Yuxuların yozumu (I)

1 / 6

Ön söz; İkinci və üçüncü nəşrlərə ön söz

Burada yuxuların təfsirini təqdim etməyə çalışarkən, neyropatoloji maraq dairəsini aşmadığıma inanıram. Çünki yuxu psixoloji yoxlamada qeyri-adi psixik quruluşlar sırasının ilk həlqəsi kimi özünü göstərir və bu sıranın digər həlqələri olan histerik fobiya, məcburi və sayıqlama təsəvvürləri həkimləri praktik səbəblərdən məşğul etməlidir. Yuxu -- göründüyü kimi -- oxşar praktik əhəmiyyət iddia edə bilməz; lakin nümunə kimi onun nəzəri dəyəri bir o qədər böyükdür və yuxu obrazlarının yaranmasını izah edə bilməyən şəxs, fobiyaların, məcburi və sayıqlama fikirlərinin, bəlkə də onların terapiya ilə təsirlənməsinin başa düşülməsi üçün boşuna çalışacaqdır.

Lakin mövzumuzun əhəmiyyətini borclu olduğu eyni əlaqə, təqdim olunan işin çatışmazlıqlarına da cavabdehdir. Bu təqdimatda bol miqdarda tapılacaq qırılma səthləri, yuxu obrazlarının yaranması probleminin burada müzakirə olunmayan psixopatologiyanın daha geniş problemlərinə toxunduğu kontakt nöqtələrinə uyğundur və vaxt və qüvvə kifayət edib daha çox material toplanarsa, sonrakı işləmələrə həsr olunmalıdır.

Yuxuların təfsirini izah etmək üçün istifadə etdiyim materialın xüsusiyyətləri bu nəşri də mənə çətinləşdirdi. İşin özündən aydın olacaq ki, ədəbiyyatda danışılan və ya naməlum şəxslər tərəfindən toplanan bütün yuxular məqsədlərim üçün yararsız idi; mən yalnız öz yuxularım və psixoanalitik müalicə alan xəstələrimin yuxuları arasında seçim etmək məcburiyyətində idim. Sonuncu materialdan istifadə etməyimə, burada yuxu proseslərinin nevroz xarakterlərinin qarışması nəticəsində istənməyən mürəkkəbləşməyə məruz qalması mane oldu. Öz yuxularımı açıqlamaqla isə, psixi həyatımın intim detallarını, şair olmayan, təbiətşünas olan bir müəllifə adətən düşən vərdişdən artıq, yadların nəzərinə açmaqdan qaçınmaq mümkün olmadı. Bu xoşagəlməz idi, lakin qaçınılmaz; ona görə də psixoloji nəticələrimə dair dəlillərdən tamamilə imtina etməmək üçün buna razı oldum. Əlbəttə, bəzi indiskretliklərin kəskinliyini yumşaltmaq üçün buraxılışlar və əvəzləmələr etmək təklifinə tab gətirə bilmədim; bu qədər çox hallarda baş verəndə, istifadə etdiyim nümunələrin dəyərinə qətiyyən mənfi təsir göstərdi. Yalnız bu işin oxucularının çətin vəziyyətimi nəzərə alaraq mənə qarşı səbirlə yanaşacaqlarını və açıqlanan yuxularda hər hansı şəkildə adları çəkilən şəxslərin ən azından yuxu həyatına fikir azadlığı tanıyacaqlarını gözləməyimi ifadə edə bilərəm.

Bu çətin oxunan kitabın ilk onilliyin tamamlanmasından əvvəl ikinci nəşrinin zəruri olması, yuxarıdakı cümlələrdə müraciət etdiyim mütəxəssis dairələrinin marağına görə deyil. Psixiatriya həmkarlarım yuxunun yeni yozumumun doğura biləcəyi ilkin təəccübü aşmaq üçün heç bir səy göstərməmiş kimi görünürlər; və təbiətcə yuxu həyatının problemlərini şüur hallarına əlavə kimi bir neçə – adətən eyni – cümlə ilə müzakirə etməyə öyrəşmiş peşəkar filosoflar, açıq-aşkar, psixoloji təlimlərimizin köklü dəyişdirilməsinə gətirib çıxara biləcək hər şeyi məhz bu nöqtədən çıxarmaq mümkün olduğunu nəzərə almayıblar. Elmi kitab tənqidinin davranışı yalnız bu əsərimin susdurulub unudulacağına dair gözlənti yarada bilərdi; psixoanalizin tibbi tətbiqində mənim rəhbərliyimi izləyən və nevrozlu xəstələrin müalicəsində bu təfsirlərdən istifadə etmək üçün mənim nümunəmi təqib edən cəsarətli tərəfdarların kiçik qrupu da kitabın ilk nəşrini tükətməmişdi. Beləliklə, özümü, iştirakləri ilə mənə bu çətin və bir çox şey üçün əsas olan işi doqquz ildən sonra yenidən görməyə dəvət verən daha geniş təhsilli və elmə həvəsli dairələrə borclu hiss edirəm.

Az şeyi dəyişməli olduğumu söyləməkdən məmnunam. Bəzən yeni material əlavə etdim, artmış təcrübəmdən bəzi anlayışlar əlavə etdim, bir neçə nöqtədə yenidən işləməyə çalışdım; lakin yuxu və onun təfsiri, habelə ondan çıxarıla bilən psixoloji nəzəriyyələr haqqında əsas məzmun dəyişməz qaldı; ən azından subyektiv olaraq zamanın sınağından keçdi. Digər işlərimi (psixonevrozların etiologiyası və mexanizmi haqqında) tanıyanlar bilir ki, mən heç vaxt bitməmiş işi bitmiş kimi təqdim etməmişəm və həmişə ifadələrimi inkişaf edən anlayışlarıma uyğun dəyişməyə çalışmışam; yuxu həyatı sahəsində ilk açıqlamalarımın mövqeyində qala bilərdim. Nevroz problemləri üzərində işlədiyim uzun illər ərzində dəfələrlə tərəddüd etdim və bir çox şeydə yanıldım; sonra həmişə təkrar-təkrar əminliyimi yenidən tapdığım şey «Yuxuların yozumu» idi. Çoxlu sayda elmi rəqiblərim yuxu tədqiqatı sahəsində mənə tabe olmaq istəmədikləri zaman sağlam bir instinkt nümayiş etdirirlər.

Bu kitabın materialı, əksər halları hadisələr tərəfindən dəyərdən salınmış və ya keçmişə buraxılmış, Yuxuların yozumu qaydalarını izah etdiyim öz yuxularım da, təkrar nəzərdən keçirildikdə, köklü dəyişikliklərə qarşı çıxan bir davamlılıq nümayiş etdirdi. Mənim üçün bu kitabın, yalnız tamamlanmasından sonra anlaya bildiyim başqa bir subyektiv mənası da var. O, özümü öz-analizimin bir parçası, atamın ölümünə, yəni bir insanın həyatındakı ən əhəmiyyətli hadisəyə, ən kəskin itkiyə reaksiyam kimi göstərdi. Bunu anladıqdan sonra, bu təsirin izlərini silmək üçün özümü qadir hiss etmədim. Lakin oxucu üçün hansı materialda yuxuları qiymətləndirməyi və təfsir etməyi öyrəndiyi fərq etməyə bilər.

Kaş ki, köhnə kontekstə yerləşdirə bilmədiyim birmənalı bir qeydi, ikinci işləmədən gəldiyini kvadrat mötərizələrlə (1) qeyd edə bilsəydim.

Bu kitabın birinci və ikinci nəşrləri arasında doqquz il keçsə də, üçüncü nəşrə olan ehtiyac artıq bir ildən bir az sonra hiss olunmağa başladı. Bu dəyişikliyə şad ola bilərəm; lakin əvvəllər əsərimin oxucular tərəfindən nəzərə alınmamasını onun dəyərsizliyinə dəlil kimi qəbul etmək istəməmişdisəmsə, indi üzə çıxan marağı da onun düzgünlüyünə dəlil kimi istifadə edə bilmərəm.

Elmi biliklərin irəliləyişi «Yuxuların yozumu»nu də toxunulmaz buraxmadı. Mən onu 1899-cu ildə yazanda «Cinsəllik Nəzəriyyəsi» hələ mövcud deyildi, psixonevrozların daha mürəkkəb formalarının analizi hələ başlanğıc mərhələsində idi. Yuxuların yozumu nevrozların psixoloji analizini mümkün etmək üçün köməkçi vasitə olmalı idi; o vaxtdan bəri nevrozların dərinləşən başa düşülməsi yuxunun qavranılmasına təsir göstərdi. Yuxuların yozumu nəzəriyyəsinin özü, bu kitabın birinci nəşrində kifayət qədər vurğulanmayan bir istiqamətdə inkişaf etmişdir. Öz təcrübəm və V. Stekelin və başqalarının işləri sayəsində, o vaxtdan bəri yuxudakı (və ya daha dəqiq desək, şüursuz düşüncədəki) simvolizmin miqyasını və əhəmiyyətini daha düzgün qiymətləndirməyi öyrəndim. Beləliklə, bu illər ərzində nəzərə alınmasını tələb edən çoxlu şeylər toplanmışdır. Mən mətnə çoxlu əlavələr və qeydlər əlavə edərək bu yeniliklərə cavab verməyə çalışdım. Əgər bu əlavələr bəzən təsvir çərçivəsini qırmaq təhlükəsi yaradırsa və ya əvvəlki mətni bugünkü anlayışlarımız səviyyəsinə qaldırmaq bütün yerlərdə mümkün olmasa, kitabın bu nöqsanlarına görə məndən səbirlə yanaşmağınızı xahiş edirəm, çünki onlar yalnız indi sürətlənən biliklərimizin inkişafının nəticələri və əlamətləridir. Həmçinin, belə bir ehtiyac yaranarsa, yuxu təfsirinin sonrakı nəşrlərinin mövcud nəşrdən hansı digər istiqamətlərdə fərqlənəcəyini əvvəlcədən söyləməyə cəsarət edirəm. Onlar bir tərəfdən şeir, mif, dil istifadəsi və folklorun zəngin materialına daha sıx bağlı olmalı, digər tərəfdən isə yuxunun nevroz və psixi pozğunluqlarla əlaqələrini burada mümkün olduğundan daha ətraflı araşdırmalı idilər.

Otto Rank bəy əlavələrin seçilməsində mənə dəyərli xidmətlər göstərmiş və çap vərəqlərinin düzəlişini təkbaşına həyata keçirmişdir. Mən ona və töhfələri və düzəlişləri üçün minnətdar olduğum bir çox başqalarına borcluyam.

Ötən il (1913) Dr. A. A. Brill Nyu-Yorkda bu kitabın ingilis dilinə tərcüməsini hazırlamışdır. [Yuxuların yozumu. G. Allen & Co., London.]

Dr. Otto Rank bəy bu dəfə yalnız düzəlişləri həyata keçirməklə qalmayıb, həm də mətni iki müstəqil töhfə ilə zənginləşdirmişdir. (VI. Fəslə əlavə.)

2 / 6

I. Yuxu problemlərinin elmi ədəbiyyatı

Aşağıdakı səhifələrdə yuxuları şərh etməyə imkan verən bir psixoloji texnikanın olduğunu və bu üsulun tətbiqi ilə hər bir yuxunun, oyanma vaxtı psixi fəaliyyətdə müəyyən bir yerə yerləşdirilə bilən mənalı bir psixi quruluş kimi ortaya çıxdığını sübut edəcəyəm. Bundan əlavə, yuxunun qəribəliyinin və tanınmazlığının mənşə olduğu prosesləri aydınlaşdırmağa və onlardan yuxunun yarandığı psixi qüvvələrin təbiəti haqqında nəticə çıxarmağa çalışacağam. Bu qədər irəlilədikdə, təsvirimə son verəcəyəm, çünki o, yuxu məsələsinin daha geniş məsələlərə keçdiyi nöqtəyə çatmış olacaq və həmin məsələlərin həlli başqa materiallar üzərində işlənməlidir.

Əvvəlki müəlliflərin nailiyyətlərinə və elmdə yuxu məsələlərinin indiki vəziyyətinə ümumi baxışı ona görə əvvəlcə təqdim edirəm ki, məqalənin gedişində bu mövzuya tez-tez qayıtmağa səbəbim olmayacaq. Belə ki, minilliklərlə davam edən cəhdlərə baxmayaraq, yuxunun elmi başa düşülməsi çox az irəliləmişdir. Bu, müəlliflər tərəfindən o qədər ümumi qəbul edilir ki, ayrı-ayrı fikirləri qeyd etmək artıq görünür. İşimin sonunda siyahısını əlavə etdiyim əsərlərdə mövzumuzla bağlı çoxlu maraqlı qeydlər və zəngin material var, lakin yuxunun mahiyyətini əks etdirən və ya onun sirrlərindən birini qəti həll edən heç nə və ya çox az şey var. Təbii ki, savadlı qeyri-mütəxəssislərin yuxu haqqında bilikləri daha da azdır.

İnsanlığın qədim dövrlərində ibtidai xalqların yuxuya necə baxdıqları və onun onların dünya və ruh haqqında təsəvvürlərinin formalaşmasına necə təsir etdiyi mövzusu o qədər yüksək marağa layiqdir ki, onu bu kontekstdə işləməkdən istəməyərək imtina edirəm. Sir J. Lubbock, H. Spencer, E. B. Tylor və başqalarının məlum əsərlərinə istinad edirəm və yalnız bunu əlavə edirəm ki, bu məsələlərin və spekulyasiyaların əhəmiyyətini yalnız qarşımızda duran 'Yuxuların yozumu' vəzifəsini yerinə yetirdikdən sonra başa düşə bilərik.

Qədim dövrdə yuxuya baxışın əks-sədası klassik antik dövr xalqlarının yuxuya olan münasibətində açıq şəkildə özünü göstərir (3). Onlar üçün yuxuların inanclarına görə fövqəladə varlıqlar dünyası ilə əlaqəli olması və tanrılarla şeytanlardan gələn vəhyi daşıması şərt idi. Bundan əlavə, onlara yuxuların yuxu görən üçün əhəmiyyətli bir məqsəd daşıdığı, adətən ona gələcəyi xəbər verdiyi aydın görünürdü. Yuxuların məzmunu və təsiri arasındakı böyük fərqlər, əlbəttə, onlara vahid bir baxış tətbiq etməyi çətinləşdirir və yuxuların dəyəri və etibarlılığına görə müxtəlif fərqləndirmələr və qruplaşdırmalar aparmağa məcbur edirdi. Antik dövrün ayrı-ayrı filosofları arasında yuxunun qiymətləndirilməsi, əlbəttə, onların ümumiyyətlə falçılığa (mantikaya) nə qədər yer verməyə hazır olmasından asılı idi.¹

Aristotelə məxsus yuxunu təhlil edən iki əsərdə yuxu artıq psixologiyanın obyekti olmuşdur. Eşidirik ki, yuxu tanrı tərəfindən göndərilməyib, tanrısal təbiətli deyil, lakin şeytani təbiətlidir, çünki təbiət şeytanidir, tanrısal deyil; yəni yuxu fövqəltəbii vəhydən qaynaqlanmır, əksinə, tanrılıqla əlaqəli olan insan ruhunun qanunlarından irəli gəlir. Yuxu, yatanın yuxu halında olan ruh fəaliyyəti kimi təyin olunur.

Aristotel yuxu həyatının bəzi xüsusiyyətlərini bilir, məsələn, yuxunun yuxu zamanı baş verən kiçik stimulları böyüdərək təfsir etdiyini ('yalnız bir üzvün çox əhəmiyyətsiz qızması baş verdikdə, insan özünü atəşin içindən keçir və qızışır kimi təsəvvür edir') və bu davranışdan belə bir nəticə çıxarır ki, yuxular gündüz sezilməyən, bədəndə baş verən dəyişikliklərin ilk əlamətlərini həkimə açıqlaya bilər (4).²

Aristoteldən əvvəlki qədimlər, qeyd edildiyi kimi, yuxunu yatan ruhun məhsulu saymırdılar, onu tanrı tərəfindən verilən bir ilham hesab edirdilər və yuxu həyatına münasibətdə hər zaman mövcud olduğunu aşkar edəcəyimiz iki əks cərəyan artıq onlarda özünü büruzə verirdi. Yatanı xəbərdar etmək və ya ona gələcəyi xəbər vermək üçün göndərilən həqiqi və dəyərli yuxuları, onu azdırmaq və ya məhv etmək niyyətində olan boş, aldadıcı və əhəmiyyətsiz yuxulardan fərqləndirirdilər.

Qədimlərin yuxu nəzəriyyəsi. – Artemidor.

Qrup (Yunan mifologiyası və din tarixi, s. 390) Makrobius və Artemidorun yuxuları təsnifatını belə təkrarlayır: 'Yuxuları iki sinfə bölürdülər.' Biri yalnız təsir (və ya keçmiş) tərəfindən təsirlənməli, lakin gələcək üçün əhəmiyyətsiz olmalı idi; bu, birbaşa verilən təsəvvürü və ya onun əksini əks etdirən ἐνύπνια, insomnia (yuxu) qrupunu əhatə edirdi, məs. məsələn, aclıq və ya onun aradan qaldırılması, eləcə də verilən təsəvvürü fantaziyalı şəkildə genişləndirən φαντάσματα, məs. məsələn, kabus, Ephialtes. Digər sinif isə gələcək üçün həlledici hesab edilirdi; ona aiddir: 1. yuxuda qəbul edilən birbaşa kəhanət (χρηματισμός, oraculum), 2. yaxınlaşan hadisənin qabaqcadan bildirilməsi (ὅραμα, visio), 3. şərhlənməyə ehtiyac duyulan simvolik yuxu (ὄνειρος, somnium). Bu nəzəriyyə əsrlər boyu davam etmişdir.

Yuxuların bu dəyişən qiymətləndirilməsi «yuxu təfsiri» vəzifəsi ilə əlaqəli idi. Yuxulardan ümumiyyətlə vacib məlumatlar gözlənilirdi, lakin bütün yuxular birbaşa başa düşülmürdü və hansısa başa düşülməyən yuxunun əhəmiyyətli bir şeyi xəbər verməyəcəyini bilmək mümkün deyildi; buna görə də, yuxunun başa düşülməyən məzmununu aydın və eyni zamanda mənalı olanla əvəz edə bilən bir səy üçün təkan yarandı. Son antik dövrdə yuxu təfsirində ən böyük avtoritet Daldisli Artemidoros hesab edilirdi; onun ətraflı əsəri bizə eyni məzmunda olan itirilmiş yazıları əvəz etməlidir(5).³

Qədimlərin elmdən əvvəlki yuxu anlayışı şübhəsiz ki, onların bütün dünya görüşü ilə tam uyğun gəlirdi; bu dünya görüşü yalnız daxili psixi həyatda reallığı olan şeyi xarici dünyaya proyeksiya etməyə meylli idi. Bundan əlavə, o, yuxudan qalan səhər xatirəsi vasitəsilə oyadılmış həyatın qəbul etdiyi əsas təəssüratı da nəzərə alırdı, çünki bu xatirədə yuxu, sanki başqa bir dünyadan gələn, qalan psixi məzmuna qarşı çıxan bir şey kimi təqdim olunur. Qeyd edək ki, yuxuların fövqəltəbii mənşəyi haqqında təlimin bu günlərdə tərəfdarlarından məhrum olduğunu düşünmək səhv olardı; bütün pietist və mistik yazıçılardan (onlar fövqəltəbii sahənin əvvəllər geniş olan qalıqlarını, təbiət elmi izahı ilə fəth olunmadığı müddətdə yüklənmə altında saxlamaqla haqlıdırlar) əlavə, dinlərinin fövqəlbəşəri ruh qüvvələrinin mövcudluğuna və müdaxiləsinə olan inancını, məhz yuxu hadisələrinin izaholunmazlığına əsaslandırmağa çalışan, bütün macəraçılıqdan uzaq, dəqiq düşüncəli kişilərə də rast gəlinir (Haffner). Bəzi fəlsəfi məktəblərin, məs. məsələn, Şellingçilərin yuxu həyatına verdiyi dəyər, antik dövrdə yuxunun ilahiliyinin mübahisəsiz qəbul edilməsinin açıq əks-sədasıdır; yuxunun kəhanət, gələcəyi xəbər verən qüvvəsi haqqında müzakirə də tamamlanmamışdır, çünki toplanmış materialı idarə etmək üçün psixoloji izah cəhdləri kifayət etmir, elmi düşüncə tərzinə sadiq olan hər kəsin belə bir iddianı rədd etməyə olan meylləri nə qədər birmənalı olsa da.

Yuxu problemlərinə dair elmi məlumatımızın tarixini yazmaq o qədər çətindir ki, bu məlumatda, bəzi yerlərdə nə qədər dəyərli olsa da, müəyyən istiqamətlər boyunca irəliləyiş müşahidə edilmir. Sonrakı tədqiqatçıların üzərində qura biləcəyi təsdiqlənmiş nəticələrdən ibarət bir təməlin yaranmasına gəlməyib, əksinə, hər yeni müəllif eyni problemləri yenidən və sanki başlanğıcdan götürür. Əgər müəlliflərin zaman ardıcıllığına əməl etmək və hər birinin yuxu problemləri haqqında hansı fikirləri söylədiyini xülasə şəklində nəql etmək istəsəydim, yuxu haqqındakı məlumatın hazırkı vəziyyətinə dair nəzəri bir ümumi mənzərə yaratmaqdan imtina etməli olardım; buna görə də, təsviri müəlliflərə deyil, mövzulara əsaslandırmağı üstün tutdum və hər bir yuxu problemi üçün ədəbiyyatda onun həlli üçün nə qədər materialın qoyulduğunu qeyd edəcəyəm.

Lakin mövzuya aid olan, çox dağınıq və başqa şeylərə keçid edən bütün ədəbiyyatı idarə etmək mənə müvəffəq olmadığından, oxucularımdan, əgər təsvirimdə heç bir əsas fakt və heç bir əhəmiyyətli baxış bucağı itirilməyibsə, kifayətlənmələrini xahiş etməliyəm.

Yaxın vaxtlara qədər müəlliflərin əksəriyyəti yuxu və yuxu halını eyni kontekstdə müzakirə etməyə, adətən psixopatologiyaya aid olan analoji halların və yuxuya bənzər hadisələrin (hallüsinasiyalar, viziyalar və s. kimi) qiymətləndirilməsini də əlavə etməyə məcbur hiss edirdilər. Əksinə, ən son işlərdə mövzunu məhdud saxlamaq və təxminən yuxu həyatı sahəsindən tək bir sualı predmet götürmək cəhdi nəzərə çarpır. Bu dəyişiklikdə mən, qaranlıq məsələlərdə aydınlaşma və razılığın yalnız bir sıra detallı tədqiqatlar vasitəsilə əldə edilə biləcəyinə inamın ifadəsini görmək istəyirəm. Burada təqdim edə biləcəyim şey, məhz belə bir detallı tədqiqatdır, xüsusilə də psixoloji təbiətli. Yuxu problemi ilə məşğul olmaq üçün çox az səbəbim var idi, çünki bu, əsasən fizioloji bir problemdir, baxmayaraq ki, yuxu halının xarakteristikasında psixi aparatın funksional şərtlərinin dəyişməsi də daxil olmalıdır. Beləliklə, yuxu haqqında ədəbiyyat da burada nəzərə alınmır.

Oyanıq həyatla əlaqə.

Yuxu hadisələrinə olan elmi maraq, qismən bir-birinə keçən aşağıdakı sual qoyuluşlarına gətirib çıxarır:

a) Yuxunun oyanıq həyatla əlaqəsi.

Oyanmış adamın sadəlövh hökmü, yuxunun – əgər o, başqa bir dünyadan gəlmirsə belə – yuxulayanı başqa bir dünyaya apardığını qəbul edir. Yuxu hadisələrinin diqqətli və incə təsvirini borclu olduğumuz köhnə fizioloq Burdax, bu inancı çox diqqət çəkən bir cümlədə ifadə etmişdir (s. 474): «... gündəlik həyat öz səyləri və zövqləri, sevinc və ağrıları ilə heç vaxt təkrarlanmır, əksinə, yuxu bizi onlardan azad etməyə çalışır». Hətta bütün ruhumuz bir mövzu ilə dolu olsa, dərin kədər daxili alətimizi parçalasa və ya bir vəzifə bütün zehni qüvvəmizi özünə cəlb etsə belə, yuxu bizə ya tamamilə qəribə bir şey verir, ya da reallıqdan yalnız öz kombinasiyaları üçün tək-tük elementlər götürür, ya da yalnız əhval-ruhiyyəmizin tonuna uyğunlaşır və reallığı simvollaşdırır.» – J. H. Fixte (I, 541) eyni mənada birbaşa «tamamlayıcı yuxular»dan danışır və bunları ruhun özünü sağaldan təbiətinin sirli xeyirxahlıqlarından biri adlandırır. L. Ştrümpell də yuxuların təbiəti və yaranması haqqında bütün tərəflər tərəfindən haqlı olaraq yüksək qiymətləndirilən tədqiqatında (s. 16) oxşar mənada çıxış edir: «Yuxulayan, oyanıq şüurun dünyasından üz çevirir» ... (s. 17): «Yuxuda oyanıq şüurun nizamlı məzmunu və onun normal davranışı üçün yaddaş demək olar ki, tamamilə itir» ... (s. 19): «Yuxuda ruhun oyanıq həyatın mütəmadi məzmunu və axarından demək olar ki, xatirəsiz təcrid olunması» ...

Lakin müəlliflərin əksəriyyəti yuxunun oyanıq həyatla əlaqəsi üçün əks mövqeyi müdafiə etmişlər. Məsələn, Haffner (s. 19): «Əvvəlcə yuxu oyanıq həyatı davam etdirir. Yuxularımız həmişə bir az əvvəl şüurda olan təsəvvürlərə bağlanır. Dəqiq müşahidə demək olar ki, həmişə yuxunun əvvəlki günün hadisələri ilə harada əlaqələndiyini göstərən bir ip tapacaq.» Veyqandt (s. 6) yuxarıda sitat gətirilən Burdaxın iddiasına birbaşa etiraz edir, «çünki çox vaxt, görünür, yuxuların əksəriyyətində müşahidə etmək olar ki, onlar bizi azad etmək əvəzinə, birbaşa adi həyata qaytarır.» Morri (s. 56) öz qısa düsturu ilə deyir: «Biz gördüklərimiz, dediklərimiz, arzuladıqlarımız və ya etdiklərimiz haqqında yuxulayırıq»; Jessen 1855-ci ildə nəşr olunan psixologiyasında (s. 530) bir qədər geniş: «Yuxuların məzmunu daha çox və ya az fərdi şəxsiyyət, yaş, cins, status, təhsil səviyyəsi, alışılmış həyat tərzı və bütün keçmiş həyatın hadisələri və təcrübələri tərəfindən müəyyən edilir.»

Bu suala ən qətiyyətlə filosof I. G. E. Maaß (Ehtiraslar haqqında, 1805) münasibət bildirir: «Təcrübə bizə ən çox, ən isti ehtiraslarımızın yönəldiyi şeylər haqqında yuxuladığımız iddiamızı təsdiqləyir. Buradan aydın olur ki, ehtiraslarımız yuxularımızın yaranmasına təsir göstərməlidir. Hırslı adam (bəlkə də yalnız öz təsəvvüründə) qazanılmış və ya hələ qazanılacaq dəfnə çələngləri haqqında yuxulayır, aşiq isə yuxularında şirin ümidlərinin obyektini düşünür, ... Ürəkdə yatan bütün hissi ehtiraslar və nifrətlər, hər hansı bir səbəblə qızışdırıldıqda, onlarla əlaqəli təsəvvürlərdən bir yuxunun yaranmasına və ya bu təsəvvürlərin artıq mövcud olan bir yuxuya qarışmasına səbəb ola bilər.» (Vinterşteyn tərəfindən Zbl. f. Ps.-A. vasitəsilə ötürülüb . . . .)

Qədimlər də yuxu məzmununun həyatdan asılılığı haqqında fərqli düşünmürdülər. Mən Radestokdan (s. 139) sitat gətirirəm: Kserks Yunanıstana yürüşündən əvvəl yaxşı məsləhətlərlə bu qərarından yayındırılıb, lakin yuxularla yenidən həvəsləndirildikdə, Persiyanın qədim rasionallıqçı yuxu şərhiçisi Artabanos ona yerində deyirdi ki, yuxu obrazları əsasən insanın oyanıq vaxtında düşündüyü şeyləri ehtiva edir.

Lukretsinin «Təbiət haqqında» didaktik poemasında (IV, s. 959) aşağıdakı yerə rast gəlinir:

«Və hər kəs hansı ehtirasla bağlanıb yapışırsa, və ya hansı işlərdə çoxdan məşğul olubsa və zehni daha çox həmin məsələlərlə məşğul olmağa məcbur edibsə, yuxuda da eyni şeyləri gördüyümüzü sanırıq; vəkillər işlərini idarə edir və qanunları tərtib edir, sərkərdələr döyüşür və döyüşləri yaşayır» və s. və s.

Siseron (Kəhanət haqqında II) çox sonra Morrinin dediyinə bənzər şəkildə deyir: «Xüsusilə, oyanıq vaxtında düşündüyümüz və ya etdiyimiz şeylərin qalıqları ruhlarda hərəkətə gəlir və təşviş olunur.»

Yuxu həyatı ilə oyatıq həyatı arasındakı əlaqə haqqında bu iki baxışın ziddiyyəti həqiqətən həll olunmaz görünür. Buna görə də F. V. Hildebrandtın (1875) təsvirini xatırlamaq yerinə düşərdi. O, yuxunun xüsusiyyətlərinin yalnız «bir-birinə qarşı ziddiyyətlərə qədər gərginləşən ziddiyyətlər silsiləsi» (s. 8) ilə təsvir edilə biləcəyini deyir: «Bu ziddiyyətlərin birincisi, bir tərəfdən yuxunun real və həqiqi həyatdan ciddi təcridi və ya təcili, digər tərəfdən isə birinin digərinə davamlı keçidi, birinin digərindən davamlı asılılığıdır. -- Yuxu, oyaq halda yaşanan reallıqdan tamamilə ayrı bir şeydir, demək olar ki, öz içində hermetik olaraq təcili olan, real həyatdan aşılması mümkün olmayan uçurumla ayrılmış bir mövcudiyyətdir. O, bizi reallıqdan ayırır, içimizdə ona olan normal xatirələri silir və bizi tamamilə başqa bir dünyaya və əsasən real həyatla heç bir əlaqəsi olmayan başqa bir həyat hekayəsinə yerləşdirir...» Hildebrandt sonra izah edir ki, yuxuya gedərkən bütün varlığımız və onun mövcudiyyət formaları «görünməz bir düşək qapısının arxasında» yox olur. İnsan sonra yuxuda, məsələn, orada əsir saxlanılan Napoleona Mosel şərablarından üstün bir şey təklif etmək üçün Sent-Helenaya dəniz səyahətinə çıxır. İnsan keçmiş imperator tərəfindən ən xoş qarşılanır və maraqlı illüziyanın oyanma nəticəsində pozulmasından təxminən təəssüf edir. İndi isə yuxu vəziyyəti reallıqla müqayisə edilir. İnsan heç vaxt şərab taciri olmayıb və olmaq istəməyib. İnsan heç vaxt dəniz səyahətinə çıxmayıb və belə bir səyahət üçün məqsəd kimi Sent-Helenanı ən az seçərdi. Napoleona qarşı heç bir səmimi hisslər bəsləmir, əksinə, qəddar bir vətənpərvər nifrət duyur. Bütün bunlara əlavə olaraq, Napoleon adada öldüyü zaman yuxu görən şəxs hələ də sağlar arasında deyildi; onunla şəxsi əlaqə qurmaq imkanlar dairəsinin xaricində idi. Beləliklə, yuxu təcrübəsi, bir-birinə tam uyğun gələn və bir-birini davam etdirən iki həyat mərhələsi arasına yerləşdirilmiş yad bir şey kimi görünür.

«Amma yenə də,» Hildebrandt davam edir, «görünən əks də eyni dərəcədə doğru və düzgündür. Məncə, bu qapalılıq və təcridlə ən dərin münasibət və birləşmə əl-ələ verir. Birbaşa deyə bilərik: Yuxu nə təqdim edirsə etsin, onun materialını reallıqdan və bu reallıq üzərində qurulan zəka həyatından götürür... Onunla nə qədər qəribə rəftar etsə də, əslində real dünyadan heç vaxt ayrıla bilməz və onun ən yüksək və ən gülünc qurucuları həmişə əsas maddələrini ya duyular dünyasında gözümüzün önünə çıxan, ya da oyatıq düşüncə axınımızda bir şəkildə yer tapmış, başqa sözlə, xaricən və ya daxildən artıq yaşadığımız şeylərdən götürməlidir.

b) Yuxu materialı. -- Yuxuda yaddaş.

Yuxu məzmununu təşkil edən bütün materialın hər hansı bir şəkildə yaşananlardan qaynaqlandığı, yəni yuxuda təkrarlandığı, xatırlandığı, ən azı mübahisəsiz bir bilik kimi qəbul edilə bilər. Lakin yuxu məzmununun oyatıq həyatla belə bir əlaqəsinin aparılan müqayisənin nəticəsi kimi asanlıqla aydın bir nəticə kimi ortaya çıxacağını fərz etmək səhv olardı. Əksinə, bu əlaqə diqqətlə axtarılmalıdır və bir çox hallarda uzun müddət gizlənməyi bacarır. Bunun səbəbi, yuxuda xatırlama qabiliyyətinin göstərdiyi və ümumiyyətlə qeyd edilsə də, indiyə qədər hər hansı bir izahdan yayınan bir sıra xüsusiyyətlərdədir. Bu xarakteristikaları ətraflı qiymətləndirmək əməyə dəyər.

Əvvəlcə belə bir hal baş verir ki, yuxu məzmununda, oyaq halda öz bilik və təcrübəsinə aid olduğunu qəbul etmədiyi bir material ortaya çıxır. İnsan, müvafiq şeyi yuxuda gördüyünü xatırlayır, lakin onu yaşadığını və nə vaxt yaşadığını xatırlamır. Bu halda insan yuxunun hansı mənbədən qidalandığı barədə qeyri-müəyyənlikdə qalır və yuxunun müstəqil istehsal fəaliyyətinə inanmağa meylli olur, ta ki çox vaxt uzun müddətdən sonra yeni bir hadisə əvvəlki hadisəyə dair itmiş sayılan xatirəni qaytarıb yuxunun mənbəyini aşkar edənə qədər. Onda insan, yuxuda oyandakı xatırlama qabiliyyətindən qaçan bir şeyi bildiyini və xatırladığını etiraf etməlidir(6).⁴

Delboeuf öz yuxu təcrübəsindən bu növün xüsusilə təsirli bir nümunəsini danışır. O, yuxuda evinin həyətini qar örtmüş görür və divardakı kiçik mağaraya qaytardığı, qarın altında yarım donmuş iki kiçik kərtənkələ tapır; o, heyvanlara həssas olduğu üçün onları qəbul edir və isidir. Bundan əlavə, divarda bitən və çox sevdiyi bildiyi kiçik bir qıjının bəzi yarpaqlarını onlara verir. Yuxuda o, bitkinin adını bilir: Asplenium ruta muralis. Yuxu davam edir, bir ara verib kərtənkələlərə qayıdır və Delboeufu təəccübləndirərək, qıjı qalıqlarının üzərinə hücum edən iki yeni kiçik canlı göstərir. Sonra nəzərini açıq sahəyə çevirir, divardakı dəliyə gedən beşinci və altıncı kərtənkələni görür və nəhayət, bütün yolun eyni istiqamətdə hərəkət edən kərtənkələlər prosesiyası ilə örtüldüyünü müşahidə edir.

Delboeufun oyandakı bilişi yalnız bir neçə latın bitki adını əhatə edirdi və Asplenium haqqında məlumatı ehtiva etmirdi. Böyük təəccübü ilə, bu adlı bir qıjının həqiqətən mövcud olduğuna əmin olmalı idi. Asplenium ruta muraria onun düzgün adı idi, yuxu isə bunu bir az təhrif etmişdi. Təsadüfi bir uyğunluq haqqında düşünmək mümkün deyildi; lakin Delboeuf üçün yuxuda Asplenium adını haradan öyrəndiyi sirr olaraq qaldı.

Yuxu yaddaşı. Yuxunun hipermneziyası.

Yuxu 1862-ci ildə baş vermişdi; on altı il sonra filosof, ziyarət etdiyi bir dostunun yanında, İsveçrənin bəzi bölgələrində əcnəbilərə xatirə hədiyyəsi kimi satılan qurudulmuş çiçəklərlə kiçik bir albom görür. Onun içində bir xatirə canlanır, herbari açır, orada yuxusundakı Aspleniumu tapır və əlavə edilmiş latın adında öz əl yazısını tanıyır. İndi əlaqə qura bilindi. Bu dostun bacısı 1860-cı ildə – kərtənkələ yuxusundan iki il əvvəl – bal ayı səyahətində Delboeufu ziyarət etmişdi. O vaxt bu albom, qardaşı üçün nəzərdə tutulmuşdu və Delboeuf, bir botanikin diktəsi ilə hər bir qurudulmuş bitkinin altına latın adını yazmaq zəhmətini çəkmişdi.

Bu nümunəni bu qədər dəyərli edən təsadüf lütfü, Delboeufa bu yuxunun məzmunundan başqa bir hissəni də unudulmuş mənbəyinə qaytarmaq imkanı verdi. 1877-ci ildə bir gün əlinə illüstrasiyalı bir jurnalın köhnə bir cildi düşdü və orada 1862-ci ildə yuxuda gördüyü bütün kərtənkələ prosesiyasını təsvir olunmuş gördü. Cild 1861-ci il tarixini daşıyırdı və Delboeuf jurnalın çıxışından etibarən abunəçilərindən biri olduğunu xatırlayır.

Yuxunun oyandakı üçün əlçatan olmayan xatirələrə malik olması, nəzəri baxımdan o qədər qəribə və əhəmiyyətli bir həqiqətdir ki, mən başqa 'hipermnezik' yuxuları paylaşaraq diqqəti onlara cəlb etmək istəyirəm. Mori, gündüz vaxtı 'Mussidan' sözünün ağlına gəlməyə başladığını danışır. O, bunun Fransız şəhərinin adı olduğunu bilirdi, amma bundan başqa heç nə. Bir gecə ona müəyyən bir şəxslə söhbət yuxu görür, həmin şəxs Mussidandan gəldiyini deyir və şəhərin harada yerləşdiyi sualına cavab olaraq: 'Mussidan, Dordony departamentində bir rayon mərkəzidir' deyir. Oyananda Maury yuxuda aldığı məlumata inanmadı; lakin coğrafi lüğət ona bunun tamamilə doğru olduğunu öyrətdi. Bu halda yuxunun daha çox məlumatı təsdiqlənmiş, lakin bu məlumatın unudulmuş mənbəyi aşkar edilməmişdir.

Jessen (s. 55) köhnə dövrlərdən çox bənzər bir yuxu hadisəsini danışır: "Bunlardan biri də yaşlı Skaligerin yuxusudur (Hennings, eyni əsər, s. 300); o, Veronanın məşhur kişilərinə tərif yazmış və yuxusunda Brugnolus adını daşıyan bir kişi ona görünərək unudulduğundan şikayət etmişdir. Skaliger ondan heç vaxt bir şey eşitmədiyini xatırlamasa da, ona şerlər yazdı və oğlu sonra Veronada əvvəllər orada Brugnolus adlı bir tənqidçinin məşhur olduğunu öyrəndi."

Xüsusi bir xüsusiyyəti ilə seçilən, yəni ilk tanınmayan xatirənin tanımasının sonrakı bir yuxuda baş verdiyi bir hipermnestik yuxunu Marquis d'Hervey de St. Denis (Vaschide, s. 232) belə danışır: "Bir dəfə mən sarışın saçlı gənc bir qadın haqqında yuxu gördüm; bacımın onunla söhbət etdiyini və ona bir tikmə işi göstərdiyini gördüm. Yuxuda o mənə çox tanış gəldi, hətta onu dəfələrlə gördüyümü düşündüm. Oyandıqdan sonra bu üzü hələ də canlı şəkildə qarşımda görürəm, amma onu heç cür tanıya bilmirəm. Yenə yuxuya gedirəm; yuxu obrazı təkrarlanır. Bu yeni yuxuda mən sarışın xanımla danışır və ona haradasa artıq görüşmə təşəkkürünə malik olub-olmadığımı soruşuram. Xanım cavab verir: Əlbəttə, sadəcə Pornic dəniz kurortunu xatırlayın. Dərhal yenə oyandım və bu cazibədar yuxu üzü ilə əlaqəli olan bütün detalları tam əminliklə xatırladım."

Eyni müəllif (Vaschide, s. 233) belə məlumat verir:

Ona tanış olan bir musiqiçi bir dəfə yuxuda ona tamamilə yeni görünən bir melodiya eşitdi. Yalnız bir neçə il sonra o, bu melodiyadan əvvəl əlində saxladığını heç vaxt xatırlamadığı köhnə bir musiqi əsərləri toplusunda yazılı olduğunu tapdı.

Təəssüf ki, mənə əlçatan olmayan bir yerdə (Proceedings of the Society for psychical research) Meyers belə hipermnestik yuxuların tam bir toplusunu dərc etmişdir. Mənim fikrimcə, yuxularla məşğul olan hər kəs, yuxunun oyanıq halda sahib olduğuna inanmadığı bilik və xatirələrə şahidlik etdiyi çox adi bir fenomen olduğunu qəbul etməlidir. Sonradan haqqında danışacağım sinir xəstələri ilə psixoanalitik işlərdə mən həftədə bir neçə dəfə xəstələrə yuxularından sitatları, müstəhəzən sözləri və s. əslində çox yaxşı bildiklərini və oyanıq həyatda onları unutduqları halda yuxuda onlardan istifadə etdiklərini sübut etmək vəziyyətində qalıram. Yalnız yuxuya məxsus olan bilginin mənbəyinin çox asanlıqla aşkar edilə bildiyi bir halda, yuxu hipermneziyasının zərərsiz bir nümunəsini burada paylaşmaq istəyirəm.

Bir xəstə daha uzun bir kontekstdə bir qəhvəxanada özünə bir "Kontuszówka" sifariş etdiyini yuxu gördü, lakin hekayədən sonra bunun nə olduğunu soruşdu; o, bu adı heç vaxt eşitməmişdi. Mən cavab verə bildim ki, Kontuszówka Polşa votkasıdır və o, bu adı yuxuda uydura bilməz, çünki mən bu adı plakatdan uzun müddətdir tanıyırdım. Kişi əvvəlcə mənə inanmaq istəmədi. Bir neçə gün sonra, yuxusunda qəhvəxanada baş verəni gerçəkləşdirdikdən sonra, o, bu adı bir plakatda, üstəlik aylardır gündə ən azı iki dəfə keçməli olduğu bir küncdə nəzərdən qaçırmadı.

Mən öz yuxularımda tək bir yuxu elementinin mənşəyini aşkar etmənin nə qədər təsadüfə bağlı olduğunu özüm təcrübə ilə görmüşəm. Beləliklə, bu kitabın yazılmasından əvvəl illər boyu məni, gördüyümü xatırlaya bilmədiyim çox sadə formaya malik bir kilsə qülləsinin obrazı təqib etdi. Mən onu sonra Salzburg ilə Reichenhall arasındakı kiçik bir stansiyada tam əminliklə tanıdım. Bu, 1890-cı illərin ikinci yarısında idi və mən həmin xətti 1886-cı ildə ilk dəfə qət etmişdim. Sonrakı illərdə, artıq yuxuların öyrənilməsi ilə məşğul olduğum vaxt, müəyyən qəribə bir məkanın tez-tez təkrarlanan yuxu obrazı mənə həddindən artıq narahatlıq verirdi. Şəxsimə, sol tərəfimdə müəyyən bir yerə aid olaraq, içərisindən bir neçə qrotesk qumdaşı fiqurunun işıqlandığı qaranlıq bir otaq görürdüm. Tam inanmaq istəmədiyim bir xatirə parıltısı mənə bunun bir pivə anbarının girişi olduğunu deyirdi; lakin nə bu yuxu obrazının nə demək olduğunu, nə də haradan gəldiyini aydınlada bilmədim. 1907-ci ildə təsadüfən Paduaya gəldim, oraya 1895-ci ildən bəri təəssüf ki, yenidən baş çəkə bilməmişdim. Gözəl universitet şəhərinə ilk səfərim natamam qalmışdı; Madonna dell' Arena kilsəsindəki Giottonun freskalarını görə bilməmişdim və kiçik kilsənin həmin gün bağlı olduğunu bildirdikləri zaman, ora gedən yolun ortasında geri dönmüşdüm. On iki il sonra ikinci səfərimdə özümü təsəlli verməyi düşünürdüm və ilk növbədə Madonna dell' Arenaya gedən yolu axtarırdım. Ona gedən yolda, mənim istiqamətimə görə sol tərəfdə, ehtimal ki, 1895-ci ildə geri döndüyüm yerdə, yuxuda çox görməyə alışdığım, içərisində qumdaşı fiqurlarının olduğu həmin məkanı kəşf etdim. Bu, həqiqətən də bir restoran bağının girişi idi.

* * * * *

Yuxunun yenidən istehsal üçün material aldığı mənbələrdən biri, qismən oyanma zamanı düşünmə fəaliyyətində xatırlanmayan və istifadə edilməyən material, uşaqlıq həyatıdır. Bunu qeyd edən və vurğulayan müəlliflərdən yalnız bir neçəsini sitat gətirəcəyəm:

Hildebrandt (s. 23): «Yuxunun bəzən uzaq keçmişdən tamamilə kənarda qalmış və hətta unudulmuş hadisələri möcüzəvi bir yenidən istehsal qabiliyyəti ilə ruhumuza sadiq şəkildə geri qaytardığı açıq şəkildə etiraf edilmişdir.»

Strümpell (s. 40): «Yuxunun bəzən sonrakı dövrlərin ən erkən uşaqlıq təcrübələrinin üzərinə yığdığı ən dərin və kütləvi qalıntılardan tək-tək məkanların, əşyaların və şəxslərin obrazlarını tamamilə toxunulmamış və ilkin təzəliyi ilə gözlənilmədən yenidən çıxardığını müşahidə etdikdə, məsələ daha da kəskinləşir. Bu, yalnız yaranış zamanı canlı bir şüur qazanan və ya güclü psixi dəyərlərlə əlaqələndirilən və sonra yuxuda oyandıqda şüurun zövq aldığı əsl xatirələr kimi geri qayıdan təəssüratlarla məhdudlaşmır. Yuxu yaddaşının dərinliyi, əksinə, ya yalnız az bir şüur daşıyan, ya da heç bir psixi dəyəri olmayan, ya da çoxdan hər ikisini itirmiş və buna görə də həm yuxuda, həm də oyandıqdan sonra tamamilə qəribə və naməlum görünən, lakin mənşəyi aşkarlanana qədər belə qalan ən erkən dövrdəki şəxslərin, əşyaların, məkanların və təcrübələrin obrazlarını da əhatə edir.»

Volkelt (s. 119): «Uşaqlıq və gənclik xatirələrinin yuxuya nə qədər çox daxil olması xüsusilə diqqətəlayiqdir. Çoxdan düşünmədiyimiz, bizim üçün çoxdan bütün əhəmiyyətini itirdiyimiz şeylər: yuxu bizi onlara yorulmadan xatırladır.»

Yuxunun, məlum olduğu kimi, şüurlu xatırlama qabiliyyətinin boşluqlarına düşən uşaqlıq materialına olan hökmü, maraqlı hiperamnestik yuxuların yaranmasına səbəb olur və mən yenə də bir neçə nümunə təqdim etmək istəyirəm.

Maury (s. 92) uşaqlıqda atasının bir körpünün tikilişinə rəhbərlik etdiyi yaxınlıqdakı Trilport şəhərinə tez-tez gəldiyini nəql edir. Bir gecə yuxu onu Trilporta aparır və şəhərin küçələrində yenidən oynamağa qoyur. Bir nəfər ona yaxınlaşır, o, bir növ uniforma geyinmişdir. Maury adını soruşur; o, özünü təqdim edir, adı C. . . -dır və körpü keşikçisidir. Oyandıqdan sonra xatirənin reallığından hələ də şübhə edən Maury, uşaqlığından bəri yanında olan yaşlı xidmətçiyə həmin adlı bir nəfəri xatlayıb-xatlamadığını soruşur. «Əlbəttə», cavab gəlir, «o, atanızın o vaxtlar tikdirdiyi körpünün keşikçisi idi.»

Yuxuda ortaya çıxan uşaqlıq xatirələrinin dəqiqliyini eyni dərəcədə gözəl təsdiqləyən bir nümunəni Morri, uşaqlığında Montbrisonda böyümüş F. adlı bir cənab haqqında nəql edir. Bu adam, getdiyi yerə qayıdışından 25 il sonra, doğma yurdunu və ailənin o vaxtdan bəri görmədiyi köhnə dostlarını yenidən ziyarət etməyə qərar verdi. Hərəkətindən əvvəlki gecədə o, yuxuda mənzilə çatdığını və Montbrison yaxınlığında üzü tanımadığı bir cənabla qarşılaşdığını görür; həmin cənab ona atasının dostu T. cənab olduğunu deyir. Yuxu görən şəxs uşaqlığında bu adla bir cənabı tanıdığını bilirdi, lakin ayıq halda onun görünüşünü artıq xatırlamırdı. Bir neçə gün sonra həqiqətən Montbrisona çatdıqda, o, yuxuda naməlum sayılan məkanın yerini tapır və dərhal yuxudakı T. kimi tanıdığı bir cənabla qarşılaşır. Həqiqi şəxs, yuxu obrazının göstərdiyindən yalnız daha çox yaşlanmışdı.

Uşaqlıq və son zamanlara aid material.

Burada, xatırlanmalı təəssüratın bir əlaqə ilə əvəz olunduğu öz yuxumu nəql edə bilərəm. Bir yuxuda mən, yuxu zamanı onun doğma yerimin həkimi olduğunu bildiyim bir şəxsi gördüm. Onun üzü aydın deyildi, lakin o, mənim gimnaziya müəllimlərimdən biri haqqındakı təsəvvürlə qarışdı; bu müəllimlə bu gün də təsadüfən görüşürəm. Ayıq halda bu iki şəxsi hansı əlaqənin birləşdirdiyini müəyyən edə bilmədim. Lakin uşaqlığımın ilk illərindəki həkimim haqqında anama soruşduqda, onun bir gözlü olduğunu öyrəndim; yuxuda həkimin şəxsiyyətini örtən gimnaziya müəllimi də bir gözlüdür. Həkimi görməyimin üzərindən 38 il keçmişdi və bildiyim qədər, çənəmdəki bir iz onun köməyini xatırlada bilərdi, amma ayıq həyatda heç vaxt onun şəxsiyyəti haqqında düşünməmişdim.

Bir neçə müəllifin, yuxuların əksəriyyətində ən son günlərin elementlərinin aşkar edildiyini iddia etmələri, uşaqlıq təəssüratlarının yuxu həyatındakı həddindən artıq böyük roluna qarşı bir əks çəki yaratmaq istəyirmiş kimi səslənir. Robert (s. 46) hətta belə deyir: 'Ümumiyyətlə, normal yuxu yalnız son keçmiş günlərin təəssüratları ilə məşğul olur.' Lakin biz öyrənəcəyik ki, Robertin qurduğu yuxu nəzəriyyəsi ən köhnə təəssüratların geri itilməsini və ən gənc təəssüratların irəli sürülməsini qəti şəkildə tələb edir. Lakin Robertin ifadə etdiyi fakt, öz tədqiqatlarıma əsasən təsdiq edə bilərəm ki, mövcuddur. Amerikalı müəllif Nelson, yuxuda ən çox yuxu günündən əvvəlki günün və ya ondan üç gün əvvəlki günün təəssüratlarının istifadə olunduğunu düşünür; sanki yuxuya birbaşa təsir edən günün təəssüratları kifayət qədər zəiflədilməmiş və ya uzaqlaşdırılmamışdır.

Yuxu məzmununun ayıq həyatla sıx əlaqəsini şübhə altına almaq istəməyən bir neçə müəllifin diqqətini çəkmişdir ki, ayıq düşüncəni intensiv məşğul edən təəssüratlar, gündəlik düşüncə işi tərəfindən bir qədər kənara itirildikdən sonra yuxuda ortaya çıxır. Beləliklə, adətən, yas sağ qalanı tamamilə doldurduğu müddətcə, ilk vaxtlarda sevimli bir ölünün yuxusu görülmür (Delaj). Bununla belə, son müşahidəçilərdən biri, xanım Hallam, əks davranış nümunələrini də toplayıb və bu məqamda psixoloji fərdiliyin hüququnu müdafiə edir.

Yuxuda yaddaşın üçüncü, ən qəribə və anlaşılmaz xüsusiyyəti, reproduksiya olunan materialın seçilməsində özünü göstərir; çünki ayıq halda olduğu kimi yalnız ən əhəmiyyətli olan deyil, əksinə, ən əhəmiyyətsiz və nəzərə çarpmayan şeylər də xatırlanmağa layiq görülür. Bu barədə təəccüblərini ən güclü ifadə etmiş müəllifləri sözə buraxıram.

Hildebrandt (s. 11): 'Çünki qəribə olan budur ki, yuxu elementlərini adətən böyük və dərin təsirli hadisələrdən, keçmiş günün güclü və hərəkətverici maraqlarından deyil, əlavə detallardan, demək olar ki, son yaşamış və ya daha geridə qalmış keçmişin dəyərsiz parçalarından götürür. Ailəmizdəki sarsıdıcı ölüm hadisəsi, təəssüratları altında gec yatdığımız halda, ilk ayıq an onu təəssüf hissi ilə yaddaşımıza qaytarana qədər yaddaşımızdan silinmiş qalır. Əksinə, bizə rast gələn və keçdikdən sonra bir an belə düşünmədiyimiz bir yad adamın alnındakı siğil, yuxumuzda rol oynayır' . . .

Ştrümpell (s. 39): '. . . belə hallar var ki, yuxunun təhlili, əvvəlki və ya ondan əvvəlki günün hadisələrindən gəlsə də, ayıq şüur üçün o qədər əhəmiyyətsiz və dəyərsiz olan, hadisə baş verdikdən qısa müddət sonra unudulmuş yuxu tərkib hissələrini aşkar edir. Belə təcrübələr, məsələn, təsadüfən eşidilən ifadələr və ya başqasının səthi qeyd olunan hərəkətləri, şeylər və ya şəxslər haqqında tez keçən qavrayışlar, oxunan mətnin ayrı-ayrı kiçik hissələri və s. ola bilər.

Havelock Ellis (1899, s. 727): "Oyanıq həyatın dərin emosiyaları, bizə əsas iradi zehni enerjimizi sərf etdiyimiz suallar və problemlər, adətən yuxu şüuruna dərhal təqdim olunmayanlardır. Yaxın keçmişə aid olanlar, əsasən gündəlik həyatın əhəmiyyətsiz, təsadüfi və 'unudulmuş' izləridir ki, onlar yuxularımızda yenidən ortaya çıxır. Ən intensiv şəkildə oyanan psixi fəaliyyətlər, ən dərin şəkildə yatanlardır.

Binz (s. 45) yuxuda yaddaşın müzakirə olunan xüsusiyyətlərini, özünün dəstəklədiyi yuxu izahlarından narazılığını ifadə etmək üçün bəhanə kimi götürür: "Və təbii yuxu bizə bənzər suallar verir. Niyə biz həmişə son yaşadığımız günlərin yaddaş izlərini görmürük, əksinə, çox vaxt heç bir aydın motiv olmadan, çox uzaqda qalmış, demək olar ki, sönmüş keçmişə dalırıq? Niyə yuxuda şüur çox vaxt əhəmiyyətsiz xatirə təsvirlərinin təsirini qəbul edir, halbuki beyin hüceyrələri, yaşadığımız hadisələrin ən həssas qeydlərini daşıdıqları yerlərdə, əksər halla susqun və hərəkətsiz qalır, yalnız oyanıq halda kəskin bir canlanma onları qısa müddət əvvəl oyanmamışsa?

İkinci dərəcəli təəssüratlara xatirə.

Yuxu yaddaşının gündəlik hadisələrdəki əhəmiyyətsiz və buna görə də diqqət çəkməyən şeylərə olan qəribə meylinin, yuxunun gündəlik həyatdan asılılığını ümumiyyətlə nəzərə almamağa və sonra da hər bir konkret halda bu asılılığı sübut etməyi çətinləşdirməyə necə gətirib çıxardığını asanlıqla görmək olar. Beləliklə, Miss Whiton Calkins özünün (və yoldaşının) yuxularının statistik emalı zamanı, gündəlik həyatla əlaqəsi görünməyən 11% sayda yuxu saxlaya bildi. Şübhəsiz ki, Hildebrandt, əgər hər dəfə onların mənşəyini izləmək üçün kifayət qədər vaxt və diqqət sərf etsək, bütün yuxu təsvirlərinin genetik olaraq izah olunacağını iddia etməkdə haqlıdır. O, bunu əlbəttə ki, "çətin və nankor bir iş" adlandırır. Çünki bu, əksər halla, yaddaş anbarının ən uzaq küncələrində psixi cəhətdən tam dəyərsiz şeyləri axtarmağa, çoxdan keçmiş zamanın tamamilə qeyri-müəyyən anlarını, bəlkə də növbəti saatın gətirdiyi dağıntıdan yenidən gün işığına çıxarmağa gətirib çıxarırdı. Lakin mən, kəskin zəkalı müəllifin bu qədər sadə göründüyü halda başlanan yolu davam etdirməkdən imtina etdiyinə təəssüf edir; o, bu yolu birbaşa yuxu izahının mərkəzinə aparacaqdı.

Yuxu yaddaşının davranışı, şübhəsiz ki, ümumiyyətlə yaddaşın hər hansı bir nəzəriyyəsi üçün son dərəcə əhəmiyyətlidir. O, «bir dəfə zəhənən sahib olduğumuz heç nə tamamilə itə bilməz» (Scholz, s. 34) dərsini verir. Və ya Delboeufun ifadə etdiyi kimi, "ən əhəmiyyətsiz təəssürat belə, sonsuz dərəcədə yenidən gün işığına çıxmağa qabiliyyətli, silinməz bir iz buraxır", psixi həyatın digər bir çox patologik hadisələrinin də eyni nəticəyə gətirdiyi bir nəticə. İndi yuxuda yaddaşın bu qeyri-adi qabiliyyətini nəzərinizdə canlandırın ki, bəzi sonradan qeyd olunacaq yuxu nəzəriyyələri, yuxuların absurd və qeyri-uyğunluğunu gündüz bildiklərimizin qismən unudulması ilə izah etmək istədikdə yaratdıqları ziddiyyəti canlı şəkildə hiss edəsiniz.

İnsan, yuxu görmə fenomenini ümumiyyətlə xatırlama fenomeninə endirə, yuxuda gecələr də dayanmayan, özünü məqsəd sayan bir reproduksiya fəaliyyətinin ifadəsini görə bilər. Pilczin bildirdiyi kimi məlumatlar buna uyğun gəlir, ona görə ki, yuxu görmə vaxtı ilə yuxuların məzmunu arasında sabit əlaqələr aşkar edilə bilər; belə ki, dərin yuxuda ən qədim dövrlərin təəssüratları, səhərə yaxın isə yuxu tərəfindən reproduksiya olunan müasir təəssüratlar olur. Lakin yuxunun xatırlanmalı materialla necə davrandığına görə, belə bir qavrayış əvvəlcədən ehtimal olunmazdır. Strümpell haqlı olaraq, yuxuda hadisələrin təkrarlanmasının baş vermədiyinə diqqət çəkir. Yuxu buna cəhd edir, lakin növbəti həlqə yoxdur; o, dəyişdirilmiş şəkildə ortaya çıxır və ya onun yerinə tamamilə yad bir şey görünür. Yuxu yalnız reproduksiyaların fraqmentlərini gətirir. Bu, şübhəsiz ki, qayda olaraq o qədər geniş yayılıb ki, nəzəri istifadəyə imkan verir. Lakin istisnalar var ki, yuxu bir hadisəni, oyanıq halda yaddaşımızın bacardığı qədər tamamilə təkrarlayır. Delboeuf, universitet həmkarlarından birinin, təsadüfən yalnız möcüzə sayəsində qurtardığı təhlükəli bir at arabası sürüşünü, bütün detalları ilə yuxuda yenidən yaşadığını danışır. Calkins xanım, əvvəlki günün təcrübəsinin dəqiq təkrarlanmasını məzmununda daşıyan iki yuxudan bəhs edir və mən də gələcəkdə uşaqlıq təcrübəsinin dəyişməz təkrarlanması haqqında məlum olan bir nümunəni təqdim etmək imkanı tapacağam(7).⁵

c) Yuxu qıcıqları və yuxu mənbələri.

Yuxu qıcıqları və ya yuxu mənbələri kimi başa düşülən şey, «yuxular mədədən gəlir» kimi xalq ifadəsinə müraciət etməklə aydınlaşdırıla bilər. Bu anlayışların irəli sürülməsinin arxasında yuxunu yuxunun pozulmasının nəticəsi kimi qəbul edən bir nəzəriyyə gizlənir. Yuxuda nəsə pozucu bir şey hərəkətə gəlməsəydi, yuxu görülməzdi və yuxu bu pozuntuya reaksiyadır.

Yuxuların qıcıqlandırıcı səbəbləri haqqında müzakirələr müəlliflərin təsvirlərində ən geniş yer tutur. Yuxu biologik tədqiqat obyekti olduqdan sonra məsələnin ortaya çıxa bilməsi təbii haldır. Yuxunu ilahi bir hədiyyə kimi qəbul edən qədimlər onun üçün qıcıq mənbəyi axtarmağa ehtiyac duymurdular; yuxu ilahi və ya şeytani gücün iradəsindən, onun bilik və ya niyyətindən onun məzmunu axırdı. Elm üçün yuxu görməyə təkanın həmişə eyni olub-olmadığı və ya çoxsaylı ola bilib-bilməyəcəyi sualı dərhal ortaya çıxdı və bununla da yuxunun səbəbini izah etmənin psixologiyaya, yoxsa fiziologiyaya aid olması barədə fikirlər irəli sürüldü. Əksər müəlliflər yuxunun pozulmasının səbəblərinin, yəni yuxu görmə mənbələrinin müxtəlif təbiətli ola biləcəyini və bədən qıcıqlarının, eləcə də ruhi həyəcanların yuxu oyadıcıları rolunu oynaya biləcəyini fərz edirlər. Yuxu mənbələri arasında birinin digərinə üstünlük verilməsində, yuxunun yaranmasında onların əhəmiyyətindən asılı olaraq onlar arasında bir sıralama yaradılmasında baxışlar bir-birindən çox fərqlənir.

Yuxu qıcıqlandırıcıları və yuxu mənbələri.

Yuxu mənbələrinin siyahısı tam olduqda, nəhayət, dörd növ mənbə ortaya çıxır ki, bunlar da yuxuların təsnifatında istifadə edilmişdir.

1. Xarici (obyektiv) hissi oyanma.

2. Daxili (subyektiv) hissi oyanma.

3. Daxili (orqanik) bədən qıcığı.

4. Saf psixi qıcıq mənbələri.

1-ci bənd. Xarici hissi qıcıqlar. Fəlsəfəçi Strümpelin oğlu olan gənc Strümpel, yuxu haqqındakı əsəri bizə yuxu problemlərinə yol göstərən kimi dəfələrlə xidmət etmişdir, məlum olduğu kimi, bütün bədən örtüklərinin ümumi anesteziyası və bir neçə yüksək hissi orqanın iflici ilə əziyyət çəkən bir xəstənin müşahidəsini təqdim etmişdir. Bu adamın hələ də açıq olan az sayda hissi qapılarını xarici dünyadan təcrid etdikdə, o, yuxuya gedirdi. Yuxuya getmək istədikdə, hamımız Strümpel təcrübəsindəki vəziyyətə bənzər bir vəziyyət yaratmağa çalışırıq. Biz ən vacib hissi qapıları, gözləri bağlayırıq və digər hisslərdən hər hansı bir qıcığı və ya onlara təsir edən qıcıqların dəyişməsini uzaqlaşdırmağa çalışırıq. Biz sonra yuxuya gedirik, baxmayaraq ki, niyyətimiz heç vaxt tam uğurla nəticələnmir. Biz nə qıcıqları hiss orqanlarından tamamilə uzaq saxlaya, nə də hiss orqanlarımızın həssaslığını tamamilə aradan qaldıra bilərik. Daha güclü qıcıqlarla istənilən vaxt oyadıla bilməyimiz, «ruhun yuxuda da bədəndən kənar dünya ilə davamlı əlaqədə qaldığını» sübut edə bilər. Yuxu zamanı bizə çatan duyğu qıcıqları çox asanlıqla yuxu mənbəyinə çevrilə bilər.

Belə qıcıqların böyük bir sırası var; yuxu vəziyyətinin gətirdiyi və ya yalnız bəzən icazə verdiyi qaçılmaz qıcıqlardan tutmuş, yuxuya son qoymaq üçün uyğun və ya nəzərdə tutulmuş təsadüfi oyadıcı qıcığa qədər. Gözə daha güclü işıq daxil ola, bir səs eşidilə bilən hala gələ, qoxulu bir maddə burun selikli qişasını qıcıqlandıra bilər. Yuxuda istəksiz hərəkətlərlə bədən hissələrini açıq saxlaya və beləliklə soyuq hissinə məruz qoya və ya mövqe dəyişikliyi ilə özümüzə təzyiq və toxunma hissləri yarada bilərik. Bir milçək bizi sancar və ya kiçik bir gecə hadisəsi eyni anda bir neçə duyğunu qıcıqlandıra bilər. Müşahidəçilərin diqqəti, oyandıqda müəyyən edilən qıcıq ilə yuxu məzmununun bir hissəsinin qıcığın yuxu mənbəyi kimi tanınmasına imkan verəcək qədər üst-üstə düşdüyü bir sıra yuxuları toplamışdır.

Obyektiv – daha çox və ya az təsadüfi – duyğu qıcıqlanmasına əsaslanan belə yuxuların toplusunu burada Jessen (s. 527) istinadən gətirir: Hər bir qeyri-müəyyən qavranılan səs uyğun yuxu təsvirlərini oyadır; göy gurultusunun səsi bizi döyüşün ortasına salır, xoruzun qıqıltısı insanın təşviş çığlığına çevrilə bilər, qapının gıcırtısı quldur basqınları haqqında yuxular yarada bilər. Gecə yorğanımızı itirdikdə, bəlkə də çılpaq gəzdiyimizi və ya suya düşdüyümüzü yuxulayırıq. Yataqda əyri uzanıb ayaqlarımızı kənardan çıxardıqda, bəlkə də dəhşətli bir uçurumun kənarında dayandığımızı və ya dik bir hündürlükdən aşağı düşdüyümüzü yuxulayırıq. Başımız təsadüfən yastığın altına düşərsə, üzərimizdə böyük bir qaya asılı qalır və yükünün altında bizi basdırmaq üzrədir. Sperm yığılması şəhvətli yuxular, yerli ağrılar isə zorakılığa, düşmən hücumlarına və ya bədənə zərər verməyə məruz qalma ideyasını yaradır...

Meier (Gecə gəzintisinin izahına cəhd). Halle 1758, s. 33) bir dəfə bəzi şəxslərin ona hücum etdiyini, onu uzununa yerə bel üstü uzatdıqlarını və baş barmağı ilə ikinci barmağın arasına yerə bir qazıq soxdqlarını yuxulamışdır. Bunu yuxuda təsəvvür edərkən oyandı və barmaqlarının arasında bir samana sapının taxıldığını hiss etdi. Henningsə (1784, s. 258) görə, ona başqa bir dəfə, köynəyinin yaxasını bir az sıx bağladığı zaman, asıldığını yuxuladığı deyilir. Hoffbauer gənclik dönəmində hündür bir divardan aşağı düşdüyünü yuxulayır və oyandıqda yatağın parçalandığını və həqiqətən düşdüyünü müşahidə edir... Gregory bildirir ki, bir dəfə yatmaq üçün hazırlaşarkən ayaqlarına isti su dolu bir şüşə qoyub, sonra yuxuda Etna dağına səyahət etdiyini və orada torpağın istiliyini demək olar ki, dözülməz tapdığını görmüşdür. Bir başqası başına qoyulan bir ləkədən sonra bir qrup hindu tərəfindən dərisinin soyulduğunu yuxulayır; üçüncüsü isə nəmli bir köynəkdə yatan biri, bir çay axını ilə sürükləndiyinə inanır. Yuxuda baş verən podaqra növbəsi xəstəyə inkvizisiya əlində olduğunu və işgəncə əzablarına məruz qaldığını düşündürür (Macnish).

Qıcıq ilə yuxu məzmunu arasındakı oxşarlığa əsaslanan arqument, yuxuya gedən şəxsdə planlı şəkildə duyğu qıcıqları tətbiq edərək qıcığa uyğun yuxular yaratmağa nail olunduqda güclənir. Macnishə görə, belə təcrübələri artıq Giron de Buzareingues aparmışdır. «O, dizlərini açıq saxlayır və gecə poçt arabası ilə səyahət etdiyini yuxulayır. O, bu zaman qeyd edir ki, sərnişinlər araba içərisində gecə vaxtı dizlərin necə soyuq olduğunu yaxşı bilirlər. Başqa bir dəfə başının arxasını açıq saxlayır və açıq havada dini mərasimdə iştirak etdiyini yuxulayır. Belə ki, yaşadığı ölkədə, yalnız adını çəkdiyi belə hallarda istisna olmaqla, başın həmişə örtülü daşınması adət idi.»

Xarici duyğu qıcıqları yuxu mənbəyi kimi. – Eksperimental yuxular.

Mor yeni müşahidələrini, özündə yaratdığı yuxuları bölüşür. (Digər bir sıra təcrübələr nəticə vermədi.)

1. Onun dodaqlarını və burun ucunu lələklə qıdırırlar. -- Dəhşətli işgəncə haqqında yuxu görür; üzünə qara maska qoyulur, sonra elə bir şəkildə qoparılır ki, dəri də onunla gedir.

2. Qayçı cımbızla itilənir. -- Zəng səslərini, sonra qəza zəngini eşidir və 1848-ci ilin iyun günlərinə düşür.

3. Ona Köln suyunun qoxusunu buraxırlar. -- O, Kairdə, İohann Mariya Farinanın mağazasındadır. Buna onun təkrarlaya bilmədiyi dəli macəralar qoşulur.

4. Onun boynunu yüngülcə qısqırlarlar. -- Ona şalban qoyulduğunu yuxu görür və uşaqlıqda onu müalicə edən həkim haqqında düşünür.

5. Qızdırılmış dəmiri üzünə yaxınlaşdırırlar. -- Evə gizlicə soxulan və sakinləri pullarını verməyə məcbur etmək üçün ayaqlarını kömür qazanına salan «şoför»lər haqqında yuxu görür. Sonra Abrantes hersoqinası çıxır, o, yuxuda onun katibidir.⁶

8. Alnına bir damla su tökürlər. -- O, İtaliyadadır, güclü tərləyir və Orvieto ağ şərabını içir.

9. Şam işığını qırmızı kağızdan keçirərək dəfələrlə ona yönəldirlər. -- Hava haqqında, istidən yuxu görür və bir dəfə La Manş boğazında keçirdiyi dəniz fırtınasında yenidən özünü tapır.

Yuxuları eksperimental olaraq yaratmağa yönəlmiş digər təcrübələr d'Ervey, Veyqandt və başqalarına aiddir.

Bir neçə tərəfdən yuxunun «hiss orqanlarından gələn ani təəssüratları öz quruluşlarına elə toxuması qabiliyyəti» qeyd edilmişdir ki, onlar bu quruluşlarda artıq hazırlanmış və başlanmış bir fəlakət təşkil edir (Hildebrandt). «Gənc yaşlarımda,» bu müəllif danışır, «müəyyən səhər saatında qalxmaq üçün, adətən saatlarda quraşdırılmış məlum zəngli saatdan istifadə edirdim. Yüz dəfədən çox başıma gəlib ki, bu alətin səsi çox uzun və ardıcıl görünən bir yuxuya elə uyğun gəlirdi, sanki bütün yuxu yalnız ona əsaslanır və özünün həqiqi, məntiqi baxımdan vacib olan son nöqtəsini, təbii olaraq təyin olunmuş son hədəfini onda tapırdı.

Bu zəngli saat yuxularından üçünü başqa məqsədlə sitat gətirəcəyəm.

Folkelt (s. 68) danışır: Bir bəstəkara yuxuda məktəb idarə etdiyi və şagirdlərə bir şeyi izah etmək istədiyi görünür. Artıq işini bitirir və oğlanlardan birinə üz tutub soruşur: «Məni başa düşdün?» O, dəli kimi qışqırır: «Bəli!» Bu qışqırığa qəzəblənib ona qışqırmamağı əmr edir. Lakin artıq bütün sinif qışqırır: «Orja!» Sonra: «Eurjo!» Və nəhayət: «Feuerjo!» Və sonra küçədəki həqiqi yanğın qışqırığından oyanır.

Radestockun məlumatına görə, Garnier (Ruhun qabiliyyətləri haqqında müqavilə, 1865) Napoleon I-in, avtomobildə yuxulayarkən gördüyü və Tagliamento çayını keçməsini, Avstriya qoşunlarının top atəşini yenidən yaşamasına səbəb olan bir yuxudan, cəhənnəm maşınının partlaması ilə oyandığını bildirir; ta ki, o, "Bizə xəyanət edildi" deyə qışqıraraq yuxudan sıçrayana qədər.

Morinin gördüyü bir yuxu (s. 161) məşhurluq qazanmışdır. O, xəstə idi və öz otağında yataqda uzanırdı; anası onun yanında oturmuşdu. O, inqilab dövründəki terror hökmranlığı haqqında yuxu görür, dəhşətli qətllər səhnələrini yaşayır və nəhayət özü məhkəmə qarşısına çağırılır. Orada Robespierrei, Maratı, Fukye-Tenvili və o dəhşətli dövrün bütün kədərli qəhrəmanlarını görür, onlarla söhbət edir, yaddaşında qalmayan müxtəlif hadisələrdən sonra məhkum edilir və sonra görünməz bir kütlə tərəfindən müşayiət olunaraq edam meydanına aparılır. O, edam kürsüsünə qalxır, əccal onu taxtaya bağlayır; taxta əyilir; gilyotinin bıçağı aşağı düşür; o, başının gövdəsindən kəsildiyini hiss edir, ən dəhşətli təşviş içində oyana-- və yatağın üst hissəsinin düşdüyünü və onun boyun fəqərələrini, həqiqətən gilyotin bıçağına bənzər şəkildə, vurduğunu görür.

Bu yuxu ilə əlaqədar olaraq, Le Lorrain və Egger tərəfindən "Fəlsəfi Baxış" jurnalında başlanan maraqlı bir müzakirə var: yuxu görən şəxs, oyadıcı təsirin qəbulu ilə oyanma arasında keçən qısa müddət ərzində, görünüşcə son dərəcə zəngin olan yuxu məzmununu necə və mümkün olub-olmadığını sıxışdırıb yerləşdirə bilər.

Oyadıcı qıcıqla yuxular.

Bu növ nümunələr, yuxu zamanı obyektiv hissi təsirlərin yuxu mənbələri arasında ən yaxşı təsdiqlənmiş olan kimi görünməsinə səbəb olur. O, eləcə də, cahil insanın məlumatında tək və yeganə rol oynayan amildir. Əks halda yuxu ədəbiyyatına yad olan savadlı bir insana yuxuların necə yarandığını soruşsanız, o, şübhəsiz ki, oyandıqdan sonra aşkarlanan bir obyektiv hissi təsir tərəfindən izah edilən bir yuxu halına istinad edərək cavab verəcəkdir. Elmi nəzər burada dayana bilməz; o, yuxu zamanı hisslərə təsir edən təsirin yuxuda öz real formasında deyil, onunla hər hansı bir əlaqəsi olan başqa bir təsəvvür tərəfindən təmsil olunduğu müşahidəsindən daha çox sual vermək üçün səbəb tapır. Lakin yuxu təsirini və yuxu nəticəsini birləşdirən əlaqə Morinin sözləri ilə "hər hansı bir yaxınlıqdır, lakin bu, tək və eksklüziv deyil". (s. 72.) Məsələn, dinləyin. Hildebrandtın oyadıcı yuxularından üçünü; sonra özünüzə sual verəcəksiniz ki, eyni təsir niyə bu qədər fərqli və niyə məhz bu yuxu nəticələrini doğurdu:

(s. 37.) "Beləliklə, mən yaz səhərində gəzinti edirəm və yaşıl tarlalardan keçərək qonşu kəndə qədər gedirəm, orada sakinləri bayram geyimlərində, ilahilər kitabı qol altında, çoxluqla kilsəyə tərəf yürüş edərkən görürəm. Düzgündür! Bu, bazar günüdür və səhər ibadəti tezliklə başlayacaq. Mən bunda iştirak etməyə qərar verirəm, lakin əvvəlcə, bir az qızışdığım üçün, kilsəni əhatə edən qəbiristanlıqda soyunmaq üçün. Burada müxtəlif məzar daşlarını oxuyarkən, zəngçi zənginin qülləyə qalxdığını eşidirəm və sonra qüllənin yüksəkliyində ibadətin başlanğıcına işarə verəcək kiçik kənd zəngini görürəm. Bir müddət hərəkətsiz asılı qalır, sonra çalxalanmağa başlayır -- və birdəfəlik onun zərbələri parlaq və səsli -- elə parlaq və səsli eşidilir ki, mənim yuxuma son qoyur. Lakin zəng səsləri oyadıcıdan gəlir."

"İkinci bir kombinasiya. Aydınlıq qış günüdür; küçələr qarla yüksək dərəcədə örtülmüşdür. Mən bir qızak gəzintisində iştirak etməyə söz vermişəm, lakin qızakın qapı qarşısında dayandığı xəbəri gələnə qədər uzun müddət gözləməliyəm. İndi minmək üçün hazırlıqlar gedir -- kürk geyinilir, ayaq torbası çıxarılır -- və nəhayət mən öz yerimdə otururam. Lakin yola düşmə hələ də gecikir, ta ki, dizginlər gözləyən atlar üçün hiss olunan işarə verənə qədər. İndi bunlar çəkir; güclü silkələnən zınqırovlar, yuxunun hörümçək torunu dərhal parçalayan bir qüvvə ilə özünün yaxşı tanınan yeniçəri musiqisini başlayır. Yenə də bu, oyadıcı zınqırovun bərk səsi başqa bir şey deyil.

"Hələ üçüncü nümunə! Mən bir aşbaz qızının bir neçə onlarla yığılmış boşqabı dəhliz boyunca yemək otağına doğru addımladığını görürəm. Onun qollarındakı çini sütunun tarazlığını itirmək təhlükəsində olduğunu mənə elə gəlir. "Diqqətli ol," mən xəbərdarlıq edirəm, "bütün yük yerə düşəcək." Təbii ki, məcburi etiraz gecikmir: insan artıq belə şeylərə öyrəşib və s., hələ də mən narahatlıq baxışları ilə gedəni müşayiət edirəm. Düzgün, qapı astarında bir ilişmə baş verir — qırılan qablar yüz parçaya bölünərək döşəməyə düşür, şıngırdanır və çırpınır. Amma — sonsuz davam edən səs, tezliklə qeyd etdiyim kimi, əslində şıngırdama deyil, həqiqi zınqırov səsidir; — və bu zınqırov səsi ilə, artıq oyananın tanıdığı kimi, yalnız oyadıcı öz vəzifəsini yerinə yetirib.

Ruhun yuxuda obyektiv hissi qıcığının təbiətini niyə yanlış tanıdığı sualı Strümpell tərəfindən — və demək olar ki, eyni dərəcədə Wundt tərəfindən — belə cavablandırılıb ki, o, yuxu zamanı ona hücum edən belə qıcıqlara qarşı illüziya yaranması şəraitindədir. Bir hissi təəssürat tərəfimizdən tanınır, düzgün şərh olunur, yəni bütün əvvəlki təcrübələrə görə aid olduğu xatırlama qrupuna daxil edilir, əgər təəssürat kifayət qədər güclü, aydın və davamlıdırsa və əgər bu nəticə çıxarmaq üçün lazım olan zaman bizə verilibsə. Bu şərtlər yerinə yetirilmədikdə, biz təəssüratın gəldiyi obyekti yanlış tanıyırıq; onun əsasında bir illüziya yaradırıq. "Əgər kimsə açıq sahədə gəzirsə və uzaq bir obyekti qeyri-aydın qavrayırsa, əvvəlcə onu at hesab edə bilər." Daha yaxın baxdıqda, yatmış bir inəyin şərhi ortaya çıxa bilər və nəhayət, təsəvvür oturan insan qrupunun təsəvvürünə dəqiqliklə çevrilə bilər. İndi ruhun yuxuda xarici qıcıqlar vasitəsilə aldığı təəssüratlar da eyni qeyri-müəyyən təbiətdədir; o, onların əsasında illüziyalar yaradır, çünki təəssürat vasitəsilə daha çox və ya daha az sayda xatırlama təsviri oyadılır və bu təsvirlər təəssürata onun psixi dəyərini verir. Nəzərə alınan çoxsaylı xatırlama dairələrindən hansından aid təsvirlərin oyadıldığı və hansı mümkün assosiasiya əlaqələrinin qüvvəyə mindiyi, Strümpell tərəfindən də qeyri-müəyyən qalır və demək olar ki, ruh həyatının ixtiyarına buraxılır.

Obyektiv hissi qıcıqların illüziya nəzəriyyəsi. — Daxili hissi qıcıqlar.

Biz burada bir seçimlə qarşı-qarşıya gəlməkdəyik. Biz qəbul edə bilərik ki, yuxu qurulmasında qanunauyğunluq həqiqətən daha uzağa izlənilə bilməz və beləliklə, hissi təəssüratla yaradılan illüziyanın şərhi başqa şərtlərə tabe olub-olmadığını sorğulamaqdan imtina edə bilərik. Və ya biz fərz edə bilərik ki, yuxu zamanı müdaxilə edən obyektiv hissi qıcıqlanma yuxu mənbəyi kimi yalnız mütevazı bir rol oynayır və başqa amillər oyadılacaq xatırlama təsvirlərinin seçimini müəyyən edir. Həqiqətən, Maurynin təcrübi olaraq yaradılan yuxularını, məhz bu məqsədlə mənə bu qədər ətraflı çatdırdığı yuxuları nəzərdən keçirərkən, insan belə deməyə meyllidir ki, aparılan təcrübə əslində yuxu elementlərindən yalnız birini mənşəyinə görə örtür və qalan yuxu məzmunu daha çox müstəqil, tək-tək o qədər müəyyən edilmiş görünür ki, onun yalnız bir tələblə — təcrübi olaraq daxil edilmiş elementlə uyğunlaşması tələbi ilə — izah edilə biləcəyini düşünmək çətindir. Hətta insan, bu təəssüratın bəzən yuxuda ən qəribə və ən uzaq şərhlərə məruz qaldığını öyrəndikdə, illüziya nəzəriyyəsinə və obyektiv təəssüratın yuxunu formalaşdırma gücünə şübhə etməyə başlayır. Belə ki, məsələn, M. Simon bir yuxu danışır, onda masada nəhəng şəxslərin oturduğunu görür və çeynəyərkən çənələrinin bir-birinə dəyməsi ilə yaranan dəhşətli şıngırtını aydın eşidir. O, oyandıqda, pəncərəsinin önündən qaçan bir atın toynaqlarının səsləndiyini eşidir. Əgər burada at toynaqlarının səsi, Gulliverin Səyahətləri, Brobdingnag nəhəngləri arasında qalma kimi xatırlama dairəsindən təsəvvürləri birbaşa oyadıbsa, bu qıcıq üçün qeyri-adi olan bu xatırlama dairəsinin seçimi başqa motivlər tərəfindən asanlaşdırılmamış olarmı?(9)⁷

2-ci bənd. Daxili (subyektiv) hissi oyanma.

Bütün etirazlara baxmayaraq, yuxu zamanı obyektiv hissi oyanmaların yuxu qıcıqlandırıcısı kimi rolunun mübahisəsiz sabit olduğunu qəbul etmək lazımdır və əgər bu qıcıqlar təbiətlərinə və tezliyinə görə bütün yuxu təsvirlərini izah etmək üçün bəlkə kifayətsiz görünürsə, insan onlara analoq təsir edən başqa yuxu mənbələri axtarmağa yönləndirilir. İndi artıq xarici hissiyyat qıcıqları ilə yanaşı, daxili (subyektiv) oyanmaların hiss orqanlarında ilk dəfə harada ortaya çıxdığını bilmirəm; lakin fakt budur ki, bu, yuxu etiologiyasının bütün müasir təsvirlərində az-çox qətiyyətlə qeyd olunur. "Məncə, yuxu illüziyalarında əhəmiyyətli rol oynayan digər amillər," deyir Vundt (s. 363), "o subyektiv görmə və eşitmə hissləridir ki, onları oyanıq vəziyyətdə qaranlıq görmə sahəsinin işıq xaosu, qulaq çınlaması, qulaq uğultusu və s. kimi tanıyırıq; bunların arasında xüsusilə subyektiv torluq oyanmaları yer tutur." Beləliklə, yuxunun oxşar və ya tamamilə eyni obyektləri çoxluqda gözlərin qarşısında canlandırmağa olan qəribə meylini izah etmək olar. Sayısız quşlar, kəpənəklər, balıqlar, rəngarəng muncuqlar, çiçəklər və s. qarşımızda açılmış kimi görünür. Burada qaranlıq görmə sahəsinin işıq tozu fantastik forma alıb və onun təşkil edən çoxlu işıq nöqtələri yuxu tərəfindən eyni sayda tək-tək obrazlarda təcəssüm etdirilir; işıq xaosunun hərəkətliliyi səbəbindən bu obrazlar hərəkət edən cisimlər kimi qəbul edilir. -- Yuxunun müxtəlif heyvan formalarına olan böyük meylinin kökü də bəlkə buradadır; bu heyvanların zəngin formaları subyektiv işıq obrazlarının xüsusi formasına asanlıqla uyğun gəlir.

Subyektiv hissiyyat oyanmalarının yuxu obrazlarının mənbəyi kimi açıq üstünlüyü ondadır ki, onlar obyektiv hissi qıcıqlar kimi xarici təsadüflərdən asılı deyillər. Onlar, demək olar ki, izah üçün lazım olduqda həmişə əlçatandır. Lakin onlar obyektiv hissiyyat qıcıqlandırıcılarından geridə qalır, çünki yuxu qıcıqlandırıcısı kimi rolunun təsdiqi, müşahidə və təcrübənin sonunculara aid olan hallarda verdiyi nəticələr, subyektiv oyanmalar üçün çətin və ya mümkün deyil. Subyektiv hissiyyat oyanmalarının yuxu yaradıcı gücünə əsas sübutu, Yohann Müller tərəfindən təsvir edilmiş sözdə hipnaqoqik hallüsinasiyalardır. Müller tərəfindən "fantastik görmə hadisələri" kimi təsvir edilən, hipnagoqik hallüsinasiya adlanan hadisələr tərəfindən təqdim olunur. Bunlar çox vaxt çox canlı, dəyişkən obrazlardır ki, bir çox insanlarda yuxuya getmə dövründə tamamilə mütəmadi olaraq ortaya çıxır və gözləri açdıqdan sonra da bir müddət davam edə bilər. Mori, bu hallüsinasiyalara yüksək dərəcədə məruz qaldığı üçün onlara ətraflı diqqət yetirmiş və onların yuxu obrazları ilə əlaqəsini, hətta daha çox onların eyniliyini (digər tərəfdən, artıq Yohann Müller tərəfindən iddia edildiyi kimi) təsdiqləmişdir. Mori deyir ki, onların yaranması üçün müəyyən bir psixi passivlik, diqqət gərginliyinin azalması lazımdır (s. 59 və davamı). Lakin, digər predispozisiyalar olduqda, hipnagoqik hallüsinasiya görmək üçün bir saniyəlik belə bir letarjiyə düşmək kifayətdir; bundan sonra insan yenidən oyana bilər, ta ki, yuxuya getmə ilə təkrarlanan oyun bitənə qədər. Əgər çox uzun olmayan bir müddətdən sonra oyansanız, Moriyə görə, tez-tez yuxuda eyni obrazları aşkar etmək mümkün olur ki, bunlar yuxuya getməzdən əvvəl hipnagoqik hallüsinasiyalar kimi qarşınızda canlanmışdır (s. 134). Mori bir dəfə bu cür vəziyyətdə idi: yuxuya getmə dövründə ona inanılmaz dərəcədə təcavüzkar şəkildə mane olan, təhrif olunmuş üzlü və qəribə saç düzümü olan grotesk fiqurlar sırası ilə qarşılaşdı; oyandıqdan sonra isə bu fiqurların yuxusunda olduğunu xatırladı. Bir başqa dəfə, sərt pəhriz tutduğu üçün aclıq hissi keçirdiyi zaman, hipnagoqik olaraq bir qab və qabdakı yeməkdən bir az götürən, çəngəllə silahlı bir əl gördü. Yuxusunda isə zəngin süfrə arxasında oturduğunu hiss edir və yeyənlərin çəngəllərinin yaratdığı səsləri eşidirdi. Bir dəfə də, qıcıqlanmış və ağrıyan gözlərlə yuxuya gedərkən, böyük səy göstərərək tək-tək oxumalı olduğu mikroskopik kiçik işarələrin hipnagoqik hallüsinasiyasını yaşadı; bir saat sonra yuxudan oyadıldıqda, çox kiçik hərflərlə çap olunmuş və çətinliklə oxumalı olduğu açıq kitabın olduğu bir yuxunu xatırladı.

Hipnagoqik hallüsinasiyalar. -- Daxili, orqanik bədən qıcıqlanması.

Bu obrazlara çox bənzər şəkildə, sözlər, adlar və s. eşitmə hallüsinasiyaları da hipnagoqik olaraq ortaya çıxa bilər və sonra yuxuda təkrarlana bilər; sanki onunla başlayan operanın əsas motivlərini elan edən bir uvertür kimi.

Eyni yollarla, Yoh. Müller və Mori kimi, hipnagoqik hallüsinasiyaların daha yeni müşahidəçisi, G. Trumbull Ladd də irəliləyir. Məşq nəticəsində o, tədricən yuxuya getdikdən 2-5 dəqiqə sonra gözlərini açmadan yuxudan qəflətən oyana bilirdi və bu zaman torluq qəbul etmələrinin yoxa çıxması ilə yaddaşda qalan yuxu obrazlarını müqayisə etmək imkanı qazanırdı. O, hər dəfə ikisi arasında belə bir əlaqənin olduğunu təsdiq edir ki, torlu qişanın öz işığının işıqlı nöqtələr və xətlər, psixoloji olaraq qəbul edilən yuxu fiqurlarının kontur çəkilmiş sxemi kimi çıxış edirdi. Bir yuxuya, məsələn, B. B., qarşısında aydın şəkildə çap olunmuş sətirləri görüb oxuduğu və öyrəndiyi halda, torlu qişada işıqlı nöqtələrin paralel xətlər boyunca düzülüşü buna uyğun gəlirdi. Onun sözləri ilə desək: Yuxusunda oxuduğu aydın çap olunmuş səhifə, oyanıq halda qavranılan, çox uzaqdan, aydın görmək üçün kağız parçasındakı kiçik bir dəlikdən baxılan real çap vərəqinin bir hissəsi kimi görünən bir obyektə çevrilirdi. Ladd, hadisənin mərkəzi hissəsini aşağı salmamaqla yanaşı, torlu qişanın daxili oyanma vəziyyətlərinin materialına söykənməyən heç bir vizual yuxunun bizdə baş vermədiyini düşünür. Bu, xüsusilə qaranlıq otaqda yuxuya getdikdən dərhal sonra görülən yuxular üçün keçərlidir; səhər yuxuları üçün isə, aydınlanmış otaqda gözə gələn obyektiv işıq qıcıq mənbəyi rolunu oynayır. Daxili işıq qıcıqlanmasının dəyişkən, sonsuz dəyişmə qabiliyyətinə malik xarakteri, yuxularımızda bizə göstərilən narahat görüntü axınına tam uyğundur. Əgər Laddin müşahidələrinə əhəmiyyət verilsə, yuxu üçün bu subyektiv qıcıq mənbəyinin məhsuldarlığını az qiymətləndirmək mümkün olmaz, çünki məlumdur ki, görüntülər yuxularımızın əsas tərkib hissəsini təşkil edir. Eşitmə duyğusu istisna olmaqla, digər hissiyyat sahələrindən gələn töhfə daha az və qeyri-sabitdir.

3-cü bənd. Daxili, orqanik bədən qıcığı. Yuxu mənbələrini orqanizmin xaricində deyil, daxilində axtarmaq yolunda olduqda, sağlamlıq vəziyyətində varlığından bizə demək olar ki, xəbər verməyən bütün daxili orqanlarımızın, qıcıqlanma vəziyyətlərində -- belə adlandırdığımız -- və ya xəstəliklərdə, xaricdən gələn ağrı və hissiyyat qıcıqlarının təsir ediciləri ilə bərabər tutulmalı olan, əksər hallarda xoşagəlməz hisslər üçün bizə mənbə olduğunu xatırlamalıyıq. Bu, çox qədim təcrübələrdir ki, bunlar məsələn, Strümpelli belə bir ifadəyə vadar edir (s. 107): "Ruh, yuxuda öz bədəniliyindən oyanaq halda olduğundan daha dərin və geniş bir hissiyyat şüuruna malik olur və oyanaq halda heç bir şey bilmədiyi bədəninin hissələrindən və dəyişikliklərindən qaynaqlanan bəzi qıcıq təsirlərini qəbul etməyə və özünə təsir etməsinə icazə verməyə məcbur olur." Hələ Aristotel bildirir ki, yuxuda oyanaq halda hələ hiss edilməyən, başlanğıc xəstəlik vəziyyətlərinə diqqətin çəkilməsi çox mümkündür (yuxunun təəssüratlara verdiyi böyütmə gücünə görə, bax s. 2) və yuxunun peyğəmbərlik qabiliyyətinə inanmaqdan uzaq olan tibb müəllifləri, ən azı xəstəliyin xəbər verilməsi üçün yuxunun bu əhəmiyyətini qəbul etmişlər. (Bax: M. Simon, s. 31, və bir çox qədim müəlliflər)(10).⁸

Yunanıstanda adətən şəfa axtaran xəstələrin müraciət etdiyi yuxu orakulları var idi. Xəstə Apollon və ya Eskulap məbədinə gedirdi, orada müxtəlif mərasimlərə tabe tutulur, yuyunur, ovuşdurulur, tüstülənirdi və beləliklə həyəcan vəziyyətinə salınaraq, məbəddə qurban kəsilmiş qoçun dərisi üzərinə uzadılırdı. O, yuxuya gedir və ona təbii formada və ya simvollar və görüntülər şəklində göstərilən dərmanlar haqqında yuxu görürdü, bunları sonra kahinlər şərh edirdilər.

Yunanların şəfa yuxuları haqqında daha ətraflı məlumat üçün bax: Lehmann I, 74, Bouché-Leclercq, Hermann, Qədim Yunanların Dini İbadəti. Qədim Yunanıstanın dini ayinləri § 41, Şəxsi qədimliklər, § 38, 16, Böttiger, Sprengelin Tibb Tarixinə Töhfələr əsərində, II, s. 163 və davamı, W. Lloyd, Qədimlikdə Maqnetizm və Mesmerizm, London, 1877, Döllinger, Paganizm və Yəhudilik, s. 139.

Yuxunun bu cür diaqnostik nailiyyətlərinə dair təsdiqlənmiş nümunələrin yeni dövrdə də çatışmadığı görünür. Belə ki, məsələn, Tissié, Artiguesdən (Yuxuların semiotik dəyəri haqqında esse) sitat gətirərək, bir neçə il boyunca tam sağlamlıqda görünən, lakin təşviş yuxuları ilə əziyyət çəkən və daha sonra tibbi müayinə nəticəsində başlanğıc ürək xəstəliyi aşkarlanan və tezliklə bu xəstəlikdən vəfat edən 43 yaşlı bir qadının hekayəsini nəql edir.

Daxili orqanların inkişaf etmiş pozğunluqları açıq-aydın bir sıra insanlarda yuxu yaradıcısı kimi təsir göstərir. Ümumiyyətlə, ürək və ağciyər xəstələrində təşviş yuxularının tez-tez təkrarlandığına diqqət yetirilir; hətta bir çox müəllif yuxu həyatının bu əlaqəsini o qədər önə çıxarır ki, mən burada sadəcə ədəbiyyata (Radestock, Spitta, Maury, M. Simon, Tissié) istinad etməklə kifayətlənə bilərəm. Tissié hətta xəstə orqanların yuxu məzmununa xarakterik bir damğa vurduğunu iddia edir. Ürək xəstələrinin yuxuları adətən çox qısa olur və qorxulu oyanışla sona çatır; demək olar ki, həmişə onların məzmununda dəhşətli şəraitdə ölüm vəziyyəti rol oynayır. Ağciyər xəstələri boğulma, izdiham və qaçış haqqında yuxu görürlər və diqqət çəkən sayda məşhur kabuslara məruz qalırlar; Börner isə digər tərəfdən, üzün üstə yatma və tənəffüs dəliklərinin örtülməsi ilə bu kabusları eksperimental olaraq yarada bilmişdir. Həzm pozğunluqlarında yuxu, həzz alma və iyrənmə dairəsindən olan təsəvvürləri ehtiva edir. Nəhayət, cinsi oyanmanın yuxuların məzmununa təsiri hər bir fərdin təcrübəsi üçün kifayət qədər aydındır və orqan həyəcanı ilə yuxu yaradılması haqqındakı bütün təlimə ən güclü dəstəyi verir.

Orqan qıcıqları və orqan hissləri nəzəriyyəsi.

Yuxu haqqındakı ədəbiyyatı araşdırdıqda, bəzi müəlliflərin (Maury, Weygandt) öz xəstəlik vəziyyətlərinin yuxularının məzmununa təsiri nəticəsində yuxu problemləri ilə məşğul olmağa sövq edildikləri tamamilə aydındır.

Bu şübhəsiz müəyyən edilmiş faktlardan yuxu mənbələrinin artması, əslində, insanın düşünə biləcəyi qədər əhəmiyyətli deyil. Yuxu, sağlam insanlarda – bəlkə də hamısında, bəlkə də hər gecə – baş verən bir hadisədir və orqan xəstəliyi onun zəruri şərtlərindən biri deyildir. Lakin bizim üçün məsələ xüsusi yuxuların haradan qaynaqlandığı deyil, adi insanların normal yuxuları üçün qıcıq mənbəyi nə ola biləcəyidir.

Bununla belə, indiyə qədərkindən daha bolluqla axan və əslində heç bir halda qurumaq əlaməti verməyən bir yuxu mənbəyinə rast gəlmək üçün yalnız bir addım atmaq lazımdır. Əgər bədənin daxili hissəsinin xəstə vəziyyətdə yuxu qıcıqlarının mənbəyinə çevrildiyi təsdiqlənibsə və əgər ruhun yuxu vəziyyətində, xarici dünyadan yayınmış olaraq, bədənin daxili hissəsinə daha çox diqqət yetirə biləcəyini qəbul etsək, onda orqanların yuxu obrazlarına çevrilə biləcək hər hansı oyanmanı yatan ruha çatdırmaq üçün xəstələnməli olmadıqlarını fərz etmək məntiqli görünür. Bizim oyanıq halda yalnız keyfiyyətinə görə bulanıq şəkildə qəbul etdiyimiz və həkimlərin fikrincə, bütün orqan sistemlərinin öz töhfələrini verdiyi ortaq hisslər, gecə vaxtı güclü təsirə malik olaraq və öz tək-tək komponentləri ilə fəaliyyət göstərərək, yuxu təsəvvürlərinin oyadılması üçün ən güclü və eyni zamanda ən adi mənbəyi təşkil edəcək. Onda orqan qıcıqlarının yuxu təsəvvürlərinə hansı qaydalara əsasən çevrildiyini araşdırmaq qalır.

Biz burada bütün tibb müəllifləri arasında üstünlük təşkil edən yuxunun yaranması nəzəriyyəsinə toxunduq. Tissiénin 'moi splanchnique' (daxili orqan mənliyi) adlandırdığı, varlığımızın nüvəsini əhatə edən qaranlıq və yuxunun yaranmasındakı qaranlıq bir-birinə o qədər yaxşı uyğun gəlir ki, onları bir-biri ilə əlaqələndirməmək mümkün deyil. Vegetativ orqan hissini yuxu yaradıcısına çevirən ideya axarı, həkim üçün digər bir cəhətdən də maraqlıdır, çünki o, yuxu və psixi pozğunluqları, görünüşlərində bu qədər çox uyğunluq göstərdikləri halda, etioloji olaraq da birləşdirməyə imkan verir; belə ki, ümumi hissdəki dəyişikliklər və daxili orqanlardan gələn qıcıqlar psixozların yaranmasında geniş əhəmiyyət kəsb etdiyi iddia olunur. Buna görə də, bədən qıcıqlandırıcısı nəzəriyyəsinin onu müstəqil şəkildə irəli sürən birdən çox müəllifə aid edilməsinə təəccüblənmək lazım deyil.

Bir sıra müəlliflər üçün filosof Şopenauerin 1851-ci ildə inkişaf etdirdiyi fikir axarı həlledici oldu. Dünya təsviri, intellektimizin xaricdən ona vuran təəssüratları zaman, məkan və səbəb-nəticə formalarına salması nəticəsində bizdə yaranır. Orqanizmin daxilindən, simpatik sinir sistemindən gələn qıcıqlar gündüz vaxtı ən yaxşı halda əhval-ruhiyyəmizə şüursuz təsir göstərirlər. Lakin gecə vaxtı, gündüz təəssüratlarının üstünlük təşkil edici təsiri dayandıqda, daxildən qalxan həmin təəssüratlar diqqəti cəlb etmək qabiliyyətinə malik olurlar – eyni gecə vaxtı gündüz külliyi tərəfindən eşidilməz edilən bulağın şırıltısını eşitdiyimiz kimi. Lakin intellekt bu qıcıqlara özünəməxsus funksiyasını yerinə yetirməklə başqa necə reaksiya verə bilər? Beləliklə, o, qıcıqları səbəb-nəticə xətti boyunca hərəkət edən, məkan və zamanı dolduran formalara çevirəcək və beləliklə yuxu yaranacaq. Bədən qıcıqları ilə yuxu obrazları arasındakı daha yaxın əlaqəyə nüfuz etməyə sonra Şerner, ondan sonra isə Volkelt çalışmışdılar; onların qiymətləndirilməsini yuxu nəzəriyyələri haqqında olan bölməyə saxlayırıq.

Psixiatr Krauss xüsusi ardıcıllıqla aparılan bir araşdırmada yuxunun, eləcə də dəliçə halların və sayıqlama fikirlərinin eyni elementdən, yəni orqanik şəraitli hisslərdən yarandığını irəli sürmüşdür. Orqanizmin heç bir yerinin yuxu və ya sayıqlama obrazının başlanğıc nöqtəsi ola bilməyəcəyini düşünmək demək olar ki, mümkün deyil. Orqanik şəraitli hisslər «iki qrupa bölünə bilər: 1. Ümumi emosiyalar (ortaq hisslər), 2. Vegetativ orqanizmin əsas sistemlərinə məxsus olan spesifik hisslər; biz bunlardan beş qrupu fərqləndirmişik: a) əzələ hissləri, b) pnevmatik hisslər, c) mədə-bağırsaq hissləri, d) cinsi hisslər və e) periferik hisslər» (ikinci məqalənin 33-cü səhifəsi).

Krauss bədən qıcıqlarına əsasən yuxu obrazlarının yaranma prosesini belə təsəvvür edir: oyadılmış hissiyyat hər hansı bir assosiasiya qanununa uyğun olaraq ona yaxın bir təsəvvürü oyadır və onunla orqanik bir quruluş əmələ gətirir; lakin şüur bu quruluşa normaldan fərqli yanaşır. Çünki şüur hissiyyatın özünə diqqət yetirmir, əksinə, onu tamamilə müşayiət edən təsəvvürlərə yönəldir; bu da həmin hadisənin uzun müddət yanlış qiymətləndirilməsinin səbəbidir (11-ci səhifə və davamı). Krauss bu proses üçün hissiyyatların yuxu obrazlarına «transsubstantiasiyası» ifadəsini də işlədir (24-cü səhifə).

Orqanik bədən qıcıqları və tipik yuxular.

Orqanik bədən qıcıqlarının yuxu qurulmasına təsiri bu gün demək olar ki, hamı tərəfindən qəbul edilir; lakin ikisi arasındakı əlaqə qanunu haqqında sual çox müxtəlif, tez-tez qaranlıq cavablarla verilmişdir. Bədən qıcıqları nəzəriyyəsi zəminində yuxu təfsirinin xüsusi vəzifəsi yuxunun məzmununu ona səbəb olan orqanik qıcıqlara qaytarmaqdır; əgər Şerner tərəfindən tapılan təfsir qaydaları qəbul edilmirsə, insan tez-tez orqanik qıcıq mənbəyinin yuxu məzmunundan başqa heç nə ilə özünü büruzə vermədiyi xoşagəlməz faktla üzləşir.

Lakin «tipik» adlandırılan və çoxlu sayda insanlarda çox oxşar məzmunla təkrarlanan müxtəlif yuxu formalarının təfsiri demək olar ki, üst-üstə düşür. Bunlar məlum olan yuxulardır: hündürlükdən düşmək, dişlərin tökülməsi, uçmaq və çılpaq və ya pis geyinilmiş olmaqla bağlı çətin vəziyyət. Sonuncu yuxu sadəcə olaraq yuxuda edilən müşahidədən qaynaqlanır: yorğanın atılması və insanın çılpaq uzanması. Dişlərin tökülməsi yuxusu «diş qıcığına» aid edilir; lakin bu, dişlərin xəstəlik vəziyyətində olması mənasına gəlmir. Uçmaq yuxusu, Strümpellə görə (o, burada Şerneri izləyir), ruhun istifadə etdiyi adekvat obrazdır; ruh bu obrazla yuxarı və aşağı hərəkət edən ağciyər qanadlarından gələn qıcıq miqdarını təfsir edir, əgər eyni anda döş qəfəsinin dəri hissiyyatı şüursuzluq səviyyəsinə qədər aşağı düşmüşsə. Sonuncu şərt sayəsində süzülmə təsəvvür formasına bağlı olan hissiyyat ötürülür. Hündürlükdən düşmək yuxusunun səbəbi, dəri təzyiqi hissiyyatının şüursuzluğa düşdüyü zaman ya qolun bədəndən aşağı düşməsi, ya da bükülmüş dizin anidən uzadılmasıdır; nəticədə dəri təzyiqi hissiyyatı yenidən şüurlu olur, şüurlu olmağa keçid isə psixi olaraq aşağı düşmək yuxusu kimi təcəssüm edir (Strümpell, 118-ci səhifə). Bu inandırıcı izah cəhdlərinin zəifliyi aydındır ki, onlar əlavə əsas olmadan orqan hissiyyatlarının qruplarını ruhi müşahidədən yoxa çıxarmağa və ya ona tətbiq etməyə imkan verirlər, ta ki, izah üçün əlverişli konstellasiya yaradılana qədər. Qeyd edim ki, mən sonra tipik yuxulara və onların yaranmasına yenidən qayıtmaq imkanı tapacağam.

M. Simon oxşar yuxuların müqayisəsindən orqan qıcıqlarının yuxu nəticələrinin təyininə təsirini müəyyən etmək üçün bəzi qaydalar çıxarmağa çalışmışdır. O deyir (34-cü səhifə): Əgər yuxuda normal olaraq bir affektin ifadəsində iştirak edən hər hansı bir orqan aparatı başqa bir səbəbdən həmin affekt zamanı adətən düşdüyü oyanma vəziyyətindədirsə, onda yaranan yuxu həmin affektə uyğun təsəvvürləri ehtiva edəcək.

Digər bir qayda belədir (35-ci səhifə): Əgər bir orqan aparatı yuxuda fəaliyyət, oyanma və ya pozğunluq vəziyyətindədirsə, yuxu həmin aparatın icra etdiyi orqanik funksiyanın icrasına aid təsəvvürlər gətirəcək.

Mourly Vold (1896) bədən qıcıqları nəzəriyyəsinin fərz etdiyi təsiri yuxu qurulmasına eksperimental olaraq sübut etmək üçün tək bir sahə üzərində iş aparmışdır. O, yuxuya gedənin ətraqlarının mövqelərini dəyişdirməyə və yuxu nəticələrini öz dəyişiklikləri ilə müqayisə etməyə cəhd etmişdir. O, nəticə kimi aşağıdakı cümlələri təqdim edir:

1. Bir üzvün yuxudakı mövqeyi təxminən həqiqətdəki mövqeyə uyğun gəlir, yəni insan həqiqətə uyğun olan üzvün statik vəziyyəti haqqında yuxu görür.

2. Əgər insan bir üzvün hərəkəti haqqında yuxu görürsə, bu hərəkət həmişə elə olur ki, onun icrası zamanı baş verən mövqelərdən biri həqiqətə uyğun gəlir.

3. İnsan öz üzvünün yuxudakı mövqeyini başqa bir şəxsə də aid edə bilər.

4. İnsan həmin hərəkətin maneəyə rast gəldiyini də yuxu görə bilər.

5. Həmin mövqedəki üzv yuxuda heyvan və ya canavar kimi görünə bilər, bu zaman hər ikisi arasında müəyyən bir analoji qurulur.

6. Bir üzvün mövqeyi yuxuda həmin üzvlə hər hansı bir əlaqəsi olan fikirləri oyada bilər. Məsələn, barmaqlarla məşğul olarkən rəqəmlər haqqında yuxu görürük.

Belə nəticələrdən çıxarmaq olar ki, bədən qıcıqları nəzəriyyəsi də oyadılacaq yuxu təsvirlərinin müəyyənləşdirilməsindəki görünən sərbəstliyi tamamilə aradan qaldıra bilmir(11).⁹

Yuxunun psixi mənbələri.

4-cü bənd. Psixi qıcıqlandırıcı mənbələr. Yuxunun oyanıq həyatla əlaqələrini və yuxu materialının mənşəyini araşdırdığımız zaman, ən qədim və ən yeni yuxu tədqiqatçılarının fikrincə, insanların gündüz etdikləri və oyanıq vaxtda onları maraqlandıran şeylər haqqında yuxu gördüklərini öyrəndik. Oyanıq həyatdan yuxuya keçən bu maraq, yalnız yuxunu həyatla bağlayan psixi bir bağ deyil, həm də yuxu zamanı maraqlı olan şeylərə (yuxu zamanı təsir edən qıcıqlara) əlavə olaraq bütün yuxu təsvirlərinin mənşəyini izah etməli olan kiçik hesab edilməyən bir yuxu mənbəyini təşkil edir. Lakin biz yuxarıdakı iddiaya qarşı çıxan fikri də eşitdik, yəni yuxunun yatan şəxsi gündüz maraqlarından uzaqlaşdırdığını və biz -- adətən -- gündüz bizi ən çox təsir edən şeylər haqqında yalnız həmin şeylər oyanıq həyat üçün aktual qıcığını itirdikdə yuxu gördüyümüzü bildirdi. Beləliklə, yuxu həyatının təhlilində hər addımda ümumi qaydalar qoymaq, «tez-tez», «adətən», «çox vaxt» kimi məhdudiyyətlər nəzərdə tutmadan və istisnaların qüvvədə olması ehtimalına hazırlaşmadan qeyri-mümkün olduğu təəssüratını alırıq.

Əgər oyanıq maraq və daxili və xarici yuxu qıcıqları yuxunun etiologiyasını izah etmək üçün kifayət etsəydi, biz bir yuxunun bütün elementlərinin mənşəyi haqqında qənaətbəxş hesabat verə bilməliydik; yuxu mənbələrinin sirri həll edilmiş olardı və qalan vəzifə, psixi və somatik yuxu qıcıqlarının payını ayrı-ayrı yuxularda ayırd etmək olardı. Həqiqətdə isə bir yuxunun tam həlli heç bir halda mümkün olmamışdır və bunu sınayan hər kəsə -- adətən çox miqdarda -- mənşəyi haqqında heç bir açıqlama verə bilmədiyi yuxu tərkib hissələri qalmışdır. Psixi yuxu mənbəyi kimi gündüz marağı, hər kəsin yuxuda öz işini davam etdirdiyinə dair inamlı iddialardan gözlənilən qədər uzağa getmir.

Digər psixi yuxu mənbələri məlum deyil. Beləliklə, ədəbiyyatda təmsil olunan bütün yuxu izahları – sonradan qeyd ediləcək olan Şernerin nəzəriyyəsi istisna olmaqla – yuxu üçün ən xarakterik olan təsəvvür obrazları materialının mənşəyi məsələsində böyük bir boşluq buraxır. Bu çətinlikdə müəlliflərin əksəriyyəti yuxu oyanmasında psixik payı, ki, ona yaxınlaşmaq çox çətindir, mümkün qədər kiçiltməyə meyl göstərmişdir. Onlar əsas bölgü kimi sinir qıcığını və assosiasiya yuxusunu fərqləndirirlər; sonuncusu yalnız reproduksiyada öz mənbəyini tapır (Vundt, s. 365), lakin onlar «onların qıcıqlandırıcı bədən qıcığı olmadan baş verib-verməyəcəkləri» haqqında şübhədən qurtula bilmirlər (Folkelt, s. 127). Saf assosiasiya yuxusunun xarakteristikası da uğursuz olur: «Həqiqi assosiasiya yuxularında belə möhkəm bir nüvədən artıq söhbət gedə bilməz. Burada sərbəst qruplaşma yuxunun mərkəzinə də nüfuz edir. Artıq ağlı və zəkası azad edilmiş təsəvvür həyatı burada daha ağır bədən və ruh oyanmaları ilə də saxlanılmır və özünün rəngarəng hərəkətinə, özünün sərbəst qarışıq hərəkətinə buraxılır» (Folkelt, s. 118). Vundt yuxu oyanmasında psixi payın kiçildilməsinə cəhd edir və qeyd edir ki, «yuxunun fantomlarını təmiz hallüsinasiyalar kimi qəbul etmək bəlkə də səhvdir. Ehtimal ki, yuxu təsəvvürlərinin əksəriyyəti əslində illüziyalardır, çünki onlar heç vaxt yuxuda sönməyən zəif hissi təəssüratlardan qaynaqlanır» (s. 359 və davamı). Veyqandt bu fikri mənimsəmiş və onu ümumiləşdirmişdir. O, bütün yuxu təsəvvürləri üçün iddia edir ki, onların birbaşa səbəbi hissi qıcıqlardır, bundan sonra isə reproduktiv assosiasiyalar gəlir (s. 17). Tissie (s. 183) psixi qıcıq mənbələrinin sıxışdırılmasında daha da irəli gedir: «Tamamilə psixik mənşəli yuxular mövcud deyil», və başqa yerdə (s. 6): «yuxularımızdakı düşüncələr bizə xaricdən gəlir...».

Təsirli filosof Vundt kimi orta mövqe tutan müəlliflər qeyd etməyi unutmurlar ki, yuxuların əksəriyyətində somatik qıcıqlar və yuxunun naməlum və ya gündəlik maraq kimi tanınan psixik qıcıqları birgə təsir göstərir.

Sonradan öyrənəcəyik ki, yuxu yaranması sirri gözlənilməz bir psixik qıcıq mənbəyinin kəşfi ilə həll edilə bilər. Şimdilik ruh həyatından qaynaqlanmayan qıcıqların yuxu formalaşmasında şişirdilməsinə təəccüblənməyək. Bu qıcıqların yalnız asanlıqla tapıla bilməsi və hətta təcrübə ilə təsdiqlənə bilməsi deyil, həm də yuxunun yaranmasının somatik baxışı bu gün psixiatriyada hökm sürən düşüncə tərzinə tam uyğun gəlir. Beynin orqanizm üzərindəki hökmranlığı bərk vurğulanır, lakin ruh həyatının sübut oluna bilən orqanik dəyişikliklərdən asılı olmamasını və ya onun təzahürlərində spontanlığı sübut edə bilən hər şey bu gün psixiatrı elə qorxudur ki, sanki bunun tanınması təbiət fəlsəfəsi və metafiziki ruh varlığı dövrünü geri gətirməli olacaq. Psixiatrın güvənsizliyi ruhu sanki himayəçilik altına alıb və indi onun heç bir hərəkətinin özünəməxsus qabiliyyətini büruzə verməməsini tələb edir. Lakin bu davranış bədəni və ruhu əhatə edən səbəb-nəticə əlaqəsinin davamlılığına olan az güvəndən başqa bir şeyi göstərmir. Hətta psixik olanın bir hadisənin araşdırılmasında ilkin səbəb kimi tanındığı yerlərdə belə, daha dərin nüfuz etmək psixik olanın orqanik əsaslandırılmasına qədər yolun davamını bir dəfə tapmağı bacaracaq. Lakin psixik olanın bizim indiki məlumatımız üçün son dayanacaq olması lazım gəldiyi yerlərdə, onu inkar etmək lazım deyil.

d) Niyə yuxu oyandıqdan sonra unudulur?

Yuxunun səhər «buxarlanıb getməsi» atalar sözüdür. Əlbəttə, o, xatırlanmağa qadirdir. Çünki biz yuxunu yalnız oyandıqdan sonra ona olan xatirədən bilirik; lakin çox vaxt gecədə ondan daha çox şey olduğunu düşünürük ki, biz onu yalnız qismən xatırlayırıq; səhər hələ canlı olan yuxu xatirəsinin gün ərzində kiçik parçalara qədər necə yox olduğunu müşahidə edə bilərik; çox vaxt yuxu gördüyümüzü bilirik, amma nə yuxu gördüyümüzü bilmirik və yuxunun unudulmaya məhkum olması təcrübəsinə o qədər öyrəşmişik ki, səhər yuxunun məzmunundan və ya yuxu görmə faktından heç nə bilməyən adamın gecə yuxu görməmiş ola biləcəyi ehtimalını absurd kimi rədd etmirik. Digər tərəfdən, yuxuların yaddaşda qeyri-adi davamlılıq göstərdiyi hallar da olur. Mən xəstələrimdə 25 və daha çox il əvvəl baş vermiş yuxuları təhlil etmişəm və bu günkü gündən ən azı 37 il ayıran öz yuxumu xatırlaya bilirəm, lakin o, yaddaş təzəliyindən heç nə itirməyib. Bütün bunlar çox qəribədir və ilkin olaraq başa düşülməzdir.

Yuxuların unudulması.

Yuxuların unudulması haqqında ən ətraflı məlumatı Strümpell verir. Bu unutma açıq-aşkar mürəkkəb bir hadisədir, çünki Strümpell onu tək bir səbəbə deyil, bir sıra səbəblərə əsaslandırır.

Əvvəlcə yuxuların unudulması üçün oyaq həyatında unutmanı yaradan bütün səbəblər təsir göstərir. Biz oyaq halda çoxlu sayda hissləri və qavramaları dərhal unutmağa meylliyik, çünki onlar çox zəif idi, onlarla bağlı olan ruhi təəssüratın dərəcəsi çox aşağı idi. Bir çox yuxu təsvirləri üçün də eyni şey doğrudur; onlar çox zəif olduqları üçün unudulur, halbuki yaxınlıqdakı daha güclü təsvirlər xatırlanır. Qeyd etmək lazımdır ki, intensivlik amili tək başına yuxu təsvirlərinin saxlanması üçün həlledici deyil; Strümpell digər müəlliflər (Calkins) kimi etiraf edir ki, insan çox vaxt çox canlı olduğunu bildiyi yuxu təsvirlərini tez unudur, halbuki yaddaşda qalanların çoxu kölgəli, hissləri zəif təsvirlərdir. Bundan əlavə, oyaq halda insan yalnız bir dəfə baş verən hadisələri asanlıqla unutmağa, təkrar qavranıla bilən şeyləri isə daha yaxşı xatırlamağa meyllidir. Lakin yuxu təsvirlərinin əksəriyyəti tək dəfəlik hadisələrdir (12); bu xüsusiyyət bütün yuxuların unudulmasına bərabər dərəcədə töhfə verəcəkdir. Daha sonra unutmanın üçüncü səbəbi çox daha əhəmiyyətlidir. Hisslərin, təsəvvürlərin, fikirlərin və s. müəyyən bir yaddaş ölçüsünə malik olması üçün onların tək qalmaması, əksinə, uyğun əlaqələr və assosiasiyalar qurması lazımdır. Kiçik bir şeiri sözlərinə ayırıb onları qarışdırsanız, onu yadda saxlamaq çox çətin olar. "Düzgün təşkil olunmuş və məntiqi ardıcıllıqla bir söz digərinə kömək edir və bütün məna yaddaşda asanlıqla və uzun müddət möhkəm dayanır. Məntiqsiz şeyləri də qarışıq və nizamsız şeylər kimi ümumiyyətlə çətin və nadir hallada yadda saxlayırıq." Yuxularda isə əksər hallarda məntiq və nizam yoxdur. Yuxu kompozisiyaları öz-özlüyündə öz yaddaşının olması imkanından məhrumdur və əksər hallarda növbəti zaman anlarında dağıldıqları üçün unudulurlar. -- Radestockun (s. 168) qeyd etdiyi, yəni ən qəribə yuxuları ən yaxşı xatırladığımız fikri bu izahatlarla tam uyğun gəlmir.¹⁰

Strümpellə görə, yuxunun unudulması üçün daha təsirli olan başqa amillər də var ki, bunlar yuxu ilə oyat həyatı arasındakı münasibətdən irəli gəlir. Oyaq şüurunun yuxulara qarşı unutqanlığı, açıq-aşkar, əvvəllər qeyd edilmiş həqiqətin əks tərəfidir: yuxu (demək olar ki) heç vaxt oyaq həyatından nizamlı xatirələri deyil, yalnız oyaq halda xatırlanarkən içində olduqları adi psixi əlaqələrdən qopardığı təfərrüatları qəbul edir. Beləliklə, yuxu kompozisiyasının ruhu dolduran psixi ardıcıllıqlar cəmiyyətində yeri yoxdur. Onun bütün yaddaş köməkçiləri çatışmır. "Bu şəkildə yuxu quruluşu, sanki ruhi həyatımızın torpağından qopur və psixi fəzada, yeni canlanmış nəfəsin tez bir zamanda dağıtdığı göydəki bir bulud kimi asılı qalır" (s. 87). Eyni istiqamətdə, oyandığımız anda hücum edən hisslər dünyasının diqqəti tamamilə ələ alması və bu qüvvə qarşısında çox az yuxu təsvirinin davam edə bilməsi faktı da təsir göstərir. Bu obrazlar, ulduzların parıltısının günəş işığı qarşısında solması kimi, yeni günün təəssüratları qarşısında geri çəkilir.

Son olaraq, yuxuların unudulmasına kömək edən faktlardan biri də insanların əksəriyyətinin yuxularına ümumiyyətlə az maraq göstərməsidir. Kim ki, məsələn, araşdırmaçı kimi bir müddət yuxuya maraq göstərir, həmin müddət ərzində adətindən daha çox yuxu görür, yəni yuxularını daha asan və daha tez-tez xatırlayır.

Bonatellinin Beninidə Strümpellin səbəblərinə əlavə etdiyi yuxuları unutmağın digər iki səbəbi, güman ki, artıq bu səbəblərin tərkibinə daxildir, yəni 1. yuxu ilə oyandığı zaman ortaq hisslərin dəyişməsinin qarşılıqli reproduksiyaya mənfi təsir göstərməsi və 2. yuxuda təsəvvür materialının başqa cür düzülüşünün yuxunu, demək olar ki, oyaq şüur üçün tərcümə olunmaz hala gətirməsi.

Yuxunun psixoloji xarakteristikası.

Unutma üçün bütün bu səbəblərdən sonra, Strümpellin özünün də vurğuladığı kimi, yuxuların bir çoxunun yaddaşda saxlanması daha da qəribə görünür. Müəlliflərin yuxuları xatırlamağı qaydalara salmaq üçün davam edən cəhdləri, burada da bir şeyin sirr olaraq qaldığını və həll edilmədiyini etiraf etmək deməkdir. Yuxu haqqında yaddaşın bəzi xüsusiyyətlərinin son zamanlarda xüsusilə qeyd olunması yerindədir, məsələn, səhər unutduğunu düşündüyün bir yuxunu, gün ərzində təsadüfən -- lakin unudulmuş -- yuxunun məzmununa toxunan bir qavrayış münasibəti ilə xatırlamaq mümkündür (Radestock, Tissié). Lakin yuxu haqqında bütün yaddaş, tənqidi anlarda onun dəyərini kifayət qədər aşağı salmağa imkan verən bir etiraza məruz qalır. Yuxunun çox hissəsini buraxan yaddaşımızın, saxladığı şeyi təhrif etmədiyinə şübhə etmək olar.

Yuxunun reproduksiyasının dəqiqliyinə belə şübhə Strümpell tərəfindən də ifadə olunur: "Onda oyandıqda şüur istəmədən yuxu yaddaşına bir şeylər əlavə edir: insan yuxuda olmayan bir çox şeyləri gördüyünü təsəvvür edir."

Jessen (s. 547) xüsusilə qəti şəkildə ifadə edir:

"Bundan əlavə, ardıcıl və məntiqli yuxuların tədqiqi və şərhində, görünür, indiyə qədər az diqqət çəkən bir amil nəzərə alınmalıdır ki, bu da demək olar ki, həmişə həqiqətlə bağlı problemlər yaradır, çünki keçmiş bir yuxunu yaddaşımıza çağırdıqda, fərqinə varmadan və ya istəmədən yuxu təsvirlərindəki boşluqları doldurur və tamamlayırıq. Nadir hallarda və bəlkə də heç vaxt ardıcıl bir yuxu, yaddaşda göründüyü qədər ardıcıl olmamışdır. Hətta həqiqətə ən çox bağlı insana belə, keçmiş qəribə bir yuxunu heç bir əlavə və bəzək olmadan danışmaq çətindir: insan ruhunun hər şeyi ardıcıl görməyə çalışması o qədər böyükdür ki, nisbətən qeyri-ardıcıl bir yuxunu xatırlayarkən ardıcıl olmamaq qüsurlarını istəmədən tamamlayır."

Jessenin bu sözlərinin demək olar ki, tərcüməsi kimi səslənən, lakin müstəqil şəkildə hazırlanmış V. Eggerin (1895) qeydləri belədir: "... yuxuların müşahidəsinin özünəməxsus çətinlikləri var və bu mövzuda hər hansı bir səhvdən qaçmağın yeganə yolu, dərhal, gecikmədən, yaşadığınız və qeyd etdiyiniz şeyi kağıza köçürməkdir; əks halda, unudulma tez və ya tam, və ya qismən baş verir; tam unudulma ciddi deyil; lakin qismən unudulma xəbərdardır; çünki sonra unutmadığınız şeyi danışmağa başlayanda, yaddaşın təmin etdiyi qeyri-ardıcıl və ayrı-ayrı fraqmentləri təsəvvür ilə tamamlama riski var ...; insan istəmədən sənətkar olur və təkrarlanan hekayə müəllifinin inancına təsir edir, o da dürüstlüklə bunu düzgün metodlarla təsdiqlənmiş əsl fakt kimi təqdim edir..."

Çox oxşar şəkildə Spitta (s. 338), yuxunu reproduksiya etməyə çalışarkən, bir-biri ilə sərbəst assosiasiya olunmuş yuxu elementlərinə nizam-intizamı yalnız o vaxt gətirdiyimizi fərz edir -- "YANBAŞINA (Nebeneinander) ARDINCA (Hintereinander) və AYRILIĞI (Auseinander) çevirərək, yəni yuxuda olmayan məntiqi əlaqə prosesini əlavə edərək."

Yaddaşımızın sadiqliyini yoxlamaq üçün obyektiv nəzarətdən başqa bir vasitəyə malik olmadığımız və yuxu bizim öz təcrübəmiz olduğu və yuxu haqqında yaddaşdan başqa mənbə bilmədiyimiz üçün bu nəzarət mümkün olmadığından, yuxu haqqında yaddaşımıza hansı dəyər qalır?

e) Yuxunun psixoloji xüsusiyyətləri.

Yuxunun elmi nəzəriyyəsinə, yuxunun bizim öz ruhi fəaliyyətimizin nəticəsi olduğu fərzindən başlayırıq; lakin hazır yuxu bizə, müəllifliyini etiraf etməyə o qədər də məcbur etməyən bir şey kimi görünür, elə ki, "Mənə yuxu gəldi" deməyi "Mən yuxu gördüm" demək qədər üstün tuturuq. Yuxunun bu "ruh qəribəliyi" haradan gəlir? Yuxu mənbələri haqqında müzakirələrimizdən sonra, bunun yuxu məzmununa daxil olan materialla bağlı olmadığını düşünməliyik; çünki bu materialın böyük hissəsi yuxu həyatı ilə oyaq həyat arasında ortaqdır. Bu təəssüratı yaradan şeyin yuxuda psixik proseslərin dəyişməsi olub-olmadığını sorğulamaq olar və beləliklə, yuxunun psixoloji xarakteristikasını cəhd etmək olar.

Yuxu və oyanıq həyat arasındakı mahiyyət fərqini G.-dən daha güclü vurğulayan və daha irəliyə gedən nəticələr üçün istifadə edən olmamışdır. Th. Fechnerdən daha çox vurğulayan və daha geniş nəticələr çıxaran heç kim yoxdur, onun Psixofizikanın Elementləri (s. 520, II. Cild). O, "həm şüurlu ruhi həyatın əsas həddin altına sadəcə aşağı salınması, həm də diqqətin xarici dünyanın təsirlərindən uzaqlaşdırılması" yuxu həyatının xüsusiyyətlərini oyaq həyatla müqayisədə izah etmək üçün kifayət etmədiyini deyir. O, əksinə, yuxuların səhnəsinin də oyanıq təsəvvür həyatının səhnəsindən fərqli olduğunu güman edir. «Yuxu zamanı və oyanıq zamanı psixofiziki fəaliyyətin səhnəsi eyni olsaydı, mənim fikrimcə, yuxu yalnız oyanıq təsəvvür həyatının aşağı intensivlik dərəcəsində davamı ola bilərdi və əlavə olaraq onun məzmununu və formasını bölüşməli idi. Amma vəziyyət tamamilə fərqlidir.»

Fexnerin ruh fəaliyyətinin belə bir köçürülməsi ilə nə nəzərdə tutduğu, yəqin ki, aydın olmamışdır; bildiyim qədər, onun həmin qeyddə izini göstərdiyi yolu başqası davam etdirməyib. Fizioloji beyin lokalizasiyası mənasında anatomik bir şərh və ya hətta beyin qabığının histoloji təbəqələşməsinə istinad edən bir şərhin istisna edilməsi lazım gələcəkdir. Bəlkə də, bu fikir ardıcıl olaraq bir-birinə qoşulmuş bir neçə instansiyadan ibarət olan psixi aparata aid edildikdə, bir gün mənalı və məhsuldar olduğu sübut ediləcək.

Digər müəlliflər yuxu həyatının daha aydın psixoloji xüsusiyyətlərindən birini və ya bir neçəsini vurğulamaqla kifayətlənib və onları daha geniş izah cəhdləri üçün başlanğıc nöqtəsi kimi istifadə ediblər.

Niyə biz yuxu təsvirlərinin reallığına inanırıq?

Yuxu həyatının əsas xüsusiyyətlərindən birinin artıq yuxuya getmə vəziyyətində ortaya çıxması və yuxunu başlatan hadisə kimi qeyd edilməsi haqlı olaraq qeyd edilmişdir. Şleyermaxerin (s. 351) fikrincə, oyanıq vəziyyətin xarakterik cəhəti düşünmə fəaliyyətinin təsvirlərlə deyil, anlayışlarla baş verməsidir. İndi isə yuxu əsasən təsvirlərlə düşünür və yuxuya yaxınlaşdıqca, iradi fəaliyyətlərin çətinləşdiyi dərəcədə, hamısı təsvir sinfinə aid olan qeyri-iradi təsəvvürlərin ortaya çıxdığını müşahidə etmək olar. Bizim qəsdən istənilən kimi qəbul etdiyimiz belə bir təsəvvür işinə qadir olmamaq və bu diqqətin dağılması ilə mütəmadi olaraq əlaqəli olan təsvirlərin ortaya çıxması — bunlar yuxuya xas olan iki xarakterdir və biz yuxunun psixoloji təhlili zamanı onları yuxu həyatının əsas xarakterləri kimi tanımalıyıq. Təsvirlər – hipnagoq hallüsinasiyalar – haqqında öyrəndik ki, onlar məzmun baxımından yuxu təsvirləri ilə eynidir (13).¹¹

Beləliklə, yuxu əsasən vizual təsvirlərlə düşünür, lakin yalnız bununla məhdudlaşmır. O, həmçinin eşitmə təsvirləri ilə və digər hiss orqanlarının təəssüratları ilə daha az dərəcədə işləyir. Yuxuda çox şey sadəcə düşünülür və ya təsəvvür edilir (ehtimal ki, söz təsəvvürü qalıqları ilə təmsil olunur), oyanıq halda olduğu kimi. Lakin yuxu üçün xarakterik olan yalnız təsvirlər kimi davranan, yəni xatirə təsəvvürlərindən çox qavrayışlara bənzəyən məzmun elementləridir. Psixiatr üçün yaxşı məlum olan hallüsinasiyanın mahiyyəti haqqındakı bütün müzakirələri kənara qoyaraq, bütün mütəxəssis müəlliflərlə birlikdə deyə bilərik ki, yuxu hallüsinasiya edir, fikirləri hallüsinasiyalarla əvəz edir. Bu baxımdan vizual və akustik təsəvvürlər arasında fərq yoxdur; qeyd edilmişdir ki, insanın yuxuya gedərkən eşitdiyi bir melodiyanın xatirəsi, yuxuya dalarkən həmin melodiyanın hallüsinasiyasına çevrilir və yuxudan ayılmaqla (bu, yuxulamaqla bir neçə dəfə növbələşə bilər) yenidən daha səssiz və keyfiyyətcə fərqli olan xatirə təsəvvürünə yer verir.

Təsəvvürün hallüsinasiyaya çevrilməsi yuxunun ona uyğun gələn oyanıq fikirdən yeganə sapması deyil. Yuxu bu təsvirlərdən bir vəziyyət qurur, bir şeyi mövcud kimi təqdim edir, Spittanın (s. 145) ifadə etdiyi kimi, bir fikri dramaturji şəkildə təqdim edir. Yuxu həyatının bu tərəfinin xarakteristikası, lakin yalnız yuxu görən zaman – adətən; istisnalar xüsusi izah tələb edir – düşünməyəcəyimizi, əksinə yaşayacağımızı güman etdiyimizi, yəni hallüsinasiyanı tam inamla qəbul etdiyimizi nəzərə aldıqda tamamlanır. «Heç nə yaşamamışıq, sadəcə qəribə bir formada düşünmüşük – yuxu görmüşük» şərhinə yalnız ayılma zamanı rast gəlinir. Bu xarakter həqiqi yuxu yuxusunu, heç vaxt reallıqla qarışdırılmayan gündüz xəyallarından ayırır.

Burdax yuxu həyatının indiyə qədər nəzərdən keçirilən xarakterlərini aşağıdakı cümlələrdə ümumiləşdirib (s. 476): «Yuxunun əsas xüsusiyyətlərinə aiddir: a) ruhumuzun subyektiv fəaliyyətinin obyektiv kimi görünməsi, çünki qavrayış qabiliyyəti fantaziyanın məhsullarını sanki duyğu stimulları imiş kimi qəbul edir; . . . b) yuxu özbaşınalığın ləğvidir. Buna görə də, yuxuya getməklə müəyyən passivlik bağlıdır... Yarıuxu görüntüləri özbaşınalığın zəifləməsi ilə şərtlənir.

İndi məqsəd, yalnız müəyyən özbaşına fəaliyyətin dayandırılmasından sonra yaranan yuxu hallüsinasiyalarına qarşı ruhun inancını izah etmək cəhdidir. Strümpell qeyd edir ki, ruh bu zaman düzgün və öz mexanizminə uyğun davranır. Yuxu elementləri heç də sadəcə təsəvvürlər deyil, əksinə, ruhun həqiqi və real təcrübələridir, eyni oyanıq halda hisslər vasitəsilə baş verən təcrübələr kimi (s. 34). Ruh oyanıq halda sözlərdən ibarət təsəvvürlərlə və dil vasitəsilə təsəvvür edir və düşünür, yuxuda isə həqiqi hisslərdən ibarət təsəvvürlərlə təsəvvür edir və düşünür (s. 35). Bundan əlavə, yuxuda fəza şüuru da əlavə olunur, çünki oyanıq halda olduğu kimi, hisslər və təsəvvürlər xarici fəzaya köçürülür (s. 36). Deməli, etiraf etmək lazımdır ki, ruh yuxuda öz təsəvvürlərinə və qavrayışlarına qarşı oyanıq halda olduğu eyni vəziyyətdədir (s. 43). Əgər o, bu zaman yenə də yanılırsa, bunun səbəbi yuxu halında ona yalnız xaricdən və daxildən verilən hissi qavrayışları bir-birindən ayıra bilən meyarın çatışmamasıdır. O, öz təsəvvürlərini yalnız onların obyektiv reallığını sübut edə bilən yoxlamalardan keçirə bilmir. O, əlavə olaraq, iradə ilə dəyişdirilə bilən təsəvvürlər və bu iradənin aradan qalxdığı digər təsəvvürlər arasındakı fərqi nəzərə almır. O, səbəb-nəticə qanununu yuxusunun məzmununa tətbiq edə bilmədiyi üçün yanılır (s. 58). Qısası, onun xarici dünyadan uzaqlaşması, eyni zamanda, subyektiv yuxu dünyasına olan inancının da səbəbini ehtiva edir.

Təsəvvürlərin psixi dəyərlərindən ayrılması.

Qismən fərqli psixoloji inkişaflardan sonra Delboeuf də eyni nəticəyə gəlir. Biz yuxu təsəvvürlərinə reallıq inamı bəxş edirik, çünki yuxuda müqayisə üçün başqa təəssüratlarımız yoxdur, çünki biz xarici dünyadan ayrılmışıq. Amma biz hallüsinasiyalarımızın həqiqiliyinə ona görə inanmırıq ki, yuxuda bizə yoxlamalar aparmaq imkanı verilmir. Yuxu bizə bütün bu yoxlamaları təqlid edə bilər, məsələn, gördüyümüz gülə toxunduğumuzu göstərə bilər və biz yenə də yuxu görürük. Delboeufa görə, bir şeyin yuxu və ya oyanıq reallıq olub-olmadığını müəyyən etmək üçün heç bir etibarlı meyar yoxdur, istisna olaraq -- və bu yalnız praktik ümumilikdə -- oyanma faktı. Mən yuxuya getməklə oyanma arasında baş verən hər şeyi aldatma hesab edirəm, əgər oyanma ilə paltarımdan soyunmuş halda döşəgimdə uzandığımı hiss edirəmsə (s. 84). Yuxu zamanı mən yuxu təsəvvürlərini, Mənimlə ziddiyyət təşkil edən xarici bir dünyanı qəbul etmək adətini yaradan, yuxuya getməyən düşünmə vərdişinin nəticəsi olaraq doğru hesab etmişəm (14).¹²

Beləliklə, xarici dünyadan uzaqlaşma yuxu həyatının ən nəzərə çarpan xarakterlərini formalaşdıran həlledici amil kimi qəbul edildikdə, köhnə Burdachın yuxu zamanı ruhun xarici dünya ilə əlaqəsinə işıq salan və yuxarıda verilən nəticələrin həddindən artıq qiymətləndirilməsinə qarşı xəbərdarlıq edən bəzi incə müşahidələrini gətirməyə dəyər. «Yuxu yalnız ruhun hissi stimullarla qıcıqlandırılmadığı şəraitdə baş verir,» - Burdach deyir, «... lakin yuxunun şərti hissi qıcıqların çatışmazlığından çox, onlara marağın olmamasıdır(15); bəzi hissi təəssüratlar, ruhun sakitləşməsinə xidmət etdiyi dərəcədə zəruridir, məsələn, dəyirmançı yalnız dəyirmanının şaqırtını eşitdiyi zaman yuxulayır və ehtiyatdan gecə işığını yandırmağı zəruri sayan qaranlıqda yata bilmir» (s. 457).¹³

«Ruh yuxuda xarici dünyaya qarşı özünü təcrid edir və periferiyadan ... geri çəkilir ... ...» Lakin əlaqə tamamilə kəsilmir: əgər insan yuxuda deyil, yalnız oyandıqdan sonra eşidib hiss edirdisə, o, heç vaxt oyadıla bilməzdi. Hissin davam etdiyi daha da çox sübut olunur, çünki insan həmişə təəssüratın sadəcə hissi gücü ilə deyil, onun psixoloji əlaqəsi ilə oyadılır; əhəmiyyətsiz bir söz yatanı oyatmır, lakin adıyla çağırıldıqda o, oyanır, ... ruh yuxuda hisslər arasında fərq qoyur ... Buna görə də, əgər bir hissi qıcıq təsəvvür üçün vacib olan bir məsələyə aid olarsa, onun çatışmazlığı ilə də oyadıla bilər; beləliklə, gecə işığının söndürülməsindən və dəyirmançının dəyirmanının dayanmasından, yəni hissi fəaliyyətin dayandırılmasından oyandıqda, bu, həmin fəaliyyətin qəbul edildiyini, lakin əhəmiyyətsiz və ya daha çox qaneedici kimi ruhu narahat etmədiyini nəzərdə tutur» (s. 460 və davamı).

Hətta bu kiçik hesab edilməli olan etirazlardan imtina etsək belə, indiyə qədər nəzərdən keçirilən və xarici dünyadan uzaqlaşmadan irəli gələn yuxu həyatının xüsusiyyətlərinin onun qəribəliyini tam örtməyə qadir olmadığını etiraf etməliyik. Çünki əks halda yuxunun halüsinasiyalarını təsəvvürlərə, yuxunun vəziyyətlərini düşüncələrə geri çevirmək və beləliklə yuxu təfsiri məsələsini həll etmək mümkün olmalı idi. İndi biz oyandıqdan sonra yuxunu xatirədən bərpa etdikdə fərqli davranmırıq və bu geri çevirmənin tam və ya qismən alınmasından asılı olmayaraq, yuxu sirrini azalmadan saxlayır.

Müəlliflər də yuxuda oyandakı təsəvvür materialı ilə digər və daha dərin dəyişikliklərin baş verdiyini şübhəsiz qəbul edirlər. Bunlardan birini Strümpell aşağıdakı müzakirədə ortaya çıxarmağa çalışır (s. 17): «Ruh hissi fəaliyyətin və normal həyat şüurunun dayandırılması ilə birlikdə, onun hisslərinin, istəklərinin, maraqlarının və hərəkətlərinin kök saldığı əsası da itirir. Oyandıqda xatirə obrazlarına yapışan həmin mənəvi vəziyyətlər, hisslər, maraqlar, dəyərləndirmələr ... qaranlıq bir təzyiqə məruz qalır, nəticədə onların obrazlarla əlaqəsi qırılır, oyandakı həyatın əşyalarının, şəxslərin, yerlərin, hadisələrin və hərəkətlərinin qavrayış obrazları tək-tək çox sayda bərpa olunur, lakin heç biri öz psixoloji dəyərini gətirmir. Bu dəyər onlardan ayrılır və buna görə də onlar ruhda öz vasitələri ilə dolaşırlar ... ...»

Yuxunun absurdluğu.

Obrazların psixi dəyərlərindən soyunması, öz növbəsində xarici dünyadan uzaqlaşmaya aid edilən bu vəziyyət, Strümpellə görə, yuxunun xatirəmizdə həyata qarşı qəribəlik təəssüratı ilə ortaya çıxmasında əsas rol oynamalıdır.

Biz artıq eşitmişik ki, yuxuya getmək psixi fəaliyyətlərdən birinin, yəni təsəvvür axınının iradi idarə edilməsindən imtina etməyi özü ilə gətirir. Bizə artıq aydın olan fərziyyə, yuxu vəziyyətinin digər psixi funksiyalara da şamil oluna biləcəyi fikrini diktə edir. Bu funksiyalardan biri və ya bir neçəsi tamamilə ləğv edilə bilər; qalanların maneəsiz işləyib-işləmədiyi, belə şəraitdə normal iş görüb-görməyə qadir olub-olmadığı indi sual altına düşür. Yuxunun xüsusiyyətlərinin yuxu vəziyyətindəki psixi performansın azalması ilə izah edilə biləcəyi nöqtəsi ortaya çıxır və yuxunun oyandakı hökmümüzə etdiyi təəssürat belə bir qavrayışa qarşı çıxır. Yuxu qeyri-ardıcıldır, ən pis ziddiyyətləri maneəsiz birləşdirir, qeyri-mümkünlüklərə yol verir, gündüz təsirli olan biliklərimizi kənara qoyur, bizi etik və mənəvi cəhətdən ağılsız göstərir. Oyandakı halda yuxunun vəziyyətlərində təqdim etdiyi kimi davranan birini biz dəli sayardıq; oyandakı halda yuxu məzmununda rast gəlinən sözləri və ya şeyləri danışan və ya bildirmək istəyən biri bizdə qarışıq və axmaqlıq təəssüratı yaradardı. Beləliklə, yuxuda psixi fəaliyyəti çox az qiymətləndirdiyimiz və xüsusilə daha yüksək intellektual nailiyyətlərin yuxuda ləğv edildiyini və ya ən azı ciddi şəkildə zədələndiyini bildirdiyimiz təqdirdə, yalnız faktiki vəziyyətə söz verməyimizə inanırıq.

Qeyri-adi bir həmrəyliklə (istisnalar haqqında başqa yerdə danışılacaq) müəlliflər yuxu haqqında belə hökmlər veriblər ki, bu da birbaşa yuxu həyatının müəyyən bir nəzəriyyəsinə və ya izahına aparır. İndi mənim az əvvəl ifadə etdiyim xülasəni, müxtəlif müəlliflərin (filosofların və həkimlərin) yuxunun psixoloji xarakteristikaları haqqında söylədiyi fikirlərin toplusu ilə əvəz etməyin vaxtı gəlib çatıb:

Lemoineyə görə, yuxu obrazlarının qeyri-koherentliyi yuxunun yeganə əsas xarakteridir.

Morri buna qoşulur; o deyir (s. 163): "Tamamilə məntiqli və içində bir az qeyri-uyğunluq, bir az anaxronizm, bir az absurdluq olmayan yuxu yoxdur."

Spittada qeyd olunan Hegelə görə, yuxuda bütün obyektiv ağıllı əlaqə çatışmır.

Düqa deyir: "Yuxu psixi, emosional və zehni anarxiyadır; nəzarətsiz və məqsədsiz icra edilən funksiyaların özbaşına oyunudur; yuxuda ruh mənəvi bir avtomatdır."

Yuxuda psixi fəaliyyətin heç də məqsədsiz olmadığını öyrədən Volkelt belə (s. 14) "oyaq halında mərkəzi Mənin məntiqi gücü ilə saxlanılan təsəvvür həyatının boşalması, həlli və qarışığı"nı etiraf edir.

Yuxuda baş verən təsəvvür birləşmələrinin absurdluğunu, Cicero (De divin. II) artıq etdiyi kimi daha kəskin qınamaq çətindir: Nihil tam praepostere, tam incondite, tam monstruose cogitari potest, quod non possimus somniare.

Fexner deyir (s. 522): "Elə bil psixoloji fəaliyyət ağıllı bir insanın beynindən bir dəlinin beyninə köçdü."

Radestok (s. 145): "Həqiqətən, bu dəli hərəkətlərdə sabit qanunları tanımaq mümkün görünmür. Ağıllı iradənin və diqqətin, oyaq təsəvvür axarını idarə edən sərt polisindən qaçaraq, yuxu dəli bir oyunla hər şeyi kaleydoskop kimi bir-birinə qarışdırır."

Hildebrandt (s. 45): "Yuxu görən zehni nəticələr çıxararkən hansı təəccüblü sıçrayışlara icazə verir, məsələn, zehni nəticələr çıxararkən! Ən məşhur təcrübə qaydalarının tamamilə tərsinə çevrildiyini hansı qorxmazlıqla müşahidə edir! Təbiət və cəmiyyət nizamında hansı gülünc ziddiyyətlərə dözür, ta ki, deyilən kimi, iş həddindən artıq rəngarəng olmasın və mənasızlığın həddindən artıq gərginliyi oyana gətirməsin! Biz bəzən tamamilə zərərsiz şəkildə vurma əməliyyatı aparırıq: Üç dəfə üç iyirmi edir; bir itin bizə şeir söyləməsinə, bir ölünün öz ayaqları ilə qəbrinə getməsinə, bir qaya parçasının su üzərində üzməsinə heç təəccüblənmirik; ciddi şəkildə yüksək bir tapşırıqla Bernburq hersoqluğuna və ya Lixtenşteyn knyazlığına gedirik, ölkənin hərbi dəniz donanmasını müşahidə etmək üçün və ya Pultava döyüşündən bir az əvvəl XII Karl tərəfindən könüllü kimi işə götürülürük."

Binz (s. 33) bu təəssüratlardan yaranan yuxu nəzəriyyəsinə işarə edərək deyir: "On yuxudan ən azı dördü mənasız məzmundadır. Onlarda bir-biri ilə heç bir əlaqəsi olmayan şəxsləri və şeyləri birləşdiririk. Artıq növbəti anda, sanki bir kaleydoskopda olduğu kimi, qruplaşma dəyişir, bəlkə də əvvəlkindən daha mənasız və dəli olur; və beləliklə, qüsurlu yatan beynin dəyişən oyunu, oyandıqda, əlimizi alnımıza qoyub, həqiqətən ağıllı təsəvvür etmək və düşünmək qabiliyyətinə sahib olub-olmadığımızı soruşana qədər davam edir."

Yuxudakı səthi assosiasiyalar.

Morri (s. 50) yuxu obrazlarının oyaq düşüncələrə münasibəti üçün həkim üçün çox təsirli bir müqayisə tapır: "Oyaq insanda iradənin ən çox yaratdığı bu obrazların istehsalı, zəka üçün, xorea və iflic xəstəliklərinin bizə təqdim etdiyi bəzi hərəkətlərin hərəkət funksiyası üçün nə olduğunu təmsil edir" . . . . Digər tərəfdən, ona görə yuxu "düşünmə və məntiq qabiliyyətinin tam bir degradasiya silsiləsidir" (s. 27).

Müəlliflərin Morrinin cümləsini fərdi yüksək ruhi nailiyyətlər üçün təkrarlayan ifadələrini gətirmək demək olar ki, lazım deyil.

Ştrümpelə görə yuxuda -- məntiqsizliyin açıq-aşkar olmadığı yerlərdə də -- təbii ki -- -- ruhun şərtlərə və əlaqələrə əsaslanan bütün məntiqi əməliyyatları geri çəkilir (s. 26). Şpitaya görə (s. 148) yuxuda təsəvvürlər səbəb-nəticə qanunundan tamamilə uzaq görünür. Radestok və digərləri yuxuya məxsus olan hökm və nəticə çıxarma zəifliyini vurğulayırlar. Yodla görə (s. 123) yuxuda qavrayış ardıcıllığının ümumi şüur məzmunu tərəfindən tənqidi və ya düzəlişi yoxdur. Eyni müəllif belə deyir: "Şüur fəaliyyətinin bütün növləri yuxuda baş verir, lakin qeyri-kamil, ləngidilmiş və bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə." Yuxunun bizim ayıq biliklərimizə zidd olan ziddiyyətlərini Ştriker (bir çox başqaları ilə birlikdə) faktların yuxuda unudulması və ya təsəvvürlər arasında məntiqi əlaqələrin itirilməsi ilə izah edir (s. 98) və s. və s.

Yuxuda psixi nailiyyətlər haqqında ümumiyyətlə mənfi rəy verən müəlliflər arasında belə, yuxuda ruhi fəaliyyətin müəyyən bir qalıq hissəsinin qaldığı etiraf edilir. Yuxu problemlərinin bir çox tədqiqatçısı üçün nüfuzlu olan Vundt bunu açıq şəkildə etiraf edir. Yuxuda özünü göstərən normal ruhi fəaliyyətin qalıq hissəsinin təbiəti və xüsusiyyəti haqqında sual vermək olar. İndi kifayət qədər ümumi qəbul edilir ki, reproduksiya qabiliyyəti, yəni yaddaş yuxuda ən az zərər görmüş kimi görünür, hətta ayıq həyatın eyni funksiyasına nisbətən müəyyən bir üstünlük göstərə bilər (yuxarıda s. 8 və davamına bax), baxmayaraq ki, yuxunun absurd hadisələrinin bir hissəsi məhz bu yuxu həyatının unutqanlığı ilə izah edilməlidir. Şpitaya görə yuxunu idarə edən və yuxu halına düşməyən şey ruhun hisslər həyatıdır. O, "hiss"i "insanın ən dərin subyektiv mahiyyəti kimi hisslərin sabit cəmi" adlandırır (s. 84).

Şolts (s. 37) yuxuda özünü göstərən ruhi fəaliyyətlərdən birini yuxu materialının məruz qaldığı "allegorik yenidən şərh"də görür. Zibek də yuxuda ruhun "tamamlayıcı şərh fəaliyyətini" (s. 11) qeyd edir, bu fəaliyyət bütün qavrama və müşahidələrə qarşı icra olunur. Yuxu üçün ən yüksək psixi funksiya olan şüurun qiymətləndirilməsində xüsusi çətinlik var. Yuxu haqqında yalnız şüur vasitəsilə bildiyimiz üçün onun qorunub-qorunmamasında şübhə ola bilməz; lakin Şpita yuxuda yalnız şüurun, öz-şüurun isə qorunmadığını deyir. Delbof bu fərqi dərk edə bilmədiyini etiraf edir.

Təsəvvürlərin bir-biri ilə əlaqələndiyi assosiasiya qanunları yuxu obrazları üçün də keçərlidir, hətta onların mənşəyi yuxuda daha təmiz və güclü şəkildə ifadə olunur. Ştrümpel (s. 70): "Yuxu ya yalnız sadə təsəvvürlər və ya orqanik qıcıqların təsəvvürlərlə birlikdə qanunlarına görə gedir, yəni refleksiya və ağlı, estetik zövq və əxlaqi hökmün heç bir təsiri olmadan gedir." Burada baxışlarını təkrarladığım müəlliflər yuxuların yaranmasını təxminən belə təsəvvür edirlər: Yuxu zamanı müxtəlif başqa yerlərdə qeyd olunan mənbələrdən gələn hissi qıcıqların cəmi ruhdan əvvəlcə bir sıra təsəvvürlər oyadır, bunlar hallüsinasiyalar (Vundta görə xarici və daxili qıcıqlardan gəldiyi üçün daha doğru şəkildə illüziyalar) kimi təqdim olunur. Bunlar məlum assosiasiya qanunlarına görə bir-biri ilə əlaqələndirilir və öz növbəsində eyni qaydalara əsasən təsəvvürlərin (obrazların) yeni bir sıra zəncirini oyadırlar. Bütün material sonra hələ də fəaliyyət göstərən nizamlayan və düşünən ruhi qabiliyyətlərin qalıq hissəsi tərəfindən, mümkün olduğu qədər emal olunur (məsələn, Vundt və Veyqandta bax). Yalnız xaricdən gəlməyən obrazların oyadılmasının bu və ya digər assosiasiya qanununa görə baş verməsinə qərar verən motivləri anlamaq hələlik mümkün olmamışdır.

Lakin təkrar-təkrar qeyd edilmişdir ki, yuxu təsəvvürlərini bir-biri ilə birləşdirən assosiasiyalar tamamilə xüsusi bir təbiətə malikdir və ayıq düşüncədə fəaliyyət göstərən assosiasiyalardan fərqlidir. Beləliklə, Volkelt (s. 15) deyir: "Yuxuda təsəvvürlər təsadüfi oxşarlıqlara və demək olar ki, hiss olunmayan əlaqələrə görə bir-birini qovurlar və təqib edirlər. Bütün yuxular belə səliqəsiz, məcburiyyətsiz assosiasiyalarla doludur." Mori təsəvvürlərin bağlanma xarakterinə böyük əhəmiyyət verir, bu xarakter ona yuxu həyatını bəzi psixi pozğunluqlarla daha sıx analoji əlaqəyə gətirməyə imkan verir. O, "delirium"un iki əsas xarakterini qəbul edir: 1. ağlın spontan və avtomatik kimi fəaliyyəti; 2. ideyaların pozğun və nizamsız assosiasiyası (s. 126). Morinin özündən iki əla yuxu nümunəsi qalır, burada sadəcə sözlərin səsləşməsi yuxu təsəvvürlərinin əlaqələndirilməsini təmin edir. Bir dəfə o, Yerusəlim və ya Məkkəyə həcc səyahəti (pélerinage) etdiyini yuxuda gördü, sonra bir çox macəralardan sonra kimyaçı Pelletiernin yanında olduğunu gördü, o, bir söhbətdən sonra ona sinkdən hazırlanmış kürək (pelle) verdi və bu, sonrakı yuxu hissəsində onun böyük döyüş qılıncına çevrildi (s. 137). Başqa bir dəfə o, yuxuda şose yolu ilə gedirdi və daş sütunlarda kilometrləri oxuyurdu, sonra böyük tərəzisi olan bir ədviyyat satıcısının yanında idi, bir adam Morini çəkmək üçün tərəzi qabına kiloağırlıqları qoydu; sonra ədviyyat satıcısı ona dedi: "Siz Parisdə deyilsiniz, Gilolo adasındasınız." Bundan sonra bir neçə obraz gəldi, o, Lobelia çiçəyini gördü, sonra qısa müddət əvvəl ölümü haqqında oxuduğu general Lopessi gördü; nəhayət, Lotto oyunu oynayan bir dəstənin arasında oyandı (16).¹⁴

Yuxu həyatının psixoloji dəyərləndirilməsi.

Lakin biz, yuxunun psixik fəaliyyətlərinə belə alçaldıcı münasibətin digər tərəfdən etirazsız qalmayacağına şübhəsiz hazırıq. Hərçənd burada ziddiyyət çətin görünür. Yuxu həyatını alçaldanlardan birinin (Spitta, s. 118) oyanıq vaxtda hökm sürən eyni psixoloji qanunların yuxunu da idarə etdiyini təsdikləməsi, yaxud digərinin (Dugas) “Yuxu dəlilik deyil, hətta saf qeyri-məntiqlik də deyil” deməsi çox bir şey ifadə etmir, çünki hər ikisi bu qiymətləndirməni yuxuda təsvir etdikləri psixi anarxiya və bütün funksiyaların dağılması ilə uzlaşdırmaq üçün zəhmət çəkmirlər. Amma digərlərinə elə gəlir ki, yuxunun dəliliyi bəlkə də metodsuz deyil, bəlkə də Danimarka şahzadəsinin dəliliyi kimi sadəcə təqlid, hansı ki, burada sitat gətirilən aydın hökm də həmin dəliliyə aid edilir. Bu müəlliflər görünüşə görə hökm verməkdən çəkinməli idilər, ya da yuxunun onlara təqdim etdiyi görünüş başqa idi.

Havelock Ellis (1899) yuxunu, onun görünürdəki absurdlüyü üzərində durmaksızın, «böyük duyğular və natamam düşüncələrdən ibarət arxaik bir dünya» olaraq xarakterizə edir; bu dünyanın öyrənilməsi bizə psixi həyatın ibtidai inkişaf mərhələlərini tanımağa imkan verə bilər. J. Sully (s. 362) eyni yuxu anlayışını daha geniş və daha dərin şəkildə təmsil edir. Onun sözləri, onun bəlkə də heç bir başqa psixoloq kimi yuxunun örtülü mənasına inandığını nəzərə alsaq, daha çox diqqətə layiqdir. «İndi yuxularımız bu ardıcıl şəxsiyyətləri qorumaq vasitəsidir. Yuxuda olduğumuz zaman şeylərə baxış və onlara münasibət göstərmənin köhnə yollarına, uzun müddət əvvəl bizə hökm edən impulslara və fəaliyyətlərə qayıdırıq.» Delboeuf kimi bir mütəfəkkir iddia edir — əlbəttə, ziddiyyət təşkil edən materiala qarşı sübut gətirmədən və buna görə də əslində haqsız olaraq: «Yuxuda, qavramadan başqa, ağlın bütün qabiliyyətləri — zəka, təxəyyül, yaddaş, iradə, əxlaq — öz mahiyyətlərində toxunulmaz qalır; yalnız onlar xəyali və dəyişkən obyektlərə yönəlir.» «Xəyali adam istədiyi kimi axmaqları və ağıllıları, cəlladları və qurbanları, cırtdanları və nəhəngləri, şeytanları və mələkləri canlandıran aktyordur» (s. 222). Ən qəti şəkildə psixi fəaliyyətin aşağı düşməsini yuxuda Marquis d’Hervey inkar etmiş görünür; Maury ona qarşı kəskin mübahisə aparır və onun əsərini bütün cəhdlərimə baxmayaraq əldə edə bilmədim. Maury onun haqqında (s. 19) deyir: “Marquis d’Hervey yuxu zamanı zəkaya bütün fəaliyyət və diqqət azadlığını verir və yuxunu yalnız hisslərin bağlanması, xarici dünyaya qapanması kimi təyin edir. Beləliklə, onun baxışına görə, yatan adam hisslərini bağlayaraq fikirlərini sərbəst buraxan adamdan demək olar ki, fərqlənmir. Onda adi düşünmə ilə yatan adamın düşüncəsi arasındakı bütün fərq ondan ibarətdir ki, ikincidə fikir görünən, obyektiv bir forma alır və xarici obyektlər tərəfindən yaradılan hisslərlə qarışdırıla biləcək qədər onlara bənzəyir; xatirə mövcud hadisənin görünüşünü alır.”

Maury əlavə edir: «Yuxuda olan insanın intellektual qabiliyyətləri, oyanıq insanın qabiliyyətlərinin qoruduğu tarazlığı təmin etmir.»

Vaschide, ki bizə d'Herveyin kitabı haqqında daha yaxşı məlumat verir, bu müəllifin yuxuların görünən ahəngsizliyi haqqında aşağıdakı şəkildə ifadə etdiyini qeyd edir: «Yuxunun təsviri fikrin surətidir.» Əsas fikir, mənzərə isə yalnız əlavədir. Bunu nəzərə alaraq, ideyaların axarını izləmək, yuxuların toxumasını təhlil etmək bacarmaq lazımdır; bu halda qeyri-müəyyənlik aydınlaşır, ən fantastik təsəvvürlər sadə və tamamilə məntiqli faktlara çevrilir. (s. 146.) Və (s. 147): «Ən qəribə yuxular belə, onları təhlil etməyi bacardıqda, ən məntiqli izahı tapır.»

J. Stärcke bu məsələyə diqqət yetirmişdir ki, Wolf Davidson adlı, mənə naməlum olan qədim bir müəllif tərəfindən 1799-cu ildə (s. 136) yuxu məntiqinin oxşar bir həlli müdafiə edilmişdir: «Yuxuda təsəvvürlərimizin qəribə sıçrayışlarının hamısının əsasında assosiasiya qanunu dayanır, yalnız bu əlaqə bəzən ruhda çox qaranlıq şəkildə baş verir, nəticədə biz çox vaxt heç bir sıçrayışın olmadığı halda təsəvvürün sıçrayışını müşahidə etdiyimizi zənn edirik.»

Yuxunun psixoloji qiymətləndirilməsi.

Yuxunun psixi məhsul kimi dəyərləndirilməsi şkalası ədəbiyyatda geniş bir spektri əhatə edir; bu spektr, bizim artıq tanıdığımız ən dərin təhqir ifadələrindən, hələ açılmamış dəyərin duyğusuna qədər, yuxunu oyanıq həyatın nailiyyətlərindən çox üstün tutan həddindən artıq yüksək dəyərləndirməyə qədər uzanır. Hildebrandt, bildiyimiz kimi, yuxu həyatının psixoloji xarakteristikasını üç antinomiya vasitəsilə təqdim edir və bu ziddiyyətlərin üçüncüsündə, həmin silsilənin uç nöqtələrini belə ümumiləşdirir (s. 19): «Bu, bir tərəfdən, artım, nadir hallarda ustalıq səviyyəsinə qədər yüksələn gücləndirmə və digər tərəfdən, qəti, çox vaxt insan səviyyəsindən aşağı düşən alçalma və zəifləmə arasında olan məsafədir.»

Birinji məsələyə gəldikdə, kim öz təcrübəsindən təsdiq edə bilməz ki, yuxu dahisinin yaradıcılıq və toxuculuq fəaliyyətində bəzən qəlb dərinliyi və samimiliyi, hisslərin incəliyi, təsəvvürün aydınlığı, müşahidənin zərifliyi, zarafətin hazır cavabvermə qabiliyyəti özünü büruzə verir; halbuki biz bu keyfiyyətlərin hamısını oyanıq həyat boyu sabit mülkümüz kimi qəbul etdiyimizi açıq-saçıq inkar edərdik. Yuxunun gözəl poeziyası, əla alleqoriyası, misilsiz yumor və dadlı ironiyası var. O, dünyanı özünəməxsus idealist bir işıqla müşahidə edir və onun hadisələrinin təsirini, çox vaxt bu hadisələrin əsasında dayanan mahiyyətin ən dərin və mənalı başa düşülməsi ilə gücləndirir. O, bizə dünyəvi gözəlliyi həqiqi səma parıltısı ilə, uca və əzəmətli olanı ən yüksək şanlıqla, təcrübəyə əsasən dəhşətli olanı ən qorxunc obrazda, gülünc olanı isə təsvirolunmaz dərəcədə kəskin komikliklə göz önünə gətirir; bəzən bu təəssüratlardan birinin oyanmasından sonra elə dolub daşırıq ki, sanki real dünya bizə belə şeyləri heç vaxt və heç zaman təqdim etməmişdir.

İnsan, o təhqiredici şərhlərlə bu həvəsli təriflərin həqiqətən eyni obyektə aid olub-olmadığını sorğulaya bilər. Biri axmaq yuxular görür, digərləri isə dərin və incə mənalı yuxuları nəzərdən qaçırır? Hər iki növün, yəni belə və elə qiymətləndirməyə layiq olan yuxuların eyni anda rast gəlinməsi halında, yuxunun psixoloji xarakteristikasını axtarmaq mənasız deyilmi? Yuxuda hər şeyin mümkün olduğunu, ruh həyatının ən dərin aşağı düşməsindən tutub, ayıqlıqda alışılmamış yüksəlişinə qədər hər şeyin baş verə biləcəyini demək kifayət etmir? Bu həll nə qədər rahat olsa da, onun bir mənfi cəhəti var: bütün yuxu tədqiqatçılarının səylərinin əsasında, yuxunun əsas xüsusiyyətlərinə aid ümumi qəbul edilən bir xarakteristikanın mövcud olduğu və bu xarakteristikanın həmin ziddiyyətlərin öhdəsindən gəlməli olduğu fərziyyəsinin yer aldığı görünür.

Şübhə götürməz ki, yuxunun psixi fəaliyyətləri, artıq geridə qaldığımız və fəlsəfənin dəqiq təbiət elmləri deyil, zehinlərə hökm sürdüyü o intellektual dövrdə daha həvəsli və daha isti təqdir tapmışdır. Şubertin, yuxunun ruhun xarici təbiətin zorakılığından azad olması, ruhun hissiyyatın zəncirlərindən qopması olduğunu bildirdiyi kimi ifadələr, eləcə də gənc Fiştenin (17) və başqalarının yuxunu ruh həyatının daha yüksək mərhələyə qalxması kimi təqdim edən oxşar hökmləri bu gün bizə demək olar ki, başa düşülməz görünür; bu gün onlar yalnız mistiklər və dindarlar tərəfindən təkrarlanır (18). Təbiət elmləri düşüncə tərzinin nüfuz etməsi ilə yuxunun dəyərləndirilməsində bir reaksiya baş vermişdir. Məhz həkim-müəlliflər yuxuda psixi fəaliyyəti əhəmiyyətsiz və dəyərsiz saymağa ən çox meyllidirlər, halbuki filosoflar və peşəkar olmayan müşahidəçilər – həvəskar psixoloqlar – ki, onların bu sahədəki töhfələri heç də göz ardı edilə bilməz, xalqın duyğuları ilə daha yaxşı uyğunluq təşkil edərək, adətən yuxuların psixi dəyərini qoruyub saxlamışlar. Yuxudakı psixi fəaliyyəti kiçik saymağa meylli olan, yuxu etiologiyasında təbii olaraq somatik qıcıqlandırıcı mənbələri üstün tutar; yuxu gördən ruhun qabiliyyətlərinin böyük hissəsini oyanıq halda saxladığını qəbul edən şəxs üçün isə, həmin ruha yuxu görmək üçün müstəqil təhriklər verməyi inkar etmək üçün heç bir səbəb qalmır.¹⁵¹⁶

Ağırbaşlı müqayisə zamanı yuxu həyatına aid edilə bilən üstünlüklər arasında yaddaşın üstünlüyü ən nəzərəçarpan olanıdır; bu üstünlüyü sübut edən, heç də nadir olmayan təcrübələri biz ətraflı şəkildə nəzərdən keçirmişik. Köhnə müəlliflər tərəfindən tez-tez tərif edilən yuxu həyatının bir başqa üstünlüyü, onun zaman və məkan məsafələrini asanlıqla aşma qabiliyyəti, asanlıqla illüziya kimi qəbul edilə bilər. Bu üstünlük, Hildebrandtın qeyd etdiyi kimi, əslində aldadıcı bir üstünlükdür; yuxu, zaman və məkan sərhədlərini, ayıq düşüncənin etdiyi kimi, fərqli şəkildə aşmır, çünki o, sadəcə düşüncənin bir formasıdır. Yuxu, zaman baxımından bir üstünlüyə daha malik olmalı, zamanın axınından müstəqil olma baxımından başqa bir məna daşımalı idi. Yuxarıda 20-ci səhifədə qeyd olunan Maurinin gilyotinlə edam olunması haqqındakı yuxuları, yuxunun çox qısa bir zaman kəsiyində, oyanıq halda psixi fəaliyyətimizin düşünmə məzmununu idarə edə biləcəyindən qat-qat çox qavrayış məzmununu sıxışdırmağa qadir olduğunu sübut edir. Bu nəticə, lakin müxtəlif arqumentlərlə tənqid edilmişdir; Le Lorrain və Eggerin «Yuxuların görünən davamlılığı haqqında» məqalələrindən sonra bu mövzuda maraqlı bir müzakirə başlamış və bu incə və dərin məsələyə aid hələ də son aydınlıq əldə edilməmişdir(19).¹⁷

Yuxunun gündüzün intellektual işlərini davam etdirib, gündüz nail olunmayan bir nəticəyə çatma qabiliyyətinə malik olması, şübhələri və problemləri həll etməsi, şairlər və bəstəkarlar üçün yeni ilham mənbəyinə çevrilə bilməsi, çoxsaylı məlumatlara və Şabaneixin apardığı toplanmış məlumatlara əsasən, şübhəsizdir. Ancaq həqiqətin özü deyilsə də, onun qavranılması prinsipial məsələlərə toxunan çoxlu şübhələrə məruz qalır(20).¹⁸

Nəhayət, yuxunun iddia edilən kəhanət gücü, aşılması çətin olan şübhələrlə israrla təkrarlanan təsdiqlərin qarşılaşdığı bir mübahisə mövzusuna çevrilir. Bu mövzuda faktiki olanın hamısını inkar etməkdən çəkinirlər — və yəqin ki, haqlı olaraq —, çünki bir sıra hallar üçün təbii psixoloji izahın mümkünlüyü bəlkə də yaxındır.

f) Yuxuda etik hisslər.

Mənim yuxu haqqında öz tədqiqatlarımla tanış olduqdan sonra başa düşülə biləcək motivlərdən irəli gələrək, yuxu psixologiyası mövzusundan ayrı bir alt məsələni — yuxu həyatına oyanma zamanı olan əxlaqi meyillərin və hisslərin nə dərəcədə və hansı ölçüdə uzandığı sualını — ayırmışam. Yazarların təsvirindəki eyni ziddiyyət, ki, biz digər bütün ruhi fəaliyyətlərdə təəccüblə qeyd etmək məcburiyyətində qalmışdıq, burada da bizi təəccübləndirir. Bəziləri eyni qətiyyətlə iddia edirlər ki, yuxu əxlaqi tələblərdən xəbərsizdir, digərləri isə insanın əxlaqi təbiətinin yuxu həyatında da qorunub saxlandığını bildirirlər.

Gündəlik yuxu təcrübəsinə istinad etmək, ilk iddianın doğruluğunu hər hansı bir şübhədən uzaq edən kimi görünür. Jessen (s. 553) deyir: «Yuxuda insan daha yaxşı və daha əxlaqlı olmur, əksinə, vicdan yuxularda susur; çünki insan heç bir rəhm hissi keçirmir və oğurluq, qətl və cinayət kimi ən ağır cinayətləri tam bərabərsizlik və sonradan heç bir peşmanlıq hissi olmadan törədə bilər.»

Radestock (s. 146): «Qeyd edilməlidir ki, yuxuda assosiasiyalar baş verir və təsəvvürlər refleksiya, ağıl, estetik zövq və əxlaqi hökmün heç bir təsir göstərmədiyi şəkildə birləşir; hökm son dərəcə zəifdir və əxlaqi laqeydlik üstünlük təşkil edir.»

Volkelt (s. 23): «Hər kəsin bildiyi kimi, xüsusilə yuxuda cinsi münasibətlər çox nəzarətsiz və azğın şəkildə gedir. Yuxu gördüyü kimi, özü də son dərəcə arsız və bütün əxlaqi hisslərdən və hökm qabiliyyətindən məhrum olur, eləcə də o, digər hamısını, hətta ən hörmətli şəxsləri belə, oyandıqda onlarla birlikdə təsəvvür etməkdən belə çəkinəcəyi hərəkətlərin ortasında görür.

Buna ən kəskin ziddiyyət təşkil edən ifadələr, Schopenhauerin “hər kəs yuxuda öz xarakterinə tam uyğun olaraq hərəkət edir və danışır” sözləridir. R. Ph. Fischer (21) iddia edir ki, yuxu həyatının ixtiyarında subyektiv hisslər və istəklər və ya affektlər və ehtiraslar özünü büruzə verir, şəxslərin mənəvi xüsusiyyətləri isə onların yuxularında əks olunur.¹⁹

Haffner (s. 25): «Nadir hallar istisna olmaqla, ... ... əxlaqlı insan yuxuda da əxlaqlı olacaq; o, təhrik və təxribatlara qarşı duracaq, nifrət, qısqanclıq, qəzəb və bütün pis xüsusiyyətlərdən uzaq duracaq; günahkar adam isə adətən yuxularında da oyaq vaxtında qarşısında gördüyü obrazları tapacaq.»

Şolts (s. 36): “Yuxuda həqiqət var, bütün maskalanmalara baxmayaraq, yüksəklik və ya alçaldılma şəklində özümüzün özünü tanıyırıq...” Dürüst adam yuxuda belə şərəfsiz bir cinayət törədə bilməz; əgər belə bir hal baş verərsə, o, bu hərəkəti öz təbiətinə yad olan bir şey kimi qəbul edər və ondan dəhşətə gələr. Roma imperatoru, bir tabeini, imperatorun başını vurdurduğunu gördüyü üçün edam etdirmişdi; bu əmri, belə yuxu görən kimsənin ayıq vaxtda da oxşar düşüncələrə malik olmalı olduğunu irəli sürərək əsaslandırdığı üçün, tam da haqsız sayılmazdı. İçimizdə yer tuta bilməyən bir şey haqqında buna görə də səciyyəvi olaraq belə deyirik: «Mənə yuxuda belə gəlməz.»

Buna zidd olaraq Platon hesab edir ki, ən yaxşıları, başqalarının ayıq halda etdiklərini yalnız yuxuda təsəvvür edənlərdir.

Pfaff, məlum bir atalar sözünü dəyişdirərək, birbaşa belə deyir: «Mənə bir müddət yuxularını danış, mən də sənə daxili dünyan necə olduğunu söyləyəcəm.»

Qeyri-əxlaqi yuxular.

Hildebrandtın, ondan saysız sitat götürdüyüm, yuxu problemlərinin araşdırılmasına dair ədəbiyyatda tapdığım ən qüsursuz və ən dərin məzmunlu töhfə olan kiçik əsəri, məhz yuxuda əxlaq məsələsini diqqət mərkəzinə çəkir. Hildebrandt üçün də qayda kimi sabitdir: Həyat nə qədər təmizdirsə, yuxu da bir o qədər təmizdir; həyat nə qədər natəmizdirsə, yuxu da bir o qədər natəmizdir.

İnsanın əxlaqi təbiəti yuxuda da qalır: «Lakin nə qədər açıq-aydın hesab səhvi, nə qədər romantik elmi təhrif, nə qədər şən anaxronizm bizi incitməyə və ya hətta şübhə doğurmağa qadir olmasa da, yaxşı ilə pis, haqq ilə haqsızlıq, fəzilət ilə rəzilət arasındakı fərq bizdən heç vaxt itmir.» Gündüz bizimlə birlikdə gedən bir çox şey kimi, yuxu saatlarında da uzaqlaşmağa meylli olsa da, Kantın kateqorik imperativi ayaqlarımıza bu qədər yapışmış ayrılmaz bir yoldaş kimi davranır ki, biz onu yuxuda belə tərk edə bilmirik... Lakin bu fakt yalnız ondan izah edilə bilər ki, insan təbiətinin əsasını təşkil edən əxlaqi varlıq o qədər möhkəm qurulmuşdur ki, xəyal, ağlı, yaddaş və eyni səviyyədə olan digər qabiliyyətlərin yuxuda məruz qaldığı kaleidoskopik çalxalanmanın təsirinə qatıla bilməz (s. 45 və davamı).

Mövzunun daha sonra müzakirəsi zamanı hər iki yazar qrupunda qəribə yerdəyişmələr və ziddiyyətlər üzə çıxmışdır. Qatı şəkildə desək, yuxuda insanın əxlaqi şəxsiyyətinin parçalandığını iddia edən hər kəs üçün qeyri-əxlaqi yuxulara olan maraq bu izahla bitmiş olardı. O, yuxularına görə yuxugörəni məsul tutmağa cəhd edə bilər; yuxularının pisliyinə əsaslanaraq onun təbiətindəki pis təhriklərə nəticə çıxarmağa çalışa bilər və eyni sakitliklə, yuxularının absurdluğundan onun ayıq vaxtdakı intellektual nailiyyətlərinin dəyərsizliyi nəticəsini çıxarmağa çalışan, görünüşcə bərabər dəyərli cəhdi də rədd edə bilər. Digərləri, yəni “kateqorik imperativ”in yuxulara da şamil olunduğunu qəbul edənlər, qeyri-əxlaqi yuxulara görə məsuliyyəti heç bir çəkinmə olmadan qəbul etməlidirlər; onlara yalnız arzu etmək olar ki, belə qınanmalı təbiətli öz yuxuları, əks halda qoruyub saxladıqları öz əxlaqi dəyərləndirmələri ilə ziddiyyət təşkil etməsin və onları çaşdırmasın.

Lakin görünür ki, heç kim özünün nə qədər yaxşı və ya pis olduğunu tam dəqiqliklə bilmir və heç kim özünün qeyri-əxlaqi yuxularına aid xatirələri inkar edə bilməz. Çünki yuxu əxlaqının qiymətləndirilməsindəki bu ziddiyyətdən asılı olmayaraq, hər iki qrupun müəllifləri qeyri-əxlaqi yuxuların mənşəyini aydınlaşdırmağa çalışırlar və yeni bir ziddiyyət yaranır: bu ziddiyyət həmin yuxuların mənşəyinin psixi həyatın funksiyalarında, yoxsa onun somatik şəraitlə bağlı pozulmalarında axtarılmasından asılı olaraq formalaşır. Həqiqətin məcburi gücü, sonra məsuliyyət və məsuliyyətsizlik nümayəndələrini yuxu həyatının amoralığının xüsusi psixi mənbəyinin tanınması məsələsində birləşdirir.

Əxlaqı yuxularda da yaşadan hər kəs, yuxularının tam məsuliyyətini üzərinə götürməkdən çəkinir. Haffner (s. 24) belə deyir: “Yuxularımızdan məsuliyyət daşımırıq, çünki düşüncə və iradəmizin əsası, həyatımızın yalnız həqiqət və gerçəkliyə malik olduğu zəminin uzağına düşmüşdür...” Yəni, yuxu iradəsi və yuxu fəaliyyəti nə erdem, nə də günah ola bilər. Lakin insan, günahkar yuxunun dolayısı ilə səbəbi olduqda, ona görə məsuliyyət daşıyır. Onun üçün, oyanıq vaxtda olduğu kimi, xüsusilə yatmazdan əvvəl ruhunu əxlaqi baxımdan təmizləmək vəzifəsi yaranır.

Bu qınanma və yuxuların əxlaqi məzmununa görə məsuliyyətin tanınması qarışığının təhlili Hildebrandt tərəfindən çox daha dərinə gedir. Dramatik təsvir üsulu, ən mürəkkəb düşünmə proseslərinin ən kiçik zaman intervalına sıxlaşdırılması və onun da etiraf etdiyi kimi, yuxuda təsəvvür elementlərinin dəyərdən salınması və qarışdırılması yuxuların qeyri-axlaqi görünüşünü zəiflətməli olsa da, o, yuxu günahları və yuxu borclarına görə bütün məsuliyyəti tamamilə inkar etmənin ən ciddi şübhələrə məruz qaldığını etiraf edir.

(s. 49): «Əgər hər hansı bir ədalətsiz ittihamı, xüsusilə də niyyətlərimiz və düşüncələrimizə aid olan ittihamı qəti şəkildə rədd etmək istəyiriksə, adətən belə bir ifadədən istifadə edirik: Bu, bizə yuxuda belə gəlməzdi.» Beləliklə, biz bir tərəfdən, yuxu sahəsini düşüncələrimizə cavabdeh olmağımız üçün ən uzaq və son hədd hesab etdiyimizi açıq şəkildə ifadə edirik; çünki orada bu düşüncələr bizim real varlığımızla o qədər zəif və boş əlaqəyə malikdir ki, onları artıq bizim düşüncələrimiz kimi qəbul etmək demək olar ki, mümkün deyil. Lakin məhz bu sahədə belə düşüncələrin mövcudluğunu açıq şəkildə inkar etməyə məcbur olduğumuzu hiss etdiyimiz üçün, biz dolayısı ilə, əgər haqlı olmağımız oraya qədər uzanmasa, bu haqlılığın tam olmayacağını da etiraf etmiş oluruq. Və mən inanıram ki, burada, hətta şüursuz olaraq da olsa, həqiqətin dilini danışırıq.

(s. 52): «Çünki belə bir yuxu hərəkəti təsəvvür etmək mümkün deyil ki, onun ilk səbəbi, yuxu görməyən şüurda əvvəlcədən istək, həvəs və ya hər hansı bir təəssürat şəklində keçməmiş olsun.» Bu ilk təəssürat haqqında belə demək lazımdır: Yuxu onu uydurmadı, yalnız onu təkrar yaratdı və inkişaf etdirdi; o, bizdə əvvəlcədən mövcud olan kiçik bir tarixi məlumat parçasını dramatik formada işlədi; həvari sözü səhnələşdirdi: «Qardaşından nifrət edən adam qatildir.» Və insan, ayıldıqdan sonra, əxlaqi gücünün fərqində olaraq, günahkar yuxunun geniş və ətraflı quruluşuna gülə bilsə də, həmin ilkin təşkilat maddəsi özünün gülünc tərəfinin ortaya çıxmasına imkan vermək istəmir. İnsan yuxugörənin sapmalarına görə məsuliyyət hiss edir; hamısına deyil, lakin müəyyən bir faizinə. «Qısaca desək, bu etiraz edilməsi çətin olan mənada Məsihin sözünü başa düşürük: Pis fikirlər ürəkdən gəlir; — onda yuxuda işlənən hər günahın ən azından qaranlıq bir minimum günah payı daşıdığına dair inancımızdan da qurtula bilmirik.»

Ziddiyyətləşən təsəvvürlər.

Şərli təəssüratların toxumlarında və işarələrində, gün ərzində ruhumuzdan keçən sınama fikirləri kimi, Hildebrandt yuxuların amoral olmasının mənbəyini tapır və bu amoral elementləri şəxsiyyətin əxlaqi dəyərləndirilməsində nəzərə almaqdan çəkinmir. Bu, bildiyimiz kimi, bütün dövrlərdə dindar və müqəddəs şəxslərin özlərini böyük günahkarlar kimi qəbul etmələrinə səbəb olan eyni düşüncələr və onlara verilən eyni qiymətləndirmədir (22).²⁰

Bu ziddiyyətli təsəvvürlərin ümumi yaygınlığı — insanların əksəriyyətində və etikadan başqa sahələrdə də — şübhə doğurmur. Onların qiymətləndirilməsi bəzən daha az ciddi olub. Spittada A. Zellerin (Ersch və Gruberin ümumi elmlər ensiklopediyasındakı «Irre» [Dəlilər] məqaləsi) bu mövzuya aid aşağıdakı fikri sitat gətirilir (s. 144): «Elə bir zehin nadir hallarda belə xoşbəxt qurulur ki, bütün zamanlarda tam gücə malik olsun və onun düşüncələrinin davamlı, aydın gedişini həmişə yenidən nəinki əhəmiyyətsiz, həm də tamamilə qrotesk və mənasız təsəvvürlər kəsməsin; hətta ən böyük mütəfəkkirlər təsəvvürlərin bu yuxuvari, qıcıqlandırıcı və əzablı dəstəsindən şikayət etməli olublar, çünki o, onların ən dərin mülahizələrini və ən müqəddəs, ən ciddi düşüncə işini pozur.»

Bu ziddiyyətli fikirlərin psixoloji mövqeyinə daha işıq, Hildebrandtın bir başqa qeydindən düşür: yuxu bizə bəzən oyanma vəziyyətində adətən bizə bağlı qalan varlığımızın dərinliklərinə və qırışlarına nəzər salmağa imkan verir (s. 55). Eyni qənaət Kant antropologiya əsərində bir yerdə özünü göstərir, o, yuxunun bizə gizli qabiliyyətlərimizi kəşf etmək və bizə nə olduğumuzu deyil, əgər başqa tərbiyə almış olsaydıq, nə ola biləcəyimizi açıqlamaq üçün yarandığını düşünür; Radestock (s. 84) isə yuxunun bizə çox vaxt yalnız etiraf etmək istəmədiyimiz şeyləri açıqladığını və buna görə də onu haqsız yerə yalancı və aldadıcı adlandırdığımızı bildirir. J. E. Erdmann bildirir: «Mənə heç bir yuxu insan haqqında nə düşünmək lazım gəldiyini açıqlamamışdır, lakin mən onun haqqında nə düşündüyümü və ona qarşı necə münasibət bəslədiyimi bir neçə dəfə yuxumdan öyrənməyə nail olmuşam, bu isə mənim böyük təəccübümə səbəb olmuşdur.» J. H. Fichte də eyni fikirdədir. «Yuxularımızın xarakteri, oyanıq halda özünümüşahidə yolu ilə öyrəndiklərimizdən çox daha etibarlı bir güzgüdür, çünki o, bizim ümumi əhval-ruhiyyəmizi əks etdirir.» Bizə bildirilir ki, əxlaqi şüurumuza yad olan bu təkanların ortaya çıxması, yuxunun oyanıq halda mövcud olmayan və ya çox az rol oynayan digər təsəvvür materialına malik olması ilə analoji haldır; bunu Benini («Əlbəttə, uzun müddət boğulmuş və söndürülmüş hesab etdiyimiz bəzi meyllərimiz yenidən canlanır; köhnə və basdırılmış ehtiraslar yenidən yaşayır; heç vaxt düşünmədiyimiz şeylər və insanlar qarşımıza çıxır» (s. 149)) və Volkelt («Oyanıq şüura demək olar ki, nəzərə çarpmadan daxil olan və bəlkə də heç vaxt unudulmuşluqdan qurtulmayacaq təsəvvürlər çox vaxt yuxuda ruhda mövcud olduqlarını bildirməyə meyllidirlər» (s. 105)) kimi qeydlərlə təsdiqləyir. Nəhayət, burada xatırlatmaq yerinə düşər ki, Şleyermaxerə görə, yuxuya getmə prosesi artıq istəmədən yaranan təsəvvürlərin (şəkillərin) ortaya çıxması ilə müşayiət olunurdu.

İndi biz bütün bu təsəvvür materialını «istəmədən yaranan təsəvvürlər» kimi ümumiləşdirə bilərik; bu materialın qeyri-əxlaqi və absurd yuxularda rast gəlinməsi bizdə təəccüb hissi yaradır. Yeganə vacib fərq ondan ibarətdir ki, istəmədən yaranan təsəvvürlər əxlaqi sahədə bizim digər hisslərimizlə ziddiyyət təşkil etdiyini göstərir, digərləri isə bizə sadəcə yad görünür. Bu fərqi daha dərin məlumatla aradan qaldırmağa imkan verən heç bir addım hələ atılmamışdır.

Boğulmuş olan.

Yuxuda istəmədən yaranan təsəvvürlərin ortaya çıxmasının hansı əhəmiyyəti var və oyanıq və yuxuda olan ruhun psixologiyası üçün bu gecə ziddiyyət təşkil edən əxlaqi təhriklərin ortaya çıxmasından hansı nəticələr çıxarmaq olar? Burada yeni bir fikir ayrılığı və müəlliflərin yenidən fərqli qruplaşdırılması qeyd olunmalıdır. Hildebrandt və onun əsas baxışının digər nümayəndələrinin düşüncə məntiqini başqa cür davam etdirmək olmaz: qeyri-əxlaqi təhriklərin oyanıq halda da müəyyən gücə malik olduğu, lakin hərəkətə keçməyə qədər mane olunduğu və yuxuda da, ləngimə kimi təsir edən bir şeyin aradan qalxaraq bu təhriklərin mövcudluğunu qeyd etməyimizə mane olan amili ortadan qaldırdığı nəticəsinə gəlmək lazımdır. Beləliklə, yuxu insanın tam olmasa da, həqiqi mahiyyətini göstərir və gizli daxili ruh aləmini bizim üçün əlçatan etmək vasitələrindən biri hesab edilirdi. Yalnız belə fərziyyələrdən çıxış edərək Hildebrandt yuxuya «xəbərdar edən» rolunu verə bilər; yuxu bizim ruhumuzdakı gizli əxlaqi nöqsanlara diqqətimizi cəlb edir, həkimlərin etirafına görə, o, indiyə qədər qeyd olunmamış fiziki xəstəlikləri də şüura çatdıra bilər. Spitta da, pubertat dövründə psixikaya axan oyanma mənbələrinə işarə etdikdə, başqa bir baxış bucağından rəhbərlik edə bilməzdi. Məsələn, o, yuxu görən şəxsi təskin edirdi ki, oyanıq halda ciddi əxlaqi həyat tərzi sürsə və günahkar düşüncələri gəldikcə boğmağa, onların yetişməsinə və hərəkətə çevrilməsinə imkan verməməyə çalışsa, öz gücündən gələn hər şeyi etmişdir. Bu baxışa görə, biz «istəmədən yaranan» təsəvvürləri gün ərzində «boğulmuş» təsəvvürlər kimi adlandıra bilərik və onların ortaya çıxmasında real bir psixi fenomen görməliyik.

Digər müəlliflərə görə, biz sonuncu nəticəyə gəlmək hüququna malik deyilik. Jessene görə, yuxuda, oyanıq halda, eləcə də qızdırma və digər delirium hallarında istəmədən yaranan təsəvvürlər «dincəlməyə qoyulmuş iradə fəaliyyətinin və daxili hərəkətlər nəticəsində yaranan təsvirlər və təsəvvürlərin müəyyən dərəcədə mexaniki prosesinin xarakterini daşıyır» (s. 360). Qeyri-əxlaqi yuxu yuxu görən şəxsin ruh həyatı haqqında ondan başqa heç nə sübut etmir ki, o, müvafiq təsəvvür məzmunu ilə bir dəfə də olsa tanış olmuşdur; əlbəttə, bu, ona məxsus olan bir psixi təhrik deyil. Digər bir müəllif, Mauryda, yuxu vəziyyətinin ruhi fəaliyyəti təsadüfi olaraq məhv etmək əvəzinə, onun komponentlərinə ayırmaq qabiliyyətinə malik olub-olmadığına dair şübhəyə düşmək olar. O, əxlaq sərhədlərini aşan yuxular haqqında deyir: «Bu, bizim meyllərimizdir ki, danışır və bizi hərəkətə gətirir, vicdanımız bizi saxlamır, baxmayaraq ki, bəzən xəbərdarlıq edir. Mənim öz qüsurlarım və pis meyllərim var; oyanıq halda onlara qarşı mübarizə aparmağa çalışıram və çox vaxt onlara təslim olmuram. Amma yuxularımda həmişə təslim oluram, daha doğrusu, qorxu və peşmanlıq hissi olmadan onların təkanları ilə hərəkət edirəm... Aydındır ki, düşüncəmə qarşı açılan və yuxunu təşkil edən mənzərələr mənə hiss etdiyim və iradəm yoxkən geri çəkməyə çalışmadığı təşəbbüslər tərəfindən təklif olunur» (s. 113).

Əgər yuxunun yuxu görən şəxsin həqiqətən mövcud olan, lakin boğulmuş və ya gizlədilmiş qeyri-əxlaqi meylini açıqlamaq qabiliyyətinə inansaydıq, bu fikri Mauryun sözləri ilə daha kəskin ifadə etmək mümkün deyil (s. 115): «Yuxuda insan özünə tamamilə özünün ilkin çılpaqlığı və bədbəxtliyi ilə açılır. İradəsinin fəaliyyətini dayandırdığı anda, oyanıq halda vicdan, şərəf hissi və qorxu ilə müdafiə olunduğumuz bütün ehtirasların oyuncağına çevrilir.» Başqa bir yerdə o, uyğun sözü tapır (s. 462): «Yuxuda, əsasən, instinktiv insan açılır... İnsan yuxu görəndə demək olar ki, təbiət vəziyyətinə qayıdır; lakin qazanılmış ideyalar onun ağlına nə qədər az nüfuz edibsə, onlarla ziddiyyət təşkil edən meyllər yuxuda ona bir o qədər təsir göstərir.» O, sonra nümunə kimi göstərir ki, yuxuları onu tez-tez öz yazılarında ən şiddətlə mübarizə apardığı batil inancın qurbanı kimi təqdim edir.

Bu kəskin müşahidələrin yuxu həyatının psixoloji dərk edilməsi üçün dəyəri Maury tərəfindən ona görə azaldılır ki, o, özünün düzgün müşahidə etdiyi hadisələrdə yalnız yuxu həyatına hakim olan “psixoloji avtomatizm”in sübutlarını görmək istəyir. O, bu avtomatizmi psixi fəaliyyətlə tam ziddiyyət kimi qəbul edir.

Strickerin şüur haqqında tədqiqatlarında bir yer belə deyir: 'Yuxu yalnız və yalnız aldanmalardan ibarət deyil; insan yuxuda, məsələn, Məsələn, quldurlardan qorxursa, quldurlar xəyali olsa da, qorxu realdır. Beləliklə, insan diqqəti yuxuda affekt inkişafının, yuxunun qalan məzmununa verilən qiymətləndirməyə imkan vermədiyi məsələsinə yönəldilir və qarşımızda yuxudakı psixik proseslərin hansı qədər real ola biləcəyi, yəni oyandakı psixik proseslər siyahısına daxil edilmə iddiası edə biləcəyi məsələsi açılır.

g) Yuxu nəzəriyyələri və yuxunun funksiyası.

Yuxunun müşahidə edilən xüsusiyyətlərinin mümkün qədər çoxunu bir nöqtədən izah etməyə çalışan və eyni zamanda yuxunun daha geniş hadisə sahəsinə münasibətini müəyyən edən yuxu haqqında bir ifadəni yuxu nəzəriyyəsi adlandırmaq olar. Fərdi yuxu nəzəriyyələri, yuxunun bu və ya digər xüsusiyyətini əsas kimi qəbul etmələri, izahları və əlaqələri ona bağlamaları ilə fərqlənəcəkdir. Yuxunun bir funksiyası, yəni bir faydası və ya digər bir xidməti nəzəriyyədən mütləq şəkildə çıxarıla bilməz, lakin teleolojiyə adət etmiş gözləntimiz yuxunun funksiyası haqqında anlayışla bağlı olan nəzəriyyələri dəstəkləyəcəkdir.

Biz artıq bu mənada yuxu nəzəriyyələri adını az və ya çox dərəcədə haqq edən yuxunun bir neçə qavranılmasını tanıyıq. Qədimlərin yuxunun insanları idarə etmək üçün tanrıların göndərdiyi bir şey olduğuna inanırdılar, bu, yuxu haqqında bilinən hər şeyə cavab verən tam bir yuxu nəzəriyyəsi idi. Yuxu biologiya tədqiqatının mövzusu olduqdan sonra, biz daha çox sayda yuxu nəzəriyyəsini tanıyırıq, lakin onların arasında bir çoxu tamamlanmamışdır.

Tamamlılıqdan imtina edilsə, yuxudakı psixik fəaliyyətin miqdarı və növü haqqında əsas götürülən fərziyyəyə görə yuxu nəzəriyyələrinin təxminən aşağıdakı sərbəst qruplaşdırmasını cəhd etmək olar:

1. Delboeufun nəzəriyyəsi kimi, oyandakı tam psixik fəaliyyətin yuxuda davam etdiyini qəbul edən nəzəriyyələr. Burada ruh yatmır, onun aparatı bütöv qalır, lakin yuxu vəziyyətinin oyandakı şəraitdən fərqli şərtləri altında, normal işləmə ilə oyandakı nəticələrdən fərqli nəticələr verməlidir. Bu nəzəriyyələrdə, yuxunun düşünmədən fərqlərini tamamilə yuxu vəziyyətinin şərtlərindən çıxarmaq qabiliyyətində olub-olmadığı sualı doğulur. Bundan əlavə, onlarda yuxunun funksiyasına mümkün bir giriş yoxdur; insan niyə yuxu gördüyünü, psixi aparatın mürəkkəb mexanizminin, hesab edilmədiyi şəraitə salındığı halda belə, niyə işləməyə davam etdiyini başa düşmür. Yuxusuz yatmaq və ya narahat edici stimullar gəldikdə oyanaq, yuxu görmə kimi üçüncü reaksiya əvəzinə, yeganə məqsədəuyğun reaksiyalar olaraq qalır.

2. Əksinə, yuxuda psixi fəaliyyətin azaldığını, əlaqələrin boşaldığını və tələbkar materialın azaldığını qəbul edən nəzəriyyələr. Bu nəzəriyyələrə görə, yuxunun psixoloji xarakteristikası, məsələn, Delboeufun təsvir etdiyi kimi, tamamilə fərqli olmalıdır. Yuxu ruha çox geniş yayılır, o, yalnız ruhu xarici dünyadan ayırmaqdan ibarət deyil, əksinə, onun mexanizminə nüfuz edir və onu müvəqqəti olaraq yararsız edir. Psixiatrik materialla müqayisə aparmağa icazə verilirsə, deyərdim ki, birinci nəzəriyyələr yuxunu paranoja kimi qurur, ikinci qeyd olunanlar isə onu zəka zəifliyinin və ya amentianın nümunəsi edir.

Yuxu həyatında yuxu tərəfindən iflic edilmiş ruh fəaliyyətinin yalnız bir hissəsinin ifadə olunduğu nəzəriyyəsi, tibbi yazıçılar arasında və elmi aləmdə ümumiyyətlə üstünlük təşkil edən nəzəriyyədir. Yuxu izahına daha ümumi maraqın olduğunu fərz etmək olarsa, onu yuxunun hakim nəzəriyyəsi adlandırmaq olar. Qeyd etmək lazımdır ki, məhz bu nəzəriyyə yuxu izahının ən çətin maneəsini, yəni yuxuda təcəssüm olunan ziddiyyətlərdən birinə uğramasını necə asanlıqla ötürür. Ona görə ki, yuxu qismən oyaqlığın nəticəsidir (Herbartın psixologiyası yuxu haqqında deyir: «tədricən, qismən və eyni zamanda çox anormal oyaqlıq»), o, absürdlüklə özünü göstərən yuxunun aşağı iş qabiliyyətindən tam konsentrasiyalı düşünmə qabiliyyətinə qədər bütün silsiləni, tam oyaqlığa qədər davamlı artan oyaqlıq vəziyyətləri ilə əhatə edə bilər.

Fizioloji təsvir üsulu kimə vacib və ya elmi baxımdan daha inandırıcı görünürsə, o, yuxunun bu nəzəriyyəsini Binzin təsvirində (s. 43) ifadə olunmuş şəkildə tapacaq:

«Bu vəziyyət (donma vəziyyəti) isə yalnız səhər saatlarında tədricən sonluğuna yaxınlaşır. Beyin zülalında toplanan yorğunluq maddələri getdikcə azalır və onların daha çoxu parçalanır və ya dinmədən axan qan cərəyanı tərəfindən yuyulub aparılır. Burada və orada bəzi hüceyrə dəstələri artıq oyanmış halda parlayır, ətrafda isə hələ hər şey donmuş vəziyyətdə sakitdir. İndi tək qrupların təcrid olunmuş işi bulanmış şüurumuzun qarşısına çıxır və ona digər, assosiasiyaya nəzarət edən beyin hissələrinin nəzarəti çatışmır. Buna görə də yaradılan təsvirlər, əksər hallarda yaxın keçmişin maddi təəssüratlarına uyğun gələn, vəhşi və nizamsız şəkildə bir-birinə yapışır. Azad olan beyin hüceyrələrinin sayı getdikcə artır, yuxunun ağılsızlığı isə getdikcə azalır.»

Yuxulamağı qismən, tam olmayan oyaqlıq kimi və ya onun təsirinin izləri kimi qəbul etmənin müasir fizioloqların və filosofların hamısında olacağına əminliklə baxmaq olar. Bu, Moridə ən ətraflı şəkildə təsvir olunub. Orada tez-tez elə görünür ki, müəllif oyaqlığı və ya yuxuya getməyi anatomik bölgələrə görə dəyişən kimi təsəvvür edir, halbuki ona bir anatomik vilayət və müəyyən bir psixi funksiya bir-birinə bağlı görünür. Lakin mən burada yalnız bunu qeyd etmək istəyirəm ki, qismən oyaqlıq nəzəriyyəsi təsdiqlənərsə, onun daha incə quruluşu haqqında çoxlu müzakirələr aparılmalı olardı.

Yuxu həyatının bu cür başa düşülməsi ilə yuxunun heç bir funksiyası təbii ki, ortaya çıxa bilməz. Əksinə, yuxunun mövqeyi və əhəmiyyəti haqqında hökm, məntiqi olaraq, Binzin ifadəsi ilə verilir (s. 357): «Gördüyümüz bütün faktlar yuxunu fiziki, bütün hallarda faydasız, bir çox hallarda isə birbaşa xəstəlik yaradan bir proses kimi xarakterizə etməyə yönəldir . . .»

Yuxuya aid «fiziki» ifadəsi, onun vurğulanmasını müəllifin özünə borclu olduğu, bir neçə istiqamətə işarə edir. O, ilk növbədə yuxu etiologiyasına aiddir; Binz zəhərlərin verilməsi ilə yuxuların eksperimental yaradılmasını öyrəndiyi üçün bu ona xüsusilə yaxın idi. Belə ki, bu cür yuxu nəzəriyyələrinin məntiqinə uyğun olaraq, yuxulamağa təkanın mümkün qədər yalnız somatik tərəfdən gəlməsinə imkan verilməlidir. Ən ekstremal formada ifadə edilsəydi, belə olardı: Biz qıcıqları aradan qaldıraraq yuxuya getdikdən sonra, səhərə qədər yuxulamaq üçün heç bir ehtiyac və heç bir səbəb olmazdı, lakin səhər tədricən oyaqlıq yeni gələn təhrikçilər vasitəsilə yuxulama fenomenində əks oluna bilərdi. Lakin yuxunu qıcıqsız saxlamaq mümkün deyil; Mefistofelin həyat toxumlarından şikayət etdiyinə bənzər şəkildə, hər tərəfdən, xaricdən, daxildən, hətta oyaq halda heç vaxt əhəmiyyət vermədiyimiz bütün bədən sahələrindən yatan şəxsə təhrikçilər yaxınlaşır. Beləliklə, yuxu pozulur, ruh bir ucundan, sonra digər ucundan oyadılır və sonra oyanan hissə ilə bir müddət işləyir, yenidən yuxuya getməyə şad olur. Yuxu, təhrikçi tərəfindən yaradılan yuxu pozğunluğuna reaksiyadır, əlbəttə ki, tamamilə artıq bir reaksiyadır.

Ruhun qismən yuxu nəzəriyyəsi.

Lakin ruh orqanının bir nəticəsi olaraq qalan yuxunu fiziki bir proses kimi adlandırmaq da başqa bir məna daşıyır. Bu, psixik prosesin dəyərli olmasıdır ki, bununla yuxuya məxsus olan dəyər inkar edilmək istənir. Yuxuya tətbiq edildiyi artıq çox qədim olan «musiqini heç bilməyən bir insanın on barmağının alətin klavişləri üzərində gəzintisi» məsəli, bəlkə də dəqiq elmlərin nümayəndələri tərəfindən yuxu fəaliyyətinin əsasən necə qiymətləndirildiyini ən yaxşı şəkildə nümayiş etdirir. Bu baxış bucağından yuxu tamamilə anlaşılmaz bir şeydir; çünki musiqisiz oyunçunun on barmağı necə musiqi əsəri yarada bilər?

Qismən oyanaqlıq nəzəriyyəsinə erkən dövrlərdə etirazlar çatışmırdı. Burdach 1830-cu ildə belə deyir: «Yuxunun qismən oyanaqlıq olduğunu söylədikdə, əvvəlcə nə oyanaqlıq, nə də yuxu izah olunur; ikincisi, yalnız ruhun bəzi qüvvələrinin yuxuda fəaliyyət göstərdiyi, digərlərinin isə istirahət etdiyi deyilir. Amma belə bir bərabərsizlik bütün həyat boyu baş verir . . .» (s. 483).

Yuxuda «fiziki» proses görən hökm sürən yuxu nəzəriyyəsinə, 1866-cı ildə Robert tərəfindən ifadə edilmiş və yuxu görmə üçün bir funksiya, faydalı nəticə göstərdiyi üçün təsirli görünən çox maraqlı bir yuxu anlayışı söykənir. Robert nəzəriyyəsinin əsasına iki müşahidə faktını qoyur; bu faktlara biz artıq yuxu materialının qiymətləndirilməsində toxunmuşuq (bax s. 14), yəni ki, insan gündəlik ən əhəmiyyətsiz təəssüratlardan bu qədər tez-tez yuxu görür və gündəlik böyük maraqlarını bu qədər nadir hallarda yuxusuna daşıyır. Robert yalnız doğru olaraq iddia edir: «Tamamilə düşünülüb bitirilmiş şeylər heç vaxt yuxu qıcıqlandırıcısı olmur, həmişə yalnız ağlın yarımçıq qaldığı və ya ağlı qısa müddət ərzində toxunan şeylər olur» (s. 10). -- «Buna görə də, yuxunun səbəbləri məhz yuxu görən şəxsin kifayət qədər dərk edə bilmədiyi keçmiş günün hissi təəssüratları olduğu üçün, yuxunu adətən izah etmək mümkün deyil.» Deməli, bir təəssüratın yuxuya düşməsi şərti ya onun emalının pozulması, ya da çox əhəmiyyətsiz olması səbəbindən belə bir emala iddia etməməsidir.

Robert yuxunu «fiziki bir ifrazat prosesi kimi təqdim edir ki, onun zehni reaksiya fenomeni (görünüşü) dərk olunur». Yuxular toxum halında boğulmuş fikirlərin ifrazatıdır. «Yuxu görmə qabiliyyəti əlindən alınan insan, müəyyən bir vaxtda dəli olmalı idi, çünki onun beynində hazır olmayan, tam düşünülüb bitirilməmiş fikirlərin və səthi təəssüratların böyük bir yığını toplanacaq və onların təzyiqi altında yaddaşa hazır bir bütün kimi daxil edilməli olan şey boğulmalı idi.» Yuxu, həddindən artıq yüklənmiş beyinə təhlükəsizlik klapanı kimi xidmət edir. Yuxuların sağaldıcı, yüngülləşdirici gücü var (s. 32).

Robertə yuxuda təsəvvür etməklə ruhun necə yüngülləşdirilə biləcəyini soramaq yanlış anlaşılma olardı. Müəllif yuxu materialının həmin iki xüsusiyyətindən açıq-aydın belə nəticə çıxarır ki, yuxu zamanı dəyərsiz təəssüratların belə bir atılması hər hansı bir şəkildə somatik (fiziki) proses kimi həyata keçirilir və yuxu görmə xüsusi bir psixik proses deyil, yalnız həmin ifrazat haqqında əldə etdiyimiz məlumatdır. Qeyd edək ki, gecələr ruhdakı tək şey ifrazat deyil. Robert özü əlavə edir ki, üstəlik, gündəlik qıcıqlandırmalar işlənib hazırlanır və «ağlın həzm olunmamış, yarımçıq qalmış fikir materialından ifraz edilə bilməyən hissə, təsəvvürdən ödünç alınan fikir ipləri ilə tam bir bütünə birləşdirilir və beləliklə, zərərsiz bir təsəvvür rəsmi kimi yaddaşa daxil edilir» (s. 23).

Robert və Delagenin nəzəriyyələri.

Robert yuxu mənbələrinin qiymətləndirilməsində hökm sürən nəzəriyyə ilə ən kəskin ziddiyyət təşkil edir. Orada (digər nəzəriyyədə) xarici və daxili hissi qıcıqlandırıcılar ruhu daima oyatmasaydı, ümumiyyətlə yuxu görülməzdi; Robertin nəzəriyyəsinə görə isə yuxu görməyə həvəs ruhun özündə, yüngülləşməyə ehtiyac duyan yüklənməsindədir və Robert tamamilə məntiqli olaraq belə qərar verir ki, fiziki vəziyyətdə yerləşən yuxu yaradan səbəblər ikinci dərəcəli yer tuturlar və oyaq şüurundan götürülmüş yuxu qurma materialı olmayan bir ağlı heç bir halda yuxu görməyə sövq edə bilməzlər. Yalnız bunu etiraf etmək lazımdır ki, yuxuda ruhun dərinliklərindən inkişaf edən təsəvvür obrazları sinir qıcıqlandırıcıları tərəfindən təsirlənə bilər (s. 48). Beləliklə, Robertə görə yuxu tamamilə somatik (fiziki) olandan asılı deyil; o, həqiqətən psixik proses deyil, oyaq psixik prosesləri arasında yeri yoxdur, o, ruh fəaliyyəti aparatında baş verən gecəlik somatik bir prosesdir və bu aparatı həddindən artıq gərginlikdən qorumaq və ya əgər məsəli dəyişməyə icazə verilirsə: ruhu təmizləmək funksiyasını yerinə yetirməlidir.

Yuxu materialının seçilməsində açıq görən yuxunun eyni xarakteristikalarına digər bir müəllif, Yves Delage, öz nəzəriyyəsini əsaslandırır və eyni şeylərin qavranılmasındakı kiçik bir dəyişikliklə tamamilə fərqli əhəmiyyət kəsb edən bir nəticənin necə əldə edildiyini müşahidə etmək öyrədici olur.

Delage özü, ona əziz olan birini ölüm nəticəsində itirdikdən sonra belə bir təcrübə yaşayıb ki, insan gündüz onu çox məşğul edən şeylər haqqında yuxu görmür, və ya yalnız o, gündüz vaxtı digər maraqlar qarşısında geri çəkilməyə başlayanda görür. Digər şəxslər üzərində apardığı araşdırmalar ona bu vəziyyətin ümumiliyini təsdiqlədi. Əgər ümumi olaraq doğru olsa, Delage gənc evli cütlüklərin yuxu görməsi haqqında belə gözəl bir qeyd edir: «Əgər onlar çox güclü sevgi ilə yanmışlarsa, demək olar ki, heç vaxt evlənmədən əvvəl və ya bal ayı zamanı bir-birləri haqqında yuxu görməyiblər; və əgər onlar sevgi haqqında yuxu görübsə, bu, laqeyd və ya nifrət doğuran biri ilə xəyanət etmək üçündür.» Bəs insan nədən yuxu görür? Delage yuxularımızda rast gəlinən materialın son günlərin və keçmiş dövrlərin təəssüratlarının parçalarından və qalıqlarından ibarət olduğunu tanıyır. Yuxularımızda rast gəldiyimiz, əvvəlcə yuxu həyatının yaradıcılığı kimi qəbul etməyə meylli olduğumuz hər şey, daha dəqiq araşdırma zamanı tanınmayan reproduksiya, «şüursuz xatirə» (souvenir inconscient) kimi ortaya çıxır. Amma bu təsəvvür materialı ortaq bir xarakter daşıyır; o, hisslərimizi ağlımızdan çox güclü təsir etmiş və ya ortaya çıxışından qısa müddət sonra diqqətin onlardan dərhal yayındırıldığı təəssüratlardan qaynaqlanır. Bir təəssürat nə qədər az şüurlu və nə qədər güclü olubsa, növbəti yuxuda rol oynamaq şansı bir o qədər çoxdur.

Əsasən, Robertin vurğuladığı eyni iki təəssürat kateqoriyası – əhəmiyyətsiz və həll olunmamış olanlar mövcuddur, amma Delage əlaqəni fərqli şəkildə tətbiq edir; o, bu təəssüratların laqeyd olduqları üçün yuxu qabiliyyəti qazanmadığını, əksinə, həll olunmamış olduqları üçün qazandığını düşünür. Əhəmiyyətsiz təəssüratlar da müəyyən mənada tamamilə həll olunmamış qalıblar; onlar da təbiətcə yeni təəssüratlar kimi «gerilmiş yaylar» (autant de ressorts tendus) olub, yuxu zamanı boşalacaqlar. Zəif və demək olar ki, nəzərə alınmayan təəssüratdan daha çox yuxuda rol oynamaq hüququna, təsadüfən emal olunması dayandırılmış və ya qəsdən sıxışdırılmış güclü təəssürat sahib olacaqdır. Gündüz vaxtı ləngimə və boğulma nəticəsində toplanan psixi enerji gecələr yuxunun hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir. Yuxuda psixi olaraq boğulmuş olan şey üzə çıxır(23).²¹

Təəssüf ki, Delajın fikirlər axarı bu nöqtədə dayanır; o, yuxuda müstəqil psixi fəaliyyətə yalnız ən kiçik rol verə bilər və beləliklə, yuxu nəzəriyyəsi ilə beyinin qismən yuxusu haqqında hökm sürən təlimə ani şəkildə yenidən qoşulur: "Nəticə etibarilə yuxu, məqsədsiz və istiqamətsiz dolaşan fikrin məhsuludur; o, kifayət qədər intensivliyi qoruyub saxlayaraq yoluna çıxan və onu keçid zamanı dayandıran xatirələrə növbə-növbə ilə yapışır, beyin fəaliyyəti yuxu tərəfindən nə qədər ləğv edildiyindən asılı olaraq, onlar arasında bəzən zəif və qeyri-müəyyən, bəzən isə daha güclü və sıx bir əlaqə qurur."

3. Yuxunun üçüncü qrup nəzəriyyələri kimi, yuxu görən ruha, oyandığı zaman ya heç yerinə yetirə bilmədiyi, ya da qüsurlu şəkildə yerinə yetirdiyi xüsusi psixi nailiyyətlərə qabiliyyət və meyil aid edən nəzəriyyələri birləşdirmək olar. Bu qabiliyyətlərin fəaliyyətindən çox vaxt yuxunun faydalı funksiyası yaranır. Yuxunun köhnə psixoloji müəlliflər tərəfindən yüksək qiymətləndirilməsi əsasən bu qəbildəndir. Lakin mən bunun əvəzinə Burdaçın ifadəsini gətirməklə kifayətlənmək istəyirəm; ona görə yuxu "ruhun təbiət fəaliyyətidir, fərdiyyət gücü ilə məhdudlaşmayan, özünüdərk ilə pozulmayan, özünütəyinin ilə istiqamətləndirilməyən, əksinə, həssas mərkəzi nöqtələrin sərbəst oyunla zövq alan canlılığıdır" (s. 486).

Burdaç və digərləri öz qüvvələrinin sərbəst istifadəsində bu həzz almanı, ruhun özünü təravətləndirdiyi və gündüz işi üçün yeni qüvvələr topladığı, təxminən tətil kimi bir vəziyyət kimi təsəvvür edirlər. Burdaç buna görə də şair Novalisin yuxunun hökmranlığını təriflədiyi xoş sözlərini sitat gətirir və qəbul edir: "Yuxu həyatın qaydalılığına və adiyyətinə qarşı qoruyucu sığınacaq, zəncirlənmiş təsəvvürün sərbəst istirahətidir; orada həyatın bütün təsvirlərini qarışdırır və böyüyün daimi ciddiliyini şən uşaq oyunu ilə kəsir; yuxular olmasaydı, şübhəsiz daha tez qocalardıq və beləliklə, yuxunu birbaşa yuxarıdan verilməsə də, əziz bir tapşırıq, məzarə doğru həcc ziyarətində mehriban bir yoldaş kimi nəzərdə tutmaq olar."

Yuxunun təravətləndirici və sağaldıcı fəaliyyətini Purkinje daha da təsirli şəkildə təsvir edir (s. 456): "Xüsusilə, məhsuldar yuxular bu funksiyaları vasitəçi olacaqdır. Bunlar gündüz hadisələri ilə heç bir əlaqəsi olmayan təsəvvürün yüngül oyunlarıdır. Ruh oyandığı həyatın gərginliklərini davam etdirmək istəmir, əksinə, onları həll etmək və onlardan özünü təravətləndirmək istəyir. O, ilk növbədə oyandığı vəziyyətlərə əks olan vəziyyətlər yaradır. O, kədəri sevinc ilə, qayğıları ümidlər və şən, diqqəti yayındıran təsvirlər ilə, nifrəti məhəbbət və mehribanlıq ilə, qorxunu cəsarət və inam ilə sağaldır; şübhəni qətiyyət və möhkəm inanclar ilə sakitləşdirir, naşı gözləməni isə yerinə yetirməklə. Gündüzün daima açıq saxlayacağı qəlbin çoxlu yaralarını yuxu örtərək və yeni həyəcanlardan qoruyaraq sağaldır. Zamanın ağrını sağaldıcı təsiri qismən buna əsaslanır." Biz hamımız yuxunun ruh həyatı üçün bir xeyir olduğunu hiss edirik və xalq şüurunun qaranlıq duyğusu, yuxunun yuxunun xeyirlərini bəxş etdiyi yollardan biri olduğu qənaətini əlindən almağa imkan vermir.

Şernerin nəzəriyyəsi.

Yuxunu yalnız yuxu vəziyyətində sərbəş inkişaf edə bilən ruhun xüsusi fəaliyyətindən izah etmək üçün ən orijinal və geniş cəhd 1861-ci ildə Şerner tərəfindən edilmişdir. Şernerin kitabı, boğucu və şişkin üslubda yazılmış, mövzuya olan demək olar ki, məst edən həvəslə daşınır; bu həvəs özünü apara bilmədiyi təqdirdə itələyici təsir göstərməlidir və təhlilə elə çətinliklər yaradır ki, biz filosof Volkeltin Şernerin təlimlərini bizə təqdim etdiyi daha aydın və qısa təsvirə razılıqla müraciət edirik. "Mistik toplanmalardan, bütün bu zəhmət və şölə dalğalarından məna hissi gəlsə də, filosofun yolları bununla aydınlaşmır." Şernerin təsvirinə belə bir qiymət onun öz tərəfdarı tərəfindən verilir.

Şerner ruhun qabiliyyətlərini yuxu həyatına azalmadan daşımasına icazə verən müəlliflərdən deyil. O, yuxuda Mənin mərkəziliyinin, spontan enerjisinin necə zəiflədiyini, bu mərkəzdənqaçma nəticəsində tanıma, hiss etmə, istəmə və təsəvvür etmənin necə dəyişdiyini və bu ruh qüvvələrinin qalıqlarına həqiqi ruh xarakterinin deyil, yalnız mexanizmin təbiətinin necə aid olduğunu özü izah edir. Amma buna görə də yuxuda ruhun Təsəvvür adlandırılan fəaliyyəti, bütün ağl hökmranlığından azad olaraq və beləliklə, ciddi ölçülərdən xali olaraq, limitsiz hökmranlığa yüksəlir. O, yuxu işlənməsi şüursuzun son daşlarını oyandığın yaddaşından götürür, lakin onlardan oyandığın quruluşlardan göylər qədər fərqli binalar ucaldır; o, yuxuda yalnız reproduktiv deyil, həm də produktiv olduğunu göstərir. Onun xüsusiyyətləri yuxu həyatına özünəməxsus xarakterlər verir. O, ölçüsüz, abartılı, qorxunc olanlara üstünlük verir. Eyni zamanda, maneə törədən düşünmə kateqoriyalarından azad olaraq daha böyük bir uyğunlaşma, çeviklik və dəyişmə həvəsi qazanır; o, könlün incə əhval-ruhiyyə stimullarına, qıcıqlandırıcı təəssüratlara son dərəcə həssasdır, daxili həyatı dərhal xarici plastik aydınlığa çevirir. Yuxu fantaziyası konsept dilindən məhrumdur; demək istədiyi şeyi aydın şəkildə təsvir etməlidir və burada konsept zəiflədici təsir göstərmədiyi üçün, o, bunu aydınlıq formasının bolluğu, qüvvəsi və böyüklüyü ilə təsvir edir. Onun dili bu səbəbdən, nə qədər aydın olsa da, uzun, ağır və bacarıqsız olur. Onun dilinin aydınlığı xüsusilə, bir obyekti öz həqiqi təsviri ilə ifadə etməkdən çəkinməsi və əksinə, xarici bir təsvir seçməsi ilə çətinləşir, çünki bu təsvir yalnız onun təsvir etmək istədiyi obyektin həmin anını özündə ifadə edə biləcək qədərdir. Bu, fantaziyanın simvolik fəaliyyətidir... Daha da vacib olan budur ki, yuxu fantaziyası obyektləri tam olaraq deyil, yalnız onların konturunu və bu konturu ən sərbəst şəkildə təkrar yaradır. Onun təsvirləri buna görə də dahicanə nəfəs kimi görünür. Lakin yuxu fantaziyası sadəcə obyektin təqdim edilməsi ilə kifayətlənmir, əksinə daxili olaraq yuxu Mənini ondan az və ya çox dərəcədə ona qarışdırmağa və beləliklə bir hərəkət yaratmağa məcbur edir. Məsələn, vizual stimullu yuxu. Məsələn, küçəyə qızıl sikkələr təsvir edir; yuxugörən onları toplayır, sevinir və onları aparır.

Yuxu fantaziyasının bədii fəaliyyətini icra etdiyi material, Şernerə görə, əsasən gündüz çox qaranlıq olan orqanik bədən stimullarıdır (bax: s. 25), belə ki, yuxu mənbələri və yuxu qıcıqlandırıcılarının qəbulunda Şernerin həddindən artıq fantaziyalı nəzəriyyəsi və Vundtun və digər fizioloqların, əks halda bir-birinə antipod kimi davranan, bəlkə də həddindən artıq realistik təlimi burada tamamilə üst-üstə düşür. Lakin fizioloji nəzəriyyəyə görə, daxili bədən stimullarına ruhi reaksiya, onlara uyğun gələn təsəvvürlərin oyadılması ilə tükənir, sonra bəzi digər təsəvvürlər assosiasiya yolu ilə köməyə çağırılır və bu mərhələ ilə yuxunun psixi proseslərinin izlənməsi bitmiş görünür; Şernere görə isə bədən stimulları ruha yalnız onun fantaziyalı məqsədlərinə xidmət edə biləcəyi bir material verir. Şerner üçün yuxu qurulması, digərlərinin baxışında tükəndiyi yerdə yalnız başlayır.

Əlbəttə, yuxu fantaziyasının bədən stimulları ilə nə etdiyini məqsədəuyğun tapmaq mümkün olmayacaq. O, onlarla şən bir oyun oynayır, müvafiq yuxuda stimulların gəldiyi orqan mənbəyini hər hansı bir plastik simvolikada təsəvvür edir. Hətta Şerner, Volkeltin və digərlərinin ona tabe olmadığı bir məsələdə, yuxu fantaziyasının bütün orqanizm üçün müəyyən bir sevimli təsviri olduğunu iddia edir; bu, ev olardı. Lakin o, təsvirləri üçün şanslı olaraq bu maddəyə bağlanmır; əksinə, tək bir orqanı təyin etmək üçün evlərin tam seriyalarından da istifadə edə bilər, məsələn, bağırsaq stimulu üçün çox uzun ev küçələri. Digər hallarda, evin ayrı-ayrı hissələri həqiqətən bədən hissələrini təmsil edir, məsələn, baş ağrısı yuxusunda bir otağın tavanı (yuxugörən onu iyrənc qurbağabənzər hörümçəklərlə örtülmüş görür) başı təmsil edir.

Yuxu fantaziyası.

Ev simvolikasından tamamilə asılı olmayaraq, yuxu stimulu göndərən bədən hissələrinin təsviri üçün istənilən digər obyektlər istifadə olunur. "Beləliklə, nəfəs alan ağciyər, hava kimi kükləyən alovla dolu sobada öz simvolunu, ürək boş sandıqlarda və səbətlərdə, sidik kisəsi isə yuvarlaq kisəşəkilli və ya ümumiyyətlə yalnız içi boş obyektlərdə tapır. Kişi cinsiyyət qıcığı yuxusu yuxu görənə klarnetin yuxarı hissəsini, yanında eyni hissədən bir tütün pipini, onun da yanında küçədə bir kürkü tapmağı göstərir. Klarnet və tütün pipi kişi cinsiyyət orqanının təxmini formasını, kürk isə qasıq tüklərini təmsil edir. Qadın cinsiyyət yuxusunda birləşən budların addımları evlərlə əhatə olunmuş dar bir həyət, qadın cinsiyyət orqanı isə həyət mərkəzindən keçən, sürüşkən yumşaq, çox dar bir piyada yolu ilə simvolizə oluna bilər ki, yuxu görən bir məktubu bir bəyə çatdırmaq üçün həmin yoldan getməlidir (Volkelt, s. 39). Belə bir bədən qıcığı yuxusunun sonunda yuxu fantaziyasının, həyəcanlandıran orqanı və ya onun funksiyasını açıq şəkildə ortaya qoyaraq, demək olar ki, maskasını açması xüsusilə vacibdir. Beləliklə, "diş qıcığı yuxusu" adətən yuxu görənin ağzından bir diş çıxarması ilə bitir.

Yuxu fantaziyası diqqətini yalnız həyəcanlandıran orqanın formasına yönəldə bilməz, həm də onun tərkibindəki maddəni simvolizasiya obyekti kimi götürə bilər. Beləliklə, məsələn, bağırsaq qıcığı yuxusu çirklənmiş küçələrdən, sidik həyəcanı yuxusu isə köpüklü suyun yanından keçir. Və ya həyəcanın özü, onun həyəcanlanma tərzi, arzuladığı obyekt simvolik olaraq təqdim olunur, yaxud yuxu Mən-i öz vəziyyətinin simvolizasiyaları ilə konkret əlaqəyə girir, məsələn, ağrı qıcıqları zamanı dişləyən itlər və ya hücuma keçən öküzərlə çətin mübarizə apardığımızda, yaxud yuxu görən qadın cinsiyyət yuxusunda çılpaq bir kişi tərəfindən təqib olunduğunu gördükdə. İcra edilə biləcək bütün mümkün zənginlikdən asılı olmayaraq, hər bir yuxunun mərkəzi qüvvəsi kimi simvolizasiya edən fantaziya fəaliyyəti qalır. Bu fantaziyanın xarakterini daha dərinə qədər anlamaq, belə tanınmış psixik fəaliyyətə fəlsəfi düşüncələr sistemində yer vermək üçün Volkelt özünün gözəl və isti üslubla yazılmış, lakin fəlsəfi anlayış sxemlərini sezərək qavramaq üçün erkən təlimlə hazırlanmamış hər kəs üçün həddindən artıq çətini başa düşülən olan kitabında cəhd etdi.

Schernerin yuxularda simvolizasiya edən fantaziyanın fəaliyyəti ilə faydalı bir funksiya bağlı deyil. Ruh ona təqdim olunan qıcıqlarla yuxuda oynayır. Onun yaramaz oynadığı ehtimalına gəlmək olar. Lakin bizə də Schernerin yuxu nəzəriyyəsi ilə ətraflı məşğul olmağımızın nə isə faydalı nəticə verib-verməyəcəyi sualı verilə bilər; onun ixtiyariliyi və bütün tədqiqat qaydalarından azadlığı həddindən artıq açıq görünür. Belə olan halda, Şernerin təlimini hər hansı bir yoxlamadan əvvəl, həddindən artıq qürurlu olduğu üçün rədd etməyə veto qoymaq yerində olardı. Bu təlim, yuxularına böyük diqqət yetirən və qaranlıq psixik şeyləri axtarmağa şəxsiyyətcə çox uyğun görünən birinin yuxularından aldığı təəssürata əsaslanır. O, bundan əlavə, insanlara minilliklər boyu sirr kimi görünən, lakin eyni zamanda məzmun və əlaqə baxımından zəngin olan, və aydınlaşdırılmasına ciddi elmin, özünün etiraf etdiyi kimi, populyar hisslə tam əksinə olaraq obyektə məzmun və əhəmiyyət verməməyə çalışmaqdan başqa çox az şey qatdığı bir mövzu haqqındadır. Nəhayət, yuxunu açıqlamaq cəhdlərində fantastikadan asanlıqla qaça bilməyəcəyimizi dürüstlüklə qəbul etməliyik. Qanqliya hüceyrələri fantastikası da var; s. 58-də sitat gətirilən, Binz kimi soyuqqanlı və dəqiq bir tədqiqatçının, oyanişın şafağının yuxuya düşmüş beyin qabığı hüceyrə yığınları üzərindən necə keçdiyini təsvir edən hissəsi, Şernerin şərh cəhdlərindən fantastik və -- qeyri-inandırıcılıq baxımından geri qalmır. Ümid edirəm ki, sonuncuların arxasında, həqiqətən də bulanıq şəkildə tanınmış və yuxu nəzəriyyəsinin iddia edə biləcəyi ümumilik xarakterinə malik olmayan real bir şeyin olduğunu göstərə bilərəm. Hazırda Schernerin yuxu nəzəriyyəsi tibbi nəzəriyyə ilə ziddiyyət təşkil edərək, yuxu həyatının izahının bu gün hələ hansı ekstremallar arasında qeyri-müəyyən şəkildə dalğalandığını göz önünə sərə bilər.

h) Yuxu və psixi xəstəliklər arasındakı əlaqələr.

Yuxunun psixi pozğunluqlarla əlaqələri haqqında danışan kəs üç şeyi nəzərdə tuta bilər: 1. Etioloji və klinik əlaqələr, məsələn, bir yuxunun psixotik vəziyyəti əvəz etdiyi, başlatdığı və ya ondan sonra qaldığı halda. 2. Psixiatrik xəstəliklər halında yuxu həyatının keçirdiyi dəyişikliklər. 3. Yuxu ilə psixozlar arasında daxili əlaqələr, mahiyyət yaxınlığına işarə edən analojilər. Bu iki hadisə qatarı arasındakı çoxsaylı əlaqələr tibbin əvvəlki dövrlərində -- və yenidən müasir dövrdə -- həkim müəlliflərin sevimli mövzusu olmuşdur; Spitta, Radestock, Maury və Tissiénin topladığı ədəbiyyat bunu təsdiqləyir. Yaxın vaxtlarda Sante de Sanctis bu əlaqəyə diqqət yetirmişdir(24). Təqdimatımızın marağı üçün bu əhəmiyyətli mövzuya yalnız toxunmaq kifayətdir.²²

Yuxu ilə psixozlar arasındakı klinik və etioloji əlaqələrə dair nümunə kimi aşağıdakı müşahidələri təqdim etmək istəyirəm. Hohnbaum (buraxılışda Krauss) bildirir ki, dəliliyin ilk çıxışı tez-tez qorxulu və dəhşətli bir yuxudan qaynaqlanır və dominant fikir bu yuxu ilə əlaqəli idi. Sante de Sanctis paranoid xəstələrdə bənzər müşahidələr gətirir və bəzi hallarda yuxunu «dəliliyin həqiqi təyinedici səbəbi» hesab edir. Psixoz, təsirli olan və xəyali izahı ehtiva edən yuxu ilə birdən-birə həyata keçə bilər və ya hələ də şübhə ilə mübarizə aparmalı olan daha çox yuxular vasitəsilə yavaş-yavaş inkişaf edə bilər. de Sanctisin bir halında, təsirli yuxudan sonra yüngül histerik tutmalar, daha sonra isə narahat-melankolik vəziyyət baş vermişdir. Féré (buraxılışda Tissié) histerik iflicə səbəb olan bir yuxu haqqında məlumat verir. Burada yuxu bizə psixi pozğunluğun etiologiyası kimi təqdim olunur, baxmayaraq ki, biz psixi pozğunluğun ilk ifadəsini yuxu həyatında göstərdiyini və yuxuda ilk dəfə qırıldığını söyləyərək də faktiki vəziyyəti nəzərə alırıq. Digər nümunələrdə yuxu həyatı xəstəlik əlamətlərini ehtiva edir və ya psixoz yalnız yuxu həyatı ilə məhdud qalır. Beləliklə, Thomayer epileptik tutmaların ekvivalenti kimi qəbul edilməli olan təşviş yuxularına diqqət çəkir. Allison gecə psixozunu (nocturnal insanity) təsvir etmişdir (buraxılışda Radestock); bu halda fərdlər gündüz tamamilə sağlam görünür, gecələr isə müntəzəm olaraq hallüsinasiyalar, qəzəb tutmaları və s. baş verir. de Sanctisdə (alkoholikdə paranoid yuxu ekvivalenti, arvadını xəyanətdə ittiham edən səslər) və Tissiédə bənzər müşahidələr var. Tissié müasir dövrdən patoloji xarakterli hərəkətlərin (sayıqlama əsasları, məcburi impuls) yuxulardan qaynaqlandığı çoxsaylı müşahidələr gətirir. Guislain yuxunun intermittan dəliliklə əvəz olunduğu bir halı təsvir edir.

Şübhəsiz ki, bir gün yuxunun psixologiyası ilə yanaşı, yuxunun psixopatologiyası da həkimləri məşğul edəcəkdir.

Xüsusilə psixiatrik xəstəlikdən sonra sağalma hallarında aydın olur ki, gündüz sağlam funksiyaya baxmayaraq, yuxu həyatı hələ də psixozun tərkibində ola bilər. Gregorynin bu hadisəyə ilk dəfə diqqət çəkdiyi deyilir (buraxılışda Krauss). Macario (buraxılışda Tissié) tam sağalmasından bir həftə sonra yuxularında xəstəliyinin ideyaların uçuşunu və ehtiraslı həvəslərini yenidən yaşadığını söyləyən bir maniyak haqqında danışır.

Daimi psixozlu xəstələrdə yuxu həyatının keçirdiyi dəyişikliklər haqqında indiyə qədər çox az araşdırma aparılmışdır. Buna qarşı, yuxu ilə psixi pozğunluq arasındakı daxili qohumluq, hər ikisinin hadisələrindəki bu qədər geniş uyğunluqla ifadə olunduğu üçün, erkən dövrlərdə diqqət çəkmişdir. Mauryyə görə, ilk dəfə Cabanis «Rapports du physique et du moral» əsərində buna işarə etmiş, ondan sonra Lélut, J. Moreau və xüsusilə filosof Maine de Biran bunu qeyd etmişdir. Şübhəsiz ki, müqayisə daha qədimdir. Radestock bu mövzunu işlədiyi fəsilə yuxu ilə dəliliyi analoji gətirən sitatlar toplusu ilə başlayır. Kant bir yerdə deyir: «Dəli, ayıqlıqdakı yuxugörəndir.» Krauss: «Dəliçilik, hissi ayıqlıq daxilində bir yuxudur.» Schopenhauer yuxunu qısa dəlilik, dəliliyi isə uzun yuxu adlandırır. Hagen deliriumu yuxu ilə deyil, xəstəliklərlə törədilən yuxu həyatı kimi təyin edir. Wundt «Fizioloji Psixologiya» əsərində belə deyir: «Həqiqətən, dəlilik evlərində qarşılaşdığımız demək olar ki, bütün hadisələri yuxuda özümüz yaşaya bilərik.»

Belə bir bərabərləşdirmənin hökmə təklif edilməsinə əsas olan tək-tək uyğunluqları Spitta (əslində Mauryyə çox bənzər şəkildə) aşağıdakı sırayla sayır: «1. Öz-özünə şüurun ləğvi və ya gecikməsi, nəticədə vəziyyətin özü haqqında bilməməzlik, yəni təəccübün qeyri-mümkünlüyü, əxlaqi şüurun çatışmazlığı. 2. Hiss orqanlarının qavrayışının dəyişdirilməsi, yəni yuxuda azalmış, dəlilikdə isə ümumiyyətlə çox artmış qavrayış. 3. Təsəvvürlərin bir-biri ilə yalnız assosiasiya və reproduksiya qanunlarına görə birləşməsi, yəni avtomatik ardıcıllıq, buna görə də təsəvvürlər arasındakı nisbətlərin qeyri-mütənasibliyi (abartılar, fantazmalar) və bütün bunlardan nəticələnən 4. Şəxsiyyətin dəyişməsi və ya tərsinə çevrilməsi və bəzən xarakterin özəlliklərinin (tərsliklər) dəyişməsi.»

Radestock materialdakı analojilər kimi bir neçə cəhət əlavə edir: «Görmə və eşitmə hissləri sahəsində və ortaq hisslərdə ən çox hallüsinasiya və illüziyalar tapılır. Yuxuda olduğu kimi, qoxu və dad hissləri ən az element verir. -- Qızdırması olan xəstənin deliriumlarında yuxugörən kimi uzaq keçmişdən xatirələr canlanır; ayıq və sağlam olanın unutmuş göründüyü şeyləri yatan və xəstə olan xatırlayır.» -- Yuxu ilə psixoz arasındakı analojiya, ailəvi oxşarlıq kimi daha incə mimikaya və üz ifadəsinin tək-tək xüsusiyyətlərinə qədər yayıldığı üçün tam dəyərini qazanır.

Yuxu və psixoz. -- Arzunun yerinə yetirilməsi.

"Bədəni və əqli əzablarla əziyyət çəkənə yuxu, reallığın imtina etdiyi şeyi verir: rifah və xoşbəxtlik; eyni şəkildə, ruhi xəstədə də xoşbəxtlik, böyüklük, ucalıq və var-dövlət haqqında işıqlı təsvirlər yüksəlir. Mal-dövlətin mövcud olduğu iddia edilən və ya arzulardan imtina edilməsi və ya məhv edilməsi dəliliyin psixoloji əsasını təşkil etdiyi arzulardan xəyali doyma, tez-tez deliriumun əsas məzmununu təşkil edir. "Baha başa gələn uşağını itirən qadın analıq sevinci ilə deliriuma düşür, var-dövlətini itirən həddindən artıq zəngin olduğunu düşünür, aldadılmış qız isə özünü həssaslıqla sevilmiş kimi görür."

(Radestockun bu hissəsi, Griesingerin (s. 111) incə hazırlanmış ifadəsinin qısaltmasıdır və bu ifadə, arzunun yerinə yetirilməsini yuxu və psixoz üçün ortaq olan təsəvvür xarakteri kimi tam aydınlıqla açır. Mənim öz araşdırmalarım mənə öyrətdi ki, yuxu və psixozların psixoloji nəzəriyyəsinin açarı burada tapılmalıdır.)

"Barok düşüncə əlaqələri və hökm vermə zəifliyi yuxu və dəliliyi əsasən xarakterizə edən şeylərdir." Ayıq hökmə mənasız görünən öz əqli nailiyyətlərinin şişirdilməsi burada da, orada da rast gəlinir; yuxunun sürətli təsəvvür axını psixozun ideyalar uçuşuna uyğundur. Hər ikisində hər hansı bir zaman ölçüsü çatışmır. Yuxuda şəxsiyyətin parçalanması, məsələn, öz biliklərini iki şəxsə bölüşdürür, onlardan biri yuxuda öz mənini tənqid edir, hallüsinator paranoiyada məlum olan şəxsiyyət bölünməsi ilə tam bərabər dəyərlidir; yuxu görən də öz düşüncələrini başqalarının səsləri ilə eşidir. Hətta sabit sayıqlama fikirləri üçün də stereotip təkrarlanan patoloji yuxularda (rêve obsédant) analoji tapılır. -- Deliriumdan sağaldıqdan sonra xəstələr tez-tez deyirlər ki, xəstəliklərinin bütün müddəti onlara çox vaxt xoşagəlməz olmayan bir yuxu kimi görünür, hətta xəstəlik zamanı bəzən yalnız bir yuxuda olduqlarını sezdiklərini bildirirlər, eyni şəkildə yuxu yuxusunda tez-tez baş verdiyi kimi.

Bütün bunlardan sonra Radestockun özünün və bir çoxlarının fikrini belə ümumiləşdirməsi təəccüblü deyil: "Dəlilik, qeyri-adi xəstəlik əlaməti, dövri olaraq təkrarlanan normal yuxu vəziyyətinin gücləndirilməsi kimi qəbul edilməlidir" (s. 228).

Krauss, yuxu və dəliliyin qohumluğunu, xarici fenomenlərin analoji ilə mümkün olduğundan daha da dərin şəkildə, etiologiyada (daha doğrusu: qıcıqlandırıcı mənbələrdə) əsaslandırmaq istəmişdir. Onun fikrincə, hər ikisinə ortaq olan əsas element, eşitdiyimiz kimi, orqanik səbəbli hissidir, bədən qıcıqlanması hissi, bütün orqanların töhfəsi ilə əldə edilən somatik hissiyyatdır (bax: Maurydə Peisse [s. 52]).

Yuxu və ruhi pozğunluğun inkar edilməz, xarakterik detallara qədər uzanan uyğunluğu, yuxunun faydasız və narahat edən bir proses və aşağı düşmüş ruh fəaliyyətinin ifadəsi kimi təqdim olunduğu yuxu həyatının tibbi nəzəriyyəsinin ən güclü dayaq nöqtələrindən biridir. Lakin ruhi pozğunluqlardan yuxu haqqında son izahatı gözləmək olmaz, çünki sonuncuların gedişatına dair anlayışımızın nə qədər qənaətbəxş olmayan vəziyyətdə olduğu hamıya məlumdur. Ancaq yuxunun dəyişdirilmiş qavranılmasının ruhi pozğunluqların daxili mexanizmi haqqında fikirlərimizə də təsir göstərməli ehtimalı yüksəkdir və beləliklə, yuxunun sirrini açmağa çalışdığımızda psixozların izahına da işlədiyimizi deyə bilərik.

* * * * *

Kitabın ilk nəşrindən ikinci nəşrinə qədər olan dövrü əhatə edən yuxu problemləri ədəbiyyatını davam etdirmədiyim üçün haqlı bir izahat lazımdır. Oxucu üçün bu, çox qənaətbəxş görünməyə bilər; lakin mən yenə də onunla müəyyən edilmişəm. Yuxunun ədəbiyyatda müalicəsinin təsvirinə məni vadar edən səbəblər, yuxarıdakı girişlə tükənmişdi, bu işin davamı mənə həddindən artıq səy tələb edəcək və -- çox az fayda və ya öyrədici məzmun verəcəkdi. Çünki söhbət gedən doqquz illik müddət nə həqiqi material, nə də yuxunun qavranılması üçün yeni və ya dəyərli baxış bucaqları gətirmədi. Mənim işim, o vaxtdan bəri dərc edilən nəşrlərin əksəriyyətində qeyd edilməmiş və nəzərə alınmamışdır; təbii ki, ən az diqqəti "yuxu tədqiqatçıları" adlananlar göstərib, onlar elmi insanlara xas olan yeni bir şey öyrənməkdən imtina etməklə parlaq bir nümunə veriblər. "Alimlər maraqlı deyillər," deyə istehzaçı Anatole France deyir. Əgər elmdə qisas alma haqqı varsa, mən də öz növbəmdə bu kitabın nəşrindən bəri ədəbiyyatı nəzərə almamaq haqqına malik olardım. Elmi jurnallarda görünən bir neçə hesabat qavranılmamaq və yanlış anlaşılmalarla o qədər doludur ki, tənqidçilərə bu kitabı bir daha oxumaq çağırışından başqa heç nə ilə cavab verə bilmərəm. Bəlkə də çağırış belə olmalıdır: onu ümumiyyətlə oxumaq.

1900-cü ildən sonrakı ədəbiyyat.

Psixoanalitik müalicə üsulunu tətbiq etməyə qərar vermiş həkimlərin və başqalarının işlərində kifayət qədər yuxu dərc edilmiş və mənim təlimatlarıma əsasən təfsir olunmuşdur. Bu işlər mənim irəli sürdüyüm müddəaların təsdiqindən kənara çıxan dərəcədə, mən onların nəticələrini öz təsvirimlə əlaqələndirmişəm. Kitabın sonunda yerləşdirilmiş ikinci ədəbiyyat siyahısı, bu kitabın ilk dəfə çapından sonra ən vacib nəşrləri toplayır. Sante de Sanctis tərəfindən yuxular haqqında yazılmış zəngin məzmunlu kitab, çapından qısa müddət sonra alman dilinə tərcümə olunmuşdur və mənim «Yuxuların yozumu» əsərimlə zaman baxımından kəsişmişdir, belə ki, mən ondan, italyan müəllifin məndən olduğu qədər xəbərsiz idim. Təəssüf ki, sonra onun əməkli işinin ideyalardan son dərəcə məhrum olduğunu, hətta mənim işlədiyim problemlərin imkanını belə sezməyə imkan verməyəcək qədər məhrum olduğunu qənaətinə gəlməli oldum.

Yuxu problemlərinə yanaşmama yaxın olan yalnız iki hadisəni qeyd etməliyəm. Gənc filosof H. Swoboda, Wilh. Fliess tərəfindən kəşf edilmiş bioloji periodikliyi (23 və 28 günlük ardıcıllıqla) psixik hadisələrə şamil etməyi öz üzərinə götürmüşdür. O, fantaziya dolu bir əsərdə (25) bu açar vasitəsilə, digər şeylərlə yanaşı, yuxuların sirrini də həll etmək istəmişdir. Bu halda yuxuların mənası çox qısa keçiriləcəkdi; onların məzmun materialı, həmin gecədə bioloji dövrlərdən birini birinci və ya n-ci dəfə tamamlayan bütün xatirələrin toqquşması ilə izah olunacaqdı. Müəllifin şəxsi məlumatı əvvəlcə mənə onun bu nəzəriyyəni artıq ciddi şəkildə müdafiə etmək istəmədiyi fikrini irəli sürməyə imkan verdi. Görünür, bu nəticədə yanılmışam; başqa bir yerdə Swoboda -nın müddəalarına aid bəzi müşahidələri dərc edəcəyəm, lakin bunlar mənə inandırıcı nəticə gətirməyib. Gözlənilməz bir yerdə, mənim nəzərimin nüvəsi ilə tam üst-üstə düşən yuxu anlayışına rast gəlmək təsadüfü mənə çox daha xoş gəldi. Zaman şəraiti, həmin ifadənin mənim kitabımı oxumaqla təsirləndiyi ehtimalını istisna edir; buna görə də mən onda, müstəqil bir düşünərin mənim yuxu nəzəriyyəmin mahiyyəti ilə ədəbiyyatda aşkar edilə bilən yeganə uyğunluğunu alqışlamalıyam. Yuxu haqqında nəzərimə aldığım yerin tapıldığı kitab, 1900-cü ildə Lynkeus tərəfindən "Realistin Fantaziyaları" adıyla ikinci nəşr kimi çap edilmişdir (26).²³²⁴

Əlavə (1914).

Yuxarıdakı haqlandırma 1909-cu ildə yazılmışdır. O vaxtdan bəri vəziyyət dəyişib; "Yuxunun Təfsiri"nə töhfəm artıq ədəbiyyatda nəzərdən qaçmır. Lakin yeni vəziyyət, yuxarıdakı hesabatın davamını mənə daha da qeyri-mümkün edir. "Yuxunun Təfsiri" müəlliflər tərəfindən müxtəlif şəkildə müzakirə olunan bir sıra yeni iddialar və problemlər gətirib. Müəlliflərin özünə aid etdiyi öz baxışlarımı inkişaf etdirməmişdən əvvəl, bu işləri təqdim edə bilmərəm. Bu ən son ədəbiyyatda mənə dəyərli görünən şeyləri, ona görə də bundan sonra gələn izahlarımın kontekstində qiymətləndirmişəm.

3 / 6

II. Yuxu təfsirinin metodu. Bir yuxu nümunəsinin təhlili

Məqaləmə verdiyim başlıq, yuxuların qavranılmasında hansı ənənəyə bağlanmaq istədiyimi açıq şəkildə göstərir. Mən yuxuların təfsir oluna biləcəyini göstərməyi qarşıma məqsəd qoymuşam və müzakirə olunan yuxu problemlərinin aydınlaşdırılmasına töhfələr, əsas vəzifəmin yerinə yetirilməsi zamanı yalnız təsadüfi əlavə qazanc kimi mənə nəticə verə bilər. Yuxuların təfsir oluna biləcəyi fərziyyəsi ilə mən dərhal hökm sürən yuxu nəzəriyyəsinə, hətta Şernerin nəzəriyyəsi istisna olmaqla, bütün yuxu nəzəriyyələrinə ziddiyyət təşkil edirəm, çünki 'yuxunu təfsir etmək' onun 'mənasını' bildirmək, onu psixi fəaliyyətlərimizin zəncirinə tam dəyərli və ekvivalent bir həlqə kimi daxil ola biləcək bir şeylə əvəz etmək deməkdir. Öyrəndiyimiz kimi, yuxunun elmi nəzəriyyələri yuxu yozumu problemi üçün yer qoymur, çünki onlar üçün yuxu ümumiyyətlə psixi akt deyil, psixi aparatda əlamətlərlə özünü büruzə verən somatik bir prosesdir. Adi camaatın fikri bütün dövrlərdə fərqli davranmışdır. Onlar qeyri-müntəzəm hərəkət etmək hüququndan istifadə edir və yuxunun anlaşılmaz və absurd olduğunu qəbul etsələr də, yuxuya hər hansı mənanı inkar etməyə razılaşa bilmirlər. Qaranlıq bir duyğu ilə yönləndirilmiş kimi, yuxunun gizli olsa da bir mənası olduğunu, başqa bir düşünmə prosesinin əvəzi kimi təyin edildiyini və yalnız bu əvəzi düzgün şəkildə açığa çıxarmaq üçün yuxunun gizli mənasına çatmaq lazım olduğunu qəbul edir.

Simvolik və şifrələmə metodu. -- Artemidor.

Adi camaat dünyası həmişə yuxunu 'təfsir etməyə' çalışmış və bu zaman mahiyyətcə fərqli iki metod sınamışdır. Bu üsullardan birincisi yuxu məzmununu bütövlükdə nəzərdə tutur və onu başqa, anlaşılan və müəyyən baxımdan analoq olan məzmunla əvəz etməyə çalışır. Bu, simvolik yuxu yozumudur; təbii ki, bu metod yalnız anlaşılmaz deyil, həm də qarışıq görünən yuxularla əvvəlcədən uğursuzluğa uğrayır. Bu üsulun nümunəsi kimi Bibliyadan olan Yusifin Fironun yuxusuna verdiyi təfsir göstərilə bilər. Yeddi semiz inək, ardından gələn və ilkini yeyən yeddi arıq inək, Misir ölkəsində yeddi məhsuldar ilin yaratdığı bütün bolluğu yeyən yeddi aclıq ilinin proqnozuna simvolik əvəzdir. Şairlər tərəfindən yaradılan süni yuxuların çoxu belə simvolik təfsir üçün nəzərdə tutulmuşdur, çünki onlar şairin qavradığı fikri, təcrübədən məlum olan yuxu görmə xarakterlərimizə uyğun gələn bir maska altında təkrarlayırlar(27). Yuxunun əsasən gələcəklə məşğul olduğu və onun formalaşmasını əvvəlcədən sezdiyi fikri -- bir vaxtlar yuxulara verilən peyğamberlik mənasının qalığı -- simvolik yozum yolu ilə tapılan yuxu mənasını 'olacaq' şəklində gələcək zamana çevirmək üçün motiv olur.²⁵

Belə bir simvolik təfsirə necə yol tapılacağına dair təbii ki, təlimat verilə bilməz. Uğur, zarafat fikrinin və vasitəsiz intuisiyanın işi olaraq qalır və buna görə də simvolizm vasitəsilə yuxu təfsiri xüsusi istedadla bağlı görünən bir sənət növünə yüksələ bildi(28). Populyar yuxu təfsiri metodlarından digəri belə bir iddiadan tamamilə uzaqdır. Onu 'şifrə metodu' adlandırmaq olar, çünki bu metod yuxunu, hər bir işarənin sabit bir açar əsasında məlum mənalı başqa bir işarəyə çevrildiyi bir növ gizli yazı kimi qəbul edir. Məsələn, mən məktub haqqında, həmçinin dəfn mərasimi və s. haqqında yuxu görmüşəm; indi bir “yuxu kitabçasına” baxıram və görürəm ki, “məktub” “xoşagəlməzlik” kimi, “dəfn mərasimi” isə “nişan” kimi tərcümə edilməlidir. Sonra açdığım açar sözlərdən bir əlaqə qurmaq mənim öhdəmə qalır, onu da yenə gələcəyə aid kimi qəbul edirəm. Bu şifrələmə üsulunun, onun sırf mexaniki çevirmə xarakterini müəyyən dərəcədə düzəldən maraqlı bir dəyişikliyi Daldisli Artemidorun Yuxuların yozumu haqqında yazısında görünür(29). Burada yalnız yuxunun məzmununa deyil, həm də yuxu görən şəxsin və onun həyat şəraitinə də nəzər salınır, belə ki, eyni yuxu elementi varlı, evli və natiq üçün, kasıb, subay və məsələn, tacir üçün fərqli məna daşıyır. Bu metodun əsas cəhəti ondan ibarətdir ki, təfsir işi yuxunun bütününə deyil, yuxu məzmununun hər bir hissəsinə ayrıca yönəldilir, sanki yuxu hər bir qaya parçasının xüsusi təyinat tələb etdiyi bir konqlomeratdır. Şifrələmə üsulunun yaradılması üçün impuls, şübhəsiz ki, əlaqəsiz və qarışıq yuxulardan gəlmişdir(30).²⁶²⁷²⁸

Mövzunun elmi işlənməsi üçün yuxunun hər iki populyar təfsir metodunun yararsızlığı bir an belə şübhə doğura bilməz. Simvolik metod öz tətbiqində məhduddur və ümumi izahat verməyə qadir deyil. Şifrələmə metodunda isə hər şey «açar»ın, yəni yuxu kitabının etibarlı olmasından asılı idi, lakin bunun üçün heç bir zəmanət yoxdur. İnsanı filosoflara və psixiatrlara haqq qazandırmağa və onlarla birlikdə yuxu təfsiri məsələsini xəyali bir vəzifə kimi silməyə sövq edirdi(31).²⁹

Ancaq mən daha yaxşı məlumatlandırıldım. Burada yenə də nadir hallardan biri ilə qarşılaşdığımı anladım: qədim, inamla saxlanılan xalq inancı, əşyaların həqiqətinə, bu gün qüvvədə olan elmin hökmündən daha yaxın görünür. Mən iddia etməliyəm ki, yuxunun həqiqətən mənası var və yuxu təfsirinin elmi bir metodu mümkündür. Bu metodun öyrənilməsinə aşağıdakı yolla nail oldum:

Yuxu təfsirinə psixi hazırlıq.

Uzun illərdir müəyyən psixopatoloji qurumların, histerik fobiyaların, məcburi ideyaların və s. həll edilməsi ilə məşğulam; çünki Josef Breuer tərəfindən edilən əhəmiyyətli bir açıqlamadan sonra bilirəm ki, xəstəlik əlamətləri kimi qəbul edilən bu qurumlar üçün parçalanma və həll eyni şeydir(32). Əgər belə bir patologik ideya xəstənin ruhi həyatında yarandığı elementlərə qədər gətirilərsə, o da parçalanar və xəstə ondan azad olar. Digər terapevtik cəhdlərimizin acizliyi və bu vəziyyətlərin sirrliyi qarşısında, Breuer tərəfindən seçilmiş yolla bütün çətinliklərə baxmayaraq tam aydınlığa qədər irəliləmək mənə cazibədar gəldi. Metodun texnikasının nəticədə necə formalaşdığı və cəhdlərin nəticələrinin nə olduğu barədə başqa yerlərdə ətraflı məlumat verəcəyəm. Bu psixoanalitik tədqiqatlar prosesində yuxu təfsirinə rast gəldim. Mənə müəyyən bir mövzu ilə bağlı yaranan bütün fikirləri və düşüncələri bildirməyi öhdəsinə götürən xəstələr mənə yuxularını danışdılar və beləliklə, yuxunun patologik bir ideyadan geriyə, xatirələrə doğru izlənilə bilən psixoloji zəncirə daxil ola biləcəyini mənə öyrətdilər. Yuxunu da bir əlamət kimi qəbul etmək və sonuncular üçün hazırlanmış yozum metodunu ona tətbiq etmək məntiqli idi.³⁰

Bunun üçün xəstənin müəyyən bir psixoloji hazırlığına ehtiyac var. Onunla iki məqsəd güdülür: psixi qavrayışlarına diqqətinin artırılması və adətən yaranan düşüncələrini süzgəcdən keçirərkən tətbiq etdiyi tənqidin aradan qaldırılması. Toplanmış diqqətlə özünümüşahidə məqsədilə sakit bir vəziyyət alması və gözlərini yumması əlverişlidir; qavranılan fikir formalarına tənqiddən imtina etməsi ona açıq şəkildə tapşırılmalıdır. Ona deyilir ki, psixoanalizin uğuru, ağlına gələn hər şeyə diqqət yetirməsindən və bildirməsindən asılıdır və əhəmiyyətsiz və ya mövzuya aid olmayan bir fikri, yaxud da mənasız göründüyü üçün başqa bir fikri boğmağa aldanmamalıdır. Fikirlərinə qarşı tam qərəzsiz davranmalıdır; çünki əks halda yuxunun, məcburi ideyanın və s.-nin axtarılan həllini tapmaqda uğursuz olmasının səbəbi məhz bu tənqiddir.

Psixoanalitik işlər zamanı müşahidə etmişəm ki, düşünən adamın psixik vəziyyəti, psixik proseslərini müşahidə edən adamın vəziyyətindən tamamilə fərqlidir. Düşünmə zamanı, ən diqqətli özünə müşahidə zamanından daha çox psixik fəaliyyət rol oynayır; bunu düşüncəli adamın gərgin üz ifadəsi və qırışmış alnı, özünə müşahidə edən adamın mimik sakitliyi ilə müqayisədə göstərir. Hər iki halda diqqətin toplanması mövcud olmalıdır, lakin düşünən adam əlavə olaraq tənqid edir; nəticədə yuxarı qalxan fikirlərin bir hissəsini qavradıqdan sonra rədd edir, digərlərini qısaca kəsir, beləliklə onların açacağı fikir yollarını izləmir və daha digər fikirlərə qarşı elə davranır ki, onlar ümumiyyətlə şüurlu olmur, yəni qavranılmadan əvvəl boğulur. Özünə müşahidə edən isə yalnız tənqidi boğmaq zəhmətini çəkir; əgər bu ona nail olarsa, əks halda qavranılmaz qalacaq çoxlu sayda fikir şüuruna gəlir. Özünə qavrama üçün əldə edilmiş bu yeni materialın köməyi ilə patologik ideyaların və yuxu obrazlarının yozumu həyata keçirilə bilər. Göründüyü kimi, məqsəd, yuxuya getməzdən əvvəlki (və əlbəttə hipnotik) vəziyyətlə psixik enerjinin (hərəkətli diqqətin) paylanmasında müəyyən bir analojiyə malik olan bir psixik vəziyyət yaratmaqdır. Yuxuya gedərkən, təsəvvürlərimizin axarına təsir etdiyimiz müəyyən bir iradi (və əlbəttə tənqidi) fəaliyyətin zəifləməsi nəticəsində 'istəksiz təsəvvürlər' ortaya çıxır; bu zəifləmənin səbəbi kimi adətən 'yorğunluq'u göstərir; yaranan istəksiz təsəvvürlər vizual və akustik obrazlara çevrilir. (Schleiermacher və s.-nin qeydlərinə, s. 34 baxın.) Yuxuların və patologik ideyaların təhlili üçün istifadə edilən vəziyyətdə, həmin fəaliyyətdən qəsdən və iradi olaraq imtina edilir və qənaət edilən psixik enerji (və ya onun bir hissəsi), indi yaranan istəksiz düşüncələrin diqqətlə izlənməsinə sərf edilir; bu düşüncələr təsəvvür xarakterini (yuxuya getmə vəziyyətinə nəzərən fərq budur) saxlayırlar. Beləliklə, 'istəksiz' təsəvvürlər 'istəklə' təsəvvürlərə çevrilir.

Materialın çətinlikləri.

Burada tələb olunan, görünüşdə 'sərbəst axan' fikirlərə qarşı adətən tətbiq edilən tənqiddən imtina etməklə yanaşma, bəzi insanlara asan gəlmir. 'İstəksiz düşüncələr' adətən onların yaranmasına mane olmaq istəyən ən güclü müqaviməti azad edir. Lakin böyük şair-filosofumuz Fr. Schillerə inansaq, çox bənzər bir yanaşma şair yaradıcılığının da şərti olmalıdır. Otto Rankın tapdığı, Körner ilə yazışmalarının bir yerində Schiller, dostunun yaradıcılıq çatışmazlığından şikayətinə cavab verir: 'Şikayətlərinizin səbəbi, məncə, ağlınızın təsəvvürünüzə qoyduğu məcburiyyətdədir. Burada bir fikir atmalı və onu bir təşbeh ilə canlandırmalıyam. Ağlın, axan ideyaları sanki qapılarda artıq çox sərt süzgəcdən keçirməsi yaxşı deyil və ruhun yaradıcılıq əməlinə zərərli görünür. Bir ideya, təcrid olunmuş halda çox əhəmiyyətsiz və çox macəraçı ola bilər, lakin bəlkə ondan sonra gələn bir ideya onu vacib edir, bəlkə də eyni dərəcədə bayaq görünən digərləri ilə müəyyən bir əlaqədə çox məqsədəuyğun bir həlqə təşkil edə bilər: -- Ağıl, onları bu digərləri ilə əlaqədə nəzərdən keçirənə qədər saxlamadığı təqdirdə, bunların heç birini qiymətləndirə bilməz. Yaradıcı bir başda isə, mənə elə gəlir ki, ağıl qapılardan keşikçisini geri çəkir, ideyalar pêle-mêle (qarışıq) içəri axır və yalnız bundan sonra böyük yığını nəzərdən keçirir və süzgəcdən keçirir. -- Siz tənqidçilər, və özünüzü necə adlandırırsınızsa, bütün öz yaradıcılarında rast gəlinən və uzun və ya qısa davamı düşünen sənətçini xəyalpərəstdən fərqləndirən, anlıq keçici dəli fikirlərdən utanın və ya qorxun. Buna görə də məhsuldarlıq çatışmazlığından şikayət edirsiniz, çünki çox tez rədd edir və çox sərt ayırırsınız.» (1 dekabr 1788-ci il tarixli məktub.)

Və buna baxmayaraq, Schillerin adlandırdığı kimi “ağlın qapılarından keşikçinin geri çəkilməsi”, tənqidsiz özünə müşahidə vəziyyətinə keçmək heç də çətin deyil.

Xəstələrimin əksəriyyəti ilk təlimatdan sonra bunu bacarırlar; özüm isə fikirlərimi yazmaqla dəstəkləndiyim zaman bunu çox mükəmməl bacarıram. Tənqidi fəaliyyəti bu yolla aşağı salmaq və özünümüşahidənin intensivliyini artırmaq üçün istifadə olunan psixi enerji miqdarı, diqqətin yönəldilməli olduğu mövzudan asılı olaraq xeyli dəyişir.

Bu üsulun tətbiqində ilk addım göstərir ki, yuxunun bütününü deyil, yalnız onun məzmununun ayrı-ayrı hissələrini diqqət obyektinə çevirmək lazımdır. Hələ məşq etməmiş xəstəyə soruşsam: "Bu yuxu haqqında sizə nə gəlir?", adətən onun zəhni görüş sahəsində heç nə qavramaq mümkün olmur. Mən ona yuxunu parçalanmış şəkildə təqdim etməliyəm, sonra o, mənə hər bir parça üçün "yuxu hissəsinin arxa plan düşüncələri" adlandırıla bilən bir sıra fikirlər verir. Beləliklə, bu ilk vacib şərtə görə, mənim tətbiq etdiyim Yuxuların yozumu üsulu artıq simvolikaya əsaslanan, tarixi və əfsanəvi məşhurluğa malik populyar yozum üsulundan fərqlənir və ikinci üsula, yəni "şifrələmə üsulu"na yaxınlaşır. O, bu üsul kimi yuxunu toplu halda deyil, detallı şəkildə təfsir edir; yuxunu əvvəlcədən mürəkkəb bir şey, psixi formalaşmaların bir yığını kimi qəbul edir.

Nevrotik xəstələrlə apardığım psixoanalizlər prosesində mən çox güman ki, artıq minlərlə yuxunu təfsir etmişəm, lakin bu materialı yuxu təfsirinin texnikası və nəzəriyyəsinə giriş üçün burada istifadə etmək istəmirəm. Tamamilə kənara qoyaq ki, mən "bunlar nevroloji xəstələrin yuxularıdır, sağlam insanların yuxularına nəticə çıxarmağa imkan vermir" itirazına məruz qalardım; məni bu yuxuları rədd etməyə məcbur edən başqa bir səbəb var. Bu yuxuların hədəflədiyi mövzu, təbii ki, həmişə nevrozun əsasını təşkil edən xəstəlik tarixçəsidir. Bu, hər bir yuxu üçün çox uzun bir ön məlumatı və psixonevrozların mahiyyətinə və etioloji şərtlərinə nüfuz etməyi tələb edəcəkdi; bu isə öz-özlüyündə yeni və son dərəcə qəribə olan şeylərdir və diqqəti yuxu problemindən yayınmağa məcbur edərdi. Mənim məqsədim daha çox, yuxunun həllində nevrozların psixologiyasının daha çətin problemlərinin açılması üçün bir ön iş yaratmaqdır. Lakin əsas materialım olan nevrotiklərin yuxularından imtina edirəmsə, qalan hissəyə qarşı həddindən artıq seçici davranmamalıyam. Yalnız tanıdığım sağlam şəxslərin təsadüfən danışdıqları və ya yuxu həyatı haqqında ədəbiyyatda nümunə kimi qeyd olunan yuxular qalır. Təəssüf ki, bütün bu yuxularda mənə analiz çatışmır, onsuz yuxunun mənasını tapa bilmərəm. Mənim üsulum, verilmiş yuxu məzmununu sabit bir açar əsasında tərcümə edən populyar şifrələmə üsulu qədər rahat deyil; əksinə, mən eyni yuxu məzmununun müxtəlif şəxslərdə və müxtəlif kontekstlərdə başqa bir mənanı gizlədə biləcəyini nəzərə alıram. Beləliklə, mən təxminən normal bir şəxsdən gələn və gündəlik həyatın müxtəlif səbəblərinə aid olan bol və rahat bir material kimi öz yuxularıma müraciət etməyə məcburam. Şübhəsiz ki, mənə belə "öz-analizlərin" etibarlılığına şübhə ilə yanaşacaqlar. Burada ixtiyarilik heç də istisna edilmir. Mənim fikrimcə, özünümüşahidə şəraiti başqalarının müşahidəsinə nisbətən daha əlverişlidir; hər halda, yuxu təfsirində öz-analizlə nə qədər irəli getmək olacağını sınamaq lazımdır. Digər çətinlikləri öz daxili dünyamda dəf etməliyəm. Ruhi həyatından bu qədər intim məlumatı açıqlamaqdan başa düşülən bir çəkinmə var, üstəlik, başqalarının yanlış təfsirindən qorunmaq da mümkün deyil. Amma bunun üzərindən gəlmək lazımdır. "Hər psixoloq, qaranlıq bir problemə işıq salacağına inansa belə, öz zəifliklərini etiraf etməyə məcburdur" - deyə Delboeuf yazır. Və oxucuda da, fərz edirəm ki, mənim etdiyim açıqlamalarla bağlı ilkin maraq, çox qısa müddət ərzində, bu açıqlamalarla işıqlandırılan psixoloji problemlərə tamamilə dalmaya yer verəcəkdir.

İrmanın inyeksiyası haqqında yuxu.

Beləliklə, mən öz yuxularımdan birini seçib, təfsir üsulumu onun üzərində izah edəcəyəm. Hər belə yuxu bir ön məlumatı tələb edir. İndi isə oxucudan xahiş etməliyəm ki, bir müddət mənim maraqlarımı öz maraqları halına gətirsin və mənim həyatımın ən kiçik təfərrüatlarına qərq olsun, çünki belə bir transfer yuxuların gizli mənasına marağı imperativ şəkildə tələb edir.

Ön məlumat: 1895-ci ilin yayında mən, mənə və ailəmə çox yaxın olan gənc bir xanımı psixoanalitik yolla müalicə etmişdim. Belə münasibətlərin qarışmasının həkim, xüsusilə də psixoterapevt üçün çoxsaylı oyanmaların mənbəyinə çevrilə biləcəyi aydındır. Həkimin şəxsi marağı daha böyük, nüfuzu isə daha azdır. Uğursuzluq xəstənin qohumları ilə olan köhnə dostluğu zəiflətməklə hədələyir. Müalicə qismən uğurla başa çatdı, xəstə histerik təşvişini itirdi, lakin bütün somatik simptomlarını deyil. O vaxtlar mən histerik xəstəlik tarixçəsinin qəti həllini göstərən meyarlar barədə hələ tam əmin deyildim və xəstəyə ona qəbul edilməyən bir həll təklif etdim. Belə bir fikir ayrılığı səbəbindən yay mövsümünə görə müalicəni dayandırdıq. -- Bir gün məni yaxın dostlarımdan biri olan, daha gənc bir həmkarım ziyarət etdi; o, xəstəni -- İrmanı -- və onun ailəsini onların qır istirahət yerində ziyarət etmişdi. Mən ondan onu necə tapdığını soruşdum və cavab aldım: O, daha yaxşıdır, amma tamamilə yaxşı deyil. Bilirəm ki, dostum Ottonun bu sözləri və ya onların söyləndiyi ton məni qıcıqlandırdı. Mən bir qınama eşitdiyimi düşündüm, təxminən mən xəstəyə çox şey vəd etmişdim və -- haqlı olsun ya da olmasın -- Ottonun mənim əleyhimə olan iddia edilən tərəfkeşliyini, müalicəmi heç vaxt xoş görmədiklərini fərz etdiyim xəstənin qohumlarının təsirinə aid etdim. Qeyd edim ki, mənim xoşagəlməz hissim mənə aydın olmadı, ona ifadə də vermədim. Həmin axşam mən hələ İrmanın xəstəlik tarixçəsini yazdım ki, onu, sanki özümü təmizə çıxarmaq üçün, Dr. M., o vaxtlar bizim dairəmizdə söz sahibi olan şəxs, ortaq bir dostumuz idi. Bu axşamdan sonrakı gecədə (yaxud daha çox səhər tezdən) mən aşağıdakı yuxunu gördüm, o, dərhal oyandıqdan sonra qeyd olundu.

* * * * *

23/24 iyul 1895-ci il yuxusu (33).³¹

Böyük bir zal -- çoxlu qonaq, onları qəbul edirik. -- Onların arasında İrma var, onu dərhal kənara çəkirəm, sanki onun məktubuna cavab verirmiş kimi, ona «həll»i hələ qəbul etmədiyinə görə qınama edirəm. Ona deyirəm: Əgər hələ də ağrılarınız varsa, bu həqiqətən yalnız sizin günahınızdır. -- O cavab verir: Əgər boğazımda, mədəmdə və qarnımda indi nə ağrılarım olduğunu bilsəydin, məni sıxır. -- Mən qorxuram və ona baxıram. O, solğun və şişkin görünür; mən düşünürəm ki, bəlkə də burada bir orqanik şeyi gözdən qaçırıram. Onu pəncərəyə aparıram və boğazına baxıram. Bu zaman o, süni diş taxan qadınlar kimi bir az müqavimət göstərir. Mən düşünürəm ki, ona belə bir şey lazım deyil. -- Ağız sonra yaxşı açılır və mən sağ tərəfdə böyük ağ ləkə görürəm, başqa yerlərdə isə burun qabıqlarına bənzəyən qəribə büzülmüş əmələlərdə geniş ağ-boz qabıqlar görürəm. -- Mən tez Dr. M.-ni çağırıram, o, müayinəni təkrar edir və təsdiqləyir . . . . Dr. M. həmişəkindən tamamilə fərqli görünür; o, çox solğun, topal, çənəsində saqqal yoxdur . . . . Dostum Otto indi onun yanında dayanır və dostum Leopold onun köynəyinin üstündən perkussiya edir və deyir: Onun sol aşağı tərəfdə matlıq var, həmçinin sol çiyin nahiyəsində infiltrasiya olunmuş dəri sahəsinə işarə edir (mən donun altında olsa belə, onun kimi bunu hiss edirəm) . . . . M. deyir: Şübhə yoxdur, bu infeksiyadır, amma heç nə olmur; hələ dizenteriya da əlavə olunacaq və zəhər xaric olunacaq . . . . Biz də infeksiyanın haradan gəldiyini dərhal bilirik. Dostum Otto ona yaxınlığında, o, özünü pis hiss etdikdə, propil preparatı, propilen ilə inyeksiya vermişdi . . . . Propion turşusu . . . . Trimetilamin (formulasını qarşımda qalın hərflərlə görürəm) . . . . Belə inyeksiyalar bu qədər ehtiyatsızlıqla edilmir . . . . Ehtimal ki, şpris də təmiz deyildi.

* * * * *

Bu yuxunun bir çox digərlərindən üstünlüyü var. Dərhal aydın olur ki, o, son günün hansı hadisələri ilə əlaqəlidir və hansı mövzunu işləyir. Əvvəlcədən verilən məlumat bu barədə məlumat verir. Ottonun İrmanın vəziyyəti haqqında mənə çatdırdığı xəbər, gecənin dərinliklərinə qədər üzərində işlədiyim xəstəlik tarixçəsi, yuxu zamanı da mənim ruhi fəaliyyətimi məşğul etmişdir. Buna baxmayaraq, əvvəlcədən verilən məlumatı və yuxunun məzmununu nəzərə alan heç kim yuxunun nə demək olduğunu təxmin edə bilməzdi. Özüm də bunu bilmirəm. Mən İrmanın yuxuda mənə şikayət etdiyi xəstəlik əlamətlərinə təəccüblənirəm, çünki bunlar onun müalicəsi üçün məni narahat edən eyni əlamətlər deyil. Mən propion turşusu ilə inyeksiya haqqında axmaq fikrə və Dr. M.-nin söylədiyi təsəlliyə gülürəm. Yuxu sonuna yaxın, əvvəlindən daha qaranlıq və sıx görünür. Bütün bunların mənasını öyrənmək üçün mən dərin təhlilə qərar verməliyəm.

İrmanın inyeksiyası haqqında yuxunun təhlili.

Təhlil:

Zal -- qarşıladığımız çoxlu qonaq. Bu yay biz Bellevuedə, Kahlenberg təpəsinə bitişik təpələrdən birində yerləşən tək başına duran evdə yaşayırdıq. Bu ev əvvəllər əyləncə məkanı kimi nəzərdə tutulmuşdu və bu səbəbdən qeyri-adi dərəcədə hündür, zal formalı otaqlara malikdir. Yuxu da Bellevuedə baş vermişdi, üstəlik, həyat yoldaşımın doğum günündən bir neçə gün əvvəl. Həmin gün həyat yoldaşım doğum günündə bir neçə dostun, o cümlədən İrmanın da qonaq olaraq bizə gələcəkləri ümidini ifadə etmişdi. Mənim yuxum bu vəziyyəti əvvəlcədən canlandırır: Həyat yoldaşımın doğum günüdür və çoxlu adam, o cümlədən İrman, Bellevuenin böyük zalında biz tərəfindən qonaq kimi qarşılanır.

Mən İrmanı həll yolunu qəbul etmədiyi üçün qınayıram; deyirəm: Əgər hələ də ağrıların varsa, bu sənin öz günahındır. Bunu mən ayıq vaxtımda da ona deyə bilərdim və ya ona demişdim. O vaxtlar mənim (sonradan yanlış olduğu aşkarlanan) fikrim belə idi ki, mənim vəzifəm xəstələrə onların simptomlarının gizli mənasını bildirməklə məhdudlaşır; onların bu həll yolunu qəbul edib-etməmələri, yəni uğurdan asılı olan məsələ, artıq mənim məsuliyyətimdə deyil. Mən indi xoşbəxtlikdən aradan qaldırılmış bu səhvə görə minnətdaram, çünki o, mənə, bütün qaçınılmaz cəhalətimlə sağaltma nəticələri əldə etməli olduğum bir dövrdə mövcudluğumu asanlaşdırdı. -- Lakin yuxuda İrmana dediyim cümlədən görürəm ki, hər şeydən əvvəl onun hələ də çəkdiyi ağrılara görə günahkar olmaq istəmirəm. Əgər bu İrmanın öz günahıdırsa, onda bu mənim günahım ola bilməz. Yuxunun məqsədi bu istiqamətdə axtarılmalıdırmı?

İrmanın şikayətləri; boğazda, qarında və mədədə ağrılar, onu sıxır. Mədə ağrıları mənim xəstəmin simptomlar kompleksinə aid idi, lakin çox önəmli deyildilər; o, daha çox ürəkbulanma və iyrənmə hisslərindən şikayət edirdi. Boğazda, qarında ağrılar, boğazın sıxılması onun halında demək olar ki, rol oynamırdı. Yuxuda simptomların bu seçiminə niyə qərar verdiyimə təəccüblənirəm, hələlik bunun səbəbini tapa bilmirəm.

O, solğun və şişkin görünür.

Mənim xəstəmin həmişə çəhrayı üzü var idi. Şübhələnirəm ki, burada başqa bir şəxs onun yerinə keçib.

Organik bir xəstəliyi nəzərdən qaçırdığım fikri ilə qorxuram.

Təbii ki, inanmaq istəyəcəksiniz, bu, demək olar ki, yalnız nevrozlu xəstələri görən və başqa həkimlərin organik hesab etdiyi bir çox hadisələri histeriyaya aid etməyə öyrəşmiş mütəxəssis üçün heç vaxt sönməyən bir qorxudur. Digər tərəfdən, mənə -- haradan gəldiyini bilmirəm -- yüngül bir şübhə toxunur ki, mənim qorxum tam səmimidir. Əgər İrmanın ağrıları organik əsaslıdırsa, onda mən yenə də onları sağaltmağa məcbur deyiləm. Mənim müalicəm yalnız histeriya ağrılarını aradan qaldırır. Beləliklə, mənə elə gəlir ki, diaqnozdakı səhvi arzulamalıyam; onda uğursuzluq ittihamı da aradan qalxar.

Onu pəncərəyə aparıram ki, boğazına baxım. O, saxta diş taxan qadınlar kimi bir az müqavimət göstərir. Fikirləşirəm ki, ona bu lazım deyil.

İrmada mən heç vaxt ağız boşluğunu yoxlamaq üçün səbəb görməmişdim. Yuxudakı hadisə mənə bir müddət əvvəl gənc gözəllik təəssüratı yaradan, lakin ağzını açanda dişlərini gizlətməyə çalışan bir müəllimənin müayinəsini xatırladır. Bu hadisəyə digər tibbi müayinələr və bu zaman hər iki tərəf üçün xoşagəlməz olan kiçik sirrlərin açılması ilə bağlı xatirələr bağlanır. -- Onun buna ehtiyacı yoxdur, əvvəlcə İrmaya edilmiş bir tərifdir; lakin mən başqa bir məna da güman edirəm. Diqqətli təhlil zamanı gözlənilən gizli məqsədlərin tükənib-tükənmədiyini hiss etmək olar. İrmanın pəncərədə dayanma tərzi mənə birdən-birə başqa bir hadisəni xatırladır. İrmanın çox yüksək qiymətləndirdiyim yaxın bir qız dostı var. Bir axşam ona baş çəkəndə onu yuxuda təkrarlanan vəziyyətdə, pəncərənin yanında tapdım və onun həkim, eyni Dr. M., onun difteriya örtüyü olduğunu bildirdi. Dr. M. şəxsiyyəti və örtük yuxunun gedişində yenidən ortaya çıxır. İndi mənə gəlir ki, son aylarda bu digər xanımın da histerik olduğunu fərz etmək üçün bütün əsaslarım var idi. Bəli, İrmanın özü mənə bunu açıqlamışdı. Amma onun vəziyyətləri haqqında nə bilirəm? Dəqiq olaraq bir şey: o, yuxumdakı İrma kimi histerik boğulma əziyyəti çəkir. Beləliklə, mən yuxuda xəstəmi onun dostı ilə əvəz etmişəm. İndi xatırlayıram ki, bu xanımın da məni müraciət edə biləcəyi, onu simptomlarından qurtara biləcəyi ehtimalı ilə çox vaxt oynadım. Amma sonra bunu qeyri-mümkün hesab etdim, çünki o, çox çəkinən təbiətdədir. O, yuxunun göstərdiyi kimi, qarşı çıxır. Başqa bir izahat odur ki, onun buna ehtiyacı yoxdur; o, həqiqətən indiyə qədər vəziyyətlərini xarici kömək olmadan idarə etmək üçün kifayət qədər güclü olduğunu göstərib. İndi yalnız bəzi xüsusiyyətlər qalıb ki, nə İrmada, nə də onun dostunda yerləşdirə bilmirəm: rəngsiz, şişkin, saxta dişlər. Saxta dişlər məni həmin müəlliməyə apardı; indi pis dişlərlə kifayətlənməyə meylli hiss edirəm. Sonra həmin xüsusiyyətlərə işarə edə bilən başqa bir şəxs ağılıma gəlir. O da mənim xəstəm deyil və mən onu xəstə kimi istəmirəm, çünki onun məndən çəkindiyini və onu idarəolunan xəstə kimi qəbul etmədiyimi hiss etmişəm. Adətən rəngsizdir və bir dəfə çox yaxşı vaxt keçirdiyində şişkin idi(34). Beləliklə, mən xəstəm İrmanı müalicəyə qarşı çıxacaq digər iki şəxslə müqayisə etmişəm. Onu yuxumda onun dostu ilə dəyişdirməyimin nə mənası ola bilər? Bəlkə də onu dəyişmək istəyirəm; digəri ya mənə daha güclü simpatiya oyadır, ya da onun zəkası haqqında daha yüksək fikrə malikəm. Mən İrmanı ağılsız hesab edirəm, çünki o, mənim həllimi qəbul etmir. Digəri daha ağıllı olardı, deməli, daha tez razılaşardı. Ağız da sonra yaxşı açılar; o, İrmandan daha çox danışardı (35).³²³³

Boğazımda gördüyüm: ağ ləkə və qabıq bağlamış burun konxaları.

Ağ ləkə difteriyanı və beləliklə İrmanın dostunu xatırladır, üstəlik, iki ilə yaxın müddət əvvəl böyük qızımın ağır xəstəliyini və həmin pis günlərin bütün dəhşətini xatırladır. Burun konxalarındakı qabıqlar mənim öz sağlamlığım haqqında narahatlığıma işarə edir. O vaxtlar narahat edən burun şişkinliklərini aradan qaldırmaq üçün tez-tez kokain istifadə edirdim və bir neçə gün əvvəl eşitmişdim ki, mənim kimi edən bir xəstə burun selikli qişasının geniş nekrozuna yol açmışdı. 1885-ci ildə mənim tərəfimdən edilən kokain tövsiyəsi mənə ağır ittihamlar da gətirdi. 1895-ci ildə artıq vəfat etmiş bahalı bir dost bu vasitənin sui-istifadəsi ilə öz məhvinə təkan vermişdi.

Tezliklə Dr. M.-i köməyə çağırıram, o da müayinəni təkrarlayır.

Bu, sadəcə olaraq, M.-nin aramızda tutduğu mövqeyə uyğun gəlirdi. Amma 'tezliklə' sözü xüsusi izahat tələb edəcək qədər diqqət çəkicidir. Bu, mənə kədərli bir tibbi hadisəni xatırladır. Bir dəfə həmin vaxtlar zərərsiz sayılan bir vasitənin (sulfonal) davamlı təyin edilməsi ilə bir xəstədə ağır intoksikasiya yaratmışdım və sonra tələsik təcrübəli yaşlı həmkarımdan kömək istəmişdim. Bu hadisəni həqiqətən nəzərdə tutduğum, bir yan amillə təsdiqlənir. İntoksikasiyaya məruz qalan xəstə, böyük qızımın adını daşıyırdı. İndiyə qədər heç vaxt bunun haqqında düşünməmişdim; indi isə mənə demək olar ki, taleyin qisası kimi görünür. Sanki şəxslərin əvəzlənməsi burada başqa mənada davam etməlidir; bu Matildə həmin Matildə üçün; göz müqabilində göz, diş müqabilində diş. Elə bil ki, mən həkimlik vicdanının çatışmazlığına görə özümü qınaya biləcəyim bütün halları axtarıram.

Dr. M. solğun, çənəsində saqqal yoxdur və topallayır.

Bundan belə bir həqiqət var ki, onun pis görünüşü tez-tez dostlarının narahatlığını doğurur. Digər iki xarakter başqa bir şəxsə məxsus olmalıdır. Xaricdə yaşayan böyük qardaşım ağıma gəlir, çənəsini təraş edir və yadımın doğru olduğunu düşünürümsə, yuxudakı M. ona ümumilikdə bənzəyirdi. Bir neçə gün əvvəl onun barəsində xəbər gəldi ki, o, bud nahiyəsində artrit xəstəliyi səbəbindən topallayır. Yuxuda bu iki şəxsi bir nəfərə birləşdirməyimin bir səbəbi olmalıdır. Həqiqətən də xatırlayıram ki, oxşar səbəblərə görə hər ikisinə qarşı narazı idim. Hər ikisi son vaxtlar onlara etdiyim müəyyən bir təklifi rədd etmişdi.

Dost Otto indi xəstənin yanındadır və dost Leopold onu müayinə edir, sol aşağı hissədə matlıq aşkarlayır.

Dost Leopold da həkimdir, Ottonun qohumudur. Təqdir, eyni ixtisas sahəsində işlədikləri üçün, onları daim bir-biri ilə müqayisə edilən rəqiblərə çevirib. Onlar mənə illər boyu kömək etmişdilər, hələ uşaq sinir xəstələri üçün ictimai poliklinikanı idarə etdiyim vaxtlarda. Yuxuda təkrarlanan səhnələr kimi hadisələr orada tez-tez baş verirdi. Otto ilə bir hadisənin diaqnozu haqqında mübahisə edərkən, Leopold uşağı yenidən müayinə etmiş və qərara gözlənilməz bir töhfə vermişdi. Onlar arasında müfəttiş Bräsig və onun dostu Karl arasındakı xarakter fərqliliyinə bənzər bir fərqlilik var idi. Biri «sürətlilik» ilə seçilirdi, digəri isə yavaş, ehtiyatlı, lakin ətraflı idi. Yuxuda Ottonu və ehtiyatlı Leopoldu qarşı-qarşıya qoyuramsa, bu, açıq-aydın Leopoldu önə çıxarmaq üçün edilir. Bu, yuxarıda itaətsiz xəstə Irma ilə daha ağıllı sayılan dostu arasındakı oxşar müqayisədir. İndi yuxuda fikirlərin inkişaf etdiyi yollardan birini də qeyd edirəm: xəstə uşaqdan uşaq xəstəxanasına. -- Sol aşağı hissədəki matlıq mənə elə təsir edir ki, sanki Leopoldun ətraflılığı ilə məni təəccübləndirən tək bir hadisənin bütün detallarına uyğun gəlir. Bundan əlavə, mənə metastatik bir xəstəlik kimi bir şey gəlir, lakin bu, Irmanın yerinə istədiyim xəstə ilə də əlaqəli ola bilər. Bu xanım, gördüyüm qədər, vərəm xəstəliyini təqlid edir.

Sol çiyində infiltrasiya olunmuş dəri sahəsi.

Dərhal bilirəm ki, bu, gecənin dərinliklərinə qədər oyadığımda müntəzəm olaraq hiss etdiyim öz çiyin revmatizmdir. Yuxudakı sözlərin səslənməsi də belə ikili mənalıdır: nə ki mən . . . . kimi hiss edirəm. Öz bədənində hiss etmək nəzərdə tutulur. Həmçinin diqqətimi çəkir ki, «infiltrasiya olunmuş dəri sahəsi» ifadəsi nə qədər qeyri-adi səslənir. «Sol arxa yuxarı infiltrasiya» ifadəsinə öyrəşmişik; bu, ağciyərlə əlaqəli idi və beləliklə, yenidən vərəmə işarə edirdi.

Paltarın altında. Bu, əlbəttə ki, yalnız bir ara sözdür. Xəstəxanadakı uşaqları təbii ki, soyunduraraq müayinə edirdik; bu, böyük yaşlı qadın xəstələri müayinə etmə üsuluna qarşı bir ziddiyyət təşkil edir. Məşhur bir klinisist haqqında deyirdilər ki, o, xəstələrini yalnız paltarları vasitəsilə fiziki müayinə edirmiş. Davamı mənə qaranlıqdır, açıq desəm, burada daha dərinə getmək istəmirəm.

Dr. M. deyir: Bu, infeksiyadır, amma heç bir şey deyil. Hələ dizenteriya əlavə olunacaq və zəhər xaric olacaq.

Bu, mənə əvvəlcə gülünc görünür, lakin digər hər şey kimi, diqqətlə parçalanmalıdır. Daha yaxından nəzərə çarpan kimi, bu, bir növ məna daşıyır. Xəstədə tapdığım şey lokal difteriya idi. Qızımın xəstəlik dövründən difteriya və difteriya haqqında müzakirələri xatırlayıram. Sonuncusu, lokal difteritdən yayılan ümumi infeksiyadır. Leopold belə bir ümumi infeksiyanı, metastatik ocaqları düşünməyə imkan verən küt səslə göstərir. Hesab edirəm ki, məhz difteriyada belə metastazlar baş vermir. Onlar mənə daha çox piyemiyanı xatırladır.

Heç bir şey deyil, bir təsəllidir. Fikrimcə, o, aşağıdakı kimi yerləşir: Yuxunun son hissəsi xəstənin ağrılarının ağır orqanik bir xəstəlikdən qaynaqlandığı məzmununu gətirdi. Mənə elə gəlir ki, mən də bununla yalnız günahı öz üzərimdən atmaq istəyirəm. Difteriya xəstəliklərinin davamı üçün psixi müalicə məsul tutula bilməz. İndi isə məni narahat edir ki, İrmaya yalnız özümü təmizə çıxarmaq üçün belə ağır bir xəstəlik uydurdum. Bu, çox qəddar görünür. Deməli, mən yaxşı nəticənin təminatına ehtiyac duyuram və təsəllini məhz Dr. M.-in ağzına qoymağı seçməyim pis seçim kimi görünmür. Dr. M.-nin ağzına qoyuram. Amma mən burada yuxunun üstündəyəm, bu isə aydınlaşdırma tələb edir.

Amma bu təsəlli niyə belə abesdir?

Dizenteriya: Xəstəlik maddələrinin bağırsaq vasitəsilə xaric edilə biləcəyinə dair uzaq nəzəri bir təsəvvür. Dr. M.-nin uzaqdan gətirilmiş izahlara, qəribə patologik əlaqələrə olan zənginliyi ilə məzəmmə etmək istəyirəm? Dizenteriya ilə bağlı mənə başqa bir şey də gəlir. Bir neçə ay əvvəl qəribə nəcis şikayətləri olan gənc bir kişini qəbul etmişdim, digər həmkarlar onu «qanazlığı və qidalanma çatışmazlığı» halı kimi müalicə etmişdilər. Onun histeriya olduğunu başa düşdüm, psixoterapiyamı onun üzərində sınamaq istəmədim və onu dəniz səyahətinə göndərdim. Bir neçə gün əvvəl ondan Misirdən ümidsiz bir məktub aldım, orada yeni bir tutma keçirdiyini, həkimin bunu dizenteriya kimi izah etdiyini yazırdı. Həqiqətən, diaqnozun cahil həmkarın, histriyadan təsirlənən birinin səhvi olduğunu güman edirəm; amma xəstəni histerik bağırsaq infeksiyasına əlavə olaraq orqanik bir xəstəlik də qazanma vəziyyətinə salmağımla bağlı ittihamlardan özümü qurtara bilmədim. Dizenteriya sözü difteriya sözünə də bənzəyir, hansı ki, onun adı yuxuda ††† çəkilmir.

Bəli, elə olmalıdır ki, mən «Dizenteriya da əlavə olunacaq» kimi təsəlliedici proqnozla Dr. M. ilə məzəmmə edirəm. Çünki xatırlayıram ki, o, bir neçə il əvvəl mənə başqa bir həmkar haqqında gülərək çox oxşar bir şey danışmışdı. O, ağır xəstə olan bir nəfərlə bağlı məsləhət üçün bu həmkarla çağırılmışdı və digərinə, çox ümidli görənə, xəstənin sidikində zülal tapdığını bildirməyə məcbur hiss etmişdi. Amma həmkar çaşdırılmadı, əksinə sakit cavab verdi: «Bu, heç nə deyil, həmkar, bu zülal artıq xaric olunacaq!» Deməli, bu yuxu hissəsində histriyadan cahil olan həmkarlara qarşı istehza var. Təsdiq kimi, indi ağlımdan belə bir fikir keçir: Dr. M. bilir ki, onun xəstəsi, İrmanın dostu olan qadının, vərəm ehtimalı yaradan əlamətləri də histriyaya əsaslanır? O, bu histriyanı tanıdı, yoxsa ona «aldandı»?

Amma bu dostu bu qədər pis müalicə etmək üçün hansı motivim ola bilər? Bu çox sadədir: Dr. M. İrma ilə bağlı «həllimlə» İrmanın özü qədər razı deyil. Deməli, mən bu yuxuda artıq iki şəxsdən qisas almışam: İrmadan «Əgər hələ də ağrın varsa, bu sənin öz günahındır» sözləri ilə və Dr. M.-dən ona ağzına qoyulan abes təsəlli sözləri ilə.

İnfeksiyanın haradan qaynaqlandığını birbaşa bilirik. Yuxudakı bu birbaşa bilik çox qəribədir. Az öncə infeksiya yalnız Leopold tərəfindən aşkarlandığı üçün biz bunu hələ bilmirdik.

Dost Otto, o özünü pis hiss etdikdə ona inyeksiya verdi. Otto həqiqətən də, İrmanın ailəsində qısa müddət qaldığı zaman, anidən özünü pis hiss edən birinə inyeksiya etmək üçün yaxınlıqdakı otelə çağırıldığını danışmışdı. İnyeksiyalar mənə kokainlə zəhərlənmiş bədbəxt dostu yenidən xatırladır. Mən ona morfiumdan imtina dövründə yalnız daxili istifadə üçün vasitə məsləhət gördüm; lakin o dərhal kokain inyeksiyaları etməyə başladı.

Bir propil preparatı ilə . . . . Propilen . . . . Propion turşusu. Necə olur ki, mən buna gəlib çıxıram? Həmin axşam, xəstəlik tarixçəsi üzərində işlədiyim və sonra yuxu gördüyüm axşam, arvadım üzərində "Ananas" (36) yazılan və dostumuz Ottonun hədiyyəsi olan bir likör şüşəsini açdı. Çünki onun bütün mümkün hallarda hədiyyə vermə vərdişi var; ümid edirəm ki, bir gün bir qadın onu bundan sağaldacaq (37). Bu likördən elə bir fusel qoxusu gəlirdi ki, dadına baxmaqdan imtina etdim. Arvadım dedi: Bu şüşəni xidmətçilərə veririk, mən isə daha ehtiyatlı olaraq, insanpərvərliklə onlar da zəhərlənməməlidirlər deyə qadağan etdim. Fusel qoxusu (Amil . . .) artıq məndə açıq şəkildə Propil, Metil və s. bütün silsiləsinə olan xatirəni oyatdı ki, bu da yuxu üçün propilen preparatlarını təmin etdi. Bununla belə, mən bir əvəzləmə etdim, amili qoxladıqdan sonra propili yuxuda gördüm, lakin belə əvəzləmələr bəlkə də məhz üzvi kimyada icazəlidir.³⁴³⁵

Trimetilamin. Bu maddənin kimyəvi düsturunu yuxuda görürəm, bu isə heç olmasa yaddaşımın böyük bir səyini göstərir, üstəlik düstur qalın hərflərlə yazılıb, sanki kontekstdən çox xüsusi əhəmiyyətli bir şeyi qabartmaq istəyirlər. Məni Trimetilamin, ki, mənə bu şəkildə diqqət yetirilir, hara aparır? Uzun illərdir bütün qönçələşən işlərimdən, mənim də onun işlərindən xəbərdar olduğum başqa bir dostla söhbətə aparır. O, mənə o vaxt cinsəllik kimyasına aid bəzi ideyalar bildirmiş və digər şeylərlə yanaşı, cinsəllik maddələr mübadiləsinin məhsullarından birinə inandığını Trimetilamində tanıdığını qeyd etmişdi. Bu maddə məni cinsəlliyə, sinir xəstəliklərinin yaranmasında, ki, mən onları sağaltmaq istəyirəm, ən böyük əhəmiyyəti verdiyim həmin amilə aparır. Xəstəm İrma gənc bir dul qadındır; əgər mən onun müalicəsindəki uğursuzluğu təmizləmək istəyirəmsə, dostlarının dəyişmək istədiyi bu faktı ən yaxşı şəkildə əsas gətirəcəyəm. Belə bir yuxunun necə qəribə qurulduğunu bir düşünün! Yuxuda İrmanın yerinə xəstə kimi gördüyüm digər qadın da gənc bir dul qadındır.

Trimetilaminin yuxuda niyə bu qədər geniş yer tutduğunun səbəbini sezirəm. Bu tək sözdə o qədər vacib məna toplanır ki: Trimetilamin yalnız cinsəlliyin güclü anına işarə deyil, həm də fikirlərimlə tək qaldığımda razılığı ilə təsəlli tapdığım bir şəxsə işarədir. Həyatımda bu qədər böyük rol oynayan bu dost, yuxunun düşüncə əlaqələrində daha sonra niyə qarşıma çıxmır? Amma; o, burun və onun əlavə boşluqlarının xəstəliklərinin yaratdığı təsirlərin xüsusi mütəxəssisidir və elmə burun qabıqlarının qadın cinsəllik orqanları ilə çox maraqlı əlaqələrini təqdim etmişdir. (İrmanın boğazındakı üç qıvrım quruluş.) İrmanın qarın ağrılarının bəlkə də burun mənşəli olub-olmadığını öyrənmək üçün onu ona müayinə etdirmişəm. Lakin özü də məni narahat edən burun irinləmələrindən əziyyət çəkir və yuxuda metastazlar məsələsində mənə görünən piemiya (qan irinliyi) buna işarə edir.

Belə inyeksiyalar bu qədər asanlıqla edilmir. Burada ehtiyatsızlıq ittihamı birbaşa dost Ottoya yönəldilir. Fikrimcə, o, sözləri və baxışları ilə mənim əleyhimə tərəf tutduğunu göstərdiyi zaman, günorta vaxtı eyni şeyi düşünmüşəm. Düşündüyüm təxminən belə idi: O, necə asanlıqla təsirlənir; qərarını necə asanlıqla verir. -- Bundan əlavə, yuxarıdakı cümlə mənə yenə də kokain inyeksiyasına çox tez qərar verən vəfat etmiş dostu xatırladır. Dediyim kimi, həmin vasitə ilə inyeksiya etməyi heç də nəzərdə tutmamışdım. Ottoya qarşı həmin kimyəvi maddələrlə ehtiyatsız rəftar etməsi ittihamını irəli sürərkən, yenə də eyni ittihamın mənə qarşı irəli sürüldüyü bədbəxt Matildin hekayəsinə toxunduğumu hiss edirəm. Burada açıq-aydın vicdanlılığımın, həm də əksinin nümunələrini toplayıram.

Bəlkə şpriss də təmiz deyildi. Ottoya qarşı daha bir ittiham, lakin bu, başqa bir yerdən gəlir. Dünən təsadüfən gündə iki dəfə morfin inyeksiyası etməli olduğum 82 yaşlı xanımın oğlu ilə qarşılaşdım. Hazırda kənddədir və onun ven iltihabından əziyyət çəkdiyini eşitdim. Dərhal şprisin çirklənməsi nəticəsində yaranan infiltrat (toxuma sızması) haqqında düşündüm. İki il ərzində ona heç bir infiltrat etməməyim mənim qürurumdur; əlbəttə, şprisin təmiz olub-olmaması daimi narahatlığımın mövzusudur. Mən sadəcə olaraq vicdanlıyam. Ven iltihabından yenə də həmilik zamanı ven durğunluğundan əziyyət çəkən arvadıma qayıdırıq və yaddaşımda arvadım, İrma və vəfat etmiş Matild ilə bağlı üç oxşar vəziyyət canlanır; bu vəziyyətlərin eyniliyi mənə yuxuda bu üç şəxsi bir-birinin yerinə qoymaq haqqını vermişdir.

* * * * *

İrmanın inyeksiyası yuxusunun mənası.

İndi yuxu təfsirini başa vurmuşam(38). Bu iş zamanı yuxu məzmunu ilə arxada gizlənən yuxu düşüncələri arasındakı müqayisənin doğurduğu fikirlərin hamısından qorunmaqda çətinlik çəkirdim. Həmçinin, bu müddət ərzində mənə yuxunun «mənası» aydın oldu. Yuxu vasitəsilə həyata keçirilən və yuxu görməyin səbəbi olmuş bir məqsəd sezdim. Yuxu, son axşamın hadisələri (Ottonun xəbəri, xəstəlik tarixçəsinin yazılması) ilə içimdə oyadılan bəzi istəkləri yerinə yetirir. Yuxunun nəticəsi ondan ibarətdir ki, İrmanın hələ də mövcud olan əziyyətində mən günahkar deyiləm, günahkar Ottonun özüdür. Otto İrmanın qüsurlu sağalması haqqındakı qeydi ilə məni qəzəbləndirdi; yuxu isə ittihamı ona geri qaytararaq mənim intiqamımı ondan alır. Yuxu İrmanın vəziyyətinə görə məsuliyyətdən məni azad edir, çünki eyni şeyi digər amillərə (təxminən bütün bir əsaslandırma silsiləsi kimi) aid edir. Yuxu müəyyən bir vəziyyəti mənim arzuladığım kimi təqdim edir; beləliklə, onun məzmunu arzu tələbidir, hərəkətverici qüvvəsi isə arzudur.³⁶

Bu qədər aydın görünür. Lakin yuxunun təfərrüatlarından da bir çoxu arzu tələbi nöqteyi-nəzərindən mənə aydın olur. Mən Ottonun mənim əleyhimə vaxtsız tərəf tutmasına görə intiqamımı yalnız ona vaxtsız bir tibbi müdaxilə (inyeksiya) nisbət verməklə almıram, həm də pis likörə görə intiqamımı ondan alıram, çünki likör saxta spirt qoxusu verir və yuxuda hər iki ittihamı birləşdirən bir ifadə tapıram: propilen preparatı ilə inyeksiya. Mən hələ də razı deyiləm və intiqamımı davam etdirirəm, ona daha etibarlı rəqibini qarşı qoyaraq. Bu ilə mən belə deməyə çalışıram: O, mənə sənə görə daha əzizdir. Lakin Otto mənim qəzəbimin ağırlığını hiss edən yeganə şəxs deyil. Mən itaətsiz xəstədən də intiqamımı alıram, onu daha ağıllı və daha idarəolunan biri ilə əvəz edərək. Mən Dr. M-in də... ...müxalifətini sakit keçirməyə qoymuram, əksinə, ona açıq bir işarə ilə mənim fikrimi bildirirəm ki, o, məsələyə cahil kimi yanaşır ("dizenteriya əlavə olunacaq və s."). Bəli, mənə elə gəlir ki, mən ondan başqa birinə, daha çox bilənə (trimetilamin haqqında mənə danışan dostuma) müraciət edirəm, İrmandan onun dostuna, Ottonan Leopolda müraciət etdiyim kimi. Bu şəxsləri aradan qaldırın, onları mənim seçdiyim üç başqası ilə əvəz edin, onda mən layiq olmadığım ittihamlardan azad olaram! Bu ittihamların əsassızlığı yuxuda mənə ən geniş şəkildə sübut edilir. İrmanın ağrıları mənim üzərimə düşmür, çünki günahkar özüdür, mənim həllimi qəbul etməkdən imtina edərək. İrmanın ağrıları məni maraqlandırmır, çünki onlar orqanik təbiətlidir və psixi müalicə ilə sağalmağa imkan yoxdur. İrmanın əziyyəti onun dul qalması (trimetilamin!) ilə qaneedici şəkildə izah olunur, bu isə mənim dəyişə bilməyəcəyim bir şeydir. İrmanın əziyyəti Ottonun tərəfindən qeyri-münasib bir maddə ilə ehtiyatsız inyeksiya nəticəsində yaranıb, mən isə heç vaxt belə bir şey etməzdim. İrmanın əziyyəti çirkin şprislə edilən inyeksiyadan qaynaqlanır, mənim yaşlı xanımın damar iltihabı kimi, halbuki mən inyeksiyalarım zamanı heç vaxt belə bir səhv etmirəm. Mən qeyd edirəm ki, İrmanın əziyyəti üçün bu izahlar, məni azad etmək məqsədini daşısa da, bir-biri ilə uyğun gəlmir, hətta bir-birini istisna edir. Bütün bu müdafiə çıxışı – bu yuxudan başqa bir şey deyil – qonşusu tərəfindən ona zədəli qazanı geri qaytarmaqda ittiham olunan adamın müdafiəsini canlı şəkildə xatırladır. Birincisi, o, qazanı sağ-salamat geri qaytarmışdı; ikincisi, qazan borc alarkən artıq deşilmişdi; üçüncüsü, o, qonşusundan heç vaxt qazan borc almamışdı. Amma nə qədər yaxşı; bu üç müdafiə növündən yalnız biri əsaslı şəkildə tanınarsa, adam bəraət almalıdır.

Yuxuda mənim İrmanın xəstəliyindən uzaqlaşmamla əlaqəsi o qədər aydın olmayan başqa mövzular da iştirak edir: qızımın xəstəliyi və eyni adlı bir xəstənin xəstəliyi, kokainin zərərli təsiri, Misirdə səyahət edən xəstəmin pozğunluğu, həyatımın, qardaşımın, Dr. M.-nin sağlamlığı ilə bağlı narahatlıq. M.-nin sağlamlığı haqqında narahatlıq, öz bədən şikayətlərim, burun irinləməsindən əziyyət çəkən yoxluqda olan dostum haqqında narahatlıq. Amma bütün bunları nəzərə aldığımda, onlar tək bir fikir dairəsinə, təxminən belə bir etiketlə toplanır: Sağlamlığa, öz və başqalarının sağlamlığına, həkim vicdanına qayğı. Otto mənə İrmanın vəziyyəti haqqında xəbər gətirəndə keçirdiyim qeyri-müəyyən, xoşagəlməz hissi xatırlayıram. Yuxuda iştirak edən fikir dairəsindən bu uçucu hissin ifadəsini sonradan yerləşdirmək istəyirəm. Elə bilirdi ki, o mənə deyib: Sən həkimlik vəzifələrini kifayət qədər ciddi qəbul etmir, vicdanlı deyilsən, vəd etdiyin şeyi yerinə yetirmirsən. Bunun ardınca həmin fikir dairəsi mənim əlimə keçdi ki, nə qədər vicdanlı olduğumu, yaxınlarımın, dostlarımın və xəstələrimin sağlamlığının mənə nə qədər vacib olduğunu göstərən dəlilləri təqdim edə bilim. Diqqət çəkici şəkildə, bu fikir materialı arasında, dostum Ottoya aid edilən ittihamdan çox, mənim bəraətimə işarə edən xoşagəlməz xatirələr də var. Material bərabərdir, amma yuxunun dayandığı daha geniş maddənin, yuxunun daha dar mövzusu ilə, İrmanın xəstəliyində günahsız olmaq istəyindən doğan əlaqəsi inkarolunmazdır.

Yuxu — arzunun yerinə yetirilməsidir.

Bu yuxunun mənasını tamamilə açdığımı, onun təfsirinin boşluqsuz olduğunu iddia etmək istəmirəm.

Onun üzərində uzun müddət dayanıb, ondan daha çox izahlar çıxara və qaldırdığı yeni tapmacaları müzakirə edə bilərdim. Özüm də daha çox fikir əlaqələrinin davam etdirilə biləcəyi yerləri bilirəm; amma hər bir öz yuxusunda nəzərə alınan ehtiyatlar məni yozum işindən saxlayır. Belə ehtiyata görə tənqid etməyə tələsən, yalnız özünün məndən daha səmimi olmağa çalışsın. Mən bu an yalnız yeni qazanılmış bir biliyə razıyam: Burada göstərilən yuxu yozumu metoduna əməl edildikdə, yuxunun həqiqətən mənası olduğu və müəlliflərin istədiyi kimi parçalanmış beyin fəaliyyətinin ifadəsi olmadığı aşkarlanır. Yozum işi tamamlandıqdan sonra yuxu bir arzunun yerinə yetirilməsi kimi tanına bilər.

4 / 6

III. Yuxu bir arzunun yerinə yetirilməsidir

Dar bir vadidən keçib, birdən yolların ayrıldığı və müxtəlif istiqamətlərə ən zəngin mənzərənin açıldığı bir yüksəkliyə çatdıqda, insan bir an dayanıb əvvəlcə hara getməli olduğunu düşünə bilər. Bu ilk yuxu təfsirini dəf etdikdən sonra bizə də belə olur. Biz ani bir biliyin aydınlığında dayanırıq. Yuxu, çalğıçının əli ilə deyil, xarici bir qüvvənin zərbəsi ilə vurulan musiqi alətinin qeyri-müntəzəm səslənməsi ilə müqayisə edilə bilməz; o, mənasız deyil, absurd deyil, təsəvvürümüzün bir hissəsinin yuxu gördüyü, digərinin isə oyandığı fərzini tələb etmir. O, tam etibarlı bir psixi hadisədir, yəni bir arzunun yerinə yetirilməsidir; o, oyandığımız zaman başa düşdüyümüz ruhi fəaliyyətlərin əlaqəsinə daxil edilməlidir; çox mürəkkəb intellektual fəaliyyət onu qurub. Amma bu biliyə sevinmək istədiyimiz eyni anda, çoxlu suallar bizi qorxudur. Əgər yuxu, yuxu təfsirinə görə, yerinə yetirilmiş bir istəkdirsə, bu arzunun yerinə yetirilməsinin ifadə edildiyi diqqət çəkici və qəribə forma haradan gəlir? Yuxu düşüncələri ilə nə dəyişiklik baş verib ki, onlardan oyandıqda xatırladığımız manifest yuxu formalaşıb? Bu dəyişiklik hansı yolla baş verib? Yuxuya işlənmiş material haradan gəlir? Yuxu düşüncələrində müşahidə etdiyimiz bəzi xüsusiyyətlər, məsələn, bir-birinə zidd ola bilmələri haradan qaynaqlanır? (Qazan analojiyası, s. 92.) Yuxu daxili psixi proseslərimiz haqqında bizə yeni bir şey öyrədə bilərmi, yuxunun məzmunu gündüz inandığımız fikirləri düzəldə bilərmi? Təklif edirəm ki, bu sualların hamısını müvəqqəti kənara qoyaq və yalnız bir yolu davam etdirək. Öyrəndik ki, yuxu bir istəyi yerinə yetirilmiş kimi təqdim edir. Növbəti marağımız, bunun yuxunun ümumi xarakteri olub-olmadığını və ya yalnız təhlilimizə başlanğıc olan həmin yuxunun («İrmanın inyeksiyası») təsadüfi məzmunu olub-olmadığını araşdırmaq olmalıdır, çünki hər bir yuxunun mənası və psixi dəyəri olduğunu qəbul etsək belə, bu mənanın hər yuxuda eyni olmaya biləcəyi ehtimalını açıq saxlamalıyıq. İlk yuxumuz bir istəyin yerinə yetirilməsi idi; başqa bir yuxu bəlkə də yerinə yetirilmiş bir qorxu kimi ortaya çıxır; üçüncüsü əks etdirmə məzmununa malik ola bilər, dördüncüsü isə sadəcə bir xatirəni təkrarlaya bilər. Deməli, başqa istək yuxuları varmı, yoxsa bəlkə də yalnız istək yuxuları var?

Rahatlıq yuxuları.

Yuxuların çox vaxt istəyin yerinə yetirilməsi xarakterini açıq şəkildə ortaya qoyduğunu göstərmək asandır, ona görə də insan yuxuların dilinin niyə artıq uzun vaxt əvvəl başa düşülməmiş olduğuna təəccüblənə bilər. Məsələn, bir yuxu var ki, mən onu istədiyim qədər, təxminən təcrübi olaraq yarada bilərəm. Əgər axşam sardalya, zeytun və ya digər duzlu yeməklər yesəm, gecə susuzluqdan oyana bilərəm. Lakin oyanmadan əvvəl hər dəfə eyni məzmuna malik olan, yəni mən içdiyim bir yuxu gəlir. Su içirəm, böyük udumlarla, mənə yalnız susuzluqdan əziyyət çəkəndə içilən soyuq bir içki qədər dadlı gəlir və sonra oyana bilirəm və həqiqətən içməliyəm. Bu sadə yuxunun səbəbi oyananda hiss etdiyim susuzluqdur. Bu hissdən içmək istəyi yaranır və yuxu mənə bu istəyi yerinə yetirilmiş kimi göstərir. O, tezliklə tapacağım bir funksiya xidmət edir. Mən yaxşı yatan biriyəm, bir ehtiyac tərəfindən oyadılmağa öyrəşməmişəm. Əgər içdiyim yuxu ilə susuzluğumu yatdıra bilsəm, onu ödəmək üçün oyanaqdan lazım deyil. Deməli, bu bir rahatlıq yuxusudur. Yuxu, həyatda olduğu kimi, hərəkətin yerini tutur. Təəssüf ki, susuzluğu yatdırmaq üçün su ehtiyacı, dostum Otto və Dr. M.-ə qarşı qisas susuzluğum kimi bir yuxu ilə ödənilə bilməz, amma yaxşı niyyət eynidir. Eyni yuxu bir müddət əvvəl bir qədər dəyişmişdi. Yatmazdan əvvəl susuzluq hiss etdim və yatağımın yanındakı masanın üzərində duran su stəkanını boşaltdım. Bir neçə saat sonra gecə yeni bir susuzluq hücumu oldu, onun da öz narahatlıqları vardı. Su əldə etmək üçün qalxmalı və həyat yoldaşımın gecə masasının üzərində duran stəkanı götürməli idim. Mən də məqsədəuyğun olaraq, həyat yoldaşımın mənə bir qabdan içki verdiyini gördüm; bu qab, İtaliya səyahətimdən gətirdiyim və o vaxtdan bəri hədiyyə etdiyim etrusk kül qabı idi. Amma içindəki su o qədər duzlu idi (aydın ki, küldən), ki, oyandım. Yuxunun nə qədər rahatlıq yaratmağı bacardığını qeyd etmək lazımdır; arzu yerinə yetirmək onun yeganə məqsədi olduğundan, tamamilə eqoist ola bilər. Digərlərinə nəzərən rahatlığa olan məhəbbət həqiqətən də uzlaşdırıla bilməz. Kül qabının qarışması, ehtimal ki, yenə də bir arzunun yerinə yetirilməsidir; artıq bu qaba sahib olmadığım üçün təəssüf edirəm, digər tərəfdən, həyat yoldaşımın tərəfindəki su stəkanı da mənə əlçatan deyil. Kül qabı, məni oyandıracağını bildiyim duzlu dadın daha da güclənən hissinə də uyğun gəlir(39).³⁷

Belə rahatlıq yuxuları mənim gənclik illərimdə çox tez-tez olurdu. Həmişə gecənin dərin saatlarına qədər işləməyə öyrəşdiyim üçün, erkən oyanmaq mənə həmişə çətinlik yaradırdı. O vaxt mən yuxuda görürdüm ki, yataqdan çıxmışam və lavabonun qarşısında dayanmışam. Bir müddət sonra hələ qalxmamış olduğum haqqında məlumatı qəbul etməkdən yayınmaq mümkün deyildi, lakin arada bir müddət yuxulamışdım. Eyni tənbəllik yuxusunu xüsusi zarafat formasında, yuxuya meylli olduğum görünən gənc bir həmkarımdan bilirəm. Onun xəstəxanaya yaxın yaşayış yerindəki xanım, onu hər səhər vaxtında oyatmaq üçün ciddi tapşırıq almışdı, lakin tapşırığı yerinə yetirmək istədikdə onun da çətinliyi var idi. Bir səhər yuxu xüsusilə şirin idi. Xanım otağa qışqırdı: Cənab Pepi, qalxın, xəstəxanaya getməlisiniz. Bundan sonra yatan şəxs xəstəxanada bir otaq, içində uzandığı bir yataq və üzərində «Pepi H. . . ., tibb namizədi, 22 yaşında» yazılan yatağın baş ucundakı lövhə gördü. O, yuxuda özünə dedi: «Əgər artıq xəstəxanadayamsa, içəri girməyə ehtiyac yoxdur», döndü və yuxulamağa davam etdi. O, bu zaman yuxu görməsinin səbəbini açıq şəkildə etiraf etmişdi.

Arzu yuxuları.

Qıcığı yuxu zamanı təsir edən başqa bir yuxu: Müalicə olunan xəstələrimdən biri, uğursuz keçən çənə əməliyyatından sonra həkimlərin istəyinə uyğun olaraq, gündüz və gecə xəstə yanağında soyuducu aparat daşımalı idi. Ancaq o, yuxuya gedən kimi onu bir kənara atardı. Bir gün məndən ona bu barədə qınama sözləri deməyimi istədilər; o, aparatı yenidən yerə atmışdı. Xəstə özünü müdafiə etdi: "Bu dəfə həqiqətən günahım yoxdur; bu, gecə gördüyüm bir yuxunun nəticəsi idi. Yuxumda opera zalında bir lojada idim və tamaşaya canlı maraq göstərirdim. Sanatoriyada isə cənab Karl Meyer uzanmış, baş ağrısından dəhşətli şəkildə inləyirdi. Özümə dedim ki, ağrılar mənə aid olmadığına görə, mənə aparat da lazım deyil; ona görə də onu atdım." Bu qəribə xəstənin yuxusu, xoşagəlməz vəziyyətlərdə insanın dilinə gələn bir ifadənin təsvirinə bənzəyir: Mən həqiqətən daha yaxşı bir əyləncə tapa bilərəm. Yuxu bu daha yaxşı əyləncəni göstərir. Yuxu görən qadının ağrılarını aid etdiyi Karl Meyer, onun tanıdığı ən laqeyd gənc idi, yaddaşında belə birini saxlaya bilirdi.

Sağlam insanlardan topladığım bəzi digər yuxularda istək ödəməsini aşkar etmək çətin deyil. Yuxu nəzəriyyəmi bilən və onu arvadına çatdıran bir dostum bir gün mənə deyir: "Arvadımın dünən yuxusunda qanamasının gəldiyini gördüyünü sənə deməliyəm. Bunun nə demək olduğunu bilirsən." Əlbəttə bilirəm; gənc qadın qanamasının gəldiyini yuxusunda görübsə, deməli qanama gecikib. Ana olmağın əziyyətləri başlamazdan əvvəl, bir müddət daha azadlıqdan həzz almağı istədiyini təsəvvür edə bilirəm. Bu, ilk hamiləliyi bildirməyin məharətli bir üsulu idi. Başqa bir dost yazır ki, arvadı yaxınlıqda yuxusunda köynəyinin döş hissəsində süd ləkələri gördüyünü təsvir edib. Bu da bir hamiləlik xəbəri idi, artıq ilk dəfə deyil; gənc ana ikinci uşaq üçün vaxtilə birinci uşaq üçün olduğundan daha çox qida istəyirdi.

Həftələrlə yoluxucu xəstə uşağının qulluğunda olduğu üçün cəmiyyətdən təcrid olunmuş gənc qadın, xəstəliyin uğurla bitməsindən sonra, A. Dode, Burje, M. Prevost və başqalarının olduğu, hamısının ona çox mehriban davrandığı və onu əla əyləndirdiyi bir cəmiyyət yuxusu görür. Həmin müəlliflər yuxuda da portretlərinin onlara verdiyi xüsusiyyətləri daşıyırlar; M. Prevostun portretini tanımadığı üçün, o, bir gün əvvəl xəstəxana otaqlarını təmizləyən və uzun vaxtdan sonra ilk ziyarətçi kimi otağa daxil olan dezinfeksiyaçıya bənzəyir. Yuxunu boşluqsuz tərcümə etmək olar deyilən fikirdəyik: İndi bu əbədi xəstə qulluqlarından daha əyləncəli bir şey üçün vaxtdır.

Bəlkə də bu seçim, çox vaxt və müxtəlif şəraitlərdə yalnız istək ödəmələri kimi başa düşülə bilən və məzmununu açıq şəkildə nümayiş etdirən yuxuların tapıldığını sübut etmək üçün kifayət edər. Bunlar əsasən müəlliflərin diqqətini cəlb edən qarışıq və zəngin yuxu kompozisiyalarından xoş bir şəkildə seçilən qısa və sadə yuxulardır. Lakin bu sadə yuxular üzərində dayanmağa dəyər. Yuxuların ən sadə formalarını, psixik fəaliyyətləri böyüklərinkindən əlbəttə daha az mürəkkəb olan uşaqlarda gözləmək olar. Mənim fikrimcə, uşaq psixologiyası, aşağı dərəcəli heyvanların quruluşu və ya inkişafının araşdırılmasının ən yüksək heyvan siniflərinin strukturunun tədqiqi üçün göstərdiyi xidmətə bənzər xidmətlər göstərmək üçün nəzərdə tutulub. Uşaqların psixologiyasını bu məqsədlə istifadə etmək üçün indiyə qədər az sayda məqsədyönlü addımlar atılıb.

Kiçik uşaqların yuxuları çox vaxt sadə istək ödəmələridir və bu halda böyüklərin yuxularından fərqli olaraq, heç də maraqlı deyillər. Onlar həll edilməli tapmacalar vermir, lakin təbii ki, yuxunun ən dərin mahiyyətinin bir istəyin yerinə yetirilməsi demək olduğunu sübut etmək üçün qiymətsizdirlər. Öz uşaqlarım haqqında olan materialımda belə yuxuların bir neçə nümunəsini toplaya bildim.

Açıq istək yuxuları.

Ausseedən gözəl Hallstatta (1896-cı ilin yayında) edilən gəzintiyə görə iki yuxuya borcluyam: biri o vaxt 8,5 yaşında olan qızımın, digəri isə 5,25 yaşında bir oğlanın yuxusu idi. Əvvəlcədən qeyd etməliyəm ki, həmin yayda Ausseedə bir təpədə yaşayırdıq və oradan hava yaxşı olduqda Dachstein dağının möhtəşəm mənzərəsini seyr edirdik. Uzaqgörənliklə Simony sığınacağını yaxşı görmək olardı. Uşaqlar onu uzaqgörənliklə görməyə dəfələrlə çalışdılar; hansı nəticə ilə olduğunu bilmirəm. Gəzintidən əvvəl uşaqlara Hallstattın Dachstein dağının ətəyində yerləşdiyini danışmışdım. Onlar həmin günü çox gözləyirdilər. Hallstattdan Escherndərəyə getdik və dəyişən mənzərələri uşaqları çox sevindirdi. Yalnız biri, 5 yaşlı oğlan, tədricən əsəbiləşdi. Hər yeni bir dağ görünəndə soruşurdu: Bu Dachsteindır? Mən də cavab verməli idim: Xeyr, yalnız bir qabaq dağdır. Bu sual bir neçə dəfə təkrarlandıqdan sonra o, tamamilə susdu; şəlaləyə gedən pilləli yola heç cür getmək istəmədi. Onu yorulmuş hesab edirdim. Növbəti səhər o, mənə çox xoşbəxt halda gəlib danışdı: Bu gecə yuxumda gördüm ki, biz Simony sığınacağında olmuşuq. İndi onu başa düşdüm; o, mən Dachsteindan danışanda, Hallstatta gəzintidə dağa qalxacağını və uzaqgörənliklə çox danışılan sığınacağı görəcəyini gözləmişdi. Sonra ona qabaq dağlar və bir şəlalə ilə kifayətlənməyi təklif etdiklərini anlayanda, aldadılmış hiss etdi və əsəbiləşdi. Yuxu onu buna görə təzminat verdi. Yuxunun detallarını öyrənməyə çalışdım; onlar çox az idi. "Pillələrlə altı saat yuxarı qalxırsan," dediyi kimi eşitmişdi.

8,5 yaşlı qızda da bu gəzintidə yuxunun yerinə yetirməli olduğu istəklər oyandı. Biz qonşularımızın 12 yaşlı oğlanını Hallstatta götürmüşdük; mənə elə gəlirdi ki, o, artıq kiçik xanımların bütün rəğbətini qazanmış tam bir cəngavər idi. O, növbəti səhər aşağıdakı yuxunu danışdı: Təsəvvür et, mən yuxumda gördüm ki, Emil bizim birimizdir, Ata və Anaya siz deyir və böyük otaqda bizim oğlanlar kimi bizimlə yatır. Sonra ana otağa girir və mavi və yaşıl kağıza bükülmüş böyük şokolad çubuqlarını yataqlarımızın altına atır. Beləliklə, irsi ötürmə yolu ilə yuxu təfsirinə yiyələnməyən qardaşlar, bizim müəlliflərimiz kimi tamamilə belə dedilər: Bu yuxu mənasızdır. Qız ən azı yuxunun bir hissəsi üçün müdafiəyə keçdi və nevrozlar nəzəriyyəsi üçün hansı hissənin olduğunu bilmək dəyərlidir: Emilin tamamilə bizimlə olması mənasızdır, amma şokolad çubuqları ilə bağlı olan hissə yox. Mənə məhz sonuncusu qaranlıq görünürdü. Ana mənə bunun izahını verdi. Stansiyadan evə gedərkən uşaqlar avtomatın qarşısında dayanmış və avtomatın təcrübələrinə görə satdığı metal parıltılı kağıza bükülmüş şokolad çubuqlarını istəmişdilər. Ana haqlı olaraq, həmin günün kifayət qədər arzu yerinə yetirmə gətirdiyini və bu arzunu yuxu üçün saxladığını düşünmüşdü. Mənə kiçik səhnədən xəbərim yox idi. Qızımın yuxuda qadağan etdiyi hissəni mən asanlıqla başa düşdüm. Mən özüm eşitmişdim ki, tərbiyəli qonaq yolda uşaqları ata və ya ana gələnə qədər gözləməyə çağırır. Yuxu kiçik qızın müvəqqəti mənsubiyyətini daimi qəbul etməyə çevirdi. Yuxuda qeyd olunanlardan başqa, qardaşlardan götürülmüş birgə olma formalarını onun mehribanlığı hələ bilmirdi. Şokolad çubuqlarının niyə yataqların altına atıldığını, uşağa soruşmadan təbii ki, aydınlaşdırmaq mümkün deyildi.

Oğlumun yuxusuna çox bənzər bir yuxunu dost tərəfdən eşitmişəm. Bu, 8 yaşlı bir qızla bağlı idi. Ata bir neçə uşaqla Rohrerhütteni ziyarət etmək niyyəti ilə Dornbacha gəzintiyə çıxmışdı, lakin gec olduğu üçün geri qayıtmış və uşaqlara başqa vaxt bunu kompensasiya edəcəyinə söz vermişdi. Qayıdış yolunda onlar Hameauya gedən yolu göstərən lövhənin yanından keçdilər. Uşaqlar indi Hameauya aparılmağı tələb etdilər, lakin eyni səbəbdən yenidən başqa bir günə təsəlli tapmalı oldular. Ertəsi səhər 8 yaşlı qız ataya razı halda qarşı çıxdı: Ata, bu gün mən yuxuda gördüm ki, sən bizimlə Rohrerhüttedə və Hameauda idin. Onun səbirsizliyi beləliklə atanın verdiyi sözün yerinə yetirilməsini yuxuda əvvəlcədən yaşatmışdı.

Eyni dərəcədə səmimi olan digər bir yuxu, Ausseenin mənzərəvi gözəlliyinin o vaxtkı 3¼ yaşlı qızımın yuxusunda yaratdığı təəssüratdır. Kiçik qız ilk dəfə göl üzərində gəmiyə minmişdi və gəmi səyahəti ona çox tez keçmişdi. Eniş yerində o, qayıqdan düşmək istəmədi və acı-acı ağladı. Ertəsi səhər o, danışdı: Bu gecə mən göl üzərində gəzdim. Ümid edək ki, bu yuxu səyahətinin davamlılığı onu daha yaxşı razı salıb.

Ən böyük oğlum, o vaxt 8 yaşında, artıq fantaziyalarının reallaşmasını yuxuda görür. O, Axilleus ilə bir araba ilə gəzmiş və Diomedes araba sürücüsü imiş. O, təbii ki, əvvəlki gün böyük bacısına hədiyyə edilmiş Yunan mifləri ilə həvəslənmişdi.

Uşaqların yuxuda danışmasının da yuxu görmə dairəsinə aid olduğunu qəbul etsəniz, aşağıda kolleksiyamdakı ən gənc yuxulardan birini nəql edə bilərəm. Ən kiçik qızım, o vaxt 19 aylıq idi, bir səhər qusmuş və buna görə də bütün gün ac saxlanılmışdı. Bu aclıq gününü izləyən gecədə, onu yuxudan həyəcanla belə qışqırarkən eşitdilər: Anna F.eud, Er(d)beer, Hochbeer, Eier(s)peis, Papp. Adını o vaxtlar mənimsəməni ifadə etmək üçün istifadə edirdi; siyahı ona arzuolunan yemək kimi görünən hər şeyi əhatə edirdi; çiyələklərin iki növdə olması, evdəki sanitariya nəzarətinə qarşı nümayiş idi və uşaq baxıcısının onun xəstəliyini çoxlu çiyələk yeməyə bağlaması kimi qeyd etdiyi əlavə vəziyyətdən irəli gəlirdi; beləliklə, bu xoşagəlməz qətnaməyə görə yuxusunda qisasını aldı(40).³⁸

Kiçik uşaqların arzu yuxuları.

Uşaqlığı cinsi istəyi hələ tanımadığı üçün xoşbəxt adlandırsaq da, həyatın böyük həvəslərindən digərinin onlar üçün nə qədər zəngin məyusluq, imtina və beləliklə də yuxu stimulu mənbəyi ola biləcəyini görməzdən gəlməməliyik(41). Buna ikinci bir nümunə. 22 aylıq qardaşım oğlum mənim ad günüm üçün mənə təbrik etmək və ilin bu vaxtında hələ erkən məhsul sayılan kirəşlərlə dolu bir səbəti hədiyyə olaraq təqdim etmək vəzifəsi verilmişdi. Ona çətin gəlir, çünki davamlı olaraq təkrarlayır: «Kirəşlər buradadır» və səbəti əlindən verməyə razı olmaz. Amma özünü təsəlli verməyi bilir. O vaxta qədər hər səhər anasına «ağ əsgər»i yuxu gördüyünü danışardı; bu, bir dəfə küçədə heyran olduğu palto geyinmiş qvardiya zabiti idi. Ad günü qurbanından sonrakı gün, yalnız bir yuxudan qaynaqlana bilən bir xəbərlə sevinclə oyandı: He(r)man bütün kirəşləri yeyib bitirdi!(42)³⁹⁴⁰

Heyvanların nə haqqında yuxu gördüyünü bilmirəm. Dinləyicilərimdən birinin qeyd etdiyi bir atalar sözü bunu bildiyini iddia edir, çünki sual verir: Qaz nə haqqında yuxu görür? və cavab verir: Kukuruz (qarğıdalı)(43) haqqında. Yuxunun arzunun yerinə yetirilməsi olması haqqındakı bütün nəzəriyyə bu iki cümlədə öz ifadəsini tapır(44).⁴¹⁴²

İndi qeyd edirik ki, yuxunun gizli mənası haqqındakı nəzəriyyətimizə yalnız dil istifadəsinə müraciət etsəydik, ən qısa yolla da çatmış olardıq. Atalar sözləri bəzən yuxu haqqında kifayət qədər təhqiramiz danışır -- insan düşünür ki, "Yuxular köpükdür" deyərkən elmə haqq qazandırmaq istəyir --, lakin dil istifadəsi üçün yuxu əsasən şirin arzu ödəyicisidir. "Bunu ən cəsarətli yuxularımda belə təsəvvür edə bilməzdim," deyə həyəcanla qışqırır, gerçəklikdə gözləntilərini aşanlar.

5 / 6

IV. Yuxunun təhrif olunması

Əgər mən, hər yuxunun mənasının arzunun yerinə yetirilməsi olduğunu, yəni arzu yuxularından başqa yuxu ola bilməyəcəyini iddia etsəm, əvvəlcədən ən qəti etirazlara əmin olaram. Mənə etiraz ediləcək: «Arzunun yerinə yetirilməsi kimi başa düşülməli olan yuxuların mövcudluğu yeni deyil, müəlliflər tərəfindən çoxdan qeyd olunub.» (Bax: Radestock [s. 137–138], Volkelt [s. 110–111], Purkinje [s. 456], Tissié [s. 70], M. Simon [s. 42, həbs edilmiş baron Trenkin aclıq yuxuları haqqında] və Griesingerdə müvafiq yer [s. 111].)(45) Amma arzunun yerinə yetirilməsi yuxularından başqa heç bir yuxunun olmaması iddiası yenə əsassız ümumiləşdirmədir, lakin xoşbəxtlikdən asanlıqla rədd edilə bilər. Lakin ən ağrılı məzmuna malik olan, lakin heç bir arzunun yerinə yetirilməsinə dair iz daşımayan çoxlu sayda yuxular da mövcuddur. Pessimist filosof Ed. v. Hartmann, şübhəsiz ki, istəklərin yerinə yetirilməsi nəzəriyyəsinə ən uzaq mövqedədir. O, «Şüursuzluğun fəlsəfəsi» əsərinin II hissəsində (stereotip nəşr, s. 344) deyir:⁴³

«Yuxu məsələsinə gəldikdə, oyanıq həyatın bütün əziyyətləri yuxu vəziyyətinə də keçir, lakin təhsilli insanı həyatla barışdıra bilən yeganə şey — elmi və incəsənət zövqü — istisna olmaqla...» Lakin daha az narazı müşahidəçilər də qeyd ediblər ki, yuxuda ağrı və xoşagəlməzlik zövqdən daha tez-tez rast gəlinir, məsələn, Şolts (s. 33), Fölkelt (s. 80) və başqaları. Evet, xanımlar Sarah Weed və Florence Hallam yuxularının işlənməsindən yuxularda narazılığın üstünlük təşkil etdiyini ifadə edən rəqəmsal bir nəticə çıxarmışlar. Onlar 58% yuxuları utandırıcı, yalnız 28,6%-ni isə müsbət və xoşagələn hesab edirlər. Həyatın müxtəlif ağrılı hisslərini yuxuya köçürən bu yuxulardan əlavə, bizi oyadana qədər silkələyən ən dəhşətli narazılıq hissi ilə bağlı qorxu yuxuları da var və belə qorxu yuxuları, arzu yuxularını açıq şəkildə tapdığımız uşaqları çox asan şəkildə narahat edir (bax: Debacker, Pavor nocturnus haqqında).

Həqiqətən də, təşviş yuxuları, əvvəlki bölmədəki nümunələrdən çıxardığımız, yuxunun bir arzunun yerinə yetirilməsi olduğu barədəki ümumi qanunu mümkün görünməz edir, hətta bu qanunu absurd kimi qələmə verir.

Buna baxmayaraq, görünüşdə məcburi olan bu etirazlardan yayınmaq o qədər də çətin deyil. Yalnız nəzərə almaq lazımdır ki, bizim təlimimiz manifest yuxu məzmununun qiymətləndirilməsinə deyil, yuxunun arxasında interpretasiya işi ilə tanınan fikir məzmununa əsaslanır. Açıq və latent yuxu məzmununu bir-birinə qarşı qoyaq. Doğrudur ki, manifest məzmunu ən ağrılı olan yuxular var. Amma kimsə bu yuxuları şərh etməyə, onların gizli fikir məzmununu açmağa cəhd edibmi? Əgər etməyibsə, onda iki etiraz artıq bizi vurmur; ağrılı və təşviş yuxularının da şərhdən sonra arzunun yerinə yetirilməsi kimi ortaya çıxa biləcəyi hələ də mümkündür(46).⁴⁴

Elmi işlərdə, bir problemin həlli çətinlik yaratdıqda, ikinci bir problemi əlavə etmək çox vaxt faydalı olur, məsələn, iki qozu tək-tək deyil, bir-birinə vuraraq daha asan qırmaq kimi. Beləliklə, biz yalnız "Ağrılı və təşviş yuxuları necə arzunun yerinə yetirilməsi ola bilər?" sualı ilə üzləşmirik, həm də yuxu haqqında indiyə qədərki müzakirələrimizdən ikinci bir sual irəli sürə bilərik: "Arzu yerinə yetirilməsi kimi ortaya çıxan neytral məzmunlu yuxular niyə bu mənasını açıq şəkildə göstərmir?" Geniş şəkildə müzakirə olunan İrmanın inyeksiyası yuxusunu götürün, o, heç də ağrılı təbiətli deyil, təfsir vasitəsilə açıq bir arzunun yerinə yetirilməsi kimi tanına bilər. Amma ümumiyyətlə təfsirə nə üçün ehtiyac var? Yuxu niyə birbaşa nə demək istədiyini söyləmir? Həqiqətən də, Irmanın iynə yuxusu əvvəlcə yuxu görənin istəyinin yerinə yetirildiyi təəssüratını yaratmır. Oxucu bu təəssürata düşməyəcək, amma mən də təhlilə başlamazdan əvvəl bunu bilmirdim. Yuxunun bu izah tələb edən davranışını 'yuxunun təhrif edilməsi faktı' adlandırsaq, ikinci sual ortaya çıxır: Bu yuxu təhrifi nədən qaynaqlanır?

Dayı yuxusu.

Bu mövzuda ilk fikirlərinizi soruşsanız, müxtəlif mümkün həllərə gələ bilərsiniz, məsələn, Yuxu düşüncələrinə uyğun ifadə yaratmaq qabiliyyətsizliyinin yuxu zamanı mövcud olması. Ancaq bəzi yuxuların təhlili bizə yuxu təhrifi üçün başqa bir izahı qəbul etməyə məcbur edir. Bunu özümün ikinci bir yuxusu ilə göstərmək istəyirəm; bu yuxu da çoxlu tərbiyəsizlik tələb edir, amma bu şəxsi qurbanı problemi dərindən aydınlaşdıraraq kompensasiya edir.

Əvvəlcədən bildiriş: 1897-ci ilin yazında universitetimizdən iki professorun məni fövqəladə professor vəzifəsinə təyin edilmək üçün təklif etdiklərini öyrəndim. Bu xəbər məni təəccübləndirdi və iki seçkin şəxsin tərəfindən şəxsi əlaqələrlə izah edilə bilməyən bir tanınma ifadəsi kimi məni canlı şəkildə sevindirdi. Amma dərhal özümə dedim ki, bu hadisə ilə heç bir gözlənti bağlamamalıyam. Nazirlik son illərdə bu cür təklifləri nəzərə almamışdı və məndən yaşca böyük və ən azı mənim qədər ləyaqətli olan bir neçə həmkarım o vaxtdan bəri təyinatlarını boş yerə gözləyirdilər. Mənə daha yaxşı davranılacağını düşünmək üçün heç bir səbəbim yox idi. Beləliklə, özümü təsəlli verməyə qərar verdim. Bildiyim qədər, ambisiyalı deyiləm, bir titul məni tövsiyə etmədən də həkimlik fəaliyyətimi qaneedici bir uğurla icra edirəm. Əslində, üzümlərin şirin və ya turş olub-olmadığını bəyan etmək söhbət mövzusu belə deyildi, çünki onlar şübhəsiz ki, mənim üçün çox yüksəkdə asılı idi.

Bir axşam bir dostum həmkarım məni ziyarət etdi; taleyini özümə xəbərdarlıq kimi qəbul etdiyim həmkarlardan biri. Uzun müddətdir professorluğa yüksəlmək namizədi olan, cəmiyyətimizdə həkimləri xəstələri üçün yarım tanrıya yüksəldən və məndən daha az təslim olmuş biri, işini irəli aparmaq üçün vaxtaşırı yüksək nazirliyin bürolarında təqdimatını təkrarlayırdı. Belə bir ziyarətdən sonra o, yanıma gəldi. Dedi ki, bu dəfə yüksək rəsmi dar küncə salmış və ona birbaşa sual vermişdir: təyinatının gecikməsinin həqiqətən konfessional (dini) səbəblərdən qaynaqlanıb-qaynaqlanmadığını soruşmuşdur. Cavab belə olmuşdur: Əlbəttə, cari axım nəzərə alınmaqla, Ali Möhtərəmlik. Hələlik vəziyyətdə deyil və s. 'İndi heç olmasa nə ilə qarşılaşdığımı bilirəm,' deyə dostum hekayəsini bitirdi; bu mənə heç bir yeni şey vermədi, amma təslim olmağımda məni möhkəmləndirməli idi. Eyni konfessional səbəblər mənim vəziyyətimə də şamil edilə bilər.

Bu ziyarətdən sonra səhər aşağıdakı yuxunu gördüm; formasına görə də diqqətəlayiq idi. O, iki fikirdən və iki təsvirdən ibarət idi, belə ki, bir fikir və bir təsvir bir-birini əvəz edirdi. Lakin mən yalnız yuxunun ilk yarısını buraya qoyuram, çünki digər yarısı yuxunun nəql edilməsinə xidmət etməsi nəzərdə tutulan məqsədlə əlaqəli deyil.

I. Dostum R. mənim dayımdır. — Ona qarşı böyük bir şəfqət hiss edirəm.

II. Onun üzünü qarşımda bir qədər dəyişmiş görürəm. Uzadılmış kimi görünür, onu əhatə edən sarı saqqal xüsusilə aydın vurğulanmışdır.

Sonra digər iki hissə gəlir, yenə bir fikir və bir təsvir, mən isə bunları keçirirəm.

Dayı haqqında yuxunun şərhi.

Bu yuxunun şərhi aşağıdakı kimi baş verdi:

Yuxu səhər saatlarında mənə gəldikdə, güldüm və dedim: Bu yuxu mənasızdır. Lakin o, asanlıqla kənara atılmadı və bütün gün məni təqib etdi, nəhayət axşam özümə məlamət edənə qədər: «Əgər xəstələrindən biri yuxu şərhi üçün yalnız: Bu mənasızdır, deyirsə, sən ona bunu qəbul etməzdin və yuxunun arxasında tanımağından yayınmaq istədiyi xoşagəlməz bir hekayənin gizləndiyini fərz edərdin. Özünə də eyni davran; yuxunun mənasız olması haqqındakı fikrin, yuxu şərhi qarşısında daxili bir müqavimətdən başqa bir şey deyil. Özünü saxlama.» Mən də şərhlə məşğul oldum.

«R. mənim dayımdır.» Bu nə demək ola bilər? Mənim yalnız bir dayım olub, dayı Yozef (47). Onunla əlaqədar həqiqətən kədərli bir hekayə var idi. Bir dəfə, 30 ildən çox vaxt keçib, qazanc hərisliyi ilə qanun tərəfindən ağır cəzalandırılan bir hərəkətə təhrik edilmiş və sonra da cəzaya məruz qalmışdı. Atam, o vaxt kədərindən bir neçə gün içində ağarmış, həmişə deyirdi ki, dayı Yozef heç vaxt pis adam olmayıb, amma ağılsız olub; belə ifadə edirdi. Deməli, əgər dostum R. mənim dayım Yozefdirsə, mən bununla demək istəyirəm: R. ağılsızdır. İnanılmaz dərəcədə və çox xoşagəlməz! Amma budur, yuxuda gördüyüm həmin üz, uzadılmış xüsusiyyətləri və sarı saqqalı ilə. Dayımın həqiqətən belə bir üzü var idi, gözəl sarı saqqalla əhatə olunmuş uzunsov. Dostum R. intensiv qara saçlı idi, lakin qara saçlılar ağarmağa başlayanda, gənclik illərinin gözəlliyini itirirlər. Onların qara saqqalı tək-tək xoşagəlməz rəng dəyişikliyi keçirir; əvvəlcə qırmızı-qəhvəyi, sonra sarı-qəhvəyi, nəhayət qəti şəkildə ağ olur. Dostum R.-nin saqqalı indi bu mərhələdədir; əksinə, mənimki də artıq belədir, xoşagəlməzliklə qeyd etdiyim kimi. Yuxuda gördüyüm üz, eyni zamanda dostum R.-nin və dayımın üzüdür. Bu, ailə oxşarlıqlarını müəyyən etmək üçün bir neçə üzü eyni lövhəyə çəkdirən Galtonun qarışdırılmış fotoqrafiyası kimidir. Deməli, heç bir şübhə yoxdur, mən həqiqətən dostum R.-nin, dayım Yosef kimi, ağılsız biri olduğunu düşünürəm.⁴⁵

Bu əlaqənin hansı məqsədlə qurulduğunu hələ də hiss etmirəm, halbuki ona qarşı daim müqavimət göstərməliyəm. Bu o qədər də dərin deyil, çünki əmim cinayətkar idi, dostum R. isə ləkəsizdir. Bəlkə də yalnız onun təkərlə bir şagirdi yerə yıxmasına görə cəzalandırılmasını nəzərdə tuturam? Mənim bu əməlimi nəzərdə tutmalıyam? Bu, müqayisəni gülünc vəziyyətə salmaq olar. Amma mənə bir neçə gün əvvəl başqa bir həmkarım N. ilə eyni mövzu üzərinə apardığım başqa bir söhbət yada düşür. N.-i küçədə qarşıladım; o da professorluğa təklif olunub, mənim təltifimdən xəbərdar idi və mənə təbrik bildirdi. Mən qətiyyətlə imtina etdim. «Siz, təklifin dəyərini özünüz təcrübədən keçirdiyiniz üçün, bu zarafatı etməməlisiniz.» O isə, yəqin ki, ciddi deyil: «Bunu bilmək olmaz. Mənim əleyhimə xüsusi bir şey var. Bilmirsiniz ki, bir dəfə bir şəxs mənim əleyhimə məhkəməyə şikayət edib? Sizə təhqiqatın dayandırıldığını təsdiqləməyimə ehtiyac yoxdur; bu, adi bir tələbkarlıq cəhd idi; şikayətçini özü cəzadan qorumaq üçün çox çətinlik çəkdim. Amma bəlkə nazirlikdə bu məsələni mənim əleyhimə istifadə edirlər ki, məni təyin etməsinlər. Siz isə, siz ləkəsizsiniz.» Deməli, mən burada cinayətkarı, eyni zamanda da yuxumun mənasını və meylini tapıram. Dayım Yozef mənə professorluğa təyin edilməyən hər iki həmkarımı təqdim edir: birini axmaq, digərini cinayətkar kimi. İndi bu təsvirə nə üçün ehtiyac duyduğumu da bilirəm. Əgər dostlarım R. və N.-nin təyinatının təxirə salınmasında «dini» qeydlər həlledici rol oynayırsa, onda mənim təyinatım da sual altına düşür; amma mən ikisinin geri çevrilməsini məni toxunmayan başqa səbəblərə bağlaya bilsəm, ümidim pozulmadan qalır. Yuxum belə davranır: birini, R.-ni axmaq, digərini, N.-ni cinayətkar edir; mən isə nə birinciyəm, nə ikincisi; ortaq cəhətlərimiz aradan qalxır, professorluğa təyin olunmağıma sevinə bilərəm və R.-nin xəbərindən, yüksək məmurun ona nə dediyindən özüm üçün çıxarmalı olduğum xoşagəlməz nəticədən yayınmış oluram.

Bu yuxunun mənası ilə daha da məşğul olmalıyam. Mənim hisslərimə görə hələ tam qaneedici şəkildə həll olunmayıb, iki hörmətli həmkarımı professorluğa gedən yolu özüm üçün açıq saxlamaq üçün alçaltmağımın asanlığından hələ də sakit deyiləm. Yuxumdakı ifadələrin dəyərini qiymətləndirməyi bildiyim üçün, davranışımdan narazılığım artıq azalıb. Hər kəsə qarşı, R.-ni həqiqətən axmaq saydığımı və N.-nin həmin təzyiq işinə aid təsvirinə inanmadığımı inkar edərdim. Mən də Irmanın Otto tərəfindən propilen preparatı ilə inyeksiya edilməsi nəticəsində təhlükəli şəkildə xəstələndiyinə inanmıram; burada da, orada da yalnız mənim belə olmasını istəməyim var ki, yuxum bunu ifadə edir. İstəyimin reallaşdığı iddia, ikinci yuxuda birincidən daha az absurd səslənir; o, burada, «bir az da olsa həqiqətə toxunan» yaxşı hazırlanmış böhtan kimi, əsl faktiki əsasların ustalıqla istifadəsi ilə formalaşdırılıb, çünki dost R. vaxtilə bir mütəxəssis professorun rəyini özünə qarşı almışdı və dost N. mənə qara ləkə vurmaq üçün materialı şübhəsiz özü təqdim etmişdi. Buna baxmayaraq, təkrar edirəm, yuxu mənə daha aydınlaşdırılmağa ehtiyac duyur kimi görünür.

İndi xatırlayıram ki, yuxu hələ indiyə qədər təfsirin nəzərə almadığı bir hissə də ehtiva edirdi. R.-nin mənim dayım olduğunu ağılıma gətirdikdən sonra, yuxuda ona qarşı isti bir şefqət hiss edirəm. Bu hissin mənşəyi haradadır? Dayım Yosefə qarşı mən təbii ki, heç vaxt şefqət hissləri yaşamamışam. Dost R. mənə illərdir sevimli və dəyərlidir; amma ona getsəm və yuxumdakı şefqətimin dərəcəsinə təxminən uyğun sözlərlə məhəbbətimi ifadə etsem, şübhəsiz ki, o, təəccüblənərdi. Ona qarşı şefqətim mənə saxta və şişirdilmiş görünür, xüsusilə də şəxsiyyətini dayınınkı ilə birləşdirməklə ifadə etdiyim, onun zəhi keyfiyyətlərinə aid hökmüm kimi; lakin əks istiqamətdə şişirdilmiş. İndi isə mənə yeni bir vəziyyət aydınlaşır. Yuxunun şefqəti latent məzmuna, yuxunun arxasındakı fikirlərə aid deyil; o, bu məzmuna ziddir; o, mənə yuxu təfsiri biliklərini gizlətməyə qadirdir. Güman ki, onun məhz bu təyinatı var. Yuxu təfsirinə hansı müqavimətlə başladığımı, onu nə qədər təxirə salmaq istədiyimi və yuxunu tamamilə mənasız elan etdiyimi xatırlayıram. Psixoanalitik müalicələrimdən bilirəm ki, belə bir rədd hökmü necə təfsir edilməlidir. Onun heç bir tanıma dəyəri yoxdur, yalnız bir duyğu ifadəsi dəyəri var. Kiçik qızım ona təklif edilmiş almağı sevmirsə, dadına belə baxmadan, almağın acı olduğunu iddia edir. Xəstələrim kiçik qız kimi davranırlarsa, bilirəm ki, onlar sıxışdırmaq istədikləri bir təsəvvür haqqında danışırlar. Eyni şey mənim yuxum üçün də keçərlidir. Mən onu təfsir etmək istəmirəm, çünki təfsir özümə qarşı müqavimət göstərdiyim bir şeyi ehtiva edir. Yuxu təfsiri tamamlandıqdan sonra, özümə qarşı nəyə müqavimət göstərdiyimi öyrənirəm; bu, R.-nin axmaq olduğu iddiası idi. R.-yə qarşı hiss etdiyim şefqəti latent yuxu fikirlərinə aid edə bilmərəm, lakin bunu öz müqavimətimə aid edə bilərəm. Əgər yuxum bu nöqtədə latent məzmununa nisbətən təhrif olunubsa və hətta əksinə təhrif olunubsa, yuxuda açıq şəkildə görünən şefqət bu təhrifə xidmət edir və ya, başqa sözlə, təhrif burada qəsdən, gizlətmə vasitəsi kimi özünü göstərir. Yuxu fikirlərim R.-yə qarşı bir təhqir ehtiva edir; bunu qeyd etməyim üçün yuxuya əksi, ona qarşı şefqət hissi daxil olur.

Psixik senzura.

Bu, ümumi etibarlı bir nəticə ola bilər. III bölmədəki nümunələrin göstərdiyi kimi, açıq-aydın istək ödənişləri olan yuxular da mövcuddur. İstək ödənişinin tanınmaz, maskalanmış olduğu yerdə, bu istəyə qarşı müdafiəyə meyl olmalıdır və bu müdafiə nəticəsində istək təhrif olunmuş şəkildə ifadə oluna bilər. Psixik daxili həyatdakı bu hadisəyə sosial həyatdan bənzər bir nümunə axtarmaq istəyirəm. Sosial həyatda psixik aktın belə bir təhrifinə harada rast gəlinir? Yalnız iki şəxsin olduğu, onlardan birinin müəyyən bir gücə sahib olduğu və ikincisinin bu gücə görə ehtiyatlı davranmalı olduğu yerdə. Bu ikinci şəxs sonra psixik aktlarını təhrif edir və ya, deyə biləcəyimiz kimi, özünü saxtalaşdırır. Hər gün tətbiq etdiyim nəzakət, böyük ölçüdə belə bir saxtakarlıqdır; yuxularımı oxucu üçün təfsir edərkən, mən belə təhriflərə məcbur oluram. Belə bir təhrifə məcburiyyət haqqında şair də şikayət edir:

"Bilə biləcəyin ən yaxşı şeyi, uşaqlara deməyə icazən yoxdur."

Siyasi yazıçı da, hakimiyyət sahiblərinə xoşagəlməz həqiqətləri deməli olan, bənzər bir vəziyyətdədir. Əgər onları açıq-aydın deyirsə, hakimiyyət sahibi onun ifadəsini, şifahi ifadə olduqda sonradan, çap yolu ilə açıqlanmalı olduqda isə qabaqlayıcı şəkildə susduracaq. Yazıçı sansür qorxusuna düşür, ona görə də fikrini ifadə etməni yumşaldır və təhrif edir. Bu sansürün gücündən və həssaslığından asılı olaraq, o, ya yalnız hücumun müəyyən formalarını saxlamağa, ya da birbaşa təyinatlar əvəzinə işarələrlə danışmağa, ya da qıcıqlandıran məlumatını zərərsiz görünən bir maska arxasında gizlətməyə məcbur olur, məsələn, Çin imperiyasında iki mandarin arasında baş verən hadisələr haqqında danışa bilər, halbuki diqqətini vətənin məmurlarına yönəldir. Sansür nə qədər sərt olarsa, maskalanma bir o qədər uzağa gedər, oxucunu əsl mənanın izinə çıxaran vasitələr isə çox vaxt daha zəkalı olar.

senzura fenomenləri ilə yuxu təhrifi fenomenləri arasındakı detallı uyğunluq, hər ikisi üçün bənzər şərtlərin olduğunu fərz etmək haqqını bizə verir. Beləliklə, yuxu quruluşunun müəllifləri kimi, fərd insanda iki psixik qüvvə (axınlar, sistemlər) olduğunu qəbul edəcəyik; onlardan biri yuxu vasitəsilə ifadə olunan istəyi formalaşdırır, digəri isə bu yuxu istəyinə sansür tətbiq edir və bu sansür vasitəsilə onun ifadəsinin təhrif olunmasına məcbur edir. Yalnız sual budur ki, bu ikinci instansiyanın güc səlahiyyəti hansı şeydədir, hansı güclə o, öz senzurasını icra edə bilər? Latent yuxu düşüncələrinin təhlildən əvvəl şüurlu olmadığını, onlardan çıxan manifest yuxu məzmununun isə şüurlu olaraq xatırlandığını yada salsaq, ikinci instansiyanın üstünlüyünün məhz şüura qəbul olması fərzindən uzaq deyilik. Birinci sistemdən, əvvəlcə ikinci instansiyanı keçmədən, şüura heç nə gələ bilməz və ikinci instansiya, öz haqlarını icra etmədən və şüur tələbkarına özünə uyğun dəyişiklikləri tətbiq etmədən heç nəyi buraxmaz. Bu zaman biz şüurun "təbiəti" haqqında çox müəyyən bir anlayışı açıqlayırıq; şüurlu olmaq bizim üçün düşüncə və ya təsəvvür etmə prosesindən fərqli və müstəqil olan xüsusi bir psixik aktır və şüur bizə başqa yerdə verilmiş məzmunu qavrayan bir hiss orqanı kimi görünür. Psixopatologiyanın bu əsas fərzlərdən heç cürə imtina edə bilməyəcəyini göstərmək olar. Onların daha ətraflı qiymətləndirilməsini gələcək bir yerə saxlaya bilərik.

İki psixik instansiya və onların şüurla əlaqələri haqqındakı təsəvvürü qoruyub saxlasam, yuxuda, yuxu təfsirində bu qədər alçaldılan dostum R.-yə qarşı hiss etdiyim diqqətə çarpan nəvaziş üçün insanın siyasi həyatından tam uyğun bir analoji alınır. Mən özümü, hakimiyyətinə qısqanc olan bir hökmdarla canlı ictimai fikir arasında mübarizə gedən bir dövlət həyatına salıram. Xalq özünə xoş gəlməyən bir məmur qarşı üsyan edir və onun işdən çıxarılmasını tələb edir; xalqın iradəsinə əməl etməli olduğunu göstərməmək üçün, müstəbid hökmdar məmura, adətən heç bir səbəb olmayan yüksək bir mükafat verir. Beləliklə, mənim ikinci, şüura girişi idarə edən instansiyam, dost R.-i həddindən artıq nəvaziş axını ilə mükafatlandırır, çünki birinci sistemin istək cəhdləri onu, hazırda əlindən gəldiyi xüsusi bir maraqda, axmaq kimi təhqir etmək istəyir(48).⁴⁶

Rədd edilmiş istəklə bağlı yuxular.

Bəlkə də burada, yuxu təfsirinin, fəlsəfənin indiyə qədər boş yerə gözlədiyi, ruhi aparatımızın quruluşu haqqında bizə izahat verə biləcəyinə dair bir fərasət bizi ələ keçirir. Lakin biz bu izi davam etdirmirik, əksinə, yuxu təhrifini aydınlıqdan sonra ilkin məsələmizə qayıdırıq. Sual edilirdi ki, xoşagəlməz məzmunlu yuxular necə arzunun yerinə yetirilmələri kimi həll oluna bilər? İndi görürük ki, bu, yuxu təhrifi baş veribsə, xoşagəlməz məzmun yalnız arzulanan bir şeyin bürünməsi üçün xidmət edirsə, mümkündür. İki psixik instansiya haqqındakı fərziyyələrimizə əsasən, indi belə də deyə bilərik: xoşagəlməz yuxular əslində ikinci instansiya üçün xoşagəlməz olan, lakin eyni zamanda birinci instansiyanın bir istəyini təmin edən bir şeyi ehtiva edir. Onlar o mənada istək yuxularıdır ki, hər bir yuxu birinci instansiyadan qaynaqlanır, ikinci instansiya isə yuxuya qarşı yalnız müdafiəedici, yaradıcı deyil, mövqe tutur. İkinci instansiyanın yuxuya töhfəsini qiymətləndirməklə məhdudlaşsaq, yuxunu heç vaxt başa düşə bilmərik. Onda müəlliflərin yuxuda qeyd etdikləri bütün sirrlər qalır.

Yuxunun həqiqətən arzunun yerinə yetirilməsini verən gizli bir mənası olduğu, hər bir halda təhlil yolu ilə sübut edilməlidir. Buna görə də xoşagəlməz məzmunlu bir neçə yuxunu seçir və onların təhlilini etməyə çalışıram. Bunlar qismən, uzun bir ön məlumat və yer-yerdə histeriya psixik proseslərə nüfuz etməyi tələb edən histeriklərin yuxularıdır. Lakin təsvirin bu çətinliyindən qaça bilmərəm.

Bir psixonevrozu analitik müalicəyə götürdüyümdə, onun yuxuları, artıq qeyd edildiyi kimi, müntəzəm olaraq söhbətlərimizin mövzusuna çevrilir. Bu zaman ona, özümün onun simptomlarını başa düşməyə nail olduğum psixoloji izahatların hamısını verməliyəm və bu zaman, həmkarlarımdan daha kəskin gözləməyəcəyim qəddar bir tənqidlə qarşılaşıram. Yuxuların hamısının arzunun yerinə yetirilmələri olduğu tezisinə qarşı xəstələrimin etirazı tamamilə müntəzəm olaraq qalxır. Burada, mənə əks sübut kimi irəli sürülən yuxular materialından bir neçə nümunə var.

«Siz həmişə deyirsiniz ki, yuxu yerinə yetirilmiş bir istəkdir», – deyə zarafatçı bir xəstə başlayır. «İndi mən sizə elə bir yuxu danışmaq istəyirəm ki, onun məzmunu tam əksinə, mənə bir istəyin yerinə yetirilmədiyini göstərir. Bunu öz nəzəriyyənizlə necə uzlaşdırırsınız? Yuxu belədir:

Mən şam yeməyi vermək istəyirəm, amma əlimdə tüstülənmiş qızılbalıqdan başqa heç nə yoxdur. Alış-verişə getməyi düşünürəm, amma xatırlayıram ki, indi bazar günü günortasıdır və bütün mağazalar bağlıdır. İndi isə bir neçə tədarükçüyə telefon etmək istəyirəm, amma telefon zərər görüb. Beləliklə, şam yeməyi vermək istəyindən imtina etməliyəm.»

Mən əlbəttə cavab verirəm ki, bu yuxunun mənası haqqında yalnız analiz qərar verə bilər, baxmayaraq ki, onun ilk baxışda məntiqli və ahəngdar göründüyünü və istək yerinə yetirmənin əksinə bənzədiyini etiraf edirəm. «Amma bu yuxu hansı materialdan yaranıb? Siz bilirsiniz ki, yuxuya səbəb olan təəssürat hər dəfə son günün hadisələrində gizlənir.»

Analiz: Xəstənin əri, dürüst və qabaqcıl bir ət satıcısı, ona bir gün əvvəl bildirmişdi ki, çox şişmanlayır və buna görə də arıqlamaq üçün müalicəyə başlamaq istəyir. O, tez qalxacaq, hərəkət edəcək, ciddi pəhriz saxlayacaq və əsasən şam yeməyi dəvətlərini qəbul etməyəcək. – Xəstə əri haqqında gülərək davam edir ki, o, müntəzəm getdiyi masada bir rəssamla tanış olub və rəssam onun ifadəli başını tapmadığı üçün onu mütləq portret etmək istəyirmiş. Amma onun əri kobud üslubunda cavab verib ki, təşəkkür edir və tam əmindir ki, gözəl gənc qızın arxasının bir hissəsi rəssama onun bütün üzündən daha xoş gəlir(49). O, indi ərinə çox aşiqdir və onunla zarafatlaşır. O, ondan xahiş edib ki, ona kaviar hədiyyə etməsin. – Bu nə deməkdir?⁴⁷

Göte: Əgər onun arxası yoxdursa, Necə otura bilər nəcib adam?

Çünki o, artıq uzun müddətdir hər səhər kaviarlı çörək yemək istəyir, amma bu xərcə özünə icazə vermir. Əlbəttə, əgər ondan xahiş etsəydi, əri dərhal ona kaviar verərdi. Amma o, əksinə, ondan xahiş edib ki, ona kaviar hədiyyə etməsin, ki, onunla daha çox zarafatlaşa bilsin.

(Bu əsaslandırma mənə zəif görünür. Belə qeyri-kafi cavabların arxasında adətən etiraf edilməmiş motivlər gizlənir. Bernheymin hipnotiz olunan xəstələrini nəzərə alın, onlar hipnozdan sonrakı tapşırığı yerinə yetirirlər və motivləri soruşulduqda, «Niyə bunu etdiyimi bilmirəm» demirlər, əksinə, açıq-aydın qeyri-kafi bir əsaslandırma uydurmağa məcbur olurlar. Mənim xəstəmin kaviarı ilə də vəziyyət təxminən belədir. Mən görürəm ki, o, həyatda yerinə yetirilməmiş bir istək yaratmağa məcburdur. Onun yuxusu ona istəyin rədd edilməsini də baş vermiş kimi göstərir. Amma o, niyə yerinə yetirilməmiş bir istəyə ehtiyac duyur?

İndiyə qədərki fikirlər yuxunun yozumu üçün kifayət etmədi. Mən daha çoxunu araşıram. Qısa bir fasilədən sonra, müqavimətin üstünə gəlməyə uyğun olan bir fasilə, o, dünən əslində qısqandığı bir rəfiqəsinə baş çəkdiyini bildirir, çünki onun əri bu qadını həmişə belə tərifləyir. Xoşbəxtlikdən, bu rəfiqə çox arıq və zəifdir, onun əri isə dolğun bədən formalı olanların sevəridir. Bu arıq rəfiqə nədən danışdı? Təbii ki, özünün daha güclü olmaq istəyindən. O, ondan soruşdu: "Siz bizi nə vaxt yenidən dəvət edəcəksiniz? Sizin yanınızda həmişə çox dadlı yeyirik."

İndi yuxunun mənası aydındır. Mən xəstəyə deyə bilərəm: "Sanki dəvət zamanı özünüz belə düşünmüsünüz: Mən əlbəttə səni dəvət edəcəyəm ki, mənim yanımda yeyib, şişmanlayasan və ərimə daha da xoş gəlsən. Tərcih edirəm ki, artıq heç bir şam yeməyi verməyim. Yuxu sizə bildirir ki, siz şam yeməyi verə bilməzsiniz, beləliklə rəfiqənizin bədən formalarını tamamlamağa heç bir töhfə verməmək istəyinizi yerinə yetirir. Kişi cəmiyyətlərdə təqdim olunan şeylərdən şişmanladığını öyrədir, ərinizin arıqlamaq məqsədilə şam yeməyi dəvətlərini qəbul etməmək qərarı bunu təsdiqləyir." İndi yalnız həlli təsdiqləyən hər hansı bir təsadüf çatışmır. Yuxu məzmunundakı tüstülənmiş somon da hələ izah edilməyib. "Yuxuda qeyd olunan somona necə rast gəldiniz?" "Tüstülənmiş somon bu rəfiqənin sevimli yeməyidir," deyə cavab verir. Təsadüfən mən də bu xanımı tanıyıram və təsdiq edə bilərəm ki, o, somonu, mənim xəstəmin kaviarı qədər özünə qadağan etmir.

Eyni yuxu, bir yan amil tərəfindən zəruri edilən, daha incə və fərqli bir təfsirə də imkan verir. Bu iki təfsir bir-birinə zidd deyil, əksinə bir-birini örtür və yuxuların və digər bütün psixopatoloji obrazların adətən olan ikili mənalılığının gözəl nümunəsini təşkil edir. Xəstənin yuxusu ilə eyni vaxtda, istəklərinin rədd edilməsi ilə məşğul olduğunu və real həyatda imtina edilmiş bir istəyi əldə etməyə çalışdığını (kaviar çörəyi) eşitdik. Rəfiqə də bir istək bildirmişdi, yəni daha dolğun olmaq istəyirdi və əgər xanımımız rəfiqəsinin bir istəyinin yerinə yetirilmədiyini yuxuda görsəydi, bu bizi təəccübləndirməzdi. Çünki onun öz istəyi, rəfiqəsinin bir istəyinin – yəni bədən kütləsinin artması istəyinin – yerinə yetirilməməsidir. Əvəzində, o, özünün bir istəyinin yerinə yetirilmədiyini yuxuda görür. Əgər yuxuda o, özünü deyil, rəfiqəsini nəzərdə tutursa, yəni özünü rəfiqəsinin yerinə qoyursa və ya bizim deyə biləcəyimiz kimi, onunla identifikasiya edirsə, yuxu yeni bir təfsir qazanır.

Histerik identifikasiya.

Məncə, o, bunu həqiqətən etdi və bu identifikasiyanın əlaməti olaraq, real həyatda imtina edilmiş istəyini özünə yaratdı. Lakin histerik identifikasiyanın mənası nədir? Bunun izahı ətraflı təsvir tələb edir. Identifikasiya histerik simptomların mexanizmi üçün son dərəcə vacib bir amildir; xəstələr bu yolla yalnız öz təcrübələrini deyil, böyük bir insan qrupunun təcrübələrini də öz simptomlarında ifadə etməyi bacarırlar, sanki bütün bir insan yığını üçün əziyyət çəkirlər və bir tamaşanın bütün rollarını yalnız öz şəxsi vasitələri ilə canlandırırlar. Mənə etiraz ediləcək ki, bu, məlum histerik təqliddir, yəni histriklərin başqalarında təsir yaradan bütün simptomları təqlid etmək qabiliyyətidir, sanki reproduksiyaya yüksəldilmiş həmrəylikdir. Lakin bu, yalnız histerik təqliddə psixi prosesin getdiyi yolu göstərir; yol və bu yolu gedən ruhi akt isə başqa bir şeydir. Sonuncusu, histriklərin təqlidini təsəvvür etməyi sevdiklərindən bir qədər daha mürəkkəbdir; o, bir nümunənin aydınlaşdıracağı kimi, şüursuz nəticə çıxarma prosesinə uyğundur. Xəstəxanada eyni palatada digər xəstələr arasında müəyyən növ titrəmələri olan bir xəstəni qəbul edən həkim, bir səhər bu xüsusi histerik tutmanın təqlid tapdığını öyrəndikdə təəccüblənmir. O, sadəcə deyir: Digərləri onu görüb təqlid ediblər; bu, psixi infeksiyadır. Bəli, lakin psixi infeksiya təxminən aşağıdakı kimi baş verir. Xəstələr adətən hər birinin haqqında həkimdən daha çox şey bilirlər və həkim viziti bitdikdən sonra bir-biri ilə maraqlanırlar. Bir xəstə bu gün tutma keçirir; dərhal digərlərinə məlum olur ki, evdən gələn məktub, məhəbbət kədərinin yenilənməsi və s. bunun səbəbidir. Onların həmrəyliyi oyadılır, onlarda şüura çatmayan aşağıdakı nəticə çıxarılır: Əgər belə bir səbəbdən belə tutmalar keçirmək mümkündürsə, mən də belə tutmalar keçirə bilərəm, çünki mənim də eyni səbəblərim var. Əgər bu, şüura qadirdir nəticə olsaydı, ehtimal ki, eyni nöbeti keçirməkdən təşviş vəziyyətinə gətirib çıxarardı; lakin o, başqa bir psixi zəmində baş verir, buna görə də qorxulan simptomun reallaşması ilə nəticələnir. Beləliklə, identifikasiya sadə təqlid deyil, eyni etioloji iddia əsasında mənimsəmədir; o, bir «eyni kimi» ifadə edir və şüursuzda qalan ortaq bir şeyə istinad edir.

Identifikasiya histeriyada ən çox cinsi ortaq bir şeyi ifadə etmək üçün istifadə olunur. Histerik qadın öz simptomlarında ən çox – baxmayaraq ki, yalnız bu deyil – onunla cinsi əlaqədə olmuş və ya onunla eyni şəxslərlə cinsi əlaqədə olan şəxslərlə identifikasiya edir. Dil belə bir anlayışı nəzərə alır. İki aşiq «Bir»dir. Histerik fantaziya və yuxuda identifikasiya üçün cinsi əlaqələri düşünmək kifayətdir, onların real sayılmasına ehtiyac yoxdur. Beləliklə, xəstə qadın, əslində özünün haqsız saydığı qız dostuna qarşı qısqanclığını ifadə etmək üçün yuxuda onun yerinə keçdikdə və bir simptom (yerinə yetirilməmiş istək) yaradaraq onunla identifikasiya etdikdə, sadəcə histerik düşünmə proseslərinin qaydalarına tabe olur. Prosesi dildə aşağıdakı kimi izah etmək istərdik: O, yuxuda dostunun yerinə keçir, çünki dostu onun ərinin yanında onun yerinə keçir, çünki o, ərinin dəyər verilməsində onun yerini almaq istəyir(50).⁴⁸

Daha sadə şəkildə, lakin yenə də bir istəyin yerinə yetirilməməsinin başqa bir istəyin yerinə yetirilməsi demək olduğu sxemə uyğun olaraq, bütün yuxu gördən xəstələrim arasında ən zəkalı olan bir xəstənin mənim yuxu nəzəriyyəmə qarşı etirazı həll olundu. Mən ona bir gün yuxunun bir istəyin yerinə yetirilməsi olduğunu izah etmişdim; növbəti gün o, mənə qayınanası ilə birgə yay istirahətindən sonra getdikləri yuxunu gətirdi. İndə bilirdim ki, o, yayı qayınanasının yaxınlığında keçirməyə şiddətlə qarşı çıxmışdı; həmçinin bilirdim ki, o, son günlərdə qayınanasının evindən uzaqda bir yay evi icarəyə götürməklə, qorxduğu bu birgə yaşayışdan uğurla yayınmışdı. İndi isə yuxu bu arzulanan həll yolunu geri qaytarırdı; bu, yuxunun istəyin yerinə yetirilməsi haqqındakı nəzəriyyəmə ən kəskin ziddiyyət deyildimi? Əlbəttə, bu yuxudan nəticə çıxarmaq kifayət idi ki, bir yozum əldə edilsin. Bu yuxudan sonra mənim haqsız olduğum aydınlaşdı; deməli, onun istəyi mənim haqsız çıxmam idi və yuxu ona bu istəyinin ödəndiyini göstərirdi. Mənim haqsız çıxmam barədə istək, kənd evi mövzusunda həyata keçsə də, əslində başqa və daha ciddi bir məsələyə aid idi. Həmin vaxtlarda onun təhlilindən əldə edilən materiala əsasən belə nəticəyə gəlmişdim ki, həyatının müəyyən bir dövründə onun xəstəliyi üçün əhəmiyyətli olan bir hadisə baş vermiş olmalıdır. O, bunu inkar etmişdi, çünki bu hadisə onun yaddaşında mövcud deyildi. Tezliklə mənim haqlı olduğum ortaya çıxdı. Mənim haqsız çıxmam haqqındakı istək, onun qayınanası ilə kəndə getməsi haqqındakı yuxuya çevrildiyi üçün, əslində həmin vaxt yalnız fərz edilən hadisələrin heç vaxt baş verməməsi haqqındakı məşru istəklə uyğun gəlirdi.

Təhlil olmadan, yalnız bir fərziyyəyə əsaslanaraq, mən gimnaziyanın səkkiz sinfi boyunca mənim həmsınıfım olmuş bir dostumun kiçik bir hadisəsini təfsir etməyə icazə verdim. Bir dəfə kiçik bir dairədə mənim yuxunun arzunun yerinə yetirilməsi olması haqqındakı yeni nəzəriyyəmi dinləmiş, evə qayıtmış, bütün məhkəmə işlərini uddurduğunu yuxuda görmüş (o, vəkil idi) və bundan şikayət edərək mənə müraciət etmişdi. Mən özümü belə təsəlliyə verdim: Bütün məhkəmə işlərini qazanmaq mümkün deyil, lakin içimdən belə düşündüm: Mən səkkiz il boyunca birinci partada birinci yerdə oturmuşkən, o isə sinfin ortasında yerini dəyişdirirsə, bu uşaqlıq illərindən mənim də bir dəfə tamamilə rüsvay olmağım haqqındakı arzu ondan uzaq qalmışmı?

Daha qara və kədərli xarakter daşıyan başqa bir yuxu da bir xəstə tərəfindən arzu yuxusu nəzəriyyəsinə etiraz olaraq mənə təqdim edildi. Xəstə, gənc bir qız belə başladı: "Xatırlayırsınız ki, bacımın indi yalnız Karl adlı bir oğlu var; böyük oğlu Ottonu isə mən hələ onun evində yaşayarkən itirmişdi. Otto mənim sevimlim idi, əslində onu mən böyütmüşdüm. Kiçiyi də sevirəm, amma təbii ki, vəfat edən qədər çox sevmirəm. Bu gecə isə yuxuda Karlı qarşımda ölü görürəm. O, kiçik tabutunda uzanıb, əlləri birləşdirilib, ətrafında şamlar var, qısası, məhz ölümü məni çox sarsıdan kiçik Ottonun dəfnində olduğu kimidir. İndi mənə deyin, bu nə deməkdir? Məni tanıyırsınız; mən bacımın əlində qalan tək uşağını itirməsini istəyəcək qədər pis bir insanam? Yoxsa yuxu o deməkdir ki, mən Ottonu Karldan daha çox sevdiyim halda, Karlın ölümünü istəyirəm?"

Xoşagəlməz yuxuların həlli.

Ona təsdiqlədim ki, bu son təfsir mümkün deyil. Qısa bir fikirləşmədən sonra ona yuxunun doğru təfsirini deyə bildim və sonra bunu ondan təsdiqlətdim. Buna nail oldum, çünki mənə yuxu görən qızın keçmişinin tam tarixçəsi məlum idi.

Erkən yaşda valideynsiz qalan qız, özündən xeyli böyük olan bacısının evində böyümüş və evin dostları və qonaqları arasında ürəyində dərin iz qoyan bir kişi ilə tanış olmuşdu. Bir müddət belə görünürdü ki, bu azad edilmiş münasibətlər evlənmə ilə nəticələnəcək, lakin bu xoşbəxt sonluq, motivləri heç vaxt tam aydınlaşdırılmamış bacısı tərəfindən pozuldu. Ayrılıqdan sonra xəstəmizin sevdiyi adam evdən qaçdı; o isə kiçik Ottonun ölümündən bir müddət sonra, hələlik şirinliyini ona yönəltmişdi, müstəqil oldu. Lakin bacısının dostuna qarşı hissləri səbəbindən düşdüyü asılılıqdan qurtula bilmədi. Qüruru ona ondan qaçmağı əmr edirdi; lakin sonradan ortaya çıxan digər namizədlərə sevgisini köçürmək ona mümkün deyildi. Ədəbiyyat sahəsinə aid olan sevilən adam haradasa mühazirə elan etdikdə, o, şübhəsiz dinləyicilər arasında olurdu və başqa hallarda da onu uzaqdan görmək üçün üçüncü tərəfin hər fürsətindən istifadə edirdi. Mən xatırlayırdım ki, o, mənə bir gün əvvəl professorun müəyyən konsertə getdiyini və özünün də bir dəfə daha onun görünüşündən zövq almaq üçün ora getmək istədiyini danışmışdı. Bu, yuxudan bir gün əvvəl idi: konsertin keçirilməli olduğu gün, yəni onun mənə yuxunu danışdığı gündə. Beləliklə, mən düzgün təfsiri asanlıqla qura bildim və ondan kiçik Ottonun ölümündən sonra baş vermiş hər hansı bir hadisənin yadına gəlib-gəlmədiyini soruşdum. O dərhal cavab verdi: Əlbəttə, o vaxt professor uzun qeybətindən sonra geri qayıtmışdı və mən onu kiçik Ottonun tabutu yanında bir dəfə daha görmüşdüm. Hər şey mənim gözlədiyim kimi idi. Beləliklə, mən yuxunu belə təfsir etdim: "Əgər indi digər oğlan ölsəydi, eyni şey təkrarlanacaqdı. Siz günü bacınızın yanında keçirərdiniz, professor təbii ki, başsağlığı vermək üçün yuxarı qalxardı və həmin vaxtkı eyni şəraitdə siz onu yenidən görəcəydiniz. Yuxu, daxili mübarizə apardığınız bu yenidən görüşmə arzunuzdan başqa heç nə demək deyil. Bilirəm ki, bu günkü konsert üçün bileti cibinizdə daşıyırsınız. Sizin yuxunuz səbirsizlik yuxusudur, bu gün baş tutmalı olan görüşməni bir neçə saat əvvəlcədən təmin edir."

Arzusunu ört-basdır etmək üçün o, açıq-aşkar belə arzuların adətən boğulduğu, insanın kədərdən o qədər dolu olduğu ki, sevgi haqqında düşünmədiyi bir vəziyyəti seçmişdi. Lakin yuxunun dəqiq kopyaladığı real vəziyyətdə, yəni onun daha çox sevdiyi birinci oğlanın tabutu yanında, uzun müddət gözlənilən qonağa qarşı nəvaziş hissləri boğa bilməməsi çox güman ki, mümkündür.

Digər bir xəstənin oxşar yuxusuna başqa bir izah tapıldı; bu xəstə əvvəllər sürətli zarafat və şən ruhla seçilirdi və bu xüsusiyyətləri ən azı müalicə zamanı fikirlərində hələ də nümayiş etdirirdi. Bu xanımın daha uzun bir yuxunun kontekstində, 15 yaşlı tək qızını bir qutunun içində ölü halda görməsi baş verdi. O, bu yuxu görüntüsündən arzu yerinə yetirmə nəzəriyyəsinə qarşı etiraz çıxarmaq istəyirdi, lakin qutunun detallarının yuxunun başqa bir qavranılmasına yol göstərməli olduğunu özü də sezirdi(51). Təhlil zamanı ona yadına düşdü ki, axşam cəmiyyətdə ingilis dilindəki "box" sözü və onun alman dilindəki müxtəlif tərcümələri – qutu, loja, sandıq, şillə və s. – haqqında söhbət gedirdi. Eyni yuxunun digər hissələrindən aydın oldu ki, o, ingilis "box" sözü ilə alman "Büchse" (qutu) sözü arasındakı qohumluğu təxmin etmiş və sonra "Büchse"nin qadın cins orqanının vulqar təyini kimi də istifadə olunduğu xatirəsi ilə üzləşmişdi. Topoqrafik anatomiya üzrə biliklərinə bir qədər səhlənkarlıqla yanaşsaq, "qutudakı" uşağın ana bətnindəki bir meyvəni nəzərdə tutduğunu fərz etmək olardı. Bu qədər izah edildikdən sonra, yuxu obrazının həqiqətən də onun bir arzusuna uyğun gəldiyini inkar etmədi. Çox gənc qadınlar kimi, o, hamilə qaldıqda heç də xoşbəxt deyildi və bətnindəki uşağın ölümünü istədiyi arzusunu bir neçə dəfə özünə etiraf etdi; hətta əri ilə şiddətli mübahisədən sonra qəzəb növbəsində bətnindəki uşağa zərbə endirmək üçün bədənini yumruqlarla döydü. Deməli, ölü uşaq həqiqətən bir arzunun yerinə yetirilməsi idi, lakin bu, 15 ildir aradan qaldırılmış bir arzunun yerinə yetirilməsi idi və bu qədər gecikmiş bir arzunun yerinə yetirilməsini artıq tanımaq mümkün deyilsə, buna təəccüblənmək lazım deyil. Bu müddət ərzində çox şey dəyişib.⁴⁹

Yaxın qohumların ölümünü məzmunu olan son iki yuxunun aid olduğu qrup, tipik yuxular arasında yenidən nəzərə alınmalıdır. Orada yeni nümunələr göstərəcəyəm ki, istənməyən məzmuna baxmayaraq, bütün bu yuxular arzunun yerinə yetirilməsi kimi şərh edilməlidir. Bu yuxunu mənə xəstə deyil, tanıdığım ağıllı bir hüquqşünas danışdı; o, məni arzu yuxusu nəzəriyyəsində tələskən ümumiləşdirmədən çəkindirmək məqsədilə bunu etdi. "Mən yuxu görürəm," - mənbəyim xəbər verir, "bir xanımın qolundan tutmuş evimin qarşısına gəlirəm. Orada bağlı bir vaqon gözləyir, bir cənab mənə yaxınlaşır, polis agenti olduğunu təsdiqləyir və məni ardınca getməyə dəvət edir. Yalnız işlərimi nizama salmaq üçün vaxt istəyirəm." -- Sizcə, həbs edilmək mənim arzum ola bilər?" -- Əlbəttə yox, etiraf etməliyəm. Bəlkə hansı ittihamla həbs edildiyinizi bilirsiniz? -- "Bəli, uşaq qətli ilə həbs edildiyimi düşünürəm." -- Uşaq qətli? Siz bilirsiniz ki, bu cinayəti yalnız ana yeni doğulmuş uşağına qarşı törədə bilər? -- "Bu doğrudur."(52) -- Hansı şəraitdə yuxu gördünüz; əvvəlki axşam nə baş verdi? -- "Bunu sizə danışmaq istəmirəm, bu həssas bir məsələdir." -- Amma mənə lazımdır, əks halda yuxunun yozumundan imtina etməliyik. -- "Beləliklə, dinləyin. Gecəni evdə deyil, mənim üçün çox əhəmiyyətli olan bir xanımın yanında keçirdim. Səhər oyandığımızda, aramızda yenidən bir şey baş verdi. Sonra yenidən yuxuya getdim və bildiyiniz şeyi gördüm." -- Evli bir qadındır? -- "Bəli." -- Və onunla uşaq sahibi olmaq istəmirsiniz? -- "Xeyr, xeyr, bu bizi ifşa edə bilər." -- Deməli, normal cinsi əlaqə qurmursunuz? -- "Boşalmadan əvvəl geri çəkilmək tədbirini görürəm." -- Fərz edə bilərəmmi ki, bu gecə bu hiyləni bir neçə dəfə icra etmisiniz və səhər təkrarlandıqdan sonra uğur qazanıb-qazanmadığınız barədə bir az qeyri-müəyyənlik keçirmisiniz? -- "Belə ola bilər." -- Deməli, sizin yuxunuz bir arzunun yerinə yetirilməsidir. Onun vasitəsilə uşaq sahibi olmadığınız barədə rahatlıq alırsınız, və ya demək olar ki, eyni məna daşıyan şey, uşağı öldürmüş olmağınız. Vasitəçi zəncirləri sizə asanlıqla göstərə bilərəm. Xatırlayırsınız, bir neçə gün əvvəl evlilik bunalımı və məhzur qalmaqla cinsi əlaqənin icazəli olması, lakin yumurta və spermatozoonun görüşüb fetus əmələ gətirdikdən sonra edilən hər bir müdaxilənin cinayət kimi cəzalandırılması arasındakı ziddiyyət haqqında danışmışdıq. Bununla əlaqədar olaraq, orta əsrlərdəki mübahisəni də xatırladıq: ruhun fetusun hansı mərhələsində daxil olduğu, çünki qətli anlayışı yalnız bundan sonra qəbul edilə bilər. Siz əlbəttə uşaq qətli ilə uşaq doğumunun qarşısının alınmasını bərabər tutan Lenauın dəhşətli şeirini də bilirsiniz. -- "Lenauı bu gün səhər təsadüfən xatırladım." -- Bu da sizin yuxunuzun bir əks-sədasıdır. Və indi mən sizin yuxunuzda kiçik bir yan arzunun yerinə yetirilməsini də sizə göstərmək istəyirəm. Bir xanımın qolundan tutmuş evinizin qarşısına gəlirsiniz. Deməli, siz onu evə aparırsınız, halbuki həqiqətdə gecəni onun evində keçirirsiniz. Yuxunun nüvəsini təşkil edən arzunun yerinə yetirilməsinin bu qədər xoşagəlməz formada gizlənməsinin bəlkə də birdən çox səbəbi var. Təşəkkül etiyoloji haqqında məqaləmdən öyrənə bilərsiniz ki, mən kəsik cinsi əlaqəni nevrotik təşvişin yaranmasının səbəblərindən biri kimi qəbul edirəm. Əgər bu cür təkrarlanan cinsi əlaqədən sonra sizdə narahat bir əhval-ruhiyyə qalırdısa və bu, indi yuxunuzun tərkibinə element kimi daxil olursa, bu uyğun gəlir. Siz bu narazılıqdan arzunun yerinə yetirilməsini ört-basdır etmək üçün də istifadə edirsiniz. Əlavə olaraq, uşaq qətlinə aid istinad da izah olunmamışdır. Siz bu xüsusi qadın cinayətinə necə gəldiniz? – «Sizə etiraf edim ki, illər əvvəl belə bir işə qarışmışdım. Bir qızın mənimlə olan əlaqəsinin nəticələrindən qorunmaq üçün süni abort etdirməyə cəhd etməsinə səbəb mən oldum. Niyətin icrasına heç bir aidiyyatım yox idi, lakin uzun müddət məsələnin üzə çıxacağından başa düşülən təşviş içində idim.» – Başa düşürəm, bu xatirə, fəndinizi pis icra etdiyiniz fərziyyəsinin sizi narahat etməsi üçün ikinci bir səbəb yaratdı.⁵⁰

Mənim mühazirəmdə bu yuxunu eşidən gənc həkim ondan təsirlənmiş olmalıdır, çünki o, dərhal həmin yuxunu təkrar yuxulayaraq onun düşüncə formasını başqa bir mövzuya tətbiq etməyə tələsdi. O, əvvəlki gün gəlir bəyannaməsini təqdim etmişdi, bu bəyannamə tam səmimi idi, çünki açıqlayacağı çox az şey var idi. O, indi belə yuxu gördü: bir tanış vergi komissiyasının iclasından gəlib ona bildirir ki, digər bütün vergi bəyannamələri şübhə doğurmadan qəbul edilib, lakin onun bəyannaməsi ümumi güvensizlik yaradıb və ona ciddi vergi cəzası yükləyəcək. Bu yuxu, böyük gəlirli həkim kimi tanınmaq istəyinin səhlənkarlıqla örtülmüş bir arzunun gerçəkləşməsidir. Əlavə olaraq, o, gənc bir qızın məşhur hekayəsini xatırladır; ona, nişanlısının tələsik qəzəbli biri olduğu və evləndikdən sonra onu mütləq döyəcəyi deyilərək, ona cavab verməmək məsləhət görülür. Qızın cavabı belə olur: «Əvvəlcə döysün məni!» Evlənmək istəyi o qədər canlıdır ki, bu evliliklə əlaqəli olacağı deyilən narahatlığı da qəbul edir və hətta onu da arzu edir.

Təlimimə birbaşa zidd görünən, arzunun yerinə yetirilməməsini və ya açıq-aydın istənməyən bir şeyin baş verməsini məzmununda daşıyan bu cür çox yayılmış yuxuları «Qarşı-arzu yuxuları» kimi ümumiləşdirsəm, görürəm ki, onlar ümumiyyətlə iki prinsipə endirilə bilər; bunlardan biri hələ qeyd edilməyib, baxmayaraq ki, insan həyatında və yuxularında böyük rol oynayır. Bu yuxuların hərəkətverici qüvvələrindən biri mənim haqsız olduğum istəyidir. Bu cür yuxular müalicələrim zamanı, xəstə mənə qarşı müqavimət göstərdikdə mütəmadi olaraq baş verir və mən, xəstəyə yuxunun arzunun gerçəkləşməsi olduğu nəzəriyyəsini ilk dəfə təqdim etdikdən sonra belə bir yuxunun yaradılacağına böyük ehtimalla hesablaya bilərəm(53). Bəli, oxucularımdan bir çoxunun da eyni vəziyyətdə olacağını gözləyə bilərəm; o, sadəcə mənim haqsız olduğum istəyini yerinə yetirmək üçün yuxuda özünə bir arzunu rədd edəcək. Bu cür son qısa yuxum, yenə də eyni şeyi göstərir. Yaxınlarının və məsləhət aldığı nüfuzlu şəxslərin iradəsinə qarşı müalicəmin davamını çətinliklə qazanmış gənc bir qız belə yuxu görür: «Evə gəlib ona mənim yanıma daha çox getməyi qadağan edirlər. O, sonra məndən, ona verilmiş vədi – zəruri halda onu pulsuz müalicə etməyi – əsas gətirir, mən isə ona deyirəm: «Maliyyə məsələlərində heç bir güzəşt edə bilmərəm.»⁵¹

Burada tələfin gerçəkləşməsini sübut etmək həqiqətən çətindir, lakin bütün bu hallarda bir tapmacadan başqa, birincini həll etməyə kömək edən ikinci bir tapmaca da tapılır. Onun ağzıma qoyduğu sözlər haradandır? Mən ona əlbəttə ki, heç vaxt belə bir şey deməmişəm, lakin onun qardaşlarından biri, xüsusilə də ona ən böyük təsir göstərən qardaşı, mənim haqqımda bu sözləri söyləyəcək qədər mehriban olub. Beləliklə, yuxu qardaşın haqlı olmasına nail olmaq istəyir və bu qardaşa haqq qazandırmaq istəyir; bu yalnız yuxuda deyil, həyatının məzmunu və xəstəliyinin motividir. İstəyin yerinə yetirilməsi nəzəriyyəsinə ilk baxışda xüsusi çətinliklər yaradan bir yuxu bir həkim tərəfindən (Aug. Stärcke) yuxu görülmüş və təfsir edilmişdir:

«Sol işarə barmağımın son falanqasında sifilitik bir primer lezyonum var və onu görürəm.»

Bəlkə də bu yuxunun təhlilindən, onun istənməyən məzmunu istisna olmaqla, aydın və uyğun görünməsi səbəbindən çəkinəcəklər. Lakin təhlil etmək zəhmətindən çəkinilməzsə, məlum olur ki, «primer lezyon» «prima affectio» (ilk məhəbbət) deməkdir və Stärckenin sözlərinə görə, iyrənc xor «böyük emosional yüklü istəklərin yerinə yetirilməsinin nümayəndəsi» kimi özünü göstərir.

İstəyə zidd yuxuların digər motivi o qədər açıq-aşkar görünür ki, onu nəzərdən qaçırmaq təhlükəsi yaranır, mənim də uzun müddət belə başıma gəlmişdi. Bir çox insanın cinsi təşkilində, təcavüzkar, sadiistik komponentin əksinə çevrilməsi nəticəsində yaranan mazoşistik bir komponent var. Əgər bu insanlar ləzzəti özünə edilən fiziki ağrıda deyil, alçaldılmada və ruhi əziyyətdə axtarırlarsa, onlara «ideoloji» mazoşistlər deyilir. Aydındır ki, bu şəxslərin istəyə zidd və xoşagəlməz yuxuları ola bilər, lakin onlar üçün bu, mazoşistik meyllərinin təmin edilməsindən, yəni istəklərin yerinə yetirilməsindən başqa bir şey deyil. Belə bir yuxunu buraya qoyuram: Gənc bir adam, keçmiş illərdə homoseksual meyli olan böyük qardaşını çox əziyyətə salmışdı, indi xarakterində köklü dəyişiklikdən sonra üç hissədən ibarət bir yuxu görür. I. Böyük qardaşının onu «sekiert» etməsi. II. İki böyüyün homoseksual məqsədlə bir-birinə gözəl davranması. III. Qardaşının gələcək üçün rəhbərliyini özünə saxladığı müəssisəni satması. Sonuncu yuxudan ən xoşagəlməz hisslərlə oyandı, lakin bu, mazoşistik bir istək yuxusudur və tərcüməsi belə ola bilər: Mənim tərəfimdən çəkdiyi bütün əziyyətlərə görə qardaşımın mənə o satışı etməsi tamamilə haqqımdır.

Yuxu, sıxışdırılmış bir istəyin maskalanmış yerinə yetirilməsidir.

Ümid edirəm ki, yuxarıdakı mülahizələr və nümunələr -- əlavə etirazlara qədər -- xoşagəlməz məzmunlu yuxuların da istəklərin yerinə yetirilməsi kimi həll edilməli olduğuna inandırmaq üçün kifayət edəcək. Heç kim təsadüf deyil ki, bu yuxuların yozumu zamanı hər dəfə haqqında danışmağı və ya düşünməyi xoşlamadığımız mövzulara rast gəlinir. Bu cür yuxuların yaratdığı xoşagəlməz hisslər, çox güman ki, bizə bu mövzuların müalicəsi və ya mülahizəsindən -- adətən uğurla -- çəkindirmək istəyən və biz bu mövzuları həll etməyə məcbur olduqda hər birimizin üstələməli olduğu istəksizliklə eynidir. Beləliklə, yuxuda təkrarlanan bu xoşagəlməzlik hissi bir istəyin mövcudluğunu inkar etmir; hər insanda başqalarına bildirmək istəmədiyi və özünə belə etiraf etmək istəmədiyi istəklər var. Digər tərəfdən, bütün bu yuxuların xoşagəlməz xarakterini yuxunun təhrif edilməsi faktı ilə əlaqələndirməyə və belə nəticəyə gəlməyə haqqımız var: Bu yuxular məhz ona görə belə təhrif olunub və istəyin yerinə yetirilməsi tanınmaz dərəcədə maskalanıb ki, yuxunun mövzusuna və ya ondan çıxarılan istəyə qarşı bir istəksizlik və sıxışdırma niyyəti mövcuddur. Beləliklə, yuxunun təhrif edilməsi əslində senzura aktı kimi özünü göstərir. Lakin xoşagəlməz yuxuların təhlili ilə üzə çıxarılan hər şeyi nəzərə alırıq və yuxunun mahiyyətini ifadə etməli olan düsturumuzu aşağıdakı kimi dəyişirik: Yuxu (maskalanmış) bir (boğulmuş, sıxışdırılmış) istəyin yerinə yetirilməsidir(54).⁵²

Əvvəlcədən qeyd edirəm ki, Otto Ranka aid olan yuxarıdakı əsas düsturun genişləndirilməsi və dəyişdirilməsi belədir: «Yuxu adətən sıxışdırılmış uşaq cinsi materialı əsasında və onun köməyi ilə aktual, adətən erotik istəkləri örtülü və simvolik formada yerinə yetirilmiş kimi təqdim edir.» («Özünü təfsir edən yuxu.»)

İndi isə xoşagəlməz məzmunlu yuxuların xüsusi bir alt növü olan təşviş yuxuları qalır; bunların istək yuxuları kimi qəbul edilməsi cahil adamda ən az istək yaradacaq. Lakin mən təşviş yuxularını burada çox qısa kəsə bilərəm; onlarda bizə yuxu problemi ilə bağlı yeni bir tərəf göstərilmir, əksinə, onlar ümumiyyətlə nevroz təşvişinin başa düşülməsi ilə bağlıdır. Yuxuda hiss etdiyimiz təşviş yalnız görünüşdə yuxunun məzmunu ilə izah olunur. Yuxu məzmununu şərh etdikdə, yuxu təşvişinin yuxunun məzmunu ilə, fobiyanın bağlı olduğu təsəvvürün fobiya təşvişini haqlı çıxarmadığı kimi, daha da haqlı çıxarılmadığını görürük. Məsələn, pəncərədən düşmək mümkün olduğu və buna görə də pəncərəyə yaxınlaşarkən müəyyən ehtiyatlılıq göstərmək üçün səbəb olduğu doğrudur, lakin uyğun fobiyada təşvişin niyə bu qədər böyük olduğu və xəstəni səbəblərindən çox uzağa qədər təqib etdiyi başa düşülmür. Eyni izahat fobiya üçün olduğu qədər qorxulu yuxu üçün də etibarlı olduğunu sübut edir. Təşviş hər iki halda ona eşlik edən təsəvvürə yalnız qaynaqlanmış və başqa mənbədən gəlir.

Yuxu təşvişi ilə nevroz təşvişi arasındakı bu sıx əlaqəyə görə, birincinin müzakirəsində ikinciyə istinad etməliyəm. «Təşviş nevrozu» haqqında kiçik bir məqalədə (Neurolog. Mərkəzi jurnal, 1895) vaxtilə nevroz təşvişinin cinsi həyatdan qaynaqlandığını və təyinatından yayındırılmış, istifadə olunmamış libidoya uyğun gəldiyini iddia etmişdim. Bu düstur o vaxtdan bəri getdikcə daha çox əsaslı olduğunu sübut etdi. Buradan belə bir nəticə çıxarmaq olar ki, qorxulu yuxular, müvafiq libidosu təşvişə çevrilmiş cinsi məzmunlu yuxulardır. Sonralar bu iddianı nevroz xəstələrinin bəzi yuxularının təhlili ilə dəstəkləmək imkanı yaranacaq. Həmçinin, yuxu nəzəriyyəsinə yaxınlaşmaq üçün edilən daha sonrakı cəhdlərdə qorxulu yuxuların şərtinə və onların arzu yerinə yetirmə nəzəriyyəsi ilə uyğunluğuna yenidən toxunacağam.

6 / 6

V. Yuxu Materialı və Yuxu Mənbələri

İrmanın inyeksiyası haqqında yuxunun təhlilindən yuxunun bir istək tələbi olduğunu gördükdə, əvvəlcə bunun yuxunun ümumi xarakteri olub-olmadığını araşdırmaq marağı bizi ələ keçirdi və həmin təfsir işi zamanı içimizdə oyana biləcək digər bütün elmi maraqları müvəqqəti olaraq susdurduq. İndi bir yolla məqsədə çatdığımız üçün, yuxu problemləri arasında gəzişmələrimiz üçün yeni bir başlanğıc nöqtəsi seçmək məqsədilə geri qayıda bilərik; bu zaman hələ tamamilə həll olunmamış istək tələbi mövzusunu bir müddət nəzərdən qaçırmağımız lazım gəlsə belə.

Yuxuların yozumu üsulumuzun tətbiqi ilə, manifest yuxu məzmununu əhəmiyyət baxımından çox geridə qoyan latent yuxu məzmununu üzə çıxara bildiyimizdən bəri, yalnız manifest yuxu məzmununu bildiyimiz müddətdə həll olunmaz görünən tapmaca və ziddiyyətlərin bizim üçün qənaətbəxş şəkildə həll edilə bilib-bilinməyəcəyini yoxlamaq məqsədilə ayrı-ayrı yuxu problemlərini yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edirik.

Yuxunun ayıq həyatla əlaqəsi və yuxu materialının mənşəyi haqqında müəlliflərin məlumatları giriş hissəsində ətraflı şəkildə verilmişdir. Çox vaxt qeyd edilmiş, lakin izah edilməmiş yuxu yaddaşının həmin üç xüsusiyyətini də xatırlayırıq:

1. Yuxunun son günlərin təəssüratlarını açıq şəkildə üstün tutması (Robert, Strümpell, Hildebrandt, həmçinin Weed-Hallam);

2. Yuxunun, ayıq yaddaşımızdan fərqli prinsiplərə görə seçim etməsi, yəni əsas və vacib olanı deyil, ikincil və diqqət edilməyəni xatırlaması.

3. Yuxunun ən erkən uşaqlıq təəssüratlarımız üzərində nəzarətə malik olması və həyatın bu dövründən, bizə yenidən trivial görünən və ayıq halda çoxdan unudulmuş hesab edilən təfərrüatları ortaya çıxarması.

Yuxu materialının seçilməsindəki bu xüsusiyyətlər müəlliflər tərəfindən təbii ki, manifest yuxu məzmununda müşahidə edilmişdir. YUXUDA TƏZƏ VƏ NEYTRAL OLAN

İndi yuxu məzmununda görünən elementlərin mənşəyi barədə öz təcrübəmə müraciət etdikdə, əvvəlcə hər bir yuxuda son keçmiş günün hadisələri ilə əlaqənin tapıla biləcəyi iddiasını irəli sürməliyəm. Hansı yuxunu götürsəm, özümün və ya başqasının, hər dəfə bu təcrübə təsdiqlənir. Bu faktı bildiyim üçün, yuxu yozumunu, yuxunu təşviq edən günün hadisəsini əvvəlcə axtarmaqla başlaya bilərəm; bir çox hallarda bu, hətta ən qısa yoldur. Keçmiş hissədə dəqiq təhlil etdiyim iki yuxuda (Robertin, yuxunun gündəlik dəyərsiz təəssüratlardan qurtulmaq üçün olduğunu iddia etməsi, əgər yuxuda uşaqlıqdan bəzi təəssüratlar nisbətən tez-tez ortaya çıxırsa, qorunub saxlanıla bilməz.) Yuxunun ona düşən vəzifəni çox qeyri-kafi yerinə yetirdiyi nəticəsi çıxarılmalıdır. Yuxunun əvvəlki günə bağlanması.

(Sarı saqqal,) günə olan əlaqə o qədər aydındır ki, əlavə işıqlandırma tələb etmir. Lakin bu əlaqənin nə qədər mütəmadi olaraq ortaya çıxa biləcəyini göstərmək üçün, öz yuxu xronikamdan bir hissəni bu məqsədlə araşdırmaq istəyirəm. Yuxuları yalnız axtarılan yuxu mənbəyini üzə çıxarmaq üçün lazım olan qədər paylaşıram.

1. Bir evə ziyarət edirəm, orada yalnız çətinliklə buraxılıram və s., bu vaxt bir qadının məni gözləməsinə imkan verirəm.

Mənbə: Axşam bir qohumla söhbət, onun tələb etdiyi bir alış-verişin gözləməli olduğunu və s. bildirməsi.

2. Mən müəyyən (qeyri-müəyyən) bir bitki növü haqqında monografiya yazmışam.

Mənbə: Səhər kitab mağazasının vitrinində Siklamen cinsi haqqında bir monografiya görmüşəm.

3. Küçədə iki qadın görürəm, ana və qız, onlardan ikincisi mənim xəstəm idi.

Mənbə: Müalicə altında olan bir xəstə axşam mənə anasının müalicənin davamına qarşı hansı çətinliklər yaratdığını bildirdi.

4. S. və R.-nin kitab mağazasında ildə iyirmi quldun başa gələn bir dövri nəşrə abunə yazılıram.

Mənbə: Arvadım gündüz mənə həftəlik puldan ona hələ iyirmi quld borcum olduğunu xatırlatdı.

5. Sosial-demokrat komitədən mənə üzv kimi müraciət olunan bir məktub alıram.

Mənbə: Eyni vaxtda liberal seçki komitəsindən və həqiqətən üzvü olduğum humanitar cəmiyyətin rəyasət heyətindən məktublar almışam.

6. Dənizin ortasında, dik qayanın üzərində bir kişi, Böcklin üslubunda.

Mənbə: Şeytan adasındakı Dreyfus, eyni vaxtda İngiltərədəki qohumlarımdan xəbərlər və s.

Sual qaldırmaq olar ki, yuxu ilə əlaqənin son günün hadisələrinə səhvsiz şəkildə bağlanması mümkündürmü, yoxsa bu, yaxın keçmişin daha uzun bir müddətinin təəssüratlarına şamil ola bilərmi? Bu məsələnin prinsipial əhəmiyyət iddia edə bilməyəcəyi ehtimal olunsa da, mən son günün yuxu (yuxu günü) qarşısında eksklüziv üstünlüyünü müdafiə etmək istəyirəm. Hər dəfə bir təəssüratın iki və ya üç gün əvvəl yuxunun mənbəyi olduğunu düşünəndə, daha dəqiq araşdırma nəticəsində inana bildim ki, həmin təəssürat əvvəlki gün yenidən xatırlanmışdı, beləliklə, hadisə günü ilə yuxu vaxtı arasında əvvəlki günə aid sübut oluna bilən bir reproduksiya yer almışdı və üstəlik, daha köhnə təəssüratın xatırlanmasına səbəb olan son hadisəni də müəyyən edə bildim. Buna baxmayaraq, qıcıqlandırıcı gündəlik təəssürat ilə onun yuxuda təkrarlanması arasında bioloji əhəmiyyət kəsb edən müntəzəm bir intervalın (bu növün ilk nümunəsi kimi H. Svoboda on səkkiz saatı göstərir) yerləşdiyini inamlı şəkildə təsdiq edə bilmədim. Həmçinin H. Svoboda, birinci bölməyə əlavələrdə (s. 98) bildirdiyi kimi, W. Flies tərəfindən tapılan 23 və 28 günlük bioloji intervalları psixi proseslərə geniş şəkildə tətbiq etmiş və xüsusilə bu müddətlərin yuxu elementlərinin yuxularda ortaya çıxması üçün həlledici olduğunu iddia etmişdir. Belə bir şey sübut edilərsə, Yuxuların yozumu əsasən dəyişməzdi, lakin yuxu materialının mənşəyi üçün yeni bir mənbə ortaya çıxardı. Mən indi öz yuxularımla bağlı bəzi araşdırmalar aparmışam ki, 'dövr nəzəriyyəsi'nin yuxu materialına tətbiqini yoxlayam və bu məqsədlə yuxu məzmununda xüsusilə diqqət çəkən elementləri seçmişəm, onların həyatda hansı vaxt baş verdiyini dəqiq müəyyən etmək mümkün idi.

I. 1/2 oktyabr 1910-cu il yuxusu. Oktyabr 1910.

(Parça)... İtaliyada bir yerdə. Üç qız mənə kiçik nadir əşyalar göstərir, sanki antika mağazasındakı kimi, bu zaman onlar dizimin üstünə əyləşirlər. Parçalardan birinə baxaraq deyirəm: Bunu siz məndən götürmüsünüz. Bu zaman Savonarolanın kəskin cizgiləri olan kiçik profil maskasını aydın görürəm.

Savonarolanın şəklini ən son nə vaxt görmüşdüm? Səyahət gündəliyimin məlumatına görə, mən 4 və 5 sentyabrda Florensiyada idim; orada fanatik rahibin cizgiləri olan medalonu, onun yanaraq öldüyü yer olan Piazza Signoria döşəməsində bir səyahət yoldaşına göstərməyi düşünürdüm və hesab edirəm ki, 5-də, səhər saatlarında onu buna diqqət yetirməyə çağırmışdım. Bu təəssüratdan yuxuda təkrarlanmasına qədər həqiqətən 27 + 1 gün keçib, bu Fliesə görə 'qadın dövrü'dür. Lakin bu nümunənin inandırıcılığına baxmayaraq, qeyd etməliyəm ki, yuxu günü özü, qabiliyyətli, lakin həmkarım H. Ellis, bu məsələyə diqqət yetirmişdir, bildirir ki, öz yuxularında reproduksiyanın belə bir dövriliyini 'buna diqqət yetirməsinə baxmayaraq' tapa bilməyib. O, İspaniyada olduğunu və bir yerə: Daraus, Varaus və ya Zaraus getmək istədiyini gördüyü bir yuxu danışır. Ayılanda, belə bir yer adını xatırlaya bilmədi və yuxunu kənara qoydu. Bir neçə ay sonra, həqiqətən Zaraus adını San-Sebastiyan və Bilbaonun arasında bir stansiya adı kimi tapdı, onu yuxudan 250 gün əvvəl qatarla keçmişdi; qaranlıq baxışlı həmkarım mənim yanımda idi (qayıtdığımdan bəri ilk dəfə), haqqında illər əvvəl 'Rabbi Savonarola' ləqəbini uydurduğum. O, mənə Pontebba qatarında qəzaya uğramış bir xəstəni təqdim etdi, mən isə özüm səkkiz gün əvvəl həmin qatarda səyahət etmişdim və beləliklə düşüncələrimi son İtaliya səyahətinə yönəltdi. Yuxu məzmununda diqqət çəkən 'Savonarola' elementinin görünməsi, yuxu günü həmkarın bu ziyarəti ilə izah olunur, iyirmi səkkiz günlük interval onun mənşəyi üçün əhəmiyyətini itirir.

II. 10/11 oktyabr yuxusu.

Mən universitet laboratoriyasında yenidən kimya ilə məşğul oluram. Hofrat L. məni bir yerə gəlməyə dəvət edir və koridorda irəli gedir, qaldırılmış əlində bir lampa və ya başqa bir alət kimi dərin ağıl(?)(kəskin gözlü?) ilə önündə daşıyır, başı irəli uzadılmış qəribə bir vəziyyətdə. Sonra biz açıq bir yer üzərindən keçirik.... (Qalan hissə unudulub).

Bu yuxu məzmununda ən diqqət çəkən şey Hofrat L.-nin lampayı (və ya lupa) qarşısında tutması və baxışını uzağa dikməsidir. L.-ni uzun illər görməmişəm, amma indi artıq bilirəm ki, o, başqa daha böyük birinin, yəni Sirakuzada Arethusa bulağının yaxınlığında duran Arximedin yalnız əvəzçisidir; Arximed də yuxuda onun kimi durur və Roma mühasirə ordusuna baxaraq eyni şəkildə böyüdücü şüşədən istifadə edir. Bu abidəni ilk (və sonuncu) dəfə nə vaxt görmüşdüm? Qeydlərimə görə, bu 17 sentyabr axşamı idi. Bu tarixdən yuxuya qədər həqiqətən 13 + 10 = 23 gün keçib, Fliesə görə bu, 'kişi dövrü'dür.

Təəssüf ki, yuxunun təfsirinə girişmək burada da bu əlaqənin zəruriliyinin bir hissəsini aradan qaldırır. Yuxunun səbəbi, yuxu günü aldığım xəbər idi: qonaq kimi mühazirə oxuduğum klinikanın dinləmə zalının yaxın zamanda başqa yerə köçürülməli olduğu bildirilirdi. Yeni yerin çox əlverişsiz olacağını fərz etdim, özümə dedim ki, bu halda heç bir dinləmə zalım qalmayacaq və bundan sonra fikirlərim müəllimlik karyeramın başlanğıcına, həqiqətən dinləmə zalım olmadığı vaxta qədər geri qayıtmalı idi; yəni mən belə düşünürəm ki, hər yuxu üçün 'hələ bir gecə yatılmamış' hadisələrdən bir yuxu qıcıqlandırıcısı var.

Beləliklə, ən son keçmişin təəssüratları (yuxu gecəsindən əvvəlki gün istisna olmaqla) yuxu məzmununa, istənilən qədər uzaq keçmişdən olan digər təəssüratlardan fərqli bir əlaqə göstərmir. Yuxu, yalnız yuxu günü hadisələrindən ('təzə' təəssüratlardan) bu əvvəlki hadisələrə bir fikir ipi uzandığı təqdirdə, həyatın istənilən dövründən material seçə bilər.

Amma təzə təəssüratlara üstünlük verilməsinin səbəbi nədir? Qeyd olunan yuxulardan birini daha dəqiq təhlilə tabe tutduqda, bu məsələ haqqında fərziyyələrə gələcəyik. Mən, özümə bir yuxu yaratmaq səylərimin, var-dövlətli Hofrat və professorların az marağı ilə qarşılaşdığını seçirəm. O vaxt L.-yə, dekanlıq vəzifəsini icra edən və onu himayədar hesab etdiyim şəxsə, dərdimi söyləmək üçün müraciət etdim. O, mənə kömək vəd etdi, amma sonra heç nə eşidilmədi. Yuxuda o, mənə dayaq nöqtəsi verən və məni başqa yerə aparan Arximeddır. Yuxu düşüncələrinə nə intiqam hissi, nə də böyüklük şüurunun yad olmadığını, təfsirə bələd olan asanlıqla təxmin edəcək. Amma belə hökm verməliyəm ki, bu yuxu səbəbi olmadan Arximed bu gecənin yuxusuna çətinliklə daxil olardı; Sirakuzadakı heykəlin güclü və hələ də təzə təəssüratının başqa bir zaman intervalında da özünü göstərməyəcəyinə əmin deyiləm.

III. 2.3. yuxusu. Oktyabr 1910.

(Parça)....Prof. Oserdən bir şey; menyunu mənim üçün özü tərtib etmişdi, bu isə çox sakitləşdirici təsir edir (qalanı unudulub). Yuxu, həmin günün həzm pozğunluğuna reaksiyadır, bu da məni pəhriz təyin etmək üçün bir həmkarıma müraciət edib-etməməyi düşünməyə vadar etdi. Yuxuda yayda vəfat etmiş Oseri buna təyin etməyim, çox qısa müddət əvvəl (1. Oktyabr) baş verən, mənim tərəfimdən çox hörmət edilən başqa bir universitet müəlliminin ölümünə bağlanır. Bəs Oser nə vaxt vəfat etdi və mən onun ölümünü nə vaxt öyrəndim? Qəzetin məlumatına görə, 22-də. O vaxt Hollandiyada olduğum və Vyan qəzetini mütəmadi olaraq oraya göndərdiyim üçün ölüm xəbərini 24 və ya 25 avqust tarixində oxumuş olmalıyam. Bu interval artıq heç bir dövrə uyğun gəlmir, 7 + 30 + 2 = 39 gün və ya bəlkə də 40 gün əhatə edir. Bu müddət ərzində Oser haqqında danışdığımı və ya ona düşündüyümü xatırlamıram.

Dövr nəzəriyyəsi üçün əlavə emal olmadan istifadəyə yararlı olmayan belə intervallar mənim yuxularımdan qaydalı olanlardan qat-qat daha çox tez-tez yaranır. Yalnız mətnin iddia etdiyi yuxu gününün özündəki təəssüratla əlaqəni sabit tapıram.

Botanik monografiya haqqında yuxu.

Müəyyən bir bitki haqqında monografiya yazmışam. Kitab qarşımdadır, rəngli bir lövhəni indi çevirirəm. Hər nüsxəyə, herbaryumdan götürülmüş kimi, bitkinin qurudulmuş nümunəsi əlavə olunub.

Təhlil:

Səhər saatlarında kitab mağazasının vitrinində adının "Ziklamen cinsi" olduğu yeni bir kitab gördüm, — açıq-aydın bu bitki haqqında monografiya.

Ziklamen, arvadımın sevimli çiçəyidir. Özümə qınayıram ki, onun istədiyi kimi ona nadir hallarda çiçək gətirirəm. — Çiçək gətirmək mövzusunda, yaxınlıqda dostlar arasında danışdığım və unutmanın çox vaxt şüursuz niyyətin icrası olduğunu və unutanın gizli niyyətini nəticə çıxarmağa imkan verdiyini iddia etməyimə sübut kimi istifadə etdiyim hekayəni xatırlayıram. Ad günü münasibətilə ərinin ona buket təqdim etməsinə öyrəşmiş gənc bir qadın, belə bir bayram günündə bu nəvaziş əlamətini axtarır və buna görə ağlayır. Kişi gəlir, onun ağlamasını izah edə bilmir, ta ki qadın ona deyənə qədər: Bu gün mənim ad günümdür. Onda kişi alnını döyür, qışqırır: Bağışla, tamamilə unutmuşam, və ona çiçək almağa gedir. Lakin qadın təsəlli tapmır, çünki ərinin unutqanlığında, onun düşüncələrində artıq əvvəlki kimi rol oynamadığına dair sübut görür. — Bu L. xanım iki gün əvvəl mənim arvadıma rast gəlib, özünün yaxşı olduğunu bildirib və mənim haqqımda soruşub. Keçmiş illərdə mənim müalicəm altında idi.

Yeni bir yanaşma: Mən həqiqətən də bir dəfə bitki haqqında monografiyaya bənzər bir şey yazmışam, yəni kokainin anesteziya xüsusiyyətinə diqqəti K. Kollerin cəlb etdiyi kok bitkisi haqqında məqalə. Bu alkaloidin istifadəsini öz nəşrimdə qeyd etmişdim, lakin məsələni daha dərindən araşdırmaq üçün kifayət qədər ətraflı olmamışdım. Bununla əlaqədar olaraq, yuxudan (şərhini yalnız axşam saatlarında tapdığım) sonrakı günün səhər saatlarında kokain haqqında gündüz fantaziyası şəklində düşündüyümü xatırlayıram. Əgər mənə heç vaxt qaukoma xəstəliyi yaranarsa, Berlinə səyahət edər və orada mənim Berlinli dostumun məsləhət gördüyü bir həkim tərəfindən, kimliyimi gizlədərək əməliyyat olardım. Kimin üzərində işlədiyini bilməyən cərrah, kokainin tətbiqindən sonra bu əməliyyatların nə qədər asanlaşdığını yenidən tərifləyərdi; mən isə heç bir ifadəmlə bu kəşfdə özümün də payım olduğunu bilməzdim. Bu fantaziya ilə bağlı, həkimin öz şəxsi məsələləri üçün həmkarlarından tibbi xidmət almağının nə qədər narahatlıq doğurduğu haqqında fikirlər yaranmışdı. Məni tanımayan Berlinli göz həkimini, başqa bir xəstə kimi ödənişlə təmin edə bilərdim. Bu gündüz yuxusu ağlıma gəldikdən sonra, onun arxasında müəyyən bir hadisəyə aid xatirənin gizləndiyini ilk dəfə dərk etdim. Belə ki, Kollerin kəşfindən qısa müddət sonra atam qlaukoma xəstəliyinə tutulmuşdu; onu dostum, göz həkimi Dr. Königstein tərəfindən əməliyyat olunmuşdu, Dr. Koller kokain anesteziyasını həyata keçirmiş və sonra bu halda kokainin tətbiqində payı olan üç nəfərin hamısının bir araya gəldiyini qeyd etmişdi.

Fikirlərim bundan sonra irəli gedir, kokain haqqındakı bu hekayəni ən son nə vaxt xatırladığım məsələsinə keçir. Bu, bir neçə gün əvvəl, minnətdar tələbələrin müəllimləri və laboratoriya rəhbərlərinin yubileyini qeyd etmək üçün nəşr etdirdikləri şərəf kitabçasını əlimə aldığımda baş vermişdi. Laboratoriyanın şərəf adları arasında, kokainin anestezik xüsusiyyətinin kəşfinin orada K. Koller tərəfindən baş verdiyinin də qeyd olunduğunu gördüm. Birdən-birə yuxumun əvvəlki axşam baş vermiş bir hadisə ilə əlaqəli olduğunu qeyd edirəm. Mən həmin vaxt Dr. Königsteini evə qədər müşayiət edirdim, onunla hər dəfə toxunulduqda məni həyəcanlandıran bir məsələ haqqında söhbətə dalırdıq. Ev girişində onunla dayanarkən, Professor Gärtner gənc xanımı ilə birlikdə yaxınlaşdı. Onları nə qədər güll-qullu göründükləri üçün təbrik etməkdən özümü saxlaya bilmədim. İndi isə Professor Gärtner, haqqında danışdığım şərəf kitabçasının müəlliflərindən biridir və məni bu kitabça haqqında xatırlada bilərdi. Doğum günü gözləntilərinin puça çıxması haqqında yaxınlarda danışdığım L. xanım da Dr. Königstein ilə söhbət zamanı, əlbəttə ki, başqa bir münasibətlə adı çəkilmişdi.

Yuxu məzmununun digər müəyyən edici xüsusiyyətlərini da şərh etməyə çalışacağam. Bitkinin qurudulmuş nümunəsi, sanki herbaryum imiş kimi monografiyaya əlavə olunub. Herbaryumla gimnaziya dövrünə aid bir xatirə bağlıdır. Gimnaziya direktorumuz bir dəfə yuxarı sinif şagirdlərini çağıraraq, müəssisənin herbaryumunu nəzərdən keçirmək və təmizləmək üçün onlara təhvil vermişdi. Kiçik qurdlar peyda olmuşdu — kitab qurdu. Köməyimə etibar etmədiyi görünürdü, çünki mənə yalnız bir neçə vərəq təhvil vermişdi. Bu gün belə xatırlayıram ki, orada xaçlı bitkilər (kruziferlər) var idi. Botanika ilə heç vaxt çox yaxın və intim münasibətim olmayıb. Botanika üzrə ilkin imtahanımda mənə yenə bir xaçlı bitki təyin etmək üçün verildi və — onu tanımadım. Əgər nəzəri biliklərim mənə kömək etməsəydi, vəziyyətim pis olardı. — Xaçlı bitkilərdən mürəkkəbçiçəklilərə (kompozitlərə) keçirəm. Əslində, ənginar da mürəkkəbçiçəklidir və məhz mənim sevimli çiçəyim adlandıra biləcəyim növdür. Məndən daha incə olan həyat yoldaşım adətən bu sevimli çiçəyi bazardan evə gətirir.

Yazdığım monoqrafiyanı qarşımda görürəm. Bu da əlaqəsiz deyil. Görsəl dostum dünən Berlindən mənə belə yazmışdı: “Yuxu kitabınla çox məşğul oluram. Onu qarşımda hazır görürəm və səhifələrini çevirirəm.” Onun bu görücülük qabiliyyətinə nə qədər həsəd aparmışam! Kaş ki, mən də onu artıq qarşımda hazır görə bilsəydim! Qatlanmış rəngli lövhə: Tibb tələbəsi olduğum zaman, yalnız monoqrafiyalardan öyrənmək istəyən təkanla çox əziyyət çəkirdim. O vaxtlar məhdud vasitələrimə baxmayaraq, rəngli lövhələri məni heyrətləndirən bir neçə tibbi jurnal abunə etmişdim. Bu dərindən öyrənməyə olan meylinlə qürur duyurdum. Sonra özüm nəşriyyata başlayanda, məqalələrim üçün lövhələri çəkməli oldum və bilirəm ki, onlardan biri o qədər bərbad çıxmışdı ki, mənə yaxşı niyyətli bir həmkarım buna görə mənimlə alay etmişdi. Bundan əlavə, necə olduğunu dəqiq bilmirəm, çox erkən uşaqlıq xatirəsi də var. Atam bir dəfə zarafat olaraq, mənə və böyük bacıma rəngli lövhələri olan bir kitabı (İranda səyahət təsviri) məhv etmək üçün təhvil vermişdi. Bu, tərbiyə baxımından demək olar ki, əsaslandırıla bilməzdi. O vaxtlar mən beş yaşında idim, bacım isə üç yaşından kiçik idi və uşaqların bu kitabı həddindən artıq xoşbəxtliklə parçaladığımız (ənginar kimi, vərəq-vərəq deməliyəm) görüntüsü, həyatımın bu dövründən mənə plastik xatirə kimi qalan demək olar ki, yeganə şeydir. Sonra tələbə olanda, məndə kitabları toplamaq və sahib olmaq üçün açıq bir üstünlük inkişaf etdi (monoqrafiyalardan dərs oxumağa olan meylə analoji olaraq, siklamen və ənginar haqqında yuxu düşüncələrində artıq rast gəlinən bir həvəs). Mən bir kitab qurdu oldum (Herbarium-a bax). Özüm haqqında düşünməyə başladığımdan bəri, həyatımın bu ilk ehtirasını həmişə bu uşaqlıq təəssüratına aid etmişəm, daha doğrusu, bu uşaqlıq səhnəsinin sonrakı kitab həvəsim üçün bir “örtük xatirə” olduğunu başa düşmüşəm! Təbii ki, ehtiraslar vasitəsilə asanlıqla əzab vəziyyətinə düşülə biləcəyini də erkən yaşlarımda öyrənmişəm. On yeddi yaşım olanda, kitabçıda böyük bir hesabım var idi və onu ödəmək üçün vasitəm yox idi, atam isə bunu təxminən heç bir pis niyyət olmadan (Psixiatriya və Nevrologiya jurnalı üçün yazdığım məqaləmə bax, “Yuxular” haqqında, 1899. (Toplu əsərlər... Əsərlər, c. I.) məni dərhal dostum Dr. Königstein ilə söhbətə qaytarır. Çünki həmin vaxtkı kimi, yəni həvəslərimə çox qapıldığıma dair eyni ittihamlar, yuxu gördüyüm günün axşamındakı söhbətdə də müzakirə olunurdu.

Buraya aid olmayan səbəblərə görə, bu yuxunun təfsirini davam etdirmək istəmirəm, yalnız ona aparan yolu göstərmək istəyirəm. Yozum işi zamanı mənə Dr. Königstein ilə söhbət xatırladıldı, həm də birdən çox yerdən. Bu söhbətdə hansı məsələlərin toxunduğunu özümə xatırlatsam, yuxunun mənası mənə aydın olar. Başlanmış bütün fikir yürütmələri — arvadımın və öz hobbilərimdən, kokaindən, həmkarlar arasında tibbi müalicənin çətinliklərindən, monoqrafik tədqiqatlara olan üstünlüyümdən və botanika kimi bəzi fənlərin nəzərə alınmamasından, bütün bunlar davamını tapır və çoxşaxəli söhbətin saplarından birinə qovuşur. Yuxu yenidən haqlılığımın müdafiəsi, Irma injeksiyası haqqında ilk təhlil edilən yuxudakı kimi bir müdafiə xarakteri alır; bəli, orada başlanan mövzunu davam etdirir və iki yuxu arasındakı fasilədə əlavə olunmuş yeni material üzərində onu müzakirə edir. Yuxunun zahirən laqeyd ifadə forması belə vurğu qazanır. İndi deyilir: Mən dəyərli və uğurlu məqaləni (kokain haqqında) yazmış adamam, o vaxt öz haqlılığımı müdafiə üçün irəli sürdüyüm kimi: Mən axı bacarıqlı və çalışqan tələbəyəm; deməli, hər iki halda: Mən buna özümə icazə verə bilərəm. Lakin yuxu təfsirinin icrasından burada imtina edə bilərəm, çünki məni yuxunu bildirməyə yalnız əvvəlki günün oyanma yaradan hadisəsi ilə yuxu məzmunu arasındakı əlaqəni nümunə üzərində araşdırmaq niyyəti sövq etmişdir. Bu yuxudan yalnız manifest məzmunu bildiyim müddətcə, mənə yuxunun yalnız bir gün təəssüratı ilə əlaqəsi göz qabağındadır; təhlili apardıqdan sonra isə yuxunun ikinci mənbəyi eyni günün başqa bir hadisəsində üzə çıxır. Yuxunun istinad etdiyi təəssüratlardan birincisi əhəmiyyətsiz, yan bir haldır. Vitrində bir kitab görürəm, başlığı məni ötəri təsirləndirir, məzmunu isə çətin ki məni maraqlandırar. İkinci hadisə yüksək psixi dəyərə malik idi; dostum, göz həkimi ilə təxminən bir saat həvəslə danışmışam, ikimizə də yaxından toxunmalı olan eyhamlar etmişəm və içimdə elə xatirələr oyatmışam ki, onlarda daxili aləmimin ən müxtəlif oyanmaları mənə hiss olunurdu. Üstəlik, tanışlar gəldiyi üçün bu söhbət yarımçıq kəsildi. İndi günün bu iki təəssüratı bir-biri ilə və gecə baş verən yuxu ilə necə əlaqəlidir?

Yuxu məzmununda yalnız əhəmiyyətsiz təəssürata işarə tapıram və beləliklə, yuxunun həyatdan əhəmiyyətsiz şeyləri məzmununa almağa üstünlük verdiyini təsdiq edə bilərəm. Yuxu təfsirində isə hər şey vacib, haqlı olaraq oyanma yaradan hadisəyə yönəlir. Yuxunun mənasını, tək doğru olan şəkildə, təhlil vasitəsilə üzə çıxarılan gizli məzmuna görə qiymətləndirirəmsə, gözləmədiyim halda yeni və vacib bir nəticəyə gəlmişəm. Yuxunun gündəlik həyatın dəyərsiz qalıqları ilə məşğul olması haqqındakı tapmacanın həllini görürəm; oyanma zamanı ruhun həyatının yuxuda davam etmədiyi və yuxunun psixik fəaliyyəti əhəmiyyətsiz materiala sərf etdiyi iddiasına da etiraz etməliyəm. Əksinə doğrudur; gündüz bizi məşğul edən şey, yuxu düşüncələrini də idarə edir və yalnız gündüz düşünməyə səbəb verən materiallar üzərində yuxu görməyə əziyyət çəkirik.

Mənim əhəmiyyətsiz gündəlik təəssüratımdan yuxu görməyimə, lakin həqiqətən həyəcanlandıran təəssüratın məni yuxuya aparmasına ən aydın izahat, yəqin ki, burada yenidən yuxu təhrifi fenomeninin mövcud olmasıdır; biz bu təhrifi yuxarıda psixik gücün tətbiq etdiyi senzura kimi izah etmişdik. Ziklamen cinsinə aid monoqrafiya haqqında xatirə, sanki dostla söhbətə işarə edirmiş kimi istifadə olunur; bu, maneə törədilmiş şam yeməyi yuxusunda dostun adının çəkilməsinin "füme edilmiş som" işarəsi ilə əvəz edilməsinə çox bənzəyir. Yalnız sual budur: monoqrafiya təəssüratı göz həkiminə aid söhbətlə işarə əlaqəsinə necə daxil ola bilər, çünki belə bir əlaqə ilkin olaraq görünmür. Maneə törədilmiş şam yeməyi nümunəsində əlaqə əvvəlcədən mövcuddur; "füme edilmiş som" dostun sevimli yeməyi kimi, yuxu görən şəxsin dostunun obrazının yarada biləcəyi təsəvvür dairəsinə asanlıqla daxildir. Yeni nümunəmizdə isə əvvəlcə ortaq heç nəyə malik olmayan, yalnız eyni gündə baş verən iki ayrı təəssürat söhbət mövzusudur. Monoqrafiya səhər saatlarında diqqətimi çəkir, söhbəti isə axşam aparıram. Təhlilin verdiyi cavab belədir: iki təəssürat arasında əvvəlcə mövcud olmayan bu cür əlaqələr, sonradan birinin təsəvvür məzmunundan digərinin təsəvvür məzmununa toxunur. Aralıq həlqələrini təhlili yazarkən artıq vurğulamışam. Ziklamen haqqında monoqrafiya təsəvvürünə, başqa yerlərdən təsirlənmədən, yalnız onun həyatımın sevimli çiçəyi olması ideyası və ya xanım L-nin itən buketi haqqında xatirə bağlana bilərdi. Fikrimcə, bu gizli mənalı düşüncələr yuxu yaratmaq üçün kifayət etməzdi.

"Lordum, qəbirdən gələn ruhun bizə bunu deməyə ehtiyacı yoxdur."

"Hamlet"də deyildiyi kimi. Lakin baxın, təhlil zamanı mənə xatırladılır ki, söhbətimizi pozan kişinin soyadı Bağban idi, mən onun xanımını çiçəkli və gözəl tapmışdım; hətta indi sonradan xatırlayıram ki, gözəl Flora adını daşıyan xəstələrimdən biri bir müddət söhbətimizin mərkəzində olmuşdu. Belə olmalıdır ki, bu aralıq həlqələr vasitəsilə yuxu materialı və botanik təsəvvür dairəsindən gələn yuxu mənbələri, əhəmiyyətsiz və həyəcanlandıran gündəlik təcrübələrin birləşməsini həyata keçirmişdir. Sonra daha əlavə əlaqələr yarandı, məsələn, kokain əlaqəsi, Dr. şəxsiyyəti ilə haqlı olaraq vasitəçilik edə bilər. Königstein və mənim yazdığım botanik monoqrafiya arasında, və bu iki təsəvvür dairəsinin birinə birləşməsini möhkəmləndirdi, belə ki, indi birinci təcrübədən bir hissə ikinci təcrübəyə işarə kimi istifadə oluna bildi.

Bu izahatın özbaşına və ya süni hesab ediləcəyini gözləyirəm. Əgər Professor Bağban çiçəkli xanımı ilə yanaşmasaydı, müzakirə olunan xəstə Flora deyil, Anna adlansaydı nə olardı? Lakin cavab asandır. Əgər bu düşüncə əlaqələri yaranmasaydı, ehtimal ki, başqaları seçilərdi. Belə əlaqələri qurmaq o qədər asandır ki, gündəliyimizi əyləndirdiyimiz zarafat və tapmacalar bunu sübut edir. Zarafatın güc sahəsi məhdudiyyətsizdir. Bir addım daha irəli gedək: əgər günün iki təəssüratı arasında kifayət qədər geniş aralıq əlaqələr qurmaq mümkün olmasaydı, yuxu sadəcə fərqli olardı; günün başqa bir əhəmiyyətsiz təəssüratı, bizim yanımıza qruplar halında gələn və unudulan təəssüratlar kimi, "Monoqrafiya"nın yerini tutardı, söhbətin məzmunu ilə əlaqələndirilərdi və yuxu məzmununda onu təmsil edərdi. Monoqrafiyadan başqa heç kim bu taleyə malik olmadığına görə, o, yəqin ki, birləşmə üçün ən uyğun olan idi. Lessinqdəki ağıllı Hans kimi "dünyada ən çox pulu yalnız varlıların ən çox pula sahib olması"na heç vaxt təəccüblənmək lazım deyil.

Bizim izahımıza görə, əhəmiyyətsiz hadisənin psixoloji cəhətdən dəyərli olanın yerini tutması üçün baş verən psixoloji proses, bizə hələ də şübhəli və qəribə görünməlidir. Daha sonrakı bir bölmədə biz, bu görünüşdə yanlış olan əməliyyatın xüsusiyyətlərini başa düşməyimizə yaxınlaşdırma vəzifəsi ilə qarşılaşacağıq. Burada biz yalnız, yuxu təhlili zamanı sayısız və müntəzəm təkrarlanan təcrübələrlə qəbul etməyə məcbur edildiyimiz prosesin nəticəsi ilə məşğuluq. Lakin proses elədir ki, sanki psixik vurğunun (məsələn, psixik vurğunun) həmin vasitəçi zəncirlər yolu ilə yerini dəyişməsi baş verir; əvvəlcə zəif intensivliklə yüklənmiş təsəvvürlər, əvvəlcə daha intensiv yüklənmiş olanlardan yükü öz üzərinə götürərək, şüura çıxış yolunu məcbur etməyə qadir olduqları bir gücə çatırlar. Affekt ölçülərinin yerləşdirilməsi və ya ümumiyyətlə hərəkət aktları söhbət getdiyi yerdə, belə yerini dəyişmələr bizi heç də təəccübləndirmir. Tənha qalmış qızın həssaslığını heyvanlara köçürməsi, bəkar qalan kişinin ehtiraslı kolleksiyaçı olması, əsgərin rəngli parça zolağını, bayrağı, ürək qanı ilə müdafiə etməsi, sevgi münasibətində saniyələrlə uzadılmış əl sıxışmasının səadət yaratması, və ya "Otello"da itirilmiş burun dəsmalının qəzəb partlamasına səbəb olması — bunların hamısı bizim üçün mübahisəedilməz görünsə də, psixik yerini dəyişmələrə misallardır. Lakin eyni yolla və eyni prinsiplərə əsasən, şüurumuza nəyin daxil olacağına və nəyin ondan uzaq tutulacağına, yəni nəyi düşündüyümüzə qərar verilməsi, bizə xəstəlik təəssüratı verir və bunu yuxu həyatında qarşılaşdığımızda düşünmə xətası adlandırırıq. Burada, sonradan aparılacaq araşdırmaların nəticəsi olaraq aşkarlayaq ki, "yuxuda yerini dəyişmə" kimi tanıdığımız psixik proses, xəstəlik nəticəsində pozulmuş kimi deyil, lakin normadan fərqli, daha ilkin təbiətli bir proses kimi ortaya çıxacaq.

Beləliklə, yuxu məzmununun əhəmiyyətsiz hadisələrin qalıqlarını qəbul etməsi faktını, yuxunun təhrifi (yerdəyişmə yolu ilə) ifadəsi kimi şərh edirik və iki psixik instans arasında mövcud olan keçid senzurasının nəticəsi kimi yuxu təhrifini tanıdığımızı xatırlayırıq. Bu zaman yuxu təhlilinin bizə müntəzəm olaraq gündəlik həyatdan psixi baxımdan əhəmiyyətli olan, xatirəsinin vurğunu əhəmiyyətsiz xatirəyə yerdəyişmə yolu ilə köçürdüyü real yuxu mənbəyini açacağını gözləyirik. Bu baxış bucağı ilə biz Robertin nəzəriyyəsi ilə tam ziddiyyətə düşmüşük və onun nəzəriyyəsi bizim üçün istifadəyə yararsız hala gəlmişdir. Robertin izah etmək istədiyi fakt mövcud deyil; onun qəbulu, görünən "yuxu məzmunu" üçün yuxunun real mənasını yerinə qoymamaqdan irəli gələn bir yanlış anlaşılmaya əsaslanır. Robertin təliminə qarşı daha da irəli gedərək belə bir etiraz irəli sürmək olar: Əgər yuxu həqiqətən də yaddaşımızı gündəlik xatirələrin "şlaklarından" xüsusi psixik işləməklə təmizləmək vəzifəsini daşıyırsa, onda yuxumuzun, oyanıq zehni həyatımızda iddia edə biləcəyimizdən daha çox işgəncəli və daha gərgin işə sərf edilmiş olması lazım gələr. Çünki gündəlik həyatda yaddaşımızı qorumalı olduğumuz neytral təəssüratların sayı açıq-aydın sonsuz dərəcədə böyükdür; gecə bu cəmi idarə etmək üçün kifayət etməz. Əhəmiyyətsiz təəssüratların unudulmasının, ruhi qüvvələrimizin aktiv müdaxiləsi olmadan baş verməsi çox daha ehtimal olunan haldır.

Buna baxmayaraq, Robertin fikrini daha ətraflı nəzərə almadan tamamilə rədd etməyimizə dair bir xəbərdarlıq hiss edirik. Biz, gündəlik neytral təəssüratlardan birinin — xüsusilə son günün təəssüratının — müntəzəm olaraq yuxu məzmununa töhfə verdiyi faktını izahsız buraxmışıq. Bu təəssüratla şüursuzluqdakı əsl yuxu mənbəyi arasındakı əlaqələr həmişə əvvəlcədən mövcud deyil; gördüyümüz kimi, onlar yalnız sonradan, sanki nəzərdə tutulan yerdəyişmə xidmətində, yuxu işlənməsi zamanı qurulur. Deməli, təravətli, baxmayaraq ki, əhəmiyyətsiz olan təəssürat istiqamətində əlaqələri qurmağa məcburiyyət mövcud olmalıdır: bu təəssürat, hər hansı bir keyfiyyət sayəsində buna xüsusi uyğunluq təklif etməlidir. Əks halda, yuxu düşüncələrinin vurğunu öz təsəvvür dairəsinin əhəmiyyətsiz bir hissəsinə yerdəyişməsi də eyni dərəcədə asan olardı. Aşağıdakı təcrübələr bizi burada izahat yoluna yönləndirə bilər. Əgər bir gün bizə yuxuları qıcıqlandırmağa layiq iki və ya daha çox hadisə gətiribsə, yuxu hər ikisinin qeydini tək bir bütövə birləşdirir; o, onlardan bir vahidlik yaratmağa məcburiyyətə tabe olur; məsələn: Yayda bir günortadan sonra mən, bir-birinə yad olan iki tanışımı gördüyüm bir qatar vaqonuna minmişdim. Onlardan biri nüfuzlu bir həmkarım, digəri isə mən həkim kimi işlədiyim soylu bir ailənin üzvü idi. Mən bu iki cənabı bir-biri ilə tanış etdim; lakin onların ünsiyyəti uzun yol boyu mənim üzərimdən keçdi, belə ki, mən tez-tez biri ilə, sonra digəri ilə söhbət mövzusu müzakirə etməli oldum. Həmkarımdan, yeni tibb praktikasını başlamış ortaq tanışımıza tövsiyə məktubu yazmasını xahiş etdim. Həmkarım cavab verdi ki, gənc adamın bacarığına inansa da, onun nəzərə çarpmayan xasiyyəti ona nüfuzlu evlərə giriş imkanı verməyəcək. Mən cavab verdim: Məhz buna görə ona tövsiyə lazımdır. Digər həmsəfərdən bir müddət sonra xalası — mənim xəstələrimdən birinin anası — haqqında soruşdum; o vaxt ağır xəstə idi. Bu səyahətdən sonra gecə gördüyüm yuxuda, himayədarlıq istədiyim gənc dostum, seçkin bir cəmiyyət qarşısında — mən yuxuda tanıdığım bütün nüfuzlu və varlı insanları oraya yerləşdirmişdim — əlindəki jestlərlə, ikinci həmsəfərin xalası olan və yuxuda artıq vəfat etmiş yaşlı xanım haqqında 'matəm nitqi' söyləyirdi. (Açığı etiraf edirəm ki, bu xanımla münasibətlərim yaxşı deyildi.) Deməli, yuxum yenidən gündüzün hər iki təəssüratı arasında əlaqələr qurmuş və onlardan birləşdirilmiş bir vəziyyət yaratmışdı.

Çoxsaylı oxşar təcrübələrə əsaslanaraq belə bir qənaətə gəlməliyəm ki, yuxu işlənməsi üçün mövcud olan bütün yuxu qıcıqlandırıcı mənbələri yuxuda vahid bir bütünə çevirməyə məcburiyyət var.

İndi isə yuxunu qıcıqlandıran mənbənin, təhlilin göstərdiyi kimi, hər dəfə mütləq yeni (və əhəmiyyətli) bir hadisə olub-olmadığını, yoxsa daxili bir təcrübənin, yəni psixi baxımdan dəyərli bir hadisənin xatirəsinin və ya bir düşüncə axınının yuxu qıcıqlandırıcısı rolunu oynaya bilib-bilməyəcəyi sualını müzakirəyə açmaq istəyirəm. Çoxsaylı təhlillərdən aydın şəkildə ortaya çıxan cavab, sonuncu variantın doğru olduğunu göstərir. Yuxu qıcıqlandırıcısı, gündüz düşüncə fəaliyyəti nəticəsində sanki təzələnmiş daxili bir proses ola bilər. İndi yuxu mənbələrini müəyyən edən müxtəlif şərtləri bir sxemdə toplaymaq üçün uyğun an gəlib çatmışdır.

Yuxu mənbəsi aşağıdakılardan biri ola bilər:

a) Yuxuda birbaşa təmsil olunan, təzə və psixi baxımdan əhəmiyyətli bir təcrübə.

b) Yuxu tərəfindən vahid bir bütünə birləşdirilən, bir neçə təzə və əhəmiyyətli təcrübə.

c) Yuxu məzmununda, eyni vaxtda baş vermiş, lakin maraqsız bir təcrübənin qeyd edilməsi ilə təmsil olunan, bir və ya bir neçə təzə və əhəmiyyətli təcrübə.

d) Yuxuda, təzə, lakin maraqsız bir təəssüratın qeyd edilməsi ilə müntəzəm olaraq təmsil olunan daxili əhəmiyyətli bir təcrübə (xatirə, düşüncə axını).

Göründüyü kimi, yuxu yozumu üçün yuxu məzmununun bir hissəsinin əvvəlki günün təzə təəssüratını təkrarlaması şərti həmişə qorunur. Yuxuda təmsil olunmaq üçün nəzərdə tutulan bu hissə ya həqiqi yuxu qıcıqlandırıcısının təsəvvür dairəsinə özünə aiddir — özü də ya onun əsas, ya da əhəmiyyətsiz tərkib hissəsi kimi — ya da maraqsız bir təəssürat sahəsindən gəlir; bu təəssürat, yuxu qıcıqlandırıcısı dairəsi ilə az və ya çox dərəcədə zəngin əlaqələr qurularaq əlaqələndirilmişdir. Şərtlərin görünən çoxluğu burada yalnız bir yerdəyişmənin baş verməməsi və ya baş verməsi alternativindən irəli gəlir; burada qeyd edirik ki, bu alternativ, beyin hüceyrələrinin qismən oyanışdan tam oyanışa qədər olan ardıcıllığını izah edən tibbi yuxu nəzəriyyəsinə eyni asanlığı təmin edir ki, yuxunun kontrastlarını izah etmək üçün də eyni asanlığı təmin edir (bax: s. 80 və davamı).⁵³⁵⁴

Bu ardıcıllıqda ayrıca qeyd etmək lazımdır ki, psixoloji baxımdan dəyərli, lakin təzə olmayan element (düşüncə axını, xatirə), yuxu qurulması məqsədi ilə təzə, lakin psixoloji baxımdan maraqsız bir elementlə əvəz oluna bilər, əgər aşağıdakı iki şərtə riayət edilirsə: 1) yuxu məzmunu təzə təcrübəyə bağlanır; 2) yuxu qıcıqlandırıcısı psixoloji baxımdan dəyərli bir proses olaraq qalır. Yalnız bir halda (a) hər iki şərt eyni təəssüratla ödənilir. Yuxu üçün istifadə olunan eyni maraqsız təəssüratların, təzə olduqları müddətcə bu xüsusiyyətə malik olduqlarını, lakin bir gün (və ya ən çoxu bir neçə gün) keçdikdən sonra bu xüsusiyyəti itirdiklərini nəzərə alsaq, təəssüratın təzəliyinin ona yuxu qurulması üçün psixoloji dəyər verdiyini qəbul etməliyik; bu dəyər, duyğularla yüklənmiş xatirələrin və ya düşüncə axınlarının dəyərinə hər hansı şəkildə bərabərdir. Təzə təəssüratların yuxu qurulması üçün bu dəyərinin nəyə əsaslandığını yalnız sonrakı psixoloji mülahizələrlə təxmin edə biləcəyik.

Bu arada diqqətimiz, gecə saatlarında və şüurumuzun qeyd etmədiyi bir vaxtda, xatirə və təsəvvür materialımızda vacib dəyişikliklərin baş verə biləcəyinə yönəldilir. Bir gecənin insanın son qərarını verməzdən əvvəl yuxu görməsinə imkan verən tələbi, VII bölmədəki "transfer" haqqında mətnə görə, açıq-aydın tamamilə əsaslıdır. Lakin biz bu nöqtədə yuxu psixologiyasından yuxu psixologiyasına keçdiyimizi qeyd edirik, bu addım daha çox təkrarlanacaq.

İndi son nəticələri devirməklə hədələyən bir etiraz mövcuddur. Əgər ilgisiz təəssüratlar yalnız təzə olduqları müddətcə yuxu məzmununa daxil ola bilirsə, onda yuxu məzmununda əvvəlki həyat dövrlərindən olan elementləri necə tapırıq ki, onlar təzə olduqları zaman — Strümpellin sözlərinə görə — psixoloji dəyərə malik deyildilər, yəni artıq çoxdan unudulmuş olmalı idilər, yəni nə təzə, nə də psixoloji baxımdan əhəmiyyətli olmayan elementlər?

Bu etiraz, nevrozlu xəstələrdə psixoanalizin nəticələrinə əsaslanılsa, tamamilə həll oluna bilər. Həll belədir ki, psixoloji baxımdan əhəmiyyətli materialı ilgisiz olanla əvəz edən (həm yuxu, həm də düşünmə üçün) yerdəyişmə prosesi, artıq həmin erkən həyat dövrlərində baş vermiş və o vaxtdan bəri yaddaşda sabitlənmişdir. Orijinalda laqeyd olan... Yuxu qurulmasında təzəliyin roluna aid olan vacib bir töhfəni Pötzl, zəngin əlaqələrlə dolu bir işdə təqdim edir. (Təcrübə ilə qıcıqlandırılmış yuxu təsvirlərinin dolaylı görmə ilə əlaqələri.) "Ümumi ... jurnalı" Nevrologiya və Psixiatriya jurnalı, XXXVII, 1917. Pötzl müxtəlif təcrübə iştirakçılarından taxistoskopla göstərilən bir şəkildə şüurlu olaraq qavradıqlarını çəkmələrini istədi. Sonra o, növbəti gecədə təcrübə iştirakçısının yuxusu ilə maraqlandı və həmin yuxunun uyğun hissələrini də bir çəkillə təsvir etdirdi. Aydınlıqla məlum oldu ki, təcrübə iştirakçısının qavramadığı göstərilən şəkildəki detallar yuxu qurulması üçün material təmin etmişdi, halbuki şüurlu olaraq qavranılan və göstərmədən sonra çəkilənlər açıq yuxuda yenidən görünməmişdi. Yuxu işlənməsi tərəfindən qəbul edilən material, onun tərəfindən məlum "iştəhiyə bağlı", daha doğrusu, özbaşına üslubda, Pötzlün yuxu quran tendensiyalarının təklifləri xidmətində işlənmişdir. Bir EA ER arşın tədqiqatına aid olanlar, bu kitabda hələ də cəhd edilən məqsədlərdən çox uzaqdır. Bu yeni yuxu tədqiqatı üsulunun, əvvəlki kaba texnikadan nə qədər fərqli olduğunu göstərmək üçün qeyd edilməlidir ki, yuxunu pozan qıcıqlandırıcıları yuxu məzmununa daxil etmək təcrübəsi artıq köhnədir; təzə elementlər, psixoloji baxımdan əhəmiyyətli materialdan dəyəri yerdəyişmə yolu ilə mənimsədiklərindən bəri, artıq ilgisiz deyillər. Həqiqətən ilgisiz qalan şeylər artıq yuxuda təkrarlana bilməz.

Yuxarıdakı müzakirələrdən haqlı olaraq belə nəticə çıxarmaq olar ki, mən ilgisiz yuxu qıcıqlandırıcılarının, dolayısı ilə zərərsiz yuxuların olmadığını iddia edirəm. Uşaqların yuxularından və gecə həssaslıqlarına cavab olaraq qısa yuxu reaksiyalarından başqa, bu mənim tam ciddi və istisnasız fikrimdir. Başqa şeylərə yuxu görmək ya açıq şəkildə psixoloji baxımdan əhəmiyyətli kimi tanınır, ya da təhrif olunmuşdur və yalnız Yuxuların yozumu həyata keçirildikdən sonra qiymətləndirilə bilər, bundan sonra yenidən əhəmiyyətli kimi tanınır. Yuxu heç vaxt kiçik şeylərlə məşğul olmur; yuxuda kiçik şeylər bizi narahat etmir. Görünüşcə zərərsiz yuxular, yozumu ilə məşğul olsanız, qəddar olduqları ortaya çıxır; əgər mənə bu ifadəyə icazə verilsə, onlar "qulağın arxasında yumruq qədər qara" şeylər saxlayırlar. Bu, yenidən etiraz gözlədiyim bir nöqtə olduğu və yuxu təhrifinin işini göstərmək fürsətini xoş qarşıladığım üçün, kolleksiyamdakı "zərərsiz yuxular"dan bir sıra nümunəni burada təhlilə tabe edəcəyəm.

Ağıllı və incə bir gənc xanım, lakin həyatda da çəkinən, "sükut suları"ndan olan biri danışır: Mən yuxuda gördüm ki, bazara gec gəlirəm və qəssabdan və tərəvəz satan qadından heç nə ala bilmirəm. Şübhəsiz zərərsiz bir yuxu, amma yuxu belə görünmür; mən onun detallarını danışmasını istəyirəm. Sonra hesabat belə olur: O, səbəti daşıyan aşpaz qadınla bazara gedir. Qəssab, bir şey tələb etdikdən sonra ona deyir: Artıq bu mövcud deyil, və ona başqa bir şey vermək istəyir, qeyd edərək: Bu da yaxşıdır. O, imtina edir və tərəvəzçi qadına gedir; tərəvəzçi ona dəstələr halında bağlanmış, lakin rəngi qara olan qəribə bir tərəvəz satmaq istəyir. O deyir: Mən bunu tanımıram, bunu götürmürəm.⁵⁵

Yuxunun gündəlik əlaqəsi kifayət qədər sadədir. O həqiqətən bazara gec getmişdi və artıq heç nə ala bilməmişdi; "Ət dükanı bağlanıb" ifadəsi təcrübənin təsviri kimi özünü göstərir. Amma dayan, bu, bir kişinin geyimindəki səhlənkarlığa aid olan — və ya daha doğrusu, əksinə aid olan — olduqca adi bir ifadə deyilmi? Yuxu görən xanım əslində bu sözləri istifadə etməyib, bəlkə də onlardan qaçıb; gəlin yuxuda olan detalların yozumunu axtaraq.

Yuxuda bir şey nitq xarakteri daşıdıqda, yəni deyildikdə və ya eşidildikdə, sadəcə düşünüləndə deyil (bu, adətən etibarlı şəkildə fərqləndirilə bilər), bu, oyaq həyatdakı nitqlərdən gəlir; bu nitqlər xammal kimi işlənir, parçalanır, yüngül dəyişdirilir və əsasən kontekstdən kəsilir. Yozum işində belə nitqlərdən başlamaq olar. Deməli, qəssabın "Artıq bu mövcud deyil" nitqi haradan gəlir? Özüm; mən bir neçə gün əvvəl ona "ən qədim uşaq təcrübələrinin artıq belə mövcud olmadığını, lakin təhlildə 'transferlər' və yuxularla əvəz edildiyini" izah etmişdim. Deməli, mən qəssabam və o, köhnə düşünmə və hiss etmə üsullarının indiki zamana transferini rədd edir. — Onun yuxu nitqi "Mən bunu tanımıram, bunu götürmürəm" haradan gəlir? Bu, təhlil üçün parçalanmalıdır. "Mən bunu tanımıram" ifadəsini o, bir gün əvvəl aşpaz qadına, onunla mübahisə etdiyi zaman deyib; lakin yuxudakı nitqlərin mənşəyini yeganə müəllif kimi tanıyan Delboeuf (s. 226) onları "klicheler" ilə müqayisə edir.

əlavə edilib: Ləyaqətlə davranın. Burada bir yerdəyişmə aydın görünür; aşpaz qadına qarşı istifadə etdiyi iki cümlədən mənasız olanı yuxuya götürüb; boğulmuş olan isə: "Ləyaqətlə davranın!" yalnız yuxunun qalan məzmununa uyğundur. Beləliklə, arzuolunmaz təkliflər etməyə cəsarət edən və "ət dükanını bağlamağı" unutmağa çalışan birinə belə deyilə bilər. Yozumun həqiqətən izini tapdığımızı, tərəvəzçi qadınla olan hadisədə yerləşdirilmiş işarələrlə uyğunluq sübut edir. Dəstələr halında bağlanaraq satılan (sonradan əlavə etdiyi kimi, uzunsov) və qara olan bir tərəvəz, yuxu birləşməsi olan qulançar və qara turpdan başqa nə ola bilər? Qulançarı mən heç kimə və heç bir məlumatlı şəxsə yozum etməli deyiləm, lakin digər tərəvəz — "Qara, qurtar özünü!" çağırışı kimi — eyni cinsi mövzuya işarə edir ki, bunu yuxu hekayəsinə "ət dükanı bağlanıb" ifadəsini yerləşdirmək istədiyimiz zaman əvvəldən təxmin etmişdik. Bu yuxunun mənasını tamamilə anlamaq vacib deyil; bu qədər məlumdur ki, o, mənalıdır və heç də zərərsiz deyil.

II

Həmin xəstənin başqa bir zərərsiz yuxusu, müəyyən mənada əvvəlki yuxunun əksi: Əri soruşur: Piano tənzimlənməməlidir? O: Dəyməz, onsuz da yenidən dəri ilə örtülməlidir! Yenə də əvvəlki gündəki real hadisənin təkrarı. Əri belə soruşmuş və o, oxşar cavab vermişdi. Amma onun bunu yuxuda görməsinin mənası nədir? O, pianodan danışır, onun iyrənc, pis səs verən, ərinin evlənmədən əvvəl sahib olduğu bir qutu olduğunu deyir və s., lakin həll açarı yalnız "Dəyməz" sözlərindən gəlir. Bu ifadə dünən rəfiqəsinə etdiyi ziyarətdən qaynaqlanır. Orada ondan paltosunu çıxarması tələb olundu, o isə "Təşəkkür edirəm, dəyməz, mən dərhal getməliyəm" sözləri ilə imtina etdi. Bu hekayəni dinləyərkən dünən analiz işi zamanı onun anidən paltosuna əl atdığını xatırlamalıyam, paltosunun düyməsi açılmışdı. Deməli, sanki belə demək istəyirdi: Zəhmət olmasa, baxmayın, dəyməz. Beləliklə, qutu döş qəfəsinə çevrilir və yuxunun yozumu birbaşa onun fiziki inkişaf dövrünə, bədən formalarından narazı qalmağa başladığı vaxta aparır. Əgər "İyrənc" və "pis səs" ifadələrinə diqqət yetirsək və qadın bədəninin kiçik yarımşarlarının böyük yarımşarların əvəzinə və ya alternativ olaraq necə tez-tez işləndiyini — təlməhlərdə və yuxularda — xatırlasaq, bu, daha qədim dövrlərə də apara bilər.⁵⁶

III

Gənc bir kişinin qısa, zərərsiz bir yuxusunu araya salaraq bu sıranı kəsirəm. O, yenidən qış paltoyunu geyindiyini yuxuda görüb, bu isə dəhşətlidir. Bu yuxunun səbəbi iddia olunur ki, gözlənilmədən soyuq havanın yenidən qayıtmasıdır. Lakin daha incə bir qəyyum qeyd edəcək ki, yuxunun iki qısa hissəsi bir-birinə yaxşı uyğun gəlmir, çünki soyuqda ağır və ya qalın palto geyinmək — bunda nə "dəhşətli" ola bilər? Bu yuxunun zərərsizliyinə zərər verən şey isə⁵⁷

Analiz zamanı ilk fikir, bir xanımın dünən ona etibarla açıqladığını xatırladır: onun son uşağı partlamış prezervativin sayəsində dünyaya gəlib. O, bu münasibətlə düşüncələrini yenidən qurur: Nazik prezervativ təhlükəlidir, qalın prezervativ isə pisdir. Prezervativ haqlı olaraq "üst geyim" adlanır, çünki onu üstə geyinirlər; eyni adla yüngül palto da adlandırılır. Xanımın danışdığı hadisə kimi bir hadisə, əlbəttə, evli olmayan kişi üçün “dəhşətli” olardı.

İndi yenidən bizim zərərsiz “yuxugörən” qadınımıza qayıdaq.

IV

O, şamdanın içinə şam qoyur; lakin şam qırılıb, ona görə də yaxşı dayanmır. Məktəbdəki qızlar onun bacarıqsız olduğunu deyirlər, xanım isə bunun onun günahı olmadığını deyir.

Burada da real bir səbəb var; o, dünən həqiqətən şamdanın içinə şam qoyub; lakin o şam qırılmamışdı. Burada şəffaflığı ilə seçilən bir simvolizm istifadə edilmişdir. Şam qadın cinsiyyət orqanlarını qıcıqlandıran bir obyektdir; əgər o qırılıbsa və yaxşı dayanmırsa, bu, kişinin impotentliyini (“bu onun günahı deyil”) ifadə edir. Yalnız diqqətlə tərbiyə olunmuş və bütün çirkinliklərdən uzaq qalmış gənc qadın şamın bu istifadəsini tanıyırmı? Təsadüfən, bu məlumatı hansı təcrübə ilə əldə etdiyini də bildirə bilər. Reyndə qayıq gəzintisi zamanı onların yanından içində tələbələr oturan bir qayıq keçir; tələbələr böyük məmnuniyyətlə mahnı oxuyur, hətta qışqırırdılar: “İsveç kraliçası, pəncərə qanadları bağlı olduqda, Apollon şamları ilə...”

Son sözü eşitmir və ya başa düşmür. Onun əri tələb olunan izahatı ona verməlidir. Bu misralar sonra yuxu məzmununda, onun internatda bir dəfə bacarıqsız yerinə yetirdiyi bir tapşırıq haqqında zərərsiz bir xatirə ilə əvəz olunur, və bu, ortaq olan “bağlı pəncərə qanadları” vasitəsilə baş verir. Onaniya mövzusunun impotentliklə əlaqəsi kifayət qədər aydındır. Latent yuxu məzmunundakı “Apollo” bu yuxunu, bakirə Pallas haqqında danışılan əvvəlki bir yuxu ilə əlaqələndirir. Hər şey həqiqətən zərərsiz deyil.

Yuxulardan həyatın real şərtlərinə çıxarılan nəticələri çox asan təsəvvür etməmək üçün, eyni şəxsə aid olan və eyni dərəcədə zərərsiz görünən bir yuxu daha əlavə edirəm. “Mən gündüz həqiqətən etdiyim bir şeyi yuxuda gördüm,” – o danışır, “yəni kiçik bir çamadanı kitablarla elə doldurdum ki, onu bağlamaqda çətinlik çəkdim, və mən onu həqiqətən baş verdiyi kimi yuxuda gördüm.” Burada danışan qadın özü yuxu ilə reallığın uyğunluğuna əsas diqqəti yönəldir. Yuxu haqqında belə bütün hökmlər, “yuxu”ya aid qeydlər, oyanıq düşüncədə yer tutmuş olsalar da, sonrakı nümunələrin təsdiq edəcəyi kimi, müntəzəm olaraq latent yuxu məzmununa aiddir. Beləliklə, bizə deyilir ki, yuxunun danışdığı şey əvvəlki gün həqiqətən baş verib. Təfsir zamanı ingilis dilindən kömək almaq fikrinə necə gəldiyini izah etmək çox uzadıcı olardı. Kifayətdir, yenə kiçik bir “box” haqqındadır (bax. S. 159/160, qutudakı ölü uşaq yuxusu), elə doldurulmuşdur ki, artıq heç nə sığmır. Ən azından bu dəfə pis bir şey yoxdur.

Bütün bu 'zərərsiz' yuxularda cinsi amil senzura motivi kimi çox nəzərəçarpan şəkildə önə çıxır. Lakin bu, prinsipial əhəmiyyət kəsb edən bir mövzudur və biz onu bir kənara qoymalıyıq. YUXU MƏNBƏYİ KİMİ İNFANTİL

Yuxu məzmununun xüsusiyyətləri arasında bütün müəlliflər (Robert istisna olmaqla) ilə birlikdə qeyd etmişik ki, yuxuda həyatın ən erkən dövründən olan təəssüratlar görünə bilər; bu təəssüratlar haqqında yuxu zamanı yaddaşın əlində olmadığı görünür. Bu hadisənin nə qədər nadir və ya tez-tez baş verdiyini qiymətləndirmək təəccüblu deyil, çünki yuxunun müvafiq elementləri oyandıqdan sonra mənşəyi ilə tanınmır. Burada uşaqlıq təəssüratları ilə iş gördüyümüzün sübutu obyektiv yolla təqdim edilməlidir; bunun üçün şərtlər yalnız nadir hallarda bir araya gələ bilər. A. Morinin xüsusilə inandırıcı hesab etdiyi bir adamın hekayəsi danışılır; bu adam iyirmi illik qiyamətdən sonra doğma yerini ziyarət etməyə qərar verir. Yola düşməzdən əvvəlki gecədə o, yuxusunda tamamilə tanımadığı bir kənddə olduğunu və orada küçədə tanımadığı bir bəylə qarşılaşdığını, onunla söhbət etdiyini görür. Vətəninə qayıtdıqdan sonra o, bu tanımadığı kəndin doğma şəhərinin çox yaxınlığında həqiqətən mövcud olduğunu və yuxudakı tanımadığı adamın da orada yaşayan vəfat etmiş atasının dostu olduğunu öyrənir. Bu, hər ikisini – həm adamı, həm də kəndi uşaqlıq dövründə gördüyünə dair qəti sübutdur. Yuxu, əslində, konsert axşamı üçün bileti cibində daşıyan qızın (s. 158-159) və ya atasının ona Hameaua səyahət vəd etdiyi uşağın yuxusu kimi səbirsizlik yuxusu kimi şərh edilməlidir və s. Yuxu görəni uşaqlığından məhz bu təəssüratı təkrar yaşamağa məcbur edən motivlər, təbii ki, təhlil olmadan aşkar edilə bilməz.

Yuxularının çox nadir hallarda yuxu təhrifinə məruz qaldığını fəxr edən dinləyicilərimdən biri mənə bildirdi ki, bir müddət əvvəl yuxusunda keçmiş müəlliminin, özündən on bir yaşa qədər evdə olan uşaq baxıcısının yatağında olduğunu görmüşdür. Bu səhnə üçün yer hələ yuxuda ona məlum idi. Maraqla yuxusunu böyük qardaşı ilə bölüşdü; qardaşı gülərək yuxuda gördüyü şeyin reallığını təsdiqlədi. O, bunu çox yaxşı xatırlayır, çünki o vaxt altı yaşında idi. Sevgililər, şərait gecə görüşünə əlverişli olduqda, böyük oğlanı pivə ilə sərxoş edirdilər. O vaxt üç yaşında olan kiçik uşaq – bizim yuxu görənimiz – bacının otağında yatdığı üçün maneə kimi qəbul edilmirdi.

Başqa bir halda da, yuxu təhlilinin köməyi olmadan, yuxunun uşaqlıq elementləri ehtiva etdiyi qətiyyətlə müəyyən edilə bilər; əgər yuxu, uşaqlıqda ilk dəfə görülən və sonradan böyüklük dövründə yuxu zamanı vaxtaşırı təkrarlanan, təbii ki, 'daimi' yuxu adlanan bir yuxudursa. Bu növün məlum nümunələrinə təcrübəmdən bir neçəsini əlavə edə bilərəm, baxmayaraq ki, özüm belə bir daimi yuxu görməmişəm. Otuzlu yaşlarında olan bir həkim mənə danışdı ki, uşaqlığının ilk günlərindən bu günə qədər yuxu həyatında tez-tez sarı bir aslan görünür və o, bu aslan haqqında ən dəqiq məlumatı verə bilər. Yuxularından tanıdığı bu aslan, bir gün təbiətdə, uzun müddətdən bəri itmiş porselen əşya kimi ortaya çıxdı və gənc oğlan anasından eşitdi ki, bu obyekt erkən uşaqlıq dövrünün ən çox istədiyi oyuncağı olmuşdur; özü isə bunu artıq xatırlamırdı.

Manifest yuxu məzmunundan, yalnız təhlilin aşkar etdiyi yuxu düşüncələrinə keçdikdə, təəccüblə qeyd etmək olar ki, belə yuxuların məzmunu heç bir ehtimal doğurmasa belə, uşaqlıq hadisələrinin iştirakı müşahidə edilə bilər. “Sarı Aslan” adlı hörmətli həmkarıma belə bir yuxunun xüsusilə xoş və öyrədici nümunəsinə görə minnətdaram. Nansenin qütb ekspedisiyası haqqında səyahət hesabatını oxuduqdan sonra, o, buz səhrasında ischiyasından şikayət edən cəsur tədqiqatçıya elektrik cərəyanı tətbiq etdiyini yuxu gördü. Bu yuxunun təhlili zamanı ona uşaqlığından bir hekayə xatırladı; bu hekayə olmadan yuxu əlbəttə ki, başa düşülməz qalardı. Üç və ya dörd yaşlı uşaq ikən, bir gün böyüklərin kəşfiyyat səyahətləri haqqında danışdıqlarını maraqla dinlədi və sonra atasından bunun ağır xəstəlik olub-olmadığını soruşdu. O, açıq-aydın “səyahətlər”i “yırtıqlar”la qarışdırmışdı və bacı-qardaşlarının istehzası bu utancverici hadisənin unudulmamasını təmin etdi.

Mən siklamen cinsinə aid monografiya haqqında yuxunun təhlili zamanı, atamın beş yaşlı oğluna rəngli lövhələrlə təchiz olunmuş kitabı məhv etmək üçün verdiyinə dair qorunub saxlanmış uşaqlıq xatirəsinə rast gəldiyim hal, tamamilə oxşar bir haldır. İnsan təxminən bu xatirənin yuxu məzmununun formalaşmasında həqiqətən iştirak edib-etmədiyinə, yoxsa təhlil işinin əlaqəni yalnız sonradan qurub-qurmadığına dair şübhə yaradacaq. Lakin assosiasiv əlaqələrin zənginliyi və mürəkkəbliyi birinci baxış bucağını təsdiqləyir. (Siklamen — sevimli çiçək — sevimli yemək — artişok; artişok kimi, yarpaq-yarpaq parçalamaq [Çin imperiyasının bölünməsi münasibəti ilə gündəlik qulağa gələn ifadə]; — Herbarium — kitab qurdu, sevimli yeməyi kitablar olan.) Bundan əlavə, təsdiq edə bilərəm ki, burada açıqlamadığım yuxunun son mənası, uşaqlıq səhnəsinin məzmunu ilə ən intim əlaqə içindədir.

Yuxuların digər bir silsiləsində təhlil bizə öyrədir ki, yuxunu oyadan istək özü, yuxunun özünü onun tələbi kimi təqdim etdiyi halda, uşaqlıq həyatından qaynaqlanır; beləliklə, insan təəccüblə yuxuda özünü və impulslarını davam etdirən uşağı tapır.

Bu yerdə artıq bir dəfə yeni məlumatlar əldə etdiyimiz bir yuxunun təfsirinə davam edirəm, nəzərdə tutduğum yuxu: “Dostum R. mənim dayımdır.” Onun təfsirini o qədər irəli apardıq ki, professorluğa yüksəlmək istəyi motivləri bizə aydın şəkildə qarşı çıxdı və dost R.-ə olan yuxu həvəsini, yuxu düşüncələrində ehtiva olunan iki həmkarın təhqirinə qarşı müxalifət və inad yaratmaqla izah etdik. Yuxu mənim özümün idi; ona görə də təhlilini, əldə edilən həll ilə hisslərimin hələ də qane edilmədiyini bildirməklə davam etdirə bilərəm. Bilirəm ki, yuxu düşüncələrində təhqir olunan həmkarlar haqqında mənim hökmüm oyada tamamilə fərqli idi; onların taleyini təyinat məsələsində bölüşməmək istəyinin gücü, oyada və yuxudakı qiymətləndirmə arasındakı ziddiyyəti tam aydınlaşdırmaq üçün mənə çox az görünürdü. Əgər mənim başqa bir titul ilə çağırılma ehtiyacım bu qədər güclü olmalı idisə, bu, məndə tanımadığım, uzaq tutduğuma inandığım xəstəlik təbiətli bir ambisiyanı sübut edir. Məni tanıdığını düşünən başqalarının bu məsələdə mənim haqqımda necə hökm verəcəyini bilmirəm; bəlkə də həqiqətən ambisiyam olub; amma əgər olubsə, o, çoxdan professor extraordinariusun titul və rütbəsi kimi obyektlərdən başqa obyektlərə yönəlmişdir.

Bəs mənə yuxu verən ambisiya haradan gəlir? Onda uşaqlıqda çox eşitdiyim bir şey aklıma gəlir: doğulum zamanı yaşlı bir kəndli qadın, ilk uşağına görə xoşbəxt olan anaya, onun dünyaya böyük bir adam bəxş etdiyini proqnozlaşdırmışdı. Belə proqnozlar çox tez-tez baş verir; gözlənti dolu analar və yer üzündəki hakimiyyəti bitdiyi üçün gələcəyə üz tutan o qədər çox yaşlı kəndli qadın və ya digər yaşlı qadınlar var ki. Proqnozçunun ziyanı da olmayacaq. Böyüklük həsrətim mənbəyi bu mənbədən qaynaqlanmalı idimi? Amma onda gənclik illərinin sonrakı dövrlərindən, izah üçün daha yaxşı uyğun gələcək başqa bir təəssüratı xatırlayıram: Bir axşam Praterdəki qəbələrdən birində, valideynlərin on bir və ya on iki yaşlı oğlanı aparmağa adət etdiyi yerdə, masadan masaya gedən və ona verilən “mövzu” haqqında kiçik bir haqq qarşılığında şeirlər improvizasiya edən bir adam diqqətimizi çəkdi. Məni şairi bizim masaya sifariş etmək üçün göndərdilər və o, elçiyə minnətdarlığını bildirdi. Vəzifəsini soruşmazdan əvvəl, mənim haqqımda bir neçə qafiyə söylədi və ilhamında, mənə bir dəfə “Nazir” olmağımın ehtimalını bildirdi. İkinci proqnozun təəssüratını hələ də çox yaxşı xatırlayıram. Bu, vətəndaş nazirliyi dövrü idi, ata bir müddət əvvəl vətəndaş həkimləri Herbst, Giskra, Unger, Berger və s. şəkillərini evə gətirmişdi və biz bu cənablara şərəfə işıqlandırma etmişdik. Onların arasında hətta yəhudilər də var idi; hər bir çalışkan yəhudi uşağı nazir portfelini çantasında daşıyırdı. Universitetə qeydiyyatdan keçməzdən bir az əvvəl hüquq oxumağa niyyətli olduğum və yalnız son anda fikrimi dəyişdirdiyim faktı, həmin dövrün təəssüratları ilə əlaqəli olmalıdır. Tibb işçilərinə nazirlik karyerası ümumiyyətlə bağlı deyil. Və indi mənim yuxum! İndi anlayıram ki, o, məni qarağı indiki zamandan vətəndaş nazirliyinin ümid dolu dövrünə qaytarır və o vaxtkı istəyimi öz imkanları daxilində yerinə yetirir. Yəhudi olduqlarına görə iki elmli və hörmətli həmkarımı, birini axmaq, digərini cinayətkar kimi rəftar edərək pis davranmaqla, sanki mən nazirmişəm kimi davranıram, özümü nazirin yerinə qoyuram. Onun Əliliyinə qarşı nə qədər dəqiq intiqam! O, məni fövqəladə professor təyin etməyi rədd edir, mən isə yuxuda onun yerinə özümü qoyuram.

Başqa bir halda, yuxunu yaradan istəyin, mövcud olsa da, dərin uşaqlıq xatirələrindən güclü bir təsbit aldığını qeyd edə bildim. Burada əsasında Roma getmək həsrəti olan bir sıra yuxulardan gedir. Bu həsrəti yuxularla uzun müddət təmin etməli olacağam, çünki səyahət üçün ayrılmış ilin bu dövründə sağlamlıq səbəblərinə görə Romada qalmaqdan qaçınmaq lazımdır. Beləliklə, bir dəfə yuxuda görürəm ki, vaqon pəncərəsindən Tiber çayını və Mələk körpüsünü görürəm; sonra qatar hərəkətə keçir və mən şəhərə heç vaxt girmədiyimi xatırlayıram. Yuxuda gördüyüm mənzərə, bir gün əvvəl bir xəstənin salonunda nəzərdən keçirdiyim məlum bir həkkə bənzəyirdi. Bir başqa dəfə biri məni təpəyə aparır və Romada yarımçıq dumanla örtülmüş, elə uzaqda göstərir ki, mənzərənin aydınlığına təəccüblənirəm. Bu yuxunun məzmunu burada izah etmək istədiyimdən daha zəngindir. Orada “vaad edilmiş torpağı uzaqdan görmək” motivi asanlıqla tanınır. Duman içində ilk dəfə gördüyüm şəhər Lübekdir; təpənin nümunəsi isq Gleixenberqdədir. Üçüncü yuxuda nəhayət Romadayam, yuxu mənə belə deyir. Amma təəssüf ki, heç də şəhər mənzərəsi olmayan, qara sulu kiçik bir çay görürəm; çayın bir tərəfində qara qayalar, digər tərəfində böyük ağ çiçəklərlə dolu çəmənliklər var. Zucker adlı bir bəyi (onu səthi tanıyıram) görürəm və şəhərə gedən yolu ondan soruşmağa qərar verirəm. Aydındır ki, oyandığımda görmədiyim bir şəhəri yuxuda görməyə çalışmaq mənim üçün nağıldır. Yuxunun landşaft mənzərəsini elementlərinə ayırsam, ağ çiçəklər mənə məlum olan Ravennaya işarə edir; Ravenna ən azı bir müddət İtaliyanın paytaxtı kimi Romadan üstün tutulmuşdu. Ravenna ətrafındakı bataqlıqlarda qara suyun ortasında ən gözəl su zanbaqları tapmışıq; yuxu onları çəmənliklərdə, Ausseedəki nərds kimi böyüdür, çünki o vaxtlar onları sudan çıxarmaq çox çətin idi. Su yaxınlığındakı qara qaya, Karlsbad yaxınlığındakı Tepl vadisini canlı xatırladır. “Karlsbad” mənə Zucker bəydən yolu soruşmağımın bu qəribə detallını izah etməyə imkan verir. Burada yuxunun toxunduğu materialda, çoxlu dərin, tez-tez acı həyat hikməti gizlədən və söhbətlərdə, məktublarda sitat gətirməyi xoşladığımız iki yumoristik yəhudi anekdotunu tanımaq olar. Onlardan biri "Konstitusiya" hekayəsidir: Məzmunu belədir ki, bir yoxsul yəhudi biletsiz Karlovi Varylara gedən sürətli qatara necə soxulur, sonra tutulur, hər yoxlamada qatardan qovulur və daha da sərt rəftarla qarşılaşır; nəhayət, əziyyət çəkdiyi dayanacaqların birində ona rast gələn bir tanışının hara getdiyi sualına cavab verir: "Konstitusiyam dözərsə — Karlovi Varylara." Yaxınlıqda yaddaşda başqa bir hekayə də dayanır: Fransız dilini bilməyən bir yəhudiyə Parisdə Rue Richelieuya gedən yolu soruşması tapşırılır. Paris də uzun illər boyu mənim həsrətimin məqsədi idi və Paris küçə daşlarına ilk dəfə ayaq basdığım zaman hiss etdiyim xoşbəxtliyi, digər arzularımın da gerçəkləşəcəyinə əmanət kimi qəbul etdim. Yolun soruşulması, həmçinin Romaya birbaşa işarədir, çünki məlumdur ki, bütün yollar Romaya aparır. Qeyd edək ki, Zucker adı yenə də Karlovi Varylara işarə edir; biz hamımız konstitusional xəstəlik olan diabetdən əziyyət çəkənləri ora göndəririk. Bu yuxunun səbəbi, Berlinli dostumun Pasxa bayramında Praqada görüşməyimiz təklifi idi. Onunla müzakirə etməli olduğum məsələlərdən "Zucker" və "Diabet" ilə əlaqəli daha bir əlaqə yaranacaqdı.⁵⁸

Sonuncu qeyd olunan yuxudan qısa müddət sonra dördüncü bir yuxu məni yenidən Romaya aparır. Gözümün önündə bir künc görürəm və orada bu qədər çox alman elanının yapışdırılmasına təəccüblənirəm. Bir gün əvvəl dostuma peyğəmbərcəsinə bir ön görmə ilə yazmışdım ki, Praqa alman piyadaları üçün rahat bir qalma yeri olmamalıdır. Beləliklə, yuxu eyni zamanda onu Bohemiya şəhərində deyil, Romada görmək istəyini ifadə edir və çox güman ki, tələbəlik dövründən qalma maraq, Praqada alman dilinə daha çox dözümlülük göstərilməsi arzusunu da əks etdirir. Qeyd edim ki, çex dilini uşaqlıq illərimdə başa düşmüş olmalıyam, çünki slavyan əhalisi olan Moraviyada kiçik bir kənddə doğulmuşam. On yeddi yaşımda eşitdiyim bir çex uşaq şeiri yaddaşımda o qədər asanlıqla həkk olunub ki, mənası haqqında heç bir fikrim olmasa da, bu gün onu hələ də əzbərdən deyə bilirəm. Beləliklə, bu yuxular da həyatımın ilk illərinin təəssüratları ilə müxtəlif əlaqələrdən məhrum deyil.

Son İtaliya səyahətimdə, məni Trasimene gölü kənarından keçirən səyahətdə, nəhayət, Tibri gördükdən və Romadan səksən kilometr uzaqda acı ilə geri döndükdən sonra, gənclik təəssüratlarından qidalanan əbədi şəhərə olan həsrətimi gücləndirən amili tapdım. Romadan keçərək Napoluya getmək planını nəzərdən keçirirdim ki, klassik yazıçılarımızdan birinin əsərində oxumuş olduğum bir cümlə ağıma gəldi: Romaya getmək planını qurduqdan sonra öz otağında daha həvəslə irəli-geri gəzən şəxsin kim olduğunu bilmək çətindir: müəllim Vinkelman, yoxsa sərkərdə Hannibal? Mən Hannibalın izlərini gəlmişdim; Romaya baxmaq mənə də ona olduğu qədər müqəssər deyildi və o da bütün dünya onu Romada gözləyərkən Kampaniyaya çəkilmişdi. Lakin bu bənzərliyə malik olduğum Hannibal gimnaziya illərimin sevimli qəhrəmanı idi; həmin yaşda çoxları kimi, mən də Pun müharibələri zamanı hisslərimi Romalılara deyil, Kartagoluya yönəltmişdim. Ali gimnaziya illərində ölkədən kənarda olan irqdən gəlməyin nəticələri haqqında ilk anlayış formalaşanda və yoldaşlar arasında antisemitizm hərəkətləri mövqe tutmağa çağıranda, semit sərkərdənin fiquru mənim gözümdə daha da yüksəldi. Hannibal və Roma gənc üçün yəhudiliyin davamlılığı ilə katolik kilsəsinin təşkilatlanması arasındakı ziddiyyəti simvolizə edirdi. Antisemitizm hərəkatının o vaxtdan bəri ruhi həyatımızda qazandığı əhəmiyyət, həmin keçmiş dövrün fikirlərinin və hisslərinin sabitləşməsinə kömək etdi. Beləliklə, Romaya gəlmək arzusu yuxu həyatında bir örtük və digər bir neçə şiddətlə arzulanan istəklərin simvolu halına gəlib; bu istəklərin həyata keçirilməsində Punluğun davamlılığı və istisnalığı ilə işləmək istəyirsən və onların yerinə yetirilməsi, Hannibalın Romaya daxil olmaq istəyinin tale tərəfindən müvəqqəti olaraq eyni dərəcədə qorunmadığı kimi görünür.

Və indi bu bütün hisslərdə və yuxularda bu gün belə gücünü nümayiş etdirən uşaqlıq təcrübəsinə rast gəlirəm. Bu hissəni oxuduğum yazıçı Jean Paul olmalı idi. Atam məni gəzintilərinə götürməyə və bu dünya haqqında fikirlərini söhbətlərlə mənə açmağa başlayanda təxminən on və ya on iki yaşında idim. Bir dəfə mənə belə danışmışdı ki, onun gəldiyi dövrə nisbətən mən nə qədər yaxşı vaxtlara gəldiyimi göstərsin: Mən gənc oğlan ikən, sənin doğulduğun yerdə, şənbə günü küçədə gəzirdim, gözəl geyinmişdim, başımda yeni bir kürk papaq var idi. Birdən bir xristian gəldi, papağımı bir zərbə ilə çamurda saldı və qışqırdı: Yəhudi, piyada yolundan aşağı düş! “Sən nə etdin?” Cavab sakit şəkildə belə oldu: Mən avtomobil yoluna çıxdım və papağı götürdüm. Bu, əlindən tutduğu kiçik məni aparan böyük, güclü adam üçün qəhrəmanlıq kimi görünmürdü. Məni qane etməyən bu vəziyyətə qarşı, hisslərimə daha uyğun gələn, Hannibalın atası Hamilkar Barkanın oğlunu evdəki məbədin qarşısında romalılardan qisas almağa and içdirdiyi səhnəni qoydum. O vaxtdan bəri Hannibal mənim fantaziyalarımda yer tutmuşdu.

Düşünürəm ki, kartacalı generala olan bu həvəsi uşaqlığımın daha da gerisinə izləyə bilərəm, belə ki, burada da yalnız artıq formalaşmış bir emosional əlaqənin yeni bir daşıyıcıya transferi söhbəti gedir. Oxumağı bacaran uşağın əlinə keçən ilk kitablardan biri Tiyerin “Konsulluq və İmperiyası” idi; xatırlayıram ki, taxta əsgərlərimin düz belinə imperator marşallarının adlarını yazdığım kiçik kağızlar yapışdırmışdım və o vaxtlar artıq Massena (yəhudi adı ilə Menasse) mənim açıq-aşkar sevimlim idi. (Bu üstünlük, yəqin ki, yüz il sonra eyni doğum tarixinin təsadüfən üst-üstə düşməsi ilə də izah oluna bilər.) Napoleon özü Alplardan keçid ilə Hannibala bağlanır. Və bəlkə də bu döyüşçü idealının inkişafı... Uşaqlıq dövrünə daha da geriyə, ilk üç ildə özündən bir yaş böyük bir oğlanla olan bəzən dostluq, bəzən döyüşkən münasibətlərin iki oyun yoldaşından zəif olanında yaratdığı istəklərə qədər izləmək olar.⁵⁹⁶⁰

Yuxuların təhlilinə nə qədər dərinə getsən, uşaqlıq hadisələrinin izlərinə o qədər çox təsaduf edirsən ki, bu hadisələr yuxunun gizli məzmununda yuxu mənbəyi rolunu oynayır.

Biz eşitmişdik (S. 21) ki, yuxu xatirələri çox nadir hallarda qısaltılmamış və dəyişdirilməmiş şəkildə təkrarlayır ki, onlar tək başına manifest yuxu məzmununu təşkil etsinlər. Buna baxmayaraq, bu hadisənin bir neçə nümunəsi təsdiqlənib və mən onlara yenə də uşaq səhnələri ilə bağlı olan bir neçə yeni nümunə əlavə edə bilərəm. Xəstələrimdən birində bir yuxu cinsi bir hadisənin demək olar ki, təhrif edilməmiş təkrarını gətirdi və bu dərhal sadiq bir xatirə kimi tanındı. Bu xatirə ayıqlıqda heç vaxt tamamilə itirilməmişdi, lakin çox qaranlıqlaşmışdı və onun yenidən canlanması əvvəlki analitik işin uğuru idi. Yuxu görən on iki yaşında yataqda xəstə olan bir sinif yoldaşını ziyarət etmişdi, o, yəqin ki, təsadüfən yataqda hərəkət edərkən özünü açıb. Onun cinsiyyət orqanlarını görən zaman bir növ məcburiyyət hissi ilə özünü açdı və digərinin cinsiyyət orqanını tutdu, lakin o, istəksiz və təəccüblə ona baxdı, bundan sonra o, utandı və əl çəkdi. Bu səhnə iyirmi üç il sonra bir yuxuda, orada baş verən hisslərin bütün təfərrüatları ilə təkrarlandı, lakin yuxu görən aktiv rol əvəzinə passiv rol üstləndi, sinif yoldaşının şəxsiyyəti isə müasir dövrə aid bir şəxslə əvəz olundu.

Adətən, uşaq səhnəsi manifest yuxu məzmununda yalnız bir işarə ilə təmsil olunur və yuxudan təfsir yolu ilə inkişaf etdirilməlidir. Belə nümunələrin təqdimatı çox inandırıcı ola bilməz, çünki bu uşaq hadisələri üçün adətən başqa heç bir təsdiq yoxdur; onlar erkən yaşlara təsadüf edirsə, xatirə tərəfindən artıq qəbul edilmir. Yuxulardan belə uşaq hadisələrinə nəticə çıxarmaq hüququ psixoanalitik işdə, birgə təsir etdikdə kifayət qədər etibarlı görünən bir sıra amillərdən irəli gəlir. “Yuxu təfsiri” məqsədilə kontekstdən qoparılmış belə uşaq hadisələrinə geri qayıdışlar, yəqin ki, az təsir edəcək, xüsusilə də təfsirin əsaslandığı bütün materialı təqdim etmədiyim üçün. Lakin mən bu təqdimatdan imtina etmək istəmirəm.

Xəstələrimdən birinin bütün yuxuları “qovulan” xarakter daşıyır; o, vaxtı çatdırmaq, qatarı qaçırmamaq və s. üçün özünü tələsdirir. Bir yuxuda qadın dostunu ziyarət etməlidir; anası ona getməli, piyada getməməli olduğunu deyib; lakin o, qaçır və davamlı olaraq yıxılır. Analiz zamanı üzə çıxan material uşaqlıqda edilən oyun və əyləncələri xatırlamağa imkan verir (Viyana sakinlərinin “Hetz” dedikləri məlumdur) və xüsusilə bir yuxu üçün uşaqlar arasında populyar olan zarafatı, “İnək qaçdı, ta ki yıxılana qədər” cümləsini tək bir söz kimi tez tələffüz etmək zarafatını, ki bu da yenə bir “oyun”dur, əsas götürməyə imkan verir. Bu kiçik dostlar arasında edilən bütün zərərsiz oyun və əyləncələr xatırlanır, çünki onlar daha az zərərsiz olan digərlərini əvəz edirlər.

II

Digər bir qadının yuxusu belədir: O, içərisində müxtəlif maşınların dayandığı böyük bir otaqdadır, təxminən ortopedik müalicə mərkəzini necə təsəvvür edirsə, elə belə. O, mənim vaxtımın olmadığını və müalicəni beş digər nəfərlə eyni vaxtda aparmalı olduğunu eşidir. Lakin o, etiraz edir və ona ayrılmış döşəyə — və ya nə olursa olsun — uzanmaq istəmir. O, küncdə dayanır və mənim “bu doğru deyil” deməmi gözləyir. Digərlər isə ona gülürlər, onun bu hərəkətlərinin sadəcə qəribəlik olduğunu deyirlər. Yanında, sanki bir çox kiçik kvadratlar çəkirmiş kimi. Bu yuxu məzmununun birinci hissəsi müalicəyə və mənim üzərimə transferə bağlıdır. İkinci hissə uşaqlıq səhnəsinə işarə edir; döşəyin qeyd edilməsi ilə bu iki hissə bir-birinə birləşdirilir. Ortopedik müalicə mərkəzi mənim sözlərimə əsaslanır, orada mən onun müalicəsini müddəti və mahiyyəti baxımından ortopedik müalicə ilə müqayisə etmişdim. Mən müalicənin əvvəlində ona müvəqqəti olaraq az vaxt ayırdığımı, lakin sonra ona gündəlik tam bir saat həsr edəcəyimi bildirməli idim. Bu, onun içindəki köhnə həssaslığı oyatdı, bu isə histeriyaya meylli uşaqların əsas xarakter cəhətidir. Onlar sevgiyə doymazdırlar. Mənim xəstəm altı bacı-qardaşdan ən kiçiyi idi (buna görə də: beş digəri ilə birlikdə) və beləliklə atanın sevimlisi idi, lakin görünür, sevimli atasının ona hələ də kifayət qədər vaxt və diqqət ayırmadığını düşünürdü. Onun mənim “bu doğru deyil” deməmi gözləməsinin aşağıdakı mənşəyi var: Kiçik bir tərzi oğlan ona bir paltar gətirmişdi, o da pulu ona vermişdi. Sonra o, ərinə pulu itirsə, onu yenidən ödəməli olub-olmayacağını soruşdu. Əri, onu qıcıqlandırmaq üçün, bəli cavabını verdi (yuxu məzmunundakı qıcıqlandırma), o da yenidən və yenidən soruşdu və nəhayət onun “bu doğru deyil” deməsini gözlədi. İndi latent yuxu məzmunu üçün belə bir fikir quraşdırıla bilər: Əgər mən ona ikiqat vaxt ayırsam, ikiqat ödəməli olarmı? Bu fikir xəsis və ya murdardır. (Uşaqlıq dövrünün murdarlığı yuxuda çox vaxt pul xəsisliyi ilə əvəz olunur; “murdar” sözü burada körpü rolunu oynayır.) Əgər bütün bunlar “mənim deməmi gözləmək” və s. ilə bağlıdırsa, “murdar” sözünü yuxuda təsvir etmək lazımdırsa, bu, küncdə dayanmaq və döşəyə uzanmamaq ilə uyğun gəlir, çünki bu, uşaqlıq səhnəsinin bir hissəsidir, orada o, döşəyi murdarlamışdı və cəza olaraq küncdə dayandırılmışdı, atasının onu artıq sevməyəcəyi, bacı-qardaşlarının ona güləcəyi və s. təhdidləri altında. Kiçik kvadratlar onun kiçik bacısı qızına işarə edir, o, ona hesab sənətini göstərmişdi, təxminən doqquz kvadratda rəqəmləri elə yazmaq olar ki, bütün istiqamətlərdə cəmi on beş versin.

III

Bir kişinin yuxusu: O, iki oğlanın dalaşdığını görür, konkret olaraq çərçivəçi uşaqlar, ətrafdakı alətlərdən belə nəticə çıxarır; oğlanlardan biri digərini yerə yıxıb, yerə yıxılan oğlanın mavi daşlı sırğaları var. O, qaldırdığı çubuqla cinayətkarın arxasınca qaçır, onu cəzalandırmaq üçün. Bu oğlan taxta çitinin yanında dayanan bir qadının yanına qaçır, sanki onun anası imiş kimi. Bu, gündəlik işçi qadındır və yuxu görəndən arxasını çevirir. Nəhayət, o, dönür və ona dəhşətli baxışla baxır, elə ki, o, qorxub qaçar. Onların gözlərində alt kirpikdən qırmızı ətin irəli çıxdığı görünür.

Yuxu, əvvəlki günün trivial hadisələrini bolca istifadə etmişdir. O, dünən həqiqətən küçədə iki oğlan görmüşdür, onlardan biri digərini yerə yıxmışdır. Barışdırmaq üçün yaxınlaşdıqda, onlar qaçmağa başladılar. — Faßbinderknaben: yalnız sonrakı bir yuxu ilə izah olunur, onun təhlilində o, bu ifadəni istifadə edir: Façın dibini qırmaq. — Onun müşahidəsinə görə, mavi daşlı sırğaları əsasən fahişələr taxır. — Beləliklə, iki oğlan haqqında məlum bir klapphorn versiyası uyğun gəlir: Digər oğlanın adı Mari idi (yəni, o, qız idi). — Ayakta duran qadın: İki oğlanla olan səhnədən sonra o, Dunay sahilində gəzdi və oradakı tənhalıqdan istifadə edərək taxta hasara qarşı sidik çıxardı. Daha sonra yolunda ona ləyaqətli geyinmiş yaşlı bir xanım çox mehriban gülümsədi və ona ünvan kartını vermək istədi.

Qadın yuxuda elə durur ki, o, sidik çıxararkən belə durur, buna görə də söhbət sidik çıxaran bir qadından gedir və buna dəhşətli "görüntü" aiddir, qırmızı ətin irəli çıxması, bu yalnız çömərkən açılan cinsiyyət orqanlarına aid ola bilər, uşaqlıqda görülən bu orqanlar, sonrakı xatirələrdə "vəhşi ətdə", "yarada" yenidən ortaya çıxır. Yuxu, kiçik oğlanın kiçik qızların cinsiyyət orqanlarını görə bildiyi iki hadisəni birləşdirir, yerə yıxılma və sidik çıxarma zamanı, və digər kontekstdən göründüyü kimi, o, bu hadisələr zamanı oğlanın göstərdiyi cinsi marağa görə atanın cəzası və ya təhdidi haqqında xatirəni qoruyur.

IV

Uşaqlıq xatirələrinin tam bir məcmusu, bir fantaziya ilə zəruri şəkildə birləşdirilmiş, aşağıdakı yaşlı bir xanımın yuxusunun arxasında tapılır.

O, sifarişlər yerinə yetirmək üçün tələsik evdən çıxır. Grabendə o, sanki yıxılmış kimi dizləri üstünə çökür. Çoxlu adam onun ətrafında toplanır, xüsusilə fiaker sürücüləri; amma heç kim ona qalxmağa kömək etmir. O, çoxlu nağıl cəhdləri edir; nəhayət, müvəffəqiyyətli olmalıdır, çünki onu bir fiakerə oturdurlar, o, onu evə aparmalıdır, pəncərədən ona böyük, ağır dolu bir səbət atılır (alış-veriş səbətinə bənzər).

Bu, uşaqlıqda tələsdiyi kimi, yuxularında həmişə tələsdirilən eyni qadındır. Yuxunun ilk vəziyyəti açıq şəkildə yıxılmış bir atın görüntüsündən götürülmüşdür, həmçinin "çöküş" at yarışlarına işarə edir. O, gənclik illərində at minən idi, daha gənc yaşlarında ehtimal ki, at da idi. Yıxılmağa, portiernin on yeddi yaşlı oğlunun küçədə epileptik tutmalarla tutulub, arabada evə gətirilməsi haqqında ilk uşaqlıq xatirəsi aiddir. Bunu o, əlbəttə ki, yalnız eşitmişdir, amma epileptik tutmalar, "yıxılan" haqqında təsəvvür onun fantaziyası üzərində böyük güc qazanmış və sonradan onun öz histerik tutmalarının formasına təsir etmişdir. — Əgər bir qadın yıxılma haqqında yuxu görürsə, bunun adətən cinsi mənası var, o, "düşmüş qadın" olur; bizim yuxumuz üçün bu təfsir ən az şübhəli olacaq, çünki o, Grabendə yıxılır, Vyananın fahişəliyin korso kimi tanınan həmin yerində. Alış-veriş səbəti birdən çox təfsir verir; səbət kimi o, əvvəlcə tələblərinə payladığı və sonra, öz fikrincə, özünün də götürdüyü çoxlu səbətləri xatırladır. Buna da heç kimin ona qalxmağa kömək etmək istəməsi aiddir, bunu o, özünün rədd edilməsi kimi şərh edir. Bundan əlavə, alış-veriş səbəti, təhlil artıq tanıdığı fantaziyaları xatırladır, onlarda o, öz statusundan çox aşağı evlənmiş və indi özünün bazara alış-verişə getdiyi görünür. Nəhayət, alış-veriş səbəti bir xidmətçi şəxsin əlaməti kimi təfsir edilə bilər. Buna oğurladığına görə işdən qovulan bir aşpaz haqqında digər uşaqlıq xatirələri də əlavə olunur; o da belə dizləri üstünə çöküb yalvarmışdır. O, o vaxt on iki yaşında idi. Sonra evin fiaker sürücüsü ilə əlaqə qurduğuna görə işdən qovulan bir otaq qulluqçusu haqqında xatirə; əlbəttə, sonradan o, onu evləndi. Bu xatirə bizə yuxudakı fiaker sürücüsü üçün bir mənbə verir (real həyatda düşmüş qadına kömək etməyən sürücülərdən fərqli olaraq). Lakin hələ də səbətin pəncərədən atılmasını izah etmək lazımdır. Bu, ona dəmir yolda bagajın göndərilməsini, kənddəki “pəncərədən danışmağı” və kənddəki qalma haqqında kiçik təəssüratları xatırladır; məsələn, bir bəyin bir xanımın otağına pəncərədən mavi gavalı atması, ya da kiçik bacısının pəncərədən otağa baxan keçən bir axmaqdan qorxması. Və indi arxada on yaşından qaranlıq bir xatirə canlanır: kənddə evin xidmətçisi ilə eşq səhnələri oynayan bir mürebbiyə haqqında; uşaq bunun bir hissəsini sezmiş ola bilər və o, sevgilisi ilə birlikdə “göndərildi”, “qovuldu” (yuxuda əksinə: “içəri atıldı”); biz bu hekayəyə bir neçə digər yoldan da yaxınlaşmışdıq. Viyenda xidmətçi şəxsin bagajı, çamadanı, təhqiredici şəkildə “yeddi gavalı” adlandırılır. “Yeddi gavalını yığ və get.” Təhlili qaranlıq və ya artıq xatırlanmayan, çox vaxt həyatın ilk üç ilindən olan uşaq təəssüratlarına aparan xəstələrin yuxuları haqqında mənim kolleksiyamda təbii ki, zəngin ehtiyat var. Lakin onlardan ümumiyyətlə yuxu üçün keçərli olan nəticələr çıxarmaq çətindir; çünki burada müntəzəm olaraq nevrozlu, xüsusilə histerik şəxslər söhbət gedir və bu yuxularda uşaq səhnələrinə düşən rol, yuxunun mahiyyəti ilə deyil, nevrozun təbiəti ilə şərtlənə bilər. Bununla belə, ağır əziyyət əlamətləri səbəbindən deyil, öz “yuxularımın” təfsirində mənə də eyni dərəcədə tez-tez rast gəlinir ki, latent yuxu məzmununda gözləmədən bir uşaq səhnəsinə rast gəlirəm və bütün bir yuxular seriyası birdən-birə uşaq təcrübəsindən çıxan yollara yönəlir. Buna misallar artıq gətirmişəm və müxtəlif münasibətlərlə daha çox misal gətirəcəyəm. Bəlkə də bu bölməni, son zamanların səbəbləri və uzun müddət unudulmuş uşaq təcrübələrinin birlikdə yuxu mənbələri kimi çıxış etdiyi bir neçə yuxunun təqdimatından daha yaxşı bitirə bilmərəm.

1) Səyahət etdikdən, yorğun və ac qarnımla döşəyə uzandıqdan sonra, yuxuda həyatın böyük ehtiyacları özünü göstərir və mən yuxu görürəm: Mən özümə unlu yemək verilməsi üçün mətbəxə gedirəm. Orada üç qadın dayanır, onlardan biri qadın ev sahibəsidir və əlində bir şeyi çevirir, sanki köftə hazırlayır. O, bitirənə qədər gözləməli olduğumu cavab verir (sözlə aydın deyil). Mən səbirsizlənirəm və təhqir olunmuş halda gedirəm. Mən üst paltar geyinirəm; sınadığım birinci paltar mənə çox uzundur. Mən onu yenidən çıxarıram, onun kürk astarlı olmasına bir az təəccüblənirəm. Geyindiyim ikinci paltarda türk naxışlı uzun bir zolaq var. Uzun üzlü və qısa sivri saqqallı bir yad adam gəlir və onu özününküyə aid edərək mənim geyinməyimə mane olur. Mən ona paltarin başdan-başa türk naxışlı olduğunu göstərirəm. O soruşur: Türk (naxışları, zolaqları...) sizi nə maraqlandırır? Lakin sonra biz bir-birimizlə tamamilə mehriban oluruq.

Bu yuxunun təhlilində mənə tam gözlənilmədən, bəlkə də on üç yaşımda oxuduğum, yəni birinci cildin sonu ilə başladığım ilk roman ağlıma gəlir. Romanın və müəllifinin adını heç vaxt bilməmişəm, amma sonu indi mənə canlı xatirədir. Qəhrəman dəli olur və həyatında ona ən böyük xoşbəxtlik və bədbəxtlik gətirən üç qadın adını daim təkrarlayır. Pelagiya bu adlardan biridir. Hələ bu fikir ilə təhlildə nə edəcəyimi bilmirəm. Birdən üç qadının yanına insanın taleyini toxuyan üç taley toxuyan qadın (Parca) canlanır və mən bilirəm ki, yuxudakı üç qadından biri, ev sahibəsi, həyatı verən anadır, bəzən, mənim halımda olduğu kimi, diri insana ilk qidanı da verir. Qadın sinəsində sevgi və aclıq görüşür. Gənc bir adam, hekayəyə görə, qadın gözəlliyinin böyük pərəstişkarına çevrilmişdi, bir dəfə onu uşaq ikən əmizdirmiş gözəl dadının söhbət açıldığı zaman belə demişdi: o vaxt yaxşı fürsətdən daha yaxşı istifadə etmədiyi üçün təəssüf hissi keçirirdi. Mən psixonevrozların mexanizmindəki sonradan gəlmə anını izah etmək üçün bu hekayədən istifadə etməyə adət etmişəm. — Deməli, Fateylərdən biri, sanki köftə hazırlayarmış kimi, avuçlarını bir-birinə sürtür. Fateylər üçün belə qəribə bir məşğuliyyət, izahat tələb edir! Bu izahat indi başqa və daha erkən bir uşaqlıq xatirəsindən gəlir. Altı yaşım olanda və anamdan ilk dərsimi alanda, torpaqdan yaradıldığımızı və buna görə də torpağa qayıtmalı olduğumuza inanmalı idim. Lakin mənə bu xoş gəlmirdi və bu təlimə şübhə edirdim. Anam avuçlarını bir-birinə sürtürdü — köftə hazırlayarkən olduğu kimi, yalnız aralarında xəmir yox idi — və mənə sürtünmə nəticəsində düşən qara rəngli epidermis qabıqlarını, bizim yaradıldığımız torpağın nümunəsi kimi göstərdi. Bu gözlə görülən nümayişə olan təəccübüm sonsuz idi və sonralar sözlərlə eşitəcəyim şeyə razı oldum: 'Təbiətə bir ölüm borcludursan!' Beləliklə, deməli belədir!) Bu uşaq səhnələrinə aid hər iki duyğu, təəccüb və qaçılmaz olan şeyə razılıq, mənə bu uşaq təcrübəsinin xatirəsini ilk dəfə geri gətirən bir yuxuda qısa müddət əvvəl ortaya çıxmışdı. həqiqətən Fateylərdir, mən uşaqlıq illərində ac olanda tez-tez etdiyim kimi, onlara mətbəxə gedirəm və anam mənə nahar hazır olana qədər gözləməyi tapşırırdı. Və indi köftələr! Universitet müəllimlərimdən ən azı biri, xüsusilə də histoloji biliklərimi (epidermis) ona borclu olduğum müəllim, Köftə adını eşidəndə, əsərlərində plagiat etdiyi üçün cəzalandırmağa məcbur olduğu bir şəxsi xatırlayacaq. Plagiat etmək, başqasına məxsus olsa belə, əldə edilə bilən şeyi mənimsəmək, yuxunun ikinci hissəsinə, mənə bir müddət auditoriyalarda fəaliyyət göstərən 'Fövqəl-Mən' kimi davranıldığı hissəyə açıq şəkildə yol açır. Mən 'plagiat' ifadəsini niyyətsiz şəkildə yazdım, çünki mənə təqdim olundu və indi görürəm ki, o, manifest yuxu məzmununun müxtəlif hissələri arasında körpü rolunu oynaya bilər. Assosiasiya zənciri Pelagie—Plagiat—Plagiostomlar! (Köpəkbalığı)—Balıq sidiyi köhnə romanı Köftə işi ilə və açıq şəkildə cinsi texnikanın bir aləti olan üst paltarlarla birləşdirir. (Bax: Maurisin Kilo—Lotto haqqında yuxusu, s. 62.) Bu, çox məcburi və mənasız bir əlaqədir, lakin yuxu işlənməsi tərəfindən artıq qurulmasaydı, ayıq halda qura bilməyəcəyim bir əlaqə deyil. Bəli, əlaqələri məcbur etmək tələsinə sanki heç nə müqəddəs deyilmiş kimi, bahalı 'Körpü' adı (söz körpüsünə yuxarıda baxın) mənə şagird olaraq ən xoş saatlarımı keçirdiyim, digər hallarda tam ehtiyacsız ('50 yaşında ağıldan hər gün daha çox ləzzət alacaqsınız') və yuxu gördüyüm müddətdə məni narahat edən istəklərlə tam ziddiyyət təşkil edən eyni institutu xatırlatmaq üçün xidmət edir. Və nəhayət, adı yenə yeməli bir şeyə (Fleischl, Köftə kimi) bənzəyən başqa bir əziz müəllimin xatirəsi, həmçinin mənim rol oynadığım kədərli bir səhnə (ana — meyxanaçı), əqli pozğunluq (roman) və latın mətbəxindən aclığı aradan qaldıran bir vasitə — kokain ortaya çıxır.⁶¹

Beləliklə, mən dolambaçlı düşüncə yollarını davam etdirə və təhlildə çatışmayan yuxu hissəsini tam izah edə bilərdim, lakin tələb etdiyi şəxsi qurbanlar çox böyük olduğu üçün bunu etməliyəm. Mən yalnız, əsas yuxu düşüncələrindən birinə birbaşa apara bilən iplərdən birini götürürəm. Uzun üzlü və sivri saqqallı, məni geyinməkdən saxlamaq istəyən yad adam, Spalatoda bir tacirin xüsusiyyətlərini daşıyır, həmin tacirdən aram çoxlu türk parçaları almışdı. Onun adı Popoviç idi, şübhəli bir ad, həm də humorist Ştettenheima işarəli bir qeyd üçün səbəb olmuşdu. ('O, mənə adını dedi və utana-utana əlimi sıxdı.') Belə ad oyunlarının uşaq xasiyyəti olduğunu mübahisəsiz iddia etmək olar; mən bu xasiyyətdə olsam da, bu bir qisas aktıdır, çünki mənim öz adım sayısız dəfə belə axmaq zarafatlara qurban düşmüşdür. Göte bir dəfə qeyd edir ki, insan öz adı ilə dərisi ilə olduğu kimi bütövləşdiyi üçün ona nə qədər həssasdır, Herder onun adına şeir yazanda:⁶²

"Tanrılardan soyu gələn, Gotlardan və ya Kotedən" — "Beləliklə, sizin tanrı bütləriniz də toz olar."

Qeyd edirəm ki, adların sui-istifadəsinə aid bu sapma yalnız bu şikayətə hazırlıq etməli idi. Amma burada dayanaq. — Spalato'daki alış-veriş mənə Katarodakı başqa bir alış-verişi xatırladır, orada mən həddindən artıq ehtiyatlı idim və gözəl əldə etmələr üçün fürsəti qaçırdım. (Şərhçinin yanındakı fürsəti qaçırdı, bax 0.) Yuxu düşüncələrindən biri, yuxu görənə aclıq tərəfindən təlqin edilən, belədir: Heç nəyi əldən verməmək lazımdır, əldə edilə bilən hər şeyi götürmək lazımdır, hətta kiçik bir haqsızlıq da buna eşlik etsə belə; heç bir fürsəti əldən verməmək lazımdır, həyat çox qısadır, ölüm qaçılmazdır. Çünki bu eyni zamanda cinsi məna da daşıyır və istək haqsızlıq qarşısında dayanmaq istəmədiyi üçün, bu "carpe diem" sensuradan qorxmalı və özünü bir yuxunun arxasında gizlətməlidir. Buna əlavə olaraq, yuxu görənə yalnız mənəvi qidanın kifayət etdiyi dövrün xatirəsi, bütün saxlayıcılar və hətta iyrənc cinsi cəzalarla hədələmələr də daxil olmaqla, bütün əks düşüncələr söz alır.

II) İkinci bir yuxu daha uzun bir ön məlumat tələb edir:

Mən Ausseeyə tətil səyahətimi başlamaq üçün Qərb Vağzalına getmişdim, lakin daha tez yola düşən İşl qatarına minmək üçün artıq platformaya gedirdim. Orada yenidən İşl-ə imperatora gedən Qraf Tunu görürəm. O, yağmura baxmayaraq açıq vaqonla gəlmişdi, yerli qatarlar üçün giriş qapısından birbaşa çıxmışdı və onu tanımayan və biletini almaq istəyən qapıçıya qısa bir əl hərəkəti ilə, heç bir izahat vermədən, özündən uzaqlaşdırmışdı. O, İşl qatarında yola düşdükdən sonra, mən platformanı tərk etməli və gözləmə zalına qayıtmalı idim, lakin qalmağıma icazə verilməsi üçün çətinliklə özümü təsdiqlədim. Vaxtımı kimin gələcəyini, himayə yolu ilə birinci sinif vaqon yerini təyin etdirmək üçün kimin gəldiyini izləməklə keçirirdim; sonra səs-küy qaldırmağı, yəni bərabər hüquq tələb etməyi qərarlaşdırdım. Bu vaxt özümə bir şey oxuyuram, sonra bunun Figaronun Toyundan olan ariya olduğunu tanıyıram:

Əgər Qraf bir rəqs cəhd etmək istəsə, bir rəqs cəhd etmək, Sadəcə desin, Mən ona birini çalarım.

(Başqası mahnını bəlkə tanımayacaqdı.)

Bütün axşam ərzində mən şən, mübahisəçi bir ruh halında olmuşdum, qulluqçulara və arabaçıya istehza etmişdim, ümid edirəm ki, onlara əziyyət vermədən: indi başımdan Figaronun sözlərinə uyğun gələn və Beaumarchaisin komediyası haqqında xatirəyə, Comédie Françaisedə tamaşasını gördüyüm komediyaya aid olan bir çox cəsarətli və inqilabi düşüncələr keçir. Doğulmaq zəhmətini çəkmiş böyük ağalar haqqında söz; Qraf Almavivanın Susannaya qarşı tətbiq etmək istədiyi ağa hüququ; Qraf Tunun adını Qraf Heçnəetməyən adlandıraraq, bizim pis müxalifətçi 'gündəlik yazıçılar'ın onunla etdikləri zarafatlar. Mən ona həqiqətən qısqanmıram; o, indi imperatora ağır bir yol gedir və mən əsl Qraf Heçnəetməyənam; mən tətilə gedirəm. Buna əlavə olaraq, tətil üçün bir çox əyləncəli qərarlar. İndi mənə tibbi imtahanlarda hökumət nümayəndəsi kimi tanınan bir cənab gəlir və bu roldakı xidmətlərinə görə ona "hökumət yoldaşı" adlı iltifatlı ləqəb qazanmışdır. O, rəsmi statusuna istinad edərək birinci sinif yarım vaqon tələb edir və mən məmurun başqasına dediyini eşidirəm: Yarım Birinci ilə bu cənabı haraya yerləşdirək? Yaxşı bir imtiyaz; mən birinci sinifimi tam ödəyirəm. Sonra mən də özüm üçün bir vaqon alıram, lakin davamlı bir vaqonda deyil, belə ki, gecə boyu mənə tuvalet mövcud deyil. Məmur şikayətim nəticə vermir; mən ona təklif edərək qisasımı alıram, bu vaqonda ən azı döşəmədə bir dəlik açdırılsın, sərnişinlərin ehtiyacları üçün. Mən həqiqətən də səhər saat 3:45-də sidik tələsi ilə aşağıdakı yuxudan oyandım:

İnsan kalabalığı, tələbələr yığıncağı. — Bir qraf (Thun və ya Taaffe) danışır. Almanlar haqqında bir şey deməyə çağırıldıqda, onların sevimli çiçəyi kimi atayağı otunu alayçı jestlə izah edir və sonra düymə deşiyinə parçalanmış bir vərəq, əslində buruq bir vərəq skeletini bənzər bir şey taxır. Mən qəzəblənirəm, yəni qəzəblənirəm!, lakin yenə də bu mənim mövqeyimə təəccüblənirəm. Sonra daha qeyri-müəyyən: Sanki bu, girişləri tutulmuş və qaçmaq lazım olan akt zalıdır. Mən qəhvəyi ilə bənövşəyi rəng arasında mebelləri olan, açıq-aydın dövlət otaqları olan bir sıra gözəl təchiz edilmiş otaqların arasından yol açıram və nəhayət, yaşlı, şişman bir qadın olan bir evdar qadının oturduğu bir dəhlizə çıxıram. Onunla danışmaqdan qaçıram; lakin o, məni burada keçid etmək hüququna malik olduğumu açıq şəkildə hesab edir, çünki soruşur, 'Yuxu'ya sızıb və təhlil onun mənası olduğunu göstərdiyi üçün mən tərəfindən saxlanılır. lampayla birlikdə gedib-getməyəcəyini. Mən ona işarə edirəm və ya deyirəm ki, pilləkəndə dayanıb qalsın və bu zaman son nəzarətdən qaçdığım üçün özümü çox ağıllı hiss edirəm. Beləliklə, mən aşağıda oluram və getdiyim dar, dik qalxan bir yol tapıram.⁶³

Yenidən qeyri-müəyyən... Sanki indi, əvvəllər evdən çıxmaq kimi, şəhərdən çıxmaq ikinci vəzifəsi gəlir. Mən bir at arabası içindəyəm və ona bir dəmiryol stansiyasına getmək tapşırığı verirəm. 'Dəmiryol xətti boyunca sizinlə gedə bilmərəm', o, sanki mən onu həddindən artıq yormuşam kimi etiraz etdikdən sonra deyirəm. Bu zaman sanki mən artıq onunla, adətən dəmiryolu ilə gedilən bir məsafəni qət etmişəm. Stansiyalar tutulub; Kremsə və ya Znaimə getməli olmağımı düşünürəm, lakin orada sarayın olacağını düşünürəm və Qrats və ya buna bənzər bir şey üçün qərar verirəm. İndi şəhər tramvayına bənzər bir vaqonda oturmuşam və düymə deşiyimdə, insanlara çox diqqət çəkən, sərt parçadan bənövşəyi-qəhvəyi bənövşə çiçəkləri olan qəribə toxunmuş uzun bir şey var. Burada səhnə kəsilir.

Mən yenidən stansiya qarşısındayam, lakin yaşlı bir bəylə birlikdə, tanınmaz qalmaq üçün bir plan uydururam və bu planı artıq icra edilmiş görürəm. Düşünmək və yaşamak sanki bir şeydir. O, ən azı bir gözü ilə korluq edir və mən ona kişilərə aid sidik şüşəsi tutam (biz şəhərdə bunu almaq məcburiyyətində qalmışdıq və ya alırıq). Beləliklə, mən bir xəstə baxıcısıyam və ona şüşəni verməliyəm, çünki o, kordur. Konduktor bizi belə görəndə, bizi diqqət çəkmədən qaçmağa icazə verməlidir. Bu zaman müvafiq şəxsin mövqeyi və sidik edən cinsiyyət orqanı plastik olaraq görülür. Bundan sonra sidik gəlməsi ilə oyandım.

Bütün yuxu, xatirəsi 1898-ci ilin yubileyi ilə yenilənmiş 1848-ci il inqilab ilinə, üstəlik tələbə lideri Fişhofun istirahət məskəni olan Emmersdorfu tanıdığım Vaşau bölgəsinə kiçik bir səyahət sayəsində yuxugörəni daşıyan bir fantaziya təəssüratı yaradır; yuxunun manifest məzmunundakı bəzi cizgilər buna işarə edə bilər. (Bir səhvdir, amma bu dəfə bir səhv deyil!) Sonradan Emmersdorfun Vaşau bölgəsindəki eyni adlı inqilabçı Fişhofun sığınacağı ilə eyni olmadığını sezdim. Düşüncə əlaqəsi məni İngiltərəyə, Lord Tenissonun şeirinin başlığına uyğun olaraq həyat yoldaşına zarafatla 'Əlli il əvvəl' deməyə adət etdiyi, uşaqların isə bunu 'On beş il əvvəl' kimi düzəltməyə öyrəşdiyi qardaşımın evinə aparır. Qraf Tunun görünüşünün yaratdığı düşüncələrə bağlanan bu fantaziya, İtalyan kilsələrinin arxasındakı bina ilə orqanik əlaqəsi olmayan ön fasadları kimidir; lakin bu fasadlardan fərqli olaraq, o, qüsurlu, qarışıqdır və daxili hissələr çox yerlərdən önə çıxır. Yuxunun ilk vəziyyəti, mənim onlara ayıra biləcəyim bir neçə səhnədən qaynaqlanır. Yuxuda qrafın təkəbbürlü mövqeyi, on beş yaşımdakı gimnaziya səhnəsindən kopyalanmışdır. Biz xoşagəlməz və cahil bir müəllimə qarşı sui-qəsd təşkil etmişdik; bu sui-qəsdin ruhu, o vaxtdan bəri İngiltərə Kralı VII Henriyi nümunə götürmüş kimi görünən bir həmyerli idi. Əsas zərbənin rəhbərliyi mənə düşdü və Donau çayının Avstriya üçün əhəmiyyəti haqqında (Vaşau!) müzakirə, açıq etirazın baş verdiyi səbəb oldu. Sui-qəsdçilərdən biri, diqqət çəkən uzunluğu səbəbiylə 'Zərafə' adlandırdığımız, bizim tək aristokrat həmyerlimiz idi; o, alman dili professoru olan məktəb tiranı tərəfindən sorğu-sual edilərkən, yuxudakı qraf kimi dayanmışdı. Sevimli çiçəyi izah etmək və yenə bir çiçək olması lazım olan bir şeyi (eyni gün bir dostuma apardığım orkideylə və üstəlik Yeriho gülünü xatırladan) düymə deşiyinə soxmaq, Şekspirin kral dramalarından, qırmızı və ağ gül vətəndaş müharibəsini açan səhnəni açıq şəkildə xatırladır; VIII Henrinin adı bu reminissensiyaya yol açmışdır. Sonra güllərdən qırmızı və ağ qərənfillərə keçmək uzaq deyil. (Təhlildə iki kiçik şeir araya girir, biri alman, digəri ispan dilində: Güllər, lalələr, qərənfillər, bütün çiçəklər solur. — /sabelita, ağlama, çünki V. solur.) çiçəkləri soldurur. İspanca 'Figarodan gəlir.) Ağ qərənfillər bizdə Vyanada antisemitlərin, qırmızı qərənfillər isə sosial-demokratların rəmzinə çevrilmişdir. Arxasında gözəl Saksoniya torpağında (Anqelsaksoniya) qatar səyahəti zamanı antisemit bir çağırışın xatirəsi var. İlk yuxu vəziyyətinin tərkib hissələrini verən üçüncü səhnə, mənim ilk tələbəlik dövrümə təsadüf edir. Alman tələbə dərnəyində fəlsəfənin təbiət elmləri ilə münasibəti haqqında müzakirə gedirdi. Materialist təlimlə dolu yaşıl bir gənc olaraq, son dərəcə birtərəfli bir mövqeyi müdafiə etmək üçün irəli atıldım. O vaxt, o vaxtdan bəri insanları idarə etmək və kütlələri təşkil etmək qabiliyyətini sübut etmiş, üstəlik heyvanlar aləmindən bir ad daşıyan, daha üstün yaşlı bir həmyerli ayağa qalxdı və bizi ciddi şəkildə alçaltdı; o da gəncliyində donuzları otardığını və sonra peşman olaraq ata evinə qayıtdığını dedi. Mən qızışdım (yuxudakı kimi), çox kobud oldum və cavab verdim ki, onun donuzları otardığını bildiyim vaxtdan bəri onun sözlərinin tonuna artıq təəccüblənmirəm. (Yuxuda alman millətçi hisslərimə təəccüblənirəm.) Böyük qalmaqal; mənə çox tərəfdən sözlərimi geri götürməyi təklif etdilər, amma mən möhkəm qaldım. Təhqir edilən şəxs, ona edilən çağırış tələbini qəbul etməyəcək qədər ağıllı idi və məsələni öz axarına buraxdı.

Yuxu səhnəsinin qalan elementləri daha dərin qatlardan gəlir. Qrafın 'Huflattich' elan etməsi nə deməkdir? Burada assosiasiya zəncirimi sorğulamalıyam. Ağayev — lattice — salat — salat iti (özünün belə yemədiyi şeyi başqalarına verməyən it). Burada söyüş sözlərinin ehtiyatını görürük: jiraf, donuz, dişi donuz, it; mən ad vasitəsilə də eşşəyə çatmağı və bununla da akademik müəllimə istehza etməyi bacarardım. Bundan əlavə, mən Huflattich sözünü — düzgün olub-olmadığını bilmirəm — “pisse-en-Ut” kimi tərcümə edirəm. Bu məlumat mənə Zolanın “Germinal” romanından gəlir, orada uşaqlardan belə bir salat gətirmələri tələb olunur. İt — chien — adında böyük ehtiyac funksiyasına (chier, kiçik ehtiyac üçün pisser kimi) işarə var. İndi biz tezliklə üç aqreqat halının hamısında natamamlığı bir arada görəcəyik; çünki eyni “Germinal”da, gələcək inqilabla kifayət qədər məşğul olan kitabda, qaz formalı ifrazatların, yəni qazların (flatus) istehsalı ilə bağlı olduqca xüsusi bir yarış təsvir olunur. Və indi qeyd etməliyəm ki, bu flatusa gedən yol uzun müddətdir hazırlanıb: çiçəklərdən başlayaraq, ispan şeiri, Isabelita, Isabella və Ferdinand, VIII Henri, İngiltərə tarixi, Armadanın İngiltərəyə qarşı mübarizəsi, onun qələbə ilə bitməsindən sonra ingilislərin fırtına küləyi ispan donanmasını səpələdiyi üçün “Flavit et dissipati sunt” yazılı medal basdırdıqları mərhələdən keçir. Lakin mən bu şüarı, əgər histeriyaya olan baxışım və müalicəm haqqında ətraflı məlumat verməyə nail olsam, “Terapiya” fəslinin yarımşərti başlığı kimi istifadə etməyi düşünürdüm.

Yuxunun ikinci səhnəsinin bu qədər ətraflı həllini verə bilmirəm, çünki senzura səbəblərinə görə. Çünki mən həmin inqilab dövrünün yüksək rütbəli bir şəxsinin yerinə özümü qoyuram; onun da bir qartalla macərası olduğu, bağırsaq nəzarətsizliyi (incontinentia alvi) əziyyəti çəkdiyi və s. deyilir; və mən inanıram ki, burada senzuranı keçmək haqqım yoxdur, baxmayaraq ki, bir dövlət müşaviri (Aula, consiliarius aulicus) mənə həmin hekayələrin böyük hissəsini danışmışdır. Yuxudakı otaqlar silsiləsi 1) “Germinal”da deyil, “La Terre”dədir. Bu, mənə yalnız təhlildən sonra aydın olan bir səhvdir. — Əlavə olaraq, Huflattich və Flatus sözlərindəki eyni hərflərə diqqət çəkirəm. Onun ilhamı, bir anlığına içərisinə nəzər sala bildiyim Onun Ən Ali Möhtərəmliyi cənablarının salon vaqonuna borcludur; lakin yuxuda çox vaxt olduğu kimi, bu, qadınları (saray qadınlarını) ifadə edir. Evdar xanımın obrazı ilə mən, evində mənə təqdim olunan qonaqpərvərliyə və çoxlu sayda gözəl hekayələrə görə ağıllı yaşlı bir xanımın xoş niyyətini pozuram. — Çiraq detallı Grillparzere aiddir, o, oxşar məzmunda cazibədar bir hadisəni qeyd etmiş və sonra “Hero və Leandr”da (dəniz və məhəbbət dalğaları — Armada və fırtına) istifadə etmişdir.⁶⁴

Digər iki yuxu parçasının da ətraflı təhlilini saxlamalıyam; yalnız uşaq səhnələrinə aparan elementləri seçəcəyəm, çünki məhz onlara görə yuxunu ümumiyyətlə qəbul etmişəm. Şübhəsiz ki, məni bu boğmağa məcbur edən materialın cinsi olduğunu ehtimal etmək olar; lakin insan bu izahatla kifayətlənməməlidir. İnsan başqalarından sirr kimi saxlamalı olduğu çox şeyi özündən gizlətmir və burada məsələ məni həlli gizlətməyə məcbur edən səbəblər deyil, yuxunun əsl məzmununu özümə belə gizlədən daxili senzuranın motivləridir. Buna görə də deməliyəm ki, təhlil bu üç yuxu parçasını, ağılsız, oyandığım həyatda çoxdan boğulmuş böyüklük dəlisinin axını kimi, manifest yuxu məzmununa qədər uzanan bəzi qolları olan (mən ağıllı görünürəm) arsız təbiblik kimi tanıyır, lakin yuxudan əvvəlki axşamın şən əhvalını mükəmməl izah edir. Lovğalıq, düzdür, bütün sahələrdə; Grazın qeyd edilməsi “Graz nə qədərdir?” ifadəsinə aiddir, insan özünü çox varlı hesab etdikdə bundan zövq alır. Usta Rabelaisin Qarqantua və onun oğlu Pantagrüelin həyatı və fəaliyyəti haqqında misilsiz təsvirini nəzərə almaq istəyən kəs, birinci yuxu parçasının işarə olunan məzmununu da lovğalıklar sırasında yerləşdirə bilər. Vədi edilən iki uşaq səhnəsinə aşağıdakılar aiddir: Bu səyahət üçün yeni çamadan almışdım, rəngi, qəhvəyi-bənövşəyi, yuxuda bir neçə dəfə ortaya çıxır (sərt parçadan hazırlanmış bənövşəyi-qəhvəyi bənövşələr, “qız tutan” adlanan bir əşyanın yanında — hökumət otaqlarındakı mebellər). Yeni bir şeylə insanlara diqqət çəkmək, uşaqların məlum inancıdır. İndi mənə uşaqlıq həyatımdan belə bir səhnə danışılıb ki, onun xatirəsi hekayənin xatirəsi ilə əvəz olunub. Mən iki yaşında ikən hələ də bəzən yatağı isladarmışam və buna görə qınanma eşidəndə, atamı ona N. (növbəti böyük şəhərdə) yeni, gözəl qırmızı yatak alacağım vədi ilə ovutmuşam. (Buna görə də yuxuda şüşəni şəhərdə aldığımız və ya almaq məcburiyyətində qaldığımız hissəsi var; nə vəd edibsə, yerinə yetirmək lazımdır.) (Həmçinin kişilik şüşə və qadın çamadan, box kombinasiyasına diqqət yetirin.) Uşağın bütün böyüklük maniyası bu vəddə ehtiva olunur. Uşağın sidik çətinliklərinin yuxu üçün əhəmiyyəti bizə əvvəlki bir 'Yuxuların yozumu'ndə (207-ci səhifədəki yuxuya baxın) artıq diqqət çəkmişdi. Nevrotiklərə aparılan psixoanalizlərdən biz yatağı islatma ilə ambisiya xarakter xüsusiyyəti arasındakı intim əlaqəni də tanıyıb qavramışıq.⁶⁵

Sonra, yeddi və ya səkkiz yaşında ikən, çox yaxşı xatırladığım başqa bir ev münasibəti də var idi. Axşam yatmazdan əvvəl, ehtiyacımı valideynlərin yataq otağında, onların iştirakı ilə ödəməmək haqqında nəzakət qaydasını pozdum və ata cəza nitqində belə bir qeyd etdi: Bu uşağdan heç nə çıxmaz. Bu, mənim ambisiyam üçün dəhşətli bir təhqir olmalı idi, çünki bu səhnəyə işarələr yuxularımda həmişə təkrarlanır və daimi olaraq nailiyyətlərimin və uğurlarımın siyahısı ilə əlaqələndirilir, sanki belə demək istəyirdim: Görürsən, mən nə isə oldum. Bu uşaqlıq səhnəsi yuxunun son görüntüsü üçün material verir, burada təbii ki, qisas üçün rollar dəyişdirilib. Yaşlı adam, açıq-aydın atadır, çünki bir gözdəki korluq onun tətbiqi glaukomasını ifadə edir!, indi mənim qarşımda sidik edir, mənim vaxtilə onun qarşısında etdiyim kimi. Glaukoma ilə mən ona əməliyyat zamanı ona kömək edən kokaini xatırladıram, sanki mən beləliklə öz vədimi yerinə yetirmişəm. Bundan əlavə, mən onunla alay edirəm; kor olduğu üçün ona şüşəni tutmalıyam və qürur duyduğum histeriya nəzəriyyəsindəki kəşflərimə işarələrlə həzz alıram.?⁶⁶⁶⁷

Yuxu təhlili təcrübələri ilə diqqətim çəkildiyindən bəri, ki, ilkin baxışda tam görünən yuxulardan da, yuxu mənbələri və istək qıcıqlandırıcıları asanlıqla aşkarlandığı üçün, — ki, belə "yuxulardan" da ən erkən uşaqlığa qədər uzanan vacib fikir telləri çıxır, — mən bu cəhətdə yuxulamanın əsas şərtinin verilib-verilmədiyini soruşmalı oldum. Əgər bu fikri ümumiləşdirə bilsəydim, onda hər bir yuxuya, bizim sənətkarların əyləncəli axşamlarında sevdiyi kimi, qablar, saman süpürgələr və duz çubuqları düşərdi. İndi histeriklərin də eyni şeyi etdiklərini qeyd etmişdim; başlarına gələn real hadisələrlə yanaşı, onlar şüursuz olaraq, ən zərərsiz və adi təcrübə materialından qurduqları dəhşətli və ya həddindən artıq fantaziya hadisələri yaradırdılar. Simptomlar ilk növbədə bu fantaziyalardan asılıdır, real hadisələrin xatirələrindən yox, istər bu hadisələr ciddi olsun, istərsə də eyni dərəcədə zərərsiz olsun. Bu izahat mənə bir çox çətinliklərin öhdəsindən gəlməyə kömək etdi və mənə çox sevinc bəxş etdi. Mən bunu yuxu elementinin 'kişi şüşəsi' ilə işarə edə bilərdim, çünki mənə son maskarad axşamında Lucrezia Borgianın zəhər qabının nümayiş olunduğu, onun nüvəsinin və əsas tərkib hissəsinin xəstəxanalarda istifadə olunan kişi sidik şüşəsi olduğu deyilmişdi; o, manifest məzmununda son təcrübəyə, gizli məzmununda isə ən qədim təcrübəyə — histeriya təhlili zamanı həqiqətən müsbət mənada indiki dövrə qədər aktual qaldığını göstərə biləcəyim təcrübəyə — bir əlaqə tapır. Lakin bu fərziyyə hələ də sübut etmək üçün olduqca çətindir; ən erkən uşaqlıq təcrübələrinin yuxu yaranmasındakı ehtimal olunan rolu haqqında başqa bir kontekstdə (VII bölmə) yenidən danışmalıyam.

Əvvəldə nəzərdən keçirilən yuxu yaddaşının üç xüsusiyyətindən biri — yuxu məzmununda ikinci dərəcəli olana üstünlük verilməsi — yuxu təhrifinə aid edilməklə bizim üçün qənaətbəxş şəkildə həll olundu. Digər ikisi, yəni aktual olanın və uşaqlıq dövrünə aid olanın seçilməsini təsdiqlədik, lakin bunu yuxu görmənin motivlərindən çıxara bilmədik. Bu iki xüsusiyyəti, izahı və ya tətbiqi bizə lazım olmayanları, yaddaşda saxlamalıyıq; onlar başqa yerdə, ya yuxu vəziyyətinin psixologiyasında, ya da yuxu təfsiri vasitəsilə psixi aparatın daxilinə pəncərədən baxmaq mümkün olduğunu başa düşdüyümüz zaman sonradan aparacağımız psixi aparatın quruluşu haqqında mülahizələrdə yerini tapmalıdırlar.

Lakin son yuxu təhlillərinin digər nəticəsini də elə burada qeyd etmək istəyirəm. Yuxu çox vaxt çoxmənalı görünür; nümunələrin göstərdiyi kimi, yalnız bir neçə arzunun yerinə yetirilməsi onda yan-yana birləşə bilməz, həm də bir məna, bir arzunun yerinə yetirilməsi digərini örtə bilər, nəhayət ən aşağıda ilk uşaqlıq dövründən olan bir arzunun ödənilməsinə rast gəlinir və burada da bu cümlədə 'çox vaxt' sözünün 'müntəzəm' sözü ilə daha düzgün əvəz olunub-olunmaması mülahizəsi yer alır.⁶⁸

SOMATİK YUXU MƏNBƏLƏRİ

Əgər savadlı bir qeyri-həkim yuxu problemləri ilə maraqlandırmağa çalışsaq və bu məqsədlə ona yuxuların hansı mənbələrdən gəldiyini soruşsaq, adətən soruşulan şəxsin həllin bu hissəsinə sahib olduğunu güman etdiyini qeyd edirik. O, dərhal pozulmuş və ya yüklənmiş həzm ('yuxular mədədən gəlir'), təsadüfi bədən vəziyyəti və yuxu zamanı baş verən kiçik hadisələrin yuxu yaranmasına təsirini xatırlayır və bütün bu amillər nəzərə alındıqdan sonra belə, izah tələb edən bir şeyin qaldığını güman etmir.

Somatik mənbələrin yuxu yaranmasında hansı rolu oynadığını elmi ədəbiyyatın ona aid etdiyini giriş bölməsində (s. 22) ətraflı izah etmişik, ona görə də burada yalnız bu araşdırmanın nəticələrini xatırlamaq kifayətdir. Üç növ somatik mənbənin fərqləndirildiyini eşitmişik: xarici obyektlərdən gələn obyektiv hissi stimullar, yalnız subyektiv əsaslandırılmış hissi orqanların daxili həyəcanlanma vəziyyətləri və bədən daxili orqanlardan gələn bədən qıcıqları; həmçinin müəlliflərin bu somatik mənbələrlə yanaşı yuxunun psixi mənbələrini arxa plana atmağa və ya tamamilə kənarlaşdırmağa meylli olduqlarını qeyd etmişik (s. 43). Somatik mənbələrin lehinə irəli sürülən iddiaların yoxlanılması zamanı öyrəndik ki, obyektiv hissi orqan oyanmalarının — qismən yuxu zamanı təsadüfi stimullar, qismən isə yatan psixi həyatdan uzaq olmayan stimullar — əhəmiyyəti çoxsaylı müşahidələrlə təsdiqlənir və təcrübə ilə dəstəklənir (s. 26), subyektiv hissi oyanmaların rolu isə hipnagoqik hissi təsəvvürlərin yuxularda təkrarlanması ilə (s. 33) ortaya qoyulur.

aydın şəkildə ortaya qoyulur və yuxu təsəvvürlərimizin və yuxu fikirlərimizin ən geniş mənada daxili bədən stimullarına aid edilməsi tam sübut oluna bilməsə də, həzm, sidik ifrazı və cinsi orqanların oyanma vəziyyətinin yuxu məzmunumuza etdiyi məlum təsirə əsaslanmağa imkan verir.

Beləliklə, 'sinir stimulu' və 'bədən stimulu' yuxunun somatik mənbələridir, yəni bir çox müəllifə görə yuxunun ümumiyyətlə yeganə mənbələridir.

Lakin biz artıq somatik stimullar nəzəriyyəsinin düzgünlüyünə deyil, daha çox kifayətliliyinə şübhə yaradan bir sıra şübhələrə də qulaq asmışıq.

Bu nəzəriyyənin nümayəndələri onun əsaslarını nə qədər qəti şəkildə qəbul etsələr də — xüsusilə də yuxu məzmununda yenidən rast gəlinməsi heç bir çətinlik tələb etməyən təsadüfi və xarici sinir qıcıqları nəzərə alındıqda — heç biri yuxuların zəngin təsəvvür məzmununun yalnız xarici sinir qıcıqlarından irəli gəlməsinin mümkün olmadığını görməkdən uzaq deyildi. Miss Meri Uiton Kalkins öz yuxularını və ikinci bir şəxsin yuxularını altı həftə ərzində bu baxış bucağından araşdırdı və yalnız 13.2 faiz, müvafiq olaraq 6.7 faiz halda xarici hiss qavrayışı elementinin aşkar edildiyini tapdı; kolleksiyadakı yalnız iki hal orqanik hisslərə aid edilə bilərdi. Statistika bizə öz təcrübələrimizin sürətli nəzərinin artıq ehtimal etdiyimiz şeyi təsdiqləyir.

Çox vaxt 'sinir qıcığı yuxusu'nu digər yuxu formalarından fərqləndirərək, yaxşı araşdırılmış bir alt növ kimi qəbul etmək qərarına gəldilər. Şpitta yuxuları sinir qıcığı və assosiasiya yuxusu kimi ayırdı. Lakin, somatik yuxu mənbələri ilə yuxunun təsəvvür məzmunu arasındakı əlaqəni sübut etmək mümkün olmadıqca, həll yolu qaneedici qalmayacağı aydın idi.

Birinci etiraz, yəni xarici qıcıq mənbələrinin tez-tez rast gəlinməməsi ilə yanaşı, ikinci etiraz kimi, bu cür yuxu mənbələrinin tətbiqi ilə əldə edilə bilən yuxunun izahının qeyri-kafi olması durur. Nəzəriyyənin nümayəndələri bizə iki belə izah borcludurlar: birincisi, niyə xarici qıcıq yuxuda öz real təbiətində tanınmır, əksinə, müntəzəm olaraq yanlış tanınır (oyandırıcı yuxulara baxın, səh. 29); ikincisi, niyə qəbul edən ruhun bu yanlış tanınmış qıcığa reaksiyasının nəticəsi bu qədər müəyyən edilməz və dəyişkən ola bilər. Bu suala cavab olaraq Strümpeldən eşitdik ki, ruh yuxu zamanı xarici dünyadan uzaqlaşdığı üçün obyektiv hissi qıcığın düzgün təfsirini verməyə qadir deyil, əksinə, çox istiqamətdə müəyyən edilməmiş oyanma əsasında illüziyalar yaratmağa məcbur edilir, onun sözləri ilə desək (səh. 108):

Yuxu zamanı xarici və ya daxili sinir qıcığı ruhda bir hissi və ya hisslər kompleksini, bir duyğunu, ümumiyyətlə psixik bir prosesi yaradanda və ruh tərəfindən qəbul edildikdə, bu proses ruhun oyandığı vaxtdan qalan təcrübə dairəsindən hissi təsvirləri, yəni keçmiş qəbul etmələri, ya çılpaq, ya da müvafiq psixik dəyərlərlə ortaya çıxarır. O, sanki ətrafında belə təsvirlərin böyük və ya kiçik sayını toplayır, bu təsvirlər vasitəsilə sinir qıcığından gələn təəssürat öz psixik dəyərini alır. Adətən, dil qaydasının oyanıq davranış üçün etdiyi kimi, burada da deyilir ki, ruh yuxuda sinir qıcıqlandırıcı təəssüratlarını təfsir edir. Bu təfsirin nəticəsi, adlandırılan sinir qıcıqlandırıcı yuxusudur, yəni tərkib hissələri sinir qıcıqlandırıcının reproduksiya qanunlarına görə psixik təsirini ruh həyatında həyata keçirməsi ilə şərtlənən yuxudur."

Bu nəzəriyyə ilə əsasən eyni olan Vundtun ifadəsi budur ki, yuxunun təsəvvürləri hər halda böyük hissəsi hissi qıcıqlardan, xüsusilə də ümumi hisslərdən irəli gəlir və buna görə də çox vaxt fantaziyalı illüziyalardır, ehtimal ki, yalnız kiçik hissəsi hallüsinasiyalara yüksəlmiş saf xatirə təsəvvürləridir. Yuxu məzmununun 'yuxu qıcıqları' ilə münasibəti, bu nəzəriyyəyə görə Strümpel tərəfindən uyğun bir bənzətmə ilə ifadə olunur (səh. 84): sanki musiqini heç bilməyən bir insanın on barmağı alətin klavişləri üzərində qaçır. Beləliklə, yuxu psixik motivlərdən doğan psixik hadisə kimi deyil, əksinə, psixik simptomatologiyada ifadə olunan fizioloji qıcığın nəticəsi kimi görünür, çünki qıcıqdan zərər görən aparat başqa ifadəyə qadir deyil. Oxşar bir fərziyyəyə əsaslanır, məsələn, Meynertin məşhur bənzətməsi ilə, yəni bəzi rəqəmlərin daha güclü qabarıq olduğu zərf üzərində qurulan məcburi təsəvvürlərin izahı.

Somatik yuxu qıcıqlandırıcıları nəzəriyyəsi nə qədər populyar olsa və nə qədər inandırıcı görünürsə də, onun zəif nöqtəsini göstərmək asandır. Yuxu zamanı psixik aparatı illüziya yaratmaqla təfsir etməyə çağıran hər bir somatik yuxu qıcıqlandırıcısı sayısız belə təfsir cəhdini təşviq edə bilər, yəni yuxu məzmununda çox müxtəlif təsəvvürlərlə təmsil oluna bilər. Lakin Strümpel və Vundtun nəzəriyyəsi xarici qıcıqlandırıcı ilə onun təfsiri üçün seçilmiş yuxu təsəvvürü arasındakı əlaqəni tənzimləyən və qıcıqlandırıcıların 'məhsuldar fəaliyyətləri zamanı tez-tez qarşılaşdıqları qəribə seçimi' izah edən hər hansı bir motiv göstərməyə qadir deyil. (Lips, Ruh həyatının əsas faktları, səh. 170.) Digər etirazlar bütün illüziya nəzəriyyəsinin əsas fərziyyəsinə, yəni ruhun yuxuda obyektiv hissi qıcıqlandırıcıların real təbiətini tanımağa qadir olmadığına yönəldilir. Köhnə fizioloq Burdax bizə sübut edir ki, ruh yuxuda da ona çatan hissi təəssüratları düzgün təfsir etməyə və düzgün təfsirə uyğun hərəkət etməyə tam qadirdir. reaksiya verməyə qadir olduğunu sübut edir, o, qeyd edir ki, fərd üçün vacib görünən bəzi hissi təəssüratlar yuxu zamanı diqqətsizlikdən çıxarıla bilər (nənə və uşaq) və insan öz adı ilə bərabər səsləndirilən əhəmiyyətsiz eşitmə təəssüratından daha etibarlı oyadılır, bu da ruhun yuxuda da hisslər arasında fərq qoyduğunu fərz edir (Bölmə I, səh. 55). Burdax bu müşahidələrdən belə nəticə çıxarır ki, yuxu vəziyyətində hissi qıcıqlandırıcıları təfsir etməmək qabiliyyətsizliyi deyil, onlara marağın olmaması nəzərə alınmalıdır. Burdaxın 1830-cu ildə istifadə etdiyi eyni arqumentlər 1883-cü ildə somatik qıcıqlandırıcı nəzəriyyəsinə qarşı mübarizədə dəyişməz şəkildə Lips tərəfindən təkrarlanır. Beləliklə, ruh bizə hekayədəki yatan adam kimi görünür; o, 'Yatırsan?' sualına 'Xeyr' cavab verir, ikinci müraciətdən sonra isə 'On qulden borc ver' deyildikdə, 'Mən yatıram' bəhanəsinə sığınır.⁶⁹

Somatik 'yuxu qıcıqlandırıcıları' haqqında təlimin qeyri-kamilliyini başqa yollarla da sübut etmək olar. Müşahidə göstərir ki, xarici qıcıqlandırıcılar məni yuxu görməyə məcbur etmir, baxmayaraq ki, bu qıcıqlandırıcılar yuxu məzmununda, yəni mən yuxu gördüyüm halda və anda görünür. Yuxuda məni bürüyən dəri və ya təzyiq qıcığı kimi bir şeyə qarşı müxtəlif reaksiya vermək imkanım var. Mən onu eşitməyə bilərəm və sonra oyandıqda, məsələn, tapa bilərəm ki, z. B. bir ayaq açıq və ya bir qol sıxılmış vəziyyətdə idi; patologiya mənə yuxu zamanı müxtəlif və güclü qıcıqlandırıcı hissiyyat və hərəkət stimullarının təsirsiz qaldığının çoxlu nümunələrini göstərir. Mən yuxu zamanı hissiyyatı, adətən ağrılı stimullarla olduğu kimi, sanki yuxunun içindən keçərək hiss edə bilərəm, lakin ağrını yuxuya toxumadan; və üçüncüsü, stimulu aradan qaldırmaq üçün oyana bilərəm. Yalnız dördüncü mümkün reaksiya baş verir. Nevrologiya və Psixiatriya, XXXIX, 1918). Hər müşahidəçi üçün yatan adamın görünən, mənalı hərəkətləri var. Yatan adam tamamilə axmaq deyil, əksinə: o, məntiqli və iradəli hərəkət edə bilir; sinir stimulu ilə yuxuya səbəb olmağım, digər imkanlar isə ən azı yuxu qədər tez-tez baş verir. Yuxu görmə motivu somatik stimul mənbələri xaricində olmasaydı, bu baş verə bilməzdi.

Yuxunun somatik stimullarla izahında yuxarıda aşkar edilən boşluğun haqlı qiymətləndirilməsi ilə digər müəlliflər — Scherner, ki, filosof Volkelt ona qoşuldu — somatik qıcıqlardan rəngarəng yuxu obrazlarını yaradan ruhi fəaliyyətləri daha dəqiq təyin etməyə çalışdılar, beləliklə yuxu görmənin mahiyyətini yenidən ruhi aləmə və psixi aktivliyə köçürdülər. Scherner yalnız yuxu qurulması zamanı inkişaf edən psixi xüsusiyyətlərin poetik təkrar yaratmaqla, canlı təsvirini vermədi, həm də ruhun ona təqdim olunan stimullarla necə davrandığını idarə edən prinsipi tapdığına inandı. Schernere görə, gündəlik qaydalardan azad olan fantaziyanın sərbəst fəaliyyətində yuxu işlənməsi, qıcığın gəldiyi orqanın təbiətini və bu qıcığın növünü simvolik olaraq təsvir etməyə çalışır. Beləliklə, yuxu obrazlarından bədən hisslərinə, orqan vəziyyətlərinə və qıcıqlanma vəziyyətlərinə nəticə çıxarmaq üçün yuxuların yozumu üçün təlimat kimi bir növ yuxu kitabı yaranır. 'Beləliklə, pişik obrazı qəzəbli əhval-ruhiyyəni, parlaq və hamar çörək obrazı isə çılpaqlığı ifadə edir. İnsan bədəni bütün olaraq yuxu fantaziyası tərəfindən ev kimi təqdim olunur, fərdi bədən orqanı isə evin bir hissəsi kimi. 'Diş qıcığı yuxularında' ağız orqanına yüksək tağlı dəhliz, qıdadan qıdğa enişə pilləkan uyğun gəlir, 'baş ağrısı yuxusunda' isə başın hündürlüyünü göstərmək üçün iyrənc, qurbağabənzər hörümçəklərlə örtülmüş otaq tavanı seçilir (S. 39). Bu simvollar yuxuda eyni orqan üçün çoxsaylı seçimlərlə istifadə olunur; beləliklə, nəfəs alan ağciyər öz uğultusu ilə alovla dolu sobada, ürək boş sandıq və səbətlərdə, sidik kisəsi isə yuvarlaq, kisəşəkilli və ya ümumiyyətlə içi boş əşyalarda simvolunu tapır. Xüsusilə vacibdir ki, yuxunun sonunda qıcıqlandıran orqan və ya onun funksiyası çox vaxt açıq şəkildə, adətən yuxu görən şəxsin öz bədənində təqdim olunur. Beləliklə, 'diş qıcığı yuxusu' adətən yuxu görən şəxsin ağzından dişini çıxarması ilə bitir (S. 35). Bu yuxu yozumu nəzəriyyəsinin müəlliflər arasında çoxlu tərəfdar tapdığını demək olmaz. Əvvəla, o, həddindən artıq görünürdü; mənim qənaətimə görə, onun iddia edə biləcəyi haqlı hissəni tapmaqda belə tərəddüd edirdilər. Göründüyü kimi, bu nəzəriyyə qədimlərin istifadə etdiyi simvolizm vasitəsilə yuxu təfsirinin canlandırılmasına gətirib çıxarır, fərq yalnız ondadır ki, təfsirin alınmalı olduğu sahə insan bədəniliyinin həcmi ilə məhdudlaşdırılır. Yozumda elmi cəhətdən qavranıla bilən texnikanın olmaması Scherner nəzəriyyəsinin tətbiq imkanlarını ciddi şəkildə zəiflətməlidir. "Yuxuların Yozumu"nda ixtiyarilik heç də istisna edilmir, xüsusilə də burada bir qıcığın yuxu məzmununda çoxsaylı təmsillərlə ifadə oluna bilməsi mümkündür; məsələn, Şernerin tərəfdarı Volkelt bədənin ev kimi təsvir edilməsini təsdiqləyə bilməmişdir. Burada da ruha "yuxu işlənməsi"nin faydasız və məqsədsiz bir fəaliyyət kimi yüklənməsi də təəccüb doğurmalıdır, çünki söhbəti gedən nəzəriyyəyə görə ruh, onu məşğul edən qıcıq haqqında fantaziya qurmaqla kifayətlənir və qıcığın həllinə dair uzaqda heç bir işarə yoxdur.

Lakin Şernerin bədən qıcıqlarının yuxu vasitəsilə simvolikləşdirilməsi nəzəriyyəsi bir etiraza ağır zərbə alır. Bu bədən qıcıqları hər zaman mövcuddur və ümumi qəbul edilən fikrə görə, ruh yuxu zamanı oyandakından daha çox onlara açıqdır. Bu halda ruhun niyə bütün gecəni davamlı olaraq yuxu görmədiyi və hər gecə bütün orqanlardan yuxu görmədiyi başa düşülmür. Əgər bu etiraza, yuxu fəaliyyətini oyatmaq üçün gözdən, qulaqdan, dişlərdən, bağırsaqlardan və s. xüsusi oyanmaların gəlməli olduğu şərti ilə qaçmaq istəsək, yuxu mənbələri qarşısında bu həyəcan artımlarının obyektiv olduğunu sübut etmək çətinliyi ilə üzləşirik, bu isə yalnız az sayda halda mümkündür. Əgər uçma yuxusu tənəffüs zamanı ağciyər qanadlarının yuxarı-aşağı hərəkətinin simvolik təsviri deməkdirsə, o zaman ya Strümpellin qeyd etdiyi kimi bu yuxu çox daha tez-tez görülməlidir, ya da bu yuxu zamanı artmış tənəffüs fəaliyyəti aşkarlanmalıdır. Həmçinin, ehtimal ki, ən çox rast gəlinən üçüncü bir hal mümkündür: bərabər şəkildə mövcud olan daxili hisslərə diqqət yetirmək üçün müvəqqəti olaraq xüsusi motivlər təsirli olur, lakin bu hal artıq Şerner nəzəriyyəsinin sərhədlərindən kənara çıxır.

Şerner və Volkeltin müzakirələrinin dəyəri, izah tələb edən və yeni bilgiləri ört-basdır etdiyi görünən yuxu məzmununun bir sıra xüsusiyyətlərinə diqqət çəkmələrindədir. Yuxularda bədən orqanlarının və funksiyalarının simvolik təsvirlərinin olduğu, yuxuda suyun çox vaxt sidik qıcığına işarə etdiyi, kişilərin cinsiyyət orqanının dik duran çubuq və ya sütun ilə təmsil oluna biləcəyi və s. tamamilə doğrudur. Digər yuxuların bulanıqlığına zidd olaraq, çox hərəkətli bir görünüş sahəsi və parlaq rənglər göstərən yuxularda "görüş qıcığı yuxusu" kimi təfsiri rədd etmək çətindir; eyni şəkildə, səs-küy və qışqırışların olduğu yuxularda illüziya yaradılmasına töhfəni də inkar etmək olmaz. Şernerin yuxusu, iki sıra gözəl sarışın oğlanın körpüdə qarşı-qarşıya dayanması, bir-birinə hücum etməsi, sonra yenidən köhnə mövqelərinə qayıtması və nəhayət yuxu görənin körpüyə oturub çənəsindən uzun bir diş çıxarması; və ya Volkeltin oxşar yuxusu, iki sıra çəkli dolabın rol oynadığı və yenə bir dişin çıxarılması ilə bitən yuxu: hər iki müəllif tərəfindən bol miqdarda təqdim olunan belə yuxu təsvirləri, Şerner nəzəriyyəsinin faydasız bir uydurma kimi kənara atılmasına, onun sağlam nüvəsini axtarmadan icazə vermir. Bu halda, iddia edilən diş qıcığının simvolik təsviri üçün başqa cür bir izahat təqdim etmək vəzifəsi ortaya çıxır.

Somatik yuxu mənbələri haqqında nəzəriyyənin bizi məşğul etdiyi bütün müddət ərzində, yuxu təhlillərimizdən irəli gələn arqumenti irəli sürməkdən çəkindim. Əgər digər müəlliflərin yuxu materiallarına tətbiq etmədiyi bir üsul ilə yuxunun psixik bir fəaliyyət kimi özünəməxsus dəyəri olduğunu, bir istəyin onun formalaşmasının motivinə çevrildiyini və əvvəlki günün hadisələrinin onun məzmunu üçün növbəti materialı təşkil etdiyini sübut edə bildikdə, belə vacib bir tədqiqat üsulunu nəzərə almayan və nəticədə yuxunu somatik qıcıqlara qarşı faydasız və sirli bir psixik reaksiya kimi təqdim edən hər hansı digər yuxu nəzəriyyəsi xüsusi tənqidsiz də qınanmış olur. Çox güman ki, belə deyil, amma iki tamamilə fərqli "yuxu" növünün olması mümkündür: birincisi yalnız bizə, ikincisi isə yalnız yuxunun əvvəlki təfsirçilərinə məxsusdur. Yalnız qalan odur ki, somatik yuxu qıcıqları haqqında yaygın nəzəriyyənin dayandığı faktlara bizim yuxu nəzəriyyəimiz daxilində yer tapmaq.

Bunun üçün ilk addımı, yuxu işlənməsinin eyni anda mövcud olan bütün yuxu stimullarını bir vahidə çevirmək məcburiyyəti altında olduğunu ifadə edən cümləni irəli sürərkən artıq atmışıq (S. 185). Gördük ki, əvvəlki gündən qalan iki və ya daha çox təsirli hadisə olduqda, onlardan irəli gələn istəklər bir yuxuda birləşdirilir; eyni şəkildə, yuxu materialına psixik baxımdan dəyərli təsir və əvvəlki günün neytral hadisələri qoşulur, şərt budur ki, hər ikisi arasında əlaqəli təsəvvürlər yaradıla bilsin. Beləliklə, yuxu, yatan psixikada eyni anda aktual olaraq mövcud olan hər şeyə reaksiya kimi görünür. Yuxu materialını indiyə qədər təhlil etdiyimiz qədər, onu psixik qalıqların, xatirə izlərinin bir toplusu kimi tanıdıq; biz bu izlərə (təzə və uşaqlıq materialına üstünlük verilməsi səbəbiylə)

psixoloji olaraq hazırda müəyyən edilə bilməyən bir aktuallıq xarakteri tələb etməli idik. Bu xatirə aktuallıqlarına yuxu vəziyyəti zamanı hisslərdən yeni material əlavə edildikdə nə olacağını proqnozlaşdırmaq bizə çox çətinlik yaratmır. Bu oyanmalar aktual olduqları üçün yuxu üçün yenidən əhəmiyyət qazanırlar; yuxu formalaşması üçün material təşkil etmək məqsədilə digər psixik aktuallıqlarla birləşdirilirlər. Yuxu zamanı olan təəssüratlar, başqa cür desək, arzuların gerçəkləşdirilməsinə çevrilir; bu prosesin digər tərkib hissələri isə bizə məlum olan psixi gündüz qalıqlardır. Bu birləşmə mütləq həyata keçirilməlidir; çünki yuxu zamanı fiziki qıcıqlara qarşı bir neçə növ davranışın mümkün olduğunu eşitmişik. Bu birləşmənin həyata keçirildiyi yerlərdə, yuxu məzmunu üçün təsəvvür materialı tapmaq uğurlu olur; bu material həm somatik, həm də psixi yuxu mənbələri üçün nümayəndəlik təşkil edir.

Psixi yuxu mənbələrinə somatik material əlavə edildikdə yuxunun mahiyyəti dəyişmir; yuxu, onun aktual material vasitəsilə ifadə olunma tərzindən asılı olmayaraq, arzuların gerçəkləşməsi olaraq qalır.

Xarici qıcıqların yuxu üçün əhəmiyyətini dəyişdirə bilən bir sıra xüsusiyyətlərə burada yer vermək istəyirəm. Fərdi, fizioloji və təsadüfi, müvafiq şəraitdə verilən amillərin qarşılıqlı təsirinin, yuxu zamanı daha intensiv obyektiv qıcıqlanma qarşısında hər bir konkret halda necə davranılacağını müəyyən etdiyini təsəvvür edirəm; adətən olan təsadüfi yuxu dərinliyi və qıcığın intensivliyi ilə əlaqədar olaraq, bir dəfə təəssüratı yuxuda narahatlıq yaratmayacaq şəkildə boğmağa imkan verəcək, digər dəfə isə oyumağa məcbur edəcək və ya təəssüratı yuxuya toxuyaraq üstün gəlməyə cəhd etməyə kömək edəcək. Bu konstellasiyaların müxtəlifliyinə uyğun olaraq, xarici obyektiv təəssüratlar bəzi insanlarda yuxuda daha tez-tez, digərlərində isə daha az ifadə olunacaq. Məndə, mən əla yuxulayan biri olduğum və yuxuda heç bir səbəbdən narahat olmağıma imkan verməmək mövqeyində israr etdiyim üçün, xarici qıcıqlandırıcı səbəblərin yuxulara qarışması çox nadir haldır, halbuki psixi motivlər məni açıq-aydın çox asan şəkildə yuxulamağa sövq edir. Əslində, obyektiv, ağrılı bir qıcıqlandırma mənbəyinin tanındığı yalnız bir yuxu qeyd etmişəm və məhz bu yuxuda xarici qıcığın hansı 'yuxu nəticəsinə' malik olduğunu öyrənmək çox faydalı olacaq.

Boz bir atın üstündə minirəm, əvvəlcə qorxaq və bacarıqsız, sanki yalnız söykəndiyim kimi. Orada loden kostyumunda at üstündə yüksək oturan həmkarım P. ilə qarşılaşıram və o, mənə bir şeyi xatırladır (ehtimal ki, pis oturduğumu). Sonra çox ağıllı atın üstündə daha da rahat yerimi tapıram, rahat otururam və yuxarıda tamamilə özümü evdə kimi hiss etdiyimi görürəm. Əyər kimi atın boynu ilə belinin arasını tamamilə dolduran bir növ döşək var. Beləliklə, iki yük maşınının arasından çox sıx keçirəm. Küçəni bir müddət at üstündə keçdikdən sonra geri dönürəm və əvvəlcə küçənin önündə yerləşən kiçik açıq məbədin qarşısında düşmək istəyirəm. Sonra ona yaxın olan bir otelin qarşısında həqiqətən düşürəm; otel eyni küçədədir; atı təkbaşına getməyə buraxa bilərdim, amma onu oraya qədər aparmağı üstün tuturam. Sanki oraya atçı kimi gəldiyimə görə utanıram. Otelin qarşısında bir otel xidmətçisi dayanır, o, mənə mənim tərəfindən tapılmış bir kağız parçasını göstərir və buna görə mənimlə alay edir. Kağız parçasında iki dəfə xətt çəkilmiş şəkildə: 'Heç nə yeməmək', sonra isə ikinci bir qərar (qeyri-müəyyən) var, məsələn: 'heç nə işləməmək'; buna əlavə olaraq, mən heç nə işləmədiyim bir yad şəhərdə olduğum haqqında bulanıq bir fikir var.

Yuxuya əvvəlcə onun ağrı təəssüratının təsiri altında, daha dəqiq desək, məcburiyyəti altında yarandığını qeyd etmək çətindir. Amma bir gün əvvəl hərəkətimi əzab halına gətirən qaynayan yaralardan (furunkullardan) əziyyət çəkirdim və nəhayət, skrotumun kökündə bir furunkul alma böyüklüyünə çatmışdı, hər addımda dözülməz ağrılar yaradırdı, hərarətli yorğunluq, iştahasızlıq, baxmayaraq ki, davam etdirilən ağır gündəlik işlər ağrılarla birləşərək əhval-ruhiyyəmi pozurdu. Tibbi vəzifələrimi yerinə yetirməyə tam qadir deyildim, amma xəstəliyin təbiətinə və yerinə görə, başqa bir fəaliyyət haqqında düşünmək olardı, bu fəaliyyət üçün mən heç bir başqa iş üçün olduğum qədər yararsız olardım və bu fəaliyyət at minməkdir. Məhz bu fəaliyyətə 'yuxu' məni indi köçürür; bu, təsəvvürə açıq olan əziyyətin ən enerjili inkarıdır. Ümumiyyətlə at minə bilmirəm, başqa vaxtlar da bunun haqqında yuxu görmürəm, həyatımda yalnız bir dəfə atın üstündə oturmuşam və o vaxt əyərsiz idi, mənə xoş gəlməmişdi. Amma bu yuxuda elə at minirəm ki, sanki qadın orqanımın perineum hissəsində qaynayan bir yara yoxdur, əslində isə məhz belə bir yaranın olmasını istəmədiyim üçün. Mənim əyərim təsvirə uyğun olaraq, mənə yuxuya getməyə imkan verən isti kompressdir. Güman edirəm ki, yuxunun ilk saatları — belə qorunmuş halda — əziyyətimdən heç nə hiss etməmişəm. Sonra ağrılı hislər ortaya çıxdı və məni oyatmaq istədi, lakin yuxu gəlib sakitləşdirici şəkildə dedi: “Yatmağa davam et, oyansan belə, yenə də yuxuya dalacaqsan!” «Səndə heç bir qaynama yoxdur, çünki sən atın üstündə gəzirsən, elə bir yerdə qaynama olan halda at minmək olarmı?» O, beləliklə, məqsədinə nail oldu; ağrı susduruldu və mən yuxuma davam etdim.

Lakin yuxu, əziyyətlə uyğun gəlməyən bir təsəvvürün israrla saxlanması vasitəsilə mənə “furunkulu hipnozla uzaqlaşdırmaq” ilə kifayətlənmədi; bu zaman o, uşağını itirmiş ananın hallüsinator sayıqlama xəstəliyinə və ya var-dövlətini itirmiş tacirin vəziyyətinə bənzər şəkildə huşsuzluq hissi yaşadı; əksinə, inkar edilmiş hissin və onun sıxışdırılması üçün istifadə olunan təsvirin təfərrüatları, yuxu üçün material rolunu oynayır ki, beləliklə, ruhdan həqiqi olaraq mövcud olan digər şeylər yuxunun vəziyyətinə bağlanıb təsvir olunsun. Mən boz at minirəm, atın rəngi tam olaraq bibər və duz rəngli geyimə uyğundur. (Müqayisə edin: Griesingerin həmin yerini və mənim “Abwehr-Neuropsychosen” haqqında ikinci məqaləmdəki qeydi, Neurologisches Zentralblatt, 1896. (Ges. Eserlər, c. I.) Mənə şiddətli ədviyyatlı qidanın furunkulyozun səbəbi olduğu irəli sürülmüşdür; hər halda, furunkulyozda düşünülə bilən şəkərdən etiologiya baxımından üstün tutulur. Dost P., məni böyük ustalıqla idarə etdiyim bir xəstənin işini öz üzərinə götürdüyündən bəri, mənə qarşı təkəbbürlü və üstünlük təsiri yaradan bir mövqe tutmağı sevir (mən yuxumda əvvəlcə sirk akrobatı kimi atın yan tərəfində otururam), lakin həmin xəstə, əslində, hekayədəki bazar günü minicisini idarə edən at kimi, məni öz istədiyi yerə aparmışdır. Beləliklə, at xəstənin simvolik mənasına malik olur (o, yuxuda son dərəcə ağıllıdır). «Yuxarıda tamamilə öz evimdə kimi hiss edirəm» ifadəsi, məni P. ilə əvəz etməzdən əvvəl bu evdə tutduğum mövqeyə aiddir. «Siz yuxarıda möhkəm oturmusunuz», deyə bu yaxınlarda bu şəhərin böyük həkimləri arasında olan nadir himayədarlarımdan biri, eyni evə aid olaraq mənə belə demişdi. Ağrılarla gündə 8-10 saat psixoterapiya ilə məşğul olmaq da bir sənət idi, amma bilirəm ki, tam fiziki sağlamlığım olmadan xüsusi çətin işimi uzun müddət davam etdirə bilmərəm və yuxu, nəticədə yaranacaq vəziyyətə dair qaranlıq işarələrlə doludur (nevrasteniya xəstələrinin həkimə göstərdiyi kağız kimi: — İşləməmək və yeməmək). Daha dərin bir yozuma görə, görürəm ki, yuxu işlənməsi at minmə istək vəziyyətindən mənimlə hazırda İngiltərədə yaşayan və məndən bir yaş böyük olan qardaşım oğlu arasında baş vermiş olmalı olan çox erkən uşaqlıq mübahisə səhnələrinə yol tapmağı bacarmışdır. Həmçinin, İtaliyada səyahətlərimdən bəzi elementləri də əsərinə daxil edib; “Yuxu”dakı küçə Veronadan və Sienadan gələn təəssüratlardan ibarətdir. Daha dərin təfsir cinsi yuxu düşüncələrinə aparır və mən, İtaliyada heç vaxt olmamış bir xəstənin yuxusunda gözəl ölkəyə edilən işarələrin nə demək olduğunu (İtaliya — cinsiyyət orqanları) xatırlayıram; bu, eyni zamanda, mənə Dost P.-dən əvvəl yaşadığım evə də toxunurdu. Həkim idi, və mənim qaynayan yerimin olduğu yerdə. Başqa bir yuxuda mənə oxşar şəkildə, bu dəfə hissi orqanların qıcıqlanmasından qaynaqlanan yuxu pozğunluğunu dəf etmək mümkün oldu, lakin məni yuxu ilə təsadüfi yuxu qıcıqlandırıcısı arasındakı əlaqəni kəşf etməyə və beləliklə, yuxunu anlamağa imkan verən yalnız təsadüf idi. Bir səhər, yayın tam ortasında, Tirolun yüksək bir kəndində oyandım və yuxu gördüyümü bilirdim: Papa ölmüşdü. Bu qısa, vizual olmayan yuxunun təfsirini mənə müvəffəq olmadı. Yalnız yuxu üçün bir dayaq nöqtəsini xatırlayırdım: qəzetdə qısa müddət əvvəl Onun Müqəddəsliyinin yüngül narahatlığı haqqında məlumat dərc edilmişdi. Amma səhər saatlarında arvadım soruşdu: “Bu səhər həmin dəhşətli zəng səslərini eşitdinmi?” Mən bu səsləri eşitdiyimi xatırlamırdım, amma indi yuxumu başa düşdüm. O, Tirolun dindar sakinlərinin məni oyatmaq istədikləri küyə qarşı yuxu ehtiyacımın reaksiyası idi. Mən onlardan ‘yuxu’nun məzmununu təşkil edən nəticə ilə qisasımı aldım və artıq zəng səslərinə heç bir maraq göstərmədən yuxuma davam etdim.

Yuxarıdakı abzaslarda qeyd olunan 'yuxular' arasında, belə deyilən sinir qıcıqlarının emalı üçün nümunə ola biləcək bir neçəsinə artıq rast gəlinir. Dolğun içmə haqqındakı yuxu belə bir nümunədir; onda somatik qıcıq görünür ki, yeganə 'yuxu mənbəyidir, hissdən yaranan arzu — susuzluq — isə yeganə yuxu motividir. Somatik qıcıq təkbaşına bir arzu yarada bildiyi digər sadə yuxularda da vəziyyət eynidir. Gecə vaxtı yanağından soyuducu aparatı atən xəstələrin yuxusu, ağrı qıcıqlarına arzu təmin etməklə qeyri-adi bir şəkildə reaksiya verməyi göstərir; görünür, xəstə müvəqqəti olaraq analjezik təsir yaratmağı bacarıb, ağrılarını bir yadama aid edib.

Üç Moiralar haqqındakı 'yuxum açıq-aşkar bir aclıq yuxusudur, lakin o, qidalanma ehtiyacını uşağın ana südü üçün olan həsrətinə qədər geri itələməyi və zərərsiz istəyi, daha ciddi və bu qədər açıq ifadə oluna bilməyən bir istəyə örtük kimi istifadə etməyi bilir. Qraf Tunnun yuxusunda, təsadüfən verilmiş fiziki ehtiyacın ruh həyatının ən güclü, lakin ən çox boğulmuş təəssüratları ilə hansı yollarla əlaqələndirildiyini görə bildik. Və əgər Garniernin bildirdiyi halda olduğu kimi, Birinci Konsul partlayan cəhənnəm maşınının səsini oyandıqdan əvvəl bir döyüş yuxusuna toxuyursa, onda ruhi fəaliyyətin yuxu zamanı hisslərlə məşğul olarkən ümumiyyətlə xidmət etdiyi cəhd tam aydınlıqla ortaya çıxır. İlk böyük iflası ilə dolu olan gənc vəkil, günorta yuxuya gedərkən, böyük Napoleonun tamamilə eyni davranışını nümayiş etdirir. O, müəyyən bir G. Reich haqqında yuxu görür. Hussiatyndakı, onu bir iflasdan tanıyır, lakin Hussiatyn daha da qətiyyətlə özünü göstərir; oyandı və bronxial katarrahdan əziyyət çəkən arvadının şiddətlə — öskürdüyünü eşitdi.

Əlavə olaraq əla yuxuçusu olan Birinci Napoleonun bu yuxusunu və otaq yoldaşı tərəfindən oyadılan, xəstəxanaya getməli olduğunu xəyallarında xəstəxana döşəyində uzanmış halda görən və sonra 'Artıq xəstəxanadayamsa, getmək üçün qalxmağa ehtiyac yoxdur' motivasiyası ilə yuxusuna davam edən uzun yuxulu tələbənin digər yuxusunu birlikdə nəzərdən keçirək. Sonuncusu açıq-aşkar bir rahatlıq yuxusudur; yuxuçu yuxu görməsinin motivini açıq şəkildə etiraf edir, lakin bununla da yuxu görmənin ümumi sirlərindən birini açır. Müəyyən mənada bütün yuxular — rahatlıq yuxularıdır; onlar oyumaq əvəzinə yuxunu davam etdirmək məqsədinə xidmət edirlər. Yuxu yuxunun qoruyucusudur, onun pozucusu deyil. Psixi oyadan amillərə qarşı bu baxışı başqa bir yerdə əsaslandıracağıq; obyektiv xarici qıcıqların roluna tətbiqini burada artıq əsaslandıra bilərik. Ruh, yuxu zamanı hisslər üçün səbəblərlə ya ümumiyyətlə məşğul olmur (əgər bu qıcıqların intensivliyinə və onun yaxşı başa düşdüyü mənasına qarşı bunu bacarırsa); ya da yuxudan bu qıcıqları inkar etmək üçün istifadə edir; ya da üçüncü olaraq, onları tanımalı olduqda, cari hissi arzulanan və yuxu ilə uyğun gələn vəziyyətin bir hissəsi kimi təqdim edən təfsiri axtarır. Cari hissin reallığını əlindən almaq üçün o, yuxuya toxunur. Napoleon yuxusuna davam edə bilər; onu narahat etmək istəyən yalnız Arcole döyüşündəki top atəşinin 'yuxu xatirəsidir!

Şüurlu Mənin yönəldiyi və yuxu senzurası ilə daha sonra qeyd olunacaq 'ikinci dərəcəli işlənmə' ilə birlikdə yuxu görməyə töhfəsini təşkil edən yuxu arzusu, yuxu qurulmasının hər bir motivində mütləq nəzərə alınmalıdır və hər bir uğurlu yuxu onun təmin edilməsidir. Bu ümumi, mütəmadi mövcud olan və dəyişməyən yuxu arzusunun, yuxu məzmunu tərəfindən bəzən birinin, bəzən digərinin təmin edildiyi digər arzularla necə əlaqələndiyi, başqa bir mübahisənin mövzusu olacaq. Yuxu arzusundakı Strümpell-Vundt nəzəriyyəsindəki boşluğu doldura bilən, xarici qıcığın təfsirindəki əyilməni və qəribəliyi açıqlaya bilən amili aşkar etmişik. Yuxulayan ruhun çox yaxşı qadir olduğu düzgün təfsir, fəal maraq tələb edir və yuxuya son qoymaq tələbini irəli sürür; buna görə də, ümumiyyətlə mümkün olan təfsirlərdən yalnız yuxu arzusunun mütləqiyyətçi senzurası ilə uyğun gələnlərə icazə verilir. Təxminən: Bülbüldür, qaratoyuq deyil. Çünki əgər qaratoyuqdirsə, deməli, sevgi gecəsi sona çatıb. İcazə verilən təsirlərin təfsirləri arasında, ruhda gizlənən istək tələbləri ilə ən yaxşı əlaqəni qura bilən təfsir seçilir. Beləliklə, hər şey qətiyyən müəyyən edilmişdir və heç nə ixtiyara buraxılmamışdır; bu yuxunun məzmunu, onu bildiyim iki mənbədə uyğun gəlmir. Yanlış təfsir illüziya deyil, əksinə — belə demək mümkünsə — bəhanədir. Lakin burada yenə də, yuxu senzurasına xidmət edən yerdəyişmə əvəzləməsində olduğu kimi, normal psixik prosesin əyilməsi aktını qəbul etmək lazımdır.

Xarici sinir və daxili bədən təsirləri psixik diqqəti qazanacaq qədər intensiv olduqda, əgər yuxulamaq və ayılmaq onların nəticəsidirsə, yuxu quruluşu üçün bərkitmə nöqtəsi, yuxu materialında nüvə təşkil edirlər; bu nüvəyə uyğun istək tələbinin yerinə yetirilməsi, (yuxarıda göründüyü kimi) iki psixik yuxu təsiri arasında vasitəçi təsəvvürlərin axtarılmasına bənzər şəkildə axtarılır. Bir sıra yuxular üçün bu, somatik elementin 'yuxu məzmununa əmr etdiyi baxımından doğrudur. Bu ekstremal halda, yuxu quruluşu üçün belə, birbaşa aktual olmayan bir istək oyadılır. Lakin yuxu, istəyi bir vəziyyətdə yerinə yetirilmiş kimi təqdim etməkdən başqa çarə tapa bilməz; o, sanki, aktual sensor təsiri ilə hansı istəyin yerinə yetirilmiş kimi təqdim oluna biləcəyini axtarmaq vəzifəsi ilə qarşı-qarşıyadır. Əgər bu aktual material ağrılı və ya xoşagəlməz xarakter daşıyırsa, bu, onu yuxu quruluşu üçün yararsız etmir. Ruh həyatı, yerinə yetirilməsi xoşagəlməzlik yaradan istəklərə də malikdir; bu ziddiyyət kimi görünür, lakin iki psixik instansın mövcudluğuna və onların arasında olan senzura istinadla izah olunur.

Eşitdiyimiz kimi, ruh həyatında birinci sistemə aid olan və yerinə yetirilməsinə ikinci sistemin qarşı durduğu repressiya olunmuş istəklər var. Bu, tarixi məna daşımır, yəni belə istəklərin mövcud olduğu və sonra məhv edildiyi demək deyil; əksinə, psixonevrozda ehtiyac duyulan sıxışdırma təlimi, belə sıxışdırılmış istəklərin hələ də mövcud olduğunu, eyni zamanda üzərlərində bir maneənin qaldığını iddia edir. Dil “boğmaq” sözündən istifadə edərkən doğru olanı vurğulayır, belə impulslar haqqında danışarkən. Belə boğulmuş istəklərin reallaşması üçün edilən psixik təşəbbüs qorunur və istifadəyə yararlı qalır. Lakin belə boğulmuş bir istəyin həqiqətən yerinə yetirildiyi halda, ikinci (şüur qabiliyyətli) sistemin aşılmış maneəsi narazılıq kimi özünü büruzə verir. Bu müzakirəni bağlamaq üçün: əgər yuxu zamanı somatik mənbələrdən narazılıq xarakterli sensor təsirlər mövcuddursa, yuxu işlənməsi bu konfiqurasiyadan, əks halda boğulmuş bir istəyin yerinə yetirilməsini — sansuranın az və ya çox qorunması ilə — təqdim etmək üçün istifadə edir.

Bu vəziyyət bir sıra təşviş yuxularına imkan verir, digər bir sıra isə istək nəzəriyyəsinə əleyhinə olan bu yuxu quruluşlarının başqa bir mexanizmi aşkar etməsinə səbəb olur. Yuxulardakı təşviş, psixonevroz xarakterli ola bilər, psixoseksual oyanmalardan qaynaqlana bilər; burada təşviş sıxışdırılmış libidoya uyğun gəlir. Bu halda, bu təşviş bütün təşviş yuxusu kimi nevroz simptomu mənasına gəlir və biz yuxunun istək tələbini yerinə yetirmə meylinin uğursuz olduğu sərhəddə dayanırıq. Digər təşviş yuxularında isə təşviş hissi somatik olaraq verilir (məsələn, ağciyər və ürək xəstələrində təsadüfi nəfəs darlığı zamanı olduğu kimi) və sonra, psixik səbəblərdən yuxulamaq eyni təşviş boşalmasına səbəb olacaq şəkildə şiddətlə boğulmuş istəklərin yuxu kimi yerinə yetirilməsinə kömək etmək üçün istifadə edilir. Bu iki görünüşdə ayrı olan halı birləşdirmək çətin deyil. Bir-biri ilə sıx bağlı olan iki psixik quruluşdan, bir affekt meyli və bir təsəvvür məzmunundan, aktual olaraq verilən biri, yuxuda da digərini qaldırır; bəzən somatik olaraq verilən təşviş boğulmuş təsəvvür məzmununu, bəzən isə sıxışdırmadan azad olan, cinsi həyəcanla müşayiət olunan təsəvvür məzmunu təşviş boşalmasını qaldırır. Birinci hal üçün deyilə bilər ki, somatik olaraq verilən affekt psixik olaraq təfsir edilir; digər halda isə hər şey psixik olaraq verilir, lakin boğulmuş məzmun təşvişə uyğun somatik təfsirlə asanlıqla əvəz olunur. Burada başa düşülmə ilə bağlı yaranan çətinliklərin yuxu ilə az əlaqəsi var; onlar bu müzakirələrlə təşviş inkişafı və sıxışdırma problemlərinə toxunmağımızdan qaynaqlanır.

Daxili bədən mənşəli əmr edici 'yuxu stimullarına' şübhəsiz ki, bədənin ümumi əhval-ruhiyyəsi daxildir. Bu o demək deyil ki, o, 'yuxu məzmunu' verə bilər, lakin o, yuxu məzmununda təsvir üçün istifadə ediləcək materialdan bir seçim etməyə məcbur edir; belə ki, bu materialın bir hissəsini öz təbiətinə uyğun olaraq yaxınlaşdırır, digər hissəsini isə uzaq saxlayır. Əlavə olaraq, bu ümumi əhval-ruhiyyə gündəlik həyatdan gələn və yuxu üçün əhəmiyyətli olan psixi qalıqlarla əlaqəlidir. Bu əhval-ruhiyyə yuxuda saxlanıla və ya üstələnilə bilər, belə ki, əgər xoşagəlməzdirsə, əksinə çevrilir.

Əgər yuxu zamanı somatik stimül mənbələri — yəni yuxu hissləri — qeyri-adi intensivlikdə deyilsə, mənim təxminimə görə, onlar yuxu qurulmasında gündüzün təzə qalmış, lakin neytral təəssüratlarının oynadığı eyni rolu oynayır. Yəni, mənim fikrimcə, onlar psixi yuxu mənbələrinin təsəvvür məzmunu ilə birləşməyə uyğun gəldikdə yuxu qurulmasına cəlb olunurlar, əks halda isə yox. Onlar həmişə əl altında olan ucuz material kimi qəbul edilir və lazım olduqda istifadə olunur, bahalı materialın isə öz istifadə üsulunu təklif etməsinin əksinə. Bu vəziyyət təxminən belədir: sənət himayəçisi sənətçiyə oniks kimi nadir daş gətirir və ondan sənət əsəri yaratmağı tapşırır. Daşın ölçüsü, rəngi və ləkələri hansı baş və ya səhnənin onda təsvir edilməli olduğuna qərar verməyə kömək edir, halbuki mərmər və ya qumdaşından bərabər və bol material olduqda sənətçi yalnız öz zehinində formalaşan ideyanı izləyir. Bu şəkildə yalnız bu fakt aydın görünür: bədənimizdən gələn və qeyri-adi səviyyəyə yüksəlməyən stimullar tərəfindən verilən yuxu məzmunu, bütün yuxularda və hər gecə yuxuda görünmür!

Bəlkə də bizi yenidən 'yuxu təfsirinə' qaytaran bir nümunə mənim fikrimi ən yaxşı şəkildə izah edər. Bir gün çox yerində dayana bilməmək, irəliləyə bilməmək, işi bitirə bilməmək və s. kimi çox vaxt görülən və təşvişə çox yaxın olan 'maneəyə uğrama' hissinin nə demək olduğunu anlamağa çalışırdım. Növbəti gecə aşağıdakı yuxunu gördüm: Birinci mərtəbədəki mənzildən çox natamam geyimlə pilləkənlərlə daha yuxarı mərtəbəyə qalxıram. Hər dəfə üç pilləni bir-bir atlayıram və bu qədər çevik pilləkən qalxa bildiyimə seviniyəm. Birdən görürəm ki, bir xidmətçi qadın pilləkənlərlə aşağı düşür və beləliklə mənə tərəf gəlir. Utanıram, tələsmək istəyirəm və sonra həmin 'maneəyə uğrama' hissi yaranır, pillələrə yapışıram və yerimdən tərpənə bilmirəm.

Təhlil: Yuxunun vəziyyəti gündəlik reallıqdan götürülmüşdür. Viyanada bir binada iki mənzilim var, onlar yalnız xarici pilləkənlərlə bağlıdır. Yüksək birinci mərtəbədə mənim həkim mənzilim və iş otağım, bir mərtəbə yuxarıda isə yaşayış otaqları yerləşir. Gec saatlarda aşağıda işimi bitirdikdə, pilləkənlərlə yataq otağına qalxıram. Yuxudan əvvəlki axşam bu qısa yolu həqiqətən bir qədər pozulmuş geyimlə getmişdim, yəni yaxa, qalstuk və manşetləri çıxarmışdım; yuxuda isə bu, daha yüksək, lakin adətən olduğu kimi, qeyri-müəyyən dərəcədə geyimsizliyə çevrilmişdi. Pillələri atlamaq mənim pilləkənlərlə qalxmağımın adi üsuludur, əlavə olaraq, yuxuda artıq tanınmış bir istək ödəməsidir, çünki bu bacarığın asanlığı ilə ürək işimin vəziyyətinə görə özümü təsəlli vermişdim. Daha sonra, pilləkənlərlə qalxmağın bu üsulu yuxunun ikinci yarısındakı ləngiməyə effektiv ziddiyyət təşkil edir. Bu mənə — isbat tələb etməyən bir şeyi — göstərir ki, yuxu hərəkət aktlarını tam mükəmməlliklə təsəvvür etməkdə çətinlik çəkmir; yuxuda uçmağı düşünün! Rank bir sıra işlərdə göstərmişdir ki, orqan qıcıqlandırması ilə yaranan bəzi oyadıcı yuxular (sidik qıcıqlandırması və gecə boşalması yuxuları) yuxu ehtiyacı ilə orqanik ehtiyacın tələbləri arasındakı mübarizəni və ikincisinin yuxu məzmununa təsirini nümayiş etdirmək üçün xüsusilə uyğundur.

Mənim keçdiyim pilləkən mənim evimin pilləkəni deyil; əvvəlcə onu tanıya bilmirəm, yalnız mənə tərəf gələn şəxs hansı yerin nəzərdə tutulduğunu mənə izah edir. Bu şəxs gündə iki dəfə ona inyeksiya etmək üçün ziyarət etdiyim yaşlı xanımın xidmətçisidir; pilləkən də orada gündə iki dəfə qalxmalı olduğum pilləkənə çox bənzəyir.

Bu pilləkən və bu qadın mənim yuxuma necə düşür? Tam geyinilməmiş olmağa görə utanc hissinin şübhəsiz cinsi xarakter daşıyır; mən yuxumda gördüyüm xidmətçi məndən yaşlı, huysuz və heç də cazibədar deyil. Bu suallara cavab olaraq mənə yalnız aşağıdakı fikirlər gəlir: Bu evdə səhər ziyarətimi edərkən, adətən pilləkəndə boğazım qıcıqlanır; tüpürmə məmulatı pilləyə düşür. Bu iki mərtəbədə tüpürmə qabı yoxdur və mən hesab edirəm ki, pilləkənin təmiz saxlanması mənim hesabıma olmamalıdır, əksinə, tüpürmə qabının quraşdırılması ilə təmin edilməlidir. Ev idarəçisi, o da eyni dərəcədə yaşlı və huysuz bir şəxsdir, lakin təmizlik instinktlərinə malikdir (bunu ona etiraf etməyə hazıram), bu məsələdə başqa bir mövqe tutur. O, mənə pusu qurur, görəsən yenə həmin azadlığı götürəcəyəmmi, və bunu müşahidə etdikdə, onun bərk mırıldanmasını eşidirəm. Həmçinin, görüşdüyümüz zaman bir neçə gün ərzində mənə adət etdiyi hörməti əsirgəyir. Yuxudan əvvəlki gün ev idarəçisinin tərəfi xidmətçi qadınla gücləndi. Xəstənin yanındakı ziyarətimi həmişəki kimi tələsik bitirmişdim ki, xidmətçi məni dəhlizdə dayandırdı və belə dedi: 'Həkim bəy otağa gəlməzdən əvvəl çəkmələrini təmizləyə bilərdi. Qırmızı xalça yenə ayaqlarınızdan çox ləkələnib.' Pilləkənin və xidmətçinin mənim yuxumda görünmək üçün irəli sürə biləcəyi bütün iddia budur. Mənim pilləkənin üzərindən uçmağım və pilləkəndə tüpürməyim arasında sıx bir əlaqə var. Boğaz katarı və ürək xəstəlikləri hər ikisi tütün çəkmə vərdişinin cəzası kimi qəbul edilməlidir; bu vərdişə görə mən təbii ki, ev sahibəm tərəfindən ən yüksək incəlik nümunəsi kimi tanınmıram, yuxunun birləşdirdiyi bir evdə də, digərində də eyni dərəcədə.

Yuxunun daha ətraflı təfsirini, qeyri-tam geyinmə haqqında tipik yuxunun haradan qaynaqlandığını bildiyimə qədər təxirə salmalıyam. Təqdim olunan yuxunun ilkin nəticəsi kimi yalnız qeyd edirəm ki, hərəkətin məhdudlaşdırılması hissi, onun müəyyən bir əlaqəyə ehtiyacı olan hər yerdə yaradılır. Yuxu zamanı hərəkət qabiliyyətimin xüsusi vəziyyəti bu yuxu məzmununun səbəbi ola bilməz, çünki bir an əvvəl bu məlumatı təsdiqləmək üçün pillələr üzərindən yüngül addımlarla keçdiyimi görmüşdüm. TİPİK YUXULAR

Ümumiyyətlə, başqasının yuxusunu, əgər o, yuxu məzmununun arxasında duran şüursuz fikirləri bizə açmaq istəmirsə, təfsir edə bilmirik və bu, Yuxuların yozumu metodumuzun praktik tətbiq imkanlarını ciddi şəkildə zəiflədir. Lakin, fərdin öz yuxu dünyasını fərdi xüsusiyyətlərlə qurmaq və bununla da başqalarının onu başa düşməsinə mane olmaq sərbəstliyinə tam əksinə olaraq, demək olar ki, hər kəs tərəfindən eyni şəkildə yuxulanan bir sıra yuxular var; əgər yuxu gördüyümüz şəxsin assosiasiya materialına malik deyilsə, Yuxuların yozumu ümumiyyətlə tətbiq olunmaz və bu, təfsir işimizin bu assosiasiyalardan asılı olmadığı hallarda, yəni yuxu gördüyümüz şəxs yuxu məzmununda simvolik elementlərdən istifadə etdikdə, tamamlayıcı tələb edir. Biz sonra yuxu təfsirinin ikinci, köməkçi bir metoduna müraciət edirik. Onların da hər kəsdə eyni mənanı daşıdığına öyrəşmişik. Bu tipik yuxulara xüsusi maraq göstərilir, çünki ehtimal ki, bütün insanlarda eyni mənbələrdən qaynaqlanır, buna görə də yuxuların mənbələri haqqında bizə məlumat vermək üçün xüsusilə uyğun görünür.

Beləliklə, Yuxuların yozumu texnikamızı bu tipik yuxulara tətbiq etməyə xüsusi gözləntilərlə başlayacağıq və sənətimizin məhz bu materialda tam işləmədiyini etiraf etməyə çox istəksiz olacağıq. Tipik yuxuların təfsirində adətən yuxu gördüyümüz şəxsin fikirləri, ki, onlar bizə yuxunu başa düşməkdə kömək edirdi, işə yaramır və ya qeyri-müəyyən və kifayətsiz olur, nəticədə vəzifəmizi onların köməyi ilə həll edə bilmirik.

Bu nədən irəli gəlir və texnikamızın bu çatışmazlığını necə aradan qaldıra bilərik, işimizin sonrakı hissəsində aydınlaşacaq. Onda oxucu üçün də niyə burada tipik yuxular qrupundan yalnız bir neçəsini nəzərdən keçirə biləcəyimi və digərlərinin müzakirəsini həmin sonrakı kontekstə təxirə salacağımı başa düşülən olacaq.

a) Çılpaqlıq utanc yuxusu

Yad adamların qarşısında çılpaq və ya pisləşdirilmiş geyimdə olma yuxusu, bəzən bunun heç də utanc hissi yaratmadığı və s. kimi əlavələrlə də rast gəlinir. Lakin çılpaqlıq yuxusuna olan marağımız yalnız onda yaranır ki, insan yuxuda utanc və çətinlik hissi keçirir, qaçmaq və ya gizlənmək istəyir, lakin yerindən tərpənə bilməməsi və utancverici vəziyyəti dəyişdirmək iqtidarında olmaması kimi xüsusi bir ləngiməyə məruz qalır. Yalnız bu əlaqədə yuxu tipikdir; onun məzmununun nüvəsi başqa hallarda müxtəlif əlaqələrə daxil edilə və ya fərdi əlavələrlə zənginləşdirilə bilər. Əsasən, çılpaqlığını gizlətmək istəyən (adətən hərəkət vasitəsilə) insanın utanc təbiətli utancverici hissi ilə bağlıdır 248 Rue V. Yuxu materialı və yuxu mənbələri bunu reallaşdıra bilmir. Məncə, oxucularımın əksəriyyəti artıq yuxuda bu vəziyyətdə olmuşlar.

Adətən, soyunma tərzi çox aydın deyil. Məsələn, danışılır ki, 'Mən köynəkdə idim', lakin bu nadir hallarda aydın təsvir olur; əksər hallarda soyunmuşluq o qədər qeyri-müəyyəndir ki, hekayədə alternativlərlə ifadə olunur: 'Mən köynəkdə və ya iç donunda idim.' Adətən, geyimdəki qüsurlar o qədər də böyük deyil ki, ona uyğun utanc hissi ədalətli görünməsin. İmperatorun donunu geyinmiş adam üçün çılpaqlıq çox vaxt qaydalara zidd geyimlə əvəz olunur. "Mən küçədə qılıncsızam və zabitlərin yaxınlaşdığını görürəm, və ya qalstukumsuzam, və ya xırda naxışlı mülki şalvar geyinmişəm və s."

Qarşısında utandığımız adamlar demək olar ki, həmişə üzləri qeyri-müəyyən qoyulmuş yad adamlardır. Tipik yuxuda heç vaxt belə olmur ki, insanı özünə bu qədər çətinlik yaradan geyiminə görə tənqid etsinlər və ya hətta diqqət yetirsinlər. Adamlar əksinə, laqeyd və ya mənim xüsusilə aydın bir yuxuda müşahidə edə bildiyim kimi, təntənəli və sərt ifadələr saxlayırlar. Bu, düşünməyə vadar edir.

Yuxu görənin utanc və çətinlik hissi ilə adamların laqeydliyi birlikdə, yuxuda tez-tez rast gəlinən bir ziddiyyət yaradır. Yuxu görənin hisslərinə yalnız yad adamların ona təəccüblə baxması, ona gülməsi və ya ona qəzəblənməsi uyğun gələrdi. Lakin mən belə düşünürəm ki, bu qəbuledilməz cəhət arzu reallaşması ilə aradan qaldırılıb, digər cəhət isə hər hansı bir qüvvə tərəfindən saxlanaraq yerində qalıb və nəticədə bu iki hissə bir-biri ilə pis uyğunlaşır. Yuxunun arzu reallaşması ilə qismən təhrif olunmuş formasında düzgün başa düşülmədiyinə dair maraqlı bir dəlilimiz var. Belə ki, o, hamımızın Andersenin versiyası ilə ('İmperatorun yeni paltarı') tanıdığımız bir nağılın əsasını təşkil edir və son zamanlarda L. Fulda tərəfindən 'Talisman' əsərində poetik şəkildə işlənib hazırlanmışdır. Andersenin nağılında iki fırıldaqçıdan danışılır ki, onlar imperator üçün bahalı bir geyim toxuyurlar, lakin bu geyim yalnız yaxşı və sadiq adamlar tərəfindən görünməlidir. İmperator bu görünməz geyimlə çıxır və toxumanın imtahanverici gücündən qorxan bütün adamlar imperatorun çılpaqlığını görməməzlikdən gəlirlər.

Lakin sonuncusu bizim yuxumuzun vəziyyətidir. Anlaşılmaz yuxu məzmununun, xatırlama qarşısında duran vəziyyəti mənalı edəcək bir geyim formu uydurmağa təhrik verdiyini fərz etmək üçün çox cəsarət tələb olunmur. Bu vəziyyət bu zaman öz ilkin mənasından məhrum edilmiş və xarici məqsədlərə xidmət edən hala gətirilmişdir. Lakin eşidəcəyik ki, yuxu məzmununun belə yanlış başa düşülməsi ikinci psixik sistemin şüurlu düşüncə fəaliyyəti ilə tez-tez baş verir və yekun yuxu quruluşu üçün bir amil kimi tanınmalıdır; bundan əlavə, məcburi ideyaların və fobiyaların yaranmasında eyni psixik şəxsiyyət daxilində belə yanlış başa düşmələr — əsas rol oynayır. Bizim yuxumuz üçün yenidən şərh materialının haradan götürüldüyünü də göstərmək olar. Dolandırıcı yuxudur, imperator isə yuxu görən şəxsin özüdür və əxlaqi meyil, latent yuxu məzmununda qadağan olunmuş, sıxışdırılmaya qurban gedən arzuların olduğunu haqqında qaranlıq bir məlumatı açıqlayır. Belə yuxuların nevroz xəstələrində apardığım analizlər zamanı ortaya çıxdığı kontekst, yuxunun əsasında uşaqlıqdan qalma bir xatirənin dayandığına dair heç bir şübhə buraxmır. Yalnız uşaqlıq dövrümüzdə qohumlarımız və ya qəribə baxıcılar, xidmətçilər, qonaqlar tərəfindən natamam geyimdə görüldüyümüz bir vaxt var idi və biz o vaxt çılpaqlıqdan utanmırdıq. Bir çox uşaqlarda sonrakı illərdə belə müşahidə etmək olar ki, onların soyunması onlara utanc hissi vermək əvəzinə, sarhoşluq kimi təsir edir. Onlar gülür, ətrafda tullanır, bədənlərinə vururlar; ana və ya yanlarında olan şəxs onlara bunu qadağan edir, deyir: “Pui, bu ayıbdır, belə etmək olmaz.” Uşaqlar tez-tez nümayiş etdirmə istəkləri göstərirlər; bizim bölgələrdə kənddən keçərkən, gəzən şəxsə, bəlkə də ona hörmət əlaməti olaraq, köynəyini yuxarı qaldıran iki-üç yaşlı bir uşağa rast gəlməmək demək olar ki, mümkün deyil. Xəstələrimdən biri şüurlu xatirəsində səkkiz yaşında baş vermiş bir səhnəni saxlayıb: yatmazdan əvvəl soyunduqdan sonra köynəklə növbəti otaqdakı kiçik bacısının yanına rəqs edərək getmək istəyir, lakin xidmətçi buna mane olur. Nevrotiklərin gənclik tarixçəsində əks cinsdən olan uşaqlar qarşısında soyunmaq böyük rol oynayır; paranoid şizofreniyada geyinib-soyunarkən nəzarət edilmək haqqında olan xəyallar bu təcrübələrə aid edilir; sapqın qalmışlar arasında uşaqlıq impulsu simptom səviyyəsinə yüksəldilmiş, nümayişçilər sinfi var.⁷⁰

Utanma hissi olmayan bu uşaqlıq dövrü bizim sonradan geri baxışımızda bir cənnət kimi görünür və cənnət özü fərdin uşaqlığı haqqında kütləvi fantaziyanın başqa bir şeyi deyil. Buna görə də cənnətdə insanlar çılpaqdır və bir-birlərindən utanmırlar, ta ki, utanc və təşviş hissinin oyandığı, qovulmanın baş verdiyi, cinsi həyatın və mədəni işin başladığı ana gələnə qədər. Yuxu indi bizi bu cənnətə hər gecə geri apara bilər; biz artıq ilk uşaqlıq dövründən (təxminən üç yaşına qədər olan prehistorik dövr) gələn təəssüratların, bəlkə də məzmunundan asılı olmayaraq, təkrarlanmağa ehtiyac duyduğunu və onların təkrarlanmasının bir arzunun yerinə yetirilməsi olduğunu fərz etmişik. Beləliklə, çılpaqlıq yuxuları nümayiş etdirmə yuxularıdır.

Nümayiş etdirmə yuxusunun nüvəsini öz fiquru təşkil edir; qadınlarda nümayiş etdirmə istəyinə aid edilə bilən, lakin yuxarıda müzakirə olunan “tipik” çılpaqlıq yuxusundan fərqli olan hallar Ferentsi tərəfindən bildirilmişdir. Bu fiqur uşaq kimi deyil, hazırkı vəziyyətdə göründüyü kimi təsvir olunur və çoxlu sayda sonrakı rahat geyim xatirələrinin üst-üstə düşməsi və ya senzura səbəbindən qeyri-müəyyən çıxan natamam geyimlərlə müşayiət olunur; üstəlik, qarşısında utandığımız şəxslər də əlavə olunur. Həqiqi tamaşaçıların həmin uşaqlıq nümayişlərində yuxuda yenidən ortaya çıxdığına dair nümunə bilmirəm. Yuxu demək olar ki, heç vaxt sadə bir xatirə deyil. Təəccüblü şəkildə, uşaqlıqda cinsi marağımızın yönəldiyi şəxslər yuxunun, histeriyanın və məcburiyyət nevrozun bütün təkrarlanmalarında buraxılır; yalnız paranoya tamaşaçıları yenidən daxil edir və görünməz qalsalar belə, onların mövcudluğuna fanatik inamla qərar verir. Yuxunun onlar üçün əvəz etdiyi “bir çox qəribə adamlar”, təqdim olunan mənzərə ilə maraqlanmayanlar, soyunmanı təqdim etdiyimiz həmin yaxşı tanış fərd şəxsə qarşı birbaşa arzunun əksi olan bir şeydir. “Bir çox qəribə adamlar” yuxularda başqa hər hansı bir kontekstdə də tez-tez rast gəlinir; onlar həmişə arzunun əksi kimi “sirri” ifadə edirlər. Paranoyada baş verən köhnə vəziyyətin bərpasının da bu əksliyi nəzərə aldığı diqqət çəkir. Artıq tək deyilsiniz, əlbəttə ki, nəzarət olunursunuz, lakin nəzarətçilər “bir çox, qəribə, qəsdən qeyri-müəyyən buraxılmış adamlardır”.

Bundan əlavə, nümayiş etdirmə yuxusunda sıxışdırma məsələsi də ortaya çıxır. Yuxunun utandırıcı hissi, rədd etdiyi nümayiş səhnəsi məzmununun yenə də təsəvvürə çevrilməsinə qarşı ikinci psixi sistemin reaksiyasıdır. Bu hissdən yayınmaq üçün səhnə yenidən canlandırılmamalı idi.

Maneə olunma hissindən sonra yenə də bəhs edəcəyik. Yuxuda iradə konfliktini, yəni 'xeyr'i təsvir etmək üçün əla vasitədir. Şüursuz niyyətə görə nümayiş davam etdirilməli, sansur tələbinə görə isə dayandırılmalıdır.⁷¹

Tipik yuxularımızın nağıllar və digər ədəbi materiallarla əlaqələri şübhəsiz ki, nə tək-tük, nə də təsadüfidir. Bəzən kəskin şair gözü, adətən şairin aləti olan çevrilmə prosesini analitik olaraq tanıyıb onu əks istiqamətdə izləyib, beləliklə ədəbiyyatı yuxuya qaytarmışdır. Bir dostum məni Qottfrid Kellerin 'Yaşıl Henri' əsərindən aşağıdakı yerə diqqət yetirməyə çağırır: 'Sevimli Lee, Odiseyin Nausikaa və onun yoldaşları qarşısında çılpaq və palçıqla örtülmüş halda göründüyü vəziyyətdə, seçilmiş acı həqiqəti təcrübə ilə tam olaraq hiss etməyi sizə arzulamıram! Bunun necə baş verdiyini bilmək istəyirsinizmi? Gəlin bu nümunəni bir kənara qoyaq. Bir gün vətəninizdən və sizə əziz olan hər şeydən ayrı, qəribəliklərdə gəzib-dolanacaqsınız və çox şey görüb çox şey yaşayacaqsınız, kədər və qayğı çəkəcəksiniz, bəlkə də bədbəxt və tək qalacaqsınız; gecə yuxunuzda mütləq vətəninizə yaxınlaşdığınızı görəcəksiniz; onu ən gözəl rənglərdə parlayıb işıqlanmış görəcəksiniz, şirin, incə və sevimli fiqurlar qarşınıza çıxacaq; birdən-birə çılpaq və tozlu gəzdiyinizi kəşf edəcəksiniz. Adı olmayan bir utanc və təşviş sizi bürüyəcək, örtünməyə, gizlənməyə çalışacaq və tərdən islanmış halda oyanaqsınız. İnsanlar var olduqca, bu, kədərli, sərgərdan adamın yuxusudur və Homer həmin vəziyyəti insanlığın ən dərin və əbədi mahiyyətindən çıxarmışdır.

Şairin dinləyicilərində adətən oyatmağa çalışdığı insanlığın ən dərin və əbədi mahiyyəti, sonradan prə-tarixi uşaqlıq dövründə kök salan ruhi həyatın həmin hərəkətləridir. Vətənsizin şüuruya bilən və qüsursuz arzularının arxasında yuxuda boğulmuş və qadağan olunmuş uşaqlıq arzuları üzə çıxır, buna görə də Nausikaa əfsanəsinin obyektivləşdirdiyi yuxu, qaydada təşviş yuxusuna çevrilir.

S. 244-də qeyd etdiyim, pilləkənlərdən tələsik keçməyin qısa müddət sonra pillələrə yapışmağa çevrildiyi öz yuxum da, belə bir yuxunun əsas tərkib hissələrini göstərdiyi üçün, nümayiş yuxusudur. Deməli, o, uşaqlıq təcrübələrinə qaytarıla bilməli və onların bilinməsi, xidmətçinin mənə qarşı davranışının, xalçanı çirkləndirdiyimə dair ittihamının, yuxuda tutduğu mövqeyə necə kömək etdiyi barədə məlumat verə bilməlidir. İndi istədiyim izahatları həqiqətən təqdim edə bilərəm. Psixoanalizdə zaman yaxınlaşmasını məzmun əlaqəsinə çevirməyi öyrənirik; görünüşdə əlaqəsiz, bir-birinin ardınca gələn iki fikir, təxmin edilməli olan bir vahidə aiddir, eyni mənada ki, yan-yana yazdığım a və b hərfləri ab hecası kimi tələffüz edilməlidir. Yuxuların bir-biri ilə əlaqəsi də buna bənzəyir. Qeyd olunan pilləkən yuxusu, digər həlqələri mənə təfsir baxımından məlum olan bir yuxu silsiləsindən götürülmüşdür. Onların arasında yerləşən yuxu eyni kontekstə aid olmalıdır. Digər əhatə edən yuxuların əsasında, uşaqlıq dövrünün hansısa mərhələsindən iki yarım yaşına qədər mənə baxmış, şüurumda qaranlıq bir xatirəsi qalmış bir uşaq baxıcısının xatirəsi durur. Anamdan son vaxtlar aldığım məlumatlara görə, o yaşlı və çirkin, lakin çox ağıllı və bacarıqlı idi; yuxularımdan çıxardığım nəticələrə görə, təmizlik tərbiyəsinə kifayət qədər anlayış göstərmədiyim zaman, o, mənə həmişə ən sevgi dolu münasibət göstərməyib və mənə sərt sözlər eşitdirib. Beləliklə, xidmətçi bu tərbiyə işini davam etdirməyə çalışaraq, yuxuda mənim tərəfindən tarixdən əvvəlki qoca qadının təcəssümü kimi qəbul edilmə haqqını qazanır. Bu tərbiyəçinin uşağının, onun pis rəftarına baxmayaraq, öz sevgisini ona bağışladığını güman etmək olar.⁷²

"Pilləkən zarafatı" hazır cavab vermə qabiliyyətinin çatışmazlığı deməkdir. Bu qüsuru həqiqətən özümə aid etməliyəm. Amma bəs, uşaq baxıcısı "hazır cavab vermə qabiliyyətində" çatışmazlıq göstərdimi? B) Əziz şəxslərin ölümü haqqında yuxular Tipik adlandırıla bilən yuxuların başqa bir qatarı, əziz qohumun, valideynlərin və ya bacı-qardaşların, uşaqların və s. öldüyü məzmunlu yuxulardır. Bu yuxulardan dərhal iki sinfi ayırd etmək lazımdır: birincilər, yuxuda kədərdən təsirlənməyən, elə ki, oyandıqdan sonra öz emosional soyuqluğuna təəccüb edən yuxulardır; ikincilər isə, ölüm hadisəsinə dərin kədər hiss edən, hətta yuxu zamanı isti yaşlar tökdüyü yuxulardır.

Birinci qrupun yuxularını kənara qoya bilərik; onların tipik sayılmağa haqqı yoxdur. Onları təhlil etdikdə, onların tərkibində olanlardan başqa bir şeyi ifadə etdiklərini, hər hansı digər arzunu ört-basdır etmək üçün nəzərdə tutulduqlarını görürük. Belə ki, bacısının tək oğlunu tabutda qarşısında görən xalanın yuxusu (S. 158). Bu, kiçik bacıoğluna ölüm arzuladığı mənasına gəlmir, əksinə, uzun ayrılıqdan sonra əvvəllər başqa bir bacıoğlunun cəsədi yanında oxşar uzun fasilədən sonra yenidən gördüyü həmin əziz şəxsi yenidən görmək arzusunu, bildiyimiz kimi, ört-basdır edir. Yuxunun əsl məzmunu olan bu arzu kədər doğurmur, ona görə də yuxuda kədər hiss olunmur. Burada diqqət yetiririk ki, yuxuda olan hisslər manifest yuxu məzmununa deyil, gizli məzmununa aiddir; yuxunun emosional məzmunu, təsəvvür məzmununa təsir edən təhriflərdən azad qalmışdır.

Əziz qohumun ölümünün təsəvvür edildiyi və bu zaman ağrılı emosionallığın hiss edildiyi yuxular isə fərqlidir. Bunlar, məzmunlarının dediyi kimi, həmin şəxsin ölməsi arzusunu ifadə edir və burada bütün oxucuların və oxşar yuxular görmüş şəxslərin hisslərinin mənim şərhimə qarşı çıxacağını gözləyə biləcəyim üçün, sübutu ən geniş əsasda axtarmalıyam.

Artıq belə bir yuxunu izah etmişik ki, ondan yuxularda yerinə yetirilmiş kimi görünən arzuların həmişə aktual arzular olmadığını öyrənə bilərik. Bunlar keçmiş, bitmiş, üst-üstə yığılmış və sıxışdırılmış arzular da ola bilər; biz onlara yalnız yuxuda yenidən ortaya çıxmaları səbəbindən müəyyən bir davametmə xüsusiyyəti veririk. Onlar bizim təsəvvürümüzə görə vəfat edənlər kimi ölməyiblər, əksinə, Odysseyanın kölgələri kimidirlər: qan içdikləri anda müəyyən həyata qayıdırlar. Qutudakı ölü uşaq haqqındakı yuxuda (S. 160) on beş il əvvəl aktual olan və o vaxtdan bəri açıq şəkildə etiraf edilən bir arzudan söhbət gedirdi. Yuxu nəzəriyyəsi üçün önəmli ola bilər ki, mən əlavə edim ki, hətta bu arzunun əsasında uşaqlığın ən erkən dövründən qalma bir xatirə dayanırdı. Yuxu görən qadın kiçik uşaq ikən — dəqiq vaxtı məlum deyil — anasının, onun hamilə olduğu və özü də həmin bətnin məhsulu olduğu dövrdə, ağır bir depressiyaya düşdüyünü və bətnindəki uşağa ölüm arzuladığını eşitmişdi. Böyüyüb hamilə olduqda, o, yalnız anasının nümunəsini təkrarladı.

Əgər kimsə ağrı ifadələri ilə atasının və ya anasının, qardaşının və ya bacısının öldüyünü yuxuda görürsə, mən bu yuxunu heç vaxt onların indi ölümünü arzuladığını sübut etmək üçün istifadə etməyəcəyəm. Yuxu nəzəriyyəsi bu qədər tələb etmir; o, yalnız belə nəticə çıxarmaqla kifayətlənir ki, o, onlara — uşaqlığın hansısa bir dövründə — ölüm arzulamışdır. Amma qorxuram ki, bu məhdudiyyət şikayətçilərin sakitləşməsinə çox az töhfə verəcək; onlar eyni dərəcədə enerjili şəkildə heç vaxt belə düşünmədiklərini inkar edəcəklər, çünki hazırda belə arzular bəsləmədiklərinə əmindirlər. Buna görə də, uşaqlıq ruhunun həyatından, indiki dövrün hələ də təqdim etdiyi sübutlara əsasən, itmiş bir hissəni yenidən bərpa etməliyəm!

Əvvəlcə uşaqların bacı-qardaşları ilə olan münasibətlərini nəzərdən keçirək⁷³

Beləliklə, bu gün bacı-qardaşlarını sevən və onların ölməsi ilə mahrum hiss edəcək bir çox insan, köhnədən bəri onlara qarşı pis arzuları şüursuzluğunda daşıyır və bu arzular yuxularda gerçəkləşə bilir. Lakin üç yaşına qədər və ya bir az daha böyük olan kiçik uşaqların kiçik bacı-qardaşlarına qarşı davranışını müşahidə etmək xüsusilə maraqlıdır. Uşaq indiyə qədər tək idi; indi ona leyləyin yeni bir uşaq gətirdiyi bildirilir. Uşaq gələn qonağı süzür və sonra qətiyyətlə deyir: "Leleyk onu geri aparsın."

Tam ciddiyyətlə etiraf edirəm ki, uşaq bu qəribdən hansı çatışmazlıqları gözləməli olduğunu qiymətləndirə bilir. Bu gün dörd yaş kiçik bacısı ilə çox yaxşı münasibətdə olan, mənə yaxın bir xanım haqqında bilirəm ki, onun gəlişi xəbərini belə cavab verib: “Amma qırmızı papağımı ona verməyəcəyəm.” Əgər uşaq bu qənaətə yalnız sonra gələrsə, düşmənçiliyi bu vaxtda oyana bilər. Üç yaşından kiçik bir qızın, gələcəkdən heç nə yaxşı gözləmədiyi beşikli körpəni boğmağa çalışdığı bir hal bilirəm. Uşaqlar bu yaşda qısqanclığa tam gücü və aydınlığı ilə qadirdirlər. Ya da kiçik bacı tezliklə yenidən yox olur, uşaq evdəki bütün sevgini yenidən özünə cəlb edir, sonra leylək yeni birini gətirir; bizim sevimlimizdə yeni rəqibin də əvvəlkinin taleyini yaşaması arzusunun yaranması doğru deyilmi — ki, özünə yenə əvvəlki və aralıqdakı kimi yaxşı olsun?! Təbii ki, uşağın sonradan doğulanlara qarşı bu davranışı normal şəraitdə sadəcə yaş fərqinin funksiyasıdır. Müəyyən bir intervalda böyük qızda artıq çarəsiz yeni doğulana qarşı analıq instinktləri oyana bilər.⁷⁴

Uşaqlıq dövründə bacı-qardaşlara qarşı düşmənçilik hissləri böyüklərin qeyri-həssas müşahidəsinə çarpanlardan daha çox olmalıdır?!

Bir-birini tez-tez izləyən öz uşaqlarımda belə müşahidələr aparmaq imkanı itirdim; indi on beş aydan sonra rəqibin peyda olması ilə tək hökmranlığı pozulan kiçik qardaşımın oğlunda bunu telafi edirəm. Gənc oğlanın bacısına qarşı çox cəngavər davrandığını, əlini öpdüyünü və onu sevindirdiyini eşidirəm; lakin ikinci yaşını tamamlayana qədər dil qabiliyyətini, ona yalnız artıq görünən şəxsə tənqid yönəltmək üçün istifadə etdiyini görürəm. Onun haqqında söhbət açılan hər dəfə, söhbətə qatılır və istəksizcə deyir: Çox kiçik, çox kiçik. Son aylarda, uşaq mükəmməl inkişafı ilə bu alçaltmadan uzaqlaşdıqdan sonra, onun diqqəti bu qədər layiq olmadığını bildirməsinin başqa cür⁷⁵⁷⁶

Artmış düşmənçiliyə uyğun olaraq bacı-qardaşların ölümü haqqında yuxuları mən, məsələn, hastalarımdan heç birində görməmişəm. Yalnız bir istisna tapdım ki, asanlıqla qaydanın təsdiqi kimi şərh oluna bilərdi. Bir dəfə bir xanıma seans zamanı bu məsələni izah edəndə, mənə görə simptomun gündəlik həyatında nəzərə çarpan bir vəziyyət kimi görünürdü, təəccübümlə cavab verdi ki, belə yuxuları heç vaxt görməyib. Ancaq ona başqa bir yuxu gəldi, guya bununla heç bir əlaqəsi yox idi; dörd yaşında, o vaxt ən kiçik ikən ilk dəfə gördüyü və sonra təkrar-təkrar gördüyü bir yuxu. 'Çoxlu uşaq, bütün qardaşları, bacıları, əmisi oğlanları və qızları bir çəmənlikdə oynayırdılar. Birdən qanadları çıxdı, uçdular və yox oldular.' Bu yuxunun mənası haqqında onun heç bir fikri yox idi; bizə çətinlik verməyəcək ki, bütün bacı-qardaşların ölümü haqqında olan yuxunu, senzura tərəfindən az təsirlənmiş ilkin formasında orada tanıyaq. Aşağıdakı təhlili irəli sürməyə cəsarət edirəm. Uşaqlar dəstəsindən birinin ölümü zamanı — bu halda iki qardaşın uşaqları qardaşlıq birliyi içində böyüdülürdü — hələ dörd yaşı tamam olmayan yuxu görən qızımız ağıllı bir böyükdən soruşmuş olar: uşaqlar öldükdə onlardan nə olacaq? Cavab belə olmuş olar: Onda onlara qanadlar çıxacaq və mələk olacaqlar. Bu izahatdan sonra yuxuda bacı-qardaşların hamısının mələklər kimi qanadları var və — ən əsas məsələ budur — onlar uçub gedirlər. Bizim kiçik mələk anamız tək qalır, təsəvvür edin, belə bir dəstənin tək qalanı! Çəmənlikdə oynayırlar, oradan uçub gedirlər, bu, kəpənəklərə işarə edir, sanki eyni fikir əlaqəsi uşağı idarə etmişdir, hansı ki, böyükləri psixi kəpənək qanadları ilə təsvir etməyə vadar etmişdir.⁷⁷

Bəlkə də biri belə deyəcək: uşaqların bacı-qardaşlarına qarşı düşmən təhrikləri etiraf olunmalıdır, amma uşaq qəlbini necə pislik zirvəsinə çatdırır ki, rəqibinə və ya güclü oyun yoldaşına ölüm arzulayır, sanki bütün cinayətlər yalnız ölüm cəzası ilə təzmin oluna bilər? Belə danışan kəs nəzərə almır ki, uşağın 'ölü olmaq' anlayışı bizimki ilə yalnız sözü və sonra çox az şeyi ortaqdır. Uşaq çürümənin dəhşətlərindən, soyuq məzarın donduruculuğundan, sonsuz heçliyin dəhşətindən heç nə bilmir; böyüklər, ölümdən sonrakı həyat haqqında bütün miflərin şahidlik etdiyi kimi, bu təsəvvürü çox pis dözür. Ölümdən qorxu ona yad olduğuna görə, dəhşətli sözlə oynayır və başqa bir uşağa hədə qoyur: 'Əgər bunu bir daha etsən, Fransın öldüyü kimi öləcəksən', bu zaman arxaik ana titrəyir, bəlkə də yer üzündə doğulan insanların böyük yarısının uşaqlıq illərini keçə bilmədiyini unuda bilmir. Hələ səkkiz yaşında uşaq, Təbiət Tarixi Muzeyindən qayıtdıqdan sonra anasına deyə bilər: 'Mama, səni çox sevirəm; əgər bir gün ölsən, səni doldurub otaqda buraya qoyacağam ki, səni həmişə, həmişə görə bilim!' Uşağın ölmüş olmaq təsəvvürü bizimkindən bu qədər fərqlidir.!

Ölmüş olmaq uşaq üçün, üstəlik ölüm öncəsi əzab səhnələrini görməkdən qorunduğu üçün, 'getmək' deməkdir Bu yoxluq hansı yolla baş verir: səyahət, qovulma, uzaqlaşma və ya ölüm. Əgər uşağın prehistorik illərində dadısı qovulmuşsa və bir müddət sonra anası ölübsə, təhlildə üzə çıxarılan xatirələrində hər iki hadisə üst-üstə düşür. Uşağın yox olanları çox intensiv axtarmadığını, bir neçə həftəlik yay səyahətindən sonra evinə qayıdan və soruşduqda 'Uşaqlar bir dəfə də olsun ananı soruşmadılar' cavabını eşidən bir çox analar kədərlə təcrübə ediblər. Amma əgər o, həqiqətən də o 'kəşf edilməmiş ölkəyə' səyahət edibsə, 'hansı ətrafdan heç bir səyyah qayıtmır', uşaqlar əvvəlcə onu unutmuş kimi görünür və yalnız sonradan ölü ananı xatırlamağa başlayırlar.⁷⁸

Beləliklə, uşaq başqa bir uşağın yoxluğunu istəmək üçün motivlərə malikdirsə, bu arzunu 'o ölsün' formasına salmaqdan onu çəkindirən heç nə yoxdur və ölüm arzusu yuxusuna psixi reaksiya göstərir ki, məzmun fərqliliyinə baxmayaraq, uşağın arzusu böyüyün eyni adlı arzusu ilə bir cür eynidir.

Əgər uşağın bacı-qardaşlarına qarşı ölüm arzusu uşağın eqoizmi ilə izah olunursa, ki, bu eqoizm uşağa bacı-qardaşlarını rəqib kimi qəbul etdirir, onda uşaq üçün sevgi verənlər və ehtiyaclarını ödəyicilər olan, eqoist motivlərlə onların varlığını istəməli olan valideynlərə qarşı ölüm arzusu necə izah olunmalıdır? Onun zəka baxımından yüksək inkişaf etmiş dörd yaşlı qızının 'getmək' və 'ölmək' arasındakı fərqi qəbul etdiyi an. Uşaq yeməkdə çətinlik çəkirdi və internatda xidmətçilərdən biri tərəfindən düşmən münasibətlə müşahidə olunduğunu hiss edirdi. 'Josefin ölsün' deyə ataya qarşı bildirdi. 'Niyə məhz ölmək?' deyə ata sakitləşdirici tonda soruşdu. “Onun getməsi kifayət deyilmi?” “Xeyr,” deyə uşaq cavab verdi, “sonra o geri qayıdacaq.” Uşağın məhdudiyyətsiz öz-sevgisi (narsisizm) üçün hər bir pozğunluq lèse-majesté cinayətidir və drakon qanunvericiliyi kimi, uşağın hissləri belə pozuntulara yalnız ölçülməyən bir cəza verir. Bu çətinliyin həllinə bizi təcrübə yönəldir: valideynlərin ölümü haqqında yuxular əsasən yuxu görənin cinsinə uyğun olan valideyn tərəfini əhatə edir, yəni kişi adətən atanın, qadın isə ananın ölümü haqqında yuxu görür. Bunu qanunauyğunluq kimi təqdim edə bilmərəm, lakin işarə edilən mənada üstünlük o qədər aydındır ki, ümumi əhəmiyyət daşıyan bir amillə izahı tələb edir! Ümumi şəkildə desək, elə bir vəziyyət yaranır ki, sanki cinsi üstünlük erkən yaşda özünü büruzə verir, sanki oğlan atada, qız isə anada rəqibi görür və onun aradan qaldırılması yalnız özünə fayda gətirə bilər.

Bu təsəvvürü qəbul edilməz saymadan əvvəl, valideynlər və uşaqlar arasındakı real münasibətləri də nəzərə almaq lazımdır. Mədəniyyət tələbinin bu münasibətdən tələb etdiyi hörməti və gündəlik müşahidənin faktiki olaraq ortaya qoyduğunu ayırd etmək lazımdır. Valideynlər və uşaqlar arasındakı münasibətlərdə düşmənçiliyə səbəb olan yalnız bir vəziyyət deyil, daha çox şey gizlənib; senzura qarşısında davam edə bilməyən istəklərin yaranması şərtləri ən geniş miqyasda mövcuddur. Əvvəlcə ata və oğul arasındakı münasibətə nəzər salaq. Fikrimcə, Dekaloqun qaydalarına aid etdiyimiz müqəddəslik, reallığı qavrama hissimizi korlayır. Bəlkə də insanlığın böyük hissəsinin dördüncü əmrə riayət etməməsini qeyd etməyə cəsarət etmirik. İnsan cəmiyyətinin ən dərin və ən yüksək təbəqələrində valideynlərə hörmət adətən digər maraqlar qarşısında geri çəkilir. Mifologiya və nağıllardan insan cəmiyyətinin qədim dövrlərindən bizə gəlib çatan qaranlıq xəbərlər, atanın gücünün bolluğunu və onun acımasızlıqla istifadə edilməsini xoşagəlməz şəkildə təsvir edir. Kronos öz uşaqlarını udur, təxminən domuzun donuz balalarını udması kimi; hadisə tez-tez cəza tendensiyasının və sevilən valideynin itirilməsi ilə əlaqədar mənfi reaksiyanın ortaya çıxması ilə müşayiət olunur. Ananın domuzu və Zeus atanı haddini bildirməklə cəzalandırır və onun yerinə hökmdar kimi keçir! Qədim ailədə ata nə qədər məhdudiyyətsiz hökm sürürsə, oğul da bir varis kimi düşmən vəziyyətinə o qədər çox itələnir və atanın ölümü ilə özünün hökmranlığa çatması üçün səbirsizliyi o qədər böyük olur. Hələ bizim burjuaz ailəmizdə ata, oğluna özünü idarə etmə və bunun üçün lazım olan vasitələri verməyərək, münasibətdəki təbii düşmənçilik toxumunun inkişafına kömək edir. Həkim tez-tez müşahidə edir ki, atanın itirilməsi ilə bağlı oğuldakı kədər, nəhayət əldə edilən azadlıqdan gələn məmnunluğu boğa bilmir. Bu günkü cəmiyyətdə çox köhnəlmiş ata hakimiyyətinin (potestas patris familias) qalıqlarını hər bir ata qətiyyətlə saxlayır və İbsen kimi ata və oğul arasındakı qədim mübarizəni hekayələrinin önünə çıxaran hər bir şair təsirini əminliklə gözləyir. Qız böyüyüb anada qoruyucu tapdıqda və cinsi azadlıq arzuladığı, ananın isə qızın çiçəklənməsi ilə cinsi tələblərdən imtina etmə vaxtının gəldiyini xatırladığı zaman qız və ana arasında münaqişələr yaranır.

Bütün bu münasibətlər hər kəsin gözü qarşısında açıq-aşkar durur. Lakin onlar valideynlərə hörmətin artıq toxunulmaz bir şeyə çevrilmiş şəxslərdə rast gəlinən valideynlərin ölümü haqqında yuxuları izah etmək məqsədində bizə kömək etmir. Həmçinin, əvvəlki müzakirələr bizi valideynlərə qarşı ölüm istəyinin ən erkən uşaqlıq dövründən gəldiyini gözləməyə hazırlayır.

Bütün şübhələri aradan qaldıran qətiyyətlə təsdiqlənir⁷⁹

Bu motivin mifoloji əhəmiyyəti haqqında müqayisə edin. Otto Rank, "Qəhrəmanın doğulması haqqında mif", 5. 'Tətbiqi psixologiya yazıları' dəstəsinin 1909-cu il və 'Poziya və əfsanədə insest motivi', 1912, Fəsil. IX, 2. bu fərziyyəni psixonevrotiklər üçün onlarla aparılan analizlərdə təsdiqləyir. Burada öyrənilir ki, uşağın cinsi istəkləri çox erkən yaşda oyanır — toxum halında bu adı daşımağa layiq olduqda — və qızın ilk meyli atasına, oğlanın ilk uşaqlıq istəkləri isə anasına yönəlir. Beləliklə, ata oğlan üçün, ana isə qız üçün narahat edən rəqibə çevrilir və bu hissin ölüm istəyinə gətirib çıxarması üçün uşağa nə qədər az şey lazımdır, bunu biz artıq bacı-qardaşlar halında izah etmişik. Cinsi seçim adətən artıq valideynlərdə özünü göstərir; təbii bir meyl kişinin kiçik qızlarını şımartmasına, qadının isə oğlanlara arxa durmasına səbəb olur, hər ikisi isə cinsin sehrinin hökmünü pozmadığı yerlərdə kiçiklərin tərbiyəsinə ciddi yanaşır. Uşaq bu üstünlüyü çox yaxşı hiss edir və ona qarşı çıxan valideyn tərəfinə qarşı etiraz edir. Yetkinlərdə sevgi tapmaq onun üçün yalnız xüsusi bir ehtiyacın ödənilməsi deyil, həm də digər bütün məsələlərdə onun iradəsinə tabe olunduğu deməkdir. Beləliklə, valideynlər arasında seçimi onlarla eyni mənada edirsə, öz cinsi həvəsinə tabe olur və eyni zamanda valideynlərdən gələn təşəbbüsü yenidən canlandırır.

Uşaqlar tərəfindən bu uşaqlıq meyillərinin əlamətlərinin çoxu nəzərdən qaçırılır; bəzilərinə isə ilk uşaqlıq illərindən sonra da diqqət yetirmək olar. Tanış olduğum səkkiz yaşlı bir qız, anası masadan çağırıldıqda, özünü onun yerinə keçmiş kimi təqdim etmək fürsətindən istifadə edir. "İndi mən ana olacağam. Karl, daha tərəvəz istəyirsən? Al, xahiş edirəm" və s. Bu uşaq psixologiyası parçasının xüsusilə aydın göründüyü, xüsusi istedadlı və canlı dörd yaşlı bir qız birbaşa deyir: "İndi ana gedə bilər, sonra ata mənimlə evlənməlidir və mən onun arvadı olmaq istəyirəm." Uşaq həyatında bu istək, uşağın anasını da şirin sevməsinə heç vaxt mane olmur. Kiçik oğlan ata səyahətə çıxanda anasının yanında yata bildiyi və onun qayıtdıqdan sonra ona çox xoş gəlməyən bir şəxs olan uşaq otağına qayıtmalı olduğu halda, onun sevimli, gözəl anasının yanında yerini saxlaması üçün atanın həmişə yoxda olması istəyi asanlıqla formalaşa bilər və bu istəyə nail olmaq vasitəsi açıq-aşkar atanın ölməsidir, çünki təcrübəsi ona bir şeyi öyrədib: "Ölülər", məsələn böyük ata. B., həmişə yoxdur, heç vaxt qayıtmır.

Belə müşahidələr kiçik uşaqlarda təklif olunan yozuma məcburiyyətsiz uyğun gəlsə belə, onlar yetkin nevrotiklərin psixoanalizinin həkimə təlqin etdiyi tam inamı vermir. Aidiyyətli yuxuların təqdimatı burada elə girişlərlə edilir ki, onların istək yuxuları kimi təfsiri qaçılmaz olur. Bir gün bir xanımı kədərli və ağlayarkən tapıram. Deyir: Mən artıq qohumlarımı görmək istəmirəm, onlar məndən qorxmalıdırlar. Sonra demək olar ki, keçid olmadan, mənasını təbii ki bilmədiyi bir yuxunu xatırladığını danışır. Onu dörd yaşında görüb, belədir: Bir vaşaq və ya tülkü damda gəzir, sonra bir şey düşür və ya o düşür, sonra ananı ölü halda evdən daşıyırlar, o isə kədərli ağlayır. Mən ona bu yuxunun uşaqlıqdan gələn, anasını ölü görmək istəyini ifadə etdiyini və bu yuxu səbəbindən qohumlarının ondan iyrəndiyini deməli olduğunu demək üçün demək olar ki, heç bir şey demədim; beləliklə, o, artıq yuxunun təfsiri üçün material təqdim edir. 'Luchsauge' (vaşaq gözü) bir təhqir sözüdür, onunla kiçik uşaq ikən küçə uşaqlarından biri onu təhqir etmişdi; uşaq üç yaşında ikən anasının başına damdan kərpic düşmüş və nəticədə o, şiddətli qanaxma keçirmişdi.

Bir dəfə mən müxtəlif psixi vəziyyətlər keçirən gənc qızın detallı şəkildə öyrənmək imkanı tapdım. Xəstəliyin başlanğıcında olan dəliçəsinə qarışıqlıqda xəstə anasına qarşı xüsusi bir nifrət göstərirdi, yatağına yaxınlaşan kimi onu döyür və söyürdü, halbuki eyni vaxtda özündən çox yaşlı bacısına qarşı mehriban və itaətkar qalırdı. Sonra aydın, lakin bir qədər apatik vəziyyət gəldi, yuxusu çox pozulmuşdu; bu mərhələdə mən müalicəyə başladım və onun yuxularını təhlil etdim. Onların çoxu az və ya çox örtülü şəkildə anasının ölümü haqqında idi; bəzən yaşlı bir qadının dəfninə qatılırdı, bəzən özünü və bacısını matəm paltalarında süfrə başında oturmuş görürdü; bu yuxuların mənası haqqında heç bir şübhə qalmırdı. Yaxşılaşma daha da davam etdikcə, histerik fobiyalar ortaya çıxdı; ən əziyyətli olanı anasına bir şey baş gəlməsi qorxusu idi. Harada olursa olsun, o, anasının hələ də sağ olduğunu yoxlamaq üçün evə tələsməli idi. Digər təcrübələrimlə birlikdə nəzərdən keçirildikdə, bu hal çox öyrədici idi; o, eyni həyəcanlandırıcı təsəvvürə psixi aparatın müxtəlif reaksiya üsullarını, sanki çoxdilli tərcümədə göstərirdi. Mənim ikinci psixi instansın adətən boğulmuş birinci instans tərəfindən üstün gəlməsi kimi başa düşdüyüm qarışıqlıqda, anaya qarşı şüursuz düşmənçilik motorik olaraq güclü oldu; sonra ilk sakitlik gəldikdə, üsyan boğulduqda və senzura hakimiyyəti bərpa edildikdə, bu düşmənçiliyə yalnız onun ölümünə olan istəyi həyata keçirmək üçün yuxu görmə sahəsi açıq qaldı; normal vəziyyət daha da gücləndikdə, o, histerik əks reaksiya və müdafiə fenomeni kimi anaya qarşı həddindən artıq qayğı yaradırdı. Bu kontekstdə histerik qızların analarına niyə çox vaxt həddindən artıq mehriban bağlandığını izah etmək artıq çətin deyil.

Bir başqa dəfə mən, məcburiyyət nevrozu səbəbindən demək olar ki, həyat qabiliyyətini itirmiş, yanından keçən hər kəsi öldürəcəyi qorxusu onu əziyyət verdiyi üçün küçəyə çıxa bilməyən gənc bir kişinin şüursuz ruh dünyasına dərin nəzər salmaq imkanı tapdım. O, gündəliklərini şəhərdə baş verən cinayətlərdən biri ilə bağlı ona qarşı ittiham qaldırılarsa, özünün günahsızlığını sübut edən sənədləri qaydaya salmaqla keçirirdi. Onun eyni dərəcədə əxlaqlı və incə təhsilli bir insan olduğunu qeyd etmək artıqdır. Digər tərəfdən, müalicəyə aparan təhlil, bu narahat edici məcburi təsəvvürün əsasını, yeddi yaşında ikən təəccüblə şüurlu şəkildə ifadə etdiyi, lakin əlbəttə ki, çox daha erkən uşaqlıq illərindən gələn atasına qarşı qətl istəkləri olduğunu üzə çıxardı. Atasının əziyyətli xəstəliyindən və ölümündən sonra 31-ci yaşında, yad adamlara qarşı olan həmin fobiya formasında məcburi qınama ortaya çıxdı. Öz atasını dağ zirvəsindən uçuruma atmaq istəyən kimsəyə, əlbəttə ki, uzaqda olanların həyatına da əl uzatmayacağına inanmaq olar; buna görə də o, özünü otaqlarına bağlamaqla haqlıdır.

Artıq çoxsaylı təcrübələrimə görə, valideynlər bütün sonrakı psixonevrotiklərin uşaqlıq ruh həyatında əsas rol oynayırlar və valideyn cütünün birinə qarşı aşiq olmaq, digərinə qarşı nifrət etmək, sonrakı nevrozun simptomatologiyası üçün bu qədər əhəmiyyətli olan psixi hərəkətlər materialının dəmir tərkibinə aiddir. Lakin mən inanmıram ki, psixonevrotiklər bu məsələdə normal qalan digər insan uşaqlarından kəskin şəkildə fərqlənsinlər, çünki onlar tamamilə yeni və özünəməxsus olanı yarada bilməzlər. Çox daha ehtimal olunur və normal uşaqlar üzərində edilən təsadüfi müşahidələrlə dəstəklənir ki, onlar da valideynlərinə qarşı olan bu aşiq və düşmən istəkləri ilə yalnız böyütmə yolu ilə, uşaqların əksəriyyətinin ruhunda daha az aydın və daha az intensiv baş verən şeyi nəzərə çarpdırırlar. Qədim dünya bu məlumatı dəstəkləmək üçün bizə bir əfsanə materialı təqdim etmişdir ki, onun həlledici və ümumi etibarlılığı yalnız uşaqlar psixologiyasından bəhs edilən fərziyyənin oxşar ümumiliyi ilə başa düşülə bilər.

Mən Kral Ödipus haqqında əfsanəni və Sofoklun eyni adlı dramını nəzərdə tuturam. Lay, Tebenin kralı və İokastanın oğlu olan Ödipus, bir kəhanət atasına hələ doğulmamış oğlunun onun qatili olacağını bildirdiyi üçün körpə ikən tərk edilmişdir. O, xilas edilir və uşaq ikən, mənşəyindən əmin olmadan, özü kəhanətə müraciət edənə qədər xarici bir sarayda kral oğlu kimi böyüyür və ondan, atasının qatili və anasının əri olacağı üçün vətəndən uzaq durmağı məsləhət görür. Fərz etdiyi vətəndən gedərkən o, Kral Lay ilə qarşılaşır və qısa müddətdə alovlanan mübahisədə onu öldürür. Sonra o, Thebe şəhərinə gəlir, burada yolun qarşısını kəsən Sfinksin tapmacalarını həll edir və mükafat olaraq thebelilər tərəfindən kral seçilir və Yokaştanın əli ilə mükafatlandırılır. O, uzun müddət sülh və ləyaqətlə hökm sürür və tanımadığı anası ilə iki oğlan və iki qız dünyaya gətirir, ta ki, thebelilərin orakula yenidən müraciət etməsinə səbəb olan bir vəba başlayana qədər. Sofoklun faciəsi burada başlayır. Elçilər, Layosun qatilinin ölkədən qovulması halında vəbanın dayanacağını bildirirlər. Amma o haradadır? “Köhnə günahın qaranlıq, çətin tanınan izi harada tapılacaq?” (Donnerin tərcüməsi, 109-cu sətr.)

Pyesin süjeti, psixoanaliz işinə bənzəyən, addım-addım artan və sənətkarlıqla gecikdirilmiş açılışdan başqa bir şey deyil: Ödipin özünün Layosun qatili, eyni zamanda qətlə yetirilənin və Yokaştanın oğlu olması. Bilmədən törətdiyi dəhşətlərdən sarsılan Ödip gözünü kor edir və vətəni tərk edir. Orakul hökmü yerinə yetirilib.

“Kral Ödip” adlı əsər, qismət faciəsi adlanan janrdadır; onun faciəvi təsiri, tanrıların qalib iradəsi ilə bəladan hədələnmiş insanların nafile müqaviməti arasındakı ziddiyyətə əsaslanmalıdır; tanrı iradəsinə təslim olmaq və öz acizliyini dərk etmək, dərin təsirə məruz qalan tamaşaçı yas oyunundan öyrənməlidir. Məntiqi olaraq, müasir şairlər eyni ziddiyyəti öz uydurduqları hekayə ilə toxuyaraq bənzər bir faciəvi təsir yaratmağa çalışmışlar. Lakin tamaşaçılar, bütün günahsız insanların müqavimətinə baxmayaraq, lənət və ya orakul hökmünün onlara tətbiq edilməsinə laqeyd qalmışlar; sonrakı qismət faciələri təsirsiz qalmışdır.

Əgər Kral Ödip müasir insanı, çağdaş yunanlar qədər sarsıta bilirsə, həll yolu yunan faciəsinin təsirinin qismət və insan iradəsi arasındakı ziddiyyətə deyil, bu ziddiyyətin nümayiş olunduğu mövzunun xüsusiyyətinə axtarılmasında ola bilər. Daxilimizdə, Ödipdə qismətin məcburi gücünü tanımağa hazır olan bir səs olmalıdır, halbuki biz ‘Əcdad’da və ya digər qismət faciələrindəki kimi hökmləri ixtiyari sayaraq rədd edə bilərik. Və belə bir an həqiqətən Kral Ödipin hekayəsində mövcuddur. Onun qisməti bizi yalnız ona görə təsir edir ki, bu, bizim də qismətimiz ola bilərdi, çünki orakul doğulmazdan əvvəl bizim üzərimizə də onun üzərinə göndərdiyi eyni lənəti göndərib. Bəlkə də hamımızın ilk cinsi istəyini anaya, ilk nifrət və zorakı arzusunu ataya yönəltməyə qisməti var idi; yuxularımız bizi buna inandırır. Atası Layosu öldürən və anası Yokastanı evlənən Kral Ödip, yalnız uşaqlıq arzularımızın reallaşmasıdır. Amma ondan daha xoşbəxt olan bizlər, psixonevrotiklərə çevrilmədiyimiz müddətcə, cinsi həvəslərimizi analarımızdan ayırmağı və atalarımıza qarşı qısqanclığımızı unutmağı bacarmışıq. Həmin ilkin uşaqlıq arzusunu reallaşdıran şəxsdən, bu arzuların daxilimizdə o vaxtdan bəri məruz qaldığı bütün sıxışdırma miqdarı ilə geriyə doğru titrəyirik. Şair həmin araşdırmada Ödipin günahını işığa çıxararkən, bizi, həmin impulsların boğulmuş olsa da, hələ də mövcud olduğu öz daxili aləmimizi dərk etməyə məcbur edir. Xorun bizi tərk edərkən etdiyi müqayisə,

“Baxın, bu, yüksək tapmacaları həll edən və gücünə görə birinci olan Ödipdir, xoşbəxtliyini bütün vətəndaşlar tərifləyir və qısqanırdı; Baxın, hansı bəladan qorxulu dalğalara batdı!” — bu xəbərdarlıq, uşaqlıq illərindən bəri öz qiymətləndirməmizdə bu qədər ağıllı və güclü olduğumuz bizə və bizim qürurumuza toxunur. Ödip kimi biz də təbiətin bizə yüklədiyi, əxlaqa zidd olan istəklərdən xəbərsiz yaşayırıq və onların açılmasından sonra uşaqlıq səhnələrimizdən baxışımızı çevirmək istərdik.

Ödip haqqında əfsanənin, valideynlərlə münasibətdə cinsəlliyin ilk təzahürləri ilə bağlı həmin narahat pozulmanı məzmunu olan qədim bir yuxu məzmunundan qaynaqlandığını, Sofoklun faciəsinin mətnində özünün yanlış başa düşülməyəcək bir işarəsi var. Yokasta, hələ aydınlaşmamış, lakin kəhanətlərin xatırlanması ilə narahat edilmiş Ödipi, çoxlu insanların gördüyü və onların fikrincə heç nə deməyən bir yuxunun qeyd edilməsi ilə təsəlli verir:

"Çoxlu insanlar yuxuda anası ilə birlikdə olduğunu da görüblər; Lakin bunların hamısını əhəmiyyətsiz sayan, həyatın yükünü yüngül daşıyır." (V, 955 və davamı)

Anası ilə cinsi əlaqədə olma yuxusu, o vaxtkı kimi, bu gün də çoxlu insanlara məxsusdur və onlar bunu qəzəblə və təəccüblə danışır. Bu yuxu, başa düşülən olduğu kimi, faciənin açarıdır və atanın ölümü haqqında yuxunun tamamlayıcı hissəsidir. Edip əfsanəsi, bu iki tipik yuxuya qarşı fantaziyanın reaksiyasıdır və böyüklərin yuxuları rəddetmə hissləri ilə yaşandığı kimi⁸⁰

Edip münaqişəsi N

daxil etmək. Onun daha da formalaşması, yenidən, materialı teoloji məqsədə xidmət etdirməyə çalışan yanlış ikincil emalından irəli gəlir. (Bax: Sərgilənmə yuxu materialı, s. 248.) İlahi qüdrəti insan məsuliyyəti ilə uzlaştırmağa cəhd, təbii ki, bu materialda və digər bütün materiallarda uğursuz olmalıdır. "Kral Edip" ilə eyni torpaqda kök salan böyük faciəvi şair yaradıcılıqlarından biri, Şekspirin "Hamlet"idir. Lakin eyni materialın dəyişdirilmiş işlənməsində, bir-birindən çox uzaq iki mədəniyyət dövrünün ruh həyatındakı bütün fərq, insanlığın duyğu həyatında sıxışdırmanın əsrlər boyu davam edən irəliləyişi açıqlanır. "Edip"də uşağın əsaslanan istək fantaziyası, yuxudakı kimi işıq üzünə çıxarılır və reallaşdırılır; "Hamlet"də isə o, sıxışdırılmış qalır və onun mövcudluğu haqqında — nevroz vəziyyətinə bənzər şəkildə — yalnız ondan irəli gələn maneə təsirləri vasitəsilə məlumatlanırıq. Daha müasir dramın güclü təsiri ilə, qəhrəmanın xarakterinin tam qeyri-müəyyən qalması barışdırıla bilən kimi görünür. Pyes, Hamletin ona verilən qisas vəzifəsini yerinə yetirməkdəki tənbəlliyi üzərində qurulubdur; bu tənbəlliyin səbəbləri və ya motivləri mətn tərəfindən etiraf edilmir; çoxsaylı şərhlər cəhdləri bunu təyin edə bilməyiblər. Bu gün də hökm sürən və Göte tərəfindən əsaslandırılan qavrayışa görə, Hamlet, təzə fəaliyyət qüvvəsi düşüncə fəaliyyətinin həddindən artıq inkişafı ilə iflic olan insan tipini təmsil edir ("Düşüncənin solğunluğu xəstələndirir"). Digərlərinə görə, şair, nevrasteniya sahəsinə düşən, xəstəxasiyyətli, qərarlaşmamış bir xarakteri təsvir etməyə çalışmışdır. Lakin pyesin əfsanəsi öyrədir ki, Hamlet bizə heç də fəaliyyət göstərməyə qətiyyən qadir olmayan bir şəxs kimi görünməməlidir. Onu iki dəfə fəaliyyət göstərərkən görürük: bir dəfə, divar kağızının arxasındakı qulaq asanı yıxarkən, ani qəzəblə; digər dəfə isə planlı, hətta hiyləgərcəsinə, iki saray əyanını özünə nəzərdə tutulmuş ölümə göndərərkən, renessans şahzadəsinin tam arxayınlığı ilə. Beləliklə, atasının ruhunun ona qoyduğu vəzifənin yerinə yetirilməsində onu nə mane edir? Burada yenidən, bunun vəzifənin xüsusi təbiəti olduğu cavabı təklif olunur. Hamlet hər şeyi edə bilər, yalnız atasını aradan qaldıran və anasının yerini tutan adamdan qisas ala bilməz, o adam ki, ona sıxışdırılmış uşaqlıq istəklərinin reallaşmasını göstərir. Onu qisas almağa tələsikdirən iyrənmə, onun özündə özünü ittiamlarla, vicdan əzabları ilə əvəz olunur; bu əzablar ona, sözün həqiqi mənasında, cəzalandırılmalı günahkardan özünün də yaxşı olmadığını irəli sürür. Mən bu zaman qəhrəmanın ruhunda şüursuz qalmalı olanı şüurluya tərcümə etmişəm; əgər kimsə Hamleti histerik adlandırmaq istəsə, bunu yalnız mənim şərhimdən irəli gələn nəticə kimi qəbul edə bilərəm. Cinsi istəksizlik, Hamletin Ofeliya ilə söhbətində ifadə etdiyi, şairin ruhunun növbəti illərdə "Atinalı Timon"dakı zirvə ifadələrinə qədər getdikcə daha çox sahib olacağı eyni cinsi istəksizliklə çox uyğun gəlir. Təbii ki, Hamletdə qarşımıza çıxan yalnız şairin öz ruh həyatı ola bilər; Georg Brandesin Şekspir haqqında (1896) əsərindən belə bir qeyd götürürəm ki, dram Şekspirin atasının ölümündən (1601) dərhal sonra, yəni ona olan təzə yas dövründə, atasına aid uşaqlıq hisslərinin canlanması zamanı, belə qəbul edə bilərik, yazılmışdır. Məlumdur ki, Şekspirin erkən ölmüş oğlu da Hamnet (Hamletlə eyni ad) adını daşıyırdı. Hamlet oğulun valideynlərlə münasibətini necə işləyirsə, zamana yaxın olan "Makbet" də uşaq sahibi olmama mövzusu üzərində qurulmuşdur. Hər bir nevroz simptomu, hətta yuxu belə həddindən artıq təfsirə qadir olduğu, hətta tam başa düşülməsi üçün bunu tələb etdiyi kimi, hər bir həqiqi şair yaradıcılığı da şairin ruhunda bir motiv və təhriklə deyil, daha çox şeylərlə doğulmuşdur və bir neçə təfsirə imkan verəcəkdir. Mən burada yalnız yaradan şairin ruhundakı ən dərin təəssürat qatlarının təfsirini cəhd etdim!

Əziz qohumların ölümü haqqında tipik yuxuları, onların yuxu nəzəriyyəsi üçün əhəmiyyətini bir neçə sözlə işıqlandırmadan tərk edə bilmərəm. Bu yuxular bizə, sıxışdırılmış istək tərəfindən formalaşan yuxu fikrinin hər hansı bir senzuranı keçib dəyişməz şəkildə yuxuya keçdiyi, olduqca qeyri-adi bir halın reallaşdığını göstərir. Belə bir taleyə imkan verən xüsusi şərait olmalıdır. Bu yuxulara kömək edən amilləri aşağıdakı iki məqamda görürəm: Birincisi, bizdən daha uzaq olduğuna inandığımız heç bir istək yoxdur; biz belə bir şeyi istəməyin "bizə yuxuda belə gəlməyəcəyini" düşünürük və buna görə də yuxu senzurası bu qəribəliyə qarşı hazırlıqlı deyil, təxminən Solon qanunlarının ata qətlinə cəza müəyyən edə bilməməsi kimi. İkincisi, sıxışdırılmış və sezilməmiş istəyə, məhz burada, əziz şəxsin həyatı narahatlığı şəklində gündüz qalıq çox vaxt kömək edir. Bu narahatlıq yuxuya yalnız eyni mənalı istəkdən istifadə edərək daxil ola bilər; istək isə gündüz oyadılmış narahatlıqla maskalana bilər. Əgər düşünülürsə ki, bu daha sadə baş verir, yəni insan gecə və yuxuda gündüz başladığı işi davam etdirir, onda əziz şəxslərin ölümü haqqında yuxular yuxu izahı ilə əlaqədən kənara buraxılır və çox asanlıqla həll edilə bilən bir sirr lazımsız yerə saxlanılır.

Bu yuxuların təşviş yuxuları ilə əlaqəsini izləmək də öyrədici olar. Əziz şəxslərin ölümü haqqında yuxularda sıxışdırılmış istək senzuranı — və onun yaratdığı təhrifi — keçə biləcəyi bir yol tapmışdır. Heç vaxt əskik olmayan müşayiət edici hal, yuxuda ağrılı hisslərin hiss edilməsidir. Eyni zamanda, təşviş yuxusu yalnız senzura tam və ya qismən üstələndikdə yaranır və digər tərəfdən, somatik mənbələrdən gələn aktual hisslər kimi təşviş artıq mövcud olduqda, senzuranın üstələnməsini asanlaşdırır. Senzuranın vəzifəsini necə yeritdiyi, yuxu təhrifini necə həyata keçirdiyi aydın olur; bu, təşviş və ya digər xoşagəlməz affekt formalarının inkişafının qarşısını almaq üçün edilir. Yuxarıda uşaq ruhunun eqoizmi haqqında danışmışam və indi yuxuların da bu xarakterə malik olduğunu göstərən bir əlaqəni sezdirmək niyyəti ilə buna bağlanıram. Onlar hamısı mütləq eqoistdir, hamısında, bəzən maskalanmış olsa da, əziz Mən iştirak edir. Onlarda ödənilən istəklər adətən bu Mənin istəkləridir; əgər başqasına maraq bir yuxu yaratmışsa, bu yalnız aldadıcı bir görünüşdür. Bu iddiaya zidd olan bir neçə nümunəni təhlilə tabe etmək istəyirəm.⁸¹

Hələ dörd yaşını tamamlamamış bir oğlan uşağı danışır: Böyük, bəzədilmiş bir qab görüb, içində böyük bir parça ət qızardılıb və bu parça birdən-birə bütün halda — kəsilmədən — yeyilib. Onu yeyən şəxsi görməyib.⁸²

II

Bir dəfə kitab mağazasının vitrinində, adətən almağı vərdiş etdiyim kolleksiyadan (sənətkar monografiyaları, dünya tarixi monografiyaları, məşhur sənət mərkəzləri və s.) yeni bir dəftərin həvəskar cildində göründüyünü yuxu görürəm. Yeni kolleksiya belə adlanır: Məşhur Natiqlər (və ya Nitqlər) və onun I dəftəri Dr. Lecher adını daşıyır.

Təhlil zamanı mənə inanılmaz görünür ki, Dr. Lecherin, parlamentdəki Alman obstruksiyasının daimi natiqinin şöhrətinin məni yuxularım zamanı məşğul etməsi ehtimalını qeyri-mümkün hesab edirəm. Vəziyyət ondan ibarətdir ki, bir neçə gün əvvəl psixi müalicə üçün yeni xəstələr qəbul etmişəm və indi gündə on-on bir saat danışmağa məcburam. Deməli, mən də belə bir daimi natiqəm, III

Başqa bir dəfə universitetimizdə tanıdığım bir müəllimin belə dediyini yuxu görürəm: Mənim oğlum, miyop. Ardınca qısa nitqlərdən və cavab nitqlərindən ibarət bir dialoq gəlir. Lakin bundan sonra üçüncü bir yuxu parçası gəlir, burada mən və oğullarım iştirak edir, gizli 'yuxu məzmunu' üçün ata və oğul, Professor M., yalnız məni və böyük oğlumu örtən qanqar kuklalardır. Bu yuxunu başqa bir xüsusiyyətinə görə aşağıda daha ətraflı müzakirə edəcəyəm.

IV

Nəvazişli qayğı arxasında gizlənən həqiqətən alçaq eqoist hisslərin nümunəsi aşağıdakı yuxudur.

Dostum Otto pis görünür, üzü qəhvəyi rəngdədir və gözləri çıxmışdır.

Otto mənim ev həkimimdir, onun qarşısında ümidsiz şəkildə borcluyam, çünki illər boyu uşaqlarımın sağlamlığını nəzarət edir, xəstələndikdə onları uğurla müalicə edir və üstəlik, bəhanə ola biləcək bütün hallarda onlara hədiyyələr verir. Yuxu günü o, ziyarətə gəlmişdi və həyatım onun yorğun və əsəbi göründüyünü qeyd etdi. Gecə yuxum gəlir və ona Basedow xəstəliyinin bəzi əlamətlərini ödünç verir. Yuxu təfsirində mənim qaydalarımı rədd edən kəs, bu yuxunu belə başa düşəcək ki, mən dostumun sağlamlığından narahatam və bu narahatlıq yuxuda reallaşır. Bu, yalnız yuxunun bir arzunun yerinə yetirilməsi olması iddiasına deyil, həm də onun yalnız eqoist tələblərə tabe olması iddiasına da ziddiyyət olardı. Amma belə təfsir edən kəs mənə izah etsin ki, niyə Ottonun görünüşü ən kiçik bir səbəb belə vermədiyi halda, mən onun Basedow xəstəliyinə tutulmasından qorxuram? Mənim təhlilim isə altı il əvvəl baş vermiş bir hadisədən aşağıdakı materialı verir. Biz, Professor R.-nin də aralarında olduğu kiçik bir dəstə, yay istirahətgahımızdan bir neçə saat uzaqda olan N. meşəsindən dərin qaranlıqda keçirdik. Tam ayıq olmayan arabaçı bizi arabayla bir yamacdan aşağı atdı və hamımızın sağ-salamat qurtulmamız şans idi. Lakin biz növbəti qonaq evində gecələməyə məcbur olduq, burada qəzamız haqqında məlumat bizə böyük bir həmdəmlik oyatdı. Morbus Basedowinin aydın əlamətlərini daşıyan bir cənab — əslində yalnız üz dərisinin qaralması və çıxmış gözlər, yuxudakı kimi, heç bir guatr yox idi — tamamilə bizim ixtiyarımızda olduğunu bildirdi və bizim üçün nə edə biləcəyini soruşdu. Professor R. öz qətiyyətli üslubunda cavab verdi: Mənə bir gecə köynəyi ödünç verməkdən başqa heç nə. Buna cavab olaraq o zadəgan: Təəssüf ki, bunu edə bilmərəm, dedi və getdi.

Təhlilin davamı olaraq mənə gəlir ki, Basedow yalnız bir həkimin deyil, həm də məşhur bir pedaqoqun adıdır. (Oyanıq halda bu bilikdən indi tam əmin deyiləm.) Dostum Otto isə mənə başına bir iş gəlsə, uşaqlarımın fiziki tərbiyəsini, xüsusilə pubert dövründə (buna görə də gecə köynəyi) nəzarət etməyi xahiş etdiyim şəxsdir. Dostum Ottonu yuxuda həmin zadəgan köməkçinin xəstəlik əlamətləri ilə gördüyümdə, açıq-aydın demək istəyirəm: Mənə bir iş gəlsə, o zaman Baron L.-nin xoş niyyətli təkliflərinə baxmayaraq uşaqlar üçün heç nə əldə edilmədiyi kimi, ondan da uşaqlar üçün heç nə əldə edilməyəcək. Bu yuxunun eqoist təmayülü artıq aşkarlanmış olmalıdır.⁸³

Bu irqi qürurlu Danimarkalı xanımın üzr istəməsi üçün qeyd edək ki, 'yuxular tamamilə eqoistdir' cümləsini yanlış başa düşməmək lazımdır. Şüuröncəsi düşüncədə ümumiyyətlə baş verən hər şey yuxuya (məzmun və latent yuxu düşüncələri kimi) keçə bildiyi üçün, bu imkan altruist təmayüllər üçün də açıqdır. Eyni şəkildə, bir həvəs və ya arzu hansıdır? Burada arzunun yerinə yetirilməsi haradadır? Dostum Ottodan qisas almaqda deyil, onun taleyi artıq mənim yuxularımda pis rəftar olunmasıdır, əksinə aşağıdakı münasibətdədir. Ottonu yuxuda Baron L. kimi təsvir edərək, eyni zamanda öz şəxsiyyətimi başqası ilə, yəni Professor R. ilə eyniləşdirdim, çünki Ottodan, həmin hadisədə R.-nin Baron L.-dən tələb etdiyi kimi bir şey tələb edirəm. Və məsələ bundadır. Professor R., ki, mən onu başqa vaxtlar həqiqətən də özümə bənzətməyə cəsarət etmirəm, mənim kimi öz yolunu məktəbdən kənarda müstəqil davam etdirdi və yalnız gec illərdə çoxdan layiq olduğu tituluna nail oldu. Deməli, mən yenə də professor olmaq istəyirəm! Bəli, hətta 'gec illərdə' ifadəsi də bir arzunun yerinə yetirilməsidir, çünki bu, oğlanlarımı yetkinlik yaşına qədər uzun müddət yaşamaq və onlara yol göstərmək üçün kifayət qədər uzun ömür sürəcəyimi bildirir.

Digər tipik yuxular haqqında, insanın rahatlıqla uçduğu və ya təşviş hissi ilə düşdüyü yuxular haqqında öz təcrübəmdən heç nə bilmirəm və onlar haqqında deməli olduğum hər şeyi psixoanalizlərə borcluyam. Oradan alınan məlumatlardan belə nəticə çıxarmaq lazımdır ki, bu yuxular da uşaqlıq dövrünün təəssüratlarını təkrarlayır, yəni uşaq üçün son dərəcə cazibədar olan hərəkət oyunlarına aid olur. Hansı dayı uşağı qollarını açaraq otaqda onunla sürətlə hərəkət edərək uçurmağı, və ya dizlərinin üstündə yelləndirib ayağını qəflətən uzadaraq düşmə oyununu, və ya onu qaldırıb qəflətən onu dəstəkləmək istədiyini təqlid edərək oynamağı etməyib? Uşaqlar sonra sevinc çığırışları atır və təkrarlanmağı yorulmadan tələb edirlər, xüsusilə də qorxu və başgicəllənmə də varsa; sonra illər sonra yuxuda təkrarlanmanı yaradırlar, lakin yuxuda onları saxlayan əlləri buraxırlar, beləliklə sərbəst süzülməyə və düşməyə başlayırlar. Bütün kiçik uşaqların sevgi hissi, şüursuzluqda mövcud olan və yuxuda görünə bilən başqa bir şəxsə qarşı olan sevgi hissi. Yuxarıdakı cümlənin doğru hissəsi yalnız bu faktla məhdudlaşır ki, yuxunun şüursuz təhrikləri arasında çox vaxt ayıq həyatda üstələndiyi görünən eqoist meyillər tapılır. Bu cür oyunlar, yelləncək və tahtalıq oyunları üçün məlumdur; sonra sirkdə gimnastika nümayişlərini gördükdə, xatirə yenidən canlanır! Bəzi oğlanlarda histerik tutma yalnız bu cür nümayişlərin reproduksiyasından ibarət olur, onları böyük ustalıqla icra edirlər. Bu öz-özlüyündə zərərsiz hərəkət oyunlarında cinsi hisslərin də çox vaxt oyadıldığı nadir deyil. Bizdə işlədilən, bütün bu hadisələri əhatə edən sözlə desək: uşaqlıqda 'qovğalıq' (hetzen) var ki, uçma, düşmə, başgicəllənmə və s. haqqında yuxuları təkrarlayır, lakin indi həzz hissləri təşvişə çevrilmişdir. Lakin hər bir ana bildiyi kimi, uşaqların qovğalıq oyunu da reallıqda çox vaxt mübahisə və ağlama ilə nəticələnir.

Deməli, mənim yuxu zamanı dəri hisslərimizin vəziyyətinin, ağciyərlərimizin hərəkətindən gələn hisslərin və s. uçma və düşmə yuxularını doğurduğunu izah etməyi rədd etmək üçün yaxşı səbəbim var. Görürəm ki, bu hisslərin özü yuxunun aid olduğu xatirədən reproduksiya olunmuşdur, yəni onlar yuxu məzmunudurlar, yuxu mənbələri deyil.

Lakin bu tipik yuxular sırası üçün tam aydınlaşdırma verə bilmədiyimi heç vaxt gizlətmirəm. Mənim materialım məhz bu məsələdə məni tək qoydu. Ümumi baxış bucağı, yəni bu tipik yuxuların bütün dəri və hərəkət hisslərinin, psixi bir motiv tələb etdiyi anda oyadıldığı və belə bir ehtiyac qarşılanmadıqda nəzərə alınmadığı faktını qoruyub saxlamalıyam.⁸⁴⁸⁵

Gimnaziyada təhsilini maturitet imtahanı ilə bitirən hər kəs, təşviş yuxusunun – imtahandan keçə bilmədiyi, sinifi təkrar oxumalı olduğu və s. haqqında – onu nə qədər inatla təqib etdiyindən şikayət edir. Akademik dərəcə sahibi üçün bu tipik yuxu, onun rigorosum imtahanından keçə bilmədiyini irəli sürən başqa bir yuxu ilə əvəz olunur və o, yuxuda belə olsa, artıq illərdir praktik işlədiyini, dosent olduğunu və ya idarə rəhbəri olduğunu söyləyərək buna boş yerə etiraz edir. Uşaqlıqda törətdiyimiz cinayətlərə görə çəkdiklərimiz cəzaların silinməz xatirələri, təhsilimizin iki düyün nöqtəsində, yəni daxili aləmdə sərt imtahanların 'dies irae, dies illa' (qəzəb günü, həmin gün) anlarında yenidən qalxır. Nevrotiklərin 'imtahan təşvişi' da bu uşaqlıq təşvişində öz gücünü tapır. Şagird olmağı dayandırdıqdan sonra, artıq əvvəlki kimi valideynlər və tərbiyəçilər və ya sonradan müəllimlər cəzalandırmağı öz üzərinə götürmürlər; həyatın amansız səbəb-nəticə zənciri bizim bundan sonrakı tərbiyəmizi öz üzərinə götürüb və indi biz maturitet və ya rigorosum haqqında yuxu görürük – və o vaxt haqlı olan belə kim qorxmadı? – nə vaxt ki, bir şeyi düzgün etmədiyimiz və ya layiqincə başa çatdırmadığımız üçün nəticənin bizi cəzalandıracağını gözləyirik, nə vaxt ki, məsuliyyət yükünü hiss edirik.

İmtahan yuxularının daha da aydınlaşdırılmasını, bir dəfə elmi söhbət zamanı, bildiyinə görə maturitet yuxusunun yalnız bu imtahandan keçmiş şəxslərdə, imtahanda uğursuzluğa uğramışlarda isə heç vaxt rast gəlinmədiyini vurğulayan bilikli bir həmkarımın qeydinə borcluyam. Tədricən təsdiqləndiyi kimi, növbəti gün məsuliyyətli bir iş gözlənilərsə və ya biabırçı vəziyyət düşmə ehtimalı varsa, ortaya çıxan qorxulu imtahan yuxusu, beləliklə, böyük təşvişin əsassız olduğunu və nəticə ilə təkzib olunduğunu sübut edən keçmişdən bir fürsət seçmiş olardı. Bu, yuxu məzmununun oyanıq instans tərəfindən başa düşülməməsinin çox diqqət çəkən bir nümunəsi olardı. Yuxuya qarşı etiraz kimi qəbul edilən 'Amma mən artıq doktoram' və s. sözlər, əslində yuxunun bəxş etdiyi təskinlikdir və mənası belə olardı: Sabahdan qorxma; maturitet imtahanından əvvəl necə qorxduğunu xatırla və sənə heç nə olmadı. Bu gün artıq doktorsan və s. Lakin yuxuya aid etdiyimiz qorxu, gündüz qalıqlardan gəlirdi.

Özüm və başqaları üzərində apardığım bu izaha dair yoxlamalar, sayca kifayət qədər çox olmasa da, yaxşı nəticə verdi. Mən, məsələn Adli tibb üzrə rigorosum imtahanından keçə bilməmişəm; bu fənn heç vaxt yuxuda mənə çətinlik yaratmadı, halbuki botanika, zoologiya və ya kimya fənlərindən kifayət qədər tez-tez imtahan verirdim; bu fənlərdə əsaslandırılmış təşviş ilə imtahana gedirdim, lakin taleyin və ya müəllimin lütfü ilə cəzadan yayınmışdım. Gimnaziya imtahanı yuxusunda mən müntəzəm olaraq tarix fənnindən imtahan verirdim, orada o vaxt parlaq nəticə göstərmişdim, amma yalnız ona görə ki, mehriban professorum – başqa bir yuxuda birgözlü köməkçi, bax. S. 13 – ona geri qaytardığım imtahan vərəqəsində üç sualdan ortadakının dırnaqla xətt çəkildiyini, yəni bu sual üzrə keçməməsi üçün xəbərdarlıq olduğunu nəzərdən qaçırmamışdı. Maturitet imtahanından geri çəkilən və sonra onu təkrar verən, lakin zabitlik imtahanından keçə bilməyərək zabit olmayan xəstələrimdən biri mənə tez-tez birinci imtahandan, heç vaxt isə ikinci imtahandan yuxu gördüyünü bildirir.

İmtahan yuxuları, əvvəllər tipik yuxuların əksəriyyəti üçün xarakterik olduğunu qeyd etdiyim təfsir çətinliyini artıq irəli sürür. Yuxu görən şəxsin bizim ixtiyarımıza verdiyi assosiasiya materialı, təfsir üçün nadir hallarda kifayət edir. Belə yuxuların daha yaxşı başa düşülməsi üçün daha geniş nümunələr sırasından məlumat toplanmalıdır. Bir müddət əvvəl mən qəti əmin oldum ki, 'Sən artıq doktorsan' və s. etirazı təkcə təskinliyi örtmür, həm də bir qınamağı nəzərdə tutur. Bu qınama belə olardı: Artıq bu qədər yaşlısan, həyatda bu qədər irəliləmisən və hələ də belə axmaqlıqlar, uşaqcıl hərəkətlər edirsən. Bu özünü tənqid və təskinlik qarışığı imtahan yuxularının gizli məzmununa uyğun gələrdi. Əgər son təhlil edilmiş nümunələrdə 'axmaqlıqlar' və 'uşaqçılıqlar' üzündən irəli sürülən ittihamlar şübhəli cinsi aktların təkrarına aid idisə, bu artıq diqqət çəkməz.

«Maturitet yuxusu»nun ilk təfsirinin müəllifi olan W. Stekel, onun mütəmadi olaraq cinsi sınağa və cinsi yetkinliyə aid olduğunu iddia edir. Mənim təcrübəm bunu çox vaxt təsdiqləyə bilib.