla bilər; bu, danılmaz cinsi etiologiyalı, qısa, epizodik gedişli bir histeriyadır və anestnevroza uyğun gələrdi; həddindən artıq yetişmiş, sevgiyə ehtiyacı olan bir qızcığaz, meyli bir anlaşılmazlıq üzündən çox tez oyanır. Yalnız təşviş nevrozunu aşkar etmək mümkün olmadı və ya o, mənim nəzərimdən yayındı. Hal IV, Katrin, düz mənim «ilkin təşviş» adlandırdığım şeyin nümunəsidir; bu, təşviş nevrozu ilə histeriyanın birləşməsidir; birincisi simptomları yaradır, ikincisi onları təkrarlayır və onlarla işləyir. Həm də «histeriya» adlandırılan bir çox gənclik nevrozları üçün tipik bir haldır. Hal V, miss Elizabet fon R.-in halı, yenə də cinsi nevroz kimi araşdırılmamışdır: bir spinal nevrasteniyanın əsas təşkil etdiyi barədə yalnız bir şübhə ifadə edə bildim, təsdiqləyə bilmədim. Lakin əlavə etməliyəm ki, o vaxtdan bəri təcrübəmdə saf histeriyalar daha da seyrəldi; bu dörd halı histeriya kimi birləşdirə və onların müzakirəsində cinsi nevrozlar üçün həlledici olan nöqteyi-nəzərlərdən mücərrəd qala bildimsə, bunun səbəbi onların daha qədim hallar olmasıdır ki, o zamanlarda nevrotik cinsi əsasın qəsdən və təcili araşdırılmasını hələ həyata keçirməmişdim. Və bu dörd halın yerinə on iki hal təqdim etməmişəmsə, onların təhlilindən histerik hadisələrin bizim iddia etdiyimiz psixi mexanizminin təsdiqini almaq mümkün olsaydı, məni çəkinməyə məcbur edən yalnız o hal oldu ki, təhlil bu xəstəlik hallarını eyni zamanda cinsi nevrozlar kimi aşkara çıxarırdı, halbuki heç bir diaqnostik onlara «histeriya» adını verməkdən boyun qaçırmazdı. Lakin bu cür cinsi nevrozların aydınlaşdırılması bizim bu birgə nəşrimizin çərçivəsini aşır.

Mən səhv başa düşülmək istəməzdim ki, guya histeriyanı müstəqil nevrotik təsir kimi qəbul etmək istəmirəm, guya mən onu yalnız təşviş nevrozunun psixi təzahürü kimi qavrayıram, guya ona yalnız „ideogen“ simptomlar aid edirəm və somatik simptomları (histerogen nöqtələr, anesteziyalar) təşviş nevrozuna keçirirəm. Bunların heç biri deyil; mən hesab edirəm ki, hər cəhətdən bütün qarışıqlardan təmizlənmiş histeriyanı müstəqil şəkildə araşdırmaq olar, yalnız terapiya cəhətindən başqa. Çünki terapiyada söhbət praktik məqsədlərdən, bütün əziyyətverici vəziyyətin aradan qaldırılmasından gedir və əgər histeriya çox vaxt qarışıq nevrozun komponenti kimi təsadüf edilirsə, bu hal, yəqin ki, qarışıq infeksiyalarda olduğu kimidir; orada həyatın qorunub saxlanması vəzifə kimi qarşıya qoyulur ki, bu da bir xəstəliktörədicinin təsiri ilə mübarizə ilə üst-üstə düşmür.

Mənim üçün histeriyanın qarışıq nevrozların mənzərələrindəki payını nevrasteniyanın, təşviş nevrozunun və s.-nin payından ayırmaq ona görə bu qədər vacibdir ki, bu ayırmadan sonra katartik metodun terapevtik dəyəri üçün qısa bir ifadə verə bilərəm. Yəni mən iddia etməyə cəsarət etmək istərdim ki, o — prinsipcə — hər hansı bir histerik simptomu aradan qaldırmağa tamamilə qadirdir, halbuki, asanlıqla göründüyü kimi, nevrasteniya fenomenlərinə qarşı tamamilə gücsüzdür və təşviş nevrozunun psixi nəticələrinə yalnız ‚nadir hallarda və dolayı yollarla təsir edir. Deməli, onun terapevtik təsir gücü ayrı-ayrı hallarda xəstəlik mənzərəsinin histerik komponentinin digər nevrotik komponentlərlə müqayisədə praktiki baxımdan əhəmiyyətli bir yer tutub-tutmamasından asılı olacaqdır.

Katartik metodun təsir dairəsinə ikinci bir maneə də qoyulmuşdur ki, biz artıq „İlkin məlumat“da buna işarə etmişdik. Bu metod histeriyanın səbəb şərtlərinə təsir göstərmir, ona görə də aradan qaldırılmış simptomların yerində yenilərinin yaranmasının qarşısını ala bilmir. Bütövlükdə isə mən terapevtik metodumuz üçün nevrozların müalicəsi çərçivəsində görkəmli bir yer tələb etməliyəm, lakin onu bu əlaqədən kənarda qiymətləndirməkdən və ya tətbiq etməkdən çəkinməyi məsləhət görürəm. Bu yerdə təcrübəli həkimə lazım olan bir „nevrozların müalicəsi“ni verə bilmədiyim üçün, yuxarıdakı fikirlər guya sonrakı məlumatlara edilən təxirəsalınmış bir istinadla eyni dəyərdədir; bununla belə, izah və şərh üçün aşağıdakı qeydləri də əlavə edə biləcəyimi düşünürəm:

1. Mən katartik üsulla təsir etməyi öhdəmə götürdüyüm bütün histerik simptomları həqiqətən də aradan qaldırdığımı iddia etmirəm. Lakin hesab edirəm ki, maneələr halların şəxsi şəraitindən irəli gəlirdi və prinsipial xarakter daşımırdı. Mühakimə yürütərkən bu uğursuzluq hallarını nəzərdən kənarda qoya bilərəm, necə ki cərrah yeni texnika barədə qərar verərkən narkoz altında ölüm, sonrakı qanaxma, təsadüfi sepsis və buna bənzər halları kənara qoyur. Sonralar üsulun çətinliklərindən və nöqsanlarından bəhs edəcəyim zaman, bu mənşəli uğursuzluqlar yenidən dəyərləndirilməlidir.

2. Katartik metod, simptomatik olduğu və səbəbi olmadığı üçün dəyərsiz deyildir. Çünki səbəbi terapiya əslində çox vaxt yalnız profilaktikdir; o, zərərli amilin təsirini dayandırır, lakin bununla zərərli amilin indiyə qədər yaratdığı məhsulları mütləq aradan qaldırmır. Adətən sonuncu vəzifəni yerinə yetirən ikinci bir təsirə ehtiyac duyulur və histeriya halında bu məqsəd üçün katartik metod tamamilə əvəzsiz dərəcədə yararlıdır.

3. Histerik məhsul dövrü, kəskin histerik paroksizm keçib qurtardıqdan və yalnız histerik simptomlar qalıq təzahürlər kimi qaldıqdan sonra, katartik metod bütün göstərişlərə cavab verir və tam və davamlı uğurlar qazandırır. Terapiya üçün belə əlverişli şərait çox vaxt elə cinsi həyat sahəsində yaranır — cinsi ehtiyacın intensivliyindəki böyük dalğalanmalar və cinsi travma üçün tələb olunan şərtlərin mürəkkəbliyi nəticəsində. Burada katartik metod ona qoyula biləcək hər bir vəzifəni yerinə yetirir, çünki həkim histerik konstitusiya kimi bir konstitusiyanı dəyişdirməyi qarşısına məqsəd qoya bilməz; o, belə bir konstitusiyanın meylli olduğu və xarici şərtlərin köməyi ilə ondan yarana bilən əzabı aradan qaldırdıqda bununla kifayətlənməlidir. Xəstə yenidən iş qabiliyyətli olduqda o, razı qalacaq. Bundan başqa, təkrarlanma ehtimalını nəzərə aldıqda, gələcək üçün bir təsəllidən də məhrum deyil. O, nevrozların etiologiyasındakı əsas xarakteri bilir: onların yaranması çox vaxt həddindən artıq təyin olunmuşdur, bu təsirin meydana gəlməsi üçün bir neçə amil birləşməlidir; o, ümid edə bilər ki, etioloji amillərdən bəziləri qüvvədə qalsa da, bu birləşmə tezliklə yenidən baş verməyəcək.

Buna etiraz etmək olar ki, histeriyanın belə keçmiş hallarında qalan simptomlar onsuz da öz-özünə keçib gedir; lakin buna cavab vermək olar ki, bu cür öz-özünə sağalma çox vaxt nə tez, nə də kifayət qədər tam baş verir və terapiyanın müdaxiləsi ilə son dərəcə sürətləndirilə bilər. Katartik terapiya ilə yalnız öz-özünə sağalma qabiliyyəti olanı, yoxsa bəzən öz-özünə həll olunmayacaq başqa şeyləri də sağaltdığını hələlik həll olunmamış saxlamaq olar.

4. Kəskin histeriya ilə qarşılaşdıqda, yəni histerik simptomların ən canlı istehsalı dövründə və xəstəlik məhsulları tərəfindən Mənin ardıcıl məğlub edilməsi (histerik psixoz) olan bir halda, katartik metod xəstəlik halının təsirini və gedişini çox az dəyişəcək. O zaman insan nevroza qarşı, həkimin kəskin infeksiya xəstəliyinə qarşı tutduğu mövqedə olur. Etioloji amillər keçmişdə, indi təsirdən çıxarılmış vaxtda kifayət qədər təsir göstərdilər; indi inkubasiya intervalının aşılmasından sonra eyni amillər aşkar olunur; xəstəlik dayandırıla bilməz; onun gedişini gözləmək və bu müddətdə xəstə üçün ən əlverişli şərait yaratmaq lazımdır. Belə kəskin bir dövr ərzində xəstəlik məhsullarını, yəni yeni yaranan histerik simptomları aradan qaldırmaq istəsək, onda aradan qaldırılanların dərhal yeniləri ilə əvəz olunacağına hazır olmalıyıq. Danaidaların işi, "Moorların yuyunması" kimi təəssürat həkimdən qaçmayacaq, nəhəng səy, yaxınların narazılığı, ki, onlara kəskin nevrozun lazım olan müddəti haqqında təsəvvür, analoji kəskin infeksiya xəstəliyi halında olduğu qədər tanış olmaya bilər, bu və digərləri, güman ki, qəbul edilmiş halda katartik metodun ardıcıl tətbiqini əksər hallarda qeyri-mümkün edəcək. Lakin kəskin histeriyada da hər dəfə xəstəlik məhsullarının aradan qaldırılmasının sağaldıcı təsir göstərib-göstərmədiyini nəzərə almaq çox vacibdir, çünki bu, müdafiə ilə məşğul olan xəstənin normal Mənini dəstəkləyir və onu üstünlük qazanmadan, psixoz halına düşmədən, bəlkə də son dərəcə qarışıqlıqdan qoruyur.

Katartik metodun kəskin histeriyada da nəyə qadir olduğunu və xəstəlik simptomlarının yeni yaranmasını praktiki olaraq nəzərəçarpan dərəcədə məhdudlaşdırdığını, şübhəsiz ki, Anna O...nun tarixçəsi aydınlaşdırır; Breuer bu psixoterapevtik üsulu ilk dəfə məhz onun üzərində tətbiq etməyi öyrənmişdi.

5. Orta, lakin fasiləsiz histerik simptomların istehsalı ilə xroniki gedən histeriyalar söhbət gedəndə, səbəb təsirli terapiyanın çatışmazlığını ən çox təəssüf hissi ilə qarşılayırıq, lakin həm də katartik prosedurun simptomatik terapiya kimi əhəmiyyətini ən çox qiymətləndiririk. O zaman xroniki davam edən etiologiyanın yaratdığı zərərlə qarşı-qarşıya qalırıq: hər şey xəstənin sinir sisteminin müqavimət qabiliyyətini gücləndirməkdən asılıdır və insan özünə deməlidir ki, histerik simptomun mövcudluğu bu sinir sistemi üçün müqavimətinin zəifləməsi deməkdir və histeriyaya meyllilik yaradan bir amil təşkil edir. Təksimptomlu histeriyanın mexanizmindən göründüyü kimi, yeni histerik simptom ən asan şəkildə mövcud olan bir simptomun ardınca və onun analoji olaraq formalaşır; artıq bir dəfə „delinmiş“ yer (bax. s. 177), zəif nöqtə təşkil edir və növbəti dəfə də oradan delinəcək; bir dəfə ayrışmış psixi qrup, əks halda baş verməyəcək kristallaşmanın böyük asanlıqla başladığı tətikləyən kristal rolunu oynayır. Artıq mövcud olan simptomları aradan qaldırmaq, onların əsasında duran psixi dəyişiklikləri ləğv etmək, xəstəyə müqavimət qabiliyyətinin tam miqdarını yenidən qaytarmaq deməkdir, ki, bu da ona zərərli təsirlərə uğurla qarşı durmağa imkan verir. Belə xəstələrə daha uzun müddət davam edən nəzarət və müvəqqəti „boru təmizləmə“ (bax. s. 23) ilə çox kömək etmək olar.

6. Histerik simptomların hamısının psixogen olmadığına dair güzəştlə onların hamısının psixoterapevtik üsulla aradan qaldırıla bilməsi iddiası arasında görünən ziddiyyəti də yada salmalıyam. Həll yolu bundadır ki, bu psixogen olmayan simptomların bir qismi həqiqətən xəstəlik əlaməti təşkil edir, lakin əzab kimi adlandırıla bilməz, məsələn, stiqmalar; beləliklə, onlar xəstəlik halının terapevtik həllini keçib də qalsa, praktikada özünü büruzə vermir. Digər bu kimi simptomlara gəldikdə isə, görünür, onlar hansısa dolayı yolla psixogen simptomlar tərəfindən özü ilə aparılır, necə ki, yəqin onlar da hansısa dolayı yolla yenə də psixi səbəblilikdən asılıdır.

İndi terapevtik üsulumuzun çətinliklərini və nöqsanlarını xatırlamalıyam, o qədər ki, bunlar nə yuxarıdakı xəstəlik tarixçələrindən, nə də metodun texnikası haqqında aşağıdakı qeydlərdən hər kəsə aydın ola bilər. — Mən izah etməkdən çox sadalamaq və işarə etmək istəyirəm: bu üsul həkim üçün zəhmətli və vaxt aparandır, o, psixoloji hadisələrə böyük marağı və eyni zamanda xəstəyə şəxsi iştirakı tələb edir. Təsəvvür edə bilməzdim ki, mənə adi və iyrənc görünən, yaxından tanışlıqda insani rəğbət oyada bilməyən bir şəxsin histeriyasının psixi mexanizminə dalmağı bacarardım, halbuki bir tabesliyə və ya revmatizmliyə müalicəni belə şəxsi xoşməramlılıqdan asılı olmayaraq apara bilərəm. Xəstələr tərəfindən də az olmayan şərtlər tələb olunur. Müəyyən bir zəka səviyyəsindən aşağı bu üsul heç cür tətbiq oluna bilməz, hər hansı bir kütbeyinlik qarışığı onu son dərəcə çətinləşdirir.

Xəstələrin tam razılığı, tam diqqəti, ən başlıcası isə onların etimadı lazımdır, çünki analiz müntəzəm olaraq ən intim və ən gizli saxlanılan psixi proseslərə aparır. Belə müalicəyə yararlı olan xəstələrin xeyli hissəsi, həkimin tədqiqatının hansı istiqamətə doğru hərəkət edəcəyini duyduqları anda, həkimdən uzaqlaşırlar. Onlar üçün həkim yad adam olaraq qalmışdır. Digərləri isə, özlərini həkimə təslim etməyə və ona elə bir etimad göstərməyə qərar veriblər ki, bu, başqa şəraitdə yalnız könüllü verilir, amma heç vaxt tələb olunmur; bu digərləri, deyirəm, o zaman qaçılmaz olur ki, həkimə şəxsi münasibət heç olmasa bir müddət yersiz surətdə ön plana keçməsin; hətta elə görünür ki, həkimin bu cür təsiri problemin həllinə yalnız bu şərtlə yol verilən bir şərtdir. Mən hesab etmirəm ki, hipnozdan istifadə etmək mümkün olub, yoxsa ondan yan keçmək və onu əvəz etmək lazım gəlmişdir — bu, vəziyyətin mahiyyətində nəyisə dəyişir. Yalnız ədalət tələb edir ki, qeyd edim: bu nöqsanlar, hərçənd ki, bizim üsulumuzdan ayrılmazdır, buna baxmayaraq, onların boynuna yazıla bilməz. Əksinə, tam aydındır ki, onlar müalicə edilməli olan nevrozların ilkin şərtlərində əsaslanır və xəstəyə qarşı intensiv qayğı ilə müşayiət olunan və onda psixi dəyişiklik yaradan hər hansı həkim fəaliyyətinə yapışacaqlar. Hipnozun tətbiqindən heç bir zərər və heç bir təhlükə çıxara bilmədim, hərçənd ki, ayrı-ayrı hallarda bu vasitədən çox geniş istifadə etmişəm. Zərər vurduğum yerlərdə səbəblər başqa və daha dərin idi. Hörmətli müəllimim və dostum J. Breuerin məlumatları mənə katartik metodu verəndən bəri bu illərin terapevtik səylərinə nəzər saldıqda, hesab edirəm ki, zərər verməkdənsə, qat-qat çox və daha tez-tez fayda vermişəm və başqa heç bir terapevtik vasitənin çata bilməyəcəyi bir çox şeyə nail olmuşam. Bütövlükdə bu, „İlkin məlumat“ın ifadə etdiyi kimi, „əhəmiyyətli terapevtik qazanc“ idi. Bu üsulun tətbiqində daha bir qazancı da qeyd etməliyəm. Az və ya çox histeriya qarışığı olan mürəkkəb nevrozun ağır halını Breuer üsulu ilə analizə məruz qoymaqdan başqa yolla özüm üçün aydınlaşdıra bilmirəm. Bu zaman əvvəlcə histerik mexanizmi göstərən şey aradan gedir: qalan hadisələri isə bu analiz zamanı yozmağı və onların etiologiyasına qaytarmağı öyrənmişəm və bununla da konkret halda nevroz terapiyasının ləvazimatından nəyin göstərildiyi üçün dayaq nöqtələri əldə etmişəm. Bir nevroz halı haqqında belə bir analizdən əvvəl və sonrakı hökmüm arasındakı adi fərqi düşünəndə, demək olar ki, bu analizi nevrotik xəstəliyi bilmək üçün əvəzolunmaz hesab etmək istəyirəm. Bundan başqa, mən katartik psixoterapiyanın tətbiqini ehtiyaca görə tam Weir-Mitchell kökəlmə kürünə çevrilən yataq kürü ilə birləşdirməyə öyrəşmişəm. Bununla bir tərəfdən psixoterapiya zamanı çox mane olan yeni psixi təəssüratların qarışmasının qarşısını alıram, digər tərəfdən isə xəstələrin az qala zərərli xəyalpərəstliyə düşdüyü kökəlmə kürünün darıxdırıcılığını aradan qaldırıram. Gözləmək olardı ki, katartik kür zamanı xəstələrin üzərinə qoyulan çox vaxt olduqca əhəmiyyətli psixi iş, travmatik yaşantıların reproduksiyası nəticəsində yaranan oyanmalar Weir-Mitchell sakitlik kürünün mənasına zidd gedər və ondan görməyə öyrəşdiyimiz nəticələrə mane olar. Lakin bunun əksi baş verir; Breuer üsulunun Weir-Mitchell terapiyası ilə bu cür birləşmələri sayəsində sonuncudan gözlənilən bütün bədəni yaxşılaşdırmaya və psixoterapiya olmadan sakitlik küründə heç vaxt əldə olunmayan dərəcədə geniş psixi təsirə nail olunur.

Mən indi öz əvvəlki qeydlərimə bağlanıram: Breuerin metodunu daha geniş miqyasda tətbiq etmək cəhdlərimdə çətinliklə üzləşdim ki, bir sıra xəstələri hipnoza sala bilmirdim, halbuki diaqnoz histeriya idi və təsvir etdiyimiz psixi mexanizmin qüvvədə olması ehtimalı bunu dəstəkləyirdi. Axı mən yaddaşı genişləndirmək üçün hipnoza ehtiyac duyurdum ki, adi şüurda mövcud olmayan patogen xatirələri tapa bilim; deməli, ya belə xəstələrdən əl çəkməli, ya da bu genişlənməni başqa yolla əldə etməyə çalışmalı idim.

Bunun səbəbi nədir ki, biri hipnoza salına bilir, digəri yox — bunu mən də başqaları kimi izah edə bilmirdim, ona görə də çətinliyin aradan qaldırılmasına səbəbi yol ilə gedə bilməzdim. Yalnız fərqinə vardım ki, bəzi xəstələrdə maneə daha da geridə idi; onlar artıq hipnoz cəhdinə də razı olmurdular. Bir dəfə ağlıma belə bir fikir gəldi ki, hər iki hal eyni ola bilər və hər ikisi bir istəməməzlik mənasına gələ bilər. Hipnoza salına bilməyən o kəsdir ki, hipnoza qarşı psixi bir şübhəsi var — bunu istəməməzlik kimi ifadə etsin, ya etməsin, fərqi yoxdur. Bu anlayışı saxlaya biləcəyimmi, mənə aydın olmadı.

Lakin hipnozu yan keçmək və yenə də patogen xatirələri əldə etmək lazım idi. Buna mən aşağıdakı yolla nail oldum:

Buna aşağıdakı yolla nail oldum: İlk görüşdə xəstələrimə müvafiq simptomun ilk səbəbini xatırlayıb-xatırlamadıqlarını soruşduqda, bəziləri heç nə bilmədiklərini deyirdilər, digərləri isə qaranlıq bir xatirə adlandırdıqları və daha da inkişaf etdirə bilmədikləri bir şeyi ortaya qoyurdular. Bernheimin nümunəsinə uyğun olaraq, somnambulizmdən iddia olunan unudulmuş təəssüratların oyadılmasında israr etdikdə, hər ikisinə bildiklərini, xatırlayacaqlarını və s. (bax. Səh. 93) təsdiqlədikdə, bəzilərinin ağlına bir şey gəlirdi, digərlərində isə xatirə bir az daha irəli gedirdi. Sonra daha da israr etdim, xəstələrin uzanmasını və “konsentrasiya” etmək üçün gözlərini iradə ilə yummasını əmr etdim, bu, ən azı hipnozla müəyyən oxşarlıq yaradırdı və heç bir hipnoz olmadan yeni və daha geriyə uzanan, ehtimal ki, mövzumuzla bağlı olan xatirələrin üzə çıxdığı təcrübəsini etdim. Belə təcrübələrlə, bunun həqiqətən mümkün olduğu təəssüratını qazandım. Mütləq mövcud olan patoqen təsəvvür zəncirlərini yalnız israrla üzə çıxarmaq mümkün idi və bu israr mənə səy başına gətirdiyi üçün və mənə belə bir təəssürat verdi ki, bir müqaviməti dəf etməliyəm, ona görə də vəziyyət birbaşa nəzəriyyəyə çevrildi: mən psixi işimlə xəstədə patoqen təsəvvürlərin şüura çıxmasına (xatırlanmasına) qarşı çıxan psixi qüvvəni dəf etməliyəm. Mənə yeni bir başa düşmə açıldı, çünki ağlıma gəldi ki, bu, ehtimal ki, histerik simptomun yaranmasında iştirak edən və o vaxt patoqen təsəvvürün şüura çıxmasının qarşısını alan eyni psixi qüvvədir. Burada hansı qüvvənin fəal olduğunu qəbul etmək olar və hansı motiv onu təsirə məcbur edə bilər? Bu barədə asanlıqla bir fikir yarada bilərdim; artıq əlimdə bir neçə tamamlanmış analiz var idi, onlarda patoqen, unudulmuş və şüurdan kənara atılmış təsəvvürlərin nümunələrini öyrənmişdim. Bunlardan belə təsəvvürlərin ümumi xarakterini gördüm; hamısı ağrılı təbiətli idi, utanc, qınama, psixi ağrı və zərər görmə hisslərini doğurmağa uyğun idi, hamısı insanın yaşamaq istəmədiyi, ən çox unutmaq istədiyi xarakter daşıyırdı. Bütün bunlardan öz-özünə ortaya çıxdı. Psixoloqlar tərəfindən ümumi qəbul edilir ki, yeni bir təsəvvürün qəbulu (inanmaq, reallığını tanımaq mənasında) artıq “Mən”də birləşmiş təsəvvürlərin təbiətindən və istiqamətindən asılıdır və onlar gələn yeni təsəvvürün məruz qaldığı senzura prosesi üçün xüsusi terminlər yaratmışlar. Xəstənin Məninə belə bir təsəvvür yaxınlaşmışdı ki, bu təsəvvür uyğun gəlməyən kimi görünürdü, Mən tərəfindən itələmə qüvvəsini oyatmışdı və məqsədi bu uyğun gəlməyən təsəvvürün müdafiəsi idi. Bu müdafiə həqiqətən uğurlu oldu, müvafiq təsəvvür şüurdan və yaddaşdan sıxışdırılıb çıxarıldı, onun psixoloji izi görünür ki, tapıla bilməzdi. Lakin bu iz mövcud olmalı idi. Diqqəti ona yönəltməyə çalışdığımda, simptomun yaranması zamanı itələmə kimi özünü göstərən eyni qüvvəni müqavimət kimi hiss etdim. Əgər təsəvvürün məhz itələmə və sıxışdırma nəticəsində patogen olduğunu ehtimal etmək mümkün idisə, zəncir bağlanmış kimi görünürdü. Bizim xəstəlik tarixçələrimizin bir neçə epikrizində və müdafiə-nevropsixozlar haqqında kiçik bir işdə (1894) bu əlaqəni — konversiya faktını — aydınlaşdırmağa kömək edən psixoloji fərziyyələri qeyd etməyə çalışmışam.

Deməli, Mənin xoşagəlməzliyi olan bir psixi qüvvə əvvəlcə patogen təsəvvürü assosiasiyadan sıxışdırmış və onun yaddaşda qayıtmasına müqavimət göstərmişdi. Histerik xəstələrin bilməməsi əslində — az-çox şüurlu — bilməmək istəyi idi və "terapevtin vəzifəsi bu assosiasiya müqavimətini psixi işlə məğlub etməkdən ibarət idi. Bu iş əvvəlcə „təkid“ vasitəsilə, xəstələrin diqqətini axtarılan təsəvvür izlərinə yönəltmək üçün psixi məcburiyyətin tətbiqi ilə baş verir. Lakin bununla tükənmir, əksinə, göstərəcəyim kimi, analizin gedişində başqa formalar alır və köməyə başqa psixi qüvvələri çağırır.

Əvvəlcə təzyiq məsələsində dayanıram. Sadəcə «Siz bunu bilirsiniz, buyurun deyin, dərhal ağlınıza gələcək» kimi təsdiqlərlə çox irəli getmək mümkün deyil. Bir neçə cümlədən sonra «konsentrasiya» vəziyyətində olan xəstədə də ip qopur. Lakin burada hər yerdə miqdar müqayisəsi, müxtəlif güclü və ya intensiv motivlər arasındakı mübarizə haqqında söhbət getdiyini unutmamalıyıq. Ciddi histeriyada «assosiasiya müqaviməti» qarşısında yad və məsələni bilməyən həkimin təzyiqi güc baxımından kifayət etmir. Daha güclü vasitələr düşünmək lazımdır.

Bu zaman mən ilk növbədə kiçik bir texniki fənddən istifadə edirəm. Xəstəyə bildirirəm ki, növbəti anda onun alnına bir təzyiq edəcəyəm, ona əmin edirəm ki, bu təzyiq boyu o, qarşısında bir xatirəni şəkil kimi görəcək və ya fikir kimi ağlına gələn bir şey olacaq, və onu bu şəkli və ya bu fikri mənə danışmağa öhdəçi qoyuram, nə olursa olsun. O, bunu özünə saxlamamalıdır, guya bunun axtarılan, düzgün olan şey olmadığını düşündüyünə görə, ya da bunu demək ona çox xoşagəlməz gəldiyinə görə. Nə tənqid, nə çəkinmə — nə təsirdən, nə də kiçiltmədən! Yalnız bu yolla axtarılanı tapa bilərik, bu yolla onu şübhəsiz tapardıq. Sonra qarşımda uzanan xəstənin alnına bir neçə saniyə təzyiq edirəm, alnını sərbəst buraxıram və sanki bir məyusluq istisna olunurmuş kimi sakit tonda soruşuram: Nə gördünüz? Yaxud: Ağlınıza nə gəldi?

Bu üsul mənə çox şey öyrətdi və hər dəfə məqsədə çatdırdı; indi onsuz da yaşaya bilmərəm. Əlbəttə bilirəm ki, alına edilən təzyiqi hər hansı digər siqnal və ya xəstənin fiziki təsirlənməsi ilə əvəz edə bilərəm, lakin qarşımda uzanan xəstənin vəziyyətinə görə, alına təzyiq etmək və ya başını iki əlimin arasında tutmaq bu məqsədlə edə biləcəyim ən təlqinli və ən rahat şeydir. Bu hiylənin təsirini izah etmək üçün deyə bilərəm ki, o, “müvəqqəti gücləndirilmiş hipnoza” uyğundur, lakin hipnozun mexanizmi mənə o qədər sirrlidir ki, izah üçün ona istinad etmək istəmirəm. Daha çox belə düşünürəm ki, bu üsulun üstünlüyü ondadır ki, bununla xəstənin diqqətini onun şüurlu axtarışından və düşünməsindən, qısası, iradəsinin bağlı olduğu hər şeydən, kristal kürəyə və ya oxşar şeylərə baxarkən baş verdiyi kimi, dissosiasiya yarada bilər. Lakin əlimin təzyiqi altında hər dəfə axtardığım şeyin ortaya çıxmasından çıxardığım nəticə budur: İddia edilən unudulmuş patojen təsəvvür hər dəfə “yaxınlıqda” hazır dayanır, asan əlaqələrlə əldə edilə bilər; məsələ yalnız hər hansı bir maneəni aradan qaldırmaqdan ibarətdir. Bu maneə yenə də şəxsin iradəsi kimi görünür və müxtəlif şəxslər niyyətlərindən imtina etməyi və daxili psixi proseslərə tamamilə obyektiv müşahidəçi kimi yanaşmağı fərqli dərəcədə asan öyrənirlər. Əl təzyiqi altında ortaya çıxan həmişə “unudulmuş” bir xatirə deyil; ən nadir hallarda əsl patojen xatirələr bu qədər səthi şəkildə tapıla bilən vəziyyətdə olur. Çox daha tez-tez, əlaqə zəncirində başlanğıc təsəvvür ilə axtarılan patojen təsəvvür arasında orta həlqə olan bir təsəvvür, və ya sonunda patojen təsəvvürün dayandığı yeni bir fikir və xatirə silsiləsinin başlanğıc nöqtəsini təşkil edən bir təsəvvür ortaya çıxır. Təzyiq o zaman patojen təsəvvürü açmasa da — ki, bu da əslində hazırlıqsız, kontekstdən qopmuş halda anlaşılmaz olardı — lakin ona gedən yolu göstərdi, tədqiqatın hansı istiqamətdə davam etməli olduğunu müəyyən etdi. Təzyiq nəticəsində ilk olaraq oyadılan təsəvvür, yaxşı tanınan, heç vaxt sıxışdırılmamış bir xatirəyə uyğun gələ bilər. Patojen təsəvvürə gedən yolda əlaqə yenidən kəsildikdə, yeni istiqamət və bağlanış yaratmaq üçün prosedurun, yəni təzyiqin təkrarlanması kifayətdir. Daha digər hallarda, əl təzyiqi ilə xəstənin özünün yaxşı tanıdığı, lakin başlanğıc təsəvvür ilə əlaqəsini unutmış olduğu üçün ortaya çıxması ilə təəccübləndiyi bir xatirə oyadılır. Təhlilin gedişatında bu əlaqə sonra sübut edilir. Bu təzyiq nəticələrindən, xəstənin şüurundan kənarda olan, böyük bir psixi materialı müəyyən məqsədlər üçün nizamlayan və onun şüura qayıtması üçün mənalı bir tərtibat hazırlayan üstün bir zəka haqqında aldadıcı bir təəssürat əldə edilir. Fikrimcə, bu şüursuz ikinci zəka sadəcə bir görünüşdür.

Hər hansı daha mürəkkəb analizdə bu prosedurun (alna basma) köməyi ilə dönə-dönə, hətta əslində durmadan işlənir; bu prosedur bəzən xəstənin ayıq şüurlu qaytarmalarının kəsildiyi yerdən başlayaraq tanış qalmış xatirələr üzərindən sonrakı yolu göstərir, bəzən unudulmuş əlaqələrə diqqəti cəlb edir, sonra uzun illər boyu assosiasiyadan kənarda qalmış, lakin hələ də xatirə kimi tanına bilən xatirələri oyadıb sıralayır və nəhayət, reproduksiyanın ən yüksək göstəricisi kimi elə düşüncələr üzə çıxarır ki, xəstə onları heç vaxt özününkü kimi qəbul etmək istəmir, onları xatırlamır, baxmayaraq ki, onların bu əlaqədən amansızcasına tələb olunduğunu boynuna alır və bununla da əmin olur ki, məhz bu təsəvvür analizin sonunu və simptomların kəsilməsini gətirib çıxarır.

Mən bu texniki üsulun görkəmli nəticələrindən bəzi nümunələri sıralamağa çalışacağam: altı ildir davam edən, dözülməz bir tussis nervosa ilə xəstə olan bir gənc qızı müalicə edirdim; bu xəstəlik hər adi kataradan qida alırdı, lakin yenə də güclü psixi motivləri olmalı idi. Hər başqa terapiya çoxdan aciz olduğunu göstərmişdi; buna görə də simptomu psixi analiz yolu ilə aradan qaldırmağa çalışıram. O, yalnız onu bilir ki, nevrotik öskürəyi on dörd yaşında bir xalasının yanında pansionda olanda başlamışdı; o dövrdəki psixi oyanmalar barədə heç nə bilmək istəmir, əzabın motivləşdirilməsinə inanmır. Əlimin təzyiqi altında əvvəlcə böyük bir iti xatırlayır. Sonra o xatirə şəklini tanıyır: bu, xalasının bir iti idi, ona qoşulur, hər yerə onu müşayiət edirdi və s. Bəli, və indi, əlavə kömək olmadan, ağlına gəlir ki, bu it ölmüşdü, uşaqlar onu təntənəli şəkildə basdırmışdılar və bu dəfndən geri qayıdarkən onun öskürəyi baş vermişdi. Soruşuram ki, niyə, lakin yenə də təzyiq vasitəsilə kömək etməli oluram; o zaman bu fikir meydana çıxır: İndi mən dünyada tamamilə təkəm. Burada heç kim məni sevmir, bu heyvan mənim yeganə dostum idi, onu da indi itirmişəm. — O, indi hekayəni davam etdirir: Xalasından ayrılanda öskürək yox oldu, lakin 1! il sonra yenidən meydana çıxdı. — Onda səbəb nə idi? — Bilmirəm. — Yenidən təzyiq edirəm; o, əmisinin ölüm xəbərini xatırlayır, bu xəbərlə öskürək yenidən qopmuşdu və buna bənzər bir fikir gedişatını xatırlayır. Əmi, deyilənə görə, ailədə ona qarşı ürəyi olan, onu sevən yeganə adam olmuşdu. Bu, indi patogen təsəvvür idi: Adamı sevmirlər, ona hər kəsi üstün tuturlar, o da sevilməyə layiq deyil və s. Lakin „sevgi“ təsəvvürünə elə bir şey yapışmışdı ki, onun bildirilməsi zamanı şiddətli bir müqavimət qalxmışdı. Analiz hələ aydınlaşdırmadan əvvəl kəsildi.

Bir müddət əvvəl yaşlı bir xanımı təşviş tutmalarından azad etməli idim; xarakter xüsusiyyətlərinə görə o, bu cür təsirə az uyğun idi. Menopauzadan sonra həddindən artıq dindar olmuşdu və məni hər dəfə şeytan kimi qarşılayır, əlində gizlətdiyi kiçik fil sümüyündən xaçla silahlanırdı. Histerik xarakter daşıyan təşviş tutmaları erkən qız illərinə gedib çıxırdı və guya qalxanabənzər vəzinin orta dərəcəli şişməsini aradan qaldırmaq üçün istifadə olunan bir yod preparatından irəli gəlirdi. Mən təbii ki, bu izahı rədd edir və onu nevrotik simptomların etiologiyasına dair baxışlarımla daha yaxşı uyuşan başqası ilə əvəz etməyə çalışırdım. Gənclikdən təşviş tutmaları ilə səbəbiyyət əlaqəsində olan bir təəssürat barədə ilk suala, əlimin təzyiqi altında sözdə bir ibrət kitabının oxunması xatirəsi üzə çıxdı; o kitabda cinsi proseslərin kifayət qədər pietist ruhda qeyd edilməsinə rast gəlinirdi. Həmin yer qızda müəllifin niyyətinin əksinə bir təəssürat doğurdu; qız göz yaşlarına boğuldu və kitabı özündən uzağa atdı. Bu, ilk təşviş tutmasından əvvəl idi. Xəstənin alnına ikinci təzyiq növbəti bir xatirəni, qardaşların bir müəlliminin xatirəsini çağırıb üzə çıxardı; o, qıza böyük ehtiram göstərmiş və qızın özü də ona qarşı daha isti bir hiss duymuşdu. Bu xatirə ata evində bir axşamın təkrarında zirvəyə çatırdı; o axşam hamısı gənc kişinin ətrafında süfrə başında oturmuş və canlı söhbətdə özlərini çox gözəl əyləndirmişdilər. Bu axşamdan sonrakı gecə onu ilk təşviş tutması oyatdı; bu tutmanın eyni vaxtda istifadə olunan yodla deyil, daha çox cinsi bir təhrikə qarşı üsyanla əlaqəsi var idi. — Bu inadkar, mənə və hər bir dünyəvi terapiyaya qarşı qərəzli xəstədə belə bir əlaqəni onun öz fikrinə və iddiasına zidd olaraq aşkara çıxarmaq üçün başqa hansı yolla ümidim ola bilərdi?

Bir başqa dəfə söhbət gənc, xoşbəxt evli bir qadından gedirdi; o, hələ qızlıq illərinin əvvəllərində bir müddət hər səhər bədəni donmuş, ağzı açıq və dili çölə çıxmış vəziyyətdə huşsuz halda tapılırdı və indi oyanarkən oxşar, lakin o qədər də ağır olmayan tutulmaları təkrarlayırdı. Dərin hipnoz əlçatmaz olduğu ortaya çıxdı; buna görə də mən diqqəti cəmləşdirmə vəziyyətində araşdırmaya başladım və ilk təzyiqdə ona uşaqlıq vəziyyətinin səbəbləri ilə birbaşa əlaqəli bir şey görəcəyini əmin etdim. O, sakit və itaətkar davrandı, ilk qız uşaqlıq illərini keçirdiyi mənzili, öz otağını, yatağının yerini, o vaxt onlarla yaşayan nənəsini və çox sevdiyi tərbiyəçilərindən birini yenidən gördü. Bu otaqlarda və bu şəxslər arasında baş verən, əslində hamısı əhəmiyyətsiz olan bir neçə kiçik səhnə bir-birini izlədi; sonu evdən çıxıb evlənməyə gedən tərbiyəçinin vidalaşması ilə bitdi. Bu xatirələrlə mən artıq heç nə edə bilməzdim, onların tutmalara səbəb olan amillərlə əlaqəsini qura bilməzdim. Həqiqətən də, müxtəlif şərtlərlə tanınan, tutmaların ilk dəfə göründüyü eyni dövr idi.

Lakin təhlili davam etdirməzdən əvvəl, keçmiş illərdə xəstəmin valideyn evinin həkimi olmuş bir həmkarımla danışmaq imkanı əldə etdim. Ondan aşağıdakı izahatı aldım: O, yetkinləşən, fiziki cəhətdən çox yaxşı inkişaf etmiş qızda həmin ilk tutmaları müalicə etdiyi vaxt, onunla evdə olan tərbiyəçi arasındakı ünsiyyətdəki həddindən artıq nəvaziş diqqətini çəkdi. O, şübhələndi və nənəni bu ünsiyyətin nəzarətini öz üzərinə götürməyə vadar etdi. Qısa müddət sonra yaşlı xanım ona bildirdi ki, tərbiyəçi uşağa gecələr yatağında baş çəkməyə adət edirmiş və belə gecələrdən sonra uşaq səhər tezdən tutma halında tapılırmış. Onlar artıq bu gənclik pozucusunun səssiz uzaqlaşdırılmasını təmin etməkdən çəkinmədilər. Uşaqlar və hətta ana, tərbiyəçinin evi evlənmək üçün tərk etdiyi fikri ilə saxlanıldı.

İlk vaxtlar uğurlu olan terapiya bundan ibarət idi ki, mən gənc qadına mənə verilmiş məlumatı çatdırdım.

Bəzən təzyiq proseduru ilə əldə edilən izahatlar çox qəribə formada və şüursuz ağıllılıq fərzini daha da inandırıcı edən şərtlər altında baş verir. Beləliklə, illərlə məcburi düşüncələr və fobiyalardan əziyyət çəkən bir xanımı xatırlayıram; o, əziyyətinin yaranması barədə məni uşaqlıq illərinə yönləndirdi, lakin bununla bağlı ittiham edilə biləcək heç nə deməyi bilmirdi. O, dürüst və ağıllı idi və yalnız diqqətəlayiq dərəcədə az, şüurlu müqavimət göstərirdi. (Burada qeyd edirəm ki, məcburi düşüncələrin psixi mexanizmi histerik simptomların mexanizmi ilə çox yaxın qohumluğa malikdir və təhlil texnikası hər ikisi üçün eynidir.) Mən bu xanıma əlimin təzyiqi altında bir şey görüb-görmədiyini və ya bir xatirə alıb-almadığını soruşanda, cavab verdi: İkisi də yox, amma mənə birdən bir söz gəldi. — Tək bir söz. Bir söz? — Bəli, amma çox axmaq səslənir. — Deyin, zəhmət olmasa. — „Ev idarəçisi.“ — Başqa heç nə? — Xeyr. — İkinci dəfə təzyiq etdim və yenidən onun ağlından keçən tək bir söz gəldi: „Köynək.“ — Mən burada cavab verməyin yeni bir üsulunun mövcud olduğunu nəzərə aldım və təkrarlanan təzyiqlərlə görünüşdə mənasız bir söz sırası çıxardım: Ev idarəçisi — Köynək — Yataq — Şəhər — Merdivənli vaqon. Bunun mənası nədir, deyə soruşdum? O, bir an düşündü, sonra ağlına gəldi: Bu, yalnız indi ağlıma gələn həmin hekayə ola bilər. Mən 10 yaşında, böyük bacım isə 12 yaşında olanda, bir gecə ona dəliçəsinə tutma gəldi və onu bağlayıb merdivənli vaqonla şəhərə aparmaq məcburiyyətində qaldılar. Onu məğlub edən və sonra da müalicəxanaya qədər müşayiət edən şəxsin ev idarəçisi olduğunu dəqiq bilirəm. — Biz bu araşdırma üsulunu davam etdirdik və orakulumuzdan, hamısını şifrəsini açmasaq da, bu hekayənin davamı və başqa bir hekayənin bağlanması üçün istifadə edilə bilən başqa söz sıraları aldıq. Aylar sonra xəstəni yenidən gördüm, o mənə dedi: O vaxtkı ağrı tövsiyə olunan müalicədən sonra keçdi və uzun müddət yox idi, amma indi əsəbi ağrı kimi geri qayıtdı. Mən bunu ondan tanıyıram ki, artıq əvvəlki kimi hərəkətlərdə deyil, yalnız müəyyən saatlarda, məsələn, səhər yuxudan oyandıqda və müəyyən təəssüratlarda hiss edirəm. Xanımın diaqnozu tamamilə doğru idi; indi bu ağrının səbəbini tapmaq lazımdır və o, təsirsiz vəziyyətdə mənə kömək edə bilməzdi. Konsentrasiya və əlimin təzyiqi altında, ona bir şeyin ağlına gəlib-gəlmədiyini və ya bir şey görüb-görmədiyini soruşduqda, o, görməyə üstünlük verdi və mənə təsvir etdiyi təsvirləri danışmağa başladı. O, şüalı bir günəş kimi bir şey gördü, mən isə bunu təbii ki, gözlərə edilən təzyiq nəticəsində yaranan fosfen kimi qəbul etməli idim. Daha faydalı bir şeyin gələcəyini gözləyirdim, lakin o davam etdi: Ay işığı kimi qəribə solğun mavi işıqlı ulduzlar və s., gözlərin qarşısında yalnız titrəmə, parıltı və işıqlı nöqtələr, mənim fikrimcə. Mən artıq bu cəhdi uğursuz cəhdlər arasında saymağa hazırlaşmışdım və bu işdən necə diqqəti cəlb etmədən çıxacağımı düşünürdüm, lakin onun təsvir etdiyi hadisələrdən biri mənim diqqətimi çəkdi. Onun gördüyü böyük qara xaç, əyilmiş dururdu, kənarlarında indiyə qədər bütün təsvirlərin parladığı ay işığından olan eyni işıq parıltısı var idi və onun qollarında kiçik bir alov pıçıltı ilə titrəyirdi; bu artıq açıq-aydın fosfen deyildi. Mən indi diqqətlə qulaq asırdım; eyni işıqda çoxlu təsvirlər gəldi, təxminən Sanskrit dilinə bənzəyən qəribə işarələr, sonra üçbucaqlar kimi fiqurlar, altında böyük bir üçbucaq; yenidən xaç... Bu dəfə məcazi məna ehtimal etdim və soruşdum: Bu xaç nə deməkdir? — Çox güman ki, ağrını nəzərdə tutur, cavab verir. — Mən etiraz edirəm, “xaç” altında adətən mənəvi yük başa düşülür; ağrının arxasında nə gizlənir? — O bunu deyə bilmir və təsvirlərinə davam edir: Qızıl şüalı bir günəş, onu da şərh etməyi bilir, — bu Tanrıdır, ilkin qüvvə; sonra nəhəng bir kərtənkələ, ona baxır, sorğu-sual edir, amma qorxutmur, sonra bir dəstə ilan, sonra yenidən bir günəş, amma yumşaq, gümüşü şüalı, və onun qarşısında, onun şəxsiyyəti ilə bu işıq mənbəyi arasında bir barmaqlıq var ki, günəşin mərkəzini örtür.

Çoxdan bilirəm ki, burada alleqoriyalarla işim var və dərhal sonuncu təsvirin mənasını soruşuram. O, heç fikirləşmədən cavab verir: Günəş kamillikdir, idealdır, barmaqlıq isə mənim zəifliklərim və qüsurlarımdır ki, mənimlə ideal arasında durur. — Bəs siz özünüzə irad tutursunuzmu, özünüzdən narazısınızmı? — Əlbəttə. — Bəs nə vaxtdan? — Teosofiya cəmiyyətinin üzvü olduğumdan və onun nəşr etdiyi yazıları oxuduğumdan bəri. Özüm haqqında həmişə az fikirim olub. — Bəs son vaxtlar sizə ən güclü təsir edən nə olub? — Sanskrit dilindən bir tərcümə, indi hissə-hissə çıxır. — Bir dəqiqə sonra mən onun ruh mübarizələrinə, özünə tutduğu iradlara bələd oluram və kiçik bir hadisədən xəbər tuturam ki, bir irada səbəb olub və orada əvvəlki orqanik ağrı ilk dəfə bir oyanma konversiyasının nəticəsi kimi meydana çıxmışdı. — Əvvəlcə fosfen hesab etdiyim təsvirlər okkultist düşüncə gedişlərinin simvolları, bəlkə də birbaşa emblemləri idi. İndi mən basma köməkçi prosedurunun göstərdiyi xidmətləri o qədər hərarətlə təriflədim və müdafiə yaxud müqavimət nöqteyi-nəzərini bütün müddət o qədər laqeyd buraxdım ki, şübhəsiz ki, belə bir təəssürat yaratmış ola bilərəm: guya bu kiçik hiylə sayəsində katartik müalicəyə qarşı duran psixi maneəyə qalib gəlmək mümkündür. Ancaq buna inanmaq kobud bir yanlış olardı; gördüyüm qədərilə terapiyada belə qazanclar yoxdur; böyük dəyişiklik üçün burada da, hər yerdə olduğu kimi, böyük zəhmət tələb olunur. Basma proseduru ancaq müdafiəyə həvəsli Məni bir müddət çaşdırmaq üçün bir hiylədir; bütün ciddi hallarda o, yenidən öz niyyətlərini xatırlayır və müqavimətini davam etdirir.

Mən bu müqavimətin təzahür etdiyi müxtəlif formaları yada salmalıyam. Əvvəlcə birinci və ya ikinci dəfə təzyiq cəhdi adətən uğursuz olur. Xəstə sonra çox məyus halda deyir: „Elə bilirdim ki, ağlıma bir şey gələcək, amma ancaq bunu düşündüm ki, nə qədər həyəcanla gözləyirəm; heç nə gəlmədi.“ Xəstənin bu cür özünü vəziyyətə qoyması hələ maneələr sırasına aid edilməməlidir; buna cavabda deyilir: „Siz sadəcə çox maraqlı idiniz; ikinci dəfə bunun əvəzi çıxacaq.“ Və doğrudan da çıxır. Təəccüblüdür ki, xəstələr — hətta ən itaətkar və ən ağıllıları da — əvvəlcədən razılaşdıqları şərti nə qədər tamamilə unuda bilirlər. Onlar əl təzyiqi altında ağıllarına nə gəlirsə, hamısını deməyə söz vermişdilər — istər onlara mənalı görünsün, istərsə də görünməsin, istər demək onlara xoş olsun, istərsə də olmasın, yəni seçim etmədən, tənqidin və ya affektin təsiri olmadan. Lakin onlar bu sözə əməl etmirlər, açıq-aydın ki, bu onların gücündən artıqdır. Hər dəfə iş dayanır, onlar yenidən və yenidən iddia edirlər ki, bu dəfə ağıllarına heç nə gəlməyib. Onlara buna inanmaq olmaz, o zaman həmişə güman etmək və həm də bildirmək lazımdır ki, onlar nəyisə gizlədirlər, çünki onu əhəmiyyətsiz sayırlar və ya onu xoşagəlməz hiss edirlər. Təkid edilir, təzyiq təkrarlanır, həqiqətən nə isə eşidənə qədər özünü yanılmaz qələmə verirsən. Sonra xəstə əlavə edir: „Bunu sizə artıq birinci dəfə deyə bilərdim.“ — Niyə demədiniz? — „Düşünə bilməzdim ki, bu olsun. Yalnız hər dəfə yenidən gələndə deməyə qərar verdim.“ — Yaxud: „Ümid edirdim ki, elə bu olmayacaq; bunu deməkdən özümü xilas edə bilərəm; yalnız sıxışdırmaq mümkün olmayanda gördüm ki, mənə heç nə bağışlanmır.“ — Beləliklə, xəstə sonradan başlanğıcda heç boynuna almaq istəmədiyi müqavimətin motivlərini açıb deyir. Açıq-aydın ki, o, müqavimət göstərməkdən başqa cür edə bilmir.

Qəribədir ki, bu müqavimət çox vaxt hansı bəhanələrin arxasında gizlənir. «Bu gün diqqətsizəm, saat və ya yan otaqdakı piano səsi mənə mane olur». Mən buna cavab verməyi öyrəndim: «Heç də yox, siz indi söyləmək istəmədiyiniz bir şeyə rast gəlmisiniz. Bu, sizə heç bir fayda vermir. Sadəcə, bunun üzərində dayanın». Əlimin təzyiqi ilə xəstənin ifadəsi arasındakı fasilə nə qədər uzun olarsa, mən bir o qədər şübhələnirəm, xəstənin ağlına gələn fikri özünə uyğunlaşdırması və onu təkrar istehsal zamanı qüsurlu şəkildə ifadə etməsi ehtimalı bir o qədər artır. Ən vacib aydınlaşdırmalar çox vaxt lazımsız əlavə kimi, operada dilənçi geyimində olan şahzadələr kimi elanla gəlir: «amma bunun onunla əlaqəsi yoxdur Mən bunu sizə yalnız ona görə deyirəm ki, siz hər şeyi bilmək istəyirsiniz». Bu girişlə adətən uzun gözlənilən həll gəlir; xəstənin bir fikri belə kiçik hesab etdiyini eşidəndə həmişə diqqətimi cəmləyirəm. Belə ki, patoqen təsəvvürlərin yenidən ortaya çıxanda bu qədər əhəmiyyətsiz görünməsi uğurlu müdafiənin əlamətidir; insan müdafiə prosesinin nədən ibarət olduğunu buradan nəticə çıxara bilər; o, güclü təsəvvürü zəif təsəvvürə çevirməkdən, ondan affekti qoparmaqdan ibarət idi.

Patogen xatirəni başqa əlamətlər sırasında ondan da tanıyırlar ki, xəstə onu əhəmiyyətsiz adlandırır, lakin yenə də yalnız müqavimətlə dilə gətirir. Elə hallar da olur ki, xəstə onun qayıtması zamanı hələ də onu inkar etməyə çalışır; „İndi ağlıma bir şey gəldi, amma bunu açıq-aşkar siz mənə yeritmisiniz“, yaxud: „Bu sualda sizin nə gözlədiyinizi bilirəm. Siz, şübhəsiz, elə bilirsiniz ki, mən filan və filan şeyi düşünmüşəm“. İnkarın xüsusilə ağıllı bir üsulu da budur ki, deyəsən: „İndi doğrudan da ağlıma bir şey gəldi; amma bu mənə elə gəlir ki, onu özbaşına əlavə etmişəm; mənə elə gəlir ki, bu, bərpa olunmuş bir düşüncə deyil“. — Bütün bu hallarda mən sarsılmaz surətdə öz yerimdə qalıram, bu fərqləndirmələrin heç birinə girmirəm, əksinə, xəstəyə izah edirəm ki, bunlar yalnız həmin bir xatirənin bərpasına qarşı müqavimətin formaları və bəhanələridir və biz hər halda onu qəbul etməliyik.

Təsvirlərin qayıtması zamanı ümumiyyətlə düşüncələrin qayıtmasına nisbətən iş daha asan gedir; çox vaxt vizual olan histeriklər analitikin işini məcburiyyət təsəvvürləri olan adamlardakı qədər çətinləşdirmir. Yaddaşdan bir təsvir bir dəfə üzə çıxdıqdan sonra xəstənin onu təsvir etdikcə dağıldığını və bulanıqlaşdığını söylədiyini eşitmək olar. Xəstə onu sanki sözlərə çevirməklə köhnəldib tükədir. İndi işin hansı istiqamətdə davam etdiriləcəyini tapmaq üçün yaddaş təsvirinin özünə istiqamət verilir. „Bu təsvirə bir daha baxın. Yox olubmu?“ — „Bütövlükdə bəli, amma bu detalı hələ də görürəm.“ — „Deməli, bunun hələ bir mənası var. Ya buna dair yeni bir şey görəcəksiniz, ya da bu qalıqla bağlı ağlınıza bir şey gələcək.“ — İş başa çatdıqda görüş sahəsi yenidən açıq görünür, başqa bir təsviri üzə çıxarmaq olar. Digər hallarda isə belə bir təsvir, xəstənin təsvirinə baxmayaraq, onun daxili gözü önündə inadla qalır və bu, mənim üçün onun təsvirin mövzusu barədə mənə hələ vacib bir şey söyləməli olduğunun əlamətidir. O, bunu yerinə yetirən kimi təsvir, azad olunmuş bir ruhun rahatlığa qovuşması kimi yox olur.

Təbii ki, analizin gedişi üçün xəstəyə qarşı hər dəfə haqlı çıxmaq böyük dəyər daşıyır, əks halda onun nəyi bildirməyi münasib saymasından asılı qalırsan. Buna görə də sıxma prosedurunun əslində heç vaxt uğursuz olmadığını eşitmək təsəllivericidir; yalnız sonralar dəyərləndirəcəyim bir hal istisna olmaqla, lakin həmin halı dərhal onunla səciyyələndirə bilərəm ki, o, müqavimətə qarşı xüsusi bir motivə uyğun gəlir. Əlbəttə, elə ola bilər ki, insan proseduru heç bir şey üzə çıxarmamağa borclu olduğu şəraitdə tətbiq edir; məsələn, bir simptomun sonrakı etiologiyasını soruşur, halbuki o, artıq tam şəkildə mövcuddur, ya da bir simptomun, məsələn, əslində somatik bir ağrı olan ağrının psixi şəcərəsini araşdırır; bu hallarda xəstə də eyni şəkildə ağlına heç nə gəlmədiyini iddia edir və haqlıdır. İnsan analiz zamanı sakit uzanan adamın simasını gözdən qaçırmamağı tamamilə ümumi bir qayda halına gətirsə, ona haqsızlıq etməkdən özünü qoruyar. O zaman heç bir çətinlik çəkmədən, həqiqi bir xatırlamanın olmaması halındakı ruhi sakitliyi, xəstənin müdafiə xidmətində üzə çıxan xatırlamanı inkar etməyə çalışdığı gərginlikdən və affekt əlamətlərindən ayırmağı öyrənir. Yeri gəlmişkən, sıxma prosedurunun diferensial-diaqnostik tətbiqi də məhz bu cür təcrübələrə dayanır.

Deməli, bu iş həm də sıxma üsulunun köməyi ilə heç də zəhmətsiz deyil. Yalnız bir üstünlük qazanılmışdır: bu üsulun nəticələrindən öyrənmişik ki, hansı istiqamətdə araşdırmaq və xəstəyə hansı şeyləri qəbul etdirmək lazımdır... Bəzi hallarda bu kifayət edir; əsas məsələ ondadır ki, mən sirri təxmin edim və onu xəstənin üzünə deyim; o zaman xəstə çox vaxt öz etirazından əl çəkməlidir. Digər hallarda mənə daha çoxu lazım olur; xəstənin davam edən müqaviməti onda özünü göstərir ki, əlaqələr qırılır, həll yolları tapılmır, xatırlanan şəkillər qeyri-aydın və natamam gəlir. İnsan tez-tez təəccüblənir ki, analizin sonrakı dövründən əvvəlki dövrlərə geriyə baxanda, xəstədən sıxma üsulu ilə qoparıb çıxardığımız bütün o fikirlər və səhnələr nə qədər şikəst olub. Məhz onların əsas cəhəti — şəxsə və ya mövzuya aidiyyəti çatışmırdı və buna görə də şəkil anlaşılmaz qalırdı. Patogen xatirələrin ilk üzə çıxması zamanı belə bir senzuranın təsirinə dair bir-iki misal göstərmək istəyirəm. Məsələn, xəstə qadın bədəninin yuxarı hissəsini görür, onun paltarında sanki səhlənkarlıq üzündən bir yeri açıq qalır; yalnız çox sonra o, bu torsoya başı da əlavə edir ki, bununla bir şəxsi və bir əlaqəni bəyan etsin. Yaxud o, uşaqlığından iki oğlan barədə bir xatirə danışır; onların siması ona tamam qaranlıqdır, onlara müəyyən bir ədəbsizlik aid edilmişdi. Bu xatirəni yenidən görməsi və uşaqlardan birində özünü, digərində qardaşını tanıması üçün aylarla vaxt və analizin gedişində böyük irəliləyişlər lazım gəlir. Bəs bu davam edən müqaviməti aradan qaldırmaq üçün insanın əlində hansı vasitələr var?

Az, lakin demək olar ki, hamısı insanın digərinə psixi təsir göstərdiyi vasitələrdir. Əvvəlcə özünə deməlisən ki, psixi müqavimət, xüsusən də çoxdan bərqərar olmuş müqavimət yalnız yavaş-yavaş və addım-addım həll oluna bilər və səbrlə gözləmək lazımdır. Sonra xəstədə qısa bir işdən sonra oyanmağa başlayan intellektual marağa arxalana bilərsən. Ona aydınlıq gətirərək, psixi proseslərin möcüzəli dünyasından — özünün də ilk dəfə bu cür analizlər sayəsində baxış qazandığı o dünyadan — xəbər verdikcə, onu özünə həmkar qazanırsan, onu özünə tədqiqatçının obyektiv marağı ilə baxmağa vadar edirsən və beləliklə, affektiv əsasda dayanan müqaviməti geri sıxışdırırsan. Nəhayət — və bu, ən güclü rıçaq olaraq qalır — onun müdafiəsinin motivlərini təxmin etdikdən sonra, bu motivləri dəyərdən salmağa, ya da onları daha güclüləri ilə əvəz etməyə çalışmalısan. Burada psixoterapevtik fəaliyyəti formullara sığdırmaq imkanı artıq sona çatır. Sən bacardığın qədər təsir edirsən: cahilliyin çəkingənlik doğurduğu yerdə maarifləndirən kimi, müəllim kimi, daha azad və ya üstün bir dünyagörüşünün təmsilçisi kimi, etirafdan sonra öz iştirakının və hörmətinin davamı ilə sanki bağışlanma verən etiraf dinləyən kimi; xəstəyə bəşəri olaraq nəsə etməyə çalışırsan, nə qədər ki öz şəxsiyyətinin həcmi və bu konkret hal üçün göstərə biləcəyin rəğbətin ölçüsü buna imkan verir. Belə psixi fəaliyyət üçün qaçılmaz ön şərt olaraq tələb olunur ki, halın təbiətini və burada təsir edən müdafiənin motivlərini təxminən təxmin etmiş olasan, və xoşbəxtlikdən təkid etmə və təzyiq proseduru texnikası məhz bu qədər kömək edir. Bu cür tapmacalardan nə qədər çoxunu artıq həll etmisənsə, yenisini təxmin etmək bir o qədər asan olacaq və əsl sağaldıcı psixi işə bir o qədər tez başlaya biləcəksən. Çünki bunu tam aydınlaşdırmaq yaxşıdır: xəstə histerik simptomdan yalnız onu törədən patogen təəssüratları reproduksiya edib affekt ifadəsi ilə dilə gətirməklə azad olsa da, terapevtik vəzifə yalnız onu buna həvəsləndirməkdən ibarətdir və bu vəzifə bir dəfə həll olunduqdan sonra həkim üçün düzəldiləcək və ya aradan qaldırılacaq heç nə qalmır. Bunun üçün lazım olan bütün əks-təlqinlər artıq müqavimətlə mübarizə zamanı sərf edilmişdir. Halı bağlı bir qapının açılmasına bənzətmək olar: bundan sonra onu açmaq üçün dəstəyi aşağı basmağın artıq heç bir çətinliyi yoxdur.

İntellektual motivlərlə yanaşı, müqavimətin üstələnməsi üçün işə salınan affektiv bir amili — həkimin şəxsi nüfuzunu — nadir hallarda əldən vermək olar; bir sıra hallarda isə yalnız bu sonuncu müqaviməti aradan qaldırmağa qadir olacaq. Burada vəziyyət tibbdəki digər hallardan fərqlənmir və heç bir terapiya metodundan bu şəxsi amilin iştirakından tamamilə imtina etməyi tələb etmək olmaz.

Yuxarıdakı bölmənin izahatlarını, heç bir çəkinmə olmadan üzə çıxardığım texnikamın çətinliklərini nəzərə alsaq — mən onları əslində ən ağır hallardan topladım, çox vaxt iş çox daha asan gedəcək —; bu vəziyyəti nəzərə alsaq, yəqin ki, hər kəs bu bütün əziyyətlər əvəzinə hipnoza daha enerjili şəkildə müraciət etmək və ya katartik metodun tətbiqini dərin hipnoza salına bilən xəstələrlə məhdudlaşdırmağın daha məqsədəuyğun olub-olmadığını sual etmək istəyəcək. Sonuncu təklifə cavab olaraq, onda mənim bacarığım üçün yararlı xəstələrin sayı həddindən artıq azalardı; ilk məsləhətə isə, hipnozun məcburi tətbiqi ilə müqavimətdən çox az şey qazana biləcəyimiz ehtimalını qarşı qoyacağam. Bu mövzuda təcrübələrim təəccüblü şəkildə çox azdır, ona görə də ehtimaldan kənara çıxa bilmirəm: amma hipnozdakı katartik müalicəni konsentrasiya əvəzinə apardığım yerlərdə, mənə düşən işin azaldığını görmədim. Yaxın vaxtlarda belə bir müalicəni bitirdim, onun gedişində ayaqların histerik iflicini geri çəkməyə məcbur etdim. Xəstə, psixi olaraq ayıqlıqdan çox fərqli və somatik olaraq, mən ona «İndi ayılın» deyə qışqırmadan gözlərini açmaq və ya qalxmaq qabiliyyətinin olmaması ilə seçilən bir vəziyyətə düşdü, lakin heç bir halda bu haldakından daha böyük müqavimət tapmadım. Bu fiziki əlamətlərə dəyər vermədim və on ay davam edən müalicənin sonunda onlar da nəzərə çarpmaz hala gəldi; işlədiyimiz xəstənin vəziyyəti, şüursuz olanı xatırlamaq qabiliyyəti və həkimin şəxsiyyəti ilə xüsusi əlaqə kimi psixi xüsusiyyətlərini itirmədi. Frau Emmy v. N.... xanımın tarixçəsində mən, əlbəttə, ən dərin somnabulizm vəziyyətində aparılan katartik müalicənin bir nümunəsini təsvir etmişəm, burada müqavimət demək olar ki, heç bir rol oynamırdı. Ancaq bu qadından mən, xüsusi bir üstələmə tələb edəcək heç nə öyrənmədim, uzun müddət tanışlıq və bir qədər hörmət olduqda, oyaq halında da mənə danışa bilməyəcəyi heç nə. Onun xəstəliyinin əsl səbəblərinə gəldikdə, müalicəmdən sonra onun nükslərinin səbəbləri ilə eyni olan səbəblərə mən heç vaxt çatmadım; — bu, bu terapiyada mənim ilk cəhdim idi, — və təsadüfən ondan erotizmin qarışdığı bir xatirə tələb etdiyim yeganə dəfə, mən onu, sonradan somnabul olmayan digər xəstələrimin heç birindən daha çox istəksiz və etibarsız tapdım. Bu qadının somnabulizm vəziyyətində belə digər tələblərə və müraciətlərə qarşı müqaviməti haqqında mən artıq onun xəstəlik tarixçəsində danışmışam. Ümumiyyətlə, dərin somnabulizm vəziyyətində tamamilə fərqli bir itaət göstərdiyi halda, mütləq terapevtik itaətsizlik nümunələrinə rast gəldiyim vaxtdan bəri, hipnozun katartik müalicələrin asanlaşdırılmasında dəyəri mənim üçün şübhəli oldu. Bu cür bir halı mən qısa şəkildə S. 85-də təqdim etmişəm; başqalarını da əlavə edə bilərəm. Qeyd edim ki, bu təcrübə psixi sahədə də səbəb və nəticə arasında kəmiyyət əlaqəsi ehtiyacıma pis uyğun gəlmədi.

İndiyə qədərki təsvirdə müqavimət ideyası özünü bizə ön plana çıxardı; mən göstərdim ki, terapevtik iş zamanı belə bir anlayışa gəlinir: histeriya bir uzlaşmaz təsəvvürün müdafiə motivindən sıxışdırılması nəticəsində yaranır, sıxışdırılmış təsəvvür zəif (az intensiv) bir xatirə izi kimi qalır, ondan qoparılmış affekt isə somatik innervasiya üçün istifadə olunur: oyanmanın konversiyası. Deməli, təsəvvür elə öz sıxışdırılması sayəsində xəstəlik simptomlarının səbəbi, yəni patogen olur. Bu psixi mexanizmi göstərən histeriyaya „müdafiə histeriyası“ adı verilə bilər. İndi isə biz ikimiz, Breuer və mən, dəfələrlə iki başqa histeriya növündən danışmışıq və onlar üçün „hipnoid və retension histeriya“ adlarını işlətmişik. Hipnoid histeriya ümumiyyətlə ilk dəfə diqqətimizi cəlb edən histеriyadır; axı belə bir nümunə üçün Breuerin xəstəlik tarixçələrimiz arasında birinci yerdə duran ilk halından yaxşısını göstərə bilmərəm. Belə bir hipnoid histeriya üçün Breuer konversiya müdafiəsindən mahiyyətcə fərqli bir psixi mexanizm göstərmişdir. Burada deməli, bir təsəvvür ona görə patogen olmalıdır ki, xüsusi bir psixi vəziyyətdə qəbul edilərək əvvəlcədən Məndən kənarda qalmışdır. Deməli, onu Məndən uzaq tutmaq üçün heç bir psixi gücə ehtiyac olmamışdır və somnambul psixi fəaliyyətin köməyi ilə onu Mənə daxil etdikdə heç bir müqavimət doğurmamalıdır. Anna O.-nun xəstəlik tarixçəsi də həqiqətən belə bir müqavimətdən heç nə göstərmir.

Mən bu fərqi o qədər mahiyyətli hesab edirəm ki, hipnoid histeriyası fikrində qalmağıma onun özü rəvac verir. Təəccüblüdür ki, mənim öz təcrübəmə heç bir həqiqi hipnoid histeriyası rast gəlməmişdir; əl atdığım hər şey müdafiə histeriyasına çevrilirdi. Elə deyil ki, mən heç vaxt ayrılmış şüur hallarında yaranmış və buna görə də Mənə qəbuldan kənarda qalmalı olan simptomlarla işim olmamışdır. Bu, mənim hallarımda da bəzən baş verirdi, lakin o zaman sübut edə bilirdim ki, sözdə hipnoid hal öz ayrılmasını ona borcludur ki, onda əvvəlcə müdafiə yolu ilə parçalanmış psixi qrup üzə çıxırdı. Qısası, şübhəni boğa bilmirəm ki, hipnoid və müdafiə histeriyası haradasa kökündə birləşir və bu zaman müdafiə ilkin olandır. Amma bu barədə heç nə bilmirəm. | Eyni dərəcədə qeyri-müəyyəndir hazırda “saxlama histeriyası” barədə hökmüm; burada da terapevtik iş müqavimətsiz baş verməli idi. Elə bir halım olmuşdur ki, onu | tipik saxlama histeriyası hesab etmişdim; asan və əmin-amanlıqla nəticə gözləyirdim, lakin bu nəticə gəlmədi, iş həqiqətən də nə qədər asan olsa da. Buna görə də, yenə də cahilliyə yaraşan bütün ehtiyatlılıqla güman edirəm ki, saxlama histeriyasında da dibində bütün gedişatı histerikaya sürükləmiş bir parça müdafiə tapılır. Müdafiə anlayışını bütün histeriyaya yaymaq meylimlə birtərəfliliyə və yanlışlığa düşmək təhlükəsi qarşısında olub-olmadığımı, ümid edirəm ki, tezliklə yeni təcrübələr həll edəcəkdir.

İndiyə qədər katarsis metodunun çətinliklərindən və texnikasından danışdım və bu texnika ilə analizin necə qurulduğuna dair bəzi işarələr əlavə etmək istəyirəm. Bu, mənim üçün çox maraqlı bir mövzudur, lakin gözləyə bilmərəm ki, hələ belə bir analiz aparmamış başqalarında da oxşar maraq doğursun. Əslində yenə texnikadan söhbət gedəcək, amma bu dəfə məzmun çətinliklərindən, ki bunlara görə xəstəni məsul saymaq olmaz, və ki qismən hipnoid və retensiya histeriyasında da mənim nümunə kimi göz önünə gətirdiyim müdafiə histeriyalarındakı kimi olmalı idi. Təqdimatın bu son hissəsinə onu gözləməklə yaxınlaşıram ki, burada aşkara çıxarılacaq psixi xüsusiyyətlər bir gün təsəvvür dinamikası üçün xam material kimi müəyyən dəyər qazana bilər.

Belə bir analizdə əldə edilən ilk və ən güclü təəssürat, şübhəsiz ki, budur: guya unudulmuş patogen psixi material Mənin sərəncamında deyil, assosiasiyada və xatırlamada heç bir rol oynamır, — lakin hər hansı bir şəkildə hazır vəziyyətdə, üstəlik düzgün və yaxşı nizamda durur. Söhbət yalnız ora aparan yolu bağlayan müqavimətləri aradan qaldırmaqdan gedir. Bundan başqa isə o, bizim ümumiyyətlə nəyisə bilə bildiyimiz kimi şüurlu olur: ayrı-ayrı təsəvvürlərin bir-biri ilə və patogen olmayan, tez-tez xatırlanan təsəvvürlərlə düzgün əlaqələri mövcuddur, vaxtilə həyata keçirilmiş və yaddaşda saxlanılmışdır. Patogen psixi material normal Mənin intellektindən heç də geri qalmayan bir intellektin mülkiyyəti kimi görünür. İkinci şəxsiyyət görüntüsü çox vaxt ən aldadıcı şəkildə yaradılır.

Bu təəssüratın əsaslı olub-olmadığı, beləliklə psixi materialın həlli başa çatdıqdan sonra meydana çıxan düzümünün xəstəlik dövrünə geri köçürülüb-köçürülmədiyi — bunlar hələ baxmadığım və bu yerdə baxmaq istəmədiyim məsələlərdir. Hər halda, bu cür analizlərdə əldə edilən təcrübələri, həll başa çatdıqdan sonra bütövə baxış üçün tutula bilən mövqedən durmaqdan daha rahat və daha aydın təsvir etmək mümkün deyil.

Vəziyyət adətən, xüsusi hallar, məsələn, böyük bir travma nəticəsində yaranan tək bir simptom üçün təsvir edildiyi qədər sadə deyil. Adətən tək bir histerik simptom deyil, qismən bir-birindən asılı olmayan, qismən bir-biri ilə əlaqəli olan bir neçə simptom mövcuddur. Tək bir travmatik xatirə və onun nüvəsində tək bir patoloji təsəvvür gözləmək olmaz; əksinə, qismən travmalar ardıcıllığına və patoloji düşüncə zəncirlərinin əlaqələnməsinə hazır olmaq lazımdır. Monosimptomatik travmatik histeriya, adi qarşılaşdığımız ağır histerik nevrozun mürəkkəb quruluşu ilə müqayisədə, sanki elementar orqanizm, tək hüceyrəli varlıqdır.

Belə bir histeriyanın psixi materialı indi ən azı üçqat təbəqələnmədən ibarət çoxölçülü bir quruluş kimi təzahür edir. Ümid edirəm ki, bu obrazlı ifadə tərzini tezliklə əsaslandıra biləcəyəm. Əvvəlcə elə xatirələrdən (yaşantılardan və ya düşüncə gedişlərindən) ibarət bir nüvə mövcuddur ki, onlarda travmatik an öz zirvəsinə çatmış və ya patogen ideya özünün ən saf formalaşmasını tapmışdır. Bu nüvənin ətrafında tez-tez inanılmaz dərəcədə bol miqdarda başqa xatirə materialına rast gəlinir ki, analiz zamanı onu, qeyd edildiyi kimi, üçqat düzüm şəklində işləyib başa çatdırmaq lazım gəlir. Birincisi, hər bir ayrı mövzu daxilində baş verən xətti xronoloji düzüm danılmazdır. Buna misal olaraq yalnız Breuerin Anna O. analizindəki düzümləri göstərirəm. Mövzu kar olma, eşitməmə olsun (s. 28); bu sonra 7 şərtə görə fərqləndirilirdi və hər başlıq altında xronoloji ardıcıllıqla 10-dan 100-dən çox ayrı-ayrı xatirə toplanmışdı. Sanki yaxşı qaydada saxlanılan bir arxivi açıb çıxarırdılar. Emmi f. N... adlı pasiyentimin analizində də oxşar, hərçənd bu qədər tam şəkildə təqdim edilməmiş xatirə dəstələri vardır: lakin onlar hər analizdə tamamilə adi bir hadisə təşkil edir, hər dəfə elə bir xronoloji qaydada meydana çıxırlar ki, bu, psixi cəhətdən normal insanda həftə günlərinin və ya ay adlarının ardıcıllığı qədər yanılmaz etibarlıdır və analiz işini çətinləşdirirlər – o özünəməxsusluğu ilə ki, reproduksiya zamanı yaranma ardıcıllığını tərsinə çevirirlər; dəstənin ən təzə, ən gənc yaşantısı „üz qabığı“ kimi birinci gəlir və sonda gerçəkdə sıranı başlayan o təəssürat durur.

Eynicinsli xatirələrin bir xətti ardıcıllıqla düzülmüş çoxluğa — bir sənəd dəstəsi, bir paket və s. kimi — qruplaşdırılmasını mən bir mövzunun yaranması adlandırdım. Bu mövzular isə ikinci bir düzülmə növü göstərir; onlar, bunu başqa cür ifadə edə bilmirəm, patogen nüvə ətrafında konsentrik şəkildə qatlanmışdır. Bu qatlanmanın nədən ibarət olduğunu, bu düzülmənin hansı azalan və ya artan ölçüyə görə baş verdiyini söyləmək çətin deyil. Bunlar nüvəyə doğru artan eyni müqavimət qatları və bununla da ayrı-ayrı mövzuların uzandığı eyni şüur dəyişikliyi zonalarıdır. Ən kənar qatlar müxtəlif mövzulardan asanlıqla xatırlanan və həmişə aydın şüurlu olmuş o xatirələri (yaxud fascikulları) ehtiva edir; nə qədər dərinə getsən, üzə çıxan xatirələr bir o qədər çətin tanınır, nəhayət nüvənin yaxınlığında elələrinə rast gəlirsən ki, xəstə onları hələ reproduksiya zamanı da inkar edir.

Patoloji psixi materialın konsentrik qatlanmasındakı bu xüsusiyyət, eşidəcəyimiz kimi, belə təhlillərin gedişinə xarakterik cizgilərini verən şeydir. İndi daha bir üçüncü düzülüş növünü qeyd etmək lazımdır; bu, əsasən, ümumi bir ifadə verməyin ən az asan olduğu növdür. Bu, düşüncə məzmununa görə düzülüşdür, nüvəyə qədər uzanan məntiqi ip vasitəsilə əlaqələndirilmədir; bu ip, hər bir halda xüsusi, qeyri-müntəzəm və çoxlu qırılmalara malik olan bir yola uyğun gələ bilər. Bu düzülüşün, əvvəlcə qeyd olunan iki qatlanmanın morfoloji xarakterinə qarşı, dinamik bir xarakteri var. Sonuncular fəza icra olunmuş sxemdə bərk, qövsvari və düz xətlərlə təsvir edilməli idi, məntiqi əlaqələndirmənin gedişini isə, səthi qatlardan dərin qatlara və geri, lakin ümumiyyətlə periferiyadan mərkəzi nüvəyə doğru irəliləyən və bütün stansiyalara toxunmalı olan, ən dolambaçlı yollarda bir çubuqla izləmək lazım idi; bu da at həlletmə məsələsinin həllinin zikzakı kimi sahənin çəkilişi üzərindən keçməsinə bənzəyir.

Mən bu müqayisəni bir anlıq da olsa saxlayıram ki, onun müqayisə olunanın xassələrinə uyğun gəlmədiyi bir məqamı qeyd edim. Məntiqi əlaqə təkcə ziqzaqvari qırılmış xəttə uyğun gəlmir, daha çox budaqlanan, xüsusilə də bir nöqtədə birləşən xətlər sisteminə uyğundur. Onun elə düyün nöqtələri var ki, orada iki və ya daha çox sap birləşir ki, bundan sonra birləşmiş halda davam etsin, nüvəyə isə, bir qayda olaraq, bir-birindən asılı olmayaraq uzanan və ya yan yollarla yer-yer əlaqələnən bir neçə sap tökülür. Başqa sözlə desək, bir simptomun nə qədər tez-tez çoxsaylı şəkildə müəyyənləşdiyini, yəni artıqmüəyyənləşdiyini qeyd etmək çox diqqətəlayiqdir.

Patogen psixi materialın təşkilini göz önündə canlandırmaq cəhdimi, daha bir mürəkkəbliyi təqdim etsəm, başa çatmış olacağam. Belə ki, patogen materialda birdən çox özəyin olması halı da mümkündür; məsələn, öz etiologiyası olan, lakin illər əvvəl keçirilmiş kəskin histeriyanın ilk tutması ilə yenə də bağlı olan ikinci bir histerik tutmanın təhlil edilməsi lazım gəldikdə. O zaman iki patogen özək arasında əlaqə yaratmaq üçün hansı təbəqələrin və düşüncə yollarının əlavə olunması lazım gəldiyini asanlıqla təsəvvür etmək olar.

Patogen materialın təşkilatı haqqında belə əldə edilmiş şəkildən sonra bir və ya digər qeydlərlə əlaqə qurmaq istəyirəm. Bu material haqqında dedik ki, o, xarici cisim kimi davranır; terapiya da canlı toxumadan xarici cismin çıxarılması kimi təsir edir. İndi bu müqayisənin harada çatışmaz olduğunu başa düşə bilərik. Xarici cisim onu əhatə edən toxuma qatları ilə heç bir əlaqə qurmur, baxmayaraq ki, onları dəyişdirir və reaktiv iltihaba məcbur edir. Əksinə, bizim patogen psixi qrupu Məndən təmiz şəkildə soyulub çıxarıla bilməz, onun xarici qatları hər tərəfdən normal Mənin hissələrinə keçir və əslində normal Mənə də patogen təşkilata olduğu qədər aiddir. İkisi arasındakı sərhəd analiz zamanı tamamilə konvansionaldır, bəzən burada, bəzən orada qoyulur, bəzi yerlərdə isə ümumiyyətlə göstərilə bilməz. Daxili qatlar Məndən getdikcə daha çox uzaqlaşır, lakin patogenin sərhədi heç bir yerdə görünən şəkildə başlamır. Patogen təşkilat əslində xarici cisim kimi deyil, daha çox infiltrat kimi davranır. Bu bənzətmədə nüfuz edən kimi müqavimət qəbul edilməlidir. Terapiya heç də bir şeyi kəsib çıxarmaqdan ibarət deyil — psixoterapiya bu gün bunu bacarmır — əksinə, müqaviməti əridib beləliklə, indiyə qədər bağlı olan sahəyə dövran üçün yol açmaqdır.

Mən burada mövzumla yalnız çox məhdud oxşarlığı olan və bir-biri ilə də uzlaşmayan bənzətmələrdən istifadə edirəm. Mən bunu bilirəm və onların dəyərini şişirtmək təhlükəsində deyiləm, lakin məni ən mürəkkəb və hələ heç vaxt təsvir edilməmiş düşünmə obyektini müxtəlif tərəflərdən aydınlaşdırmaq niyyəti yönləndirir; buna görə də növbəti səhifələrdə də belə, tam qüsursuz olmayan şəkildə müqayisələrlə işləmək azadlığını özümə istəyirəm.

Əgər tam yerinə yetirildikdən sonra patogen materialı artıq tanınmış, mürəkkəb, çoxölçülü təşkilində üçüncü bir şəxsə göstərmək mümkün olsaydı, o, haqlı olaraq belə bir sual verərdi: Belə bir dəvə iynə gözündən necə keçdi? Doğrudan da, “şüurun darlığı”ndan haqsız yerə danışılmır. Bu termin belə bir analizi aparan həkim üçün məna və həyati təravət qazanır. Mən şüuruna hər dəfə yalnız bir tək xatirə daxil ola bilər; bu birinin işlənməsi ilə məşğul olan xəstə, arxadan gələnlərdən heç nə görmür və artıq keçmiş olanı unudur. Bu bir patogen xatirənin öhdəsindən gəlmək çətinliklərə rast gəlirsə, məsələn, xəstə ona qarşı müqavimətdən əl çəkmirsə, onu sıxışdırmaq və ya təhrif etmək istəyirsə, onda dar keçid sanki tutulmuş olur; iş dayanır, başqa heç nə gələ bilmir və keçiddə olan bu bir xatirə xəstənin qarşısında dayanıb qalır, ta ki o, onu Mənin genişliyinə qəbul edənə qədər. Patogen materialın bütün məkan baxımından geniş kütləsi beləcə dar bir yarıqdan keçirilir, yəni hissələrə və ya lentlərə bölünmüş halda şüura çatır. Psixoterapevtin vəzifəsi bundan təxmin edilən təşkili yenidən bərpa etməkdir. Hələ də bənzətmələrə həvəsi olan, burada bir səbir oyununu xatırlaya bilər.

Belə bir təhlilə başlamaqdan əvvəl, patojen materialın belə bir təşkilatını gözləmək olarsa, təcrübədən aşağıdakı nəticələrdən istifadə etmək olar: Patojen təşkilatın nüvəsinə birbaşa nüfuz etmək tamamilə ümidsizdir. Hətta bu nüvəni təxmin etmək mümkün olsa belə, xəstə ona verilən izahatla heç nə edə bilməz və psixi olaraq dəyişməz.

Patogen psixi quruluşun periferiyasına yapışmaqdan başqa bir şey qalmır. Buna xəstənin bildiklərini və xatırladıqlarını danışmasına imkan verməklə başlanır; bu zaman artıq onun diqqəti yönəldilir və təzyiq prosedurunun tətbiqi ilə daha yüngül müqavimətlər aşılır. Hər dəfə təzyiq vasitəsilə yeni bir yol açdıqda, xəstənin həmin yolu bir müddət yeni müqavimət göstərmədən davam etdirəcəyini gözləmək olar.

Kifayət qədər uzun müddət bu üsulla işlədikdən sonra xəstədə adətən birgə işləyən bir fəaliyyət oyanır. İndi ona suallar və tapşırıqlar verməyə ehtiyac olmadan yadına bir çox xatirələr gəlir; belə ki, artıq daxili bir təbəqəyə yol açılmışdır və xəstə həmin təbəqə daxilində eyni müqavimətə malik materialı özbaşına sərəncamına götürür. Ona bir müddət təsirsiz buraxıb reproduksiya etməyə imkan vermək yaxşıdır; o, özü mühüm əlaqələri aşkara çıxarmağa qadir olmasa da, həmin təbəqə daxilində aradan qaldırılmasını ona etibar etmək olar. Onun bu yolla gətirdiyi şeylər çox vaxt əlaqəsiz görünür, lakin sonradan aşkar edilən əlaqə ilə canlanan materialı təşkil edir.

Burada ümumiyyətlə iki şeydən qorunmaq lazımdır. Əgər xəstəni ona gələn fikirləri təkrar etməkdə ləngidirsənsə, sonradan böyük zəhmətlə yenə də açılmalı olan çox şeyi „‚basdırmış‘“ ola bilərsən. Digər tərəfdən, onun şüursuz "intellektini" həddindən artıq qiymətləndirmək və bütün işin rəhbərliyini ona vermək olmaz. İş üsulunu sxemləşdirmək istəsəydim, təxminən belə deyə bilərdim: daxili qatların açılmasını, radial istiqamətdə irəliləməni insan özü öz üzərinə götürür, xəstə isə periferik genişlənməni yerinə yetirir.

İrəliləyiş, həqiqətən də, az əvvəl işarə etdiyimiz üsulla müqavimətin aradan qaldırılması sayəsində baş verir. Lakin adətən bundan əvvəl daha bir başqa vəzifəni həll etmək lazım gəlir. Məntiqi sapın bir parçasını ələ keçirmək lazımdır ki, yalnız onun rəhbərliyi altında içəriyə nüfuz etməyə ümid etmək olar. Xəstənin sərbəst məlumatlarının, ən səthi təbəqələrin materialının analitik üçün asanlaşdıracağını gözləmək lazım deyil ki, hansı yerlərdə dərinliyə gedir, axtarılan düşüncə əlaqələri hansı nöqtələrə bağlanır. Əksinə; elə bu, diqqətlə örtülmüşdür, xəstənin təqdimatı tam və öz daxilində möhkəmlənmiş kimi səslənir. İnsan əvvəlcə onun qarşısında hər mənzərəni bağlayan və arxasında nə isə bir şeyin olub-olmadığını, nə olduğunu duymağa imkan verməyən bir divar qarşısında durmuş kimi dayanır.

Kranklıqdan çox əziyyət və müqavimət olmadan alınan təsviri tənqidi gözlə nəzərdən keçirsək, onda şübhəsiz boşluqlar və qüsurlar aşkar edərik. Burada əlaqə açıq-aşkar pozulmuşdur və xəstə tərəfindən bir ifadə, qeyri-kafi bir məlumatla çətinliklə tamamlanır; orada isə normal bir insanda aciz adlandırıla biləcək bir motivə rast gəlirik. Xəstə diqqət yetirildikdə bu boşluqları qəbul etmək istəmir. Lakin həkim bu zəif yerlərin arxasında olduqda düzgün hərəkət edir. Yəni histerikdə bir düşüncə gedişatına, hətta şüursuza qədər uzansa da, normal bir fərddə irəli sürüləcək məntiqi əlaqə və kifayət qədər motivasiya tələblərini eyni şəkildə tətbiq etmək olar. Bu əlaqələrin gevşəməsi nevrozun güc dairəsində deyil. Əgər nevrotiklərin və xüsusilə histeriklərin təsəvvür əlaqələri başqa təəssürat yaradırsa, əgər burada müxtəlif təsəvvürlərin intensivlik nisbəti yalnız psixoloji şərtlərlə izah edilə bilməzsə, biz bu görünüşün səbəbini artıq öyrənmişik və onu gizli, şüursuz motivlərin mövcudluğu kimi adlandırmağı bilirik. Deməli, əlaqədə belə bir sıçrayış, normal əsaslı motivasiya ölçüsünün aşılması aşkar edilə bilən hər yerdə belə gizli motivləri güman edə bilərik.

Təbii ki, belə bir işdə insan özünü o nəzəri qərəzdən azad saxlamalıdır ki, guya burada anormal (degenerasiya və desequilibre) beyinlərlə işi var; guya onlara təsəvvürlərin assosiasiyasına dair adi psixoloji qanunları bir tərəfə atmaq azadlığı stigma kimi xasdır; guya onlarda hər hansı təsəvvür motivesiz həddindən artıq güclü böyüyə, başqası isə psixoloji əsas olmadan məhv edilə bilməz şəkildə qala bilər. Təcrübə histeriya üçün bunun əksini göstərir; gizli — çox vaxt şüursuz qalmış — motivlər tapılıb nəzərə alındıqda, histerik düşüncə əlaqəsində də tapmacalı və qaydaya zidd heç nə qalmır.

Beləliklə, xəstənin ilk təqdimindəki boşluqları — ki, çox vaxt „yalançı bağlantılar“la örtülür — aşkara çıxarmaqla, məntiqi sapın bir parçasını periferiyada tutur və sıxma proseduru vasitəsilə oradan sonrakı yolu açırsan.

Bu işdə çox nadir hallarda eyni sap boyunca içəriyə qədər işləyib keçmək mümkün olur; çox vaxt sap yolda qırılır, çünki təzyiq dayanır, heç bir nəticə vermir, ya da bütün zəhmətlə aydınlaşdırıla bilməyən və davam etdirilə bilməyən bir nəticə verir. Bu halda yaxınlıqdakı qarışıqlıqlardan özünü qorumağı tez öyrənir insan. Xəstənin siması qərar verməlidir: həqiqətən sona çatmışıqmı, yoxsa psixi aydınlaşdırmaya ehtiyacı olmayan bir hala rast gəlmişik, yoxsa işə dayanma əmr edən həddindən artıq müqavimətdir. Əgər bu müqaviməti dərhal məğlub etmək mümkün olmursa, o zaman güman etmək olar ki, sapı hələlik keçilməz olan bir təbəqəyə qədər izləmişik. Sapı buraxırıq ki, bəlkə eyni dərəcədə uzağa izləniləcək başqa bir sapdan yapışaq. Bütün saplarla bu təbəqəyə qədər gəlib çatmışıqsa, ayrı-ayrı sapın təcrid olunmuş halda artıq izlənilə bilməməsinin səbəbi olan düyünləri orada tapmışıqsa, o zaman qarşıdakı müqavimətə yenidən hücum etməyi düşünmək olar.

Belə bir işin nə qədər mürəkkəbləşə biləcəyini təsəvvür etmək asandır. Davamlı müqaviməti aradan qaldırmaqla daxili qatlara soxulur, bu qatda yığılmış mövzular və boyunca uzanan iplər barədə biliyə yiyələnir, hazırkı vasitələri və qazandığı biliyi ilə nə qədər irəli gedə biləcəyini yoxlayır, sıxma proseduru vasitəsilə növbəti qatların məzmunu barədə ilk məlumatı əldə edir, ipləri buraxır və yenidən götürür, onları düyün nöqtələrinə qədər izləyir, durmadan yeni material əlavə edir və bir xatirə dəstəsini izləyərkən hər dəfə bir yan yola düşür ki, o da nəhayət yenidən əsas yola qovuşur. Nəhayət, bu yolla o yerə çatılır ki, qat-qat işləmə tərk edilə və əsas yolla birbaşa patogen təşkilatın nüvəsinə doğru irəlilənə bilər. Bununla mübarizə qazanılmış olur, amma hələ başa çatmamışdır. Digər ipləri də yetirmək, materialı tükətmək lazımdır; lakin artıq xəstə özü də güclə kömək edir, onun müqaviməti çox vaxt artıq qırılmış olur.

İşin bu sonrakı mərhələlərində əlaqəni təxmin edib, onu üzə çıxarmazdan əvvəl xəstəyə bildirmək faydalı olur. Əgər düzgün təxmin etmisənsə, analizin gedişini sürətləndirirsən, lakin yanlış fərziyyə ilə də özünə kömək edirsən: xəstəni tərəf tutmağa məcbur edir və ondan qəti etirazlar qoparıb çıxarırsan ki, bunlar da əslində daha yaxşı bilməyi büruzə verir.

Bu zaman adam heyrətlə əmin olur ki, xəstənin guya bilmədiyi şeyləri ona zorla qəbul etdirmək və ya onun gözləntisini oyatmaqla analizin nəticələrinə təsir göstərmək mümkün deyil. Mənə heç bir dəfə xatirələrin bərpasını (yaxud hadisələrin əlaqəsini) öz qabaqcadan deyimimlə dəyişmək və saxtalaşdırmaq nəsib olmamışdır ki, bu da nəhayət quruluşdakı bir ziddiyyətlə özünü büruzə verməli idi. Əgər bir şey qabaqcadan deyildiyi kimi baş verdisə, bu, həmişə çoxsaylı, şübhə doğurmayan xatırlamalarla təsdiqlənirdi ki, mən sadəcə düz tapmışdım. Deməli, xəstənin yanında yaxınlaşan əlaqə barədə hər hansı bir fikir söyləməkdən qorxmaq lazım deyil; bunun heç bir ziyanı yoxdur.

Hər dəfə təkrarlamaq imkanı olan başqa bir müşahidə xəstənin müstəqil təkrar istehsallarına aiddir. İddia etmək olar ki, belə bir analiz zamanı heç bir xatirə öz mənası olmadan üzə çıxmır. Əhəmiyyətli xatirələrlə hər hansı şəkildə assosiasiya olunan əlaqəsiz xatirə şəkillərinin qarışması əslində heç vaxt baş vermir. Özlüyündə əhəmiyyətsiz, lakin keçid halqaları kimi əvəzolunmaz olan, iki mənalı xatirə arasındakı assosiasiyanın yalnız onların vasitəsilə getdiyi xatirələr üçün qaydaya zidd olmayan bir istisna irəli sürmək olar. — Bir xatirənin xəstənin şüuru qarşısındakı dar keçiddə qaldığı müddət, artıq qeyd edildiyi kimi, onun mənası ilə birbaşa əlaqədədir. Sönmək istəməyən bir şəkil hələ də öz dəyərləndirilməsini tələb edir, qurtulmaq mümkün olmayan bir düşüncə hələ də daha da izlənmək istəyir. Bir xatirə də heç vaxt tamamlandıqdan sonra ikinci dəfə təkrar qayıtmır; hökmü verilmiş bir şəkil bir daha görünmür. (Bu yenə baş verirsə, o zaman əminliklə gözləmək olar ki, ikinci dəfə şəklə yeni bir düşüncə məzmunu, ağlına gələn fikrə yeni bir nəticə bağlanacaq, yəni tam bir tamamlanma baş verməmişdir. Fərqli intensivlikdə qayıtma, əvvəlcə işarə kimi, sonra tam parlaqlıqda isə tez-tez baş verir, lakin indicə irəli sürülən iddiaya zidd deyil. — Əgər analizin vəzifələri arasında intensivliyin artmasına və ya qayıtmasına qadir olan bir simptomun (ağrılar, qusma kimi qıcıq simptomları, həssaslıqlar, kontrakturalar) aradan qaldırılması varsa, iş zamanı bu simptom tərəfindən maraqlı və arzuolunmaz olmayan „birgə danışma“ fenomeni müşahidə olunur. Sözügedən simptom, bu simptomun etiologiyasını ehtiva edən patogen təşkilatın bölgəsinə girildiyi kimi yenidən görünür və ya güclənmiş intensivlikdə görünür və bundan sonra işi xarakterik və həkim üçün öyrədici olan dalğalanmalarla müşayiət edir. Onun (deyək ki, qusma meylinin) intensivliyi bunun üçün patogen olan xatirələrdən birinə nə qədər dərin girilirsə, bir o qədər artır, sonuncunun dilə gətirilməsindən az əvvəl ən yüksək həddə çatır və dilə gətirilmə tamamlandıqca qəflətən enir və ya bir müddət tamamilə yox olur. Əgər xəstə müqavimət üzündən dilə gətirməni uzun müddət gecikdirirsə, həssaslığın, qusma meylinin gərginliyi dözülməz olur və dilə gətirməni məcbur etmək mümkün olmursa, o zaman həqiqətən qusma baş verir. Beləliklə, histeriyanın konversiya nəzəriyyəsinin iddia etdiyi kimi, „qusma“nın psixi bir aktın (burada dilə gətirmənin) yerində durduğuna dair plastik bir təəssürat qazanılır.

Histerik simptom tərəfindən bu intensivlik dəyişkənliyi, bu üçün patojen olan yeni bir xatırlamaya əl atdığımız hər dəfə təkrarlanır; simptom demək olar ki, bütün müddət ərzində gündəmdə qalır. Bu simptomun asıldığı ipi bir müddətə buraxmağa məcbur qalsaq, simptom da qaranlığa geri çəkilir və təhlilin daha sonrakı bir dövründə yenidən üzə çıxır. Bu oyun, bu simptom üçün patojen materialın işlənməsi ilə son həll yaradılana qədər davam edir.

Düzünü desək, burada histerik simptom yaddaş obrazından və ya əlin təzyiqi altında çağırılan təkrarlanmış fikirdən heç də fərqli davranmır. Burada da, orada da xəstənin yaddaşında təkrar-təkrar qayıdan, həllini tələb edən həmin məcburi israrlılıq var. Fərq yalnız histerik simptomların zahirən özbaşına meydana çıxmasındadır; halbuki səhnələri və ağlına gələn fikirləri özünün törətdiyini insan yaxşı xatırlayır. Lakin əslində dəyişməmiş yaddaş qalıqlarından — təsirli yaşantılardan və düşünmə aktlarından — onların yaddaş simvolları olan histerik simptomlara qədər fasiləsiz bir sıra uzanır.

Histerik simptomun analiz zamanı birlikdə dilə gətirilməsi fenomeni özü ilə elə bir praktik narahatlıq gətirir ki, xəstəni onunla barışmağa alışdırmaq lazım gəlir. Axı bir simptomun analizini bir nəfəsdə aparmaq, yaxud işdəki fasilələri elə bölmək ki, onlar tam da həllindəki rahatlıq nöqtələrinə düşsün, heç cür mümkün deyil. Əksinə, müalicənin yan şəraiti, saatın gec olması və sair tərəfindən hökmən qabaqcadan müəyyən edilən kəsinti çox vaxt ən yararsız yerlərə düşür — tam da bir qərara yaxınlaşmaq mümkün olan yerdə, tam da yeni bir mövzunun üzə çıxdığı yerdə. Bu, hər qəzet oxucusuna öz qəzet romanının gündəlik parçasını oxumaqdan zövqünü qaçıran o narahatlıqların eynisidir: qəhrəmanın həlledici nitqindən, güllənin partlayışından və sairdən dərhal sonra oxumaq gəlir: (Ardı var). Bizim halda isə təhrik edilmiş, lakin həll olunmamış mövzu, əvvəlcə güclənmiş və hələ izah edilməmiş simptom xəstənin psixi həyatında qalır və onu, bəlkə də, əvvəlki halda olduğundan daha çox narahat edir. Xəstə bununla barışmağı bacarmalıdır; başqa cür qurmaq mümkün deyil. Ümumiyyətlə, elə xəstələr var ki, belə bir analiz zamanı bir dəfə toxunulmuş mövzunu bir daha buraxa bilmirlər, iki müalicə arasındakı fasilədə də onun təsiri altında qalırlar və təkbaşına həllə çata bilmədikləri üçün əvvəlcə müalicədən əvvəlkindən daha çox əziyyət çəkirlər. Bu cür xəstələr də nəhayət həkim gözləməyi öyrənirlər, patogen materialın həllinə olan bütün maraqlarını müalicə saatlarına keçirirlər və bundan sonra özlərini fasilələrdə daha azad hiss etməyə başlayırlar.

Həmin analiz zamanı xəstələrin ümumi vəziyyəti də diqqətəlayiq görünür. Bir müddət hələ də müalicədən təsirlənməyərək əvvəllər təsirli olan amillərin ifadəsi olaraq qalır, sonra isə elə bir an gəlir ki, xəstə „tutulur“, marağı bağlanır və bundan sonra onun ümumi vəziyyəti də getdikcə işin gedişindən asılı vəziyyətə düşür. Hər dəfə yeni bir aydınlaşdırma əldə edildikdə, analizin bölgüsündə mühüm bir mərhələyə çatıldıqda, xəstə özünü yüngülləşmiş hiss edir, yaxınlaşan azadlığın öncəgörgüsü kimi həzz alır; işin hər dayanmasında, hər təhdid edən qarışıqlıqda onu əzən psixi yük artır, onun bədbəxtlik duyğusu güclənir, iş görmə qabiliyyətsizliyi çoxalır. Hər ikisi, həqiqətən, yalnız qısa müddət üçün; çünki analiz davam edir, rifah anı ilə öyünməkdən çəkinir və qaranlıq dövrləri laqeyd şəkildə keçib gedir. Ümumiyyətlə, insan xəstənin vəziyyətindəki kortəbii dalğalanmaları özünün törətdiyi və başa düşdüyü dalğalanmalarla əvəz etdikdə sevinir, necə ki, simptomların kortəbii ayrılması yerinə analizin gedişinə uyğun gələn o gündəlik nizamın keçməsini də məmnuniyyətlə görür.

(Adətən, əvvəlcə təsvir edilən qatlı psixi quruluşun dərinliklərinə nə qədər çox nüfuz etsəniz, iş bir o qədər qaranlıq və çətin olur. Lakin bir dəfə nüvəyə qədər işlədikdən sonra işıqlanır və xəstənin ümumi vəziyyəti artıq güclü qaranlıqdan qorxmur. Lakin işin mükafatını, xəstəlik simptomlarının dayandırılmasını yalnız hər bir simptom üçün tam təhlili yerinə yetirdikdən sonra gözləmək olar; bəli, fərdi simptomlar bir-birinə çoxsaylı düyünlərlə bağlı olduqda, iş zamanı qismən uğurlarla belə ruhlanmırsınız. Bol miqdarda mövcud olan səbəb əlaqələrinin gücü ilə hər bir həll edilməmiş patogen təsəvvür nevrozun bütün məhsulları üçün motiv kimi təsir edir və yalnız təhlilin son sözü ilə bütün xəstəlik mənzərəsi, eyni şəkildə, tək bir reproduksiya edilmiş xatirənin davranışı kimi yox olur. Əvvəllər Mən şüurundan qaçırılmış bir patogen xatirə və ya patogen əlaqə təhlil işi ilə üzə çıxarılıb Mənə daxil edildikdə, bu cür zənginləşdirilmiş psixi şəxsiyyətdə qazancını ifadə etməyin müxtəlif növləri müşahidə olunur. Çox xüsusi olaraq, tez-tez baş verir ki, xəstələr, onları çətinliklə müəyyən bir məlumat səviyyəsinə məcbur etdikdən sonra, belə izah edirlər: Mən bunu həmişə bilirdim, sizə əvvəlcə deyə bilərdim. Daha aydın başa düşənlər bunu özünü aldatma kimi tanıyır və nankorluqda özünü ittiham edirlər. Əks halda, ümumiyyətlə, Mənin yeni qazanc qarşısındakı mövqeyi, onun təhlilin hansı qatından gəldiyindən asılı olur. Ən xarici qatlara aid olan şey çətinlik olmadan qəbul edilir, o, artıq Mənin mülkiyyətində qalmışdı və yalnız patogen materialın daha dərin qatları ilə əlaqəsi Mən üçün yenilik idi. Bu daha dərin qatlardan gün işığına çıxarılan şey də tanıma və qəbul tapır, lakin çox vaxt uzun tərəddüd və şübhələrdən sonra. Vizual xatirə təsvirləri burada, təbii ki, sadəcə düşüncə axınlarının xatirə izlərindən inkar etmək üçün daha çətindir. Xəstə çox vaxt əvvəlcə deyir: “Mümkündür ki, mən bunu düşünmüşəm, amma xatırlaya bilmirəm” və yalnız bu ehtimalla uzun müddət tanışlıqdan sonra buna dərk etmə də əlavə olunur; o, xatırlayır və yan əlaqələr vasitəsilə də təsdiqləyir ki, o, bu fikri həqiqətən bir dəfə düşünüb. Analiz zamanı ortaya çıxan xatirələrin dəyərləndirilməsini xəstənin təsdiqindən asılı olmayaraq saxlamağı qayda edirəm. Yorulmadan təkrar etməkdən çəkinmirəm ki, biz öz vasitələrimizlə üzə çıxardığımız hər şeyi qəbul etməyə bağlıyıq. Əgər bunların arasında qeyri-həqiqi və ya yanlış bir şey olsaydı, əlaqə sonradan onu ayırd etməyi öyrədərdi. Yeri gəlmişkən, mən demək olar ki, heç vaxt ilkin olaraq qəbul edilmiş bir xatirəni sonradan tanımaqdan imtina etmək üçün əsas görməmişəm. Nə ortaya çıxdısa, ən aldadıcı görünüşünə və məcburi ziddiyyətə baxmayaraq, nəhayət doğru olduğu sübut olundu.

Ən dərin qatdan gələn və patogen təşkilatın nüvəsini təşkil edən təsəvvürlər xəstələr tərəfindən ən çətinliklə xatirə kimi tanınır. Hər şey keçib getdikdən sonra, xəstələr məntiqi məcburiyyətə məğlub olub, məhz bu təsəvvürlərin üzə çıxmasını müşayiət edən şəfa təsirinə əmin olduqdan sonra — deyirəm ki, xəstələr özləri belə düşündüklərini qəbul etdikdən sonra da tez-tez əlavə edirlər: Amma düşündüyümü xatırlaya bilmirəm. O zaman onlarla asanlıqla razılığa gəlmək olar: bunlar şüursuz düşüncələr idi. Bəs bu vəziyyətin özünü öz psixoloji baxışlarına necə daxil etməli? Xəstələrin bu etiraz etdiyi, görülən işdən sonra əsassız qalan "tanıması"na göz yummalı; elə hesab etməli ki, bu, həqiqətən baş tutmamış, yalnız mövcud olma imkanı olan düşüncələrdir və terapiya o vaxt baş tutmamış psixi aktın icrasından ibarətdir? Aydındır ki, şüurun mahiyyəti barədə, xüsusən də, psixoloji əsas baxışlarını hərtərəfli aydınlaşdırmadan bu barədə, yəni patogen materialın analizdən əvvəlki vəziyyəti haqqında heç nə demək mümkün deyil. Belə analizlərdə bir düşüncə gedişini şüurludan şüursuza (yəni xatirə kimi qətiyyən tanınmayana) qədər izləmək, oradan yenidən bir müddət şüurlunun içindən keçirmək və yenə şüursuzda bitdiyini görmək — bu "psixi işıqlandırma" dəyişməsinin onun özündə, onun ardıcıllığında, ayrı-ayrı hissələrinin əlaqəsində heç nə dəyişməməsi, doğrudan da düşünməyə layiq bir faktdır. Bu düşüncə gedişini tam qarşımda gördükdə isə, xəstənin hansı hissəsini xatirə kimi tanıdığını, hansını tanımadığını təxmin edə bilməzdim. Mən yalnız müəyyən mənada düşüncə gedişinin uclarının şüursuza batdığını görürəm — normal psixi proseslərimiz haqqında deyilənin əksi olaraq.

Nəhayət, hələ bir mövzunu araşdırmalıyam ki, bu cür katartik analizin aparılmasında arzuolunmaz dərəcədə böyük rol oynayır. Artıq mümkün kimi qəbul etmişəm ki, sıxma proseduru bütün əmin etmələrə və təkidlərə baxmayaraq heç bir xatirəni üzə çıxarmır. Onda, demişəm, iki hal mümkündür: ya elə həmin yerdə, harda ki təzəcə araşdırılır, həqiqətən heç nə yoxdur — bunu xəstənin tamamilə sakit simasından bilmək olar; ya da yalnız sonralar qalib gəlmək mümkün olan bir müqavimətə rast gəlinmişdir, insan hələ daxil ola bilmədiyi yeni bir təbəqənin qarşısında dayanır və bunu yenə xəstənin gərgin və zehni səydən xəbər verən simasından oxuyur. Lakin üçüncü bir hal da mümkündür ki, o da maneə deməkdir, amma məzmunca deyil, zahirən. Bu hal xəstənin həkimə münasibəti pozulduqda baş verir və rast gəlinə biləcək ən pis maneəni ifadə edir. Lakin hər ciddi analizdə buna gözləmək olar.

Artıq işarə etmişəm ki, xəstənin psixi müqavimət qüvvəsini məğlub etməli olan motivlərin yaradılmasında həkimin şəxsiyyətinə nə qədər mühüm rol düşür. Az olmayan hallarda, xüsusən qadınlarda və söhbət erotik fikir gedişatının aydınlaşdırılmasından getdikdə, xəstələrin bu işdə iştirakı şəxsi fədakarlığa çevrilir ki, bunun əvəzi hər hansı bir sevgi surroqatı ilə ödənilməlidir. Həkimin zəhməti və səbirli mehribanlığı belə bir surroqat kimi kifayət etməlidir. Əgər indi xəstənin həkimə münasibəti pozularsa, xəstənin hazırlığı da puça çıxır; həkim növbəti patogen fikri öyrənmək istədikdə, xəstənin həkimə qarşı yığılmış şikayətlərinin şüuru onun qabağına keçir. Təcrübəmdən gördüyüm qədərilə, bu maneə üç əsas halda meydana çıxır:

l. Şəxsi yadlaşma zamanı, xəstə özünü geri plana atılmış, kiçildilmiş, təhqir olunmuş hesab edəndə və ya həkim və müalicə üsulu haqqında əlverişsiz bir şey eşidəndə. Bu, ən az ciddi haldır; maneəni dilə gətirməklə və aydınlaşdırmaqla asanlıqla aradan qaldırmaq olar, hərçənd histerik şəxslərin həssaslığı və şübhəçiliyi bəzən gözlənilməz ölçülərdə təzahür edə bilər.

2. Xəstə həkimin şəxsinə həddindən artıq öyrəşdiyindən, ona qarşı müstəqilliyini itirdiyindən, hətta ondan cinsi asılılığa düşə biləcəyindən qorxuya düşərsə. Bu hal daha əhəmiyyətlidir, çünki daha az fərdi şərtlənmişdir. Bu ləngiməyə səbəb müalicə qayğısının təbiətində mövcuddur. Xəstənin artıq müqavimət üçün yeni bir motivi var ki, bu da yalnız müəyyən bir xatırlama zamanı deyil, müalicənin hər cəhdində özünü göstərir. Adətən xəstə təzyiq proseduru aparılarkən baş ağrısından şikayət edir. Belə ki, onun müqavimət üçün yeni motivi çox vaxt şüursuz qalır və o, bunu yeni yaranmış histerik simptom vasitəsilə ifadə edir. Baş ağrısı təsir altına düşməyə qarşı ikrahı bildirir.

3. Xəstə analizin məzmunundan çıxan xoşagəlməz təsəvvürləri həkimin şəxsinə transfer etdiyindən qorxduqda. Bu tez-tez olur, hətta bəzi analizlərdə müntəzəm bir hadisədir. Həkimə transfer yanlış bağlama vasitəsilə baş verir (bax 8.55). Burada bir misal gətirməliyəm: bir xəstəmdə müəyyən bir histerik simptomun mənbəyi illər əvvəl bəslənmiş və dərhal şüursuza göndərilmiş arzu idi ki, o vaxt söhbət etdiyi kişi ürəkdən yapışıb ona bir öpüş qəbul etdirsin. İndi bir seans bitdikdən sonra xəstədə mənim şəxsimə aid belə bir arzu peyda olur; o, bundan dəhşətə gəlir, yuxusuz bir gecə keçirir və növbəti dəfə müalicədən imtina etməsə də, iş üçün tamamilə yararsız olur. Maneəni öyrənib aradan qaldırdıqdan sonra iş davam edir və görün, xəstəni belə qorxudan arzu patogen xatirələrin məntiqi əlaqəsi ilə tələb olunan növbəti arzu kimi üzə çıxır. Deməli, belə olmuşdu: əvvəlcə arzunun məzmunu xəstənin şüurunda peyda olmuşdu, bu arzunu keçmişə aid edə biləcək yan halların xatirələri olmadan; indi mövcud olan arzu şüurda hökm sürən assosiasiya məcburiyyəti ilə mənim şəxsimlə bağlanmışdı, halbuki bu şəxs xəstəni məşğul etməyə haqqı olan biridir, və bu qeyri-bərabər nikahda — ki mən ona yanlış bağlama deyirəm — vaxtilə xəstəni bu icazəsiz arzunu göndərməyə sövq edən həmin affekt oyanır. İndi bunu bir dəfə öyrəndiyim üçün, mənim şəxsimə hər hansı bənzər müraciəti gördükdə güman edə bilərəm ki, yenə bir transfer və yanlış bağlama baş vermişdir. Xəstə təəccüblü şəkildə hər dəfə bu aldanmanın qurbanı olur.

Analizi sona çatdırmaq mümkün deyil, əgər bu üç hadisədən doğan müqavimətlə üzləşməyi bacarmırsa. Amma buna da yol tapılır, əgər qarşıya məqsəd qoyulsa ki, köhnə nümunə üzrə yenidən hasil edilmiş bu simptoma köhnələrə etdiyi kimi yanaşılsın. Əvvəlcə xəstənin „maneə“sini şüurlu etmək vəzifəsi durur. Məsələn, xəstələrimdən birində birdən sıxma proseduru iflic olmuşdu və məndə 2-ci bənddə qeyd olunan kimi şüursuz bir fikir güman etməyə əsas var idi; ilk dəfə onu qəflətən yaxalamaqla tutdum. Ona dedim ki, yəqin ki, müalicənin davamına qarşı bir maneə meydana çıxmışdır, lakin sıxma proseduru heç olmasa bu maneəni ona göstərmək gücünə malikdir, və onun başına sıxdım. O, təəccüblə dedi: Sizi burada kürsüdə oturmuş görürəm, bu ki cəfəngiyyatdır; bunun mənası nədir? — Artıq ona izahat verə bildim.

Digər bir xəstədə „ləngimə“ özünü birbaşa təzyiq kimi göstərmirdi, lakin xəstəni onun meydana gəldiyi ana qaytardıqca mən bunu hər dəfə sübut edə bilirdim. Bu anı geri gətirməkdən təzyiq proseduru bizi heç vaxt imtina etmirdi. Ləngimənin tapılması və sübut edilməsi ilə ilk çətinlik aradan qalxmışdı, daha böyüyü isə hələ də qalırdı. Bu da xəstəni, görünür, şəxsi münasibətlərin işə qarışdığı, üçüncü şəxsin həkimlə üst-üstə düşdüyü yeri danışmağa hərəkətə gətirməkdən ibarət idi. Əvvəlcə psixi işimin bu artmasına görə kifayət qədər qəzəblənirdim, ta ki bütün bu prosesin qanunauyğunluğunu anlamağı öyrənənə qədər, və sonra gördüm ki, bu cür transfer vasitəsilə əhəmiyyətli bir əlavə iş yaranmır. Xəstə üçün iş eyni qalırdı: onun bir anlıq belə bir arzu bəsləyə bilməsinin yaratdığı xoşagəlməz affekti aradan qaldırmaq, və bu psixi dəf etməni tarixi halda, yoxsa mənimlə olan yeni halda işin mövzusuna çevirməsinin nəticə üçün fərqi yox idi. Xəstələr də tədricən anlayırdılar ki, həkimin şəxsinə edilən bu cür transferlərdə söhbət bir məcburiyyətdən və analizin bitməsi ilə dağılıb gedən bir aldatmadan gedir. Lakin mən hesab edirəm ki, əgər mən onlara „ləngimə“nin mahiyyətini aydınlaşdırmağı buraxmış olsaydım, sadəcə olaraq onlara bir spontan şəkildə inkişaf etmiş simptomun yerinə yeni bir histerik simptom, hərçənd daha yumşaq bir simptom qoymuş olardım.

İndi, fikrimcə, belə təhlillərin aparılması və bu prosesdə əldə edilən təcrübələr haqqında işarələr kifayətdir. Onlar bəlkə də bəzi məqamları olduqlarından daha mürəkkəb göstərirlər; çox şey insan belə bir işlə məşğul olduqda öz-özünə aydınlaşır. Mən işin çətinliklərini, həkim və xəstələrə belə tələblər qoyulduqda katartik analizi aparmağın yalnız nadir hallarda məqsədəuyğun olduğu təəssüratını yaratmaq üçün sadalamadım. Mən tibbi fəaliyyətimi əksinə olan bir fərziyyənin təsiri altında qururam. — Burada təsvir edilən terapevtik metodun tətbiqi üçün ən qəti göstərişləri, nevrozların ümumi terapiyası kimi daha əhəmiyyətli və geniş mövzuya toxunmadan verə bilmərəm. Mən özüm tez-tez katartik psixoterapiyanı cərrahi müdaxilələrlə müqayisə etmiş, müalicələrimi psixoterapevtik əməliyyatlar adlandırmış, irinlə dolu boşluğun açılması, çürük yerin qazılması və s. ilə analoqiyaları izləmişəm. Belə bir analoqiya öz haqlılığını daha çox xəstəliyin aradan qaldırılmasında deyil, prosesin gedişi üçün daha yaxşı sağalma şəraiti yaradılmasında tapır. Mən xəstələrimdən, onlara katartik müalicə ilə kömək və ya yüngüllük vəd etdikdə, təkrar-təkrar belə bir etiraz eşitməli oldum: Siz özünüz deyirsiniz ki, mənim əziyyətim çox güman ki, şəraitim və taleyimlə bağlıdır; siz buna heç nə dəyişə bilməzsiniz; bəs mənə hansı yolla kömək etmək istəyirsiniz? Buna cavab verə bildim: — Mən şübhə etmirəm ki, əziyyətinizi aradan qaldırmaq taleyə mənə olduğundan daha asan düşməli idi; amma siz əmin olacaqsınız ki, histerik bədbəxtliyinizi adi bədbəxtliyə çevirməyə nail olsaq, çox şey qazanılmış olar. İkincisinə qarşı siz daha sağlam sinir sistemi ilə daha yaxşı mübarizə apara bilərsiniz.

6 / 17

Nevrasteniyadan müəyyən bir simptom kompleksinin «təşviş nevrozu» kimi ayrılmasının haqlılığı barədə

Nevrasteniya adını Beardın istifadə etdiyi bütün hallar üçün qəbul etdik müddətcə, nevrasteniya haqqında ümumi bir şey söyləmək çətindir. Məncə, nevropatologiya yalnız o vaxt qazana bilər ki, əsl nevrasteniyadan, bir tərəfdən, simptomları tipik nevrastenik simptomlarla (başda təzyiq, onurğa irritasiyası, qaz və qəbizliklə müşayiət olunan dispepsiya) deyil, bir-biri ilə daha sıx bağlı olan, digər tərəfdən isə etiologiyası və mexanizmi ilə tipik nevrastenik nevrozdan əhəmiyyətli fərqlər göstərən nevroz pozğunluqlarını ayırmağa cəhd edilsin. Bu məqsədi qəbul etsək, tezliklə nevrasteniyanın kifayət qədər tək obrazlı bir mənzərəsini əldə etmiş olarıq. Onda biz, indiyə qədər nail olunduğundan daha kəskin şəkildə, müxtəlif psudo-nevrasteniyaları (orqanik vasitəli burun refleks nevrozu obrazını, kaşeksiya və arteriosklerozun nevroz pozğunluqlarını, proqressiv iflicin və bəzi psixozların ilkin mərhələlərini) əsl nevrasteniyadan fərqləndirə bilərik; bundan əlavə, Möbiusun təklifinə əsasən, irsi olaraq degenerasiyaya uğramış şəxslərin bəzi nevroz hallarını kənara qoymaq mümkün olacaq və bu gün nevrasteniya adlandırdığımız, xüsusilə də intermitent və ya periodik təbiətli bəzi nevrozları daha çox melankoliyaya aid etmək üçün səbəblər tapılacaq. Ən kəskin dəyişikliyə isə, nevrasteniyadan aşağıda təsvir edəcəyim və yuxarıda qoyulmuş şərtləri xüsusi kifayət qədər şəkildə ödəyən simptomlar kompleksini ayırmağa qərar verdikdə nail olmaq mümkündür. Bu kompleksin simptomları klinik cəhətdən bir-birinə həqiqi nevrastenik simptomlardan daha yaxındır (yəni, onlar tez-tez birlikdə ortaya çıxır, xəstəlik gedişində bir-birini əvəz edir), və bu nevrozun etiologiyası və mexanizmi, belə bir ayırmadan sonra bizə qalan həqiqi nevrasteniyanın etiologiyası və mexanizmindən kökündən fərqlidir.

Bu simptom kompleksini “təşviş nevrozu” adlandırıram, çünki onun bütün tərkib hissələri əsas simptom olan təşviş ətrafında qruplaşa bilir, çünki onlardan hər biri təşvişlə müəyyən bir əlaqəyə malikdir. Bu anlayışla təşviş nevrozunun simptomlarını izah etməkdə özünəməxsus olduğumu güman edirdim; ta ki E. Heckerin maraqlı bir mühazirəsi əlimə keçənə qədər — orada həmin izahı ən arzuolunan aydınlıq və tamlıqla şərh edilmiş gördüm. Doğrudur, Hecker özünün təşviş tutmasının ekvivalentləri və ya rudimentləri kimi tanıdığı simptomları mənim niyyət etdiyim kimi nevasteniya kontekstindən ayırmır; lakin bu, açıq-aydın ona görə belədir ki, o, burada və orada etioloji şərtlərin müxtəlifliyini nəzərə almamışdır. Bilməklə⁶³

I Təşviş nevrozunun klinik simptomatologiyası

Mənim “təşviş nevrozu” adlandırdığım şey tam və ya rudimentar formada, təcrid olunmuş halda və ya başqa nevrozlarla birlikdə müşahidə olunur. Az-çox tam və bununla belə təcrid olunmuş hallar, təbii ki, təşviş nevrozunun klinik müstəqilliyə malik olması təəssüratını xüsusilə gücləndirən hallardır. Başqa hallarda isə “qarışıq nevroz”a uyğun gələn bir simptom kompleksindən nevrasteniyaya, histeriyaya və b. aid olmayan, əksinə təşviş nevrozuna mənsub olan simptomları seçib ayırmaq vəzifəsi durur.

Təşviş nevrozunun klinik mənzərəsi aşağıdakı simptomları əhatə edir:⁶⁴

Təşvişli gözləmə, təbii ki, durmadan normaya doğru səngiyir, adi halda „təşvişlilik, şeylərə bədbin baxmağa meyl“ adlandırılan hər şeyi əhatə edir, lakin mümkün qədər tez-tez bu cür inandırıcı təşvişlilikdən kənara çıxır və çox vaxt hətta xəstənin özü üçün bir növ məcburiyyət kimi tanınır. Təşvişli gözləmənin bir forması üçün, yəni öz sağlamlığına aid olanı üçün köhnə xəstəlik adı olan hipoxondriya saxlanıla bilər. Hipoxondriya heç də həmişə ümumi təşvişli gözləmənin yüksəkliyi ilə paralel getmir, ilkin şərt kimi paresteziyaların və narahat edici bədən duyğularının mövcudluğunu tələb edir və beləliklə, hipoxondriya əsl nevrasteniklərin üstün tutduğu forma olur, o zaman ki, onlar, tez-tez baş verdiyi kimi, təşviş nevrozuna düşürlər.

Təşvişli gözləmənin daha bir təzahürü, əxlaqi cəhətdən daha həssas şəxslərdə bu qədər tez-tez rast gəlinən vicdan təşvişinə, həddindən artıq ehtiyatlılığa və xırdaçılığa meyl ola bilər ki, bu da eyni şəkildə normadan şübhəçilik kimi güclənməyə qədər dəyişir.

Təşvişli gözləmə nevrozun əsas simptomudur; onda həm də həmin nevrozun nəzəriyyəsindən bir parça açıq-aşkar üzə çıxır. Təxminən belə demək olar ki, burada sərbəst üzən bir miqdar təşviş mövcuddur; bu təşviş gözləmə zamanı təsəvvürlərin seçiminə hakim kəsilir və hər an hər hansı uyğun təsəvvür məzmunu ilə birləşməyə hazır olur.⁶⁵⁶⁶

Burada yalnız mənə məlum olan formaların siyahısını əlavə edirəm

Təşviş tutmasının əlamətləri: a) ürək fəaliyyətinin pozulması, ürək döyüntüsü, qısa aritmiya, uzun sürən taxikardiya ilə ağır ürək zəifliyi hallarına qədər; bunların üzvi ürək xəstəliyindən ayırd edilməsi həmişə asan olmur; psevdoangina pectoris — diaqnostik cəhətdən incə bir sahə!

b) Tənəffüsün pozulması, nevroz dispneanın bir neçə forması, astma tipli hücumlar və s. ilə. Vurğulayıram ki, hətta bu hücumlar da həmişə tanınan təşviş ilə müşayiət olunmur.

c) tez-tez gecə vaxtı baş verən tər tökmə tutmaları.

d) Titrəmə və silkələnmə hücumları, bunlar çox asanlıqla histerik olanlarla qarışdırılır.

e) tez-tez başgicəllənməsi ilə müşayiət olunan həddindən artıq aclıq tutmaları.

f) Hücum şəklində baş verən ishal.

g) Lokomotor başgicəllənmə hücumları.

h) sözdə konqestiya tutmaları — demək olar ki, vazomotor nevrasteniya adlandırılan hər şey.

i) Paresteziya tutmaları (lakin bunlar nadir hallarda təşvişsiz və ya buna bənzər bir xoşagəlməzlik olmadan baş verir).⁶⁷⁶⁸

Başgicəllənmə tutması tez-tez ən pis təşviş növü ilə müşayiət olunur və çox vaxt ürək və tənəffüs pozğunluqları ilə kombinasiya olunur. Mənim müşahidələrimə görə, hündürlük başgicəllənməsi, dağ və uçurum başgicəllənməsi də təşviş nevrozunda tez-tez rast gəlinir; həmçinin, vertigo a stomacho laeso (mədəyin zədələnməsindən yaranan başgicəllənmə) anlayışını ayrıca tanımağın hələ də haqlı olub-olmadığını bilmirəm.⁶⁹

Digər qrup aqorafobiyanı bütün növləri ilə əhatə edir; hamısı hərəkətlə əlaqəsi ilə səciyyələnir. Burada tez-tez fobiyanın əsası kimi əvvəlcədən keçirilmiş başgicəllənmə tutmasına rast gəlinir; mən hesab etmirəm ki, onu hər dəfə irəli sürmək lazımdır. Bəzən görünür ki, təşvişsiz ilk başgicəllənmə tutmasından sonra hərəkət daim başgicəllənmə duyğusu ilə müşayiət olunsa da, məhdudlaşdırılmadan mümkün qalır, lakin təklik, dar küçə və b. şəraitində həmin hərəkət mümkünsüz olur, əgər bir dəfə başgicəllənmə tutmasına təşviş qoşulmuşsa.

Bu fobiyaların məcburiyyət nevrozunun fobiyalarına — ki onların mexanizmini əvvəlki məqaləmdə bu jurnalda açıb göstərmişəm — nisbəti belədir: uyğunluq ondadır ki, burada da, orada da bir təsəvvür mövcud bir affektlə bağlanmaqla məcburiyyət xarakteri alır. Deməli, affektin yerdəyişməsi mexanizmi hər iki növ fobiya üçün keçərlidir. Lakin təşviş nevrozunun fobiyalarında 1) bu affekt monotondur, həmişə təşvişdir; 2) o, sıxışdırılmış bir təsəvvürdən qaynaqlanmır, əksinə, psixoloji təhlildə daha da azaldıla bilməyən kimi təzahür edir, psixoterapiya ilə də ona toxunmaq mümkün deyil. Deməli, əvəzləmə mexanizmi təşviş nevrozunun fobiyaları üçün keçərli deyil.

Hər iki növ fobiyalar (yaxud məcburiyyət təsəvvürləri) tez-tez bir-birinin yanında rast gəlir, hərçənd ki, atipik fobiyalar, hansı ki, k i) Müdafiə-nevropsixozları. Neurol. Zentralbl., 1894, Nr. 10 və 11, S.57 fl bu cildin.

Məcburiyyət təsəvvürləri təşviş nevrozunun zəminində mütləq boy atmalı deyildir. Çox tez-tez rast gəlinən, zahirən mürəkkəb bir mexanizm o zaman üzə çıxır ki, əvvəlcə sadə olan bir fobiyada təşviş nevrozunun fobiya məzmunu başqa bir təsəvvürlə əvəz olunur, yəni əvəzləmə sonradan fobiyaya qoşulur. Əvəzləmə üçün ən çox fobiyaya qarşı mübarizədə əvvəlcə sınanmış „qoruyucu tədbirlər“dən istifadə olunur. Beləliklə, məsələn, düşünüb-daşınma həvəsi hipoxondrik fobiyanın iddia etdiyi kimi, adamın dəli olmadığına dair əks sübut gətirmək cəhdindən yaranır: tərəddüd və şübhə, daha çoxu folie de doute-un təkrarlanması, öz fikir gedişatının etibarlılığına dair haqlı şübhədən doğur, çünki insan məcburiyyət xarakterli təsəvvürün yaratdığı bu qədər inadkar pozuntunun fərqindədir və sair. Buna görə də iddia etmək olar ki, məcburiyyət nevrozunun bir çox sindromları da, məsələn folie de doute və buna bənzərləri, klinik baxımdan, hərçənd anlayışca yox, təşviş nevrozuna aid edilməlidir.⁷⁰⁷¹

Təşviş nevrozunda mədə-bağırsaq fəaliyyətinin davranışı, nevrasteniya zamanı eyni funksiyanın təsirlənməsi ilə kəsin ziddiyyət təşkil edir. Qarışıq hallar çox vaxt məlum olan “ishal və qəbizliyin növbələşməsini” göstərir. Təşviş nevrozunda sidik ifrazı tələsi ishala analogdur.⁷²⁷³

Freyd: Müdafiə Neyropsixozları. II

Təşviş nevrozunun yayılması və etiologiyası

Təşviş nevrozunun bəzi hallarında etiologiyanı heç cür aşkar etmək mümkün olmur. Maraqlıdır ki, belə hallarda ağır irsi yüklülüyün aşkar edilməsi nadir hallarda çətinliklə üzləşir.

Lakin nevrozu qazanılmış saymağa əsas olduqda, diqqətli və bu məqsədə yönəlmiş müayinə zamanı etioloji cəhətdən təsirli amillər kimi cinsi həyatdan bir sıra zərərli təsirlər və təsirlər aşkar edilir. Bunlar əvvəlcə müxtəlif xarakterli görünür, lakin onların sinir sisteminə eyni cür təsirini izah edən ümumi xarakteri asanlıqla tapmaq olar; bundan başqa, onlar ya təkbaşına, ya da dəstəkləyici təsir aid edilə bilən digər adi zərərli təsirlərlə yanaşı rast gəlinir. Təşviş nevrozunun bu cinsi etiologiyası o qədər üstünlük təşkil edən tezliklə müəyyən edilir ki, bu qısa məlumatın məqsədləri üçün etiologiyası şübhəli və ya başqa cür olan halları kənarda qoymağa cəsarət edirəm.

Təşviş nevrozunun meydana gəldiyi etioloji şərtlərin daha dəqiq təsviri üçün kişiləri və qadınları ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirmək məqsədəuyğun olar. Təşviş nevrozu qadın fərdlərdə — onların meylini bir kənara qoyaraq — aşağıdakı hallarda təzahür edir:

a) bakirə təşvişi və ya yeniyetmə təşvişi kimi. Bir sıra birmənalı müşahidələr mənə göstərmişdir ki, cinsi problemlə ilk qarşılaşma, indiyə qədər örtülü olanın bir qədər qəflətən açılması, məsələn, cinsi aktın görünüşü, bir xəbər və ya oxu, yetişməkdə olan qızlarda təşviş nevrozu doğura bilər ki, bu da demək olar ki, tipik şəkildə histeriya ilə birləşir; b) yeni evlənmişlərin təşvişi kimi. İlk cinsi yaxınlıqlarda anestetik qalmış gənc qadınlar çox vaxt təşviş nevrozuna düşürlər; bu nevroz anesteziya normal həssaslığa yer verdikdən sonra yenidən yox olur. Gənc qadınların çoxu belə başlanğıc anesteziyada sağlam qaldığı üçün bu təşvişin meydana gəlməsi üçün elə şərtlər lazımdır ki, onları da göstərəcəyəm;

c) kişiləri erkən boşalma və ya çox aşağı güc göstərən qadınların təşvişi kimi; və d) kişiləri dayandırılmış və ya qoruyucu cinsi əlaqə tətbiq edən qadınların təşvişi kimi. Bu hallar bir-biri ilə əlaqəlidir, çünki çox sayda nümunənin təhlili zamanı asanlıqla aydın olur ki, məsələ yalnız qadının cinsi əlaqə zamanı doyum alıb-almağasından asılıdır. Sonuncu halda təşviş nevrozunun yaranması üçün şərt mövcuddur. Əksinə, erkən boşalma xəstəliyi olan kişi cinsi əlaqəni dərhal sonra daha yaxşı nəticə ilə təkrarlaya bilərsə, qadın nevrozdan qorunur. Prezervativ vasitəsilə qoruyucu cinsi əlaqə qadın üçün zərərli deyil, əgər o çox tez oyana bilir və kişi çox güclüdürsə; digər halda bu tip qoruyucu cinsi əlaqə digərlərindən zərərli baxımdan geri qalmır. Kəsik cinsi əlaqə demək olar ki, həmişə zərərli bir amildir; lakin bu, qadın üçün yalnız kişi onu vicdansız şəkildə tətbiq etdikdə, yəni qadının oyanma axarına əhəmiyyət vermədən, kişi boşalmaya yaxınlaşan kimi cinsi əlaqəni dayandırdıqda zərərli olur. Əgər kişi əksinə, qadının razılığını gözləyirsə, belə bir cinsi əlaqə sonuncu üçün normal əlaqə mənasına gəlir; lakin bu halda kişi təşviş nevrozuna tutulur. Yuxarıdakı cümlələrin çıxarıldığı çox sayda müşahidə topladım və təhlil etdim;

e) dul qadınların və qəsdən cinsi həyatdan imtina edənlərin təşvişi, çox vaxt məcburiyyət təsəvvürləri ilə tipik kombinasiyada; f) cinsi ehtiyacın son böyük artımı dövründə, klimaks zamanı təşviş.

c, d və e halları, qadın cinsində təşviş nevrozunun irsi predispozisiyadan asılı olmayaraq ən çox və ən tez yaranması şərtlərini ehtiva edir. Bu — müalicə oluna bilən, qazanılmış — təşviş nevrozu hallarında aşkar edilən cinsi zərərli amilin həqiqətən nevrozun etioloji faktoru olduğunu sübut etməyə çalışacağam. Əvvəlcə kişilərdə təşviş nevrozunun cinsi şərtlərinə toxunmaq istəyirəm. Burada qadınlarda da analoqları olan aşağıdakı qrupları ayırmaq istəyirəm.

a) qəsdən cinsi perhiz edənlərin təşvişi, çox vaxt müdafiə simptomları (məcburiyyət təsəvvürləri, histeriya) ilə birləşir. Qəsdən perhiz üçün həlledici olan motivlər elə gətirir ki, irsi meyilli bir sıra adamlar, qəribə xasiyyətli şəxslər və buna bənzərlər bu kateqoriyaya aid edilir.

b) Nişanlılıq dövründə oyanması doyumsuz qalan kişilərdə təşviş; cinsi əlaqənin nəticələrindən qorxu üzündən qadını yalnız yoxlamaqla və ya ona baxmaqla kifayətlənən şəxslər. Bu şərtlər qrupu (yeri gəlmişkən, dəyişmədən digər cinsə də keçirilə bilər — nişanlılıq, cinsi qoruma ilə gedən münasibətlər) nevrozun ən təmiz hallarını verir.

c) Kəsik cinsi əlaqə tətbiq edən kişilərin narahatlığı. Qeyd edildiyi kimi, kəsik cinsi əlaqə qadının razılığına əhəmiyyət verilmədən tətbiq edildikdə qadına zərər verir; lakin kişi qadının razılığını əldə etmək üçün cinsi əlaqəni özbaşına idarə etdikdə və boşalmayı təxirə saldıqda, bu, kişi üçün zərərli amilə çevrilir. Beləliklə, kəsik cinsi əlaqə ilə yaşayan evli cütlüklərdən adətən yalnız bir hissəsinin xəstələndiyini anlamaq olar. Kişilərdə kəsik cinsi əlaqə əslində nadir hallarda təmiz təşviş nevrozu yaradır, çox vaxt nevrasteniya ilə qarışığına səbəb olur. d) Qocalıq dövründə kişilərin narahatlığı. Qadınlar kimi klimaks dövrünü keçirən və güclərinin azaldığı, libidolarının artdığı dövrdə təşviş nevrozu yaradan kişilər var.

Nəhayət, hər iki cins üçün keçərli olan daha iki halı əlavə etməliyəm:

a) Masturbasiya nəticəsində nevrasteniklər, cinsi doyum üsullarından imtina etdikləri anda təşviş nevrozuna tutulurlar. Bu şəxslər oruc tutmağa dözə bilməmək üçün xüsusilə qeyri-uyğun vəziyyətə düşüblər.

Burada təşviş nevrozunun anlaşılması üçün vacib olduğunu qeyd edirəm ki, onun hər hansı diqqətəlayiq dərəcədə inkişafı yalnız potensiallı qalmış kişilərdə və anestetik olmayan qadınlarda baş verir. Masturbasiya ilə artıq potensiyalarına ağır zərər vurmuş nevrasteniklərdə isə təşviş nevrozu cinsi perhiz halında kifayət qədər yoxsul olur və çox vaxt hipoxondriya və yüngül xroniki başgicəllənmə ilə məhdudlaşır. Qadınların əksəriyyətini isə "potensiallı" saymaq lazımdır; həqiqətən impotent, yəni həqiqətən anestetik qadın da təşviş nevrozuna az meyllidir və sadalanan zərərli təsirlərə təəccüblü dərəcədə yaxşı dözür.

Digər hallarda, ayrı-ayrı etioloji amillər və təşviş nevrozu kompleksindən olan ayrı-ayrı simptomlar arasında sabit əlaqələrin qəbul edilməsi nə dərəcədə əsaslıdır, bunu burada müzakirə etmək istəmirəm.

β) Qeyd edilməli olan son etioloji şərt, ilkin baxışdan, heç də cinsi təbiətli görünmür. Təşviş nevrozu, hər iki cinsdə də, həddindən artıq işləmə, tükəndirici səy anı ilə yaranır, məsələn, gecə növbələri, xəstə baxımı və hətta ağır xəstəliklərdən sonra. Təşviş nevrozunun cinsi etiologiyası haqqında mənim irəli sürdüyüm fikrə qarşı əsas etiraz belə olacaq: cinsi həyatın belə qeyri-normal şərtləri o qədər çox yayılmışdır ki, onları axtardığınız hər yerdə tapmaq olar. Buna görə də, onların təşviş nevrozu olan hallarda rast gəlinməsi, həmin hallarda nevrozun etiologiyasının aşkarlandığını sübut etmir. Qeyd edək ki, coitus interruptus və s. ilə məşğul olan şəxslərin sayı təşviş nevrozuna tutulmuşların sayından qat-qat çoxdur və birincilərin əksəriyyəti bu zərərli vərdişə baxmayaraq özünü yaxşı hiss edir.

Buna cavab olaraq deməliyəm ki, nevrozların və xüsusilə təşviş nevrozunun etiraf olunmuş dərəcədə həddindən artıq tezliyi şəraitində nadir təsadüf edilən etioloji amili heç cür gözləmək olmaz; bundan başqa, etioloji tədqiqat zamanı etioloji amilin öz təsirindən daha tez-tez aşkar olunması patologiyanın bir postulatının yerinə yetirilməsi deməkdir, çünki sonuncu üçün hələ başqa şərtlər (dispozisiya, spesifik etiologiyanın toplanması, başqaları tərəfindən dəstək, banal zərərli təsirlər) tələb oluna bilər; nəhayət, təşviş nevrozunun uyğun hallarının ətraflı təhlili cinsi amilin əhəmiyyətini tamamilə birmənalı surətdə sübut edir. Lakin mən burada yalnız coitus interruptus-un etioloji amili ilə və ayrı-ayrı sübutedici təcrübələrin xüsusi vurğulanması ilə kifayətlənmək istəyirəm.⁷⁴⁷⁵⁷⁶

Belə təcrübələr, istənilən qədər artırıla bilən, həkimə müəyyən bir kateqoriyaya aid hallarda cinsi etiologiyanı birbaşa təlqin edir; digər hallar isə, əks halda anlaşılmaz qalacaqdı, cinsi etiologiya açarı vasitəsilə ən azı ziddiyyətsiz şəkildə başa düşülə və yerləşdirilə bilər. Bunlar çox sayda hallardır ki, burada əvvəlki kateqoriyada tapdığımız hər şey mövcuddur: bir tərəfdən təşviş nevrozunun əlamətləri, digər tərəfdən coitus interruptusun spesifik amili, lakin orada başqa bir şey də qarışır, yəni iddia edilən etiologiya və onun təsiri arasında uzun fasilə və bəlkə də cinsi olmayan digər etioloji amillər. Məsələn, atasının ölüm xəbərini alan bir kişi ürək hücumu keçirir və bundan sonra təşviş nevrozuna tutulur. Bu hal başa düşülməzdir, çünki kişi indiyə qədər əsəbi deyildi; yaşlı atasının ölümü heç bir xüsusi şərait altında baş verməmişdi və qəbul etmək lazımdır ki, yaşlı atanın normal, gözlənilən ölümü sağlam böyüyü xəstələndirə bilən hadisələrə aid deyil. Bu adamın on bir ildir, karısını düşünerek coitus interruptus uyguladığını göz önünde bulundurursam, etioloji analiz daha da netləşə bilər. Əlamətlər ən azı, digər şəxslərdə qısa müddətli belə cinsi zədələnmədən və başqa bir travmanın müdaxiləsi olmadan müşahidə olunan eyni əlamətlərdir. Uşağını itirdikdən sonra təşviş nevrozu inkişaf edən bir qadının və ya son dövlət imtahanına hazırlaşarkən təşviş nevrozu ilə əziyyət çəkən tələbənin vəziyyəti də eyni şəkildə qiymətləndirilməlidir. Mən burada və orada təsirin verilmiş etiologiya ilə izah edilmədiyini düşünürəm. Təhsil alarkən özünü “həddindən artıq yormaq” lazım deyil və sağlam ana uşağını itirməyə yalnız normal kədər hissi ilə reaksiya verir. Ən əsası, tələbənin həddindən artıq işləmə nəticəsində sefalasteni, bizim nümunəmizdə isə ananın histeriya qazanacağını gözləyirdim. Hər ikisinin təşviş nevrozuna tutulması məni onu vurğulamağa vadar edir ki, ana səkkiz ildir nikahda coitus interruptus şəraitində yaşayır, tələbə isə üç ildir hamilə qoymaq istəmədiyi «namuslu» qızla isti sevgi münasibəti saxlayır.

Bu izahatlar, coitus interruptus-un spesifik cinsi zərərli təsiri, tək başına təşviş nevrozunu yarada bilmədiyi hallarda belə, ən azı onun əldə edilməsinə meyllilik yaratdığı iddiasına gətirib çıxarır. Təşviş nevrozu, xüsusi amilin gizli təsirinə başqa, adi bir zərərli amilin təsiri əlavə olunduğu anda ortaya çıxır. Sonuncu, xüsusi amili kəmiyyət baxımından təmsil edə bilər, lakin keyfiyyət baxımından əvəz edə bilməz. Xüsusi amil həmişə nevrozun formasını müəyyən edən amildir. Umid edirəm ki, nevrozların etiologiyası üçün bu cümləni daha geniş miqyasda da sübut edə bilərəm.

Bundan əlavə, son müzakirələrdə, öz-özlüyündə ehtimalı az olmayan bir fərziyyə yer alır: coitus interruptus kimi cinsi zərərli bir təcrübə, təsirini toplanma yolu ilə göstərir. Fərdin təbiətindən və sinir sisteminin digər yüklənmələrindən asılı olaraq, bu cəmləşmənin təsiri görünən olana qədər daha qısa və ya daha uzun vaxt tələb oluna bilər. Coitus interruptus-u görünüşdə heç bir zərər görmədən qəbul edən fərdlər, əslində, həmin təcrübə nəticəsində təşviş nevrozu pozğunluqlarına meylli olurlar; bu pozğunluqlar, xroniki spirtli içki içənlərin tədricən toplanan təsirlər nəticəsində sonunda siroz və ya digər xəstəliklər inkişaf etdirməsi və ya qızdırma təsiri altında deliriuma düşməsi kimi, bir müddət sonra spontan olaraq və ya adətən uyğun olmayan adi bir travmanın təsiri ilə ortaya çıxa bilər.

III

Təşviş nevrozunun nəzəriyyəsinə dair yanaşmalar

Aşağıdakı izahlar yalnız ilk, yoxlama xarakterli bir cəhdin dəyərini iddia edir; onun qiymətləndirilməsi əvvəlkində olan faktların qəbuluna təsir etməməlidir. Bu „təşviş nevrozu nəzəriyyəsi“nin dəyərləndirilməsi bundan başqa onunla da çətinləşir ki, o, nevrozların daha geniş təsvirindən yalnız bir parçaya uyğun gəlir.

İndiyə qədər təşviş nevrozu haqqında deyilənlərdə bu nevrozun mexanizminə nəzər salmaq üçün artıq bəzi dayaq nöqtələri var. Əvvəlcə ehtimal ki, burada bir oyanma yığılmasından söhbət gedir, sonra isə o son dərəcə mühüm fakt ki, nevrozun təzahürlərinə əsas olan təşviş heç bir psixi törəməyə yol vermir. Belə bir törəmə, məsələn, o halda mövcud olardı ki, təşviş nevrozunun əsasında bir dəfəlik və ya təkrarən baş vermiş, haqlı bir qorxu dayansın və o vaxtdan təşvişə hazırlığın mənbəyi olsun. Lakin bu belə deyil; bir dəfəlik qorxu ilə həqiqətən histeriya və ya travmatik nevroz qazanıla bilər, amma heç vaxt təşviş nevrozu qazanılmaz. Təşviş nevrozunun səbəbləri arasında coitus interruptus bu qədər ön plana keçdiyi üçün əvvəlcə fikirləşdim ki, davamlı təşvişin mənbəyi akt zamanı hər dəfə təkrarlanan qorxuda ola bilər: texnika uğursuz ola bilər və bununla da konsepsiya baş verə bilər. Lakin gördüm ki, coitus interruptus zamanı qadının və ya kişinin bu əhval-ruhiyyəsi təşviş nevrozunun yaranması üçün əhəmiyyətsizdir, mümkün konsepsiyanın nəticələrinə əsasən biganə olan qadınlar da bu nevroza bu ehtimaldan diksinənlər qədər məruz qalırlar və yalnız bundan asılı idi ki, bu cinsi texnikada hansı tərəf öz doyumunu itirirdi. Daha bir dayaq nöqtəsi hələ qeyd olunmamış müşahidədir ki, bir sıra hallarda təşviş nevrozu cinsi libidonun, psixi həzzin ən aydın azalması ilə müşayiət olunur, belə ki, xəstələr özlərinin əziyyətinin „qeyri-kafi doyum“dan qaynaqlandığı açıqlamasına müntəzəm olaraq belə cavab verirlər: bu qeyri-mümkündür, elə indi onlarda bütün ehtiyac sönmüşdür. Bütün bu işarələrdən — ki söhbət oyanma yığılmasından gedir, ki bu yığılmış oyanmaya yəqin ki, uyğun gələn təşviş somatik mənşəlidir, deməli, somatik oyanma yığılır, həmçinin ki bu somatik oyanma cinsi təbiətlidir və cinsi proseslərdə psixi iştirakın azalması bununla paralel gedir — bütün bu işarələr, deyirəm, o gözləntini gücləndirir ki, təşviş nevrozunun mexanizmini somatik cinsi oyanmanın psixikadan yayındırılmasında və bunun nəticəsində yaranan bu oyanmanın qeyri-normal istifadəsində axtarmaq lazımdır.

Bu təsəvvürü təşviş nevrozunun mexanizmi barədə daha aydın etmək olar, əgər cinsi proses haqqında aşağıdakı mülahizə qəbul edilərsə, ki, bu mülahizə ilk növbədə kişiyə aid edilir. Cinsi yetkinlik dövrünə çatmış kişi orqanizmində — yəqin ki, davamlı surətdə — somatik cinsi oyanma hasil olunur, bu isə dövri olaraq psixi həyat üçün bir qıcığa çevrilir. Təsəvvürlərimizi bu barədə daha yaxşı təsbit etmək üçün belə fərz edək ki, bu somatik cinsi oyanma toxum qovuqcuqlarının sinir ucları ilə təchiz olunmuş divarına təzyiq şəklində özünü göstərir; o zaman bu daxili orqan oyanması davamlı surətdə artsa da, yalnız müəyyən bir həddən sonra aralıq keçiricinin beyin qabığına qədər olan müqavimətini dəf edə biləcək və psixi qıcıq kimi özünü göstərəcəkdir. Lakin bundan sonra psixikada mövcud olan cinsi təsəvvür qrupu enerji ilə yüklənir və libidinal gərginliyin psixi halı meydana çıxır, bu isə özü ilə bu gərginliyin aradan qaldırılmasına doğru həvəsi gətirir. Belə bir psixi boşalma yalnız mənim spesifik və ya adekvat fəaliyyət adlandıracağım yolla mümkündür. Bu adekvat fəaliyyət kişi cinsi həvəsi üçün mürəkkəb bir onurğa refleks aktından ibarətdir ki, bu akt həmin sinir uclarının boşalması ilə nəticələnir, və bu refleksin işə salınması üçün psixi cəhətdən yerinə yetirilməli olan bütün hazırlıqlardan ibarətdir. Adekvat fəaliyyətdən başqa bir şey heç bir fayda verməzdi, çünki somatik cinsi oyanma bir dəfə hədd dəyərini keçdikdən sonra davamlı surətdə psixi oyanmaya çevrilir; mütləq elə bir şey baş verməlidir ki, sinir uclarını onların üzərindəki təzyiqdən azad etsin, bununla da hazırda mövcud olan bütün somatik oyanmanı aradan qaldırsın və qabıqaltı keçiriciyə öz müqavimətini bərpa etməyə imkan versin.

Mən cinsi prosesin daha mürəkkəb hallarını eyni şəkildə təsvir etməkdən imtina edəcəyəm. Yalnız bu sxemin, qadın cinsi həvəsinin məsələni qarışdıran bütün süni gecikmələrinə və zəifləmələrinə baxmayaraq, əsasən qadına da şamil oluna biləcəyi iddiasını irəli sürmək istəyirəm. Qadında da somatik cinsi oyanmanın və bu oyanmanın psixi qıcıq, yəni libido olduğu və həzz hissinin bağlandığı spesifik hərəkətə doğru tələbi yaradan bir vəziyyətin olması fərz edilməlidir. Yalnız qadında toxum kisəciklərinin boşalmasına burada analog olan şeyin nə olduğunu göstərmək mümkün deyil.

Cinsi prosesin bu təsvirinin çərçivəsinə həm həqiqi nevrasteniyanın, həm də təşviş nevrozunun etiologiyası daxil edilə bilər. Nevrasteniya hər dəfə adekvat (hərəkət) boşalma daha az adekvat olanla əvəz edildikdə yaranır, yəni ən əlverişli şəraitdə normal cinsi əlaqə mastürbasiya və ya spontan pollyusiya ilə əvəz edildikdə; təşviş nevrozuna isə somatik cinsi oyanmanın psixi emalına mane olan bütün amillər gətirib çıxarır. Təşviş nevrozunun əlamətləri, psixidən yayındırılmış somatik cinsi oyanmanın subkortikal olaraq, tamamilə adekvat olmayan reaksiyalarda ifadə olunması nəticəsində yaranır. İndi mən əvvəllər göstərilmiş təşviş nevrozunun etioloji şərtlərini, mənim irəli sürdüyüm ortaq xarakterə malik olub-olmadıqlarını yoxlamağa çalışacağam. Kişi üçün ilk etioloji amil kimi mən qəsdən abstinensiyanı (cinsi münasibətdən çəkinməni) qeyd etmişəm. Abstinensiya, əks halda libido üzərində icra ediləcək olan spesifik hərəkətdən imtina deməkdir. Belə bir imtina iki nəticəyə malik ola bilər: birincisi, somatik oyanmanın toplanması, ikincisi isə, əvvəlcə psixi yol üzərindən deyil, boşalma ehtimalının daha yüksək olduğu digər yollarla yayındırılması. Beləliklə, libido nəhayət azalacaq və oyanma subkortikal olaraq təşviş kimi təzahür edəcək. Libido azaldılmadığı, və ya somatik oyanma qısa yolla pollyusiyalarla sərf edildiyi, və ya sıxışdırma nəticəsində həqiqətən tükəndiyi yerlərdə, təşviş nevrozundan başqa hər şey yaranır. Bu şəkildə abstinensiya təşviş nevrozuna gətirib çıxarır. Lakin abstinensiya, ikinci etioloji qrupun, yəni məhsulsuz (frustran) oyanmanın da təsirli hissəsidir. Üçüncü hal, yəni ehtiyatlı coitus reservatus halı, cinsi axına psixoloji hazırlığı pozaraq təsir edir; çünki cinsi affekti idarə etməklə yanaşı, diqqəti yayındıran başqa bir psixoloji vəzifəni də ortaya qoyur. Bu psixoloji yayındırma sayəsində libidoda tədricən azalma baş verir və sonrakı proses eyni qorunma (abstinentlik) halındakı kimi olur. Qocalıq dövründəki (kişilərin klimakteriumu) təşviş fərqli izah tələb edir. Burada libido azalmır; lakin qadınların klimakteriumu dövründə olduğu kimi, somatik oyanmanın istehsalında elə bir artım baş verir ki, psixi bu oyanmanı idarə etməkdə nisbi olaraq qüsurlu (insuffizient) görünür. Qadınlarda etiyoloji şərtlərin qeyd olunan baxış nöqtələri altında toplanması böyük çətinlik yaratmır. Bakirəlik təşvişi halı xüsusilə aydındır. Burada somatik cinsi qıcıqlanmanın əlaqələndirilməli olduğu təsəvvür qrupları hələ kifayət qədər inkişaf etməmişdir. Anestetik yeni gəlinlərdə təşviş yalnız ilk cinsi əlaqələr kifayət qədər dərəcədə somatik oyanma yaratdıqda ortaya çıxır. Belə qıcıqlanmanın lokal əlamətləri (məsələn, spontan həssaslıq hissi, sidikə həvəs və s.) olmadıqda, təşviş da yaranmır. Ejaculatio praecox və coitus interruptus halı, kişilərdə olduğu kimi, psixoloji olaraq qaneedici olmayan akt üçün libidonun tədricən azalması, lakin bu zaman yaradılan oyanmanın subkortikal səviyyədə sərf edilməsi ilə oxşar şəkildə izah olunur. Cinsi qıcıqlanma axınında somatik və psixi arasında yadlaşmanın (entfremdung) yaradılması qadınlarda kişilərə nisbətən daha sürətli baş verir və aradan qaldırılması daha çətindir. Dul qalma və iradi qorunma (abstinentlik) halları, eləcə də klimakterium halı qadınlarda da kişilərdə olduğu kimi həll olunur; lakin qorunma halında, təhrikə qarşı mübarizə aparan qorunmaçı qadının çox vaxt qərar verməli olduğu cinsi təsəvvür dairəsinin qəsdən sıxışdırılması (Verdrängung) da əlavə olunur və menopauza dövründə yaşlanan qadının həddindən artıq böyümüş libidoya qarşı hiss etdiyi iyrənmə də oxşar təsir göstərə bilər.

Sonuncu iki etioloji şərtin də çətinlik olmadan yerləşdirildiyi görünür.

Neyrasteniyaya çevrilmiş masturbantların təşvişə meylliliyi, bu şəxslərin uzun müddət kiçik miqdarda somatik oyanmaya, baxmayaraq ki, səhv bir boşalma yolu yaratmağa öyrəşdikləri üçün, asanlıqla “qorunma” vəziyyətinə düşmələri ilə izah olunur. Nəhayət, sonuncu hal, yəni ağır xəstəlik, həddindən artıq işləmə, yorucu xəstə baxımı və s. səbəbindən təşviş nevrozunun yaranması, coitus interruptusun təsir mexanizminə əsaslanaraq, psixinin somatik cinsi oyanmanı idarə etməkdə yayındırma nəticəsində qüsurlu (insuffizient) olması, yəni ona daimi olaraq həvalə edilmiş vəzifəni yerinə yetirə bilməməsi kimi asan bir şəkildə şərh oluna bilər. Belə şərtlər altında libidonun nə qədər aşağı düşə biləcəyi məlumdur və burada cinsi etioloji səbəbi olmasa da, cinsi mexanizmi aşkar edən bir nevrozun gözəl nümunəsi mövcuddur.

Burada işlənib hazırlanan anlayış təşviş nevrozunun simptomlarını müəyyən mənada cinsi oyanmaya qarşı buraxılmış spesifik fəaliyyətin surroqatı kimi təqdim edir. Bunu daha da əsaslandırmaq üçün xatırladıram ki, normal cinsi aktda da oyanma özünü nəfəs sürətlənməsi, ürək döyüntüsü, tər boşalması, qan yığılması və buna bənzərlərlə biruzə verir. Nevrozumuzun uyğun təşviş tutmasında isə cinsi aktın dispoe&, ürək döyüntüsü və buna bənzərləri təcrid olunmuş və gücləndirilmiş şəkildə qarşımızda durur.

Belə bir sual da verilə bilər: nə üçün sinir sistemi belə şəraitdə, cinsi oyanmanın öhdəsindən gəlmək üçün psixi qeyri-kafiliyi olduqda, təşvişin özünəməxsus affekt halına düşür? Buna işarə yolu ilə belə cavab vermək lazımdır: psixika təşviş affektinə düşür, o zaman ki, xaricdən yaxınlaşan bir vəzifəni (təhlükəni) uyğun reaksiya ilə yerinə yetirməyə özünü qadir bilmir; təşviş nevrozuna düşür, o zaman ki, endogen yaranmış (cinsi) oyanmanı tarazlaşdırmağa özünü qadir bilmir. Deməli, özünü elə aparır, sanki bu oyanmanı xaricə proyeksiya edir. Affekt və ona uyğun nevroz bir-biri ilə sabit münasibətdə durur; birincisi ekzogen, ikincisi isə analoji endogen oyanmaya reaksiyadır. Affekt tez keçib gedən bir haldır, nevroz isə xroniki, çünki ekzogen oyanma bir dəfəlik zərbə kimi, endogen isə sabit qüvvə kimi təsir edir. Sinir sistemi nevrozda daxili oyanma mənbəyinə qarşı elə reaksiya verir, necə ki, uyğun affektdə analoji xarici mənbəyə qarşı.

IV

Digər nevrozlarla əlaqə

Rastgəlinmə və daxili qohumluq baxımından təşviş nevrozunun digər nevrozlarla əlaqəsinə dair bir neçə qeyd yerinə düşür.

Təşviş nevrozunun ən təmiz halları adətən ən aydın ifadə olunmuş hallardır. Onlar güclü gənc fərdlərdə, vahid etiologiya və xəstəliyin çox uzun müddət davam etmədiyi hallarda rast gəlinir.

Lakin təşviş simptomlarının nevrasteniya, histeriya, məcburi düşüncələr və melankoliya simptomları ilə eyni vaxtda və birgə rast gəlinməsi daha tez-tez olur. Əgər belə klinik qarışıqlıq təşviş nevrozunu müstəqil bir vahid kimi tanımağa mane olsaydı, onda məntiqi olaraq histeriya ilə nevrasteniya arasındakı çətinliklə qazanılmış ayrılıqdan da imtina etmək lazım gələrdi.

„Qarışıq nevrozlar“ın təhlili üçün mühüm bir müddəanı müdafiə edə bilərəm: harada qarışıq nevroz aşkar olunursa, orada bir neçə spesifik etiologiyanın qarışmasını sübut etmək mümkündür.

Etioloji amillərin belə çoxluğu, qarışıq nevrozu şərtləndirən, sadəcə təsadüfən yarana bilər, məsələn, sonradan əlavə olunan zərərli amil öz təsirlərini əvvəlcədən mövcud olan amillərin təsirlərinə əlavə etdikdə; məsələn, həmişə histerik olan bir qadın, evliliyinin müəyyən bir dövründə coitus reservatus-a başlayır və indi histeriyasına təşviş nevrozu əlavə edir; indiyə qədər masturbasiya edən və nevrastenik olan bir kişi nişanlanır, nişanlısı yanında oyanma yaşayır və indi nevrasteniya ilə yanaşı yeni bir təşviş nevrozu yaranır.

Digər hallarda etioloji amillərin çoxluğu təsadüfi deyil, əksinə, onlardan biri digərinin təsirini də ortaya çıxarmışdır; məsələn, əri onun doyumuna əhəmiyyət vermədən rezervasiya olunmuş cinsi əlaqə tətbiq etdiyi bir qadın, belə bir aktın ardından gələn xoşagəlməz oyanmanı masturbasiya ilə dayandırmağa məcbur olur; nəticədə o, təmiz təşviş nevrozu deyil, həm də nevrasteniya simptomları göstərir; ikinci bir qadın eyni zərərli amillə, yəni özünü qorumağa çalışdığı şəhvətli təsəvvürlərlə mübarizə aparmalı olur və bu şəkildə kəsilmiş cinsi əlaqə (coitus interruptus) nəticəsində təşviş nevrozu ilə yanaşı məcburi fikirlər də qazanır; nəhayət, üçüncü bir qadın kəsilmiş cinsi əlaqə nəticəsində ərinə qarşı olan meylini itirir, başqa bir meyl qazanır və bunu diqqətlə gizlədir, nəticədə təşviş nevrozu ilə histeriyanın qarışığını göstərir.

Qarışıq nevrozların üçüncü kateqoriyasında simptomlar arasındakı əlaqə daha da sıx olur, çünki eyni etioloji şərt qanunauyğun olaraq və eyni vaxtda hər iki nevrozu doğurur. Belə ki, məsələn, biz qızlıq təşvişində müşahidə etdiyimiz ani cinsi maarifləndirmə həmişə histeriyanı da yaradır; qəsdən oruc tutma hallarının əksəriyyəti əvvəldən həqiqi məcburi fikirlərlə əlaqələndirilir; kişilərin kəsilmiş cinsi əlaqəsi mənə heç vaxt təmiz təşviş nevrozu yarada bilməyəcəyini, əksinə, həmişə onun nevrasteniya və s. ilə qarışığını provokasiya etdiyini göstərir.

Bu müzakirələrdən aydın olur ki, rast gəlinmənin etiyoloji şərtlərini nevrozların spesifik etiyoloji amillərindən hələ də ayırd etmək lazımdır. Birincilər, məsələn, kəsilmiş cinsi əlaqə, masturbasiya, cinsi oruc hələ çoxmənalıdır və hər biri müxtəlif nevrozlar yarada bilər; yalnız onlardan abstraktlaşdırılmış etiyoloji amillər, məsələn, uyğun olmayan boşalma, psixik çatışmazlıq, əvəzləmə ilə müdafiə, hər bir böyük nevrozun etiyologiyası ilə qəti və spesifik əlaqəyə malikdir.

Öz daxili mahiyyətinə görə təşviş nevrozu digər böyük nevrozlarla, xüsusən nevrasteniya və histeriya ilə ən maraqlı uyğunluqları və fərqləri göstərir. Nevrasteniya ilə onun bir əsas xarakteri ortaqdır: oyanma mənbəyi, pozuntunun səbəbi histeriya və məcburiyyət nevrozunda olduğu kimi psixi sahədə deyil, somatik sahədə yerləşir. Qalan cəhətdən isə nevrasteniya ilə təşviş nevrozunun simptomları arasında daha çox bir növ ziddiyyət sezmək olar ki, bu da təqribən belə şüarlarla ifadə olunardı: oyanmanın yığılması — oyanmadan yoxsullaşma. Bu ziddiyyət hər iki nevrozun bir-birinə qarışmasına mane olmur, lakin özünü onda göstərir ki, hər iki halda ən ifrat formalar eyni zamanda ən təmiz formalardır.

Təşviş nevrozu histeriya ilə əvvəlcə simptomatologiyada bir sıra uyğunluqlar nümayiş etdirir ki, bunların daha dəqiq qiymətləndirilməsi hələ gözlənilir. Görüntülərin davamlı simptomlar kimi və ya tutma şəklində ortaya çıxması, aura kimi qruplaşdırılmış paresteziyalar, hiperesteziyalar və təzyiq nöqtələri, təşviş tutmasının bəzi əvəzedicilərində, dispnoe və ürək tutmasında rast gəlinir; orqanik əsaslandırılmış ağrıların (konversiya vasitəsilə) artması: — bu və digər ortaq xüsusiyyətlər hətta histeriyaya aid edilən bəzi halların daha çox əsasla və haqlı olaraq təşviş nevrozuna aid edilməli ola biləcəyini güman etməyə əsas verir. Hər iki nevrozun mexanizminə, indiyə qədər dərk edilə bilən qədər, nəzər salsaq, təşviş nevrozunu histeriyanın birbaşa somatik tərəfdaşı kimi göstərən baxış bucaqları ortaya çıxır. Burada və orada oyanmanın toplanması — bəlkə də əvvəl təsvir edilən simptomların oxşarlığı buna əsaslanır; — burada və orada qeyri-normal somatik proseslərin baş verməsinə səbəb olan psixik çatışmazlıq. Burada və orada psixik emalın yerinə oyanmanın somatik sahəyə yönləndirilməsi keçir; fərq yalnız ondadır ki, nevrozun özünü göstərdiyi oyanmanın yerdəyişməsi zamanı, təşviş nevrozunda oyanma tamamilə somatik (somatik cinsi oyanma), histeriyada isə psixik (konflikt tərəfindən yaradılan) olur. Buna görə də, histeriya və təşviş nevrozunun "bakirlik təşvişi" və ya "cinsi histeriya"da olduğu kimi qanunauyğun olaraq bir-biri ilə birləşməsi, histeriyanın bir sıra simptomları sadəcə təşviş nevrozundan ödünç alması və s. təəccüblü deyil. Təşviş nevrozunun histeriya ilə bu sıx əlaqələri, təşviş nevrozunu nevrasteniyadan ayırmağı tələb etmək üçün yeni bir arqument də verir; çünki bu ayrımı rədd etsəniz, o qədər çətinliklə qazanılmış və nevrozlar nəzəriyyəsi üçün bu qədər vacib olan nevrasteniya və histeriya arasındakı fərqi artıq qoruya bilməzsiniz.

7 / 17

Obsessiyalar və fobiyalar. Onların psixi mexanizmi və etiologiyası

Mən «məcburiyyət və fobiya» sindromları haqqında tez-tez təkrarlanan iki iddiaya etiraz etməklə başlayacağam. Bildirmək lazımdır ki: 1° onlar təmiz nevrasteniya ilə əlaqəli deyil, çünki bu simptomlardan əziyyət çəkən xəstələr nevrastenik olanlar qədər olmayanlar da çoxdur; 2° onları zehni degenerasiyadan asılı etmək ədalətli deyil, çünki onlar əksər nevroz xəstələrindən daha çox degenerasiyaya uğramamış şəxslərdə rast gəlinir, bəzən yaxşılaşır və hətta bəzən sağalmağa nail olmaq mümkün olur.

Obsesiyalar və fobiyalar ayrıca nevrozlardır, xüsusi mexanizmi və etiologiyası var ki, mən bunu bir sıra hallarda işıqlandıra bilmişəm və ümid edirəm ki, bu, çoxsaylı yeni hallarda da özünü göstərəcək.

Mövzuya bölgü baxımından, əvvəlcə möhüm hadisələrin dəyişdirilməmiş xatirələrindən və təsəvvürlərindən başqa bir şey olmayan şiddətli nəzarətsiz fikirlər sinfini kənarlaşdırmağı təklif edirəm. i) Müasir mövzular haqqında ən son müəlliflərin mənimkilərə yaxın fikirlər bildirmələrindən çox məmnunam. Bax: Gelineau, Des peurs maladives ou phobies, 1894, və Hack Tuke, On imperative ideas, Brain, 1894. möhüm hadisələrin dəyişdirilməmiş xatirələri və təsəvvürləri. Məsələn, Paskalın "arabası ilə Sen çayına düşməkdən az qaldığından bəri" həmişə sol tərəfində uçurum gördüyünə inandığı nəzarətsiz fikrini qeyd edəcəyəm. Travmatik adlandırıla biləcək bu nəzarətsiz fikirlər və fobiyalar histeriya simptomları ilə əlaqəlidir.

Bu qrupu kənara qoyduqdan sonra ayırd etmək lazımdır: 4) həqiqi məcburiyyət fikirləri; B) fobiyalar. Əsas fərq aşağıdakı kimidir.

Hər bir məcburiyyət fikrində iki şey var: 1° xəstəyə tətbiq olunan fikir; 2° əlaqəli emosional vəziyyət. Halbuki, fobiyalar sinfində bu emosional vəziyyət həmişə təşvişdir, həqiqi məcburiyyət fikirlərində isə təşviş kimi eyni dərəcədə şübhə, peşmanlıq, qəzəb kimi başqa bir emosional vəziyyət ola bilər. Əvvəlcə fobiyalardan çox fərqli olan həqiqi məcburiyyət fikirlərinin həqiqətən diqqətəlayiq psixoloji mexanizmini izah etməyə çalışacağam.

Çox sayda həqiqi məcburiyyət nevrozunda, əlaqəli fikir dəyişdikcə emosional vəziyyət dəyişməz qaldığı üçün, emosional vəziyyətin əsas şey olduğu aydındır. Məsələn, II müşahidədəki qız, oğurluq etdiyi, bacılarına pis davrandığı, saxta pul düzəlttiyi və s. üçün hər şeyə nisbətən az da olsa peşmanlıq hissi keçirirdi. Şübhə edən şəxslər eyni anda və ya ardıcıl olaraq çox şeyə şübhə edirlər.

Eh bien, bu (28-in diqqətli psixoloji təhlili göstərir ki, emosional vəziyyət özlüyündə həmişə əsaslıdır. Peşmançılıq çəkən qızın haqlı səbəbləri var; III müşahidədəki qadınlar, vəsvəsələrə qarşı müqavimətlərindən şübhələnənlər, nə üçün belə olduğunu yaxşı bilirdilər; IV müşahidədəki qız, kənizlərə nifrət edən, şikayət etməyə tam haqqı var idi və s. Yalnız bu iki xüsusiyyətdə patoloji iz özünü göstərir: 1) emosional vəziyyət əbədiləşmişdir, 2) birləşən ideya artıq doğru ideya deyil, vəsvəsənin etiologiyası ilə əlaqəli ilkin ideya deyil, onun əvəzedicisi, bir substitusiyasıdır.

Bunun sübutu odur ki, xəstənin keçmişində, məcburiyyət nevrozunun mənbəyində həmişə əvəz olunmuş orijinal fikri tapmaq olar. Əvəz olunmuş fikirlərin ortaq xüsusiyyətləri var; onlar fərdin cinsi həyatındakı həqiqətən xoşagəlməz təəssüratlara uyğun gəlir və fərd onları unutmağa çalışmışdır. O, yalnız uzlaşmaz fikri, emosional vəziyyətlə əlaqələndirilməsi üçün uyğun olmayan başqa bir fikir ilə əvəz etməyi bacardı; emosional vəziyyət isə öz tərəfindən eyni qaldı. Emosional vəziyyət ilə əlaqəli fikrin bu uyğunsuzluğu məcburiyyət nevrozlarına xas olan absurdluq xarakterini izah edir. Mən müşahidələrimi təqdim etmək və nəticə kimi nəzəri izahat cəhdini vermək istəyirəm.

Obs. I. — Oxuduğu gündəlik mətbuata uyğun olaraq, oğurluq, saxta pul düzəltmə, sui-qəsd törətmə və s. kimi mənasız olduğunu bildiyi işlərə görə özünü qınayan bir qız.

Əvəzetmənin düzəldilməsi. — O, gizli etdiyi və ondan imtina edə bilmədiyi onanizmi özünə qınayırdı.

Onu mastürbasiya etməkdən saxlayan diqqətli bir müşahidə ilə sağaldı.

Obs. II. — Tibb tələbəsi olan bir gənc, oxşar bir obsesiyadan əziyyət çəkirdi. O, bütün qeyri-əxlaqi hərəkətlərinə görə özünü qınayırdı: əmisi qızını öldürdüyünə, bacısını bakirəliyindən məhrum etdiyinə, bir evi yandırdığına və s. Buna görə küçədə geri dönüb son rastlaşdığı adamı hələ də öldürmədiyinə əmin olmaq zərurəti yarandı.

Düzəliş. — O, yarımtibbi bir kitabda oxumuşdu ki, məruz qaldığı onanizm əxlaqı zəiflədir və bu, onu təşvişə salmışdı. Müşahidə III. — Bir neçə qadın özlərini pəncərədən atmaq, uşaqlarına bıçaq, qayçı və s. ilə xəsarət yetirmək obsesiyasından şikayət edirdi. Düzəliş. — Tipik təhriklər obsesiyaları. Bunlar nikahda heç də doyum tapmayan, başqa kişiləri görəndə onları təqib edən şəhvətlı arzulara və fikirlərə qarşı mübarizə aparan qadınlar idi.

Obs. IV. — Ruhca tamamilə sağlam və çox ağıllı bir qız evdəki qulluqçulara qarşı idarəolunmaz bir nifrət göstərirdi; bu nifrət bir utanmaz qulluqçu münasibətilə oyanmış və qızdan qıza keçərək ev təsərrüfatını mümkünsüz hala gətirmişdi. Bu, nifrət və ikrah qarışığı bir hiss idi. O, səbəb kimi göstərirdi ki, bu qızların murdarlıqları onun sevgi təsəvvürünü korlayır.

Düzəltmə. — Bu qız anasının sevgi görüşünə istəmədən şahid olmuşdu. O, üzünü gizlətmiş, qulaqlarını tutmuş və iyrəndiyi, şirin sevgi bəslədiyi anası ilə qalmağı mümkün olmayan hala gətirəcək səhnəni unutmaq üçün çox çalışmışdı.

Obs. V. — Bir gənc qız sidiyini saxlaya bilməmək qorxusunun təhriki ilə demək olar ki, tamamilə təcrid olunmuşdu. O, artıq otağından çıxa və ya bir qonaq qəbul edə bilmirdi ki, bir neçə dəfə sidiyini ifraz etməmiş olsun.

Evində və tam istirahət vəziyyətində qorxu mövcud deyildi.

Düzəliş. — Bu, təhrik və ya güvənsizlik obsessiyası idi. O, sidik kisəsinə deyil, eşq həvəsinə qarşı müqavimətinə güvənmirdi. Obsessiyanın mənşəyi bunu açıq şəkildə göstərirdi. Bir dəfə teatrda ona xoş gələn bir kişini gördükdə, (qadınlarda spontan kirlənmə zamanı həmişə olduğu kimi) sidik ifraz etmək istəyi ilə müşayiət olunan ehtiraslı bir istək hiss etmişdi. O, teatrı tərk etməyə məcbur oldu və həmin andan etibarən eyni hissi yaşamaq qorxusuna tutuldu, lakin sidik ifraz etmək istəyi eşq istəyinin yerini tutmuşdu. O, tamamilə sağaldı.

Təsvir edilən müşahidələr, dəyişkən mürəkkəblik dərəcəsi göstərsələr də, ortaq bir cəhətə malikdirlər: ilkin (uzlaşmaz) fikrin yerini başqa bir fikir — əvəzləyici fikir tutmuşdur. İndi gələn müşahidələrdə isə ilkin fikir yenə əvəz olunur, lakin başqa bir fikirlə deyil; onun yerini əvvəlcə rahatlama və ya qoruyucu vasitə rolunu oynamış, indi isə onlara uyğun gəlməyən, lakin əvvəlcə olduğu kimi qalmış və əvvəlcə olduğu kimi də əsaslandırılmış emosional vəziyyətlə qrotesk birləşmədə olan hərəkətlər və ya impulsalar tutur.

Obs. VI. — Arifmomaniya obsessiyası. — Bir qadında həmişə parket taxtalarını, pilləkən pillələrini və s. saymaq ehtiyacı yaranmışdı; bunu o, gülünc təşviş vəziyyətində edirdi.

Düzəliş. — O, özünü məcburiyyətli fikirlərindən (vəsvəsədən) yayındırmaq üçün saymağa başlamışdı. Buna nail olmuşdu, lakin sayma dürtüsü ilkin vəsvəsənin yerini tutmuşdu.

Obs. VII. — “Grübelwahn” (dərin düşünmə sayıqlaması) obsessiyası. Bir qadın bu obsessiyanın hücumlarından əziyyət çəkirdi; bu hücumlar yalnız xəstəlik dövründə dayanır və yerini hipoxondriya qorxularına verirdi. Hücumun mövzusu ya bədən hissəsi, ya da bir funksiya idi, məsələn, tənəffüs: Niyə nəfəs almalıyam? Əgər nəfəs almaq istəməsəydim? və s.

Düzəliş. — Əvvəlcə o, dəli olmaq qorxusundan əziyyət çəkirdi; bu, ərləri tərəfindən razı salınmayan qadınlarda, məsələn, onun olduğu kimi, kifayət qədər yayılmış hipoxondriya fobiyası idi. Dəli olmayacağına, hələ də ağlından istifadə edə bildiyinə əmin olmaq üçün o, suallar verməyə və ciddi problemlərlə məşğul olmağa başlamışdı. Bu, əvvəlcə onu sakitləşdirdi, lakin zamanla spekulyasiya vərdişi fobiyanın yerini tutdu. On beş ildən çoxdur ki, onda qorxu (patofobiya) və spekulyasiya sayıqlaması dövrləri növbə ilə dəyişirdi.

Obs. VIII. — Şübhə çılğınlığı. — Bu məcburiyyətin tipik simptomlarını göstərən, lakin çox sadə izah olunan bir neçə hal. Bu şəxslər müxtəlif məcburiyyətlərdən əziyyət çəkmişdilər və ya hələ də çəkirdilər və məcburiyyətin onları bütün hərəkətlərində narahat etdiyi və düşüncələrinin gedişatını dəfələrlə kəsdiyi şüuru, yaddaşlarının etibarlılığına dair haqlı bir şübhə doğururdu. Hər birimiz, əgər diqqətimiz hərəkətin icrası zamanı dəfələrlə yayınmışsa, öz əminliyinin sarsıldığını görəcək və bir məktubu yenidən oxumaq və ya bir hesabı yenidən aparmaq məcburiyyətində qalacaq. Şübhə, məcburiyyətlərin mövcudluğunun tamamilə məntiqi bir nəticəsidir.

Obs. IX, — Folie du doute (hesitation). — V obs. IV-in qızı gündəlik həyatın bütün hərəkətlərində, xüsusilə tualetində son dərəcə ləng olmuşdu. Ayaqqabılarının bağını bağlamaq və ya əllərinin dırnaqlarını təmizləmək üçün ona saatlar lazım gəlirdi. O, izah olaraq deyirdi ki, nə tualetini edə bilir, nə də ki, təkrarlanan düşüncələr onu məşğul edərkən, nə də ki, dərhal sonra, beləliklə, o, təkrarlanan fikrin hər qayıdışından sonra müəyyən bir müddət gözləməyə öyrəşmişdi.

Obs. X. — Şübhə dəliliyi, kağızlardan qorxu. — Bir gənc qadın, bir məktub yazdıqdan sonra vicdan əzabı çəkmiş və eyni zamanda gördüyü bütün kağızları yığmışdı; bunun izahı kimi o, vaxtilə etiraf etmək istəmədiyi bir sevgisini dilə gətirmişdi.

Sevimlisinin adını durmadan təkrarlaya-təkrarlaya, bu adın qələminin altından sürüşüb keçəcəyindən, fikirli bir anda onu hansısa kağız parçasının üzərinə cızacağından qorxuya düşdü.!

Obs. XI. — Mizofobiya (mikrob qorxusu). — Gündə yüz dəfə əllərini yuyan və qapı tutacaqlarına yalnız dirsəyi ilə toxunan bir qadın. Düzəliş. — Bu, Lady Makbetin halı idi. Yuyunmalar simvolik idi və itirdiyinə peşman olduğu mənəvi təmizliyi fiziki təmizliklə əvəz etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Xatirəsini qovmağa qərar verdiyi bir nikah xəyanətinə görə peşmanlıqdan əzab çəkirdi. O, həmçinin cinsiyyət orqanlarını da yuyurdu.

Bu əvəzləmə nəzəriyyəsinə gəldikdə, burada verilən üç suala cavab verməklə kifayətlənəcəyəm:

1° Bu əvəzləmə necə baş verə bilər?

Elə görünür ki, bu, xüsusi bir psixi vəziyyətin ifadəsidir. Ən azından, histeriyada olduğu kimi, məcburiyyət nevrozlarında da kifayət qədər tez-tez oxşar irsiyyətə rast gəlinir. Beləliklə, məcburiyyət nevrozu II xəstəsi mənə atasının bənzər simptomlardan əziyyət çəkdiyini danışmışdı. Bir gün o, mənimlə məcburiyyət nevrozu və konvulsiv tik olan əmisi oğlunu, eləcə də artıq məcburiyyət nevrozları (ehtimal ki, peşmanlıq məcburiyyətləri) göstərən 11 yaşlı bacısının qızını tanış etdirdi.

2° Bu əvəzləmənin səbəbi nədir?

Hesab edirəm ki, bunu Mənin barışmaz fikrə qarşı müdafiə aktı (. Abwehr) kimi nəzərdən keçirmək olar. Xəstələrimin arasında elələri var ki, fikri qovmaq üçün iradə səyini xatırlayırlar və ya i) Həmçinin bax Alman xalq mahnısı:

Auf jedes weiße Blatt Papier môcht ich es schreiben: Dein ist mein Herz und soll es ewig, ewig bleiben. Şüurun şüasına düşən ağrılı xatirəni qovmağı xatırlayanlar var (Bax: obs. II, IV, XD. Digər hallarda bu uzlaşmaz ideyanın qovulması xəstələrin yaddaşında iz buraxmayan şüursuz bir şəkildə baş vermişdir.

3° Niyə obsesif fikirlə bağlı emosional vəziyyət digər Mən vəziyyətləri kimi yox olmaq əvəzinə davam edib?

Bu cavabı histerik simptomların genezisi üçün M. Breuer və mənim tərəfimdən hazırlanmış nəzəriyyəyə müraciət etməklə vermək olar. Burada yalnız onu qeyd etmək istəyirəm ki, elə əvəzləmənin özü sayəsində emosional halın yox olması qeyri-mümkün olur.

Bu iki həqiqi obsessiya qrupuna indi nəzərdən keçirilməli olan „fobiyalar“ sinfi əlavə olunur. Obsessiyalar və fobiyalar arasındakı böyük fərqi, yəni ikincilərdə emosional vəziyyətin həmişə təşviş və qorxu olduğunu artıq qeyd etmişəm. Buna əlavə edə bilərəm ki, obsessiyalar çoxsaylı və daha xüsusi, fobiyalar isə daha çox monoton və tipikdir.

Amma bu, əsaslı fərq deyil.

Fobiyalar arasında da qorxunun obyektinə görə iki qrup ayırd etmək olar: 1° adi fobiyalar: hamının bir az nifrət etdiyi və ya qorxduğu şeylərə (gecə, tənhalıq, ölüm, xəstəliklər, ümumi təhlükələr, ilanlar və s.) qarşı həddindən artıq qorxu; 2° vəziyyət fobiyaları: sağlam insana qorxu verməyən xüsusi şərtlərdən qorxu, məsələn, agorafobiya və hərəkət fobiyalarının digər növləri. Qeyd etmək maraqlıdır ki, bu sonuncu fobiyalar həqiqi obsessiyalar və adi fobiyalar kimi obsessiv deyillər. Emosional vəziyyət burada yalnız xəstənin diqqətlə qaçındığı xüsusi şərtlərdə görünür. 0 usuri ah dr geirkordlir Sal slasrn ai un i) Neurologisches Zentralblatt, 1893, Nos. i und 2. Fobiyaların mexanizmi obsessiyaların mexanizmindən tamamilə fərqlidir. Artıq əvəzləmə hökmranlığı deyil. Burada psixi təhlil artıq uzlaşmaz, əvəz olunmuş bir ideyanı aşkar etmir. Fobiyaların obyektinə çevrilə biləcək bütün ideyaları bir növ seçməklə önə çıxaran təşvişli emosional vəziyyətdən başqa heç nə tapılmır. Agorafobiya və s. hallarda tez-tez təşviş hücumunun xatirəsinə rast gəlinir və əslində xəstənin qorxduğu, belə bir hücumun qaçma imkanı olmadığını düşündüyü xüsusi şərtlər altında baş verməsidir.

Fobiyaların əsasında duran bu emosional vəziyyətin təşvişi heç bir xatirədən irəli gəlmir; sinir sisteminin bu qüdrətli vəziyyətinin mənbəyi nə ola bilər, bunu ciddi şəkildə düşünmək lazımdır.

Yaxşı, bir başqa dəfə göstərə biləcəyimi ümid edirəm ki, xüsusi bir nevroz, təşviş nevrozu təşkil etmək yerinə düşür; bu emosional vəziyyət onun əsas simptomudur; onun müxtəlif simptomlarının sadalamasını verəcəyəm və bu nevrozun indi onunla qarışdırıldığı nevrasteniyadan fərqləndirilməsi lazım olduğunu vurğulayacağam. Beləliklə, fobiyalar təşviş nevrozuna aiddir və onlar demək olar ki, həmişə eyni sıraya aid başqa simptomlarla müşayiət olunur.

Təşviş nevrozu da, görə bildiyim qədərilə, cinsi mənşəlidir, lakin o, cinsi həyatdan götürülmüş fikirlərə bağlanmır: doğrusu, onun psixi mexanizmi yoxdur. Onun xüsusi etiologiyası cinsi gərginliyin yığılmasıdır ki, bu da cinsi çəkinmə və ya doymamış cinsi qıcıq nəticəsində yaranır (kəsik cinsi aktın, ərin nisbi iktidarsızlığının, nişanlıların doyumsuz oyanmalarının, məcburi çəkinmənin və s. təsiri üçün ümumi bir düstur vermək üçün).

Məhz elə bu cür, əsasən hazırkı cəmiyyətdə qadın üçün son dərəcə tez-tez rast gəlinən şəraitdə təşviş nevrozu inkişaf edir; fobiyalar isə onun psixi təzahürüdür. Yekun olaraq qeyd edim ki, fobiya ilə həqiqi məcburiyyət fikrinin birləşməsi ola bilər, hətta bu, çox tez-tez rast gəlinən haldır. Görmək olar ki, xəstəliyin əvvəlində təşviş nevrozunun simptomu kimi inkişaf etmiş bir fobiya olub. Fobiyanı təşkil edən və ona bağlı olan fikir qorxu ilə əvəz oluna bilər — daha doğrusu, qorxunu yüngülləşdirən müdafiə üsulu ilə. Obs. VI (spekulyasiya dəliliyi) bu kateqoriyanın gözəl nümunəsidir: yerdəyişmə yolu ilə həqiqi məcburiyyət fikri ilə qoşalaşmış fobiya.

8 / 17

“Təşviş nevrozu”nun tənqidinə dair

Mendelin „Neurologisches Zentralblatt“ının 1895-ci il 2-ci nömrəsində kiçik bir məqalə çap etdirmişdim; orada bir sıra əsəb hallarını nevrasteniyadan ayırmağa və „təşviş nevrozu“ adı altında müstəqil etməyə cəhd göstərmişdim. Məni buna klinik və etioloji xarakterlərin daimi birgə təsadüfü vadar etmişdi ki, bu da ümumiyyətlə ayrı-seçkilik üçün həlledici ola bilər. Belə ki, E. Heckerin məndən əvvəl gəldiyi kimi, mən də gördüm ki, söhbət açılan nevrotik simptomların hamısı birlikdə təşvişin ifadəsinə aid olaraq yekunlaşdırıla bilər və nevrozların etiologiyası ilə bağlı səylərimdən ona əlavə edə bilərdim ki, „təşviş nevrozu“ kompleksinin bu hissəcikləri nevrasteniyanın etiologiyasına demək olar ki, zidd olan xüsusi etioloji şərtlər aşkar edir. Təcrübələrim mənə öyrətmişdi ki, nevrozların etiologiyasında (heç olmasa qazanılmış hallarda və qazanıla bilən formalarda) cinsi amillər görkəmli və çox az⁷⁷

2) E. Hecker. Nevrasteniyada maskalanmış və abortiv təşviş vəziyyətləri haqqında. Sinir Xəstəlikləri üzrə Mərkəzi Qəzet. Dekabr 1893. qiymətləndirilən rol oynadığını, belə ki, «Nevrozların etiologiyası cinsəllikdədir» iddiasının, həddindən artıq və çatışmazlıq səbəbindən zəruri yanlışlığına baxmayaraq, hal-hazırda hökm sürən digər təlimlərdən daha çox həqiqətə yaxın olduğunu öyrətdi. Təcrübənin məni məcbur etdiyi daha bir cümlə, müxtəlif cinsi zərərli amillərin bütün nevrozların etiologiyasında fərqsiz şəkildə tapılmadığını, lakin bəzi zərərli amillərin bəzi nevrozlarla aydın xüsusi əlaqələrinin olduğunu bildirdi. Beləliklə, mən fərdi nevrozların xüsusi səbəblərini aşkar etdiyimi fərz edə bilərdim. Mən sonra təşviş nevrozunun etiologiyasını təşkil edən cinsi zərərli amillərin xüsusiyyətini qısa bir düsturda ifadə etməyə çalışdım və (cinsi prosesə aid anlayışıma əsaslanaraq, 1. c. s. 61) belə bir nəticəyə gəldim: Təşviş nevrozu, somatik cinsi gərginliyi psixikdən uzaqlaşdıran və onun psixik emalına mane olan hər şeyi yaradır. Bu amilin özünü göstərdiyi konkret şərtlərə qayıtsaq, məcburi və ya qeyri-məcburi ehtirasdan çəkinmə, qeyri-kamil doyumla cinsi əlaqə, kəsilmiş cinsi əlaqə, psixik marağın cinsəllikdən yayındırılması və s. kimi halların, mənim təşviş nevrozu adlandırdığım vəziyyətlərin spesifik etioloji amilləri olduğu iddiası ortaya çıxır.

Burada qeyd etdiyim məlumatı çap üçün verdiyim zaman onun inandırma gücü barədə heç də özümü aldatmırdım. Əvvəlcə özümə deyə bilərdim ki, mən yalnız qısa, natamam, yerlə-yerlə hətta çətin anlaşılan bir təqdimat vermişdim, bəlkə də elə buna görə oxucuların gözləntisini hazırlamağa kifayət edirdi. Başqa cür desək, mən demək olar ki, nümunə gətirməmişdim və heç bir rəqəm çəkməmişdim, anamnezin toplanması texnikasına toxunmamışdım, anlaşılmazlıqların qarşısını almaq üçün heç bir tədbir görməmişdim, ən yaxın olanlardan başqa | etirazları nəzərə almamışdım və təlimin özündən də yalnız əsas müddəanı vurğulamış, məhdudiyyətləri isə qeyd etməmişdim. Buna görə də həqiqətən hər kəs bütün quruluşun məcburiliyi barədə öz fikrini yarada bilərdi. Lakin mən razılığın qarşısında duran başqa bir çətinliyə də arxalana bilərdim. Çox yaxşı bilirəm ki, nevrozların „cinsi etiologiyası“ ilə mən yeni heç nə ortaya qoymamışam, tibbi ədəbiyyatda bu faktları nəzərə alan alt cərəyanlar heç vaxt kəsilməmişdir və məktəblərin rəsmi təbabəti əslində bunu bilmişdir. Ancaq sonuncu elə davranmışdır ki, sanki bundan xəbəri yox idi; o, öz biliyindən istifadə etməmiş, ondan heç bir nəticə çıxarmamışdır. Belə davranışın, yəqin ki, dərin bir əsası olmalıdır — bəlkə də cinsi münasibətlərə göz yetirməkdən qaynaqlanan bir növ çəkinmə, ya da daha qədim, artıq aşılmış sayılan izah cəhdlərinə qarşı bir reaksiya. Hər halda, başqalarının heç bir zəhmət çəkmədən özlərinin də kəşf edə biləcəkləri bir şeyi onlara inandırmağa cəhd edən kəs müqavimətlə qarşılaşmağa hazır olmalı idi.

Belə bir vəziyyətdə, bəlkə də daha məqsədəuyğun olardı ki, mən bu mürəkkəb mövzu haqqında daha ətraflı danışmayınca və daha yaxşı başa düşülməyincə, tənqidi itirazlara cavab verməyim. Buna baxmayaraq, təşviş nevrozu haqqındakı nəzəriyyəmə son günlərdə edilən tənqidlərə dərhal cavab verməyə məni vadar edən səbəblərə qarşı durmağa qadir deyiləm. Bunu Münhendəki L. Löwenfeldin şəxsiyyətinə görə edirəm; o, „Neyrasteniya və Histeriyanın Patologiyası və Terapiyası“ əsərinin müəllifidir və onun rəyi tibb ictimaiyyəti arasında böyük əhəmiyyət kəsb edəcək; Löwenfeldin təsvirinin məni yüklədiyi yanlış bir başa düşməyə görə və əvvəldən, nəzəriyyəmin təsadüfi olaraq irəli sürülən ən asan itirazlarla çox asanlıqla təkzib oluna biləcəyi təəssüratı ilə mübarizə aparmaq istədiyimə görə edirəm. Löwenfeld, işimin əsasını, təşviş simptomları üçün cinsi təbiətli spesifik və vahid bir etiologiyanı iddia etdiyimi aydın şəkildə görür. Əgər bu fakt kimi qəbul edilmirsə, neyrasteniyadan müstəqil bir təşviş nevrozunun ayrılması üçün əsas səbəb də ortadan qalxır. Bu halda, diqqəti çəkdiyim bir çətinlik aradan qalxır: təşviş simptomlarının histeriya ilə də çox aydın əlaqələri var, belə ki, Löwenfeldin mənasında verilən qərar histeriya və neyrasteniya arasındakı ayrılığa zərər verir; lakin bu çətinlik, sonradan qiymətləndiriləcək olan, bütün bu nevrozların ortaq səbəbi kimi irsiyyətə istinadla qarşılanır.

Löwenfeld mənim nəzəriyyəmə qarşı etirazını hansı arqumentlərlə əsaslandırır?⁷⁸

Buna qarşı Löwenfeld vurğulayır ki, bir sıra hallarda „təşviş vəziyyətləri psixi sarsıntıdan (sadəcə qorxudan və ya qorxu ilə bağlı olan bədbəxt hadisələrdən) dərhal sonra və ya bir müddət keçdikdən sonra meydana çıxır və bəzən bu zaman elə şərait olur ki, göstərilən növ cinsi zərərli təsirlərin iştirakı son dərəcə inandırıcı görünmür“. O, çoxsaylı nümunələr əvəzinə xüsusilə qabarıq bir xəstə müşahidəsini qısaca bildirir. Bu nümunədə söhbət otuz yaşlı, dörd ildir evli olan, irsi yüklənmiş bir qadından gedir ki, o, bir il əvvəl ilk çətin doğuşunu keçirmişdi. Doğuşundan bir neçə həftə sonra ərinin xəstəlik tutmasından qorxdu, həyəcan içində köynəkdə soyuq otaqda qaçdı. O vaxtdan xəstələndi, əvvəlcə axşam təşviş vəziyyətləri və ürək döyüntüsü ilə, sonra konvulsiv titrəmə tutmaları və ardınca fobiyalar və b. meydana çıxdı: tam inkişaf etmiş təşviş nevrozunun mənzərəsi. „Burada təşviş vəziyyətləri“, — deyə Löwenfeld yekunlaşdırır, „aşkar surətdə psixi yolla, bir dəfəlik qorxudan törəmişdir.“

Möhtərəm müəllifin çoxlu sayda buna bənzər hallara malik olduğuna şübhə etmirəm; axı mən özüm də buna oxşar nümunələrin böyük bir sırasını göstərə bilərəm. Psixi sarsıntıdan sonra təşviş nevrozunun baş qaldırmasının bu cür hallarını — son dərəcə tez-tez rast gəlinən hadisələri — görməmiş bir kəs təşviş nevrozu məsələsində söz deməyə özünü qadir bilməməlidir. Yalnız onu qeyd etmək istəyirəm ki, bu cür halların etiologiyasında hər dəfə qorxu və ya təşvişli gözləmə aşkar edilməməlidir; hər hansı başqa bir ruhi tərpəniş də buna kifayət edir. Yaddaşımda tez bir neçə hala nəzər saldıqda, qırx beş yaşlı bir kişi yadıma düşür ki, o, ilk təşviş tutmasını (ürək çökməsi ilə birlikdə) qoca atasının ölümü xəbərindən almışdı; bundan sonra onda aqorafobiya ilə tam və tipik təşviş nevrozu açıldı; sonra bir gənc kişi ki, gənc arvadı ilə anası arasındakı çəkişmələrə görə oyanmadan eyni nevroza düçar olmuş və hər yeni ev davasından sonra yenidən aqorafobik olmuşdu; bir tələbə ki, azca sərxoş halda, atalıq qəzəbinin təhriki altında kəskin imtahan işi dövründə ilk təşviş tutmalarını yaratmışdı; özü uşaqsız bir qadın ki, kiçik qardaşı qızının sağlamlığı üçün təşviş nəticəsində xəstələnmişdi və sair və ilaxır. Löwenfeldin mənə qarşı istifadə etdiyi faktın özünə gəldikdə isə, buna ən kiçik bir şübhə də yoxdur.

Lakin onun təfsirində şübhə var. Sual budur: burada sadəcə “post hoc ergo propter hoc” (bundan sonra, ona görə də buna görə) prinsipinə əməl edib, xammalın hər hansı bir tənqidi işlənməsindən imtina etmək lazımdır? Son tətikləyici səbəbin tənqidi analiz qarşısında səmərəli səbəb kimi özünü doğrultmadığına dair kifayət qədər nümunələr məlumdur. Məsələn, travma və podaqra arasındakı əlaqəni düşünün! Travmanın rolu, travmaya məruz qalan üzvüdə podaqra tutmasının qıcıqlandırılmasında, təbii ki, sifilis və paralizin etiologiyasındakı roldan fərqli deyil; yalnız podaqra nümunəsində travmanın podaqranı “səbəb olduğu” deyil, qıcıqlandırdığı fikri artıq hər hansı bir dərk üçün absurd görünür. Mən onları banal adlandırdığım bu cür etioloji amillərin müxtəlif xəstəlik vəziyyətlərinin etiologiyasında qarşıma çıxması insanı düşündürməlidir. Təəssürat, qorxu da belə banal bir amildir; xorea, insult, tremor və digər hər şeyi qorxu eyni dərəcədə təşviş nevrozu kimi törədə bilər. İndi isə bu ubiquitetə (hər yerdə olmağa) görə banal səbəblərin tələblərimizi ödəmədiyi, əlavə olaraq spesifik səbəblərin olması lazım olduğu arqumentini irəli sürə bilmərəm. Bu, isbat etmək istədiyim teoremi əvvəlcədən qəbul etmək deməkdir. Lakin mən aşağıdakı kimi nəticə çıxarmaq hüququna malikəm: Əgər eyni spesifik səbəb təşviş nevrozunun bütün və ya əksər hallarının etiologiyasında aşkarlanırsa, onda xəstəliyin baş verməsinin təəssürat kimi banal bir amilin təsirindən sonra baş verməsi bizim anlayışımızı çaşdırmağa bilməz. Mənim təşviş nevrozu hallarımda belə idi. Atasının ölüm xəbərini alanda (bu ölüm gözlənilməz deyildi və qeyri-adi, sarsıdıcı şəraitdə baş vermədiyi üçün bu qeydi edirəm) xəstələnən kişi, on bir ildir həyat yoldaşı ilə kəsik cinsi əlaqə (coitus interruptus) yaşayırdı və onu əsasən razı salmağa çalışırdı; arvadı ilə anası arasındakı mübahisələrə tab gətirə bilməyən gənc kişi, nəsil artırma yükündən qaçmaq üçün gənc arvadı ilə əlaqədə əvvəldən geri çəkilmə tətbiq edirdi; aşırı işləmə nəticəsində gözlənilən serebral asteniya əvəzinə təşviş nevrozu qazanan tələbə, üç ildir hamilə qoya bilmədiyi bir qızla əlaqə saxlayırdı; özü uşaq sahibi olmayan, qardaşının qızının xəstəliyi narahatlığından təşviş nevrozuna tutulan qadın, impotent kişi ilə evli idi və cinsi baxımdan heç vaxt razı salınmamışdı və s. Bu halların hamısı bərabər dərəcədə aydın və ya tezisim üçün bərabər dərəcədə yaxşı sübutedici deyil; lakin mən onları etiologiyada spesifik amildən başqa heç nə göstərməyən çoxsaylı halların siyahısına əlavə etdikdə, onlar mənim irəli sürdüyüm təlimə uyğun gəlir və indiyə qədər qəbul edilən sərhədlərdən kənara çıxan etioloji dərkimizin genişləndirilməsinə imkan verir.

Əgər kimsə mənə yuxarıdakı nəzəriyyədə banal etioloji amillərin əhəmiyyətini qeyri-layiq şəkildə aşağı saldığımı sübut etmək istəsə, o, mənim spesifik amilimin çatışmadığı müşahidələri irəli sürməlidir, yəni (ümumilikdə) normal cinsi həyat tərzində psixik şokdan sonra təşviş nevrozunun yaranması hallarını. İndi Löwenfeldin halının bu şərti ödəyib-ödəmədiyini qiymətləndirin. Hörmətli rəqibim bu tələbi açıq-aydın nəzərə almayıb, əks halda o, xəstəsinin cinsi həyat tərzini bizdən bu qədər tamamilə qaranlıqda saxlamazdı. Otuz yaşlı bir xanımın halının, psixik törəməliyinə ən az şübhə etdiyim histereza ilə mürəkkəb olduğunu kənara qoyuram; bu histeriyanın yanında təşviş nevrozunu təbii ki, etirazsız qəbul edirəm. Amma nevrozların cinsi etiologiyası nəzəriyyəsinin lehinə və ya əleyhinə bir halı nəzərə almadan əvvəl, xəstənin cinsi davranışını Löwenfeldin burada etdiyindən daha dərindən öyrənməliyəm. Xanım psixik şok zamanı doğuşdan qısa müddət sonra olduğu üçün, son il ərzində kəsik cinsi əlaqənin rol oynamadığını və beləliklə cinsi zərərverici amillərin burada aradan qalxdığını nəticə çıxarmaqla kifayətlənməyəcəyəm. Hər il təkrarlanan hamiləlik zamanı təşviş nevrozu olan halları bilirəm, çünki (inanılmaz şəkildə) mayalayan cinsi əlaqədən sonra hər cür əlaqə dayandırılırdı, nəticədə çox uşaqlı qadın bütün illər boyu məhrumiyyət əziyyəti çəkirdi. Hər bir həkimə məlumdur ki, qadınlar onlara doyum təmin etməyə qadir olmayan çox az güclü kişilərdən hamilə qalırlar və nəhayət, irsiyyət etiologiyasının tərəfdarlarının hesab etməli olduqları kimi, doğuşdan təşviş nevrozu ilə əziyyət çəkən, yəni adətən kəsik cinsi əlaqə və bənzər zərərverici amillər nəticəsində əldə edilən belə bir cinsi həyat tərzini gətirən və ya aydın xarici pozğunluq olmadan inkişaf etdirən kifayət qədər qadın var. Bu qadınlardan bir neçəsində gənclik illərində baş verən histereza xəstəliyini aşkar etmək olar; həmin vaxtdan bəri cinsi həyat tərz pozulmuş və cinsi gərginliyin psixikadan sapması baş vermişdir. Belə cinsəlliyə malik qadınlar, hətta normal cinsi əlaqə ilə belə, həqiqi doyum qabiliyyətindən məhrumdurlar və ya spontan olaraq, və ya digər təsirli amillərin qoşulmasından sonra təşviş nevrozu inkişaf etdirirlər. Löwenfeldin halında bunların hansıları mövcud ola bilərdi? Bilmirəm, amma təkrar edirəm, bu hal mənim əleyhimə yalnız o vaxt sübut sayılır ki, tək bir qorxu ilə təşviş nevrozuna cavab verən xanım əvvəllər normal cinsi həyat tərzindən həzz alıbsa. Anamnezi xəstənin verdiyi kimi qəbul etsək və ya onun bizə açıqlamaq istədiyi ilə kifayətlənsək, anamnezdən etioloji araşdırmalar aparmağımız qeyri-mümkündür. Əgər sifiloloqlar genital orqanlarda ilkin təsirin cinsi əlaqəyə aid edilməsini hələ də xəstənin ifadəsindən asılı saxlasaydılar, iddia olunan bakirə fərdlərdə soyuqlamadan irəli gələn kifayət qədər çox sayda şankr aşkar edə bilərdilər və ginekoloqlar evlənməmiş müştərilərində parthenogenez möcüzəsini təsdiqləməkdə çətinlik çəkməzdilər. Ümid edirəm ki, gələcəkdə neuropatoloqların da böyük nevrozların anamnezini yığarkən bənzər etioloji qabaqcadan hökmlərdən irəli getməyə icazə verildiyi aydın olacaq.⁷⁹

Mən də tamamilə eyni təcrübəni yaşamışam, lakin bu məni çaşdırmayıb. Mən də təşviş tutmalarını psixi müalicə, ümumi yaxşılaşma və s. sayəsində aradan qaldırmışam. Təbii ki, müalicə çatışmazlığının təşviş tutmalarının səbəbi olduğu nəticəsini çıxarmamışam. Löwenfeldə belə bir nəticəni aid etmək istəmirəm; yuxarıdakı zarafat xarakterli qeydimlə yalnız onu nəzərdə tutmaq istəyirəm ki, vəziyyət Löwenfeldin etirazını tamamilə dəyərsizləşdirmək üçün kifayət qədər mürəkkəb ola bilər. Burada irəli sürülən faktı təşviş nevrozunun spesifik etiologiyası iddiası ilə uzlaşdırmaq mənə çətin gəlmədi. Mənə etiraf edəcəksiniz ki, təsirini göstərmək üçün müəyyən intensivlikdə (və ya miqdarda) və müəyyən müddət ərzində təsir etməli olan, yəni toplanan etioloji təsirli amillər var; spirt təsiri belə toplanma nəticəsində yaranan səbəbliyin nümunəsidir. Beləliklə, spesifik etiologiyanın işlədiyi, lakin təsirinin hələ nəzərə çarpmadığı bir müddət ola bilər. Belə bir müddət ərzində şəxs hələ xəstə deyil, amma müəyyən xəstəliyə, bizim halımızda təşviş nevrozuna meyllidir və indi banal zərərverici amilin qoşulması nevrozu, xüsusi zərərverici amilin təsirinin daha da artması kimi, tetikləyə bilər. Bunu belə də ifadə etmək olar: spesifik etioloji amilin mövcud olması kifayət etmir, onun müəyyən miqdarı da dolmalıdır və bu həddə çatdıqda, spesifik zərərverici amilin miqdarı banal zərərvericiliyin müəyyən hissəsi ilə əvəz oluna bilər. Sonuncusu yenidən aradan qaldırılarsa, insan bir həddin altında qalır; xəstəlik əlamətləri yenidən geri çəkilir. Nevrozların bütün müalicəsi, sinir sisteminin təsir etdiyi ümumi yükün, etioloji qarışığın çox müxtəlif təsirləri vasitəsilə həddin altına endirilə biləcəyinə əsaslanır. Bu şərtlərdən xüsusi bir etiologiyanın olmaması və ya mövcudluğu haqqında heç bir nəticə çıxarmaq olmaz.

Bunlar, şübhəsiz, etiraz qaldırmayan və təmin edilmiş mülahizələrdir. Kimə bunlar hələ kifayət etmirsə, qoy aşağıdakı dəlili öz üzərində təsir etsin. Löwenfeldin və bir çox başqalarının fikrincə, təşviş hallarının etiologiyası irsiyyətdə tapılmalıdır. İrsiyyət isə, şübhəsiz, hər hansı dəyişiklikdən kənardadır; əgər təşviş nevrozu müalicə ilə sağalırsa, onda Löwenfeldlə birlikdə belə nəticə çıxarmaq lazım gələrdi ki, irsiyyət etiologiyanı özündə ehtiva edə bilməz.

Qeyd edim ki, Löwenfeldin gətirdiyi iki etiraza qarşı müdafiə etməkdən özümü saxlaya bilərdim, əgər hörmətli rəqibim mənim işimə daha çox diqqət yetirsəydi. Hər iki etiraz mənim işimdə nəzərdə tutulmuş və cavablandırılmışdır (S. 68 və davamı); bu cildin S. 558 və davamındakı izahları burada sadəcə təkrarlaya bilərdim, çünki eyni xəstəlik hallarını qəsdən burada yenidən təhlil etmişəm. Az əvvəl dəyər verdiyim etioloji düsturlar da məqaləmin mətnində mövcuddur. Onları burada yenidən təkrarlamaq istəyirəm. Mən iddia edirəm: Təşviş nevrozu üçün xüsusi bir etioloji amil var ki, onun təsiri adi zərərli amillərlə miqdarca təmsil oluna bilər, lakin keyfiyyətcə əvəz edilə bilməz. Daha sonra: Bu xüsusi amil hər şeydən əvvəl nevrozun formasını müəyyən edir; nevrotik xəstəliyin ümumiyyətlə baş verməsi sinir sisteminin ümumi yükündən (onun daşıma qabiliyyəti ilə nisbətində) asılıdır. Adətən nevrozlar çoxsəbəbli (overdetermined) olur, yəni onların etiologiyasında bir neçə amil birgə təsir göstərir.⁸⁰

Bunun barəsində deyiləsi çox şey var. Əvvəla, Lövenfeld mənim nəzəriyyəmə onun qəbul etməyə borclu olmadığı bir nəticə qoşur. Somatik cinsi oyanmanın yığılması zamanı işlərin epileptik qıcolma yolunda qıcığın toplanmasında olduğu kimi getməli olması — mənim heç bir əsas vermədiyim həddən artıq təfərrüatlı bir quruluşdur və təqdim olunan yeganə quruluş da deyil. Mənə ancaq o qədərini fərz etmək lazımdır ki, sinir sistemi müəyyən miqdarda somatik cinsi oyanmanı, hətta bu öz məqsədindən yayındırılmış olsa da, öhdəsindən gəlməyə qadirdir və pozuntular yalnız bu oyanmanın miqdarı qəflətən artdıqda meydana çıxır; belə olduqda Lövenfeldin tələbi aradan qalxar. Mən nəzəriyyəmi bu istiqamətdə genişləndirməyə cəsarət etmədim, əsasən ona görə ki, bu yolda etibarlı dayaq nöqtələri tapa biləcəyimi gözləmirdim. Yalnız işarə etmək istəyirəm ki, cinsi gərginliyin hasil olunmasını onun xərclənməsindən asılı olmayaraq təsəvvür etməməliyik, normal cinsi həyatda bu hasilat cinsi obyektlə təhrik edildikdə psixi sakitlik və buna bənzər hallardakından mahiyyətcə başqa cür təşəkkül tapır.

Etiraf etmək lazımdır ki, burada vəziyyət epileptik qıcolma meylindəkindən fərqlidir və onları somatik cinsi oyanmanın yığılması nəzəriyyəsindən hələ ardıcıl surətdə çıxarmaq mümkün deyil.

Löwenfeldin növbəti iddiasına — təşviş hallarının yalnız müəyyən münasibətlərdə baş verdiyinə, bunlardan qaçıldıqda isə, həmin şəxsin vita sexualis'ı nə olursa olsun, onların kəsildiyinə — etiraz etmək lazımdır ki, Löwenfeld burada açıq-aydın yalnız fobiyaların təşvişini nəzərdə tutur, sitat gətirilən yerə bağlanan misalların da göstərdiyi kimi. Məzmunu başgicəllənmə, ürək döyüntüsü, nəfəs darlığı, titrəmə, tər və b. olan spontan təşviş tutmalarından isə o, heç danışmır. Lakin bu təşviş tutmalarının baş verməsini və kəsilməsini izah etmək üçün mənim nəzəriyyəm heç də yararsız görünmür. Belə təşviş nevrozu hallarının bütöv bir sırasında həqiqətən də təşviş hallarının baş verməsində epilepsiyada müşahidə olunana bənzər bir dövrilik görünüşü yaranır, yalnız burada bu dövriliyin mexanizmi daha şəffaf olur. Daha yaxından araşdırdıqda, böyük bir nizamlılıqla, həyəcanlandırıcı bir cinsi prosesə (yəni somatik cinsi gərginliyi boşaltmağa qadir olan bir prosesə) rast gəlinir və müəyyən, çox vaxt tamamilə sabit bir zaman intervalı gözlənilməklə ona təşviş tutması qoşulur. Abstinent qadınlarda bu rolu menstrual oyanma, eyni dərəcədə dövri təkrarlanan gecə ifrazatları, ən başlıcası isə (natamamlığı ilə zərərli olan) cinsi əlaqənin özü oynayır ki, bu da öz təsirlərinə, yəni təşviş tutmalarına öz dövriliyini ötürür. Adi dövriliyi pozan təşviş tutmaları baş verdikdə isə, çox vaxt onları daha nadir və nizamsız baş verən təsadüfi bir səbəbə — tək-tək bir cinsi yaşantıya, oxumağa, tamaşaya və b. — bağlamaq mümkün olur. Qeyd etdiyim interval bir neçə saatdan iki günə qədərdir; bu, digər şəxslərdə eyni səbəblərə görə təşviş nevrozunun simptom kompleksi ilə etibarlı əlaqələri olan məlum cinsi miqrenin meydana çıxdığı həmin intervaldır.

Bunun yanında, ayrı-ayrı təşviş hallarının adi bir məqamın qoşulması ilə, hər cür həyəcanla təhrik edildiyi kifayət qədər hallar var. Deməli, ayrı-ayrı təşviş tutmasının etiologiyası üçün də bütün nevrozun törədilməsi üçün olduğu kimi eyni təmsil qüvvədədir. Fobiyalarda təşvişin başqa şərtlərə tabe olması o qədər də təəccüblü deyil; fobiyalar sadə somatik təşviş tutmalarından daha mürəkkəb quruluşa malikdir. Onlarda təşviş müəyyən bir təsəvvür və ya qavrayış məzmunu ilə bağlıdır və bu psixi məzmunun oyanması bu təşvişin meydana çıxması üçün əsas şərtdir. Sonra təşviş «açılır», necə ki, məsələn, cinsi gərginlik libidinal təsəvvürlərin oyanması ilə açılır; lakin bu prosesin təşviş nevrozu nəzəriyyəsi ilə əlaqəsi hələ aydınlaşdırılmamışdır.

Mən nə üçün nəzəriyyəmin boşluqlarını və zəif tərəflərini gizlətməyə çalışmalı olduğumu başa düşmürəm. Mənə elə gəlir ki, fobiyalar probleminin əsas məqamı ondan ibarətdir ki, fobiyalar normal vita sexualis şəraitində — yəni vita sexualis-in pozulmasının spesifik şərti, yəni somatikin psixidən yayındırılması mənasında yerinə yetirilmədikdə — heç cür meydana gəlmir. Fobiyaların mexanizmində başqa nə qədər çox şey qaranlıq qalsa da, mənim təlimim yalnız o zaman təkzib edilmiş sayılar ki, mənə normal vita sexualis şəraitində və ya heç olmasa onun spesifik olaraq müəyyən edilməmiş pozulması şəraitində fobiyalar göstərilsin.⁸¹

Təşviş nevrozu haqqında məlumatımda (l.c. s. 525) belə yazmışdım:

„Bəzi təşviş nevrozu hallarında etiologiyanı heç cür müəyyən etmək mümkün olmur. O diqqətəlayiqdir ki, belə hallarda ağır irsi yüklülüyün aşkar edilməsi nadir hallarda çətinliklə üzləşir.“

„Lakin nevrozu sonradan qazanılmış ae hesab etməyə əsas olduqda, diqqətli, bu məqsədə yönəlmiş müayinə zamanı etioloji cəhətdən təsirli amillər kimi cinsi həyatdan bir sıra zərərli təsirlər və təsirlər aşkar edilir...“ Löwenfeld bu yeri çap edir və ona aşağıdakı qeydi əlavə edir: „Deməli, F. nevrozu o zaman ‚sonradan qazanılmış‘ hesab edir ki, onun təsadüfi səbəbləri tapılsın.“

Əgər bu məna mənim mətnimdən zorla çıxarıla bilmirsə, deməli, mətn mənim fikrimi çox təhrif olunmuş şəkildə ifadə edir. Diqqəti ona yönəldirəm ki, bir az əvvəl təsadüfi səbəbləri qiymətləndirməkdə mən özümü Löwenfelddən qat-qat sərt göstərmişəm. Əgər cümlələrimin mənasını özüm izah etməli olsaydım, bunu belə edərdim: “Lakin nevrozu qazanılmış nevroz saymağa əsas olduqda...” şərtindən sonra əlavə edərdim: çünki (əvvəlki cümlədə qeyd olunan) irsi yüklülüyün sübutu baş tutmur. Məna budur: irsiyyətin sübuta yetirilə bilmədiyi halı mən qazanılmış hal sayıram. Burada mən hamı kimi davranıram, bəlkə də yalnız bir kiçik fərqlə: başqaları irsiyyətin olmadığı halda da onu irsi şərtlənmiş elan edirlər, beləliklə də qazanılmış nevrozlar kateqoriyasının bütünlüklə gözdən qaçırılmasına səbəb olurlar. Lakin bu fərq mənim xeyrimə işləyir. Bununla belə etiraf edirəm ki, birinci cümlədəki “ümumiyyətlə heç bir etiologiya tanımaq mümkün deyil” ifadəsi ilə bu cür anlaşılmazlığa özüm yol açmışam. Şübhəsiz ki, başqa tərəfdən də eşidəcəyəm ki, nevrozların spesifik səbəblərini axtarmaqla özümə artıq zəhmət yaradıram. Axı təşviş nevrozlarının, eləcə də ümumiyyətlə nevrozların həqiqi etiologiyası məlumdur: bu, irsiyyətdir, iki həqiqi səbəb isə yanaşı mövcud ola bilməz. İrsiyyətin etioloji rolunu mən yəqin ki, inkar etmirəm? Onda isə bütün digər etiologiyalar – təsadüfi səbəblər – ya bir-birinə bərabər, ya da eyni dərəcədə dəyərsizdir.

Mən irsiyyətin roluna dair bu baxışı bölüşmürəm və qısa məlumatımda təşviş nevrozu mövzusuna ən az diqqət yetirdiyim üçün, buraxılanları burada tamamlamağa və işimi yazarkən aid olan bütün tapmaca sualları ilə məşğul olmadığım təəssüratını silməyə çalışacağam.

Düşünürəm ki, nevrozların patologiyasında hökm sürən, yəqin ki, çox mürəkkəb etioloji münasibətlərin təsvirini mümkün edirik, əgər aşağıdakı etioloji anlayışları müəyyənləşdirsək:

a) şərt, 5) spesifik səbəb, c) rəqabətli səbəb və əvvəlkilərə bərabər olmayan termin kimi, d) səbəbiyyət və ya tətikləyici səbəb.

Bütün ehtimalları nəzərə almaq üçün, miqdar dəyişikliyinə, yəni artım və ya azalmaya qabiliyyətli olan etioloji amillərlə məşğul olduğumuzu fərz edək.

Çoxüzvlü etioloji tənliyin təsəvvürünü qəbul etsək — ki, effektin meydana gəlməsi üçün yerinə yetirilməsi şərtdir —, onda təhrikedici və ya tətikləyici səbəb kimi tənliyə ən son daxil olan səbəb xarakterizə olunur; belə ki, o, effektin görünməsindən bilavasitə əvvəl gəlir. Yalnız bu zaman anı təhrikedici səbəbin mahiyyətini təşkil edir; digər növ səbəblərin hər biri ayrı-ayrı hallarda təhrikedici səbəb rolunu oynaya bilər; eyni etioloji yığımda bu rol dəyişə bilər.

Şərtlər kimi, onların olmaması halında təsirin heç vaxt baş vermədiyi, lakin özlüyündə, nə qədər böyük miqdarda mövcud olsalar da, təsiri yaratmağa qadir olmayan amillər qəbul edilməlidir. Bunun üçün hələ də spesifik səbəb çatışmır.

Xüsusi səbəb dedikdə, effektin gerçəkləşməsi heç bir halda çatışmayan və yalnız şərtlər yerinə yetirildikdə effekti əldə etmək üçün uyğun kəmiyyət və ya intensivlikdə kifayət edən səbəb nəzərdə tutulur.

Rəqib səbəblər kimi, hər dəfə mövcud olmağı tələb etməyən, istənilən miqdarda özlüyündə təsiri yaratmağa qadir olmayan, lakin şərtlər və spesifik səbəblə yanaşı, etioloji tənliyin ödənməsinə kömək edən amilləri qəbul etmək olar.

Rəqib və ya köməkçi səbəblərin xüsusiyyəti aydın görünür; lakin şərtləri xüsusi səbəblərdən necə ayırd etməli, axı onların hər ikisi zəruridir və buna baxmayaraq heç biri təkbaşına səbəbləndirmə üçün kifayət deyil?

Burada aşağıdakı davranış bir qərar verməyə imkan verir. „Zəruri səbəblər“ arasında bir neçəsinə rast gəlinir ki, onlar bir çox başqa effektlərin etioloji tənliklərində də təkrarlanır, buna görə də ayrı-ayrı effektə xüsusi bir münasibət göstərmirlər; lakin bu səbəblərdən biri digərlərinin qarşısında ona görə seçilir ki, o, heç bir başqa və ya çox az etioloji formulda tapılmır və bu səbəb aid olduğu effektin spesifik səbəbi adlandırılmaq iddiasındadır. Bundan başqa, şərtlərlə spesifik səbəb xüsusilə o hallarda aydın şəkildə ayrılır ki, şərtlər uzun müddət davam edən və az dəyişən vəziyyətlər xarakteri daşıyır, spesifik səbəb isə yaxınlarda təsir göstərən bir faktora uyğun gəlir.

Bu tam etioloji sxemə bir nümunə verməyə çalışacağam:

Təsir: Ağciyər vərəmi (Phthisis pulmonum).

Şərt: Meyillilik, adətən orqanların quruluşu ilə irsi olaraq verilir.

Xüsusi səbəb: Koch bacili.

Köməkçi səbəblər: hər şey zəiflədici: qəlb hərəkətləri, irinləmələr və ya soyuqdəymələr kimi.

Təşviş nevrozunun etiologiyası üçün sxemin mənə oxşar görünür:

Şərt: İrsiyyət.

Xüsusi səbəb: Cinsi gərginliyin psixikadan yayındırılması mənasında bir cinsi amil.

Köməkçi səbəblər: bütün banal zədələnmələr: kövrəklik, qorxu, həmçinin xəstəlik və ya həddindən artıq zəhmət nəticəsində fiziki tükənmə.

Bu etioloji formulu təşviş nevrozu üçün təfərrüatı ilə müzakirə edərkən, aşağıdakı qeydləri də əlavə edə bilərəm: xüsusi fərdi xüsusiyyətin (irsi olaraq təsdiqlənməsi lazım olmayan) təşviş nevrozu üçün mütləq tələb olunub-olunmadığını, yoxsa hər hansı normal insanın spesifik amilin kəmiyyətcə müəyyən qədər artması ilə təşviş nevrozuna gətirilib-gətirilə biləcəyini qətiyyətlə həll edə bilmirəm, lakin çox güman ki, ikinci fikrə meyl edirəm. — İrsi meyil təşviş nevrozunun ən mühüm şərtidir, amma qaçılmaz şərt deyil, çünki bir sıra sərhəd hallarında o, müşahidə olunmur. — Spesifik cinsi amil halların həddindən artıq çoxunda əminliklə aşkar edilir; bir sıra hallarda (anadangəlmə) o, irsilik şərtindən ayrılmır, əksinə, bununla birlikdə yerinə yetirilmiş olur, yəni xəstələr həmin vita sexualis xüsusiyyətini stiqma kimi gətirirlər (somatik cinsi gərginliyin öhdəsindən gəlmək üçün psixi qeyri-kafiliyi), hansı ki, başqa halda nevrozun qazanılmasına aparan yol məhz ondan keçir; digər bir sıra sərhəd hallarında isə spesifik səbəb rəqabət aparan bir səbəbin içində olur, yəni o zaman ki, qeyd olunan psixi qeyri-kafilik tükənmə və buna bənzər vasitələrlə meydana gəlir. Bütün bu hallar ayrı-ayrı kateqoriyalar deyil, axıcı sıralar təşkil edir; bununla belə, hamısının içindən cinsi gərginliyin taleyində oxşar davranış keçir və əksəriyyəti üçün şərtin, spesifik və köməkçi səbəbin ayrılması yuxarıda verilmiş etioloji tənliyin həllinə uyğun gəlir.

Təcrübələrimə müraciət etsəm, təşviş nevrozu üçün irsi meyil ilə spesifik cinsi amilin bir-birinə zidd davranışını tapa bilmirəm. Əksinə, hər iki etioloji amil bir-birini dəstəkləyir və tamamlayır. Cinsi amil çox vaxt yalnız o şəxslərdə təsir göstərir ki, onlarda irsi yüklənmə də buna səbəb olur; irsilik təkbaşına çox vaxt təşviş nevrozu yaratmağa qadir olmur, əksinə, spesifik cinsi zərərliliyin kifayət qədər miqdarının meydana gəlməsini gözləyir. Buna görə də irsiliyin müəyyən edilməsi spesifik bir amilin axtarışından azad etmir; hər halda bütün terapevtik maraq da məhz onun tapılmasına bağlanır. Çünki etiologiya kimi irsiliklə terapevtik olaraq nə etmək istəyirsən? O, xəstədə əzəldən mövcud olub və onun sonuna qədər də davam edəcək. O, özlüyündə nə nevrozun epizodik meydana gəlməsini, nə də müalicə vasitəsilə onun kəsilməsini anlamağa yararlıdır. O, nevrozun şərtindən başqa bir şey deyil — hədsiz dərəcədə vacib bir şərt olsa da, yenə də terapiyanın və nəzəri anlayışın ziyanına həddindən artıq qiymətləndirilmiş bir şərtdir. Faktların təzadı vasitəsilə buna əmin olmaq üçün ailəvi sinir xəstəlikləri (Chorea chronica, Thomsen xəstəliyi və b. k.) hallarını xatırlamaq kifayətdir; orada irsilik bütün etioloji şərtləri özündə birləşdirir.

Sonda, gerçəkliyə ilk yaxınlaşmada müxtəlif etioloji amillərin qarşılıqlı münasibətlərini ifadə etmək üçün adət etdiyim o azsaylı cümlələri təkrar etmək istəyirəm:⁸²

Sinir sisteminin “ümumi yüklənməsi” və “müqavimət qabiliyyəti” altında nəyin nəzərdə tutulduğunu, sinir funksiyası haqqında bəzi fərziyyələr əsasında daha aydın izah etmək olar.⁸³

Ümid edirəm ki, mövzunun hələ həll edilməmiş çoxlu çətinliklərinin fərqində olsam da, təşviş nevrozu haqqında mənim təqdimatım, Lövenfeldin “həmlə formasında nevrastenik və histerik simptomların əlaqəsi”nin təsbiti ilə eyni faktlara haqq qazandırmağa çalışan cəhdindən daha məhsuldar olacaq.

9 / 17

Müdafiə nevropsixozları haqqında əlavə qeydlər

1894-cü ildə kiçik bir məqalədə (Neurologisches Zentralblatt, № 10 və 11) histeriyanı, məcburiyyət təsəvvürlərini, habelə kəskin hallüsinator qarışıqlığın bəzi hallarını “müdafiə nevropsixozları” adı altında birləşdirmişdim, çünki bu xəstəliklər üçün ortaq baxış nöqtəsi ortaya çıxmışdı: onların simptomları (şüursuz) müdafiənin psixi mexanizmi vasitəsilə yaranır, yəni xəstənin Məninə ağır ziddiyyət təşkil edən bir təsəvvürü sıxışdırmaq cəhdi zamanı. O vaxtdan bəri çıxmış “Histeriya üzrə tədqiqatlar” kitabının bəzi yerlərində doktor Y. Breuerlə birlikdə bu “müdafiə” və ya “sıxışdırma” adlanan psixi prosesin hansı mənada başa düşülməli olduğunu izah edə və xəstə müşahidələri əsasında göstərə bilmişəm. Həmin yerdə psixoanalizin zəhmətli, lakin tamamilə etibarlı metoduna dair məlumatlar da var; mən bu tədqiqatlarda, eyni zamanda bir terapiya təşkil edən bu işlərdə, həmin metoddan istifadə edirdim.

Son iki iş ilindəki təcrübələrim məni müdafiəni qeyd olunan nevrozların psixi mexanizmində əsas nöqtə kimi qəbul etməyə daha da inandırdı və digər tərəfdən, psixoloji nəzəriyyəyə klinik əsas verməyə imkan verdi. Özüm də təəccübləndiyim kimi, nevroz problemlərinin sadə, lakin dəqiq müəyyən edilmiş həll yollarına rast gəldim və aşağıdakı səhifələrdə ilkin olaraq və qısa şəkildə bunlar haqqında məlumat vermək istəyirəm. Bu cür məlumatlandırma üsulu ilə iddiaların tələb etdiyi sübutları əlavə etmək mümkün deyil, lakin ümid edirəm ki, bu öhdəliyi ətraflı bir təsvirdə yerinə yetirə biləcəyəm.

I. Histeriyanın “xüsusi” etiologiyası

Histeriyanın simptomlarının yalnız "travmatik" təsirli hadisələrə gətirilməklə başa düşülə biləcəyi və bu psixi travmaların cinsi həyatla əlaqəli olduğu Breuer və mən tərəfindən əvvəlki nəşrlərdə artıq ifadə edilmişdir. Bu gün 13 histeriya halında apardığım analizlərin yekun nəticəsi olaraq əlavə etdiyim məsələlər bir tərəfdən bu cinsi travmaların təbiətinə, digər tərəfdən isə onların baş verdiyi həyat dövrünə aiddir. Histeriyanın yaranması üçün həyatın hansısa bir vaxtında cinsi həyatı hər hansı şəkildə toxunan və xoşagəlməz bir təəssüratın azad edilməsi və boğulması nəticəsində patogen olan bir hadisənin baş verməsi kifayət etmir. Əksinə, bu cinsi travmalar erkən uşaqlıq dövrünə (pubertədən əvvəlki həyat dövrünə) aid olmalı və onların məzmunu genital orqanların həqiqi qıcıqlanmasından (koitusa bənzər proseslərdən) ibarət olmalıdır.

Histeriyanın bu xüsusi şərtini — cinsəllikdən əvvəlki dövrlərdə cinsi passivliyi — analiz etdiyim bütün histeriya hallarında (iki kişi daxil olmaqla) yerinə yetirilmiş tapdım. Belə şərtlərlə təsadüfi etioloji amillərin irsi predispozisiyaya olan tələbatı nə qədər azaldır, bunu yalnız qeyd etmək lazımdır; bundan əlavə, qadınlarda histeriyanın qeyri-bərabər dərəcədə daha çox yayılmasını anlamaq imkanı yaranır, çünki qadınlar uşaqlıq dövründə də cinsi hücumlara daha çox səbəb olurlar.

Bu nəticəyə qarşı ən yaxın etirazlar belə ola bilər: kiçik uşaqlara qarşı cinsi təcavüzlər o qədər tez-tez baş verir ki, onların təsbitinə heç bir etioloji dəyər aid edilə bilməz; ya da belə yaşantılar elə buna görə təsirsiz qalmalıdır ki, onlar cinsi baxımdan yetişməmiş bir varlığa aiddir; bundan başqa, xəstələrə imtahan yolu ilə bu kimi guya xatirələri zorla qəbul etdirməkdən, yaxud onların özlərinin uydurduğu romanlara inanmaqdan çəkinmək lazımdır. Sonuncu etirazlara qarşı belə bir xahiş irəli sürmək lazımdır ki, bu qaranlıq sahədə hələ də onu işıqlandıra bilən yeganə üsuldan (indiyədək şüursuz olanı şüurlu etmək üçün psixoanalizdən) istifadə etməmiş heç kəs həddindən artıq əminliklə hökm verməsin. Birinci şübhələrin mahiyyəti isə belə bir qeydlə aradan qalxır ki, travmatik təsir göstərən yaşantıların özləri deyil, fərd cinsi yetkinliyə çatdıqdan sonra onların xatirə kimi yenidən canlanmasıdır.

Mənim on üç histeriya halım hamısı ağır tipli idi, hamısı uzun illər davam edən xəstəlik müddəti ilə, bəziləri uzun sürən və nəticəsiz müəssisə müalicəsindən sonra. Bu ağır hallar üçün analizin aşkara çıxardığı uşaqlıq travmaları hamısı ağır cinsi zədələnmələr kimi adlandırılmalı idi; bəzən bunlar hətta iyrənc şeylər idi. Belə ağır nəticəli sui-istifadəyə yol vermiş şəxslər arasında ən öndə uşaq dayələri, qubernantlar və uşaqları həddindən artıq səhlənkarcasına onlara etibar edilən digər xidmətçilər durur, bundan başqa təəssüfləndirici tezliklə təhsilverən şəxslər də təmsil olunurlar; lakin həmin on üç haldan yeddisində söhbət günahsız uşaq təcavüzkarlarından, əsasən qardaşlardan gedirdi ki, onlar özlərindən bir az kiçik bacıları ilə illər boyu cinsi münasibətlər saxlamışdılar. Gedişat yəqin ki, hər dəfə oxşar idi, necə ki, bunu ayrı-ayrı hallarda əminliklə izləmək mümkün olmuşdu: yəni oğlan qadın cinsindən olan bir şəxs tərəfindən sui-istifadəyə məruz qalmışdı, bununla onda libido vaxtından əvvəl oyanmışdı və o, bir neçə il sonra bacısına qarşı cinsi təcavüzdə özünün məruz qaldığı eyni prosedurları təkrarlamışdı.⁸⁴

Aktiv masturbasiyanı erkən uşaqlıq çağının histeriya üçün patogen cinsi zərərləri siyahısından çıxarmalıyam. Əgər bu, həqiqətən də histeriyanın yanında bu qədər tez-tez rast gəlinirsə, bu, ondan irəli gəlir ki, masturbasiya özü, güman edildiyindən qat-qat tez-tez sui-istifadənin və ya azdırmanın nəticəsidir. Heç də az olmayaraq, uşaq cütünün hər iki tərəfi sonralar müdafiə nevrozlarına tutulur: qardaş məcburiyyət təsəvvürlərinə, bacı isə histeriyaya, bu da təbii ki, ailəvi nevrotik meyl görünüşü yaradır. Lakin bu psevdoirsiyyət bəzən heyrətamiz şəkildə həll olunur; müşahidələrimdən birində qardaş, bacı və bir az böyük əmiuşağı xəstə idi. Qardaşla apardığım analizdən öyrəndim ki, o, bacısının xəstəliyinə görə məsuliyyət daşıdığına dair məzəmmətlərdən əziyyət çəkirdi; onu özünü əmiuşağı azdırmışdı və bu əmiuşağı barədə ailədə məlum idi ki, o, dayəsinin qurbanı olmuşdu.

Cinsi zədələnmənin histeriyanın etiologiyasına aid olduğu yuxarı yaş həddini dəqiq göstərə bilmirəm; lakin şübhə edirəm ki, səkkizinci-onuncu yaşdan sonrakı cinsi passivlik, əvvəlki yaşantılarla buna qadir edilməzsə, sıxışdırmaya imkan verə bilər. Aşağı hədd isə yaddaşın ümumiyyətlə çatdığı qədər, yəni bir yaş yarımdan iki yaşa qədər olan körpəlik çağına qədər uzanır! (İki hal.) Hallarımdan bir qismində cinsi travma (ya da travmalar silsiləsi) üçüncü və dördüncü yaş illərinə düşür. Sonrakı nevrozun formalaşması bu qəribə tapıntılara tam etibarlılıq qazandırmasaydı, mən özüm də onlara inanmazdım. Hər halda, xəstəlik simptomlarının, vərdişlərin və fobiyaların bir yığını yalnız o uşaqlıq yaşantılarına qayıtmaqla izah oluna bilər və nevrotik təzahürlərin məntiqi quruluşu uşaq həyatından üzə çıxan, sadiq surətdə saxlanılmış o xatirələrin rədd edilməsini qeyri-mümkün edir. Əlbəttə, bu uşaq travmalarını psixoanalizdən kənar bir histerikdən soruşub öyrənmək boş yerə olardı; onların izi heç vaxt şüurlu yaddaşda deyil, yalnız xəstəlik simptomlarında tapıla bilər.

Pubertatdan sonrakı həyat dövründə histeriyanın baş qaldırmasını hazırlayan və ya ona səbəb olan bütün o yaşantılar və oyanmalar, sübut oluna bilən şəkildə, yalnız o uşaqlıq travmalarının xatirə izini oyandırdıqları üçün təsir edir; bu iz sonra şüurlu olmur, əksinə affektin ayrılmasına və sıxışdırmaya gətirib çıxarır. Sonrakı travmaların bu rolu ilə yaxşı uzlaşır ki, onlar uşaqlıq travmalarının sərt şərtliliyinə tabe olmur, əksinə intensivliyinə və xarakterinə görə dəyişə bilir — həqiqi cinsi zorakılıqdan tutmuş sadəcə cinsi yaxınlaşmalara və başqalarında cinsi aktların hissi qavranmasına və ya cinsi proseslər barədə xəbərlərin qəbuluna qədər.’⁸⁵

Bu qeyri-müəyyən histerik meyilliliyin yerinə artıq cinsi uşaq travmasının ölümdən sonrakı təsiri tam və ya qismən keçə bilər. Yetkin illərin utancverici cinsi yaşantısının xatirəsinin “sıxışdırılması” yalnız o şəxslərdə baş tutur ki, onlarda bu yaşantı uşaq travmasının xatirə izini təsirə gətirə bilsin.

ola bilər, ki, bu, demək olar ki, tipik şəkildə histeriya ilə kombinasiya olunur”. Bu gün bilirəm ki, belə bakirə təşvişinin baş verdiyi fürsət cinsəlliklə ilk qarşılaşmaya uyğun gəlmir, əksinə, bu şəxslərdə uşaq illərində cinsi passivlik təcrübəsi əvvəl gəlmişdir. İ) Sıxışdırmanın psixoloji nəzəriyyəsi yalnız cinsi məzmunlu təsəvvürlərin niyə sıxışdırıla biləcəyi barədə də məlumat verməlidir. O, aşağıdakı işarələrdən başlaya bilər: Cinsi məzmunlu təsəvvürün yaradılması, məlum olduğu kimi, cinsi təcrübənin özündəki kimi genital bölgədə bənzər oyanma prosesləri yaradır. Bu somatik oyanmanın psixik oyanmaya çevrildiyini fərz etmək olar. Adətən, bu baxımdan təsir təcrübə zamanı xatirəyə nisbətən çox daha güclüdür. Lakin cinsi təcrübə cinsi yetkinlik dövrünə düşürsə və xatirə yetkinlik zamanı və ya ondan sonra oyadılırsa, onda xatirə o vaxtkı təcrübədən qeyri-bərabər dərəcədə daha güclü həyəcanlandırıcı təsir göstərir, çünki bu vaxt pubertet cinsi aparatın reaksiya qabiliyyətini müqayisəolunmaz dərəcədə artırmışdır. Lakin real təcrübə ilə xatirə arasında belə tərs mütənasiblik sıxışdırmanın psixoloji şərtini ehtiva edən kimi görünür. Cinsi həyat — pubertet yetkinliyinin psixik funksiyalara nisbətən gecikməsi səbəbindən — nisbi təsirliliyin həmin tərsinə çevrilməsi üçün yeganə mövcud imkanı təqdim edir. Uşaq travmaları sonradan təzə təcrübələr kimi təsir edir, lakin bu dəfə şüursuz olaraq. Daha dərin psixoloji müzakirələri başqa bir vaxta təxirə salmalıyam. — Burada nəzərə alınan “cinsi yetkinləşmə” vaxtının pubertetlə üst-üstə düşmədiyini, əksinə, ondan əvvəl (səkkiz-on yaş) olduğunu qeyd edirəm. Məcburi təsəvvürlər də eyni şəkildə cinsi uşaq təcrübəsini (histeriyada olduğundan fərqli təbiətdə) şərt kimi tələb edir. Hər iki müdafiə-nevropsixozunun etiologiyası, sadə nevrozların, yəni nevrasteniya və təşviş nevrozunun etiologiyası ilə aşağıdakı əlaqəni təqdim edir. Sonuncu iki xəstəlik cinsi zərərvericilərin birbaşa təsirləridir, bunu mən 1895-ci ildə təşviş nevrozu haqqında məqalədə izah etmişəm; hər iki müdafiə nevrozu isə cinsi yetkinliyə çatmazdan əvvəl təsir göstərmiş cinsi zərərvericiliklərin, yəni bu zərərvericilərin psixik yaddaş izlərinin dolayısı ilə nəticələridir. Nevrasteniya və təşviş nevrozunu yaradan aktual səbəblər çox vaxt eyni zamanda müdafiə nevrozları üçün oyadıcı səbəblər rolunu oynayır; digər tərəfdən, müdafiə nevrozunun spesifik səbəbləri olan uşaqlıq travmaları, eyni zamanda sonradan inkişaf edən nevrasteniyaya əsas qoya bilər. Nəhayət, nevrasteniya və ya təşviş nevrozunun aktual cinsi zərərvericiliklər deyil, yalnız uşaqlıq travmalarının davam edən xatirələri ilə qorunub saxlanıldığı hal da az rast gəlinmir. Məcburiyyət nevrozun mahiyyəti və mexanizmi Məcburiyyət nevrozun etiologiyasında erkən uşaqlıq dövründəki cinsi təcrübələr histeriyada olduğu kimi eyni əhəmiyyətə malikdir, lakin burada artıq cinsi passivlik deyil, i) [1924-cü il əlavəsi:] Bu bölmə, mənim tərəfimdən dəfələrlə etiraf edilmiş və düzəldilmiş bir səhvə əsaslanır. O vaxt mən analiz olunanların uşaqlıq illəri haqqındakı fantaziyalarını real xatirələrdən ayırd etmək bacarığına malik deyildim. Nəticədə, mən başdan çıxarma amilinə ona aid olmayan əhəmiyyət və ümumi qəbul edilmişlik aid etdim. Bu səhvin aradan qaldırılmasından sonra uşaqlıq cinsəlliyinin spontan ifadələrinə, mənim 1905-ci ildə "Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə" əsərində təsvir etdiyim ifadələrə baxış açıldı. Lakin yuxarıdakı mətnin bütün məzmunu rədd edilməməlidir; başdan çıxarma etiologiyada müəyyən əhəmiyyətini qoruyub saxlayır və bəzi psixoloji izahları bu gün də düzgün hesab edirəm. Həzzlə icra olunan təcavüzlər və həzzlə hiss edilən cinsi aktlarda iştirak, yəni cinsi aktivlik haqqında söhbət gedir. Etioloji şəraitdəki bu fərq, məcburiyyət nevrozda kişi cinsinin üstünlük təşkil etməsi ilə əlaqəlidir.

Yeri gəlmişkən, məcburiyyət nevrozunun bütün hallarımda histerik simptomlardan ibarət bir alt qat tapmışam ki, onlar da həzz hərəkətindən əvvəl gələn cinsi passivlik səhnəsinə aid edilə bilirdi. Güman edirəm ki, bu təsadüf qanunauyğun bir şeydir və vaxtından əvvəl cinsi təcavüz həmişə başdan çıxarma təcrübəsini öncə şərtləndirir. Lakin məcburiyyət nevrozunun etiologiyası barədə hələ tam bir təsvir verə bilmirəm; məndə yalnız o təəssürat yaranır ki, uşaqlıq travmaları əsasında histeriyanın, yoxsa məcburiyyət nevrozunun yaranacağı barədə qərar libidonun inkişafının zaman nisbətləri ilə bağlıdır.

Məcburiyyət nevrozunun mahiyyəti sadə bir düsturla ifadə edilə bilər: məcburi təsəvvürlər hər dəfə dəyişdirilmiş, sıxışdırmadan geri qayıdan və həmişə uşaqlıq dövründə həzz alınaraq icra olunan cinsi əmələ aid olan ittihamlardır. Bu cümlənin izahı üçün məcburiyyət nevrozunun tipik gedişatını təsvir etmək lazımdır.

İlk dövrdə — uşaq əxlaqsızlığı dövründə — sonrakı nevrozun rüşeymini özündə saxlayan hadisələr baş verir. Əvvəlcə ən erkən uşaqlıqda cinsi yoldan çıxarma təcrübələri, hansı ki sonralar sıxışdırmaya imkan verir, sonra isə digər cinsə qarşı cinsi təcavüz əməlləri, hansı ki sonralar ittiham hərəkətləri kimi görünür.

Bu dövrə cinsi "yetkinləşmənin" — çox vaxt özü də vaxtından əvvəl — başlanması son qoyur. İndi həmin həzz hərəkətlərinin xatirəsinə bir qınaq bağlanır və passivliyin ilkin yaşantısı ilə əlaqə onu — çox vaxt yalnız şüurlu və xatırlanan bir səydən sonra — sıxışdırmaq və ilkin müdafiə simptomu ilə əvəz etmək mümkün olur. Vicdanlılıq, utanma, özünə inamsızlıq elə simptomlardır ki, üçüncü dövr — zahirən sağlamlıq, əslində isə uğurlu müdafiə dövrü — bunlarla başlayır.

Növbəti dövr, xəstəlik dövrü, sıxışdırılmış xatirələrin geri qayıtması, yəni müdafiənin uğursuzluğu ilə seçilir; bu zaman onların oyadılmasının daha çox təsadüfi və spontan, yoxsa aktual cinsi pozğunluqlar nəticəsində, sanki onların yan təsiri kimi baş verdiyi qeyri-müəyyən qalır. Lakin canlanan xatirələr və onlardan formalaşan ittihamlar heç vaxt dəyişməz şəkildə şüura daxil olmur; məcburi fikir və məcburi affekt kimi şüurlu həyat üçün patoloji xatirəni əvəz edən şey, sıxışdırılmış və sıxışdıran fikirlər arasındakı kompromis formalaşmalarıdır.

Sıxışdırma, sıxışdırılmışın geri qayıtması və patoloji kompromis təsəvvürlərinin yaranması proseslərini aydın və ehtimal ki, düzgün təsvir etmək üçün psixi prosesin və şüurun substratı haqqında çox müəyyən fərziyyələrə əsaslanmaq lazım gəlir. Bundan qaçmaq istədikdə, daha çox obrazlı başa düşülən aşağıdakı qeydlərlə kifayətlənmək lazımdır: Məcburiyyət nevrozun iki forması var, bu, ittiham əməlinin xatirə məzmununun şüura girişini təkbaşına məcbur etməsindən və ya ona bağlı ittiham affektinin də bunu etməsindən asılıdır. Birinci hal, tipik məcburi təsəvvürlər halıdır, burada məzmun xəstənin diqqətini özünə çəkir, affekt kimi yalnız qeyri-müəyyən bir xoşagəlməzlik hiss olunur, halbuki məcburi təsəvvürün məzmununa yalnız ittiham affekti uyğun gələrdi. Məcburi təsəvvürün məzmunu uşaqlıq dövründəki məcburi əməlin məzmunundan iki şəkildə təhrif olunub: birincisi, keçmişin yerinə aktual olanın qoyulması, ikincisi isə cinsi olanın analoji, lakin cinsi olmayanla əvəz edilməsi ilə. Bu iki dəyişiklik, hələ də qüvvədə olan və Mənə aid etmək istədiyimiz sıxışdırma meylinin təsiridir. Yenidən canlanan patoloji xatirənin təsiri ondan görünür ki, məcburi təsəvvürün məzmunu hələ də hissə-hissə sıxışdırılmışla eynidir və ya düzgün fikir ardıcıllığı ilə ondan irəli gəlir. Psixoanalitik üsuldan istifadə edərək tək bir məcburi təsəvvürün yaranmasını bərpa etdikdə, aktual bir təəssüratdan iki müxtəlif fikir axınının qızışdırıldığını görürük; sıxışdırılmış xatirə üzərindən keçən biri, şüurda olmaya bilməyən və düzəldilə bilməyən olsa da, digəri qədər məntiqi cəhətdən düzgün qurulmuş kimi özünü göstərir. İki psixi əməliyyatın nəticələri uyğun gəlmirsə, ikisi arasındakı ziddiyyətin məntiqi tənzimlənməsi baş vermir, əksinə, normal fikir nəticəsi ilə yanaşı, müqavimət və patoloji fikir nəticəsi arasında kompromis kimi absurd görünən bir məcburi təsəvvür şüura daxil olur. Əgər iki fikir axını eyni nəticəyə gəlsə, bir-birini gücləndirirlər, beləliklə, normal yolla əldə edilmiş fikir nəticəsi indi psixoloji olaraq məcburi təsəvvür kimi davranır. Psixikada nevroz məcburiyyəti harada ortaya çıxırsa, o, sıxışdırmadan qaynaqlanır. Məcburi təsəvvürlər, öz etibarlılıqlarına görə deyil, mənbəyinə görə və ya etibarlılıqlarına töhfə verən mənbəyə görə, demək olar ki, psixi məcburi kursa malikdirlər.

Məcburiyyət nevrozunun ikinci bir quruluşu o zaman meydana çıxır ki, sıxışdırılmış xatirə məzmunu deyil, eyni dərəcədə sıxışdırılmış ittiham şüurlu psixi həyatda özünə bir təmsilçi zorla qazandırır. İttiham affekti psixi bir əlavə vasitəsilə hər hansı başqa bir xoşagəlməzlik affektinə çevrilə bilər; bu baş verdikdə, əvəzləyici affektin şüura çıxmasının qarşısında artıq heç bir maneə qalmır. Beləliklə, ittiham (uşaqlıq çağında cinsi aktı yerinə yetirmiş olmaq) asanlıqla utanca (əgər başqası bundan xəbər tutsaydı), hipoxondrik təşvişə (o ittiham əməlinin bədənə vurduğu ziyanlı nəticələrdən qorxu), sosial təşvişə (o günahın cəmiyyət tərəfindən cəzalandırılmasından qorxu), dini təşvişə, diqqət sayıqlamasına (o əməlin başqalarına xəbər verilməsindən qorxu), vəsvəsə təşvişinə (öz mənəvi müqavimət gücünə haqlı etimadsızlıq) və sairə çevrilir. Bu zaman ittiham əməlinin xatirə məzmunu şüurda birgə təmsil oluna bilər, ya da tamamilə arxa plana keçə bilər ki, bu da diaqnostik tanımanı çox çətinləşdirir. Üstündən qalma yoxlama zamanı adi (nevrastenik) hipoxondriya hesab edilən bir çox hallar məcburiyyət affektlərinin bu qrupuna aiddir; xüsusən də sözdə „dövri nevrasteniya“ və ya „dövri melanxoliya“ gözlənilməz tezliklə məcburiyyət affektlərinə və məcburiyyət təsəvvürlərinə parçalanır ki, bu tanıma terapevtik baxımdan laqeyd deyildir.

Bu kompromis simptomlarının yanında — ki onlar sıxışdırılanın qayıtmasını və bununla da əvvəlcə əldə edilmiş müdafiənin iflasını bildirirlər — məcburiyyət nevrozu tamam başqa mənşəli bir sıra simptomlar da yaradır. Mən, belə ki, ilkin sıxışdırılmış xatirənin törəmələrindən qorunmağa çalışır və bu müdafiə mübarizəsində elə simptomlar yaradır ki, onları “ikinci dərəcəli müdafiə” adı altında birləşdirmək olar. Bunlar bütünlüklə “qorunma tədbirləri”dir ki, məcburiyyət təsəvvürləri və məcburiyyət affektləri ilə mübarizədə yaxşı xidmət göstərmişlər. Əgər bu köməklər müdafiə mübarizəsində həqiqətən Mənə zorla qəbul etdirilmiş qayıtma simptomlarını yenidən sıxışdırmağa müvəffəq olarsa, onda məcburiyyət qorunma tədbirlərinin özünə keçir və “məcburiyyət nevrozu”nun üçüncü formasını — məcburiyyət hərəkətlərini yaradır. Bunlar heç vaxt ilkin deyildir, heç vaxt müdafiədən başqa bir şey, heç vaxt aqressiya ehtiva etmirlər; psixi analiz onlardan göstərir ki, onlar — qəribəliklərinə baxmayaraq — mübarizə apardıqları məcburiyyət xatirəsinə qaytarılmaqla hər dəfə tamamilə aydınlaşdırıla bilər.

Məcburiyyət təsəvvürlərinə qarşı ikinci dərəcəli müdafiə, mümkün qədər əks məzmunda olan digər fikirlərə zorla yönəltmə yolu ilə həyata keçirilə bilər; buna görə də, uğur halında, adətən abstrakt, mənəvi şeylər haqqında düşünmə məcburiyyəti yaranır, çünki sıxışdırılmış təsəvvürlər həmişə hissiliklə məşğul olurlar. Və ya xəstə, məntiqi iş və şüurlu xatirələrinə istinad edərək hər bir məcburiyyət fikrinə hakim olmağa çalışır; bu, düşünmə və yoxlama məcburiyyətinə və şübhəçiliyə gətirib çıxarır. Bu yoxlamalarda xatirəyə qarşı qavraymanın üstünlüyü xəstəni əvvəlcə təşviq edir və sonra onu əlaqəyə girdiyi bütün obyektləri toplamağa və saxlamağa məcbur edir. Məcburiyyət affektlərinə qarşı ikinci dərəcəli müdafiə, məcburiyyət əməllərinə çevrilməyə qadir olan daha böyük bir qorunma tədbirləri silsiləsini yaradır. Onları aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar: 1) Bir nümunə bir çoxunun əvəzinə: On bir yaşlı bir oğlan yatağa getməzdən əvvəl məcburi bir mərasim qurmuşdu: Anasına günün bütün hadisələrini ətraflı danışmadıqca yatmırdı; yataq otağının xalçasında axşam saatlarında heç bir kağız parçası və ya digər zibil tapılmamalı idi; yataq divara tam yapışdırılmalı, qarşısında üç stul durmalı, döşəklər tam müəyyən bir şəkildə yerləşdirilməli idi. Özü isə yuxuya getmək üçün əvvəlcə hər iki ayağı ilə müəyyən sayda təpik atmalı və sonra yan tərəfinə uzanmalı idi. — Bu, aşağıdakı kimi aydınlaşdı: İllər əvvəl, gözəl oğlanı yatağa salmalı olan bir xidmətçi, bundan istifadə edərək onun üstünə çıxdı və ona cinsi sui-istifadə etdi. Daha sonra bu xatirə son hadisə ilə oyadıldıqda, yuxarıdakı mərasimə məcburiyyət kimi şüura daxil oldu, mənası isə psixoanalizlə fərdi olaraq müəyyən edilən detallar vasitəsilə asanlıqla tapıla bilərdi: Yatağın qarşısında stullar və yatağın divara yapışdırılması — heç kimin artıq yatağa yaxınlaşa bilməməsi üçün; döşəklərin müəyyən bir şəkildə düzəldilməsi — həmin gecəki kimi düzəldilməsinlər deyə; ayaqlarla hərəkətlər — onun üstündəki şəxsi itələmək; yan tərəfə yatmaq — səhnə zamanı arxa üstü uzandığı üçün; anasına ətraflı etiraf — qadının qadağası nəticəsində bu və digər cinsi təcrübələrini ondan və başqalarından gizlətdiyi üçün; nəhayət, yataq otağının zəmininin təmiz saxlanması — çünki indiyə qədər anasından qəbul etdiyi əsas ittiham bu idi. Meylə görə qruplaşdırmaq: Kəffarət tədbirləri (narahat edici mərasim, rəqəmlərə diqqət), qabaqlayıcı tədbirlər (hər cür fobiyalar, batil inanc, pedantizm, vicdanlılığın ilkin simptomunun artması), xəyanətdən qorxu (kağız toplamaq, insanlardan qaçmaq), uyuşdurma (dipsomaniya). Bu məcburi hərəkətlər və impulslar arasında fobiyalar xəstənin mövcudluq məhdudiyyətləri kimi ən böyük rol oynayır.

Məcburiyyətin təsəvvürdən və ya duyğudan tədbirə necə transfer olunduğunu müşahidə etmək mümkün olan hallar var; digərlərində isə məcburiyyət təkrarlanan simptom və ikinci dərəcəli müdafiə simptomu arasında dövri olaraq rəqs edir; lakin bununla yanaşı, heç bir məcburi təsəvvürün formalaşmadığı, əvəzinə sıxışdırılmış xatirənin dərhal görünüşdə birinci dərəcəli müdafiə tədbiri ilə əvəz olunduğu hallar da mövcuddur. Burada, əks halda yalnız müdafiə mübarizəsindən sonra məcburiyyət nevrozunun gedişini tamamlayan mərhələyə bir addımda nail olunur. Bu xəstəliyin ağır halları mərasim hərəkətlərinin, ümumi şübhəçiliyin və ya fobiyalarla şərtlənmiş təkbaşına həyat tərzinin sabitləşməsi ilə nəticələnir.

Məcburi təsəvvürün və ondan törəmiş hər şeyin inam tapmaması, ehtimal ki, ilk sıxışdırma zamanı vicdanlılığın müdafiə simptomunun formalaşmasından və onun da eyni zamanda məcburi etibar qazanmasından irəli gəlir. Müdafiənin uğurlu olduğu bütün dövr ərzində əxlaqi həyat sürdüyünə olan inam, məcburi təsəvvürün ehtiva etdiyi itihama inanmağı qeyri-mümkün edir. Yalnız yeni bir məcburi təsəvvürün ortaya çıxması zamanı müvəqqəti olaraq və bəzən Mənin melankolik tükənmə vəziyyətlərində təkrarlanan xəstəlik simptomları inamı da məcburi şəkildə tələb edir. Burada təsvir olunan psixi formasiyaların "məcburiyyəti" ümumiyyətlə inamla tanınma ilə əlaqəli deyil və insanın təsəvvürün "gücünü" və ya "intensivliyini" adlandırdığı anla da qarışdırılmamalıdır. Onun əsas xarakteri, əksinə, şüur qabiliyyəti olan psixi fəaliyyət tərəfindən həll olunmazlığıdır və məcburiyyətin yapışdığı təsəvvürün daha güclü və ya zəif, daha intensiv və ya az "işıqlandırılması", "enerji ilə yüklənməsi" və s. olmasından asılı olmayaraq, bu xarakter dəyişməz qalır.

Məcburiyyət təsəvvürünün və ya onun törəmələrinin bu toxunulmazlığının səbəbi isə yalnız onun erkən uşaqlıqdan sıxışdırılmış xatirə ilə əlaqəsidir, çünki bu xatirəni şüurlu etmək mümkün olubsa — ki psixoterapevtik üsullar bunun üçün artıq kifayət etdiyi görünür —, onda məcburiyyət də həll olunur.

III

Xronik paranoyanın bir halının analizi

Artıq xeyli vaxtdır ki, belə bir güman bəsləyirəm: paranoya da — yaxud paranoyaya aid olan hallar qrupu da — bir müdafiə psixozudur, yəni o, histeriya və məcburiyyət təsəvvürləri kimi, xoşagəlməz xatirələrin sıxışdırılmasından doğur və onun simptomları öz formasını sıxışdırılmış olanın məzmunu ilə təyin edir. Paranoyaya xas olan şey sıxışdırmanın xüsusi bir yolu və ya mexanizmi olmalıdır; təxminən histeriyanın sıxışdırmanı bədən innervasiyasına konversiya yolu ilə, məcburiyyət nevrozunun isə əvəzləmə (müəyyən assosiativ kateqoriyalar boyunca yerdəyişmə) vasitəsilə həyata keçirməsi kimi. Bu yozuma uyğun gələn bir neçə hal müşahidə etdim, lakin onu sübut edən birini tapmamışdım; ta ki bir neçə ay əvvəl cənab Dr. J. Breuerin lütfü ilə otuz iki yaşlı ağıllı bir qadının — ki ona xroniki paranoya adını verməkdən çəkinmək mümkün olmayacaq — halını müalicə məqsədilə psixoanalizə məruz qoymaq imkanı əldə edənə qəd. Bu iş zamanı əldə etdiyim bəzi aydınlaşdırmalar barədə burada məlumat verirəm, çünki paranoyanı çox təcrid olunmuş nümunələrdən başqa cür öyrənmək üçün heç bir ümidim yoxdur və çünki bu qeydlərin, bu sahədə daha əlverişli şəraitdə olan bir psixiatrı, paranoyanın təbiəti və psixi mexanizmi barədə indi bu qədər canlı aparılan müzakirədə „müdafiə“ amilinə öz haqqını verməyə vadar edə biləcəyini mümkün sayıram. Təbii ki, aşağıdakı tək müşahidə ilə bundan başqa bir şey demək niyyətindən uzağam: bu hal bir müdafiə psixozudur və „paranoya“ qrupu içində də eyni şəkildə olan başqaları ola bilər.

Xanım P., 32 yaşında, üç ildir evlidir, iki yaşlı uşağın anasıdır və sinir sistemi xəstəliyi olmayan valideynlərdən dünyaya gəlib; lakin onun iki bacı-qardaşını da eyni dərəcədə nevrotik tanıyıram. Onun iyirminci yaşlarının ortasında bir dəfə müvəqqəti depressiyaya düşüb və hökmündə yanıldığı şübhəlidir; son illərdə o, sağlam və iş qabiliyyətli idi, ta ki, uşağının doğumundan yarım il sonra indiki xəstəliyinin ilk əlamətlərini göstərməyə başlayana qədər. O, qapalı və şübhəli oldu, ərinin bacı-qardaşları ilə ünsiyyətdən imtina etdi və kiçik şəhərdə qonşuların ona qarşı əvvəlkindən fərqli, nəzakətsiz və diqqətsiz davrandığından şikayət etdi. Bu şikayətlər müəyyənliyi artmasa da, intensivliyi baxımından tədricən gücləndi: ona qarşı bir şey var idi, baxmayaraq ki, onun nə ola biləcəyinə dair heç bir fikri yox idi. Lakin şübhə yox idi ki, hamı — qohumlar da, dostlar da — ona hörmətdən imtina edir və onu incitmək üçün əllərindən gələni edirdilər. O, bunun haradan gəldiyini düşünməkdən başı ağrıyırdı; bunu bilmirdi. Bir müddət sonra o, gözlənildiyindən, düşüncələrinin oxunduğundan, evində baş verən hər şeyin bilindiyindən şikayət etdi. Bir gün axşamüstü ona anidən belə bir fikir gəldi ki, soyunarkən axşam saatlarında gözlənilir. O andan etibarən soyunarkən ən mürəkkəb ehtiyat tədbirlərinə əl atdı, qaranlıqda yatağa girdi və yalnız döşəyin altında soyundu. Hər cür ünsiyyətdən qaçdığı, pis qidalandığı və çox depressiyada olduğu üçün 1895-ci ilin yayında su müalicəsi mərkəzinə göndərildi. Orada yeni simptomlar ortaya çıxdı və artıq mövcud olanlar gücləndi. Artıq yazda bir gün, otaq xidmətçisi ilə tək qaldığı zaman, qarnında bir hisslə qarşılaşdı və bu zaman qızın indi qeyri-əxlaqi bir niyyət daşıdığını düşündü. Bu hisslər yayda daha tez-tez, demək olar ki, davamlı olaraq təkrarlandı; o, cinsiyyət orqanlarını “ağır bir əlin hissi kimi” duyurdu. Sonra onu dəhşətə salan görüntülər görməyə başladı; qadın çılpaqlığına dair hallüsinasiyalar, xüsusilə tüklü açıq qadın cinsiyyət orqanı; bəzən də kişi cinsiyyət orqanları. Tüklü cinsiyyət orqanının görüntüsü və qarndakı orqan hissi adətən birlikdə ortaya çıxırdı. Bu görüntülər ona çox işgəncə verirdi, çünki onları bir qadının yanında olduqda müntəzəm olaraq görürdü və bu görüntülərə belə bir şərh verirdi ki, indi qadını ən qeyri-əxlaqi çılpaqlıqda görür, lakin eyni anda qadın da ondan eyni görüntünü görür (!). Bu görsel hallüsinasiyalarla eyni vaxtda — müalicə mərkəzində ilk dəfə ortaya çıxdıqdan sonra bir neçə ay üçün yenidən yoxa çıxdılar — tanımadığı və izah edə bilmədiyi səslər onu narahat etməyə başladı. Küçədə olarkən belə deyilirdi: Bu, xanım P.-dir. — Budur, gedir. Haraya gedir? — Onun hər bir hərəkətini və hərəkətini şərh edirdilər, bəzən hədələmə və ittihamlar eşidirdi. Bu simptomların hamısı cəmiyyətdə və ya küçədə olduqda daha da pisləşirdi; ona görə də çölə çıxmaqdan imtina edir, yeməkdən iyrəndiyini bildirir və tez arıqlayırdı.

Bunu ondan öyrəndim ki, o, 1895-ci ilin qışında Vyanaya mənim müalicəmə gəlmişdi. Mən bunu ətraflı təsvir etdim ki, burada həqiqətən kifayət qədər tez-tez rast gəlinən xroniki paranoya formasından söhbət getdiyi təəssüratı yaransın; simptomların və onun davranışının sonradan gətiriləcək təfərrüatları da bu hökmə uyğun olacaq. Hallüsinasiyaların yozumuna dair sayıqlamaların yaranmasını o vaxt məndən gizlədirdi, ya da bunlar həqiqətən hələ baş verməmişdi; onun zəkası azalmamışdı; mənə yalnız o qeyri-adi hal bildirildi ki, o, qonşuluqda yaşayan qardaşına dönə-dönə görüş təyin etmişdi ki, ona nəyisə etibar etsin, lakin ona heç vaxt heç nə bildirməmişdi. O, heç vaxt hallüsinasiyaları barədə danışmırdı, axırda isə çəkdiyi təhqirlər və təqiblər barədə də artıq çox danışmırdı.

Bu xəstədən bəhs edəcəyim şeylər hadisənin etiologiyasına və hallüsinasiyaların mexanizminə aiddir. Etiologiyanı o zaman tapdım ki, tam bir histeriyada olduğu kimi, Breuer üsulunu əvvəlcə hallüsinasiyaların araşdırılması və aradan qaldırılması üçün tətbiq etdim. Bu zaman belə bir fərziyyədən çıxış edirdim ki, bu paranoyada da mənə məlum olan digər iki müdafiə nevrozunda olduğu kimi, şüursuz düşüncələr və sıxışdırılmış xatirələr olmalıdır ki, onları da oradakı kimi, müəyyən bir müqaviməti aradan qaldırmaqla şüura gətirmək lazımdır; xəstə dərhal bu gözləntimi təsdiqlədi: təhlil zamanı, məsələn, bir histerik qadın kimi davrandı və əlimin təzyiqinə diqqət yetirməklə («Histeriya üzrə tədqiqatlar»a bax) elə düşüncələr irəli sürdü ki, onları keçirmiş olduğunu xatırlamırdı, əvvəlcə onları başa düşmürdü və onlar öz gözləntisinə zidd idi. Beləliklə, mühüm şüursuz təsəvvürlərin mövcudluğu bir paranoya halı üçün də sübut olunmuşdu və mən ümid edə bilərdim ki, paranoyanın məcburiyyətini də sıxışdırmaya bağlayım. Yalnız bir şey özünəməxsus idi: o, şüursuzdan gələn məlumatları çox vaxt öz səsləri kimi daxilən eşidir və ya hallüsinasiya edirdi.

Üz hallüsinasiyalarının, heç olmasa canlı təsvirlərin mənşəyi barədə aşağıdakıları öyrəndim: qadın qasıq təsviri demək olar ki, həmişə qasıqdakı orqan duyğusu ilə birlikdə gəlirdi, lakin sonuncu daha sabit idi və çox vaxt təsvir olmadan baş verirdi.

Qadın dalaqlarının ilk təsvirləri su müalicəxanasında meydana çıxmışdı; o, hamam otağında bir sıra qadını həqiqətən çılpaq gördükdən bir neçə saat sonra təzahür etdiyinə görə, bunlar real təəssüratın sadəcə təkrarı olduğunu göstərirdi. Artıq güman etmək olardı ki, bu təəssüratlar yalnız ona görə təkrarlanmışdı ki, onlara böyük maraq bağlanmışdı. O, məlumat verdi ki, o vaxt həmin qadınlardan utanmışdı; özünün çılpaq görülməsindən isə xatırladığı andan bəri utanır. Bu utancı məcburi bir şey kimi qəbul etməli olduğumdan, müdafiə mexanizminə əsaslanaraq belə nəticəyə gəldim ki, burada utanmadığı bir yaşantı sıxışdırılmış olmalıdır və ondan "utanma mövzusu"na aid olan xatirələri üzə çıxarmağı tələb etdim. O, dərhal mənə on yeddinci yaşından səkkizinci yaşına qədər bir sıra səhnələri canlandırdı; bu səhnələrdə hamamda anasının, bacısının, həkiminin qarşısında çılpaqlığından utanmışdı; lakin sıra altı yaşında bir səhnə ilə sona çatdı: uşaq otağında yatmaq üçün soyunmuş, orada olan qardaşının qarşısında utanmamışdı. Sualımdan məlum oldu ki, bu cür səhnələr çox olmuşdu və qardaş-bacı illər boyu yatmazdan əvvəl bir-birinə çılpaq görünmək vərdişini tutmuşdular. Artıq başa düşdüm ki, qəfil ağlına gələn fikir – yatmazdan əvvəl onu müşahidə etmələri – nə demək idi. Bu, köhnə məzəmmət xatirəsinin dəyişməmiş bir parçası idi və o, indi uşaq ikən buraxdığı utancı əvəzini çıxırdı.

Burada histeriyanın etiologiyasında çox vaxt olduğu kimi, uşaqlıq münasibətinin söhbət getdiyi fərziyyəsi, paranoyanın obrazında tez-tez təkrarlanan bəzi detallar üçün həll yollarının da tapıldığı təhlilin daha sonraki irəliləyişləri ilə təsdiqləndi. Onun əhvalının pisləşməsi, əri ilə qardaşı arasında baş verən və nəticəsində qardaşının artıq onun evinə gəlmədiyi mübahisə ilə üst-üstə düşdü. O, bu qardaşını həmişə çox sevmiş və bu dövrdə onu çox axtarmışdır. Lakin o, həmçinin xəstəlik tarixinin elə bir anından danışdı ki, orada ona ilk dəfə “hər şey aydın oldu”, yəni o, ümumiyyətlə hörmətsizliyə və qəsdən təhqir edilməyə məruz qaldığı fərziyyəsinin həqiqət olduğuna inandı. Bu qətiyyəti o, baldızının ziyarəti ilə qazandı; söhbət əsnasında baldızı “Mənə belə bir şey olsa, onu yüngül qarşılayaram!” sözlərini işlətdi. Xanım P. bu ifadəni ilkin olaraq şübhəsiz qəbul etdi; lakin qonaq getdikdən sonra ona belə gəldi ki, bu sözlərdə ona bir ittiham var idi, sanki o, ciddi şeyləri yüngül götürməyə öyrəşmişdir və bu saatdan etibarən o, ümumi böhtanın qurbanı olduğuna əmin oldu. Mən onu sorğuladıqda, həmin sözləri özünə aid etməyə nə ilə haqqı olduğunu soruşdum; o cavab verdi ki, qayının arvadının danışdığı ton — əlbəttə, sonradan — onu buna inandırmışdır; bu isə paranoya üçün xarakterik bir detaldır. Mən onu qayının arvadının ittiham olunan ifadədən əvvəlki sözlərini xatırlamağa məcbur etdim və aydın oldu ki, o, ata evində qardaşlarla cürbəcür çətinliklər olduğunu danışmış və buna ağıllı bir qeyd əlavə etmişdir: “Hər ailədə üstünü örtmək istədiyi müxtəlif şeylər baş verir. Amma mənim başıma belə bir şey gəlsə, buna əhəmiyyət verməzdim.” Xanım P. indi etiraf etməli oldu ki, son ifadədən əvvəlki bu cümlələr onun əhvalının pisləşməsinə səbəb olmuşdur. O, qardaşı ilə münasibətini xatırladan bu iki cümləni sıxışdırdığı və yalnız əhəmiyyətsiz son cümləni saxladığı üçün, qayının arvadının ona ittiham etdiyi hissi bu cümləyə bağlamalı idi; və bu cümlənin məzmunu buna əsas vermədiyi üçün, o, məzmundan bu sözlərin deyildiyi tona keçdi. Paranoyanın yanlış yozumlarının sıxışdırmağa əsaslandığını göstərən, ehtimal ki, tipik bir nümunə.

Təəccüblü şəkildə onun qardaşını görüşlərə çağırmaq, orada isə ona deyəcək heç nəsi olmamaq kimi qəribə davranışı da öz həllini tapdı. Onun izahı belə idi: o, fikirləşirmiş ki, qardaşı yalnız ona baxsa, onun əzabını başa düşməlidir, çünki bu əzabın səbəbini bilir. Bu qardaş həqiqətən də onun xəstəliyinin etiologiyasını bilə biləcək yeganə şəxs olduğundan belə çıxırdı ki, o, şüurlu surətdə özü də başa düşmədiyi, lakin şüursuzdan ona bir məna qoyulduqda tamamilə haqlı görünən bir motivlə hərəkət etmişdi.

Sonra mən onu, qardaşı ilə cinsi əlaqənin (ən azı altı yaşdan on yaşa qədər) zirvəyə çatdığı müxtəlif səhnələri təkrar yaşamağa vadar etdim. Bu təkrar yaşama işi zamanı, histerik xatirə qalıqlarının təhlili zamanı mütəmadi olaraq müşahidə edildiyi kimi, qarnındakı orqan hissi də iştirak edirdi. Bu zaman çılpaq qadın qarnının (lakin indi uşaq proporsiyalarına endirilmiş və tüklərsiz) obrazı da ya ortaya çıxırdı, ya da yox idi; bu, həmin səhnənin işıqlı və ya qaranlıqda baş verməsindən asılı idi. Yeməkdən iyrənmə də bu hadisələrin bir itələyici detalında izahını tapdı. Bu səhnələrin sırasını keçdikdən sonra, hallüsinasiya hissləri və obrazları (ən azı bu günə qədər) geri qayıtmamaq üzrə yox oldu.

Deməli, mən öyrənmişdim ki, bu hallüsinasiyalar sıxışdırılmış uşaqlıq yaşantılarının məzmunundan parçalardan başqa bir şey deyildi, sıxışdırılmışın qayıtmasının simptomları idi.

Sonra səslərin təhlilinə keçdim. Burada ilk növbədə izah etmək lazım idi ki, belə biganə bir məzmun: „Burada Frau P. gedir“ — „O, indi mənzil axtarır“ və buna bənzərləri onun tərəfindən necə bu qədər ağrılı qarşılana bilərdi; sonra isə, hansı yolla məhz bu zərərsiz cümlələrin hallüsinasiyalı güclənmə ilə seçilməyə nail olduğunu. Əvvəlcədən aydın idi ki, bu „səslər“ şəkillər və duyğular kimi hallüsinasiyalı surətdə bərpa olunmuş xatirələr ola bilməzdi, əksinə, „ucadan deyilmiş“ düşüncələr idi.

Səsləri ilk dəfə eşitdiyi vaxt bu şəraitdə baş vermişdi: O, böyük həyəcanla O. Ludviqin „Die Heiterethei“ adlı gözəl hekayəsini oxumuş və oxuyarkən ağlına qalxan fikirlərlə məşğul olduğunu fərq etmişdi. Dərhal sonra qır yolunda gəzintiyə çıxdı və bir kənd evinin yanından keçərkən səslər ona qəflətən dedi: „Heiteretheinin evi belə görünürdü! Budur quyu, budur də kol! O, bütün yoxsulluğuna baxmayaraq nə qədər xoşbəxt idi!“ Sonra səslər ona təzəcə oxuduğu bütöv parçaları təkrar etdi; lakin Heiteretheinin evi, kolu və quyusunun və şeirin elə ən əhəmiyyətsiz və əlaqəsiz yerlərinin onun diqqətinə patoloji güclə özlərini niyə qəbul etdirməli olduğu anlaşılmaz qalırdı. Halbuki tapmacanın həlli çətin deyildi. Təhlil göstərdi ki, o, oxuyarkən başqa fikirlər də keçirmiş və kitabın tamam başqa yerlərindən təhrik olunmuşdu. Bu materiala — şeirdəki cütlüklə onun özü və əri arasındakı bənzətmələrə, nikah həyatının intimliklərinə və ailə sirlərinə dair xatirələrə — bütün bunlara qarşı bir sıxışdırıcı müqavimət qalxmışdı, çünki bu, asanlıqla sübut oluna bilən fikir yolları ilə onun cinsi utancaqlığı ilə bağlı idi və beləliklə də son nəticədə köhnə uşaqlıq yaşantılarının oyanmasına çıxırdı. Sıxışdırmanın həyata keçirdiyi bu senzura nəticəsində etiraz edilən yerlərlə kontrast və həmçinin qonşuluq vasitəsilə bağlı olan zərərsiz və idillik yerlər şüur üçün onların səslənməsinə imkan verən gücləndirməni qazandı. Sıxışdırılmış fikirlərdən birincisi, məsələn, tənha yaşayan qəhrəmanın qonşular tərəfindən məruz qaldığı dedi-qoduya aid idi. Onun öz şəxsiyyəti ilə bənzətməni o, asanlıqla tapdı. O da kiçik bir yerdə yaşayır, heç kimlə görüşmür və qonşular tərəfindən sayılmadığını zənn edirdi. Qonşularına qarşı bu etimadsızlığın əsl əsası onda idi ki, o, əvvəlcə kiçik bir mənzillə kifayətlənməyə məcbur idi; bu mənzildə gənc cütlüyün nikah çarpayılarının dayandığı yataq otağının divarı qonşuların bir otağına söykənirdi. Nikahının başlanğıcı ilə onda — açıq-aydın uşaqlıq münasibətinin, oynadıqları ər-arvad oyununun şüursuz oyanması ilə — böyük bir cinsi utancaqlıq oyandı; o, daim qonşuların ayırıcı divardan sözləri və səsləri eşidə biləcəyindən narahat olurdu və bu utanma onda qonşulara qarşı şübhəyə çevrildi.⁸⁶

Beləliklə, səslər, uşaqlıq travmasına analoq olan təcrübə münasibətilə əslində ittihamlar olan fikirlərin sıxışdırılmasından yaranmışdı; deməli, onlar sıxışdırılmışın geri qayıtmasının simptomları idi, lakin eyni zamanda, bu halda tanınmaz hala gətirən bir təhrifə səbəb olan Mənin müqaviməti ilə geri qayıdanın gücü arasındakı kompromisin nəticələri idi. Xanım P.-nin səslərini təhlil etmək imkanı tapdığım digər hallarda təhrif daha az idi; lakin eşidilən sözlər həmişə diplomatik qeyri-müəyyənlik xarakteri daşıyırdı; təhqiredici işarə adətən dərinə gizlədilmiş, cümlələr arasındakı əlaqə qəribə ifadələr, qeyri-adi dil formaları və s. ilə örtülmüşdü: Bu xüsusiyyətlər paranoidlərin eşidmə hallüsinasiyalarına ümumiyyətlə məxsusdur və mən burada kompromis təhrifinin izini görürəm: „Da geht die Frau P., sie sucht Wohnung in der Straße“ sözü, məsələn, heç vaxt sağalmayacağı hədəsini ifadə edirdi, çünki mən ona müalicədən sonra ərinin işlədiyi kiçik qəsəbəyə qayıda biləcəyinə söz vermişdim; o, bir neçə ay üçün Vyanada müvəqqəti mənzil kirayələmişdi.

Ayrı-ayrı hallarda xanım P. daha aydın təhdidlər də eşidirdi, məsələn, ərinin qohumlarına dair; lakin onların təmkinli ifadəsi yenə də bu cür səslərin ona hazırladığı əzabla təzad təşkil edirdi. Paranoyyalılar haqqında başqa məlumatlara əsaslanaraq, ittihamları zəiflədən o müqavimətin tədricən zəiflədiyini güman etməyə meylliyəm; belə ki, nəhayət müdafiə tamamilə uğursuz olur və ilkin ittiham, yəni qarşısını almaq istədikləri söyüş, dəyişməz formada geri qayıdır. Ancaq bilmirəm ki, bu daimi bir gedişatdırmı, yoxsa ittiham nitqlərinin senzurası əvvəldən ümumiyyətlə olmaya və ya axıra qədər davam edə bilər.

Mənə yalnız bu paranoya halından əldə edilmiş aydınlaşdırmaları paranoyanın məcburiyyət nevrozu ilə müqayisəsi üçün istifadə etmək qalır. Psixi mexanizmin nüvəsi kimi sıxışdırma burada da, orada da sübut edilmişdir, sıxışdırılmış olan hər iki halda cinsi uşaq yaşantısıdır. Hər bir məcburiyyət bu paranoyada da sıxışdırmadan irəli gəlir; paranoyanın simptomları məcburiyyət nevrozu üçün haqlı olduğu sübut edilmiş oxşar təsnifata imkan verir. Simptomların bir qismi yenə də ilkin müdafiədən qaynaqlanır, yəni etimadsızlığın, şübhənin, başqaları tərəfindən təqibin bütün sayıqlama fikirləri. Məcburiyyət nevrozunda ilkin ittiham ilkin müdafiə simptomunun — özünə etimadsızlığın — yaranması ilə sıxışdırılmışdır. Bununla ittiham haqlı kimi tanınmışdır və bərabərləşdirmə üçün sağlam intervalda vicdanlılığın qazandığı etibar artıq məcburiyyət təsəvvürü kimi qayıdan ittihama inanmaqdan qoruyur. Paranoyada isə ittiham proyeksiya adlandırıla biləcək bir yolla sıxışdırılır: başqalarına qarşı etimadsızlıq müdafiə simptomu qurulur; bununla ittihamdan tanınma əlindən alınır və sanki əvəz olaraq sayıqlama fikirlərində qayıdan ittihamlara qarşı bir müdafiə çatışmır.

Paranoiya halımdakı digər simptomlar sıxışdırılanın geri dönüşü simptomları kimi qeyd edilməlidir və obsessiv nevrozun simptomları kimi, onlara yalnız şüura çıxışa imkan verən kompromisin izlərini daşıyırlar. Məsələn, soyunarkən nəzər edildiyi ilə bağlı sayıqlama fikri, vizual və hisslər hallüsinasiyaları və səs eşitmə. Təqribən dəyişməz, yalnız buraxılışlar nəticəsində qeyri-müəyyən olmuş xatirə məzmunu qeyd olunan sayıqlama fikrində mövcuddur. Sıxışdırılanın vizual obrazlarda geri dönüşü histeriyanın xarakterinə məcburiyyət nevrozundan daha yaxındır, lakin histeriya xatirə simvollarını dəyişdirmədən təkrarlayır, paranoik xatirə hallüsinasiyası isə obsessiv nevroza xas olan bir təhrifatla qarşılaşır; analoq müasir obraz sıxışdırılanın yerini alır (uşağın əvəzinə böyük qadının qoynu; hətta tüklülük xüsusilə aydın görünür, çünki ilkin təəssüratda bu yox idi). Paranoiyaya tamamilə xas olan və bu müqayisədə daha çox izah edilməyən məqam, sıxışdırılmış ittihamların səslənmiş düşüncələr kimi geri qayıtmasıdır; bu zaman onlar ikiqat təhrifatı qəbul etməlidirlər: digər assosiasiya olunmuş düşüncələrlə əvəzlənməyə və ya qeyri-müəyyən ifadələrlə örtülməyə gətirib çıxaran senzura və köhnələri yalnız analoq olan son təcrübələrlə əlaqə.

Məcburiyyət nevrozunda tapılan simptomların üçüncü qrupu, ikinci dərəcəli müdafiə simptomları, paranoyada olduğu kimi mövcud ola bilməz, çünki inam qazanan təkrar qayıdan simptomlara qarşı heç bir müdafiə özünü göstərmir. Bunun əvəzində paranoyada simptom yaranması üçün başqa bir mənbə tapılır; kompromis vasitəsilə şüura gələn sayıqlama fikirləri (qayıdış simptomları) Mənin düşüncə işinə elə tələblər qoyur ki, nəhayət onlar ziddiyyətsiz qəbul edilə bilsinlər. Onlar özləri təsirə məruz qalmadıqları üçün Mən onlara uyğunlaşmalıdır və beləliklə, məcburiyyət nevrozunda ikinci dərəcəli müdafiə simptomlarına burada kombinasiyalı sayıqlama yaranması, yozum sayıqlaması uyğun gəlir ki, bu da Mən dəyişikliyi ilə nəticələnir. Mənim halım bu baxımdan natamam idi; o zaman hələ yozum cəhdlərindən heç nə göstərmirdi, onlar yalnız sonralar meydana çıxdılar. Lakin mən şübhə etmirəm ki, psixoanaliz paranoyanın bu mərhələsinə də tətbiq edilərsə, mühüm bir nəticə də müəyyən edilə bilər. Belə çıxa bilər ki, paranoyyalıların sözdə yaddaş zəifliyi də tendensiyalı, yəni sıxışdırmaya əsaslanan və öz məqsədlərinə xidmət edən bir şeydir. Sonradan Mən dəyişikliyi ilə ziddiyyət təşkil edən, qayıdış simptomlarının hökmranlıqla tələb etdiyi o heç də patogen olmayan xatirələr sıxışdırılır və əvəz edilir.

10 / 17

İrsiyyət və nevrozların etiologiyası

Mən xüsusilə J.-M. Şarkonun şagirdlərinə müraciət edirəm ki, müəllimimiz tərəfindən bizə ötürülən nevrozların etiyoloji nəzəriyyəsinə qarşı bəzi etirazları irəli sürüm.

Bu nəzəriyyədə sinir irsiyyətinə hansı rolun verildiyi məlumdur. O, nevroz xəstəlikləri üçün yeganə həqiqi və zəruri səbəbdir, digər etiyoloji təsirlər isə yalnız təhrikedici amillər adını daşımağa iddia edə bilərlər.

Beləliklə, müəllimin özü və onun şagirdləri, cənab Qinyon, Jil de la Turet, Janet və başqaları bunu böyük nevroz, histeriya üçün ifadə etmişlər və məncə, Fransada və demək olar ki, hər yerdə digər nevrozlara dair də eyni fikir müdafiə olunur, hərçənd ki, histeriyaya bənzər bu hallar üçün bu fikir o qədər də təntənəli və qəti şəkildə qəbul edilməmişdir.

Uzun müddətdir ki, bu məsələdə bəzi şübhələrim var, lakin həkimin gündəlik təcrübəsində dəstəkləyici faktlar tapmaq üçün gözləməli oldum. İndi mənim etirazlarım iki növdür: faktlara əsaslanan arqumentlər və spekulativ nəzəriyyədən irəli gələn arqumentlər. Əvvəlcə birincilərlə başlayacağam, onlara verdiyim əhəmiyyətə görə sıralayaraq.

I a) Bəzən nevroloji və irsi nevroloji meylləri nümayiş etdirdiyi hesab edilən, lakin çox vaxt nevroloji sahəyə aid olmayan və mütləq sinir sistemi xəstəliyindən asılı olmayan xəstəliklər belə qiymətləndirilmişdir. Məsələn, üzdəki həqiqi nevralgiyalar və bir çox baş ağrıları nevroloji hesab edilirdi, lakin əslində onlar infeksiyadan sonrakı patologiyalardan və farenqo-nazal boşluq sistemindəki irinli proseslərdən qaynaqlanır. Əgər bu xəstəliklərin müalicəsini daha tez-tez rinoloq cərrahlara buraxsaq, xəstələrin bundan faydalanacağına əminəm.

b) Sözügedən xəstə üçün irsi sinir yükünün mənbəyi kimi onun ailəsində rast gəlinən bütün sinir xəstəlikləri, tezliyi və ağırlığı nəzərə alınmadan qəbul edilmişdir. Məgər bu baxış tərzində hər cür sinir meylindən azad ailələrlə hədsiz və məhdudiyyətsiz şəkildə bu meylə məruz qalan ailələr arasında dəqiq bir ayrılıq varmış kimi görünmürmü? Və faktlar daha çox əks fikrin — yəni sinir meylinin keçidləri və dərəcələri olduğu və heç bir ailənin bundan tamamilə yayınmadığı fikrinin — lehinə danışmırmı?

c) Şübhəsiz ki, nevroloji xəstəliklərdə irsiyyətin etioloji roluna dair fikrimiz qərəzsiz statistik araşdırmanın nəticəsi olmalıdır, məntiqi dövrə (petitio principii) deyil. Bu araşdırma hələ aparılmadığı müddətcə, qazanılmış nevroloji xəstəliklərin mövcudluğunu irsi nevroloji xəstəliklərin mövcudluğu qədər mümkün saymaq lazımdır. Lakin əgər meyilliliyi olmayan insanlarda da qazanılmış nevroloji xəstəliklər ola bilərsə, o zaman xəstəmizin valideynlərində rast gəlinən nevroloji xəstəliklərin bir hissəsinin bu mənşəli olduğunu inkar etmək mümkün olmayacaq. Beləliklə, ailə tarixi əsasında xəstəyə tətbiq edilən irsi meyilliliyin qəti sübutu kimi onları təqdim etmək mümkün olmayacaq, çünki əcdadların və ya ailənin iştirak etməyən üzvlərinin xəstəliklərinə dair geriyə dönük diaqnoz çox nadir hallarda uğurlu olur.

d) Fournier və Erb ilə dorsal tabes və proqressiv iflicdə sifilisin etioloji roluna dair bağlananlar öyrənmişlər ki, bəzi xəstəliklərin patogenezi üçün iştirakı zəruri olan güclü etioloji təsirləri tanımaq lazımdır; irsiyyət təkbaşına bunları yarada bilməz. Lakin Şarko, mənim ustaddan şəxsi məktubdan bildiyim kimi, özünün son vaxtlarına qədər Fournier nəzəriyyəsinə qəti surətdə zidd mövqedə qalmışdır; halbuki bu nəzəriyyə gündən-günə daha çox tərəfdar qazanır.

e) Şübhəsiz ki, bəzi nevroloji xəstəliklər tamamilə sağlam və ləkəsiz ailədən olan insanlarda inkişaf edə bilər. Bu, Bördün nevrasteniyasında hər gün müşahidə olunur; əgər nevrasteniya yalnız meyilli insanlarla məhdudlaşsaydı, heç vaxt bizim ona aid etdiyimiz əhəmiyyət və yaygınlığı qazanmazdı.

d) Nevroloji patologiyada oxşar irsiyyət və dissimilyar (qeyri-oxşar) irsiyyət mövcuddur. Birincisi üçün heç bir etiraz tapılmayacaq; hətta oxşar irsiyyətdən asılı olan xəstəliklərdə (Tomsen xəstəliyi, Fridreyx xəstəliyi, miopatiyalar, Hantinqton xoreyası və s.) heç vaxt əlavə bir etioloji təsirin izinə rast gəlinməməsi çox diqqətəlayiqdir. Lakin digərindən çox daha vacib olan qeyri-oxşar irsiyyət, etioloji problemlərin qənaətbəxş həllinə nail olmaq üçün doldurulması lazım olan boşluqlar buraxır. Bu, eyni ailənin üzvlərinin ən müxtəlif funksional və orqanik nevroloji xəstəliklərdən əziyyət çəkməsi ilə ifadə olunur; lakin bir xəstəliyin digəri ilə əvəzlənməsini və ya nəsillər boyu ardıcıllığını idarə edən qanunu aşkar etmək mümkün deyil. Bu ailələrdə xəstə fərdlərin yanında sağlam qalan şəxslər də var və dissimilyar irsiyyət nəzəriyyəsi bizə niyə həmin şəxsin eyni irsi yükü daşıyaraq ona tab gətirdiyini, niyə isə digər xəstə şəxsin böyük nevroloji xəstəliklər ailəsini təşkil edən xəstəliklər arasından epilepsiya, dəlilik və s. əvəzinə histeriya kimi bir nevroloji xəstəliyi seçdiyini izah etmir. Nevroloji patogenezdə, digər sahələrdə olduğu kimi, heç nə təsadüfi olmadığından, bir ailənin meylli üzvündə inkişaf edəcək nevroloji xəstəliyin seçimini irsiyyətin idarə etmədiyini, lakin daha az başa düşülən təbiətə malik digər etiyoloji təsirlərin mövcudluğunu güman etmək lazım olduğunu qəbul etmək lazımdır; bu təsirlər sonra müəyyən bir nevroloji xəstəliyin spesifik etiyologiyası adını daşıya bilər. Bu xüsusi etiyoloji amilin mövcudluğu olmadan irsiyyət heç nə edə bilməzdi; əgər söhbətdə olan spesifik etiyologiya başqa bir təsir ilə əvəz olunsaydı, irsiyyət başqa bir nevroloji xəstəliyin yaranmasına uyğunlaşardı.

II

Nevropatiyaların bu spesifik və həlledici səbəbləri çox az araşdırılıb, çünki həkimlərin diqqəti irsi etiyoloji şəraitin möhtəşəm perspektivi qarşısında korlanıb.

Buna baxmayaraq, onlar ciddi araşdırma obyekti olmağa layiqdir; onların patoqen gücü adətən irsiyyətin gücünə tabe olsa da, bu spesifik etiyologiyanın öyrənilməsi bizim terapevtik işimizə yol açdığından böyük praktik əhəmiyyət kəsb edir, halbuki xəstənin doğuşundan əvvəl müəyyən edilmiş irsi meyllilik bizim səylərimizə aşılmaz maneə yaradır.

Mən illərdir böyük nevrozların (histeriyaya bənzər funksional sinir vəziyyətlərinin) etiologiyasının araşdırılması ilə məşğulam və bu tədqiqatların nəticəsini izləyən sətirlərdə təqdim edəcəyəm. Mümkün hər hansı anlaşılmazlığın qarşısını almaq üçün əvvəlcə nevrozların nozoqrafiyası və ümumiyyətlə nevrozların etiologiyası barədə iki qeyd irəli sürəcəyəm.

Mən işimə nozoloji bir yenilik gətirməklə başlamağa məcbur oldum. Histeriyanın yanında məcburiyyət nevrozunu (Zwangsneurose) müstəqil və ayrı bir xəstəlik kimi yerləşdirməyə əsas tapdım, halbuki müəlliflərin çoxu məcburiyyətləri əqli degenerasiyanı təşkil edən sindromlar sırasına qatır və ya onları nevrasteniya ilə qarışdırır. Mən isə onların psixi mexanizmini araşdırmaqla öyrəndim ki, məcburiyyətlər histeriya ilə sanıldığından daha sıx bağlıdır.

Histeriya və obsessiyalar nevrozu mənim araşdırdığım böyük nevrozların birinci qrupunu təşkil edir. İkinci qrup Beardin nevrasteniya xəstəliyini əhatə edir; mən onu etiyologiya və simptomatik görünüş baxımından ayrılan iki funksional vəziyyətə, yəni öz nevrasteniya və təşviş nevrozuna (Angstneurose) böldüm; qeyd edim ki, bu ad mənə belə uyğun gəlmir. Bu ayrımı, zəruri hesab etdiyim bu bölgünün səbəblərini 1895-ci ildə dərc edilmiş bir məqalədə (Neurologisches Zentralblatt, sayı 10–11) ətraflı şəkildə izah etmişəm.

Nevrozların etiologiyasına gəldikdə, hesab edirəm ki, nəzəri cəhətdən etiraf etmək lazımdır ki, etioloji təsirlər — öz ləyaqətlərinə və yaratdıqları nəticə ilə əlaqə tərzinə görə bir-birindən fərqlənən təsirlər — üç sinfə bölünə bilər: 1) Şərtlər — sözügedən xəstəliyin yaranması üçün zəruri olan, lakin universal xarakter daşıyan və bir çox başqa xəstəliklərin etiologiyasında da rast gəlinən şərtlər; 2) köməkçi səbəblər — şərtlərin xarakterini bölüşən, yəni həm sözügedən xəstəliyin, həm də başqa xəstəliklərin səbəbləri sırasında fəaliyyət göstərən, lakin bu sonuncunun baş verməsi üçün zəruri olmayan səbəblər; 3) spesifik səbəblər — şərtlər qədər zəruri olan, lakin dar xarakter daşıyan və yalnız spesifik olduqları xəstəliyin etiologiyasında meydana çıxan səbəblər.

Belə ki, böyük nevrozların patogenezində irsiyyət hər halda güclü, əksər hallarda isə hətta zəruri şərt rolunu oynayır. O, spesifik səbəblərin iştirakı olmadan keçinə bilməz, lakin irsi meylin əhəmiyyəti onunla sübut olunur ki, həmin spesifik səbəblər sağlam fərdə təsir etdikdə heç bir aşkar patoloji nəticə verməzdi, halbuki meyilli bir şəxsdə onların təsiri nevrozu doğurur və bu nevrozun intensivliyi və yayılması həmin irsi şərtin dərəcəsinə uyğun inkişaf edir.

İrsiyyətin təsiri də elektrik dövrəsindəki çoxaldıcı sapın təsirinə bənzəyir: o, əqrəbin görünən sapmasını gücləndirir, lakin onun istiqamətini müəyyən edə bilməz.

İrsi meylin və nevrozların spesifik səbəbləri arasındakı mövcud əlaqələrdə hələ başqa bir şey də qeyd edilməlidir. Təcrübə göstərir — bunu əvvəlcədən güman etmək olardı — ki, bu etiologiya məsələlərində etioloji təsirlərin nisbi kəmiyyətlərini, belə demək mümkünsə, laqeyd etmək olmaz. Lakin aşağıdakı faktı təxmin etmək mümkün olmazdı; bu fakt mənim müşahidələrimdən çıxır: irsiyyət və spesifik səbəblər kəmiyyət tərəfindən bir-birini əvəz edə bilər, yəni eyni patoloji nəticə çox ciddi spesifik etiologiyanın orta dərəcəli meyllə birgə təsirindən və ya yüklü sinir irsiyyətinin yüngül spesifik təsirlə birgə təsirindən doğula bilər. Onda bu silsilənin yalnız tam inandırıcı bir həddi budur ki, elə nevroz hallarına da rast gəlinir ki, orada irsi meylin nəzərəçarpan dərəcəsini boş yerə axtaracaqsan, bir şərtlə ki, bu çatışmazlıq güclü spesifik təsirlə kompensasiya olunsun.

Nevrozların birgə və ya köməkçi səbəbləri kimi başqa yerlərdə rast gəlinən bütün adi amilləri sadalamaq olar: mənəvi emosiyalar, somatik tükənmə, kəskin xəstəliklər, intoksikasiyalar, travmatik qəzalar, əqli həddindən artıq yüklənmə və s. Mən o fikirdəyəm ki, onlardan heç biri, hətta sonuncusu da nevrozların etiologiyasına müntəzəm və ya zəruri şəkildə daxil olmur və yaxşı bilirəm ki, bu fikri söyləmək universal və qüsursuz sayılan bir nəzəriyyəyə birbaşa zidd getmək deməkdir. Beard nevrasteniyanın müasir sivilizasiyamızın bəhrəsi olduğunu bəyan edəndən bəri o, yalnız möminlər tapmışdır; lakin mənim üçün bu fikri qəbul etmək mümkün deyil. Nevrozlar üzərində zəhmətli bir tədqiqat mənə öyrətdi ki, nevrozların spesifik etiologiyası Beardın biliyindən yayınmışdır.

Bu adi amillərin etioloji əhəmiyyətini azaltmaq istəmirəm. Onlar çox müxtəlifdir, tez-tez rast gəlinir və ən çox xəstələrin özləri tərəfindən günahlandırılır, nevrozluların spesifik səbəblərindən — etiologiyası ya gizli, ya da bilinməyən səbəblərdən — daha aşkar görünürlər. Onlar kifayət qədər tez-tez o vaxta qədər gizli qalmış nevrozu aşkara çıxaran təhrikedici amillər funksiyasını yerinə yetirirlər və onlara praktik maraq bağlıdır, çünki bu adi səbəblərin nəzərə alınması radikal sağalmanı hədəfləməyən və xəstəliyi əvvəlki gizli vəziyyətinə sıxışdırmaqla kifayətlənən terapiyaya dayaq nöqtələri verə bilər.

Lakin bu adi səbəblərdən biri ilə hər hansı bir sinir xəstəliyi arasında sabit və sıx əlaqə qurmaq mümkün deyil; məsələn, mənəvi həyəcan histeriya, obsessiyalar və nevrasteniyanın etiologiyasında olduğu kimi, epilepsiya, Parkinson xəstəliyi, diabet və bir çox digər xəstəliklərin etiologiyasında da rast gəlinir.

Adi səbəblər də miqdar nisbətində spesifik etiologiyanı əvəz edə bilər, lakin heç vaxt onu tamamilə əvəz edə bilməz. Elə hallar var ki, bütün etioloji təsirlər irsi şərt və spesifik səbəblə təmsil olunur, adi səbəblər isə yoxdur. Digər hallarda, zəruri etioloji amillər öz miqdarı ilə nevrozun baş verməsi üçün kifayət etmir, zahiri sağlamlıq vəziyyəti uzun müddət saxlanıla bilər ki, bu da əslində nevrotik meyillilik vəziyyətidir; o zaman kifayətdir ki, adi bir səbəb öz təsirini əlavə etsin, nevroz aşkar olur. Lakin belə şəraitdə yaxşı qeyd etmək lazımdır ki, sonradan əlavə olunan adi amilin təbiəti tamamilə fərqsizdir — emosiya, travma, yoluxucu xəstəlik və ya başqa bir şey; patoloji təsir bu dəyişikliyə uyğun olaraq dəyişməyəcək, nevrozun təbiəti həmişə əvvəlcədən mövcud olan spesifik səbəb tərəfindən idarə olunacaq.

Bəs nevrozların bu xüsusi səbəbləri hansılardır? Tək birdir, yoxsa bir neçədir? Və müəyyən bir səbəblə müəyyən bir nevrotik nəticə arasında sabit etioloji əlaqə müşahidə etmək olarmı ki, böyük nevrozların hər biri ayrıca bir etiologiyaya aid edilə bilsin?

Faktların ətraflı tədqiqatına əsaslanaraq, sonuncu fərziyyənin reallığa uyğun gəldiyini, sadalanan hər bir böyük nevrozun dərhal səbəbinin sinir iqtisadiyyatının xüsusi bir pozuntusu olduğunu və bu funksional patologik dəyişikliklərin ortaq mənbəyinin fərdin cinsi həyatı olduğunu (cari cinsi həyatdakı pozuntular və ya keçmiş həyatdakı vacib hadisələr) təsdiqləmək istəyirəm.

Doğrudur, bu yeni, eşidilməmiş bir fikir deyil. Sinir xəstəliklərinin səbəbləri arasında cinsi pozğunluqlar həmişə qəbul edilmişdir, lakin onlar irsiyyətə tabe edilmiş, digər təhrikedici amillərlə uzlaşdırılmışdır; onların etioloji təsiri müşahidə olunan məhdud sayda hallarla məhdudlaşdırılmışdır. Həkimlər hətta xəstənin özü onları ittiham etmədikcə, onları araşdırmamaq vərdişini də qazanmışdılar. Mənim baxış tərzimin fərqləndirici cəhətləri ondan ibarətdir ki, mən bu cinsi təsirləri spesifik səbəblər səviyyəsinə qaldırıram, onların təsirini nevrozun bütün hallarında tanıyıram, nəhayət, cinsi təsirin xarakteri ilə nevrozun xəstəlik növü arasında xüsusi etioloji əlaqənin sübutu olan müntəzəm paralellik tapıram. Əminəm ki, bu nəzəriyyə müasir həkimlər tərəfindən bir təzad fırtınası doğuracaqdır. Lakin burada mənə öz inamımı qəbul etdirən sənədləri və təcrübələri təqdim etmək, yaxud bir qədər qeyri-müəyyən olan „sinir iqtisadiyyatının pozğunluqları“ ifadəsinin əsl mənasını izah etmək yeri deyil. Bu, ümid edirəm ki, bu mövzuda hazırladığım bir əsərdə ən geniş şəkildə ediləcəkdir. Hazırkı məqalədə mən yalnız nəticələrimi bəyan etməklə kifayətlənirəm.

Təbi nevrasteniya, klinik görünüşü çox monoton olan (təşviş nevrozunu kənara qoysaq: yorğunluq, başda ağırlıq hissi, qazlı hazımsızlıq, qəbizlik, onurğa paresteziyası, cinsi zəiflik və s.), spesifik etiologiya olaraq yalnız həddindən artıq masturbasiya və ya spontan boşalmaları qəbul edir.

Məhz bu zərərli cinsi doyumun uzunmüddətli və intensiv təsiri özlüyündə nevrastenik nevrozu törətməyə kifayət edir və ya subyektə sonralar təsadüfi əlavə səbəbin təsiri altında üzə çıxan xüsusi nevrastenik damğanı vurur. Mən nevrastenik konstitusiyanın əlamətlərini daşıyan elə adamlar da görmüşəm ki, onlarda adı çəkilən etiologiyanı aşkara çıxara bilməmişəm, lakin heç olmasa müəyyən etmişəm ki, bu xəstələrdə cinsi funksiya heç vaxt normal səviyyədə inkişaf etməmişdi; onlar sanki irsən nevrastenikdə onanizm nəticəsində yaranan konstitusiyaya bənzər cinsi konstitusiya ilə doğulmuşdular.

Təşviş nevrozu — klinik mənzərəsi qat-qat zəngin olan (qıcıqlanma, təşvişli gözləmə halı, fobiyalar, tam və ya rudimentar təşviş tutmaları, qorxu, başgicəllənmə, titrəmələr, tərləmələr, qan yığılması, nəfəs darlığı, taxikardiya və s.; xroniki ishal, xroniki yerimə başgicəllənməsi, hiperesteziya, yuxusuzluqlar və s.)! — cinsi həyatın müxtəlif pozuntularının spesifik nəticəsi kimi asanlıqla açılır ki, onların hamısında ortaq bir xüsusiyyət əskik olmur. i) Təşviş nevrozunun simptomatologiyası və etiologiyası üçün yuxarıda göstərdiyim məqaləmə bax. Neurologisches Zentralblatt, 1895, n° 10—11. Məcburi cinsi perhiz, qane olunmayan cinsi qıcıq (cinsi aktla doyuma çatmayan), natamam və ya kəsilmiş cinsi yaxınlıq (həzzə gətirib çıxarmayan), subyektin psixi qabiliyyətini üstələyən cinsi səylər və s. — müasir həyatda çox tez-tez rast gəlinən bütün bu amillər, görünür, onunla uzlaşır ki, onlar cinsi aktlarda psixi və somatik funksiyaların tarazlığını pozur və sinir təsərrüfatını generativ gərginlikdən azad etmək üçün zəruri olan psixi iştirakı əngəlləyirlər.

Sözügedən nevrozun funksional mexanizminin nəzəri izahının bəlkə də toxumunu ehtiva edən bu qeydlər, mövzunun tam və həqiqətən elmi təqdimatının hazırda mümkün olmadığını və hər şeydən əvvəl cinsi həyatın fizioloji probleminə yeni bir nöqteyi-nəzərdən yanaşmaq lazım olduğunu ehtimal etməyə imkan verir.

Sonda deyirəm ki, nevrasteniyanın və təşviş nevrozunun patogenezi irsi meylin iştirakı olmadan da baş verə bilər. Bu, gündəlik müşahidənin nəticəsidir; lakin irsilik varsa, nevrozun inkişafı onun güclü təsirinə məruz qalacaq.

Böyük nevrozların ikinci sinfi, histeriya və məcburiyyət nevrozu üçün etioloji sualın həlli təəccüblü sadəlik və vahidlik təşkil edir. Nəticələrimi psixoanalizin yeni bir metoduna, J. Breuer-in araşdırma proseduruna borcluyam; bu, bir qədər incə, lakin şüursuz ideyanın qaranlıq yollarını aydınlatmaq üçün nə qədər məhsuldar olduğunu göstərdiyi üçün əvəz edilə bilməyən bir üsuldur. Bu prosedurla — ki, burada təsvir edilməməlidir — histerik simptomlar, subyektin cinsi həyatında xoşagəlməz bir emosiyaya səbəb olmağa tamamilə uyğun olan bir hadisə kimi tapılan mənşəyinə qədər izlənir. Xəstənin keçmişinə addım-addım geri qayıdaraq, i) Bax: J. Breuer und Sigm. Freyd. Studien über Hysterie. Wien, 1895 və həmişə simptomların, xatirələrin və oyadılan düşüncələrin orqanik ardıcıllığı ilə idarə olunan, nəhayət patoloji prosesin başlanğıc nöqtəsinə çatdım və təhlilə tabe olan bütün hallarda eyni şeyin, yəni histeriyanın spesifik səbəbi kimi qəbul edilməli olan bir amilin təsirinin olduğunu görməli oldum.

Bu, cinsi həyatla bağlı olan bir xatirədir, lakin o, iki son dərəcə mühüm xüsusiyyət daşıyır. Subyektin şüursuz xatirəsini saxladığı hadisə, cinsi orqanların həqiqi qıcıqlanması ilə müşayiət olunan erkən cinsi əlaqə təcrübəsidir; bu, başqa bir şəxs tərəfindən həyata keçirilmiş cinsi sui-istifadənin nəticəsidir və bu bədbəxt hadisəni ehtiva edən həyat dövrü ilk gənclik illəridir — səkkiz yaşından on yaşına qədər olan illər, yəni uşaq cinsi yetkinliyə çatmazdan əvvəl.

Yetkinlik yaşına çatmazdan əvvəl cinsi passivlik təcrübəsi: histeriyanın xüsusi etiologiyası budur.

Nəticədə deyilənə qarşı gözlədiyim etimadsızlıqla mübarizə aparmaq üçün bəzi fakt təfərrüatlarını və bəzi şərh qeydlərini gecikmədən əlavə edəcəyəm. On üç histeriya halında tam psixoanaliz tətbiq edə bilmişəm; bu saydan üçü histeriyanın məcburiyyət nevrozu ilə əsl birləşməsidir (demirəm: histeriya məcburiyyətlərlə). Bu halların heç birində yuxarıda səciyyələndirilən hadisə əskik deyildi; o, ya yetkin bir şəxs tərəfindən törədilmiş kobud təcavüzlə, ya da daha az sürətli və daha az iyrəndirici, lakin eyni sonluqla nəticələnən bir yoldan çıxarma ilə təmsil olunurdu. On üçdən yeddisində söhbət hər iki tərəfdən uşaqlıq əlaqəsindən, bir balaca qızla bir az yaşlı oğlan arasındakı cinsi münasibətlərdən gedirdi — ən çox onun qardaşı, özü də əvvəlki bir yoldan çıxarmanın qurbanı. Bu əlaqələr bəzən illərlə, balaca günahkarların yetkinlik çağına qədər davam edirdi; oğlan həmişə heç bir yenilik etmədən balaca qız üzərində bir qulluqçu və ya dayədən özünün məruz qaldığı eyni təcrübələri təkrarlayırdı və bu mənşə üzündən həmin təcrübələr çox vaxt iyrəndirici xarakter daşıyırdı. Bəzi hallarda təcavüzlə uşaqlıq əlaqəsi birgə olurdu, ya da kobud sui-istifadə təkrarən baş verirdi.

Erkən təcrübənin tarixi dəyişkən idi: iki halda sıra kiçik varlığın ikinci ilində (?) başlayırdı; mənim müşahidələrimdə üstünlük verilən yaş dördüncü və ya beşinci ildir.

Bu analiz etiraflarının, guya ilk uşaqlıqdan qorunub saxlanmış xatirələr olduğunu iddia edən etirafların gerçəkliyinə necə əmin qalmaq olar və histerik qadınlara aid edilən yalan danışma meylindən və uydurma asanlığından özünü necə qorumaq olar? Əgər daha qəti sübutlarım olmasaydı, özümü qınanası bir sadəlövhlükdə günahlandırardım. Lakin məsələ burasındadır ki, xəstələr bu hekayələri heç vaxt özbaşına danışmırlar və müalicənin gedişində heç vaxt həkimə belə bir səhnənin tam xatirəsini birdən-birə təqdim etmirlər. Erkən cinsi hadisənin psixi izini yalnız analiz prosedurunun ən güclü təzyiqi altında və nəhəng bir müqavimətə qarşı oyatmaq mümkün olur, ona görə də xatirəni onlardan tikə-tikə qoparmaq lazım gəlir və o, şüurlarında oyanarkən, onlar təqlid edilməsi çətin bir emosiyanın qurbanına çevrilirlər.

Histeriya psixoanalizinin gedişatını təfərrüatı ilə izləmək mümkün olsa, xəstələrin davranışının təsiri altında olmasa da, nəhayət buna əmin olmaq olar.

Sözügedən erkən hadisə hadisə tarixində silinməz bir iz buraxmışdır, orada izahı başqa cür mümkün olmayan saysız-hesabsız simptom və xüsusi cizgilərlə təmsil olunur; nevrozun daxili quruluşunun incə, lakin möhkəm zəncirlənməsi ilə qəti şəkildə idarə olunur; analizin terapevtik təsiri geridə qalır, əgər o qədər dərinə nüfuz edilməmişsə; onda bütün bunları ya təkzib etməkdən, ya da bütünlüklə inanmaqdan başqa çarə qalmır. Cinsiyyəti hələ çətinliklə fərqlənən bir fərdin keçirdiyi belə bir erkən cinsi təcrübənin histeriya kimi davamlı bir psixi anomaliyanın mənbəyinə çevrilməsini anlamaq mümkündürmü? Və belə bir fərziyyə bu nevrozun psixi mexanizmi haqqında hazırkı təsəvvürlərimizlə necə uzlaşardı? Birinci suala qaneedici cavab vermək olar: məhz subyektin infantil olması səbəbindən erkən cinsi qıcıq öz vaxtında az və ya heç bir təsir göstərmir, lakin psixi izi qorunub saxlanılır. Sonralar, yetkinlik dövründə cinsi orqanların reaktivliyi infantil vəziyyətlə demək olar ki, müqayisəedilməz səviyyədə inkişaf etdikdə, bu şüursuz psixi izin bu və ya digər şəkildə oyanması baş verir. Yetkinlik dövrünün yaratdığı dəyişiklik sayəsində xatirə hadisənin özünə tamamilə xas olmayan bir gücü açacaqdır; xatirə sanki aktual bir hadisə kimi təsir edəcəkdir. Belə demək mümkünsə, cinsi travmanın sonrakı təsiri vardır.

Gördüyüm qədər, cinsi xatirənin yetkinlikdən sonra oyanması — hadisənin özü bu dövrdən xeyli əvvəl baş vermiş olsa da — bir xatirənin bilavasitə təsirinin aktual hadisənin təsirini üstələməsi üçün yeganə psixoloji ehtimaldır. Lakin bu, psixi mexanizmin zəif tərəfinə toxunan anormal bir konfiqurasiyadır və zəruri olaraq patoloji psixi təsir doğurur.

Hesab edirəm ki, xatirənin psixi təsiri ilə hadisənin psixi təsiri arasındakı bu tərs əlaqə xatirənin niyə şüursuz qalmasının səbəbini ehtiva edir.

Beləliklə, çox mürəkkəb, lakin düzgün qiymətləndirildikdə psixik həyatın ən incə məsələlərinə parlaq işıq saçmağı vəd edən bir psixik məsələ ilə qarşılaşırıq.

Burada təqdim olunan və psixoanaliz nəticəsindən, yəni histeriyanın xüsusi səbəbi kimi həmişə erkən cinsi təcrübə xatirəsinin tapılmasından yola çıxan ideyalar, M. Janetin nevrozun psixoloji nəzəriyyəsi ilə və ya başqa bir nəzəriyyə ilə uzlaşmır. Lakin onlar başqa yerdə inkişaf etdirdiyim „Abwehrneurosen“ (Müdafiə Nevrozları) haqqındakı öz fərziyyələrimlə mükəmməl uyğunlaşır.

Pubertetdən sonrakı bütün hadisələr — ki, onlara histerik nevrozun inkişafına və onun simptomlarının yaranmasına təsir aid edilməlidir — əslində yalnız köməkçi səbəblər, Şarkonun dediyi kimi „agents provocateurs“durlar; Şarko isə sinir irsiyyətini mənim erkən cinsi təcrübə üçün tələb etdiyim yerə qoyurdu. Bu köməkçi amillər spesifik səbəblərə düşən sərt şərtlərə tabe deyildir; təhlil təkzibedilməz surətdə göstərir ki, onlar histeriyaya patogen təsiri yalnız uşaqlıq hadisəsinin şüursuz psixi izini oyatmaq qabiliyyəti sayəsində göstərirlər. Həmçinin ilkin patogen izlə əlaqələri və onun tərəfindən çəkildikləri sayəsində onların xatirələri də öz növbəsində şüursuz olacaq və şüurlu funksiyaların hakimiyyətindən çıxmış psixi fəaliyyətin artmasına kömək edə biləcəklər.

Məcburiyyət nevrozu (Zwangsneurose) histeriyanın səbəbinə çox bənzər xüsusi bir səbəbdən irəli gəlir. Burada da yetkinlik yaşından əvvəl baş vermiş cinsi bir hadisə tapılır; onun xatirəsi həmin dövr ərzində və ya ondan sonra fəallaşır və histeriya münasibətilə irəli sürülmüş eyni qeydlər və əsaslandırmalar digər nevrozun müşahidələrinə də tətbiq oluna bilər (üçü saf olmaqla altı hal). Yalnız bir fərq var ki, o, əsas görünür. Histeriyanın etiologiyasının dibində cinsi passivlik hadisəsi, laqeydliklə və ya bir az inciklik və ya qorxu ilə yaşanmış bir təcrübə tapdıq. Məcburiyyət nevrozunda isə əksinə, həzz vermiş bir hadisə, istəkdən doğan cinsi təcavüz (oğlan uşağı halında) və ya cinsi münasibətlərdə həzzlə iştirak (kiçik qız halında) söhbət açılır. Analiz tərəfindən daxili mənasında tanınan, belə deyilsə, ən sadə ifadəsinə qədər azaldılan məcburi fikirlər, bu qabaqcadan alınmış cinsi həzz üzündən subyektin özünə ünvanladığı töhmətlərdən, lakin şüursuz psixi bir dəyişdirmə və əvəzləmə işi ilə eybəcərləşdirilmiş töhmətlərdən başqa bir şey deyildir.

Elə ki, bu cür cinsi təcavüzlər belə körpə yaşda baş verir, bu, əvvəlki bir şirnikləndirmənin təsirini ifşa edir, nəticəsi isə cinsi həvəsin vaxtından əvvəl oyanması olur. Təhlil mənim araşdırdığım hallarda bu şübhəni təsdiqləyir. Bu yolla bu məcburiyyət hallarında həmişə mövcud olan maraqlı bir fakt izah olunur: simptom mənzərəsinin bir sıra sadəcə histerik simptomlarla müntəzəm surətdə mürəkkəbləşməsi.

Cinsi həyatın fəal elementinin məcburiyyət nevrozlarının səbəbi üçün əhəmiyyəti, necə ki cinsi passivliyin histeriyanın patogenezi üçün əhəmiyyəti, hətta histeriyanın qadın cinsi ilə daha sıx bağlılığının və kişilərin məcburiyyət nevrozuna üstünlük verməsinin səbəbini açıb göstərir. Bəzən nevroz xəstələrindən elə cütlüklərə rast gəlinir ki, onlar ilk gəncliklərində bir-birinə aşiq olmuş bir cüt olublar — kişi məcburiyyət nevrozundan, qadın isə histeriyadan əziyyət çəkir; əgər söhbət bir qardaş və bacıdan gedirsə, onda əslində erkən cinsi təcrübələrdən irəli gələn şeyi sinir irsiyyətinin nəticəsi kimi başa düşmək olar.

Şübhəsiz ki, nevrasteniya və ya təşviş nevrozundan asılı olmayan saf və təcrid olunmuş histeriya və ya məcburiyyət nevrozu halları var; lakin bu, qayda deyil. Daha çox psixonevroz, nevrastenik nevrozların əlavəsi kimi, onlar tərəfindən yaradılan və onların gedişatına tabe olan bir vəziyyətdə ortaya çıxır. Çünki bu sonuncuların spesifik səbəbləri, yəni cinsi həyatdakı cari nizam pozğunluqları, eyni zamanda psixonevrozların əlavə səbəbləri kimi təsir edir və onların spesifik səbəbini, yəni erkən cinsi təcrübə xatirəsini oyadır və canlandırır.

Sinir irsiyyətinə gəldikdə, psixonevrozların etiyologiyasındakı təsirini tam dəqiqliklə qiymətləndirməkdən uzağam. Ağır hallarda onun mövcudluğunun zəruri olduğunu etiraf edirəm, yüngül hallarda isə zəruri olmasından şübhələnirəm, lakin əgər onların spesifik etiyologiyası, yəni erkən cinsi qıcıqlanma yoxdursa, sinir irsiyyətinin tək başına psixonevrozlar yarada bilməyəcəyinə qəti şəkildə inanıram. Hətta görürəm ki, verilmiş bir halda hansı nevrozun – histeriya və ya məcburiyyət nevrozlarının – inkişaf edəcəyi sualı irsiyyət tərəfindən deyil, ilk gənclikdəki bu cinsi hadisənin xüsusi xarakteristikası tərəfindən həll olunur.

11 / 17

Histeriyanın etiologiyasına dair

Cənablar! Histeriya kimi bir xəstəlik halının səbəbləri barədə fikir yürütməyə başlayarkən, ilk növbədə anamnestik araşdırma yoluna qədəm qoyuruq: xəstədən və ya onun ətrafındakı adamlardan soruşub öyrənirik ki, onlar özləri bu nevrotik simptomlarla xəstələnməyi hansı zərərli təsirlərə aid edirlər. Bu yolla öyrəndiklərimiz, təbii ki, xəstənin öz vəziyyətini dərk etməsini pərdələməyə meyilli olan bütün o amillərlə — onun etioloji təsirlər barədə elmi anlayışının olmaması ilə, post hoc, ergo propter hoc səhv nəticəsi ilə, müəyyən zərərli təsirləri və travmaları xatırlamaqdan və ya onları dilə gətirməkdən duyduğu xoşagəlməzliklə — təhrif olunur. Buna görə də belə anamnestik araşdırma zamanı biz xəstələrin inancını hərtərəfli tənqidi yoxlamadan keçirmədən öz inancımıza çevirməmək, xəstələrin nevrozun etiologiyası barədə elmi fikrimizi özlərinə uyğun düzəltməsinə yol verməmək qərarında qalırıq. Bir tərəfdən, histerik halın bir dəfə baş vermiş ruhi hərəkətin uzun sürən sonrakı təsiri olması kimi müəyyən daim təkrarlanan məlumatları qəbul ediriksə, digər tərəfdən, histeriyanın etiologiyasına xəstənin özünün heç vaxt dilə gətirmədiyi və yalnız könülsüz qəbul etdiyi bir amili — valideynlər tərəfindən irsi meyli daxil etmişik. Bilirsiniz ki, nüfuzlu Şarko məktəbinin fikrincə, histeriyanın həqiqi səbəbi kimi yalnız irsiyyət tanınmağa layiqdir; halbuki ən müxtəlif təbiətli və intensivlikli bütün digər zərərli təsirlər yalnız təsadüfi səbəblər, “agents provocateurs” rolunu oynamalıdır.

Siz, şübhəsiz ki, histeriyanın etiologiyasına çatmaq üçün ikinci bir yolun olmasının arzuolunan olduğunu qəbul edəcəksiniz — o yol ki, insan xəstələrin verdiyi məlumatlardan daha asılı olmayacaqdı. Məsələn, dəri həkimi bir yaranı kənarlarının, örtüyünün, konturunun xüsusiyyətlərinə görə sifilitik kimi tanımağı bacarır; xəstənin yoluxma mənbəyini inkar edən etirazı onu çaşdırmır. Məhkəmə həkimi də zədələnmənin səbəbini aydınlaşdırmağı bacarır, hətta zədələnmiş şəxsin verdiyi məlumatlardan imtina etmək məcburiyyətində qalsa belə. Histeriya üçün də simptomlardan çıxış edərək səbəbləri bilməyə doğru irəliləməyin belə bir imkanı mövcuddur. Lakin bunun üçün istifadə edilməli olan metodun anamnestik toplama adlanan köhnə metoda nisbətini sizə bir bənzətmə ilə göstərmək istəyirəm — bu bənzətmə başqa bir iş sahəsində həqiqətən baş vermiş bir tərəqqini öz məzmununa daxil edir.

Təsəvvür edin ki, səyahət edən bir tədqiqatçı az tanınan bir bölgəyə gəlib, burada divar qalıqları, sütun parçaları, silinmiş və oxunmaz yazı işarələri olan lövhələrlə dolu bir xarabalıq onun marağını oyandırır. O, açıqda olanları nəzərdən keçirməklə kifayətlənə, sonra yaxınlıqda məskunlaşan, təxminən yarım-vəhşi sakinlərdən həmin monumental qalıqların tarixi və əhəmiyyəti haqqında ənənənin onlara nə açıqladığını soruşa, onların cavablarını qeyd edə və —- yoluna davam edə bilər. Lakin o, başqa cür də hərəkət edə bilər; o, balta, kürək və bel kürəkləri gətirə, sakinləri bu alətlərlə işləmək üçün təyin edə, onlarla birlikdə xarabalığı nəzərdən keçirə, zibil-qarışıq uzaqlaşdıra və görünən qalıqlardan yola çıxaraq basdırılmış olanları üzə çıxara bilər. Əgər uğur onun əməyini haqlı çıxarırsa, tapıntılar öz-özünə izah olunur; divar qalıqları bir sarayın və ya xəzinə evinin hasarına aiddir, sütun xarabalıqlarından bir məbəd bərpa olunur, çoxlu sayda tapılan, xoşbəxt halda iki dilli olan yazılar bir əlifba və bir dil üzə çıxarır və onların deşifrəsi və tərcüməsi, həmin abidələrin xatirəsinə inşa edildiyi qədim hadisələr haqqında gözlənilməz məlumatlar verir. Daşlar danışır!

Histeriyanın simptomlarını xəstəliyin yaranma tarixinin şahidləri kimi təxminən oxşar şəkildə danışdırmaq istəsək, onda J. Broyerin əhəmiyyətli kəşfinə əsaslanmalıyıq: histeriyanın simptomları (stigmatalar kənarda qalmaqla) öz təyinatını xəstənin bəzi travmatik təsirli hadisələrindən alır və həmin hadisələrin xatirə simvolları kimi onun psixi həyatında təkrarlanır. Xəstənin diqqətini simptomdan, simptomun yarandığı və vasitəsilə yarandığı səhnəyə geri qaytarmaq üçün onun metodunu — və ya mahiyyətcə eyni olan birini — tətbiq etmək lazımdır; travmatik səhnənin təkrarlanması zamanı həmin vaxtkı psixi axının sonradan düzəldilməsini həyata keçirərək, onun təlimatına əsasən bu simptomu aradan qaldırmaq olar.

Bu gün mənim məqsədim bu terapiya metodunun çətin texnikasını və ya bu prosesdə əldə edilən psixoloji aydınlıqları müzakirə etmək tamamilə uzaqdır. Mən yalnız bu nöqtədə əlaqə qurmaq məcburiyyətində idim, çünki Broyerdən sonra aparılan analizlər eyni zamanda histeriyanın səbəblərinə çıxış yolunu açmağa başlayır. Əgər biz çox sayda şəxsdə daha böyük bir simptom sırasını bu analizə tabe etsək, uyğun olaraq daha böyük bir travmatik təsirli səhnələr sırasının məlumatına nail olacağıq. Bu hadisələrdə histeriyanın təsirli səbəbləri özünü göstərir; buna görə də biz travmatik səhnələrin öyrənilməsindən histeriya simptomlarını hansı təsirlərin yaratdığını və hansı yolla yaratdığını öyrənəcəyimizə ümid edə bilərik.

Bu gözlənti doğru çıxır, zəruri olaraq, çünki Breuerin müddəaları daha çoxsaylı hallarda yoxlanılarkən doğru olduğunu təsdiqləyir. Lakin histeriya simptomlarından onların etiologiyasına gedən yol daha uzun sürür və təsəvvür ediləndən başqa əlaqələrdən keçir.

Yəni bizə aydın olmalıdır ki, histerik bir simptomun travmatik bir səhnəyə qaytarılması anlayışımız üçün yalnız o zaman bir qazanc gətirir ki, bu səhnə iki şərti ödəsin: həm aidiyyəti üzrə müəyyənedici yararlılığa malik olsun, həm də ona lazımi travmatik güc tanınmalıdır. Hər cür söz izahı əvəzinə bir misal! Söhbət histerik qusma simptomundan getsin; o zaman hesab edirik ki, təhlil bu simptomu haqlı olaraq yüksək dərəcədə iyrənc hiss doğurmuş bir yaşantıya — məsələn, çürüməkdə olan bir insan cəsədinin görünüşünə — qaytarırsa, onun səbəbini (müəyyən bir qalığa qədər) anlaya bilərik. Əgər təhlil bunun əvəzinə göstərirsə ki, qusma böyük bir qorxudan, məsələn, bir dəmiryolu qəzası zamanı baş vermiş qorxudan irəli gəlir, onda insan qane olmadan soruşmalı olacaq: bəs nə üçün məhz qorxu qusmaya gətirib çıxardı? Bu törəmədə müəyyənetmə üçün yararlılıq çatışmır. Qeyri-kafi izahın başqa bir halı da o zaman ortaya çıxır ki, qusma guya çürük bir yeri olan bir meyvənin yeyilməsindən irəli gəlsin. Onda qusma həqiqətən iyrənc hisslə müəyyən edilmiş olur, lakin insan başa düşmür ki, iyrənc hiss bu halda necə bu qədər qüvvətli ola bildi ki, histerik bir simptom vasitəsilə əbədiləşdi; bu yaşantıda travmatik güc çatışmır.

Görək indi analiz vasitəsilə aşkara çıxarılmış histeriyanın travmatik səhnələri daha çox sayda simptom və halda qeyd olunan iki tələbə nə dərəcədə cavab verir. Burada bizi ilk böyük məyusluq qarşılayır! Doğrudur, bəzi hallarda simptomun yarandığı travmatik səhnə həqiqətən də hər ikisinə — həm təyinedici yararlılığa, həm də simptomu anlamaq üçün ehtiyac duyduğumuz travmatik gücə — malik olur. Lakin daha tez-tez, müqayisə ediləsi dərəcədə daha tez-tez, anlama üçün bu qədər əlverişsiz olan digər üç imkandan birinin gerçəkləşdiyini görürük: analiz vasitəsilə yönəldildiyimiz, simptomun ilk dəfə ortaya çıxdığı səhnə bizə ya simptomu təyin etmək üçün yararsız görünür, çünki onun məzmunu simptomun xarakteri ilə heç bir əlaqə göstərmir; ya da məzmun əlaqəsindən məhrum olmayan guya travmatik yaşantı adətən zərərsiz, adətən təsirsiz bir təəssürat olduğunu ortaya qoyur; ya da nəhayət, „travmatik səhnə“ bizi hər iki istiqamətdə yanıltır; o, həm zərərsiz, həm də histerik simptomun özünəməxsusluğu ilə əlaqəsiz görünür.

(Burada yeri gəlmişkən qeyd edirəm ki, histerik simptomların yaranması barədə Breuerin təsəvvürü — guya onlar özlüyündə mənasız yaşantılara uyğun gələn travmatik səhnələrin aşkarlanması yolu ilə meydana çıxır — heç bir sarsıntıya məruz qalmamışdır. Breuer, doğrudan da, Şarkonun ardınca belə hesab edirdi ki, zərərsiz bir yaşantı da travma səviyyəsinə qaldırıla və təyinedici qüvvə aça bilər, əgər o, şəxsi xüsusi bir psixi vəziyyətdə, sözdə hipnoid halda tutursa. Lakin mən görürəm ki, bu cür hipnoid halların ön şərti üçün çox vaxt heç bir dayaq yoxdur. Həlledici olaraq qalır ki, hipnoid hallar haqqındakı təlim digər çətinliklərin həllinə heç nə vermir — yəni o ki, travmatik səhnələr çox vaxt təyinedici yararlıqdan məhrum olur.)

Cənablar, əlavə edin ki, Breuer metodunun tətbiqi zamanı yaranan bu ilk məyusluq, xüsusilə həkim kimi ağrılı şəkildə hiss edilməli olan başqa bir məyusluqla dərhal əvəz olunur. Təsvir etdiyimiz bu cür geri qaytarmalar, təyinetmə və travmatik təsir baxımından başa düşülməmizi təmin etmədiyi kimi, heç bir terapevtik qazanc da gətirmir; xəstə, analizin bizə verdiyi ilk nəticəyə baxmayaraq, simptomlarını dəyişməz saxlayır. Artıq əvvəlcədən çətin olan işin davamından imtiza etmək istəyinin nə qədər böyük olduğunu başa düşürsünüz.

Bəlkə də bizi bu çətinlikdən qurtarmaq və dəyərli nəticələrə aparmaq üçün yalnız bir yeni fikir lazımdır! Fikir budur: Breuerden bilirik ki, histerik simptomlardan hər hansı travmatik hadisənin xatirinə gedən yolu tapa bilsək, onları həll etmək mümkündür. Əgər tapılmış xatirə gözləntilərimizə uyğun gəlmirsə, bəlkə də həmin yolu bir az da davam etdirmək lazımdır, bəlkə də ilk travmatik səhnənin arxasında tələblərimizə daha yaxşı cavab verən, reproduksiyası daha çox terapevtik təsir göstərən ikinci bir xatirə gizlənir, belə ki, ilk tapılmış səhnə yalnız assosiasiya zəncirində bir bənd mənası daşıyır? Və bəlkə də bu nisbət təkrarlanır, təsirsiz səhnələrin zəruri keçidlər kimi araya salınması reproduksiya zamanı bir neçə dəfə təkrarlanır, ta ki histerik simptomdan başlayaraq nəhayət həqiqətən travmatik təsir göstərən, hər baxımdan, həm terapevtik, həm də analitik cəhətdən qaneedici səhnəyə çatana qədər? Budur, cənablar, bu ehtimal doğrudur. İlk tapılmış səhnənin qaneedici olmadığı yerdə xəstəyə deyirik ki, bu hadisə heç nə izah etmir, onun arxasında mütləq daha əhəmiyyətli, daha əvvəlki bir hadisə gizlənməlidir, və diqqətini eyni texnika ilə hər iki xatirəni, tapılmışı və tapılmalı olanı birləşdirən assosiasiya sapına yönəldirik. Analizin davamı onda hər dəfə gözlənilən xarakterli yeni səhnələrin reproduksiyasına gətirib çıxarır. Məsələn, əvvəl seçdiyim histerik qusma halını yenidən götürsəm, analiz əvvəlcə onu dəmiryolu qəzasında baş verən bir qorxuya bağlamışdı ki, bu da müəyyənedici yararlılıqdan məhrumdur, onda daha irəli gedən analizdən öyrənirəm ki, bu qəza başqa, daha əvvəl baş vermiş bir hadisənin xatirəsini oyatmışdır; xəstə onu özü yaşamasa da, bu hadisə ona dəhşət və iyrənclik doğuran bir cəsəd mənzərəsini görmək imkanı vermişdi. Sanki hər iki səhnənin birgə təsiri postulatlarımızın yerinə yetirilməsini mümkün edir: bir hadisə qorxu vasitəsilə travmatik qüvvəni, digəri isə məzmunu ilə müəyyənedici təsiri təmin edir. Qusmanın çürük yeri olan bir almanın yeyilməsinə bağlandığı digər hal analiz vasitəsilə təxminən aşağıdakı şəkildə tamamlanır: çürüyən alma daha əvvəlki bir hadisəni, bir bağda yerə düşmüş almaların yığılmasını xatırladır; bu zaman xəstə təsadüfən iyrənc bir heyvan cəsədinə rast gəlmişdi.

Bu nümunələrə yenidən qayıtmaq istəmirəm, çünki etiraf etməliyəm ki, onlar təcrübəmdəki heç bir haldan götürülməyib, mənim tərəfimdən uydurulub; çox güman ki, pis uydurulub; belə histerik simptomların həllini özüm mümkün hesab etmirəm. Amma nümunələri uydurmağa məcburiyyət mənə bir neçə amildən qaynaqlanır: i) İki xatirənin assosiasiyasının hansı səviyyədə olduğu (eyni vaxtlılıq, səbəb-nəticə əlaqəsi, məzmun oxşarlığı və s. ilə) və ayrı-ayrı “xatirələr”in (şüurlu və ya şüursuz) hansı psixoloji xarakteristikanı iddia etdiyi qəsdən müzakirədən kənarda qalır. Amillərdən birini birbaşa qeyd edə bilərəm. Həqiqi nümunələrin hamısı müqayisəolunmaz dərəcədə mürəkkəbdir; tək bir ətraflı məlumat bu mühazirə saatını doldurardı. Assosiasiya zənciri həmişə ikidən çox həlqədən ibarətdir; travmatik səhnələr sadə, inci boyu kimi sıralar əmələ gətirmir, əksinə, yeni bir hadisə zamanı iki və daha çox əvvəlki hadisənin xatirələri təsir göstərdiyi üçün budaqlanan, ailə ağacı kimi əlaqələr yaradır; qısası, tək bir simptomun həllini təqdim etmək, əslində, xəstəlik tarixçəsini tam şəkildə təsvir etmək vəzifəsi ilə üst-üstə düşür.

İndi isə biz bu fürsəti əldən vermək istəmirik ki, analitik işin bu xatirə zəncirləri boyunca gözlənilmədən ortaya qoyduğu bir cümləni təkidlə vurğulayaq. Biz öyrəndik ki, heç bir histerik simptom təkbaşına real bir yaşantıdan meydana gələ bilməz; əksinə, hər dəfə əvvəlki yaşantıların assosiativ şəkildə oyadan xatirəsi simptomun yaranmasına kömək edir. Əgər bu cümlə — mənim fikrimcə — istisnasız doğrudursa, o zaman bizə histeriyanın psixoloji nəzəriyyəsinin üzərində qurulacağı təməli də göstərir.

Siz belə düşünə bilərsiniz ki, analizin simptomu dərhal yaxşı təyinedici yararlılığa və travmatik gücə malik travmatik səhnəyə qaytardığı və bu qaytarma ilə eyni zamanda onu aradan qaldırdığı o nadir hallar — Breuerin Anna O0. xəstəlik tarixçəsində təsvir edildiyi kimi — indicə irəli sürülmüş müddəanın ümumi etibarlılığına qarşı güclü etirazlar sayıla bilər. Doğrudan da bu belə görünür; lakin sizi əmin etməliyəm ki, mənim ən tutarlı əsaslarım var ki, həmin hallarda da təsirli xatirələrin bir zənciri mövcuddur və bu zəncir ilk travmatik səhnənin çox-çox arxasına gedib çıxır, hərçənd ki, yalnız sonuncunun reproduksiyası simptomun aradan qalxması ilə nəticələnə bilər. Məncə, histerik simptomların yalnız xatirələrin iştirakı ilə yarana bilməsi həqiqətən təəccüblüdür, xüsusən də nəzərə alsaq ki, xəstələrin bütün ifadələrinə görə, bu xatirələr simptom ilk dəfə meydana çıxdığı anda onların şüuruna gəlməmişdi. Burada çoxlu düşünmək üçün material var, amma bu problemlər bizi hələlik histeriyanın etiologiyasına doğru istiqamətimizi tərk etməyə sövq etməməlidir. Biz daha çox soruşmalıyıq: analizin üzə çıxardığı assosiasiyalaşmış xatirələrin zəncirlərini izləsək, hara çatırıq? Onlar nə qədər uzanır? Onların haradasa təbii bir sonu varmı? Bizi elə-təhər eyni cür — məzmunca və ya yaşayış vaxtınca — olan yaşantılara aparırmı ki, bu hər yerdə eyni cür olan amillərdə histeriyanın axtarılan etiologiyasını görə bilək?

İndiyə qədərki təcrübəm mənə artıq bu suallara cavab verməyə imkan verir. Bir neçə simptom təqdim edən bir işdən yola çıxarsaq, təhlil vasitəsilə hər bir simptomdan assosiasiyada bir-biri ilə zəncirlənmiş xatirələrə malik bir sıra təcrübələrə çatırıq. Fərdi xatirə zəncirləri əvvəlcə geriyə doğru bir-birindən aydın şəkildə ayrılır, lakin artıq qeyd edildiyi kimi, budaqlanmışdır; bir səhnədən eyni anda iki və ya daha çox xatirəyə nail olunur və indi yan zəncirlər çıxır, onların ayrı-ayrı həlqələri yenidən əsas zəncirin həlqələri ilə assosiativ olaraq əlaqələndirilə bilər. Burada ailənin, üzvləri də bir-biri ilə evlənmiş olan ailənin nəsəb şəcərəsi ilə müqayisə həqiqətən pis deyil. Zəncirlənmənin digər mürəkkəblikləri ondan irəli gəlir ki, tək bir səhnə eyni zəncirdə dəfələrlə oyadıla bilər, belə ki, o, sonrakı səhnə ilə çoxsaylı əlaqələrə malikdir, onunla birbaşa əlaqə və vasitəçi həlqələr vasitəsilə qurulmuş əlaqə nümayiş etdirir. Qısası, əlaqə heç də sadə deyil və səhnələrin əks xronoloji ardıcıllıqla aşkarlanması (məhz bu, qat-qat xarabalıq sahəsinin qazılması ilə müqayisəni əsaslandırır) hadisələrin gedişatının daha sürətli başa düşülməsinə heç bir şey əlavə etmir.

Təhlili daha da davam etdirdikdə yeni qarışıqlıqlar meydana çıxır. Ayrı-ayrı simptomlar üçün assosiasiya zəncirləri bir-biri ilə əlaqəyə girməyə başlayır; şəcərə ağacları bir-birinə qarışır. Yaddaş zəncirinin müəyyən bir yaşantısında, məsələn qusma üçün, bu zəncirin geriyə gedən halqalarından başqa, başqa bir zəncirdən də bir xatirə oyanmışdır ki, o da başqa bir simptoma, təxminən baş ağrısına əsas verir. Deməli, həmin yaşantı hər iki sıraya aid olur, yəni elə bir düyün nöqtəsi təşkil edir ki, hər təhlildə onlardan bir neçəsi tapılır. Bunun klinik qarşılığı təxminən o ola bilər ki, müəyyən bir vaxtdan etibarən hər iki simptom birlikdə, simbiotik şəkildə, əslində bir-birindən daxili asılılıq olmadan meydana çıxır. Başqa növ düyün nöqtələri daha gerilərdə də tapılır. Orada ayrı-ayrı assosiasiya zəncirləri bir nöqtədə birləşir; elə yaşantılar tapılır ki, onlardan iki və ya daha çox simptom çıxmışdır. Səhnənin bir detalına bir zəncir, başqa bir detalına isə ikinci zəncir bağlanmışdır.

Lakin belə ardıcıl təhlil gedişində rast gəlinən ən mühüm nəticə budur: hansı hal və hansı simptomdan çıxış etməyindən asılı olmayaraq, sonda qaçılmaz olaraq cinsi yaşantı sahəsinə gəlib çıxırsan. Bununla da ilk növbədə histerik simptomların bir etioloji şərti aşkar edilmiş olardı.

Əvvəlki təcrübələrə əsaslanaraq öncədən görə bilirəm ki, məhz bu müddəaya və ya bu müddəanın ümumi keçərliliyinə qarşı sizin etirazınız, cənablar, yönəlmiş olacaq. Bəlkə daha yaxşısı belə deyim: sizin etiraz meyliniz, çünki yəqin ki, heç birinizin eyni üsulla aparılmış və başqa bir nəticə vermiş tədqiqatları hələ yoxdur. Mübahisənin özünə gəlincə, yalnız onu qeyd etmək istəyirəm ki, histeriyanın etiologiyasında cinsi momentin xüsusi vurğulanması məndə heç olmazsa qabaqcadan formalaşmış bir fikirdən doğmamışdır. Histeriya haqqında işlərimə şagirdi kimi başladığım iki tədqiqatçı — Şarko da, Breyer də — belə bir ön şərtdən uzaq idilər, hətta ona qarşı şəxsi bir ikrah duyurdular ki, mən əvvəlcə onların bu hissəsini öz üzərimə götürmüşdüm. Yalnız ən zəhmətli detallı tədqiqatlar məni, həm də kifayət qədər yavaş-yavaş, bu gün müdafiə etdiyim fikrə gətirib çıxardı. Əgər siz mənim histeriyanın da etiologiyasının cinsi həyatda olduğu barədəki iddiamı ən ciddi yoxlamaya məruz qoysanız, o, belə bir göstərişlə müdafiə oluna bilən kimi çıxır: təxminən on səkkiz histeriya halında bu əlaqəni hər bir ayrı-ayrı simptom üçün tanımışam və şərait imkan verdiyi yerdə terapevtik nəticə ilə də təsdiqləmişəm. Onda siz, əlbəttə, mənə etiraz edə bilərsiniz ki, on doqquzuncu və iyirminci analizlər bəlkə də histerik simptomların başqa mənbələrdən də törəməsini öyrədəcək və bununla da cinsi etiologiyanın keçərliliyini ümumilikdən səksən faizə məhdudlaşdıracaq. Biz bunu səbirsizliklə gözləməyə hazırıq, lakin o on səkkiz hal eyni zamanda analiz işini üzərimə götürə bildiyim bütün hallar olduğundan və heç kim bu halları mənim xoşuma gəlmək üçün seçmədiyindən, o gözləntini bölüşmədiyimi, əksinə, indiyə qədərki təcrübələrimin sübut gücündən kənara inamımla getməyə hazır olduğumu başa düşəcəksiniz. Yeri gəlmişkən, məni buna hələlik yalnız subyektiv dəyəri olan başqa bir motiv də təhrik edir. Histeriyanın fizioloji və psixi mexanizmi üçün müşahidələrimi yekunlaşdırmaq üçün qura bildiyim yeganə izah cəhdində cinsi həvəs qüvvələrinin qarışması mənim üçün əvəzedilməz bir ön şərtə çevrilmişdir.

Beləliklə, nəhayət, xatirə zəncirləri birləşdikdən sonra, cinsi sahəyə və əksər halları eyni yaş dövrünə, pubert dövrünə düşən bir neçə hadisəyə gəlinir. Histeriyanın etiologiyası bu hadisələrdən çıxarılmalı və onların vasitəsilə histerik simptomların yaranmasını anlamaq öyrənilməlidir. Lakin burada yeni və ağır bir məyusluq yaşanır! Çox böyük səylə tapılan, bütün 'xatirə materialından' çıxarılan, görünüşcə son travmatik hadisələr cinsəllik və pubert dövrü xarakterlərini ortaq olsa da, digər tərəfdən çox fərqli və bərabərsizdir. Bəzi hallarda, ağır travma kimi qəbul etməli olduğumuz hadisələr baş verir: təcavüz cəhdi ki, bu da yetkinləşməmiş qıza birdən-birə cinsi həzzin bütün vəhşiliyini açır; valideynlərin cinsi aktlarına istəksiz şahidlik ki, bu da gözlənilməz çirkinliyi üzə çıxarır və həm uşaq, həm də əxlaqi hissləri yaralayır və s. Digər hallarda isə bu hadisələr heyrətamiz dərəcədə əhəmiyyətsizdir. Xəstələrimdən biri, nevrozunun əsasında, dostu olan bir oğlanın onun əlini nəvazişlə oxşaması və bir dəfə də masada yan-yana oturarkən baldırını onun paltarına sürtməsi hadisəsini göstərdi; bu zaman oğlanın ifadəsi bunun qadağan olunan bir şey olduğunu bildirdi. Digər gənc xanımın isə, müstəhəşən cavabı ehtimal etdirən bir zarafat sualını eşitməsi, ilk təşviş hücumunu yaratmaq və xəstəliyi başlatmaq üçün kifayət etdi. Belə nəticələr histerik simptomların səbəbini anlamaq üçün açıq şəkildə əlverişli deyil. Əgər həm ağır, həm də əhəmiyyətsiz hadisələr, həm öz bədəndəki təcrübələr, həm vizual təəssüratlar, həm də eşitmə vasitəsilə alınan məlumatlar histeriyanın son travmaları kimi tanına bilirsə, onda belə bir izah cəhd etmək olar: histeriklər, xüsusilə irsi meyillər və ya degenerativ inkişaf çatışmazlığı nəticəsində, pubert dövründə normal olaraq müəyyən rol oynayan cinsəllikdən çəkinmə hissi patologiyaya qədər artmış və daimi saxlanmış xüsusi insanlardır; bir növ, cinsəlliyin tələblərinə psixi olaraq cavab verə bilməyən şəxslər. Bu quruluşda kişilərin histeriyası nəzərə alınmır; lakin belə kobud etirazlar olmasa belə, bu həll ilə kifayətlənmək təşviqi çox böyük deyil. Burada yalnız yarımçıq anlaşılmış, qeyri-müəyyən və qeyri-kafi olan şeylərin intellektual hissi aydın şəkildə duyulur.

Xoşbəxtlikdən bizim maariflənməmiz üçün cinsi yetkinlik dövrünün ayrı-ayrı yaşantıları daha bir qüsuru üzə çıxarır ki, bu da analitik işin davam etdirilməsinə təhrik etməyə yararlıdır. Belə ki, elə olur ki, bu yaşantılar da müəyyənedici yararlılıqdan məhrum olurlar, hərçənd bu, sonrakı həyat dövrünə aid travmatik səhnələrlə müqayisədə burada qat-qat seyrəkdir. Məsələn, yuxarıda cinsi yetkinlik dövrünün əslində zərərsiz yaşantıları olan hallar kimi göstərdiyim iki xəstədə bu yaşantıların ardınca cinsiyyət orqanlarında özünəməxsus ağrılı duyğular meydana çıxmışdı ki, bunlar da nevrozun əsas simptomları kimi bərqərar olmuşdu; onların müəyyənediciliyini nə cinsi yetkinlik səhnələrindən, nə də sonrakılardan çıxarmaq mümkün idi, lakin bunlar şübhəsiz ki, orqanların normal duyğularına və ya cinsi oyanmanın əlamətlərinə aid deyildi. Burada özünə demək necə də yaxın idi ki, bu simptomların müəyyənediciliyini daha başqa, daha da uzaqlara gedib çıxan yaşantılarda axtarmaq lazımdır, burada ikinci dəfə həmin xilaskar fikrə uymaq lazımdır ki, o bizi yuxarıda ilk travmatik səhnələrdən onların arxasındakı xatirə zəncirlərinə yönəltmişdi? Bununla, təbii ki, cinsi həyatın inkişafından əvvəlki dövrə, ilk uşaqlıq dövrünə gəlib çıxırıq ki, bununla da cinsi etiologiyadan imtina ilə bağlı görünür. Lakin uşaqlıq dövrünün də yüngül cinsi oyanmalardan məhrum olmadığını, bəlkə də sonrakı cinsi inkişafın uşaq yaşantıları vasitəsilə həlledici şəkildə təsirləndiyini fərz etməyə haqqımız yoxdurmu? Axı hələ formalaşmamış orqana, inkişaf mərhələsində olan funksiyaya dəyən zədələr çox vaxt yetkin yaşda yarada biləcəklərindən daha ağır və daha davamlı təsirlər doğurur. Bəlkə də histerik xəstələrin cinsi yetkinlik dövründə bizi təəccübləndirdikləri cinsi təəssüratlara qarşı anormal reaksiyanın əsasında ümumiyyətlə uşaqlığın bu cür cinsi yaşantıları durur ki, onlar da eynitipli və mühüm xarakter daşımalı olardı? Beləliklə, indiyədək irsiyyət vasitəsilə də başa düşülməyən bir meyilliliyin üzərinə yıxmaq məcburiyyətində qaldığımız şeyi erkən qazanılmış kimi izah etmək imkanı qazanardıq. Və cinsi məzmunlu infantil yaşantılar yalnız xatirə izləri vasitəsilə psixi təsir göstərə bildiyindən, bu, analizin o nəticəsinə — histerik simptomların həmişə yalnız xatirələrin iştirakı ilə yarandığı nəticəsinə — xoş bir əlavə olmazdımı? Yəqin ki, təxmin edirsiniz, cənablar, mən o son fikir gedişatını bu qədər uzadıb çıxarmazdım, əgər sizi ona hazırlamaq istəməsəydim ki, bu qədər ləngimədən sonra bizi məqsədə çatdıracaq yalnız odur. Çünki biz həqiqətən də uzun sürən və məşəqqətli analitik işimizin sonundayıq və burada indiyədək saxladığımız bütün tələblərin və gözləntilərin yerinə yetdiyini görürük. Əgər analizlə insanın xatirə qabiliyyətinin çata biləcəyi qədər uzaqlara, erkən uşaqlığa qədər getmək səbrini göstərsək, onda bütün hallarda xəstəni elə yaşantıların reproduksiyasına təhrik edirik ki, bunlar öz xüsusiyyətlərinə və sonrakı xəstəlik simptomları ilə əlaqələrinə görə nevrozun axtarılan etiologiyası kimi qəbul edilməlidir. Bu infantil yaşantılar yenə cinsi məzmunludur, lakin son tapılan cinsi yetkinlik səhnələrindən qat-qat eynitiplidir; burada artıq cinsi mövzunun hər hansı bir hiss təəssüratı ilə oyanması söhbət getmir, söhbət öz bədənində cinsi təcrübələrdən, cinsi əlaqədən (geniş mənada) gedir. Etiraf edirsiniz ki, bu cür səhnələrin mühümlüyü heç bir əlavə əsaslandırma tələb etmir; indi buna bir də onu əlavə edin ki, siz onların təfərrüatlarında hər dəfə o müəyyənedici məqamları tapa bilərsiniz ki, onları bəlkə də digər, sonralar baş vermiş və əvvəllər reproduksiya olunmuş səhnələrdə hələ də əskik görürdünüz.

Deməli, mən belə bir iddia irəli sürürəm ki, hər bir histeriya halının əsasında — analitik işlə bərpa edilə bilən, onilliklərə uzanan zaman fasiləsinə baxmayaraq — ən erkən gəncliyə aid olan bir və ya bir neçə vaxtsız cinsi təcrübə hadisəsi durur. Mən bunu mühüm bir aşkara çıxarma, nevropatologiyanın caput Nili-nin tapılması hesab edirəm, lakin bu münasibətlərin müzakirəsini davam etdirmək üçün haradan başlayacağımı az qala bilmirəm. Analizlərdən əldə etdiyim faktiki materialı qarşınızda açıb qoyummu, yoxsa bəlkə də əvvəlcə indi diqqətinizi ələ keçirmiş — bunu haqlı olaraq güman edirəm — etiraz və şübhə kütləsinin qarşısını almağa çalışım? Mən ikincisini seçirəm; bəlkə də o zaman faktiki olanın yanında bir o qədər də rahat dayana bilərik:

a) Histeriyanın psixoloji təfsirinə ümumiyyətlə düşmən olan, onun simptomlarının bir gün “daha incə anatomik dəyişikliklər”ə aid ediləcəyinə ümidini itirmək istəməyən və histerik dəyişikliklərin maddi əsaslarının bizim normal psixi proseslərimizinkilərdən fərqli ola bilməyəcəyi, yalnız eyni cür ola biləcəyi haqqında aydınlaşmanı rədd edən şəxs, təbii ki, analizlərimizin nəticələrinə etibar etməyəcək; onun fərziyyələrinin bizimkilerdən prinsipcə fərqli olması isə bizi onu ayrı bir məsələdə inandırmaq öhdəliyindən azad edir.

i) [1924 əlavəsi:] 440-cı səhifədəki qeydə bax. Lakin histeriyanın psixoloji nəzəriyyələrinə qarşı daha az rədd mövqeyində duran başqa bir kəs də bizim analitik nəticələrimiz qarşısında belə bir sual qaldırmağa çalışacaq: psixoanalizin tətbiqi hansı təminatı verir, görəsən, ya həkim belə səhnələri uydurma yaddaş kimi boyun əyən xəstəyə sırımır, ya da xəstə ona qəsdən uydurmalar və sərbəst fantaziyalar danışır, o isə onları həqiqi sayır? Buna cavabım belədir: psixoanalitik metodun etibarlılığına qarşı ümumi etirazlar yalnız onun texnikası və nəticələri tam şəkildə təqdim edildikdən sonra qiymətləndirilə və aradan qaldırıla bilər; infantil cinsi səhnələrin həqiqiliyinə qarşı etirazları isə artıq bu gün birdən çox dəlillə təkzib etmək mümkündür. Əvvəla, xəstələrin bu infantil yaşantıları təkrar canlandırdıqları zaman davranışları hər baxımdan o fərziyyə ilə uzlaşmır ki, guya bu səhnələr ağrılı duyulan və son dərəcə könülsüz xatırlanan reallıqdan başqa bir şeydir. Xəstələr analizin tətbiqindən əvvəl bu səhnələr barədə heç nə bilmirlər, onlara bu səhnələrin üzə çıxacağı xəbər veriləndə qəzəblənməyə meyillənirlər; onları bu səhnələrin təkrar canlandırılmasına girişməyə yalnız müalicənin ən güclü məcburiyyəti ilə vadar etmək olar, onlar bu infantil yaşantıları şüura çağırdıqları zaman ən şiddətli duyğulardan əziyyət çəkirlər, bunlardan utanır və onları gizlətməyə çalışırlar, hətta bunları bu qədər inandırıcı şəkildə yenidən yaşadıqdan sonra da onlara inanmaqdan boyun qaçırmağa çalışır, bunun üçün başqa unudulmuş şeylərdə olduğu kimi bir xatırlama duyğusunun meydana çıxmadığını vurğulayırlar.⁸⁷

Həkimin xəstəyə belə xatirələri zorla qəbul etdirməsi, onların təsəvvür edilməsi və təkrarlanması üçün təlqin etməsi daha az asanlıqla təkzib edilə bilər, lakin mənə eyni dərəcədə əsassız görünür. Mənə heç vaxt gözlədiyim bir səhnəni xəstəyə elə qəbul etdirmək mümkün olmamışdır ki, o, səhnəyə aid bütün hisslərlə onu yaşasın; bəlkə də başqaları bunu daha yaxşı bacarır.

Lakin uşaq cinsi səhnələrinin gerçəkliyinə dair hələ bir sıra başqa təminatlar da var. Əvvəla, müəyyən təfərrüatlarda onların eynilikliyi — bu yaşantıların eyni cür təkrarlanan ön şərtlərindən çıxmalı olan bir şeydir; halbuki əks halda ayrı-ayrı xəstələr arasında gizli razılaşmaların olduğunu inandırıcı saymaq lazım gələrdi. Sonra, xəstələrin bəzən zərərsiz hadisələr kimi təsvir etdikləri şeylərin mənasını açıq-aydın başa düşməmələri — çünki əks halda dəhşətə gəlməli olardılar — ya da heç bir əhəmiyyət vermədən, yalnız həyat təcrübəsi olanın bildiyi və gerçəkliyin incə xarakter cizgiləri kimi qiymətləndirdiyi təfərrüatlara toxunmaları.

Bu cür hadisələr xəstələrin analizin məcburiyyəti altında uşaqlıqdan bir səhnə kimi təkrar canlandırdıqları şeyi həqiqətən yaşamış olmaları təəssüratını gücləndirirsə, buna daha başqa və daha güclü bir sübut uşaqlıq səhnələrinin bütün qalan xəstəlik tarixçəsinin məzmunu ilə əlaqəsindən doğur. Uşaqların birləşdirmə şəkillərində olduğu kimi, müxtəlif sınaqlardan sonra nəhayət hansı parçanın boş qalmış yeri tutduğu barədə mütləq əminlik meydana çıxır — çünki yalnız bu parça eyni zamanda şəkli tamamlayır və özünün nizamsız dişləri ilə digərlərinin dişləri arasına elə yerləşir ki, nə boş yer qalır, nə də bir-birinin üstünə sürüşdürməyə ehtiyac duyulur —, eləcə də uşaqlıq səhnələri məzmunca nevrozun assosiativ və məntiqi quruluşu üçün qaçılmaz tamamlayıcılar kimi təsdiqlənir; yalnız onlar yerinə qoyulduqdan sonra gedişat anlaşılan — çox vaxt demək istəyirsən ki, öz-özünə aydın — olur.

Uşaq səhnələrinin həqiqiliyinə dair terapevtik dəlilin də bir sıra hallarda ortaya qoyula biləcəyini əlavə edirəm, lakin bunu önə çıxarmaq istəmirəm. Tam və ya qismən sağalma nəticəsi əldə edilə bilən, lakin uşaq təcrübələrinə qədər enməyə ehtiyac olmayan hallar var; digər hallarda isə təhlil ən erkən travmaların aşkarlanması ilə öz təbii sonluğuna çatmayınca heç bir nəticə əldə edilmir. Mənim fikrimcə, birinci halda təkrarlanmalardan sığortalanmış deyilik; tam psixoanalizin histeriyanın radikal sağalması demək olduğunu gözləyirəm. Lakin, gəlin təcrübənin dərslərini burada qabaqlamayaq!

Cinsi uşaq yaşantılarının həqiqiliyinə daha bir, həqiqətən toxunulmaz bir sübut olardı: əgər bir şəxsin analizdə verdiyi məlumatları müalicə zamanı və ya ondan kənar başqa bir şəxs təsdiqləsəydi. Bu iki şəxs uşaqlıqda eyni yaşantıda iştirak etmiş, bəlkə də bir-biri ilə cinsi münasibətdə olmuş olmalıydılar. Belə uşaq münasibətləri, indi eşidəcəyiniz kimi, heç də nadir deyil; həm də tez-tez olur ki, hər iki iştirakçı sonralar nevroza tutulur, və buna baxmayaraq, məncə, on səkkiz halda belə obyektiv təsdiqin iki dəfə mənim əlimə düşməsi bir bəxt işidir. Bir dəfə sağlam qalmış qardaş idi ki, məndən xahiş olunmadan xəstə bacısı ilə ən erkən cinsi yaşantılarını deyil, heç olmasa onların sonrakı uşaqlığından bəzi səhnələri və daha uzağa gedən cinsi əlaqələrin faktını təsdiqlədi. Başqa bir dəfə belə oldu ki, müalicədə olan iki qadın uşaq ikən eyni kişi şəxslə cinsi əlaqədə olmuşdular, bu zaman a trois bəzi səhnələr meydana gəlmişdi. Bu uşaq yaşantılarından törəyən müəyyən bir simptom, bu birgəliyin şahidi kimi, hər iki halda təşəkkülə çatmışdı.

b) Uşaqlıqda cinsi orqanların qıcıqlandırılması, cinsi əlaqəyə bənzər hərəkətlər və s. ibarət olan cinsi təcrübələr, nəticədə, pubertə təcrübələrinə qarşı histerik reaksiyanın və histerik simptomların inkişafının mənbəyi olan həmin «travmalar» kimi tanınmalıdır. Bu fikrə qarşı müxtəlif tərəflərdən bir-birinə zidd olan iki etiraz irəli sürüləcəkdir. Bəziləri deyəcəklər ki, uşaqlara qarşı törədilən və ya uşaqların bir-birinə qarşı törətdiyi belə cinsi sui-istifadələr, histeriya kimi çox yayılmış bir nevrozun şərtliliyini izah etmək üçün kifayət qədər tez-tez baş vermir; digərləri isə bəlkə də əksinə, belə təcrübələrin çox, hətta həddindən artıq çox olduğunu və onların müəyyənləşdirilməsinə etioloji əhəmiyyət aid edilməsinin mümkün olmadığını iddia edəcəklər. Onlar bundan əlavə, bir az sorğu-sual apardıqda, uşaqlıq illərində cinsi başdan çıxarma və cinsi sui-istifadə səhnələrini xatırlayan, lakin heç vaxt histerik olmayan şəxsləri tapmağın asan olduğunu irəli sürəcəklər. Nəhayət, əhalinin aşağı təbəqələrində histeriyanın yuxarı təbəqələrdəkində daha çox yayılmadığını, halbuki uşaq yaşında cinsi qoruma tələbinin proletar uşaqlar arasında qeyri-bərabər dərəcədə daha çox pozulduğunu göstərən hər şeyin mövcud olduğunu ağır bir arqument kimi eşidəcəyik.

Müdafiəmizi vəzifənin daha asan hissəsi ilə başlayaq. Mənim fikrimcə, uşaqlarımız valideynlərin bu məsələyə göstərdikləri az qayğıya baxmayaraq, cinsi hücumlarla qarşılaşmağa çox daha tez-tez məruz qalırlar. Bu mövzu haqqında ilk araşdırmalar zamanı həmkarlarımdan öyrəndim ki, uşaq həkimlərinin dərc etdiyi bir neçə nəşr var və onlar süni qidalandırıcılar və uşaq baxıcıları tərəfindən hətta körpələrə qarşı cinsi praktikaların tez-tez baş verdiyini ittiham edirlər; son həftələrdə isə mənə Dr. Stekelin Vyanada müəllifi olduğu və „Uşaqlıqda cinsi əlaqə“ mövzusuna həsr olunmuş bir tədqiqat ələ keçdi (Viyana Tibb Qəzeti, 18 aprel 1896). Digər ədəbi sübutları toplamağa vaxtım olmadı, lakin bunlar yalnız tək-tük hallarda rast gəlinərsə belə, bu mövzuya diqqətin artması ilə uşaqlıq dövründə cinsi təcrübələrin və cinsi fəaliyyətin böyük tezliyinin çox qısa müddət ərzində təsdiqlənəcəyini gözləmək olar.

Nəhayət, təhlilimin nəticələri özləri üçün danışa bilər. Qeyd etdiyim kimi, bütün on səkkiz halda (saf histeriya və məcburiyyət təsəvvürləri ilə qarışıq histeriya, altı kişi və on iki qadın) uşaqlıq dövrünün bu cür cinsi yaşantılarından xəbərdar oldum. Hallarımı cinsi qıcığın mənşəyindən asılı olaraq üç qrupa bölə bilərəm. Birinci qrupda söhbət əsasən qadın uşaqlara yetkin, yad şəxslər tərəfindən edilən təcavüzlərdən, birdəfəlik və ya hər halda tək-tək sui-istifadədən gedir (bunlar bu zaman kobud, mexaniki təhqirdən qaçmağı bacarırdılar), burada uşaqların razılığı söhbət mövzusu ola bilməzdi və yaşantının növbəti nəticəsi kimi qorxu üstünlük təşkil edirdi. İkinci qrupu uşağı gözləyən yetkin şəxsin — dayənin, uşaq baxıcısının, qubernatorun, müəllimin, təəssüf ki, həm də çox tez-tez yaxın qohumun — uşağı cinsi əlaqəyə cəlb etdiyi və onunla — həm də ruhi istiqamət üzrə təhsil görmüş — rəsmi bir sevgi münasibətini, çox vaxt illərlə saxladığı o daha çoxsaylı hallar təşkil edir. Nəhayət, üçüncü qrupa əsl uşaq münasibətləri, iki müxtəlif cinsdən olan uşaq arasındakı cinsi əlaqələr, ən çox qardaş-bacı arasında olanlar daxildir ki, bunlar çox vaxt yetkinlik dövründən sonra da davam etdirilir və aid olduqları cütlük üçün ən davamlı nəticələr gətirir. Hallarımın çoxunda iki və ya daha çox bu cür etiologiyanın birləşmiş təsiri ortaya çıxırdı; bəzilərində müxtəlif tərəflərdən gələn cinsi yaşantıların yığılması sadəcə heyrətamiz idi. Lakin müalicə etməli olduğum halların hamısının yaşamaq qabiliyyətsizliyi ilə hədələyən ağır nevrotik xəstəlik halları olduğunu nəzərə alsanız, müşahidələrimin bu özəlliyini asanlıqla başa düşərsiniz.

İki uşaq arasında münasibət olduğu hallarda, bir neçə dəfə oğlanın — ki burada da aqressiv rolu oynayır — əvvəlcə yetkin bir qadın şəxs tərəfindən yoldan çıxarıldığı, sonra isə vaxtından əvvəl oyadılmış libidosunun təzyiqi altında və xatirə məcburiyyəti üzündən kiçik qızda yetkin qadından öyrəndiyi eyni təcrübələri təkrarlamağa çalışdığı, cinsi fəaliyyətin növündə özü müstəqil heç bir dəyişiklik etmədiyi sübuta yetirildi.

Buna görə də belə bir fərziyyəyə meyl edirəm ki, uşaqlar əvvəlcədən azdırılma olmadan cinsi təcavüz aktlarına yol tapa bilməzlər. Deməli, nevrozun əsası uşaqlıq çağında həmişə böyüklər tərəfindən qoyulur və uşaqların özləri bir-birinə sonralar histeriyaya tutulma meylini ötürürlər. Xahiş edirəm, bir anlıq da olsa, uşaqlıq çağında, xüsusilə qardaş-bacı və əmiuşağı-uşaq arasında tez-tez bir yerdə olma imkanı üzündən cinsi münasibətlərin xüsusi tezliyi üzərində dayanın, təsəvvür edin ki, on və ya on beş il sonra bu ailədə gənc nəslin bir neçə fərdi xəstə tapılır və özünüzdən soruşun: nevrozun bu ailəvi şəkildə baş verməsi irsi meyl fərziyyəsini qəbul etməyə sövq etməyə yararlı deyilmi, halbuki əslində yalnız psevdoirsiyyət mövcuddur və reallıqda uşaqlıqda bir transfer, bir infeksiya baş vermişdir.

İndi isə həmin digər etiraza keçək; bu etiraz məhz uşaq cinsi təcrübələrinin etiraf olunmuş tezliyinə və bir çox şəxsin histerik olmadan belə səhnələri xatırlaması təcrübəsinə əsaslanır. Buna qarşı ilk növbədə deyirik ki, hər hansı etioloji amilin həddindən artıq tezliyi heç bir halda onun etioloji əhəmiyyətinə qarşı bir qınaq kimi istifadə oluna bilməz. Tuberkul çöpü hər yerdə mövcud deyilmi və vərəm xəstəliyinə tutulduğunu göstərənlərdən qat-qat çox insan tərəfindən tənəffüsə alınmırmı? Və onun etioloji əhəmiyyəti, özünün spesifik effekti olan vərəmi doğurmaq üçün açıq-aşkar başqa amillərin də iştirakına ehtiyac duyması faktı ilə zədələnirmi? Onun spesifik etiologiya kimi dəyərləndirilməsi üçün kifayətdir ki, onun iştirakı olmadan vərəm mümkün deyil. Eyni şey, çox güman ki, bizim problemimizə də aiddir. Bir çox insanın histerik olmadan uşaq cinsi səhnələri yaşaması mane olmur; kifayətdir ki, histerik olanların hamısı belə səhnələr yaşamış olsun. Etioloji amilin rast gəlmə dairəsi onun effektinin dairəsindən rahatlıqla geniş ola bilər, sadəcə dar olmasın. Çiçək xəstəsinə toxunan və ya ona yaxınlaşanların hamısı çiçək xəstəliyinə tutulmur, lakin buna baxmayaraq, çiçək xəstəsindən keçmə, xəstəliyin bizə məlum olan demək olar ki, yeganə etiologiyasıdır.

Əlbəttə, uşaqlıq dövründə cinsəlliyin fəaliyyəti demək olar ki, ümumi bir hadisə olsaydı, bütün hallarda onun aşkarlanmasına böyük əhəmiyyət verilməzdi. Amma birincisi, belə bir iddia şübhəsiz ki, kəskin bir şişirtmə olardı; ikincisi isə, uşaqlıq səhnələrinin etioloji iddiası yalnız histerik xəstələrin anamnezində onların davamlı mövcudluğuna deyil, əsasən, tam təqdim edilmiş bir xəstəlik tarixindən aydın görünəcəyi kimi, onlarla histerik simptomlar arasında assosiativ və məntiqi əlaqələrin aşkarlanmasına əsaslanır.

Histeriyanın “xüsusi etiologiyası”nın nevrozu həqiqətən yaratması üçün hansı digər amillərə ehtiyacı var? Bu, cənablar, əslində ayrıca bir mövzudur və mən onu nəzərdən keçirməyi nəzərdə tutmuram; mən bu gün yalnız mövzunun iki hissəsi — xüsusi və köməkçi etiologiya — bir-birinə keçdiyi təmas nöqtəsini göstərməliyəm. İrsi və şəxsi quruluşu, uşaqlıq dövründəki cinsi təcrübələrin daxili əhəmiyyətini, xüsusilə də onların təkrarlanma miqdarını nəzərə alan kifayət qədər çox amilin rol oynadığı güman edilməlidir. Yad, sonradan isə maraqsız olan bir oğlan uşağı ilə qısa müddətli əlaqə, öz qardaşınızla çoxillik, dərin və cinsi əlaqələrlə müqayisədə daha az təsirli olacaq. Nevrozların etiologiyasında kəmiyyət şərtləri keyfiyyət şərtləri qədər əhəmiyyətlidir; xəstəliyin klinik olaraq ortaya çıxması üçün eşik dəyərlərin aşılması gərəkdir. Yuxarıdakı etioloji silsiləni mən özüm də tam saymıram və histeriyanın aşağı təbəqələrdə nə üçün daha tez-tez rast gəlinmədiyi tapmacası hələ bununla həll olunmayıb. (Yeri gəlmişkən, Şarkonun fəhlə sinfində kişi histeriyasının heyrətamiz dərəcədə geniş yayıldığını iddia etdiyini xatırlayın.) Lakin bir neçə il əvvəl yetkinlik dövründən sonra histeriyanın yaranmasında əsas rolu öz üzərimə götürdüyüm, indiyədək az qiymətləndirilmiş bir amilə diqqət çəkdiyimi də xatırlatmağa icazə verin. O vaxtlar bildirmişdim ki, histeriyanın başlanması demək olar ki, həmişə bir psixi münaqişəyə gətirib çıxarır; belə ki, uyğun olmayan bir təsəvvür Mənin müdafiə mexanizmini qıcıqlandırır və sıxışdırmaya səbəb olur. Bu müdafiə cəhdinin hansı şəraitdə patoloji təsir göstərərək, Mənə narahatlıq verən xatirəni həqiqətən şüursuza itələdiyi və onun yerinə histerik bir simptom yaratdığı barədə o vaxt məlumat verə bilməmişdim. Mən bunu bu gün tamamlayıram: Müdafiə mexanizmi, əgər müvafiq, indiyə qədər sağlam olan şəxsdə uşaqlıq dövrünə aid cinsi səhnələr şüursuz xatirələr kimi mövcuddursa və əgər sıxışdırılacaq təsəvvür belə bir uşaqlıq təcrübəsi ilə məntiqi və ya assosiativ əlaqəyə gətirilə bilirsə, öz məqsədinə – uyğun gəlməyən təsəvvürü şüurdan sıxışdırıb çıxarmağa – nail olur.

Mənin müdafiə meyli şəxsin bütün əxlaqi və intellektual təlimindən asılı olduğundan, artıq histeriyanın aşağı təbəqə insanları arasında öz spesifik etiologiyasının icazə verəcəyindən qat-qat daha az rast gəlinməsi faktını tamamilə anlaşılmaz saymırıq.

Cənablar, gəlin bir daha o son etirazlar qrupuna qayıdaq ki, onlara cavab vermək bizi bu qədər uzaqlara apardı. Eşitdik və qəbul etdik ki, uşaq cinsi yaşantılarını „çox aydın xatırlayan“, lakin buna baxmayaraq histerik olmayan çoxlu adamlar var. Bu etirazın heç bir çəkisi yoxdur, amma bizə dəyərli bir qeyd üçün fürsət verəcəkdir. Bu cür adamlar nevroz haqqındakı anlayışımıza görə heç də histerik olmamalıdırlar, ya heç olmasa şüurlu surətdə xatırladıqları səhnələr üzündən histerik olmamalıdırlar. Bizim xəstələrimizdə bu xatirələr heç vaxt şüurlu deyildir; lakin biz onları histeriyalarından, uşaq səhnələrinin şüursuz xatirələrini şüurlu xatirələrə çevirməklə sağaldırıq. Onların belə yaşantılar keçirmiş olması faktında heç nəyi dəyişə bilməzdik və dəyişməyə ehtiyac da yox idi. Bundan görürsünüz ki, iş yalnız uşaq cinsi yaşantılarının mövcudluğunda deyil, həm də bir psixoloji şərtin də buna qoşulmasındadır. Bu səhnələr şüursuz xatirələr kimi mövcud olmalıdır; yalnız şüursuz olduqları müddətdə və o dərəcədə histerik simptomlar yarada və saxlaya bilərlər. Lakin bu yaşantıların şüurlu, yoxsa şüursuz xatirələr verdiyinin nədən asılı olduğu, bunun şərtinin yaşantıların məzmununda, onların baş verdiyi vaxtda, ya da sonrakı təsirlərdə olub-olmadığı — bu, ehtiyatla yanından keçmək istədiyimiz yeni bir problemdir. Qoy sizə yalnız o xatırladılsın ki, analiz bizə ilk nəticə kimi bu hökmü gətirdi: Histerik simptomlar şüursuz təsir edən xatirələrin törəmələridir. c) Əgər biz uşaq cinsi yaşantılarının histeriyanın əsas şərti, belə deyilsə, meyli olduğunda israr etsək, lakin onların histerik simptomları bilavasitə yaratmadığını, əvvəlcə təsirsiz qaldığını və patogen təsiri yalnız sonralar, yetkinlik yaşından sonra şüursuz xatirələr kimi oyandıqda göstərdiyini qəbul etsək, onda histerik xəstəliyin hələ uşaqlıq çağında və yetkinlikdən əvvəl baş verməsini sübut edən çoxsaylı müşahidələrlə hesablaşmalıyıq. Lakin uşaq cinsi yaşantılarının zaman şəraiti haqqında analizlərdən əldə edilmiş məlumatlara daha yaxından baxsaq, çətinlik yenidən həll olunur. O zaman öyrənilir ki, bizim ağır hallarımızda histerik simptomların yaranması istisna kimi deyil, daha çox qayda olaraq səkkizinci ildən başlayır və bilavasitə təsir göstərməyən cinsi yaşantılar hər dəfə daha uzaqlara, üçüncü, dördüncü, hətta ikinci yaş ilinə qədər gedib çıxır. Heç bir halda təsirli yaşantılar zəncirinin səkkizinci ildə qırılmadığına görə, güman etməliyəm ki, ikinci dişlərin böyümə təkanının baş verdiyi bu həyat dövrü histeriya üçün bir sərhəd təşkil edir; bu sərhəddən etibarən onun törənməsi qeyri-mümkün olur. Kimin daha əvvəlki cinsi yaşantıları yoxdursa, bundan sonra artıq histeriyaya meylli ola bilməz; kimin varsa, o, artıq histerik simptomlar inkişaf etdirə bilər. Histeriyanın bu yaş sərhədindən o tərəfdə də (səkkiz ildən əvvəl) təcrid olunmuş şəkildə baş verməsi hələ erkən yetişmə hadisəsi kimi yozula bilərdi. Bu sərhədin mövcudluğu çox güman ki, cinsiyyət sistemindəki inkişaf prosesləri ilə bağlıdır. Somatik cinsi inkişafın vaxtından əvvəl başlaması tez-tez müşahidə olunur və hətta mümkündür ki, o, vaxtından əvvəl cinsi qıcıqlanma ilə sürətləndirilə bilər.

Bununla psixi funksiyaların və cinsəllik sisteminin müəyyən bir uşaqlıq vəziyyətinin zəruri olduğuna dair bir işarə əldə edilir ki, bu dövrə düşən cinsi təcrübə sonralar xatirə kimi patogen təsir göstərə bilsin. Lakin mən hələ bu psixi infantilizmin mahiyyəti və onun zaman baxımından sərhədi haqqında daha ətraflı bir şey söyləməyə cəsarət etmirəm.

d) Başqa bir etiraz ona görə ola bilər ki, uşaq cinsi yaşantılarının xatırlanması belə böyük patogen təsir göstərməlidir, halbuki həmin yaşantıların özləri təsirsiz qalmışdır. Doğrudan da biz bir xatirə obrazından real təəssüratda olmayan qüvvələrin çıxmasına öyrəşməmişik. Yeri gəlmişkən, burada görürsünüz ki, histeriyada simptomların yalnız xatirələrdən yarana bilməsi müddəası nə qədər ardıcıl həyata keçirilmişdir. Simptomların meydana gəldiyi bütün sonrakı səhnələr təsirli olanlar deyil, əslində təsirli olan yaşantılar isə əvvəlcə heç bir effekt doğurmur. Lakin burada elə bir problem qarşısındayıq ki, onu tam haqlı olaraq mövzumuzdan ayıra bilərik. İnsan, tanış olduğumuz bir sıra diqqətçəkən şərtləri düşündükdə, istər-istəməz bir sintezə çağırıldığını hiss edir: histerik simptom yaratmaq üçün xoşagəlməz bir təsəvvürə qarşı müdafiə cəhdi mövcud olmalıdır; bu təsəvvür şüursuz bir xatirə ilə məntiqi və ya assosiativ bağlılıq göstərməlidir — az və ya çoxsaylı ara bəndlər vasitəsilə ki, onlar da bu anda şüursuz qalır; həmin şüursuz xatirə yalnız cinsi məzmunda ola bilər; o, müəyyən uşaq həyat dövründə baş vermiş bir yaşantını məzmun kimi daşıyır; və adam özünə sual verməyə bilmir: necə olur ki, vaxtilə zərərsiz olan bir yaşantının bu xatırlanması ölümündən sonra belə qeyri-normal təsir göstərir, müdafiə kimi bir psixi prosesi patoloji nəticəyə aparır, özü isə bununla eyni zamanda şüursuz qalır?

Lakin özünə deməli olacaq ki, bu, sırf psixoloji problemdir; onun həlli, bəlkə də, normal psixi proseslər və şüurun buradakı rolu barədə müəyyən fərziyyələri zəruri edir, lakin hələlik həll olunmamış qala bilər və bu, histerik hadisələrin etiologiyasına dair indiyədək əldə etdiyimiz anlayışı dəyərdən salmaz.

II

Cənablar, indicə formalaşdırdığım yanaşmalar histerik simptom əmələgəlməsinin mexanizminə aiddir. Lakin biz bu simptomların yaranma səbəblərini bu mexanizmi nəzərə almadan təsvir etməyə məcburuq ki, bu da müzakirəmizin tamlığı və aydınlığı baxımından qaçılmaz itkiyə gətirib çıxarır. Uşaq cinsi səhnələrinin roluna qayıdaq. Qorxuram ki, sizi onların simptom əmələgətirmə gücünü həddindən artıq qiymətləndirməyə təhrik etmiş ola bilərəm. Buna görə bir daha vurğulayıram ki, hər bir histeriya halında elə simptomlar var ki, onların təyini uşaq yaşındakı deyil, sonrakı, çox vaxt yaxın keçmişdəki yaşantılardan qaynaqlanır. Simptomların digər bir hissəsi isə, şübhəsiz, ən erkən yaşantılara gedib çıxır, belə desək, ən qədim zadəganlığa malikdir. Buraya ilk növbədə cinsiyyət orqanlarında və bədənin digər yerlərində o qədər çoxsaylı və müxtəlif sensasiyalar və paresteziyalar aiddir ki, onlar sadəcə olaraq uşaq səhnələrinin hiss məzmununa hallüsinasiyalı reproduksiyada, çox vaxt da ağrılı güclənmədə uyğun gəlir.

Çox yaygın olan başqa bir histerik hadisələr sırası — ağrılı sidik ifrazı hissi, defekasiya zamanı hisslər, bağırsaq fəaliyyətinin pozulması, boğulma və qusma, mədə narahatlıqları və iştahasızlıq — təhlillərimdə eyni şəkildə, üstəlik təəccüblü qaydada, həmin uşaq təcrübələrinin törəməsi kimi özünü göstərdi və onların sabit xüsusiyyətlərindən asanlıqla izah olundu. Uşaq cinsi səhnələri, cinsi baxımdan normal insanın hissləri üçün ağır tələblərdir; onlar ağız boşluğu və anal dəliyin cinsi məqsədlər üçün sui-istifadə edildiyi, zinaçı və impotent şəxslərdə məlum olan bütün həddindən artıq halları ehtiva edir. Həkimdə bu barədəki təəccüb tezliklə tam anlaşılmaya yerini verir. Cinsi ehtiyaclarını uşaqlarda ödəməkdən çəkinməyən şəxslərdən, bu ödənişin incəliklərinə etiraz etmələrini gözləmək olmaz; uşaq yaşına xas olan cinsi impotens, böyüklərin qazanılmış impotens halında alçalmağa məcbur olduqları eyni əvəzedici hərəkətlərə qaçınılmaz olaraq təkan verir. Qeyri-bərabər cütlüyün sevgi münasibətini davam etdirdiyi bütün qəribə şərtlər: qarşılıqlı asılılığın öz payından, cinsi əlaqədən zəruri olaraq yarandığı kimi, yayınma imkanı olmayan, lakin bütün avtoritet və cəza vermə hüququ ilə təchiz olunmuş və qəzəblərini sərbəst ödəmək üçün bir rolu digəri ilə dəyişən böyüklər; çarəsizlik içində bu özbaşınalığa təslim olan, vaxtından əvvəl bütün həssaslıqlara oyadılan və bütün məyusluqlara məruz qalan, təbii ehtiyaclarına tam nəzarət edə bilmədiyi üçün ona həvalə edilmiş cinsi funksiyaların icrası zamanı tez-tez kəsilən uşaq — bütün bu qəribə və eyni zamanda faciəvi uyğunsuzluqlar, fərdin sonrakı inkişafında və onun nevrozunda, ən incə təqibə layiq olan çoxsaylı daimi effektlər şəklində özünü göstərir. Münasibət iki uşaq arasında baş verərsə, cinsi səhnələrin xarakteri yenə də itələyici qalır, çünki hər bir uşaq münasibəti, bir uşağın böyüyü tərəfindən əvvəlcədən başdan çıxarılmasını tələb edir. Belə bir uşaq münasibətinin psixi nəticələri son dərəcə dərin olur; iki şəxs bütün ömürləri boyu görünməz bir bağla bir-birinə bağlı qalır. Bəzən bu uşaq cinsi səhnələrinin təsadüfi detalları, sonrakı illərdə nevroz simptomlarını müəyyən edən gücə malik olur. Beləliklə, mənim hallarımdan birində uşağın böyüklərin cinsiyyət orqanlarını ayağı ilə qıcıqlandırmağa öyrədilməsi faktı, illər boyu nevroz diqqətini ayaqlara və onların funksiyasına yönəltmək və nəhayət, histerik paraplegiya yaratmaq üçün kifayət etmişdi. Başqa bir halda, xəstənin müəyyən saatlarda baş verən təşviş tutmaları zamanı, sakitləşmək üçün çoxsaylı bacılarından yalnız birini yanından ayırmamaq istəməsinin səbəbi təhlil edilməsəydi sirr olaraq qalardı; təhlil göstərdi ki, hücumçu hər gəlişində evdə olub-olmadığını soruşduğu bacıdan maneə gözləyirdi.

Elə olur ki, infatil səhnələrin təyinedici qüvvəsi özünü elə dərəcədə gizlədir ki, səthi analiz zamanı onu gözdən qaçırmaq lazım gəlir. Onda adam elə güman edir ki, müəyyən bir simptomun izahını sonrakı səhnələrdən birinin məzmununda tapıb və işin gedişində həmin məzmuna infatil səhnələrdən birində rast gəlir, nəticədə axırda özünə deməli olur ki, sonrakı səhnə simptomları təyin etmək qüvvəsini yalnız əvvəlki səhnə ilə uyğunluğuna borcludur. Buna görə də mən sonrakı səhnəni mənasız saymaq istəmirəm; əgər qarşımda histerik simptom yaranmasının qaydalarını sizinlə müzakirə etmək vəzifəsi olsaydı, bu qaydalardan biri kimi bunu qəbul etməli olardım ki, simptom üçün o təsəvvür seçilir ki, onun qaldırılmasına bir neçə amil birlikdə təsir edir, o, müxtəlif tərəflərdən eyni vaxtda oyadılır; bunu mən başqa yerdə belə bir cümlə ilə ifadə etməyə çalışmışam: histerik simptomlar həddindən artıq təyin olunmuşdur.

Bir də, cənablar; yuxarıda rezent etiologiyanın infantil etiologiyaya münasibətini ayrıca mövzu kimi kənara qoymuşdum; lakin heç olmazsa bir qeydlə bu niyyətimi pozmadan mövzunu tərk edə bilmərəm. Təsdiq edirsiniz ki, bu, hər şeydən əvvəl, histerik fenomenlərin psixoloji dərkini bizə çətinləşdirən, histerik xəstələrdə və normallarda psixi aktları eyni ölçü ilə ölçməkdən bizi çəkindirən bir faktdır. Bu, histerik xəstələrdə rastlaşdığımız psixi oyadan qıcıqla psixi reaksiya arasındakı uyğunsuzluqdur; biz bu uyğunsuzluğu ümumi anormal qıcıqlanma qəbulu ilə örtməyə çalışır və tez-tez fizioloji izah etməyə cəhd edirik, sanki xəstələrdə transferə xidmət edən müəyyən beyin orqanları xüsusi kimyəvi vəziyyətdədir, təxminən strixnin qurbağasının onurğa mərkəzləri kimi, ya da viviseksiya heyvan təcrübəsindəki kimi yüksək ləngidici mərkəzlərin təsirindən çıxmışdır. Hər iki anlayış bəzən histerik fenomenlərin izahı üçün tam haqlı ola bilər; bunu inkar etmirəm. Lakin fenomenin əsas payı, psixi qıcıqlara anormal, həddindən artıq böyük histerik reaksiya, analizlərdən saysız-hesabsız nümunələrlə dəstəklənən başqa bir izaha yol verir. Və bu izah belədir: Histerik xəstələrin reaksiyası yalnız zahirən həddindən artıq görünür; bizə belə görünməlidir, çünki onun baş verdiyi motivlərin yalnız kiçik bir hissəsini tanıyırıq.

Əslində bu reaksiya oyadan qıcığa mütənasibdir, yəni normal və psixoloji baxımdan anlaşılandır. Bunu o zaman dərhal başa düşürük ki, analiz xəstənin şüurunda olan aşkar motivlərə, xəstənin bilmədən təsir etmiş, deməli, bizə bildirə bilmədiyi o başqa motivləri də əlavə edir.

Mən histerik xəstələrdə psixi fəaliyyətin bütün həcmi üçün bu mühüm müddəanı sizə sübut etməklə saatlarla vaxt doldura bilərdim, lakin burada bir neçə misalla kifayətlənməliyəm. Siz histerik xəstələrin o qədər tez-tez rast gəlinən ruhi “həssaslığını” xatırlayırsınız ki, bu, onları ən incə bir hörmətsizlik işarəsinə ölümcül təhqir olunmuşlar kimi reaksiya verməyə vadar edir. Bəs iki sağlam insan, məsələn, ər-arvad arasında xırda səbəblər üzündən bu cür yüksək dərəcəli həssaslığı müşahidə etsəydiniz, nə düşünərdiniz? Şübhəsiz belə bir nəticəyə gələrdiniz ki, şahidi olduğunuz ailə səhnəsi təkcə son xırda səbəbin nəticəsi deyil, orada uzun müddət ərzində alışdırıcı material yığılmış və son təkanla onun bütün kütləsi partlayışa gətirilmişdir.

Zəhmət olmasa, eyni məntiqi histeriklərə tətbiq edin. Ağlama tutmasını, ümidsizlik partlayışını, intihara cəhdi yaradan son, özündə minimal olan təhqir deyil, səbəb və nəticənin mütənasibliyi qanununa məhəl qoymadan, əksinə, bu kiçik aktual təhqir, çoxlu və daha intensiv keçmiş təhqirlərin xatirələrini oyadıb təsirə salıb; bu xatirələrin arxasında isə uşaqlıqda baş vermiş, heç vaxt sağalmamış ağır bir təhqirin xatirəsi dayanır. Və ya: əgər gənc qız, bir oğlanın gizlicə əlini şirinliklə oxşamasına dözmədiyi üçün özünə dəhşətli ittihamlar edir və bundan sonra nevroza tutulursa, siz bu sirrə "bu qeyri-adi, ekssentrik təbiətli, həddindən artıq həssas şəxsdir" hökmü ilə qarşı çıxa bilərsiniz; lakin təhlil göstərirsə ki, həmin toxunuş çox erkən uşaqlıqda baş vermiş, daha zərərsiz olmayan bütünün bir hissəsi olan oxşar bir toxunuşu xatırladıbsa, siz fərqli düşünəcəksiniz, çünki əslində ittihamlar həmin köhnə bəhanəyə aiddir. Nəhayət, histeroqen nöqtələrin sirri də fərqli deyil; əgər siz seçilmiş bir nöqtəyə toxunursunuzsa, niyyət etmədiyiniz bir şey edirsiniz; siz tutmanı tetikləyə bilən bir xatirəni oyadırsınız və bu psixik vasitəçi haqqında heç nə bilmədiyiniz üçün, tutmanı birbaşa toxunuşunuzun nəticəsi kimi səbəb-sonuç əlaqəsi ilə izah edirsiniz. Xəstələr də eyni cəhalətdədir və buna görə də oxşar səhvlərə yol verirlər; onlar sonuncu məlum bəhanə ilə çoxsaylı vasitəçi həlqələrdən asılı olan nəticə arasında daim "yanlış əlaqələr" qururlar. Lakin həkimə histerik reaksiyanı izah etmək üçün məlum və şüursuz motivləri birləşdirmək mümkün olursa, o, bu görünüşdə həddindən artıq olan reaksiyanı demək olar ki, həmişə ölçülü, yalnız forması qeyri-adi olan reaksiya kimi qəbul etməlidir.

İndi siz psixi qıcıqlara qarşı histerik reaksiyanın bu əsaslandırmasına haqlı olaraq etiraz edəcəksiniz ki, bu normal deyil, çünki sağlam insanlar niyə fərqli davranır; niyə onlarda yeni bir oyanma aktual olduqda, çoxdan keçmiş oyanmalar yenidən təsir etmir? Histeriklərdə köhnə təcrübələrin hamısının, artıq çox vaxt və fırtınalı şəkildə reaksiya verilmiş olsa belə, təsirli qaldığı, bu şəxslərin psixi qıcıqları həll etmək qabiliyyətindən məhrum olduğu təəssüratı yaradır. Doğrudur, cənablar, belə bir şeyi həqiqətən doğru qəbul etmək lazımdır. Unutmayın ki, histeriklərin köhnə təcrübələri aktual bir səbəblə şüursuz xatirələr kimi öz təsirini göstərir. Elə görünür ki, həll çətinliyi, aktual təəssüratı gücsüz xatirəyə çevirməyin qeyri-mümkünlüyü birbaşa psixi şüursuzluğun xarakteri ilə bağlıdır. Görürsünüz, məsələnin qalan hissəsi yenə psixologiyadır, üstəlik, filosofların bizə çox az hazırlıq işi gördüyü bir psixologiya növüdür.

Bu psixologiyaya, hansı ki, ehtiyaclarımız üçün hələ yaradılmalıdır, — gələcək nevrozlar psixologiyasına — sizi o zaman da yönəltməliyəm ki, sonda sizə elə bir məlumat verim ki, ondan əvvəlcə histeriyanın etiologiyasına dair yeni başlayan anlayışımızın pozulacağından narahat olacaqsınız. Belə ki, açıq deməliyəm: uşaq cinsi yaşantılarının etioloji rolu histeriya sahəsi ilə məhdudlaşmır, eyni dərəcədə məcburiyyət təsəvvürlərinin qəribə nevrozuna, bəlkə də xroniki paranoyanın formalarına və digər funksional psixozlara da aiddir. Burada özümü daha az qəti ifadə edirəm, çünki məcburiyyət nevrozlarına dair analizlərimin sayı hələ də histeriyalara dair olanlardan xeyli geri qalır; paranoyadan isə əlimdə yalnız bir tək kifayət edən və bir neçə fraqmentar analiz var. Lakin orada tapdığım şey mənə etibarlı göründü və məni digər hallar üçün qəti gözləntilərlə doldurdu. Yəqin xatırlayırsınız ki, mən histeriya ilə məcburiyyət təsəvvürlərini «müdafiə nevrozları» adı altında birləşdirməyin tərəfdarı kimi artıq əvvəllər çıxış etmişdim, hələ uşaq etiologiyasının ümumiliyi mənə məlum deyildi. İndi isə əlavə etməliyəm — bunu hər kəsdən ümumi şəkildə gözləmək lazım deyil — ki, mənim məcburiyyət təsəvvürlərinə dair hallarımın hamısında histerik simptomlar, çox vaxt duyğular və ağrılar şəklində bir alt qat aşkar olunurdu ki, bunlar da məhz ən qədim uşaq yaşantılarına qədər geri aparırdı. Bəs o zaman, digər patogen amillər də buna qoşulduqda, şüursuz qalmış uşaq cinsi səhnələrindən sonralar histeriyanın, yoxsa məcburiyyət nevrozunun, yoxsa bəlkə də paranoyanın çıxacağını nə həll edir? Bu biliklərimizin artması guya bu səhnələrin etioloji dəyərinə xələl gətirir, çünki etioloji münasibətin spesifikliyini aradan qaldırır.

Mən hələ ki, cənablar, bu suala etibarlı cavab vermək iqtidarında deyiləm. Təhlil etdiyim halların sayı, onlardakı şəraitin müxtəlifliyi bunun üçün kifayət qədər böyük deyil. İndiyə qədər görürəm ki, məcburiyyət təsəvvürləri təhlildə müntəzəm olaraq uşaqlıq çağındakı cinsi təcavüzlərə görə gizlədilmiş və dəyişdirilmiş ittihamlar kimi üzə çıxır, buna görə də kişilərdə qadınlardakından daha tez-tez rast gəlinir Freyd, I. və onlarda histeriyadan daha tez-tez inkişaf edir. Buradan belə nəticə çıxara bilərdim ki, infantil səhnələrin xarakteri — onların həzzlə, yoxsa yalnız passiv şəkildə yaşanması — sonrakı nevrozun seçiminə müəyyənedici təsir göstərir, lakin bu uşaq hərəkətlərinin baş verdiyi yaşın və digər amillərin təsirini də kiçiltmək istəməzdim. Bu barədə yalnız sonrakı təhlillərin müzakirəsi aydınlıq gətirməlidir; lakin müdafiə-nevropsixozların mümkün formaları arasında seçimi hansı amillərin idarə etdiyi aydın olanda, ayrı-ayrı formanın hansı mexanizm sayəsində formalaşdığı yenə də sırf psixoloji problem olacaqdır.

Mən artıq bugünkü müzakirələrimin sonuna gəlib çatmışam. Etiraza və inamsızlığa hazır olduğum halda, işimə yalnız bir tərəfdarlıq sözü də əlavə etmək istərdim. Nəticələrimi necə qarşılasanız da, sizdən xahiş edirəm ki, onları ucuz spekulyasiyanın bəhrəsi hesab etməyəsəniz. Onlar xəstələr üzərində zəhmətli tək-tək araşdırmaya söykənir; bu araşdırma əksər hallarda yüz iş saatı və daha çoxunu əhatə etmişdir. Nəticələri qiymətləndirməyinizdən daha vacibi mənim üçün tətbiq etdiyim üsula göstərdiyiniz diqqətdir; bu üsul yenidir, istifadəsi çətindir, lakin elmi və terapevtik məqsədlər üçün əvəzedilməzdir. Yəqin ki, başa düşürsünüz: bu dəyişdirilmiş Breuer üsulunun gətirdiyi nəticələrə etiraz etmək olmaz, əgər üsulu kənara qoyub yalnız xəstə müayinəsinin adi üsulundan istifadə edirsinizsə. Bu, histoloji texnikanın tapıntılarını makroskopik müayinəyə istinadla təkzib etmək istəməyə bənzəyərdi. Yeni tədqiqat üsulu psixi hadisənin yeni bir elementinə — şüursuz qalmış, Breuerin ifadəsi ilə desək, „şüur qabiliyyəti olmayan“ düşüncə gedişatlarına — geniş yol açaraq, bizə bütün funksional psixi pozuntuların yeni, daha yaxşı başa düşülməsi ümidini vəd edir. İnamı gətirmirəm ki, psixiatriya bu yeni idrak yolundan istifadə etməyi hələ uzun müddət təxirə salacaqdır.

12 / 17

Privatdosent Dr. Ziqm. Freydin elmi işlərinin məzmun xülasələri, 1877–1897

İlman balığında xaya kimi təsvir olunan lobalı orqanların quruluşu və incə quruluşu haqqında müşahidələr | (İmperial Elmlər Akademiyasının Məruzələrinin LXXV cildindən. Elmlər. I Bölmə. Mart 1877 sayı.)

Dr. Sirski az əvvəl ilanbalığının qarın boşluğunda cüt, pərəbənzər oyuqlu bir orqanda heyvanın uzun müddət axtarılan erkək cinsiyyət orqanlarını tanımışdı. Prof. Klausun təşviqi ilə mən Triyestdəki zooloji stansiyada bu pərəbənzər orqanların rast gəlinməsini və toxuma tərkibini tədqiq etdim, II | Ammocoetesin (Petromyzon Planeri) onurğa beynində arxa sinir köklərinin mənşəyi haqqında (Vyana Universitetinin fiziologiya institutundan.) (I cədvəllə.) (k. Elmlər Akademiyasının Xəbərlərinin LXXV cildindən, III şöbə, yanvar buraxılışı 1877.)

Petromyzonun onurğa beynində Reissnerin təsvir etdiyi arxa boz maddənin böyük sinir hüceyrələrinin (arxa hüceyrələrin) arxa köklərin kök liflərinə mənbə verdiyini sübut etmək mümkün oldu. — Petromyzonun ön və arxa onurğa kökləri heç olmasa quyruq nahiyyəsində mənbələrinə görə bir-birinə nisbətən yerdəyişmişdir və periferik gedişlərində bir-birindən ayrı qalırlar.

III

Petromizonun onurğa düyünləri və onurğa beyni haqqında

(Vena Universitetinin fiziologiya institutundan.) (4 cədvəl və 2 taxta şəkil ilə.)

(Vena Elmlər Akademiyasının məruzələrinin LXXVIII cildindən, III bölmə, iyul nömrəsi, 1878.)

Balıqların onurğa qanglion hüceyrələri uzun müddətdən bəri ikiqütblü kimi tanınırdı, ali heyvanlarınkı isə birqütblü hesab edilirdi. Ranvier sonuncu elementlərin qısa bir yol keçdikdən sonra tək uzantısının T-şəkilli bölündüyünü sübut etmişdi. — Petromyzonun onurğa qanglionları qızıl macerasiyası tətbiq edildikdən sonra tamamilə müşahidə oluna bilirdi; onların sinir hüceyrələri T-şəkilli lif bölünməsi ilə bipolarlıqdan unipolarlığa qədər bütün keçidləri göstərir; arxa kökün lif sayı qangliondakı sinir hüceyrələrinin sayını mütəmadi olaraq üstələyir; beləliklə, „keçən“ və „dayanan“ sinir lifləri mövcuddur, sonuncular isə kök elementlərinə sadəcə qarışır. — Petromyzon-da onurğa qanglion hüceyrələri ilə onurğa beynində təsvir edilən arxa hüceyrələr arasında əlaqə, arxa kök və qanglion arasında onurğa beyninin səthində açıq şəkildə yerləşən hüceyrə elementləri tərəfindən qurulur. Bu səpələnmiş hüceyrələr onurğa qanglion hüceyrələrinin inkişaf tarixi boyu keçdiyi yolu göstərir. — Petromyzonun onurğa beynindən əlavə olaraq, arxa kök liflərinin mərkəzi tərkibindəki lif bölünmələri, ön komissura liflərinin çəngəlvari budaqlanması, ön köklərin spinal hissələrinə sinir hüceyrələrinin yerləşdirilməsi və qızıl xlorid ilə boyana bilən Pia materin ən incə sinir şəbəkəsi təsvir edilir.

IV

Anatomik preparasiya üçün bir üsul haqqında qeyd

Sinir sisteminin (Mənbə: Centralbl. für d. med. Wissensch. 1879, Nr.26.)

Reichert tərəfindən tövsiyə edilmiş bir üsulun modifikasiyası. — 1 hissə qatı azot turşusu, 3 hissə su və 1 hissə qatı qliserin qarışığı, birləşdirici toxumanı məhv edərək sümükləri və əzələləri asanlıqla çıxarıla bilən vəziyyətə gətirdiyi üçün, mərkəzi sinir sistemini onun periferik şaxələri ilə birlikdə, xüsusilə kiçik məməlilərdə nümayiş etdirmək üçün yararlıdır.

V Çay xərçənginin sinir lifləri və sinir hüceyrələrinin quruluşu haqqında

(Vena Elmlər Akademiyasının məruzələrinin LXXXV cildindən, III bölmə, 1882-ci ilin yanvar nömrəsi.)

Çay xərçənginin sinir lifləri, canlı halda araşdırıldıqda, bütün uzunluq boyunca fibrillyar quruluşu göstərir. Nüvənin tərkib hissəciklərində həyatdan sonrakı vəziyyəti tanınan sinir hüceyrələri, bir-biri ilə əlaqəli iki maddədən ibarət görünür: onlardan biri, şəbəkəvi düzülüşlü olan, sinir liflərinin fibrillalarına, digəri, homojen olan isə onların ara maddəsinə davam edir.

VI Sinir sistemi elementlərinin quruluşu

(Psixiatriya Cəmiyyətində 1882-ci ildə verilən mühazirə. V kimi)

Mərkəzi sinir sistemində lif gedişatının öyrənilməsi üçün yeni üsul (Mənbə: Archiv f. Anat. u. Physiologie, Anat.Abt.1884.)

Xrom duzları ilə bərkidilmiş mərkəzi orqanın incə kəsiklərinin qızıl xlorid, güclü natrium hidroksid məhlulu və 10% kalium yodid məhlulu ilə müalicəsi, ya mielin qınlıqlarını, ya da yalnız aks silindrləri əhatə edən qırmızıdan maviyə qədər boyanma əldə edir. Bu üsul digər qızıl boyama üsullarından daha etibarlı deyil.

VIIIa

Beyində və onurğa beynində sinir yollarının öyrənilməsi üçün yeni histoloji metod (Brain jurnalından, XXV hissə, 1884.) VII kimi

VII Skorbut zamanı dolayı bazal ocaq simptomları ilə beyin qanaxması hadisəsi (Çap olunub: Wiener med. Wochenschr. 1884, № 9 və 10.) Skorbut zamanı sürətlə keçən beyin qanaxması hadisəsinin davamlı müşahidə altında təsviri və onun simptomlarının ocaq zədələnmələrinin dolayı təsiri haqqında Vernike təliminə istinadla izahı.

Koka haqqında

(Heitlerin «Müalicə üzrə Mərkəzi Jurnal»ından, 1884.)

Niemannın təsvir etdiyi koka bitkisinin alkaloidi o vaxtlar həkimlik məqsədləri üçün hələ az diqqət görmüşdü. Mənim işim koka bitkisi haqqında müəlliflərin məlumatlarına görə botanik və tarixi qeydlər gətirdi, normal insanlar üzərində aparılan təcrübələrlə kokainin qəribə, oyadıcı, aclığı, susuzluğu və yuxunu aradan qaldıran təsirini təsdiqlədi və dərmanın terapevtik tətbiqi üçün göstərişlər müəyyən etməyə çalışdı.

Bu göstərişlərdən kokainin morfindən ayırma zamanı yararlılığına dair işarə sonralar mənalı olmuşdur. İşin sonunda söylənilən gözlənti — kokainin yerli keyləşdirici xassəsindən başqa tətbiqlərin də çıxacağı — az sonra K. Kollerin buynuz qişanın keyləşdirilməsi üzrə təcrübələri ilə doğruldu.

Kokainin təsirinin öyrənilməsinə töhfə (Mənbə: Wiener med. Wochenschr. 1885, №5.) Kokain eyforiyası zamanı motor qüvvəsinin artımının dinamometrik sübutu. Motor qüvvəsi (əlin təzyiq qüvvəsi ilə ölçülür) müntəzəm gündəlik dalğalanma aşkar edir (bədən temperaturuna bənzər).

XI Zeytun aralıq qatının öyrənilməsinə dair (Neurolog. Centralbl. 1885, Nr. 12.) İnsanlardan mielinləşməmiş preparatlara əsasən akustik köklərinin gedişi və zeytun aralıq qatının çaprazlaşmış trapez cisimlə əlaqəsi haqqında qısa məlumatlar.

XI Əzələ atrofiyası ilə geniş yayılmış həssaslıq pozğunluqları (siringomiyeliya) hadisəsi (Çapdan: Wiener med. Wochenschr. 1885, Nr. 13 u. 14.) İkitərəfli əzələ atrofiyasının, eləcə də „qismən“ dissosiasiyalı hiss iflici xarakterli həssaslıq pozğunluğunun və ən intensiv anesteziyanın da müşahidə olunduğu sol əldə trofik pozğunluqların birgəliyi, xəstəlik əlamətlərinin bədənin yuxarı hissəsi ilə məhdudlaşması ilə birlikdə, z36yaşlı bir kişidə diaqnozun sağlığında siringomiyeliya qoyulmasına imkan verdi; o dövrdə bu xəstəlik nadir və çətin tanınan hesab edilirdi.

B. DOÇENTLİK ALINDIQDAN SONRA

XI

Onurğa və kəllə sinirlərinin kəskin çoxlu nevriti

(Wiener med. Wochenschr. 1886, Nr. 6.)

On səkkiz yaşlı bir kişi qızdırmasız, ümumi əlamətlər və döş və ayaqlarda dartan ağrılar altında xəstələnir. Əvvəlcə endokardit simptomlarını göstərir, sonra ağrılar güclənir, onurğada təzyiq həssaslığı, dəri, əzələlər və sinir gövdələrində regional təzyiq həssaslığı meydana çıxır, elə bir şəkildə ki, xəstəlik ətraf üzvlərin sahələri üzrə irəliləyir. Refleksin güclənməsi, tərləmə tutmaları, yerli arıqlama, nəhayət ikiqat görmə, udma pozğunluğu, üz iflici, səs batması. Sonda qızdırma, yüksək dərəcədə nəbz sürətlənməsi, ağciyər xəstəliyi. Xəstəliyin gedişi zamanı kəskin çoxsaylı nevrit üzrə qoyulmuş diaqnoz cəsədin yarılması nəticəsi ilə təsdiqləndi, bu nəticə göstərdi ki, bütün onurğa sinirləri öz qınlarında şişirdilmiş, boz-qırmızı, sanki dəstələnmiş vəziyyətdə idi. Baş sinirlərində də oxşar dəyişikliklər. Endokardit. — Cəsədi yaranın məlumatına görə, bu şəhərdə polinevritin ilk cəsəd yarılması nəticəsi.

XIV

Arxa sütun və arxa sütun nüvəsi ilə ipvari cismin (Strickkörper) əlaqəsi haqqında, eləcə də oblongatadakı iki sahəyə aid qeydlərlə (Moskvalı Dr. L. Darkschewitsch ilə birgə). Neurolog. Centralbl. 1886. № 6-dan.

Mielinləşməmiş preparatların öyrənilməsi ilə corpus restiforme iki hissəyə bölünə bilər: bir „nüvə“ (birinci dərəcəli strick bədəni) və bir „kənar“ (ikinci dərəcəli strick bədəni). Sonuncusu, sonradan mielinləşən zeytun liflərini ehtiva edir. Əvvəlcə mielinləşən birinci dərəcəli strick bədəni bir „baş hissə“ və bir „quyruq hissə“yə bölünür. Birinci dərəcəli strick bədənin başı Burdach sütununun nüvəsindən yaranır və beləliklə, mərkəzi ekstremite yolunun (əsasən çarpazlaşmayan) serebellum davamını təşkil edir. Uyğun beyin davamı, bu nüvədən qopan arcuate liflər (Fibrae arcuatae) vasitəsilə baş verir. Birinci dərəcəli strick bədənin quyruq hissəsi spinal serebellum yan sütununun birbaşa davamıdır. — Oblongatanın xarici sahəsi onun tərkib hissələrinin vahid qavranılmasına imkan verir. O, həssas ekstremite sinirləri, trigeminal sinir, vagus və akustik sinir üçün mənşə kütlələri kimi bir-birinə homolog hesab edilən, onlardan qopan lif sistemləri ilə dörd boz maddəni ehtiva edir.

XV

Eşitmə sinirinin mənşəyi haqqında (1886-cı il, № 8 və 9 saylı «Qulaq xəstəlikləri üzrə aylıq jurnal»dan). İnsan dölünün preparatlarına əsasən eşitmə sinirinin mənşəyinin təsviri, en kəsişlərin dörd şəkli və bir sxemlə izah edilir. Eşitmə siniri üç hissəyə ayrılır: bunlardan ən aşağısı (ən onurğa hissəsi) eşitmə düyünündə sona çatır və onun davamları trapesvari cisim və yuxarı zeytun yolları vasitəsilə özünü tapır; ikincisi «yuxarı qalxan» eşitmə kökü kimi Rollerin sözdə Deyters nüvəsinə qədər izlənilir; üçüncüsü uzunsov beyinin daxili eşitmə sahəsinə tökülür, oradan da beyincik davamları inkişaf edir. Bu yolların sonrakı gedişi barədə, izlənilə bildiyi qədər, ətraflı məlumat verilir.

XVI

Histerik bir kişidə yüksək dərəcəli hemianesteziya müşahidəsi. Doçent Dr. Königstein tərəfindən görmə orqanının müayinəsi. (K. Həkimlər Cəmiyyəti qarşısında çıxış, 26 noyabr 1886-cı il. — Vyanın Tibb Həftəlik jurnalından, 1886, № 49 və 50.) Yüklü ailədən olan 29 yaşlı qızğın ustasının xəstəlik tarixçəsi, qardaşı ilə mübahisədən sonra xəstələnmiş və klassik şəkildə inkişaf edən hissi və sensor hemianesteziya simptomunu nümayiş etdirir. — Görüş sahəsi və rəng algısı pozğunluğu Dr. Königstein tərəfindən təsvir edilmişdir.

XVII

Kokain asılılığı və kokain qorxusu haqqında qeydlər, W. A. Hammondun məruzəsi ilə əlaqədar. (Vyanın Tibb Həftəlik jurnalından, 1887, № 28.)

Kokainin morfinabstinensiyanı yüngülləşdirmək üçün tətbiqi kokaindən sui-istifadəyə səbəb olmuş və həkimlərə xroniki kokainizmin yeni xəstəlik mənzərəsini müşahidə etmək imkanı vermişdi. Məqaləm amerikalı neyropatoloqun bir ifadəsinə istinad edərək göstərməyə çalışır ki, bu cür kokain asılılığı yalnız başqa cür asılı olanlarda (morfinistlərdə) baş verir və bunu maddənin özünün üzərinə yükləmək olmaz,

XVII Uşaq yaşının ən erkən dövründə hemianopsiya haqqında (Mənbə: Wiener med. Wochenschr. 1888, № 32 və 33.)

aylar və 34 il ərzində bu simptom həkimlərin diqqətinə çatmamışdı. Bir halda müşahidə olunan başın və gözlərin yana meyl etməsi və ehtimal edilən xəstəliyin lokalizasiyası barədə mülahizələr. Hər iki hal uşaqların "birtərəfli beyin iflici" sırasına aid edilir.

XIX Afaziyaların qavranılması haqqında. Tənqidi tədqiqat. (Franz Deuticke, Leypsiq və Vyana, 1891.)

Motor və sensor afaziyanın (Broca və Vernike) aşkarlanması və topik fiksasiyası serebral nitq pozğunluqlarının başa düşülməsi üçün bərk nöqtələri təmin etdikdən sonra, müəlliflər afaziyanın daha incə simptomatikasını lokalizasiya amillərinə gətirməyə çalışdılar və bu şəkildə keçid afaziyası, subkortikal və transkortikal, motor və sensor formaların tərtibinə nail oldular. Nitq pozğunluqlarının bu qavranılmasına qarşı çıxan kritik tədqiqat, topik amillər əvəzinə, izah üçün funksional amilləri cəlb etməyə çalışır. Subkortikal və transkortikal adlandırılan formalar zədələnmənin xüsusi lokalizasiyası ilə deyil, nitq aparatlarında keçiricilik qabiliyyətinin azalması vəziyyətləri ilə izah edilməlidir. Həqiqətən, subkortikal zədələnmə nəticəsində yaranan afaziyalar mövcud deyil. Mərkəz və keçid afaziyalarını ayırma haqqı da inkar edilir. Qabığın nitq sahəsi daha çox motor qabıq sahələri ilə Nervus opticus və Nervus acusticus sahələri arasında yerləşən, daxilində nitq funksiyasına xidmət edən bütün ötürmə və əlaqələrin baş verdiyi bütöv bir qabıq sahəsi kimi təqdim olunur. Beyin patologiyası tərəfindən aşkarlanan, belə adlandırılan nitq mərkəzləri yalnız bu nitq sahəsinin küncünə uyğun gəlir; onlar daxili sahələr qarşısında funksional olaraq üstünlük təşkil etmirlər, yalnız qonşu beyin qabığı mərkəzlərinə olan mövqe münasibətləri nəticəsində onların xəstəliyi daha aydın əlamətlərlə özünü büruzə verir.

Burada bəhs olunan mövzunun təbiəti çox yerdə fizioloji və psixoloji baxış tərzləri arasındakı sərhədin müəyyənləşdirilməsinə daha yaxından girməyi tələb edirdi. Təsəvvürlərin sinir elementlərində lokallaşması barədə Meynert-Vernike baxışlarından imtina etmək, Meynertin bədənin böyük beyin qabığında əks olunması təsvirini isə yenidən nəzərdən keçirmək lazım gəlirdi. Beyin anatomiyasının iki faktı əsasında, yəni 1) onurğa beyninə daxil olan lif kütlələrinin araya girmiş boz maddələr vasitəsilə yuxarıya doğru davamlı azalmaya məruz qalması və 2) bədən periferiyasından beyin qabığına birbaşa yolların olmaması əsasında belə nəticəyə gəlinir ki, bədənin həqiqi, boşluqsuz əksi yalnız onurğa bozunda baş verir (proyeksiya), beyin qabığında isə bədən periferiyası yalnız daha az təfərrüatlı ayrı-seçkiliklə, seçilmiş və funksiyalara görə düzülmüş liflər vasitəsilə təmsil olunur.

Uşaqlarda yarımbeyin iflici üzrə klinik tədqiqat (Dr. O. Rie. ilə birgə) (III. Buraxılış, 1891, Dr. M. Kassowitz tərəfindən nəşr olunan „Uşaq xəstəliklərinə töhfələr“.)

Vyanadakı Kassowitzin rəhbərlik etdiyi I. İctimai Uşaq Xəstəxanasının materialları üzərində aparılan tədqiqatlara əsaslanan bu xəstəliyin monografik təsviri. On bölmədə aşağıdakıları nəzərdən keçirir: 1. Beyin uşaq iflicinin tarixi və ədəbiyyatı; 2. 35 öz müşahidəsi, sonra cədvəl şəklində ümumiləşdirilir və tək-tək xarakterizə olunur; 3. xəstəlik mənzərəsinin ayrı-ayrı simptomlarının analizi; 4. patologik anatomiya; 5. uşaq iflicinin epilepsiya ilə əlaqələri; 6. uşaq poliomieliti ilə əlaqələri; 7. differensial diaqnostika və 8. terapiya. Müəlliflərə məxsus olan "xoreatik parez"in təqdim edilməsidir, bu, görünüşü və gedişi ilə xüsusi xarakter daşıyır və yarımbeyin iflici əvvəldən hemixoreya ilə əvəz olunur; Salpetriyerin ikonografiyasında təsvir olunan xəstədə Parisdə aparılan müayinə nəticəsi (orta beyin arteriyasının emboliyası nəticəsində lobar skleroz); epilepsiya və beyin uşaq iflici arasındakı sıx əlaqələrin vurğulanması, nəticədə görünən epilepsiya olan bəzi hallar "iflicsiz uşaq iflici" adını iddia edə bilər. Yarımbeyin iflicinin anatomik əsasını təşkil edən və uşaq poliomieliti ilə tam analogiya təmsil edən kəskin polioensefalitin mövcudluğu haqqında çox mübahisəli məsələdə müəlliflər Ştrümpelin bu təqdimatına qarşı çıxırlar, lakin uşaq kəskin poliomielitinin dəyişdirilmiş qavranılmasının onu beyin iflici ilə başqa əsas üzərində bərabərləşdirməyə imkan verəcəyi gözləntisinə sadiq qalırlar. Terapevtik bölmədə hələlik dərc edilmiş, həqiqi və ya travmatik epilepsiyanın müalicəsi üçün beyin cərrahiyyə müdaxilələri haqqında hesabatlar toplanmışdır.

XXI Hipnozla sağalmanın bir halı, həmçinin histerik simptomların „əks iradə“ vasitəsilə yaranması barədə qeydlər (Mənbə: Zeitschrift f. Hypnotismus etc. 1892/93, dəftər III/IV.) Bir gənc qadın ilk doğuşundan sonra histerik simptom kompleksi (iştahasızlıq, yuxusuzluq, döşlərdə ağrılar, süd ifrazının kəsilməsi, oyanma)

uşağı əmizdirməkdən imtina etməyə məcbur edilmişdi. Bu maneələr ikinci doğumdan sonra yenidən ortaya çıxanda, onları iki dəfə dərin hipnozlama və qarşı təlqinlər vasitəsilə aradan qaldırmaq mümkün oldu, beləliklə, yeni doğmuş ana əla bəsləyici ana oldu. Eyni uğur bir il sonra eyni səbəblə yenidən iki hipnozdan sonra əldə edildi. Sonra histeriklərdə mümkün olan, normal insanın dayandıra bildiyi xoşagəlməz kontrast və ya təşviş təsəvvürlərinin reallaşması və bir neçə tik müşahidəsinin "Qarşı iradə" mexanizminə qaytarılması haqqında qeydlər.

XXI Şarko

(Mənbə: Vyan tibb. həftəlik qəzeti. 1893, № 37.)

1893-cü ildə vəfat etmiş neyropatologiya ustasına, müəllifin özünü şagirdlərindən saydığı şəxsə həsr olunmuş xatirə yazısı.

XXII Uşaqların gecə enurezisini (gecə sidik qaçırmasını) tez-tez müşayiət edən bir simptom haqqında (Neyrolog. Centralbl. 1893, № 21.)

Halların təxminən yarısında enurezisə tutulmuş uşaqlarda ayaqların aşağı hissələrində əhəmiyyəti və əlaqələri hələ də aydınlaşdırılmamış hipertoniya (gərginlik) aşkar edilir.

XXXIV Histerik hadisələrin psixi mexanizmi haqqında (Dr. J. Breuer ilə birgə ilkin məlumat) (Neyrolog. Centralbl. 1893 № 1 və 2.)

Şarlko hystero-travmatik ifliclərinə səbəb kimi göstərdiyi, sonra isə ona hipnoza salınmış histerik xəstələrdə həmin iflicləri qəsdən doğurmağa imkan verən mexanizm, sözdə travmatik olmayan histeriyanın saysız-hesabsız simptomları üçün də iddia edilə bilər. Əgər histerik xəstəni hipnoza salıb fikirlərini həmin simptomun ilk dəfə meydana çıxdığı vaxta doğru geri yönəltsək, onda o vaxtdan bəri həmin simptomun xatirə simvolu kimi davam edib gəldiyi psixi travmanın — ya da bir sıra belə travmaların — hallüsinasiya dərəcəsində canlı xatirəsi oyanır. Deməli, histerik xəstələr böyük ölçüdə xatirələrdən əziyyət çəkirlər. Beləliklə tapılmış travmatik səhnənin affekt inkişafı ilə canlı surətdə təkrar istehsalı sayəsində indiyədək inadla saxlanılan simptom da yox olur; buradan belə nəticə çıxarmaq lazımdır ki, həmin unudulmuş xatirə psixi yad cisim kimi təsir göstərmişdir və onun aradan qaldırılması ilə qıcıq təzahürləri də dayanır. Breuerin ilk dəfə 1881-ci ildə əldə etdiyi bu təcrübəyə əsaslanaraq histerik hadisələrin “katartik” adına layiq bir müalicəsini qurmaq olar.

Xəstədə həmişə „patogen“ kimi, histerik simptomların kökü kimi təsdiqlənən xatirələr „şüursuz“ olmuşdur. Görünür ki, onlar bu şüursuz qalmaqla, psixi məzmunun adətən düşdüyü mənimsəmədən yayınmışlar. Belə bir mənimsəmə „reaksiya boşaltması“ yolu ilə baş verir. Patogen xatirələr reaksiya boşaltması ilə tamamlanmaqdan ya ona görə yayınırlar ki, aid olduqları yaşantılar histeriklərin özlərində meyilli olduqları xüsusi psixi hallarda baş verir, ya da onları histerikdə xüsusi psixi hal yaradan bir affekt müşayiət edir. Beləliklə, „şüurun parçalanması“na meyil histeriyanın psixi əsas fenomeni kimi irəli sürülür.

XXV Uşaq yaşının serebral diplegiyalarının öyrənilməsinə dair (Little xəstəliyi ilə əlaqədar)

(Yeni seriya, Dr. M. Kassowitz tərəfindən nəşr olunan “Uşaq sağlamlığına töhfələr” jurnalının III nömrəsi, 1893.)

XX bölməsində qeyd olunan “Uşaqlarda yarımşarəli serebral iflic üzrə klinik tədqiqat”ın əlavəsi. Oradakı oxşar düzülüşlə burada xəstəliyin tarixi, patologik anatomiyası və fiziologiyası müzakirə olunur və buraya aid olan klinik mənzərələr 53 öz müşahidə ilə izah edilir. Lakin bundan əlavə, 'Serebral Dipleji' adlandırılan formaların əhatə dairəsi müəyyən edilməli və onların klinik ortaq cəhətləri göstərilməli idi. Müəllif, bu xəstəliklər üzrə ədəbiyyatda hökm sürən fikir ayrılıqları qarşısında, daha əvvəlki bir müəllifin, Little-in, baxış bucaqlarını yenidən nəzərə alaraq, ümumi spastiklik, paraplegik spastiklik, ümumi xorea və bilateral atetoz, iki tərəfli spastik hemipleji (spastik dipleji) adlandırılan 4 əsas tipin tərtibinə nail olmuşdur.

Ümumi qəflətə, əksər hallarda 'Little xəstəliyi' adlanan formalar aiddir; paraplegik spastiklik kimi, əvvəllər onurğa xəstəliyi hesab olunan Tabes spastica infantilis təsnif edilir. Bu spastik diplejilər, yarım tərəfli serebral iflicin təkrarlanmasına ən çox uyğun gəlir, lakin beyin xəstəliyinin iki tərəfli olması ilə izah olunan simptomların artığı ilə seçilir. Ümumi xorea və bilateral atetozun bu tiplərə aid edilməsinin əsaslandırılması, klinik mənzərənin çoxsaylı xüsusiyyətlərindən və bütün bu tipləri birləşdirən çox müxtəlif qarışıq və keçid formalarının mövcudluğundan irəli gəlir.

Bu klinik tiplərin burada təsirli hesab edilən etioloji məqamlarla və kifayət olmayan sayda toplanmış meyit açma nəticələri ilə əlaqələri müzakirə edilir, bu zaman aşağıdakı müddəalar ortaya çıxır:

Serebral diplejilər yaranma tərzi baxımından a) doğuşdan əvvəlki səbəblərlə bağlı, b) doğuş zamanı yaranan, c) doğuşdan sonrakı qazanılmış kimi təsnif edilə bilər. Lakin hadisənin klinik xüsusiyyətlərinə görə bu ayırımı etmək çox nadir hallarda, anamnezinə görə isə həmişə mümkün deyildir. Diplejilərin bütün etiyoloji amilləri qeyd olunur: prenatal (travma, xəstəlik, ananın qorxusu, nəsildə uşağın yeri), doğuş zamanı təsir edən (Little tərəfindən vurğulanan erkən doğuş, çətin doğuş, asfiksiya amilləri) və doğuşdan sonra təsir edən (infeksion xəstəliklər, travma, uşağın qorxusu). Konvulsiyalar səbəb kimi deyil, yalnız xəstəliyin simptomları kimi nəzərdən keçirilə bilər. İrsi sifilisin etiyoloji rolu əhəmiyyətli kimi qəbul edilir. Bu etiyologiyaların heç biri ilə tək bir serebral dipleji tipi arasında münhasir əlaqə mövcud deyil, lakin çox vaxt üstünlük təşkil edən münasibətlər özünü büruzə verir. Serebral diplejilərin vahid etiyologiyalı xəstəliklər kimi qəbul edilməsi müdafiəolunmazdır.

Diplejilərdəki patologik tapıntılar müxtəlif xarakter daşıyır, ümumiyyətlə hemiplejilərdəki ilə eynidir; onlar əksər hallarda, ilkin zədələnmələrə geri dönüşün bizə mütəmadi olaraq uğurla alınmadığı son dəyişikliklər mənasını kəsb edir. Onlar adətən, bir hadisənin hansı etiyoloji kateqoriyaya aid edilməli olduğu barədə qərar verməyə imkan vermir. Həmçinin, kəsik müayinəsi nəticələrindən klinik formalaşmanı çıxarmaq üçün əksər hallarda imkan olmur, belə ki, klinik tiplər və anatomik dəyişikliklər arasında sıx və münhasir əlaqələrin olması fərziyyəsi də rədd edilməlidir.

Serebral diplejilərin patologik fiziologiyası, əsasən, ümumi və paraplegik qəflətin böyük beyin orqanik xəstəliyinin digər təzahürlərindən nəzərəçarpan şəkildə fərqləndirən iki xarakterin izahı ilə məşğul olur. Bu iki klinik formada kontraktura iflicdən üstün gəlir və aşağı ətraflar yuxarı ətraflardan daha çox zədələnmişdir. Burada aparılan müzakirə, ümumi və paraplegik qəflətdə aşağı ətrafların daha intensiv zədələnməsinin zədənin lokalizasiyası (median yarıq boyunca meningeal qanama) və kontrakturanın üstünlük təşkil etməsinin zədənin səthiliyi ilə əlaqəli olduğu nəticəsinə gəlir. Paraplegik qəflətdə və erkən doğuş etiyologiyasında xüsusilə tez-tez rast gəlinən diplejili uşaqlarda strabizm, yeni doğulmuşlarda Königstein torluq qanamalarından irəli gəlir.

Xüsusi bir bölmə, uşaqlıq dövründə ailəvi və irsi olaraq ortaya çıxan və serebral diplejilərlə klinik qohumluq nümayiş etdirən çoxsaylı xəstəliklərə diqqəti cəlb edir.

XXVI Serebral diplegiyaların ailəvi formaları haqqında (Mənbə: Neurolog. Centralbl. 1895, № 15 və 16.)

Qan qohumu olan valideynlərdən doğulan, 63 və 5 yaşında olan iki qardaşın müşahidəsi; onlardan biri doğuşdan, digəri isə ikinci ildən etibarən tədricən inkişaf edən mürəkkəb xəstəlik mənzərəsi təqdim edir. Bu ailəvi xəstəliyin simptomları: gözlərin yan nistagmu, optik sinirin atrofiyası, alternativ konvergent şaşılıq, monoton və hecalı nitq, qollarda niyyət tremoru, ayaqlarda spastik zəiflik, eyni zamanda əla intellekt — Fridreyx xəstəliyinin spastik qarşılığı kimi adlandırılan və müvəqqəti olaraq ailəvi serebral dipleqiyalar sırasına daxil edilən yeni bir xəstəliyin qurulmasına səbəb olur. Bu halların 1885-ci ildə Pelizaeus tərəfindən çoxlu skleroz kimi təsvir edilən hallarla geniş bənzərliyi vurğulanır.

XXVI Uşaq serebral dipleqiyaları (Revue neurologique T. I, 1893, Nr. 8-dən)

XXV bölməsində göstərilən monoqrafiyadan əldə edilən nəticələrin xülasəsi.

XXVII

Orqanik və histerik hərəkət ifliclərinin müqayisəli tədqiqatına dair bəzi qeydlər (Arch. de Neurologie № 77, 1893 mənbəyindən)

Şarkonun təsiri altında orqanik və histerik ifliclərin müqayisəsinə dair, histerik xəstəliyin mahiyyəti haqqında baxış bucaqlarına nail olmaq məqsədilə aparılan tədqiqat. Orqanik iflic ya periferik-onurğa, ya da serebral olur; birincisi, afaziya haqqında kritik tədqiqatın izahlarına aid edilən və proyeksiya iflici adlandırılan detallı iflicdən ibarətdir; ikincisi, təmsil iflici isə kütləvi iflicdən ibarətdir. Histeriya yalnız iflicin sonuncu kateqoriyasını təqlid edir, lakin onu proyeksiya ifliclərinə yaxınlaşdıran xüsusi ixtisaslaşma azadlığına malikdir; kortikal xəstəlikdə mütəmadi olaraq yaranan iflic sahələrini dissosiasiya edə bilər. Histerik iflic həddindən artıq inkişaf etməyə meyllidir, çox intensiv ola bilər və eyni zamanda kiçik bir sahə ilə məhdud qala bilər, halbuki kortikal iflic intensivliyi artdıqca mütəmadi olaraq yayılma sahəsini genişləndirir. Həssaslıq hər iki iflic növündə tamamilə əks davranış nümayiş etdirir.

Kortikal iflicin xüsusi xarakterləri beynin quruluşunun özünəməxsusluqları ilə şərtlənir və bizə beynin anatomiyası haqqında nəticə çıxarmağa imkan verir. Histerik iflic isə əksinə, sanki beynin anatomiyası yoxmuş kimi davranır. Histeriya beynin anatomiyası haqqında heç nə bilmir.

Histerik iflicin əsasında duran dəyişikliyin üzvi zədələnmələrlə heç bir oxşarlığı ola bilməz; onu müəyyən bir təsəvvür dairəsinin cavabvermə şəraitində axtarmaq lazımdır.

XXIX

Müdafiə Neyropsixozları

Qazanılmış histeriyanın, bir çox fobiyaların və məcburi təsəvvürlərin, eləcə də bəzi hallüsinator psixozların psixoloji nəzəriyyəsinə cəhd.

(Neurolog. Centralbl. 1894, № 10 və 11-dən.)

İndi başlayacaq və yeni əsaslar üzərində nevrozların ümumi təsvirinə hazırlıq məqsədi daşıyan qısa məqalələr seriyasının birincisi.

Histeriyanın şüur parçalanması, Janetin təsdiq etdiyi kimi, degenerativ zəifliyə əsaslanan bu nevrozun ilkin xarakteri deyil, “Müdafiə” adlandırılan və histeriyadan başqa bir çox digər nevroz və psixozlarda qısa təqdim olunan təhlillər vasitəsilə sübut edilən xüsusi bir psixi prosesin nəticəsidir. Müdafiə, təsəvvür həyatında tək bir təsəvvür ilə “Mən” arasında uyğunsuzluq halı baş verdikdə işə düşür. Müdafiə prosesi, təsəvvür edildiyi kimi, sıxışdırılacaq təsəvvürün oyanma miqdarının ondan alınaraq başqa bir istifadəyə verildiyi şəkildə təsvir edilə bilər. Bu, bir neçə yolla baş verə bilər: histeriyada azad olan oyanma cəmi fiziki innervasiyaya çevrilir (konversiya histeriyası); məcburiyyət nevrozunda isə psixi sahədə qalır və özlüyündə uyğunsuz olmayan digər təsəvvürlərə bağlanır, beləliklə bu təsəvvürlər sıxışdırılmış təsəvvürü əvəz edir. Müdafiəyə məruz qalan uyğunsuz təsəvvürlərin mənbəyi yalnız və yalnız cinsəllik həyatıdır. Hallüsinator psixozun bir halının təhlili göstərir ki, bu psixoz da müdafiəni əldə etmək üçün bir yol təşkil edir.

XXX Məcburi düşüncələr və fobiyalar. Onların psixi mexanizmi və etiologiyası (Revue neurologique III, 1895, Nr. 2-dən).

Məcburi düşüncələr və fobiyalar, nevrasteniyadan müstəqil nevroz xəstəlikləri kimi ayrılmalıdır. Hər ikisində bir təsəvvürün bir emosional vəziyyətlə əlaqələndirilməsi söhbət gedir. Fobiyalarda sonuncusu həmişə eynidir, yəni qorxu; həqiqi məcburi düşüncələrdə isə müxtəlif təbiətdə ola bilər (itiham, günah hissi, şübhə və s.). Emosional vəziyyət məcburi düşüncənin əsas hissəsi kimi görünür, çünki fərdi halda dəyişməz qalır, halbuki əlavə edilmiş təsəvvür dəyişdirilir. Psixi təhlil göstərir ki, məcburi düşüncənin emosiyası hər dəfə əsaslandırılmışdır, lakin ona bağlı olan fikir, sıxışdırılmış cinsi həyatdan olan və emosiyaya daha uyğun gələn bir təsəvvürün əvəzlənməsini təmsil edir. Bu vəziyyət, şübhə məcburiyyəti, yuma məcburiyyəti, sayma məcburiyyəti və s. olan halların çoxsaylı qısa təhlilləri ilə izah edilir; bu təhlillərdə sıxışdırılmış təsəvvürün terapevtik fayda ilə bərpası uğurla həyata keçirilmişdir. Daha sərt mənada fobiyalar "qorxu nevrozu" (bax: XXXII) üçün istifadə olunur.

XXXI Histeriya üzrə tədqiqatlar. (Dr. J. Breuer ilə birgə.) (Franz Deuticke, Vyana, 1895.)

Bu kitab XXIV ilkin məlumatda irəli sürülmüş histerik hadisələrin psixi mexanizmi mövzusunun işlənməsini ehtiva edir. Hər iki müəllifin birgə işindən doğsa da, yenə də ayrı-ayrı məqalələrə bölünür; bunlardan dörd geniş xəstəlik tarixçəsi öz epikrizləri ilə birlikdə və „Histeriyanın psixoterapiyasına dair“ bir cəhd mənim payımı təşkil edir. Kitabın məzmununda cinsi amilin etioloji rolu ‚‚ilkin məlumat‘‘dakından daha qətiyyətlə vurğulanır, həmçinin histerik simptom əmələ gəlməsini izah etmək üçün „konversiya“ anlayışından istifadə olunur. Psixoterapiya haqqında məqalə şüursuz psixi məzmunun tədqiqinə yeganə yol aça bilən psixoanalitik üsulun texnikasına bir baxış verməyə çalışır və onun tətbiqindən mühüm psixoloji aydınlaşdırmalar da gözlənilir.

XXXII

Nevrasteniyadan müəyyən bir simptom kompleksinin „təşviş nevrozu“ kimi ayrılmasının əsaslılığı haqqında (Mənbə: Neurolog. Centralbl. 1895, № 2.)

Simptomların sabit qruplaşmasının xüsusi bir etioloji şərtlə üst-üstə düşməsi, “nevrasteniya” ümumi sahəsindən, bütün tərkib hissələri təşviş simptomundan irəli gəldiyi üçün “təşviş nevrozu” adını haqq edən bir kompleksin seçilməsinə imkan verir. Bunlar ya birbaşa “təşviş ifadələri” kimi, ya da belə ifadələrin qalıqları və ekvivalentləri kimi qəbul edilməlidir (E. Hecker) və çox vaxt əsl nevrasteniyanı təşkil edən simptomlarla polyar ziddiyyət təşkil edir. Hər iki nevrozun etiologiyası da belə bir ziddiyyətə işarə edir. Əsl nevrasteniya spontan pollyutsiyalardan sonra yaranır və ya masturbasiya ilə qazanılır, halbuki təşviş nevrozunun etiologiyasına cinsi oyanmanın geri çəkilməsinə uyğun olan belə amillər daxildir: mövcud libido ilə abstinensiya, məyus edici oyanma və xüsusilə coitus interruptus. Bu şəkildə ayrılmış iki nevroz həyatda əsasən kombinasiya şəklində rast gəlinir, lakin təmiz hallar da təsdiqlənməlidir. Belə qarışıq nevrozu analizə tabe etdikdə, bir neçə xüsusi etiologiyanın qarışığını aşkar etmək olar.

Təşviş nevrozunun nəzəriyyəsinə nail olmağa cəhd, onun mexanizminin somatik cinsi oyanmanın psixidən yayındırılmasından və bunun nəticəsində yaranan həmin oyanmanın qeyri-adi istifadəsindən ibarət olduğu düsturuna gətirib çıxarır. Nevrotik təşviş çevrilmiş cinsi libidodur.

XXXII «Təşviş nevrozu»nun tənqidinə dair (Mənbə: Wiener klin. Rundschau, 1895.)

XXXI əlyazmasına Löwenfeldin iradlarına cavab. Neyropatologiyada etiologiya problemi burada, mövcud olan etioloji amillərin üç kateqoriyaya bölünməsini əsaslandırmaq üçün müzakirə olunur: a) şərtlər; b) spesifik səbəblər; c) rəqib və ya köməkçi səbəblər. Şərtlər, təsirə nail olmaq üçün mütləq lazım olan, lakin təsiri təkbaşına yarada bilməyən və bunun üçün spesifik səbəblərə ehtiyac duyan amillər adlanır. Spesifik səbəblər şərtlərdən onlarla fərqlənir ki, onlar yalnız bir neçə etioloji düsturda iştirak edir, halbuki şərtlər çoxsaylı xəstəliklərdə eyni rolu oynaya bilər. Köməkçi səbəblər hər dəfə mövcud olmağı tələb etməyən və ya təkbaşına müvafiq təsiri yarada bilməyən amillərdir. — Nevrozlar halında irsiyyət şərti təmsil edə bilər; spesifik səbəb cinsi amillərdə verilir; nevrozların etiologiyası kimi göstərilən digər hər şey (həddindən artıq iş, emosional hərəkət, fiziki xəstəlik) köməkçi səbəbdir və spesifik amili heç vaxt tam əvəz edə bilməz, lakin miqdarca onu əvəz edə bilər. Nevrozun forması spesifik cinsi amilin təbiətindən asılıdır; nevroz xəstəliyinin ümumiyyətlə baş verib-verməyəcəyi kəmiyyət təsirli amillərlə müəyyən edilir; irsiyyət elektrik dövrünə qoşulmuş vuruq kimi təsir edir.

XXXIV Bernhardtın bud nahiyəsindəki hissiyyat pozuntusu haqqında (Mənbə: Neurolog. Centralbl. 1895, Nr. ii.)

Bu zərərsiz, çox güman ki, yerli nevritə aid edilməli olan xəstəliyin özünü müşahidəsi və digər hallar, o cümlədən ikitərəfli təsadüf barədə məlumat.

XXXV

«Müdafiə-nevropsixozları haqqında əlavə qeydlər» (Mənbə: Neurolog. Centralbl. 1896, № 10.)

i. Histeriyanın spesifik etiologiyası. Histerik xəstələrlə psixoanalitik işlərin davam etdirilməsi yeknəsəq nəticə kimi aydınlıq gətirdi ki, histerik simptomların yaddaş simvolları kimi davam etdiyi güman edilən travmatik yaşantılar xəstələrin ən erkən uşaqlığında baş verir və dar mənada cinsi sui-istifadə kimi adlandırılmalıdır.

2. Məcburiyyət nevrozunun mahiyyəti və mexanizmi. Məcburiyyət təsəvvürləri hər dəfə sıxışdırmadan qayıdan, dəyişdirilmiş töhmətlərdir ki, onlar həmişə uşaqlıq dövrünün həzzlə icra edilmiş cinsi əməlinə aid olur. Sıxışdırılmışın bu qayıtmasının gedişi və ilkin və ikinci dərəcəli müdafiə işinin nəticələri göstərilir.

». Xronik paranoyanın bir halının təhlili. Ətraflı şəkildə təqdim olunan təhlil göstərir ki, paranoyanın etiologiyası, histeriya və məcburiyyət nevrozlarının etiologiyasının artıq müəyyən edildiyi erkən uşaqlıq dövründəki eyni cinsi təcrübələrdə tapılır. Bu paranoyanın simptomları, müdafiənin nəticələri kimi izah edilir.

XXXVI Histeriyanın etiologiyası

(Aus: Wiener klin. Rundschau, 1896, 22–26-cı nömrələr.)

Yetkinlik yaşına çatmamış uşaqlarda cinsi yaşantılara dair daha ətraflı məlumatlar, hansılar ki psixonevrozların etiologiyası kimi üzə çıxmışdır. Onların məzmununu „perversiya“ adlandırmaq lazımdır, onların törədicilərini isə çox vaxt xəstələrin ən yaxın qohumları arasında axtarmaq gərəkdir. Bu sıxışdırılmış xatirələrin aşkara çıxarılması zamanı aradan qaldırılmalı olan çətinliklər və beləliklə əldə edilmiş nəticələrə qarşı irəli sürülə biləcək şübhələr müzakirə olunur. Histerik simptomlar şüursuz təsir göstərən xatirələrin törəmələri kimi təzahür edir; onlar yalnız belə xatirələrin iştirakı ilə meydana çıxır. Uşaqlıq dövrünə aid cinsi yaşantıların mövcudluğu, həm də normalda olan müdafiə cəhdinin patogen təsirlər, yəni nevrozlar yaratması üçün qaçılmaz şərtdir.

XXXVI İrsiyyət və nevrozların etiologiyası

(Çap: Revue neurologique T. IV, 1896, № 6.)

Psixoanalizin nevrozların etiologiyasına aid əvvəlki nəticələri, neyropatologiyada irsiyyətin mütləq gücünə dair mövcud nəzəriyyənin tənqidi üçün istifadə olunur. İrsiyyətin rolu bir neçə istiqamətdə şişirdilmişdir. Birincisi, baş ağrısı, nevralji və s. kimi, çox güman ki, baş boşluqlarının (burun) orqanik xəstəliklərindən qaynaqlanan vəziyyətlərin irsi neyropatiyalara aid edilməsi. İkincisi, qohumların aşkar edilə bilən bütün sinir xəstəliklərini irsi yüklənmənin şahidləri kimi qiymətləndirmək və beləliklə, əvvəlcədən qazanılmış neyropatiyalara heç bir yer qoymamaq, çünki bu cür neyropatiyalar şahidlik kimi heç bir əhəmiyyət kəsb edə bilməz. Üçüncüsü, sifilisin etiologiyada rolu yanlış qiymətləndirilmiş və ondan irəli gələn sinir xəstəlikləri irsiyyətin hesabına yazılmışdır. Lakin “qeyri-oxşar irs” (və ya xəstəlik formasının dəyişməsi ilə) adlandırılan və eyni cür irsdən qat-qat daha vacib rol oynayan irs formasına qarşı da prinsip etirazına yol verilir. Ailədə irsi yüklənmə faktı həmin ailənin üzvlərində xoreya, epilepsiya, histeriya, insult və s. kimi müxtəlif sinir xəstəliklərinin daha dəqiq təyinat olmadan bir-birini əvəz etməsi ilə özünü göstərirsə, belə əvəzlənmənin hansı qanunauyğunluqlar üzrə baş verdiyini bilmək və ya əslində baş verən neyropatiyanın seçimini müəyyən edən xüsusi etiologiyalar üçün yer qalması lazımdır. Əgər belə xüsusi etiologiyalar varsa, onlar ayrı-ayrı klinik formaların axtarılan spesifik səbəbləridir və irsiyyət təşviq edici və ya şərt roluna çəkilir.

XXXVOI

Uşaq beyin iflici (Nothnagelin Xüsusi Patologiya və Terapiya üzrə Əl Kitabından, 1897, IX. Cild, II. Hissə, I Bölmə)

Eyni mövzu haqqında 1891 və 1893-cü illərdə dərc edilmiş iki işin xülasəsi, eləcə də o vaxtdan bəri zəruri olan əlavələr və dəyişikliklər. Sonuncular, bu vaxta qədər sistematik olmayan xəstəlik kimi tanınmış kənd poliomielit, spastik hemiplegiyanın ilkin prosesi kimi ensefalit və cerebral təsir kimi təbiəti son vaxtlar şübhə altına alına bilən paraplegik sərtlik hallarının qəbulu haqqında fəsillərə aiddir. Xüsusi bir müzakirə, cerebral diplejiyaların məzmununu bir neçə yaxşı ayrılmış klinik vahidlərə bölməyə və ya ən azı Little xəstəliyini oxşar təsirlərin formalar xaosundan klinik bir fərd kimi ayırmağa yönəlmiş cəhdlərə həsr olunur. Belə cəhdlərə qarşı çıxan çətinliklər göstərilir və yeganə əsaslı fikir kimi, 'Uşaq beyin iflici' termini hazırda ekzogen etiologiyalı bütün oxşar təsirlər sırası üçün klinik toplayıcı anlayış kimi saxlanılmalıdır. Uşaq yaşlarında irsi və ailəvi sinir təsirlərinin müşahidələrinin davamlı artımı, uşaq beyin iflici ilə klinik olaraq bir neçə nöqtədə yaxınlaşan bu yeni formaları toplamaq və onların Uşaq beyin iflicindən prinsipial olaraq ayrılmasına cəhd etmək zərurətini yaratdı.

ƏLAVƏ A. Mənim təsirim altında yerinə yetirilən işlər. 1892 E. Rosenthal, Uşaq cerebral diplejiyalarının öyrənilməsinə töhfə. Lyon dissertasiyası (Gümüş medal).

Beyin uşaqlı iflicləri və epilepsiya haqqında. (Kassowitzin «Uşaq həkimliyinə töhfələr»indən.

13 / 17

Nevrozların etiologiyasında cinsəllik

Son illərdə apardığım dərin tədqiqatlar nəticəsində belə bir qənaətə gəldim ki, cinsi həyatdan gələn amillər hər bir nevrotik xəstəlik halının ən yaxın və praktik baxımdan ən əhəmiyyətli səbəblərini təşkil edir. Bu təlim tamamilə yeni deyil; nevrozların etiologiyasında cinsi amillərə müəyyən əhəmiyyət həmişə və bütün müəlliflər tərəfindən verilmişdir; tibbdəki bəzi cərəyanlar üçün „cinsi şikayətlərin“ və „sinir zəifliyinin“ müalicəsi həmişə tek bir vəddə birləşmişdir. Deməli, bu təlimin orijinallığını inkar etmək çətin olmayacaq, bir dəfə onun əsaslılığını inkar etməkdən imtina edildikdən sonra.

Son illərdə 'Neyroloji Mərkəzi Qəzet', 'Neyroloji Revü' və 'Vena Klinik İcmalı'nda dərc edilmiş bir neçə qısa məqalədə mən 'Nevrozların cinsi etiologiyası' təliminə elmi dəstək verən materialları və baxış nöqtələrini işarə etməyə çalışdım. Ətraflı təsvir hələ də gözlənilir, əsasən ona görə ki, faktiki olaraq aşkar edilmiş əlaqəni aydınlaşdırmaq səyi zamanı, həlli üçün ön işlər çatışmayan yeni problemlərlə qarşılaşılır. Lakin praktik həkimin diqqətini mənim iddia etdiyim hallara yönəltmək cəhdi mənə heç vaxt vaxtından əvvəl görünməyib, ki, o, bu iddiaların düzgünlüyünə və onların qavranılmasından öz tibbi fəaliyyəti üçün çıxara biləcəyi üstünlüklərə əmin olsun.

Mən bilirəm ki, həkimləri etik rəngli arqumentlərlə bu məsələnin ardınca getməkdən alıkoymağa çalışmaqdan imtina edilməyəcək. Xəstələri arasında nevrozlarının həqiqətən cinsi həyatları ilə əlaqəli olub-olmadığına əmin olmaq istəyən şəxs, onlardan cinsi həyatları barədə soruşmadan və eyni mövzuda həqiqətə uyğun məlumat almaqda israr etmədən bu işi görə bilməz. Lakin fərd və cəmiyyət üçün təhlükənin məhz bunda olduğu iddia edilir. Həkimin, eşitdiyimə görə, xəstələrinin cinsi sirlərinə nüfuz etmək, xüsusilə qadınların utancını belə bir yoxlama ilə kobud şəkildə pozmaq haqqı yoxdur. Onun bacarıqsız əli yalnız ailə səadətini məhv edə bilər, gənclərin paklığını təhqir edə bilər və valideynlərin nüfuzuna qabaqlayıcı müdaxilə edə bilər; böyüklər arasında isə o, xoşagəlməz sirrdaşlıq qazanacaq və özünün xəstələri ilə olan münasibətini məhv edəcək. Deməli, onun etik vəzifəsi bütün cinsi məsələlərdən uzaq durmaqdır.

Buna belə cavab vermək olar: bu, həkimə yaraşmayan, pis arqumentlərlə öz çılpaqlığını kifayət qədər örtməyən bir utancaqlığın təzahürüdür. Əgər cinsi həyatdan olan anlar həqiqətən xəstəliyin səbəbləri kimi tanınırsa, onda bu anların araşdırılması və müzakirəsi elə bununla da heç bir əlavə tərəddüd olmadan həkimin vəzifələri dairəsinə daxil olur. Onun bununla yol verdiyi həya pozuntusu, belə demək lazımdır ki, yerli bir xəstəliyi sağaltmaq üçün qadın cinsiyyət orqanlarına baxışda israr etməsindən — məktəbin özünün onu məcbur etdiyi bu tələbdən — başqa və daha pis bir şey deyil. Gənclik illərini əyalətdə keçirmiş yaşlı qadınlardan hələ də tez-tez eşidilir ki, onlar vaxtilə həddindən artıq cinsiyyət qanaxmalarından tükənib əldən düşmüşdülər, çünki bir həkimə çılpaqlıqlarını göstərməyə qərar verə bilmirdilər. Həkimlərin camaata göstərdiyi tərbiyəvi təsir bir nəsil ərzində buna gətirib çıxarmışdır ki, bizim gənc qadınlarımızda belə bir müqavimət yalnız son dərəcə nadir hallarda rast gəlinir. Harada rast gəlinsəydi, bu, anlaşılmaz utancaqlıq, yersiz həya kimi pislənərdi. Görəsən, Türkiyədə yaşayırıq, — deyə ər soruşardı, — ki xəstə arvad həkimə yalnız divardakı bir dəlikdən qolunu göstərə bilsin?

Cinsi məsələlərdə yoxlama və sirrdaşlığın həkimə xəstələrinə qarşı təhlükəli bir güc üstünlüyü verdiyi doğru deyil. Eyni etiraz vaxtilə narkozun tətbiqinə qarşı daha çox əsasla irəli sürülə bilərdi; narkoz xəstəni şüurundan və iradəsindən məhrum edir və onun yenidən nə vaxt və necə əldə edəcəyini həkimin əlinə verir. Lakin bu gün narkoz bizim üçün zəruri olmuşdur, çünki o, həkimin kömək etmək səylərinə heç nəyin olmadığı qədər xidmət edir və həkim narkoza görə məsuliyyəti digər ciddi öhdəlikləri arasında qəbul etmişdir.

Həkim bütün hallarda ziyan vura bilər, əgər bacarıqsız və ya vicdansızdırsa, başqa hallarda xəstələrinin cinsi həyatını araşdırmaqdan artıq və ya az olmayaraq. Əlbəttə, kim özünü tanımağa dəyərli bir cəhddə nevrotiklərin müayinəsi üçün lazım olan incəlik, ciddiyyət və sirdaşlığı özündə görmürsə, kim özü bilirsə ki, cinsi həyatdan açıqlamalar onda elmi maraq yerinə şəhvətpərəst qıcıq doğuracaq, o, nevrozların etiologiyası mövzusundan uzaq durmaqla düzgün edər. Biz yalnız onu tələb edirik ki, o, əsəbilərin müalicəsindən də uzaq dursun.

Xəstələrin cinsi həyatlarının araşdırılmasına qarşı keçilməz maneələr qoyduqları da doğru deyil. Yetkinlər adətən qısa bir tərəddüddən sonra özlərini belə haqq qazandırırlar: Axı mən həkimin yanındayam, ona hər şeyi demək olar. Cinsi hislərini gizlətmək vəzifəsini ömrü boyu çətinliklə daşımalı olan saysız-hesabsız qadın həkimin yanında görür ki, burada onların sağalmasından başqa heç bir məlahət üstün tutulmur, və buna görə də rahatlıq tapır, həkimə minnətdar olurlar ki, cinsi məsələlərdə də bir dəfə sırf insani davrana bilirlər. Cinsi amillərin əsəbilik yaranmasında hökmran əhəmiyyəti haqqında qaranlıq bir biliyin — mənim elm üçün yenidən qazanmağa çalışdığım biliyin — sadə adamların şüurunda heç vaxt tamamilə batmadığı görünür. Nə qədər tez-tez aşağıdakı kimi səhnələrə rast gəlinir: Qarşınızda bir ər-arvad var, onlardan biri nevrozdan əziyyət çəkir. Çoxlu girişlərdən və üzrxahlıqlardan sonra ki, belə hallarda kömək etmək istəyən həkim üçün adi sərhədlər olmamalıdır və sairə, hər ikisinə bildirilir ki, güman edilir, xəstəliyin səbəbi qadının son doğuşundan bəri seçdikləri cinsi əlaqənin qeyri-təbii və zərərli üsulundadır. Həkimlər adətən bu münasibətlərə diqqət yetirmirlər, ancaq bu yalnız qınanası haldır, həm də xəstələr bundan xoşlarına gəlməyərək eşidirlər və sairə. Sonra tərəflərdən biri digərini tərpədib deyir: Gördünmü, mən sənə dərhal demişdim, bu məni xəstə edəcək. Digəri isə cavab verir: Mən də elə düşünmüşdüm, amma nə etməli?

Müəyyən başqa şəraitdə, məsələn, cinsi həyatlarını gizlətməyə sistemli surətdə tərbiyə olunan gənc qızlarda, səmimi qarşılıqlı münasibətin kifayət qədər təvazökar ölçüsü ilə kifayətlənmək lazım gələcək. Lakin burada bir məqam ağırlıq daşıyır: bilikli həkim xəstəsinin qarşısına hazırlıqsız çıxmır və adətən onlardan aydınlaşdırma deyil, yalnız öz ehtimallarının təsdiqini tələb etməlidir. Nevrozların morfologiyasını necə düzgün qurmaq və etioloji müstəviyə necə çevirmək barədə mənim göstərişlərimə əməl etmək istəyən şəxs üçün xəstələrin daha az etiraf etməsi kifayətdir. Xəstəlik simptomlarının həddindən artıq həvəslə verilən təsvirində onlar ona, çox vaxt, arxada gizlənən cinsi amillər barədə biliyi də birlikdə bildirmiş olurlar.

Xəstələr nevrotik şikayətlərinin yozumunun və onlardan «təsirli cinsi etiologiyaya» doğru geriyə nəticə çıxarmanın artıq nə qədər etibarlı surətdə həkim üçün mümkün olduğunu daha yaxşı bilsəydilər, bu, çox böyük fayda verərdi. Şübhəsiz ki, bu, onlar üçün bir təkan olardı ki, əzabları üçün kömək diləməyə qərar verdikləri andan gizlinlikdən əl çəksinlər. Lakin biz hamımız maraqlıyıq ki, cinsi şeylərdə də insanlar arasında indiyədək tələb olunandan daha yüksək dərəcədə səmimiyyət borca çevrilsin. Cinsi əxlaq bundan yalnız qazana bilər. Hazırda cinsəllik məsələlərində hamımız — xəstələr də, sağlamlar da — ikiüzlüyük. Ümumi səmimiyyətin ardınca cinsi şeylərdə müəyyən qədər dözümün qüvvəyə minməsi bizə yalnız xeyir gətirəcək.

Həkim adətən nevropatoloqlar arasında nevrozlara dair müzakirə olunan bəzi suallara çox az maraq göstərir: məsələn, histeriya ilə nevrasteniyanı ciddi surətdə ayırmağa haqqımız çatırmı, bunların yanında bir histero-nevrasteniya ayırd etmək olarmı, məcburiyyət təsəvvürünü nevrasteniyaya aid etməli, yoxsa onu ayrıca nevroz kimi tanımalı və sair və ilaxır. Doğrudan da, belə fərqləndirmələr həkim üçün biganə qala bilər, o müddətcə ki, verilən qərara bundan artıq heç nə bağlanmır, nə daha dərin bir dərk, nə də terapiya üçün bir işarə; o müddətcə ki, xəstə hər halda su müalicəxanasına göndərilir, ya da — ona heç nəyin çatışmadığını eşidir. Lakin cinsəlliklə nevrozlar arasındakı səbəb əlaqələrinə dair bizim nöqteyi-nəzərlərimiz qəbul edildikdə iş başqa cür olur. O zaman ayrı-ayrı nevrotik halların simptomatologiyasına qarşı yeni bir maraq oyanır və mürəkkəb mənzərəni düzgün surətdə onun tərkib hissələrinə parçalamağı və bunları düzgün adlandırmağı bacarmaq praktik əhəmiyyət kəsb edir. Çünki nevrozların morfologiyası az bir zəhmətlə etiologiyaya çevrilə bilir və bu dərkdən, özü də aydın olduğu kimi, yeni terapevtik göstərişlər çıxarılır.

Bununla belə, hər dəfə simptomların diqqətlə dəyərləndirilməsi yolu ilə əminliklə verilə bilən mühüm qərar bundan ibarətdir: hadisə özündə nevrasteniyanın, yoxsa psixonevrozun (histeriya, məcburiyyət təsəvvürləri) xarakterlərini daşıyır. (Nevrasteniya əlamətlərinin psixonevroz əlamətləri ilə birləşdiyi qarışıq hallara son dərəcə tez-tez rast gəlinir; lakin biz onların dəyərləndirilməsini sonraya saxlayırıq.) Yalnız nevrasteniyalarda xəstələrin müayinəsi cinsi həyatdan etioloji məqamları üzə çıxarmaq nəticəsini verir; bunlar, təbii ki, xəstəyə məlumdur və indiki zamana, daha doğrusu, cinsi yetkinlikdən bəri olan ömür dövrünə aiddir (hərçənd bu sərhədlənmə də bütün halları əhatə etməyə imkan vermir). Psixonevrozlarda belə bir müayinə az şey verir; bizə ancaq səbəb hesab edilməli olan və cinsi həyatla bağlı olan və ya olmayan məqamların bilgisini qazandırır; birinci halda onlar nevrasteniyanın etioloji məqamlarından fərqli xarakter daşımır, deməli, psixonevrozun törənməsi ilə spesifik əlaqəni tamamilə yox sayırlar. Halbuki psixonevrozların etiologiyası da hər halda yenə cinsi sahədədir. Sonralar bəhs ediləcək qəribə bir dolayı yolla bu etiologiyanın bilgisinə çatmaq və xəstənin bu barədə bizə heç nə deyə bilmədiyini başa düşmək mümkündür. Belə ki, hər bir psixonevrozun əsasında duran hadisələr və təsirlər indiki zamana deyil, çoxdan keçmiş, belə demək mümkünsə, tarixöncəsi bir ömür dövrünə — erkən uşaqlığa aiddir və buna görə də xəstəyə məlum deyildir. O, bunları — yalnız müəyyən bir mənada — unutmuşdur.

Beləliklə, bütün nevroz hallarında cinsi etiologiya; lakin nevrasteniyalarda aktual xarakterli, psixonevrozlarda isə uşaq təbiətli amillər; bu, nevrozların etiologiyasındakı ilk böyük ziddiyyətdir. İkinci ziddiyyət, nevrasteniyanın özünün simptomatikasındakı fərqlərə nəzər saldıqda ortaya çıxır. Burada bir tərəfdən, nevrasteniya üçün xarakterik olan bəzi şikayətlərin ön plana çıxdığı hallar var: başda təzyiq hissi, tez yorulma, dispepsiya, qəbizlik, onurğa həyəcanlanması və s. Digər hallarda bu əlamətlər geri çəkilir və xəstəlik mənzərəsi, hamısı əsas simptom olan «təşviş» (Angst) ilə əlaqə göstərən digər simptomlardan ibarət olur (sərbəst təşviş, təşviş, gözləmə təşvişi, tam, rudimentar və əlavə təşviş tutmaları, lokomotor başgicəllənmə, agorafobiya, yuxusuzluq, ağrının artması və s.). Mən nevrasteniyinin birinci tipinə öz adını saxladım, ikinci tipini isə «təşviş nevrozu» (Angstneurose) kimi təyin etdim və bu ayrımı başqa bir yerdə əsaslandırdım; həmin yerdə hər iki nevrozun adətən birlikdə rast gəlinməsi faktı da nəzərə alınmışdır. Bizim məqsədlərimiz üçün hər iki formanın simptomatik fərqliliyinə etioloji fərqliliyin paralel getdiyini vurğulamaq kifayətdir. Nevrasteniya hər dəfə həddindən artıq masturbasiya nəticəsində əldə edilən və ya təkrarlanan pollyutsiyalarla spontan olaraq yaranan sinir sistemi vəziyyətinə gətirilib çıxarıla bilər; təşviş nevrozunda isə adətən, kəsik cinsi əlaqə (coitus interruptus), canlı libidoya baxmayaraq perhiz, sözün əsl mənasında frustrasiya olunmuş oyanma və s. kimi saxlanma və ya qeyri-kamil doyum amilini ortaq olan cinsi təsirlərə rast gəlinir. Təşviş nevrozunu təqdim etməyə çalışan kiçik məqalədə mən, təşvişin ümumiyyətlə öz məqsədindən yayındırılmış libidodan başqa bir şey olmadığını ifadə edən düsturu ortaya qoymuşam.

Nevrasteniya və təşviş nevrozu simptomlarının bir halda birləşdiyi, yəni qarışıq hal olduğu yerdə, nevrozların qarışmasına bir neçə etioloji amilin birgə təsirinin uyğun gəldiyinə dair təcrübə yolu ilə tapılmış hökmə söykənilir və bu gözlənti hər dəfə təsdiqlənir. Bu etioloji amillərin cinsi proseslərin əlaqəsi vasitəsilə nə qədər tez-tez üzvi surətdə bir-birinə bağlandığı, məsələn, coitus interruptus və ya kişinin kifayətsiz potensiyasının masturbasiya ilə birləşməsi, ətraflı işlənməyə layiq olardı.

Mövcud nevrastenik nevroz halını etibarlı şəkildə diaqnoz qoyub simptomlarını düzgün qruplaşdırmısınızsa, simptomatikini etiologiyaya çevirə bilərsiniz və sonra xəstələrdən fərziyyələrinizin təsdiqini cəsarətlə tələb edə bilərsiniz. İlkin etiraz sizi çaşdırmağa bilməz; siz çıxardığınız nəticələrdə qətiyyətlə dayanmalı və inancınızın sarsılmazlığını vurğulamaqla nəhayət bütün müqaviməti qəhr etməlisiniz. Bu zaman insan cinsəlliyi haqqında faydalı və öyrədici bir kitab doldurmağa yetəcək qədər çox şey öyrənirsiniz və cinsəllik elminin bu gün hələ də naməhrəm sayılmasından hər baxımdan təəssüf hissi keçirdiyinizi də görürsünüz. Normal cinsəllik həyatından (vita sexualis) kiçik sapmalar o qədər çoxdur ki, onların aşkarlanmasına dəyər vermək olmaz; buna görə də nevrozlu xəstələrdə yalnız cinsəllik həyatının ağır və uzun müddət davam edən anormallıqlarını izah kimi qəbul etmək lazımdır; lakin təkidinizlə psixi olaraq normal olan bir xəstənin özünü yanlış olaraq cinsi günahlarla ittiham etməsinə səbəb ola biləcəyiniz fikrini, xəyali təhlükə kimi etibarlı şəkildə nəzərə almamaq olar.

Xəstələrlə bu cür davrandıqda, nevrasteniyanın cinsi etiologiyası təlimi üçün mənfi halın olmadığına da əmin olur insan. Heç olmasa məndə bu əminlik o qədər möhkəmlənib ki, müayinənin mənfi nəticəsini də diaqnostik cəhətdən dəyərləndirmişəm, yəni özümə demişəm ki, belə hallar nevrasteniya ola bilməz. Beləliklə, bir neçə dəfə nevrasteniya yerinə proqressiv iflici qəbul etməyə gəlib çıxmışam, çünki mənim təlimimə görə tələb olunan bol masturbasiyanı sübuta yetirə bilməmişəm və bu halların gedişi sonradan məni haqlı çıxarıb. Başqa bir halda, xəstə aşkar orqanik dəyişikliklər olmadan baş sıxılmasından, baş ağrılarından, dispepsiyadan şikayətlənib və cinsi şübhələrimə səmimiyyətlə və üstün əminliklə cavab verəndə, ağlıma gəldi ki, burnun qoşalarından birində gizli irinləmə olduğunu güman edim və ixtisas üzrə hazırlanmış bir həmkar cinsi cəhətdən mənfi müayinədən çıxarılan bu nəticəni təsdiqlədi: xəstəni Highmor boşluğundan üfunətli irini boşaltmaqla şikayətlərindən azad etdi.

Görünüşə görə guya yenə də “mənfi hallar” mövcud imiş kimi təsir başqa yolla da yarana bilər. Müayinə bəzən elə adamlarda normal cinsi həyat aşkar edir ki, onların nevrozu səthi müşahidə üçün həqiqətən də nevrasteniyaya və ya təşviş nevrozuna kifayət qədər bənzəyir. Lakin daha dərindən nüfuz edən tədqiqat sonra müntəzəm olaraq həqiqi vəziyyəti üzə çıxarır. Nevrasteniya hesab edilən belə halların arxasında bir psixonevroz — histeriya və ya məcburiyyət nevrozu durur. Xüsusilə histeriya, bu qədər üzvi xəstəlikləri təqlid edən histeriya, öz simptomlarını histerik simptomlara yüksəltməklə asanlıqla aktual nevrozlardan birini uydurub göstərə bilər. Nevrasteniya formasında olan belə histeriyalar hətta çox da nadir deyil. Lakin cinsi baxımdan mənfi cavablı nevrasteniyalar üçün psixonevrozlara müraciət etmək ucuz bir çıxış yolu deyil; bunun üçün sübutu yalnız histeriyanı yanılmaz şəkildə ifşa edən o yolla — sonralar qeyd ediləcək psixoanaliz yolu ilə göstərmək olar.

Bəlkə də, nevrasteniya xəstələrində cinsi etiologiyanı nəzərə almağa hazır olan bir çoxları, nevrasteniyaya səbəb olan digər amillərə də diqqət yetirməyə dəvət edilmədikdə, bunu birtərəfli bir yanaşma kimi qınayacaqlar. Mən nevrozlarda cinsi etiologiyanı başqa hər hansı bir səbəblə əvəz etmək fikrində deyiləm, yəni onların təsirini ləğv etmiş kimi çıxış etmirəm. Bu, yanlış anlaşılmış olardı. Əksinə, mən düşünürəm ki, müəlliflər tərəfindən nevrasteniyanın yaranmasında tanınan və ehtimal ki, haqlı olaraq qəbul edilmiş bütün etioloji amillərə, indiyə qədər kifayət qədər qiymətləndirilməmiş cinsi amillər də əlavə olunur. Lakin mənim təxminimə görə, bu amillər etioloji sıralamada xüsusi bir yer tutmağa layiqdir. Çünki yalnız onlar nevrasteniyaya yoluxma halında əskiklik göstərmir, yalnız onlar əlavə kömək olmadan nevrozu yarada bilirlər, nəticədə digər amillər köməkçi və əlavə etiologiya roluna salınmış kimi görünür; yalnız onlar həkimə, onların müxtəlifliyi ilə xəstəlik mənzərələrinin çoxluğu arasında etibarlı əlaqələr qurmağa imkan verir. Əksinə, iddia olunduğu kimi həddindən artıq işləmə, əsəbi həyəcan, tif və s. nəticəsində nevrasteniyaya tutulan halları nəzərdən keçirdikdə, onların simptomlarında ortaq heç nə görmürəm, etiologiyanın təbiətindən simptomlara dair heç bir gözlənti formalaşdıra bilmərəm, eyni zamanda xəstəlik mənzərəsindən təsir edən etiologiyaya nəticə çıxarmaq da mümkün deyil.

Cinsi səbəblər həm də həkimə terapiya fəaliyyəti üçün ən çox dayaq nöqtəsi təqdim edən amillərdir. İrsiyyət, mövcud olduqda, şübhəsiz ki, əhəmiyyətli bir amildir; o, adətən çox kiçik bir təsir göstərəcəyi yerlərdə böyük bir xəstəlik təsirinin yaranmasına imkan verir. Lakin irsiyyət həkimin təsirindən uzaqdır; hər kəs öz irsi xəstəlik meyillərini özü ilə gətirir; biz bununla bağlı heç nə dəyişə bilmərik. Həmçinin unutmamalıyıq ki, nevrasteniyaların etiologiyasında irsiyyətə birinci yeri verməkdən qaçınmalıyıq. Nevrasteniya (hər iki formasında) irsi yükü olmayan hər kəsin asanlıqla əldə edə biləcəyi xəstəliklərə aiddir. Əksinə olsaydı, bütün müəlliflərin şikayət etdiyi nevrasteniyadakı nəhəng artımın izahı mümkün olmazdı. Sivilizasiya məsələsinə gəldikdə, çox vaxt nevrasteniyanın səbəbi kimi günah siyahısına yazılan bu amil, bəlkə də müəlliflər haqlıdır (baxmayaraq ki, ehtimal ki, onların düşündüyündən tamamilə fərqli yollarla); lakin bizim sivilizasiyamızın vəziyyəti də fərd üçün dəyişməz bir şeydir; üstəlik, bu amil eyni cəmiyyətin üzvləri üçün ümumi olduğu halda, xəstəliyin seçici təbiətini heç vaxt izah etmir. Nevrastenik olmayan həkim də, müalicə etməli olduğu nevrastenik xəstə kimi, iddia olunduğu kimi bədbəxt sivilizasiyanın eyni təsiri altındadır. — Yuxarıda verilən qeydlərlə birlikdə, tükəndirici təsirlərin əhəmiyyəti qalır. Lakin həkimlərin xəstələrinin nevrozuna səbəb kimi qəbul etməyə çox həvəs göstərdikləri "həddindən artıq işləmə" amilindən həddindən artıq çox sui-istifadə edilir. Tamamilə doğrudur ki, cinsi zərərli amillər nəticəsində nevrasteniya üçün meyilli olan hər kəs intellektual işi və həyatın psixi əziyyətlərini pis dözür, lakin heç kim yalnız iş və ya həyəcan nəticəsində nevrozlu olmur. Zehni iş daha çox nevrastenik xəstəliyə qarşı qoruyucu vasitədir; ən davamlı intellektual işçilər nevrasteniyadan qorunur və nevrasteniklərin "xəstəlik yaradan həddindən artıq işləmə" kimi ittiham etdikləri şey, adətən keyfiyyətinə və miqdarına görə "zehni iş" kimi tanınmağa layiq deyil. Həkimlər, büroda "həddindən artıq yorulmuş" məmur və ya ev idarəçiliyi ona ağır gələn evdar qadına, sivil beyin üçün əslində yüngül olan vəzifələrini yerinə yetirməyə çalışdıqları üçün xəstələnmədiklərini, əksinə, bu müddət ərzində cinsi həyatlarını kobud şəkildə nəzərə almadıqlarını və pozduqlarını izah etməyə öyrəşməlidirlər.

Yalnız cinsi etiologiya, nevrasteniklərin xəstəlik tarixçələrindəki bütün detalların, xəstəlik gedişatında baş verən sirli yaxşılaşmaların və həkimlər və xəstələr tərəfindən adətən seçilmiş terapiya ilə əlaqələndirilən eyni dərəcədə anlaşılmaz pisləşmələrin başa düşülməsinə imkan verir. İki yüzü aşan halı əhatə edən mənim kolleksiyamda, məsələn, ev həkiminin müalicəsinin ona heç bir fayda vermədiyi bir adamın hekayəsi qeyd olunub; o, rahib Kneippə gedib və bu müalicədən sonra əziyyətlərinin ortasında bir il ərzində fövqəladə yaxşılaşma qeyd edib. Lakin bir il sonra şikayətlər yenidən gücləndikdə və o, yenidən Vörishofendə kömək axtardıqda, ikinci müalicənin nəticəsi olmadı. Bu xəstənin ailə salnaməsinə nəzər salmaq ikiqat sirri açır: Vörishofendən ilk qayıdışdan altı ay yarım sonra xəstənin arvadı ona bir uşaq doğdu; deməli, o, hələ tanınmayan bir hamiləliyin əvvəlində onu tərk etmiş və qayıtdıqdan sonra onunla təbii əlaqə saxlaya bilmişdi. Ona faydalı olan bu müddət bitdikdən sonra, yenidən kəsilmiş cinsi əlaqə (coitus interruptus) nəticəsində nevrozu alovlandıqda, yuxarıda qeyd olunan hamiləlik sonuncu olduğu üçün ikinci müalicə nəticəsiz qalmalı idi.

Bənzər bir halda da terapiyanın gözlənilməz təsirini izah etmək lazım gəlirdi; bu hal daha ibrətamiz oldu, çünki nevrozun simptomlarında müəmmalı bir dəyişkənlik vardı. Gənc bir əsəb xəstəsi tipik nevrasteniya üzündən həkim tərəfindən yaxşı idarə olunan bir su müalicəxanasına göndərilmişdi. Orada vəziyyəti əvvəlcə getdikcə yaxşılaşırdı, belə ki, xəstəni hidroterapiyanın minnətdar tərəfdarı kimi buraxmaq üçün hər cür ümid var idi. Lakin altıncı həftədə bir dönüş baş verdi; xəstə „suyu artıq qəbul edə bilmirdi“, getdikcə daha əsəbi olurdu və nəhayət daha iki həftədən sonra müalicəxananı sağalmamış və narazı halda tərk etdi. O, mənə terapiyanın bu aldatmasından şikayət edəndə, mən onu müalicənin ortasında tutan simptomlar barədə bir az soruşdum. Təəccüblüdür ki, bunlarda bir dəyişiklik baş vermişdi. O, müalicəxanaya baş ağırlığı, yorğunluq və dispepsiya ilə getmişdi; müalicə zamanı onu narahat edən şeylər isə bunlar idi: həyəcan, sıxılma tutmaları, yeriyərkən başgicəllənmə və yuxu pozğunluğu. İndi mən xəstəyə deyə bildim: „Siz hidroterapiyaya haqsızlıq edirsiniz. Özünüzün də çox yaxşı bildiyiniz kimi, uzun müddət davam etdirilmiş masturbasiya nəticəsində xəstələnmisiniz. Müalicəxanada bu cür doyumdan əl çəkdiniz və buna görə tez sağaldınız. Lakin özünüzü yaxşı hiss edəndə, ehtiyatsızlıqla bir xanımla, tutaq ki, birgə xəstə ilə əlaqə axtardınız; bu əlaqələr yalnız normal doyum olmadan oyanmaya gətirib çıxara bilərdi. Müalicəxananın yaxınlığındakı gözəl gəzintilər sizə bunun üçün yaxşı imkan verirdi. Siz hidroterapiyaya qarşı qəflətən yaranmış dözümsüzlükdən deyil, bu əlaqədən yenidən xəstələnmisiniz. Hələ ki, indiki vəziyyətinizdən belə nəticə çıxarıram ki, siz həmin əlaqəni şəhərdə də davam etdirirsiniz.“ Əmin edə bilərəm ki, xəstə sonra məni maddə-maddə təsdiqlədi.

Nevrasteniyanın hazırkı terapiyası, su müalicə müəssisələrində ən əlverişli şəkildə tətbiq olunduğu kimi, iki amillə: xəstənin qorunması və gücləndirilməsi ilə sinir vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasını hədəf alır. Bu terapiyaya qarşı, onun halın cinsi şərtlərini nəzərə almadığından başqa heç nə irəli sürə bilmərəm. Təcrübəmə görə, belə müəssisələrin həkim rəhbərlərinin, sit venia verbo (bağışlayın), sivilizasiya və ya irsiyyət qurbanları ilə deyil, cinsəllik qüsurluları ilə işlədiklərini kifayət qədər aydın başa düşmələri son dərəcə arzuolunandır. Onlar bir tərəfdən uğurlarını və uğursuzluqlarını daha asan izah edərdilər, digər tərəfdən isə indiyə qədər təsadfə və ya xəstənin təsirlənməyən davranışına həvalə edilmiş yeni uğurlar əldə edərdilər. Əgər təşviş-nevrasteniya xəstəsi olan bir qadını evindən uzaqlaşdırıb su müalicə müəssisəsinə göndərsəniz, orada bütün vəzifələrdən azad edib onu çimdirib, idman etdirib və bol qidalandırsanız, bir neçə həftə və ya ay ərzində əldə edilən çox vaxt parlaq yaxşılaşmanı, xəstənin həzz aldığı istirahət və hidroterapiyanın ona gətirdiyi gücləndirmə hesabına yazmağa əlbəttə meylli olarsınız. Belə ola bilər; lakin evdən uzaqlaşma ilə xəstə üçün evli münasibətlərin də dayandırıldığını və yalnız xəstəlik törədən səbəbin bu müvəqqəti aradan qaldırılmasının ona məqsədyönlü terapiya ilə sağalma imkanı verdiyini nəzərdən qaçırırıq. Bu etioloji nöqtənin nəzərə alınmaması, görünüşdə çox qaneedici olan sağalma nəticəsinin çox keçici olduğunu sübut edərək, sonradan öz qisasını alır. Xəstə həyat şərtlərinə qayıtdıqdan qısa müddət sonra, xəstəliyin simptomları yenidən ortaya çıxır və onu ya müəssisələrdə həyatının bir hissəsini vaxtaşırı məhsuldar olmayan şəkildə keçirməyə, ya da sağalma ümidlərini başqa yerə yönəltməyə məcbur edir. Beləliklə, aydındır ki, nevrasteniya zamanı terapiya vəzifələri su müalicə müəssisələrində deyil, əksinə, xəstələrin həyat şərtləri daxilində həll edilməlidir. Digər hallarda bizim etioloji təlimimiz müəssisə həkiminə, hələ də müəssisə daxilində baş verən uğursuzluqların mənbəyi haqqında aydınlıq gətirə və onların necə qarşısının alınması lazım olduğunu məsləhət edə bilər. Yetişkin qızlarda və olğun kişilərdə masturbasiya: adətən düşünüləndən çox daha tez-tez rast gəlinir və zərərli təsirini yalnız nevrastenik simptomların yaranması ilə deyil, həm də xəstələri utancverici sirrin təsiri altında saxlayaraq göstərir. Nevrasteniyanı masturbasiyaya çevirməyə öyrəşməmiş həkim, xəstəliyin vəziyyətinə anemiya, qidalanma çatışmazlığı, həddindən artıq iş və s. kimi şüarlarla izahat verir və buna qarşı hazırlanmış terapiyanı tətbiq etdikdə xəstəsinin sağalacağını gözləyir. Lakin təəccüb doğuran budur ki, xəstədə yaxşılaşma dövrləri, ağır depressiya şəraitində bütün simptomların pisləşdiyi digər dövrlərlə növbələşir. Belə müalicənin nəticəsi ümumiyyətlə qeyri-müəyyəndir. Əgər həkim bilsəydi ki, xəstə bütün müddət ərzində cinsi vərdişi ilə mübarizə aparır, ona yenidən məğlub olduğu üçün ümidsizliyə düşüb; əgər xəstənin sirrini açıb, onun gözündə bu sirrin ağırlığını azaltmağı və vərdişdən imtina mübarizəsində ona dəstək olmağı bacarsaydı, onda terapiya cəhdlərinin uğuru bu yolla təmin oluna bilərdi.

Masturbasiyadan imtina, həkimin cinsi etiologiyanı nəzərə almasından irəli gələn aktiv terapevtik vəzifələrdən yalnız biridir və bu vəzifə, digər vərdişlərdən imtina kimi, yalnız xəstəxana şəraitində və həkimin daimi nəzarəti altında həll oluna bilər. Özünə buraxıldıqda, masturbasiya edən şəxs hər hansı xoşagəlməz təsir altında asan doyum sığınmağa meyllidir. Həkim müalicəsi burada yenidən güclənmiş nevrastenik xəstəni normal cinsi əlaqəyə yönəltməkdən başqa məqsəd qoya bilməz, çünki bir dəfə oyadılmış və uzun müddət doyum verilmiş cinsi ehtiyacı daha susdurmaq mümkün deyil, yalnız onu başqa yola yerdəyişməklə yönəltmək olar. Tamamilə analoji qeyd, digər bütün oruc müalicələri üçün də keçərlidir; həkim xəstədən narkotik vasitəni almaqla kifayətlənib, belə bir imperativ ehtiyacın qaynağı ilə maraqlanmadığı müddət, bu müalicələr yalnız görünüşdə uğurlu olacaqdır. “Vərdiş” aydınlaşdırıcı dəyəri olmayan sadəcə bir ifadədir; müəyyən müddət morfin, kokain, xloralhidrat və s. qəbul etmək imkanı olan hər kəs bu vasitələrə “aludəlik” qazanmır. Daha dəqiq araşdırma adətən göstərir ki, bu narkotiklər çatışmayan cinsi həzzi birbaşa və ya dolayısı ilə əvəz etmək üçün nəzərdə tutulub və normal cinsi həyatın bərpa edilməsi mümkün olmayan yerlərdə, vərdişdən imtina edən şəxsin geri dönüşünü dəqiq gözləmək olar.

Digər vəzifəni həkimə “təşviş nevrozu”nun etiologiyası qoyur və bu, xəstəni cinsi əlaqənin bütün zərərli növlərindən əl çəkməyə və normal cinsi münasibətlərə başlamağa vadar etməkdən ibarətdir. Aydın olduğu kimi, bu borc ilk növbədə xəstənin etibarlı həkimi olan ailə həkiminin üzərinə düşür; o, bu sahəyə qarışmağı özünə sığışdırmayıbsa, müştərilərinə ağır zərər vurur.

Bu məsələ əsasən ailəli cütlüklərlə bağlı olduğundan, həkimin səyləri dərhal ailədə hamiləlik sayını məhdudlaşdırmağa yönəlmiş malthusçu meyllərlə toqquşur. Şübhəsizdir ki, bu niyyətlər orta təbəqədə getdikcə daha çox yayılır; mən ilk uşağından sonra hamiləliyin qarşısını almağa başlayan və eləcə də toy gecəsindən etibarən cinsi əlaqələrində bu niyyəti nəzərə almaq istəyən cütlüklərlə qarşılaşmışam. Malthusçuluq problemi geniş və mürəkkəbdir; nevrozların terapiyası üçün əslində lazım olan kimi, onu burada hərtərəfli işləmək niyyətində deyiləm. Mən yalnız cinsi etiologiyanı qəbul edən həkimin bu problemə qarşı ən yaxşı mövqeyi necə tutacağını nəzərdən keçirməyi düşünürəm.

Ən pis hal, aydındır ki, o, eyni məsələni — hansı bəhanə ilə olursa olsun — nəzərə almamaq istəyir. Zəruri olan şey mənim həkimlik ləyaqətimdən aşağı ola bilməz və uşaq doğumunu məhdudlaşdırmağı düşünən bir ailəyə həkim məsləhəti ilə kömək etmək zəruridir, əks halda birini və ya hər ikisini nevroza məruz qoymaq riski yaranır. Malthusçu tədbirlərin bir ailədə vaxtaşırı zərurətə çevrilə biləcəyini inkar etmək mümkün deyil və nəzəri olaraq, uşaq doğurma məsuliyyətli aktını ixtiyari və məqsədyönlü hərəkətə yüksəltmək və onu təbii ehtiyacın zəruri doyumu ilə qarışdırmadan azad etmək mümkün olsaydı, bu, insanlığın ən böyük qələbələrindən biri və cinsimizin tabe olduğu təbiət məcburiyyətindən ən nəzərəçarpan azadlıqlardan biri olardı.

Anlayışlı həkim bunun üzərinə götürəcək ki, hansı şəraitdə mayalanmanın qarşısını almaq tədbirlərinin tətbiqi doğru sayılır, və bu vasitələr arasında zərərliləri zərərsizlərdən ayırmalı olacaq. Zərərli olan hər şey doyumun baş tutmasına mane olur; məlumdur ki, hazırda mayalanmaya qarşı elə bir qoruyucu vasitəmiz yoxdur ki, bütün haqlı tələbləri ödəsin, yəni etibarlı, rahat olsun, cinsi akt zamanı həzz duyğusuna xələl gətirməsin və qadının incə hissini incitməsin. Burada həkimlər qarşısında praktik bir vəzifə qoyulub ki, onlar öz güclərini minnətdarlıqla onun həllinə həsr edə bilərlər. Tibbi texnikamızdakı o boşluğu kim doldursa, o, saysız-hesabsız adama həyat ləzzətini qoruyub saxlamış və sağlamlığı qorumuş olar, həqiqətən də bununla ictimai şəraitimizdə dərin dəyişikliyə yol açmış olar.

Beləliklə, nevrozların cinsi etiologiyası haqqındaki məlumatdan qaynaqlanan təkliflər tükənməmişdir. Neyrasteniya xəstələri xeyrinə bizə mümkün olan əsas nailiyyət profilaktikaya düşür. Əgər masturbasiya gənclik dövründə neyasteniyaya səbəb olursa və sonradan onun yaratdığı güc azalması ilə təşviş nevrozu üçün də etioloji əhəmiyyət kəsb edirsə, hər iki cinsdə masturbasiyanın qarşısının alınması indiyə qədər gördüyündən daha çox diqqətə layiq bir məsələdir. Əgər iddia olunduğu kimi getdikcə daha çox yayılan neyasteniyadan qaynaqlanan daha incə və daha kobud zərərləri düşünürüqsə, kişilərin tam güclə cinsi əlaqəyə girməsinin birbaşa xalq marağı olduğunu qəbul edirik. Lakin profilaktika məsələlərində fərd olduqca acizdir. Cəmiyyət bu məsələyə maraq göstərməli və ümumi qəbul edilmiş qurumların yaradılmasına razılığını verməlidir. Hazırda biz hələ belə bir vəziyyətdən uzağıq ki, bu vəziyyət kömək vəd edərdi; buna görə də mədəniyyətimizi neyasteniyaya yayılmasına görə məsul tutmaq haqlıdır. Çox şey dəyişməlidir. Artıq öz gəncliklərini xatırlamayan həkimlər nəsli müqavimətini qırmaq lazımdır; uşaqlarının qarşısında insanlıq səviyyəsinə düşmək istəməyən ataların qüruru üstün gəlməlidir; uşaqlarının “məhz, əsəbi olduqlarını” indi mütəmadi olaraq sirli, lakin layiq olmadıqları bir tale qərarı kimi qəbul edən anaların ağılsız utancaqlığı ilə mübarizə aparılmalıdır. Ən əsası, ictimai fikirdə cinsi həyat problemlərinin müzakirəsi üçün yer açılmalıdır; insan bu mövzularda danışa bilməlidir ki, onu nizam pozucusu və ya aşağı instinktlər üzərində spekulyant kimi qəbul etməsinlər. Beləliklə, burada da növbəti əsr üçün kifayət qədər iş qalır; həmin əsrdə mədəniyyətimiz cinsəlliyimizin tələbləri ilə barışmağı bacarmalıdır!

Psixonevrozların neyasteniyadan düzgün diaqnostik ayrılmasının dəyəri, ilk növbələrin fərqli praktik qiymətləndirilməsinə və xüsusi müalicəvi tədbirlərə ehtiyac duyulması ilə də təsdiqlənir. Psixonevrozlar iki şəraitdə ortaya çıxır: ya müstəqil olaraq, ya da aktual nevrozların (neyasteniyaya və təşviş nevrozunun) nəticəsində. Sonuncu halda, çox vaxt qarışıq nevrozların yeni, lakin çox yayılmış bir tipinə rast gəlinir. Aktual nevrozun etiologiyası psixonevrozun köməkçi etiologiyasına çevrilmişdir; nəticədə, təxminən təşviş nevrozunun üstünlük təşkil etdiyi, lakin əsl neyasteniyaya, histeriya və məcburiyyət nevrozunun xüsusiyyətlərini özündə saxlayan xəstəlik mənzərəsi yaranır. Belə bir qarışıqlıq qarşısında ayrı-ayrı nevroz xəstəlik mənzərələrinin ayrılmasından imtina etmək yaxşı deyil, çünki halı aşağıdakı kimi izah etmək çətin deyil: Təşviş nevrozunun üstünlük təşkil etməsi sübut edir ki, xəstəlik aktual cinsi zərərli amilin təsiri altında yaranmışdır. Lakin həmin fərd ayrıca bir və ya bir neçə psixonevroza xüsusi bir etiologiya ilə meylli idi və ya spontan olaraq, və ya başqa bir zəiflədici amilin qoşulması ilə hər hansı bir vaxt psixonevroza tutulacaqdı. İndi psixonevroz üçün çatışmayan köməkçi etiologiya təşviş nevrozunun aktual etiologiyası ilə əlavə edilmişdir.

Belə hallar üçün terapevtik təcrübədə xəstəliyin mənzərəsindəki psixonevrotik komponentdən göz yumub yalnız aktual nevrozu müalicə etmək haqlı olaraq adət halını almışdır. Çox hallarda nevrasteniyaya məqsədəuyğun tərzdə qarşı çıxmaqla, həmin nevroza da öhdəsindən gəlmək mümkün olur. Lakin ya öz-özünə meydana çıxan, ya da nevrasteniya ilə psixonevrozdan qarışıq bir xəstəliyin gedişindən sonra müstəqil surətdə qalan o psixonevroz halları başqa cür qiymətləndirmə tələb edir. Bir psixonevrozun „öz-özünə“ meydana çıxmasından danışarkən, mən bununla anamnestik araşdırma zamanı hər hansı etioloji amilin olmamasını nəzərdə tutmuram. Bu, həqiqətən belə ola bilər, lakin biganə bir amilə, bir emosional təhrikə, somatik xəstəlik nəticəsində zəifləməyə və sairə də işarə edilə bilər. Buna baxmayaraq, bütün bu hallar üçün möhkəm yadda saxlamaq lazımdır ki, psixonevrozların əsl etiologiyası bu səbəblərdə deyil, adi anamnestik toplama üsulu ilə duyula bilməyən bir şeydədir.

Məlum olduğu kimi, belə xəstəlik vəziyyətlərinin müalicəsinə çox az uğur şansı qoyan xüsusi bir neyropatik meylliliyin mövcudluğunu qəbul edərək bu boşluğu doldurmağa çalışırlar. Neyropatik predispozisiyanın özü ümumi degenerasiyanın əlaməti kimi qəbul edilir və beləliklə, bu rahat süni söz, həkimlərin kömək etməkdə tamamilə aciz qaldığı kasıb xəstələrə qarşı həddindən artıq çox istifadə olunur. Şükr ki, vəziyyət fərqlidir. Neyropatik predispozisiya mövcuddur, lakin mən onun psixonevrozun yaranması üçün kifayət etdiyini inkar etməliyəm. Bundan əlavə, mən neyropatik predispozisiya ilə sonrakı həyatın tətikləyici səbəblərinin qarşılaşmasının psixonevrozlar üçün kifayət qədər etiyologiya təşkil etdiyini inkar etməliyəm. Fərdin xəstəlik taleyini əcdadlarının təcrübələrinə gətirməkdə həddindən artıq irəli gedilib və qəbul olunma ilə fərdin yetkinliyi arasında sonradan xəstəliyə səbəb ola biləcək toxumların qazanıla biləcəyi uşaqlıq kimi uzun və əhəmiyyətli bir həyat mərhələsinin yerləşdiyini unudulub. Psixonevrozda vəziyyət həqiqətən belədir. Onun həqiqi etiyologiyası uşaqlıq təcrübələrində, daha dəqiq desək, yenidən və yalnız cinsi həyatla bağlı təəssüratlarda tapılmalıdır. Uşaqların cinsi həyatını tamamilə nəzərə almamaq haqsızlıqdır; mənim təcrübəmə görə, onlar bütün psixi və bir çox somatik cinsi funksiyalara qadirdirlər. Xarici cinsiyyət orqanları və iki qadın və ya kişi vəzi insanda bütün cinsiyyət aparatını təmsil etmədiyi kimi, onun cinsi həyatı da qabaqcıl müşahidənin görünə biləcəyi kimi yalnız pubertatla başlamır. Lakin insan növünün təşkilatı və inkişafının uşaqlıq dövründə daha geniş cinsi fəaliyyətdən qaçmağa çalışması doğrudur; görünür ki, insanda cinsi həvəslər pubertat dövründə sərbəst buraxıldıqda böyük mədəni məqsədlərə xidmət etmək üçün yığılmalıdır. (Wilh. Fließ.) Belə bir əlaqədən uşaqlıq dövründəki cinsi təcrübələrin niyə patogen təsir göstərməli olduğunu anlamaq olar. Lakin onlar baş verdiyi zaman öz təsirlərini yalnız ən az dərəcədə inkişaf etdirirlər; çox daha əhəmiyyətlisi, yalnız sonrakı yetkinlik dövrlərində baş verə bilən sonradan təsiridir. Bu sonradan təsir, başqa cür mümkün olmadığı kimi, uşaq cinsi təcrübələrinin qoyduğu psixi izlərdən qaynaqlanır. Bu təəssüratların yaşanması və onların reproduksiyası (daha dəqiq desək, onlardan qaynaqlanan libidinal impulsun güclənməsi) arasındakı intervalda yalnız somatik cinsiyyət aparatı deyil, həm də psixi aparat əhəmiyyətli bir formalaşma keçirmişdir və buna görə də həmin əvvəlki cinsi təcrübələrin təsiri nəticəsində indi qeyri-adi psixi reaksiya baş verir, psixopatoloji formalaşmalar yaranır.

Bu işarələrdə mən yalnız psixonevrozlar nəzəriyyəsinin dayandığı əsas məqamları göstərə bildim: sonradanlıq, cinsi aparatın və ruh alətinin uşaqlıq vəziyyəti. Psixonevrozların yaranma mexanizmini həqiqətən başa düşmək üçün daha geniş izahlar lazım gələrdi; hər şeydən əvvəl psixi aparatın tərkibi və iş üsulu barədə mənə yeni görünən müəyyən fərziyyələri inandırıcı kimi ortaya qoymaq qaçılmaz olardı. Hazırda hazırladığım «Yuxuların yozumu» adlı kitabda nevrozlar psixologiyasının o əsaslarını toxunmaq imkanı tapacağam. Axı yuxu da histerik sabit fikir, məcburiyyət təsəvvürü və sayıqlama fikri kimi psixopatoloji formalaşmaların eyni sırasına aiddir.

Psixonevrozların hadisələri sonradan gəlmə vasitəsilə şüursuz psixi izlərdən qaynaqlandığı üçün onlar psixoterapiyaya açıqdır, lakin burada psixoterapiya indiyə qədər tək yol olan hipnozlu və ya hipnozsuz təlqindən fərqli yollar tutmalıdır. J. Breuer tərəfindən göstərilən "katartik" metoduna əsaslanaraq, son illərdə mən "psixoanalitik" adlandırmaq istədiyim və çoxlu uğurlar borclu olduğum, eyni zamanda təsirini əhəmiyyətli dərəcədə artıra biləcəyimi ümid etdiyim bir terapiya prosedurunu demək olar ki, hazırlamışam. 1895-ci ildə dərc edilmiş Histeriya üzrə tədqiqatlarda (J. Breuer ilə) metodun texnikası və əhatəsi haqqında ilk məlumatlar verilmişdir. O vaxtdan bəri, iddia edə biləcəyim kimi, orada bir çox şey yaxşılaşdı. O vaxtlar biz sadəcə histerik simptomların aradan qaldırılmasını, histeriyasının özü isə müalicəsini hədəf ala bilməyəcəyimizi təvazökarlıqla bildirdiyimiz halda, o vaxtdan bəri mənə bu fərqləndirmə mənasız görünür, beləliklə histeriya və məcburi fikirlərin həqiqi müalicəsi ümidi yaranır. Həmkarların nəşrlərində belə yazıları oxumaq məni olduqca canlı şəkildə maraqlandırırdı: Bu halda Breuer və Freyd tərəfindən ixtira edilmiş incə üsul uğursuzluğa düçar olmuşdur və ya: Üsul vəd etdiyi nəticələri verməmişdir. Mən bu zaman qəzetdə öz ölüm elanını tapıb, lakin daha yaxşı bildiyi şeylərlə özünü sakitləşdirə bilən bir insanın hisslərinə bənzər hisslər keçirirdim. Üsul elə çətindir ki, onu mütləq öyrənmək lazımdır; tənqidçilərimdən birinin məndən bu üsulu öyrənmək istədiyini xatırlamıram və onların da mənim kimi bu işlə kifayət qədər intensiv məşğul olaraq, onu müstəqil şəkildə kəşf edə biləcəklərinə inanmıram. Histeriya üzərində araşdırmalardakı qeydlər oxucuya bu texnikanı mənimsəməyə imkan vermək üçün tamamilə kifayətsizdir və belə tam təlimatı heç vaxt hədəfləmir.

Psixoanalitik terapiya hazırda ümumi tətbiq oluna bilməz; mən onun üçün aşağıdakı məhdudiyyətləri bilirəm: O, xəstədə müəyyən dərəcədə yetkinlik və dərrakə tələb edir, buna görə də uşaq yaşlı şəxslər və ya yetkin ağıl zəifləri və təhsilsizlər üçün yaramır. O, həddindən artıq qoca şəxslərdə ona görə uğursuz olur ki, onlarda, yığılmış materiala uyğun olaraq, həddindən artıq çox vaxt tələb edərdi, belə ki, müalicənin sonuna qədər elə bir həyat dövrünə düşmək olardı ki, o dövrdə artıq sinir sağlamlığına əhəmiyyət verilmir. Nəhayət, o, yalnız o zaman mümkündür ki, xəstədə | patoloji materialı öhdəsindən gəlmək mümkün olan psixi normal vəziyyət olsun. Histerik qarışıqlıq, araya salınmış maniya və ya melanxoliya zamanı psixoanalizin vasitələri ilə heç nə etmək olmaz. Belə halları adi tədbirlərlə tufanlı təzahürlərin sakitləşdirilməsi təmin edildikdən sonra yenə də bu üsula cəlb etmək olar. Təcrübədə ümumiyyətlə psixonevrozların xroniki halları metodun kəskin böhran hallarından daha yaxşı tab gətirəcəyi müşahidə olunur; kəskin böhran hallarında isə əsas ağırlıq təbii olaraq işin tezliyinə düşür. Buna görə də histerik fobiyalar və məcburiyyət nevrozunun müxtəlif formaları bu yeni terapiya üçün ən əlverişli iş sahəsini verir. Metodun bu sərhədlərə salınmış olması böyük ölçüdə onu hazırlamalı olduğum şəraitdən izah olunur. Mənim materialım məhz daha təhsilli təbəqələrin xroniki sinir xəstələridir. Mən bunu çox mümkün hesab edirəm ki, uşaq yaşlı şəxslər və xəstəxanalarda kömək axtaran kütlə üçün tamamlayıcı üsullar hazırlana bilər. Onu da qeyd etməliyəm ki, mən öz terapiyamı indiyə qədər yalnız histeriya və məcburiyyət nevrozunun ağır hallarında sınaqdan keçirmişəm; bir neçə aylıq biganə müalicə ilə ən azı görünüşcə sağalmağa doğru getdiyi görülən o yüngül xəstəlik hallarında bunun necə olacağını mən deyə bilmirəm. Təbii ki, çoxsaylı fədakarlıq tələb edən yeni bir terapiya yalnız o xəstələrə güvənə bilərdi ki, onlar artıq tanınmış müalicə üsullarını nəticəsiz sınamışdılar, ya da vəziyyətləri belə bir nəticə çıxarmağa haqq qazandırırdı ki, onlar bu guya daha rahat və daha qısa müalicə üsullarından heç nə gözləyə bilməzlər. Beləliklə, mən natamam bir alətlə dərhal ən ağır vəzifələri üzərimə götürməli oldum; sınaq da bir o qədər sübut qüvvəsi ilə nəticələndi.

Psixoanalitik müalicə üsuluna qarşı hazırda mövcud olan əsas çətinliklər onun özündə deyil, həkimlər və qeyri-həkimlər arasında psixonevrozların mahiyyətinin başa düşülməməsindədir. Həkimlərin xəstələri ən əsassız təsəllilərlə sakitləşdirməyə və ya müalicəvi tədbirlərə məcbur etməyə haqlı olduqlarını düşünmələri, bu tam cəhalətin zəruri nəticəsidir. “Altı həftəyə mənim müəssisəmə gəlin və əlamətlərinizi (səyahət təşvişi, məcburiyyət nevrozu və s.) itirmiş olacaqsınız.” Əslində, müəssisə psixonevroz gedişində kəskin tutmaları diqqəti yayındırma, qulluq və qoruma ilə sakitləşdirmək üçün vacibdir; xroniki vəziyyətlərin aradan qaldırılmasına isə — heç nə etmir, həm də iddia olunan elmi rəhbərlik altındakı əsil sanatoriyalar, adi su müalicə mərkəzləri qədər də təsirli deyil.

Həkimin hər gün öyrəndiyi həqiqəti deməsi daha ləyaqətli və nəhayət şikayətləri ilə barışmalı olan xəstə üçün daha faydalı olardı: Psixonevrozlar cins olaraq heç də yüngül xəstəliklər deyildir. Histeriya başlayanda, onun nə vaxt bitəcəyini heç kim əvvəlcədən bilməz. Adətən “Bir gün o, birdən yox olacaq” proqnozu ilə boş təsəlli tapırlar. Sağalma, tez-tez xəstədəki sağlam və xəstə hissələr arasında qarşılıqlı dözümlülük üçün sadə bir razılaşma kimi və ya bir əlamətin fobiyaya çevrilməsi yolu ilə baş verir. Qızın çətinliklə sakitləşdirilmiş histeriyası, gənc ailə xoşbəxtliyi ilə qısa fasilədən sonra arvadın histeriyası kimi yenidən canlanır, yalnız indi əvvəllərdən fərqli olaraq, kişi, marağına görə xəstəlik halı haqqında susmağa məcbur olur. Xəstəlik nəticəsində açıq-aşkar mövcud olma qabiliyyətinin itirilməsi baş vermədiyi hallarda belə, ruh qüvvələrinin sərbəst inkişafının demək olar ki, heç vaxt tamamilə məhdudlaşmaması nadir haldır. Məcburi təsəvvürlər bütün həyat boyu təkrarlanır; fobiyalar və digər iradə məhdudiyyətləri indiyə qədər hər hansı bir terapiya üçün təsir göstərilə bilməz olub. Bütün bunlar qeyri-həkimlərdən gizlədilir və buna görə də, məsələn, histerik qızın atası dəhşətə düşür. B. bir il müddətlik müalicəyə razı olmalıdır, halbuki xəstəlik təxminən bir neçə ay davam etmişdir. Qeyri-peşəkar, deməli, bütün bu psixonevrotik halların lüzumsuzluğuna dərin daxili inamla inanır; buna görə də xəstəliyin gedişinə səbr göstərmir və müalicəyə özünü həsr etməyə hazır deyil. O, üç həftə davam edən tif, altı ay müalicə tələb edən ayaq sınığı qarşısında daha ağıllı davranırsa, uşağında onurğa əyilməsinin ilk əlamətləri görünən kimi bir neçə il davam edən ortopedik müdaxilələrin davam etdirilməsinin məqsədəuyğun olduğunu başa düşürsə, bu fərq həkimlərin daha yaxşı məlumatlılığından irəli gəlir; onlar öz biliklərini səmimi şəkildə adi insanlara ötürürlər. Həkimlərin dürüstlüyü və qeyri-həkimlərin itaətkarlığı, bu xəstəliklərin mahiyyətinə dair anlayış həkimlər arasında ümumi mülkiyyətə çevrildikdən sonra, psixonevrozlar sahəsində də təmin ediləcəkdir. Eyni xəstəliyin psixoterapevtik radikal müalicəsi həmişə xüsusi təlim tələb edəcək və digər tibbi fəaliyyətlərlə uyğun gəlməyəcəkdir. Buna görə də, gələcəkdə sayca çox olacağı ehtimal edilən həkimlər sinfinə, qürurverici nailiyyətlər əldə etmək və insanların ruh dünyasına qaneedici bir baxış kəsb etmək imkanı yaradılır.

14 / 17

Unutqanlığın psixi mexanizmi haqqında

Yəqin ki, hər kəs özündə unutqanlıq fenomenini yaşamış, ya da başqalarında müşahidə etmişdir; mən burada onu təsvir etmək və sonra izah etmək istəyirəm. Bu, əsasən xüsusi adların — nomina propria — işlədilməsinə aiddir və özünü belə göstərir: söhbətin ortasında adam özünü elə vəziyyətdə görür ki, həmsöhbətinə etiraf etməlidir ki, istifadə etmək istədiyi adı tapa bilmir və ondan — çox vaxt nəticəsiz qalan — köməyini xahiş etməlidir: „Bəs o necə adlanırdı....?; elə tanınmış addır; dilimin ucundadır; elə indi yadımdan çıxdı.“ Bir an əvvəl öz hissinə görə hələ də sərəncamında ola biləcəyi adı tapmaq üçün sonrakı cəhdləri, motor afaziyalılardakına bənzər, danılmaz bir əsəbi oyanma müşayiət edir. İndi uyğun hallarda iki yan təzahür diqqətəlayiqdir. Birincisi, diqqət adlandırdığımız o funksiyanın qətiyyətli, iradi gərginləşməsi, nə qədər davam etdirilsə də, itirilmiş adı tapmaqda aciz olduğunu göstərir. İkincisi, axtarılan adın yerinə dərhal başqa bir ad meydana çıxır ki, onu yanlış kimi tanıyıb rədd edirsən, halbuki o, durmadan yenidən qayıdır. Yaxud yaddaşında əvəzedici ad yerinə axtarılan adın tərkib hissələri kimi qəbul etdiyin bir hərf və ya heca tapırsan. Məsələn deyirsən: B ilə başlayır. Nəhayət, hər hansı bir yolla adı öyrənmək mümkün olubsa, o zaman halların böyük əksəriyyətində məlum olur ki, o, B ilə başlamır və ümumiyyətlə B hərfini ehtiva etmir.

Axtardığın adı ələ keçirmək üçün ən yaxşı üsul, məlum olduğu kimi, „onun haqqında düşünməmək“dən, yəni diqqətin ixtiyari sərəncamında olan hissəsini vəzifədən yayındırmaqdan ibarətdir. Bir müddət sonra axtarılan ad adamın beyninə „sıçrayır“; onu qışqırıb deməmək mümkün olmur — aralarında bu hadisəni çoxdan unutmuş və danışanın səylərində ümumiyyətlə az iştirak etmiş həmsöhbətin böyük təəccübünə. O, adətən belə deyir: „Kişinin adı nə olsun ki, fərqi yoxdur. Siz sadəcə danışmağa davam edin“. Bütün bu müddət ərzində, məsələ həll olunana qədər və qəsdən yayındırmadan sonra da, insan özünü elə bir dərəcədə məşğul hiss edir ki, bunu bütün məsələnin marağı ilə həqiqətən izah etmək mümkün deyil.

Bəzi öz təcrübəmdə baş verən adları unutma hallarında mən psixoloji təhlil vasitəsilə həmin hadisələrin necə baş verdiyini izah edə bildim və bu növün ən sadə və aydın halını ətraflı şəkildə nəql etmək istəyirəm: Yay tətili dövründə mən bir dəfə gözəl Raguzadan Herseqovinada yerləşən qonşu şəhərə at arabası ilə səyahət etdim; yoldaşımla söhbətim, gözlənilən kimi, hər iki ölkənin (Bosniya və Herseqovina) vəziyyəti və onların sakinlərinin xarakterinə həsr olunmuşdu. Orada yaşayan türklərin müxtəlif xüsusiyyətlərini, uzun müddət onların arasında həkim kimi yaşamış sevimli bir həmkarımdan illər əvvəl eşitdiyim kimi, danışdım; həmçinin psixi ləngimənin yaratdığı bəlkə də xoşagəlməz hisslərlə də deyil. Bir müddət sonra söhbətimiz İtaliyaya və rəsm əsərlərinə yönəldi və mən yoldaşıma katedralda bir şapeli bəzəmiş böyük bir rəssamın qiyamət və son mühakimə fresklərini görmək üçün Orvieto getməsini həvəslə məsləhət görməyə səbəb oldum. Lakin rəssamın adı yadımdan çıxdı və bir daha tapıla bilmədi. Yaddaşımı səfərləşdirdim, Orvieto-da keçirdiyim günün bütün detallarını xatirəmdən keçirdim, onlardan heç birinin silinmədiyini və ya qeyri-aydın olmadığını yoxladım. Əksinə, təsvirləri adətən bacardığımdan daha canlı təsəvvür edə bilirdim; xüsusilə də rəssamın öz portreti — ciddi üz, birləşdirilmiş əllər — işdəki sələfi Fra Angelico da Fiesole-in portretinin yanına, bir təsvirin küncünə qoyduğu portret gözlərimin qarşısında aydın dururdu; lakin mənə adətən asan gələn sənətçinin adı inatla gizlənirdi. Səyahət yoldaşım mənə kömək edə bilmədi; davam edən cəhdlərimin tək nəticəsi, doğru ola bilməyəcəyini bildiyim iki başqa sənətçi adının — Botticelli və ikinci növbədə Boltraffio! — ortaya çıxması oldu. Əvəzedici iki adda Bo səs birləşməsinin təkrarlanması cahil birini, eyni birləşmənin axtarılan ada da aid ola biləcəyi fərziyyəsinə gətirə bilərdi; lakin mən bu gözləntiyə yer verməkdən ehtiyat etdim.

Yolda məlumat kitablarına çıxışım olmadığından, bu yaddaş itkisini və bununla bağlı, gün ərzində bir neçə dəfə təkrarlanan daxili əzabı bir neçə gün çəkməli oldum; nəhayət, savadlı bir italyanla rastlaşdım və o, mənə adı bildirməklə: Signorelli məni azad etdi. Sonra öz yadımdan həmin adamın adını, Luca, əlavə edə bildim. Ustadın öz şəklindəki üz cizgilərinin həddindən artıq aydın xatırlanması tezliklə soldu.

— Bu adlardan birincisi mənə çox tanış, ikincisi isə demək olar ki, yad idi. Hansı təsirlər mənə bu qədər tanış olan və yaddaşa asanlıqla həkk olan Signorelli adını unudturmuşdu? Və hansı yollar onun Botticelli və Boltraffio adları ilə əvəz olunmasına gətirib çıxarmışdı? Unudulmanın baş verdiyi şəraitə bir az geri qayıtmaq hər ikisini izah etmək üçün kifayət idi.

Mən Orvieto kafedralındakı freskalar mövzusuna yaxınlaşmazdan az əvvəl səyahət yoldaşıma illər öncə həmkarımdan Bosniyadakı türklər barədə eşitdiklərimi danışmışdım. Onlar həkimi xüsusi ehtiramla qarşılayır və bizim əhalidən tamamilə fərqli olaraq, taleyin hökmü qarşısında təslimiyyət göstərirlər. Əgər həkim ailə başçısına onun yaxınlarından birinin ölümə məhkum olduğunu bildirməlidirsə, onun cavabı belə olur: „Ağa, buna nə demək olar? Bilirəm, əgər onu xilas etmək mümkün olsaydı, sən ona kömək edərdin.“ — Bu hekayənin yaxınlığında yaddaşımda başqa bir xatirə də vardı, yəni həmin həmkarım mənə danışmışdı ki, bu bosniyalıların dəyər verməsində cinsi həzzlərə nə qədər hər şeyi üstələyən əhəmiyyət verilir. Onun pasiyentlərindən biri bir dəfə ona demişdi: „Axı bilirsən, ağa, əgər bu artıq olmasa, onda həyatın heç bir dəyəri yoxdur.“ Bizə o vaxt elə gəlirdi ki, bosniya xalqının burada izah olunan iki xarakter xüsusiyyəti arasında sıx bir əlaqə güman etmək lazımdır. Lakin o vaxt, Herzeqovinaya səfər edərkən bu „hekayəni xatırlayanda, cinsəllik mövzusuna toxunulan sonuncunu sıxışdırdım. Az sonra Signorelli adı yadımdan çıxdı və onun yerinə Botticelli və Boltraffio adları meydana çıxdı.

Signorelli adını yaddaşdan çıxaran və ya mənim deməyə alışdığım kimi “sıxışdıran” təsir, yalnız ölüm və cinsi həzzin dəyəri haqqında boğulmuş həmin hekayədən gələ bilərdi. Əgər belədirsə, iki mövzunu birləşdirməyə xidmət edən aralıq təsəvvürlər sübut edilə bilməli idi. Məzmun yaxınlığı — burada son mühakimə, “qiyamət günü”, orada isə ölüm və cinsəllik — əhəmiyyətsiz görünür; yaddaşdan bir adın sıxışdırılması söhbət gedən olduğundan, adlar arasında əlaqənin əvvəlcədən ehtimal olunduğu aydın idi. İndi Signor, Herr (Cənab) deməkdir; lakin “Herr” sözü Herseqovina adında yenidən rast gəlinir. Bundan əlavə, yaddaşımda qalan xəstələrin hər iki nitqində həkimə müraciət olaraq “Cənab” sözünün işlədilməsi əlbəttə ki, əhəmiyyətsiz deyildi. Beləliklə, Signor-dan Herr-ə tərcümə, mənim tərəfimdən boğulmuş hekayənin, mənim axtardığım adı sıxışdırma prosesinə qədər gətirib çıxardığı yol idi. Bütün bu proses, Ragusada son günlər davamlı olaraq italyanca danışdığım, yəni beynimdə almandan italyancaya tərcümə etməyə öyrəşdiyim üçün aydın şəkildə asanlaşmışdı.

Rəssamın adını yenidən tapmağa, onu sıxışdırmadan geri çağırmağa çalışdığımda, həmin adın o vaxta qədər düşdüyü bağın təsiri özünü göstərməli idi. Mən bir rəssam adı tapdım, amma düzgün olanı deyil, yerdəyişməyə uğramış bir adı; yerdəyişmənin istiqaməti isə sıxışdırılmış mövzuda yer alan adlarla müəyyən edilmişdi. Botticelli, Signorelli kimi eyni son hecalara malikdir; beləliklə, Signor kimi birbaşa Herseqovina adı ilə əlaqə qura bilməyən son hecalar geri gəlmişdi; Herseqovina adı ilə mütəmadi olaraq əlaqələndirilən Bosniya adı isə təsirini, əvəzləməni eyni “Bo” ilə başlayan iki rəssam adına – Botticelli və sonra Boltraffio-ya yönəldərək göstərmişdi. Beləliklə, Signorelli adının tapılması, arxasında Bosniya və Herseqovina adlarının yer aldığı mövzu tərəfindən pozulmuş kimi görünürdü.

Bu mövzunun belə təsirlər göstərə bilməsi üçün onu söhbət zamanı bir dəfə boğmuş olmağım kifayət etmir, çünki bunda təsadüfi motivlər həlledici idi. Əksinə, qəbul etmək lazımdır ki, bu mövzunun özü də yenidən məndə sıxışdırma vəziyyətində olan düşüncə gedişləri ilə sıx əlaqədədir, yəni onlara düşən marağın intensivliyinə baxmayaraq, müəyyən psixi instansiya tərəfindən işlənməyə və beləliklə şüura çıxmağa mane olan müqavimətlə qarşılaşır. Lakin bu təəssürat əlaqənin yaranmasına mane olmamalıdır, çünki sıxışdırılmış mövzu onu bütün vasitələrlə yaratmağa can atır və bu zaman xarici assosiasiya yolunu da rədd etmir. Qafiyə düzəltməkdəki kimi oxşar bir məcburiyyət vəziyyəti. „Ölüm və Cinsəllik“ mövzusunun o vaxt məndə həqiqətən belə olduğuna dair öz-özümü araşdırmadan çoxsaylı sübutlarım var ki, bunları burada göstərməyə ehtiyac yoxdur. Lakin sıxışdırma vəziyyətində olan bu düşüncələrdən çıxan bir təsirə diqqət yetirə bilərəm. Təcrübə mənə öyrədib ki, hər bir psixi nəticənin tam izahına və hətta çoxsəbəbli müəyyənliyə (overdetermination) çatdırılması tələb olunmalıdır; və indi mənə elə gəlir ki, ikinci əvəzedici ad Boltraffio — ki, ondan indiyə qədər yalnız ilk hərfləri Bosniya ilə səsləşmə ilə əsaslandırılıb — əlavə müəyyənləşdirmə tələb edir. Bu zaman yadıma düşür ki, bu sıxışdırılmış düşüncələr məni heç bir vaxt, müəyyən bir xəbər aldıqdan sonra bir neçə həftə əvvəlkindən daha çox məşğul etməmişdi. Bu xəbərin məni tutduğu yerin adı Trafoi-dir və bu ad Boltraffio adının ikinci yarısına o qədər bənzəyir ki, onun seçilməsinə təyinedici təsir göstərməmiş ola bilməz. İndi aydınlaşdırılmış əlaqələri kiçik bir sxemdə əks etdirməyə cəhd etmək olar:

nə demək lazımdır və s. j Trafoi (Sıxışdırılmış düşüncələr) E Ölüm və cinsəllik Psixi aparatın idarə olunmasında ən cüzi pozuntulardan birinə aid olan və başqa cür pozulmamış psixi sağlamlıqla uyğun gələn bu kimi psixi hadisənin gedişatını dərk edə bilmək, bəlkə də, özlüyündə maraqsız deyil. Lakin burada izah olunan nümunə qeyri-adi dərəcədə maraq qazanır, əgər öyrənsək ki, o, psixonevrozların — histeriyanın, məcburiyyət təsəvvürlərinin və paranoyanın — psixi simptomlarının yaranmasına borclu olduqları xəstəlik xarakterli gedişatlar üçün az qala bir örnək sayıla bilər. Eyni elementlər və onlar arasında eyni qüvvə oyunu burada da, orada da. Eyni üsulla və buna bənzər səthi assosiasiyalar vasitəsilə nevrozda sıxışdırılmış bir düşüncə gedişi zərərsiz bir təzə təəssürata yiyələnir və onu da özü ilə birlikdə sıxışdırmaya sürükləyir. Signorellidən Botticelli və Boltraffio əvəzedici adlarını yaradan həmin mexanizm, yəni orta və ya kompromis təsəvvürlərlə əvəzləmə, məcburiyyət düşüncələrinin və paranoyak yaddaş yanılmalarının yaranmasına da hökm edir. Başqa cür anlaşılmaz olan — və unutqanlıq hallarında, işin sona çatması anına qədər davamlı olaraq Ale-ni azad etmək — sıxışdırılmış düşüncə kütlələrinin öz affekt qabiliyyətini psixi məzmunu bizim mühakiməmizə görə belə bir affekt azad edilməsi üçün tamamilə yararsız görünən bir simptoma bağlamaları üsulunda tam analoqunu tapır. Nəhayət, bütün gərginliyin kənar tərəfdən düzgün adın bildirilməsi ilə həll olunması da psixoanalitik terapiyanın təsir gücünə yaxşı bir nümunədir; bu terapiya sıxışdırmaların və yerdəyişmələrin düzəldilməsinə can atır və əsl obyektin bərpası ilə simptomları aradan qaldırır.

Bir yaddaş boşluğunun və ya yaddaşdan silinmənin meydana gəlməsinə təsir edən müxtəlif amillər arasında sıxışdırmanın payını da gözdən qaçırmaq olmaz; bu pay isə təkcə nevrotiklərdə deyil, keyfiyyətcə oxşar şəkildə normal insanlarda da aşkara çıxarıla bilər. Ümumiyyətlə belə iddia etmək olar ki, müəyyən bir təəssüratı yaddaşda canlandırmaqda göstərdiyimiz asanlıq — daha uzaq perspektivdə həm də sədaqət — yalnız fərdin psixi quruluşundan, təəssüratın o vaxt, təzə olduğu andakı gücündən, o zaman ona yönəlmiş maraqdan, hazırkı psixi konstellasiyadan, indi oyanmağa həsr olunan maraqdan, təəssüratın daxil edildiyi əlaqələrdən və s.-dən asılı deyil; həm də xoşagəlməzlik doğura bilən və ya sonrakı nəticədə xoşagəlməzliyin doğulmasına gətirib çıxara bilən bir şeyi təkrar istehsal etməyə qarşı çıxan xüsusi bir psixi amilin lütfündən və ya lütfüksüzlüyündən asılıdır. Bizim adətən bütün bilik həvəskarlarına açıq arxiv kimi təsəvvür etdiyimiz yaddaş funksiyası beləcə bir iradə təmayülü tərəfindən zədələnməyə məruz qalır — necə ki, xarici aləmə yönəlmiş fəaliyyətimizin hər hansı bir parçası da. Histerik amneziyanın sirrinin yarısı bununla açılır ki, biz deyirik: histeriklər bilmək istəmədiklərini bilmirlər; və bu cür yaddaş boşluqlarını doldurmağa öz yolu üzərində məcbur olan psixoanalitik müalicə belə bir nəticəyə gəlir ki, hər bir itirilmiş yaddaşın geri qaytarılmasına müəyyən bir müqavimət mane olur; bu müqavimət isə öz böyüklüyünə görə işlə əvəzi ödənilməlidir. Bütövlükdə normal psixi proseslərdə, təbii ki, belə bir tələb irəli sürmək olmaz ki, bu tərəfkeş amilin yaddaşda canlandırmaya təsiri hər hansı şəkildə müntəzəm olaraq nəzərə alına bilən bütün digər məqamları üstələsin.!

Yadda saxlama və unutma proseslərimizin tendensiyalı təbiəti haqqında, yaxın vaxtlarda öyrədici, çünki xəyanət edici bir nümunə ilə qarşılaşdım və onun haqqında məlumatı burada əlavə etmək istəyirəm: Mən bir ) Yuxarıda açılan mexanizmin yalnız nadir hallar üçün keçərli olduğuna inanmaq səhv olardı. Əksinə, o, çox tez-tez rast gəlinir, məsələn: bir dəfə eyni kiçik hadisəni bir həmkarıma danışmaq istəyərkən, Bosniya hekayələri üçün mənbəyimin adı birdən-birə ağımdan çıxır. Həll: Birbaşa əvvəl kart oyunu oynamışdım. Mənbəyin adı Pick-dir; Pick və Herz, oyunda rast gəlinən dörd rəng adından ikisidir, üstəlik, müvafiq şəxsin özünü göstərib sonra «Mənim adım Herz deyil, adım Pick-dir» dediyi kiçik bir anekdotla əlaqələndirilir. Herz, Herz egowina adında yenidən rast gəlinir; hasta bir orqan olan ürək, mənim sıxışdırılmış düşüncələr kimi təyin etdiyim düşüncələrdə öz rolunu oynayır. Mən, mənə olduqca uzaqda yaşayan bir dostumu 24 saatlıq ziyarət etmək niyyətində idim və ona çatdıracağım şeylərlə dolu idim. Əvvəlcə isə, Vyanada mənə dost olan bir ailəni ziyarət etməyi öhdəliyim hesab etdim, çünki onların bir üzvü həmin şəhərə köçmüşdü və mən, həmin yoxluqda olan şəxs üçün salam və mesajları götürməli idim. Onun yaşadığı pensiyonun adı, küçə adı və ev nömrəsi mənə bildirildi və pis yaddaşımı nəzərə alaraq, ünvan bir karton üzərinə yazıldı və mən onu portfelimə qoydum. Ertəsi gün, dostuma çatdıqda belə başladım: Yalnız bir vəzifəni yerinə yetirməliyəm ki, bu da bizim birgə olmağımızı pozabilir; əvvəlcə bitirmək istədiyim bir ziyarət. Ünvan karton cibimdədir. Təəccübümdən, orada onu tapmadım. İndi isə yaddaşıma güvənməli idim. Adlara olan yaddaşım çox yaxşı deyil, lakin yenə də rəqəmlərə və nömrələrə olan yaddaşımdan qat-qat yaxşıdır. Bir il boyu müəyyən bir evə həkim kimi gəlmiş olsam, məni ora aparmalı olan yeni bir arabaçı qarşısında ev nömrəsi ilə bağlı çətinlik yaşamağa adət edirəm. Bu halda isə, məhz evin nömrəsini yaddaşımda saxlamışdım; o, alay edirmiş kimi, çox aydın idi; lakin küçə və pensiyon adından heç bir iz qalmamışdı. Ünvanın məlumatlarından, müvafiq pensiyonu tapmaq üçün bir istinad nöqtəsi yarada biləcək hər şeyi unutmuşdum və adətimə tam zidd olaraq, məqsəd üçün dəyərsiz olan rəqəmi saxlamışdım. Beləliklə, ziyarəti edə bilmədim, qeyri-adi dərəcədə tez təsəlli tapdım və tamamilə dostuma yönəldim. Vyanada yenidən masamın qarşısında dayandığımda, «dağınıqlıqda» ünvan kartını hara qoyduğumu ilk baxışda tapmağı bildim. Bu şüursuz gizlətmədə, mənim xüsusi olaraq dəyişdirilmiş unutmağımda fəaliyyət göstərən eyni məqsəd var idi.

15 / 17

Örtük xatirələr haqqında

Psixoanalitik müalicələrimin (histeriya, məcburiyyət nevrozu və s.) kontekstində, uşaqlıqlarının ilk illərindən yaddaşlarında qalan xatirə fraqmentləri ilə məşğul olmaq vəziyyətinə çox vaxt düşmüşəm. Başqa bir yerdə qeyd etdiyim kimi, həyatın bu dövrünün təəssüratları üçün böyük bir patoloji əhəmiyyət qəbul edilməlidir. Lakin uşaqlıq xatirələri mövzusuna psixoloji maraq bütün hallarda təmin olunur, çünki burada uşağın və böyüyün psixik davranışları arasındakı fundamental fərq açıq şəkildə ortaya çıxır. Heç kim şübhə etmir ki, ilk uşaqlıq illərimizdəki hadisələr ruhumuzun dərinliyində silinməz izlər qoyub; lakin yaddaşımıza müraciət etdikdə, ömrümüzün sonuna qədər təsiri altında qalmağa məhkum olduğumuz təəssüratların hansılar olduğunu soruşduqda, o ya heç nə vermir, ya da çox vaxt şübhəli və ya sirli dəyərə malik olan, nisbətən az sayda tək-tük xatirə təqdim edir. Həyatın yaddaşda hadisələrin ardıcıl zənciri kimi təkrarlanması altıncı və ya yeddinci yaşdan əvvəl baş vermir, bir çox insanlarda isə onuncu yaşdan sonra formalaşır. Ondan sonra hadisənin psixik əhəmiyyəti ilə onun yaddaşda qalması arasında sabit bir əlaqə qurulur. Birbaşa və ya qısa müddət sonra baş verən təsirləri sayəsində vacib görünən şey qeyd olunur; əhəmiyyətsiz hesab edilən şey isə unudulur. Əgər mən uzun müddət ərzində bir hadisəni xatırlaya bilirəmsə, yaddaşda bu qorunma faktında, həmin hadisənin o vaxtlar mənə dərin təsir etdiyinə dair bir sübut tapıram. Vacib bir şeyi unutduğumda təəccüblənməyə adət etmişəm, bəlkə də daha çox, görünüşcə əhəmiyyətsiz bir şeyi yadda saxladığımda təəccüblənirəm.

Yalnız müəyyən patoloji ruhi vəziyyətlərdə normal yetkin şəxs üçün keçərli olan psixi əhəmiyyətlə bir təəssüratın yaddaşda saxlanması arasındakı əlaqə yenidən pozulur. Məsələn, histerik şəxs öz əzablarının baş verməsinə səbəb olmuş təcrübələrin hamısı və ya bir hissəsi üçün müntəzəm olaraq amnestik olduğunu göstərir; halbuki bu təcrübələr məhz bu səbəbə görə onun üçün əhəmiyyətli olmuşdur və ya bundan asılı olmayaraq, öz məzmununa görə də əhəmiyyətli ola bilər. Bu patoloji amneziyanın uşaqlıq illərimizə dair normal amneziya ilə oxşarlığını nevrozun psixi məzmunu ilə uşaq həyatımız arasındakı sıx əlaqələrə dair dəyərli bir işarə kimi qəbul etmək istərdim.

Uşaqlıq təəssüratlarının bu xatirəsizliyinə o qədər alışmışıq ki, arxasında gizlənən problemi görməzdən gəlməyə və onu uşağın psixi fəaliyyətlərinin ilkin vəziyyətindən gələn öz-özünə aydın bir şey kimi qəbul etməyə meylliyik. Həqiqətən, normal inkişaf edən uşaq üç-dörd yaşında müqayisələrində, nəticə çıxarmalarında və hisslərini ifadə etməsində yüksək mürəkkəbliyə malik psixi fəaliyyətlərin sayəsiz miqdarını göstərir və sonrakı fəaliyyətlərlə tam bərabər olan bu psixi aktlar üçün amneziyanın mövcud olmalı olduğunu asanlıqla başa düşmək olmaz.

İlk uşaqlıq xatirələri ilə bağlı psixoloji problemlərin işlənməsi üçün zəruri bir şərt, təbii ki, sorğu vasitəsilə daha çox sayda normal böyüyün həyatın bu dövründən hansı xatirələri çatdıra biləcəyini müəyyən edərək material toplamaq olardı. Bu istiqamətdə ilk addımı V. və C. Henri 1895-ci ildə öz tərtib etdikləri sorğu kağızının yayılması ilə atmışdılar; yüz iyirmi üç nəfərin cavab verdiyi bu sorğunun son dərəcə ruhlandırıcı nəticələri daha sonra 1897-ci ildə hər iki müəllif tərəfindən L’année psychologique jurnalının T. III cildində dərc olundu. (Uşaqlığın ilk xatirələri haqqında sorğu.) Lakin hazırda mövzunu tam şəkildə işləmək niyyətimdən uzaq olduğum üçün, yalnız mənim "örtücü xatirələr" adlandırdığım anlayışın təqdimatına keçə biləcəyim bir neçə məqamı vurğulamaqla kifayətlənəcəyəm.

Uşaq vaxtı ən erkən xatirələrin məzmununun aid edildiyi yaş dövrü, adətən, iki ilə dörd yaş arasındakı vaxtdır (Henrinin müşahidə sırasındakı səksən səkkiz nəfərdə belədir). Lakin yaddaşı daha uzağa, hətta tamamlanmış birinci ildən əvvəlki yaşa qədər gedib çıxan ayrı-ayrı adamlar da var; digər tərəfdən, ən erkən xatirəsi yalnız altıncı, yeddinci, hətta səkkizinci ildən başlayan adamlar da var. Bu fərdi fərqlərin başqa nə ilə bağlı olduğunu hələlik göstərmək mümkün deyil; lakin, deyirlər Henri, müşahidə olunur ki, ən erkən xatirəsi çox incə bir yaşa, məsələn, birinci yaş ilinə düşən bir adam sonrakı illərdən də ayrı-ayrı xatirələrə malik olur və onda yaşantının təkrar canlandırılması, davamlı xatirə zənciri kimi, digərlərindəkindən — ilk xatirəsi daha sonrakı vaxta düşənlərdəkindən — daha erkən bir tarixdən, məsələn, beşinci ildən başlayır. Deməli, söhbət yalnız ilk xatirənin meydana çıxması üçün vaxt anından deyil, ayrı-ayrı adamlarda xatırlama funksiyasının bütövlükdə vaxtından əvvəl və ya gec işə düşməsindən gedir.

Xüsusi bir maraq, bu ən erkən uşaqlıq xatirələrinin məzmununun adətən nədən ibarət olduğu sualına yönələcəkdir. Böyüklərin psixologiyasından belə bir gözlənti götürmək lazım gələrdi ki, yaşanmışların materialından güclü bir affekt doğuran və ya yaxın sonrakı nəticələrinə görə əhəmiyyətli kimi tanınan təəssüratlar diqqətəlayiq seçilib çıxarılır. Henri tərəfindən toplanmış təcrübələrin bir qismi bu gözləntini təsdiqləyir görünür, çünki onlar ilk uşaqlıq xatirələrinin ən tez-tez rast gəlinən məzmunu kimi bir tərəfdən qorxu, utanma, bədən ağrıları və buna bənzər hallara səbəb olan hadisələri, digər tərəfdən xəstəliklər, ölüm halları, yanğınlar, qardaş-bacıların doğulması və s. kimi mühüm hadisələri göstərirlər. Beləliklə, insan asanlıqla belə bir fərziyyəyə meyl edərdi ki, uşaq ruhu üçün yaddaş seçimi prinsipi böyüklər üçün olanın eynisidir. Aydındır, lakin yenə də açıq şəkildə qeyd edilməyə layiqdir ki, saxlanılmış uşaqlıq xatirələri uşağın marağının böyüklərin marağından fərqli olaraq hansı təəssüratlara yönəldiyinə dair bir şəhadət verməlidir. Beləliklə, asanlıqla izah olunur ki, məsələn, bir şəxs bildirir ki, iki yaşından etibarən kuklalarının başına gəlmiş müxtəlif bədbəxt hadisələri xatırlayır, lakin o vaxt qavraya biləcəyi ciddi və kədərli hadisələrə qarşı amnestikdir.

Bu gözlənti ilə ən kəskin ziddiyyət təşkil edir və haqlı təəccüb doğurmalıdır: bəzi şəxslərdə ən erkən uşaqlıq xatirələrinin məzmunu, təcrübə zamanı uşağa belə heç bir affekt təsiri göstərə bilməyən gündəlik və əhəmiyyətsiz təəssüratlardır; bunlar bütün detalları ilə — demək olar ki, həddindən artıq aydın — yaddaşda qalmışdır, halbuki eyni dövrdə baş verən hadisələr, valideynlərin şahidliyinə görə uşağı o vaxt intensiv təsir etsə belə, yaddaşda saxlanmamışdır. Henri filologiya professorundan bəhs edir; onun üç-dörd yaş arasına aid olan ən erkən xatirəsi ona örtülmüş bir süfrənin görüntüsünü, üstündə buz dolu qabın olduğunu göstərirmiş. Nənəsinin ölümü də eyni dövrə təsadüf edir və valideynlərinin sözlərinə görə, bu hadisə uşağı çox sarsıtmışdır. Lakin indiki filologiya professoru bu ölümdən heç nə bilmir, bu dövrdən yalnız buz dolu qabı xatırlayır.

Başqa biri uşaqlıqdan ilk xatirə kimi bir gəzinti epizodunu danışır; həmin gəzintidə o, ağacdan bir budaq qırmışdı. O, bu gün də bunun hansı yerdə baş verdiyini göstərə biləcəyinə inanır. Yanında bir neçə adam var idi və biri ona kömək etdi.

Henri belə halları nadir sayır; mənim — əsasən nevrozlu xəstələr arasında toplanmış — təcrübələrimə görə isə onlar kifayət qədər çoxdur. Henrinin mənbə şəxslərindən biri, zərərsizliyinə görə anlaşılmaz olan bu xatirə görüntüləri üçün bir izah cəhdi etmişdir ki, mən bunu tamamilə doğru hesab edirəm. Onun fikrincə, belə hallarda həmin səhnə yaddaşda yalnız qismən saxlanıla bilər; məhz buna görə də mənasız görünür; unudulmuş hissələrdə təəssüratı yaddaşda qalmağa layiq edən bütün detallar yer alırdı. Mən bunun həqiqətən belə olduğunu təsdiq edə bilərəm; yalnız “təcrübənin unudulmuş elementləri” əvəzinə “buraxılmış” deməyi üstün tuturam. Psixoanalitik müalicə vasitəsilə uşaq təcrübəsinin çatışmayan hissələrini aşkar etmək və beləliklə, yaddaşda qismən saxlanılan təəssüratın, tamamlandıqdan sonra “ən vacib olanın yaddaşda saxlanması” şərtinə həqiqətən uyğun gəldiyini sübut etmək mənə çox vaxt mümkün olub. Bu, yaddaşın bir təcrübənin elementləri arasında apardığı qəribə seçimin izahını vermir; əvvəlcə niyə məhz əhəmiyyətli olanın sıxışdırılıb, əhəmiyyətsiz olanın saxlandığını soruşmaq lazımdır. Bu cür proseslərin mexanizminə daha dərin nüfuz etdikdə izaha nail olmaq mümkündür; o zaman belə bir təsəvvür yaranır ki, bu xatirələrin yaranmasında iki psixik qüvvə iştirak edir: onlardan biri təcrübənin əhəmiyyətini motiv götürərək onu xatırlamaq istəyir, digəri isə — bir müqavimət — bu üstünlüyə qarşı çıxır. Bu əks istiqamətdə təsir edən iki qüvvə bir-birini ləğv etmir; bir motivin digərini — itki ilə və ya itkisiz — üstələməsi baş vermir, əksinə, qüvvələr paraleloqramında nəticə qüvvəsinin yaranmasına analog olan bir kompromis effekti əmələ gəlir. Kompromis burada ondan ibarətdir ki, həmin təcrübənin özü xatirə görüntüsü vermir — bu baxımdan müqavimət haqlıdır — lakin həmin xoşagəlməz təcrübə ilə yaxın assosiasiya yolları ilə bağlı olan başqa bir psixik element xatirəyə çevrilir; bu da öz növbəsində, əhəmiyyətli təəssüratları təkrarlana bilən xatirə görüntüləri vasitəsilə sabitləşdirmək istəyən ilk prinsipin gücünü göstərir. Konfliktin nəticəsi ondan ibarətdir ki, əslində haqlı olan xatirə görüntüsü əvəzinə, birincidən assosiasiyada bir qədər yerdəyişməyə uğramış başqa bir xatirə görüntüsü yaranır. Təəssüratın vacib hissələri məhz qıcıq doğuran amillər olduğu üçün, əvəzedici xatırlama bu vacib elementdən məhrum olmalıdır; buna görə də o, asanlıqla bayağı çıxacaq. Onu bizə anlaşılmaz edən, yaddaşda saxlanılma səbəbini onun öz məzmunundan çıxarmaq istəməyimizdir, halbuki bu səbəb həmin məzmunun başqa, sıxışdırılmış məzmunla əlaqəsində dayanır. Populyar bir təşbehə müraciət edərək deyim ki, uşaqlıqdan olan müəyyən bir təcrübə yaddaşda ona görə yer almır ki, özü qızıldır, ona görə ki, qızılın yanındadır.

Psixi məzmunun başqası ilə əvəz olunmasının, müxtəlif psixi konstellasiyalarda reallaşan çoxsaylı mümkün halları arasında, burada nəzərdən keçirilən uşaqlıq xatirələrində mövcud olan hal, yəni bir təcrübənin qeyri-vacib hissələrinin həmin təcrübənin vacib hissələrini yaddaşda təmsil etməsi, açıq-aydın ən sadə hallardan biridir. Bu, qonşuluq assosiasiyasında bir yerdəyişmədir, və ya bütün prosesi nəzərə alsaq, qonşu bir şeylə (məkan və zaman əlaqəsində) əvəz olunmaqla sıxışdırmadır. Bir dəfə mənə bir paranoya analizindən əvəzləmənin çox bənzər bir halını bildirmək imkanı yaranmışdı. Mən halüsinasiya görən bir qadından danışdım, onun səsləri O. Ludwigin „Heiterethei“ əsərindən böyük hissələr təkrarlayırdı, üstəlik də şeirin ən əhəmiyyətsiz və əlaqəsiz yerlərini. Təhlil göstərdi ki, xəstədə ən xoşagəlməz fikirləri oyadan həmin hekayənin başqa yerləri idi. Xoşagəlməz affekt müdafiə üçün bir motiv idi, bu fikirlərin davamı üçün motivlər boğula bilməzdi və nəticədə kompromis kimi zərərsiz yerlər patoloji güclə və aydınlıqla yaddaşda ortaya çıxdı. Burada aşkarlanan proses: konflikt, sıxışdırma, kompromis yaranması ilə əvəzetmə, bütün psixonevroz simptomlarında təkrarlanır, o, simptom yaranmasını anlamaq üçün açardır; buna görə də, onun normal fərdlərin psixi həyatında da aşkarlana bilməsi əhəmiyyətsiz deyil; onun normal insanlarda uşaqlıq xatirələrinin seçilməsinə təsir etməsi, artıq vurğulanmış olan uşağın ruh həyatı ilə nevrozların psixi materialı arasındakı sıx əlaqələrə yeni bir işarə kimi görünür. 1) Müdafiə-nevropsixozlar haqqında əlavə qeydlər. Nöroloji Mərkəzi Jurnal, 1896, № 10. (Bu cildin ümumi nəşrinə daxildir.) Freyd, I.

Normal və patoloji müdafiənin açıq-aşkar çox əhəmiyyətli prosesləri və onların gətirdiyi yerdəyişmə nəticələri, bildiyim qədərincə, psixoloqlar tərəfindən hələ heç öyrənilməmişdir və onların psixi fəaliyyətin hansı qatlarında və hansı şəraitdə özünü göstərdiyi hələ müəyyən edilməlidir. Bu laqeydliyin səbəbi, ola bilsin ki, psixi həyatımız şüurlu daxili qavrayışımızın obyektinə çevrildiyi dərəcədə bu proseslərdən heç nə göstərmir — yalnız “düşüncə xətası” kimi təsnif etdiyimiz hallarda və ya komik effekt üçün qurulmuş bəzi psixi əməliyyatlarda. Bir təsəvvürdən — sonra tərk edilən təsəvvürdən — psixi intensivliyin başqasına yerdəyişə bilməsi və həmin başqasının artıq birincinin psixoloji rolunu oynaması iddiası bizə təxminən yunan mifinin bəzi cizgiləri qədər yad görünür; məsələn, tanrılar bir insanı gözəlliklə sanki bir örtüklə örtdükdə, halbuki biz yalnız dəyişmiş üz ifadəsi ilə işıqlanmanı tanıyırıq.

Uşaq yaşlarına aid laqeyd xatirələr barədə sonrakı araşdırmalar mənə öyrətdi ki, onların yaranması başqa cür də ola bilər və onların zahiri zərərsizliyinin arxasında adətən ağıla gəlməyən bir məna bolluğu gizlənir. Lakin bunun üçün mən yalnız iddia ilə kifayətlənmək istəmirəm, əksinə, oxşar nümunələrin daha böyük bir sayı arasından mənə ən ibrətamiz görünən və nevrotik olmayan, yaxud çox az nevrotik bir fərdə aid olması ilə şübhəsiz dəyər qazanan ayrıca bir nümunəni geniş şəkildə izah etmək istəyirəm.

Otuz səkkiz yaşlı, ali təhsilli bir kişi — peşəsi uzaq bir sahədə olsa da, məni psixoanaliz vasitəsilə kiçik bir fobiyadan xilas etdiyimdən bəri psixoloji məsələlərə marağını saxlamışdı — keçən il diqqətimi uşaqlıq xatirələrinə yönəltdi; bu xatirələr artıq analizdə müəyyən rol oynamışdı. V. və C. Henrinin tədqiqatı ilə tanış olduqdan sonra o, mənə aşağıdakı ümumiləşdirici təsviri bildirdi:

"Erkən uşaqlıq xatirələrimin kifayət qədər çox sayda nümunəsinə malikəm, onları böyük əminliklə tarixləndirə bilirəm. Tam üç yaşımda kiçik doğulduğum yeri tərk edərək böyük bir şəhərə köçmüşəm; xatirələrim hamısı doğulduğum yerdə baş verir, yəni ikinci ilə üçüncü ilə aid olur. Bunlar əksərən qısa səhnələrdir, amma çox yaxşı qorunub və bütün hissi qavrayış detalları ilə formalaşıb, tamamilə yetkinlik illərimdən olan xatirə təsvirlərimin əksinə, onlarda vizual element tamamilə yoxdur. Üçüncü ildən başlayaraq xatirələr daha az və daha az aydın olur; bir ildən çoxunu əhatə etməli olan boşluqlar var; yalnız altıncı və ya yeddinci ildən başlayaraq, xatirə axınının davamlı olduğunu düşünürəm. İlk qalmağımı tərk etdiyim ana qədər olan xatirələri üç qrupa bölürəm. Birinci qrupu valideynlərimin sonradan dəfələrlə danışdığı səhnələr təşkil edir; bu xatirə obrazını əvvəldən yadda saxlayıb-saxlamadığımdan və ya belə bir hekayədən sonra özüm yaratdığımdan əmin deyiləm. Qeyd edirəm ki, valideynlərim tərəfindən dəfələrlə təsvir edilməsinə baxmayaraq, mənə uyğun heç bir xatirə obrazı olmayan hadisələr də var. İkinci qrupa daha çox dəyər verirəm; bunlar, bildiyim qədər, mənə danışılmamış səhnələrdir, qismən də birlikdə iştirak edən şəxsləri — uşaq baxıcısını və gənclik oyun yoldaşlarımı — yenidən görmədiyim üçün danışıla bilməmişdir. Üçüncü qrup haqqında sonra danışacağam. Bu səhnələrin məzmununa və beləliklə yaddaşda qorunub-saxlanma iddiasına gəldikdə, bu məsələdə tamamilə istiqamətsiz olmadığımı iddia etmək istərdim. Qorunub-saxlanmış xatirələrin həmin dövrün ən vacib hadisələrinə və ya bu gün belə qiymətləndirəcəyim şeylərə uyğun gəldiyini deyə bilmərəm. Məndən iki yarım yaş kiçik olan bacımın doğulması haqqında heç nə bilmirəm; yola düşmə, dəmiryolunun görünüşü, əvvəlki uzun vaqon səfəri yaddaşımda heç bir iz qoymayıb. Əksinə, dəmiryolu səfəri zamanı baş verən iki kiçik hadisəni yaddaşımda saxlamışam; xatırladığınız kimi, bunlar fobiyamın təhlilində ortaya çıxmışdır. Üzündəki bir yaralanma məndə ən çox təsir bağışlamalı idi, çünki çox qan itirmişdim və cərrah tərəfindən tikiş atılmışdım. Bu qəzanı sübut edən əzələyi bu gün də hiss edə bilirəm, lakin bu hadisəyə birbaşa və ya dolayısı ilə işarə edən heç bir xatirə bilmirəm. Bəlkə də o vaxt hələ iki yaşım tamam olmamışdı. Deməli, ilk iki qrupun obraz və səhnələrinə təəccüblənmirəm. Bunlar əlbəttə ki, əsas hissəsi çox vaxt itmiş olan yerdəyişdirilmiş xatirələrdir; lakin bəzilərində ən azı işarə olunub, digərlərində isə bəzi ipuçularına əsasən tamamlamaq mənə asan gəlir və belə etdikdə, ayrı-ayrı xatirə parçaları arasında yaxşı bir əlaqə yaranır və hansı uşaq marağının məhz bu hadisələri yaddaşa tövsiyə etdiyini aydın görürəm. Ancaq üçüncü qrupun məzmunu fərqlidir, onun müzakirəsini indiyə qədər özümə saxlamışam. Burada söhbət bir materialdan gedir — uzun bir səhnə və bir neçə kiçik obraz — ki, bunlarla həqiqətən nə edəcəyimi bilmirəm. Səhnə mənə olduqca əhəmiyyətsiz görünür, onun qorunub-saxlanması anlaşılmazdır. İcazə verin, onu sizə təsvir edim: Bir az meyilli, dördtərəfli bir çəmənlik görürəm, yaşıl və sıx bitki örtüklüdür; yaşılın içində çoxlu sarı çiçəklər, açıq-aydın adi zəncirotu. Çəmənliyin yuxarısında bir kənd evi var, qapısının qarşısında bir-biri ilə ciddi söhbət edən iki qadın dayanır: başında önlük olan kəndli qadın və bir uşaq baxıcısı. Çəmənlikdə üç uşaq oynayır, onlardan biri mənəm (iki-üç yaş arası), digər ikisi isə məndən bir yaş böyük olan əmioğlum və onun bacısı olan, yaşca mənə demək olar ki, bərabər olan əmisi qızıdır. Sarı çiçəkləri toplayırıq və hər birimiz artıq toplanmış bir neçə çiçəyi əlimizdə saxlayırıq. Ən gözəl dəstə kiçik qızın əlindədir; biz oğlanlar isə sanki əvvəlcədən razılaşmış kimi ona hücum edib çiçəkləri əlindən alırıq. O, ağlayaraq çəmənliyin yuxarısına qaçır və kəndli qadından təskinlik olaraq böyük bir qara çörək parçası alır. Bunu gördüyümüz kimi, çiçəkləri atırıq, biz də evə tələsir və eyni şəkildə çörək istəyirik. Biz də çörək alırıq, kəndli qadın çörəyi uzun bir bıçaqla kəsir. Bu çörək xatirəmdə mənə çox dadlı gəlir və səhnə elə burada kəsilir.

„Bu hadisədə nədir ki, məni buna vadar etdiyi yaddaş sərfiyyatını haqlı edir? Başımı boşuna qırdım; vurğu kiçik qıza qarşı xoşagəlməzliyimizdədirmi; təbii ki, bu gün heç də gözəl tapmadığım pıqqanın sarı rəngi o vaxt gözümdə belə xoşmu gəlirdi; yoxsa çəmənlikdə oynadıqdan sonra çörək mənə həmişəkindən o qədər dadlı gəldi ki, bundan silinməz bir təəssürat yarandı? Digər uşaqlıq səhnələrini bir-birinə bağlayan asanlıqla təxmin edilə bilən maraqla bu səhnə arasındakı əlaqəni də tapa bilmirəm. Ümumiyyətlə, belə bir təəssüratım var ki, bu səhnədə bir şey düzgün deyil; çiçəklərin sarı rəngi ümumi mənzərədən həddindən artıq çox fərqlənir və çörəyin dadı da mənə hallüsinativ şəkildə şişirdilmiş kimi görünür. Bir dəfə parodiyalı bir sərgidə gördüyüm və müəyyən hissələrin boyanmaq əvəzinə, təbii ki, ən uyğunsuz olanları, məsələn, üçölçülü qabartma kimi işlənmiş şəkildə təsvir olunduğu rəsm əsərlərini xatırlamalıyam. Məsələn, boyanmış xanımların turnürleri. İndi mənə bu artıq uşaqlıq xatirəsinin aydınlaşdırılmasına və ya təfsirinə aparan bir yol göstərə bilərsinizmi?“

Uşaq vaxtından bəri bu xatirənin onu nə vaxtdan məşğul etdiyini soruşmağı məsləhət bildim: məgər o, bu xatirənin uşaqlıqdan bəri yaddaşında dövri olaraq təkrarlandığını düşünürdü, yoxsa o, bəlkə də sonralar xatırlanmalı olan hansısa bir səbəbdən sonra üzə çıxmışdı? Bu sual məsələnin həllinə verə biləcəyim töhfənin hamısı idi; qalanını bu cür işlərdə yeni olmayan tərəfdaşım özü tapdı.

O cavab verdi: „Bu barədə hələ düşünməmişəm. Siz mənə bu sualı verdikdən sonra, demək olar ki, əminliyə çevrilir ki, bu uşaqlıq xatirəsi məni cavan illərimdə heç məşğul etməmişdir. Amma mən bu və bir çox başqa xatirələrin ilk yaşlarıma aid oyanmasının hansı səbəbdən baş verdiyini də təsəvvür edə bilirəm. On yeddi yaşımda, yəni ilk dəfə yenidən gimnaziya şagirdi kimi tətil keçirmək üçün doğma yurduma gəlmişdim, həm də o qədim zamandan bəri bizimlə dost olan bir ailənin qonağı kimi. O vaxt məni nə qədər bol oyanmanın tutduğunu çox yaxşı bilirəm. Amma görürəm ki, indi sizə həyat hekayəmin böyük bir parçasını danışmalıyam; bu ona aiddir və siz onu sualınızla çağırıb ortaya çıxartdınız. Elə isə qulaq asın: mən əvvəlcə varlı olan, zənnimcə, o kiçik əyalət yuvasında kifayət qədər rahat yaşamış adamların övladıyam. Təxminən üç yaşım olanda, atamın məşğul olduğu sənaye sahəsində bir fəlakət baş verdi. O, varını itirdi və biz böyük bir şəhərə köçmək üçün məcburiyyət qarşısında yurdumuzu tərk etdik. Sonra uzun çətin illər gəldi; zənnimcə, onlar özlərindən bir şey xatırlamağa dəyməzdilər. Şəhərdə özümü heç vaxt tam rahat hiss etmədim; indi düşünürəm ki, vətənin gözəl meşələrinə olan həsrət — o meşələrə ki, hələ yeriyə bilmədiyim vaxtlardan atanın dalınca qaçmağı adət etmişdim, bunu o vaxtdan qalmış bir xatirə təsdiqləyir — məni heç vaxt tərk etmədi. On yeddi yaşımda kənddə keçirdiyim ilk tətilim idi və dediyim kimi, köçümüzdən sonra çox yüksəlmiş dost bir ailənin qonağı idim. Orada hökm sürən firavanlığı evimizdəki şəhər həyat tərzi ilə müqayisə etmək imkanım oldu. Artıq yayınmaqdan fayda yoxdur; etiraf etməliyəm ki, məni başqa bir şey də güclü surətdə oyadırdı. On yeddi yaşım var idi və qonaqpərvər ailədə on beş yaşlı bir qız vardı ki, dərhal ona vuruldum. Bu mənim ilk ehtirasım idi, kifayət qədər şiddətli, amma tamamilə gizli saxlanılmışdı. Qız bir neçə gün sonra, özü də tətilə gəldiyi tərbiyə institutuna yola düşdü və bu qədər qısa tanışlıqdan sonra bu ayrılıq həsrəti daha da yüksəklərə qaldırdı. Uzun saatlar boyu yenidən tapılmış möhtəşəm meşələrdə tənha gəzintilər edərək, qəribədir ki, gələcəyə can atmayan, əksinə keçmişi yaxşılaşdırmağa çalışan hava qəsrləri qurmaqla məşğul olurdum. Əgər o vaxt çöküş baş verməsəydi, əgər mən vətəndə qalsaydım, kənddə böyüsaydim, evin cavan kişiləri, sevgilinin qardaşları kimi güclü olsaydım və sonra atanın peşəsini davam etdirsəydim və nəhayət, bütün bu illər boyu mənə yaxın olmalı olan qızla evlənsəydim! Təbii ki, bir an da şübhə etmirdim ki, təxəyyülümün yaratdığı şəraitdə onu o vaxt həqiqətən hiss etdiyim kimi eyni şiddətlə sevərdim. Qəribədir, indi onu bəzən görəndə — təsadüfən buraya ərə gedib — mənim üçün tamamilə fövqəladə dərəcədə biganədir, amma dəqiq xatırlaya bilirəm ki, sonralar ilk görüşdə geyindiyi paltarın sarı rəngi mənə nə qədər uzun müddət təsir etmişdi, hər yerdə həmin rəngi yenidən görəndə.“ Bu, sizin əlavə etdiyiniz qeydinizə tamamilə bənzəyir ki, adi zəncirotu indi artıq xoşunuza gəlmir. Qızın paltarındakı sarı ilə uşaqlıq səhnənizdəki o qədər aydın sarı çiçəklər arasında bir əlaqə olduğunu təxmin etmirsinizmi?

„Mümkündür, amma o eyni sarı deyildi. Paltar daha çox qızılı-sarımtıl idi, sanki sarı lak. Ancaq heç olmasa sizə yarayacaq bir aralıq təsəvvürü təqdim edə bilərəm. Sonralar Alplarda görmüşdüm ki, düzənlikdə açıq rəngləri olan bəzi çiçəklər yüksəkliklərdə daha tünd çalarlara bürünür. Çox yanılmıramsa, dağlarda zəncirotuna çox bənzəyən, lakin tünd sarı olan bir çiçək var ki, o vaxt sevdiyim qadının paltarına rəngcə tam uyğun gələrdi. Amma hələ bitirməmişəm, zaman baxımından yaxın olan ikinci bir səbəbə gəlirəm ki, bu da məndə uşaqlıq təəssüratlarımı oyadıb. On yeddi yaşımda o yeri yenidən görmüşdüm; üç il sonra tətildə əmimin yanına qonaq getmişdim, deməli, ilk oyun yoldaşlarım olan uşaqlarla yenidən rastlaşdım — məndən bir yaş böyük olan həmin əmioğlu ilə və mənimlə yaşıd olan həmin əmiqızı ilə, hansılar ki, zəncirotu çəmənliyindəki uşaqlıq səhnəsində çıxış edirlər. Bu ailə bizimlə eyni vaxtda doğulduğum yeri tərk etmiş və uzaq şəhərdə yenidən gözəl rifaha qovuşmuşdu.“

Və siz orada da yenidən aşiq oldunuz, bu dəfə əmisi qızına, və yeni xəyallar qurdunuz?

„Xeyr, bu dəfə iş başqa cür oldu. Mən artıq universitetdə idim və bütünlüklə kitablara bağlı idim; bibim qızı üçün ürəyimdə heç nə yox idi. O vaxt bildiyimə görə, belə xəyallar qurmamışdım. Amma hesab edirəm ki, atamla əmim arasında belə bir plan var idi: mən absurd təhsilimi praktikada daha yaxşı dəyərləndirilə bilən bir təhsillə dəyişməli, təhsilimi bitirdikdən sonra əmimin yaşadığı yerdə məskunlaşmalı və bibim qızını arvad almalı idim. Mənim öz niyyətlərimə necə daldığımı görəndə, yəqin ki, bu plandan yenidən əl çəkdilər; amma düşünürəm ki, mən onu mütləq təxmin etmişdim. Yalnız sonralar, gənc bir alim kimi, həyatın ehtiyacı məni sərt yaxalayanda və bu şəhərdə bir vəzifə üçün bu qədər uzun müddət gözləməli olanda, bəlkə də bəzən fikirləşmişəm ki, atam əslində mənim üçün yaxşı istəyirmiş, o ilk fəlakətin mənə bütün həyatım boyu gətirdiyi itkini bu evlilik layihəsi ilə kompensasiya etmək istəyirmiş.“

Elə buna görə də çörək uğrunda ağır mübarizələriniz dövrünə sözügedən uşaqlıq səhnəsinin meydana çıxmasını aid etmək istəyirəm, əgər həmin illərdə Alp dünyası ilə ilk tanışlığınızın baş verdiyini təsdiqləsəniz.

„Bu düzdür; o vaxtlar dağ gəzintiləri özümə icazə verdiyim yeganə həzz idi. Amma mən sizi hələ də tam başa düşmürəm.“

Dərhal. Uşaqlıq səhnənizdən ən güclü element kimi kənd çörəyinin sizə necə də dadlı gəldiyini önə çıxarırsınız. Görmürsünüzmü ki, demək olar ki, hallüsinasiya kimi duyulan bu təsəvvür fantaziyanızın ideyası ilə üst-üstə düşür: vətəndə qalsaydınız, o qızla evlənsəydiniz, həyatınız necə də rahat qurulardı, simvolik desək, sonralar uğrunda vuruşduğunuz çörəyiniz sizə necə də dadlı gələrdi? Çiçəklərin sarı rəngi də həmin qıza işarə edir. Yeri gəlmişkən, uşaqlıq səhnəsində elə elementlər var ki, onları yalnız ikinci fantaziyaya — əmioğlunuzun qızı ilə evlənsəydiniz — aid etmək olar. Çiçəkləri atıb əvəzində bir çörək almaq, məncə, atanızın sizinlə bağlı niyyəti üçün pis bir maskalanma deyil. Siz qeyri-praktik ideallarınızdan əl çəkib bir „çörək təhsili“nə başlamalıydınız, elə deyilmi?

„Beləliklə, mən həyatımın necə daha rahat qura biləcəyimə dair iki fantaziya sırasını bir-birinə qarışdırmış, birindən „sarı“ və „kənd“ çörəyini, digərindən isə güllərin atılmasını və şəxsləri götürmüşdüm?“

Elədir; hər iki fantaziya bir-birinin üzərinə proyeksiya edilib və onlardan bir uşaqlıq xatirəsi düzəldilib. Alp çiçəkləri olan qatar o zaman sanki bu düzəltmə vaxtının nişanəsidir. Sizi əmin edə bilərəm ki, insan belə şeyləri çox tez-tez şüursuz surətdə edir, sanki şeir düzəldir.

„Amma onda bu, uşaqlıq xatirəsi deyil, uşaqlığa geri salınmış fantaziya olardı. Lakin mənə bir hiss deyir ki, səhnə həqiqidir. Bu necə uzlaşır?“

Yaddaşımızın verdiyi məlumatlar üçün heç bir təminat yoxdur. Amma sizə güzəştə gedirəm ki, səhnə həqiqidir; o halda siz onu saysız-hesabsız oxşar və ya başqa səhnələr arasından seçib çıxarmısınız, çünki o, özünün — özlüyündə biganə olan — məzmunu sayəsində sizin üçün kifayət qədər mənalı olan iki fantaziyanın təsvirinə yararlı idi. Dəyəri yaddaşda sonrakı dövrün təəssüratlarını və düşüncələrini təmsil etməsindən ibarət olan, məzmunu isə öz məzmunu ilə simvolik və oxşar əlaqələr vasitəsilə bağlı olan belə bir xatirəni mən örtük xatirəsi adlandırardım. Hər halda, bu səhnənin yaddaşınızda tez-tez təkrarlanmasına təəccüblənməyi dayandıracaqsınız. Onu artıq zərərsiz adlandırmaq olmaz, əgər bizim aşkar etdiyimiz kimi, o, həyat tarixinizdəki ən mühüm dönüşləri, iki ən qüdrətli həvəs mənbəyinin — aclığın və sevginin — təsirini göstərmək üçün nəzərdə tutulubsa.

"Bəli, aclığı yaxşı təsvir edir, amma məhəbbəti?"

Sarıda, güllərin sarısında, demək istəyirəm. Yeri gəlmişkən, inkar edə bilmərəm ki, sizin uşaqlıq səhnənizdə məhəbbətin təsviri mənim digər təcrübələrimdən xeyli geri qalır.

„Xeyr, heç də belə deyil. Axı məhəbbətin təsviri burada əsas şeydir. İndi ancaq başa düşürəm! Bir düşünün: bir qızdan çiçəyi almaq, bu, axı: qızlığını pozmaq deməkdir. Bu fantaziyanın həyasızlığı ilə birinci fürsətdəki utancaqlığım, ikinci fürsətdəki biganəliyim arasında necə bir ziddiyyət!“

Sizi əmin edə bilərəm ki, bu kimi cəsarətli fantaziyalar yeniyetmə utancaqlığının müntəzəm tamamlayıcısını təşkil edir.

“Amma onda bu, mənim xatırlaya bildiyim şüurlu fantaziya deyil, əksinə, bu uşaqlıq xatirələrinə çevrilən şüursuz fantaziya olardı?”

Şüursuz düşüncələr ki, şüurlu olanları davam etdirir. Sən belə düşünürsən: əgər mən filan və ya filanla evlənsəydim, və bunun arxasında bu evlənməni təsəvvür etmək təhriki yaranır.

„Mən bunu indi özüm davam etdirə bilərəm. Bütün bu mövzuda ən cəlbedici şey yaramaz gənc üçün toy gecəsi təsəvvürüdür; ondan sonra nə gələcəyini nə bilir. Lakin bu təsəvvür üzə çıxmağa cəsarət etmir, qızlara qarşı hörmət və təvazökarlığın hökm sürən əhval-ruhiyyəsi onu boğulmuş vəziyyətdə saxlayır. Beləliklə, o, şüursuz olaraq qalır =

Və uşaqlıq xatirəsinə yayınır. Haqlısınız, məhz fantaziyadakı kobud-hissi cəhət onun şüurlu bir fantaziyaya çevrilməməsinin, əvəzində uşaqlıq səhnəsinə eyham kimi, örtülü formada qəbul tapmaqla kifayətlənməli olmasının səbəbidir.

„Bəs niyə məhz uşaqlıq səhnəsinə, soruşmaq istərdim?“

Bəlkə də məhz zərərsizliyə görə. Uşaqlıq oyunlarından daha güclü ziddiyyətli olan belə pis cinsi təcavüz niyyətlərini təsəvvür edə bilərsinizmi? Qeyd edim ki, sıxışdırılmış düşüncələrin və istəklərin uşaqlıq xatirələrinə keçməsi üçün daha ümumi səbəblər əsas rol oynayır, çünki bu davranışı histerik şəxslərdə tamamilə müntəzəm şəkildə aşkar edə bilərsiniz. Həmçinin görünür ki, çoxdan keçmişin xatırlanması özlüyündə həzz motivi ilə asanlaşdırılır. “Bəlkə də bir gün bunları xatırlamaq xoş olacaq.” “Əgər belədirsə, bu qarğıdalı səhnəsinin həqiqiliyinə olan bütün inamımı itirmişəm. Mən özümə qeyd edirəm ki, içərimdə qeyd olunan iki səbəbə görə, çox konkret real motivlərlə dəstəklənərək, belə bir fikir yaranır: Əgər bu və ya digər qızı ərə alsaydın, həyatın çox daha xoş olardı. İçərimdəki duyğusal axın şərt cümləsinin fikrini ona həzz verə bilən belə təsəvvürlərdə təkrarlayır; eyni fikrin bu ikinci variantı hökm sürən cinsi dispozisiyası ilə uyğun gəlmədiyi üçün şüursuz qalır, lakin məhz buna görə də şüurlu variant artıq dəyişmiş reallıq tərəfindən aradan qaldırılmış olsa belə, psixi həyatda davam etmək imkanı qazanır; şüursuz qalmış cümlə, dediyiniz kimi, qüvvədə olan qanuna əsasən, zərərsizliyinə görə şüurlu ola biləcək bir uşaqlıq səhnəsinə çevrilməyə can atır; bu məqsədlə o, yeni bir yenidənqurma, və ya daha doğrusu iki yenidənqurma keçməlidir: biri, şərt hissəsinin incitici tərəfini obrazlı ifadə edərək alır, ikincisi isə nəticə hissəsini vizual təsvirə uyğun formaya salır, bunun üçün vasitəçi təsəvvür kimi çörək—çörək təhsili istifadə olunur. Belə bir fantaziyanın yaradılması ilə mən, sanki, iki basdırılmış istəyin — bəkarət pozma və maddi rifah istəyinin — yerinə yetirilməsini təmin etdiyimi görürəm. Amma qarğıdalı fantaziyasının yaranmasına səbəb olan motivlər haqqında bu qədər tam hesabat verə bildiyimdən sonra, burada heç vaxt baş verməmiş, əksinə, qanunsuz olaraq uşaqlıq xatirələrimə sızdırılmış bir şeyin olduğunu qəbul etməliyəm.”

Amma indi mən həqiqiliyin müdafiəçisi rolunu oynamalıyam. Siz həddi aşırsınız. Siz məndən eşitmisiniz ki, hər bir belə sıxışdırılmış fantaziya uşaqlıq səhnəsinə yayınmaq meylinə malikdir; indi buna əlavə edin ki, bu, yalnız məzmunu fantaziyanın məzmunu ilə təmas nöqtələri təklif edən, sanki ona doğru gələn belə bir xatirə izi olduqda baş verir. Belə bir təmas nöqtəsi tapıldıqdan sonra — burada bu, qızlığın pozulması, çiçəyin alınmasıdır — fantaziyanın qalan məzmunu bütün yol verilən aralıq təsəvvürlər vasitəsilə (çörəyi xatırlayın!) o qədər dəyişdirilir ki, uşaqlıq səhnəsinin məzmunu ilə yeni təmas nöqtələri meydana çıxsın. Çox mümkündür ki, bu prosesdə uşaqlıq səhnəsinin özü də dəyişikliklərə məruz qalır; mən əminəm ki, bu yolla xatirə saxtalaşdırmaları da meydana gəlir. Sizin halınızda uşaqlıq səhnəsi yalnız cilalanmış görünür; sarının həddindən artıq vurğulanmasını və çörəyin ifrat dadlılığını xatırlayın. Lakin xam material yararlı idi. Əgər belə olmasaydı, bu xatirə bütün digərləri arasından şüura qalxa bilməzdi. Siz uşaqlıq xatirəsi kimi belə bir səhnə almazdınız, ya da bəlkə başqa birini, çünki bilirsiniz ki, bizim zarafatımız hər yerdən hər yerə birləşdirici körpülər salmaqda nə qədər asandır. Yeri gəlmişkən, sizin zəncirotu xatirənizin həqiqiliyinin lehinə, kiçik hesab etmək istəmədiyim hissinizdən başqa, bir şey də var. O, sizin məlumatlarınızla həll edilə bilməyən, həmçinin fantaziyadan gələn mənalara da uyğun gəlməyən cizgilər ehtiva edir. Məsələn, əmioğlunuzun kiçik qızdan çiçəkləri almaqda sizə kömək etməsi. Qızlığın pozulmasında belə bir köməklə bir məna birləşdirə bilərdinizmi? Yoxsa evin qarşısında yuxarıda kəndli qadın və dayə qrupunun olması ilə?

"Belə düşünmürəm."

Deməli, təxəyyül uşaqlıq səhnəsi ilə tam üst-üstə düşmür, yalnız bəzi nöqtələrdə ona söykənir. Bu, uşaqlıq xatirəsinin həqiqiliyini təsdiqləyir. „Belə zənn edirsiniz ki, görünüşcə zərərsiz uşaqlıq xatirələrinin bu cür şərhləri çox vaxt yerində olarmı?“

Təcrübələrimə görə çox vaxt belə olur. Henriyə aid etdiyiniz iki nümunənin sonrakı yaşantılar və arzular üçün örtük xatirələri kimi yozulmasına yol verib-vermədiyini zarafatla yoxlamaq istərdinizmi? Mən üstü örtülü masanın, üstündə dondurma qabı olan və nənənin ölümü ilə bağlı olduğu güman edilən xatirəni, ikincisini isə uşağın gəzinti zamanı qırdığı, başqasının ona kömək etdiyi budağı nəzərdə tuturam?

O bir müddət fikrə getdi: „Birinci ilə nə edəcəyimi bilmirəm. Çox güman ki, burada yerdəyişmə oyundadır, amma ara halqaları təxmin etmək mümkün deyil. İkincisinə gəldikdə, onu özününkü kimi danışan şəxs fransız olmasaydı, yozum verməyə cəsarət edərdim.“

İndi sizi başa düşmürəm. Bu nəyi dəyişir?

Çox şey dəyişir, çünki dil ifadəsi, ehtimal ki, örtük xatirə ilə örtülmüş xatirə arasındakı əlaqəni vasitəçilik edir. Alman dilində „sich einen ausreißen“ onanizmə kifayət qədər tanınmış, kobud bir işarədir. Səhnə, sonralar baş vermiş onanizmə təhriki erkən uşaqlığa geri köçürərdi, çünki axı kimsə ona bu işdə kömək edir. Amma bu yenə də düz deyil, çünki uşaqlıq səhnəsində bir çox başqa şəxslər də iştirak edir.

Masturbasiyaya təhrik, şübhəsiz ki, tənhalıqda və gizlində baş vermiş olmalıdır. Elə bu təzad mənim üçün sizin anlayışınızın lehinə danışır; o, yenə də səhnəni zərərsiz etməyə xidmət edir. Bilirsinizmi, yuxuda “çoxlu yad adamlar” görmək nə deməkdir — soyunma yuxularında, o qədər tez-tez rast gəlinən və özümüzü son dərəcə utanmış hiss etdiyimiz yuxularda? Heç nədən başqa — sirr, deməli, öz təzadı ilə ifadə olunan şey. Yeri gəlmişkən, yozum zarafat olaraq qalır; axı biz həqiqətən bilmirik ki, fransız casser une branche d’un arbre sözlərində, yoxsa bir qədər düzəliş edilmiş bir ifadədə masturbasiyaya işarə görəcəkmi.

Örtük xatirə anlayışı — yəni öz yaddaş dəyərini öz məzmununa deyil, başqa bir sıxışdırılmış məzmuna olan münasibətinə borclu olan belə bir xatirə — yuxarıdakı, mümkün qədər sədaqətlə çatdırılmış təhlildən az-çox aydın olmuş olsa gərək. Bu münasibətin xarakterindən asılı olaraq örtük xatirələrin müxtəlif siniflərini ayırd etmək olar. Bu siniflərdən ikisinin nümunələrini biz özümüzün sözdə ən erkən uşaqlıq xatirələrimiz arasında tapmışıq, yəni natamam və bu natamamlığı sayəsində zərərsiz olan infantil səhnəni örtük xatirə anlayışı altına düşdüyü halda. Qabaqcadan görmək olar ki, örtük xatirələr sonrakı həyat dövrlərinin yaddaş qalıqlarından da yaranacaqdır. Onların əsas xarakterini — tamamilə biganə məzmun yanında böyük yaddaş qabiliyyətini — nəzərdə saxlayan hər kəs öz yaddaşında bu cür nümunələri asanlıqla çoxsaylı şəkildə aşkar edə bilər. Sonrakı dövrdə yaşanmış məzmuna malik bu örtük xatirələrin bir qismi öz əhəmiyyətini erkən gəncliyin sıxışdırılmış qalmış yaşantılarına olan münasibətinə borclu olur, yəni mənim təhlil etdiyim halın əksinə olaraq, o halda ki, bir uşaq xatirəsi sonradan yaşanmışla özünə haqq qazandırılır. Örtən ilə örtülən arasında bu və ya digər zaman münasibətinin yer almasından asılı olaraq, örtük xatirəni geriyə doğru və ya qabaqlayıcı adlandırmaq olar. Başqa bir münasibətə görə isə müsbət və mənfi örtük xatirələri (yaxud inad xatirələri) ayırd edilir ki, bunların məzmunu sıxışdırılmış məzmuna qarşılıq münasibətində durur. ‘Bu mövzu, şübhəsiz, daha əsaslı bir dəyərləndirməyə layiqdir; mən burada yalnız ona diqqət çəkməklə kifayətlənirəm ki, yaddaş xəzinəmizin qurulmasında nə qədər mürəkkəb — yeri gəlmişkən, histerik simptom yaranmasına tamamilə analoji olan — proseslər iştirak edir.

Bizim ən erkən uşaqlıq xatirələrimiz həmişə xüsusi bir marağın obyekti olacaq, çünki burada əvvəlcə qeyd olunan problem — gələcək üçün ən təsirli olan təəssüratların niyə heç bir xatirə obrazı buraxmaması — şüurlu xatirələrin ümumiyyətlə necə yarandığı barədə düşünməyə təşviq edir. Şübhəsiz ki, insan əvvəlcə uşaqlıq yaddaşı qalıqları arasında yenicə bəhs etdiyimiz örtük xatirələrini heterogen tərkib hissələri kimi ayırmağa və qalan obrazlar haqqında sadə təsəvvür yaratmağa meylli olacaq ki, onlar yaşantı ilə eyni vaxtda, yaşananın təsirinin bilavasitə nəticəsi kimi yaranır və bundan sonra məlum reproduksiya qanunlarına uyğun olaraq müvəqqəti olaraq yenidən qayıdır. Lakin daha incə müşahidə bu anlayışa pis uyğun gələn ayrı-ayrı cizgilər aşkar edir. Xüsusilə də aşağıdakı: Ən mühüm və başqa cəhətdən qüsursuz uşaq səhnələrində insan xatirədə öz şəxsiyyətini uşaq kimi görür, halbuki bilir ki, bu uşaq elə özüdür; lakin bu uşağı səhnədən kənarda duran bir müşahidəçinin görəcəyi kimi görür. Henri onu qeyd etməyi unutmur ki, onların bir çox məlumat verənləri uşaq səhnələrinin bu özəlliyini açıq şəkildə vurğulayırlar. Aydındır ki, bu xatirə obrazı o vaxt alınan təəssüratın sadiq təkrarı ola bilməz. Axı insan elə vəziyyətin ortasında idi və özünə deyil, xarici aləmə diqqət yetirirdi.

Bir xatirədə öz şəxsiyyəti hər hansı yerdə başqa obyektlər arasında bir obyekt kimi çıxırsa, hərəkət edən və xatırlayan Mənin bu qarşı-qarşıya qoyulmasını ona dəlil kimi qəbul etmək olar ki, ilkin təəssürat bir yenidən işlənməyə məruz qalmışdır. Burada sanki uşaqlıq xatirəsinin bir izi sonrakı (oyanma) dövrə plastik və vizual şəkildə geriyə çevrilmişdir. Lakin ilkin təəssüratın reproduksiyasından bizim şüurumuza heç vaxt heç nə çatmamışdır.

Uşaq səhnələrinin bu başqa anlayışının lehinə daha çox sübut qüvvəsini ikinci bir fakta da güzəşt etmək lazımdır. Mühüm yaşantılara aid eyni qətiyyət və aydınlıqla ortaya çıxan uşaqlıq xatirələri arasında elə səhnələr var ki, nəzarət tətbiq edildikdə — məsələn, böyüklərin xatirəsi vasitəsilə — saxta olduqları üzə çıxır. Onlar sərbəst uydurulmuş deyillər; o mənada yanlışdırlar ki, bir vəziyyəti baş vermədiyi bir yerə köçürürlər (Henrinin çatdırdığı bir nümunədə olduğu kimi), şəxsləri bir-birinə qarışdırır və ya dəyişdirir, yaxud da ümumiyyətlə iki ayrı yaşantının birləşməsindən ibarət olduqlarını göstərirlər. Sadəcə yaddaşın sədaqətsizliyi məhz burada, təsvirlərin böyük həssas intensivliyi və gənc yaddaş funksiyasının gücü şəraitində ciddi rol oynamır; ətraflı tədqiqat göstərir ki, bu cür xatirə saxtalaşdırmaları tendensiyalıdır, yəni onlar təhrikedici və ya xoşagəlməz təəssüratların sıxışdırılması və əvəzlənməsi məqsədlərinə xidmət edir. Deməli, bu saxta xatirələr də elə bir ömür dövründə yaranmış olmalıdır ki, o zaman bu cür konfliktlər və sıxışdırma təhrikləri artıq ruhi həyatda özünü göstərə bilirdi, yəni məzmununda xatırladıqları dövrdən çox sonra. Lakin burada da bizim bildiyimiz ilk xatirə saxta xatirədir; onun döyüldüyü xatirə izləri materialı bizə ilkin formasında naməlum qalmışdır.

Belə bir anlayış sayəsində uşaqlıqdan qalan örtük xatirələri ilə digər xatirələr arasındakı məsafə bizim qiymətləndirməmizdə azalır. Bəlkə də, ümumiyyətlə, uşaqlıqdan şüurlu xatirələrimizin olub-olmadığı, yoxsa sadəcə uşaqlığı xatırladığımız şübhə doğurur. Uşaqlıq xatirələrimiz bizə ilk həyat illərini olduğu kimi deyil, sonrakı oyanma dövrlərində göründüyü kimi göstərir. Bu oyanma dövrlərində uşaqlıq xatirələri, adətən deyildiyi kimi, üzə çıxmamış, o zaman formalaşmışdır və məqsədi tarixi dəqiqlik olmayan bir sıra motivlər bu formalaşmaya, eləcə də xatirələrin seçiminə təsir etmişdir.

16 / 17

VII cildə əlavə: Kiçik yazılar toplusunun birinci nəşrinə ön söz

Dəfələrlə ifadə edilən istəklərə əsasən, 1893-cü ildən bəri nevrozlar haqqında kiçik işlərimi həmkarlarıma toplanmış şəkildə təqdim etməyə qərar verdim. Elmi arxivlərdə və ya tibbi jurnallarda dərc edilmiş, əksəriyyəti ilkin məlumatlar xarakterində olan on dörd qısa məqalədir, onlardan üçü fransız dilindədir. Nevrozların etiologiyası və müalicəsində mövcud mövqeyimin çox qısa ifadə olunduğu son iki izahat L. Löwenfeldin məlum əsərlərindən, «Psixi məcburiyyət hadisələri», 1904, və «Cinsi həyat və sinir xəstəlikləri», 4. nəşr, 1906, götürülmüşdür, onlar üçün mən dost müəllifin dəvəti ilə yazmışdım.

Bu toplu eyni mövzuları işləyən daha böyük nəşrlərimin hazırlığı və əlavəsidir (Histeriya üzrə tədqiqatlar, Dr. J. Breuer ilə, 1895. — Yuxuların yozumu, 1900. — Gündəlik həyatın psixopatologiyasına dair, 1901 və 1904. — Zarafat və onun şüursuzla əlaqəsi, 1905. — Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə, 1905. — Histeriya analizinin fraqmenti, 1905). J. M. Şarkonun xatirəsinə yazılan məqaləni burada birləşdirilmiş kiçik məqalələrin başına qoymağım, yalnız minnətdarlıq vəzifəsini yerinə yetirmək üçün deyil, həm də öz işimin ustadın işindən ayrıldığı nöqtəni vurğulamaq üçündür. İnsan biliyinin inkişafına aşina olanlar, burada təmsil olunan fikirlərin bir hissəsini o vaxtdan bəri geridə qoyduğum, digər hissəsini isə dəyişdirməyi bacardığım xəbərini təəccübsüz qarşılayacaqlar. Lakin mən böyük hissəni dəyişməz saxlaya bildim və əslində tamamilə səhv və tam dəyərsiz olaraq heç nəyi geri götürməyə ehtiyacım yoxdur.⁸⁸

17 / 17

XIV cildə əlavə: «Yuxuların yozumu»nun bütövünə dair bəzi əlavələr

a) Təfsir edilə bilənliyin sərhədləri

Yuxu həyatının hər bir məhsulunu oyaq həyatın ifadə tərzinə tam və etibarlı şəkildə çevirməyin (yozumun) mümkün olub-olmaması məsələsi mücərrəd qaydada deyil, yuxuların yozumu üzərində çalışarkən mövcud olan şəraitə istinadla həll edilməlidir.

Psixi fəaliyyətlərimiz ya faydalı bir məqsədə, ya da birbaşa həzz qazanmağa can atır. Birinci halda bunlar intellektual qərarlar, hərəkətlərə hazırlıq və ya başqalarına məlumat ötürmədir; digər halda isə biz onlara oyun və xəyaltarma adını veririk. Məlum olduğu kimi, faydalı olan da həzzverici doyum üçün yalnız bir dolanbac yoldur. Yuxu görmək isə ikinci növdən olan bir fəaliyyətdir və inkişaf tarixi baxımından daha ilkin olan budur. Yuxu görmənin həyatın yaxınlaşan vəzifələri ilə məşğul olduğunu və ya gündəlik işin problemlərini sona çatdırmağa çalışdığını söyləmək yanıltıcıdır. Bununla şüuröncəsi düşüncə məşğul olur. Yuxu görmənin belə faydalı bir məqsədi, eləcə də başqasına məlumat ötürməyə hazırlıq məqsədi də yoxdur. Əgər yuxu həyatın bir vəzifəsi ilə məşğul olursa, onu irrasional bir istəyə uyğun olaraq, ağıllı bir mülahizəyə uyğun olaraq deyil, həll edir. Yuxuya yalnız bir faydalı məqsəd, bir funksiya aid edilməlidir: yuxu yuxunun pozulmasının qarşısını almalıdır. Yuxu, yuxunun qorunması xidmətində olan bir xəyaltarma parçası kimi təsvir edilə bilər.

Buradan belə çıxır ki, yatan Mənə bütövlükdə gecə boyu nəyin yuxuda görülməsi tamamilə biganədir, bir şərtlə ki, yuxu ona tapşırılanı yerinə yetirsin, və o yuxular öz funksiyasını ən yaxşı şəkildə yerinə yetirmiş olurlar ki, onlar barədə oyandıqdan sonra heç nə deyə bilmirik. Əgər bu tez-tez başqa cür olursa, əgər biz yuxuları xatırlayırıqsa — hətta illər və onilliklər boyu — bu, hər dəfə sıxışdırılmış şüursuzun normal Mənə soxulması deməkdir. Belə bir doyum olmadan sıxışdırılmış olan, yuxunun pozulması təhlükəsinin aradan qaldırılmasına öz köməyini göstərmək istəməzdi. Bilirik ki, məhz bu soxulma faktı yuxuya psixopatologiya üçün əhəmiyyət qazandırır. Əgər onun hərəkətverici motivini aşkara çıxara bilsək, şüursuzdakı sıxışdırılmış təhriklər barədə gözlənilməz xəbər alırıq; digər tərəfdən, əgər onun təhriflərini geri qaytarsaq, gündüz şüurun diqqətini özünə çəkməyəcək daxili toplanma hallarında şüuröncəsi düşüncəni gizlicə dinləmiş oluruq.

Heç kim yuxu təfsirini təcrid olunmuş bir fəaliyyət kimi icra edə bilməz; o, analitik işin bir hissəsi olaraq qalır. Bu işdə biz ehtiyaca görə diqqətimizi bəzən şüuröncəsi yuxu məzmununa, bəzən yuxu qurulmasına şüursuz töhfəyə yönəldirik və çox vaxt bir elementi digərinin xeyrinə nəzərə almırıq. Əgər kimsə analitikadan kənarda yuxuları təfsir etməyi qərarlaşdırsa, bu da heç nəyə yaramaz. O, analitik vəziyyətin şərtlərindən yenə də qaça bilməz və əgər öz yuxularını işləyirsə, özünü-analizə girişmiş olur. Bu qeyd yuxugörənin əməkdaşlığından imtina edən və yuxuların yozumunu intuitiv qavrama yolu ilə öyrənmək istəyən şəxsə aid deyil. Lakin yuxugörənin assosiasiyalarını nəzərə almayan belə bir yuxu təfsiri, ən əlverişli halda belə, çox şübhəli dəyəri olan qeyri-elmi bir virtuozluq nümayişidir.

Yuxuların yozumunu özünü doğruldan yeganə texniki üsulla məşq etsək, tezliklə görərik ki, uğur tamamilə oyanmış Mən ilə sıxışdırılmış şüursuz arasındakı müqavimət gərginliyindən asılıdır. “Yüksək müqavimət təzyiqi” altında iş, başqa yerdə izah etdiyim kimi, analitikdən az təzyiq halındakından fərqli bir davranış tələb edir. Analizdə uzun müddətlər boyu hələ məlum olmayan, məlum qaldıqca da heç bir halda aşıla bilməyən güclü müqavimətlərlə qarşılaşırıq. Buna görə də təəccüblənmək lazım deyil ki, xəstənin yuxu məhsullarının yalnız müəyyən bir hissəsini, çox vaxt da bunu tam şəkildə yox, çevirib dəyərləndirə bilirik. Öz məşqimiz sayəsində yuxugörənin yozuma az töhfə verdiyi bir çox yuxuları anlamaq vəziyyətinə gəlsək də, belə yozumun etibarlılığının şübhə altında olduğunu yadda saxlamalı və ehtimalımızı xəstəyə zorla qəbul etdirməkdən çəkinməliyik.

Tənqidi etirazlar indi deyəcəklər: əgər işlənən bütün yuxular yozuma gətirilmirsə, o zaman daşıya biləcəyindən artığını iddia etməməli, yalnız bəzi yuxuların yozma yolu ilə mənalı olduğunun tanındığını, digərləri barədə isə bunun bilinmədiyini söyləməklə kifayətlənməlidir. Lakin yozma uğurunun müqavimətdən asılılığı məhz analitiki belə təvazökarlıqdan azad edir. O, təcrübə edə bilər ki, əvvəlcə anlaşılmaz olan bir yuxu, yuxugörənin müqavimətini uğurlu bir dilə gətirmə yolu ilə aradan qaldırmaq mümkün olduqdan sonra, həmin saat içindəcə şəffaflaşır. Birdən ona indiyədək unudulmuş bir yuxu parçası yadına düşür ki, bu da yozumun açarını gətirir, ya da elə bir yeni assosiasiya meydana çıxır ki, onun köməyi ilə qaranlıq aydınlaşır. Elə də olur ki, aylar və illər boyu analitik səydən sonra müalicənin başlanğıcında mənasız və anlaşılmaz görünən bir yuxuya yenidən müraciət edilir və o, bu arada qazanılmış dərrakələr sayəsində tam bir aydınlaşmaya nail olur. Yuxu nəzəriyyəsindən o arqumenti də əlavə etsək ki, uşaqların nümunəvi yuxu göstəriciləri bütünlüklə mənalı və asan yozulandır, o zaman yuxunun ümumiyyətlə yozula bilən psixi bir quruluş olduğunu iddia etməyə özünü haqlı sayacaq, hərçənd vəziyyət həmişə yozum verməyə imkan vermir.

Bir yuxunun yozumunu tapdıqdan sonra onun „tam“ olub-olmadığını, yəni başqa şüuröncəsi düşüncələrin də həmin yuxu vasitəsilə özünə ifadə qazandırıb-qazandırmadığını qərar vermək həmişə asan olmur. O zaman sübut edilmiş sayılmalı olan məna, yuxugörənin ağlına gələn fikirlərə və vəziyyətin qiymətləndirilməsinə arxalana bilən mənadır; bununla belə, digər mənanı hər dəfə rədd etmək lazım deyil. O, sübut olunmamış olsa da, mümkün olaraq qalır; yuxuların bu cür çoxmənalılığı faktı ilə barışmaq lazımdır. Bu isə hər dəfə yozum işinin natamamlığına yazılmamalıdır, o, eyni dərəcədə latent yuxu düşüncələrinin özünə də bağlı ola bilər. Eşitdiyimiz bir sözün, aldığımız bir məlumatın bu və ya digər təfsirə yol verdiyinə, aşkar mənasından başqa bir şeyə də işarə edib-etmədiyinə əmin ola bilmədiyimiz hal, axı, oyaq həyatda da və bu vəziyyətdən kənarda da baş verir. Eyni aşkar yuxu məzmununun eyni zamanda həm konkret təsəvvür silsiləsinə, həm də birincisinə söykənən mücərrəd düşüncə ardıcıllığına ifadə verdiyi maraqlı hadisələr az araşdırılmışdır. Yuxu işi üçün, təbii ki, mücərrəd düşüncələr üçün təsəvvür vasitələrini tapmaq çətinlik törədir. b) Yuxuların məzmununa görə əxlaqi məsuliyyət Bu kitabın giriş bölməsində („Yuxu problemlərinin elmi ədəbiyyatı“) mən təsvir etmişəm ki, müəlliflər yuxuların azğın məzmununun yuxugörənin əxlaqi duyğusuna bu qədər tez-tez zidd olması kimi ağrılı hiss olunan fakta necə reaksiya verirlər. (Mən qəsdən „cinayətkar“ yuxulardan danışmaqdan çəkinirəm, çünki psixoloji maraqdan kənara çıxan bu adlandırmanı tamamilə artıq sayıram.) Yuxuların əxlaqsız təbiətindən, təbii ki, yuxunun psixi dəyərini inkar etmək üçün yeni bir motiv doğmuşdur. Əgər yuxu pozulmuş ruhi fəaliyyətin mənasız məhsuludursa, onda yuxunun görünən məzmunu üçün məsuliyyət götürməyə hər hansı əsas qalmır.

Yuxunun aşkar məzmununa görə məsuliyyət problemi «Yuxuların yozumu»nun verdiyi aydınlaşdırmalarla köklü surətdə yerdəyişmiş, hətta əslində aradan qaldırılmışdır.

İndi bilirik: aşkar məzmun bir göz boyama, bir fasadır. Onu əxlaqi yoxlamadan keçirməyə, onun əxlaqa qarşı pozuntularını məntiq və riyaziyyata qarşı olanlardan daha ciddi qəbul etməyə dəyməz. Yuxunun „məzmunu“ndan danışarkən yalnız şüuröncəsi düşüncələrin məzmunu və yozum işi vasitəsilə „yuxu fasadının arxasında aşkara çıxarılan“ sıxışdırılmış həvəs təhrikinin məzmunu nəzərdə tutula bilər. Hər halda, bu əxlaqsız fasadın da bizə verəcəyi bir sual var. Axı eşitmişik ki, gizli yuxu düşüncələri aşkar məzmuna buraxılmazdan əvvəl sərt bir senzuradan keçməlidir. Elə isə necə ola bilər ki, başqa vaxt daha xırda şeylərə etiraz edən bu senzura aşkar əxlaqsız yuxular qarşısında bu qədər tamamilə iflasa uğrayır? Cavab əlçatan deyil, bəlkə də tam qaneedici olmayacaq. Əvvəlcə bu yuxuları yozuma məruz qoymaq lazımdır və sonra görünür ki, onlardan bəziləri senzuraya heç bir etiraz doğurmamışdır, çünki mahiyyətcə heç bir pis şey ifadə etmirlər. Bunlar zərərsiz öyünmələr, bir maska uydurmaq istəyən eyniləşdirmələrdir; onlar senzuradan keçməmişdir, çünki həqiqəti demirdilər. Digərləri isə — etiraf edək: əksəriyyəti — həqiqətən elan etdikləri şeyi ifadə edir, onlar senzura tərəfindən heç bir təhrifə məruz qalmamışdır. Onlar əxlaqsız, insest və pozğun təhriklərin və ya qatilcəsinə, sadistcəsinə istəklərin ifadəsidir. Bu yuxuların bəzilərinə yuxugörən qorxu içində oyanmaqla reaksiya verir; onda vəziyyət bizim üçün artıq aydın olur. Senzura öz fəaliyyətini buraxmışdır, bu çox gec nəzərə çarpır və qorxunun yaranması indi baş tutmamış təhrifin əvəzi olur. Belə yuxuların başqa hallarında isə bu affekt təzahürü də yoxdur. Təhrikedici məzmun yuxuda əldə edilmiş cinsi oyanma səviyyəsi tərəfindən daşınır və ya o, oyaq adamın da bir qəzəb partlayışına, bir hiddət əhvalına, qəddar fantaziyalara dalmağa göstərə biləcəyi tolerantlıqdan bəhrələnir.

Lakin manifest qeyri-əxlaqi yuxuların yaranmasına olan marağımız, analizdən öyrənirik ki, yuxuların əksəriyyəti — zərarsız, affektsiz və təşviş yuxuları — senzura təhrifləri geri qaytarıldıqda, qeyri-əxlaqi — eqoist, sadozist, pervers, insest — istək hərəkətlərinin yerinə yetirilməsi kimi ortaya çıxır. Bu gizli cinayətkarlar, oyanaq həyat dünyasında olduğu kimi, açıq vizirli olanlardan müqayisə olunmayacaq dərəcədə daha çoxdur. “Kral Ödip”də Yokaistanın qeyd etdiyi, anası ilə cinsi əlaqə haqqında dürüst yuxu, psixoanalizin eyni mənada təfsir etdiyi müxtəlif yuxulara nisbətən nadir haldır. Mən bu kitabda yuxuların bu xarakterini, yəni yuxu təhrifinə səbəb olan amili o qədər ətraflı müzakirə etmişəm ki, indi mövcud olan məsələyə, yəni yuxularının məzmununa görə məsuliyyət daşımaq lazım gəlib-gəlmədiyi sualına sürətlə keçə bilərəm. Tamamlamaq üçün yalnız əlavə edək ki, yuxu həmişə qeyri-əxlaqi istək yerinə yetirmələrini gətirmir, əksinə, çox vaxt “cəza yuxuları” formasında buna qarşı enerjili reaksiyaları da ifadə edir. Başqa sözlə, yuxu senzurası yalnız təhriflərdə və təşviş inkişafında deyil, həm də qeyri-əxlaqi məzmunu tamamilə silib, onun yerinə, həmin məzmunun tanına bildiyi, kəffarəyə həsr olunmuş başqa bir məzmun qoyacaq qədər yüksələ bilər. Lakin qeyri-əxlaqi yuxu məzmununa görə məsuliyyət məsələsi artıq bizim üçün, bir vaxtlar ruhi həyatımızda latent yuxu düşüncələrini və sıxışdırılmışı bilməyən müəlliflər üçün olduğu kimi mövcud deyil. Təbii ki, insan öz pis yuxu hisslərinə görə məsuliyyət daşımalıdır. Onlarla başqa nə etmək olar? Əgər — düzgün başa düşülmüş — yuxu məzunu xarici ruhların ilhamı deyilsə, onda o, mənim varlığımın bir hissəsidir. Əgər mən içimdə olan meylləri sosial meyarlarla yaxşı və pis kimi təsnif etmək istəyirəmsə, hər iki növ üçün məsuliyyət daşımalıyam və əgər mən müdafiəedici şəkildə deyirəmsə ki, içimdə olan naməlum, şüursuz və sıxışdırılmış şey mənim “Mən”im deyil, onda mən psixoanalizin zəminində dayanmıram, onun açıqlamalarını qəbul etməmişəm və ətrafımdakıların tənqidi ilə, hərəkətlərimə maneələr və hisslərimdəki qarışıqlıqlar sayəsində daha yaxşı öyrədilə bilərəm. Mən öyrənirəm ki, bu inkar etdiyim şeylər yalnız içimdə “var” deyil, həm də bəzən içimdən “təsir edir”.

Metapsixoloji mənada bu pis sıxışdırılmış olan

Mənim “Mən”imə deyil, — əgər mən əxlaqi cəhətdən qüsursuz bir insan olmalıydımsa, — mənim Mənimin üstündə oturduğu bir “O”ya aid bir şey. Lakin bu Mən O-dan inkişaf etmişdir, onunla bioloji bir vəhdət təşkil edir, onun yalnız xüsusi surətdə dəyişdirilmiş, periferik bir hissəsidir, onun təsirlərinə məruz qalır, O-dan gələn təhriklərə itaət edir. Məni O-dan ayırmaq hər hansı bir həyati məqsəd üçün ümidsiz bir cəhd olardı.

Qeyd edək ki, əgər mən əxlaqi qüruruma tabe olub, bütün əxlaqi qiymətləndirmələr üçün O-dakı pisliyi nəzərə almaya və Mənim buna görə məsul tutmaya bilərəm deyə fərman verib elan etmək istəsəm, bu mənə nə fayda verərdi? Təcrübə mənə göstərir ki, mən bunu yenə də edirəm, müəyyən şəkildə bunu etməyə məcburam. Psixoanaliz bizə, kasad Mənin, şüurda qarşısına çıxarılsa da, onlara qətiyyən etiraf edə bilmədiyi, heç nə bilmədiyi müxtəlif pis təhriklərə görə özünü günahkar hiss etdiyi bir xəstəlik vəziyyətini, məcburiyyət nevrozunu öyrətdi. Bunun az bir hissəsi hər bir normal insanda da var. Onun “vicdanı” təəccüblü şəkildə, nə qədər əxlaqlı olursa, bir o qədər həssasdır. Bunun əvəzinə, insanın nə qədər “həssas” olduğunu, yəni infeksiyalardan və travmaların təsirlərindən nə qədər çox əziyyət çəkdiyini təsəvvür edin, — nə qədər sağlamsa. Bu, yəqin ki, vicdanın özü O-da hiss edilən pisliyə qarşı bir reaksiya əmələgəlməsi olması səbəbindəndir. Onun (pisliyin) boğulması nə qədər güclü olarsa, vicdan bir o qədər canlı olar.

İnsanın etik narsisizmi, yuxunun təhrif edilməsi faktında, təşviş və cəza yuxularında, Yuxuların yozumu ilə pis varlığının mövcudluğuna və gücünə dəlillər tapdığı kimi, əxlaqi varlığının da eyni dərəcədə aydın dəlillərini alması ilə kifayətlənməlidir. Bununla kifayətlənməyib, yaradılışından daha “yaxşı” olmaq istəyən, bəlkə də həyatda ikiüzlülük və ya ləngimədən artıq bir şeyə nail ola biləcəyini sınasın.

Həkim, sosial məqsədlər üçün metapsixoloji Mənə süni surətdə məhdudlaşdırılmış bir məsuliyyət qurmağı hüquqşünasın öhdəsinə buraxacaqdır. Bu konstruksiyadan insanların hisslərinə zidd olmayan praktik nəticələr çıxarmağın hansı çətinliklərlə üzləşdiyi hamıya məlumdur.

c) Yuxunun okkult (gizli) mənası

Yuxu həyatının problemlərinin sonu görünmürsə, buna yalnız o adam təəccüblənə bilər ki, ruh həyatının bütün problemlərinin yuxuda da təkrarlandığını, üstəlik yuxuların xüsusi təbiətinə aid bir neçə yeni problemin də onlara əlavə olunduğunu unudur. Lakin yuxuda öyrəndiyimiz bir çox şeylər, bizə orada göründüyü üçün, yuxunun bu psixi xüsusiyyəti ilə heç və ya az əlaqədardır. Məsələn, simvolika yuxu problemi deyil, bizim arxaik düşüncəmizin, paranoyak Şreberin yerində ifadəsi ilə desək, bizim „əsas dilimizin“ mövzusudur; o, mifə və dini rituala yuxudan heç də az hökm etmir; yuxu simvolikasına ancaq əsasən cinsi mənalı olanı ört-basdır etmək xüsusiyyəti qalır! Təşviş yuxusu da öz izahını yuxu təlimindən gözləməməlidir; təşviş daha çox nevroz problemidir, yalnız yuxu görmə şəraitində təşvişin necə yarana biləcəyini müzakirə etmək qalır.

Fikrimcə, yuxunun okkult dünyaya aid iddia edilən faktlarla əlaqəsi də fərqli deyil. Amma yuxunun özü həmişə bir sirr olduğu üçün, onu digər tanınmamış sirlərlə sıx əlaqəyə salmışlar. Onun tarixi haqqı da var idi, çünki qədim dövrlərdə, mifologiyamız formalaşarkən, yuxu təsvirləri ruh anlayışlarının yaranmasında iştirak etmiş ola bilər.

Okkult hadisələrə aid edilən iki növ yuxu olmalıdır: peyğəmbər yuxuları və telepatik yuxular.

Proqnoz və telepatik hadisələrə aid edilməlidir. Hər ikisinin lehinə saysız-hesabsız şahidlik kütləsi danışır; hər ikisinin əleyhinə isə inadkar ikrah, istəsək, elmin qərəzi durur.

Peyğəmbərlik yuxularının, yəni məzmununun gələcəyin hər hansı bir quruluşunu təsvir etməsi mənasında mövcud olması, əlbəttə, heç bir şübhə doğurmur; yalnız o şübhəli qalır ki, bu proqnozlar sonradan həqiqətən baş verənlərlə hər hansı diqqətəlayiq şəkildə üst-üstə düşürmü. Etiraf edirəm ki, bu halda qərəzsizlik niyyəti məni yarı yolda qoyur. Hər hansı bir psixi fəaliyyətin kəskin bir hesablamadan başqa, gələcək hadisələri tək-tək qabaqcadan görməsinin mümkün olması, bir tərəfdən elmin bütün gözləntilərinə və mövqelərinə həddindən artıq ziddir, digər tərəfdən isə tənqidin haqsız iddia kimi rədd etməli olduğu çox qədim, yaxşı tanınan bəşəriyyət arzularına həddindən artıq sadiqdir. Deməli, mən belə düşünürəm ki, əgər insan əksər rəvayətlərin etibarsızlığını, sadəlövhlüyünü və inandırıcı olmamasını affektiv yüngülləşdirilmiş yaddaş yanılmalarının mümkünlüyü və ayrı-ayrı təsadüfi dəymələrin zərurəti ilə bir araya qoysa, gözləmək olar ki, peyğəmbərlik həqiqi yuxularının xortdanı bir heçliyə çevriləcəkdir. Şəxsən mən heç vaxt daha əlverişli bir qərəz oyada biləcək bir şey yaşamamış və ya eşitməmişəm.

Telepatik yuxularla iş başqa cürdür. Lakin burada ilk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, hələ heç kəs telepatik fenomenin — bir şəxsdə baş verən psixi prosesin başqa bir şəxs tərəfindən hissi qavrayışdan başqa yolla qəbul edilməsinin — yalnız yuxuya bağlı olduğunu iddia etməmişdir. Deməli, telepatiya yenə də yuxu problemi deyil; onun mövcudluğu barədə hökmü telepatik yuxuların öyrənilməsindən çıxarmaq lazım deyil.

Telepatik hadisələr (dəqiq deyilsə: fikir ötürülməsi) haqqındakı xəbərləri digər okkult iddiaları dəf etmək üçün istifadə edilən tənqidlə yoxlasaq da, asanlıqla laqeyd qala bilməyəcəyimiz xeyli material qalır. Həm də bu sahədə telepatiya probleminə rəğbətli münasibətə haqq qazandıran öz müşahidələrimizi və təcrübələrimizi toplamaq daha asan olur, hərçənd bunlar möhkəm bir əqidə yaratmaq üçün hələ kifayət etməyə bilər. Hələlik belə bir fikir formalaşdırırıq ki, telepatiya həqiqətən mövcud ola bilər və o, başqa bir çox, əks halda inanılmaz olan iddiaların həqiqət nüvəsini təşkil edir.

Telepatiya məsələlərində də hər şübhə mövqeyini inadla müdafiə etmək və dəlillərin gücü qarşısında yalnız könülsüz geri çəkilmək, əlbəttə, tamamilə haqlı bir yanaşmadır. Mən hesab edirəm ki, başqa hallarda irəli sürülə bilən etirazların çoxundan azad olan bir material tapmışam: peşəkar falçıların yerinə yetməmiş peyğəmbərlikləri. Təəssüf ki, mənim ixtiyarımda bu cür müşahidələrdən azı var, lakin bunlardan ikisi məndə güclü təəssürat buraxmışdır. Onları o qədər ətraflı çatdırmaq mənə qismət deyil ki, başqalarına da təsir edə bilsin. Mən yalnız bir neçə əsas məqamı qeyd etməklə kifayətlənməliyəm.

Beləliklə, həmin şəxslərə — yad yerdə və yad bir falçının tərəfindən, o da bu zaman hər hansı, çox güman ki, əhəmiyyətsiz bir praktika ilə məşğul olurdu — müəyyən bir müddət üçün əvvəlcədən nə isə xəbər verilmişdi ki, bu da baş tutmamışdı. Peyğəmbərliyin etibarsızlaşma vaxtı çoxdan keçmişdi. Diqqəti çəkən o idi ki, məlumat verənlər öz yaşantılarından istehza və məyusluq əvəzinə açıq-aşkar məmnunluqla danışırdılar. Onlara çatmış xəbərin məzmununda elə müəyyən təfərrüatlar var idi ki, bunlar özbaşına və anlaşılmaz görünürdü, yalnız baş tutmaları ilə haqlı çıxa bilərdilər. Məsələn, iyirmi yeddi yaşlı, lakin çox daha gənc görünən, nişan üzüyünü çıxarmış qadına xironant demişdi ki, o hələ ərə gedəcək və otuz iki yaşında iki uşağı olacaq. Qadın bu hadisəni analizində mənə danışarkən qırx üç yaşında idi, ağır xəstələnmişdi, özü isə uşaqsız qalmışdı. Onun Paris otelinin zalındakı „Professeur“a şübhəsiz ki, məlum olmayan gizli tarixçəsini bilsəydik, peyğəmbərliyin hər iki rəqəmini başa düşə bilərdik. Qız qeyri-adi güclü ata bağlılığından sonra ərə getmiş və sonra atanın yerinə ərini qoya bilmək üçün şiddətlə uşaq arzulamışdı. İllərlə davam edən məyusluqdan sonra, bir nevrozun astanasında, o özünə həmin peyğəmbərliyi götürmüşdü ki, bu da ona anasının taleyini vəd edirdi. Anasına isə otuz iki yaşında iki uşağı olması uyğun gəlirdi. Beləliklə, guya xaricdən gələn xəbərin özünəməxsusluqlarını mənalı şəkildə yozmaq yalnız psixoanalizin köməyi ilə mümkün idi. Lakin bundan sonra bütün bu qədər birmənalı surətdə müəyyən edilmiş vəziyyəti soruşanların güclü bir arzusunun — əslində onların affekt həyatının ən güclü, şüursuz arzusunun və cücərən nevrozunun motorunun — diqqəti yayındıran bir məşğuliyyətlə məşğul olan falçıya bilavasitə transfer yolu ilə bəyan etdiyi fərziyyəsindən daha yaxşı izah etmək mümkün deyildi.

Mən intim dairədə apardığım təcrübələrdə də dönə-dönə belə təəssürat qazanmışam ki, güclü affektiv vurğulanmış xatirələrin transferi asanlıqla baş tutur. İnsanın transfer edilməli olduğu şəxsin ağlına gələn fikirlərini analitik işlənməyə məruz qoymağa cəsarət etsək, çox vaxt elə uyğunluqlar üzə çıxır ki, onlar başqa cür diqqətdən yayınmış qalardı. Bəzi təcrübələrə əsaslanaraq belə nəticə çıxarmağa meylliyəm ki, bu cür transferlər xüsusilə şüursuzdan bir təsəvvürün üzə çıxdığı anda yaxşı baş tutur — nəzəri ifadə etsək, o, „ilkin proses“dən „ikinci dərəcəli proses“ə keçdiyi anda.

Mövzunun əhatəsi, yeniliyi və qaranlıqlığı nə qədər ehtiyatlılıq tələb etsə də, mən artıq telepatiya problemi barədə bu fikirləri gizli saxlamağı haqlı saymırdım. Bunun yuxu ilə yalnız bu qədər əlaqəsi var: əgər telepatik xəbərlər varsa, onların yatan adama da çatdığını və onun tərəfindən yuxuda qavranıla biləcəyini inkar etmək mümkün deyil. Hətta digər qavrayış və düşüncə materialı ilə oxşarlığa görə, gün ərzində qəbul edilmiş telepatik xəbərlərin yalnız növbəti gecənin yuxusunda emal olunmasını da inkar etmək olmaz. O zaman telepatik yolla ötürülən materialın yuxuda digər material kimi dəyişdirilib yenidən qurulması heç bir etiraz doğurmazdı. İnsan psixoanalizin köməyi ilə telepatiya barədə daha çox və daha etibarlı bilgi əldə etmək istərdi.