Yuxuların yozumu (II)

1 / 4

VI. Yuxu işlənməsi

Yuxu problemlərini həll etmək üçün indiyədək edilmiş bütün digər cəhdlər birbaşa yaddaşda verilən manifest yuxu məzmununa bağlanırdı və bu məzmunu yuxu təfsirinə çevirməyə çalışırdılar; və ya yozumdan imtina etdikdə, yuxu haqqında hökmlərini yuxu məzmununa istinadla əsaslandırırdılar. Yalnız biz fərqli bir vəziyyətlə qarşı-qarşıyayıq; bizim üçün yuxu məzmunu ilə nəzərlərimizin nəticələri arasında yeni bir psixi material – bizim üsulumuzla əldə edilən latent yuxu məzmunu və ya yuxu düşüncələri – yerləşir. Biz yuxunun həllini bu ikincisindən, manifest yuxu məzmunundan deyil, inkişaf etdiririk. Buna görə də bizə əvvəllər mövcud olmayan yeni bir vəzifə – manifest yuxu məzmununun latent yuxu düşüncələri ilə əlaqələrini araşdırmaq və bu düşüncələrdən manifest məzmunun hansı proseslər nəticəsində yarandığını izləmək vəzifəsi – ortaya çıxır.

Yuxu düşüncələri və yuxu məzmunu bizə eyni məzmunun iki fərqli dildə təqdimatı kimi görünür; daha doğrusu, yuxu məzmunu bizə yuxu düşüncələrinin başqa bir ifadə formasına köçürülməsi kimi görünür və bu formanın işarələrini və quruluş qanunlarını orijinal ilə tərcüməni müqayisə edərək öyrənməliyik. Yuxu düşüncələri onları öyrəndiyimiz kimi dərhal bizə aydın olur. Yuxu məzmunu, sanki, işarələri tək-tək yuxu düşüncələri dilinə köçürülməli olan bir şəkli yazı ilə verilmişdir. Bu işarələri onların işarə əlaqəsinə görə deyil, şəkli dəyərinə görə oxumağa çalışsaq, açıq-aydın yanlışlığa sürüklənmiş olarıq. Mənim qarşımda təxminən bir şəkli tapmaca (rebus) var: damında qayıq görünən bir ev, sonra tək bir hərf, sonra başı buraxılmış qaçan bir fiqur və s. İndi mən bu düzümü və onun tərkib hissələrini mənasız elan edərək tənqidə girişə bilərdim. Qayıq evin damına aid deyil və başı olmayan bir şəxs qaça bilməz; üstəlik, şəxs evdən böyükdür və əgər bütün bunlar bir mənzərəni təsvir etməli idisə, təbiətdə rast gəlinməyən hərf elementləri yerinə oturmur. Rebusun düzgün qiymətləndirilməsi, açıq-aydın, yalnız mən bütünə və onun təfərrüatlarına belə etirazlar irəli sürmədiyim, əksinə, hər bir şəkli hansısa əlaqəyə görə həmin şəkildə təsvir oluna bilən bir heca və ya sözlə əvəz etməyə çalışdığım zaman ortaya çıxır. Beləliklə bir araya gələn sözlər artıq mənasız deyil, əksinə, ən gözəl və mənalı şair sözlərini yarada bilər. Belə bir şəkli tapmaca yuxudur və yuxu yozumu sahəsindəki sələflərimiz rebusu bir rəsm kompozisiyası kimi qiymətləndirmək səhvini etmişlər. Onlara belə görünən rebus mənasız və dəyərsiz idi.

SIXLAŞDIRMA İŞİ

Tədqiqatçı üçün yuxu məzmunu ilə yuxu düşüncələrini müqayisə edərkən aydın olan ilk şey, burada böyük bir sıxlaşdırma işinin görülməsidir. Yuxu, yuxu düşüncələrinin həcmi və zənginliyi ilə müqayisədə qısa, kasıb və lakonikdir. Yuxu yazılanda yarım səhifə tutar; yuxu düşüncələrini ehtiva edən təhlil isə altı, səkkiz, on iki qat yazı sahəsi tələb edir. Əlaqə müxtəlif "yuxular" üçün dəyişkəndir; nəzarət edə bildiyim qədər, o, heç vaxt mənasını dəyişmir. Adətən, baş verən kompression dərəcəsini az qiymətləndirirlər, çünki işıq üzə çıxarılmış yuxu fikirlərini tam material hesab edirlər, halbuki daha çox təfsir işi yuxunun arxasında gizlənən yeni fikirləri üzə çıxara bilər. Biz artıq qeyd etmişik ki, əslində heç vaxt bir yuxunu tam təfsir etdiyimizə əmin ola bilmərik; hətta həll doyumlu və boşluqsuz görünsə belə, eyni yuxu vasitəsilə başqa bir mənanın açıqlanması həmişə mümkündür. Beləliklə, sıxlaşdırma nisbəti — qatı mənada — təyinolunmazdır. "Yuxu məzmunu" ilə "yuxu fikirləri" arasındakı uyğunsuzluqdan belə bir nəticə çıxarmaq lazımdır ki, yuxu yaranması zamanı psixi materialın geniş miqyasda sıxlaşdırması baş verir, iddiasına qarşı, ilk təəssüratda olduqca inandırıcı görünən bir etiraz irəli sürmək olar. Biz çox vaxt bütün gecə boyu çox şey yuxu gördüyümüz və sonra əksəriyyətini yenidən unutduğumuz hissinə malik oluruq. Oyananda xatırladığımız yuxu, bütün "yuxu işlənməsi"nin sadəcə bir qalığı olardı; əgər biz onu tam xatırlaya bilsəydik, yuxu fikirlərinin həcmi ilə bərabər olardı. Bunun bir hissəsi şübhəsiz doğrudur; insan, yuxunu oyanandan dərhal sonra xatırlamağa çalışanda ən dəqiq şəkildə təkrarlandığını və axşama doğru xatirənin getdikcə daha çox boşluqlu olduğunu müşahidə edərək aldata bilməz. Digər tərəfdən, insanın təkrarlaya bilmədiyindən çox daha çox yuxu gördüyü hissinin çox vaxt, sonradan izah olunacaq bir illüziyaya əsaslandığını görmək olar. Yuxu işlənməsində sıxlaşdırma fərziyyəsi, üstəlik, "yuxu unudulması" imkanı ilə təsir olunmur, çünki bu, "yuxu"nun qalmış hissələrinə aid olan təsəvvür kütlələri ilə sübut olunur. Əgər yuxunun böyük bir hissəsi həqiqətən xatirə üçün itiribsə, bu, bizə yeni bir yuxu düşüncələri sırasına giriş yolunu bağlamır. İtirilmiş "yuxu hissələri"nin də yalnız qalmış hissələrin təhlilindən artıq tanıdığımız fikirlərə aid olduğu gözləntisi heç nə ilə əsaslandırıla bilməz.

Təhlilin yuxu məzmununun hər bir elementinə gətirdiyi zəngin fikirlər miqdarı qarşısında, bəzi oxucularda prinsipial şübhə yaranacaq: təhlil zamanı sonradan ağıla gələn hər şeyi yuxu fikirlərinə aid etmək olarmı, yəni bütün bu fikirlərin yuxu vəziyyəti zamanı fəal olduğunu və yuxu yaranmasında iştirak etdiyini qəbul etmək olarmı? Yoxsa əksinə, təhlil zamanı yuxu yaranmasında iştirak etməmiş yeni fikir əlaqələri yaranır? Mən bu etiraza yalnız şərti olaraq qoşula bilərəm. Bəzi fikir əlaqələrinin yalnız təhlil zamanı yaranması doğrudur; lakin hər dəfə əmin olmaq olar ki, belə yeni əlaqələr yalnız yuxu fikirlərində artıq başqa şəkildə əlaqələndirilmiş fikirlər arasında qurulur; yeni əlaqələr, sanki, digər və daha dərin əlaqə yollarının mövcudluğu ilə mümkün olan yan qollar, qısa qapanmalardır. Təhlil zamanı üzə çıxarılan fikirlərin çoxluğuna gəldikdə, onların yuxu yaranması zamanı artıq fəal olduğunu qəbul etmək lazımdır, çünki yuxu yaranması ilə əlaqəsiz görünən belə fikirlər zənciri ilə işlədikdən sonra, insan birdən-birə, yuxu məzmununda təmsil olunan, yuxu yozumu üçün vacib olan və yalnız həmin fikir zənciri vasitəsilə əldə edilə bilən bir fikirlə qarşılaşır. Buna misal olaraq, təəccüblü bir sıxlaşdırma nəticəsi kimi görünsə də, təhlilini tam açıqlamadığım botanik monografiya haqqında yuxunu nəzərdən keçirin.

Amma onda yuxu görmədən əvvəlki yuxu zamanı psixi vəziyyəti necə təsəvvür etmək lazımdır? Bütün yuxu düşüncələri yan-yana mövcuddur, yoxsa onlar ardıcıl olaraq keçilir, yoxsa sonra birləşən müxtəlif mərkəzlərdən eyni vaxtda bir neçə fikir axını yaranır? Məncə, yuxu yaranması zamanı psixi vəziyyətin plastik təsəvvürünü yaratmaq üçün hələ məcburiyyət yoxdur. Yalnız unutmayaq ki, söhbət şüursuz fikirləşmədən gedir və proses, şüurla müşayiət olunan məqsədli fikirləşmə zamanı özümüzdə qavradığımız prosesdən asanlıqla fərqli ola bilər.¹

Lakin yuxu yaranmasının sıxlaşdırma əsasında olması faktı sarsılmaz şəkildə sabitdir. Bu sıxlaşdırma necə baş verir?

Tapılmış yuxu fikirlərinin yalnız az bir hissəsinin "yuxu"da öz təsəvvür elementlərindən biri ilə təmsil olunduğunu nəzərə alsaq, sıxlaşdırmanın buraxma yolu ilə baş verdiyi, yəni yuxunun yuxu fikirlərinin dəqiq tərcüməsi və ya nöqtə-nöqtə proyeksiyası deyil, onların son dərəcə qeyri-tam və boşluqlu təkrarı olduğu nəticəsinə gəlmək lazımdır. Bu qavrayış, tezliklə aşkar edəcəyimiz kimi, çox qüsurludur. Lakin əvvəlcə ona əsaslanırıq və bundan sonra soruşuruq: Əgər 'yuxu fikirlərindən yuxu məzmununa yalnız az sayda element daxil olursa, onların seçimini hansı şərtlər müəyyən edir?

Bu barədə məlumat əldə etmək üçün, indi diqqəti yuxu məzmununun elementlərinə yönəldirik, çünki onlar axtarılan şərtləri mütləq ödəmiş olmalıdırlar. Yaranmasında xüsusilə güclü sıxlaşdırmanın rol oynadığı bir yuxu, bu araşdırma üçün ən əlverişli material olacaq. S. 175 səhifəsində təqdim olunan botanik monografiya haqqında yuxunu seçirəm.

Yuxu məzmunu: Bir (müəyyən edilməmiş) bitki növü haqqında monografiya yazmışam. Kitab qarşımdadır, rəngli bir vərəqi çevirirəm. Kitab nüsxəsinə bitkinin qurudulmuş nümunəsi bağlanıb.

Bu yuxunun ən nəzərəçarpan elementi botanik monografiyadır. Bu, 'yuxu günü'ndəki təəssüratlardan qaynaqlanır; kitab mağazasının vitrinində həqiqətən də 'Siklamen' cinsi haqqında bir monografiya görmüşdüm. Bu cinsin adı 'yuxu məzmunu'nda yoxdur, orada yalnız monografiya və onun botanikaya olan əlaqəsi qalıb. 'Botanik monografiya' dərhal bir dəfə yazdığım kokain haqqındakı işlə əlaqəsini ortaya qoyur; kokaindən başlayaraq düşüncə əlaqəsi bir tərəfdən universitet laboratoriyasındakı hadisələrə və bir hədiyyə kitabına, digər tərəfdən isə göz həkimi dostum Dr. Königsteinə gedir, o da kokainin tətbiqində öz payına düşən hissəyə malik olub. Dr. K. şəxsiyyətinə, axşamüstü onunla apardığım yarımçıq söhbət və həmkarlar arasında tibbi xidmətlərin ödənişi haqqında müxtəlif düşüncələr haqqında xatirələr bağlanır. Bu söhbət əsl aktual yuxu qıcıqlandırıcısıdır; siklamenlər haqqındakı monografiya da aktualdır, lakin fərqsiz təbiətdədir; gördüyüm kimi, yuxudakı 'botanik monografiya', gündəlik iki təcrübə arasında ortaq bir nöqtə kimi ortaya çıxır: fərqsiz təəssüratdan dəyişmədən götürülüb, psixoloji baxımdan əhəmiyyətli təcrübə ilə geniş assosiasiya əlaqələri ilə bağlanıb.

Ancaq yalnız tərkibli təsəvvür 'botanik monografiya' deyil, hətta onun hər bir elementi olan 'botanik' və 'monografiya' ayrı-ayrılıqda, çoxsaylı əlaqələr vasitəsilə yuxu düşüncələrinin qarışıqlığına daha dərin və daha dərin nüfuz edir. 'Botanik' sözü Professor Gärtnerin şəxsiyyəti, onun güllü-qüllü arvadı, Flora adlı xəstəm və unudulmuş güllər haqqında hekayəni danışdığım xanım haqqında xatirələrə aiddir. Gärtner son zamanlar laboratoriyaya və Königstein ilə söhbətə işarə edir; həmin söhbətdə iki xəstənin adı da çəkilir. Güllü xanımdan, düşüncə yolu həyat yoldaşımın sevimli güllərinə ayrılır, bu yolun digər başlanğıcı isə gündüz vaxtı qısa müddətə nəzər saldığım monografiyanın başlığında yerləşir. Bundan əlavə, 'botanik' sözü gimnaziya dövründəki bir hadisəni və universitet dövründəki bir imtahanı xatırladır və həmin söhbətdə qaldırılan yeni mövzu, mənim həvəslərim, şaka ilə belə adlandırdığım sevimli gülüm olan artişok vasitəsilə, unudulmuş güllərdən başlayan düşüncə zəncirinə bağlanır; 'artişok'un arxasında bir tərəfdən İtaliya, digər tərəfdən isə kitablarla olan intim münasibətlərimi başladan uşaqlıq səhnəsi haqqında xatirə durur. Beləliklə, 'botanik' sözü, yuxu üçün çoxsaylı düşüncə yollarının kəsişdiyi həqiqi bir düyün nöqtəsidir; əminliklə deyə bilərəm ki, bu düşüncə yolları həmin söhbətdə haqlı olaraq bir-biri ilə əlaqələndirilmişdir. İnsan burada bir düşüncə fabrikinin ortasındadır, burada toxucu ustasının əsərində olduğu kimi 'Bir ayaq minlərlə sapı hərəkətə gətirir,

Qayıqlar bir-birinə doğru irəli-geri hərəkət edir,

Saplar görünmədən axır,

Bir zərbə minlərlə əlaqəni qırır.

Yuxudakı “monografiya” sözü yenə iki mövzuya toxunur: təhsilimin tətbiqi və həvəslərimin bahalı olması.

Bu ilk araşdırmadan belə bir təəssürat yaranır ki, “botaniki” və “monografiya” elementləri yuxu məzmununa ona görə daxil olublar ki, onlar yuxu düşüncələrinin çoxu ilə ən geniş təmas nöqtələri yarada bilirlər, yəni yuxu düşüncələrinin çoxunun kəsişdiyi düyün nöqtələri təşkil edirlər, çünki Yuxuların yozumu baxımından çoxmənalıdırlar. Bu izaha əsaslanan faktı başqa cür də ifadə etmək olar və belə demək olar: Yuxu məzmununun hər bir elementi həddindən artıq müəyyən olunmuşdur, yəni yuxu düşüncələrində dəfələrlə təmsil olunmuşdur. Yuxunun digər tərkib hissələrini yuxu düşüncələrindəki mövcudluğuna görə yoxlayanda daha çox şey öyrənirik. Açdığım rəngli lövhə (bax: 178-ci səhifədəki təhlil) yeni bir mövzuya, həmkarlarımın işlərimə olan tənqidinə və yuxuda artıq təmsil olunan, həvəslərimə, həmçinin rəngli “lövhələri” olan kitabı parçaladığım uşaq xatirəsinə toxunur; bitkinin qurudulmuş nümunəsi gimnaziya dövründəki herbarium xatirəsinə toxunur və bu xatirəni xüsusilə önə çıxarır. Beləliklə, yuxu məzmunu ilə yuxu düşüncələri arasındakı əlaqənin necə olduğunu görürəm: Yalnız yuxunun elementləri yuxu düşüncələri tərəfindən dəfələrlə müəyyən edilmir, həm də fərdi yuxu düşüncələri yuxuda bir neçə elementlə təmsil olunur. Yuxunun bir elementindən assosiasiya yolu bir neçə yuxu düşüncəsinə, bir yuxu düşüncəsindən isə bir neçə yuxu elementinə aparır. Beləliklə, yuxunun formalaşması elə deyil ki, fərdi yuxu düşüncəsi və ya onların bir qrupu yuxu məzmunu üçün qısaltma verir, sonra növbəti yuxu düşüncəsi növbəti qısaltmanı təmsilçi kimi verir, təxminən əhali arasından xalq nümayəndələrinin seçilməsi kimi; əksinə, yuxu düşüncələrinin bütün kütləsi müəyyən bir işlənməyə məruz qalır və bu işlənmədən sonra ən çox və ən yaxşı dəstəklənən elementlər yuxu məzmununa daxil olmaq üçün seçilir, təxminən siyahı üzrə səsverməyə bənzər şəkildə. Hansı yuxunu belə bir təhlilə məruz qoysam, həmişə eyni prinsiplərin təsdiqləndiyini görürəm: yuxu elementləri yuxu düşüncələrinin bütün kütləsindən formalaşır və onların hər biri yuxu düşüncələri baxımından dəfələrlə müəyyən olunmuş kimi görünür.

Yuxu məzmunu ilə yuxu düşüncələri arasındakı bu əlaqəni qarşılıqlı əlaqələrin xüsusilə incə və ustalıqla düyünləndiyi yeni bir nümunə ilə göstərməyə şübhəsiz ki, ehtiyac var. Yuxu qapalı məkanlarda təşviş keçirən və mən tərəfindən müalicə olunan bir xəstəyə aiddir. Tezliklə aydın olacaq ki, niyə bu son dərəcə zərif yuxu məhsulunu aşağıdakı kimi başlıq verməyə məcbur oluram: II

“Gözəl bir yuxu”

Böyük bir qrupla X küçəsinə gedir, orada sadə bir qonaq evi var (bu doğru deyil). Onun otaqlarında teatr tamaşası oynanılır; o, bəzən tamaşaçı, bəzən aktyor olur. Sonda deyilir ki, şəhərə geri qayıtmaq üçün geyim dəyişmək lazımdır. İşçilərin bir hissəsi birinci mərtəbəyə, digər hissəsi isə ikinci mərtəbəyə göndərilir. Sonra mübahisə yaranır. Yuxarıdakılar aşağıdakıların hələ hazır olmamasına, beləliklə onların aşağı düşə bilməməsinə qızırlar. Onun qardaşı yuxarıda, o isə aşağıdadır və qardaşına, bu qədər sıxışdırılmasına görə qızır. (Bu hissə qeyri-müəyyəndir.) Əslində, gəliş zamanı kimin yuxarıda, kimin aşağıda olacağı artıq müəyyən edilmiş və təyin olunmuşdu. Sonra o, X küçəsini şəhərə doğru hündürləşdirən təpənin üstündən tək gedir və o qədər ağır, o qədər çətinliklə gedir ki, yerindən tərpənə bilmir. Yaşlı bir kişi ona qoşulur və İtaliya kralını pisləyir. Təpənin sonunda o, artıq çox daha yüngül gedir.

Yüksəlmə zamanı şikayətlər o qədər aydın idi ki, o, oyandıqdan sonra bir müddət bunun yuxu və ya reallıq olduğuna şübhə etdi.

Aşkar məzmuna görə bu yuxunu tərifləmək çətindir. Yozumu, yuxu gördən tərəfindən ən aydın hesab edilən hissədən qaydaya zidd olaraq başlatmaq istəyirəm.

Yuxuda görülən və ehtimal ki, yuxuda hiss edilən narahatlıq, dispnoe ilə çətin yüksəlmə, xəstənin illər əvvəl həqiqətən göstərdiyi simptomlardan biridir və o vaxt digər əlamətlərlə birlikdə (ehtimal ki, histerik təqlid edilmiş) vərəm xəstəliyinə aid edilmişdir. Biz artıq yuxuya xas olan hərəkət məhdudiyyəti hissi ilə tanışyıq, bunu nümayiş yuxularından bilirik və burada yenə də bunun istənilən təsvir məqsədləri üçün həmişə hazır olan material kimi istifadə edildiyini görürük. Yuxu məzmununun, yüksəlmənin əvvəlcə çətin, təpənin sonunda isə asan olduğunu təsvir edən hissəsi, mənə yuxunun hekayəsini dinləyərkən Alfose Dodenin 'Sappho' əsərinin məşhur, ustadca yazılmış introduksiyasını xatırlatdı. Orada gənc bir kişi sevgilisini pilləkənlərdən yuxarı qaldırır, əvvəlcə tüy qədər yüngül; lakin nə qədər yüksəlsə, onun qollarında bir o qədər ağır yük olur və bu səhnə, Dodenin gəncləri aşağı mənşəli və şübhəli keçmişli qızlara ciddi bir meyil sərf etməməyə çağırmaq istədiyi münasibətin gedişatına nümunədir. Xəstəmin qısa müddət əvvəl teatr xanımı ilə münasibət saxladığını və bitirdiyini bilməməyə baxmayaraq, yozum fikrimin əsaslı olduğunu gözləmirdim. Həmçinin, 'Sappho' romanında vəziyyət yuxudakı kimi deyil, əksinə idi; yuxuda yüksəlmə əvvəlcə çətin, sonra isə asan idi; romanda isə əvvəlcə asan qəbul edilən şeyin sonunda ağır yükə çevrildiyi simvolizm üçün istifadə edilirdi. Təəccübümdən xəstə qeyd etdi ki, yozum, axşam teatrda gördüyü pyesin məzmununa çox uyğundur. Pyesin adı 'Vyananın ətrafında' idi və əvvəlcə arxa, sonra isə yarım-dünyaya (demimonde) keçən, yüksək mərtəbəli şəxslərlə münasibətlər quran, bununla 'yüksəyənlər' arasında yer alan, lakin sonunda getdikcə daha çox 'aşağı düşən' bir qızın həyat hekayəsini ələ alırdı. Pyes ona illər əvvəl oynanılan və başlığı 'Pillədən pilləyə' olan, elanında bir neçə pillədən ibarət pilləkənin göründüyü başqa bir pyesi də xatırlatdı.

İndi isə daha ətraflı yozum. X küçəsində, onun son, mənalı münasibətini saxladığı aktrisa yaşayırdı. Bu küçədə qonaq evi yoxdur. Ancaq, xanımın xatirinə yayın bir hissəsini Vyanada keçirərkən, yaxınlıqdakı kiçik bir oteldə qalmışdı. Oteldən çıxarkən arabacıya dedi: Heç olmasa, zərərverici həşərat almadığıma şadam! (Qeyd: Şairin bu təsvirini dəyərləndirmək üçün simvolizm bölməsində verilən pilləkən yuxularının mənasını nəzərə alın. Onun fobiyalarından biri də budur.) Arabacı isə cavab verdi: Amma orada necə qalmaq olar! Bu heç də otel deyil, əslində sadəcə bir qonaq evidir.

Qonaq evi ilə ona dərhal bir sitatın xatirəsi bağlıdır. Sitat: 'Möhtəşəm və cömərd bir qonaq evində, İndicə qonaq olmuşdum.' Lakin Uhlandın şeirindəki qonaq evi sahibi alma ağacıdır. İndi ikinci bir sitat fikir zəncirini davam etdirir: Faust (gənc qızla rəqs edərkən) 'Bir vaxtlar gözəl bir yuxu gördüm; Orada bir alma ağacı gördüm,

İki gözəl alma parlayırdı, Məni cəlb etdi, mən yuxarı qalxdım.

Gözəl qız: 'Almalara çox həvəs göstərirsən, Hətta Cənnətdən bəri. Sevincdən hərəkətə gəlirəm, Bağımın da belə almalara sahib olması mənə sevinc verir.

Alma ağacı və almalardan nəyin nəzərdə tutulduğuna dair ən kiçik bir şübhə belə mümkün deyil. Gözəl sinə, aktrisanın mənim xəyali adamımı ələ keçirdiyi cazibələr arasında da başda dayanırdı,

Analizin əlaqəsinə görə, yuxunun uşaqlıqdan qalma bir təəssürata aid olduğunu fərz etmək üçün bütün əsaslarımız var idi. Əgər bu doğru idisə, o, indi otuz yaşına yaxınlaşan adamın dadısı ilə bağlı olmalı idi. Uşaq üçün dadının sinəsi həqiqətən də sığınacaq yeridir. Dadı həm də Dodenin Safosu, yaxınlarda tərk edilmiş sevgiliyə işarə kimi görünür.

Yuxu məzmununda xəstənin (böyük) qardaşı da görünür və bu qardaş yuxarıda, xəstənin özü isə aşağıda idi. Bu, həqiqi vəziyyətin yenidən tərsinə çevrilməsidir, çünki qardaşın, məlum olduğu kimi, sosial mövqeyini itirdiyi, mənim xəstəmin isə qazandığı məlumdur. Yuxu görən, yuxu məzmununu təkrarlayarkən 'qardaş yuxarıda idi, o özü isə „parterre“ (aşağı pillə) idi' deməkdən çəkindi. Bu çox açıq bir ifadə olardı, çünki bizdə bir şəxs üçün 'o „parterre“dir' deyilir, əgər o, varlığını və mövqeyini itirmişdirsə, yəni 'aşağı düşmüş' ifadəsinə bənzər bir köçürmə ilə. İndi yuxuda bu yerin tərsinə təsvir edilməsinin bir mənası olmalıdır. Tərsinə çevirmə həm də yuxu düşüncələri ilə yuxu məzmunu arasındakı digər bir əlaqə üçün də keçərli olmalıdır. Bu tərsinə çevirmənin necə aparılacağına dair işarə mövcuddur. Aydındır ki, yuxunun sonunda, Safodakı kimi deyil, yenidən tərsinə olan yüksəliş məsələsində. Sonra hansı tərsinə çevirmənin nəzərdə tutulduğu asanlıqla aydın olur: Safoda kişi, cinsi əlaqədə olduğu qadını daşıyır; yuxu düşüncələrində isə əksinə, kişini daşıyan bir qadın söhbət gedir və bu hal yalnız uşaqlıqda baş verə biləcəyi üçün, yenidən dadıya, körpəni ağır daşıyan dadıya aid olur. Beləliklə, yuxunun sonu Safonu və dadını eyni işarə ilə təsvir etməyi hədəfləyir.

Safonun adı şair tərəfindən lezbiyan adəti ilə əlaqəsiz seçilmədiyi kimi, yuxunun parçaları, şəxslərin yuxarıda və aşağıda məşğul olduğu hissələr, yuxu göreni məşğul edən və boğulmuş istəklər kimi nevrozu ilə əlaqəsiz olmayan cinsi məzmunlu fantaziyalara işarə edir. Belə təsvir olunanların, həqiqi hadisələrin xatirələri deyil, fantaziyalar olduğunu Yuxuların yozumu özü göstərmir; o, yalnız bizə bir düşüncə məzmunu verir və onun reallıq dəyərini müəyyən etməyi bizə buraxır. Həqiqi və fantaziyalaşdırılmış hadisələr burada — və yalnız burada deyil, yuxulardan daha vacib psixi qurumların yaradılmasında da — əvvəlcə bərabər dəyərli kimi görünür. Böyük cəmiyyət, artıq bildiyimiz kimi, sirr deməkdir. Qardaş, uşaqlıq səhnəsinə 'geri fantaziyalaşdırma' ilə daxil edilmiş, qadınla olan sonrakı bütün rəqiblərin nümayəndəsindən başqa bir şey deyil. İtaliya kralına söyüş söyən cənab haqqında olan epizod, təzə və öz-özlüyündə əhəmiyyətsiz bir təcrübə vasitəsilə yenidən aşağı təbəqədən olan şəxslərin yüksək cəmiyyətə nüfuz etməsinə aid olur. Sanki Dodenin gəncə verdiyi xəbərdarlığa, əmizdirən uşaq üçün keçərli olan bənzər bir xəbərdarlıq yanına qoyulmalı idi!

Yuxu qurulmasında sıxlaşdırma (Verdichtung) öyrənilməsi üçün üçüncü nümunəyə malik olmaq üçün, psixoanalitik müalicə alan yaşlı bir xanıma borclu olduğum başqa bir yuxunun qismən təhlilini bölüşürəm. Xəstənin əziyyət çəkdiyi ağır qorxu vəziyyətlərinə uyğun olaraq, onun yuxuları, əvvəlcə onu həm təəccübləndirən, həm də qorxudan çoxlu cinsi düşüncə materialı ehtiva edirdi. Yuxu təfsirini sona qədər apara bilmədiyim üçün, yuxu materialı görünən əlaqə olmadan bir neçə qrupa parçalanmış kimi görünür.

III "Həşərat yuxusu"

Yuxunun məzmunu: O, qutuda iki May böcəyi olduğunu və onlara azadlıq verməli olduğunu, əks halda boğulacaqlarını xatırlayır. O, qutunu açır, böcəklər tamamilə halsızdır; biri açıq pəncərədən uçub çıxır, digəri isə pəncərəni bağlayarkən pəncərə qanadı tərəfindən əzilirdi, sanki kimisə ona bunu tələb edirmiş kimi (iyrənc ifadələri).

Təhlil: Əri səyahətdədir, on dörd yaşlı qızı onun yanında yataqda yatar. Kiçik qız axşam ona su stəkanına bir güvə düşdüyünü xəbər verir; lakin onu çıxarmağı unudur və səhər həmin zavallı heyvan üçün təəssüflənir. Axşam oxuduğu kitabda uşaqların pişiyi qaynar suya atması və heyvanın titrəmələri təsvir edilmişdi. Bunlar özlüyündə əhəmiyyətsiz olan iki yuxu səbəbidir. Heyvanlara qarşı qəddarlıq mövzusu onu daha çox məşğul edir. Onun qızı illər əvvəl, müəyyən bir rayonda yayda yaşayarkən, heyvanlara qarşı çox qəddar idi. O, kəpənək kolleksiyası düzəltmiş və kəpənəkləri öldürmək üçün ondan arsenik tələb etmişdi. Bir dəfə gecə kəpənəyi bədəndən iynə ilə vurulmuş halda uzun müddət otaqda uçmuşdu; başqa bir dəfə isə pupa halına gəlmək üçün saxlanılan bəzi tırtılların aclıqdan öldüyü aşkarlanmışdı. Eyni uşaq daha kiçik yaşlarında böcəklərin və kəpənəklərin qanadlarını qoparırdı; bu gün isə bütün bu qəddar hərəkətlərdən çəkinərdi; o, çox mehriban olub.²

Bu ziddiyyət onu məşğul edir. O, Eliotun "Adam Bede" əsərində təsvir etdiyi, xarici görünüş və daxili dünya arasındakı digər bir ziddiyyəti xatırladır. Gözəl, lakin həvəsli və tam axmaq bir qız, yanında isə çirkin, lakin nəcib olan biri. Qazı aldadən aristokrat; əsilzadə kimi hiss edən və eyni davranan işçi. İnsanlara bunu baxaraq başa düşmək mümkün deyil. Onun hirsli istəklərlə əziyyət çəkdiyini kim baxaraq anlaya bilər?

Kiçik qızın kəpənək kolleksiyası yaratdığı həmin ildə, rayon may böcəyi bəlasından çox əziyyət çəkirdi. Uşaqlar böcəklərə qarşı qəddarlıq edir, onları əzirdilər. O, həmin vaxt may böcəklərinin qanadlarını qoparıb bədənlərini yeyən bir adam görmüşdü. Özü mayda anadan olub, mayda da evlənib. Toydan üç gün sonra valideynlərinə evə necə xoşbəxt olduğunu yazan məktub göndərmişdi. Amma o, heç də belə deyildi.

Yuxudan əvvəlki axşam o, köhnə məktublar arasında gəzmiş və müxtəlif ciddi və komik məktubları ailəsinə oxumuşdu, məsələn, qız ikən ona göz qoyan piano müəlliminin çox gülünc bir məktubunu, eləcə də aristokrat bir pərəstişkarın məktubunu da oxumuşdu!

O, qızlarından birinin pis bir şeyi əlinə almasına görə özünü qınayır. kiçik qızının tələb etdiyi şey ona arsenik həblərini xatırladır. Nəbabda Duc de Moraya gənclik gücünü geri qaytaran həblər. "Azadlıq vermək" ifadəsinə gəldikdə, ona Sehrli Fleytadan bir yer xatırlanır:³

"Səni sevgiyə məcbur edə bilmərəm, Amma sənə azadlıq da vermirəm."

"May böcəkləri"nə gəldikdə isə, Kätçenin nitqi: "Bir böcək kimi mənə aşiqsən."

Arada Tannhauzer: "Çünki pis ehtirasla dolusan —".

O, yoxda olan əri üçün qorxu və həyəcan içində yaşayır. Onun səyahətdə başına bir şey gələcəyindən qorxması, gün boyu çoxsaylı xəyallarla ifadə olunur. Bir az əvvəl o, təhlil zamanı şüursuz düşüncələrində onun "qocalığı" haqqında bir şikayət tapmışdı. Bu yuxunun ört-basdır etdiyi arzu düşüncəsini, bəlkə də ən yaxşı şəkildə, yuxudan bir neçə gün əvvəl məşğuliyyətlərinin ortasında ərinə yönəlmiş əmrlə həyəcanlanmasını nəql edərək təxmin etmək olar: Özünü as. Məlum oldu ki, bir neçə saat əvvəl o, haradasa oxumuşdur, asılma zamanı güclü bir ereksiya baş verir. Bu qorxulu geyinmə altında sıxışdırmadan geri qayıdan, bu ereksiya arzusu idi. "Özünü as" ifadəsi "Hər nə bahasına olursa olsun, ereksiya qazan" deməkdir. Nəbabda Dr. Jenkinsin arsenik həbləri buraya aiddir: amma xəstəyə də məlum idi ki, ən güclü afrodisiak olan kantarin, böcəkləri əzərək hazırlanır (belə deyilən ispan milçəkləri). Bu məna yuxu məzmununun əsas hissəsinə yönəlir.

Pəncərəni açmaq və bağlamaq, əri ilə daimi mübahisələrindən biridir. Özü aerofil yatar, əri isə aerofobdur,⁴⁵

Burada təqdim olunan üç yuxunun hamısında, yuxu elementlərindən birinin yuxu düşüncələrində təkrarlandığı yerləri yazı ilə vurğulayaraq, birincilərin çoxsaylı əlaqəsini aydın göstərməyə çalışmışam. Lakin bu yuxuların heç birinin təhlili sona qədər aparılmadığı üçün, yuxu məzmununun çoxsəbəbli müəyyənliyini (overdetermination) nümayiş etdirmək məqsədilə, təfərrüatlı təhlili təqdim olunan bir yuxuya toxunmaq faydalı olar. Bunun üçün “İrmanın inyeksiya yuxusu”nu seçirəm. Bu nümunədən yuxu yaranması zamanı sıxlaşdırma işinin yalnız bir vasitədən deyil, daha çox vasitədən istifadə etdiyini asanlıqla başa düşəcəyik.

Yuxu məzmununun əsas şəxsi, həyatda ona məxsus xüsusiyyətlərlə göründüyü və beləliklə, ilkin növbədə özünü təmsil etdiyi xəstə İrmadır. Lakin pəncərədə onu müayinə etdiyim vəziyyət, yuxu düşüncələrinin göstərdiyi kimi, xəstəmi dəyişmək istədiyim başqa bir xanımla bağlı xatirədən götürülmüşdür. İrma difteriya örtüyünü aşkar etdiyi və bu zaman böyük qızım haqqında narahatlığın xatırlandığı dərəcədə, mənim bu uşağımı təmsil edir; adının ona bənzərliyi ilə əlaqələndirilən, intoksikasiya nəticəsində itirilmiş bir xəstənin şəxsiyyəti onun arxasında gizlənir. Yuxunun gedişatında İrmanın şəxsiyyətinin mənası dəyişir (yuxuda görünən obrazı dəyişmədən); o, uşaq xəstəxanasının ictimai qəbulunda müayinə etdiyimiz uşaqlardan birinə çevrilir, burada dostlarım onların zəka qabiliyyətlərinin fərqliliyini nümayiş etdirirlər. Keçid, aydın şəkildə, kiçik qızım haqqındakı təsəvvürüm vasitəsilə həyata keçirilmişdir. Ağzı açmağa müqavimət göstərməklə, eyni İrma, bir dəfə mənim tərəmdən müayinə edilmiş başqa bir xanıma, eləcə də eyni kontekstdə öz həyat yoldaşıma işarəyə çevrilir. Boğazında aşkar etdiyim xəstəlik dəyişikliklərində, üstəlik, daha bir sıra başqa şəxslərə aid işarələri də toplaymışam. “İrma”nın izini sürərkən qarşılaşdığım bütün bu şəxslər yuxuda fiziki olaraq görünmürlər; onlar “İrma” yuxu şəxsiyyətinin arxasında gizlənirlər və beləliklə, o, ziddiyyətli xüsusiyyətlərə malik olan bir toplusurətə çevrilir. İrma, sıxlaşdırma işi zamanı qurban verilmiş bu digər şəxslərin nümayəndəsinə çevrilir, çünki məni bu şəxslərə addım-addım xatırladan hər şeyi onun üzərində icra edirəm.

Yuxu sıxlaşdırması üçün toplusurətləri başqa cür də yarada bilərəm: iki və ya daha çox şəxsin aktual xüsusiyyətlərini bir yuxu obrazında birləşdirərək. Belə bir quruluş, Dr. M. mənim yuxumda yaradılmışdır; o, Dr. M. adını daşıyır, onun kimi danışır və hərəkət edir; fiziki xarakteristikası və xəstəliyi isə başqa bir şəxsin, böyük qardaşımın xüsusiyyətləridir; tək bir xüsusiyyət, solğun görünüş, ikiqat müəyyən edilmişdir, çünki reallıqda hər iki şəxsə ortaqdır. Oxşar bir qarışıq şəxsiyyət Dr. R. mənim dayı yuxumda mövcuddur. Lakin burada yuxu obrazı başqa cür hazırlanmışdır. Mən birinə məxsus xüsusiyyətləri digərinin xüsusiyyətləri ilə birləşdirməmiş və hər birinin xatirə obrazını müəyyən xüsusiyyətlər qədər qısaltmamışam; əksinə, Qaltonun ailə portretlərini yaratmaq üçün istifadə etdiyi üsulu tətbiq etmişəm, yəni hər iki obrazı bir-birinin üzərinə proyeksiya etmişəm; nəticədə ortaq xüsusiyyətlər güclənərək ortaya çıxır, uyğun gəlməyən xüsusiyyətlər isə bir-birini silir və obrazda bulanıq olur. Dayı yuxusunda, iki şəxsə aid olduğu üçün bulanıq olan fizionomiyadan güclənmiş bir xüsusiyyət kimi sarı saqqal önə çıxır; bu, üstəlik, ağarma ilə əlaqə vasitəsilə atama və özümə işarə edir.

Toplu və qarışıq şəxsiyyətlərin yaradılması yuxu sıxlaşdırmasının əsas iş vasitələrindən biridir. Tezliklə onları başqa bir kontekstdə müzakirə etmək üçün fürsət yaranacaq.

İnflyeksiya yuxusundakı 'dizenteriya' fikri də bir neçə səbəblə müəyyən edilmişdir: bir tərəfdən 'difteriya' sözü ilə səs uyğunluğu, digər tərəfdən isə mənim Şərqə göndərdiyim və histeriya tanınmayan xəstə ilə əlaqəsi ilə.

Yuxuda 'propilen' sözünün qeyd edilməsi də sıxlaşdırmanın maraqlı bir nümunəsi kimi özünü göstərir. Yuxu düşüncələrində 'propilen' deyil, 'amilen' var idi. Burada yuxu qurulması zamanı sadə bir yerdəyişməsinin baş verdiyini düşünmək olar. Belə dədir, lakin bu yerdəyişməsi, aşağıdakı yuxu təhlilinə əlavə göstərdiyi kimi, sıxlaşdırma məqsədlərinə xidmət edir. Əgər diqqətim 'propilen' sözündə bir anlıq dayanarsa, mənə 'propileylər' sözü ilə səs uyğunluğu gəlir. Lakin propileylər yalnız Atinada deyil, Münhendə də mövcuddur. Bu şəhərdə yuxudan bir il əvvəl o vaxt ağır xəstə olan dostumu ziyarət etmişdim; onun yuxuda propilendən dərhal sonra gələn trimetilamin vasitəsilə qeyd edilməsi aydın görünür.

Yuxu təhlili zamanı burada və başqa yerlərdə müxtəlif dəyərə malik assosiasiyaların, sanki bərabər dəyərə malikmiş kimi, fikir əlaqəsi üçün istifadə edildiyi diqqət çəkən həqiqəti nəzərə almayaraq, yuxu düşüncələrindəki amilenin yuxu məzmununda propilenlə əvəz olunması prosesini özüm üçün qabarıq şəkildə təsəvvür etmək istəyinə qapılıram.

Burada məni başa düşməyən, haqsızlıq edən və mənə amilen qoxulu likör təklif edən Otto dostumun təsəvvür qrupu yerləşir; orada isə əksinə, məni başa düşən, haqlı olacağı və cinsi proseslərin kimyası da daxil olmaqla çoxlu dəyərli məlumatlara borclu olduğum Berlinli dostumun qrupu yerləşir.

Otto qrupundan diqqətimi xüsusilə cəlb etməli olan şey, yuxunu qıcıqlandıran son hadisələrlə müəyyən edilir; amilen bu seçilmiş və yuxu məzmunu üçün əvvəlcədən təyin edilmiş elementlərdən biridir. 'Vilhelm' adlı zəngin təsəvvür qrupu birbaşa Otto ilə əksliklik sayəsində canlanır və Ottoda artıq qıcıqlanmış elementlərlə səsləşən elementlər bu qrupda önə çıxarılır. Bu bütün yuxuda mən xoşagəlməz bir şəxsdən, onun əvəzinə istədiyim kimi qoya biləcəyim başqa bir şəxsə keçirəm, rəqibə qarşı dostu addım-addım çağırıram. Beləliklə, Ottodakı amilen digər qrupda da kimya dairəsindən xatirələri oyadır; bir neçə tərəfdən dəstəklənən trimetilamin yuxu məzmununa daxil olur. 'Amilen' də dəyişməz şəkildə yuxu məzmununa daxil ola bilərdi, lakin o, 'Vilhelm' qrupunun təsirinə məruz qalır; çünki bu adın əhatə etdiyi bütün xatirə həcmindən amilen üçün ikiqat müəyyənləşdirmə yarada bilən bir element seçilir. Amilendən assosiasiya üçün 'propilen' yaxındır; 'Vilhelm' dairəsindən ona Münhen və propileylər gəlir. Propilen-propileylərdə hər iki təsəvvür dairəsi kəsişir. Bir kompromis kimi bu orta element sonra yuxu məzmununa daxil olur. Burada çoxsaylı müəyyənləşdirməyə imkan verən orta ortaq bir şey yaradılmışdır. Biz əl ilə tuturuq ki, çoxsaylı müəyyənləşdirmə yuxu məzmununa nüfuz etməyi asanlaşdırmalıdır. Bu orta formalaşma məqsədi ilə əslində nəzərdə tutulandan assosiasiyada yaxın olan bir şeyə diqqətin yerdəyişməsi heç bir çətinlik olmadan həyata keçirilmişdir.

İnflyeksiya yuxusunun öyrənilməsi bizə yuxu qurulması zamanı sıxlaşdırma prosesləri haqqında artıq bəzi ümumi mənzərə qazanmağa imkan verir. Biz yuxu düşüncələrində çoxsaylı rast gəlinən elementlərin seçilməsini, yeni vahidlərin (kollektiv şəxslər, qarışma məhsulları) formalaşmasını və orta ortaq şeylərin yaradılmasını sıxlaşdırma işinin təfərrüatları kimi tanıya bildik. Sıxlaşdırmanın nəyə xidmət etdiyi və hansı səbəblə tələb olunduğu sualını yalnız yuxu qurulması zamanı psixi prosesləri kontekstdə bütövlükdə dərk etmək istədikdə verəcəyik. İndi yuxu sıxlaşdırmasını yuxu düşüncələri ilə yuxu məzmunu arasında diqqətəlayiq bir əlaqə kimi qeyd etməklə kifayətlənək.

Yuxunun sıxlaşdırma işi, sözləri və adları öz obyektləri kimi seçdiyi zaman ən aydın şəkildə görünür. Sözlər yuxuda ümumiyyətlə şeylər kimi qəbul edilir və sonra şey təsəvvürlərinə aid olan eyni birləşmələrə məruz qalır. Komik və qəribə söz düzəlişləri belə yuxuların nəticəsidir.⁶⁷⁸

Göründüyü kimi, ilgisiz yuxu stimulu yalnız yuxunun elementlərindən birini örtür. Ümumiyyətlə, o, yalnız yuxu görənin daha əvvəlki, özündə də ilgisiz olan, lakin təxəyyülü tərəfindən zastup edici məna ilə təchiz edilmiş bir təcrübəsinə qoşularaq məna qazanmışdır. Atası ilə yaşayan bir uşaq olaraq, bir dəfə yuxulu halda bir stəkan suyu döşəməyə tökmüşdü, nəticədə otaq teleqrafının kabeli islanmış və davamlı zəng atasının yuxusunu pozmuşdu. Davamlı zəng islanmaya uyğun gəldiyi üçün, sonra 'tək-tək vuruşlar' damcıların düşməsini təsvir etmək üçün istifadə olunur. Lakin 'tutelrein' sözü üç istiqamətə parçalanır və beləliklə yuxu düşüncələrində təmsil olunan üç mövzuya yönəlir: 'Tutel' = Kuratel (qəyyumluq) mənasını verir; Tutel (bəlkə də 'Tuttel') qadın sinəsinin vulqar bir təyinatıdır və 'rein' hissəsi 'Zimmerrein' (otaq təmizliyi) sözünü yaratmaq üçün otaq teleqrafının ilk hecalarını götürür, bu da döşəmənin islanması ilə çox əlaqəlidir və üstəlik, yuxu görənin ailəsində olan adlardan birinə oxşayır.⁹¹⁰

İndi Autodidasker asanlıqla Autor, Autodidakt və Laskerə parçalanır, ona da Lassalle adı bağlanır. Bu sözlərin ilki yuxunun bu dəfə əhəmiyyətli olan səbəbinə gətirib çıxarır: Mən həyat yoldaşıma tanınmış bir müəllifin bir neçə cildini gətirmişdim, qardaşım onunla dost idi və mənim kimi eyni yerdən olduğunu öyrəndim (J. J. David). Bir axşam o, mənimlə Davidin hekayələrindən birindəki dağılmış istedadın təsiredici və kədərli hekayəsinin ona dərin təsir etdiyi haqqında danışdı və söhbətimiz öz uşaqlarımızda müşahidə etdiyimiz istedad izlərinə yönəldi. Yeni oxunanların hökmü altında o, uşaqlarla bağlı bir narahatlıq ifadə etdi və mən onu, məhz bu cür təhlükələrin tərbiyə ilə qarşısının alına biləcəyi qeydi ilə təsəlli etdim. Gecə düşüncə axınım davam etdi, həyat yoldaşımın narahatlıqlarını qəbul etdi və digər şeyləri də bununla toxudu. Şairin qardaşıma evliliklə bağlı etdiyi bir açıqlama, düşüncələrimə yuxuda təsvir oluna biləcək bir yan yol göstərdi. Bu yol Breslava, bizə çox yaxın olan bir xanımın evləndiyi yerə aparırdı. Qadınla məhv olmaq narahatlığı, yuxu düşüncələrimin nüvəsini təşkil edirdi, Breslavda Lasker və Lassalle nümunələrini tapdım, bu da mənə bu təsirin iki növünü eyni anda bədbəxtlik kimi təsvir etməyə imkan verdi. Bu düşüncələrin cəmləşdiyi 'Cherchez la femme', məni başqa mənada hələ evlənməmiş qardaşıma, Alexander adlı qardaşıma gətirir. İndi qeyd edirəm ki, Alex, adını qısaltdığımız kimi, demək olar ki, Laskerin tərsinə çevrilmiş kimi səslənir və bu anın düşüncələrimə Breslav üzərindən dolanma istiqamətini verməkdə rol oynadığını hiss edirəm.

1 Lasker proqressiv iflicdən, yəni qadından qazanılan infeksiyanın (Lues) nəticələrindən öldü; Lassalle, məlum olduğu kimi, bir xanım üzündən duelində öldü. Burada apardığım ad və heca ilə oyunun daha bir mənası var. O, qardaşım üçün xoşbəxt ailə həyatı arzusunu aşağıdakı yolla təmsil edir: Mənim yuxu düşüncələrimə məzmunca yaxın olmalı olan sənətçi romanı 'L'oeuvre'-də şair, məlum olduğu kimi,, özünü və öz ailə xoşbəxtliyini epizodik olaraq təsvir etmiş və orada Sandoz adı ilə çıxış edir. Güman edirəm ki, adın dəyişdirilməsində o, aşağıdakı yolu seçib: Zola əksinə (uşaqların çox vaxt etdiyi kimi) Aloz verir. Bu, ona hələ də çox açıq görünürdü; ona görə də, Aleksandr adını da başladan Al hecasını həmin adın üçüncü hecası olan 'sand' ilə əvəz etdi və beləliklə, Sandoz yarandı. Beləliklə, mənim öz-özünə təhsil alan adamım da təxminən eyni şəkildə yarandı.

Mənim təsəvvürüm, yəni mən Professor N.-nin ikimizin də gördüyü xəstənin yalnız nevrozdan əziyyət çəkdiyini söyləməsi, aşağıdakı yolla yuxuya girdi. İş ilimin bitməsinə az qalmış, diaqnostikamın məni aldatdığı bir xəstə aldım. Bu, ağır bir orqanik xəstəlik, bəlkə də onurğa beyni dəyişikliyi idi, fərz etmək olardı, lakin sübut etmək olmazdı. Nevroz diaqnozu qoymaq cazibədar olardı və bütün çətinliklərə son qoyardı, əgər xəstə tərəfindən çox kəskin şəkildə inkar edilməsəydi, mənim nevrozu qəbul etmək üçün tələb etdiyim cinsi anamnez olmadan. Çətin vəziyyətimdə, insani cəhətdən ən çox hörmət etdiyim (digərləri kimi) və avtoriteti qarşısında ən çox əyildiyim həkimdən kömək istədim. O, mənim şübhələrimi dinlədi, onları əsaslı hesab etdi və sonra dedi: 'O kişini müşahidə etməyə davam edin, nevroz olacaq.' Mən bilirəm ki, o, nevrozların etiologiyası haqqında mənim fikirlərimi bölüşmür, ona görə də etirazımı geri çəkdim, lakin inanmamağımı gizlətmədim. Bir neçə gün sonra xəstəyə onunla heç nə edə bilmədiyimi bildirdim və ona başqasına müraciət etməyi məsləhət gördüm. O zaman, ən yüksək təəccübümə səbəb olaraq, məni aldatdığına görə bağışlanmağıma başladı; o, çox utandığını söylədi və mənə gözlədiyim və nevrozu qəbul etmək üçün ehtiyac duyduğum cinsi etiologiyanın tam da həmin hissəsini açdı. Mənim üçün bu, həm rahatlıq, həm də eyni zamanda biabırçılıq idi; mən etiraf etməli idim ki, mənim məsləhətçim, anamnezi nəzərə alaraq çaşqınlıq etmədən, daha düzgün görmüşdü. Onu yenidən gördüyüm zaman ona deməyə qərar verdim, ona haqlı olduğunu və mənim haqsız olduğumu söyləməyə. Mən məhz bunu yuxuda edirəm. Amma haqsız olduğumu etiraf etdiyim zaman, hansı arzu yerinə yetirilməlidir? Məhz bu mənim arzumdur; mən qorxularımla haqsız olmaq istəyirəm, yəni qorxularını yuxu fikirlərində mənimsədiyim arvadımın haqsız olmasını istəyirəm. Yuxuda haqlı və ya haqsız olma mövzusu, yuxu düşüncələri üçün həqiqətən maraqlı olan mövzudan uzaq deyil. Eyni alternativ: qadın, əslində cinsi həyat tərəfindən orqanik və ya funksional zədələnmə: Tabes-Paralizi və ya Nevroz, ikincisinə Lassalenin ölüm tərzi daha sərbəst şəkildə bağlanır. Professor N., bu möhkəm qurulmuş (və diqqətlə şərhləndikdə tamamilə şəffaf olan) yuxuda yalnız bu analojiyə və mənim haqsız olmaq arzumaya görə deyil — həmçinin Breslau və orada ailə quran dostumuzla olan yan əlaqələrinə görə deyil — həm də konsultasiyamızdan sonra baş verən aşağıdakı kiçik hadisəyə görə rol oynayır. O, həmin fərziyyə ilə tibbi vəzifəni yerinə yetirdikdən sonra, diqqətini şəxsi məsələlərə yönəltdi. 'İndi neçə uşağınız var?' — 'Altı.' — Hörmət və təəccüb jesti. — 'Qızlar, oğlanlar?' — 'Üç və üç, bu mənim qürurum və sərvətimdir.' — 'Diqqətli olun, qızlarla hər şey yaxşı gedir, amma oğlanlar tərbiyədə sonra çətinlik yaradacaq.' Mən etiraz etdim ki, indiyə qədər onlar olduqca sakit qalıblar; aydın görünür ki, oğlanlarımın gələcəyi haqqında bu ikinci diaqnoz, xəstəmin yalnız nevrozu olduğu haqqında əvvəlki qərar qədər mənə xoş gəlmədi. Beləliklə, bu iki təəssürat qonşuluq, yəni eyni anda yaşamaqla bağlıdır və mən nevroz hekayəsini yuxuya götürəndə, yuxu düşüncələri ilə daha çox əlaqəsi olan tərbiyə haqqındakı söhbəti onunla əvəz edirəm, çünki bu, arvadımın sonradan ifadə etdiyi narahatlıqlara çox yaxındır. Beləliklə, N.-nin oğlanların tərbiyə çətinlikləri haqqındakı qeydlərində haqlı ola biləcəyi haqqındakı qorxum belə, yuxu məzmununa daxil olur, çünki bu qorxularla haqsız olmağım arzusunu təsvir etməmin arxasında gizlənir. Eyni fantaziya alternativin bir-birinə zidd olan hər iki tərəfinin təsvirinə dəyişməz şəkildə xidmət edir.¹¹

Yuxudakı söz təhrifləri paranoiyada məlum olanlara çox bənzəyir, lakin bu, histeriya və məcburi təsəvvürlərdə də rast gəlinir. Uşaqların dil bacarıqları, müəyyən vaxtlarda sözləri həqiqətən obyektlər kimi qəbul edir, yeni dillər və süni söz birləşmələri uydurur, yuxu və psixonevrozlar üçün ortaq mənbədir.

Yuxudakı mənasız söz düzəlişlərinin təhlili, yuxu işlənməsinin sıxlaşdırma qabiliyyətini göstərmək üçün xüsusilə uyğundur. Burada istifadə olunan nümunələrin az seçiminə əsasən, belə materialın nadir hallarda və ya yalnız istisna olaraq müşahidə olunduğu nəticəsinə gəlməmək lazımdır. Əksinə, bu çox tez-tez rast gəlinir, lakin yuxu təfsirinin psixoanalitik müalicədən asılı olması nəticəsində nümunələrin çoxu qeyd edilmir və açıqlanmır, açıqlanan təhlillər isə adətən yalnız nevroz patologiyasını bilən mütəxəssislər üçün başa düşüləndir. Dr. von Karpinskanın (Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı II, 1914) belə bir yuxusu var ki, mənasız söz düzəlişi olan 'Svingnum elvi' ehtiva edir. Qeyd etməyə dəyər bir hal da var ki, yuxuda öz-özlüyündə mənasız olmayan bir söz görünür, lakin əsl mənasından uzaqlaşdırılmış, digər bir neçə mənanı özündə birləşdirir və 'mənasız' bir söz kimi davranır. Bu, V. Tauskun (Uşaq cinsəlliyinin psixologiyası üzrə, Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı I, 1913) açıqladığı, on yaşlı bir oğlanın 'Kateqoriya' yuxusunda baş verir. Burada 'Kateqoriya' qadın cinsiyyət orqanını, 'kateqoriyalamaq' isə sidik etməyi ifadə edir.

Yuxuda sözlərin açıq şəkildə fikirlərdən fərqləndirildiyi yerlərdə, istisnasız qayda budur ki, 'yuxu danışığı' yuxu materialında xatırlanan danışığından qaynaqlanır. Danışığın mətni ya olduğu kimi qorunur, ya da ifadədə yüngül dəyişikliklər edilir; çox vaxt 'yuxu danışığı' müxtəlif danışık xatirələrindən parçalanmışdır; mətn dəyişməz qalan hissədir, məna isə mümkün qədər çox və ya fərqli mənada dəyişdirilmişdir. Yuxu danışığı çox vaxt sadəcə başqa bir şeyə işarə kimi istifadə olunur, ehtimal ki, daha əhəmiyyətli olan bir əlaqə artıq diqqətimizi çəkmişdi, biz yuxu sıxlaşdırma nümunələrini toplayarkən. Qeyd etdik ki, yuxu məzmununda əsas tərkib hissələri kimi önə çıxan elementlər, yuxu düşüncələrində heç də eyni rolu oynamır. Bununla əlaqədar olaraq, bu cümlənin tərsini də ifadə etmək olar. Yuxu düşüncələrində əsas məzmunu təşkil edən şey, yuxuda heç də təmsil olunmağa ehtiyac duymur. Yuxu, elə bil ki, mərkəzi fərqli yerləşdirilib; onun məzmunu, yuxu düşüncələrindən fərqli olaraq, başqa elementlər ətrafında qurulub. Məsələn, botanik monografiya haqqında olan yuxuda yuxu məzmununun mərkəzi açıq şəkildə 'botanik' elementidir; yuxu düşüncələrində isə həmkarlar arasında öhdəlik olan xidmətlərdən doğan mürəkkəbliklər və münaqişələr, daha sonra isə həvəslərimə həddindən artıq qurban verməyimə aid ittiham söhbət gedir və 'botanik' elementi yuxu düşüncələrinin nüvəsində heç bir yer tutmur, əgər o, ziddiyyət yolu ilə zəif bir şəkildə bağlı deyilsə, çünki botanika heç vaxt mənim sevimli tədqiqatlarım arasında yer tutmayıb.¹²

Bu çətinliyin həlli üçün, yuxu məzmununun həddindən artıq müəyyənliyinin tədqiqi zamanı əldə edilmiş başqa bir təəssüratdan istifadə ediləcək. Bəlkə də bu tədqiqatın bir çox oxucusu özündə belə qərar verib ki, yuxu elementlərinin həddindən artıq müəyyənliyi əhəmiyyətli kəşf deyil, çünki o, öz-özlüyündə aydındır. Analiz zamanı yuxu elementlərindən başlanılır və onlara bağlanan bütün fikirlər qeyd olunur; beləliklə, əldə edilən düşüncə materialında bu elementlərin xüsusilə tez-tez rast gəlinməsi təəccüblü deyil. Mən bu etiraza etiraz edə bilmərəm, lakin ona bənzəyən bir şeyi də dilə gətirəcəyəm: Analizin üzə çıxardığı düşüncələr arasında yuxunun nüvəsindən daha uzaqda olan və müəyyən məqsəd üçün süni əlavələr kimi görünən çoxlu sayda düşüncə var. Onların məqsədi asanlıqla aydın olur;¹³

Yerdəyişmə və həddindən artıq müəyyənlik arasındakı əlaqə

Məhz onlar yuxu məzmunu və yuxu düşüncələri arasında, çox vaxt məcburi və axtarılmış əlaqə qururlar və əgər bu elementlər analizdən silinsəydi, yuxu məzmununun tərkib hissələri üçün çox vaxt yalnız həddindən artıq müəyyənlik deyil, ümumiyyətlə yuxu düşüncələri tərəfindən kifayət qədər müəyyənlik də ortadan qalxardı. Biz belə nəticəyə gəlirik ki, yuxunun seçilməsini həll edən çoxsaylı təyinedilmə, yəqin ki, yuxu qurulmasının həmişə əsas amili deyil, çox vaxt bizə hələ məlum olmayan psixi gücün ikincili nəticəsidir. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, ayrı-ayrı elementlərin yuxuya daxil olması üçün əhəmiyyətli olmalıdır, çünki müşahidə edə bilərik ki, 'yuxu materialından' köməkçi olmadan öz-özünə ortaya çıxmırsa, müəyyən səy tələb edərək hazırlanır.

İndi belə bir fikir irəli sürülə bilər ki, yuxu işlənməsi zamanı bir psixi güc özünü büruzə verir; bu güc bir tərəfdən psixi baxımdan yüksək dəyərli elementləri onların intensivliyindən soyundurur, digər tərəfdən isə aşağı dəyərli elementlərdən həddindən artıq müəyyənlik yolu ilə yeni dəyərlər yaradır və bunlar sonra yuxu məzmununa daxil olur. Əgər proses belə gedirsə, yuxu qurulması zamanı ayrı-ayrı elementlərin psixi intensivliklərinin transferi və yerdəyişməsi baş vermişdir; bunun nəticəsi olaraq yuxu məzmunu və yuxu düşüncələri arasında mətn fərqliliyi ortaya çıxır. Bizim belə fərz etdiyimiz proses, yuxu işlənməsinin əsas hissəsidir: o, 'yuxu yerdəyişməsi' adını daşımağa layiqdir. Yuxu yerdəyişməsi və yuxu sıxlaşdırması, fəaliyyətini yuxunun formalaşmasına əsasən aid etdiyimiz iki əsas ustadır.

Düşünürəm ki, yuxu yerdəyişməsi faktlarında özünü büruzə verən psixi gücü tanımaq bizə asandır. Bu yerdəyişmənin nəticəsi odur ki, yuxu məzmunu artıq yuxu düşüncələrinin nüvəsinə bənzəmir, yuxu yalnız şüursuzluqdakı yuxu arzusunu təhrif olunmuş şəkildə əks etdirir. Lakin yuxunun təhrif olunması bizə artıq məlumdur; biz onu, düşüncə həyatında bir psixi instansın digərinə qarşı tətbiq etdiyi senzura ilə əlaqələndirmişik. Yuxu yerdəyişməsi bu təhrifin əldə edilməsi üçün əsas vasitələrdən biridir. Kimə fayda veribsə, onu edən odur. Fərz edə bilərik ki, yuxu yerdəyişməsi, daxili psixi müdafiə olan həmin senzuranın təsiri ilə baş verir.

Yuxu qurulması zamanı yerdəyişmə, sıxlaşdırma və çoxsaylı müəyyənləşdirmə amillərinin bir-biri ilə necə əlaqələndiyini, hansının üstün, hansının isə ikincili faktor olduğunu sonrakı tədqiqatlara buraxacağıq. Şimdilik, yuxuya daxil olan elementlərin cavab verməli olduğu ikinci şərt kimi, onların müqavimət senzurasından yayınmış olduğunu qeyd edə bilərik. Yuxu yerdəyişməsi¹⁴

'Heç vaxt mənasız yuxu görməyən, diqqətəlayiq xüsusiyyətə malik bir adam haqqında.' — — — —

'Ayıqlıq kimi yuxu görmək kimi möhtəşəm xüsusiyyətin, sənin fəzilətlərinə, yaxşılığına, ədalətinə, həqiqətə məhəbbətinə əsaslanır; sənin təbiətinin mənəvi aydınlığı mənim üçün səndəki hər şeyi başa düşülən edir.'

'Amma bunu yaxşı düşünəndə,' digəri cavab verdi, 'demək olar ki, bütün insanlar mənim kimidir və heç kim heç vaxt mənasız yuxu görmür!' O qədər aydın xatırlanan ki, onu nəql etmək olar, yəni qızdırma yuxusu olmayan bir yuxu həmişə mənalıdır və əksinə ola bilməz! Çünki bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən şeylər bir bütün kimi qruplaşa bilməz. Zaman və məkanın çox vaxt qarışdırılması yuxunun həqiqi məzmununa heç nə itirmir, çünki hər ikisi onun əsas məzmunu üçün əlbəttə əhəmiyyətsiz olmuşdur. Biz ayıqlıqda da çox vaxt belə edirik; nağılları, yalnız cahilin 'Bu mənasızdır!' Çünki bu mümkün deyil!' deyə biləcəyi bir çox cəsarətli və mənalı fantaziya məhsullarını düşün.

'Əgər yuxuları həmişə düzgün şəkildə, mənimkini indi etdiyin kimi təfsir etməyi bilsəydik!' deyə dostu dedi.

Bu heç də asan vəzifə deyil, lakin bir az diqqət yetirilsəydi, yuxu görən şəxsin özü üçün həmişə mümkün olardı. — Niyə bu adətən alınmır? Sizin yuxularınızda gizli bir şey, özünəməxsus və daha yüksək səviyyədə olan bir naməhrəmlik, varlığınızda çətin təsəvvür edilən bir sirr var kimi görünür; buna görə də yuxularınız çox vaxt mənasız, hətta absurd kimi görünür. Lakin ən dərin mənzərədə belə deyil; bəli, belə ola bilməz, çünki o, oyansa da, yuxu görən də olsa, həmişə eyni insandır. Amma bundan sonra yuxu təfsirində şübhəsiz bir fakt kimi nəzərə alaq.

Latent düşünce materialının manifest yuxu məzmununa çevrilməsində effektiv olduğunu aşkar etdiyimiz yuxu sıxlaşdırma və yuxu yerdəyişmə anlarından başqa, bu araşdırmanın davamında yuxuya daxil olan materialın seçilməsinə şübhəsiz təsir göstərən daha iki şərtə rast gələcəyik. Əvvəlcə, yolumuzda dayanmış kimi görünməyimiz riski olsa belə, yuxu təfsirinin icrası zamanı baş verən proseslərə ilk baxış atmaq istəyirəm. Onları aydınlaşdırmaq və etibarlılığını itirazlardan qorumaq, xüsusilə, II bölmədə İrmanın iynəsi yuxusunu nümunə götürərək təfsirini inkişaf etdirdiyim kimi, tək bir yuxunu nümunə götürüb, aşkarladığım yuxu düşüncələrini toplayıb, sonra yuxunun onlardan necə yarandığını bərpa etsəm, yəni yuxuların təhlilini onların sintezi ilə tamamlasam, ən asan olardı, bunu inkar etmirəm. Bu işi öz təlimim üçün bir neçə nümunədə yerinə yetirmişəm; lakin burada onu yerləşdirə bilmərəm, çünki psixi materiala müxtəlif və hər bir ağıllı insan tərəfindən təsdiqlənən ehtiyatlar mənə bu nümayişi etməyə mane olur. Yuxuların təhlili zamanı bu ehtiyatlar daha az mane olurdu, çünki təhlil qeyri-kamil ola bilərdi və yuxunun toxumasına yalnız bir qədər dərinləşsə belə, öz dəyərini saxlayırdı. Sintez haqqında isə, inandırıcı olması üçün tam olmalı olduğunu bilməkdən başqa bir şey deyə bilmərəm. Tam sintezi yalnız oxucu auditoriyasına tanıdık olmayan şəxslərin yuxularından verə bilərəm. Lakin yalnız xəstələr, nevrotiklər mənə bunun üçün vasitə təqdim etdikləri üçün, yuxunun bu hissəsinin təsviri, mövzumuza bağlılığı qura biləcəyim dərəcədə nevrozların psixoloji izahını —başqa yerdə— davam etdirə bilənə qədər təxirə salınmalıdır!

Yuxu düşüncələrindən sintetik olaraq yuxular yaratmağa cəhdlərimdən bilirəm ki, yozum zamanı əldə edilən material müxtəlif dəyərə malikdir. Onun bir hissəsini əsas yuxu düşüncələri təşkil edir, yəni yuxunu tam əvəz edən və yuxu üçün heç bir sansur olmasaydı, onun əvəzinə tək başına kifayət edəcək düşüncələrdir. Digər hissəyə az əhəmiyyət verilməyə öyrəşilib. Bu düşüncələrin hamısının yuxunun yaranmasında iştirak etdiyi iddiasına da əhəmiyyət verilmir, əksinə, onların arasında yuxudan sonra, yuxu görmə və təfsir anları arasındakı hadisələrə bağlı olan fikirlər tapa bilər. Bu hissə, manifest yuxu məzmunundan latent yuxu düşüncələrinə qədər uzanan bütün rabitə yollarını, eləcə də təfsir işi zamanı bu rabitə yollarını öyrənməyə imkan verən vasitəçi və yaxınlaşdırıcı assosiasiyaları əhatə edir.

Bu mərhələdə bizi yalnız əsas yuxu düşüncələri maraqlandırır. Bunlar çox vaxt, oyandığımız zaman tanıdığımız düşüncə axınlarının bütün xüsusiyyətlərinə malik, ən mürəkkəb quruluşa sahib düşüncə və xatirələr kompleks kimi açılır. Çox vaxt bir neçə mərkəzdən çıxan, lakin təmas nöqtələrindən məhrum olmayan düşüncə xətləridir; demək olar ki, həmişə bir düşüncə axınının yanında, kontrast assosiasiyası ilə ona bağlı olan, onunla ziddiyyət təşkil edən əks tərəfi durur.

Bu mürəkkəb quruluşun ayrı-ayrı hissələri təbii ki

. *) İki yuxunun tam təhlilini və sintezini daha sonra 1905-ci ildə "Histeriya analizinin bir fraqmentində" (Toplu Əsərlər, C. V) vermişəm. Daha uzun bir yuxunun ən tam təfsiri kimi O. Rankın "Özünü təfsir edən yuxu" əsərinin təhlili qəbul edilməlidir; onlar bir-biri ilə ən müxtəlif məntiqi əlaqələr içindədir. Onlar ön və arxa planı, sapmaları və izahları, şərtləri, sübut yollarını və etirazları təşkil edirlər. Sonra bu yuxu düşüncələrinin bütün kütləsi 'yuxu işlənməsi' təzyiqinə məruz qaldıqda, parçalar döndərilir, xırda-xırda olur və bir-birinə itələnir, təxminən sürüşən buz kimi, onda indiyə qədər quruluşu təşkil edən məntiqi bağların nə olacağı sualı yaranır. Yuxuda 'əgər, çünki, eyni kimi, baxmayaraq ki, ya — ya da' və sözləri və nitqi başa düşə bilmədiyimiz digər bütün önqoşmalar necə təmsil olunur?

Əvvəlcə cavab vermək lazımdır ki, yuxunun yuxu düşüncələri arasındakı bu məntiqi əlaqələri təmsil etmək üçün vasitələri yoxdur. Çox vaxt o, bütün bu önqoşmaları nəzərə almır və yalnız yuxu düşüncələrinin məzmununu işlənməyə götürür. Yuxu təfsirinə, yuxu işlənməsinin məhv etdiyi əlaqəni yenidən bərpa etmək qalır.

Əgər ona bu ifadəetmə qabiliyyəti çatmırsa, bu, yuxunun işləndiyi psixi materialda olmalıdır. Təsviri incəsənətlər, rəssamlıq və heykəltəraşlıq, nitqdən istifadə edə bilən poeziya ilə müqayisədə oxşar məhdudiyyət içindədirlər və burada da acizliyin səbəbi, bu iki incəsənətin bir şeyi ifadə etmək üçün işlətdiyi materialdadır. Rəssamlıq özünə aid olan ifadəetmə qanunlarını öyrənməzdən əvvəl, bu çatışmazlığı aradan qaldırmağa çalışırdı. Köhnə rəsmlərdə təsvir olunan şəxslərin ağzından, rəssamın rəsmi təsvir etmək üçün ümidini kəsdiyi nitqi yazı ilə çatdıran kağız parçaları sallandırılırdı.

Bəlkə də burada, yuxunun məntiqi əlaqələri təmsil etməkdən imtina etdiyini inkar edən bir etiraz qalxacaq. Belə ki, ən mürəkkəb zehni əməliyyatların baş verdiyi, əsaslandırma və etiraz, zarafat və müqayisənin oyaq düşüncəsində olduğu kimi yuxular var. Ancaq burada da görünüş aldadır; belə yuxuların təfsirinə girildikdə, bunun hamısının yuxu materialı olduğu, yuxuda intellektual işin təmsili olmadığı aydın olur. Yuxu düşüncələrinin məzmunu yuxunun görünən düşüncəsi ilə əks olunur, düşüncənin təsbit edildiyi yuxu düşüncələrinin bir-biri ilə əlaqələri yox. Buna misallar gətirəcəyəm. Lakin ən asan olanı, yuxularda rast gəlinən və açıq şəkildə belə adlandırılan bütün nitqlərin, yuxu materialının xatirələrində də eyni şəkildə rast gəlinən nitqlərin dəyişdirilməmiş və ya az dəyişdirilmiş təqlidləri olduğunu qeyd etməkdir. Nitq çox vaxt yuxu düşüncələrində yer alan bir hadisəyə işarədir; yuxunun mənası tam başqadır.

Həqiqətən də, sadəcə yuxu düşüncələrindən materialı təkrarlamayan tənqidi düşüncə işinin də yuxu qurulmasında öz payı olduğunu inkar etməyəcəyəm. Bu amilin təsirini bu müzakirənin sonunda işıqlandırmalıyam. Sonra məlum olacaq ki, bu düşüncə işi 'yuxu düşüncələri tərəfindən deyil, müəyyən mənada artıq hazır olan "yuxu" tərəfindən yaradılır.

Beləliklə, müvəqqəti olaraq yuxu düşüncələri arasındakı məntiqi əlaqələrin yuxuda xüsusi bir təmsil tapmadığı qəbul edilir. Harada, məsələn, yuxuda etiraz tapılırsa, bu ya yuxuya qarşı etirazdır, ya da yuxu düşüncələrindən birinin məzmunundan irəli gələn etirazdır; yuxu düşüncələri arasındakı etiraza yuxudakı etiraz yalnız çox qeyri-birbaşa vasitəçiliklə uyğun gəlir.

Rəssamlığın nəhayət, təsvir olunan şəxslərin nitq niyyətini, məhəbbəti, hədəni, xəbərdarlığı və s. dalğalanan kağız parçasından fərqli şəkildə ifadə etməyi bacardığı kimi, yuxu üçün də özünəməxsus yuxu təsvirinin uyğun dəyişdirilməsi ilə yuxu düşüncələri arasındakı məntiqi əlaqələrin bəzilərinə diqqət yetirmək imkanı yarandı. Təcrübə ilə belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, müxtəlif yuxular bu baxımdan fərqli dərəcədə irəliləyir; bir yuxu öz materialının məntiqi quruluşunu tamamilə aşarkən, digəri eyni şeyi mümkün qədər tam şəkildə işarə etməyə çalışır. Yuxu bu baxımdan işlənməyə verilən mətnə nisbətən az və ya çox dərəcədə uzaqlaşır. Əks halda, yuxu yuxu düşüncələrinin zamana dair quruluşuna qarşı da dəyişkən davranır, əgər belə bir quruluş şüursuzda yaradılıbsa (məsələn, İrmanın iynə vurdurulması yuxusunda olduğu kimi).

Amma 'yuxu işlənməsi' yuxu materialındakı çətin təsvir edilə bilən əlaqələri işarə etmək üçün hansı vasitələrdən istifadə edir? Onları tək-tək saymağa çalışacağam.

Əvvəlcə yuxu, yuxu düşüncələrinin bütün hissələri arasında inkarolunmaz mövcud olan əlaqəyə ümumilikdə belə cavab verir ki, bu materialı bir vəziyyət və ya hadisə kimi ümumiləşdirərək birləşdirir. O, məntiqi əlaqəni eyni vaxtda mövcudluq kimi təkrar verir; bu baxımdan o, bütün filosofları və ya şairləri heç vaxt bir zalda və ya bir dağ zirvəsində bir arada olmamış, lakin düşüncəli nəzər üçün bir icma təşkil edən "Afinanın Məktəbi" və ya "Parnas" şəklinə toplayan rəssam kimi davranır.

Yuxu bu təmsil üsulunu təfərrüatda davam etdirir. Hər dəfə iki elementi bir-birinə yaxın göstərdikdə, onların yuxu düşüncələrindəki müvafiq hissələri arasında xüsusi yaxın bir əlaqənin olduğunu təsdiqləyir. Bu, bizim yazı sistemimizdəki kimidir. 'ab' hərflərinin bir heca daxilində tələffüz edilməli olduğunu bildirir. Boşluqdan sonra gələn 'a' və 'b' isə 'a'-nın bir sözdəki son hərf, 'b'-nin isə başqa bir sözdəki ilk hərf olduğunu göstərir. Nəticədə, yuxu kombinasiyaları yuxu materialının istənilən, tamamilə ayrı-ayrı hissələrindən deyil, yuxu düşüncələrində də daha sıx əlaqədə olan hissələrdən yaranır. Səbəb-nəticə əlaqələrini təmsil etmək üçün yuxunun mahiyyətcə eyni nəticəyə gətirib çıxaran iki üsulu var. Ən çox rast gəlinən təmsil üsulu, yuxu düşüncələri təxminən belə olduqda: 'Çünki belə və ya belə idi, bu və ya digər şey baş verməli idi', tabe cümləni 'ön yuxu' kimi təqdim etmək və sonra əsas cümləni 'əsas yuxu' kimi əlavə etməkdən ibarətdir. Əgər düzgün təfsir etmişəmsə, zaman ardıcıllığı əksinə də ola bilər. Həmişə əsas cümləyə yuxunun daha geniş işlənmiş hissəsi uyğun gəlir.

Bir xəstəm mənə belə bir səbəb-nəticə təmsilinin gözəl nümunəsini təqdim etmişdi; onun yuxusunu sonradan tam olaraq bölüşəcəyəm. O, qısa bir ön oyun və çox geniş, yüksək dərəcədə mərkəzləşdirilmiş və təxminən 'Gül vasitəsilə' başlıqlı bir yuxu hissəsindən ibarət idi. Ön yuxu belə idi: O, iki xidmətçi qadının yanına mətbəxə gedir və onlara 'azacıq yeməklə' bitirə bilmədikləri üçün qəzəblənir. Bu zaman o, mətbəxdə qurudulmaq üçün çevrilmiş çoxlu sayda iri mətbəx qab-qacaq görür, üstəlik bunlar yığın-yığın üst-üstə qoyulmuşdur. İki xidmətçi qadın su almağa gedir və bu zaman evə və ya həyətə qədər uzanan bir çaya girərkən kimi olmalı olurlar.

Sonra əsas yuxu gəlir, o belə başlayır: O, yüksək yerlərdən aşağı düşür, qəribə formalaşmış barmaqlıqların üzərindən keçir və bu zaman paltarının heç bir yerə ilişməməsinə sevinir və s. Ön yuxu xanımın valideynlərinin evinə aiddir. Mətbəxdəki sözləri o, çox güman ki, anasından tez-tez eşidirmiş. Xam qab-qacaq yığınları eyni binada yerləşən sadə qab-qacaq mağazasından gəlir. Yuxunun digər hissəsi, xidmətçilərlə çox məşğul olan və sonra bir sel zamanı (ev çayın kənarında idi) ölümcül xəstəliyə tutulan ataya işarə edir. Bu ön yuxunun arxasında duran fikir belədir: Mən bu evdən, belə kiçik və xoşagəlməz şəraitdən gəldiyim üçün. Əsas yuxu eyni fikri yenidən götürür və onu istəyin təmin edilməsi ilə dəyişdirilmiş formada təqdim edir: Mən yüksək nəslə mənsubam. Əslində belə: Mən belə aşağı nəslə mənsub olduğum üçün, həyatım belə və belə oldu.

Gördüyüm qədər, yuxunun iki bərabər olmayan hissəyə bölünməsi hər zaman iki hissənin fikirləri arasında səbəb-nəticə əlaqəsi demək deyil. Çox vaxt elə görünür ki, iki yuxuda eyni material müxtəlif baxış bucaqlarından təsvir olunur; şübhəsiz ki, bu, somatik ehtiyacın getdikcə daha aydın ifadə tələb etdiyi bir gecədəki, kirlənmə ilə nəticələnən yuxu seriyası üçün də doğrudur. Və ya iki yuxu yuxu materialındakı ayrı mərkəzlərdən yaranmış və məzmunda bir-biri ilə üst-üstə düşür, belə ki, bir yuxuda mərkəz olan şey digər yuxuda işarə kimi iştirak edir və əksinə. Lakin yuxuların müəyyən sayında qısa ön yuxu və daha uzun son yuxuya bölünməsi, həqiqətən, iki hissə arasında səbəb-nəticə əlaqəsi deməkdir. Səbəb-nəticə əlaqəsinin digər təsvir üsulu daha az materialda tətbiq olunur və yuxuda bir təsvirin, istər şəxs, istər şey olsun, başqa bir təsvirə çevrilməsi ilə ifadə olunur. Yalnız bu çevrilmənin yuxuda baş verdiyini gördükdə səbəb əlaqəsi ciddi şəkildə iddia olunur; yalnız birinin yerinə digərinin gəldiyini qeyd etdikdə yox. Dedim ki, səbəb əlaqəsini təsvir edən iki üsul eyni nəticəyə gəlir; hər iki halda səbəb ardıcıllıqla təsvir olunur, bir dəfə yuxuların ardıcıl gəlməsi ilə, digər dəfə isə bir təsvirin birbaşa digərinə çevrilməsi ilə. Əksər hallarda isə səbəb əlaqəsi ümumiyyətlə təsvir olunmur, əksinə, yuxu prosesində də qaçınılmaz olan elementlərin ardıcıllığına düşür.

Yuxu 'Ya — Ya da' alternativini ümumiyyətlə ifadə edə bilməz; o, adətən alternativin bəndlərini bərabər hüquqlu olaraq bir kontekstə daxil edir. Bunun klassik nümunəsi İrmanın iynə yuxusunda var. Onun gizli fikirlərində açıq şəkildə deyilir: İrmanın ağrılarının davam etməsinə görə mən günahkar deyiləm; günah ya həllin qəbul edilməsinə qarşı müqavimətində, ya da dəyişdirə bilmədiyim əlverişsiz cinsi şəraitdə yaşamasındadır, və ya onun ağrıları ümumiyyətlə histerik deyil, əksinə, orqanik təbiətdədir. Lakin yuxu bu bir-birini demək olar ki, istisna edən bütün imkanları həyata keçirir və yuxu istəyindən dördüncü belə bir həll əlavə etməkdən çəkinmir. Yuxu təhlilindən sonra 'Ya — Ya da' ifadəsini yuxu fikirlərinin kontekstinə yerləşdirdim.

Lakin nağılçı yuxunun təkrarında 'Ya — Ya da' ifadəsini istifadə etmək istədikdə: Bu ya bağ idi, ya da oturma otağı və s., yuxu fikirlərində alternativ deyil, sadəcə 'və' və ya sadə ardıcıllıq mövcuddur. 'Ya — Ya da' ifadəsi ilə biz əsasən yuxu elementində hələ həll oluna bilən bulanıqlıq xarakterini təsvir edirik. Bu hal üçün təhlil qaydası belədir: Görünən alternativin ayrı-ayrı bəndləri bir-birinə bərabər tutulmalı və 'və' ilə birləşdirilməlidir. Mən məsələn, İtaliyada olan dostumun ünvanını uzun müddət boş yerə gözlədikdən sonra, bu ünvanı mənə bildirdiyi bir teleqram aldığım yuxu görürəm. Onu teleqram kağızının zolağında mavi rəngdə görürəm; ilk söz bulanıqdır, təxminən via, və ya Villa, ikincisi açıq şəkildə: Sezerno, və ya hətta (Casa).

İtalyan adlarını xatırladan və məni etimoloji müzakirələrimizə xatırladan ikinci söz, onun qalma yerini məndən bu qədər uzun müddət gizlətməsinə görə mənim qəzəbimi də ifadə edir; lakin birinci sözün üç hissəli təklifinin hər bir hissəsi analizdə düşüncə zəncirinin müstəqil və bərabər hüquqlu başlanğıc nöqtəsi kimi tanına bilər.

Atamın dəfnindən əvvəlki gecədə çap olunmuş lövhə, elan və ya elan kağızı haqqında yuxu görürəm — təxminən dəmir yolu gözləmə zalında siqaret çəkməyi qadağan edən kağızlar kimi —, orada ya belə yazılıb:

Gözlerinizi yummağınız xahiş olunur və ya

Bir gözünüzü yummağınız xahiş olunur

Mən bunu aşağıdakı formada təqdim etməyə vərdiş etmişəm:

Gözlerinizi yummağınız xahiş olunur. bir

Hər iki variantın öz xüsusi mənası var və yuxu təfsirində xüsusi yollara aparır. Mərasimi mümkün qədər sadə seçmişdim, çünki mərhumun belə tədbirlər haqqında necə düşündüyünü bilirdim. Lakin digər ailə üzvləri belə puritan sadəliyi ilə razı deyildilər; onlar hesab edirdilər ki, yas mərasimində iştirak edənlər qarşısında utancaq olmalıyıq. Buna görə də yuxunun bir mətn variantı 'bir gözünüzü yummağınız' xahiş edir, yəni göz yummağı. Bizim 'ya bu, ya da o' kimi təsvir etdiyimiz qeyri-müəyyənliyin mənası burada xüsusi asanlıqla dərk edilə bilər. Yuxu işlənməsi yuxu düşüncələri üçün vahid, lakin sonra ikili mənalı mətn hazırlamaqda uğursuz olub. Beləliklə, iki əsas düşüncə xətti artıq yuxu məzmununda bir-birindən ayrılır.

Bəzi hallarda yuxunun iki bərabər hissəyə bölünməsi çətin ifadə edilə bilən alternativi ifadə edir.

Yuxunun ziddiyyət və çelişki kateqoriyasına qarşı davranışı son dərəcə diqqət çəkicidir. Bu, sadəcə nəzərə alınmır, 'yox' yuxu üçün mövcud deyilə bilməz. Ziddiyyətlər xüsusi üstünlüklə bir vahidə birləşdirilir və ya birində təmsil olunur. Yuxu, istənilən elementi onun istək ziddiyyəti ilə təmsil etmək sərbəstliyini götürür, belə ki, əvvəlcə ziddiyyətə qadir olan heç bir elementin yuxu düşüncəsində müsbət və ya mənfi şəkildə olub-olmadığını bilmək mümkün deyil.! Sonuncu qeyd olunan yuxulardan birində,¹⁵

Oxşarlıq, uyğunluq, ortaq cəhət yuxu tərəfindən ümumiyyətlə, ya yuxu materialında artıq tapılan, ya da yeni yaradılan bir vahidə çevrilməklə təsvir olunur. Birinci halı eyniləşdirmə, ikinci halı isə qarışıq formalaşma adlandırmaq olar. Eyniləşdirmə şəxslərlə bağlı olduqda tətbiq olunur; qarışıq formalaşma isə birləşmə materialı əşyalar olduqda tətbiq olunur, lakin şəxslərdən də qarışıq formalar yaradılır. Məkanlar tez-tez şəxslər kimi qəbul edilir.

Eyniləşdirmə, ortaq bir xüsusiyyətlə bağlı şəxslərdən yalnız birinin yuxu məzmununda təsvir edilməsi, ikinci və ya digər şəxslərin isə yuxuda boğulmuş kimi görünməsi ilə baş verir. Lakin bu örtüşdürən şəxs yuxuda, özündən və ya örtüşdürülən şəxslərdən irəli gələn bütün əlaqə və vəziyyətlərə daxil olur. Şəxslərə şamil olunan qarışıq formalaşmada, yuxu obrazında artıq şəxslərə məxsus, lakin ortaq olmayan xüsusiyyətlər mövcuddur, beləliklə bu xüsusiyyətlərin birləşməsi ilə yeni bir vahid, bir qarışıq şəxs müəyyən şəkildə ortaya çıxır. Qarışığın özü müxtəlif yollarla əldə edilə bilər. Ya yuxu şəxsi öz əlaqə şəxslərindən birinin adını daşıyır — biz o zaman, ayıq halda olan biliyə tam analoq olan bir şəkildə, hansı və ya hansı şəxsin nəzərdə tutulduğunu bilirik —, halbuki vizual xüsusiyyətlər digər şəxsə aiddir; ya da yuxu təsviri özü, həqiqətdə hər ikisinə bölüşdürülən vizual xüsusiyyətlərdən təşkil olunub. İkinci şəxsin payı vizual xüsusiyyətlər əvəzinə, ona aid edilən jestlər, onun danışdırılan sözləri və ya ona aid edilən vəziyyət ilə də təmsil oluna bilər. Bu cür işarələmənin sonuncu növündə eyniləşmə ilə qarışıq şəxs formalaşdırması arasındakı kəskin fərq bulanmağa başlayır. Lakin belə bir qarışıq şəxsin formalaşdırmasının uğursuz olması da mümkündür. Onda yuxunun səhnəsi bir şəxsə aid edilir, digər — adətən daha vacib olan — şəxs isə əks halda iştirak etməyən, kənarda dayanan tamaşaçı kimi görünür. Yuxu görən təxminən belə danışır: Anam da orada idi (Stekel). Yuxu məzmununun belə bir elementi, hiyeroglif yazısında tələffüz üçün deyil, başqa bir işarənin izahı üçün nəzərdə tutulan bir təyinatlı sözə bənzədir.

Hər iki şəxsin birləşməsini əsaslandıran, yəni səbəb olan ortaq cəhət yuxuda təsvir oluna bilər və ya olmaya bilər. Adətən, eyniləşmə və ya qarışıq şəxs formalaşdırması məhz bu ortaq cəhətin təsvirindən qaçmaq üçün xidmət edir. Yenidən təkrarlamaq əvəzinə: 'A mənə düşmən münasibətdədir, B də elədir', yuxuda A və B-dən ibarət bir qarışıq şəxs formalaşdırıram, ya da A-nı B-ni xarakterizə edən fərqli bir hərəkətdə təsəvvür edirəm. Beləliklə qazanılan yuxu şəxsi yuxuda mənə hər hansı yeni əlaqə ilə qarşı çıxır və onun həm A, həm də B mənasına gəlməsi faktından, yuxu təfsirinin müvafiq yerinə, yəni hər ikisinə ortaq olan şeyi — mənə düşmən münasibəti — yerləşdirmək haqqını çıxarıram. Belə bir yolla mən çox vaxt yuxu məzmunu üçün qeyri-adi dərəcədə sıxlaşdırma əldə edirəm; bu şəxslə əlaqəli çox mürəkkəb münasibətlərin birbaşa təsvirindən qaça bilərəm, əgər bu şəxslə həmin əlaqələrin bir hissəsi üzərində eyni iddiaya malik olan başqa bir şəxs tapmışamsa. Identifikasiya vasitəsilə bu cür təsvirin, yuxu işlənməsini bu qədər ağır şərtlərə tabe edən müqavimət senzurasını necə keçə biləcəyini başa düşmək asandır. Senzuraya maneə yaradan şey, məhz materialda bir şəxslə əlaqəli olan təsəvvürlərdə ola bilər; mən indi, etiraz edilən materialla əlaqələri olan, lakin yalnız onun bir hissəsi ilə əlaqəli olan ikinci bir şəxs tapıram. Həmin senzurasız nöqtədəki təmas mənə, hər iki tərəfdən neytral xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunan bir qarışıq şəxs formalaşdırmaq haqqını verir. Bu qarışıq və ya identifikasiya şəxsi indi yuxu məzmununa daxil edilmək üçün senzurasız uyğun gəlir və mən yuxu sıxlaşdırmasından istifadə edərək yuxu senzurasının tələblərini ödəmiş oluram.

Yuxuda hər iki şəxsin ortaq cəhəti təsvir olunduğu yerdə, bu adətən, təsviri senzura tərəfindən mümkün olmayan başqa bir örtülü ortaq cəhəti axtarmaq üçün bir işarədir. Burada, təsvir oluna bilmənin xeyrinə, ortaq cəhətə aid müəyyən bir yerdəyişmə baş verib. Mənə yuxuda neytral bir ortaq cəhətlə qarışıq şəxsin göstərilməsindən, yuxu düşüncələrində heç də neytral olmayan başqa bir ortaq cəhəti çıxarmalıyam.

Beləliklə, identifikasiya və ya qarışıq şəxs formalaşdırması yuxuda müxtəlif məqsədlərə xidmət edir: birincisi, hər iki şəxsə ortaq olan şeyin təsviri; ikincisi, yerdəyişmiş ortaq cəhətin təsviri; üçüncüsü isə, sadəcə arzu olunan ortaq cəhətin ifadə edilməsi. İki şəxs arasında ortaq cəhətin arzu edilməsi çox vaxt onların yerini dəyişdirməklə üst-üstə düşdüyü üçün, bu münasibət də yuxuda identifikasiya vasitəsilə ifadə olunur. Yuxuda İrmanın inyeksiyasından sonra mən bu xəstəni başqa biri ilə yerini dəyişməyi arzu edirəm, yəni arzu edirəm ki, başqası da mənim xəstəm olsun, birinci kimi; yuxu bu arzuya cavab verir, çünki mənə İrma adlanan, lakin yalnız başqasında müşahidə etdiyim mövqedə müayinə olunan bir şəxs göstərir. Dayı yuxusunda bu yerdəyişmə yuxunun mərkəzinə çevrilir; mən nazirlə özümü eyniləşdirirəm, çünki həmkarlarıma ondan daha yaxşı münasibət bəsləmir və onları daha yaxşı qiymətləndirmirəm.

Hər yuxunun öz şəxsini işlədiyi, istisna tapmadığım bir təcrübədir. Yuxular mütləq eqoistdir. Yuxu məzmununda mənim Mənim deyil, yalnız bir yad şəxsin göründüyü yerlərdə, Mənimin identifikasiya vasitəsilə həmin şəxsin arxasında gizləndiyini qəbul etməyə haqqım var. Mənim Mənə əlavələr edə bilərəm. Digər hallarda, Mənimin yuxuda göründüyü yerlərdə, onun içində olduğu vəziyyət mənə Mənimin arxasında başqa bir şəxsin identifikasiya ilə gizləndiyini öyrədir. Yuxu mənə yuxu yozumunda həmin şəxsə aid olan, örtülü ortaq olan bir şeyi özümə transfer etməyi xatırlatmalıdır. Mənim Mənimin digər şəxslərlə birlikdə göründüyü və identifikasiyanın həlli ilə yenidən Mənim kimi açılan yuxular da var. Mən sonra Mənimlə bu identifikasiyalar vasitəsilə senzura tərəfindən qəbuluna etiraz edilən bəzi təsəvvürləri birləşdirməliyəm. Beləliklə, mən yuxuda Mənim bir neçə dəfə təsvir edə bilərəm: bir dəfə birbaşa, digər dəfə isə yad şəxslərlə identifikasiya vasitəsilə. Belə bir neçə identifikasiya ilə çox zəngin fikir materialını sıxlaşdırmaq olar. Öz Mənimin yuxuda bir neçə dəfə görünməsi və ya müxtəlif formalarla çıxması, əslində, onun şüurlu bir fikirdə bir neçə dəfə və müxtəlif yerlərdə və ya digər münasibətlərdə ehtiva edilməsindən daha təəccüblü deyil, məsələn, cümlədə: Mən nə qədər sağlam uşaq olduğumu düşünəndə.

Şəxslərdə olduğu kimi, identifikasiyaların həlli xüsusi adlarla göstərilən yerlərdə daha da şəffafdır, çünki burada yuxuda üstün olan Mənim tərəfindən törədilən maneə aradan qalxır. Rom yuxularımdan birində (S. 201) olduğum yer Rom adlanır; lakin mən küncdəki alman plakatlarının çoxluğuna təəccüblənirəm. Sonuncusu dərhal mənə Praqanı xatırladan bir istək yerinə yetirməsidir; bu istək özlüyündə gənclik dövründə artıq üstəsindən gəlinmiş alman milliyətçiliyi dövründən qaynaqlana bilər. Yuxu gördüyüm vaxt Praqada bir görüş*) Bu barədə S. 277-dəki qeydə baxın.?) Əgər yuxuda çıxan şəxslərdən hansının arxasında Mənimimi axtarmalı olduğumda şübhəli olsam, aşağıdakı qaydaya əməl edirəm:

Yuxuda mənə yuxu halında hiss etdiyim bir təsirə məruz qalan şəxs, Mənimimi gizlədən odur. dostumla görüş nəzərdə tutulurdu; Rom və Praqa identifikasiyası arzulanan ortaq cəhətlərlə izah olunur; mən dostumu Praqada deyil, Romda görmək istərdim, bu görüş üçün Praqanı Romla dəyişmək istərdim. Qarışıq formalar yaratmaq imkanı, yuxulara tez-tez fantaziyalı xarakter verən xüsusiyyətlərin başında gəlir, çünki onların vasitəsilə yuxu məzmununa heç vaxt qavranıla bilməyəcək elementlər daxil edilir. Yuxuda qarışıq formalaşma zamanı psixi proses, ayıq halda sentavr və ya əjdaha təsəvvür etdiyimiz və ya təkrar yaratdığımız zamankı ilə eynidir. Fərq yalnız ondadır ki, ayıq halda fantaziyalı yaradıcılıqda yeni quruluşun nəzərdə tutulan təəssüratı özü həlledici amildir, halbuki yuxunun qarışıq formalaşması, onun quruluşundan kənarda olan, yuxu fikirlərindəki ortaq olan anla təyin olunur. Yuxunun qarışıq formalaşması çox müxtəlif şəkildə həyata keçirilə bilər. Ən sadə icra形式ında yalnız bir şeyin xüsusiyyətləri təsvir olunur və bu təsvir, onun başqa bir obyekt üçün də keçərli olduğuna dair məlumatla müşayiət olunur. Daha diqqətli texnika bir və digər obyektin xüsusiyyətlərini yeni bir şəkildə birləşdirir və bu zaman hər iki obyekt arasında reallıqda mövcud olan oxşarlıqlardan məharətlə istifadə edir. Yeni quruluş tamamilə absurd və ya hətta fantaziyalı uğurlu görünə bilər, material və tərkibdəki zəka imkan verdikcə. Birləşdirilməli olan obyektlər çox uyğunsuzdursa, yuxu işlənməsi tez-tez daha aydın nüvəsi olan və daha qeyri-aydın təyinatlara malik qarışıq quruluş yaratmaqla kifayətlənir. Burada bir şəkildə birləşmə uğursuz olub; iki təsvir bir-birini örtür və vizual obrazların mübarizəsi kimi bir şey yaradır. Fərdi qavrayış obrazlarından bir anlayışın formalaşmasını təsəvvür etmək istəsək, bir çizimdə belə oxşar təsvirlərə nail ola bilərik.

Yuxularda təbii ki, belə qarışıq obrazlarla doludur; bəzi nümunələri əvvəlki təhlil edilmiş yuxularda artıq qeyd etmişəm; indi daha bir neçəsini əlavə edəcəyəm. 320-ci səhifədəki, xəstənin həyat yolunu 'güllərlə' və ya 'güllərlə örtülmüş' şəkildə təsvir edən yuxuda yuxu məninin əlində çiçək açan bir budaq var; bildiyimiz kimi, bu budaq eyni zamanda saflığı və cinsi günahkarlığı ifadə edir. Budaq çiçəklərin düzülüşünə görə alça çiçəklərini xatırladır; tək-tək götürüldükdə isə çiçəklər kameliyadır, üstəlik bütün buqov eksotik bir bitki təəssüratı yaradır. Bu qarışıq obrazın elementlərindəki ortaq cəhət 'yuxu düşüncələrindən' irəli gəlir. Çiçək açan budaq, onun xoşniyyətli olmağa vadar edildiyi və ya edilməli olduğu hədiyyələrə işarə edən çağrışımlardan ibarətdir. Belə ki, uşaqlıqda albalılar, sonrakı illərdə bir kameliya kolu; eksotiklik isə, çiçək eskizi ilə onun rəğbətini qazanmaq istəyən çox səyahət etmiş bir təbiət aliminə işarədir. Başqa bir xəstə yuxusunda dəniz çimərliyindəki çimərlik kabinələri, kənd tualet evcikləri və şəhər yaşayış evlərimizin tavanarası otaqlarından ibarət bir orta məkan yaradır. İlk iki elementə insan çılpaqlığı və soyunması ilə əlaqə ortaqdır; üçüncü elementlə birləşmədən belə nəticə çıxarmaq olar ki, (uşaqlığında) tavanarası otaq da soyunma məkanı olmuşdur. Bir yuxu görən, 'müalicə' olunan iki məkan – mənim qəbul otağım və ilk dəfə arvadını tanıdığı ictimai məkan – arasında qarışıq bir məkan yaradır. Bir qız, böyük qardaşı ona kaviar iltifatı etməyi vəd etdikdən sonra, yuxusunda qardaşının ayaqlarının qara kaviar dənələri ilə örtüldüyünü görür. Burada mənəvi mənada 'yoluxma' elementi və uşaqlıqda ayaqları qara deyil, qırmızı ləkələrlə örtülmüş kimi göstərən bir qızarıqlıq xatirəsi, kaviar dənələri ilə birləşərək yeni bir anlayış yaradıb; bu anlayış 'onun əksinə, əksliklərdə, BB-nin'...

...qardaşının əldə etdiyi şeydir. Bu yuxuda insan bədəninin hissələri, digər yuxularda olduğu kimi, obyektlər kimi qəbul edilir. Ferenczi tərəfindən bildirilən bir yuxuda, bir həkim şəxsiyyəti və bir atdan ibarət olan, üstəlik gecə köynəyi geyinmiş bir qarışıq obraz ortaya çıxmışdır. Bu üç tərkib hissəsinin ortaq cəhəti, gecə köynəyinin uşaqlıq səhnəsində yuxu görən qızın atasına işarə olduğu müəyyən edildikdən sonra təhlil nəticəsində ortaya çıxmışdır. Hər üç halda söhbət onun cinsi marağının obyektlərindən gedirdi. Uşaqlığında onu baxıcısı tez-tez hərbi atçılıq müəssisəsinə aparırdı, orada o, hələ məhdudlaşdırılmamış marağını geniş şəkildə ödəmək imkanı tapmışdı.

Əvvəllər yuxunun ziddiyyət, əkslik münasibətini, 'Xeyr'i ifadə etmək üçün vasitəsi olmadığını iddia etmişdim. İndi bu iddiaya ilk dəfə etiraz etməyə başlayıram. 'Əkslik' kimi ümumiləşdirilə bilən halların bir hissəsi öz təsvirini tapır. ...sadəcə eyniləşdirmə yolu ilə tapır, gördüyümüz kimi, əgər qarşı-qarşıya qoymaqla yer dəyişdirmə, əvəz etmə əlaqələndirilə bilərsə. Bununla bağlı dəfələrlə nümunələrə toxunmuşuq. Yuxu düşüncələrindəki əksliklərin, təxminən 'Əksinə, əksinə' kateqoriyasına düşən digər hissəsi, yuxuda aşağıdakı qəribə, demək olar ki, zarafat sayıla bilən şəkildə təsvir olunur. 'Əksinə' ifadəsi yuxu məzmununa tək başına daxil olmur, əksinə, yuxu məzmununun materialında, artıq formalaşmış yuxu məzmununun başqa səbəblərə görə yaxın olan bir hissəsinin – sanki sonradan – tərsinə çevrilməsi ilə öz varlığını göstərir. Bu proses təsvir etməkdən çox, nümunə göstərməklə daha asan başa düşülür. “Yuxarı və aşağı” (s. 291) adlı gözəl yuxuda yüksəlmənin yuxu təsviri yuxu düşüncələrindəki nümunənin əksinədir, yəni Daudetin Safon romanındakı giriş səhnəsinin əksinədir; yuxuda əvvəlcə çətin, sonra asan olur, halbuki səhnədə yüksəlmə əvvəlcə asan, sonra getdikcə çətinləşir. Qardaşa aid olan “Yuxarı” və “Aşağı” da yuxuda tərsinə təsvir edilmişdir. Bu, yuxu düşüncələrindəki materialın iki hissəsi arasında mövcud olan tərsinə çevrilmə və ya əkslik əlaqəsinə işarə edir; biz bunu yuxu görənin uşaqlıq fantaziyasında onun dadı tərəfindən daşınması, romanda isə qəhrəmanın sevgilini daşıması əksinə olduğu halda tapmışıq. Həmçinin, Herr M.-ə qarşı Götenin hücumu haqqında mənim yuxum (aşağıya bax) belə bir “Tərsinə”ni ehtiva edir ki, yuxunun təfsirinə nail olmaqdan əvvəl bu əvvəlcə düzəldilməlidir. Yuxuda Göte gənc bir kişiyə, Herr M.-ə hücum etmişdir; yuxu düşüncələrinin ehtiva etdiyi reallıqda isə əhəmiyyətli bir adam, mənim dostum, naməlum gənc bir müəllif tərəfindən hücuma məruz qalmışdır. Yuxuda mən Götenin ölüm tarixindən hesablayıram; həqiqətdə isə hesab paralizli xəstənin doğum ilindən başlayırdı. Yuxu materialında həlledici olan fikir, Götenin dəli kimi qəbul edilməsinə qarşı etiraz kimi ortaya çıxır. Yuxu deyir ki, əksinə, əgər kitabı başa düşmürsənsə, axmaqsan, müəllif deyil. Bu tərsinə çevrilmə yuxularının hamısında mənə elə gəlir ki, təhqiredici ifadəyə (“birinə arxa tərəfi göstərmək”) aid olan əlaqə də (Safon yuxusunda qardaşa aid tərsinə çevrilmə) ehtiva olunur. Həmçinin diqqət çəkici olan budur ki, tərsinə çevrilmə, xüsusilə sıxışdırılmış homoseksual təhriklərdən qaynaqlanan yuxularda çox tez-tez istifadə olunur.

Tərsinə çevrilmə, əksinə çevrilmə, əslində yuxu işlənməsinin ən çox istifadə edilən və çox yönlü tətbiq oluna bilən təsvir vasitələrindən biridir. O, əvvəlcə yuxu düşüncələrinin müəyyən bir elementinə qarşı istəyin reallaşmasına qanunilik qazandırmaq üçün xidmət edir. “Kaş ki, əksinə olsaydı!” ifadəsi çox vaxt Mənin xoşagəlməz bir xatirə parçasına qarşı reaksiyasının ən yaxşı ifadəsidir. Lakin tərsinə çevrilmə xüsusilə senzura xidmətində dəyərlidir, çünki o, təsvir edilənin elə bir dərəcədə təhrif edilməsinə nail olur ki, bu da yuxunun başa düşülməsini əvvəlcə tamamilə iflic edir. Buna görə də, əgər bir yuxu mənasını inadla imtina edirsə, hər dəfə onun manifest məzmununun müəyyən hissələri ilə tərsinə çevrilmə cəhdini etmək olar; bundan sonra çox vaxt hər şey dərhal aydın olur.

Məzmunca inversiyanın yanında, zamana aid inversiyanı də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Yuxu təhrifinin daha çox rast gəlinən texnikası, hadisənin nəticəsini və ya fikir axınının sonunu yuxunun əvvəli kimi təsvir etmək və yuxunun sonunda nəticənin şərtlərini və ya hadisənin səbəblərini əlavə etməkdən ibarətdir. Yuxu təhrifinin bu texniki vasitəsini nəzərə almayanlar, yuxu yozumu vəzifəsi qarşısında çaşqın qalır.

Hətta bəzi hallarda, yuxu məzmununda müxtəlif əlaqələrə görə çoxsaylı tərsinə çevrilmələr həyata keçirildikdən sonra yuxunun mənası yalnız o zaman əldə edilir. Məsələn, gənc bir obsessiv-nevrotik xəstənin yuxusunda qorxulu atasına qarşı uşaqlıq ölüm arzusunun xatirəsi aşağıdakı sözlərin arxasında gizlənir: Atası ona gec evə gəldiyi üçün qışqırır. Lakin psixoanalitik müalicənin konteksti və yuxu görənin fikirləri sübut edir ki, əvvəlcə belə olmalıdır: O, atasına qəzəblidir və sonra, atası ona hər halda çox tez (yəni, çox qısa müddət sonra) evə gəldi. O, atasının heç vaxt evə gəlməməsini üstün tutardı, bu da atasına qarşı ölüm arzusu ilə eynidir (bax s. 260). Yuxu görən, əslində, kiçik uşaq ikən atasının uzun müddətlik yoxluğunda başqa bir şəxsə qarşı cinsi təcavüz törətməyə cəsarət etmiş və "Ata qayıdana qədər gözlə!" təhdidi ilə cəzalandırılmışdı.¹⁶

'Yuxu məzmunu' və 'yuxu düşüncələri' arasındakı əlaqələri daha da izləmək istəyirsinizsə, indi ən yaxşı yol 'yuxu'nun özünü başlanğıc nöqtəsi götürmək və yuxu təsvirinin bəzi formal xüsusiyyətlərinin 'yuxu düşüncələri' baxımından nə demək olduğunu sorğulamaqdır. Bu formal xüsusiyyətlər, yuxuda diqqətimizi çəkməli olanlar, əsasən, fərdi 'yuxu qurumlarının' hissi intensivliyindəki fərqlərə və ya müqayisə edilən fərdi yuxu hissələri və ya bütün yuxular arasındakı aydınlıq fərqlərinə aiddir. Fərdi 'yuxu qurumlarının' intensivliyindəki fərqlər, reallığın intensivliyindən daha yüksək olduğunu düşünməyə meyilli olduğunuz (təəssüf ki, təsdiqsiz) bir aydınlıqdan, yuxuya xas olduğunu iddia etdiyiniz, lakin əslində reallıq obyektlərində bəzən müşahidə etdiyimiz qeyri-aydınlıq dərəcələrinin heç biri ilə tam müqayisə edilə bilməyən sinir bozucu bulanıqlığa qədər bütün bir şkalanı əhatə edir. Əlavə olaraq, adətən qeyri-aydın 'yuxu obyektindən' aldığımız təəssüratı "keçici" adlandırırıq, halbuki daha aydın yuxu təsvirlərinin daha uzun müddət qavranmağa davam etdiyini düşünürük. İndi sual budur: Yuxu məzmununun fərdi hissələri arasındakı bu canlılıq fərqləri yuxu materialındakı hansı şərtlər tərəfindən yaradılır?

Burada əvvəlcə, qaçılmaz şəkildə ortaya çıxan bəzi gözləntilərlə üzləşmək lazımdır. Yuxu materialına yuxu zamanı baş verən real hisslər də daxil ola bildiyi üçün, ehtimal ki, bu hisslərin və ya onlardan törəmə yuxu elementlərinin yuxu məzmununda xüsusi intensivliklə seçiləcəyini və ya əksinə, yuxuda çox canlı görünən şeylərin belə real yuxu hisslərinə aid edilə biləcəyini fərz edəcəksiniz. Lakin mənim təcrübəm bunu heç vaxt təsdiqləmədi. Yuxunun, yuxu zamanı real təəssüratlardan (sinir qıcıqlarından) törəyən elementlərinin, xatirələrdən gələn digər elementlərdən canlılıq baxımından fərqləndiyi doğru deyil. Real olma faktoru yuxu təsvirlərinin intensivliyinin təyini üçün itir.

Bundan əlavə, fərdi yuxu təsvirlərinin hissi intensivliyi (canlılığı) ilə yuxu düşüncələrindəki uyğun elementlərin psixi intensivliyi arasında əlaqə olduğu gözləntisinə bağlı qalmaq olar. Bu sonuncuların içində intensivlik psixi dəyərlə üst-üstə düşür; ən intensiv elementlər yuxu düşüncələrinin mərkəzini təşkil edən ən əhəmiyyətli elementlərdən başqa bir şey deyildir. İndi bilirik ki, məhz bu elementlər senzura səbəbindən əksər hallarda 'yuxu məzmunu'na daxil olmur. Lakin onların yerini tutan ən yaxın törəmələri yuxuda daha yüksək intensivlik dərəcəsi göstərə bilər, bu isə onların yuxu təsvirinin mərkəzini təşkil etməli olduqları mənasına gəlmir. Bu gözlənti də yuxu və yuxu materialının müqayisəli nəzərdən keçirilməsi ilə dağılır. Buradakı elementlərin intensivliyinin oradakı elementlərin intensivliyi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur; yuxu materialı ilə yuxu arasında əslində bütün psixi dəyərlərin tam bir “yenidən qiymətləndirilməsi” baş verir. Əksinə, yuxuda qısa müddət ərzində nəfəs kimi keçən və daha güclü təsvirlərlə örtülmüş bir elementdə, çox vaxt yuxu düşüncələrində həddindən artıq dominant olan şeyin birbaşa törəməsini kəşf etmək olar.

Yuxu elementlərinin intensivliyi başqa cür müəyyən edilir və bu, bir-birindən asılı olmayan iki amillə tənzimlənir. Əvvəlcə, istəyin yerinə yetirilməsinin ifadə olunduğu elementlərin xüsusilə intensiv təsvir edildiyini görmək asandır. Sonra isə təhlil göstərir ki, yuxunun ən canlı elementlərindən ən çox düşüncə axınları çıxır və ən canlı olanlar eyni zamanda ən yaxşı müəyyən edilmiş olanlardır. Sonuncu, empirik olaraq əldə edilmiş cümləni aşağıdakı formada ifadə etdikdə məna dəyişikliyi olmur: Yuxunun ən böyük intensivliyini, formalaşması üçün ən geniş sıxlaşdırma işi tələb olunan elementlər göstərir. Bu halda, bu şərtin və istəyin yerinə yetirilməsi şərtinin də tək bir düsturla ifadə edilə biləcəyini gözləyə bilərik. Mənim indi müzakirə etdiyim problem, yəni yuxu elementlərinin fərdi intensivliyi və ya aydınlığının daha çox və ya daha az olmasının səbəbləri, başqa bir problem ilə qarışdırılmasından qorunmalıdır; bu problem bütün yuxuların və ya yuxu hissələrinin müxtəlif dərəcədə aydın olması ilə bağlıdır. Orada aydınlıq və bulanıqlıq ziddiyyəti var, burada isə qarışıqlıq. Həqiqətən də, hər iki miqyasda artan və azalan keyfiyyətlərin bir-birini müşayiət etdiyi açıq-aşkar görünür. Bizə aydın görünsə də, yuxunun bir hissəsi əsasən intensiv elementlərdən ibarətdir; əksinə, qeyri-aydın yuxu az intensiv elementlərdən təşkil olunub. Lakin görünüşcə aydın olanlardan qeyri-aydın və qarışıq olanlara qədər uzanan miqyasın yaratdığı problem, yuxu elementlərinin canlılıq dəyişkənliyi problemindən çox daha mürəkkəbdir; hətta sonradan qeyd olunacaq səbəblərə görə, ilk problem burada hələ müzakirəyə tabe deyil. Bəzi hallarda, bir yuxudan əldə edilən aydınlıq və ya qeyri-aydınlıq təəssüratının yuxu quruluşu üçün heç nə ifadə etmədiyi, əksinə yuxu materialının bir hissəsi kimi ondan qaynaqlandığı təəccüblə nəzərə çarpır. Beləliklə, oyandıqdan sonra mənə xüsusi olaraq yaxşı qurulmuş, boşluqsuz və aydın görünsə də, yuxu sərxoşluğu içində sıxlaşdırma və yerdəyişmə mexanizminə tabe olmayan, “yuxu zamanı fantaziyalar” adlandırıla biləcək yeni bir yuxu kateqoriyasına icazə verməyi qərarlaşdırdığım bir yuxu xatırlayıram. Daha dəqiq araşdırma göstərdi ki, bu nadir yuxu digər bütün yuxular kimi öz quruluşunda eyni çatlar və qırılmalar nümayiş etdirirdi; buna görə də mən yuxu fantaziyaları kateqoriyasını yenidən ləğv etdim. Lakin yuxunun azaldılmış məzmunu, dostuma çətin və uzun axtarılmış biseksuallıq nəzəriyyəsini təqdim etdiyim idi və yuxunun arzu həyata keçirici gücü, bu nəzəriyyənin (yuxuda əslində açıqlanmasa da) bizə aydın və boşluqsuz görünməsinə səbəb olmuşdu. Beləliklə, hazır yuxu haqqında bir hökm kimi qəbul etdiyim şey, əslində yuxu məzmununun bir hissəsi, hətta onun əsas hissəsi idi. Yuxu işlənməsi burada sanki ilk oyanıq düşüncəyə keçdi və yuxunun məzmununun, yuxuda dəqiq təsvir edilməsinə nail ola bilmədiyi hissəsini mənə yuxu haqqında hökm kimi ötürdü. Buna tamamilə əks bir nümunəni bir xəstəmdə yaşadım; o, analizə aid olan bir yuxunu “çox qeyri-aydın və qarışıq olduğu üçün” əvvəlcə heç nəql etmək istəmədi, sonunda isə təsvirinin dəqiqliyinə qarşı təkrarlanan etirazlarla yuxuda bir neçə şəxsin – özünün, ərinin və atasının iştirak etdiyini, sanki ərinin atası olub-olmadığını və ya əslində atasının kim olduğunu bilmədiyi və ya buna bənzər bir vəziyyətin olduğunu bildirdi. Bu yuxunun seansdakı fikirləri ilə müqayisəsi, bunun, gözlənilmədən hamilə olduğunu etiraf etməli olan və indi “əslində uşağın atası kimdir” sualı ilə üzləşən bir xidmətçinin olduqca adi hekayəsi olduğunu şübhəsiz şəkildə ortaya qoydu. Beləliklə, yuxunun nümayiş etdirdiyi qeyri-aydınlıq burada da yuxunu qıcıqlandıran materialın bir hissəsi idi. Bu məzmunun bir hissəsi yuxunun formasında təmsil olunmuşdu. Yuxunun və ya yuxu görmənin forması, gizli məzmunu təmsil etmək üçün çox təəccüblü tezliklə istifadə olunur.¹⁷

Yuxu haqqında qeydlər, görünüşcə zərərsiz şərhlər, çox vaxt yuxulanan bir hissəni ən incə yolla örtmək üçün xidmət edir, halbuki əslində onu ifşa edirlər. Məsələn, əgər bir yuxugörən “Burada yuxu silinib” deyirsə və analiz, defekasiyadan sonra təmizlənən bir şəxsin gizlicə dinlənməsinə aid infantal bir xatirəni ortaya çıxarırsa. Və ya ətraflı təsvirə layiq olan başqa bir halda: Gənc bir adam çox aydın bir yuxu görür; bu yuxu ona uşaqlıq illərinin şüurlu qalmış fantaziyalarını xatırladır (yanında müşayiət edən histerik əlamətlər: menstruasiyanın olmaması və böyük əsəbilik, bu xəstənin əsas şikayəti). O, axşam bir yay otelində olduğunu, otaq nömrəsini səhv saldığını və yatağa getmək üçün soyunan yaşlı bir xanım və onun iki qızının olduğu bir otağa girdiyini görür. O, davam edir: Sonra yuxuda bəzi boşluqlar var, bir şey çatışmır və sonunda otaqda məni çıxarmaq istəyən, mənimlə mübarizə aparmalı olduğum bir kişi var idi. O, yuxunun açıq şəkildə işarə etdiyi həmin uşaqlıq fantaziyasının məzmunu və məqsədini xatırlamağa boş yerə çalışır. Lakin nəhayət, axtarılan məzmunun yuxunun qeyri-aydın hissəsi haqqında edilən açıqlama ilə artıq verildiyi nəzərə çarpır. “Boşluqlar” yatağa gedən qadınların cinsiyyət dəlikləridir; “bir şey çatışmır” ifadəsi qadın cinsiyyət orqanının əsas xarakteristikasını təsvir edir. O, həmin gənc yaşlarında qadın cinsiyyət orqanını görməyə həvəsdən yanırdı və hələ də qadına kişi cinsiyyət orqanı aid olduğunu iddia edən infantal cinsəllik nəzəriyyəsinə bağlı qalmağa meylli idi.

Tamamilə oxşar formada, başqa bir yuxu görənin analoji xatirəsi də belə geyinmişdi. O yuxu görür: Mən xanım ilə gedirəm... sonra qaranlıq bir yer, bir fasilə gəlir..., sonra özümü bir bordell salonunda tapıram, orada iki və ya üç qadın görürəm, biri köynək və şortda.

Təhlil: Xanım K. özünün də etiraf etdiyi kimi, keçmiş bossunun qızıdır, bir bacı əvəzidir. Onunla danışmaq üçün nadir hallarda fürsət tapmışdı, lakin bir dəfə aralarında belə bir söhbət keçmişdi ki, 'insan öz cinsəlliyində sanki bir-birini tanıyır, sanki deyirmiş kimi: Mən kişiyəm və sən qadın'. Göstərilən restoranda o, yalnız bir dəfə, qayınatasının bacısı, ona tamamilə laqeyd olan bir qızın rəfiqəsi ilə birlikdə olmuşdu. Başqa bir dəfə isə üç xanımdan ibarət bir qrupu bu restoranın girişinə qədər müşayiət etmişdi. Xanımlar onun bacısı, qayınatasının arvadı və artıq qeyd olunan qayınatasının bacısı idilər, hər üçü ona son dərəcə laqeyd idi, lakin hər üçü bacı silsiləsinə aid idi. O, bordeli nadir hallarda ziyarət etmişdi, bəlkə də həyatında iki və ya üç dəfə. Şərh yuxudakı 'qaranlıq yer' və 'fasilə' əsasında qurulmuşdu və iddia edirdi ki, o, uşaqca bilmə həvəsi ilə bir neçə dəfə, əlbəttə ki, nadir hallarda, bir neçə yaş kiçik bacısının cinsiyyət orqanını nəzərdən keçirmişdir. Bir neçə gün sonra yuxunun işarə etdiyi həmin qeyri-adi hadisəyə dair şüurlu xatirə ortaya çıxdı.

Eyni gecənin bütün yuxuları məzmununa görə eyni bütövlüyə aiddir; onların bir neçə hissəyə ayrılması, qruplaşdırılması və sayı, bunların hamısı mənalıdır və latent 'yuxu düşüncələrindən' bir hissənin ötürülməsi kimi qəbul edilə bilər. Bir neçə əsas hissədən ibarət olan və ya ümumiyyətlə eyni gecəyə aid olan yuxuların şərhində, bu müxtəlif və ardıcıl yuxuların eyni mənanı ifadə etdiyi, eyni təəssüratları müxtəlif materiallarda ifadə etdiyi ehtimalını da unutmamalıyıq. Bu homolog yuxulardan zaman baxımından əvvəlki olanı çox vaxt daha təhrif olunmuş, utancaq olanıdır, sonrakı isə daha cəsarətli və aydındır.

Artıq Yosef tərəfindən şərh edilmiş, fironun başaq və inəklər haqqındakı Tövrat yuxusu da bu növdən idi. Bu, İosif Flaviyin (Yəhudi Qədimlikləri, II Kitab, 5 və 6-cı Fəsillər) əsərində Kitabi-Müqəddəsdə olduğundan daha ətraflı nəql olunur. Kral ilk yuxusunu danışdıqdan sonra deyir: 'Bu ilk yuxu görüntüsündən sonra narahat oyandım və bunun nə demək ola biləcəyini düşündüm, lakin tədricən yenidən yuxuya getdim və daha da qəribə bir yuxu gördüm, bu da məni daha çox qorxu və çaşqınlıq içində qoydu.' Yuxu hekayəsini dinlədikdən sonra Yosef deyir: 'Ey kral, sənin yuxun görünüşcə ikiqatdır, lakin hər iki görüntünün yalnız bir mənası var.'

Yunq, 'Şayətə dair psixologiyaya töhfə' əsərində, bir məktəb qızının gizli erotik yuxusunun onun rəfiqələri tərəfindən şərh edilmədən başa düşüldüyünü və dəyişikliklərlə davam etdirildiyini danışarkən, bu yuxu hekayələrindən birinə aid olaraq qeyd edir ki, 'uzun bir yuxu obrazları sırasının son fikri, artıq seriyadakı ilk obrazda təsvir edilməyə çalışılan şeyin tam özünü ehtiva edir.' Senzura kompleksi mümkün qədər uzağa itələyir, təkrar-təkrar yenilənən simvolik örtülmələr, yerdəyişmələr, zərərsizləşdirmələr və s. vasitəsilə. (Psixoanaliz Mərkəzi Jurnalı I, 1910, s. 87). Şerner yuxu təsvirinin bu xüsusiyyətini yaxşı bilirdi və onu orqan qıcıqlanmaları haqqındakı təliminə əsasən xüsusi bir qanun kimi təsvir edir (s. 166). 'Nəhayət, fantaziya müəyyən sinir qıcıqlarından qaynaqlanan bütün simvolik yuxu obrazlaşmalarında ümumi qanunu müşahidə edir ki, yuxunun əvvəlində yalnız qıcıqlandırıcı obyektin ən uzaq və sərbəst işarələrini çəkir, sonunda isə, rəssam təsvirinin tükəndiyi yerdə, qıcığın özünü, yaxud müvafiq orqanı və ya onun funksiyasını çılpaq şəkildə ortaya qoyur, beləliklə yuxu, öz orqanik səbəbini özü göstərərək sona çatır — — —.'

Otto Rank, 'Özünü şərh edən yuxu' adlı işində bu Şerner qanununun gözəl təsdiqini təqdim etmişdir. Onun orada təqdim etdiyi bir qızın yuxusu, eyni gecədə zaman baxımından da ayrılmış iki yuxudan ibarət idi, ikincisi isə polütsiya ilə bitirdi. Bu şəhvət axması yuxusu, yuxu görənin töhfələrindən geniş miqyasda imtina edərək, detallara qədər aparılan bir yozuma imkan verdi və iki yuxu məzmunu arasındakı əlaqələrin bolluğu, birinci yuxunun utancaq təsvirdə ikincinin ifadə etdiyi eyni şeyi ifadə etdiyini, beləliklə də bu şəhvət axması yuxusunun birincinin tam aydınlaşmasına kömək etdiyini görməyə imkan verdi. Rank bu nümunədən çıxış edərək, şəhvət axması yuxularının ümumiyyətlə yuxu nəzəriyyəsi üçün əhəmiyyətini haqlı olaraq müzakirə edir.

Yuxunun aydınlıq və ya qarışıqlığını yuxu materialındakı əminlik və ya şübhəyə çevirmək mümkün olan belə bir vəziyyətə, təcrübəmə görə, yalnız bir neçə halda gəlinir. Yuxu quruluşunda indiyə qədər qeyd edilməmiş amili, yuxunun keyfiyyət miqyasının əsasən ondan asılı olduğu təsirini, sonradan açığa çıxarmalıyam. Müəyyən bir vəziyyəti və səhnəni bir qədər əvvəlcədən saxlayan bəzi yuxularda, aşağıdakı sözlərlə təsvir olunan fasilələr baş verir: 'Amma sonra elə olur ki, sanki eyni anda başqa bir yerdir və orada bu və ya digər hadisə baş verir.' Yuxunun əsas hərəkətini, bir müddət sonra davam etdirilə bilən şeyi bu şəkildə dayandıran, yuxu materialında bir tabe cümlə, bir ara söz kimi ortaya çıxır. Yuxu düşüncələrindəki şərt yuxuda eyni vaxtlılıqla təmsil olunur (əgər — nə vaxt).

Yuxuda çox tez-tez görünən hərəkətin ləngiməsi hissi, təşvişə çox yaxın olan nə deməkdir? Adam getmək istəyir, amma yerindən tərpənə bilmir, bir şeyi düzəltmək istəyir və daima maneələrlə qarşılaşır. Qatar hərəkət etmək istəyir, amma ona çatmaq mümkün deyil; əl qaldırılır, bir təhqiri qisas almaq üçün, amma əl işləmir və s. Biz bu hisslə yuxuda artıq nümayiş yuxularında qarşılaşmışıq, lakin onun təfsirini hələ ciddi şəkildə cəhd etməmişik. Cavab vermək asandır, amma kifayət deyil: yuxuda motorik iflic var və bu, qeyd olunan hisslə özünü büruzə verir. Sual verə bilərik: Niyə adam daima belə ləngimə hərəkətlərindən yuxu görmür? və gözləyə bilərik ki, yuxuda istənilən vaxt yaradıla bilən bu hisslər təsvirin hər hansı məqsədlərinə xidmət edir və yalnız yuxu materialında verilən bu təsvir ehtiyacı ilə oyadılır.

Heç nəyə nail olmaq yuxuda həmişə hisslə deyil, sadəcə yuxu məzmununun bir hissəsi kimi də ortaya çıxır. Belə bir halı, bu yuxu atributunun əhəmiyyəti haqqında bizə məlumat vermək üçün xüsusilə uyğun hesab edirəm. Qısaldılmış şəkildə, vicdansızlıqda ittiham olunduğum bir yuxunu nəql edəcəyəm. Məkan, bir xüsusi müalicəxana və bir neçə digər yerlərin qarışığıdır. Məni araşdırmaya çağırmaq üçün bir xidmətçi görünür. Yuxuda bilirəm ki, bir şey itirilib və araşdırma, itirilən şeyi mənimsədiyim şübhəsi ilə aparılır. Təhlil göstərir ki, 'araşdırma' ikili mənalıdır və tibbi müayinəni də əhatə edir. Günahsızlığım və bu evdəki konsultasiya funksiyamın şüuru ilə xidmətçi ilə sakitcə gedirəm. Bir qapıda başqa bir xidmətçi bizi qarşılayır və mənə işarə edərək deyir: Onu siz gətirdiniz, o, əslində dürüst bir insandır. Sonra xidmətçisiz, maşınların olduğu, məni cəhənnəm və onun cəza vəzifələri ilə xatırladan böyük bir zalğa gedirəm. Bir aparatda, mənimlə maraqlanmaq üçün bütün səbəbləri olan bir həmkarımı bağlanmış görürəm; amma o, mənimlə maraqlanmır. Sonra deyilir ki, indi gedə bilərəm. Orada papağımı tapa bilmirəm və yenə də gedə bilmirəm.

Yuxunun məqsədi, dürüst bir insan kimi tanınmaq və getməyə icazə almaqdır; bu səbəbdən yuxu düşüncələrində buna qarşı çıxan müxtəlif materiallar mövcud olmalıdır. Getməyə icazə verilməsi mənim təmizlənməmin (absolyusiya) əlamətidir; əgər yuxunun sonunda məni getməkdən saxlayan bir hadisə baş verirsə, bu o deməkdir ki, boğulmuş müxalifət materialı bu cür özünü büruzə verir. Şlyapanı tapa bilməməyim belə deməkdir: Sən heç də dürüst insan deyilsən. Yuxunun nəticəsiz qalması müxalifətin ifadəsidir, bir “Xeyr”dir; buna görə də yuxunun “Xeyr”i ifadə edə bilmədiyi haqqındakı əvvəlki iddia düzəldilməlidir.

Digər yuxularda, hərəkətin nəticəsiz qalması yalnız vəziyyət kimi deyil, həm də hisslər kimi təqdim olunduqda, eyni müxalifət hərəkətin ləngiməsi hissi ilə ifadə olunur. İradəyə qarşı çıxan əks-iradənin daha güclü ifadəsidir. Hərəkətin dayandırılması hissi beləliklə, iradə konfliktini təmsil edir. Sonradan eşidəcəyik ki, yuxu zamanı motorik iflic, yuxu görmə prosesi zamanı psixik prosesin fundamental şərtlərindən biridir. Motorik yollara ötürülən impuls başqa bir şey deyil, sadəcə iradədir və yuxu zamanı bu impulsun dayandırıldığını hiss etdiyimizə əmin olmaq, bütün prosesi iradənin və ona qarşı çıxan “Xeyr”in təsviri üçün son dərəcə uyğun edir. Təşviş haqqındakı izahıma görə, iradənin dayandırılması hissinin təşvişə bu qədər yaxın olması və yuxuda onunla bu qədər tez-tez birləşməsi asanlıqla başa düşülür. Təşviş, şüursuzdan qaynaqlanan və şüuröncəsi tərəfindən dayandırılan libidinal bir impulsdur. Beləliklə, yuxuda dayandırma hissi təşvişlə əlaqəli olduqda, söhbət bir vaxtlar libido inkişaf etdirməyə qadir olan, yəni cinsi bir qıcıqlanmadan gedən iradədən gedir.¹⁸

Yuxu zamanı tez-tez ortaya çıxan “Bu sadəcə bir yuxudur” şərhinin nə demək olduğunu və hansı psixi qüvvəyə aid olduğunu başqa bir yerdə (aşağıya bax) müzakirə edəcəyəm. Burada əvvəlcədən qeyd edirəm ki, bu, yuxuda görülənin dəyərsizləşdirilməsinə xidmət etməlidir. Yaxınlıqdakı maraqlı problem, yuxuda müəyyən bir məzmunun özü “yuxuda görülən” kimi təyin edildikdə nəyin ifadə olunduğu, “yuxudakı yuxu” sirri W. Stekel isə bəzi inandırıcı nümunələrin təhlili ilə oxşar mənada həll etmişdir. Yuxunun “yuxuda görülən” hissəsi yenidən dəyərsizləşdirilməli, reallıqdan məhrum edilməlidir; “yuxudakı yuxu”dan oyandıqdan sonra yuxuda görülməyə davam edilən şey, yuxu istəyinin silinmiş reallığın yerinə qoymaq istədiyi şeydir. Beləliklə, “yuxuda görülən”in reallığın təsviri, yəni həqiqi xatirə olduğunu, davam edən “yuxu”nun isə əksinə, sadəcə yuxu görən tərəfindən istənilənin təsvirini ehtiva etdiyini fərz etmək olar. Müəyyən bir məzmunun “yuxudakı yuxu”ya daxil edilməsi, beləliklə, yuxu kimi təyin olunan şeyin baş verməməsi arzusuna bərabərdir. Başqa sözlə: əgər müəyyən bir hadisə yuxu işlənməsi tərəfindən özü yuxuya çevrilirsə, bu, həmin hadisənin reallığının ən qəti təsdiqi, onun ən güclü təsdiqlənməsidir. Yuxu işlənməsi “yuxu görmə”nin özünü rəddetmə forması kimi istifadə edir və bununla da yuxunun bir istək təmin etməsi olduğu anlayışına şahidlik edir.

TƏMSİL OLUNABİLMƏ QABİLİYYƏTİNƏ RİAYƏT¹⁹

Biz indiyə qədər yuxunun yuxu düşüncələri arasındakı münasibətləri necə təqdim etdiyi ilə məşğul olmuşuq, lakin bu zaman 'yuxu qurulması' məqsədləri üçün yuxu materialının ümumiyyətlə necə dəyişikliyə uğradığı mövzusuna dəfələrlə qayıtmışıq. İndi bilirik ki, yuxu materialı münasibətlərinin böyük hissəsindən məhrum edilərək sıxlaşdırmağa məruz qalır, eyni zamanda onun elementləri arasında intensivlik dəyişmələri bu materialın psixik dəyərinin yenidən qiymətləndirilməsini məcburi edir. Nəzərə aldığımız dəyişmələr, assosiasiyada bir-birinə hər hansı şəkildə yaxın olan digər təsəvvürün müəyyən bir təsəvvürün yerini tutması kimi özünü göstərdi və bu cür iki elementin əvəzinə onların arasında ortaq olan bir şeyin 'yuxuya daxil olması ilə sıxlaşdırmağa xidmət etdi. Dəyişmənin başqa bir növü haqqında hələ heç nə deməmişik. Lakin analizlərdən belə bir dəyişmənin mövcud olduğu və müvafiq düşüncə üçün dil ifadəsinin dəyişdirilməsi şəklində özünü büruzə verdiyi aydın olur. Hər iki halda assosiasiya zənciri boyunca dəyişmədən söhbət gedir, lakin eyni proses müxtəlif psixik sahələrdə baş verir və bu dəyişmənin nəticəsi bir halda bir elementin digəri ilə əvəz olunması, digər halda isə bir elementin söz formalaşdırmasının başqası ilə dəyişdirilməsidir.

'Yuxu qurulması zamanı baş verən dəyişmələrin bu ikinci növü yalnız böyük nəzəri maraq kəsb etmir, həm də yuxunun özünü bürüdüyü fantastik absurdluq görünüşünü izah etmək üçün xüsusilə uyğundur. Dəyişmə adətən yuxu düşüncəsinin rəngsiz və abstrakt ifadəsinin təsviri və konkret ifadə ilə əvəz edilməsi istiqamətində baş verir. Bu əvəzləmənin üstünlüyü və beləliklə məqsədi aydındır. Təsviri olan yuxu üçün təqdimoluna bilən vəziyyətə yerləşdirilə bilər, halbuki abstrakt ifadə 'yuxu təqdimatına qəzetin siyasi baş məqaləsinin illüstrasiyaya yaratdığına bənzər çətinliklər yaradardı. Lakin bu dəyişmədə yalnız təqdimoluna bilmə qabiliyyəti deyil, həm də sıxlaşdırma və senzura maraqları qazan bilər. Abstrakt şəkildə ifadə olunan yararsız 'yuxu düşüncəsi təsviri dilə çevrildikdən sonra, bu yeni ifadə ilə qalan yuxu materialı arasında 'yuxu işlənməsinin ehtiyac duyduğu və mövcud olmadıqda yaratdığı təmaslar və eyniliklər əvvəlkindən daha asan yaranır, çünki konkret terminlər hər bir dilin inkişafına görə konseptual terminlərdən daha çox əlaqə qurma qabiliyyətinə malikdir. Təsəvvür etmək olar ki, yuxu qurulması zamanı ayrı-ayrı yuxu düşüncələrini yuxuda mümkün qədər qısa və vahid ifadəyə endirməyə çalışan aralıq işin böyük hissəsi, tək-tək düşüncələrin uyğun dil çevrilməsi ilə bu şəkildə həyata keçirilir. İfadəsi digər səbəblərdən sabit olan bir düşüncə, digərinin ifadə imkanlarına bölücü və seçici təsir göstərəcək, bəlkə də şairin işinə bənzər şəkildə əvvəlcədən belə olacaq. Şeir qafiyəli yaradılmalıdırsa, ikinci qafiyə sətri iki şərtə bağlıdır; o, özünə düşən mənanı ifadə etməli və ifadəsi birinci qafiyə sətri ilə ahəng tapmalıdır. Ən yaxşı şeirlər, qafiyə tapmaq niyyətinin sezilmədiyi, hər iki düşüncənin qarşılıqlı induksiya ilə əvvəlcədən yüngül son işləmə ilə ahəng yaradan dil ifadəsini seçdiyi şeirlərdir.

Bəzi hallarda ifadənin dəyişdirilməsi yuxu sıxlaşdırmasına daha qısa yolla xidmət edir, çünki iki mənalı bir söz birləşməsinin tapılmasına imkan verir ki, bu da 'yuxu düşüncələrindən birindən çoxuna ifadə imkanı verir. Söz oyunu sahəsinin bütün sahəsi bu şəkildə 'yuxu işlənməsinə xidmət edir. Yuxu qurulmasında sözün roluna təəccüblənmək olmaz. Söz, çoxlu təsəvvürlərin düyün nöqtəsi olaraq, bir növ əvvəlcədən təyin olunmuş çoxmənalılıqdır və nevrozlar (məcburi təsəvvürlər, fobiyalar) sözün sıxlaşdırma və gizlətmə üçün təqdim etdiyi üstünlüklərdən yuxu qədər cəsarətlə istifadə edir. İfadənin dəyişdirilməsi zamanı yuxunun təhrif olunmasının da qazanc əldə etdiyi asanlıqla göstərilə bilər. İki aydın sözün əvəzinə iki mənalı bir sözün qoyulması yanıltıcıdır və gündəlik adi ifadənin təsviri ifadə ilə əvəz edilməsi, xüsusilə yuxunun heç vaxt gətirdiyi elementlərin hərfi və ya məcazi mənada şərh edilməli, birbaşa və ya aralıq deyilən sözlər vasitəsilə yuxu materialına aid edilməli olduğunu bildirmədiyi üçün başa düşməyimizi ləngidir. Hər bir yuxu elementinin şərhi zamanı ümumiyyətlə aşağıdakı sual şübhəlidir:

a) müsbət və ya mənfi mənada götürülməli olub-olmaması

(Ziddiyyət əlaqəsi);

b) tarixi olaraq şərh edilməlidir (xatirə kimi);

c) simvolik, ya da

d) onun istifadəsi sözlərin mənasından başlamalıdır.

Bu çoxşaxəliliyə baxmayaraq, demək olar ki, təsviri

yuxu işlənməsi, ki, niyyət edilməmiş anlaşılmır N NEN olmaq, tərcüməçiyə qədim hiyeroglif yazıçıların oxucularına etdiklərindən daha böyük çətinliklər yaratmır.²⁰

Yuxuda təsvir nümunələri, yalnız ifadənin ikili mənası ilə saxlanılan, mən artıq bir neçəsini gətirmişəm ("Ağız yaxşı açılır" iynə vurma yuxusunda; "Mən gedə bilmərəm" son yuxuda S. 341 və s.). Mən indi bir yuxu təqdim edəcəyəm, onun təhlilində abstrakt fikrin obrazlaşdırılması daha böyük rol oynayır. Belə yuxu şərhinin simvolik şərhdən fərqi hələ də kəskin müəyyən edilə bilər; simvolik yuxu şərhində simvolizasiya açarı yuxu şərhcisi tərəfindən ixtiyari seçilir; bizim dil örtünməsi hallarında bu açarlar ümumi məlumdur və sabit dil təcrübəsi ilə verilir. Düzgün fikrə düzgün fürsətdə malik olsanız, bu cür yuxuları yuxu görənin məlumatlarından asılı olmadan tam və ya hissə-hissə həll etmək olar.

Mənə dost olan bir xanım yuxu görür: O, operadadır. Bu, səhər saat 8-ə qədər davam edən Vaqner tamaşasıdır. Parter və birinci pərdədə masalar var, onlarda yeyilir və içilir. Onun təzəcə bal ayından qayıtmış qohumu belə bir masada gənc xanımı ilə oturur; onların yanında bir aristokrat. Bu barədə deyilir ki, gənc xanım onu bal ayından açıq şəkildə, təxminən bal ayından papaq gətirdiyi kimi, özü ilə gətirib. Parterin ortasında hündür qüllə var, yuxarısında dəmir barmaqlıqla əhatə olunmuş platforma daşıyır. Orada yuxarıda Hans Rixterin xüsusiyyətlərinə malik dirijor var; o, daim öz barmaqlığının arxasında qaçır, dəhşətli tərləyir və qüllənin ətrafında aşağıda yerləşən orkestrə bu mövqedən rəhbərlik edir. Özü isə (mənə məlum olan) bir dostu ilə lojada oturur. Onun kiçik bacısı ona parterdən böyük bir kömür parçası uzatmaq istəyir, əsaslandıraraq ki, o, belə uzun davam edəcəyini bilməyib və indi mütləq acınacaqlı şəkildə donmalıdır. (Təxminən elə, sanki lojalar uzun tamaşa zamanı qızdırılmalıdır.)

Yuxu bəsdir mənasızdır, baxmayaraq ki, əks halda bir

vəziyyətə yaxşı gətirilir. Parketin ortasında, dirijorun orkestrə rəhbərlik etdiyi qüllə; lakin hər şeydən əvvəl bacısının ona yuxarıdan uzatdığı kömür! Bu yuxunun təhlilini qəsdən tələb etmədim; yuxu görənin şəxsi münasibətləri haqqında bir az məlumatım sayəsində, onun hissələrini müstəqil şəkildə şərh etməyə nail oldum. Onun, karyerası erkən yaşda ağıl xəstəliyi ilə dayandırılmış bir musiqiçiyə qarşı çox rəğbət bəslədiyini bilirdim. Beləliklə, parketdəki qülləni hərfi mənada qəbul etməyə qərar verdim. Sonra məlum oldu ki, onun Hans Richter yerinə görmək istədiyi adam, orkestrin digər üzvlərini qüllə kimi uca dərəcədə üstələyir. Bu qüllə, appozisiya yolu ilə yaranmış bir qarışıq quruluş kimi təyin edilməlidir; aşağı hissəsi adamın böyüklüyünü, yuxarıdakı isə, həbs olunmuş kimi və ya 'qəfəsdəki heyvan' (bədbəxtin adına işarə) kimi gəzib-dolanan, sonrakı taleyini təmsil edir. 'Dəli qülləsi' hər iki fikrin birləşə biləcəyi söz ola bilərdi.

Yuxunun təmsil üsulu belə açıldıqdan sonra, bacısı tərəfindən ona uzadılan kömürlərlə bağlı ikinci görünən absurdluğu da eyni açarla həll etməyə cəhd etmək olardı. 'Kömür' 'gizli məhəbbət' deməli idi.

Nə od, nə kömür bu qədər isti yana bilməz,

Heç kimin bilmədiyi gizli məhəbbət kimi.

Özü və dostu yerlərində qalmışdılar; hələ evlənmək ümidi olan kiçik bacı, 'çünki bu qədər uzun çəkəcəyini bilməmişdi', ona kömürü yuxarıdan uzadır. Nəyin bu qədər uzun çəkəcəyi yuxuda deyilməyib; bir hekayədə biz 'təqdimat' deyərik; yuxuda isə cümləni ayrıca nəzərdən keçirə, onu ikili mənalı hesab edib, 'evlənməyincə' əlavəsini edə bilərik. 'Gizli məhəbbət' şərhini sonra Hugo Wolfun adı ilə dəstəkləmək olar. Arvadı ilə parketdə oturan qohum və ona aid edilən açıq münasibət vasitəsilə. Gizli və açıq məhəbbət, onun atəşi ilə gənc qadının soyuqluğu arasındakı ziddiyyətlər yuxuya hökm edir. Həm burada, həm də orada aristokratla böyük ümidlərə haqq qazandıran musiqiçi arasında vasitəçi kimi 'uca duran' biri var.

Yuxarıdakı müzakirələrlə nəhayət, yuxu düşüncələrinin yuxu məzmununa çevrilməsindəki rolunun kiçik sayılmayacağı üçüncü bir amili açdıq: Yuxunun istifadə etdiyi özünəməxsus psixi materialda, yəni əsasən vizual təsvirlərdə təmsil oluna bilməyə göstərilən diqqət. Əsas yuxu düşüncələrinə müxtəlif yan əlaqələr arasında, vizual təsvirə imkan verən üstünlük təşkil edəcək və yuxu işlənməsi, təmsili mümkün etdiyi və sıxlaşdırılmış düşüncənin psixoloji təzyiqinə son verdiyi təqdirdə, çətin düşüncəni, hətta daha qeyri-adi olsa belə, əvvəlcə başqa bir dil formasına tökmək zəhmətindən çəkinməyəcək. Düşünce məzmununun başqa bir formaya çevrilməsi eyni zamanda sıxlaşdırma işinin xidmətində ola bilər və əks halda mövcud olmayacaq başqa bir düşüncə ilə əlaqələr yarada bilər. Bu başqa düşüncə, bəlkə də qarşılıqlı güzəşt məqsədilə, öz ilkin ifadəsini əvvəlcədən dəyişdirmiş ola bilər.

Herbert Silberer! yuxu yaranması zamanı baş verən düşüncələrin təsvirlərə çevrilməsini birbaşa müşahidə etmək və beləliklə yuxu işlənməsinin bu bir amilini təcrid olunmuş şəkildə öyrənmək üçün yaxşı bir yol göstərdi. Yorğunluq və yuxu sərxoşluğu vəziyyətində özünə düşüncə səyi yüklədiyi zaman, tez-tez düşüncənin əlindən qaçdığı və onun yerinə, düşüncənin əvəzini tanıya bildiyi bir təsvirin peyda olduğu başına gəlirdi. Silberer bu əvəzləməni tam məqsədəuyğun olmayan 'avtosimvolik' adlandırır. Mən burada bəzi nümunələr verirəm²¹

Silbererin işindən yenidən, müşahidə olunan fenomenlərin bəzi xüsusiyyətlərinə görə başqa bir yerdə geri qayıtacağım nümunələr.

Nümunə № 1. Bir məqalədə enəkli bir yeri təmir etməyi planlaşdırdığımı düşünürəm.

Simvol: Mən özümü bir parça ağacı qayçı ilə hamarladığımı görürəm.

Nümunə № 5. Mən indi aparmağı planlaşdırdığım bəzi metafizik tədqiqatların məqsədini özümə aydınlaşdırmağa çalışıram. Mənim fikrimcə, bu məqsəd, varlığın əsaslarını axtararkən daha yüksək şüur formalarına və ya varlıq qatlarına doğru işləməkdən ibarətdir.

Simvol: Mən tortun altına uzun bir bıçaq soxuram, sanki ondan bir parça kəsmək istəyirəm.

Şərh: Bıçaqla etdiyim hərəkət söhbəti gedən 'dərinə qazma' deməkdir... Simvolun əsasının izahı belədir: Süfrədə mənə bəzən tortu kəsmək və paylamaq işi düşür, bu isə uzun və əyilən bir bıçaqla icra etdiyim, bir qədər diqqət tələb edən bir işdir. Xüsusilə, kəsilmiş tort parçalarının təmiz şəkildə çıxarılması müəyyən çətinliklərlə bağlıdır; bıçaq həmin parçaların altına ehtiyatla soxulmalıdır (əsasları tapmaq üçün yavaş 'işləmə'). Lakin bu obrazda daha çox simvolizm var. Simvoldakı tort Dobos tortu idi, yəni kəsən bıçağın müxtəlif qatlardan keçməli olduğu bir tort (şüur və düşüncə qatları).

Nümunə № 9. Bir düşüncə axarında ipi itirirəm. Onu yenidən tapmaq üçün səy göstərirəm, lakin bağlanma nöqtəsinin tamamilə yox olduğunu görürəm.

Simvol: Son sətirləri çıxıb düşən bir mətn parçası.

Təhsilli insanların düşüncə həyatında zarafatların, sitatların, mahnıların və atalar sözlərinin oynadığı rolu nəzərə alsaq, belə örtülmələrin yuxu düşüncələrini təsvir etmək üçün son dərəcə tez-tez istifadə edilməsi gözlənilən bir hal olardı. Məsələn, yuxuda nə deməkdir: Hər biri fərqli tərəvəzlərlə dolu olan arabalar? Bu, 'Kraut und Rüben' (kələm və çuğundur, yəni qarışıqlıq) ifadəsinin istək əksidir və beləliklə 'nizamı pozulma' deməkdir. Bu yuxunun mənə yalnız bir dəfə xəbər verilməsinə təəccübləndim! Ümumi məlum olan işarələr və söz əvəzləmələri əsasında yalnız bir neçə mövzu üçün ümumi qəbul edilmiş yuxu simvolizmi formalaşmışdır. Bu simvolizmin böyük bir hissəsi, əslində, psixonevrozlar, əfsanələr və xalq adətləri ilə ortaqdır.

Bəli, daha diqqətlə baxdıqda, yuxu işlənməsinin bu növ əvəzləmə ilə ümumiyyətlə orijinal bir şey yaratmadığını görmək lazımdır. Məqsədlərinə, bu halda senzurasız təsvir oluna bilməyə nail olmaq üçün, o, sadəcə olaraq şüursuz düşüncədə artıq açılmış yollardan gedir, zarafat və işarə kimi şüurlu da ola bilən və nevrotiklərin bütün fantaziyalarını dolduran sıxışdırılmış materialın bu çevrilmələrini üstün tutur. Burada Schernerin yuxu şərhilərinə ani bir başa düşmə açılır, ki, onların düzgün nüvəsini mən başqa bir yerdə müdafiə etmişəm. Öz bədəninizlə fantaziya məşğuliyyəti heç də yalnız yuxuya xas deyil və ya ona xarakterik deyil. Təhlillərim mənə göstərdi ki, bu, nevrotiklərin şüursuz düşüncəsində mütəmadi bir hadisədir və cinsi marağa əsaslanır; bu marağın obyekti böyüyən gənc oğlan və ya qız üçün digər cinsin, lakin həm də öz cinsinin cinsiyyət orqanları olur. Lakin Şerner və Volkeltin tamamilə yerində vurğuladıqları kimi, ev bədəni simvollaşdırmaq üçün istifadə olunan yeganə təsəvvür dairəsi deyil — nə yuxuda, nə də nevrozun şüursuz fantaziyalarında. Mən bəzi xəstələri tanıyıram ki, onlar həqiqətən bədənin və cinsiyyət orqanlarının arxitektura simvolikasını (cinsi maraq sadəcə xarici cinsiyyət orqanları sahəsindən kənara çıxdığı halda) saxlamışlar; onlar üçün sütunlar və dirəklər ayaqları (Yüksək Mahnıda olduğu kimi), hər bir qapı bədənin bir açılığını ("deşik"), hər bir su kəməri isə sidik yollarını xatırladır və s. Bu təsvir mənə bir daha rast gəlmədi, ona görə də şərhlərin düzgünlüyünə şübhə ilə yanaşmağa başladım. Eyni dərəcədə bitki həyatı və ya mətbəx təsəvvür dairəsi cinsi obrazların gizləndiyi yer kimi seçilir; birinci halda, ən qədim dövrlərin fantaziya müqayisələrinin nəticəsi olan dil istifadəsi kifayət qədər iş görmüşdür (Rabbin "üzüm bağı", "toxum", Yüksək Mahnıda qızın "bağçası"). Görünüşdə zərərsiz olan mətbəx əməliyyatlarına işarələr altında cinsi həyatın ən çirkin və ən intim detallarını təsəvvür etmək və yuxuda görmək olar; əgər cinsi simvolikanın gündəlik və nəzərə çarpmayan şeylərin arxasında, özünün ən yaxşı sığınacağında gizlənə biləcəyini unutmasaq, histeriyanın simptomatologiyası tamamilə şərhləndirilə bilməz. Nevrotik uşaqların qan və çiy ətdən imtina etmələri, yumurta və makarona qarşı qusma hissi keçirmələri, insanlara məxsus olan ilan qorxusunun nevrozikdə qorxunc dərəcədə artması və nevrozun bu cür örtüklərdən istifadə etdiyi hər yerdə, keçmişdə bütün insanlığın getdiyi və bu gün dil istifadəsi, batil inanc və adətlərin yüngül örtük altında hələ də şahidlik etdiyi yolları dəyişdirməsi yaxşı bir cinsi məna daşıyır.

Burada xəstənin gördüyü və bütün cinsi məna daşıyan hissələri qeyd etdiyim çiçək yuxusunu əlavə edirəm. Gözəl yuxu, şərhdən sonra yuxu görənə artıq xoş gəlmədi.

a) Yuxu öncəsi: O, mətbəxə iki qızın yanına gedir və onları "bir az yeməklə" bitirə bilmədikləri üçün qınayır və bu zaman qurudulmaq üçün çevrilmiş çoxlu qab-qacaq və yığılmış iri qablar görür. Sonradan əlavə: İki qız su almağa gedir və bu zaman evə və ya həyətə qədər uzanan bir çaya bənzər bir yerə girməli olurlar. evə və ya həyətə qədər çatır.²²

b) Əsas yuxu: O, yüksək yerdən aşağı düşür; böyük kvadratlarla birləşdirilmiş və kiçik kvadratlı toxunmuş hasarlar və ya çəpərlər üzərindən keçir. Bu, əslində düşmək üçün nəzərdə tutulmayıb, o, ayağına yer tapmaqdan həmişə narahatdır və paltarının heç bir yerə ilişməməsinə, gedərkən ədəbli qalmasına şad olur. Bu zaman əlində böyük bir budaq daşıyır, əslində ağac kimi, qırmızı çiçəklərlə sıx bəzədilmiş, budaqlanmış və yayılmış. Bu zaman alça çiçəkləri fikri yaranır, lakin onlar ağaclarda böyüməyən dolu kameliyalara da bənzəyirlər. Aşağı düşərkən əvvəlcə bir, sonra ani olaraq iki, daha sonra yenə bir çiçək görür. Aşağı çatdıqda, aşağı çiçəklər artıq xeyli tökülmüşdür. Aşağı çatdıqda, o, eyni ağacı, demək olar ki, "taraqlayan" bir ev işçisini görür, yəni ondan mamıq kimi asılan qalın saç dəstələrini taxta ilə dırnaqlayır. Digər işçilər bağdan belə budaqları kəsib küçəyə atıblar, onlar orada yerə səpələnib və çoxlu insan onlardan götürür. Lakin o, bunun düzgün olub-olmadığını, öz budaqlarını götürüb-götürə bilməyəcəklərini soruşur. Bağda gənc bir kişi (onun tanıdığı şəxs, bir yad) dayanır, o, ona yaxınlaşır və belə budaqları öz bağlarına necə aparmaq lazım olduğunu soruşur. O, onu qucaqlayır, qadın isə müqavimət göstərir və ona nə gəldiyini, belə qucaqlamağa icazə olub-olmadığını soruşur. O deyir ki, bu haqsızlıq deyil, buna icazə verilir. Sonra o, digər bağa gedib ona yerləşdirməyi göstərməyə hazır olduğunu bildirir və qadına tam başa düşmədiyi bir şey deyir: Mənə onsuz da üç metr (sonradan qadın kvadrat metr deyir) və ya üç qulaç torpaq çatışmır. Elə bil o, öz razılığına görə ondan bir şey tələb edəcək, elə bil onun bağında özünü kompensasiya etmək niyyətindədir və ya qadın zərər görmədən, bir qanunu aldatmaq və ya üstünlük əldə etmək istəyir. Ona həqiqətən bir şey göstərib-göstərmədiyini qadın bilmir.^{232425262728293031}

Simvolik elementlərinə görə vurğulanan yuxarıdakı yuxu “bioqrafik” adlandırılmalıdır. Belə yuxular psixoanalizlərdə tez-tez rast gəlinir, lakin bəlkə də onların xaricində nadir hallarda olur.

Əlbəttə, mənim belə materiallardan kifayət qədər bolluğum var, lakin onların açıqlanması nevroz vəziyyətlərinin müzakirəsinə çox dərinə gedərdi. Hər şey eyni nəticəyə gətirib çıxarırdı: yuxu işlənməsi zamanı ruhun xüsusi simvolizə edici fəaliyyətinin olduğunu qəbul etmək lazım deyil, əksinə, yuxu artıq şüursuz düşüncədə hazır olan simvolizasiyalardan istifadə edir, çünki onlar təsvir oluna bilmələri, əsasən də senzura azadlıqları səbəbindən yuxu qurulmasının tələblərinə daha yaxşı cavab verir.³²³³³⁴

Son bioqrafik yuxunun təhlili, mənə yuxudakı simvolizmi əvvəldən tanıdığımı sübut edir. Lakin onun miqyasını və əhəmiyyətini tam qiymətləndirməyə yalnız təcrübənin artması və W. Stekelin işlərinin təsiri altında tədricən nail oldum. Haqqında burada bir qeyd yerində olar.

Psixoanalizə bəlkə də faydası qədər ziyan da vuran bu müəllif, əvvəlcə inanılmayan, lakin sonradan böyük ölçüdə təsdiqlənən və qəbul edilməli olan çox sayda gözlənilməz simvol tərcümələri irəli sürdü. Digərlərinin şübhəli ehtiyatının əsassız olmadığını qeyd etmək Stekelin xidmətlərini kiçiltmir. Çünki onun şərhləri əsaslandırdığı nümunələr çox vaxt inandırıcı deyildi və o, elmi cəhətdən etibarsız sayılaraq rədd edilməli olan bir üsuldan istifadə etmişdi. Stekel simvol şərhlərini intuisiya yolu ilə, simvolları birbaşa anlamaq qabiliyyətinə malik olan özünəməxsus bir istedad sayəsində tapırdı. Lakin belə bir sənətin hamı üçün ön şərt kimi qəbul edilməsi mümkün deyil, onun səmərəliliyi hər cür tənqiddən uzaqdır və nəticələri etibarlılıq iddia edə bilməz. Bu, bəzi klinisyenlərin çoxlarının zəifləmiş qoxu hissinin onlara digərlərindən daha çox fayda verdiyi və həqiqətən də qarın tifini qoxuya görə diaqnoz edə bildiyi şübhəsiz olsa da, infeksiya xəstəliklərinin diaqnozunu xəstənin başucundakı qoxu təəssüratlarına əsaslandırmaq istəmək kimidir.

Psixoanalizin inkişaf edən təcrübəsi bizə yuxu simvolikasını şaşırtıcı dərəcədə birbaşa anlayan xəstələri aşkar etməyə imkan verdi. W. Stekel, Yuxunun dili, 1911. Tez-tez bu, dementia praecox (şizofreniya) xəstələri idi, belə ki, bir müddət bütün yuxu görən şəxsləri bu simvolik başa düşmə tərzi ilə bu xəstəlikdən şübhələnməyə meyl var idi. Ancaq bu doğru deyil; bu, aydın patologik əhəmiyyəti olmayan fərdi istedad və ya xüsusiyyətdir.

Yuxuda cinsi materialın təsviri üçün simvolizmin geniş istifadəsinə öyrəşdikdən sonra, insan bu simvolların stenografiya 'işarələri' kimi bir dəfəlik müəyyən edilmiş məna daşıyıb-daşımadığını sorğulamalı olur və şifrələmə üsulu ilə yeni bir yuxu kitabı hazırlamaq təmənnasına qarşı durur. Bununla bağlı qeyd edilməlidir: Bu simvolizm yuxuya məxsus deyil, əksinə, xalqın, xüsusilə şüursuz təsəvvürünə aiddir və folklor, miflər, əfsanələr, deyimlər, atalar sözləri və xalqın yayılan lətifələrində yuxuda olduğundan daha tam şəkildə tapıla bilər. Beləliklə, simvolun mənasına ədalətli yanaşmaq və simvol anlayışı ilə bağlı olan çoxsaylı, böyük ölçüdə hələ həll olunmamış problemləri müzakirə etmək istəsək, yuxu təfsirinin vəzifəsini çox aşmış olardıq. Burada yalnız bunu deməklə məhdudlaşmaq istəyirik ki, simvol vasitəsilə təsvir dolaylı təsvir növlərinə aiddir, lakin biz simvolik təsviri digər dolaylı təsvir növləri ilə fərqləndirmədən qarışdırmağın qarşısını alan müxtəlif işarələrlə xəbərdarlıq olunuruq, hələ bu fərqləndirici xüsusiyyətləri konseptual aydınlıqla qavraya bilmirik. Bir sıra hallarda simvol ilə onun yerinə keçdiyi əsl məna arasındakı ortaq cəhət açıq-aşkar görünür, digərlərində isə gizlədilmişdir; seçim simvolun mənası o zaman sirli görünür. Məhz bu hallar simvolik əlaqənin son mənasına işıq sala bilər; onlar bu əlaqənin genetik təbiətə malik olduğunu göstərir. Bu gün simvolik olaraq əlaqəli olan şey, ehtimal ki, qədim zamanlarda konseptual və dil baxımından eyniliklə birləşdirilmişdi. Simvolik əlaqə keçmiş eyniliyin qalığı və nişanı kimi görünür. Bu zaman müşahidə etmək olar ki, simvolik ortaq cəhət bir sıra hallarda dil ortaq cəhətini aşır, artıq Şubert (1814) bunu iddia etmişdir. Bir sıra simvollar dilin yaranışı qədər qədimdir, digərləri isə müasir dövrdə davamlı olaraq yenidən yaradılır (məsələn, hava gəmisi, Zeppelin).³⁵

Yuxu latent düşüncələrinin maskalanmış təsviri üçün bu simvolizmdən istifadə edir. Bu şəkildə istifadə olunan simvollar arasında, əlbəttə, çoxu mütəmadi və ya demək olar ki, mütəmadi olaraq eyni mənanı ifadə edən simvollar var. Yalnız psixi materialın özünəməxsus plastikliyini yadda saxlamaq lazımdır. Bir simvol çox vaxt yuxu məzmununda simvolik deyil, əsl mənasında təfsir oluna bilər; digər vaxtlar yuxu görən şəxs xüsusi xatırlama materialından, ümumiyyətlə belə istifadə edilməyən hər şeyi cinsi simvol kimi istifadə etmək hüququnu yarada bilər. Bir məzmunun təsviri üçün ona bir neçə simvol seçimi təqdim edildikdə, o, tipik etibarlılığın yanında fərdi motivasiyaya da imkan verən, yəni digər düşüncə materialı ilə əlaqəli olan simvolu seçəcək.³⁶³⁷

Bu məhdudiyyətlər və ehtiyat tədbirlərindən sonra qeyd edirəm: İmperator və imperatriça (kral və kraliça) əslində çox vaxt yuxugörənin valideynlərini təmsil edir, şahzadə və ya şahzadə isə onun özüdür. İmperatora verilən eyni yüksək avtoritet böyük adamlara da verildiyi üçün, bəzi yuxularda məsələn, belə olur. Məsələn, Gete ata simvolu kimi görünür. (Hitschmann.) — Uzunluğa uzanan bütün obyektlər, çubuqlar, ağ gövdələri, çətirlər (ereksiya ilə müqayisə edilə bilən açılma səbəbindən!), bütün uzunsov və iti silahlar: bıçaqlar, xəncərlər, mızlar kişilik orqanını təmsil etmək istəyir. Onun tez-tez rast gəlinən, tam başa düşülməyən simvolu dırnaq qayçısıdır (sürtünmə və qazıma səbəbindən?). — Qutular, sandıqlar, şkaflar, sobalar qadın bədəninə uyğun gəlir, həmçinin mağaralar, gəmilər və bütün növ qablar. — Yuxudakı otaqlar çox vaxt qadın otaqlarıdır, onların müxtəlif giriş və çıxışlarının təsviri bu şərhi çox da səhvə düşürmür! Otağın “açıq” və ya “bağlı” olmasına maraq bu kontekstdə asanlıqla başa düşülür. (Doranın “Histeriya təhlilinin fraqmentindəki” yuxusuna bax.) Hansı açarın otağı açdığını artıq açıq şəkildə demək lazım deyil; Schloss (qalə) və Schlüssel (açar) simvolizmi Uhlandın “Qraf Eberstein” mahnısında ən zərif şəkildə xidmət etmişdir. — Bir sıra otaqlardan keçmək yuxusu bir bordello və ya hərəm yuxusudur. Lakin o, H. Sachsın gözəl nümunələrlə göstərdiyi kimi, evliliyi (qarşıtlığı) təsvir etmək üçün istifadə olunur. — Yuxugörən əvvəllər bir olan iki otaqdan yuxu görərsə, və ya tanıdığı bir mənzilin otağını yuxuda ikiyə bölünmüş görürsə, və ya əksini görərsə, uşaq cinsi tədqiqatı ilə maraqlı bir əlaqə yaranır. Uşaqlıqda insan qadın cinsiyyət orqanını (qadın cinsiyyət orqanını) tək bir otaq kimi qəbul etmişdir (uşaq kloaka nəzəriyyəsi) və yalnız sonra öyrənmişdir ki, bu bədən hissəsi iki ayrı boşluq və açıqlıqdan ibarətdir. — Pilləkənlər, nərdivanlar, pillələr, yaxud onlara çıxmaq, həm yuxarı, həm də aşağı doğru, cinsi aktın simvolik təsvirləridir.1— Düz divarlar, üzərindən dırmaşılan, binaların fasadları, üzərindən — çox vaxt güclü təşviş ilə — enilən, dik insan bədənlərinə uyğun gəlir, yuxuda kiçik uşağın valideynlərə və baxıcılara dırmaşmasını ehtimal ki, təkrar edir. "Düz" divarlar kişilərdən ibarətdir; binaların "çıxıntılarında" yuxu təşvişində tez-tez tutunurlar. — Masalar, örtülmüş masalar və taxta lövhələr də qadınlardır, bəlkə də burada bədən qabarıqlıqlarını ləğv edən ziddiyyətə görə. "Taxta" ümumiyyətlə dil əlaqələrinə görə qadın maddəsinin (materiya) nümayəndəsi kimi görünür. Madeira adasının adı portuqal dilində: Taxta deməkdir. "Masaya və yatağa" evlilik təşkil etdiyi üçün, yuxuda çox vaxt birincisi ikincisi üçün istifadə olunur və mümkün olduqca, cinsi təsəvvür kompleksi yemək kompleksinə köçürülür. — Geyimlərdən qadının şlyapası çox çox vaxt qətiyyətlə cinsiyyət orqanı, yəni kişinin cinsiyyət orqanı kimi şərh edilir. Eyni zamanda palto, bu simvol istifadəsində sözün səsləşməsinin hansı hissənin aid olduğu məsələsi açıq qalır. Kişilərin yuxularında çox vaxt qalstuk penis simvolu kimi tapılır, bəlkə də yalnız uzun asıldığı və kişi üçün xarakterik olduğu üçün deyil, həm də öz xoşagəlməsinə görə seçilə bilindiyi üçün, bu simvolun əslində təbiət tərəfindən qadağan edilən bir sərbəstlikdir.! Bu simvolu yuxuda istifadə edən şəxslər həyatda çox vaxt qalstuka böyük lüks sərf edirlər və onların rəsmi kolleksiyaları var. — Yuxudakı bütün mürəkkəb mexanizmlər və aparatlar böyük ehtimalla cinsiyyət orqanlarıdır — adətən kişilər —, onların təsvirində yuxu simvolikası zarafat işi kimi yorulmazdır. Tamamilə aydındır ki, bütün silahlar və alətlər kişi cinsiyyət orqanının simvolları kimi istifadə olunur: əkin aləti, çəkic, tüfəng, tapança, xəncər, qılınc və s. — Eyni zamanda, yuxudakı bir çox mənzərələr, xüsusilə körpülər və ya meşəli dağlar olanlar, asanlıqla cinsiyyət orqanının təsvirləri kimi tanına bilər. Marcinowski, yuxu görənlərin yuxularını, orada rast gəlinən mənzərələri və məkanları təsvir etməli olan təsvirlərlə izah etdikləri bir sıra nümunələri topladı. Bu çertyöklər yuxuda aşkar və gizli məna arasındakı fərqi çox aydın şəkildə nümayiş etdirir. Onlara diqqətsiz baxıldıqda planlar, xəritələr və s. təqdim olunur kimi görünsələr də, daha dərin araşdırma zamanı insan bədəninin, cinsiyyət orqanlarının və s. təsvirləri olduqları ortaya çıxır və yalnız bu qavrayışdan sonra yuxunun başa düşülməsi mümkün olur. (Bu barədə Pfisterin işlərinə baxın.)³⁸³⁹⁴⁰

Kriptografiya və aldatıcı şəkillər.) Həmçinin, başa düşülməyən yeni sözlərdə cinsi məna daşıyan hissələrin birləşməsini düşünmək olar. — Uşaqlar da yuxuda çox vaxt cinsiyyət orqanlarından başqa bir şeyi ifadə etmirlər, çünki kişilər və qadınlar cinsiyyət orqanlarını 'Kiçiyim' adlandıraraq oxşamağa alışmışdırlar. Stekel 'kiçik qardaş'ı düzgün şəkildə penis kimi tanıdı. Kiçik uşaq ilə oynamaq, kiçiyi döymək və s. mastürbasiyanın tez-tez rast gəlinən yuxu təsvirləridir. — Kastrasiyanın simvolik təsviri üçün yuxu işlənməsi: kəllə, saç kəsimi, diş tökülməsi və baş kəsmə xidmət edir. Adətən istifadə olunan penis simvollarından birinin yuxuda tək deyil, cüt və ya çoxluqda görünməsi kastrasiyaya qarşı tədbir kimi qəbul edilməlidir. Yuxuda kərtənkələnin görünməsi — quyruğu kəsildikdən sonra yenidən bitən bir heyvan — eyni mənanı daşıyır. (Yuxarıda 11-ci səhifədəki kərtənkələ yuxusuna baxın.) — Mifologiya və folklor cinsi simvol kimi istifadə edilən heyvanlardan bir neçəsi yuxuda da bu rolu oynayır: balıq, sipov, pişik, siçan (cinsiyyət tüklərinə görə), lakin ən əhəmiyyətlisi kişilik orqanının ən əhəmiyyətli simvolu olan ilandır. Kiçik heyvanlar, zərərvericilər kiçik uşaqların, məsələn, istənməyən bacı-qardaşların nümayəndələridir; zərərvericilərlə məşğul olmaq çox vaxt hamiləliklə bərabər tutulur. — Kişi cinsiyyət orqanının tamamilə yeni bir yuxu simvolu kimi hava gəmisini qeyd etmək lazımdır, bu həm uçmaqla əlaqəsi, həm də bəzən forması ilə bu istifadəni əsaslandırır. — Stekel bir sıra digər, qismən hələ kifayət qədər təsdiqlənməmiş simvolları nümunələrlə təqdim etmişdir. Stekelin əsərləri, xüsusilə də 'Yuxunun dili' kitabı, qismən dəqiq təxmin edilmiş və yoxlama zamanı doğru olduğu sübut edilmiş simvol təfsirlərinin ən zəngin kolleksiyasını ehtiva edir, məsələn, Ölüm simvolizmi bölməsində. Lakin müəllifin tənqidi qüsurları və hər bahaya ümumiləşdirməyə meylliliyi onun digər təfsirlərini şübhəli və ya istifadəyə yararsız edir, buna görə də bu əsərlərdən istifadə edərkən ehtiyatlı olmaq şiddətlə tövsiyə olunur. Buna görə də mən yalnız bir neçə nümunənin vurğulanması ilə məhdudlaşıram.

Stekelə görə yuxuda sağ və sol etik mənada qəbul edilməlidir. 'Sağ yol həmişə haqq yolunu, sol yol isə cinayət yolunu ifadə edir. Beləliklə, sol homoseksuallığı, insestə, perversiyaya, sağ isə evliliyi, fahişə ilə əlaqəni və s. təmsil edə bilər. Həmişə yuxu görən fərdin fərdi mənəvi mövqeyindən qiymətləndirilir' (l.c. s. 466). Ümumiyyətlə qohumlar yuxuda çox vaxt cinsiyyət orqanları rolunu oynayır (s. 473). Burada bu mənada yalnız oğul, qız və kiçik bacını təsdiqləyə bilərəm, yəni 'Kiçik' anlayışının tətbiq sahəsi çərçivəsində. Əksinə, təsdiqlənmiş nümunələrdə bacıların döş simvolları, qardaşların isə böyük beyin yarımşarlarının simvolları olduğu aydın olur. Stekel bir avtomobili çatmamağı çatdırıla bilməyən yaş fərqinə görə təəssüf kimi təfsir edir (s. 479). Səyahət zamanı daşınan yük, insanın altında əzildiyi günah yüküdür (eyni yer). Lakin səyahət bagajı tez-tez öz cinsiyyət orqanlarının aydın simvolu kimi özünü göstərir. Yuxularda tez-tez rast gəlinən rəqəmlərə də Stekel müəyyən simvolik mənalər təyin etmişdir, lakin bu izahlar nə kifayət qədər təsdiqlənmiş, nə də ümumi qəbul edilmiş sayıla bilər, baxmayaraq ki, konkret hallarda təfsir adətən ehtimal olunan kimi qəbul edilə bilər. Əlavə olaraq, üç rəqəmi kişilərin cinsiyyət orqanının çoxcəhətli və təsdiqlənmiş simvoludur. Stekelin irəli sürdüyü ümumiləşdirmələrdən biri cinsi simvolların ikili mənasına aiddir. 'Təsəvvürün icazə verdiyi qədər, kişili və qadın simvol kimi istifadə oluna bilməyəcək bir simvol harada var?!' Əlavə edilmiş cümlə bu iddianın qətiyyətini xeyli azaldır, çünki təsəvvür həmişə buna icazə vermir. Lakin mənim təcrübələrimə görə, Stekelin ümumi qaydasının daha böyük müxtəlifliyi tanıma qarşı geri çəkilməli olduğunu bildirməyi lazımsız saymıram. Həm kişilərin, həm də qadınların cinsiyyət orqanını eyni dərəcədə tez-tez təmsil edən simvollarla yanaşı, əsasən və ya demək olar ki, yalnız bir cinsi təmsil edən simvollar da var və yalnız kişili və ya yalnız qadın mənası məlum olan başqa simvollar da mövcuddur. Uzun, bərk əşyaları və silahları qadın cinsiyyət orqanının simvolu kimi, boş əşyaları (qutular, sandıqlar, bankalar və s.) isə kişi cinsiyyət orqanının simvolu kimi istifadə etməyə təsəvvür icazə vermir.

Yuxunun və şüursuz təsəvvürlərin cinsi simvolları biseksual istifadə etməyə meylli olması arxaik bir xüsusiyyətə malikdir, çünki uşaqlıqda cinsiyyət orqanlarının fərqi məlum deyil və hər iki cinsə eyni cinsiyyət orqanı aid edilir. Lakin bəzi yuxularda ümumi bir cins dəyişməsinin baş verdiyini, belə ki, kişiliyin qadınlıqla, əksinə də qadınlığın kişiliklə təmsil olunduğunu nəzərə almasaq, biseksual cinsi simvolun yanlış qəbuluna da aldanmaq olar. Belə yuxular, məsələn, bir qadının kişi olmaq istəyini ifadə edir.

Cinsiyyət orqanları yuxuda digər bədən hissələri ilə də təmsil oluna bilər: kişi cinsiyyət orqanı əl və ya ayaqla, qadın cinsiyyət orqanı açılışı isə ağız, qulaq, hətta göz ilə. İnsan bədəninin ifrazatları — selik, gözyaşı, sidik, sperma və s. — yuxuda bir-birinin yerinə istifadə oluna bilər. W. Stekelin bu, ümumilikdə doğru müddəası R. Reitlerin qeydləri ilə haqlı bir tənqidi məhdudiyyətə məruz qalmışdır (Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı I; 1913). Söhbət mahiyyətcə sperma kimi mənalı ifrazatların laqeyd bir şeylə əvəz olunmasından gedir.

Bu yüksək dərəcədə natamam işarələr başqalarını daha diqqətli toplama işinə həvəsləndirmək üçün kifayət edə bilər.⁴¹

Yuxu simvolikasının daha geniş təsvirini 'Psixoanalizə Giriş Dərslikləri' adlı əsərimdə vermişəm. İndi isə belə simvolların yuxularda istifadəsinə dair bir neçə nümunə gətirəcəyəm ki, yuxu simvolikasına qapılsaq, yuxunun təfsirinə necə nail olmaq mümkün olmadığını, lakin bir çox hallarda bu simvolikanın necə qaçılmaz şəkildə özünü tətbiq etdiyini göstərsin. Eyni yerdə isə, simvolların mənasını yuxu təfsirində şişirtməkdən, yuxu tərcüməsi işini yalnız simvol tərcüməsinə məhdudlaşdırmaqdan və yuxu görənin fikirlərindən istifadə texnikasını tərk etməkdən qəti şəkildə xəbərdar edirəm. Yuxu təfsirinin hər iki texnikası bir-birini tamamlamalıdır; praktik və nəzəri baxımdan üstünlük, yuxu görənin ifadələrinə həlledici əhəmiyyət verən və əvvəlcə təsvir edilən üsula məxsusdur, bizim tərəfimizdən edilən simvol tərcüməsi isə köməkçi vasitə kimi əlavə olunur.

l. Erkekliyin (kişi cinsyyət orqanının) simvolu kimi papaq!

(Təhlükə təşvişi nəticəsində agorafobiya əziyyəti çəkən gənc bir qadının yuxusunun hissəsi)

Yayda küçədə gəzirdim, ortası yuxarı qalxan, yan hissələri aşağı asılan qəribə formalı bir saman papaq taxmışdım (təsvir burada dayanır), elə ki, bir tərəfi digərindən daha aşağıda durur. Mən şən və əmin-amanlıq əhval-ruhiyyəsindəyəm və bir dəstə gənc zabitin yanından keçərkən özümə deyirəm: Siz mənə heç nə edə bilməzsiniz.

O, yuxudakı papaqla bağlı heç bir fikir irəli sürə bilmədiyi üçün ona deyirəm: Papaq, yəqin ki, yuxarı qalxan ortası və aşağı asılan iki yan hissəsi olan bir kişi cinsiyyət orqanıdır. Papağın bir kişi olması bəlkə də qəribədir, lakin deyirlər: 'Papağın altına gəlmək!' Hər iki yan hissənin bərabərsiz aşağı asılması haqqında detalların təfsirini qəsdən verməkdən çəkinirəm, baxmayaraq ki, məhz belə detallar təfsirə yol göstərməlidir. Davam edirəm: Əgər belə möhtəşəm cinsiyyət orqanı olan bir kişisi varsa, zabitlərdən qorxmağa ehtiyacı yoxdur, yəni onlardan heç nə istəməyə ehtiyacı yoxdur, çünki əks halda o, qorunmasız və yoldaşsız gəzməkdən imtina etməyə məcbur edən əsasən təhrik fantaziyaları ilə məşğuldur. Onun qorxusunun bu son izahını mən ona artıq digər materiallara əsaslanaraq dəfələrlə vermişdim.⁴²

Bu təfsirdən sonra yuxu görən qadının necə davrandığı çox diqqətəlayiqdir. O, papağın təsvirini geri çəkir və iki yan hissənin aşağı asıldığını demək istəmədi. Mən eşitdiklərimə o qədər əminəm ki, çaşdırıla bilmərəm və mövqeyimdə qalıraram. Bir müddət susur və sonra öz kişisinin bir testisi digərindən daha aşağıda durduğunun nə məna daşıdığını və bütün kişilərdə belə olub-olmadığını sorğulamaq cəsarətini tapır. Beləliklə, papağın bu qəribə detalı aydınlaşdı və bütün təfsir onun tərəfindən qəbul edildi.

Papaq simvolu mənə bu xəstənin yuxusunu bildirməzdən çoxdan məlum idi. Digər, lakin daha az şəffaf hallardan papağın qadın cinsiyyət orqanını da təmsil edə biləcəyini nəticə çıxarmağa inandım.

Kiçik olan budur! Cinsiyyət orqanı—vurularaq ölmək cinsi əlaqənin simvoludur (Eyni agorafobik xəstənin başqa bir yuxusu) Anası kiçik qızını tək getməsi üçün göndərir. Sonra anası ilə qatarla gedir və kiçiyinin birbaşa relslərin üzərinə getdiyini görür, elə ki, o, vurulmalıdır. Sümüklərin çatlayıb qırıldığını eşidilir (bu zaman narahatlıq hissi var, lakin həqiqi dəhşət yoxdur). Sonra vaqon pəncərəsindən arxaya baxır, görəsən hissələri görüb-görmədiklərini yoxlayır. Sonra anasına kiçik qızı tək buraxdığı üçün irad tutur.⁴³

Təhlil. Yuxunun tam şərhi burada asan deyil. O, yuxular dövründən gəlir və yalnız digər yuxularla əlaqəli şəkildə tam başa düşülə bilər. Simvolizmin sübutu üçün lazım olan materialı kifayət qədər təcrid etmək asan deyil. — Xəstə əvvəlcə dəmir yolu səyahətinin tarixi baxımdan şərh edilməli olduğunu, sinir xəstəlikləri müalicəxanasından bir səyahətə işarə olduğunu, rəhbərinə isə təbii ki, aşiq olduğunu bildirir. Anası onu oradan götürdü, həkim stansiyada göründü və ona vidalaşmaq üçün bir dəstə gül təqdim etdi; anasının bu hörmətin şahidi olmasından xoşagəlməzlik hiss edirdi. Beləliklə, burada ana onun sevgi cəhdlərinin pozucusu kimi görünür, bu rol qadının qızlıq dövründə həqiqətən ona düşmüşdü. — Növbəti fikir bu cümləyə aiddir: o, hissələrini arxadan görüb-görmədiklərini yoxlayır. Yuxunun ön planında təbii ki, əzilmiş və parçalanmış qızın hissələri nəzərdə tutulmalıdır. Lakin fikir tamamilə başqa istiqamətə işarə edir. O, bir dəfə atalarını hamamda arxadan çılpaq gördüyünü xatırlayır, cinsiyyət fərqlərinə toxunur və kişilərin cinsiyyət orqanlarını arxadan görməyin mümkün olduğunu, qadınlarda isə bunun mümkün olmadığını vurğulayır. Bu kontekstdə o, özü kiçik olanın cinsiyyət orqanı olduğunu, onun kiçiyinin (dörd yaşlı qızı var) öz cinsiyyət orqanı olduğunu şərh edir. O, anasına, cinsiyyət orqanı olmayan biri kimi yaşamasını tələb etdiyi üçün ittiham edir və bu ittihamı yuxunun giriş cümləsində yenidən tapır: Ana kiçiyini göndərdi, ona görə də tək getməli oldu. Onun fantaziyasında küçədə tək getmək kişi olmamaq, cinsi əlaqəyə malik olmamaq (coire = birlikdə getmək) deməkdir və buna dözmür. Bütün məlumatlarına görə, o, həqiqətən qızlıq dövründə atasının ona üstünlük verməsi nəticəsində anasının qısqanclığından əziyyət çəkmişdir.

Bu yuxunun daha dərin şərhi eyni gecənin digər yuxusundan irəli gəlir, burada o, özünü qardaşı ilə eyniləşdirir. O, həqiqətən oğlan kimi davranan bir qız idi, tez-tez onun içində bir oğlanın itkin düşdüyünü eşidirdi. Qardaşla bu eyniləşmə ilə 'kiçik' sözünün cinsiyyət orqanını bildirdiyi daha da aydın olur. Ana ona (ona) kastrasiya ilə hədələyir, bu isə cinsiyyət orqanı ilə oynamaq üçün cəzadan başqa bir şey ola bilməz və beləliklə, eyniləşmə onun uşaqlıqda onaniya etdiyini göstərir, halbuki yaddaşı bunu yalnız qardaşı üçün saxlamışdı. Kişi cinsiyyət orqanı haqqında sonradan itirdiyi məlumatı, ikinci yuxunun məlumatlarına görə, o vaxtlar erkən qazanmış olmalıdır. Bundan əlavə, ikinci yuxu uşaqlıq cinsəllik nəzəriyyəsinə işarə edir: qızlar kastrasiya yolu ilə oğlanlardan yaranır. Ona bu uşaq fikrini təqdim etdikdən sonra, o, dərhal bir anekdotun məlumatında bunun təsdiqini tapır: oğlan qıza soruşur: 'Kəsilib?', qız cavab verir: 'Xeyr, həmişə belə olub.'

Birinci yuxuda kiçiyin, yəni cinsiyyət orqanının göndərilməsi də kastrasiya hədəsinə aiddir. Nəhayət, o, anasına ona oğlan kimi doğmadığı üçün qəzəblidir.

'Əzilmə'nin cinsi əlaqəni simvolizə etdiyi bu yuxudan aydın görünməzdi, əgər bunu çoxlu digər mənbələrdən dəqiq bilməsəydik.

3. Cinsiyyət orqanının binalarla təsviri,

Ata kompleksi ilə ləngidilmiş gənc kişinin yuxusu: pilləkənlər, quyular

“O, atası ilə, şübhəsiz Prater olan bir yerdə gəzinti edir, çünki Rotunda görünür, onun qarşısında isə üzərinə bir azca sönük görünsə də, bir hava şarı bərkidilmiş kiçik bir qurğu var. Atası ondan bunun hamısının nə üçün olduğunu soruşur; o təəccüblənir, lakin ona izah edir. Sonra içərisində böyük bir tənək lövhənin yayıldığı bir həyətə girirlər. Atası ondan böyük bir parça qoparmaq istəyir, lakin əvvəlcə kimsənin bunu qeyd edib-etməyəcəyini yoxlamaq üçün ətrafına baxır. O, ona deyir ki, sadəcə nəzarətçiyə deməsi kifayətdir, sonra ondan asanlıqla götürə bilər. Bu həyətdən divarları təxminən dəri kreslo kimi yumşaq döşənmiş bir quyuya enən bir pilləkən çıxır. Bu şaxtanın sonunda daha uzun bir platforma var və sonra yeni bir şaxta başlayır.2N®

Təhlil. Bu yuxu görən, müalicə baxımından əlverişli olmayan xəstə tipinə aid idi; bu tip xəstələr təhlilin müəyyən bir nöqtəsinə qədər heç bir müqavimət göstərmir və oradan etibarən demək olar ki, əlçatmaz olurlar. Bu yuxunu demək olar ki, müstəqil şəkildə şərh etdi. “Rotunda, dedi, mənim cinsiyyət orqanımdır, qarşısındakı hava şarı isə mənim penisimdir, onun sönüklüyündən şikayət etməliyəm.” Beləliklə, daha dərin tərcüməyə icazə verilir: Rotunda — uşağın adətən cinsiyyət orqanına aid etdiyi — buddur, kiçik qurğu isə toxumluq kisəsidir. Yuxuda atası ona bunun hamısının nə olduğunu, yəni cinsiyyət orqanlarının məqsəd və funksiyasını soruşur. Bu vəziyyəti elə dəyişmək məntiqlidir ki, soruşan tərəf o olsun. Ataya belə bir sorğu həqiqətən heç vaxt edilmədiyi üçün, yuxu fikrini istək kimi qəbul etmək və ya şərti kimi götürmək lazımdır: “Əgər atamdan cinsi maarifləndirmə istəsəydim.” Bu fikrin davamını tezliklə başqa bir yerdə tapacağıq.

Tənək lövhənin yayıldığı həyət, ilk növbədə simvolik kimi qəbul edilməməlidir, əksinə, atasının iş yerindən gəlir. Nəzakət səbəblərindən, atasının ticarət etdiyi digər material üçün ‘tənək’ sözünü istifadə etdim, yuxunun mətnində başqa heç nəyi dəyişmədən. Yuxu görən atasının işinə daxil olmuş və qazancın bir hissəsinin əsaslandığı daha çox qeyri-düzgün praktikalarla böyük narazılıq keçirmişdir. Buna görə də, yuxarıdakı yuxu fikrinin davamı belə olmalıdır: “(Əgər ondan soruşsaydım), müştərilərini aldatdığı kimi, məni də aldatmış olardı.” Qoparmaq üçün. İşgüzar qeyri-dürüstlüyün təsvirinə xidmət edən yuxu işlənməsi üçün yuxu görən ikinci izahı özü verir: bu, onaniya deməkdir. Bu, bizə artıq çoxdan məlumdur (yuxarıya baxın, səh. 353), üstəlik, onaniyanın sirrinin əksi ilə ifadə edildiyi ilə (açıq şəkildə edilə bilər) çox yaxşı uyğun gəlir. Onanistik fəaliyyətin yenidən atasına yüklənməsi, birinci yuxu səhnəsindəki sorğu kimi, bütün gözləntilərə uyğun gəlir. O, divarların yumşaq döşənməsinə istinad edərək şaxtanı dərhal vagina kimi şərh edir. Aşağı enmənin, adətən yuxarı qalxma kimi, qınlıqdakı cinsi əlaqəni təsvir etmək istədiyini, başqa məlumatlardan irəli gələrək qəbul edirəm (Psixoanaliz Mərkəzi Jurnalı I, 1, 1910-cu ildəki qeydlərimə baxın; yuxarıda səh. 360 qeydinə baxın).

İlk şaxtanın ardından daha uzun bir platformun gəldiyini və sonra yeni bir şaxtanın açıldığını göstərən təfərrüatları, o, özünün bioqrafik məlumatları ilə izah edir. O, bir müddət cinsi əlaqədə olub, sonra ləngimələr səbəbindən bu əlaqəni dayandırıb və indi müalicənin köməyi ilə onu yenidən bərpa etmək ümidindədir. Lakin yuxu sona yaxın qeyri-müəyyən olur və mütəxəssis üçün aydın olmalıdır ki, artıq yuxunun ikinci səhnəsində başqa bir mövzunun təsiri özünü göstərir; atanın biznesi, onun fırıldaqçı hərəkətləri və ilk dəfə şaxt kimi təsvir olunan qadın cinsiyyət orqanı anaya aid bir əlaqəni fərz etməyə imkan verir.

Kişi cinsiyyət orqanı şəxslərlə, qadın cinsiyyət orqanı isə mənzərə ilə simvolizə olunur (Xalqdan olan, əri gözətçi olan bir qadının yuxusu, B. Dattner tərəfindən bildirilib)

»»..... Sonra kimsə mənzilə soxulub və o, təşviş içində bir gözətçi çağırıb. Lakin o, iki 'pülxer' (qız) ilə birlikdə, bir neçə pillə ilə yuxarı qalxan bir kilsəyə gedib.

TEEN ne ee ie *) Və ya Kapella = Qadın cinsiyyət orqanı. *) Cinsi əlaqənin simvolu. Kilsənin arxasında bir dağ var idi və yuxarıda sıx bir meşə. Gözətçi dəbilqə, zirehli yaxalıq və mantoya bürünmüşdü. Onun qəhvəyi rəngli tam saqqalı var idi. Gözətçi ilə sakitcə gedən iki dilənçi, belərinə çuval kimi bağlanmış önlüklər taxmışdılar.* Kilsənin qarşısında dağa gedən bir yol var idi. Bu yolun hər iki tərəfi ot və kolluqla örtülmüşdü, bu bitkilər getdikcə sıxlaşır və dağın zirvəsində düzgün bir meşəyə çevrilirdi.

5. Uşaqlarda kastrasiya yuxuları

a) "Üç yaş beş aylıq bir oğlan uşağı, atasının müharibədən qayıtması ona açıq şəkildə narahatlıq verdiyi üçün, bir səhər çaşqın və həyəcanlı oyandı və daim bu sualı təkrarladı: Niyə Papi başını bir boşqabın üstündə daşıyır?" Bu gecə Papi başını bir boşqabın üstündə daşıyırdı."

b) "Ağır obsesif-nevrotik xəstəliyi olan bir tələbə, altı yaşında aşağıdakı yuxunu təkrar-təkrar gördüyünü xatırlayır: Saçlarını kəsdirmək üçün qəssabxanaya gedir. Orada ciddi simalı böyük bir qadın ona yaxınlaşır və başını kəsir. O, həmin qadının anası olduğunu tanıyır."

6. Sidik simvolizmi haqqında

Burada təqdim olunan çəkmələr, Ferentsinin macar yumor jurnalında ("Fidibusz") aşkar etdiyi və yuxu nəzəriyyəsinin illüstrasiyası üçün yararlılığını tanıdığı bir sıra şəkillərdəndir. OÖ. Rank, "Fransız dadısının yuxusu" adlanan bu səhifəni (bax: s. 373) artıq "Yuxuda simvol təbəqələşməsi" adlı işində (s. 99) istifadə etmişdir.

Yalnız sonuncu şəkil, uşağın qışqırığı nəticəsində dadının oyandığını göstərir və bizə əvvəlki yeddi U) Mons veneris (Venera təpəsi).⁴⁴

yuxunun mərhələlərini təsvir edir. İlk görüntü, oyandırmağa səbəb olmalı olan stimulu tanıyır. Oğlan ehtiyacını bildirmiş və uyğun kömək tələb edir. Lakin yuxu yataq otağındakı vəziyyəti gəzinti vəziyyəti ilə dəyişdirir. İkinci görüntüdə o, oğlanı artıq küncə aparmışdır, oğlan sidik edir və — o, yuxusuna davam edə bilər. Lakin oyandırıcı stimulus davam edir, hətta güclənir; diqqət görməyən oğlan daha da güclü qışqırır. O, yuxusunu oyandırmağı və dadısının köməyini nə qədər təcili tələb edirsə, dadısının yuxusu da o qədər hər şeyin qaydasında olduğunu və oyandırılmağa ehtiyac olmadığını təsdiqləyir. Bu zaman o, oyandırıcı stimulu simvol ölçülərinə çevirir. Sidik edən oğlanın yaratdığı su axını getdikcə daha da güclənir. Dördüncü görüntüdə o, artıq bir qayıq, sonra bir qondola, bir yelkənli gəmi, nəhayət böyük bir buxarlı gəmi daşıyır! İnatçı yuxu ehtiyacı ilə yorulmaz oyandırıcı stimulus arasındakı mübarizə burada qəşəng bir sənətçi tərəfindən zəkalı şəkildə təsvir edilmişdir.

7. Bir pilləkən yuxusu (Otto Rank tərəfindən təqdim edilmiş və təfsir edilmişdir)

(Aşağıda S. 393-də qeyd olunan) diş stimulu yuxusunun müəllifi olan həmin həmkarımdan, aşağıdakı oxşar dərəcədə şəffaf olan boşalma yuxusunu aldım:

"Mən pilləkən qəfəsində mənə bir şey etmiş kiçik bir qızın arxasınca cəza vermək üçün pilləkənlərdən aşağı qaçıram. Pilləkənin sonunda biri (böyük bir qadın?) uşağı mənə tutub verir; mən onu tutaram, lakin döyüb-döymədiyimi bilmirəm, çünki birdən özümü pilləkənin ortasında tapdım, burada uşaqla (havanın içindəki kimi) cinsi əlaqədə idim. Əslində bu cinsi əlaqə deyildi, mən yalnız cinsiyyət orqanını onun xarici cinsiyyət orqanına sürtürdüm, bu zaman onun cinsiyyət orqanını və yana doğru qoyulmuş başını çox aydın görürdüm. Cinsi akt zamanı sol tərəfdə, yuxarıda (havanın içindəki kimi) iki kiçik rəsm əsəri asılı görürdüm, yaşıl bitkilər arasında bir evi təsvir edən mənzərələr. Kiçik olanlardan birinin altında rəssamın imzası yerinə mənim öz adım yazılmışdı, sanki bu, ad günü hədiyyəsi kimi mənə təyin edilmişdi. Sonra hər iki rəsm əsərinin qarşısında bir kağız asılı idi, üzərində daha ucuz rəsm əsərlərinin də mövcud olduğu yazılmışdı; (mən özümü yuxarıda pilləkən mərtəbəsində yataqda uzanmış kimi çox qeyri-müəyyən görürdüm) və baş vermiş pollüsiyanın (pollüsiya) nəticəsi olan nəmlik hissi ilə oyandım.

Yozum: Yuxu görən, yuxu gününün axşamında kitab mağazasında olmuşdu, orada gözləmə müddətində yuxu rəsmlərinə bənzər motivləri olan bir neçə nümayiş etdirilən rəsm əsərinə baxmışdı. Ona xüsusilə xoş gələn kiçik bir rəsm əsərinə yaxınlaşdı və rəssamın adına baxdı, lakin bu ad ona tamamilə naməlum idi.

Həmin axşam o, sonra bir Bohem xidmətçisi ilə cəmiyyətdə olarkən, onun qeyri-qanuni uşağının 'pilləkanda yarandığını' söyləyən bir qadının hekayəsini eşitmişdi. Yuxu görən şəxs bu qeyri-adi hadisənin təfərrüatını soruşmuş və xidmətçinin sevgilisi ilə valideynlərinin evinə getdiyini, orada cinsi əlaqə üçün imkan olmadığını, oyanmış kişinin isə cinsi əlaqəni pilləkəndə həyata keçirdiyini öyrənmişdi. Yuxu görən şəxs şərhlə, şərab saxtakarlığı üçün istifadə olunan qəddar ifadəyə istinad edərək, uşağın həqiqətən 'kiler pilləkənində böyüdüyünü' bildirmişdi.

Bu, yuxu məzmununda kifayət qədər təcavüzkar şəkildə təmsil olunan və yuxu görən tərəfindən asanlıqla təkrarlanan gündəlik əlaqələndirmələrdir. Eyni zamanda, o, yuxuda da istifadə olunan köhnə bir uşaq xatirəsini asanlıqla canlandırır. Pilləkən, onun uşaqlıq illərinin böyük hissəsini keçirdiyi və xüsusilə cinsi məsələlərlə ilk şüurlu tanışlığının baş verdiyi evin pilləkənidir. Bu pilləkəndə o, tez-tez oyun oynayırdı və bu zaman, aralarında, təsadüfən dəmir barmaqlıq boyunca ayaqlarını açıq şəkildə aşağı sürünürdü, bu da ona cinsi oyanma verirdi. Yuxuda o, indi də pilləkəndən çox sürətlə aşağı düşür, elə ki, öz açıq ifadəsinə görə pillələri heç toxunmadan, adətən deyildiyi kimi, 'aşağı uçur' və ya sürünür. Uşaq təcrübəsinə istinadən, yuxunun bu başlanğıcı cinsi oyanma anını təmsil edir. — Bu pilləkən və ona aid mənzildə yuxu görən şəxs qonşu uşaqlarla tez-tez cinsi oyunlar oynayırdı və yuxuda olduğu kimi, oxşar şəkildə özünü təmin edirdi.

Freydin cinsi simvolik tədqiqatlarından (bax: 'Zentralblatt f. PsA.', 1-ci buraxılış, s. 2 və ard.) məlum olur ki, yuxuda pilləkən və pilləkənə çıxmaq demək olar ki, həmişə cinsi əlaqəni simvolizə edir, bu halda yuxu tamamilə aydın olur. Onun hərəkətverici qüvvəsi, eyni zamanda təsirinin də göstərdiyi kimi, yuxu islanmasıdır və tamamilə libidinal təbiətdədir. Yuxu halında cinsi oyanma (yuxuda pilləkəndən aşağı sürünmə ilə təmsil olunur) oyanır, onun sadist xüsusiyyəti uşağın təqib edilməsi və məğlub edilməsi ilə bağlı oyunlar əsasında işarələnir. Libidinal oyanma artır və cinsi hərəkətə təkan verir (yuxuda uşağın tutulması və pilləkənin mərkəzinə aparılması ilə təmsil olunur). Bu nöqtəyə qədər yuxu tamamilə cinsi simvolikdir və təcrübəsiz yuxu təfsirçisi üçün tamamilə qaranlıq görünür. Lakin həddindən artıq güclü libidinal oyanma, yuxunun sakitliyini təmin edəcək bu simvolik doyum ilə kifayətlənmir. Oyanma orqazma gətirib çıxarır və beləliklə, bütün pilləkən simvolikası cinsi əlaqənin təmsili kimi ifşa olur. — Əgər Freyd pilləkən simvolunun cinsi istifadəsinin səbəblərindən biri kimi hər iki hərəkətin ritmik xarakterini qeyd edirsə, bu yuxu xüsusilə aydın dəlil kimi görünür, çünki yuxu görən şəxsin açıq ifadəsinə görə, onun cinsi aktının ritmi, yuxunun bütün ərzində ən aydın ifadə olunan element idi.

Hələ iki şəkildən biri haqqında bir qeyd: real mənasından əlavə, bu şəkillər simvolik mənada da 'qadın təsvirləri' kimi qəbul edilir, bu da böyük və kiçik şəkildən ibarət olmasından, eləcə də yuxu məzmununda böyük (yetkin) və kiçik qızın olmasından aydın olur. Daha ucuz şəkillərin mövcud olması fahişəlik kompleksinə gətirib çıxarır, digər tərəfdən, kiçik şəkildə yuxu görən şəxsin adı və bunun ona doğum günü hədiyyəsi olması fikri valideynlər kompleksinə işarə edir (pilləkəndə doğulmaq = cinsi əlaqə nəticəsində yaradılmaq).

Yuxu görən şəxsin özünü pilləkən başında yataqda uzanmış və nəmlik hiss edən kimi gördüyü qeyri-aydın son səhnə, uşaq onaniyasından da uzağa, daha da uşaqlıq dövrünə qayıtdığını və ehtimal ki, yataqda islanma kimi eyni dərəcədə ləzzətli səhnələri nümunə götürdüyünü göstərir.

8 Dəyişdirilmiş pilləkən yuxusu

Mən, fantaziyası anasına bağlı olan və anası ilə pilləkənə çıxmaq haqqında dəfələrlə yuxu görmüş, ağır xəstə bir abstinent olan xəstələrimdən birinə, mülayim onaniyanın onun məcburi təmizliyinə nisbətən daha az zərərli olacağını bildirdim. Bu təsir aşağıdakı yuxunu təxriş edir:

'Onun piano müəllimi ona piano çalmağına diqqət ayırmadığına, Moschelesin etüdlərini və Clementinin Gradus ad Parnassum əsərini təkrarlamadığına görə qınaq edir.'

O, qeyd edir ki, Gradus da bir pilləkəndir və piano klaviaturası da bir pilləkəndir, çünki o, bir şkalaya malikdir.

Demək olar ki, cinsi faktları və istəkləri təsvir etməkdən imtina edən heç bir təsəvvür dairəsi yoxdur.

9. Reallıq hissi və təkrarlanmanın təsviri

İndi 35 yaşında olan bir kişi, dörd yaşında gördüyünü iddia etdiyi yaxşı xatırlanan bir yuxu danışır: Atası vəfat etdikdə (o, üç yaşında ikən atasını itirmişdi) atasının vəsiyyətnaməsini saxlayan notarius, yemək üçün birini aldığı iki böyük kayzer armudu gətirmişdi. Digəri oturma otağının pəncərə altlığında dururdu. O, yuxuda gördüklərinin reallığına inamla oyandı və anasından israrla ikinci armudu tələb etdi; o, pəncərə altlığında dururdu. Ana buna güldü.

Təhlil. Notarius, xatırladığına görə, həqiqətən də bir dəfə armud gətirmiş olan xoşrəy yaşlı bir cənab idi. Pəncərə altlığı, onun yuxuda gördüyü kimiydi. Ona bununla bağlı başqa heç nə gəlmir; yalnız anasının ona yaxınlıqda bir yuxu danışdığını xatırlaya bilər. Onun başında iki quş oturur, nə vaxt uçub gedəcəklərini soruşur, amma onlar uçub getmirlər, əksinə, biri ağzına uçur və ondan sorur.

Yuxu görənin fikirlərinin çatışmazlığı bizə simvol əvəzləməsi ilə şərhləməyə cəhd etmək hüququ verir. İki armud — pommes ou poires — onu bəsləmiş anasının döşləridir; pəncərə altlığı isə döşün çıxıntısıdır, ev yuxusundakı balkonlara analogdur (bax. S.360). Oyanandan sonra onun reallıq hissi haqlıdır, çünki ana onu həqiqətən də emizib, hətta adətən qəbul edilən müddətdən çox uzun müddət və ana döşü hələ də mövcuddur. Yuxu belə tərcümə edilməlidir: Ana, mənə əvvəllər içdiyim döşü yenidən ver (göstər). “Əvvəllər” sözü bir armudun yeyilməsi ilə, “yenidən” sözü isə digərinə olan istəklə təmsil olunur. Bir hərəkətin zaman təkrarlanması yuxuda adətən bir əşyanın sayca çoxalmasına çevrilir.

Simvolizmin dörd yaşlı bir uşağın yuxusunda artıq rol oynaması çox təəccüblüdür, lakin bu, istisna deyil, qaydadır. Demək olar ki, yuxu görənin simvolizmə əvvəldən malik olduğu qənaətinə gəlmək olar.

İnsanın, yuxu həyatından kənarda da, simvolik təsvirdən nə qədər erkən istifadə etdiyini, indi 27 yaşında olan bir xanımın təsirsiz xatirəsi göstərə bilər: O, üç və dörd yaş arasında idi. Baxıcı qız, onu, on bir ay kiçik qardaşını və ikisinin arasında yaşda olan bibisini, gəzintidən əvvəl kiçik ehtiyaclarını ödəmələri üçün kənara aparır. O, böyük olduğu üçün oturacaq yerinə oturur, digər ikisi qablara oturur. O, bibisindən soruşur: Səndə də pul kisəsi var? Valter bir sosis yedi, məndə isə pul kisəsi var. Bibi cavab verir: fa, məndə də pul kisəsi var. Baxıcı gülərək dinlədi və kəskin bir xəbərdarlıqla reaksiya verən ananın söhbətini danışdı.

Burada, gözəl simvolikası yuxu sahibinin az köməyi ilə şərhləməyə imkan verən bir yuxu əlavə olunur:

Sağlam insanların yuxularında simvolika məsələsinə dair!

"Psixoanalizin rəqibləri tərəfindən tez-tez — son olaraq da Havelock Ellis tərəfindən — irəli sürülən bir etiraz belədir: yuxu simvolikası bəlkə də nevrozlu psixikanın məhsuludur, lakin heç də normal üçün etibarlı deyil. Psixoanalitik tədqiqat normal və nevrozlu ruhi həyat arasında heç bir prinsipial, yalnız kəmiyyət fərqləri tanıdığı halda, həm sağlam, həm də xəstə insanlarda eyni şəkildə sıxışdırılmış komplekslərin fəaliyyət göstərdiyi yuxuların təhlili, mexanizmlərin və simvolikanın tam eyniliyini göstərir. Hətta sağlam insanların qərəzsiz yuxuları çox vaxt nevrozlu şəxslərin yuxularından daha sadə, şəffaf və daha xarakterik simvolikaya malikdir; nevrozlu şəxslərdə daha güclü senzura və nəticədə yaranan daha geniş yuxu təhrifatı səbəbindən simvolika çox vaxt məcburi, qaranlıq və şərhlənməsi çətindir. Aşağıda təqdim olunan yuxu bu faktı nümunə kimi göstərmək üçün xidmət edir. O, nevrozlu olmayan, daha çox çəkinən və geri çəkilən xasiyyətli bir qızdan gəlir; söhbət ərzində onun nişanlı olduğunu, lakin evliliyi təxirə salmağa meylli maneələrin olduğunu öyrənirəm. O, mənə spontan olaraq aşağıdakı yuxunu danışır:⁴⁵

"'Populyar' simvolika mənə yuxunu özüm üçün tərcümə etməyə imkan verir. O, onun gəlinlik arzularının ifadəsidir: çiçək mərkəzli masa onun özü və cinsiyyət orqanı üçün simvolikdir; o, artıq uşaq doğumu fikri ilə məşğul olaraq gələcək arzularının yerinə yetirildiyini təqdim edir; beləliklə, toy çoxdan geridə qalmışdır.

"Ona 'the centre of a table' ifadəsinin qeyri-adi olduğunu bildirdim, o da bunu təsdiqlədi, lakin burada təbii ki, birbaşa soruşa bilmədim. Ona simvolların mənasını təlqin etməkdən diqqətlə çəkindim və yalnız yuxunun ayrı-ayrı hissələri ilə bağlı ağlına nə gəldiyini soruşdum. Onun çəkinməsi təhlil prosesində şərhləməyə açıq marağa və söhbətin ciddiliyinin imkan verdiyi bir açıqlıq yerini verdi. — Hansı çiçəklər olduğunu soruşduqda, əvvəlcə belə cavab verdi: 'exdensive flowers; one has to pay for them' (bahalı çiçəklər, onlar üçün pul ödəmək lazımdır), sonra isə 'Zihes of the valley, violets and pinks or carnations' (Maiglöckchen, sözün əsl mənasında: Vadi zanbaqları, bənövşələr və qərənfillər) olduğunu söylədi. Bu yuxuda 'lily' sözünün populyar mənasında iffət simvolu kimi göründüyünü fərz etdim; o, 'lily' sözünə 'Durity' (safılıq) gəldiyini deyərək bu fərziyyəni təsdiqlədi. 'Valley', vadi, tez-tez rast gəlinən qadın yuxu simvoludur; beləliklə, Maiglöckchen-in ingilis adında iki simvolun təsadüfi toqquşması yuxu simvolikasına, onun qiymətli bakirəliyinin vurğulanmasına — expensive flowers, one has to pay for them — və kişinin onun dəyərini qiymətləndirəcəyinə dair gözləntinin ifadəsinə çevrilir. Göründüyü kimi, 'expensive flowers' qeydi üç çiçək simvolunun hər birində fərqli məna daşıyır.

"Görünüşcə tamamilə aseksual olan 'violets' sözünün gizli mənasını — öz fikrimcə, olduqca cəsarətli şəkildə — fransız 'viol' sözünə şüursuz bir əlaqə ilə izah etməyə çalışdım. Təəccübümdən, yuxu sahibi 'violate', yəni zorlamaq sözünün ingilis dilindəki qarşılığını assosiasiya etdi. Violet və violate sözlərinin təsadüfi böyük oxşarlığı — ingilis tələffüzündə onlar yalnız son hecanın vurğusu ilə fərqlənir — yuxu tərəfindən, 'çiçək vasitəsilə' deflorasiyanın zorakılığı (bu söz də çiçək simvolikasından istifadə edir), bəlkə də qızın mazoşist xüsusiyyəti haqqında fikri ifadə etmək üçün istifadə olunur. Şüursuzluğa gedən yolların keçdiyi söz körpülərinin gözəl nümunəsi. 'One has to pay for them' ifadəsi burada qadın və ana olmağı ödəməli olduğu həyatı bildirir.

"'Pinks', sonra isə 'carnations' adlandırdığı şeylərdə, bu sözün 'ətliyə' olan əlaqəsi diqqətimi çəkdi. Onun bu barədəki fikri isə 'rəng' idi. O, karnasiyaların nişanlısı tərəfindən ona tez-tez və çox miqdarda hədiyyə edilən çiçəklər olduğunu əlavə etdi. Söhbətin sonunda o, birdən-birə, spontan şəkildə mənə həqiqəti demədiyini etiraf edir; ona 'rəng' deyil, mənim gözlədiyim 'təcəssüm' (incarnation) sözü gəlmişdi; əlbəttə, 'rəng' sözü də uzaqdan gələn bir fikir deyil, karnasiya sözünün mənası — ət rəngi, yəni kompleks tərəfindən müəyyən edilmişdir. Bu qeyri-səmimilik, müqavimətin bu nöqtədə ən böyük olduğunu göstərir; bu da simvolizmin burada ən şəffaf olması, fallik mövzuda libido və sıxışdırma arasındakı mübarizənin ən güclü olması faktına uyğundur. Bu çiçəklərin nişanlısının tez-tez hədiyyələri olması haqqındakı qeyd, karnasiya sözünün ikili mənasından əlavə, yuxuda onun fallik mənasına dair başqa bir işarədir. Çiçək hədiyyəsinin gündəlik səbəbi, cinsi hədiyyə və qarşılıqlı hədiyyə fikrini ifadə etmək üçün istifadə olunur: o, bakirəliyini hədiyyə edir və bunun müqabilində zəngin bir sevgi həyatı gözləyir. Burada da 'bahalı çiçəklər, onlar üçün pul ödəmək lazımdır' ifadəsinin — yəqin ki, real, maliyyə — mənası var. — Yuxunun çiçək simvolizmi beləliklə, bakirə qadın simvolunu, kişi simvolunu və zorakı bakirəliyin alınması ilə əlaqəni ehtiva edir. Qeyd etmək lazımdır ki, cinsi çiçək simvolizmi, başqa yerlərdə də çox yayılmışdır, insan cinsiyyət orqanlarını bitkilərin çiçəkləri, yəni bitkilərin cinsiyyət orqanları ilə simvolizə edir; sevgililər arasında çiçək hədiyyə etmənin bəlkə də ümumiyyətlə bu şüursuz mənası var.

"Yuxuda hazırladığı doğum günü, yəqin ki, bir uşağın doğulmasını nəzərdə tutur. O, bəy ilə özünü eyniləşdirir, onu elə təsvir edir ki, bəy onu doğum üçün hazırlayır, yəni cinsi əlaqə qurur. Latent fikir belə ola bilər: Əgər mən o olsaydım, gözləməzdim, soruşmadan gəlinin bakirəliyini alardım, zorakılıq tətbiq edərdim; bu da 'violate' (zorlamaq) sözü ilə işarələnir. Beləliklə, sadistik libido komponenti də ifadə olunur.

"Yuxunun daha dərin qatında 'düzəltmək və s.' ifadəsinin autoerotik, yəni uşaq xarakterli bir mənası ola bilər.

O, yalnız yuxuda mümkün olan fiziki qüsurlarına dair bir anlayışa da malikdir; özünü masa kimi düz görür; bu qədər 'mərkəz'in (o, bir dəfə də 'çiçəklərdən ibarət mərkəzi hissə' deyir), yəni bakirəliyinin dəyəri daha da vurğulanır. Masanın üfüqi vəziyyəti də simvola bir element kimi töhfə verə bilər. — Yuxunun konsentrasiyası diqqətəlayiqdir; heç nə artıq deyil, hər bir söz simvoldur.

"O, sonra yuxuya əlavə edir: 'Çiçəkləri yaşıl, büzülmüş kağızla bəzəyirəm.' O, əlavə edir ki, bu, adi çiçək qablarını bəzəmək üçün istifadə olunan 'fantaziya kağızı'dır. O, davam edir: 'gözəllik olmayan, çirkin şeyləri gizlətmək üçün; çiçəklərdə bir boşluq, kiçik bir məsafə var.' Yəni: 'gözəllik olmayan, çirkin şeyləri gizlətmək üçün; çiçəklərdə bir boşluq, kiçik bir məsafə.' 'Kağız məxmər və ya mamır kimi görünür'. 'Bəzəmək' sözünə o, mənim gözlədiyim kimi 'ədəb' (decorum) sözünü assosiasiya edir. Yaşıl rəng üstünlük təşkil edir; o, buna 'ümüd' assosiasiyasını verir, yenə də hamiləliklə əlaqə. — Yuxunun bu hissəsində kişi ilə eyniləşdirmə hökm sürmür, əksinə, utanc və açıqlıq fikirləri qalib gəlir. O, özünü onun üçün gözəlləşdirir, utandığı və düzəltməyə çalışdığı fiziki qüsurlarını etiraf edir. Məxmər, mamır assosiasiyaları, məsələnin qasıq tükləri (crines pubis) ilə əlaqəli olduğuna aydın işarədir.

"Yuxu, qızın oyanıq düşüncəsinin demək olar ki, tanımadığı fikirlərin ifadəsidir; hissi sevgi və onun orqanları ilə məşğul olan fikirlər; o, 'doğum günü üçün hazırlanır', yəni cinsi əlaqə qurulur; bakirəliyin alınmasından qorxu, bəlkə də həzz verən əzab ifadə olunur; o, fiziki qüsurlarını etiraf edir, bunları bakirəliyinin dəyərinin şişirdilməsi ilə kompensasiya edir. Onun utancı, özünü göstərən hissililiyi, bunun məqsədinin uşaq olması ilə əsaslandırır. Sevgiliyə yad olan maddi mülahizələr də ifadəsini tapır. Sadə yuxunun affekti — xoşbəxtlik hissi — burada güclü hissi komplekslərinin ödənişini tapdığını göstərir.

Ferenczi haqlı olaraq, xüsusilə 'görməyən adamların yuxularının' simvolların mənasını və yuxuların əhəmiyyətini tapmağa nə qədər asan imkan verdiyini diqqətə çatdırmışdır. (Int. Zeitschr. f. PsA. Aşağıdakı təhlili, dövrümüzün tarixi şəxsiyyətinin yuxusuna aid olan və əks halda kişilik üzvünü təmsil etmək üçün uyğun ola biləcək bir mövzunu, əlavə edilmiş bir təyinatla ən aydın şəkildə fallik simvol kimi qeyd edildiyi üçün, buraya daxil edirəm. Bir at çapma qamçısının "sonsuz uzanması" ereksiyadan başqa bir şeyi ifadə edə bilməz. Bundan əlavə, bu yuxu, ciddi və cinsiyyətdən uzaq düşüncələrin uşaq cinsi materialı vasitəsilə necə təsvir olunduğuna gözəl bir nümunə verir.

11. Bismarckın bir yuxusu (Dr. Hanns Sachs tərəfindən)

"Düşüncələr və Xatirələr" adlı əsərində Bismarck (Xalq nəşrinin II cildi, s. 222) 18 dekabr 1881-ci ildə İmperator Vilhelmə yazdığı məktubu paylaşır. Bu məktubda aşağıdakı hissə var: "Majestelerinin bildirişi, insan gözünün keçid yolu görmədiyi ən ağır konflikt günlərində, 1863-cü ilin yazında gördüyüm bir yuxunu danışmağa məni cəsarətləndirir. Mənə yuxu gördü və səhər dərhal arvadıma və digər şahidlərə danışdım ki, dar bir Alp yolunda at minirdim, sağda uçurum, solda qayalar; yol daha da daraldı, belə ki, at imtina etdi və geri dönüş və yerə düşmək yer çatışmazlığından qeyri-mümkün idi; sonra sol əlimdəki qamçımla hamar qaya divarına vurdum və Tanrıdan kömək istədim; qamçı sonsuz uzunluğa çatdı, qaya divarı dekorasiya kimi yıxıldı və Bohemiya kimi təpələr və meşəliklərə baxış açan geniş bir yol açdı, bayraqlı Prusya qoşunları və mən hələ də yuxuda, bunu Majestelerinə necə təcili bildirməyim haqqında düşünürdüm. Bu yuxu gerçəkləşdi və mən ondan şad və güclənmiş oyandım',

"Yuxunun hərəkəti iki hissəyə bölünür: birinci hissədə yuxu görən çətinliyə düşür, ikinci hissədə isə möcüzəvi şəkildə qurtarılır. At və binicinin olduğu çətin vəziyyət, dövlət xadiminin yuxudan əvvəl axşam, siyasətinin problemləri haqqında düşünərkən xüsusilə acı hiss etdiyi kritik vəziyyətinin asanlıqla tanınan yuxu təsviridir. Təsvir olunan bənzətməli dönüş ilə Bismarck, yuxarıda verilən məktub hissəsində o zamankı mövqeyinin ümidsizliyini özü təsvir edir; bu, ona tamamilə tanış və yaxın idi. Bundan əlavə, Silbererin "funksional fenomeni"nin gözəl bir nümunəsi qarşımızdadır. Yuxu görən şəxsin zəhnindəki proseslər, düşüncələrinin hər bir cəhdində aşılmaz maneələrlə qarşılaşsa da, zəhnini problemlərlə məşğul olmaqdan ayıra bilmədiyi və ayırmaması lazım olduğu, nə irəli nə də geri gedə bilməyən binici tərəfindən çox dəqiq təsvir olunur. Ona təslim olmağı və ya geri çəkilməyi düşünməyi qadağan edən qürur, yuxuda "geri dönmək və ya yerə düşmək... qeyri-mümkündür" sözləri ilə ifadə olunur. Həmişə işləyən və başqalarının rifahı üçün əziyyət çəkən biri kimi, Bismarckın özünü atla müqayisə etməsi ona yaxın idi və o, müxtəlif hallarda, məsələn, məşhur sözü ilə bunu etdi: "Cəsur at, qoşqu qollarında ölür". Bu şəkildə təfsir edildikdə, "at imtina etdi" sözləri, yorğun adamın indiki narahatlıqlardan uzaqlaşmaq ehtiyacı hiss etdiyini və ya başqa sözlə, yuxu və yuxu vasitəsilə reallıq prinsipinin qaydasından qopmaq üzrə olduğunu ifadə edir. İkinci hissədə güclü şəkildə ifadə olunan istək yerinə yetirmə, burada da "Alp yolu" sözü ilə əvvəlcədən hazırlanır. Bismark o vaxt artıq növbəti tətilini Alp dağlarında, yəni Qasteində keçirəcəyini yaxşı bilirdi; onu ora aparan yuxu, beləliklə, onu bütün xoşagəlməz dövlət işlərindən bir anda qurtardı.

İkinci hissədə yuxu görənin istəkləri iki şəkildə — açıq və nəzərəçarpan, eləcə də simvolik olaraq — yerinə yetirilmiş kimi təqdim olunur. Simvolik olaraq maneə törədən qayanın yox olması ilə, onun yerinə geniş bir yol — yəni axtarılan çıxışın ən rahat forması — görünür; açıq şəkildə isə irəliləyən Prussiya qoşunlarının görünüşü ilə. Bu peyğəmbərlik vizyonunu izah etmək üçün mistik əlaqələr qurmağa heç ehtiyac yoxdur; Freydin istək yerinə yetirmə nəzəriyyəsi tamamilə kifayətdir. Bismark o vaxt artıq Prussiyanın daxili konfliktlərindən ən yaxşı çıxış yolunun Avstriya ilə qələbəli müharibə olduğunu arzulayırdı. O, Prussiya qoşunlarını Bohemiyada, yəni düşmən torpağında bayraqları ilə gördükdə, yuxu ona bu istəyi Freydin postulatına uyğun olaraq yerinə yetirilmiş kimi təqdim edir. Fərdi əhəmiyyət kəsb edən yalnız budur ki, burada məşğul olduğumuz yuxu görəni yuxuda yerinə yetirməklə kifayətlənmədi, həm də real yerinə yetirməyi bacardı. Psixoanalitik təfsir texnikasını bilən hər kəsin diqqətini çəkən bir xüsusiyyət, 'sonsuz uzun' olan at çubuğudur. Çubuq, əsa, mızraq və s. bizə fallik simvollar kimi tanışdır; lakin bu çubuq fallusun ən nəzərəçarpan xüsusiyyəti olan uzanma qabiliyyətinə malikdirsə, şübhəyə yer qalmır. Hadisənin 'sonsuzluğa' qədər uzadılmaqla şişirdilməsi uşaq yaşında həddindən artıq yüklənməyə işarə edir. Çubuğun ələ alınması mastürbasiyaya açıq işarədir, burada təbii ki, yuxu görənin cari vəziyyəti deyil, çox uzaq keçmişdəki uşaq zövqü nəzərdə tutulur. Burada Dr. Bu təfsirə görə, yuxuda sol tərəf haqsızlığı, qadağan olunmuşu, günahı ifadə edir, bu da qadağaya qarşı edilən uşaq mastürbasiyasına çox yaxşı tətbiq oluna bilər. Bu ən dərin, uşaq qatı ilə dövlət xadiminin gündəlik planları ilə məşğul olan ən üst qat arasında, hər ikisi ilə əlaqəli olan bir orta qat da aşkar edilə bilər. Çətinlikdən Allahı köməkçi çağıraraq qayaya çubuqla vurmaqla möcüzəvi qurtuluş prosesi, biblik bir səhnəni, yəni Musanın susuz qalan İsrail oğulları üçün qayadan su çıxarmasını xatırladır. Kitabi inanclı, protestant evindən çıxmış Bismarkda bu yerin dəqiq tanışlığını asanlıqla fərz edə bilərik. Azad etmək istədiyi xalqın ona üsyan, nifrət və nankorluqla cavab verdiyi Musa rəhbəri ilə Bismark konflikt dövründə asanlıqla müqayisə oluna bilərdi. Beləliklə, cari istəklərə uyğunlaşma təmin edilmiş olardı. Digər tərəfdən, biblik mətn mastürbasiya fantaziyası üçün çox yaxşı istifadə edilə bilən bəzi təfərrüatları ehtiva edir. Allahın qadağasına qarşı Musa əsaya əl atır və bu pozuntuya görə Rəbb ona, vəd edilmiş torpağa ayaq basmadan ölməli olduğunu bildirərək cəza verir. Qadağan olunmuş əsanın (yuxuda birmənalı olaraq fallik olan) ələ alınması, onunla vurmaqla maye istehsalı və ölüm təhdidi — beləliklə, uşaq mastürbasiyasının bütün əsas məqamları bir yerə toplanmış olur. Maraqlı olan, biri dahi dövlət xadiminin psixikasından, digəri isə primitiv uşaq ruhunun hərəkətlərindən gələn iki heterojen təsvirin, biblik mətnin vasitəçiliyi ilə birləşdirilməsi prosesidir; bu prosesdə bütün xoşagəlməz məqamlar silinməyə nail olunmuşdur. Əsanın ələ alınmasının qadağan olunmuş, üsyançı hərəkət olması yalnız bunu edən sol əl tərəfindən simvolik olaraq işarələnir. Lakin manifest yuxu məzmununda Allah çağırılır, sanki qadağa və ya gizlilik haqqında hər hansı bir fikri açıq şəkildə rədd etmək üçün. Allahın Musaya verdiyi iki vəddən, yəni vəd edilmiş torpağı görəcəyi, amma ayaq basmayacağı haqqında olanlardan biri çox aydın şəkildə yerinə yetirilmiş kimi təqdim olunur (təpələr və meşəlik torpağa baxış), digəri, son dərəcə xoşagəlməz olanı isə heç qeyd edilmir. Su, ehtimal ki, bu səhnənin əvvəlki ilə birləşdirilməsini uğurla hədəfləyən ikincil emalın qurbanı olmuşdur; əvəzində qaya özü uçur. "Qadağan motivinin təmsil olunduğu uşaq masturbasiyası fantaziyasının nəticəsini belə gözləməliyik ki, uşaq ətrafındakı avtoritet şəxslərin baş verənlərdən xəbərsiz olmasını istəyir. Yuxuda bu istək əksi ilə, yəni baş verənləri dərhal padşaha bildirmək istəyi ilə əvəz olunmuşdur. Bu çevrilmə, lakin, yuxu düşüncələrinin ən üst qatında və manifest yuxu məzmununun bir hissəsində yer alan qələbə fantaziyasına mükəmməl və tam nəzərə çarpmayan şəkildə bağlanır. Belə bir qələbə və fəth yuxusu çox vaxt erotik fəth istəyinin örtüyüdür; yuxunun bəzi cəhətləri, məsələn, daxil olan şəxsə müqavimət göstərilməsi və uzanan qamçının tətbiqindən sonra geniş yolun görünməsi buna işarə edə bilər, lakin bunlar yuxunu əhatə edən müəyyən bir düşüncə və istək istiqamətini müəyyən etmək üçün kifayət deyil. Burada tamamilə uğurlu yuxu təhrifinin nümunəvi bir halını görürük. Ayırd edici məqam elə emal olunmuşdur ki, onun üzərinə örtük kimi yayılan toxumanın heç bir yerindən kənara çıxmır. Bunun nəticəsi odur ki, narahatlığın hər hansı bir boşalması qarşısı alına bildi. Bu, senzura pozulmadan uğurlu istək ödəməsinin ideal halıdır, belə ki, yuxu görənin belə bir yuxudan xoş və güclənmiş halda oyandığını başa düşə bilərik."

Mən bunu belə bağlayıram:⁴⁶

onanistik vərdişlərini qadınlarla əlaqəyə üstün tutmağa çalışan gənc bir kişi.

Əvvəlcədən məlumat. Yuxudan əvvəlki gün o, bir tələbəyə, maqneziumun katalitik yod təsiri altında tam təmiz efirdə həll edildiyi Qrinard reaksiyası haqqında məlumat vermişdir. İki gün əvvəl eyni reaksiya zamanı partlayış baş vermiş və bir işçinin əli yanıq almışdır.

Yuxu: I) O, fenilmagnezium bromid hazırlamalıdır, avadanlığı xüsusilə aydın görür, lakin maqneziumun yerinə özünü qoyur. İndi o, qəribə bir qeyri-sabit vəziyyətdədir, daim özünə deyir: Bu düzgündür, gedir, ayaqlarım artıq həll olur, dizlərim yumşalır. Sonra əlini uzadır, ayaqlarına toxunur, bu vaxt (necə olduğunu bilmir) ayaqlarını kolbadan çıxarır, yenidən özünə deyir: Bu ola bilməz. — Bəli, düzgün edilib. Bu zaman o, qismən oyana bilir, yuxunu mənə danışmaq istədiyi üçün təkrarlayır. O, yuxunun həllindən birbaşa qorxur, bu yarım yuxu halında çox həyəcanlıdır və daim təkrarlayır: Fenil, Fenil.

II) O, bütün ailəsi ilə ***ingdədir, həmin xanım ilə saat 3:12-də Şotten qapısında görüşməli idi, lakin yalnız saat 4:12-də oyandı. O, özünə deyir: İndi çox gecdir; sən çatana qədər saat 4:1 olacaq. Növbəti anda o, bütün ailəni masa ətrafında toplanmış görür, xüsusilə ananı və şorbə qabını tutan otaq xidmətçisini aydın görür.

Təhlil: O, əmin idi ki, artıq ilk yuxu görüşəcəyi xanımla əlaqəlidir (yuxu gözlənilən görüşdən bir gecə əvvəl görülmüşdür). Ona məlumat verən tələbə çox iyrənc bir adamdır; ona dedi: Bu düzgün deyil, çünki maqnezium hələ tamamilə toxunulmamış idi, o da cavab verdi, sanki ona heç nə maraqlı deyilmiş kimi: Bu sadəcə düzgün deyil. Bu tələbə onun özü olmalıdır, — o, öz analizinə qarşı, həmin adamın öz sintezinə qarşı olduğu qədər laqeyddir, — yuxuda əməliyyatı icra edən O, amma mən. Onun nəticəyə qarşı laqeydliyi mənə nə qədər iyrənc görünməlidir!

Digər tərəfdən, o, analiz (sintez) ilə edilən şeydir. Söhbət müalicənin uğurundan gedir. Yuxudakı ayaqlar dünən axşamki təəssüratı xatırladır. Rəqs dərsində fəth etmək istədiyi bir xanımla qarşılaşdı; onu elə güclü özünə sıxdı ki, bir dəfə qışqırdı. Onun ayaqlarına təzyiqi dayandırdıqda, yuxuda qeyd olunan yerlərdə, dizlərinin üstünə qədər baldırlarında güclü əks təzyiqini hiss etdi. Bu vəziyyətdə qadın, nəhayət işləyən retortdakı maqneziumdur. O, mənə qarşı qadın kimi, qadına qarşı isə kişi kimi davranır. Xanım ilə iş gedirsə, müalicə ilə də gedir. Özünü yoxlama və dizlərindəki qavrayışlar onaniyaya işarə edir və ondan əvvəlki günün yorğunluğuna uyğun gəlir. — Görüş həqiqətən saat 3:12-yə təyin edilmişdi. Onun bunu yuxuda keçirmək və evdəki cinsi obyektlərlə (yəni masturbasiya ilə) qalmaq istəyi onun müqavimətinə uyğun gəlir.

Fenil adının təkrarı üçün bildirir: Bütün bu yl ilə bitən radikallar ona həmişə çox xoş gəlib, onlardan istifadə etmək çox rahatdır: Benzil, Asetil və s. Bu heç nəyi izah etmir, amma mən ona radikal: Şlemihl təklif etdikdə, çox gülür və yay ərzində Prévostun bir kitabını oxuduğunu, bu kitabda isə 'Les exclus de l’amour' (Sevgidən kənarlaşdırılanlar) bölməsində 'Şlemihllər'dən bəhs edildiyini, onların təsviri zamanı özünə: Bu mənim vəziyyətimdir, dediyini danışır. — Əgər görüşü qaçırsaydı, bu da Şlemihllik olardı.

Görünür, cinsi yuxu simvolikası artıq birbaşa eksperimental təsdiq tapmışdır. Fil. Dr. K.Schrötter 1912-ci ildə H. Svobodanın təşəbbüsü ilə dərin hipnoz olunmuş şəxslərdə yuxu məzmununun böyük hissəsini müəyyən edən təlqin əmri ilə yuxular yaratmışdır. Əgər təlqin normal və ya qeyri-normal cinsi əlaqə haqqında yuxu görmək əmrini verirdisə, yuxu bu əmrləri, cinsi materialın yerinə psixoanalitik yuxu təfsirindən məlum olan simvolları qoyaraq yerinə yetirirdi. Belə ki, məsələn, bir dostla homoseksual əlaqə haqqında yuxu görmək təlqinindən sonra, yuxuda bu dost əlində əl çantası ilə görünürdü, çantanın üzərində 'Yalnız xanımlar üçün' yazılı etiket yapışdırılmışdı. Yuxu görən qadına yuxudakı simvolika və yuxu təfsiri haqqında heç vaxt məlumat verilməmişdi. Təəssüf ki, bu əhəmiyyətli tədqiqatın qiymətləndirilməsi Dr. Schrötterin qısa müddət sonra intiharla həyatına son qoyduğu bədbəxt faktla pozulur. Onun yuxu təcrübələri haqqında yalnız 'Zentralblatt für Psychoanalyse' jurnalında ilkin bir məlumat verilmişdir.

1923-cü ildə G. Roffenstein oxşar nəticələr əldə etmişdir. Lakin Betlheim və Hartmannın apardıqları təcrübələr xüsusilə maraqlı görünür, çünki onlarda hipnoz aradan qaldırılmışdır. Bu müəlliflər ('Korsakov psixozunda yanlış reaksiyalar haqqında', Archiv für Psychiatrie, cild 72, 1924) belə bir qarışıqlıqdan əziyyət çəkən xəstələrə kobud cinsi məzmunlu hekayələr danışmış və danışılanların təkrarlanması zamanı yaranan təhriflərə diqqət yetirmişlər. Məlum oldu ki, bu zaman yuxu təfsirindən məlum olan simvollar üzə çıxır (pilləkənlə qalxmaq, sancmaq və atəş açmaq koitusun simvolları, bıçaq və siqaret isə penis simvolları kimi). Bu yuxuları ümumi şəkildə iki sinifə bölməyi məqbul sayıram: birincisi, həqiqətən də hər dəfə eyni məna daşıyan yuxular, ikincisi isə eyni və ya oxşar məzmununa baxmayaraq, ən müxtəlif təfsirlərə məruz qalmalı olan yuxular. Birinci növün tipik yuxularından imtahan yuxusunu artıq daha ətraflı araşdırmışam.

Oxşar emosional təsirə görə, 'qatarı qaçırma yuxuları' imtahan yuxularına aid edilməyə layiqdir. Onların izahı bu yaxınlaşmanı əsaslandırır. Bunlar yuxuda hiss olunan digər bir təşviş təhrikinə, yəni ölmə təşvişinə qarşı təsəlli yuxularıdır. 'Getmək' ən çox rast gəlinən və ən yaxşı əsaslandırılan ölüm simvollarından biridir. Yuxu sonra təsəlli verərək deyir: sakit ol, ölməyəcəksən (getməyəcəksən), necə ki, imtahan yuxusu sakitləşdirərək deyirdi: heç nədən qorxma; bu dəfə də sənə heç nə olmayacaq. Hər iki növ yuxunun başa düşülməsindəki çətinlik, təşviş hissinin məhz təsəlli ifadəsinə bağlanması səbəbindən yaranır.

Xəstələrimdə kifayət qədər çox təhlil etdiyim 'diş qıcıq yuxularının' mənası mənə uzun müddət naməlum qaldı, çünki təəccübümlə, onların təfsirinə qarşı həmişə həddindən artıq böyük müqavimətlərlə qarşılaşdım.

Nəhayət, həddindən artıq aydınlıq heç bir şübhəyə yer qoymadı ki, kişilərdə bu yuxuların hərəkətverici qüvvəsi pubert dövründəki mastürbasiya istəklərindən başqa bir şey deyil. Belə yuxulardan ikisini təhlil etmək istəyirəm, onlardan biri eyni zamanda 'uçuş yuxusudur'. Hər ikisi eyni şəxs tərəfindən, güclü, lakin həyatda ləngidilmiş homoseksuallığı olan gənc bir kişi tərəfindən irəli sürülmüşdür:

O, opera zalının parketində 'Fidelio' tamaşası zamanı, dostluğunu qazanmaq istədiyi, ona xoş gələn L. şəxsiyyətinin yanında oturur. Birdən parket üzərindən çarpaz şəkildə sona qədər uçur, sonra ağzına əl atır və iki dişini qoparıb çıxarır.

Uçuşu özü təsvir edir, sanki havaya 'atılmış' kimi. 'Fidelio' tamaşası haqqında söhbət getdiyi üçün, şairin sözü ağla gəlir: 'Kim gözəl bir qadın qazanıbsa —'

Lakin ən gözəl qadının qazanılması belə yuxu görənin istəklərinə aid deyil. Bu istəklərə iki başqa misra daha yaxşı uyğun gəlir: 'Kim böyük atışı bacarıbsa, Bir dostun dostu olmaq...'

„Böyük nailiyyətə imza atan, bir dostun dostu olmağı bacaran...“

Yuxu artıq bu “böyük zərbə”ni ehtiva edir, lakin o, yalnız dilək yerinə yetirməsi deyil. Onun arxasında, dostluq üçün etdiyi müraciətlərlə artıq çox dəfə bədbəxtlik yaşadığı, “qovulduğu” və “Fidelio” tamaşasından yanında həzz aldığı gənc adamla bu taleyin təkrarlana biləcəyindən qorxduğu utancverici düşüncə gizlənir. Və indi incə hisslərə malik yuxu görən üçün utancverici etiraf buna qoşulur: bir dəfə bir dostun rədd cavabından sonra həsrətdən iki dəfə ardıcıl olaraq həssas oyanma halında onaniya etmişdir.

Digər yuxu: Ona tanış olan iki universitet professoru mənim yerimə onunla davranırlar. Biri onun cinsiyyət orqanında bir şey edir; o, əməliyyatdan qorxur. Digəri dəmir çubuqla onun ağzına zərbə endirir, nəticədə o, bir və ya iki dişini itirir. O, dörd ipək parça ilə bağlanıb.

Bu yuxunun cinsi mənası şübhəsiz ki, aydındır. İpək parçalar ona tanış olan bir homoseksual ilə eyniləşdirməyə uyğun gəlir. Heç vaxt cinsi əlaqə qurmamış və həqiqətdə kişilərlə cinsi əlaqə axtarmamış yuxu görən, cinsi əlaqəni bir vaxtlar ona tanış olan puberta onaniyası nümunəsinə görə təsəvvür edir.

Məncə, tipik diş qıcıqlanması yuxusunun tez-tez rast gəlinən dəyişiklikləri, məsələn, başqasının yuxu görənə dişini çıxarması və bənzər hallar, eyni izahatla aydın olur.⁴⁷

Mən iddia etmək istəmirəm ki, diş qıcıq yuxusunun onaniya yuxusu kimi şərh edilməsi, haqqında şübhə etmədiyim, tamamilə aydın olmuşdur. İzahat üçün bildiyim qədər çoxunu verirəm və həll olunmamış bir hissə buraxmalıyam. Ancaq dil ifadəsində ehtiva olunan başqa bir əlaqəyə də diqqət çəkməliyəm. Ölkəmizdə mastürbasiya aktı üçün incə olmayan bir ad var: özünə birini qoparmaq və ya aşağı çəkmək. Bu ifadələrin haradan gəldiyini, hansı təsvirin onlara əsaslandığını deyə bilmirəm, lakin ikisindən birincisinə 'diş' çox yaxşı uyğun gələrdi.

Diş çəkmə və ya diş düşməsi ilə bağlı yuxular xalq inanışında bir qohumun ölümünə yozulduğu üçün, psixoanaliz E. Jones bunun üçün yaxşı bir təsdiq təqdim etdi. Bu yozumun yuxarıda müdafiə olunanla ortaq nöqtəsi, hər iki halda (kastrasiya — doğum) bütöv bədəndən bir hissənin ayrılması məsələsinin olmasıdır. Onlara belə bir mənanı yalnız yuxarıda qeyd olunan parodistik mənada tanıya biləcəyiniz üçün, Otto Rank tərəfindən təqdim olunan bir 'diş qıcıq yuxusu'nu buraya əlavə edirəm:⁴⁸⁴⁹

'Diş qıcıq yuxuları mövzusuna dair, bir müddətdir yuxu yozumu problemləri ilə daha canlı maraqlanmağa başlayan bir həmkarımdan aşağıdakı hesabat gəlib çatdı:

'Yaxınlarda mənə diş həkimində olduğum və onun mənə alt çənənin arxa dişini deşdiyi yuxu gördü. O, diş yararsız hala gələnə qədər işləyir. Sonra onu ələk ilə tutub, məni təəccübləndirən bir asanlıqla çəkir. O, deyir ki, mən buna əhəmiyyət verməyim, çünki bu, əslində müalicə olunan diş deyil və onu masaya qoyur, burada diş (mənə elə gəlir ki, yuxarı kəsici diş) bir neçə hissəyə ayrılır. Mən əməliyyat stulundan qalxıram, maraqla yaxınlaşır və maraqla tibbi bir sual verirəm. Həkim mənə izah edir, təcili ağ dişin hissələrini ayırarkən və bir alətlə əzərkən (toz halına salarkən), bunun pubertatla əlaqəli olduğunu və dişlərin yalnız pubertatdan əvvəl bu qədər asanlıqla çıxdığını; qadınlarda bunun üçün həlledici anın bir uşağın doğulması olduğunu deyir.

Sonra (yarım yuxuda olduğuma inandığım kimi) bu yuxunun bir pollyutsiya ilə müşayiət olunduğunu qeyd edirəm, lakin onu yuxunun müəyyən bir yerinə təhlükəsiz şəkildə yerləşdirə bilmirəm; ən çox dişin çəkildiyi anda baş verdiyi mənə elə gəlir.

Sonra daha çox xatırlamadığım bir hadisə yuxu görürəm, bu hadisə, şapka və paltomu, geyimlərimin mənə gətiriləcəyinə ümid edərək, haradasa (ehtimal ki, diş həkiminin qarderobunda) buraxıb, yalnız üst paltarla geyinmiş halda, gedən bir qatarı çatmağa tələsdiyimlə nəticələndi. Mən son anda arxa vaqona minməyi bacardım, orada artıq biri dayanırdı. Lakin vaqonun daxilinə artıq daxil ola bilmədim, əksinə, nəhayət uğurla qurtulmağa çalışdığım narahat bir vəziyyətdə səyahətə davam etməli oldum. Biz böyük bir tunel keçirik, bu zaman əks istiqamətdə iki qatar bizim qatarın içindən keçirmiş kimi, sanki bu qatar tuneldir. Mən kənardan vaqon pəncərəsindən içəri baxıram.'

Bu yuxunun yozumu üçün material olaraq əvvəlki günün aşağıdakı hadisələri və düşüncələri ortaya çıxır:

I. Həqiqətən də, qısa müddət əvvəldən diş həkiminin müalicəsindəyəm və 'yuxu işlənməsi' zamanı yuxuda deşilən aşağı çənə dişimdə, həkimin də mənim xoşuma gəlməyəcək qədər uzun müddətdir işlədiyi həmin dişimdə davamlı ağrılar hiss edirəm. Yuxu gününün səhərində ağrılar səbəbilə yenidən həkimdə olmuşdum; o, mənə eyni çənədəki müalicə olunan dişdən başqa, ağrının mənbəyi ola biləcək bir dişi çəkdirməyi məsləhət görmüşdü. Söhbət yeni çıxmış 'ağıllı diş'dən gedirdi. Bu münasibətlə onun həkimlik vicdanına bu barədə bir sual da ünvanlamışdım.

II. Həmin günün axşamı bir xanıma qarşı diş ağrısı səbəbindən pis əhval-ruhiyyəmi izah etmək məcburiyyətində qaldım; o da mənə, tacının demək olar ki, tamamilə qopmuş bir kökü çəkdirməkdən qorxduğunu danışdı. O, göz dişlərinin çəkdirilməsinin xüsusilə ağrılı və təhlükəli olduğunu deyirdi, baxmayaraq ki, digər tərəfdən bir tanışının ona yuxarı çənə dişlərinin (onun söhbət etdiyi diş də belə idi) daha asan çəkildiyini söyləmişdi. Bu tanış ona həm də bir dəfə narkoz altında yanlış dişinin çəkildiyini danışmışdı; bu xəbər onun zəruri əməliyyatdan çəkinməsini daha da artırmışdı. Sonra mənə soruşdu ki, 'göz dişləri' dedikdə yan dişlər nəzərdə tutulur, yoxsa iti dişlər və bu barədə nə məlumdur. Mən bir tərəfdən ona bütün bu fikirlərdəki batili qeyd etdim, lakin bəzi xalq inanclarının düzgün nüvəsinin vurğulanmasını da nəzərdən qaçırmadım. O, öz təcrübəsinə görə çox qədim və ümumi məlum olan bir xalq inancından danışa bilir: Əgər hamilə qadının diş ağrısı varsa, oğlan uşağı dünyaya gətirir.

III. Bu atalar sözü məni, Freydin 'Yuxuların yozumu' əsərində (2. nəşir, s. 193 və d.) diş qıcıq yuxularının masturbasiya əvəzi kimi tipik mənası haqqında verdiyi məlumatlara görə maraqlandırır, çünki xalq atalar sözündə də diş və kişi cinsiyyət orqanı (oğlan) müəyyən bir əlaqəyə gətirilir. Beləliklə, həmin günün axşamı 'Yuxunun Təfsiri'ndəki müvafiq hissəni yenidən oxudum və orada aşağıdakı kimi verilən izahlara rast gəldim; onların mənim yuxuma təsiri, yuxarıda qeyd olunan iki hadisənin təsiri kimi asanlıqla aydın olur. Freyd diş qıcıq yuxuları haqqında yazır ki, 'kişilərdə pubert dövrünün masturbasiya həvəslərindən başqa heç nə bu yuxuların hərəkətverici qüvvəsi ola bilməz' (s. 193). Daha sonra: 'Məncə, tipik diş qıcıq yuxusunun tez-tez rast gəlinən dəyişiklikləri, məsələn, başqasının yuxu görənin dişini çəkməsi və s., eyni izahla başa düşüləndir. Lakin diş həvəsinin niyə bu mənanı daşıya bildiyi sirr kimi görünə bilər. Burada aşağıdan yuxarıya (bu yuxuda da aşağı çənədən yuxarı çənəyə) çox tez-tez rast gəlinən köçürməyə diqqət çəkirəm; bu, cinsi sıxışdırma xidmətindədir və histeriyada cinsiyyət orqanlarında baş verməli olan müxtəlif hisslər və niyyətlər, ən azı digər etibarlı bədən nahiyələrində reallaşa bilər' (s. 194). 'Amma mən dil ifadəsindəki digər bir əlaqəyə də işarə etməliyəm. Bizim ölkəmizdə masturbasiya aktı üçün incə olmayan bir ad var: 'özünə birini qoparmaq' və ya 'özünə birini aşağı qoparmaq' (s. 193). Bu ifadə mənə uşaq yaşlarımdan bəri masturbasiya adı kimi tanış idi və təcrübəli yuxu təfsirçisi bu yuxunun əsasında yatan uşaqlıq materialına buradan asanlıqla yol tapa bilər. Yalnız qeyd edirəm ki, yuxuda çəkildikdən sonra yuxarı ön dişə çevrilən dişin asanlıqla çıxması, məni uşaqlığımda baş vermiş bir hadisəyə xatırladır, o zaman ki mən özüm hərəkət edən yuxarı ön dişimi asanlıqla və ağrısız qoparmışdım. Bu hadisə, ki, mənə bu gün də bütün təfərrüatları ilə aydın xatırlanır, mənim ilk şüurlu masturbasiya cəhdlərimin baş verdiyi eyni erkən dövrə təsadüf edir (Deckerinnerung).

Freydin C. G. Yunqun məlumatına işarəsi G. Kadınların diş qıcığı yuxularının doğum yuxuları mənasına gəldiyi haqqında C. G. Yunqun məlumatı (Yuxu Təfsiri, s. 194, qeyd) və hamilə qadınlarda diş ağrısının mənası haqqında xalq inancı, yuxuda qadın mənasının kişi mənasına (pubertat) nisbətən qarşıya qoyulmasına səbəb olmuşdur. Bununla əlaqədar olaraq, diş həkimi müalicəsindən çıxdıqdan qısa müddət sonra, yenicə taxılmış qızıl koronkaların ağzımdan düşdüyünü gördüyüm əvvəlki bir yuxumu xatırlayıram; həmin vaxt hələ tam udmadığım böyük xərcə görə yuxuda çox əsəbiləşmişdim. Bu yuxu mənə indi müəyyən bir təcrübəyə nəzərən, hər hansı bir formada iqtisadi cəhətdən daha əleyhinə olan obyekt sevgisinə nisbətən masturbasiyanın maddi üstünlüklərinin təriflənməsi kimi aydın olur (qızıl koronkalar) və mən inanıram ki, həmin xanımın hamilə qadınlarda diş ağrısının mənası haqqındakı məlumatı bu düşüncə axarını içimdə yenidən oyatdı.

Həmkarın, məncə, heç bir əlavə etməyə ehtiyac olmayan, asanlıqla başa düşülən və şübhəsiz təfsirinə qədər olan hissə; yalnız ikinci yuxu hissəsinin ehtimal olunan mənasına işarə etmək olar ki, bu hissə söz körpüləri vasitəsilə: diş-(çəkmə-qatar; qoparma-səyahət) yuxu görənin masturbasiyadan cinsi əlaqəyə keçidini (qatarların müxtəlif istiqamətlərdə daxil və çıxıb getdiyi tunel) və bunun təhlükələrini (hamiləlik; prezervativ) təsvir edir.

Əksinə, mənə bu hal nəzəri baxımdan iki istiqamətdə maraqlı görünür. Birincisi, Freydin aşkarladığı əlaqənin sübutu kimi, yuxuda ejakulyasiyanın diş çəkmə aktı zamanı baş verməsi sübut edir ki. Biz, hansı formada olursa olsun, pollyutsiyanı mexaniki təsirlərdən istifadə etmədən baş verən masturbator doyum kimi nəzərdən keçirməyə məcburuq. Buna əlavə olaraq, bu halda pollyutsiyanın doyum hissi, adətən olduğu kimi, hətta təsəvvür edilən bir obyektə deyil, əksinə, əgər belə demək olarsa, obyektsiz, tam autoerotik şəkildə baş verir və ən çoxu zəif homoseksual bir çalar (diş həkimi) aşkar edir.

Vurğulanmağa dəyər göründüyü ikinci məqam aşağıdakı kimidir: 'Freydin burada artıq yerinə düşməyən bir şəkildə irəli sürüldüyünə dair etiraz gözləniləndir, çünki əvvəlki günün təcrübələri yuxunun məzmununu bizə başa düşdürmək üçün tamamilə kifayətdir. Diş həkiminə baş çəkmə, xanım ilə söhbət və Yuxuların yozumu» kitabının oxunması, gecələr diş ağrısı ilə narahat olan yuxu görənin bu yuxunu yaratdığını kifayət qədər izah edir; əgər mütləq istənilirsə, hətta yuxunu pozan ağrının aradan qaldırılması üçün (ağrıyan dişin çıxarılması təsəvvürü ilə, eyni zamanda qorxulan ağrı hissinin libidoya üstünlük verməsi vasitəsilə). Lakin bu istiqamətdə ən geniş imtiyazlar verilsə belə, Freydin izahlarının oxunmasının diş çəkmə və masturbasiya aktı arasındakı əlaqəni yuxu görəndə yaratdığını və ya yalnız fəallaşdırdığını iddia etmək ciddi şəkildə qəbul edilməz, əgər bu əlaqə, yuxu görənin özünün etiraf etdiyi kimi ('birini qoparmaq'), artıq əvvəlcədən mövcud olmasaydı. Bu əlaqəni, xanım ilə söhbətlə yanaşı, canlandıran nəsnə, yuxu görənin sonradan bildirdiyi məlumatdan aydın olur ki, o, Yuxu Təfsiri kitabını oxuyarkən başa düşülən səbəblərdən diş qıcıqlandırıcı yuxuların bu tipik mənasına tam inanmaq istəməmiş və bunun bütün belə yuxulara aid olub-olmadığını bilmək istəmişdir. Yuxu ona ən azı öz şəxsiyyəti üçün bunu təsdiqləyir və ona niyə bundan şübhə etməli olduğunu göstərir. Beləliklə, yuxu bu baxımdan da bir istəyin ödənilməsidir, yəni "Freydin bu anlayışının təsir dairəsinə və davamlılığına əmin olmaq" istəyinin.

Tipik yuxuların ikinci qrupuna uçan, süzən, düşən, üzən və s. yuxular aiddir. Bu yuxular nə deməkdir? Bu, ümumi şəkildə deyilə bilməz. Onlar, eşidəcəyimiz kimi, hər halda fərqli bir şeyi ifadə edirlər, yalnız onların ehtiva etdiyi hisslər materialı həmişə eyni mənbədən gəlir.

Psixoanalizlərdən əldə edilən məlumatlardan belə nəticə çıxarmaq lazımdır ki, bu yuxular da uşaqlıq təəssüratlarını təkrarlayır, yəni uşaq üçün son dərəcə cazibədar olan hərəkət oyunlarına aiddir. Hansı dayı, qollarını açaraq uşaqla otaqda qaçaraq onu uçurtmamış, və ya dizlərində yelləndirib ayağını qəflətən uzadaraq onunla 'düşmə' oyunu oynamamış, və ya onu qaldırıb qəflətən dəstəyi çəkirmiş kimi davranmamışdır? Uşaqlar sonra sevinclə qışqırır və təkrarlanmasını yorulmadan tələb edirlər, xüsusilə də qorxu və başgicəllənmə də varsa; sonra illər sonra yuxuda təkrarını yaradırlar, lakin yuxuda onları saxlayan əlləri buraxırlar, beləliklə artıq sərbəst süzür və düşürlər. Bütün kiçik uşaqların belə oyunlara, yelləncəyə və tahtalıqaya olan sevgisi məlumdur; sonra sirkdə gimnastika nümayişlərini gördükdə, xatirə yenidən canlanır. Bəzi oğlanlarda histeriya tutması yalnız bu cür nümayişlərin reproduksiyasından ibarət olur ki, onları böyük məharətlə icra edirlər. Bu, özlüyündə zərərsiz olan hərəkət oyunlarında çox vaxt cinsi hisslər də oyadılmışdır. Bizdə işlədilən və bütün bu hadisələri əhatə edən bir sözlə desək: uşaqlıqdakı “qovğalanma” uçuş, düşmə, başgicəllənmə və s. haqqında yuxuları təkrarlayır; lakin həmin vaxtki həzz hissləri indi təşvişə çevrilmişdir. Lakin hər bir ana bilir ki, uşaqların qovğalanması əslində kifayət qədər tez-tez mübahisə və ağlamaqla nəticələnir.

Beləliklə, mənim yuxu zamanı dəri hisslərimizin vəziyyətinin, ağciyərlərimizin hərəkətindən gələn hisslərin və s. uçuş və düşmə yuxularını yaratması izahını rədd etmək üçün əsaslı səbəbim var. Görürəm ki, bu hisslərin özü yaddaşdan reproduksiya olunur, yuxu onlara istinad edir, deməli, onlar yuxu məzmunudurlar, yuxu mənbələri deyil.

Eyni cür olan və eyni mənbədən gələn hərəkət hissləri materialı indi ən müxtəlif yuxu düşüncələrinin təsviri üçün istifadə olunur. Əksər hallarda həzz dolu olan uçuş və ya süzülüş yuxuları ən müxtəlif şərhləri tələb edir; bəzi şəxslər üçün çox xüsusi, digərləri üçün isə öz-özlüyündə tipik təbiətdə olan şərhlər. Xəstələrimdən biri çox vaxt yerə toxunmadan, müəyyən hündürlükdə küçənin üzərindən süzüldüyünü yuxuda görürdü. O, çox kiçik boylu idi və insanlarla ünsiyyətin gətirdiyi hər cür çirklənmədən qaçınırdı. Onun süzülüş yuxusu hər iki istəyini yerinə yetirirdi, çünki ayaqlarını yer səthindən qaldırır və başını daha yüksək bölgələrə qaldırırdı. Digər yuxu görən qadınlarda uçuş yuxusu arzu mənasını daşıyırdı: “Quşcuq olsaydım”; digərləri isə gündüz belə adlandırılma imkanı olmadığından, gecələr mələklərə çevrilirdilər. Uçuşun quş təsəvvürü ilə sıx əlaqəsi, kişilərdə uçuş yuxusunun əksər hallarda qaba cinsi məna daşıdığını başa düşülən edir. Bu və ya digər yuxu görən şəxsin hər dəfə uçma bacarığına çox qürur duymasını eşitdikdə təəccüblənməyəcəyik.

Dr. Paul Federn (Vyana) inandırıcı fərziyyə irəli sürmüşdür ki, bu uçuş yuxularının yaxşı bir hissəsi ereksiya yuxularıdır, çünki ereksiyanın qəribə və insan fantaziyasını daim məşğul edən fenomeni cazibə qüvvəsinin ləğvi kimi təsir bağışlamalıdır. (Bununla bağlı antik dövrün qanadlı falluslarına baxın.)

Diqqətəlayiqdir ki, ayıq və əslində hər cür şərhə qarşı olan yuxu təcrübəçisi Mourly Vold də eyni şəkildə uçuş (süzülüş) yuxularının erotik şərhi müdafiə edir (Yuxu haqqında, cild. II, s. 791). O, erotikanı “süzülüş yuxusu üçün ən vacib motiv” adlandırır, bu yuxulara müşayiət edən bədəndəki güclü vibrasiya hissinə və belə yuxuların ereksiya və ya gecə boşalmaları ilə tez-tez əlaqəsinə istinad edir.⁵⁰

Düşmə yuxuları daha çox təşviş xarakteri daşıyır. Qadınlarda onların şərhi heç bir çətinlik yaratmır, çünki onlar demək olar ki, həmişə düşmənin erotik sınağa qarşı təslim olmağı ifadə edən simvolik istifadəsini qəbul edirlər. Düşmə yuxusunun uşaqlıq mənbələrini hələ tükətməmişik; demək olar ki, bütün uşaqlar vaxtaşırı yıxılıblar və sonra qaldırılıb seviliblər; gecələr beşikdən düşdükdə, onlara baxan şəxs tərəfindən öz yataqlarına götürülüb.

Çox vaxt üzmə haqqında yuxu görən, dalğaları böyük məmnunluqla yaran və s. şəxslər adətən yataqda sidik buraxanlar olmuşlar və indi yuxuda uzun müddətdən sonra imtina etməyi öyrəndikləri bir həzzi təkrarlayırlar. Üzmə yuxularının hansı təsvirə asanlıqla təklif olunduğunu tezliklə bir və ya digər nümunə vasitəsilə öyrənəcəyik.

Od haqqında yuxuların təfsiri, uşaqların gecə vaxtı döşəyi islatmaması üçün onlara 'çaxmaq' qadağan edən uşaq otağı qaydasını haqlı çıxarır. Çünki bu yuxuların əsasında da uşaqlıq dövründəki gecə sidik qaçırma (enuresis nocturna) xatirəsi durur. "Histeriya analizinin fraqmenti" (1905) əsərində belə bir od yuxusunun yuxu görən qadının xəstəlik tarixi ilə əlaqəli tam təhlilini və sintezini vermiş və bu uşaqlıq materialının hansı yetkinlik dövrü təəssüratlarını ifadə etmək üçün istifadə oluna biləcəyini göstərmişəm.

Əgər 'tipik' yuxular dedikdə müxtəlif yuxu görən şəxslərdə eyni manifest yuxu məzmununun tez-tez təkrarlanması nəzərdə tutulursa, bir sıra belə yuxuları gətirmək olar, məsələn, dar küçələrdən keçmə, bir-birinə bağlı otaqlar silsiləsindən keçmə, gecə vaxtı soyğunçu (sinir xəstələrinin yatmazdan əvvəl gördükləri ehtiyat tədbirləri də buna aiddir), vəhşi heyvanların (buğalar, atlar) təqibi və ya bıçaq, xəncər, nizə ilə təhdid edilmə haqqında yuxular; bu son ikisi təşviş əziyyəti çəkənlərin manifest yuxu məzmunu üçün xarakterikdir və s. Xüsusi olaraq bu materialla məşğul olan bir araşdırma çox təqdirəlayiq olardı. Onun əvəzinə iki qeyd təqdim etmək istəyirəm, lakin bu qeydlər yalnız tipik yuxulara aid deyil.

Yuxuların həllinə nə qədər çox məşğul olsanız, bir o qədər istəklə qəbul etməlisiniz ki, böyüklərin yuxularının əksəriyyəti cinsi materialı işləyir və erotik istəkləri ifadə edir. Yalnız həqiqətən yuxuları təhlil edən, yəni onların manifest məzmunundan latent yuxu düşüncələrinə nüfuz edən şəxs bu barədə rəy formalaşdıra bilər, manifest məzmunu sadəcə qeyd etmək (məsələn, Näckenin cinsi yuxular haqqında işlərində olduğu kimi) ilə kifayətlənən heç vaxt deyil). Dərhal qeyd edək ki, bu fakt bizi təəccübləndirmir, əksinə, yuxu təfsiri prinsiplərimizlə tam uyğun gəlir. Uşaqlıqdan bəri cinsi həvəs özünün çoxsaylı komponentləri ilə digər heç bir həvəs qədər boğulmaya məruz qalmamışdır; digər heç bir həvəsdən bu qədər çox və güclü şüursuz istək qalmır ki, bu istəklər indi yuxu vəziyyətində yuxu yaradıcı təsir göstərir. Yuxu təfsirində cinsi komplekslərin bu əhəmiyyətini heç vaxt unutmamalı, lakin təbii ki, onu mütləqliyə qədər şişirtməmək lazımdır.

Diqqətli təfsir zamanı bir çox yuxunun özünün biseksual başa düşülməli olduğunu, yəni yuxu görən şəxsin normal cinsi fəaliyyətinə əks olan homoseksual təəssüratları reallaşdıran inkarolunmaz bir üst-təfsir verdiyini müəyyən etmək olar. Lakin W. Stekel və Alf. Adlerin iddia etdiyi kimi bütün yuxuların biseksual təfsir edilməli olması, mənim fikrimcə, müdafiə etmək istəmədiyim, eyni dərəcədə sübutolunmaz və ehtimalolunmaz bir ümumiləşmədir.⁵¹⁵²⁵³

Diqqət çəkən dərəcədə zərərsiz yuxuların hamısının kobud erotik istəkləri canlandırdığını artıq başqa bir yerdə iddia etmişik və bunu çoxlu sayda yeni nümunələrlə təsdiqləyə bilərik. Lakin heç bir tərəfdən xüsusi bir şey sezilməyən, neytral görünən çoxlu yuxular da təhlildən sonra çox vaxt gözlənilməz xarakterli şübhəsiz cinsi istəklərə gətirib çıxarır. Kim, məsələn, aşağıdakı yuxuda təfsir işindən əvvəl cinsi bir istəyin olduğunu fərz edərdi? Yuxu görən nəql edir: İki möhtəşəm saray arasında bir az geri çəkilmiş kiçik bir ev dayanır, onun qapıları bağlıdır. Arvadım məni həmin evə qədər küçənin bir hissəsi ilə aparır, qapını itələyir və mən dərhal və asanlıqla maili yuxarı qalxan həyətin içinə girirəm.

Yuxuları tərcümə etməkdə bir az təcrübəsi olan hər kəs dərhal xatırlayacaq ki, dar məkanlara nüfuz etmək və bağlı qapıları açmaq ən çox yayılmış cinsi simvolizmə aiddir və bu yuxuda asanlıqla arxa tərəfdən cinsi əlaqə cəhdinin təsvirini (qadın bədəninin iki möhtəşəm ombasının arasında) tapacaq. Dar, maili yuxarı qalxan keçid təbii ki, qındır; yuxu görən kişinin arvadına aid edilən kömək, əslində yalnız həyat yoldaşına hörmət hissinin belə bir cəhddən çəkindirdiyini təfsir etməyə məcbur edir və araşdırma göstərir ki, yuxu görən gün yuxu görən kişinin evinə onun xoşuna gələn və belə bir yaxınlaşmaya çox qarşı çıxmayacaq təəssüratı yaradan gənc bir qız daxil olmuşdur. İki saray arasındakı kiçik ev Praqadakı Hradçan xatirəsindən götürülmüşdür və beləliklə, eyni şəhərdən olan həmin qıza işarə edir.

Xəstələrə anası ilə cinsi əlaqə qurma haqqında olan Edip yuxusunun tez-tez təkrarlandığını vurğuladığımda, cavab olaraq: Mən belə bir yuxunu xatırlaya bilmirəm, deyirlər. Lakin dərhal sonra, həmin şəxsdə tez-tez təkrarlanan, tanınmaz və neytral başqa bir yuxunun xatirəsi canlanır və təhlil göstərir ki, bu da eyni məzmunda, yəni yenə də bir Edip yuxusudur. Əminliklə deyə bilərəm ki, ört-basdır edilmiş "Anası ilə cinsi əlaqə haqqında yuxular" açıq olanlardan dəfələrlə daha çoxdur.⁵⁴

Çox vaxt təşviş dolu olan, dar yerlərdən keçməyi və ya suda olmağı əks etdirən çoxlu sayda yuxulara gəldikdə, bu, həqiqi psixoloji anlayışa işarə edir. Mən belə bir nəticəyə gəldim ki, anası tərəfindən sevilən və ya üstün tutulduğunu bilən insanlar həyatda özünə inam, qəti optimizm nümayiş etdirirlər, bu da tez-tez qəhrəmanlıq kimi görünür və real uğuru təmin edir.

Gizlədilmiş Ödip yuxusunun tipik nümunəsi: Bir kişi yuxu görür: O, başqa birinin evlənmək istədiyi bir xanımla gizli əlaqədədir. O, narahatdır ki, bu başqa adam əlaqəni kəşf edə bilər və nəticədə evlilik baş tutmaz, ona görə də kişiyə qarşı çox nəvazişli davranır; ona söykənir və onu öpür. — Yuxu görənin həyatındakı faktlar bu yuxunun məzmununa yalnız bir nöqtədə toxunur. O, evli bir qadınla gizli əlaqədədir və dostu olan ərinin çoxmənali ifadəsi, onun bir şeyi sezmiş ola biləcəyi şübhəsini oyatmışdır. Lakin reallıqda yuxuda qeyd edilməkdən qaçınılan və yuxunun başa düşülməsi üçün açar olan başqa bir şey də rol oynayır. Ərin həyatı orqanik bir xəstəliklə təhdid olunur. Onun xanımı ərinin ani ölüm ehtimalına hazırdır və yuxu görənimiz ərin vəfatından sonra gənc dul qadını həyat yoldaşı kimi almaq qərarını şüurlu şəkildə nəzərdən keçirir. Bu xarici vəziyyət nəticəsində yuxu görən Ödip yuxusunun konstellasiyasına düşür; onun istəyi qadını əldə etmək üçün kişini öldürə bilər; yuxusu bu istəyi ikiüzlü təhriflə ifadə edir. Başqası ilə evli olmaq əvəzinə, o, başqasının hələ onu evlənmək istədiyini qoyur, bu da onun öz gizli niyyətinə uyğundur və kişiyə qarşı düşmən istəkləri, uşaqlıqda atası ilə münasibətlərdən gələn nümayişkar nəvazişlərin arxasında gizlənir. Məzmuna malik olan yuxularda, bətn içi həyat, ana bətnində qalma və doğum aktı haqqında fantaziyalar əsas götürülür. Aşağıda, fantaziyada artıq valideynlər arasında cinsi əlaqəni dinləmək üçün bətn içi fürsətdən istifadə edən gənc bir kişinin yuxusunu təqdim edirəm.

O, dərin bir quyudadır, Semmerinq tunelindəki kimi bir pəncərə var. Bu pəncərədən əvvəlcə boş mənzərə görür, sonra isə içərisinə bir şəkli kompozisiya edir, bu şəkil dərhal orada olur və boşluğu doldurur. Şəkil, alət tərəfindən dərin şəkildə qazılan bir zəmini, gözəl havanı, işin əsaslı olması ideyasını və mavi-qara torpaq parçalarını təsvir edir, bu da gözəl təsir yaradır. Sonra o, irəli gedir, açıq bir pedaqoji kitab görür... və uşağın cinsi hisslərinə orada nə qədər diqqət ayrılmasına təəccüblənir, bu zaman məni düşünməlidir.

Bir xəstənin gözəl su yuxusu, müalicədə xüsusi istifadəyə layiq görülmüşdür, aşağıdakı kimidir:

Göl kənarında yay istirahətində o, solğun ayın suda əks olunduğu yerdə qaranlıq suya atılır.

Bu cür yuxular doğum yuxularıdır; onların təfsirinə, manifest yuxuda verilən faktı tərsinə çevirdikdə nail olmaq olar, yəni: suya atılmaq əvəzinə — sudan çıxmaq, yəni: doğulmaq. İnsanın doğulduğu yeri, fransız dilində 'la lune' sözünün yaramaz mənasını düşünərək tanımaq olar. Solğun ay sonra uşağın gəldiyi ağ arxa hissədir, bunu tez anlamaq olar. Xəstənin yay istirahətində 'doğulmaq' istəməsi indi nə deməkdir? Mən yuxu görənə sorğu verirem, o isə heç tərəddüd etmədən cavab verir: Mən müalicə sayəsində yenidən doğulmadım ki? Beləliklə, bu yuxu müalicəni həmin yay yerində davam etdirməyə, yəni orada onu ziyarət etməyə dəvət olur; bəlkə də o, özünün ana olmaq istəyinin çox utancaq bir işarəsini də ehtiva edir.

ee Län ——— 1) Su doğumunun mifoloji əhəmiyyəti haqqında Ranka baxın:

Qəhrəmanın doğumu mifi, 1909.?) Fantaziyaların və şüursuz düşüncələrin əhəmiyyəti haqqında 406 [21; Yuxu işlənməsi Başqa bir doğum yuxusunu və onun təfsirini E. Jonesun əsərindən götürürəm: 'O, dəniz kənarında dayanmış və suya girən kiçik bir oğlan uşağına nəzarət edirdi, o, onun uşağı kimi görünürdü. O, su onu örtənə qədər belə etdi, elə ki, o, yalnız onun səthdə səthdə yuxarı-aşağı hərəkət edən başını görə bildi. Səhnə sonra dolu otel zalına çevrildi. Onun əri onu tərk etdi və o, bir qərib ilə söhbətə başladı.'

'Yuxunun ikinci yarısı təhlil zamanı asanlıqla onun əridən qaçış və üçüncü şəxs ilə intim münasibətlər qurma təsviri kimi açıldı. Yuxunun birinci hissəsi açıq-aşkar bir doğum fantaziyası idi. Yuxularda və mifologiyada uşağın amniotik mayedən doğulması adətən tərsinə çevirmə yolu ilə uşağın suya daxil olması kimi təsvir edilir; bir çox digərləri arasında Adonis, Osiris, Musa və Baxusun doğumu buna yaxşı məlum nümunələr təqdim edir. Başın suda yuxarı-aşağı hərəkət etməsi xəstəyə dərhal yeganə hamiləliyi dövründə tanıdığı uşaq hərəkətləri hissini xatırladır. Suya girdiyi oğlan uşağı haqqında düşünmə, onu suyun içindən çıxardığını, uşaq otağına apardığını, yuduğunu və geyindirdiyini və nəhayət, öz evinə apardığını gördüyü bir xəyala səbəb olur.'

'Yuxunun ikinci yarısı, yuxunun birinci yarısındakı latent yuxu düşüncələri ilə əlaqəli olan qaçışla bağlı düşüncələri təmsil edir; yuxunun birinci yarısı ikinci yarının, yəni doğum fantaziyasının latent məzmununa uyğundur. Əvvəllər qeyd olunan tərsinə çevirmədən başqa, digər tərsinə çevirmələr də mövcuddur. Əslində, ilk təşviş təcrübəsi və beləliklə, təşviş təsirinin mənbəyi və nümunəsidir. Uşaq suya girir və sonra başı sallanır; əsas yuxu düşüncələrində əvvəlcə uşaq hərəkətləri ortaya çıxır və sonra uşaq suyu tərk edir (ikiqat tərsinə çevirmə). İkinci yarısında əri onu tərk edir; yuxu düşüncələrində isə o, ərin tərk edir.' (Tərcümə edən: O. Rank.)

Abraham ilk doğumunu gözləyən gənc bir qadın haqqında başqa bir doğum yuxusu danışır. Otaqdakı döşəmənin bir nöqtəsindən birbaşa suya gedən yeraltı kanal keçir (doğum yolu — amniotik maye). O, döşəmədəki bir qapağı qaldırır və dərhal qəhvəyi bir kürk geyinmiş, demək olar ki, bir fok balığına bənzəyən bir varlıq görünür. Bu varlıq yuxu görən qadının kiçik qardaşı kimi ortaya çıxır, o, həmişə ona ana münasibətində olmuşdur.

Rank bir sıra yuxularla göstərmişdir ki, doğum yuxuları sidik qıcıq yuxuları ilə eyni simvolizmdən istifadə edirlər. Erotik qıcıq onlarda sidik təhriki kimi təsvir edilir; bu yuxularda mənanın təbəqələnməsi uşaqlıqdan bəri simvolun məna dəyişməsinə uyğundur.

Biz burada (S. 246) dayandırdığımız mövzuya, yəni orqanik, yuxunu pozan qıcıqların yuxu qurulmasındakı roluna yenidən qayıda bilərik. Bu təsirlər altında yaranan yuxular bizə yalnız açıq şəkildə arzu ödənməsi tendensiyasını və rahatlıq xarakterini göstərmir, həm də çox vaxt tam şəffaflığı olan simvolizmi nümayiş etdirir, çünki tez-tez oyatmağa səbəb olan bir qıcıqlandırıcı mövcuddur ki, onun təmin edilməsi yuxuda simvolik örtüklə artıq boş yerə cəhd edilmişdir. Bu, həm qadınların yuxuları, həm də sidik və nəcis təzyiqi ilə tətiklənən yuxular üçün keçərlidir. Qadınların yuxularının xüsusi xarakteri bizə yalnız tipik kimi tanınan, lakin şiddətlə inkar edilən bəzi cinsi simvolları birbaşa ifşa etməyə imkan verir, həm də bəzi görünüşdə zərərsiz yuxu vəziyyətlərinin də kobud cinsi səhnənin yalnız simvolik giriş hissəsi olduğuna inandırır; bu səhnə adətən nisbətən nadir olan qadın yuxularında birbaşa təsvir edilir, lakin çox vaxt eyni zamanda oyatmağa səbəb olan təşviş yuxusuna çevrilir.

Sidik qıcıqlandırıcı yuxuların simvolizmi xüsusilə şəffafdır və qədimdən bəri təxmin edilmişdir. Hippokrat artıq belə bir fikri müdafiə edirdi ki, fontanlar və quyular haqqında yuxu görmək sidik kisəsinin pozulması deməkdir (H. Ellis). Şerner sidik qıcıqlandırıcı simvolizminin çoxşaxəliliyini öyrənmiş və artıq belə iddia etmişdir ki, 'güclü sidik qıcıqlandırıcısı həmişə cinsi sahənin qıcıqlanmasına və onun simvolik formalarına çevrilir.... Sidik qıcıqlandırıcı yuxu çox vaxt eyni zamanda cinsi yuxunun nümayəndəsidir.'

O. 'Oyatma yuxusundakı simvol təbəqələşməsi' haqqında işindəki izahatlarını burada təqib etdiyim Rank, çoxlu sayda 'sidik qıcıqlandırıcı yuxunun' əslində cinsi qıcıqlandırıcı tərəfindən yaradıldığını, bu qıcıqlandırıcının isə əvvəlcə uşaq dövründəki uretral erotizm formasında geriləmə yolu ilə təmin edilməyə çalışıldığını çox ehtimal olunur etmişdir. Xüsusilə öyrədici olan hallar, belə yaradılan sidik qıcıqlandırıcısının oyatmaya və sidik kisəsinin boşalmasına səbəb olduğu, lakin buna baxmayaraq yuxunun davam etdiyi və ehtiyacının artıq açıq erotik obrazlarda ifadə olunduğu hallardır.

Tamamilə analoji şəkildə, bağırsaq qıcıqlandırıcı yuxulara aid simvolizmi açır və xalq psixologiyası tərəfindən zəngin şəkildə təsdiqlənən qızıl və nəcis arasındakı əlaqəni təsdiqləyir. Məsələn, z. Bir qadın, bağırsaq pozğunluğu səbəbindən həkim müalicəsi altında olduğu bir dövrdə, kiçik bir taxta kulübənin (kənd tualetinə bənzəyən) yaxınlığında xəzinə basdıran bir xəzinə axtaran haqqında yuxu görür. 1) 'Uşaq mənasında sidik kisəsi yuxusuna əsas olan eyni simvol təsvirləri, 'gənc' mənasında xüsusi cinsi məna kəsb edir: Su = Sidik = Sperma = Doğum suyu; Gəmi = 'gəmi sürmək (sidik etmək) = Meyvə qabı (qutu); Islanmaq = Enurezis = Koitus = Hamiləlik; Üzmək = Sidik dolğunluğu = Doğmamış uşağın yerləşdiyi yer; Yağış = Sidik etmək = Mayalanma simvolu; Səyahət (getmək = düşmək) = Yataqdan qalxmaq = Cinsi əlaqədə olmaq ('getmək', toy səyahəti); Sidik etmək = Cinsi boşalma (qadın yuxusu)'. (Rank, həmin mənbə.) pozğunluğu həkim müalicəsi altında olan bir qadın, kiçik bir taxta kulübənin (kənd tualetinə bənzəyən) yaxınlığında xəzinə basdıran bir xəzinə axtaran haqqında yuxu görür. Yuxunun ikinci hissəsi, çirklənmiş kiçik qızına (Mäderl) arxasını silməsini təsvir edir.'⁵⁵

Doğum yuxularına 'qurtarma' yuxuları əlavə olunur. Qurtarmaq, xüsusilə sudan qurtarmaq, qadın tərəfindən yuxu görüldükdə doğumla eyni məna daşıyır, lakin yuxu görən kişi olduqda bu mənanı dəyişdirir. (Belə bir yuxu üçün Pfister: Psixoanalitik ruh baxımı və ruh sağalması halı. İncil azadlığı, 1909.) — 'Qurtarma' simvolu haqqında mənim 'Psixoanalitik terapiyanın gələcək imkanları' adlı məruzəmə baxın. Psixoanaliz Mərkəzi. Psixoanaliz, № 1, 1910 (Toplu. Psixoanaliz, № 1, 1910 (Tam Əsərlər, c. VIII), eləcə də: Sevgi həyatının psixologiyasına aid töhfələr, I. Kişilərdə obyekt seçiminin xüsusi bir tipinə dair, Jahrbuch.

Quldurlar, gecə oğruları və qorxulu xəyallar, yatmazdan əvvəl qorxulan və bəzən yuxuda olanları narahat edən, eyni uşaq xatirəsindən qaynaqlanır. Bunlar uşağı yuxudan oyadan, yatağı islatmaması üçün qazana otuzdurmağa və ya yuxuda əllərinin necə durduğunu diqqətlə yoxlamaq üçün örtüyü qaldıran gecə qonaqlarıdır. Bu təşviş yuxularının bəzilərinin təhlilindən gecə qonağının şəxsiyyətini tanımağa nail oldum. Quldur hər dəfə ata idi, xəyallar isə ağ gecə libasında olan qadın şəxslərə uyğun gəlir.⁵⁶

Yuxu quruluşuna hakim olan dördüncü amili öz yerinə qoymazdan əvvəl, yuxu kolleksiyamdan bəzi nümunələr gətirmək istəyirəm; bu nümunələr qismən bizə məlum olan üç amilin qarşılıqlı təsirini izah edir, qismən isə sərbəst irəli sürülmüş iddialar üçün sübutlar təqdim edir və ya onlardan qaçılmaz nəticələr çıxarır. Yuxu işlənməsinin yuxarıdakı təsvirində nəticələrimi nümunələrlə sübut etmək mənə olduqca çətin oldu. Hər bir cümlə üçün nümunələr yalnız yuxu təfsiri kontekstində inandırıcıdır; kontekstdən qoparıldıqda, onlar öz gözəlliyini itirir və hətta bir az dərinləşdirilmiş yuxu təfsiri tezliklə o qədər həcmli olur ki, onu izah etmək üçün istifadə edildiyi müzakirənin ipini itirməyə başlayır. Bu texniki səbəb, yuxarıdakı bölmənin mətninə olan əlaqə ilə bir-birinə bağlanan müxtəlif şeyləri ardıcıl sıralamağımı bağışlamağa imkan verə bilər.

Əvvəlcə yuxuda xüsusilə qəribə və ya qeyri-adi təmsil üsullarına aid bəzi nümunələr. Bir xanımın yuxusunda deyilir: Bir otaq xidmətçisi pəncərə təmizləmək üçün pilləkəndə dayanır və yanında bir şimpanze və bir qorilla pişiyi (daha sonra düzəldildi: anqora pişiyi) var. O, heyvanları yuxu görənin üzərinə atır; şimpanze ikincisinə yapışır və bu çox iyrəncdir. Bu yuxu, bir ifadəni sözün həqiqi mənasında götürüb və ona uyğun təsvir edərək, çox sadə bir vasitə ilə məqsədinə çatdı. ‘Maymun’ və ümumiyyətlə heyvan adları təhqiredici sözlərdir və yuxu vəziyyəti başqa bir şey demir, yalnız ‘təhqiredici sözlərlə ətrafa atılmaq’. Eyni kolleksiya tezliklə yuxu işlənməsində bu sadə hiylənin tətbiqinə aid daha çox nümunə gətirəcək. Başqa bir yuxuda oxşar şəkildə davranılır: Qeyri-adi şəkildə deformasiyaya uğramış kəlləli uşağı olan bir qadın; bu uşağın ana bətnindəki mövqeyi səbəbindən belə olduğunu eşidib. Həkim deyir ki, kəlləni sıxmaqla daha yaxşı formaya gətirmək olar, lakin bu beyinə zərər verər. O, düşünür ki, oğlan olduğu üçün ona daha az zərər verir. — Bu yuxu, yuxu görənin müalicə izahlarında eşitdiyi abstrakt ‘uşaq izləri’ anlayışının plastik təsvirini ehtiva edir.

Yuxu işlənməsi aşağıdakı nümunədə bir qədər fərqli bir yol seçir. Yuxu Qrats yaxınlığındakı Hilm gölünə edilən gəzinti haqqında xatirəni ehtiva edir: Çöldə dəhşətli hava; kasıb bir otel, divarlardan su damlayır, yataqlar nəmdir. (Məzmunun son hissəsi yuxuda mənim təqdim etdiyim qədər birbaşa deyil.) Yuxu ‘artıq’ deməkdir. Yuxu düşüncələrində tapılan abstrakt anlayış, əvvəlcə zorla çoxmənalı hala gətirilmiş, məsələn, "daşan" sözü ilə əvəz edilmiş və ya "axan və artıq" ifadəsi ilə ifadə edilmiş, sonra isə eyni cür təəssüratların toplanması ilə təsvir olunmuşdur. Kənarda su, divarlarda içəridə su, yataqlarda nəmlik şəklində su, hər şey axan və "daşan". Yuxuda təsvir məqsədləri üçün imla qaydalarının sözün səslənməsindən çox geri qalması, əgər, məsələn, qafiyə bənzər sərbəstliklərə icazə verilsə, bizi heç də təəccübləndirməməlidir. Rank tərəfindən nəql edilən və çox ətraflı təhlil olunan gənc qızın geniş yuxusunda, onun taxıl və arpa sünbüllərini kəsdiyi tarlalar arasında gəzdiyi danışılır. Ona bir gənclik dostu rast gəlir və o, onunla qarşılaşmaqdan qaçmaq istəyir. Təhlil göstərir ki, söhbət namuslu bir öpüşdən gedir (Jahrb. II, s. 491). Bu yuxuda qoparılmayan, kəsilən sünbüllər, eləcə də "namus" və "təltiflər" sözləri ilə sıxlaşdırılması vasitəsilə bir sıra digər düşüncələrin təsviri üçün xidmət edir.

Digər hallarda dil, yuxuya düşüncələrini təsvir etməkdə çox asanlıq yaratmışdır, çünki o, əslində obrazlı və konkret məna daşıyan, lakin hazırda solğun, abstrakt mənada istifadə olunan sözlərin tam bir sırasına malikdir. Yuxu bu sözlərə yalnız əvvəlki tam mənasını qaytarmağa və ya sözün məna dəyişməsində bir qədər aşağı düşməyə ehtiyac duyur. Məsələn, birisi yuxusunda qardaşının bir sandıqda (qutuda) olduğunu görür; təfsir işi zamanı sandıq "şkaf" (dolab) ilə əvəz olunur və yuxu düşüncəsi artıq belə olur ki, bu qardaş öz yerinə "özünü məhdudlaşdırmalı" (şkaflaşmalı) idi. Başqa bir yuxugörən, üzərindən çox geniş mənzərə görünən bir dağa qalxır. O, bu zaman ən uzaq Şərq ilə əlaqələrə baxan "Rundschau" (Baxış/İcmal) jurnalını nəşr edən bir qardaşla özünü eyniləşdirir.

"Yaşıl Henri" romanındakı bir yuxuda, şən bir at ən gözəl yulafın içində yuvarlanır, lakin hər bir dənə "şirin badam ləpəsi, bir kişmiş və yeni bir qəpik"dir, "qırmızı ipəyə bükülmüş və bir az donuz tükü ilə bağlanmış". Şair (və ya yuxugörən) bizə dərhal bu yuxu təsvirinin təfsirini verir, çünki at xoş bir qıcıqlanma hiss edir və belə deyir: Yulaf məni qıcıqlandırır (sticht mich).

Henzenə görə, qədim İskandinaviya saga ədəbiyyatı, atalar sözü və söz oyunu yuxusundan xüsusilə geniş istifadə edir; orada ikimənalılıq və ya söz oyunu olmayan demək olar ki, heç bir yuxu nümunəsi tapılmaz.

Belə təsvir üsullarını toplamaq və onlara əsaslanan prinsiplərə görə sıralamaq xüsusi bir iş olardı. Bu təsvirlərin bəziləri demək olar ki, zəkalı (şərti) adlandırıla bilər. İnsan, əgər yuxugörən onları nəql etməyi bilməsəydi, heç vaxt özünün tapmayacağı təəssüratına qapılır:⁵⁷⁵⁸

Uşaqlıq dövrünə keçid digər yuxularda da fərqli şəkildə ifadə olunur, burada zaman məkanla əvəz olunur. Aid olduğu şəxsləri və səhnələri uzun bir yolun sonunda çox uzaqda görünür və ya onlara tərsinə tutulmuş opera dürbünü ilə baxırmış kimi təsəvvür edilir.^{596061626364656667}

Bu, aşağıda bildirilən kiçik yuxuda baş vermişdir və təsvir materialı kimi uyğun olan son gündəlik təəssüratlardan ustalıqla istifadə edilməklə həyata keçirilmişdir.

Yuxu gördüyüm gündə soyuqdəymədən əziyyət çəkirdim və buna görə də axşam gecə boyu mümkün olduqca yataqdan çıxmamağa qərar vermişdim. Yuxu mənə görünür ki, gündəlik işimi davam etdirirəm; qəzet qırpımlarını bir kitaba yapışdırmaqla məşğul idim və hər bir qırpım üçün uyğun yer təyin etməyə çalışırdım. Yuxu belə idi:

“Bir qırpımı kitaba yapışdırmağa çalışıram; lakin o, səhifəyə düşmür və bu, mənə böyük ağrı verir.”

Oyandım və yuxudakı ağrının, məni qərarıma xəyanət etməyə məcbur edən real qarın ağrısı kimi davam etdiyini təsdiqləməli oldum. Yuxu mənə “yatışın qoruyucusu” kimi, yataqda qalma arzumun yerinə yetirilməsini “o, səhifəyə düşmür” sözlərinin təsviri ilə saxta şəkildə göstərmişdir.”

Belə demək olar ki, yuxu işlənməsi yuxu düşüncələrinin vizual təsviri üçün əlində olan bütün vasitələrdən, onlar oyandıqda tənqidə icazəli və ya qadağan görünməsindən asılı olmayaraq, istifadə edir və bu səbəbdən yuxu təfsirini yalnız eşitmiş, lakin özünün praktik etməmiş olanların şübhə və istehzasına məruz qalır. Belə nümunələrlə Stekelin “Yuxunun dili” adlı kitabı xüsusilə zəngindir, lakin müəllifin tənqidsizliyi və texniki özbaşınalığı qabaqcadan qərar verilməmiş olanları belə qeyri-müəyyən etdiyi üçün oradan nümunə gətirməkdən çəkinirəm.⁶⁸

a) A. yuxusunda keçmiş müəlliməsini, qadın bədənini sıx bürüyən qara lüstr geyimində görür. — Bu o deməkdir ki, o, bu qadını şəhvətpərəst hesab edir.

b) C. yuxusunda X şəhəri yolunda ağ işıqla əhatə olunmuş və ağ köynək geyinmiş bir qız görür.

Yuxu görən həmin yolda Vays xanımla ilk intim münasibətləri qurmuşdur.

c) D. xanım yuxusunda yaşlı Blasel (80 yaşlı Vyana aktyoru) tam zirehli halda divanda uzanmış görür. Sonra o, masaların və stulların üstündən tullanır, qılıncını çıxarır, bu zaman özünü güzgüdə görür və qılıncı havada yelləyərək, guya xəyali bir düşmənlə döyüşür.

Yozum: Yuxu görən qadının köhnə sidik kisəsi xəstəliyi var. O, analiz zamanı divanda uzanır və güzgüdə özünü gördükdə, yaşına və xəstəliyinə baxmayaraq, gizlicə özünü hələ çox güclü və cəld hiss edir.⁶⁹

Kişi yuxu görən, yatağında uzanmış hamilə qadın kimi görünür. Bu vəziyyət ona çox ağır gəlir. O, qışqırır: "Bunun əvəzinə mən daha yaxşı..." (analizdə, bir baxıcı xatirəsindən sonra əlavə edir: "daşları sındırmaq"). Yatağının arxasında aşağı kənarı taxta çubuqla gərilmiş bir xəritə asılıdır. O, hər iki ucundan tutaraq bu çubuğu aşağı qoparır, lakin çubuq eninə qırılmır, əksinə, uzununa iki hissəyə parçalanır. Beləliklə, o, özünü yüngülləşdirmiş və doğumu da asanlaşdırmış olur.

O, kömək olmadan çubuğun aşağı qoparılmasını, özünü narahat vəziyyətdən (müalicədə) qadın mövqeyindən qoparmaqla azad edən böyük bir "nailiyyət" kimi yozur... Taxta çubuğun sadəcə qırılmayıb, uzununa parçalanması kimi absurd detal, yuxu görenin, ikiqatlaşmanın dağıtma ilə birlikdə kastrasiyaya işarə etdiyini xatırlaması ilə izah olunur. Yuxu çox vaxt kastrasiyanı, iki penis simvolunun mövcudluğu ilə inatçı istək əksinə təmsil edir. "Çubuq" da cinsiyyət orqanlarına yaxın bədən hissəsidir. O, yuxuda rəqəmləri əlavə edir | sonra yozumu belə birləşdirir: o, onu qadın mövqeyinə gətirən kastrasiya təhdidini dəf edir.!⁷⁰

Yuxu işlənməsi çox vaxt, xüsusilə adlar kimi çətin materialların təmsilini, çox uzaq əlaqələrin məcburi istifadəsi ilə də bacarır. Mənim yuxularımdan birində köhnə körpü mənə bir tapşırıq vermişdi. Mən bir nümunə hazırlayır və burulmuş gümüş kağıza bənzəyən bir şey çıxarıram. (Bu yuxu haqqında sonra daha çox məlumat verəcəyəm.) Çətin tapılan fikir belə nəticə verir: "Stanniol" (qalay folqa), və mən indi bilirəm ki, mən müəllif adı Stanniusu nəzərdə tuturam; balıqların sinir sistemi haqqında, keçmiş illərdə mənim tərəfimdən ehtiramla nəzərdən keçirilmiş bir əsərinin müəllifidir. Müəllimimin mənə verdiyi ilk elmi tapşırıq, həqiqətən də bir balığın, Ammocoetes-in sinir sisteminə aid idi. Sonuncu ad, şəkli tapmacada açıq şəkildə istifadə edilə bilməzdi.

Mən burada qəribə məzmunlu, həm də uşaqlıq yuxusu kimi diqqət çəkən və analizlə çox asan aydınlaşan bir yuxunu yerləşdirməkdən imtina etmək istəmirəm. Bir xanım danışır: Uşaq ikən dəfələrlə yuxuda gördüyümü xatırlayıram ki, Allahın başında sivri kağız papağı var idi. Çünki mənə çox vaxt süfrədə belə papaq taxdırılırdı ki, digər uşaqların boşqablarına baxıb, onlar həmin yeməkdən nə qədər alırlar görməyəm. Tanrının hər şeyi bildiyini eşitdiyim üçün, yuxu o deməkdir ki, taxılmış papağa baxmayaraq, mən də hər şeyi bilirəm.

Yuxu işlənməsinin nədən ibarət olduğu və onun materialı olan 'yuxu düşüncələri' ilə necə rəftar etdiyi, yuxularda rast gəlinən rəqəmlər və hesablamalar vasitəsilə öyrədici şəkildə göstərilə bilər. Yuxuda görünən rəqəmlər, üstəlik, batil inancda xüsusilə ümidverici sayılır³. Beləliklə, kolleksiyamdan bu cür nümunələrdən bir neçəsini seçəcəyəm.

1. Bir xanımın müalicəsini başa vurmasından qısa müddət əvvəl gördüyü yuxudan:

O, nə isə ödəmək istəyir; qızı onun pul kisəsindən 3 fl. 65 kr. götürür; lakin o deyir: Sən nə edirsən? Bu, yalnız 21 kr. dəyər. Bu yuxu parçası mənə 'yuxu görən xanımın' şəraiti sayəsində onun tərəfindən əlavə izahat verilmədən aydın idi. Xanım qızını Vyanada bir tərbiyə institutuna yerləşdirmiş əcnəbi idi və qızı Vyanada qaldığı müddətcə mənim müalicəmə davam edə bilərdi. Üç həftə sonra onun tədris ili bitirdi və bununla da müalicə də başa çatdı. Yuxudan bir gün əvvəl institutun müdiri ona uşağı bir il daha özündə saxlamağa qərar verib-verməyəcəyini məsləhət görmüşdü. O, açıq-aydın bu təklifi özündə belə davam etdirmişdi ki, bu halda müalicəni də bir il uzada bilər. Yuxu buna aiddir, çünki bir il 365 günə bərabərdir, tədris ilinin və müalicənin bitməsinə qədər olan üç həftə 21 gün ilə əvəz oluna bilər (hərçənd eyni sayda müalicə saatı olmasa da). Yuxu düşüncələrində vaxtla əlaqəli olan rəqəmlər yuxuda pul dəyərləri ilə əvəz olunur, daha dərin mənanın ifadə edilmədən deyil, çünki 'Vaxt puldur', vaxtın pul dəyəri var. 365 krayer isə 3 quldin 65 krayer edir. Yuxuda görünən məbləğlərin kiçikliyi açıq-aşkar istəyin yerinə yetirilməsidir; istək institutda müalicə və tədris ilinin xərclərini azaltmışdır.

2. Daha mürəkkəb əlaqələrə başqa bir 'yuxuda' rəqəmlər gətirib çıxarır. Gənc, lakin artıq bir neçə ildir evli olan bir xanım, yaşı özü ilə demək olar ki, eyni olan tanışının, Elise L.-nin, nişanlandığını öyrənir. Bundan sonra o, yuxu görür: O, əri ilə teatrda oturur, parketin bir tərəfi tamamilə boşdur. Əri ona deyir ki, Elise L. və nişanlısı da getmək istəmişdilər, lakin yalnız pis yerlər tapa bilmişdilər, 3 yerə 1 fl. 50 kr., və onlar bunu götürə bilməzdilər. O, bunun böyük bədbəxtlik olmadığını düşünür.

1 fl. 50 kr. haradan gəlir? Əslində neytral olan əvvəlki günün səbəbindən. Onun qayınbacısı əridən 150 florin hədiyyə almış və bunun əvəzinə bəzək alaraq, ondan tez bir zamanda qurtulmağa tələsmişdi. Qeyd etmək istəyirik ki, 150 florin 1 florin 50 kreyserdən 100 dəfə çoxdur. Teatr oturacaqlarının yanında dayanan 3 rəqəmi haradan gəlir? Buna görə yalnız bir əlaqə yaranır: gəlin ondan eyni sayda ay — üç ay — kiçikdir. Yuxunun həlli üçün, yuxudakı qatarın və parketin bir tərəfinin boş qalmasının nə demək olduğunu öyrənmək lazımdır. Bu, ərinə ona tələ vermək üçün yaxşı səbəb verən kiçik bir hadisəyə dəyişməz bir işarədir. O, həftənin elan edilmiş teatr tamaşalarından birinə getməyi qərarlaşdırmış və öncədən kart almaq qədər ehtiyatlı olmuşdu; bunun üçün öncədən satış haqqı ödəməli idi. Teatra gəldikdə, binanın bir tərəfinin demək olar ki, boş olduğunu gördülər; o, bu qədər tələsməyə ehtiyac duymamışdı.

İndi mən yuxunu yuxu düşüncələri ilə əvəz edəcəyəm: “Bu qədər erkən evlənmək axmaqlıq idi, mən bu qədər tələsməyə ehtiyac duymamışdım. Elise L.-nin nümunəsindən görürəm ki, mən hələ də bir kişi tapa bilərdim. Hətta yüz dəfə daha yaxşı bir kişini (əri, xəzinəsi), əgər sadəcə gözləsəydim (qayınbacının tələsməsinin əksi kimi). Pul (qızın çeyizi) üçün üç belə kişini ala bilərdim!” Bu yuxuda rəqəmlərin, əvvəlki nəzərdən keçirilən yuxuda olduğundan qat-qat çox məna və əlaqə dəyişdirdiyinə diqqət yetiririk. Yuxunun çevirmə və təhrifetmə işi burada daha geniş olmuşdur; bunu belə şərh edirik ki, bu yuxu düşüncələri təsvir olunana qədər xüsusi yüksək dərəcədə daxili psixi müqaviməti dəf etməli idilər. Bu yuxuda absurd bir elementin, yəni iki nəfərin üç oturacaq tutmalı olması faktının olduğunu da nəzərdən qaçırmaq istəmirik. Yuxudakı absurdluğun təfsirinə keçirik, çünki yuxu məzmununun bu absurd detalları yuxu düşüncələrinin ən çox vurğulananını təmsil etməlidir: Bu qədər erkən evlənmək axmaqlıq idi. Müqayisə olunan iki şəxsin tamamilə ikincil bir əlaqəsində olan 3 rəqəmi (yaş fərqi 3 ay) sonra yuxu üçün lazım olan absurdluğun yaradılmasında ustalıqla istifadə edilmişdir. Real 150 florinin 1 florin 50 kreyserə kiçildilməsi, yuxu görənin sıxışdırılmış düşüncələrində kişinin (və ya xəzinənin) aşağılanması ilə uyğun gəlir.

3. Başqa bir nümunə bizə yuxunun hesab sənətini göstərir; bu sənət ona çoxlu təhqir qazandırmışdır. Bir kişi yuxu görür: O, B... ailəsində (keçmiş tanışlıq ailəsi) oturur və deyir: “Mənə Mali verməməyiniz axmaqlıq idi”. Bundan sonra qızdan soruşur: “Siz neçə yaşındasınız? Cavab: “Mən 1882-ci ildə doğulmuşam.”

Yuxu 1898-ci ildə baş verdiyi üçün, bu açıq şəkildə pis hesablanmışdır və yuxu görənin hesab zəifliyi, əgər başqa cür izah olunmasa, paralitikin zəifliyi ilə bərabərləşdirilə bilər. Mənim xəstəm elə şəxslərdən idi ki, gördükləri heç bir qadın onların düşüncələrini sakit buraxa bilmirdi. Mənim müayinə otağımda onun yerinə keçən gənc xanım bir neçə ay ərzində müntəzəm olaraq gəlirdi; o, onunla qarşılaşır, tez-tez onun haqqında soruşur və ona qarşı tam hörmətlə davranmaq istəyirdi. Yaşını 28 olaraq təxmin etdiyi həmin xanım idi. Görünən hesablamaların nəticəsini izah etmək üçün bu qədər kifayətdir. Lakin 1882-ci il onun evləndiyi il idi. O, mənim yanımda qarşılaşdığı digər iki qadınla da söhbət qurmaqdan çəkinməmişdi; növbə ilə qapını açan, heç də gənc olmayan iki qızla söhbət açmış və qızların ona qarşı soyuq davrandığını gördükdə, onların onu yaşlı, 'ciddi' bir kişi hesab etdikləri qənaətinə gəlmişdi.

Şəffaflıqla müəyyən edilmiş və ya daha dəqiq desək, həddindən artıq müəyyən edilmiş başqa bir rəqəm yuxusunu və onun təfsirini B. Dattner cənabına borcluyam:

“Mənim ev sahibim, magistratura xidmətində təhlükəsizlik gözətçisi, küçədə postda durduğunu yuxu görür, bu isə bir arzunun yerinə yetirilməsidir. Orada ona tərəf bir müfəttiş gəlir, onun yaxa ətrafında 22 və 62 və ya 26 rəqəmləri yazılıdır; hər halda, orada bir neçə ikilik var idi.

Yuxunun təkrarlanmasında 2262 rəqəminin parçalanması belə, onun tərkib hissələrinin ayrı-ayrılıqda məna daşıdığını göstərir. Ona xatırlayır ki, dünən idarədə xidmət müddətləri haqqında danışmışdılar. Səbəb, 62 yaşında təqaüzə çıxmış bir müfəttiş idi. Yuxu görən şəxsin cəmi 22 il xidmət ili var və 90% məbləğində təqaüzə nail olmaq üçün daha 2 il 2 ay lazımdır. Yuxu ona əvvəlcə uzun müddətdir bəslədiyi bir arzunun, müfəttiş rütbəsinin reallaşmasını əks etdirir. Yaxasında 2262 rəqəmi olan rəhbər onun özüdür; o, küçədə xidmət edir, bu da onun sevimli arzusudur; 2 il 2 ayını tamamlayıb və indi 62 yaşlı müfəttiş kimi tam təqaüdlə vəzifədən ayrıla bilər.”

Bu və oxşar (daha sonra veriləcək) nümunələri nəzərdə tutsaq, deyə bilərik: Yuxu işlənməsi heç vaxt hesablama aparmır, nə düzgün, nə də səhv; o, yalnız yuxu düşüncələrində rast gəlinən və təsvir edilə bilməyən materiala işarə kimi xidmət edə bilən rəqəmləri hesab formasında birləşdirir. O, rəqəmləri niyyətlərini ifadə etmək üçün material kimi digər bütün təsəvvürlərlə, həmçinin adlarla və söz təsəvvürləri kimi tanınan nitqlərlə eyni qaydada işlədir.

Çünki yuxu işlənməsi heç bir nitqi yenidən yarada bilməz. Yuxularda nə qədər nitq və cavab nitqi olsa da, bu nitqlər mənalı və ya mənasız ola bilər, lakin təhlükə hər dəfə göstərir ki, yuxu yalnız həqiqətən aparılmış və ya eşidilmiş nitqlərin fraqmentlərini yuxu düşüncələrindən götürür və onlarla son dərəcə ixtiyari şəkildə davranır. O, onları yalnız kontekstindən qoparıb parçalara ayırmır, həm də bir fraqmenti⁷¹

qəbul edir, digərini rədd edir, hətta çox vaxt yenidən birləşdirir, nəticədə ardıcıl görünən yuxu nitqi təhlükə zamanı üç və ya dörd hissəyə bölünür. Bu yenidən istifadə zamanı o, çox vaxt sözlərin yuxu düşüncələrində daşıdığı mənanı kənara qoyur və sözün ifadəsinə tamamilə yeni bir məna qazandırır. Daha yaxından baxdıqda, yuxu danışığında daha aydın, sıx tərkibli hissələri, oxu zamanı buraxılmış hərf və hecaları tamamladığımız kimi, birləşdirici vasitə kimi xidmət edən və ehtimal ki, tamamlanmış olan digərlərindən fərqləndiririk. Yuxu danışığı beləliklə, müxtəlif materiallardan iri parçaların bərkimiş aralıq kütlə ilə bir-birinə bağlandığı breksiya dağının quruluşuna malikdir.

Bu təsvir tam ciddiyyətlə yalnız yuxuda danışığın hissi xarakterini qoruyan və 'danışıq' kimi təsvir olunan nitqlər üçün doğrudur. Eşidildiyi və ya deyildiyi kimi qəbul edilməyən (yuxuda akustik və ya hərəki əlavə vurğusu olmayan) digərləri, sadəcə olaraq, oyanıq düşüncə fəaliyyətimizdə rast gəlinən fikirlərdir. 1!) Yuxunun davrandığı eyni şəkildə nevroz da davranır. Mən belə bir xəstəni tanıyıram ki, o, mənalarını öz ruhi həyatı üçün başa düşə bilmədən, istəksiz və qeyri-ixtiyari olaraq mahnıları və ya parçaları eşidir (hallüsinasiya edir). Qeyd edək ki, o, əlbəttə, paranoid deyil. Analiz sonra göstərir ki, o, bu mahnıların mətnini müəyyən icazələrdən sui-istifadə edərək istifadə etmişdir. 'Yavaşca, yavaşca, dindar yolla.' Bu, onun şüursuzluğu üçün belə deməkdir: Dindar yetim, və bu yetim özüdür. 'Ey xoşbəxt, ey şən' bir Milad mahnısının başlanğıcıdır; onu 'Milad vaxtı'na qədər davam etdirməyərək, ondan bir gəlin mahnısı və s. yaradır. — Eyni təhrif mexanizmi, əlbəttə, hallüsinasiya olmadan, sadəcə fikirdə də özünü göstərə bilər. Niyə mənim xəstələrimdən biri gənclik illərində öyrənməli olduğu bir şeirin xatirəsi ilə təqib olunur:

'Gecələr Busento sahilində pıçıltı...?' Çünki onun təxəyyülü bu sitatın bir hissəsi ilə: 'Gecələr qoynunda' kifayətlənir.

Məlumdur ki, parodist zarafat bu kiçik texnikadan imtina etməyib. 'Fliegenden Blätter' bir dəfə alman 'klassikləri' üçün illüstrasiyaları arasında Şillerin 'Qələbə bayramı'na aid bir şəkli də dərc etmişdi; burada sitat vaxtından əvvəl tamamlanmışdı.

'Və yeni qazanılmış qadının sevinci Atridi sevindirir və toxuyur.' Davamı: Gözəl bədəninin cazibəsinə görə Qollarını yüksəldərək xoşbəxtliklə. dəyişməz şəkildə bir çox yuxulara keçir. Yuxunun laqeyd saxlanılan danışık materialı üçün oxu da zəngin axan və izlənməsi çətin olan bir mənbə kimi görünür. Amma yuxuda danışık kimi hər hansı şəkildə fərqlənən hər şey, real, özünün saxladığı və ya eşitdiyi danışığa qaytarılmağa tabe olur.

Belə yuxu danışıklarının törəməsinə dair nümunələri artıq digər məqsədlər üçün bildirilmiş yuxuların təhlili zamanı tapmışıq. Məsələn, S.189-da 'zərərsiz bazar yuxusu'nda, danışık: 'Artıq əldə etmək olmur', məni qəssabla eyniləşdirməyə xidmət edir, digər danışığın bir hissəsi isə: 'Mən bunu tanımıram, mən bunu götürmürəm', birbaşa yuxunu zərərsizləşdirmə vəzifəsini yerinə yetirir. Yuxu görən qadın əslində əvvəlki gün aşpazının hər hansı tələbini bu sözlərlə rədd etmişdi: 'Mən bunu tanımıram, özünüzü düzgün aparın', və indi bu danışığın laqeyd səslənən ilk hissəsini yuxuya götürmüşdür ki, onunla sonrakı hissəyə işarə etsin; bu hissə yuxunun əsasında olan fantaziya çox uyğun gəlsə də, onu ifşa edərdi.

Çoxlarının yerinə oxşar bir nümunə, çünki hamısı eyni nəticəni verir:

Cəsədlərin yandırıldığı böyük bir həyət. O deyir: 'Mən buradan gedirəm, bunu görə bilmərəm.' (Aydın danışık yoxdur.) Sonra iki qəssab uşağına rast gəlir və soruşur: 'Yəni dadı necə idi?' Biri cavab verir: 'Yəni, pis deyildi.' Sanki insan əti imiş kimi.

Bu yuxunun zərərsiz səbəbi belədir: O, şam yeməyindən sonra arvadı ilə yaxşı, amma heç də iştah açmayan qonşulara baş çəkir. Qonaqpərvər yaşlı xanım həmin an axşam yeməyindədir və ondan (kişilər arasında zarafatla cinsi məna daşıyan mürəkkəb bir söz işlədilir) dadmağa məcbur edir. O imtina edir, artıq iştahının olmadığını deyir. “Amma gedin, bunu hələ də qəbul edəcəksiniz” və ya buna bənzər bir şey. Deməli, dadına baxmalı və sonra təklif olunan yeməyi onun qarşısında tərifləməlidir. “Bu, həqiqətən yaxşıdır.” Arvadı ilə birlikdə yenidən tək qalanda, qonşunun həddindən artıq təkidkarlığına da, dadına baxdığı yeməyin keyfiyyətinə də sövğ edir. “Bunu görə bilmərəm” ifadəsi, yuxuda da həqiqi nitq kimi çıxış etməsə də, dəvət edən xanımın fiziki cazibəsinə aid bir fikirdir və onun bu xanımı görməyə istək duymadığını bildirmək üçün tərcümə edilə bilər.

Mərkəzini təşkil edən çox aydın nitqə görə, bu mərhələdə təqdim etdiyim, lakin yuxudaki hisslərin qiymətləndirilməsi zamanı izah edəcəyim başqa bir yuxunun təhlili daha da öyrədici olacaq. Çox aydın yuxu gördüm: Gecə Brückenin laboratoriyasına getmişəm və qapıya yüngül bir döyüntü ilə (vəfat etmiş) professor Fleischlini, bir neçə qəribə ilə birlikdə daxil olub bir neçə sözdən sonra öz masasına əyləşən şəxs kimi açmışam. Sonra ikinci bir yuxu gəlir: Dostum Fl. Vyanaya gizli şəkildə gəlib; küçədə (vəfat etmiş) dostum P. ilə söhbət edərkən onunla qarşılaşıram və onlarla birlikdə, kiçik bir masada qarşı-qarşıya oturduqları, mən isə masanın dar tərəfində ön tərəfdə oturduğum bir yerə gedirik. Fl. bacısı haqqında danışır və deyir: Üç dörddə bir saat sonra o öldü, sonra isə “Bu, həddidir” kimi bir şey. P. onu başa düşməyincə, Fl. mənə tərəf çevrilir və P.-yə onun işlərindən nə qədərini bildirdiyimi soruşur. Buna cavab olaraq, qəribə hisslərlə dolu olaraq, Fl.-ə P.-nin (çünki) heç də sağ olmadığını, ona görə də heç nə bilməyəcəyini bildirmək istəyirəm. Amma səhvi özüm dərk edərək deyirəm: Non vixit (Yaşamadı). Sonra P.-yə nüfuzlu baxıram, mənim baxışım altında rəngi solur, bulanıqlaşır, gözləri xəstə mavi olur— və nəhayət, o, həll olur. Bundan çox məmnunam, indi Ernst Fleischlin də yalnız bir görünüş, bir qayıdan ölü olduğunu başa düşürəm və belə bir şəxsin yalnız istədikləri qədər mövcud ola biləcəyini və digərinin istəyi ilə aradan qaldırıla biləcəyini tamamilə mümkün hesab edirəm.

Bu gözəl yuxu, yuxu məzmunundakı bir çox sirrli xüsusiyyətləri — yuxunun özündəki tənqidi, səhvimi (Non vivit demək əvəzinə Non vixit deməyimi) özümün dərk etdiyimi, yuxunun özü tərəfindən vəfat etmiş elan edilənlərlə sərbəst ünsiyyəti, nəticənin absurdluğunu və bunun mənə verdiyi yüksək məmnuniyyəti — o qədər çox birləşdirir ki, bu sirlərin tam həllini “canımdan çox istəyərək” bildirmək istərdim. Amma əslində bunu etmək — yəni yuxuda etdiyim şeyi, çox qiymətli şəxslərə olan ehtiramı ambisiyam üçün qurban vermək — qabiliyyətsizəm. Hər hansı bir ört-basdır etmə halında, mənə yaxşı tanış olan yuxunun mənası məhv olardı. Buna görə də, əvvəlcə burada, sonra isə daha gec bir yerdə yuxunun bəzi elementlərini şərh etmək üçün seçməklə kifayətlənirəm.

Yuxunun mərkəzini, P.-ni bir baxışla məhv etdiyim səhnə təşkil edir. Onun gözləri bu zaman çox qəribə və qorxulu mavi olur, sonra isə o, həll olur. Bu səhnə, həqiqətən yaşanmış bir hadisənin şübhə doğurmayan təkrarıdır. Fiziologiya institutunda nümayişçi idim, səhər saatlarında növbəmdə idim və Brücke, tələbə laboratoriyasına bir neçə dəfə gec gəldiyimi öyrənmişdi. Bir dəfə dəqiq vaxtında açılışa gəldi və məni gözlədi. Mənə dedikləri az və qəti idi; amma sözlərin heç bir əhəmiyyəti yox idi. Məni məğlub edən şey, mənim üzərimə baxan dəhşətli mavi gözlər idi və qarşısında məhv oldum — yuxuda P. kimi, hansı ki, rahatlığım üçün rolları dəyişdirmişdi. Böyük ustanın qoca yaşına qədər gözəl olan gözlərini xatırlayan və onu heç vaxt qəzəbli görməmiş olan, həmin vaxtkı gənc günahkarın hisslərini asanlıqla təsəvvür edə biləcək.

Ancaq mənə uzun müddət yuxuda həmin ədaləti icra etdiyim 'Non vixit' ifadəsini çıxarmaq mümkün olmadı, ta ki, bu iki sözün eşidilmiş və ya qışqırılmış deyil, görülmüş kimi yuxuda belə yüksək aydınlıq daşıdığını xatırlayana qədər. Sonra dərhal onların haradan gəldiyini bildim. Vyanada Hofburqdakı İmperator Yozef abidəsinin qaidəsində bu gözəl sözləri oxumaq olar:

Saluti patriae vixit non diu sed totus.)' Yazı düzgün olaraq belədir: Saluti publicae vixit non diu sed totus.

Səhv motiv: patriae üçün publicae, Wittelsin ehtimal ki, doğru təxmin etdiyi şeydir. Bu yazıdan mən 'Yuxu düşüncələri'mdəki bir düşmənçilik düşüncələri sırasına uyğun gələn və mənası belə olan hissəni seçib çıxardım: 'Oğlanın heç nə deməyə haqqı yoxdur, o heç yaşamır.' Və indi mən xatırlamalı idim ki, yuxu universitetin arkalardakı Fleischl abidəsinin açılışından bir neçə gün sonra görülmüşdü, burada mən Brücke abidəsini yenidən görmüşdüm və (şüursuz olaraq) yüksək istedadlı və tamamilə elmə həsr olunmuş dostum P.-nin çox erkən ölümü ilə bu məkanlarda abidəyə olan əsaslı iddiasını itirdiyini təəssüflə nəzərdən keçirmiş olmalıyam. Beləliklə, mən ona yuxuda bu abidəni qoydum; dostum P.-nin adı Yozef idi.!

Yuxu təfsiri qaydalarına görə, mən hələ də Yozef abidəsi haqqında xatirənin mənə təqdim etdiyi non vixit ilə ehtiyac duyduğum non vivit-i əvəz etmək hüququna malik deyildim. Yuxu düşüncələrinin başqa bir elementi öz töhfəsi ilə bunu mümkün etmiş olmalıdır. İndi mənə yuxu səhnəsində dostum P.-yə qarşı bir düşmənçilik və bir həssas düşüncə axınının, birincisinin səthi, ikincisinin gizli olduğunu və eyni sözlərlə: Non vixit ifadəsində təsvirə nail olduğunu nəzərə almağı əmr edir. O, elmə xidmət etdiyi üçün ona abidə qoyuram; amma pis bir arzu (yuxunun sonunda ifadə olunan) günahına görə onu məhv edirəm. Mən orada çox xüsusi səsləndiyi bir cümlə qurmuşam, burada mənə bir nümunə təsir etmiş olmalıdır. Təkcə oxucunun yaddaşında dərin iz qoyan bir yerdə; Şekspirin 'Yuli Sezarında Brutusun müdafiə nitqində: Eyni şəxsə qarşı iki əks reaksiyanın belə yan-yana qoyulması, hər ikisinin tamamilə haqlı olma iddiası ilə, lakin bir-birinə mane olmamaq istədiyi hansı oxşar antitezə rast gəlinir? Həddindən artıq müəyyənliyə töhfə olaraq: Gecikməmin bəhanəsi, uzun gecə işindən sonra səhər İmperator Yozef küçəsindən Vähringer küçəsinə uzaq məsafəni getməli olduğum idi. Şekspirin 'Yuli Sezarında: 'Sezar məni sevdiyi üçün ağlayıram; xoşbəxt olduğu üçün sevinirəm; qəhrəman olduğu üçün ona hörmət edirəm, amma hakimiyyətə həris olduğu üçün onu öldürdüm.' Bu, məşq etdiyim yuxu düşüncəsindəki eyni cümlə quruluşu və fikir ziddiyyəti deyilmi? Deməli, mən yuxuda Brutus rolunu oynayırıram. Əgər bu təəccüblü yan əlaqənin başqa bir təsdiqləyici izini yuxu məzmununda tapa bilsəydim! Fikrimcə, bu aşağıdakı ola bilər: Dostum Fl. iyulda Vyanaya gəlir. Bu təfərrüatın reallıqda heç bir əsası yoxdur. Dostumun iyul ayında Vyanada olduğunu bilmirəm. Amma iyul ayı Yuli Sezarın adından götürülüb və ona görə də mənim axtardığım, Brutus rolunu oynadığım haqqındakı aralıq fikrə işarəni çox yaxşı təmsil edə bilər.!

Təəccüblü şəkildə, mən həqiqətən bir dəfə Brutus rolunu oynamışam. Mən Şillerin şeirlərindən Brutus və Sezar səhnəsini uşaqlardan ibarət auditoriya qarşısında, on dörd yaşında bir oğlan kimi, bir yaş böyük olan və o vaxt İngiltərədən bizə gəlmiş qardaş oğlumla birlikdə ifa etmişəm, — bu da bir Revenant idi, çünki ilk uşaqlıq illərimin oyun yoldaşı onunla birlikdə yenidən ortaya çıxmışdı. Üç yaşımda qədər biz ayrılmaz idik, bir-birimizi sevirdik və bir-birimizlə dalaşırdıq, və bu uşaqlıq əlaqəsi, daha əvvəl də qeyd etdiyim kimi, həmyaşıdlarımla münasibətlərimdə bütün sonrakı hisslərimə həlledici təsir göstərmişdir. Mənim qardaş oğlum Con həmin vaxtdan bəri, şüursuz yaddaşımda silinməz şəkildə sabitləşmiş varlığının bir tərəfini, bəzən də digər tərəfini canlandıran çoxlu sayda təcəssümlər tapdı. O, müəyyən vaxtlarda mənə çox pis davranmış olmalıdır və mən öz tiranıma qarşı cəsarət göstərmiş olmalıyam, çünki sonrakı illərdə mənə tez-tez, atam — onun böyük babası — hesab soruşduqda özümü müdafiə etmək üçün dediyim qısa bir haqlı çıxışı danışılırdı: Niyə Conu döyürsən? Bu, hələ iki yaşını tamam etməmiş uşağın dilində belə idi. Mən onu döydüm, çünki o məni döydü. Bu uşaq səhnəsi non vivit-i non vixit-ə yönəldən şey olmalıdır, çünki sonrakı uşaqlıq illərinin dilində döymək — masturbasiya deməkdir; yuxu işlənməsi belə əlaqələrdən istifadə etməkdən imtina etmir. Real həyatda çox az əsaslandırılmış düşmənçilik hissi, mənə çox üstün olan və buna görə də uşaq oyunlarının yeni bir versiyası kimi çıxış edə bilən dostum P.-yə qarşı, əlbəttə ki, Conla mürəkkəb uşaqlıq münasibətlərinə əsaslanır. Beləliklə, mən bu yuxuya yenidən qayıdacağam. ABSURD YUXULAR — YUXUDA İNTELLEKTUAL FƏALİYYƏTLƏR

İndiyə qədərki yuxu təfsirlərimizdə yuxu məzmunundakı absurdluq elementinə o qədər tez-tez rast gəldik ki, bunun haradan qaynaqlandığını və nə demək olduğunu araşdırmağı artıq təxirə salmaq istəmirik. Yuxuların absurdluğunun, yuxu qiymətləndirməsinin əleyhdarlarına yuxuda azalmış və parçalanmış zehni fəaliyyətin mənasız məhsulundan başqa heç nə görməmək üçün əsas arqument verdiyini xatırlayırıq.

Mən yuxu məzmununun absurdluğunun yalnız bir görünüş olduğu, yuxunun mənasına daha dərin nüfuz edildikdə dərhal yox olan bir neçə nümunə ilə başlayıram. Bəzi yuxular var ki — əvvəlcə təsadüfi görünür — vəfat etmiş ata haqqındadır.

Atasını altı il əvvəl itirmiş bir xəstənin yuxusu:

Atasına böyük bir bədbəxtlik gəlib. O, gecə qatarı ilə səyahət edib, bir relsdən çıxma hadisəsi baş verib, oturacaqlar üst-üstə düşüb və başı yan tərəfdən sıxılıb. Sonra onu yataqda, sol qaşın üstündə şaquli uzanan bir yarası olan vəziyyətdə görür. Atasının bədbəxt hadisəyə uğramasına təəccüblənir (hikayə zamanı əlavə etdiyi kimi, o artıq ölüdür). Gözlər çox aydındır. Yuxulara aid mövcud qiymətləndirməyə görə, bu yuxu məzmunu belə izah edilməli idi: Yuxu görən, atasının qəzasını təsəvvür edərkən əvvəlcə onun artıq illərdir qəbrində uyuduğunu unutmuşdu; yuxu prosesinin gedişində bu xatirə oyandı və öz yuxusuna yenidən yuxu görərək təəccüblənməsinə səbəb oldu. Lakin təhlil göstərir ki, belə izahlara müraciət etmək hər şeydən əvvəl lüzumsuzdur. Yuxu görən bir sənətkardan atasının büstünü sifariş etmişdi və yuxudan iki gün əvvəl onu nəzərdən keçirmişdi. Ona bədbəxt hadisəyə uğramış kimi görünən məhz budur. Heykəltəraş atasını heç vaxt görməyib, ona təqdim olunan fotoşəkillərə əsasən işləyir. Yuxunun özündən bir gün əvvəl, ehtiramçı oğlan ailənin köhnə xidmətçisini atelyeyə göndərmişdi ki, o da mərmər baş haqqında eyni hökmü verib-verməyəcəyini yoxlasın, yəni başın şaqaqdan şaqağa eninə çox dar alındığını. İndi isə bu yuxunun qurulmasına töhfə verən xatirə materialı gəlir. Ata, ailədə işlə bağlı narahatlıq və ya çətinliklər onu əziyyətə saldıqda, hər iki əlini şaqaqlarına basdırmağa, sanki çox böyük gələn başını sıxışdırmaq istəyirmiş kimi, vərdiş etmişdi. — Dörd yaşlı uşaq ikən bizim yuxu görən, təsadüfən doldurulmuş tapançanın atəş açılmasının atanın gözlərini qara rəngə boyadığını (gözlər belə aydın idi) müşahidə etmişdi. — Yuxuda atanın yaralanmasını göstərən yerdə, canlı olan düşüncəli və ya kədərli olduqda, dərin uzununa bir qırış nümayiş etdirirdi. Bu qırışın yuxuda bir yara ilə əvəz olunması, yuxunun ikinci səbəbinə işarə edir. Yuxu görən kiçik qızını fotoşəkil çəkdirmişdi; lövhə əlindən düşmüş və onu qaldırdığında, kiçik qızın alnından şaquli bir qırış kimi keçən və qaş qövsünə qədər uzanan bir çat göstərmişdi. Lakin o, batil inamlardan qurtula bilməzdi, çünki anasının ölümündən bir gün əvvəl, anasının təsviri olan fotoşəkil lövhəsi çatlamışdı.

Beləliklə, bu yuxunun absurdluğu, yalnız dil ifadəsindəki diqqətsizliyin nəticəsidir; bu ifadə büstü və fotoşəkili şəxsdən ayırd etmək istəmir. Hamımız belə danışmağa öyrəşmişik: Atanı oxşatmırsan? Əlbəttə, bu 'yuxuda' absurdluq görünüşü asanlıqla qarşısı alına bilərdi. Əgər yalnız tək bir təcrübəyə əsasən hökm vermək olarsa, deyərdik ki, bu absurdluq görünüşü icazə verilmiş və ya istənmişdir.

II

Öz yuxularımdan ikinci, tamamilə bənzər bir nümunə: (Mən 1896-cı ildə atamı itirmişəm.)

Ata ölümündən sonra macarlarda siyasi rol oynadı, onları siyasi baxımdan birləşdirdi; bununla bağlı mən kiçik və qeyri-müəyyən bir şəkil görürəm: Reyxstaqdakı kimi bir insan kütləsi, bir və ya iki stul üzərində dayanan bir şəxs, ətrafında isə başqaları. Ölüm döşəyində Garibaldiyə çox bənzədiyini xatırlayıram və bu vədin həqiqətən yerinə yetirilməsinə şad oluram.

Bu, kifayət qədər absurddur. Bu, macarların parlament obstruksiyası ilə qanunsuz vəziyyətə düşdükləri və Koloman Szellin onları azad etdiyi həmin böhranı yaşadığı dövrdə yuxu görülmüşdür. Yuxuda görünən səhnənin bu qədər kiçik şəkillərdən ibarət olması kimi əhəmiyyətsiz detal, bu elementin izahında əhəmiyyətsiz deyil. Düşüncələrimizin adi vizual yuxu təsviri, bizə təxminən həyat ölçüsündə təəssürat yaradan şəkillər verir; lakin mənim yuxu şəklim, Avstriyanın illüstrasiyalı tarix mətninə daxil edilmiş, Presburq Reyxstaqında Mariya Terezanı təsvir edən, 'Moriamur pro rege nostro' məşhur səhnəsini əks etdirən bir taxta çapın reproduksiyasıdır. Orada Mariya Tereza necə dayanırsa, yuxuda da ata belə dayanır, kütlə tərəfindən əhatə olunmuşdur; lakin o, bir və ya iki stul üzərində dayanır, yəni stul hakimi kimi. (Onları birləşdirdi: — burada ifadə vasitəsilə ötürülür: Bizə hakim lazım olmayacaq.) Ölüm döşəyində Garibaldiyə bu qədər bənzəməsini, ətrafında duran biz hamımız həqiqətən qeyd etmişik. Onun ölüm sonrası temperatur artımı var idi, yanaqları qırmızı və daha qırmızı parlayırdı... istəmədən davam edirik: Və arxasında, qeyri-maddi bir işıqda, hamımızı tabe edən, adi olan şey uzanırdı.⁷²

Düşüncələrimizin bu yüksəlişi, bizə məhz 'adi olan' ilə məşğul olacağımıza hazırlaşdırır. Temperatur artımının 'ölüm sonrası' ifadəsi, yuxu məzmunundakı 'ölümündən sonra' sözlərinə uyğundur. Əzablarının ən dəhşətlisi son həftələrdə baş verən tam bağırsaq iflici (obstruksiya) olmuşdu. Buna müxtəlif hörmətsiz düşüncələr bağlanır. Yaşıtlarımdan biri, gimnaziyada ikən atasını itirmişdi və bu münasibətlə mən ona dərin sarsıntı ilə dostluğumu təklif etmişdim; bir dəfə o, mənə, atası küçədə ölüb evə gətirildikdən sonra, cəsədin soyundurulması zamanı ölüm anında və ya ölüm sonrası bir defekasiyanın baş verdiyini aşkarlayan bir qohumunun ağrısını alayçı şəkildə danışmışdı. Qız, bu çirkin detalın atasına olan xatirəsini pozacağından o qədər dərin bədbəxt idi. Burada biz, bu yuxuda təcəssüm etmiş arzuya nail olmuşuq. Ölümündən sonra uşaqlarının qarşısında təmiz və böyük durmaq, kim bunu istəməz ki? Bu yuxunun absurdluğu hara gedib? Onun görünüşü yalnız, tərkib hissələri arasında mövcud ola bilən absurdluğa göz yummaya alışdığımız tamamilə icazə verilən bir ifadənin yuxuda sadiq şəkildə təsvir edilməsi nəticəsində yaranmışdır. Burada da absurdluq görünüşünün istənən, qəsdən yaradılmış olduğu təəssüratını dəf edə bilmirik.

Yuxuda ölülərin canlılar kimi görünməsi, hərəkət etməsi və bizimlə söhbət etməsi tez-tez baş verdiyi üçün qeyri-adekvat təəccüb və qəribə izahlar yaradılıb; bu izahlardan yuxuya olan qavrayışsızlığımız çox açıq şəkildə aydın olur. Buna baxmayaraq, bu yuxuların izahı çox asandır. Neçə dəfə özümüzə deyirik: Atam hələ yaşasaydı, buna nə deyərdi? Bu 'əgər' yuxuda müəyyən bir vəziyyətdə mövcudluqdan başqa cür təsvir oluna bilməz. Belə ki, məsələn, z. B. böyük miras qoyan babası olan gənc bir kişi, böyük bir pul xərcləməsinə görə qınanma vəziyyətində, babasının yenidən sağ olduğunu və ondan hesabat tələb etdiyini yuxu görür. Yuxuya qarşı etiraz kimi qəbul etdiyimiz, adamın artıq öldüyünə dair daha yaxşı bildiyimizə görə irəli gələn etiraz, əslində, vəfat edənin bunu görməməsi haqqında təsəlliverici fikir və ya onun artıq söz haqqının olmamasından irəli gələn məmnuniyyətdir.

Yuxuda ölən qohumlarla bağlı olan başqa bir absurdluq növü təhqir və istehza ifadə etmir, əksinə, ən kənar inkarı, ən az düşünülə bilən kimi təqdim etmək istənilən sıxışdırılmış bir fikrin təsvirini xidmət edir. Bu cür yuxular yalnız yuxunun istənilən ilə real arasında fərq qoymadığını xatırladıqda həll oluna bilər. Belə ki, məsələn, xəstəliyi zamanı atasına baxmış və onun ölümündən ağır əziyyət çəkmiş bir kişi, bir müddət sonra aşağıdakı mənasız yuxunu görür: Atası yenidən sağ idi və onunla həmişəki kimi danışdı, amma (təəccüblü olan budur ki), o, artıq ölmüşdü və bunu bilmirdi. Bu yuxunu, 'o artıq ölmüşdü' ifadəsindən sonra 'yuxu görənin arzusu nəticəsində' və 'o bunu bilmirdi' ifadəsindən sonra 'yuxu görənin bu arzusunu olduğunu' əlavə etdikdə başa düşmək olar. Oğul xəstəliyə baxış zamanı dəfələrlə atasının ölümünü istəmişdi, yəni, əslində, rəhmətlə dolu olan, ölümün bu əzabı sona çatdırması haqqında fikri var idi. Ölümdən sonrakı kədərdə, hətta bu rəhmət arzusu belə, sanki o, xəstənin ömrünü qısaltmağa həqiqətən töhfə vermiş kimi, şüursuz bir ittiham halına gəldi. Ataya qarşı ən erkən uşaqça təhriklərin oyadılması ilə bu ittihamı yuxu kimi ifadə etmək mümkün oldu, lakin yuxu qıcıqlandırıcısı ilə gündüz fikri arasındakı dünya qədər böyük ziddiyyət səbəbindən bu yuxu bu qədər absurd çıxmalı idi. (Bununla bağlı: Psixik hadisələrin iki prinsipinə dair formulasiyalar. Jahrbuch f. PsA., III, 1911. Ges. Werke, Bd. VIII.) Sevilən ölülərin yuxuları ümumiyyətlə yuxu təfsiri üçün çətin vəzifələr yaradır və onların həlli həmişə də qənaətbəxş olmur. Bunun səbəbini yuxu görən şəxsin ölü ilə olan münasibətini idarə edən xüsusilə güclü ifadə olunmuş hissi ambivalensiyada axtarmaq lazımdır. Belə yuxularda vəfat etmiş şəxsin əvvəlcə canlı kimi qəbul edilməsi, sonra birdən onun öldüyünün bildirilməsi və yuxunun davamında yenidən yaşaması çox adi haldır. Bu, çaşqınlıq yaradır. Nəhayət, ölüm və həyat arasındakı bu dəyişikliyin yuxu görən şəxsin laqeydliyini təmsil etdiyini (‘Mənim üçün onun yaşaması və ya ölməsi eynidir’) anladım. Təbii ki, bu laqeydlik real deyil, arzu olunan bir haldır; o, yuxu görən şəxsin çox intensiv və tez-tez bir-birinə zidd olan hissi münasibətlərini inkar etməsinə kömək etməli və beləliklə, onun ambivalensiyasının yuxu təsvirinə çevrilməlidir. Ölülərlə ünsiyyət qurulan digər yuxular üçün çox vaxt aşağıdakı qayda istiqamətləndirici rol oynayıb: Əgər yuxuda ölünün öldüyü xatırladılmırsa, yuxu görən şəxs ölü ilə eyni səviyyəyə qoyulur, yəni öz ölümünü yuxu görür. Yuxuda birdən-birə ortaya çıxan ayılma və ya təəccüb: ‘Amma, o artıq çoxdan ölüb’, bu birliyə qarşı etirazdır və yuxu görən şəxs üçün ölüm mənasını rədd edir. Amma etiraf edirəm ki, yuxu təfsiri bu məzmundakı yuxuların bütün sirlərini hələ açmayıb.

III İndi izah etdiyim nümunədə, yuxu işlənməsinin materialda heç bir əsası olmayan bir absurdluğu qəsdən uydurduğunu görə bilərəm. Bu, tətil səyahətimdən əvvəl Qraf Thun ilə görüşümün mənə təlqin etdiyi yuxudan gəlir. ‘Bir at arabası ilə gedirəm və bir dəmir yolu stansiyasına getmək əmrini verirəm. ‘Dəmir yolu xətti üzərində sizinlə getə bilmərəm’, deyirəm, o, guya mən onu həddindən artıq yormuşam kimi bir etiraz irəli sürdükdən sonra; bu zaman elə olur ki, mən artıq onunla, adətən dəmir yolu ilə gedilən bir məsafəni qət etmişəm.’ Bu qarışıq və mənasız hekayəyə təhlil aşağıdakı izahatları verir: Gün ərzində mən Dornbachda uzaq bir küçəyə aparmalı olan bir at arabası tutmuşdum. Amma o, yolu bilmirdi və bu yaxşı adamların üsuluna uyğun olaraq, mən bunu nəzərə alıb ona yolu göstərdiyimə qədər davam etdi, bu zaman mən ona bəzi istehza dolu şərhlərdən yayınmadım. Bu arabaçıdan aristokratlara doğru bir fikir əlaqəsi qurulur, mən sonra onlarla yenidən qarşılaşacağam. Şimdilik yalnız bu qədər işarə edək ki, biz burjuaziyaya aristokratiya, arabaçının yerinə keçməyi üstün tutması ilə diqqət çəkir. Qraf Thun da Avstriyanın dövlət arabasını idarə edir. Yuxudakı növbəti cümlə isə qardaşıma aiddir, mən onu at arabası arabaçısı ilə eyniləşdirirəm. Bu il ona İtaliyaya birgə səyahəti ləğv etmişdim (‘Dəmir yolu xətti üzərində sizinlə getə bilmərəm’), və bu ləğv, bu səyahətlərdə onu həddindən artıq yormamağıma görə (bu dəyişməz şəkildə yuxuya keçib) onun digər şikayətlərinə görə bir növ cəza idi, çünki mən ona çox sürətli yer dəyişiklikləri, bir gündə çoxlu gözəllik təklif edirdim. Qardaşım həmin axşam məni dəmir yolu stansiyasına qədər müşayiət etmişdi, amma bir az əvvəl Purkersdorfa şəhər dəmir yolu ilə getmək üçün Westbahnhof şəhər dəmir yolu stansiyasında düşmüşdü. Mən ona bildirmişdim ki, şəhər dəmir yolu ilə deyil, Westbahn ilə Purkersdorfa gedərək bir müddət daha yanımda qala bilər. Yuxuya keçən hissə, adətən dəmir yolu ilə gedilən bir məsafəni araba ilə qət etməyim idi. Həqiqətdə əksinə idi (və ‘Əksinə də gedilə bilər’); mən qardaşıma demişdim: Şəhər dəmir yolu ilə getdiyin məsafəni Westbahn ilə mənim yanımda da gedə bilərsən. Bütün yuxu çaşqınlığını ‘şəhər dəmir yolu’ əvəzinə yuxuya ‘araba’ sözünü yerləşdirməklə yaradıram, bu isə arabaçı ilə qardaşın birləşməsinə xeyli kömək edir. Sonra yuxuda mənasız bir şey alıram ki, izahatda demək olar ki, həll olunmaz görünür və demək olar ki, mənim əvvəlki sözlərimlə (‘Dəmir yolu xətti üzərində sizinlə getə bilmərəm’) ziddiyyət yaradır. Amma şəhər dəmir yolu ilə bir atlı arabasını ümumiyyətlə qarışdırmağa ehtiyacım olmadığına görə, bu bütün sirli hekayəni yuxuda qəsdən belə qurmuş olmalıyam.

Amma hansı məqsədlə? İndi yuxuda absurdluğun nə demək olduğunu və hansı motivlərlə ona icazə verildiyini və ya yaradıldığını öyrənməliyik. Bu halda sirrin həlli belədir: Yuxuda 'sürmək' ilə əlaqədar bir absurdluğa və anlaşılmaz bir şeyə ehtiyac duyuram, çünki yuxu düşüncələrində təsvir tələb edən müəyyən bir hökmüm var. Eyni yuxunun başqa bir səhnəsində 'evdar' kimi çıxan o qonaqpərvər və zəki xanımın evində bir axşam həll edə bilmədiyim iki tapmaca eşitmişdim. Onlar digər cəmiyyətə məlum olduğu üçün, həlli tapmaq üzrə uğursuz cəhdlərimlə bir qədər gülünc vəziyyətə düşdüm. Bunlar 'nəsildən gələnlər' və 'atalar' sözləri ilə bağlı iki ikili məna idi. Yadımca, onlar belə idi:

Bəy əmr edir,

Arabaçı edir.

Hər kəsdə var,

Qəbrdə uzanır. (Atalar.)

İkinci tapmacanın birinci ilə yarısı eyni olması çaşqınlıq yaradırdı:

Arabaçı edir.

Hər kəsdə yox,

Beşikdə dayanır. (Nəsildən gələnlər.)

Qraf Tunu belə böyük qürurla irəli sürülərkən

gördüyüm zaman, yüksək rütbəli kişilərin ləyaqətini anadan olmaqlarında (nəsildən gələn olmaqlarında) tapan Figaro əhval-ruhiyyəsinə düşdüm, bu iki tapmaca yuxu işlənməsi üçün ara düşüncələrə çevrildi. Aristokratları arabaçılarla asanlıqla qarışdırmaq olar və bizdə vaxtilə arabaçıya 'Herr Schwager' (Bəy Qardaş) deməyə adət edilirdi, sıxlaşdırma işi qardaşımı eyni təsvirə daxil edə bilərdi. Amma arxasında işləyən yuxu düşüncəsi belədir: Atalar qüruruna görə məğrur olmaq axmaqlıqdır. Əksinə, özüm bir ata, bir əcdad olmağı üstün tuturam. Bu hökmə görə: Bu axmaqlıqdır, deməli yuxudakı axmaqlıq. İndi bu qaranlıq yuxu hissəsinin son tapmacası da həll olunur: Mən arabaçı ilə əvvəllər də sürmüşəm, onunla əvvəllər də irəli sürülmüşəm.

Beləliklə, yuxu, yuxu düşüncələrində tərkib elementlərindən biri kimi 'Bu axmaqlıqdır' hökmü olduqda və ya tənqid və istehza yuxu görənin şüursuz düşüncə xəttlərini hərəkətə gətirdikdə absurd hala gətirilir. Beləliklə, absurdluq, yuxu işlənməsinin ziddiyyəti təmsil etdiyi vasitələrdən biridir, eyni zamanda yuxu düşüncələri ilə yuxu məzmunu arasındakı maddi əlaqənin tərsinə çevrilməsi kimi, habelə hərəkət ləngimə hissinin dəyərləndirilməsi kimi. Yuxunun absurdluğu sadə bir "Xeyr" ilə tərcümə olunmur, əksinə, yuxu düşüncələrinin mövqeyini əks etdirməli və eyni zamanda yüksək mərtəbəli ziddiyyətlərlə alay etməli və ya gülməlidir. Yalnız bu məqsədlə yuxu işlənməsi gülünc bir şey təqdim edir. O, burada yenə də gizli məzmunun bir hissəsini açıq formaya çevirir.⁷³

Lüdviq cənab böyük şairdir,

Və oxuyanda, Apollo

Onun qarşısında diz çökür və yalvarır: "Dayan, yoxsa dəli olaram, oh." Əslində, biz artıq absurd yuxunun belə mənasına dair inandırıcı bir nümunə ilə qarşılaşmışıq. Analizsiz şərh edilən o yuxu, Vaqner tamaşası haqqındadır, səhər saat 38-ə qədər davam edir, orkestranın qüllədən idarə edildiyi və s. (bax: səh. 347), açıq şəkildə bunu demək istəyir: Bu, tərsinə çevrilmiş dünya və dəli bir cəmiyyətdir. Layiq olanı vurmur, əhəmiyyət verməyən isə ona sahibdir, bu da onların qohumlarının taleyi ilə müqayisədə öz taleylərini nəzərdə tutduqları şeydir. — Yuxuların absurdluğuna nümunə olaraq bizə ilk növbədə ölü ata haqqında yuxuların təqdim edilməsi heç də təsadüfi deyil. Burada absurd yuxuların yaradılması üçün şərtlər tipik şəkildə bir araya gəlir. Ataya məxsus olan avtoritet, uşağın tənqidini erkən yaşda doğurmuşdur; onun qoyduğu sərt tələblər uşağı, özünü rahatlatmaq üçün atanın hər hansı bir zəifliyinə diqqət yetirməyə vadar etmişdir; lakin atanın şəxsiyyətinin, xüsusilə ölümündən sonra düşüncəmizə hörmətlə əhatə olunması, bu tənqidin ifadələrinin şüura çıxmasının qarşısını alan sansuru kəskinləşdirir.

IV

Ölü ata haqqında yeni absurd yuxu:

Doğum şəhərimin bələdiyyəsindən 1851-ci ildə xəstəxanada yerləşdirilmə üçün ödəniş xərcləri haqqında məktub alıram, bu, mənim bir hücumum səbəbindən zəruri idi. Mən bununla alay edirəm, çünki birincisi, 1851-ci ildə hələ sağ deyildim, ikincisi, bu aid ola biləcəyim atam artıq ölüb. Mən yan otağa, onun yataqda uzandığı yerə gedirəm və ona bunu danışırıram. Mənim təəccübümə görə, o, 1851-ci ildə bir dəfə sərxoş olduğunu və həbs edilməli və ya saxlanılmalı olduğunu xatırlayır. Bu, T... evi üçün işlədiyi zaman idi. Deməli, sən də içmişdin, soruşuram. Qısa müddət sonra evləndin? Mən hesablayıram ki, bəli, 1856-cı ildə doğulmuşam, bu mənə birbaşa ardıcıllıq kimi görünür.

Bu yuxunun absurdluqlarını nümayiş etdirməkdəki həddindən artıq cəsarəti, son müzakirələrdən sonra yalnız yuxu düşüncələrində xüsusi amansız və ehtiraslı bir polemiqanın əlaməti kimi şərh edəcəyik. Lakin daha böyük təəccüblə qeyd edirik ki, bu yuxuda polemiqa açıq şəkildə aparılır və ata, alay hədəfi kimi göstərilən şəxs kimi təyin olunur. Belə açıqlıq yuxu işlənməsi zamanı senzura haqqında fərziyyələrimizə zidd görünür. Lakin burada atanın yalnız əvvəlcədən irəli sürülmüş bir şəxs olduğu, mübahisənin isə yuxuda tək bir işarə ilə üzə çıxan başqa biri ilə aparıldığı aydınlaşdırıcıdır. Adətən yuxu, arxasında atanın gizləndiyi digər şəxslərə qarşı üsyan haqqında olsa da, burada əksinədir; ata başqalarını örtmək üçün bir qanqaralıq (straw man) olur və yuxu, onun əslində nəzərdə tutulmadığına dair qəti biliklə yanaşı gəldiyi üçün, adətən müqəddəs sayılan bu şəxslə bu qədər açıq-aydın məşğul ola bilər. Bu məsələni yuxunun səbəbindən öyrənirik. Belə ki, bu yuxu, hörməti toxunulmaz sayılan yaşlı bir həmkarımın, xəstələrimdən birinin mənimlə psixoanalitik işini artıq beşinci ildə davam etdirməsinə təəccüblə və mənfi rəy bildirdiyini eşitdikdən sonra baş verdi. Yuxunun giriş cümlələri, bu həmkarın atanın artıq yerinə yetirə bilmədiyi vəzifələri (ödəniş xərcləri, xəstəxanada yerləşmə) bir müddət üzərinə götürdüyünə işarə edir; və dostluq münasibətlərimiz qırılmağa başlayanda, ata ilə oğul arasında baş verən narazılıq halında atanın rolu və keçmiş xidmətləri tərəfindən məcburi olan eyni hissi konfliktə düşdüm. Yuxu düşüncələri indi, bu xəstənin müalicəsindən irəli gələrək başqa şeylərə də şamil olunan, daha sürətlə irəliləmədiyim ittihamına amansızlıqla qarşı çıxır. Onun daha sürətli edə biləcəyini bilən biri var? O bilmirmi ki, bu cür vəziyyətlər adətən ümumiyyətlə sağalmazdır və ömür boyu davam edir? Xüsusilə xəstəyə müalicə dövründə mövcudluq bu qədər asanlaşdırılıbsa, dörd-beş il bütün bir ömrün müddəti qarşısında nədir? Bu yuxuda absurdluq xarakteri, yuxu düşüncələrinin müxtəlif sahələrindən olan cümlələrin vasitəçi keçid olmadan bir-birinə düzülməsi ilə böyük dərəcədə yaradılır. Beləliklə, 'Mən özbaşına nişanlandığımı atama bildirdiyim şəraitə' cümləsi əvvəlki cümlələrin götürüldüyü mövzudan çıxır və mən özbaşına nişanlandığımı atama bildirdiyim şəraitə sadiq qalaraq təkrar edir. Deməli, o, məni həmin vaxt yaşlı adamın nümayiş etdirdiyi yüksək qərəzsizliyinə xatırlatmaq istəyir və bunu başqa birinin, yeni bir şəxsin davranışı ilə ziddiyyət təşkil etdirmək istəyir. Burada qeyd edirəm ki, yuxu ona görə atanı alaya ala bilər ki, yuxu düşüncələrində ata tam təqdir edilərək başqalarına nümunə kimi göstərilir. Hər senzuranın təbiətində odur ki, qadağan edilmiş şeylərdən yalan olanı həqiqətdən daha tez demək olar. Növbəti cümlə, onun bir dəfə sərxoş olduğu və buna görə həbs edildiyini xatırlaması, reallıqda ataya aid olan heç nə ehtiva etmir. Onun tərəfindən örtülən şəxs burada böyük Meynertdən başqa biri deyil, izlərinə yüksək ehtiramla tabe olduğum və qısa bir üstünlük dövründən sonra davranışı açıq düşmənçiliyə çevrilən şəxsdir. Yuxu mənə onun öz bildirişini xatırladır: gənclik illərində bir dəfə xloroformla sərxoş olma vərdişinə qul olmuş və buna görə də müalicə müəssisəsinə müraciət etməli olmuşdur; həmçinin onun sonu yaxınlaşarkən onunla baş verən ikinci hadisəni xatırladır. Onun inkar etdiyi kişilərdə histeriya məsələsində onunla amansız ədəbi mübahisə aparmışdım və onu ağır xəstə kimi ziyarət edib vəziyyəti haqqında soruşduqda, o, öz vəziyyətlərini uzun-uzadı təsvir etdi və sözlərini belə bitirdi: 'Bilirsiniz, mən həmişə kişilərdə histeriyanın ən gözəl hallarından biri idim.' Beləliklə, o, uzun müddət inatla qarşı çıxdığı şeyi mənim qane olmağım və təəccübüm üçün etiraf etmişdi. Lakin bu yuxu səhnəsində Meynerti atamla örtə bilməyimin səbəbi hər iki şəxs arasında tapılan analogiyada deyil, yuxu düşüncələrindəki şərt cümləsinin qısa, lakin tam kifayət edən təsvirindədir; həmin cümlə ətraflı şəkildə belədir: Bəli, əgər mən ikinci nəsil, professor və ya saray müşavirinin oğlu olsaydım, onda əlbəttə daha sürətlə irəliləmiş olardım. Yuxuda mən atamı saray müşaviri və professor edirəm. Yuxunun ən kobud və narahatedici absurdu 1851-ci il tarixinin işlənməsindədir; bu tarix mənə 1856-cı ildən heç də fərqli görünmür, sanki beş illik fərq heç nə demək deyilmiş kimi. Lakin məhz bu, yuxu düşüncələrindən ifadə edilməlidir. Dörd-beş il, əvvəllər qeyd olunan həmkarımın dəstəyindən faydalandığım müddətdir, həmçinin nişanlımı evlənməyə gözlətdiyim müddətdir və təsadüfi, yuxu düşüncələri tərəfindən xoş qarşılanan üst-üstə düşmə nəticəsində, indi ən yaxın xəstəmi tam sağalmaya gözlətdiyim müddətdir. Yuxu düşüncələri soruşur: 'Beş il nədir?' Bu mənim üçün vaxt deyil, bu heç bir halda nəzərə alına bilməz. Qarşımda kifayət qədər vaxt var və siz inanmaq istəməsəniz də, o nəhayət başa çatdığı kimi, mən də bunu həyata keçirəcəyəm.” Bundan əlavə, əsrdən ayrılmış 51 rəqəmi başqa cür, yəni əks mənada müəyyən edilmişdir; ona görə də yuxuda bir neçə dəfə təkrarlanır. 51, kişinin xüsusilə təhlükə altında göründüyü, həmkarlarımın anidən öldüyünü gördüyüm, o cümlədən uzun müddət gözlədikdən sonra bir neçə gün əvvəl professor təyin edilmiş birinin olduğu yaşdır.

Rəqəmlərlə oynayan başqa bir absurd yuxu.

Tanışlarımdan biri, cənab M., heç kimdən az olmayan, Göte tərəfindən bir məqalədə hücum edilmişdir, hamımızın düşündüyümüz kimi, haqsız dərəcədə böyük şiddətlə. Cənab M. təbii ki, bu hücum nəticəsində məhv olub. O, şam yeməyi dəstəsində bunun üzərində acı-acı şikayət edir; lakin Göteyə olan hörməti bu şəxsi təcrübədən zərər görməyib. Mənə ehtimaldan uzaq görünən zaman münasibətlərini bir az aydınlaşdırmağa çalışıram. Göte 1832-ci ildə vəfat edib; M-yə hücumu təbii ki, bundan əvvəl baş verdiyi üçün, cənab M. o vaxt çox gənc idi. Onun on səkkiz yaşında olması mənə inandırıcı gəlir. Amma hazırda hansı ildə olduğumuzu dəqiq bilmirəm və buna görə bütün hesablama qaranlığa qərq olur. Hücum, əslində, Götenin məşhur “Təbiət” məqaləsində yer alır.

Tezliklə bu yuxunun axmaqlığını əsaslandırmaq üçün vasitələr əlimizdə olacaq. Şam yeməyi dəstəsindən tanıdığım cənab M. bir müddət əvvəl məndən, paralitik zəka pozğunluğunun əlamətləri müşahidə olunan qardaşını müayinə etməyi xahiş etmişdi. Fərziyyə doğru idi; bu ziyarət zamanı xoşagəlməz bir hadisə baş verdi, xəstə heç bir səbəb olmadan söhbət zamanı qardaşını gənclik yaramazlıqlarına işarə edərək rüsvay etdi. Xəstədən doğum ilini soruşmuşdum və yaddaş zəifliyini aydınlaşdırmaq üçün onu kiçik hesablamalara dəfələrlə məcbur etmişdim; əksinə, o, bu sınaqlardan hələ də kifayət qədər yaxşı keçdi. Artıq hiss edirəm ki, yuxuda paralitik kimi davranıram. (Hansı ildə olduğumuzu dəqiq bilmirəm.) Yuxunun digər materialları başqa bir son mənbədən gəlir. Tibbi jurnalın redaktoru olan bir dostum, Berlindəki dostum Fl.-in son kitabı haqqında, kifayət qədər gənc və az qədirbilən bir müəllif tərəfindən yazılmış, son dərəcə qəzəbli, “məhv edici” bir tənqidi öz qəzetinə daxil etmişdi. Mən müdaxilə etmək haqqımın olduğuna inanırdım və redaktoru cavab verməyə məcbur etdim; o, tənqidin dərc edilməsinə canlı təəssüf hissi keçirdi, lakin təzminat vəd etmək istəmədi. Bundan sonra mən jurnal ilə əlaqələrimi kəsdim və imtina məktubumda, bu hadisənin şəxsi münasibətlərimizə zərər verməyəcəyinə dair gözləntimi vurğuladım. Bu yuxunun üçüncü mənbəyi, o vaxtlar təzə olan, bir xəstənin qardaşının psixi xəstəliyi haqqında hekayəsidir; qardaşı “Təbiət, Təbiət” qışqırığı ilə dəlilik hücumuna tutulmuşdu. Həkimlər düşünürdülər ki, bu qışqırıq Götenin həmin gözəl məqaləsinin oxunmasından gəlir və xəstənin təbiət fəlsəfəsi üzrə tədqiqatlarında həddindən artıq yorulduğuna işarə edir. Mən cinsi mənanı düşünməyi üstün tutdum, çünki bizdə az savadlılar da “Təbiət” haqqında belə danışır və bədbəxtin sonra cinsiyyət orqanlarına xəsarət yetirdiyi faktı mənə haqsız deyil kimi görünürdü. Həmin xəstənin yaşı on səkkiz idi, o vaxt dəlilik hücumu baş vermişdi.

Əgər əlavə edim ki, dostumun tənqid edilmiş kitabı (“Müəllif dəlidir, yoxsa insan özü?” – başqa bir tənqidçi belə demişdi) həyatın zaman münasibətləri ilə məşğul olur və Götenin ömür müddətini biologiya üçün əhəmiyyətli bir ədədin misli ilə əsaslandırırsa, onda yuxuda özümü dostumun yerinə qoyduğumu anlamaq asandır. (Zaman münasibətlərini... özüm üçün bir az aydınlaşdırmağa çalışıram.) Amma mən paralitik kimi davranıram və yuxu absurdluqla doludur. Yəni, yuxu düşüncələri ironik deyir: “Əlbəttə, dəli, ağılsız olan odur, siz isə daha yaxşı başa düşən dahilər. Bəlkə də əksinə?” Bu tərsinə çevrilmə isə yuxu məzmununda geniş təmsil olunur: Göte gəncə hücum edir, bu absurddur, halbuki bu gün belə çox gənc bir insan ölməz Göteyə hücum edə bilər və mən Götenin ölüm ilindən hesablayıram, halbuki paralitiki doğum ilindən hesablatmışdım.

Ancaq mən həmçinin göstərməyə söz vermişəm ki, heç bir yuxu eqoist təhriklərdən başqa bir şeydən qaynaqlanmır. Beləliklə, mən bu yuxuda dostumun işini öz işimə çevirdiyimi və onun yerinə keçdiyimi haqlı çıxarmalıyam. Oyaq vaxtıdakı tənqidi inancım buna kifayət etmir. İndi isə 18 yaşlı xəstənin hekayəsi və onun 'Təbiət' nidasının müxtəlif təfsiri, psixonevrozların cinsi etiologiyası haqqında iddiamla həkimlərin çoxu ilə yaratdığım ziddiyyətə işarə edir. Özümə deyə bilərəm: Dostuna necə olduqsa, sənə də tənqidlə elə olacaq, artıq bir qədər belə olub və indi mən yuxu düşüncələrindəki 'O' sözünü 'Biz' ilə əvəz edə bilərəm. 'Bəli, haqlısınız, biz ikimiz də axmaqlarıq.' 'Mənim işim də gedir' olduğunu mənə Götenin kiçik, bənzərsiz gözəl məqaləsinin qeyd edilməsi enerjili şəkildə xatırladır, çünki bu məqalənin populyar mühazirədə oxunması məni tərəddüd edən abituriyent kimi təbiət elmləri təhsilinə yönəldən şey idi.

VI

Mən, Mənim iştirak etmədiyi başqa bir yuxunun da eqoist olduğunu göstərməyi hələ borclu qalmışam. S. 276-da Professor M.-nin 'Mənim oğlum, miyop...' dediyi qısa bir yuxudan bəhs etmişdim və bunun yalnız başqa bir yuxuya, orada rol oynadığım yuxuya giriş yuxusu olduğunu bildirmişdim. Burada bizə absurd və başa düşülməz bir söz düzəlişini aydınlaşdırmaq üçün təqdim edən çatışmayan əsas yuxu budur:

Roma şəhərindəki bəzi hadisələrə görə uşaqların qaçması zəruri idi və bu da baş verdi. Səhnə sonra bir qapının qarşısında idi, qədim üslubda ikiqat qapı (Sienadakı Porta romana, yuxuda hələ də bilirəm). Mən bir quyunun kənarında oturmuşam və çox kədərlənirəm, demək olar ki, ağlayıram. Bir qadın — baxıcı, rahibə — iki oğlanı çıxarır və onları ataya, yəni mən olmayan şəxsə təhvil verir. İkisindən böyüyü aydın şəkildə mənim böyük oğlumdur, digərinin üzünü görmürəm; oğlanı gətirən qadın vidalaşmaq üçün ondan öpüş tələb edir. O, qırmızı burnu ilə seçilir. Oğlan ona öpüşü imtina edir, lakin vidalaşmaq üçün əlini uzadaraq deyir: Geseresə və biz ikimizə (və ya […] birinə) bunu ifadə edir.

Bu yuxu, teatrda görülmüş 'Yeni Getto' adlı tamaşa ilə qıcıqlandırılmış düşüncələr düyünü üzərində qurulur. Yəhudi məsələsi, onlara vətən verə bilmədiyimiz uşaqların gələcəyi narahatlığı, onları sərbəst hərəkət edə biləcək şəkildə tərbiyə etmək narahatlığı, müvafiq yuxu düşüncələrində asanlıqla tanına bilər.

'Babilin suları kənarında oturduq və ağladıq.' — Siena gözəl fəvvarələri ilə Roma kimi məşhurdur; Romaya görə mən yuxuda (bax. S. 199) tanıdığım yerlərdən bir əvəz axtarmalıyam. Sienadakı Porta Romanaya yaxın böyük, işıqlı bir ev gördük. Öyrəndik ki, bu Manicomio, yəni dəlixanadır. Yuxudan qısa müddət əvvəl eşitmişdim ki, bir din qardaşı dövlət dəlixanasında çətinliklə qazandığı vəzifəsini tərk etməli olmuşdur.

Maraq doğuran sözdür: Geseresə, yuxuda qeyd olunan vəziyyətə görə 'Görüşənədək' gözlənilərdi və onun tam mənasız əksi: Ungeseresə.

Mənim məlumatlı şəxslərdən əldə etdiyim məlumata görə, Geseres həqiqi yəhudi sözüdür, goiser felindən törəmişdir və ən yaxşı şəkildə "təqdir edilmiş iztirablar, bəla" kimi ifadə edilə bilər. Sözün jargonda istifadəsinə baxsaq, onun "şikayət və inilti" mənasını daşıdığını düşünmək olar. Ungeseres mənim özünəməxsus söz düzəltməmdir və diqqətimi ilk növbədə özünə çəkir, lakin eyni zamanda məni əvvəlcə çaşqın buraxır. Yuxunun sonunda Ungeseres-in Geseres-ə üstünlük verdiyinə dair kiçik qeyd, assosiasiyalara və beləliklə də başa düşülməyə qapıları açır. Belə bir münasibət kaviarda mövcuddur; duzsuz kaviar duzlu kaviardan daha yüksək qiymətləndirilir. Xalq üçün kaviar, "nəsil passionları": burada mənim ev təsərrüfatımdakı şəxslərdən birinə işarə edən zarafatcıl bir təlməh gizlənib; mən ümid edirəm ki, o, məndən gənc olduğu üçün uşaqlarımın gələcəyinə qayğı göstərəcək. Buna uyğun olaraq, ev təsərrüfatımdakı digər bir şəxs, bizim sədaqətli uşaq baxıcımız, yuxuda qadın (və ya rahibə) obrazında tanınır. Lakin duzlu-duzsuz cütlüyü və Geseres-Ungeseres cütlükləri arasında hələ də vasitəçi bir keçid çatışmır. Bu keçid "mayalı və mayasız" ifadələrində tapılır; Misirdən tələsik çıxış edərkən İsrail oğullarının çörək xəmirini qabartmağa vaxtları yox idi və buna görə də xatirə olaraq bu gün də Pasxa dövründə mayasız çörək yeyirlər. Burada mən təhlilin bu hissəsi zamanı ağlıma gələn ani fikri də yerləşdirə bilərəm. Mən xatırladım ki, son Pasxa günlərində mən və Berlinli dostum, bizə yad olan Breslau şəhərinin küçələrində gəzirdik. Kiçik bir qız mənə müəyyən bir küçəyə gedən yolu soruşdu; mən onu bilmədiyim üçün üzr istəməli oldum və sonra dostuma dedim: "Ümid edirəm ki, bu kiçik qız həyatının sonralarında özünü idarə etdirəcəyi şəxsləri seçərkən daha çox dərrakə göstərər." Qısa müddət sonra gözümdə bir lövhə diqqətimi çəkdi: Dr. Herodes, qəbul saatı... Mən dedim: "Ümid edirəm ki, həmkarım elə uşaq həkimi deyil." Dostum bu vaxta qədər ikili simmetriyanın bioloji əhəmiyyəti haqqında fikirlərini inkişaf etdirirdi və bir cümləyə belə başlayırdı: "Əgər biz tək gözü Cyclop kimi alnımızın ortasında daşısaydıq..." Bu, yuxudakı professorun sözlərinə, "Mənim oğlum, miyop" ifadəsinə gətirib çıxarır. Və indi mən Geseres-in əsas mənbəyinə yönləndirilmişəm. Bir çox il əvvəl, professor M.-nin bu günü müstəqil bir düşünür olan oğlu hələ məktəb partasında oturarkən, həkimin narahatlıq doğurucu adlandırdığı bir göz xəstəliyinə tutuldu. Həkim dedi ki, xəstəlik bir gözdə qaldığı müddətcə ciddi bir mənası yoxdur, lakin digər gözdə də yayılarsa, vəziyyət ciddi olacaq. Xəstəlik bir gözdə zərərsiz şəkildə sağaldı; lakin qısa müddət sonra ikinci gözün xəstələnməsinin əlamətləri həqiqətən özünü göstərdi. Dəhşətə gəlmiş ana dərhal həkimin onun kənd istirahətgahına gəlməsini tələb etdi. Lakin o, digər tərəfə çevrildi: "Nə üçün Geseres edirsən?" sualını irəli sürür; ana həkimə belə cavab verdi: "Bir tərəfdə yaxşılaşdırsa, digər tərəfdə də yaxşı olacaq." Və belə də oldu.

Və indi mənim və yaxınlarımın bu məsələ ilə əlaqəsi. Professor M.-nin oğlunun ilk bilgilərini öyrəndiyi məktəb partası, ananın hədiyyəsi ilə mənim böyük oğluma keçib; yuxuda mən ona veda sözlərini deyirəm. Bu transfer ilə bağlı irəli sürülə bilən istəklərdən biri indi asanlıqla təxmin edilə bilər. Lakin bu məktəb partası quruluşu ilə uşağı qısa görüşlü və birtərəfli olmaqdan qorumalıdır. Buna görə də yuxuda miyop (ardından Cyclop) və ikili simmetriya haqqında müzakirələr yer alır. Birtərəflilik haqqında narahatlıq çoxmənalıdır; fiziki birtərəfliliyin yanında intellektual inkişafın birtərəfliliyi də nəzərdə tutula bilər. Bəli, yuxu səhnəsinin bu axmaqlığı həmin narahatlığa zidd deyilmi? Uşaq bir tərəfə vidalaşma sözünü dedikdən sonra, tarazlığı qorumaq üçün digər tərəfə əksini qışqırır. Sanki iki tərəfli simmetriyaya riayət edirmiş kimi hərəkət edir!

Beləliklə, yuxu çox vaxt ən dərin mənalı olduqda, ən axmaq görünür. Bütün dövrlərdə deyiləcək sözü olan və onu təhlükəsiz deyə bilməyən şəxslər, şadyan papağını taxmağı xoşlayırdılar. Qadağan edilmiş nitqin hədəfi olan dinləyici, gülə bilsə və xoşagəlməz şeyin açıq-aşkar axmaqlıq olduğunu söyləyərək öz hökmünü oxşaya bilsə, bu nitqi daha asan dözürdü. Həqiqətdə yuxunun etdiyi kimi, səhnədə özünü şadyan kimi göstərməli olan şahzadə də belə davranır; buna görə də yuxu haqqında, Hamlet öz şərtlərini zəki-anlaşılmaz ifadələrlə əvəz edərək özünə aid etdiyi sözləri demək olar: "Mən yalnız Şimal-Şimal-Qərb istiqamətində dəliyəm: Cənubdan külək əsərsə, vağı şahindən ayırd edə bilərəm." i) Bu yuxu həm də ümumi qəbul edilən bir nümunə verir. Deməli, mən yuxunun absurdluğu problemini belə həll etmişəm: yuxu düşüncələri heç vaxt absurd deyil — ən azı sağlam düşüncəli insanların yuxularında — və yuxu işlənməsi absurd yuxular və ayrı-ayrı absurd elementləri olan yuxular yaradır, əgər yuxu düşüncələrində tənqid, istehza və alay onun ifadə formasında təqdim olunursa. İndi göstərmək istədiyim budur ki, yuxu işlənməsi ümumiyyətlə qeyd olunan üç amilin — və hələ qeyd edilməli olan dördüncüsünün — birgə təsirindən ibarətdir, başqa heç nə etmir, yalnız yuxu düşüncələrinin ona qoyulan dörd şərtə riayət edərək tərcüməsidir və ruhun yuxuda bütün zəka qabiliyyətləri iləmi, yoxsa yalnız onların bir hissəsi iləmi işlədiyi sualı yanlış qoyulub və reallıqdan uzaqdır. Lakin tərkibində hökm verilən, tənqid edilən və qəbul edilən, yuxunun tək bir elementinə təəccüb ifadə olunan, izah cəhdləri edilən və arqumentlər qurulan çoxlu yuxular olduğu üçün, belə hadisələrdən irəli gələn etirazları seçilmiş nümunələr üzərində cavablandırmalıyam.

Mənim cavabım budur: Yuxularda hökm funksiyasının görünən fəaliyyəti kimi ortaya çıxan hər şey, yuxu işlənməsinin düşünmə fəaliyyəti kimi qəbul edilməməlidir, əksinə, yuxu düşüncələrinin materialına aiddir və oradan hazır bir quruluş kimi manifest yuxu məzmununa keçmişdir. Mən əvvəlcə fikrimi daha da irəli apara bilərəm. Həmçinin, oyandıqdan sonra xatırlanan yuxu haqqında verilən hökmlər, bu yuxunun bizdəki təkrarlanmasının yaratdığı hisslər, eyni gecənin yuxularının xatirədə ayrılsa da, eyni düşüncə materialı üzərində böyüdüyü fikrinə aiddir. Uşaqlarımı Romadan qaçırmağım haqqındakı yuxu vəziyyəti, əslində, uşaqlığıma aid analoji bir hadisəyə geri dönüşlə təhrif olunub. Mənası budur ki, mən, uşaqlarını artıq bir neçə il əvvəl başqa bir torpağa köçürmək fürsəti tapmış qohumlarıma həsəd aparıram; bu, latent yuxu məzmununun yaxşı bir hissəsinə aiddir və yuxunun təfsirinə daxil edilməlidir.

I) Bunun üçün diqqət çəkən bir nümunəni artıq qeyd etmişəm. Bir xəstə yuxusunu çox qeyri-müəyyən olduğu üçün danışmaq istəmir. O, yuxuda bir nəfəri görüb və bunun kişi, yoxsa atası olub-olmadığını bilmir. Sonra, içində "gübrə səbəti" olan və ona aşağıdakı xatirənin bağlandığı ikinci bir yuxu hissəsi gəlir. Gənc bir evdar qadın olaraq, evə gəlib gedən gənc bir qohumunun qarşısında şaka ilə, növbəti narahatlığının yeni bir gübrə qabı almaq olduğunu söyləmişdi. Növbəti səhər ona belə bir qab göndərilmişdi, lakin içi zəngçiçəyi ilə dolu idi. Bu yuxu hissəsi "Mənim öz gübrəmdə böyüməmiş" ifadəsini təsvir etmək üçün xidmət edir. Təhlili tamamlasaq, yuxu düşüncələrində gənclikdə eşidilən bir hekayənin təsirinin olduğunu, bir qızın atasının kim olduğu qeyri-müəyyən olan bir uşaq doğduğunu öyrənirik. Beləliklə, yuxu təsviri burada oyandıqda düşünməyə keçir və yuxu düşüncələrinin elementlərindən birini, oyandıqda bütün yuxu haqqında verilən bir hökm ilə təmsil edir.

II) Bənzər bir hal: Xəstələrimdən biri, maraqlı gəldiyi üçün, oyandıqdan dərhal sonra özünə "Bunu həkimə danışmalıyam" deyir. Yuxu təhlil olunur və müalicə zamanı başladığı, mənə heç nə danışmamağı qərarlaşdırdığı bir münasibətə ən açıq işarələr verir.

III) Mənim öz təcrübəmdən üçüncü nümunə:

P. ilə evlərin və bağların olduğu bir ərazidən keçərək xəstəxanaya gedirəm. Bu zaman bu ərazini yuxuda bir neçə dəfə gördüyüm haqqında fikir yaranır. Mən oraları yaxşı bilmirəm; o, mənə küncdən bir restoranın (salonun, yox!) içindən keçən bir yol göstərir. Yuxuda hələ də qalan xəbərdarlıq və ya qərar: Bunu həkimə danışmalıyam. Psixoanalitik müalicə zamanı görülən yuxular adətən yuxunun etirafına qarşı böyük müqavimətə uyğun gəlir və çox vaxt yuxunun unudulması ilə nəticələnir. Bağ), orada Doni xanımı soruşuram və eşidirəm ki, o, arxa tərəfdə üç uşaqla birlikdə kiçik bir otaqda yaşayır. Oraya gedirəm və əvvəlcə iki kiçik qızım ilə birlikdə qeyri-müəyyən bir şəxslə qarşılaşıram, onlarla bir müddət dayanandan sonra qızlarımı özümlə aparıram. Onları orada qoyduğu üçün arvadıma qarşı bir növ qınama.

Ayılanda böyük bir məmnuniyyət hiss edirəm və bunu, təhlildən nə demək olduğunu öyrənəcəyimlə əsaslandırıram: Mən artıq bunun haqqında yuxu görmüşəm! Lakin təhlil mənə bunun haqqında heç nə öyrətmir; mənə yalnız məmnuniyyətin latent yuxu məzmununa aid olduğunu və 'yuxu haqqında hökmə aid olmadığını göstərir. Bu, evliliyimdə uşaqlarımın olması haqqında doyumdur. P. həyatda bir müddət eyni yolu keçdiyim, sonra sosial və maddi baxımdan məni çox irəli qoyan, lakin evliliyində uşaq sahibi olmayan bir şəxsdir. Yuxunun hər iki səbəbi tam təhlil ilə sübutu əvəz edə bilər. Bir gün əvvəl qəzetdə DonA..y xanımın (mən ondan Don i edirəm) ölüm elanını oxudum, o, doğum zamanı vəfat etmişdi; arvadımdan eşitdim ki, vəfat edən xanım bizim iki kiçik uşağımız doğularkən eyni mama tərəfindən qulluq görmüşdür. Dona adı mənim diqqətimi çəkmişdi, çünki mən onu qısa müddət əvvəl ingilis romanında ilk dəfə görmüşdüm. Yuxunun digər səbəbi onun tarixindən irəli gəlir; bu, görünür, şairlik istedadına malik olan böyük oğlumun doğum günündən əvvəlki gecə idi.

IV) Absurd yuxudan ayılarkən mənə eyni məmnuniyyət qalır, yuxuda atanın ölümündən sonra macarlar arasında siyasi rol oynadığı və bu, yuxunun son cümləsini müşayiət edən hissin davamı ilə əsaslandırılır: 'Xatırlayıram ki, ölüm döşəyində Garibaldiyə çox bənzəyirdi və bunun həqiqətə çevrilməsinə şad olaram... (Buna unudulmuş davam da aiddir.) Təhlildən yuxu boşluğuna aid olan məlumatı yerləşdirə bilərəm. Bu, böyük bir tarixi şəxsiyyətin adını verdiyim ikinci oğluma aid qeyddir; bu şəxsiyyət məni uşaqlıq illərində, xüsusilə İngiltərədə olduğum müddətdə güclü şəkildə cəlb etmişdi. Oğlan olarsa, məhz bu adı istifadə etmək qərarı ilə gözləmə ilini keçirmişdim və doğulan uşağı yüksək məmnuniyyətlə qarşılamışdım. Atanın boğulmuş böyüklük həvəsinin onun düşüncələrində uşaqlara necə köçdüyünü qeyd etmək asandır; hətta insan inanmaq istəyir ki, həyatda zəruri olan bu boğulma prosesinin yollarından biri də budur. Kiçik uşağın bu yuxunun kontekstinə daxil olma haqqı, ona o vaxt eyni — uşaq və ölməkdə olan şəxs üçün asanlıqla bağışlanan — hadisənin, yəni paltarları çirkləndirmənin baş verməsi ilə qazanılmışdı. Bununla əlaqədar olaraq „Stuhlrichter“ (taxt hakimi) işarəsinə və yuxunun arzusuna nəzər salın: Uşaqlarının qarşısında böyük və təmiz durmaq.⁷⁴

V) İndi yuxuda qalan hökm ifadələrini, oyanışa davam etməyən və ya oraya köçürülməyən halları axtarmalıyam, bu məqsədlə artıq başqa məqsədlərlə bölüşülmüş yuxulardan istifadə edə biləcəyimə görə böyük yüngüllük hiss edəcəyəm. Herr M.-ə hücum edən Götenin yuxusu bir sıra hökm aktlarını ehtiva edirmiş kimi görünür. Mən mənə ehtimal olunmaz gələn zaman münasibətlərini bir az aydınlaşdırmağa çalışıram. Götenin mənim tanışım olan gənc bir kişini ədəbi baxımdan tənqid etməsi absurduna qarşı tənqidi bir təhrik kimi görünmür? “Onun 18 yaşında olması mənə inandırıcı gəlir”. Bu, əlbəttə, axmaqlıq hesablamasının nəticəsi kimi səslənir; və “Hansı ildə olduğumuzu dəqiq bilmirəm” ifadəsi yuxuda qeyri-müəyyənlik və ya şübhə nümunəsidir.

Lakin bu yuxunun təhlilindən bilirəm ki, görünüşdə yalnız yuxuda həyata keçirilən bu hökm aktları, sözlərinin ifadə tərzinə görə başqa bir qavrayışa imkan verir; bu qavrayış onları Yuxuların yozumu üçün vacib edir və eyni zamanda bütün absurdluqlardan qaçınmağa kömək edir. “Zaman münasibətlərini bir az aydınlaşdırmağa çalışıram” cümləsi ilə mən, həqiqətən də həyatın zaman münasibətlərini aydınlaşdırmağa çalışan dostumun yerinə özümü qoyuram. Beləliklə, bu cümlə əvvəlki cümlələrin mənasızlığına qarşı çıxan bir hökm mənasını itirir. “Mənə ehtimal verilməyən” ifadəsinin əlavə edilməsi, sonrakı “Mənə inandırıcı gəlir” ifadəsi ilə birlikdə nəzərdə tutulur. Təxminən eyni sözlərlə, qardaşının xəstəlik tarixçəsini mənə danışan xanıma cavab vermişəm: “‘Təbiət, Təbiət’ nidasının Göte ilə əlaqəsi olması mənə ehtimal verilməz gəlir; mənə çox daha inandırıcı gəlir ki, bu nidanın sizə məlum olan cinsi mənası var idi”. Burada əlbəttə ki, bir hökm verilmişdir, lakin yuxuda deyil, real həyatda, yuxu düşüncələri tərəfindən xatırlanan və istifadə edilən bir münasibətlə. Yuxu məzmunu bu hökmü, yuxu düşüncələrinin istənilən digər fraqmenti kimi mənimsəyir.

Yuxuda hökmün mənasız şəkildə əlaqələndirildiyi 18 rəqəmi, real hökmün qoparıldığı əlaqənin izini hələ də saxlayır. Nəhayət, “hansı ildə olduğumuzu dəqiq bilmirəm” ifadəsi, imtahanında bu bir işarənin həqiqətən ortaya çıxdığı iflicli xəstə ilə özümü eyniləşdirməkdən başqa bir şeyi nəzərdə tutmamalıdır.

Yuxudakı görünüşdəki hökm aktlarının həllində, əvvəldə verilən təfsir işinin icrası qaydasını xatırlamaq olar: yuxuda qurulan yuxu elementləri arasındakı əlaqəni əhəmiyyətsiz bir görünüş kimi kənara qoymaq və hər bir yuxu elementini tək-tək geri qaytarmağa tabe etmək lazımdır. Yuxu, tədqiqat məqsədləri üçün yenidən parçalanmalı olan bir konqlomeratdır. Lakin digər tərəfdən, yuxularda bu görünüşdəki əlaqəni quran psixi bir qüvvənin ifadə olunduğuna diqqət yetirilir; yəni yuxu işlənməsi ilə əldə edilən material ikinci dərəcəli bir işlənmədən keçirilir. Burada, yuxu qurulmasında iştirak edən dördüncü amil kimi sonradan qiymətləndirəcəyimiz qüvvənin ifadələri ilə qarşı-qarşıyayıq.

VI) Artıq təqdim edilmiş yuxularda hökm işinin digər nümunələrini axtarıram. Bələdiyyə şurasının məktubuna dair absurd yuxuda soruşuram: “Qısa müddət sonra evləndin?” Mən 1856-cı ildə doğulduğumu hesablayıram, bu mənə dərhal ardıcıl gəlir. Bu, tamamilə nəticə çıxarma formasına düşür. Ata 1851-ci ildəki hücumdan qısa müddət sonra evləndi; mən böyüyəm, 1856-cı ildə doğuldum; deməli, bu uyğundur. Bilirik ki, bu nəticə istəyin təmin edilməsi ilə təhrif olunub; yuxu düşüncələrində hökm sürən cümlə belədir: “Dörd və ya beş il, bu bir zaman dilimi deyil, hesab edilməz.” Lakin bu nəticənin hər bir fraqmenti, məzmununa və formasına görə yuxu düşüncələrindən fərqli şəkildə müəyyən edilməlidir: Xəstənin səbri barədə həkimin şikayətləndiyi, müalicənin bitməsindən dərhal sonra evlənməyi planlaşdırandır. Yuxuda atamla ünsiyyətimin tərzi, bir sorğu və ya imtahanı, eləcə də qeydiyyat saatında tam bir şəxsi məlumatları qeyd etməyə adət etmiş universitet müəllimini xatırladır: Doğum ili? 1856. — Ata? Bundan sonra atanın adını latın sonluğu ilə deyirdilər və biz tələbələr hesab edirdik ki, saray müşaviri atanın adından, qeydiyyatdan keçənin adı hər dəfə icazə vermədiyi nəticələr çıxarır. Beləliklə, yuxudakı nəticə çıxarma, yuxu düşüncələrində material fraqmenti kimi ortaya çıxan nəticə çıxarmanın təkrarlanması olardı. Buradan yeni bir şey öyrənirik. Yuxu məzmununda bir nəticə varsa, o, əlbəttə ki, yuxu düşüncələrindən gəlir; bu düşüncələrdə o, xatırlanan materialın bir fraqmenti kimi mövcud ola bilər və ya məntiqi bir bağ kimi bir sıra yuxu düşüncələrini bir-biri ilə əlaqələndirə bilər. Hər halda yuxuda verilən nəticə, yuxu düşüncələrindən çıxarılan nəticəni təmsil edir.

Bu yuxunun təhlili burada davam etdirilməlidir. Professorun sorğusuna universitet tələbəsinin (mənim dövrümdə latın dilində yazılmış) indeksinə aid xatirə əlavə olunur. Bundan əlavə, təhsil mərhələmə aid xatirə. Tibb təhsili üçün nəzərdə tutulmuş beş il yenə də mənə az gəldi. Mən narahatlıq etmədən növbəti illərdə də işlədim və tanışlarım arasında məni tənbəl sayırdılar, “bitirəcəyimə” şübhə edirdilər. Onda mən tez qərar verib imtahanlarımı verdim və nəticədə bitirdim: təxirə salınmasına baxmayaraq. Yuxu düşüncələrinin yeni bir gücləndirilməsi, ki, mən bunu tənqidçilərimə inatla qarşı çıxıram: “Siz vaxtımı uzatdığım üçün inanmaq istəməsəniz də, mən yenə də bitirəcəyəm, yenə də nəticəyə gələcəyəm. Bu, artıq çox vaxt belə olub.”

Eyni yuxu öz başlanğıc hissəsində, arqumentasiya xarakterini inkar etmək çətin olan bəzi cümlələri ehtiva edir. Və bu arqumentasiya hətta absurd deyil, o, eyni dərəcədə ayıq düşüncəyə də aid ola bilər. Mən yuxuda bələdiyyə şurasının məktubuna gülürəm, çünki birincisi, 1851-ci ildə mən hələ dünyada deyildim, ikincisi, onun aid ola biləcəyi atam artıq vəfat edib. Hər ikisi yalnız özündə doğru deyil, həm də belə bir məktub halında mən tərəfindən istifadə ediləcək real arqumentlərlə tamamilə üst-üstə düşür. Biz əvvəlki təhlildən (S.437) bilirik ki, bu yuxu dərin hirs və istehza ilə dolu yuxu düşüncələri zəminində böyüyüb; əgər biz, üstəlik, senzura motivlərini kifayət qədər güclü qəbul edə bilsək, o zaman belə olacaq Biz anlayırıq ki, yuxu işlənməsi, yuxu düşüncələrində mövcud olan nümunəyə uyğun olaraq, mənasız bir tələbin qüsursuz təkzibini yaratmaq üçün bütün səbəblərə malikdir. Lakin təhlil bizə göstərir ki, yuxu işlənməsinə burada sərbəst yenidən yaratma tapşırılmayıb, əksinə, yuxu düşüncələrindən material istifadə edilməli idi. Elə bil cəbri tənlikdə ədədlərdən başqa + və — işarələri, qüvvət və kök işarələri var və həmin tənliyi başa düşmədən köçürən biri, əməliyyat işarələrini ədədlər kimi öz köçürməsinə keçirir, lakin sonra hər ikisini qarışdırır. Hər iki arqument aşağıdakı materiala gətirilib çıxarıla bilər. Psixonevrozların psixoloji həllinə əsas kimi götürdüyüm bəzi fərziyyələrin, tanındıqdan sonra inanmamaq və gülmə yaradacağını düşünmək mənə narahatlıq verir. Buna görə də iddia etməliyəm ki, artıq ikinci yaş ilindən, bəzən hətta birincidən olan təəssüratlar, sonradan xəstələrin ruhi həyatında daimi iz qoyur və — yaddaş tərəfindən çox vaxt təhrif edilsə və şişirdilsə də — histerik simptomun ilk və ən aşağı əsaslandırmasını təşkil edə bilər. Mənə bu barədə uyğun yerdə izahat verən xəstələr, hələ həyatda olmadıqları dövrdən xatirə axtarmağa hazır olduqlarını bildirərək, yeni qazanılmış aydınlaşdırmanı parodiya etməyə adət edirlər. Mənim gözləntimə görə, qadın xəstələrdə ataların ən erkən cinsi tələblərdə oynadığı gözlənilməz rolun açılması da eyni cür qarşılanmalıdır. (Bax: S. 264-dəki mübahisə.) Lakin mənim əsaslandırılmış inancıma görə, hər ikisi doğrudur. Mən təsdiq etmək üçün bəzi nümunələri düşünürəm, burada atanın ölümü uşağın çox erkən dövrünə təsadüf edib və sonradan başqa cür izah edilə bilməyən hadisələr, uşağın ona çox erkən vaxt itən şəxsə aid xatirələri şüursuz olaraq qoruduğunu sübut edib. Bilirəm ki, mənim hər iki iddiam, etibarlılığına etiraz ediləcək nəticələrə əsaslanır. Beləliklə, məhz bu nəticələrin materialının, ki, mən onun etiraz olunmasından qorxuram, yuxu işlənməsi tərəfindən qüsursuz nəticələrin hazırlanması üçün istifadə edilməsi, arzu yerinə yetirmənin bir nailiyyətidir.⁷⁵

VII) Mənim indiyə qədər yalnız toxunduğum bir yuxuda, əvvəlcə ortaya çıxan mövzuya aid təəccüb açıq şəkildə ifadə olunur.

Qoca Brücke mənə müəyyən bir vəzifə qoymalı idi; təəccüblü şəkildə, bu vəzifə mənim öz alt hissəmin, çanağımın və ayaqlarımın hazırlanmasına aid idi; bunları cərrahiyyə zalındakı kimi qarşımda görürdüm, lakin bədəndəki çatışmazlığı hiss etmir, hətta dəhşət əsəri belə yox idi. Louise N. orada dayanır və işi mənimlə birlikdə görür. Çanaq içi açılmışdır; tez-tez onun üst və ya alt görünüşü nəzərə çarpır, bu da qarışır. Qalın, ətdən qırmızı yumrular (yuxuda hələ hemoroidləri düşünürdüm) görünür. Üstündə olan və buruşmuş gümüş kağıza bənzəyən bir şey də ehtiyatla seçilib çıxarılmalı idi.” Sonra yenidən ayaqlarımın sahibi oldum və şəhərdə bir yol getdim, lakin (yorgunluqdan) bir arabaya mindim. Təəccübümdən, araba bir evin qapısına girdi; qapı açıldı və onu sonu əyilmiş, nəhayət açıq havaya çıxan bir dəhlizdən keçirdi. Nəhayət, əşyalarımı daşıyan bir alpin bələdçi ilə dəyişən mənzərələr arasında gəzdim. Bir məsafədə, yorgun ayaqlarıma diqqət edərək, məni daşıdı. Torpaq bataqlıq idi; kənarı ilə gedirdik, insanlar torpaqda oturmuşdular, onların arasında bir qız, hindular və ya çingənələr kimi. Əvvəllər, sürüşkən torpaqda özüm irəli hərəkət edirdim və hazırlıqdan sonra bunu nə qədər yaxşı bacardığıma daim təəccüblənirdim. Nəhayət, açıq pəncərəsi olan kiçik bir taxta evə gəldik. Orada bələdçi məni endirdi və hazır duran iki taxta lövhəni pəncərənin üstünə qoydu ki, pəncərədən keçilməli olan uçurumu beləliklə körpüləşdirsin. İndi ayaqlarım üçün həqiqətən təşvişə düşdüm. Gözlənilən keçidin yerinə, iki böyüyün, divarlara söykənmiş taxta skamyalarda uzandığını və yanlarında iki uşağın yatdığını gördüm. Sanki keçidi lövhələr deyil, uşaqlar təmin etməli idi. Fikir dəhşəti ilə oyandım. Yuxu sıxlaşdırmasının bolluğundan bir dəfə olsun layiqli bir təəssürat əldə edən, bu yuxunun ətraflı təhlilinin neçə səhifə tutacağını asanlıqla təsəvvür edə bilər. Bağlantı üçün şanslı olaraq, yuxudan yalnız “qədər təəccüblü” ifadəsi ilə özünü göstərən yuxudakı təəccübə dair bir nümunə götürürəm. Yuxunun səbəbinə toxunuram. Bu, yuxuda da işə kömək edən həmin Louise N. xanımın ziyarətidir. “Mənə oxumaq üçün bir şey ver.” Mən ona Rider Haggardın “She” kitabını təklif edirəm. “Qəribə bir kitab, amma gizli məna ilə doludur,” ona izah etmək istəyirəm; “— əbədi qadın, hisslərimizin ölümsüzlüyü. — —” O, məni kəsir: “Bunu artıq bilirəm. Özündən bir şey yoxdur?” — “Xeyr, öz ölümsüz əsərlərim hələ yazılmayıb.” — “Deməli, nə vaxt çıxacaq bizim üçün də oxunaqlı olacağını vəd etdiyin, belə dediyin son izahların?” deyə bir az işarəli soruşur. İndi başa düşdüm ki, başqası onun ağzından məni xəbərdar edir və susuram. Yuxu haqqında işi, kiçik uşaqlara deməməli olduğun ən yaxşı şeyi belə, ictimaiyyətə təqdim etməyin mənə nə qədər çətin gəldiyini düşünürəm. “Bilə biləcəyin ən yaxşı şeyi uşaqlara deməməlisən.” Öz bədənimdə aparılan hazırlıq, yuxuda mənə tapşırılan, yuxuların açıqlanması ilə bağlı özünü təhlildir. Köhnə körpü haqlı olaraq buraya gəlir; elmi işin bu ilk illərində belə, onun enerjili tələbi məni nəşrə məcbur edənə qədər bir tapıntını buraxmağıma baxmayaraq, belə bir vəziyyət yaranmışdı. Louise N. ilə söhbətdən sonra yaranan digər düşüncələr isə şüurlu olmaq üçün çox dərinə gedir; onlar Rider Haggardın „She“ romanının adı ilə məndə oyadılan material üzərindən yayındırılır. Bu kitaba və eyni müəllifin ikinci kitabına, „Heart of the World“a „çox qəribə“ hökmü aiddir və yuxunun çoxlu elementləri bu iki fantaziya romanından götürülmüşdür. Daşındığınız bataqlıq torpaq, gətirilən taxtalarla keçilməli olan uçurum „She“dən; hindular, qız və taxta ev isə „Heart of the World“dandır. Hər iki romanda qadın rəhbərdir, hər ikisində təhlükəli səyahətlər mövzusu var, „She“də kəşf edilməmiş, demək olar ki, heç vaxt ayaq basılmamış yerə macəra yolu haqqındadır. Yuxu ilə bağlı tapdığım qeydə görə, yorğun ayaqlar həmin günlərin real hissiyyatı idi. Ehtimal ki, onlara yorğun əhval-ruhiyyə və „Ayaqlarım məni daha nə qədər daşıyacaq?“ sualı uyğun gəlirdi. „She“də macəra rəhbərin özünə və digərlərinə ölümsüzlük qazanmaq əvəzinə, sirli mərkəzi atəşdə ölüm tapması ilə bitir. Belə bir təşviş yuxu düşüncələrində aydın şəkildə qalxmışdır. „Taxta ev“ şübhəsiz ki, tabutdur, yəni məzardır. Ancaq bütün istənməyən düşüncələrin ən pisini istəyin yerinə yetirilməsi ilə təsvir etməkdə yuxu işlənməsi özünün əsas əsərini yaratmışdır. Mən artıq bir dəfə məzarda olmuşam, amma bu Orvieto yaxınlığında boşaldılmış Etrusk məzarı idi, divarlarda iki daş oturacaq olan dar bir otaq, onların üzərində iki böyüyün skeleti yerləşdirilmişdi. Yuxuda taxta evin daxili də tam belə görünür, yalnız daş taxta ilə əvəz olunub. Yuxu deyir: „Əgər məzarda qalmalı olsan, qoy bu Etrusk məzarı olsun“ və bu əvəzləmə ilə ən kədərli gözləntini olduqca arzuolunan bir şeyə çevirir. Təəssüf ki, eşidəcəyimiz kimi, o, yalnız affekti müşayiət edən təsəvvürü əksinə çevirə bilər, həmişə affektin özünü yox. Beləliklə, „düşünce dəhşəti“ ilə oyandım, çünki təsvir ideyası uşaqların ataya nasip olmayanı əldə edə biləcəkləri fikrini məcburi olaraq yeritdi, bu da iki min illik nəsillər zənciri boyunca bir şəxsin eyniliyini qoruyan qəribə romana yenidən işarədir.

VIII) Başqa bir yuxunun kontekstində yuxuda yaşananlara təəccüb ifadəsi də var, lakin bu, o qədər diqqət çəkici, uzaqdan gətirilən və demək olar ki, zəkalı bir izah cəhdi ilə bağlıdır ki, yuxu başqa iki maraq nöqtəsi olmasa belə, yalnız buna görə bütün yuxunu təhlilə tabe etməliyəm. 18-dən 19-na keçən gecə səyahət edirəm. Cənubi dəmir yolu xəttində və yuxuda „Hollthurn, on dəqiqə“ elanını eşidirəm. Dərhal Holothuriyalara — təbiət tarixi muzeyinə — düşünürəm ki, burada cəsur kişilər ölkə hökmdarlarının üstünlüyünə qarşı uğursuz müqavimət göstəriblər. — Ah, Avstriyada əks-islahat! — Sanki bu, Ştiryada və ya Tirolda bir yer imiş kimi. İndi bu kişilərin qalıqlarının və ya əldə etdiklərinin saxlandığı kiçik bir muzeyi qeyri-müəyyən görürəm. Düşmək istəyirəm, amma gecikdirirəm. Platformada əllərində meyvə olan qadınlar dayanır, onlar yerə çöküb səbətləri cəlb edici şəkildə tuturlar. — Hələ vaxtımız olub-olmaması ilə bağlı şübhədən tərəddüd etmişəm və indi hələ də dayanırıq. — Birdən dəri və oturacaqlar o qədər dardır ki, bel birbaşa arxa dayaqına toxunan başqa bir vaqonda oluram! Buna təəccüblənirəm, amma yuxu halında köçmüş ola bilərəm. Bir neçə nəfər, aralarında ingilis bacı-qardaş cütü; divardakı rəfdə bir sıra kitab aydın görünür. Mən "Xalqların Sərvəti"ni, "Maddə və Hərəkət"i (Maksvel tərəfindən), qalın və qəhvəyi parça ilə bəzədilmiş halda görürəm. Kişi bacıdan Şillerin bir kitabını soruşur, görəsən o, bunu unutmuşdur. Kitablar bəzən mənimkilər kimi, bəzən də ikisinin kitabları kimidir. Mən söhbətə təsdiqedici və ya dəstəkləyici şəkildə qarışmaq istəyirəm ———. Bütün pəncərələr bağlı olduğu üçün bütün bədənim tərləyərək oyandım. Qatar Marburqda dayanır.!) Bu təsvir mənə belə aydın deyil, lakin mən yuxunu yazarkən ağlıma gələn sözlərlə ifadə etmək prinsipinə əməl edirəm. Söz formalaşması özü yuxu təsvirinin bir hissəsidir. Yazı zamanı mənə yuxunun bir hissəsi gəlir, hansı ki, xatırlamaq istəməmişdi. Mən bacı-qardaş cütünə müəyyən bir əsər haqqında deyirəm: It is from...., lakin özümü düzəldirəm: It is by... Kişi bacıya qeyd edir: O, bunu düzgün söylədi.

Yuxu məni qeyri-kamil oyatmış ola bilən stansiyanın adı ilə başlayır. Mən bu adı, Marburq olanı, Holthurn ilə əvəz edirəm. Marburqu ilk və ya bəlkə də sonrakı elanlardan birində eşitdiyimi, yuxuda Şillerin qeyd edilməsi sübut edir, çünki o, Marburqda, Ştiriya Marburqunda olmasa belə, anadan olmuşdur.! İndi mən bu dəfə, birinci sinifdə olsam da, çox xoşagəlməz şəraitdə səyahət etdim. Qatar həddindən artıq dolu idi, kompartimentdə mən çox əsilzadə görünən və ya təcavüzkar qonaq üzündən narazılıqlarını gizlətməyə dəyər görməyən bir kişiyə və bir xanıma rast gəldim. Mənim nəzakətli salamım cavablandırılmadı; kişi və qadın yan-yana otursalar da (hərəkət istiqamətinin əksinə), qadın yenə də pəncərə yanındakı qarşısındakı pəncərə yanındakı yeri gözlərimin qarşısında bir çətirlə tutmağa tələsdi; qapı dərhal bağlandı, pəncərələrin açılması haqqında nümayişkar sözlər mübadilə edildi. Görünür, hava ehtiyacım tezliklə üzümdən oxunurdu. İsti bir gecə idi və hər tərəfi bağlı kompartimentdəki hava tezliklə boğucu oldu. Səyahət təcrübələrimə görə, belə arxaik və həddindən artıq üstünlük təşkil edən davranış, biletini ödəməyən və ya yalnız yarısını ödəyən insanları xarakterizə edir. Konduktor gəlib bahalı biletimi göstərdiyim zaman, xanımın ağzından soyuq və hədələyici kimi eşidildi: "Mənim kişim etibarlıdır". O, narazı simalı, qadın gözəlliyinin solma vaxtından uzaq olmayan yaşda, möhtəşəm bir görünüşə malik idi; kişi ümumiyyətlə söz demədi, o, hərəkətsiz oturdu. Mən yatmağa çalışdım. Yuxuda l) Şiller Marburqda deyil, Marbaxda anadan olmuşdur, hər bir alman gimnaziyası şagirdinin bildiyi kimi, mən də bilirdim. Bu, yenə də (yuxarıda, s. 203-ə bax) başqa yerdə qəsdən təhrifə alternativ olaraq sızan və izahını "Gündəlik Həyatın Psixopatologiyası"nda verməyə çalışdığım səhvlərdən biridir. Mən xoşagəlməz səyahət yoldaşlarımdan dəhşətli qisas alıram; heç kim yuxunun ilk yarısının qopmuş parçalarının arxasında hansı təhqirlər və təhqiredici davranışların gizləndiyini təxmin edə bilməz. Bu ehtiyac ödəndikdən sonra, kompartimenti dəyişmək istəyi özünü göstərdi. Yuxu səhnəni o qədər tez-tez dəyişir və dəyişikliyə ən kiçik bir etiraz belə edilmir ki, əgər mən dərhal yaddaşımdan daha xoş bir yol yoldaşını öz yerinə qoysaydım, bu heç də təkəbbür sayılmazdı. Lakin burada səhnə dəyişikliyinə bir şey etiraz edən və onu izah etməyi zəruri sayan bir hal baş verir. Mən birdən-birə necə başqa bir vaqona keçdim? Mən yer dəyişdiyimi xatırlamırdım. Orada yalnız bir izah var idi: mən yuxuda vəziyyətdə vaqonu tərk etmiş olmalıyam, nadir bir hadisə, lakin nevroloqun təcrübəsi buna misallar təqdim edir. Biz, qeyri-adi vəziyyətlərini heç bir əlamətlə büruzə vermədən, yarıyuxu vəziyyətində dəmir yolu səyahətləri edən və səyahətin hansısa stansiyasında tam ayılıb yaddaşlarındakı boşluğa təəccüblə baxan şəxslər haqqında bilirik. Belə bir 'ambulator avtomatizm' halı üçün mən öz halımı hələ yuxuda izah edirəm.

Analiz başqa bir həll təqdim etməyə imkan verir. Məni bu qədər təəccübləndirən izah cəhdi, əgər mən onu yuxu işlənməsinə aid etməli olsaydım, orijinal deyil, əksinə, xəstələrimdən birinin nevrozundan kopyalanmışdır. Mən artıq başqa bir yerdə yüksək təhsilli və həyatda yumşaq ürəkli bir adam haqqında danışmışdım ki, valideynlərinin ölümündən qısa müddət sonra qətlə yetirməyə meylli olduğunu ittiham etməyə başlamış və eyni şeyə qarşı təhlükəsizlik tədbirləri kimi görməli olduğu ehtiyat tədbirlərindən əziyyət çəkmişdi. Bu, tam qorunmuş anlayışla ağır məcburi təsəvvürlər halı idi. Əvvəlcə ona küçədən keçmək qadağan edildi, çünki bütün qarşılaşdığı insanlardan hara yoxa çıxdıqlarına görə hesabat verməyə məcbur idi; əgər biri anidən onun təqib edən baxışından yayınmasa, ona xoşagəlməz hisslər və ağlında, onu ortadan qaldırmış ola biləcəyi ehtimalı qalırdı. Arxada, digər şeylərlə yanaşı, bir Qabil fantaziyası var idi, çünki 'bütün insanlar qardaşdır'. Bu vəzifəni yerinə yetirməyin qeyri-mümkünlüyünə görə, o, gəzinti etməyi dayandırdı və həyatını dörd divar arasında həbs olunmuş kimi keçirdi. Lakin qəzetlər vasitəsilə onun otağına kənarda baş vermiş qətl hadisələri haqqında xəbərlər davamlı olaraq daxil olurdu və vicdanı ona şübhə formasında axtarılan qatilin o olduğunu irəli sürmək istəyirdi. Həftələrlə mənzilini tərk etməməsi haqqındakı qəti inam onu bir müddət bu ittihamlardan qorudu, ta ki, bir gün ağlına, şüursuz vəziyyətdə evini tərk edib qətli törətmiş ola biləcəyi və bundan xəbərsiz olduğu ehtimalı gələnə qədər. O vaxtdan sonra o, evin qapısını kilidlədi, açarı yaşlı evdar qadına təslim etdi və ona təkidlə qadağan etdi ki, açarı onun tələbi ilə belə əlinə verməsin.

Deməli, şüursuz vəziyyətdə yer dəyişdiyim haqqındakı izah cəhdi buradan gəlir; o, yuxu fikirlərinin materialından hazır şəkildə yuxuya daxil edilmişdir və yuxuda açıq şəkildə məni həmin xəstənin şəxsiyyəti ilə eyniləşdirməyə xidmət etməlidir. Onun haqqındakı xatirə məndə assosiativ əlaqə ilə oyadıldı. Bu adamla mən bir neçə həftə əvvəl son gecə səyahətini etmişdim. O, sağalmışdı, məni quberniyaya, mənə dəvət edən qohumlarının yanına müşayiət edirdi; biz özümüzə bir vaqon götürmüşdük, bütün pəncərələri gecə boyu açıq saxlamışdıq və mən oyandığım müddətcə əla söhbət etmişdik. Mən bilirdim ki, uşaqlığından gələn atasına qarşı düşmən hisslər, cinsi əlaqə ilə onun xəstəliyinin kökü olmuşdur. Beləliklə, onunla eyniləşərək, mən özümə analoji bir şeyi etiraf etmək istəyirdim. Yuxunun ikinci səhnəsi həqiqətən də, iki yaşlı yol yoldaşımın mənə qarşı bu qədər soyuq davranmasının, gəlişimlə onların gecəlik nəvaziş mübadiləsini pozduğum üçün olduğunu düşünən kobud bir fantaziyaya çevrilir. Lakin bu fantaziya, uşağın, ehtimal ki, cinsi maraqla təhrik edilərək valideynlərinin yataq otağına girdiyi və atanın hökmü ilə oradan qovulduğu erkən uşaqlıq səhnəsinə qayıdır.

Daha çox nümunə toplamağı lüzumsuz sayıram. Onların hamısı yalnız artıq gətirilmiş nümunələrdən çıxardığımız nəticəni təsdiqləyəcək: yuxuda hökm aktı yalnız yuxu düşüncələrindən bir nümunənin təkrarıdır. Əksər hallarda bu, uyğun olmayan bir kontekstdə yerləşdirilmiş, yerinə düşməyən təkrardır, lakin bəzən, son nümunələrimizdə olduğu kimi, elə ustalıqla istifadə olunur ki, əvvəlcə 'yuxuda müstəqil düşüncə fəaliyyəti var' təəssüratı yarana bilər. Buradan psixik fəaliyyətə diqqətimizi yönəldə bilərik; bu fəaliyyət yuxu yaranmasında həmişə iştirak etməsə də, iştirak etdiyi hallarda mənşəcə bir-birindən fərqli yuxu elementlərini ziddiyyətsiz və mənalı şəkildə birləşdirməyə çalışır. Lakin biz bundan əvvəl yuxuda baş verən affekt ifadələri ilə məşğul olmağı və onları analizin yuxu düşüncələrində aşkarladığı affektlərlə müqayisə etməyi təcili hesab edirik. YUXUDA AFFEKTLƏR

Strickerin dəqiq müşahidəsi bizə yuxunun duyğu ifadələrinin, oyandıqda yuxu məzmununu üstündən atmaq üçün istifadə etdiyimiz laqeyd yanaşmaya imkan vermədiyini xatırlatdı: 'Yuxuda quldurlardan qorxsam, quldurlar xəyali olsa da, qorxu gerçəkdir', eyni şey yuxuda sevindiyim halda da belədir. Hisslərimizin şahidliyinə görə, yuxuda yaşanan duyğu, eyni intensivlikdə olan oyanda yaşanan duyğudan heç də aşağı deyil; yuxu öz duyğu məzmunu ilə, təsəvvür məzmunundan daha enerjili şəkildə, ruhumuzun real hadisələri sırasında yer almaq iddiasını irəli sürür. Lakin biz bu yerləşdirməni oyandığımızda həyata keçirə bilmirik, çünki affekti təsəvvür məzmunu ilə əlaqəli olmadan psixik qiymətləndirməyi bacarmırıq. Əgər duyğu və təsəvvür növ və intensivlik baxımından bir-birinə uyğun gəlmirsə, oyandığımız zaman hökmümüz səhv olur.

Yuxularda həmişə təəccüb doğuran məqam, təsəvvür məzmunlarının, oyanda düşüncə zamanı vacib saydığımız duyğu təsirini gətirməməsidir. Strümpell bildirmişdir ki, 'yuxuda təsəvvürlər psixik dəyərlərindən məhrum edilmişdir. Lakin yuxuda əksinə olan hallar da yox deyil: duyğunun ayrılması üçün səbəb təşkil etməyən bir məzmunla bağlı intensiv duyğu ifadəsinin baş verməsi. Yuxuda dəhşətli, təhlükəli və iyrənc bir vəziyyətdəyəm, lakin qorxu və ya iyrənmə hiss etmirəm; əksinə, digər vaxtlar zərərsiz şeylərdən dəhşətə düşür və uşaqca şeylərdən sevinirəm.

Yuxunun bu sirri, manifest yuxu məzmunundan gizli məzmuna keçdiyimiz zaman, bəlkə də heç bir yuxu sirrinin olmadığı qədər ani və tamamilə yox olur. Onun izahı ilə məşğul olmağa ehtiyac qalmayacaq, çünki artıq mövcud deyil. Analiz bizə öyrədir ki, təsəvvür məzmunları yerdəyişmə və əvəzləmələrə məruz qalmış, duyğular isə dəyişməz qalmışdır. Yuxu təhrifi ilə dəyişdirilmiş təsəvvür məzmununun qorunub saxlanmış affektə uyğun gəlməməsi təəccüb doğurmur; lakin analiz düzgün məzmunu onun əvvəlki yerinə qoyduqda da artıq təəccüb yoxdur.⁷⁶

Əvvəlcə, analizin təsəvvür məzmununda həvəsin görünməyən olmamasını, hansı ki, həvəs ifadəsini məcbur etməli idi, aydınlaşdırdığı bir nümunə gətirirəm.

O, səhrada üç aslan görür, onlardan biri gülür, lakin onlardan qorxmur. Deməli, o, onlardan qaçmalı idi, çünki ayrılığı tanıyır. Uşaq o vaxt ayrılıq anlayışını ifadə etməyə qadir idi. “Fort” (xüsusi vurğulanmış, uzadılmış o səsi ilə əvəz olunur) onun ilk sözlərindən biri idi və bu ilk yuxudan bir neçə ay əvvəl bütün oyuncaqları ilə “fort” oyunu oynayırdı, bu da ananın getməsinə icazə verməklə bağlı erkən uğurlu özünü aşmasına aid idi. O, ağaca dırmaşmaq istəyir, lakin artıq yuxarıda olan, fransız müəlliməsi olan qohumunu tapır və s.

Analiz bu məsələyə aşağıdakı materialı gətirir: Yuxu üçün bəsit səbəb onun ingilis dilindəki tapşırığından bir cümlə idi: Yal aslanın bəzəyidir. Atası şərpə kimi üzü əhatə edən belə bir saqqal daşıyırdı. Onun ingilis dili müəlliməsi Miss Lyons adlanır (Lions = Aslanlar). Bir tanış ona Loewenin balladalarını göndərmişdi. Deməli, bunlar üç aslandır; niyə onlardan qorxmalı idi? — O, digərlərini üsyana təşviq edən bir zəncinin qan izi itləri ilə təqib edildiyi və xilas olmaq üçün ağaca dırmaşdığı hekayəni oxumuşdu. Sonra, “Fliegende Blätter” jurnalından aslanların necə tutulmasına dair təlimat kimi şən xatirə parçaları gəlir: Bir səhra götürün və onu ələkdən keçirin, sonra aslanlar qalır. Həmçinin, rəhbərinin lütfünü daha çox qazanmaq üçün niyə daha çox səy göstərmədiyi soruşulan və cavab olaraq, oraya girməyə çalışdığını, lakin önündəki adamın artıq yuxarıda olduğunu deyən bir məmurla bağlı çox gülməli, lakin çox da ədəbli olmayan anekdot. Bütün material, xanımın yuxu gördüyü gün ərinin rəhbərinin ziyarətini qəbul etdiyini öyrəndikdə aydınlaşır. O, ona çox nəzakətli davranmış, əlini öpmüşdü və o, ondan heç qorxmamışdı, baxmayaraq ki, o, çox “böyük bir heyvan”dır və ölkəsinin paytaxtında “cəmiyyətin aslanı” rolunu oynayır. Bu aslan, “Yay Gecəsi Yuxusu”ndakı özünü dülgər Snock kimi açan aslanla müqayisə edilə bilər və beləliklə, qorxulmayan bütün yuxu aslanları da belədir.

II

İkinci nümunə kimi, bacısının kiçik oğlunu tabutda cəsəd kimi görən qızın yuxusunu gətirirəm, lakin, indi əlavə etdiyim kimi, heç bir ağrı və ya kədər hiss etmirdi. Analizdən niyə belə olduğunu bilirik. Yuxu yalnız sevgili kişini yenidən görmək istəyini ört-basdır edirdi; həvəs istəyə uyğun olmalı idi, onun ört-basdır edilməsinə deyil. Deməli, kədər üçün heç bir səbəb yox idi.

Bir sıra yuxularda həvəs ən azı, ona uyğun olan təsəvvür məzmunu ilə əlaqədə qalır, hansı ki, əvəz edən məzmunu əvəz etmişdir. Digərlərində kompleksin boşalması daha da irəli gedir. Həvəs, ona aid olan təsəvvürdən tamamilə ayrılmış kimi görünür və 'yuxu'nda, yeni 'yuxu elementləri' düzülüşünə uyğun gəldiyi başqa bir yerdə yerləşdirilir. Bu, yuxunun hökm aktlarında gördüyümüz vəziyyətə bənzəyir. Yuxu düşüncələrində əhəmiyyətli bir nəticə varsa, yuxuda da belə bir nəticə var; lakin yuxudakı nəticə tamamilə başqa materiala yerdəyişmiş ola bilər. Bu yerdəyişmə tez-tez əkslik prinsipi ilə baş verir.

Sonuncu imkanı, ən dərindən təhlil etdiyim aşağıdakı yuxu nümunəsi ilə izah edirəm.

III

Dəniz kənarında bir qala; sonra məlum olur ki, qala birbaşa dəniz kənarında deyil, dənizə çıxan dar bir kanalın kənarındadır. P. cənab qubernatordur. Mən onunla böyük, üç pəncərəli bir salonda dayanıram; qarşısında qala qüllələri kimi qalxan divar çıxıntıları var. Mən təxminən könüllü dəniz zabiti kimi qarnizona təyin edilmişəm. Biz müharibə vəziyyətində olduğumuz üçün düşmən hərbi gəmilərinin gəlməsindən qorxuruq. P. cənab getmək niyyətindədir; o, mənə gözlənilən təhlükə halında nə edilməli olduğunu bildirir. Onun xəstə arvadı uşaqlarla birlikdə təhlükəli qaladadır. Bombardman başladıqda böyük zal boşaldılmalıdır. O, çətin nəfəs alır və getmək istəyir; mən onu saxlayıram və lazım gələrsə ona xəbəri hansı yolla çatdırmağımı soruşuram. Buna cavab olaraq o, daha bir şey deyir, lakin dərhal sonra ölüb yıxılır. Mən onu suallarımla lüzumsuz yorğunluğa salmışam. Onun ölümündən sonra, mənə heç bir təsir etməyən bu hadisədən sonra, dul qadın qalada qalacaqmı, mən ali komandanlığa ölümü bildirməli və əmr üzrə növbəti şəxs kimi qalanın idarəsini öz üzərimə götürməliyəm sualları yaranır. İndi mən pəncərədə dayanıb keçən gəmiləri nəzərdən keçirirəm; bunlar qaranlıq suyun üstündə sürətlə keçən ticarət gəmiləridir, bəzilərinin bir neçə bacası, bəzilərinin isə şişkin örtüyü var (bu örtük [nəql edilməyən] əvvəlki yuxudakı stansiya binalarına çox bənzəyir). Sonra qardaşım yanımda dayanır və ikimiz də pəncərədən kanala baxırıq. Bir gəmi görəndə qorxub qışqırırıq: Budur, hərbi gəmi gəlir. Lakin məlum olur ki, yalnız mən artıq tanıdığım eyni gəmilər geri qayıdır. İndi kiçik bir gəmi gəlir, komik şəkildə kəsilib, elə ki, eninin ortasında bitir; göyərtədə fincan və ya qutu kimi qəribə şeylər görünür. Biz bir ağızdan qışqırırıq: Bu, səhər yeməyi gəmisidir.

Gəmilərin sürətli hərəkəti, suyun dərin qaranlıq mavi rəngi, bacalardan çıxan qəhvəyi tüstü – bütün bunlar birlikdə yüksək gərginlikli, qaranlıq bir təəssürat yaradır.

Bu yuxudakı məkanlar Adriatik dənizinə edilən bir neçə səyahətdən toplanmışdır (Miramare, Duino, Venesiya, Akvileya). Yuxudan bir neçə həftə əvvəl qardaşımla Akvileyaya edilən qısa, lakin zövqlü Pasxa səyahəti hələ də təzə xatirələrimdə idi. Həmçinin Amerika ilə İspaniya arasında baş verən dəniz müharibəsi və bununla bağlı Amerikada yaşayan qohumlarımın taleyi narahatlığı da yuxuya daxil olur. Bu yuxunun iki yerində emosional təsirlər ortaya çıxır. Bir yerdə gözlənilən bir affekt gəlmir, qubernatorun ölümünün mənə heç bir təsir etmədiyi açıq şəkildə vurğulanır; digər yerdə isə müharibə gəmisini gördüyümə inandığımda qorxuram və yuxuda qorxunun bütün hisslərini yaşayıram. Affektlərin yerləşdirilməsi bu yaxşı qurulmuş yuxuda elə həyata keçirilib ki, hər hansı bir diqqət çəkən ziddiyyətdən qaçınılıb. Qubernatorun ölümündə qorxmaq üçün heç bir səbəb yoxdur və qalanın komandiri kimi müharibə gəmisini gördükdə qorxmaq mənim üçün yerindədir. Lakin təhlil göstərir ki, cənab P. yalnız mənim öz Mənimin əvəzçisidir (yuxuda mən onun əvəzçisiyəm). Mən birdən-birə öləcək qubernatoram. Yuxu düşüncələri vaxtından əvvəl ölümümdən sonra yaxınlarımın gələcəyi haqqındadır. Yuxu düşüncələrində başqa heç bir narahat edici fikir yoxdur. Yuxuda müharibə gəmisinin görünüşünə bağlanmış qorxu, oradan ayrılıb buraya köçürülməlidir. Əksinə, təhlil göstərir ki, müharibə gəmisinin götürüldüyü yuxu düşüncələri regionu ən şən xatirələrlə doludur. Bir il əvvəl Venesiyada idik, Riva Şiavonidəki otağımızın pəncərələrində sehrli qədər gözəl bir gündə durmuş, mavi laqunaya baxırdıq, orada həmişəkindən daha çox hərəkət var idi. Rəsmi qarşılanmalı olan ingilis gəmiləri gözlənilirdi və birdən-birə həyat yoldaşım uşaq kimi şən şəkildə: “Bax, ingilis müharibə gəmisi gəlir!” deyə qışqırdı. Yuxuda eyni sözlərdən qorxuram; yenə də görürük ki, yuxudakı danışma həyatdakı danışmadan gəlir. Bu danışmadakı “ingilis” elementinin yuxu işlənməsi üçün itirilmədiyini tezliklə göstərəcəyəm. Beləliklə, burada yuxu düşüncələri ilə yuxu məzmunu arasında şənliyi qorxuya çevirirəm və bu çevrilmənin özü ilə latent yuxu məzmununun bir hissəsini ifadə etdiyimi qeyd etmək kifayətdir. Bu nümunə sübut edir ki, yuxu işlənməsi affekt səbəbini yuxu düşüncələrindəki əlaqələrindən ayırmağa və yuxu məzmununda istənilən başqa yerə əlavə etməyə sərbəstdir.

Eyni zamanda təqdim olunan fürsətdən istifadə edərək, yuxuda rəsmi olaraq qeyd olunan vəziyyəti mənasız şəkildə bitirən “səhər yeməyi gəmisinin” daha dərin təhlilini aparıram. Yuxu obyektini daha yaxşı nəzərdən keçirdiyimdə, sonradan onun qara rəngdə olduğunu və bu ucunda eninin ən geniş hissəsini kəsərək, etrusk şəhərlərinin muzeylərində bizə maraqlı gələn bir əşyaya çox bənzədiyini diqqətim çəkir. Bu, iki qulpulu, qara gildən hazırlanmış düzbucaqlı “fincan” idi, üzərində qəhvə və ya çay fincanları kimi əşyalar dururdu, müasir səhər yeməyi dəstlərimizdən tam fərqli deyildi. Sual verəndə öyrəndik ki, bu, üzərində makiyaj və pudra qutuları olan etrusk xanımının tuvalet masasıdır; və zarafatla ev sahibinə belə bir şeyi gətirməyin pis olmayacağını dedik. Beləliklə, yuxu obyekti qara tuvalet masası, matəm deməkdir və birbaşa bir ölüm hadisəsinə işarə edir. Digər ucu ilə yuxu obyekti, dilçi dostumun mənə bildirdiyi kimi, qədim dövrlərdə cəsədin üzərinə qoyulub dəfn üçün dənizə buraxılan “nakh” (gəmi) sözünün kökü ilə əlaqəli olaraq xəbərdarlıq edir. Bununla əlaqədar olaraq, yuxuda gəmilərin geri qayıtmasının səbəbi də aydınlaşır.

Hələ də, xilas edilmiş qayıqda, qoca limana doğru üzür.

Bu, gəmi qəzasından sonra geri dönüşdür; səhər yeməyi gəmisi elə eninə qırılmışdır ki, sanki parçalanmışdır. Amma 'Səhər yeməyi' gəmisi adı haradan gəlir? Burada, müharibə gəmiləri üçün artıq qalmış 'İngilis dilindən' istifadə olunur. Səhər yeməyi = breakfast, oruc pozan. Pozma yenidən gəmi qəzasına aiddir, oruc isə qara tualetlə bağlıdır.

Lakin bu səhər yeməyi gəmisində yalnız adı yuxu tərəfindən yenidən yaradılmışdır. Bu şey mövcud idi və məni sonuncu səyahətin ən şən saatlarından birini xatırladır. Aquileyada qidalanmaya etibar etməyərək, Goritsadan yemək götürmüşdük, Aquileyada əla İstriya şərabından bir şüşə almışdıq və kiçik poçt buxarlı gəmisi Gradoya gedən boş laguna hissəsi boyunca Kanal delle Mee ilə yavaş-yavaş hərəkət edərkən, tək sərnişinlər olaraq, göyərtədə ən şən əhval-ruhiyyədə, bizə daha əvvəl nadir hallarda dadan səhər yeməyini yedik. Deməli, bu 'Səhər yeməyi gəmisi' idi və məhz həyatdan ən böyük zövq alan bu xatirənin arxasında yuxu, naməlum və qorxulu gələcəyə dair ən kədərli fikirləri gizlədir.

Affektlərin, onların ayrılmasına səbəb olan təsəvvür kütlələrindən ayrılması, yuxu qurulması zamanı onlara gələn ən diqqət çəkən şeydir, lakin yuxu fikirlərindən açıq 'yuxuya' gedən yolda başlarına gələn dəyişikliklərin nə yeganəsi, nə də əsaslısıdır. Yuxu fikirlərindəki təsirləri yuxudakı təsirlərlə müqayisə etsək, dərhal aydın olan bir şey var: Yuxuda təsir harada tapılırsa, orada yuxu fikirlərində də tapılır, amma əksinə deyil. Yuxu ümumiyyətlə, işlənməsindən yarandığı psixi materialdan daha az affekt baxımından kasaddır. Yuxu fikirlərini bərpa etdikdə, onlarda ən intensiv ruh hərəkətlərinin necə qanuni yer tutmağa çalışdığını, çox vaxt onlara kəskin qarşı olan digərləri ilə mübarizə apardıqlarını görürəm. Sonra yuxuya geri baxdıqda, onu çox vaxt rəngsiz, heç bir daha intensiv hisslənmə tonu olmadan tapıram. Yuxu işlənməsi nəticəsində yalnız məzmun deyil, həm də tez-tez düşüncəmin hiss tonu laqeydlik səviyyəsinə gətirilir. Deyə bilərəm ki, yuxu işlənməsi nəticəsində təsirlərin boğulması baş verir. Məsələn, götürün. Botanik monografiya haqqında yuxunu. Ona uyğun olaraq, düşüncədə, elə etdiyim kimi hərəkət etmək, həyatımı yalnız və yalnız mənə doğru görünən kimi qurmaq üçün azadlığımın ehtirasla hərəkət edən müdafiəsi var. Nəticədə yaranan yuxu laqeyd səslənir: Mən bir monografiya yazmışam, qarşımdadır, rəngli lövhələrlə təchiz edilmişdir, qurudulmuş bitkilər hər nüsxəyə əlavə edilmişdir. Bu, bir döyüş meydanının sakitliyi kimidir; döyüşün şiddətindən heç nə hiss etmirsiniz.

Başqa cür də ola bilər, yuxunun özünə canlı təsir ifadələri daxil ola bilər; lakin əvvəlcə, yuxu fikirlərinə dərin təəssürat olmadan heç vaxt qərq ola bilmədiyimiz halda, bir çox yuxunun laqeyd göründüyü inkarolunmaz faktına diqqət yetirək.

Yuxu işlənməsi zamanı affektin bu boğulmasının tam nəzəri izahı burada verilə bilməz; bu, təsirlər nəzəriyyəsinə və sıxışdırma mexanizminə ən diqqətli nüfuz etməyi tələb edərdi. Burada yalnız iki fikrin qeyd edilməsinə icazə vermək istəyirəm. Mən, digər səbəblərdən ötrü, affektin ayrılmasını mərkəzdənqaçan, bədən daxilinə yönəlmiş bir proses kimi təsəvvür etməyə məcburam; bu, hərəkət və sekresiya innervasiya proseslərinə analoqdur. Yuxu vəziyyətində xarici aləmə hərəkət impulslarının göndərilməsi ləğv olunmuş kimi göründüyü üçün, yuxu zamanı şüursuz düşüncə tərəfindən affektlərin mərkəzdənqaçan oyadılması da çətinləşdirilmiş ola bilər. Beləliklə, yuxu düşüncələrinin axarı zamanı yaranan affekt təhrikləri, təbiətcə zəif təkanlar olardı və buna görə də yuxuya daxil olanlar da daha güclü deyil. Bu məntiqə əsasən, “affektlərin boğulması” ümumiyyətlə yuxu işlənməsinin nəticəsi deyil, yuxu vəziyyətinin nəticəsidir. Belə ola bilər, amma bu, mümkün olan hər şey deyil. Həmçinin, daha mürəkkəb hər bir yuxunun da psixi qüvvələrin mübarizəsinin kompromis nəticəsi kimi açıldığını düşünməliyik. Bir tərəfdən, arzu yaradan düşüncələr senzura edən instansiyaya qarşı mübarizə aparmalıdır; digər tərəfdən isə, şüursuz düşüncədə hər bir düşüncə axınının özünün kontradiktor əksi ilə birləşdirildiyini çox vaxt görmüşük. Bütün bu düşüncə elementləri affekt qabiliyyətinə malik olduğundan, affektin boğulmasını, əkslərin bir-birinə və senzuranın öz tərəfindən boğulan meyllərə tətbiq etdiyi maneənin nəticəsi kimi qəbul etsək, böyük ölçüdə səhv etmərik. Affektin maneəyə uğraması, yuxu senzurasının ikinci nəticəsi olardı, yuxunun təhrif edilməsi isə onun birinci nəticəsi idi.

Yuxu məzmununun qeyri-müəyyən hissi tonunun yuxu düşüncələrindəki əksliyə görə açıqlana biləcəyi bir yuxu nümunəsi əlavə etmək istəyirəm. Hər bir oxucunun iyrənclik hissi ilə qarşılayacağı aşağıdakı qısa yuxunu danışmalıyam:

IV

Bir təpə, üstündə açıq havada bir tuvalet kimi bir şey, çox uzun bir oturacaq və onun sonunda böyük bir tuvalet dəliyi. Ən arxa kənar, müxtəlif ölçü və təzəlik dərəcələrində olan nəcis yığıntıları ilə sıx dolu. Oturacağın arxasında bir kol. Mən oturacağa sidik edirəm; uzun bir sidik axını hər şeyi təmizləyir, nəcis topaları asanlıqla ayrılır və dəliyə düşür. Sanki sonunda hələ bir şey qalırmış kimi.

Bu yuxuda niyə iyrənclik hissi keçirmədim?

Çünki, analiz göstərdiyi kimi, bu yuxunun yaranmasında ən xoş və ən qaneedici düşüncələr iştirak etmişdi. Analizdə mən dərhal Herakl tərəfindən təmizlənən Avqias ağılı ağıla gəlir. Bu Herakl mənəm. Təpə və kol Ausseeyə aiddir, orada indi uşaqlarım qalır. Mən nevrozların uşaqlıq etiologiyasını açdım və bununla da öz uşaqlarımı xəstəlikdən qorudum. Oturacaq (əlbəttə, tuvalet dəliyindən başqa) mənə sədaqətli bir xəstənin hədiyyə etdiyi bir mebelin dəqiq təqlididir. O, xəstələrimin məni necə şərəfləndirdiyini mənə xatırladır. Hətta insan nəslinin qalıqlarının muzeyi belə ürəyi sevindirdən bir təfsirə qadirdir. Orada bundan nə qədər iyrənsəm də, yuxuda bu, gözəl İtaliya ölkəsinin xatirəsidir, kiçik şəhərlərində məlum olduğu kimi W-nin... C. başqa cür təchiz edilmədiyi gözəl İtaliya ölkəsinə bir xatirədir. Hər şeyi təmizləyib yuyan sidik axını, inkar edilə bilməyən bir ölçü işarəsidir. Beləliklə, Qulliver Liliputlular arasında böyük yanğını söndürür; lakin bu hərəkəti ilə ən kiçik kraliçanın narazılığını qazanır. Amma Üst-İnsan olan Qarqantua da, Rabelaisin ustası kimi, Notr-Damın üstündə oturaraq sidik axınını şəhərə yönəldərək Parislilərdən qisasını alır. Rabelaisə Garnierin çəkdiyi illüstrasiyalara dünən axşam yatmazdan əvvəl baxmışdım. Və təəccüblü şəkildə yenə də mən Üst-İnsan olduğuma dair bir sübut! Notr-Damın platforması Parisdə mənim ən çox sevdiyim yerdir; hər boş günortamı kilsənin qüllələrində, oradakı canavarlar və şeytan üzləri arasında dolaşaraq keçirirdim. Bütün kirin axın qarşısında bu qədər tez yox olması, Histeriyanın müalicəsi haqqında olan bölməyə bir dəfə başlıq kimi yazacağım şüar: 'O, əsdi və onlar səpələndilər'.

Və indi yuxunun effektiv səbəbi. Yayda isti bir günortadan sonra idi, axşam saatlarında histeriyanın sapmalarla əlaqəsi haqqında mühazirəmi oxumuşdum və deməyi bildiyim hər şey mənə o qədər pis gəldi, mənə bütün dəyərindən soyunmuş kimi göründü. Ağır işimdən zərrə qədər həzz almadan yorulmuşdum, insan çirkində bu eşələnmədən uzaqlaşmağa, uşaqlarıma və sonra İtaliyanın gözəlliklərinə can atırdım. Bu əhval-ruhiyyədə auditoriyadan bir kafeyə getdim ki, orada açıq havada sadə bir yemək yeyim, çünki iştaham məni tərk etmişdi. Amma dinləyicilərimdən biri mənimlə birlikdə getdi; qəhvəmi içib kruasanımı dişlədiyim zaman yanında oturmağa icazə istədi və mənə təriflər yağdırmağa başladı. Məndən nə qədər çox şey öyrəndiyini, indi hər şeyə başqa gözlə baxdığını, nevroz nəzəriyyəsindəki səhvlər və qabaqcadan hökmlərin Avqias ağıllarını təmizlədiyimi, qısası, çox böyük adam olduğumu söylədi. Mənim əhval-ruhiyyətim onun təriflərinə uyğun gəlmirdi; iyrənmə ilə mübarizə aparırdım, ondan qurtulmaq üçün tez evə qayıtdım, yatmazdan əvvəl Rabelaisə baxdım və C. F. Meyerin bir povestini oxudum. 'Bir oğlanın əzabları'.

Yuxu bu materialdan yaranmışdı, Meyerin povesti uşaqlıq səhnələrinə xatirəni əlavə etdi (Qraf Tun haqqında yuxuya, son şəkli bax). İyrənmə və bezginlikdən ibarət gündəlik əhval-ruhiyyə yuxuda o mənada özünü göstərdi ki, yuxu məzmunu üçün demək olar ki, bütün materialı təmin edə bildi. Amma gecədə ona qarşı olan güclü və həddindən artıq özünü qabartma əhval-ruhiyyəsi oyandı və birincini ləğv etdi. Yuxu məzmunu elə qurulmalı idi ki, eyni materialda həm kiçiklik sayıqlamasına, həm də özünü həddindən artıq yüksək tutmağa ifadə imkanı versin. Bu kompromis qurulması nəticəsində iki mənalı bir yuxu məzmunu, lakin əks tərəflərin qarşılıqlı təzyiqi nəticəsində də qeyri-müəyyən bir hisslər tonu yarandı.

Arzuların reallaşması nəzəriyyəsinə görə, böyüklük sayıqlamasına aid əks, baxmayaraq ki, boğulmuş, lakin həzzlə vurğulanan fikir cərgəsi iyrənclik fikrinə qoşulmasaydı, bu yuxu mümkün olmazdı. Çünki ağrılı şeylər yuxuda təsvir edilməməlidir; gündəlik düşüncələrimizdən gələn xoşagəlməz şeylər yalnız eyni anda bir arzunun yerinə yetirilməsinə bürünməsi üçün geyimini ona borc verərsə, yuxuya daxil ola bilər.

Yuxu işlənməsi yuxu düşüncələrinin affektləri ilə onlara icazə vermək və ya sıfır nöqtəsinə endirməkdən başqa bir şey də edə bilər. Onları əksinə çevirə bilər. Biz artıq yuxunun hər bir elementinin təfsir üçün özünü olduğu kimi, həm də əksini təmsil edə biləcəyinə dair təfsir qaydasını öyrənmişik. Hansı birinin qoyulacağını əvvəlcədən heç vaxt bilmək olmaz; yalnız kontekst burada qərar verir. Bu vəziyyətin bir hissəsi açıq şəkildə xalq şüuruna tələb olunmuşdur; yuxu kitabları yuxuların təfsirində çox vaxt kontrast prinsipinə əməl edirlər. Belə bir əksinə çevrilmə, düşüncəmizdə bir şeyin təsəvvürünü onun əksinin təsəvvürünə bağlayan sıx assosiativ əlaqə ilə mümkün olur. Hər hansı digər yerdəyişmə kimi, o da senzura məqsədlərinə xidmət edir, lakin çox vaxt arzunun yerinə yetirilməsinin əsəridir, çünki arzunun yerinə yetirilməsi xoşagəlməz bir şeyin onun əksi ilə əvəz edilməsindən başqa bir şey deyil. Şey təsəvvürləri kimi, yuxu düşüncələrinin affektləri də yuxuda əksinə çevrilmiş kimi görünə bilər və bu affekt çevrilməsinin əsasən yuxu senzurası tərəfindən həyata keçirildiyi ehtimal olunur. Affekt boğulması və affekt çevrilməsi, yuxu senzurasına analoji olan və bizə tanış olan analoji kimi sosial həyatda da, əsasən, ikiüzlülüyə xidmət edir. Əgər mən sözlə, ona düşmənçilikli bir şey demək istədiyim halda, ona qarşı ehtiyatlı olmağa məcbur olduğum şəxslə ünsiyyət qururamsa, düşüncələrimin ifadəsini yumşaltmağımdan daha vacib olan, affektimin ifadələrini ondan gizlətməkdir. Əgər ona hörmətsiz olmayan sözlərlə danışsam, lakin bu sözləri nifrət və təhqir baxışı və ya jesti ilə müşayiət etsəm, həmin şəxsdə yaratdığım təsir, təhqirimi heç bir ehtiyat göstərmədən üzünə söyləmiş kimi olmağımdan çox da fərqli deyil. Beləliklə, senzura mənə əvvəlcə affektlərimi boğmağı əmr edir və əgər mən ikiüzlülükdə usta olsam, əks affekti təqlid edəcəyəm, qəzəbləndiyim yerdə gülümsəyəcəyəm və məhv etmək istədiyim yerdə nəvazişli görünəcəyəm.

Biz artıq yuxu senzurasının xidmətində olan belə bir affekt çevrilməsinin yuxudakı əla bir nümunəsini bilirik. 'Dayının saqqalı' yuxusunda, yuxu düşüncələri onu axmaq adlandırdığı halda və ona görə, dostum R.-yə qarşı böyük bir nəvaziş hiss edirəm. Affektlərin çevrilməsinin bu nümunəsindən biz yuxu senzurasının mövcudluğuna dair ilk işarəni əldə etmişik. Burada da yuxu işlənməsinin belə bir əks-affekti tamamilə yenidən yaratdığını fərz etmək lazım deyil; o, adətən onu yuxu düşüncələrinin materialında hazır şəkildə tapır və yalnız müdafiə motivlərinin psixik gücü ilə artırır, ta ki, yuxu qurulması üçün üstünlük təşkil edə bilsin. Sonuncu qeyd olunan dayı yuxusunda mehriban əks-affekt, yəqin ki, uşaqlıq mənbəyindən gəlir (yuxunun davamı bunu irəli sürür), çünki dayı və qardaşı oğlu münasibəti, ən erkən uşaq təcrübələrimin xüsusi təbiəti (bax: 427-ci səhifədəki təhlil) tərəfindən məndə bütün dostluqların və bütün nifrətlərin mənbəyinə çevrilmişdir.

Affektin belə tərsinə çevrilməsinin əla nümunəsini Ferentsinin bildirdiyi yuxu verir: “Yaşlı bir kişi gecə vaxtı yuxuda belə bərk və nəzarətsiz güldüyünə görə qorxuya düşən arvadı tərəfindən oyadılır. Kişi sonra aşağıdakı yuxunu gördüyünü danışdı: Mən yatağımda uzanmışdım, tanış bir kişi otağa girdi, işığı açmaq istədim, amma bacarmadım, dəfələrlə cəhd etdim — nəticəsiz. Bundan sonra arvadım yataqdan qalxdı, mənə kömək etmək üçün, amma o da heç nə edə bilmədi; lakin həmin cənab qarşısında ev paltarında olduğuna görə utandığı üçün nəhayət əl çəkdi və yenidən yatağa uzandı; bütün bunlar o qədər gülməli idi ki, mən buna görə dəhşətli gülməyə məcbur oldum. Arvad dedi: “Niyə gülürsən, niyə gülürsən?”, mən isə yalnız gülməyə davam etdim, ta ki oyandım. — Ertəsi gün cənab son dərəcə ruhdan düşmüşdü, başı ağrıyırdı, — məni sarsıdan çox gülmədən, deyirdi.”⁷⁷

Analitik baxımdan yuxu o qədər də şən görünmür. Girən 'tanış cənab', latent yuxu düşüncələrində əvvəlki gün oyadılan ölümün 'böyük naməlum' obrazıdır. Arteriosklerozdan əziyyət çəkən yaşlı cənabın əvvəlki gün ölüm haqqında düşünməyə əsası var idi. Nəzarətsiz gülüş, onun ölməli olduğu ideyası ilə ağlamaq və hönkürtü yerini tutur. Bu, artıq yandıra bilmədiyi həyat işığıdır. Bu kədərli fikir bu yaxınlarda niyyət edilmiş, lakin uğursuz olmuş cinsi yaxınlıq cəhdlərinə bağlanmış ola bilər; həmin cəhdlərdə xanımının ev paltarında köməyi də ona kömək etməmişdi; o, işlərinin artıq aşağı getdiyini hiss etmişdi. Yuxu işlənməsi, impotensiya və ölümün kədərli ideyasını komik səhnəyə, hönkürtünü isə gülüşə çevirməyi bacardı.

Elə bir yuxu sinfi var ki, “ikiüzlü” adlandırılmağa xüsusi haqqı var və arzunun yerinə yetirilməsi nəzəriyyəsini ağır sınağa çəkir. Mən onlara Dr. M. Hilferding xanımın “Vyana Psixoanalitik Birliyi”ndə aşağıda çap olunan Rozeqgerin yuxu bəyanatını müzakirəyə təqdim etdiyi zaman diqqət yetirdim.

Rozeqger (“Meşə Vətən”, II cild) “Yadlaşdırılmış” hekayəsində (s. 303) belə danışır: “Əks halda sağlam yuxudan zövq alıram, lakin bir çox gecənin sakitliyini itirmişəm; təvazökar tələbə və ədəbiyyatçı həyatımın yanında uzun illər boyu əsl dərzi həyatının kölgəsini bir ruh kimi daşımışam, ondan qurtula bilməmişəm.”

'Gündüzlər keçmişimlə bu qədər tez-tez və canlı şəkildə məşğul olduğum doğru deyil. Bir filistrin dərisindən çıxmış dünya və göy üsyançısının başqa işləri var. Amma cəld oğlan gecə yuxularını da demək olar ki, düşünməmişdi; yalnız sonra, hər şeyi düşünməyə və ya içimdəki filistrin yenidən bir az hərəkət etməyə başladığına öyrəşdiyim zaman, nə üçün — əgər ümumiyyətlə yuxu görürdümsə — həmişə 'dərzi şagirdi' olduğuma və müəllimimin emalatxanasında belə uzun müddət pulsuz işlədiyimə diqqət yetirdim. Onun yanında oturub tikiş dikib ütüləyəndə, əslində artıq oraya aid olmadığımı, şəhərli kimi başqa işlərlə məşğul olmalı olduğumu çox yaxşı bilirdim; lakin həmişə tətilim var idi, həmişə yay istirahətində idim və beləliklə, müəllimimin yanında köməkçi kimi otururdum. Mənə çox vaxt rahat deyildi, daha yaxşı və faydalı məşğul ola biləcəyim vaxtın itirilməsinə təəssüf edirdim. Müəllimdən bəzən, əgər bir şey ölçüyə və kəsikə tam uyğun gəlmirsə, qınamaq eşitməli olurdum; lakin həftəlik haqq haqqında heç vaxt söhbət gedə bilməzdi. Çox vaxt, qaranlıq emalatxanada əyilmiş bel ilə belə oturanda, işi tərk etməyə və yadlaşmağa qərar verirdim. Bir dəfə bunu etdim belə, lakin usta buna diqqət yetirmədi və dərhal sonra yenə onun yanında oturub tikiş dikirdim.

'Belə darıxdırıcı saatlardan sonra oyaniş mənə necə xoşbəxtlik gətirirdi! Və mən, əgər bu israrlı yuxu yenidən təkrarlansa, onu enerjili şəkildə özümə uzaqlaşdırmağı və ucadan elan etməyi qərarlaşdırdım: bu sadəcə aldatmacadır, mən yataqda uzanmışam və yatmaq istəyirəm... Və növbəti gecə yenə dərzi emalatxanasında otururdum.

Beləliklə, illər boyu qorxulu bir qaydalılıqla davam etdi. Bir dəfə, usta ilə mən, Alpelhoferdə, mənim şagirdliyə başladığım həmin kəndlinin işində çalışarkən, ustam işlərimə xüsusilə narazı qaldı. 'Ağlının harada olduğunu bilmək istəyirəm!' dedi və mənə bir az qəddar baxdı. Mən düşünürdüm ki, ən ağıllısı indi qalxmaq, ustaya yalnız xeyirxahlıq üçün onun yanında olduğumu bildirmək və sonra getmək olardı. Amma bunu etmədim. Usta bir şagird qəbul edib mənə ona oturacaq yer verməyi əmr etdikdə, buna razı oldum. Küncləşib tikiş dikdim. Həmin günə bir də bir də işçi qəbul edildi, dindar biri idi, Böhm idi, on doqquz il əvvəl bizdə işləmiş və o vaxt meyxanadan çıxarkən bulağa düşmüşdü. Oturmaq istədikdə, yer yox idi. Ustaya sorğulu baxdım, o da mənə dedi: 'Sənin tikişçiliyə qabiliyyətin yoxdur, gedə bilərsən, sən yadlaşdırılıbsan.' — Bundan olan qorxum o qədər güclü idi ki, oyandım.

Səhər işığı aydın pəncərələrdən mənim sevimli evimə süzülürdü. Məni incəsənət əşyaları əhatə edirdi; zövqlü kitab şkafında əbədi Homer, nəhəng Dante, misilsiz Şekspir, şöhrətli Göte — bütün bu möhtəşəmlər, ölməzlər məni gözləyirdi. Yan otaqdan oyanan və anası ilə şənlik edən uşaqların aydın səsləri gəlirdi. Mənə elə gəlirdi ki, bu idillik şirin, sülhsevər və şeirlə dolu, işıqla ruhlandırılmış həyatı, içində insani xoşbəxtliyi çox vaxt və dərinliklə hiss etdiyim həyatı yenidən tapmışam. Amma yenə də məni narahat edirdi ki, işdən çıxmaqla ustamın qabağına keçməmiş, əksinə, onun tərəfindən işdən qovulmuşam.

Və mənə nə qədər maraqlıdır: Ustamın məni 'yadlaşdırdığı' həmin gecədən bəri sakitlikdən həzz alıram, uzaq keçmişdə qalan, iddiasızlığına görə belə şən olan, lakin sonrakı həyat illərimə belə uzun kölgə salan tikişçi dövrüm haqqında artıq yuxu görmürəm.

Gənc yaşlarında tikişçi usta olmuş şairin bu yuxular silsiləsində, istək ödəməsinin hökmranlığını tanımaq çətindir. Bütün xoşagələn şeylər gündəlik həyatdadır, yuxu isə nəhayət üstəsindən gəlinmiş xoşagəlməz bir mövcudluğun xəyali kölgəsini daşımağa davam edirmiş kimi görünür. Mənim öz yuxularım, oxşar təbiətli olanlar, belə yuxular haqqında bir az aydınlıq gətirməyə imkan verib. Gənc həkim kimi uzun müddət kimya institutunda işləmişəm, orada tələb olunan sənətlərdə heç nəyə nail ola bilməmişəm və ona görə də oyaq halda bu məhsulsuz və əslində utancverici təhsil epizodum haqqında xoşlamıram. Buna qarşı, məndə laboratoriyada işləmək, analizlər aparmaq, müxtəlif hadisələr yaşamak və s. haqqında təkrarlanan yuxu halına gəlib; bu yuxular imtahan yuxuları kimi narahatdır və heç vaxt çox aydın deyil. Bu yuxulardan birinin yozumu zamanı nəhayət 'analiz' sözünə diqqət yetirdim, bu söz mənə başa düşmənin açarını verdi. Mən o vaxtdan bəri 'analitik' olmuşam, çox təriflənən, əlbəttə psixoanalizlər edirəm. İndi başa düşdüm: gündəlik həyatda bu cür analizlərlə fəxr etmişəmsə, özümə nə qədər irəlilədiyimi söyləmək istəyirəmsə, gecələr yuxu mənə fəxr etmək üçün heç bir səbəbim olmayan digər uğursuz analizləri xatırladır; bunlar, şöhrətli şair olmuş tikişçi ustanınki kimi, yeni varlıların cəza yuxularıdır. Amma yuxu, parvenu qüruru ilə özünü tənqid arasındakı münaqişədə necə olur ki, ikincisinin xidmətinə girə bilsin və qadağan edilmiş istək ödəməsi əvəzinə ağıllı bir xəbərdarlığı məzmun götürsün? Bu sualın cavablandırılmasının çətinlik yaratdığını artıq qeyd etmişdim. Görürük ki, əvvəlcə həddindən artıq qürurlu ambisiya fantaziyası yuxunun əsasını təşkil edib; lakin yuxu məzmununa onun yerinə onun susdurulması və utanc hissi daxil olub. Qeyd etmək lazımdır ki, ruh həyatında masoxist meyllər mövcuddur və bu meyllərə belə bir tərsinə çevrilmə aid edilə bilər. Bu cür yuxuları arzu yerinə yetirən yuxulardan cəza yuxuları kimi ayırmağıma heç bir etirazım olmazdı. Mən bunu, indiyə qədər irəli sürülmüş yuxu nəzəriyyəsinə heç bir məhdudiyyət kimi deyil, əksinə, ziddiyyətlərin üst-üstə düşməsinin qəribə göründüyü qavrayışa dil baxımından müvafiq bir uyğunlaşma kimi qəbul edirəm. Bu “xəyallardan” hər birinə daha ətraflı nəzər salmaq, başqa şeyləri də aşkar etməyə imkan verir. Mənim laboratoriya yuxularımın birindəki qeyri-müəyyən əlavələrdə mən, həkimlik karyeramın ən qaranlıq və ən uğursuz ilinə aparan həmin yaşda idim; hələ heç bir vəzifəm yox idi və necə yaşayacağımı bilmirdim, lakin bu vaxt birdən-birə öyrəndim ki, evlənməli olduğum bir neçə qadın arasında seçim etmək məcburiyyətindəyəm! Beləliklə, yenidən gənc idim və əsasən, o, yenidən gənc idi, bütün bu çətin illəri mənimlə bölüşən qadın. Beləliklə, yaşlanan adamın daima narahat edən istəklərindən biri, şüursuz yuxu qıcıqlandırıcısı olaraq ortaya çıxmışdı. Digər psixi təbəqələrdə gedən qürur və özünütənqid arasında mübarizə yuxunun məzmununu müəyyən etsə də, daha dərin köklərə malik olan gənclik arzusu onu yuxu kimi mümkün edən tək amil idi. Bəzən oyanıq halda da deyirik: “Bu gün çox yaxşıdır, bir vaxtlar çətin günlər keçirdik; amma o vaxtlar da gözəl idi; sən hələ çox gənc idin!”

Mənim özüm də tez-tez rast gəldiyim və ikiüzlü kimi tanıdığım başqa bir yuxular qrupu, artıq dostluq münasibətləri tamamilə kəsilmiş olan şəxslərlə barışma məzmununa malikdir. Təhlil mütəmadi olaraq, bu keçmiş dostlara göstərdiyim son qalıq ehtiramı kənara qoymağa və onlara yağma ya da düşmən kimi davranmağa məni vadar edə biləcək bir səbəb üzə çıxarır. Lakin yuxu əks münasibətləri təsvir etməkdən zövq alır.

Bir şairin bildirdiyi yuxuların qiymətləndirilməsində çox vaxt belə fərz etmək olar ki, o, narahat edən hiss olunan və əhəmiyyətsiz sayılan yuxu məzmununun bəzi təfərrüatlarını məlumatdan çıxarmışdır. Onda onun yuxuları bizə tapmacalar verir ki, yuxu məzmunu dəqiq təqdim edilsəydi, tezliklə həll oluna bilərdi.

O. Rank mənim diqqətimi ona da yönəltdi ki, Qrimm qardaşlarının⁷⁸

parçalayıb (Kütləvi psixologiya və Mən-analiz, 1921, Əsərlər, c. XXIII), Bu cəza yuxularında Fövqəl-Mən-in istəklərinin yerinə yetirilməsini tanımaq asandır. Bir yüksəlmiş adamın eyni dərəcədə bənzər bir yuxusu danışılır. Padşahın qızının əri və qəhrəmanı olan tikişçi, gecənin birində arvadı olan şahzadənin yanında yuxusunda öz sənəti haqqında danışır; şahzadə şübhələnərək növbəti gecə üçün silahlı adamlar çağırır ki, yuxuda deyilənləri dinləsinlər və yuxu görən şəxsin kim olduğunu müəyyən etsinlər. Amma tikişçi xəbərdardır və indi yuxunu düzəltməyi bilir.

Yuxu düşüncələrinin affektlərindən nəticə etibarilə yuxunun affektlərinin yaranmasına səbəb olan ləğvetmə, çıxma və tərsinə çevirmə proseslərinin mürəkkəbliyi, tam təhlil edilmiş yuxuların uyğun sintezləri vasitəsilə yaxşı nəzərdən keçirilə bilər. Burada, daha əvvəl müzakirə edilmiş hallardan bəzilərini gerçəkləşdirmiş kimi göstərən yuxuda emosional təhrikin bir neçə nümunəsini daha nəzərdən keçirmək istəyirəm. V

Köhnə Brükenin mənə öz çanağımı hazırlamaq kimi qəribə vəzifə verdiyi yuxuda, yuxunun özündə ona aid olan dəhşəti çatışmazlığını hiss edirəm. Bu, bir neçə mənada arzunun yerinə yetirilməsidir. Hazırlıq, əslində o qədər utancverici olduğu üçün əlimdə hazır olan əlyazmanın çapını bir ildən çox gecikdirdiyim yuxu kitabının nəşri ilə bir növ həyata keçirdiyim öz-analiz deməkdir. İndi bu maneə yaradan hissin üstündən gəlmək arzusu qabarıq şəkildə ortaya çıxır, buna görə də yuxuda heç bir dəhşət hiss etmirəm. Digər mənada olan “dəhşəti” də hiss etməmək istərdim; məndə artıq kifayət qədər dəhşət var və saçların ağ rəngi də mənə artıq gecikməməyi xatırladır. Yuxunun sonunda fikrin ifadəyə çevrildiyini, çətin səyahətdə hədəfə çatmağı uşaqlara buraxmalı olduğumu bildiyimizi bilirik.

Məmnuniyyət ifadəsini yerləşdirən iki yuxuda, bu məmnuniyyət birinci dəfə “artıq bununla bağlı yuxu görmüşəm” ifadəsinin nə demək olduğunu indi öyrənəcəyim gözləntisi ilə motivasiya olunur və əslində ilk uşaqların doğulmasına aiddir; digər dəfə isə “bir işarə ilə elan edilmiş şeyin indi baş verəcəyinə” olan inamla motivasiya olunur və bu məmnuniyyət, vaxtilə ikinci oğlunu qarşılayan eyni məmnuniyyətdir. Burada yuxuda yuxu düşüncələrində hökm sürən hisslər qalıb, lakin heç bir yuxuda bu qədər sadə olmur. Hər iki təhlildə bir az dərinləşsək, sansura tabe olmayan bu məmnuniyyətin, sansuradan qorxan və əgər icazə verilən mənbədən gələn eyni məmnuniyyət hissi ilə örtülməsə, yəni onun arxasına gizlənməsə, əks təsir yaradacaq olan bir mənbədən əlavə qüvvə aldığını öyrənirik. Təəssüf ki, bunu yuxu nümunəsinin özü ilə sübut edə bilmirəm, lakin başqa sahədən bir nümunə fikrimi aydınlaşdıracaq. Aşağıdakı halı nəzərdə tutum: Mənim yaxınlığımda elə bir şəxs olsun ki, mən ondan nifrət edirəm və ona bir şey baş gəldiyində sevindiyimə görə içimdə canlı bir təhrik yaranır. Lakin varlığımın mənəvi tərəfi bu hərəkətliliyə yol vermir; bədbəxtlik arzusunu ifadə etməyə cəsarət etmirəm və ona heç bir günahı olmadan bir şey baş gəldikdən sonra, buna olan məmnuniyyətimi boğur və özümü təəssüf ifadələri və düşüncələri ilə məcbur edirəm. Hər kəs belə bir vəziyyətdə olmuşdur. İndi isə nifrət edilən şəxsin bir həddi aşaraq layiq olduğu bir narahatlıq yaratdığını təsəvvür edin; onda ona ədalətli cəza verildiyi üçün buna olan məmnuniyyətimə sərbəstlik verə bilərəm və bu barədə, tərəfsiz olan bir çox digər insanlarla uyğun şəkildə ifadələrimi bildirirəm. Lakin mənim məmnuniyyətim digərlərinkindən daha intensiv olduğunu müşahidə edə bilərəm; o, daxili sansuradan əvvəl hissləri yaratmağa mane olan və dəyişən şəraitdə artıq maneə olmayan nifrətimin mənbəyindən əlavə qazanmışdır. Bu hal, istənməyən azlığın üzvləri və ya xoşagəlməz şəxslər günah yükləndikdə cəmiyyətdə ümumi şəkildə baş verir. Onların cəzası adətən onların günahına deyil, onlara qarşı yönəlmiş və indiyə qədər təsirsiz olan pis niyyətin günaha əlavə edilməsinə uyğun gəlir. Cəza verənlər şübhəsiz ki, ədalətsizlik edirlər; lakin daxillərində uzun müddət saxlanılan basqının qaldırılmasından əldə etdikləri məmnuniyyət, bu ədalətsizliyi qavramalarına mane olur. Belə hallarda hissin keyfiyyətcə haqlı olması, amma miqdarının haqlı olmaması mümkündür; və bir nöqtədə sakitləşən öz-tənqid, ikinci nöqtənin yoxlanmasını çox asanlıqla nəzərdən qaçırır. Bir dəfə qapı açıldıqda, əvvəlcə buraxmağı nəzərdə tutduğunuzdan daha çox adam asanlıqla içəri doluşur.

Nevrotik xarakterin diqqət çəkən cəhəti, hisslərə səbəb olan hadisələrin ona keyfiyyətcə haqlı, lakin miqdarca həddindən artıq təsir etməsi, ümumiyyətlə psixoloji izahat mümkün olduqda, bu şəkildə izah olunur. Bu artıq hiss, şüursuz qalmış və indiyə qədər boğulmuş hisslər mənbələrindən gəlir; bu mənbələr real səbəblə assosiativ əlaqə qura bilər və onların hisslərinin açılması üçün etirazsız və icazə verilmiş hisslər mənbəyi arzulanan yolu açır. Beləliklə, boğulmuş və boğan psixi instansiyalar arasındakı əlaqələrdə yalnız qarşılıqlı ləngimə əlaqələrini nəzərdən qaçırmamalı olduğumuza diqqət yetiririk. Hər iki instansın qarşılıqlı təsiri, bir-birini gücləndirməsi nəticəsində patologik effekt yaradan hallar da eyni dərəcədə diqqətə layiqdir. Psixi mexanika haqqında bu işarə xarakterli qeydləri indi 'Yuxu'nun duyğu ifadələrini anlamaq üçün istifadə etmək lazımdır. Yuxuda özünü göstərən və təbii ki, dərhal yerini yuxu düşüncələrində tapmaq lazım olan doyum, yalnız bu sübutla həmişə tam aydınlaşmır. Adətən, onlar üçün yuxu düşüncələrində, üzərinə senzura təzyiqi düşən və bu təzyiq altında doyum deyil, əks duyğunu verəcək, lakin birinci 'yuxu mənbəyi'nin mövcudluğu sayəsində doyum duyğusunu sıxışdırılmadan qurtarmağa və digər mənbədən gələn doyumu gücləndirməyə imkan verən ikinci bir mənbə axtarmaq lazım gələcək. Beləliklə, duyğular yuxuda bir neçə axından birləşdirilmiş və 'yuxu düşüncələri'nin materialına görə həddindən artıq müəyyən edilmiş kimi görünür; eyni duyğunu verə bilən duyğu mənbələri, yuxu işlənməsi zamanı həmin affektin formalaşması üçün birləşirlər.

Bu mürəkkəb vəziyyətlərə bir az nəzər salmaq, 'Non vixit'in mərkəzi təşkil etdiyi gözəl yuxunun təhlili ilə əldə edilir (bax: S. 424). Bu yuxuda müxtəlif keyfiyyətli duyğu ifadələri manifest məzmunun iki yerində toplanmışdır. Düşmən və xoşagəlməz hərəkətlər (yuxunun özündə deyilir ki, 'qəribə duyğulara tutulmuşam') orada, rəqib dostumu iki söz ilə məhv etdiyim yerdə bir-birinin üstünə düşür. Yuxunun sonunda mən son dərəcə məmnunam və sonra oyunda absurd kimi tanınan bir ehtimal haqqında təqdir edici hökm verirəm, yəni sadəcə istəklə aradan qaldırıla bilən qayıdan ölülərin (revenants) olması.

Bu yuxunun səbəbini hələ bildirməmişəm. O, əsasidir və 'Yuxu'nun dərin anlayışına aparır. Berlindəki dostumdan (mən onu Fl. kimi işarə etmişəm) əməliyyata tabe olacağına və Vyanada yaşayan qohumlarının onun vəziyyəti haqqında mənə əlavə məlumat verəcəyinə dair xəbər almışdım. Əməliyyatdan sonrakı bu ilk xəbərlər xoşagəlməz idi və mənə narahatlıq verdi. Ən çox istədiyim şey özüm ona getmək idi, amma tam da həmin vaxt hərəkətimi əziyyətə çevirən ağrılı bir xəstəlikdən əziyyət çəkirdim. Yuxu düşüncələrindən indi başa düşürəm ki, əziz dostumun həyatı üçün qorxurdum.

Analoji olaraq, tendensiyalı zarafatların fövqəladə güclü həzz təsirini [4]) belə izah etmişəm. Heç vaxt tanımadığım tək bacısı, bildiyimə görə, gənc yaşlarında qısa bir xəstəlikdən sonra ölmüşdü. (Yuxuda: Fl. bacısı haqqında danışır və deyir: üç dörddə bir saat sonra o, ölmüşdü.) Mən öz təbiətinin çox da daha davamlı olmadığını təsəvvür etmişəm və daha pis xəbərlər üçün nəhayət yola düşəcəyimi — və gecikəcəyimi, bunun üçün özümə əbədi ləvilər edəcəyimi təsəvvür etmişəm. Gecikmə ilə bağlı bu ləvilər 'Yuxu'nun mərkəzinə çevrilmişdir, lakin tələbəlik illərimin hörmətli müəllimi Brückenin mavi gözlərinin dəhşətli baxışı ilə mənə ləvilər etdiyi bir səhnədə təsvir olunmuşdur. Bu səhnənin sapmasını nəyin yaratdığı tezliklə aydın olacaq; yuxu bu səhnəni mənim yaşadığım kimi təkrarlaya bilməz. O, digərinə mavi gözlərini saxlayır, amma mənə məhv edici rolu verir, bu isə açıq-aydın istəyin təmin edilməsinin əsəridir. Dostun həyatından narahatlıq, ona getmədiyim üçün edilən ləvilər, utancım (o, nəzərə çarpmadan [mənim] Vyanaya gəlmişdi), xəstəliyimlə özümü bəraət qazandırmaq ehtiyacım — bunların hamısı yuxuda açıq şəkildə hiss olunan, yuxu düşüncələri regionunda cəng edən duyğu fırtınasını təşkil edir.

Yuxunun səbəbində mənə tam əks təsir göstərən başqa bir şey də var idi. Əməliyyatın ilk günlərindəki əlverişsiz xəbərlərlə yanaşı, mənim susqunluğuma həddindən artıq güvənsizliyi şərt kimi qəbul etdiyi üçün məni təhqir edən, bütün məsələni heç kimlə danışmamağım barədə xəbərdarlıq da aldım. Bu tapşırığın dostumdan gəlmədiyini, vasitəçi xəbərçinin bacarıqsızlığından və ya həddindən artıq həssaslığından irəli gəldiyini bilsəm də, gizli ittihamdan son dərəcə xoşagəlməz təsir altında qaldım, çünki o — tam da haqsız deyildi. Digər ittihamlar, ki, onlarda 'bir şey var', məlum olduğu kimi, heç bir həyəcanlandırıcı qüvvəyə malik deyil. Həqiqətən, dostumun işində deyil, amma əvvəllər, çox gənc yaşlarımda, hər ikisi məni hörmətlə adlandırmaq istəyən iki dost arasında lüzumsuz yerə birinin digəri haqqında dediyi bir şeyi ağzımdan qaçırmışdım. O vaxt eşitdiyim ittihamları da unutmuşam. O vaxt aralarında nifaq salan iki dostdan biri Professor Flaisch idi, digəri isə 'Yuxu'da çıxan dostum və rəqibim P.-nin də daşıdığı Josef adı ilə əvəz edilə bilər.⁷⁹

Heç nəyi özümə saxlamaq qabiliyyətimin olmaması ittihamına yuxuda nəzərə çarpmayan elementlər və Fl.-nin P.-yə öz əşyalarından nə qədərini bildirdiyim sualı şahidlik edir. Lakin bu xatirənin qarışması, 'gec gəlmək' ittihamını indiki zamandan, Brücke laboratoriyasında yaşadığım dövrə köçürür və yuxunun məhv səhnəsində ikinci şəxsi bir Josef ilə əvəz edərək, bu səhnənin yalnız gec gəlməyim ittihamını deyil, həm də sıxışdırma tərəfindən daha çox təsirə məruz qalan, sirr saxlamamağım ittihamını təsvir etməsinə imkan verir. Yuxunun sıxlaşdırma və yerdəyişmə işi, eləcə də onların motivləri burada aydın görünür.

Lakin indiki zamandakı heç nə açmamaq xəbərdarlığına görə olan kiçik qəzəb, dərinliklərdə axan mənbələrdən güc toplar və beləliklə, həqiqətdə sevilən şəxslərə qarşı düşmən hisslərinin selinə çevrilir. Güc verən mənbə uşaqlıq dövründə axır. Artıq danışmışam ki, həmyaşıdlarımla olan isti dostluqlarım və düşmənliklərim, bir yaş böyük olan qardaş oğluma uşaqlıq münasibətlərimə gedib çıxır; orada o üstün idi, mən erkən yaşda müdafiə olunmağı öyrəndim, biz ayrılmaz şəkildə birlikdə yaşayır və bir-birimizi sevirdik, arada isə böyüklərin məlumatlarına görə, biz dalaşır və bir-birimizi şikayət edirdik. Bütün dostlarım müəyyən mənada 'erkən vaxt bulanıq baxışa görünən' bu ilk obrazın təcəssümləridir, qayıdan kölgələrdir. Qardaş oğlumun özü gənclik yaşlarında yenidən gəldi və o vaxt biz bir-birimizə qarşı Sezar və Brutus rollarını oynadıq. Yaxın bir dost və nifrət edilən bir düşmən həmişə hisslər həyatımın zəruri tələbləri idi; hər ikisini yenidən əldə etməyi bilirəm və çox vaxt uşaqlıq idealı o qədər yüksək olurdu ki, dost və düşmən eyni şəxsə düşürdü, təbii ki, artıq eyni vaxtda və ya ilk uşaqlıq illərində olduğu kimi çoxsaylı dəyişmələrlə deyil.

Belə əlaqələr mövcud olduqda, təsir üçün təzə bir səbəbin, təsir təsiri üçün özünü əvəz etmək məqsədilə, uşaqlıq dövrünə qədər necə geri qayıda biləcəyini burada izləmək istəmirəm. Bu, şüursuz düşüncənin psixologiyasına aiddir və nevrozların psixoloji izahında yerini tapardı. Yuxu təfsiri məqsədlərimiz üçün fərz edək ki, bir uşaqlıq xatirəsi ortaya çıxır və ya təxmini aşağıdakı məzmunda fantastik şəkildə qurulur: İki uşaq bir obyekt üzərində dalaşır — hansı obyekt olduğunu buraxaq, baxmayaraq ki, xatirə və ya xatirə yanılgısı tam müəyyən bir şeyi nəzərdə tutur; — hər biri daha əvvəl gəldiyini iddia edir, yəni üstünlüyün ona aid olduğunu; döyüş baş verir, güc hüquqdan üstündür; yuxunun işarələrindən mən haqsız olduğumu bilə bilərdim (öz səhvini qeyd edərək); lakin bu dəfə mən güclü qalırım, döyüş meydanını iddia edirəm, uduzan ata, yaxud böyükbabaya qaçır, məni şikayət edir və mən atamın hekayəsindən bildiyim sözlərlə özümü müdafiə edirəm: 'Mən ona yalan dedim, çünki o mənə yalan demişdi', beləliklə, yuxunun təhlili zamanı mənə — əlavə təminat olmadan, özüm də necə olduğunu bilmirəm — yaranan bu xatirə və ya daha çox ehtimal olunan xəyal, yuxu düşüncələrinin vasitəçi hissəsidir və yuxu düşüncələrində hökm sürən təsir hisslərini, bir çeşmə qabının axan suları topladığı kimi, toplayır. Buradan yuxu düşüncələri aşağıdakı yollarla axır: Sənə tamamilə haqlıdır ki, mənə yer verməli oldun; niyə məni yerimdən sıxışdırmaq istədin? Sənə ehtiyacım yoxdur, özümə oynamaq üçün başqasını taparam və s. Sonra bu düşüncələrin yenidən yuxu təsvirinə töküldüyü yollar açılır. Belə bir 'Get away, so that I can take your place' (Çəkilsən, mən yerinə keçim) sözlərini vaxtilə vəfat etmiş dostum Josefa ittiham kimi ünvanlamalı idim. O, Brücke laboratoriyasında namizəd kimi mənim izimlə getmişdi, amma orada yüksəliş uzun çəkirdi. Hər iki assistent öz yerindən tərpənmirdi, gənclər səbirsizlənirdi. Həyat müddətinin məhdud olduğunu bilən və önündəkilərlə yaxın münasibəti olmayan dostum, vaxtaşırı səbirsizliyini ucadan ifadə edirdi. Bu önündəki şəxs ağır xəstə olduğundan, ondan qurtulmaq istəyi, bir yüksəliş mənasından əlavə, xoşagəlməz bir ikili məna da verə bilərdi. Əlbəttə, məndə bir neçə il əvvəl boşalmış bir vəzifəni tutmaq istəyi daha da canlı idi; dünyada hər hansı bir hiyerarxiya və yüksəliş olduğu yerdə, həmişə boğulmağa ehtiyacı olan arzular üçün yol açıqdır. Şekspirin şahzadəsi Hal, xəstə atasının yatağında belə tacın ona necə yaraşdığını bir dəfə sınamaq təhrikindən özünü saxlaya bilmir. Amma yuxu, başa düşülən şəkildə, bu vicdansız həvəsi mənə yox, ona qarşı cəzalandırır.

“Çünki o, hakimiyyətə həvəsli idi, ona görə də onu öldürdüm.” Çünki o, digərinin yerini ona verməsini gözləyə bilmədi, ona görə də özü aradan qaldırıldı. Bu fikirləri universitetdə digərinə qoyulmuş abidənin açılış mərasimində iştirak etdikdən dərhal sonra irəli sürürəm. Mənim yuxuda hiss etdiyim məmnuniyyətin bir hissəsi. Qeyd edilib ki, Yosef adı mənim yuxularımda bu qədər böyük rol oynayır (xala yuxusuna baxın). Bu adı daşıyan şəxslərin arxasında yuxuda Mən xüsusilə asanlıqla gizlənə bilir, çünki İncildə məlum olan yuxu tərcüməçisi də Yosef adlanırdı. Yuxuda hiss edilən məmnuniyyət belə şərh olunur: Ədalətli cəza; sənə layiq olan oldu.

Bu dostun dəfn mərasimində gənc bir kişi uyğun görünməyən bir qeyd etdi: Natiq elə danışmışdı ki, sanki indi dünya o bir insan olmadan artıq mövcud ola bilməz. Onun içində, ağrını mübaliğə ilə pozan həqiqi insanın etirazı qopdu. Amma yuxu düşüncələri bu nitqlə əlaqələnir: Həqiqətən heç kim əvəzsiz deyil; mən neçə nəfəri məzara aparmışam; amma mən hələ də yaşayıram, hamısını sağ qalmışam, yerimi qoruyuram. Belə bir fikir, dostumu ziyarətə getdiyim zaman artıq onu sağlar arasında tapmayacağımdan qorxduğum anda, yalnız bundan sonra inkişaf etməyə imkan verir ki, yenə birini sağ qalmağıma şad olam, ki, ölmüş olan mən deyil, o, və uşaqlıqda fantaziya etdiyim səhnədə olduğu kimi yerimi qoruyuram. Uşaqlıqdan gələn bu məmnuniyyət, yerimi qoruduğuma görə, yuxuya daxil olan affektin əsas hissəsini örtür. Sağ qaldığıma şad oluram, bunu evli cütlüklər arasındakı anekdotun saf eqoizmi ilə ifadə edirəm: “Əgər bizdən biri ölərsə, mən Parisə köçəcəyəm.” Gözləntim üçün o qədər təbii görünür ki, öləcək olan mən deyiləm.

İnsan özündən gizlədə bilməz ki, yuxularını şərh etmək və bölüşmək ağır özünə nəzarət tələb edir. Həyatı bölüşdüyün bütün əsilzadələrin arasında tək pis adam kimi ifşa olmalısan. Ona görə də, geri qayıdanların yalnız istəndiyi qədər mövcud olması və arzu vasitəsilə aradan qaldırıla bilməsi tamamilə başa düşüləndir. Deməli, dostum Yosefin cəzalandırılmasına səbəb olan budur. Amma geri qayıdanlar uşaqlıq dostumun ardıcıl təcəssümləridir; ona görə də mən bu şəxsi özümə dəfələrlə əvəz etdiyimə görə də məmnunam və indi itirmək üzrə olduğum şəxs üçün də əvəz artıq tapılacaq. Heç kim əvəzsiz deyil. Amma burada yuxu senzurası haradadır? Niyə bu ən qaba eqoist fikirlər axınına qarşı ən sərt etirazı qaldırmır və ona bağlı olan məmnuniyyəti ağır narazılığa çevirmir? Fikrimcə, çünki eyni şəxslər haqqında digər etirazolunmaz fikirlər də məmnuniyyətlə nəticələnir və onların duyğuları qadağan olunmuş uşaqlıq mənbəyindən gələn duyğunu örtür. Fikirlərin başqa bir qatında, həmin təntənəli abidə açılışında özümə dedim: Çoxlu qiymətli dostumu itirdim, bəzilərini ölüm, bəzilərini isə dostluğun dağılması ilə; amma onların mənə əvəz olması, mənə digərlərindən daha çox dəyər verən və yeni dostluqlar qurmağın asan olmadığı bu yaşda əbədi saxlayacağım birini qazandığım gözəldir. İtirilmiş dostlar üçün bu əvəzi tapdığıma görə məmnuniyyəti yuxuya maneəsiz daşıya bilərəm, amma onun arxasında uşaqlıq mənbəyindən gələn düşmən məmnuniyyəti də sızır. İnfantil şefqət, şübhəsiz ki, bu gün haqlı olan gücləndirməyə kömək edir; lakin infantil nifrət də təsvirdə öz yolunu tapmışdır.

Lakin yuxuda, üstəlik, məmnuniyyətlə nəticələnə bilən başqa bir fikir axınına açıq işarə də var. Dostum qısa müddət əvvəl uzun gözləmədən sonra bir qız uşağı sahibi olub. Onun erkən itirdiyi bacısını nə qədər kədərləndiyini bilirəm və ona yazıram ki, bacısına qarşı hiss etdiyi sevgini bu uşağa transfer edəcək; bu kiçik qız onun əvəzsiz itkisini nəhayət unudacaq.

Beləliklə, bu sıra da laten yuxu məzmununun ara fikrinə yenidən bağlanır, buradan əks istiqamətlərə gedən yollar ayrılır: Heç kim əvəzsiz deyil. Bax, yalnız qayıdanlar; itirdiyin hər şey geri gəlir. Və indi yuxu fikirlərinin ziddiyyətli tərkib hissələri arasındakı assosiativ bağlar, dostumun kiçik qızının mənim öz kiçik uşaqlıq oyun yoldaşım, ən böyük dostum və rəqibim olan bacımın eyni ad daşıması təsadüfi halı ilə daha da sıxılır. Mən 'Pauline' adını qaneetmə ilə eşitmişəm və bu təsadüfə işarə etmək üçün yuxuda bir Yosefu digər Yoseflə əvəz etmişəm və Fleischl və Fl. adlarındakı eyni başlanğıc səsi boğmağı qeyri-mümkün tapmışam. Buradan öz uşaqlarımın adlandırılmasına doğru bir fikir ipi gedir. Mən onların adlarının günün modasına görə seçilməməli, əvəzinə əziz şəxslərin xatirəsi ilə müəyyən edilməli olduğuna inanırdım. Onların adları uşaqları 'qayıdanlara' çevirir. Və nəhayət, uşaqlara sahib olmaq bizim hamımız üçün ölümsüzlüyə tək giriş deyilmi? Yuxunun affektləri haqqında yalnız başqa bir nöqteyi-nəzərdən bir neçə qeyd əlavə edəcəyəm. Yatanın ruhunda bir emosional meyillilik — biz buna əhval-ruhiyyə deyirik — dominant element kimi mövcud ola bilər və sonra yuxunu müəyyən edə bilər. Bu əhval-ruhiyyə günün hadisələrindən və fikir axınlarından qaynaqlana bilər, somatik mənbələrə malik ola bilər; hər iki halda ona uyğun fikir axınları ilə müşayiət olunacaq. Yuxu fikirlərinin bu təsəvvür məzmununun bir dəfə əsasən emosional meyilliliyi şərtləndirməsi, digər dəfə isə somatik olaraq izah edilən hissiyyat vəziyyəti ilə ikincili olaraq oyadılması yuxunun formalaşması üçün fərqsiz qalır. O, hər dəfə yalnız arzu yerinə yetirmə olanı təsvir edə biləcəyi və yalnız arzu üçün psixik həvəs qüvvəsini götürə biləcəyi məhdudiyyəti altında qalır. Hazırda mövcud olan əhval-ruhiyyə, yuxu zamanı ortaya çıxan və ya nəzərə alınmayan və ya arzu yerinə yetirmə mənasında yenidən şərh edilən həssaslıq (bax: S. 229) kimi eyni müalicəyə məruz qalacaq. S. 229), ya nəzərə alınmır, ya da arzu yerinə yetirmə mənasında yenidən şərh edilir. Yuxu zamanı xoşagəlməz əhval-ruhiyyələr, yuxunun yerinə yetirməli olduğu enerjili arzuları oyadaraq yuxunun həvəs qüvvələrinə çevrilir. Onların yapışdığı material, arzu yerinə yetirmənin ifadəsi üçün istifadəyə yararlı olana qədər yenidən işlənir. Yuxu fikirlərində xoşagəlməz əhval-ruhiyyə elementi nə qədər intensiv və dominant olarsa, ən güclü boğulmuş arzu tələblərinin təsvirə gəlmək fürsətindən istifadə etməsi bir o qədər əmin olar, çünki onlar adətən öz başlarına yaratmalı olduqları narazılığın hazırda mövcud olması ilə təsvirə nüfuz etmək üçün işin çətin hissəsini artıq görülmüş tapırlar və bu müzakirələrlə biz yenidən yuxu qabiliyyəti üçün sərhəd halı kimi ortaya çıxacaq təşviş yuxuları probleminə toxunuruq.

İKİNCİ DƏRƏCƏLİ İŞLƏNMƏ

Nəhayət, yuxu formalaşmasında iştirak edən dördüncü elementin vurğulanmasına keçmək istəyirik.

Yuxu məzmununun tədqiqini, yuxu məzmunundakı diqqət çəkən hadisələri yuxu fikirlərindən mənşəyi baxımından yoxlayaraq, əvvəlki şəkildə davam etdirsək, izahı tamamilə yeni bir fərziyyə tələb edən elementlərlə də qarşılaşırıq. İnsanın yuxuda təəccübləndiyi, qəzəbləndiyi və müqavimət göstərdiyi halları xatırlayıram, üstəlik bu müqavimət 'yuxu məzmununun' öz bir hissəsinə qarşıdır. Yuxuda tənqidi ifadə edən bu hisslərin əksəriyyəti yuxu məzmununa qarşı deyil, əksinə, mən uyğun nümunələrlə izah etdiyim kimi, yuxu materialının mənimsənilmiş və yerində istifadə edilmiş hissələri kimi ortaya çıxır. Lakin bu cür şeylərin bir qismi belə bir mənimsəməyə tabe olmur; insan yuxu materialında buna uyğun gələn korrelatı tapa bilmir. Məsələn, yuxuda çox da nadir olmayan tənqid nə deməkdir: Bu axı sadəcə bir yuxudur? Bu, yuxunun həqiqi tənqididir, mənim oyanıq vaxtımda edə biləcəyim tənqid kimi. Çox vaxt o, sadəcə oyanışın öncüsü olur; daha tez-tez isə ondan əvvəl xoşagəlməz bir hisslər gəlir və yuxu vəziyyətinin təsdiqlənməsindən sonra sakitləşir. Yuxu zamanı "Bu axı sadəcə bir yuxudur" fikri, Offenbaxın Gözəl Yelenasının açıq səhnədə ağzından çıxan sözlərlə eyni məqsədi güdür; o, yalnız yaşanılan hadisənin əhəmiyyətini azaltmaq və davamına dözməyə imkan yaratmaq istəyir. O, verilən anda hərəkətə keçmək və yuxunun — və ya səhnənin — davamını qadağan etmək üçün bütün səbəbləri olan müəyyən bir instansı yatdırmaq üçün xidmət edir. Lakin davam etməyə, yuxuya dözməyə daha rahatdır, çünki 'bu axı sadəcə bir yuxudur'. Mən belə təsəvvür edirəm ki, alçaldıcı tənqid: "Bu axı sadəcə bir yuxudur", yuxuda o zaman ortaya çıxır ki, heç vaxt tamamilə yatmayan senzura artıq icazə verilmiş yuxu ilə gözlənilmədən üstələndiyini hiss edir. Onu boğmaq üçün artıq gecdir, buna görə də o, yuxuya yönələn təşvişə və ya xoşagəlməz hisslərə həmin qeydlə cavab verir. Bu, psixi senzura tərəfindən edilən 'pilləkən ruhu' (esprit d’escalier) ifadəsidir.

Bu nümunədə biz, yuxunun tərkibində olan hər şeyin 'yuxu düşüncələrindən' gəlmədiyinə, əksinə, bizim oyaq düşüncəmizdən fərqləndirilməyən bir psixi funksiyanın yuxu məzmununa töhfə verə bildiyinə dair şübhəsiz bir dəlilə sahibik. İndi sual yaranır: Bu yalnız istisna hallarda baş verir, yoxsa əksər hallarda yalnız senzura kimi fəaliyyət göstərən psixi instansın yuxu qurulmasında müntəzəm iştirakı varmı? İnsan tərəddüd etmədən ikincisini seçməlidir. Şübhəsizdir ki, senzura edən instans, təsirini indiyə qədər yalnız yuxu məzmunundakı məhdudiyyətlər və buraxılmalarla tanıdığımız, həm də oraya əlavələr və artırmalar törədir. Bu əlavələr çox vaxt asanlıqla tanınır; onlar qorxaqcasına nəql olunur, 'sanki' sözü ilə başlayır, özlüyündə xüsusi bir canlılığa malik deyillər və həmişə yuxu məzmununun iki hissəsini birləşdirməyə, iki yuxu fraqmenti arasında əlaqə yaratmağa xidmət edə biləcəyi yerlərdə yerləşdirilir. Onlar yaddaşda yuxu materialının həqiqi törəmələrindən daha az davamlıdır; yuxu unudulursa, onlar ilk olaraq itir və mən güclü bir fərziyyəyə malikəm ki, 'biz çox şey gördük, əksərini unutduq və yalnız fraqmentlər saxladıq' şikayətimiz, məhz bu 'yapışdırıcı düşüncələrin' dərhal itməsinə əsaslanır. Tam təhlil zamanı bu əlavələr bəzən onlara yuxu düşüncələrində material tapılmaması ilə özünü büruzə verir. Lakin diqqətli yoxlama zamanı bu halı daha nadir kimi təyin etməliyəm; əksər hallarda 'keçid düşüncələri' yuxu düşüncələrindəki materiala aid edilə bilər. Lakin bu material nə öz dəyəri, nə də həddindən artıq determinasiyası ilə yuxuya daxil olma iddiası qoya bilməzdi. Yuxu qurulmasında indi nəzərdən keçirdiyimiz psixi funksiya, görünür, yalnız ən ekstremal hallarda yeni yaradıcılığa yüksəlir; hələ mümkün olduğu müddətcə, o, 'yuxu materialında' seçə biləcəyi yararlı şeyləri istifadə edir.

Yuxu işlənməsinin bu hissəsini fərqləndirən və büruzə verən şey onun tendensiyasıdır. Bu funksiya, şairin filosof haqqında kinli şəkildə iddia etdiyi kimi davranır: o, yuxunun quruluşundakı boşluqları öz parçaları və yamaqları ilə tıxayır. Onun səylərinin nəticəsi odur ki, yuxu absurd və əlaqəsiz görünüşünü itirir və başa düşülən bir təcrübə nümunəsinə yaxınlaşır. Amma səy hər dəfə tam uğurla nəticələnmir. Belə yuxular yaranır ki, səthi nəzərə baxan üçün qüsursuz məntiqli və düzgün görünə bilər; onlar mümkün bir vəziyyətdən başlayır, həmin vəziyyəti ziddiyyətsiz dəyişikliklərlə davam etdirir və, nadir hallarda olsa da, təəccüb doğurmayan bir nəticəyə gətirib çıxarır. Bu yuxular, oyandıqda düşüncəyə bənzəyən psixi funksiya tərəfindən ən dərin şəkildə işlənmişdir; onlar mənalı görünür, lakin bu məna yuxunun həqiqi mənasından ən uzaq olanıdır. Onları təhlil etdikdə, yuxunun ikinci dərəcəli işlənməsinin materialla ən sərbəst rəftar etdiyini və onun qarşılıqlı əlaqələrindən ən azını saxladığını görürük. Bunlar, elə yuxulardır ki, biz onları oyandıqda yozum etməzdən əvvəl, demək olar ki, artıq bir dəfə yozum edilmişdir. Digər yuxularda bu məqsədyönlü işlənmə yalnız qismən uğurlu olmuşdur; əlaqənin mövcud olduğu qədər, sonra yuxu mənasız və ya qarışıq olur, bəlkə də axarı boyunca ikinci dəfə ağıllı görünməyə qalxmaq üçün. Digər yuxularda isə işlənmə ümumiyyətlə uğursuz olmuşdur; biz mənasız məzmun parçalarının qarşısında çarəsiz qalmışıq.

Mən yuxunu formalaşdıran bu dördüncü gücə — ki, tezliklə bizə tanış görünəcək, əslində dörd yuxu qurucusu arasında bizə başqa vaxtlar da tanış olan yeganə gücdür — yuxuya yaradıcı yeni töhfələr vermə qabiliyyətini qəti şəkildə inkar etmək istəmirəm. Lakin şübhəsiz ki, onun təsiri də digərlərinin təsiri kimi, əsasən yuxu düşüncələrində artıq formalaşmış psixi materialın üstünlük təşkil etməsi və seçilməsi ilə özünü göstərir. İndi belə bir hal var ki, yuxuya sanki bir fasad qurmaq işi, yuxu düşüncələrinin materialında istifadəsinə gözləyən belə bir quruluşun artıq hazır tapılması ilə böyük ölçüdə ona qənaət olunur. Nəzərdə tutduğum 'yuxu düşüncələri' elementini mən 'fantaziya' adlandırıram; dərhal oyandakı analoqunu, yəni gündüz yuxusunu qeyd etsəm, bəlkə də yanlış anlaşılmaların qarşısını alaram. Bu elementin ruhi həyatımızdakı rolu psixiatrlar tərəfindən hələ tam olaraq tanınmamış və açılmamışdır; M. Benedikt onun dəyərləndirilməsi ilə, mənim fikrimcə, çox ümidverici bir başlanğıc etmişdir. Şairlərin çaşqınlıqdan uzaq kəskin nəzəri gündüz xəyalının əhəmiyyətini qaçırmamışdır; A. Daudenin 'Nabab' romanında romanın ikinci dərəcəli qəhrəmanlarından birinin gündüz xəyallarını təsviri hamıya məlumdur. Psixonevrozların öyrənilməsi, bu fantaziyaların və ya gündüz xəyallarının histerik simptomların — ən azı onların bir sıra nümunələrinin — ən yaxın mərhələləri olduğuna dair təəccüblü bir nəticəyə gətirir; histerik simptomlar xatirələrin özündən deyil, xatirələr əsasında qurulmuş fantaziyalardan asılıdır. Şüurlu gündüz fantaziyalarının çox rast gəlinməsi bu quruluşları bizim məlumatımıza yaxınlaşdırır; lakin şüurlu fantaziyalar olduğu kimi, məzmunu və sıxışdırılmış materialdan mənşəyi səbəbindən şüursuz qalmalı olan çoxlu sayda şüursuz fantaziyalar da mövcuddur. Gündüz fantaziyalarının xarakterinə daha dərin nüfuz etmək, bu quruluşlara gecə düşüncə məhsullarımızın daşıdığı eyni adın — yuxular adının — nə qədər haqlı verildiyini bizə öyrədir. Onlar xüsusiyyətlərinin əsas hissəsini gecə yuxuları ilə ortaq paylaşırlar; onların tədqiqi əslində bizə gecə yuxularını anlamaq üçün ən yaxın və ən yaxşı yolu açmalı idi.

Yuxular kimi onlar da arzu yerinə yetirmələridir; yuxular kimi onlar da uşaq vaxtı hadisələrinin təəssüratlarına böyük ölçüdə əsaslanır; yuxular kimi onlar da öz məhsulları üçün senzuranın müəyyən bir yumşalması ilə qidalanırlar. Onların quruluşunu izlədikdə, onların məhsulunda fəaliyyət göstərən arzu motivinin, onları qurmaq üçün istifadə olunan materialı qarışdırdığını, yenidən təşkil etdiyini və yeni bir bütünə birləşdirdiyini görürük. Onlar, geri qayıtdıqları uşaq xatirələri ilə, təxminən Roma barok saraylarının, müasir formalarda tikinti üçün material verən qədim xarabalıqların daşları və sütunları ilə olan nisbəti kimidir.

Dördüncü yuxu qurucu anımıza yuxu məzmununa qarşı aid etdiyimiz 'ikinci dərəcəli işlənmə'də, gündüz xəyallarının yaradılmasında digər təsirlərdən azad şəkildə özünü göstərən eyni fəaliyyəti tapırıq. Biz asanlıqla deyə bilərik ki, bu dördüncü anımız ona təqdim olunan materialdan sanki bir gündüz yuxusu yaratmağa çalışır. Lakin belə bir gündüz yuxusu artıq yuxu düşüncələrinin kontekstində formalaşdıqda, yuxu işinin bu faktoru ona üstünlük verərək ələ keçirəcək və onun yuxu məzmununa daxil olması üçün çalışacaq. Elə yuxular var ki, yalnız gündüz fantaziyasının, bəlkə də şüursuz qalmış bir fantaziyasının təkrarlanmasından ibarətdir, məsələn, Troya müharibəsinin qəhrəmanları ilə döyüş arabasında gəzən oğlanın yuxusu kimi. Mənim "Autodidasker" yuxumda ən azı ikinci yuxu hissəsi professor N. ilə əlaqəmə dair öz-özlüyündə zərərsiz olan gündüz fantaziyasının dəqiq təkrarıdır. Yuxunun yaranması zamanı tabe olduğu şərtlərin mürəkkəbliyindən irəli gəlir ki, tapılan fantaziya çox vaxt yalnız yuxunun bir hissəsini təşkil edir və ya ondan yalnız bir hissə yuxu məzmununa nüfuz edir. Ümumiyyətlə, fantaziya laten materialın digər bütün tərkib hissələri kimi işlənir; lakin o, çox vaxt yuxuda bütün halında tanına bilir. Mənim yuxularımda çox vaxt digərlərindən fərqli təəssüratla seçilən hissələr olur. Onlar mənə axıcı, daha yaxşı əlaqəli və eyni yuxunun digər hissələrindən daha uçucu görünür; bilirəm ki, bunlar yuxuya əlaqəli şəkildə daxil olan şüursuz fantaziyalardır, amma belə bir fantaziyanı qeyd etmək heç vaxt alınmadı. Qalan hallarda bu fantaziyalar yuxu düşüncələrinin digər bütün tərkib hissələri kimi sıxlaşdırılır, sıxılır, biri digərinin üstünə qoyulur və s.; lakin onların demək olar ki, dəyişməz şəkildə yuxu məzmununu və ya ən azı yuxu fasadını təşkil etdiyi haldan, yalnız öz elementlərindən biri və ya belə bir elementə uzaq işarə ilə yuxu məzmununda təmsil olunduğu əks hala keçidlər var. Fantaziyaların yuxu düşüncələrindəki taleyi üçün də senzura və sıxlaşdırma məcburiyyətinin tələblərinə qarşı təklif edə biləcəyi üstünlüklər həlledici rol oynayır.

Yuxuların yozumu üçün nümunə seçərkən, şüursuz fantaziyaların əhəmiyyətli rol oynadığı yuxulardan mümkün qədər qaçdım, çünki bu psixik elementin daxil edilməsi şüursuz düşüncə psixologiyasından geniş müzakirələr tələb edirdi. Lakin bu kontekstdə "fantaziya"dan tamamilə yayınmaq mümkün deyil, çünki o, çox vaxt tam şəkildə yuxuya daxil olur və daha çox hallarda yuxu vasitəsilə açıq şəkildə görünür. Bir az da olsa, iki müxtəlif, əks və bəzi yerlərdə bir-birini örtən fantaziyadan ibarət göründüyü bir yuxu gətirmək istəyirəm; onlardan biri səthidir, digəri isə sanki birincinin təfsirinə çevrilir.

Yuxu belədir — bu, haqqında diqqətli qeydlərim olmayan yeganə yuxudur — təxminən belə: Yuxu görən — evli olmayan gənc bir kişi — düzgün gördüyü, müntəzəm getdiyi meyxanada oturur; orada onu aparmaq üçün bir neçə şəxs, o cümlədən onu həbs etmək istəyən biri görünür. O, masadakılara deyir: Sonra ödəyəcəyəm, geri qayıdacağam. Amma onlar alay edərək deyirlər: Bunu artıq bilirik, hər kəs bunu deyir. Bir müştəri hələ də arxasınca deyir: Yenə biri gedir. Sonra onu dar bir otağa aparırlar, orada qucağında uşaq olan bir qadın tapır. Onun yoldaşlarından biri deyir: Bu Müller bəydir. Bir komissar və ya başqa bir dövlət məmuru kağız və ya sənəd dəstəsini vərəqləyir və bu zaman təkrarlayır: Müller, Müller, Müller. Nəhayət, ona cavabını "hə" ilə verdiyi bir sual verir. Sonra qadına tərəf baxır və onun böyük bir saqqal qazandığını görür.

Burada iki tərkib hissəsini ayırmaq asandır. Səthi olan həbs fantaziyasıdır, bizə elə gəlir ki, yuxu işlənməsi tərəfindən yenidən yaradılıb. Arxada isə yuxu işlənməsi tərəfindən yüngül bir çevrilməyə məruz qalmış material kimi evlənmə fantaziyası görünür və hər ikisinə ortaq ola bilən cizgilər yenidən ortaya çıxır. Qaltonun qarışıq fotoqrafiyasında xüsusilə aydın şəkildə ortaya çıxır. Əvvəllər subay olan kişinin mütəmadi toplandığı masaya yenidən qayıtmaq vədi, çox təcrübə qazanmış qəhvəxana dostlarının inanmaması, "Yenə biri də gedir (evlənir)" deyənləri, digər təfsir üçün də asanlıqla başa düşülən xüsusiyyətlərdir. Eləcə də rəsmi şəxsə verilən "hə" cavabı. Eyni adı təkrar-təkrar oxuyaraq sənədlər dəstəsini vərəqləmək, toy mərasimlərindən gələn, hamısı eyni adla ünvanlanan təbrik teleqramlarının növbə ilə oxunması kimi tabe, lakin yaxşı tanınan bir xüsusiyyətə uyğun gəlir. Bu yuxuda gəlinin şəxsən iştirakı ilə evlilik fantaziyası, onu örtən həbs fantaziyasına qalib gəlmişdir. Bu gəlinin sonunda saqqal nümayiş etdirməsini, bir araşdırma ilə (analiz aparılmadı) izah edə bildim. Yuxu görən şəxs bir gün əvvəl, özününki kimi evliliyə düşmən olan bir dostu ilə küçədən keçmiş və ona qarşı tərəfdən gələn qara saçlı gözəl bir qadına diqqət çəkmişdi. Lakin dostu qeyd etmişdi: Bəli, əgər bu qadınlar illər keçdikcə ataları kimi saqqal çıxarmasalar.⁸⁰

Əlbəttə, bu yuxuda da yuxunun təhrifinin daha dərin iş gördüyü elementlər az deyil. Beləliklə, "Sonra ödəyəcəyəm" sözləri, qayınatanın cehiz məsələsində gözlənilən davranışına işarə edə bilər. Aydındır ki, müxtəlif şübhələr yuxu görən şəxsi evlilik fantaziyasına həzz alaraq qapılmaqdan çəkindirir. Bu şübhələrdən biri, yəni evlənməklə azadlığın itirilməsi, həbs səhnəsinə çevrilmə şəklində təcəssüm etmişdir.

Yuxu işlənməsinin, yuxu düşüncələrinin materialından belə bir fantaziya qurmaq əvəzinə, hazır tapılmış bir fantaziyadan istifadə etməyi xoşlaması məsələsinə yenidən qayıtsaq, bu anlayışla yuxunun ən maraqlı tapmacalarından birini həll edə bilərik. Mən 28-ci səhifədə Morinin yuxusunu danışmışam; enəsinə taxta parçası dəyən Morinin, Böyük İnqilab dövrünə aid uzun bir yuxu, tam bir romanla oyandığı hadisə. Yuxu ardıcıl hesab edildiyi və yatanın gəlməsini heç cür sezə bilmədiyi oyadıcı təsirin izahına tamamilə yönəldildiyi üçün, yalnız bir fərziyyə qalır: taxta parçasının Morinin boyun fəqərələrinə düşməsi ilə bu zərbə ilə məcburi oyandığı qısa zaman kəsiyində zəngin yuxunun tamamilə tərtib edildiyi və baş verdiyi. Biz oyandığımız zaman düşünmə işinə belə bir belə bir sürət nisbət verməyə cəsarət etməzdik və beləliklə, yuxu işlənməsinə axının diqqətəlayiq sürətlənməsi imtiyazını tanımağa gəldik.

Tez-tez populyarlaşan bu nəticəyə qarşı daha yeni müəlliflər (Le Lorrain, Egger və s.) canlı etiraz irəli sürmüşlər. Onlar qismən Morinin yuxu hesabatının dəqiqliyinə şübhə edir, qismən isə oyandığımız zaman düşünmə qabiliyyətimizin sürətinin, yuxu qabiliyyətinə verilə bilən sürətdən geri qalmadığını göstərməyə çalışırlar. Müzakirə, həllinin mənə yaxın görünmədiyi prinsipial suallar ortaya qoyur. Lakin etiraf etməliyəm ki, məsələn, Eggerin Morinin gilyotin yuxusuna qarşı irəli sürdüyü arqumentlər məni inandırmadı. Bu yuxunun aşağıdakı izahını təklif edərdim: Morinin yuxusunun, xatirəsində illərdir hazır saxlanılan və oyadıcı təsiri tanıdığı anda oyadılan — demək istəyirəm: ifa edilən — bir fantaziya olması nə qədər qeyri-mümkündür? Bu halda, burada xəyala dalan şəxsə verilən son dərəcə qısa müddət ərzində bütün təfərrüatları ilə belə uzun bir hekayəni qurmaq lazım gəlmir; o, artıq qurulmuşdur. Əgər odun Morisin boynuna oyaq halda dəysəydi, onda belə bir fikir üçün yer qalardı: Bu, elə gilyotinlə kəsilmiş kimi bir şeydir. Lakin yuxuda düşən zaman lövhənin zərbəsi ilə oyandığı üçün yuxu işlənməsi gələn təhriki dərhal bir istəyin təmin edilməsi üçün istifadə edir, sanki belə düşünürmüş kimi (bu tamamilə məcazi şəkildə başa düşülməlidir): “İndi, müəyyən bir vaxtda oxuma zamanı qurduğum istək fantaziyasını həqiqətə çevirmək üçün əlverişli fürsətdir.” Yuxuda görülən romanın, gəncin güclü təəssüratlar altında qurmağa meyilli olduğu romanla tam uyğun olması məncə inkar edilə bilməz. Kim, xüsusilə fransız və mədəniyyət tarixçisi kimi, Terror dövründəki təsvirlərdən təsirlənməmişdi? Həmin dövrdə zadəganlar — kişilər və qadınlar, millətin çiçəyi — necə şən ruhla ölmək olacağını göstərdilər, öz zəkalı zarafatlarının təzəliyini və həyat tərzlərinin incəliyini ölümcül çağırışa qədər qoruyub saxladılar. Ne qədər cazibədar, özünü həmin gənc kişilərdən biri kimi təsəvvür etmək, xanımla əl öpərək vidalaşmaq və cəsarətlə dar ağacına qalxmaq! Ya da ambisiya xəyal qurmağın əsas səbəbi olmuşsa, insanlığın ürəyinin hələ də həyəcanla döyündüyü şəhəri yalnız düşüncələrinin gücü və alovlu nitq qabiliyyəti ilə idarə edən, minlərlə insanı inanc naminə ölümə göndərən, Avropanın dəyişməsinə zəmin hazırlayan, lakin öz başlarının təhlükəsizliyinə belə əmin olmayan və bir gün onları gilyotinin bıçağı altına qoyan böyük şəxsiyyətlərin yerinə özünü qoymaq istəmişsə, məsələn, jirondistlərin və ya qəhrəman Dantonun roluna? Maurynin fantaziyasının bu qədər iddialı olduğuna, xatirələrdə qalan “sonsuz sayda insan kütləsi ilə müşayiət olunduğu” haqqındakı məlumat işarə edir.

Bu uzun müddətdir hazır olan bütün bu fantaziyanın yuxu zamanı tam olaraq yaşanmasına ehtiyac yoxdur; onu, demək olar ki, “toxunmaq” kifayətdir. Bunu belə nəzərdə tuturuq: Bir neçə musiqi ölçüsü çalınanda və kimsə, məsələn, “Don Juan”da olduğu kimi, “Bu, Mozartın “Figaronun toyu”ndandır” deyirsə, içimdə dərhal xatirələrin dalğası qalxır; lakin növbəti anda bu xatirələrdən heç biri şüur səviyyəsinə qalxa bilmir. Bu şüar, bütünün eyni vaxtda həyəcanlandırıldığı bir hücum stansiyası kimi xidmət edir. Şüursuz düşüncədə də vəziyyət eyni olmalı idi. Oyadıcı qıcıq, gilyotin xəyallarının bütün mənzərəsinə giriş imkanı verən psixi mərkəzi qıcıqlandırır. Bu, yuxuda deyil, yalnız oyanmış şəxsin xatirələrində baş verir. Oyananda, insan, bütün halində yuxuda toxunulmuş olan fantaziyanın təfərrüatlarını xatırlayır. Bu zamanlarda, həqiqətən yuxuda gördüyünüz bir şeyi xatırladığınıza zəmanət verən heç bir vasitə yoxdur. Eyni izahı, yəni bunun, oyadıcı qıcıqlandırıcı vasitəsilə bütün halda həyəcanlanan hazır fantaziyalar olduğunu, oyadıcı qıcıqlandırıcıya uyğunlaşdırılmış digər yuxulara da tətbiq etmək olar, məsələn, Napoleonun cəhənnəm maşınının partlamasından əvvəlki döyüş yuxusu üçün. Justine Tobowolskanın yuxuda görünən zaman müddətinə dair dissertasiyasında topladığı yuxular arasında mənə ən inandırıcı görünəni Macarionun (1857) səhnə yazıçısı Casimir Bonjourdan nəql etdiyi yuxudur. Bu adam bir axşam öz pyeslərindən birinin ilk tamaşasında iştirak etmək istəmişdi, lakin o qədər yorulmuşdu ki, pərdə qalxan məhz həmin anda səhnə arxasındakı oturacağında yuxuya getmişdi. Yuxusunda oyununun beş pərdəsini də yaşayır və tamaşaçıların hər səhnədə göstərdikləri müxtəlif təəssürat əlamətlərini müşahidə edirdi. Təmsilatın başa çatmasından sonra o, adının ən canlı alqışlar arasında elan edildiyini eşidərək tam bir xoşbəxtlik hissi keçirdi. Birdən-birə oyandı. O nə gözlərinə, nə də qulaqlarına inanmaq istəmirdi; tamaşa ilk səhnənin ilk misralarından irəliyə gedə bilməmişdi, o, iki dəqiqədən çox yuxu görməmiş ola bilməzdi. Bu yuxu üçün belə bir iddia irəli sürmək çox da cəsarətli sayılmaz: səhnə əsərinin beş pərdəsinin işlənib hazırlanması və tamaşaçıların müxtəlif yerlərdəki davranışına diqqət yetirilməsi, yuxu zamanı yeni bir istehsalın nəticəsi olmaya bilər, əksinə, qeyd olunan mənada artıq həyata keçirilmiş fantaziya işinin təkrarlanması ola bilər. Tobowolska, başqa müəlliflərlə birlikdə, sürətlənmiş təsəvvür axınına malik yuxuların ortaq xüsusiyyətləri kimi, onların digər yuxulardan fərqli olaraq xüsusilə əlaqəli göründüyünü və onlara aid xatirələrin ətraflı deyil, daha çox ümumiləşdirilmiş olduğunu qeyd edir. Lakin bunlar, yuxu işlənməsi ilə toxunulmuş hazır fantaziyalara məxsus olmalı olan əlamətlərin ta özüdür; müəlliflər isə bu nəticəni çıxarmırlar. Bütün ayılma yuxularının bu izahı qəbul etdiyini və ya yuxuda təsəvvür axınının sürətlənməsi məsələsinin bu yolla həll oluna biləcəyini iddia etmək istəmirəm.⁸¹

Burada yuxu məzmununun bu ikincil emalının yuxu işlənməsinin amilləri ilə münasibəti haqqında narahat olmaq qaçılmazdır. Yoxsa belə baş verir ki, yuxu yaradan amillər – sıxlaşdırma meyli, senzuraqaçma məcburiyyəti və yuxunun psixi vasitələrində təsvir oluna bilməyə diqqət – əvvəlcə materialdan ilkin bir 'yuxu məzmunu' yaradır və sonra bu məzmun ikinci bir instansiyasının tələblərinə mümkün qədər cavab verənə qədər yenidən formalaşdırılır? Bu, çox güman ki, ehtimal olunmaz. Daha çox belə qəbul etmək lazımdır ki, bu instansiyasının tələbləri əvvəldən yuxunun cavab verməli olduğu şərtlərdən birini təşkil edir və bu şərt, sıxlaşdırma, müqavimət senzurası və təsvir oluna bilmə şərtləri kimi, yuxu düşüncələrinin böyük materialına eyni vaxtda təsir edərək seçici və seçici və təşkil edici təsir göstərir. Yuxu yaranmasının dörd şərti arasında sonuncu tanınan şərt, yuxu üçün tələbləri ən az məcburi görünən şərt olsa da, belədir. Yuxu məzmununun sözdə ikincil emalını həyata keçirən bu psixi funksiyanın bizim ayıq düşüncəmizin işi ilə eyniləşdirilməsi aşağıdakı fikirdən yüksək ehtimalla irəli gəlir: Bizim ayıq (şüuröncəsi) düşüncəmiz istənilən qavrayış materialına qarşı, sözügedən funksiyanın yuxu məzmununa qarşı davrandığı ilə tamamilə eyni davranır. Belə bir materialda nizam yaratmaq, əlaqələr qurmaq və onu ağıla sığan bir əlaqə gözləntisinə tabe etmək ona təbii gəlir. Biz bu işdə həddindən artıq irəli gedirik; cib oyunçularının hiylələri bizim bu intellektual vərdişimizə əsaslanaraq bizi aldadır. Təqdim olunan hissi təəssüratları mənalı şəkildə birləşdirməyə çalışarkən, biz çox vaxt ən qəribə səhvlərə yol veririk və ya əlimizdə olan materialın həqiqətini belə təhrif edirik. Bu mövzuya aid sübutlar çox ümumi şəkildə məlumdur ki, onların geniş təqdiminə ehtiyac yoxdur. Biz mənanı pozan çap xətalarının üstündən, doğru olanı illüziya edərək keçirik. Çox oxunan bir fransız jurnalının redaktoru belə bir mərcə giribmiş ki, uzun bir məqalənin hər cümləsinə çap zamanı 'əvvəldən' və ya 'sonundan' sözlərini əlavə etdirəcək, lakin oxucuların heç biri bunu sezə bilməyəcək. O, mərci qazandı. Yanlış əlaqəyə dair komik bir nümunə mənə illər əvvəl qəzet oxuyarkən diqqətimdən yayınmamışdı. Fransız Parlamentinin o iclasından sonra, ki, orada Dupuy "İclas davam edir" sözü ilə anarxist tərəfindən zalda atılan bombanın partlaması nəticəsində yaranan qorxunu aradan qaldırmışdı, qalereyadakı ziyarətçilər sui-qəsd haqqında təəssüratları barədə şahid kimi sorğulandılar. Onların arasında əyalətdən gələn iki nəfər var idi; onlardan biri danışırdı ki, bir nitqin bitməsinin dərhal ardından bir partlama eşitmiş, lakin Parlamentdə adət olduğunu, hər bir nitq bitdikdə bir güllə atılmasını düşünmüşdür. Digəri, çox güman ki, artıq bir neçə nitq dinləmişdi, eyni qənaətə gəlmişdi, lakin bu atışların yalnız xüsusilə uğurlu nitqlərdən sonra edilən bir təqdir olduğunu düşünürdü.

Deməli, yuxu məzmununa mənalı olmalı tələbi ilə yaxınlaşan, ona ilkin təfsir tətbiq edən və bununla da onun tam yanlış anlaşılmasına səbəb olan psixi instansiya, bizim normal düşüncəmizdən başqa bir şey deyil. Bizim yozumumuz üçün qayda odur ki, yuxudakı görünən əlaqəni, mənşəyinə görə şübhəli sayaraq, bütün hallarda nəzərə almamaq və aydın olanlardan da, qarışıq olanlardan da eyni yolla 'yuxu materialına' geri qayıtmaq lazımdır.

Lakin biz bu zaman yuxuların qarışıqlıqdan aydınlığa qədər olan keyfiyyət miqyasının (yuxarıda, S. 334-də qeyd olunan) əsasən nədən asılı olduğunu da qeyd edirik. Bizə aydın görünən yuxu hissələri, ikinci dərəcəli işlənmənin bir şeylər edə bildiyi yerlərdir; qarışıq görünən hissələr isə bu işin gücünün yetmədiyi yerlərdir. Qarışıq yuxu hissələri çox vaxt daha az canlı ifadə olunduqları üçün, ikinci dərəcəli yuxu işlənməsinin də ayrı-ayrı yuxu obrazlarının plastik intensivliyinə töhfə verdiyi nəticəsini çıxara bilərik.

Əgər normal düşüncənin iştirakı ilə yuxunun son forması üçün haradasa bir müqayisə obyekti axtarmalı olsam, mənə 'Fliegende Blätter' jurnalının oxucularını uzun müddət əyləndirdiyi həmin sirli yazılardan başqa heç nə təklif olunmur. Kontrast yaratmaq üçün, dialektə aid və mümkün qədər qəribə məna daşıyan müəyyən bir cümlənin latın yazısı olduğunu göstərmək üçün gözlənti yaradılmalıdır. Bu məqsədlə sözlərin hərf elementləri heca birləşmələrindən qoparılır və yenidən düzülür. Bəzən həqiqi latın sözü yaranır, digər yerlərdə isə biz belə sözlərin qısaltmalarının qarşımızda olduğunu düşünürük, yazının daha digər yerlərində isə tək-tək duran hərflərin mənasızlığını, yazının aşınmış hissələri və ya boşluqları görüntüsü ilə ört-basdır edirik. Əgər zarafata aldanmaq istəmiriksə, yazının bütün atributlarını kənara qoymalı, hərflərə diqqət yetirməli və təklif olunan düzülüşə əhəmiyyət vermədən onları ana dilimizdəki sözlərə birləşdirməliyik.

İkinci dərəcəli işlənmə, yuxu işlənməsinin əksər müəlliflər tərəfindən qeyd edilən və əhəmiyyəti qiymətləndirilən mərhələsidir. H. Ellis şən təsvirlərlə onun işini belə təsvir edir (Giriş, s. 10):

“Həqiqətən də məsələni belə təsəvvür edə bilərik ki, yuxu şüuru özünə deyir: Budur, müəllimimiz, ağlına, məntiqə və s. çox böyük əhəmiyyət verən oyanıq şüur gəlir. Tez ol! İşləri ələ al, onları qaydaya sal, hər hansı bir düzülüş kifayətdir — o, məkanə sahib çıxmaq üçün daxil olmadan əvvəl.”

Bu işləmə üsulunun oyanıq düşüncə ilə eyniliyi xüsusilə Delacroix tərəfindən (s. 526) açıq şəkildə iddia edilir:

“Bu şərh funksiyası yalnız yuxuya məxsus deyil; bu, oyanıq halda hisslərimiz üzərində apardığımız eyni məntiqi koordinasiya işidir.”

C. Salli eyni baxışı müdafiə edir. Tobowolska da eyni fikirdədir:

“Hallüsinasiyaların bu qeyri-ardıcıl ardıcıllığı üzərində zehin, oyanıq halda hisslər üzərində apardığı eyni məntiqi koordinasiya işini görməyə çalışır. O, bu qopuq təsvirlərin hamısını xəyali bir bağla bir-birinə bağlayır və aralarındakı çox böyük boşluqları doldurur; bəzi müəlliflər bu tərtib edici və şərh edici fəaliyyətin hələ yuxu zamanı başladığını və oyanıq halda davam etdiyini qeyd edirlər. Paulhan belə deyir (s. 547):

“Lakin mən çox vaxt yuxunun xatirədə müəyyən bir deformasiyasının, daha doğrusu, yenidən formalaşmasının ola biləcəyini düşünmüşəm.... Təsəvvürün sistemləşdirici meylli, yuxu zamanı başladığı işi, oyandıqdan sonra tamamlaya bilər. Beləliklə, düşüncənin real sürəti, oyanmış təsəvvürün yaratdığı təkmilləşdirmələr sayəsində görünüşdə artır.”

Lerua və Tobowolska (s. 592):

“Əksinə, yuxuda şərh və koordinasiya yalnız yuxunun məlumatları ilə deyil, həm də oyanıq halın məlumatları ilə həyata keçirilir...”

Nəticədə, yuxu yaradılmasının yalnız bu bir mərhələsinin əhəmiyyətinin şişirdilməsi qaçılmaz idi, elə ki, ona bütün işi, yəni yuxunun yaradılmasını aid edirdilər. Qoblo və daha da irəli gedərək Fuko, oyanıq düşüncəyə yuxuda ortaya çıxan fikirlərdən yuxu yaratmaq qabiliyyətini aid etdikləri üçün, bu yaradılışın oyandığı an baş verdiyini qəbul edirlər.

Leroy və Tobowolska bu baxış haqqında deyirlər: “Yuxunu ayılma anına yerləşdirməyin mümkün olduğunu zənn etmiş və gündüzkü düşüncəyə, yuxu zamanı mövcud olan təsvirlərdən istifadə edərək yuxunu qurma funksiyasını aid etmişdilər.”

İkinci dərəcəli işləmənin qiymətləndirilməsindən sonra, H. Silbererin incə müşahidələri ilə ortaya çıxardığı yuxu işlənməsinə dair yeni bir töhfənin qiymətləndirilməsini əlavə edirəm. Silberer tərəfindən ortaya çıxarılmışdır. Silberer, başqa bir yerdə qeyd edildiyi kimi, yorğunluq və yuxulu vəziyyətlərdə özünü zehni fəaliyyətə məcbur edərək, düşüncələrin təsvirlərə çevrilməsini demək olar ki, cinayət yerində tutmuşdur. Sonra işlənmiş düşüncə ondan uzaqlaşdı və onun yerinə, əksər hallarda abstrakt olan düşüncənin əvəzi olduğunu sübut edən bir vizual təsvir peyda oldu. (350-ci səhifədəki nümunələrə baxın.) Bu təcrübələr zamanı, yuxu elementinə bərabər tutulan təsvirin, işlənməni gözləyən düşüncəni deyil, əksinə, yorğunluğun özü, bu işə olan çətinliyi və ya istəksizliyi, yəni əziyyət çəkən şəxsin subyektiv vəziyyətini və fəaliyyət tərzini, onun səylərinin obyektini deyil, təmsil etdiyi müşahidə olundu. Silberer, onun halında kifayət qədər tez-tez baş verən bu hadisəni gözlənilən “material” fenomenindən fərqləndirmək üçün “funksional fenomen” adlandırdı.

Məsələn: Bir günəşli gündüz çox yuxulu şəkildə divanımda uzanmışam, lakin özümü fəlsəfi bir problem haqqında düşünməyə məcbur edirəm. Belə ki, Kant və Şopenhauerin zaman haqqında olan baxışlarını müqayisə etmək istəyirəm. Yuxulu vəziyyətim səbəbindən, müqayisə üçün lazım olan hər ikisinin düşüncə axarını yan-yana saxlamağıma nail ola bilmirəm. Bir neçə uğursuz cəhddən sonra, onu Şopenhauerin məsələ qoyuluşuna tətbiq etmək üçün bütün iradə gücümlə Kantın çıxarışını bir daha yaddaşıma həkk edirəm. Bundan sonra diqqətimi ikincisinə yönəldirəm; indi Kantın fikirlərinə qayıtmaq istədikdə, məlum olur ki, o, mənə yenidən uzaqlaşıb, onu yenidən canlandırmaq üçün boşuna səy göstərirəm. Başımın haradasa itirilmiş Kant sənədlərini dərhal tapmağa yönəlmiş bu uğursuz səy, gözlərim bağlı ikən birdən-birə yuxu təsviri kimi aydın və plastik bir simvol olaraq qarşıma çıxır: Mən, masaya əyilmiş, mənim tələbimlə narahat olmayan, əsəbi bir katibdən məlumat istəyirəm. Yarıya qədər doğrularaq, o, mənə istəksiz və rəddedici baxır.” (Jahrb. I, s. 514.)⁸²

Yuxu və oyanma arasındakı dalğalanmaya aid olan digər nümunələr:

“Nümunə № 2. — Şərtlər: Səhər oyanarkən. Müəyyən bir yuxu dərinliyində (alagöz vəziyyəti) əvvəlki bir yuxu haqqında düşünərək, onu bir növ davam etdirərək və bitirərək, oyanma şüuruna yaxınlaşdığımı hiss edirəm, lakin alagöz vəziyyətində qalmaq istəyirəm.

Səhnə: Bir ayağımı çayın üstündən keçirirəm, lakin dərhal geri çəkirəm və bu tərəfdə qalmağa çalışıram.” (Jahrb. III, s. 625.)

“Nümunə № 6. — Şərtlər 4-cü nümunədəki kimidir. (O, yuxuya getmədən bir az daha uzanmaq istəyir.) Mən bir az daha yuxuya təslim olmaq istəyirəm.

Səhnə: Birindən ayrılıram və onunla (və ya onunla) tezliklə yenidən görüşmək üçün razılaşma əldə edirəm.”

Silberer “funksional” fenomeni, “obyektiv olanın əvəzinə vəziyyətin təsvirini” əsasən yuxuya getmə və oyanma şəraitlərində müşahidə etdi. Yalnız sonuncu halın yuxu təfsiri üçün nəzərə alınması asanlıqla başa düşüləndir. Silberer yaxşı nümunələrlə göstərmişdir ki, çoxlu yuxuların manifest məzmununun son hissələri, oyanmanın dərhal ardınca gəldiyi yerlər, oyanma niyyətini və ya oyanma prosesinin özündən başqa bir şeyi təmsil etmir. Bu məqsədə xidmət edən: bir həddin aşılması („hədd simvolizmi“), bir otağı tərk edib başqasına daxil olmaq, yola düşmək, evə qayıtmaq, bir yoldaşdan ayrılmaq, suya batmaq və s. Lakin qeyd etmədən keçə bilmirəm ki, hədd simvolizminə aid olan „yuxu“nun elementlərini öz yuxularımda və analiz etdiyim şəxslərin yuxularında Silbererin bildirdiklərindən gözləniləndən qat-qat az rast gəlmişəm.

Bu „hədd simvolizmi“nin „yuxu“nun kontekstinin ortasındakı bəzi elementləri də aydınlaşdırması heç də düşünülə bilməz və ya ehtimalolunmaz deyil, məs. Yuxunun dərinliyinin dəyişməsi və yuxunu dayandırmağa meyl olan yerlərdə. Lakin bu hadisə üçün təsdiqlənmiş nümunələr hələ təqdim edilməyib. Daha çox hallarda, yuxu mətninin material məzmununu yuxu fikirlərinin quruluşundan götürdüyü, üstəlik, psixi fəaliyyətdəki bir vəziyyətin təsviri üçün istifadə edildiyi həddən artıq müəyyən olunma (überdeterminierung) halı mövcud görünür.

Silbererin çox maraqlı funksional fenomeni, kəşf edəninin günahı olmadan, yuxuların abstrakt-simvolik şərhlənməsinə olan köhnə meylin bu fenomenə söykənməsi ilə çox sui-istifadəyə səbəb olmuşdur. Bəzilərdə „funksional kateqoriya“ya üstünlük vermək o dərəcəyə çatır ki, yuxu fikirlərinin məzmununda intellektual fəaliyyətlər və ya hisslər prosesləri olduqda, bu materialın gündüz qalıq kimi yuxuya daxil olmağa digər hər şeydən artıq və ya az haqqı olmasa da, onlar funksional fenomen haqqında danışır.

Silberer fenomenlərinin yuxu quruluşuna oyaq düşüncəsi tərəfindən edilən ikinci töhfə olduğunu qəbul edirik; bu töhfə, „ikinci dərəcəli işlənmə“ adı ilə təqdim olunan birinci töhfə qədər sabit və əhəmiyyətli deyil. Gündüz fəaliyyət göstərən diqqətin bir hissəsinin yuxu vəziyyətində də yuxuya yönəldiyi, onu nəzarət etdiyi, tənqid etdiyi və onu dayandırmaq gücünü özündə saxladığı müəyyən edilmişdir. Bu oyag qalan psixi instansiyada, yuxunun quruluşuna bu qədər güclü məhdudlaşdırıcı təsir göstərən senzoru görməyə meyllik var. Silbererin müşahidələrinin əlavə etdiyi şey, >10 N UN ALALER VI. Yuxu şəraiti altında bir növ özünümüşahidənin iştirak etdiyi və yuxu məzmununa töhfə verdiyi faktıdır. Xüsusilə filosof başlarda önə çıxan bu özünümüşahidə edən instansiyanın daxili psixi qavrayışa, diqqətə layiq olma xəyalına, vicdana və yuxu senzurasına ehtimal olunan əlaqələri haqqında başqa yerdə danışmaq lazımdır.!

İndi yuxu işlənməsi haqqında bu geniş müzakirələri ümumiləşdirməyə keçirəm. Biz belə bir sualla qarşılaşmışıq: ruh bütün qabiliyyətlərini sərbəst inkişafda yuxu quruluşuna sərf edirmi, yoxsa yalnız fəaliyyəti məhdudlaşdırılmış bir hissəsini? Tədqiqatlarımız belə bir sual qoymağı vəziyyətə uyğun gəlmədiyi üçün ümumiyyətlə rədd etməyə yönəldir. Lakin cavabda sualın bizi itələdiyi eyni mövqedə qalmalıyıqsa, bir-birini ziddiyyət yolu ilə inkar edən kimi görünən hər iki baxış tərzini təsdiqləməliyik. Yuxu quruluşu zamanı psixi iş iki fəaliyyətə bölünür: yuxu fikirlərinin hazırlanması və onların yuxu məzmununa çevrilməsi. Yuxu fikirləri tamamilə düzgündür və qadir olduğumuz bütün psixi səylərlə qurulur; onlar şüurlu düşüncələrimizə çevrilən müəyyən bir çevrilmə nəticəsində şüurlu olmayan düşüncələrimizə aiddir. Onlarda nə qədər maraqlı və sirli şeylər olsa da, bu sirlərin yuxu ilə xüsusi əlaqəsi yoxdur və yuxu problemləri arasında müzakirə edilməyə layiq deyillər.?⁸³⁸⁴

Əksinə, şüursuz düşüncələri 'yuxu məzmununa' çevirən digər iş parçası yuxu həyatına məxsusdur və ona xas olan xüsusiyyətdir. Bu əsl yuxu işlənməsi, yuxu qurulmasında psixik performansın ən qətiyyətli kiçildicilərinin nəzərdə tutduqlarından belə, oyanıq düşüncənin nümunəsindən çox daha uzağa gedir. O, oyanıq düşüncədən daha diqqətsiz, daha qeyri-dəqiq, daha unutqan və ya daha natamam deyil; o, keyfiyyətcə ondan tamamilə fərqli bir şeydir və buna görə də əvvəlcə onunla müqayisə edilə bilməz. O, ümumiyyətlə düşünmür, hesablamır və hökm vermir, yalnız yenidən formalaşdırmaqla məhdudlaşır. Onun məhsulunun ödəməli olduğu şərtlər nəzərə alınsa, o, tamamilə təsvir oluna bilər. Bu məhsul, yəni yuxu, hər şeydən əvvəl senzuradan (sansürdən) çıxarılmalıdır və bu məqsədlə yuxu işlənməsi bütün psixik dəyərlərin yenidən qiymətləndirilməsinə qədər psixik intensivliyin yerini dəyişmədən istifadə edir; düşüncələr yalnız və ya əsasən vizual və akustik xatirə izləri materialında təmsil edilməlidir və bu tələbdən yuxu işlənməsi üçün təmsil oluna bilənliyə diqqət yaranır, o da yeni yerdəyişmələri ilə buna cavab verir. Gecə yuxu düşüncələrində mövcud olanlardan daha böyük intensivliklər yaradılmalıdır (ehtimal ki) və yuxu düşüncələrinin tərkib hissələri ilə aparılan geniş sıxlaşdırma (Verdichtung) bu məqsədə xidmət edir. Düşüncə materialının məntiqi əlaqələrinə az diqqət yetirilir; nəhayət, onlar yuxuların formal xüsusiyyətlərində gizli təmsil olunur. Yuxu düşüncələrinin affektləri onların təsəvvür məzmunundan daha az dəyişikliyə məruz qalır. Onlar adətən yuxu halının şərtləri ilə mümkün olan düşüncə tərəfindən boğulur; saxlanıldıqları yerlərdə isə təsəvvürlərdən ayrılır və oxşarlıqlarına görə birləşdirilir. Bu formanı yaradan yuxu işlənməsidir və yuxunun mahiyyəti yalnız budur, onun xüsusiyyətinin izahı da budur. Mən bunu yuxunun bədnam 'prospektiv (gələcəyə yönəlmiş) tendensiyası'na hörmət olaraq deyirəm. Yuxunun ruhi həyatımızda qarşılaşdığımız məsələlərin həll cəhdləri ilə məşğul olması, şüurlu oyanıq həyatımızın da belə məşğul olmasından daha qəribə deyil və yalnız bu işin qabaq şüurda də gedə biləcəyini əlavə edir, bu artıq bizə məlumdur. boğulur; qaldıqları yerdə təsəvvürlərdən ayrılır və bənzərliyinə görə birləşdirilir. Yuxu işlənməsinin yalnız bir hissəsi, yəni ölçüsü sabit olmayan, qismən oyadılmış oyanıq düşüncə tərəfindən edilən yenidən işləmə, müəlliflərin 'yuxu qurulması'nın bütün fəaliyyəti üçün irəli sürdüyü anlayışa uyğun gəlir.

2 / 4

VII. Yuxu proseslərinin psixologiyasına dair

Başqalarının məlumatı ilə öyrəndiyim yuxular arasında indi diqqətimizi xüsusi olaraq cəlb edən bir yuxu var. Bu, mənə yuxu haqqında bir mühazirədə öyrəndiyi xəstə tərəfindən danışılıb; onun əsl mənbəyi mənə məlum qalmayıb. Lakin həmin xanım məzmununa görə təəssürat yaradıb, çünki o, onu 'yenidən yuxulamağı' (nachträumen) qaçırmayıb, yəni müəyyən bir nöqtədə uyğunluğu ifadə etmək üçün bu köçürmə vasitəsilə yuxunun elementlərini öz 'yuxusunda' təkrarlamaq.

Bu nümunəvi yuxunun ön şərtləri aşağıdakılardır: Bir ata günlerce və gecelerce uşağının xəstə yatağının başında keşik çəkib. Uşaq öldükdən sonra o, yan otaqda istirahətə çəkilir, lakin qapını açıq qoyur ki, yatdığı otaqdan uşağının cəsədinin böyük şamlarla əhatə olunduğu otağa baxa bilsin. Keşikə yaşlı bir kişi təyin edilib və cəsədin yanında dua pıçıldayaraq oturur. Bir neçə saatlıq yuxudan sonra ata yuxu görür ki, uşaq onun yatağının yanında dayanıb, onun qolundan tutub qınayan tonda pıçıldayır: Ata, görmürsənmi ki, mən yanırıram? O, oyandıqda cəsəd otağından gələn parlaq işığı hiss edir, ora tələsir, yaşlı keşikçinin yuxuya getdiyini, qiymətli cəsədin örtüyünün və bir qolunun üstünə düşən yanan şamla yandığını görür.

Bu təsiredici yuxunun izahı kifayət qədər sadədir və xəstəmin danışdığına görə, təqdimatçı tərəfindən də düzgün verilmişdir. Parlaq işıq açıq qapıdan yatanın gözünə nüfuz etdi və onda, oyanıq halda çıxardığı eyni nəticəni oyatdı: cəsədin yaxınlığında şamın yıxılması nəticəsində yanğın baş verib. Bəlkə ata özü yaşlı keşikçinin vəzifəsini yerinə yetirə bilməyəcəyi narahatlığını yuxuya daşıyıb.

Biz də bu təfsirdə dəyişdiriləcək bir şey tapmırıq, yalnız yuxunun məzmununun həddindən artıq müəyyən edilmiş olması və uşağın sözlərinin, həyatda həqiqətən danışdığı və ata üçün vacib hadisələrə bağlı olan sözlərdən təşkil olunduğu tələsini əlavə etsək. Məsələn, 'Mən yanırıram' şikayəti uşağın öldüyü vəziyyətlə bağlı, 'Ata, görmürsənmi?' sözləri isə bizə məlum olmayan, lakin emosional baxımdan zəngin başqa bir fürsətə bağlı ola bilər.

Lakin biz yuxunu mənalı, psixi hadisələr kontekstində yerləşdirilə bilən bir proses kimi tanıdıqdan sonra, belə şəraitdə, ən sürətli oyanışın tələb olunduğu bir anda ümumiyyətlə yuxunun necə yarandığına təəccüblənə bilərik. Onda diqqətimiz çəkilir ki, bu yuxu da arzu həyata keçirmədən məhrum deyil. Yuxuda ölü uşaq diri kimi davranır, öz-özünə atanı xəbərdar edir, onun yatağına gəlir və qolundan çəkir; ehtimal ki, yuxu uşağın sözlərinin ilk hissəsini götürdüyü xatirədə də belə edirdi. Bu arzu həyata keçirmə xatirinə ata yuxusunu bir an uzatmağı xahiş etdi. Yuxu, uşağı bir daha diri göstərə bildiyi üçün oyanıq halda düşünməkdən üstün tutuldu. Əgər ata əvvəlcə oyansaydı və sonra onu cəsəd otağına aparan nəticəni çıxarsaydı, o, sanki uşağın həyatını bu bir an qədər qısaldardı.

Bu kiçik yuxunun marağımızı hansı xüsusiyyəti ilə cəlb etdiyinə dair şübhə ola bilməz. Biz indiyədək əsasən yuxuların gizli mənasının nədən ibarət olduğu, onun hansı yolla tapıldığı və yuxu işlənməsinin onu gizlətmək üçün hansı vasitələrdən istifadə etdiyi ilə məşğul olmuşuq. Yuxu təfsirinin vəzifələri indiyədək baxış sahəmizin mərkəzində dururdu. Və indi yozuma heç bir vəzifə qoymayan, mənası açıq şəkildə verilən bu yuxuya rast gəlirik və diqqətimiz çəkilir ki, bu yuxu hələ də yuxunu oyanıq düşüncəmizdən fərqləndirən və izah ehtiyacımızı oyadan əsas xarakterləri qoruyub saxlayır. Yozum işinə aid olan hər şeyi aradan qaldırdıqdan sonra yuxunun psixologiyasının nə qədər natamam qaldığını yalnız indi hiss edə bilərik.

Lakin düşüncələrimizlə bu yeni yola qədəm qoymazdan əvvəl, dayanıb geri baxaq ki, indiyə qədərki səyahətimizdə əhəmiyyətli bir şeyi nəzərdən qaçırmamışıq. Çünki yolumuzun rahat və xoşagələn hissəsinin arxada qaldığını aydın dərk etməliyik. İndiyə qədər getdiyimiz bütün yollar, çox səhv etmirəmsə, işığa, aydınlaşmaya və tam başa düşməyə aparırdı; yuxu zamanı psixi proseslərə daha dərin nüfuz etmək istədiyimiz andan etibarən bütün cığırlar qaranlığa çıxacaq. Yuxunu psixi proses kimi aydınlaşdırmaq bizə mümkün deyil, çünki izah etmək məlum olanlara qaytarmaq deməkdir və hazırda yuxuların psixoloji tədqiqindən izah səbəbi kimi çıxarıla bilən şeyi tabe edə biləcəyimiz heç bir psixoloji bilik yoxdur. Əksinə, biz psixi aparatın quruluşuna və onun daxilində fəaliyyət göstərən qüvvələrin oyununa ehtimallarla toxunan yeni fərziyyələr silsiləsi qurmağa məcbur olacağıq və bu fərziyyələrin dəyərini qeyri-müəyyənliyə aparmamaq üçün onları ilk məntiqi əlaqələndirmədən çox uzağa aparmaqdan çəkinməliyik. Hətta nəticə çıxarmaqda heç bir səhv etməsək və məntiqi olaraq ortaya çıxan bütün ehtimalları nəzərə alsaq belə, elementlərin qoyuluşundakı ehtimal olunan qeyri-kamilik hesabın tamamilə uğursuzluğa düçar olması təhlükəsini yaradır. Psixi alətin quruluşu və işləmə tərzi haqqında məlumatı yuxunun və ya başqa təcrid olunmuş bir fəaliyyətin ən diqqətli tədqiqi ilə əldə etmək və ya ən azından əsaslandırmaq mümkün deyil; əksinə, bu məqsədlə, bir sıra psixi fəaliyyətlərin müqayisəli öyrənilməsi zamanı sabit olaraq tələb olunan şeyləri toplamaq lazımdır. Beləliklə, yuxu proseslərinin təhlilindən çıxardığımız psixoloji fərziyyələr, sanki bir dayanacaqda gözləməli olacaqlar, ta ki, onlar eyni məsələnin nüvəsinə başqa bir hücum nöqtəsindən çatmaq istəyən digər tədqiqatların nəticələri ilə əlaqə qurana qədər.

YUXULARIN UNUDULMASI

Beləliklə, mən fikirləşirəm ki, biz əvvəlcə, indiyə qədər nəzərə alınmamış, lakin yuxu yozumu ilə bağlı səylərimizin əsasını sarsıdan bir etiraza yol açan bir mövzuya yönəlməliyik. Bizə bir neçə tərəfdən irəli sürülmüşdür ki, təfsir etmək istədiyimiz yuxunu əslində heç də tanımırıq, daha doğrusu, onun həqiqətən baş verdiyi kimi tanıdığımıza dair heç bir təminatımız yoxdur (bax. S. 45).

Yuxudan xatırladığımız və təfsir bacarıqlarımızı üzərində işlətdiyimiz şey, birincisi, yuxunun qorunması üçün xüsusilə yüksək dərəcədə qeyri-kabiliyyətli görünən yaddaşımızın xəyanəti ilə qüsurludur və bəlkə də məzmununun ən əhəmiyyətli hissələrini itirmişdir. Yuxularımıza diqqət yetirmək istədikdə, çox vaxt daha çox yuxu gördüyümüzü və təəssüf ki, onlardan yalnız bu qalıqdan başqa heç nə bilmədiyimizdən, hətta bu qalığın xatirəsi belə bizə qəribə şəkildə qeyri-müəyyən göründüyündən şikayət etməyə məcbur qalırıq. İkincisi, hər şey yaddaşımızın yuxunu yalnız qüsurlu deyil, həm də xəyanətkar və təhrif olunmuş şəkildə təkrar yaratdığını göstərir. Bir tərəfdən, yuxunun həqiqətən yaddaşımızda olduğu qədər qeyri-uyğun və bulanıq olub-olmadığına şübhə etmək mümkün olduğu kimi, digər tərəfdən, yuxunun onu nəql etdiyimiz qədər uyğun olub-olmadığına, təkrar yaratma cəhdində mövcud olmayan və ya unutma nəticəsində yaranan boşluqları ixtiyari seçilmiş yeni materialla doldurub-doldurmadığımıza, yuxunu bəzəyib-düzəltmədiyimizə, yuvarlaqlaşdırıb-tənzimləmədiyimizə, belə ki, yuxumuzun həqiqi məzmununun nə olduğuna dair hər hansı bir hökmün qeyri-mümkün olmasına şübhə etmək olar. Hətta bir müəllifdə (Spitta!) yuxunu xatırlamaq cəhdində nizam və əlaqə olan hər şeyin ümumiyyətlə yuxuya yalnız sonradan daxil edildiyi fərziyyəsini tapmışıq. Beləliklə, dəyərini təyin etməyi üzərimizə götürdüyümüz predmetin özünün əlimizdən alınması təhlükəsi ilə üz-üzəyik.

Yuxu təfsirlərimizdə indiyə qədər bu xəbərdarlıqları eşitməzdən gəldik. Əksinə, biz yuxunun ən kiçik, ən nəzərə çarpmayan və ən qeyri-müəyyən məzmun hissələrində yozuma çağırışı, yuxunun aydın və etibarlı qorunan hissələrində olduğu qədər aydın eşitmişik. İrmanın iynə vurdurulması yuxusunda deyilirdi: 'Mən Dr. M.-ni sürətlə çağırıram', və biz fərz etdik ki, bu əlavə də xüsusi bir törəməyə imkan verməsəydi, yuxuya düşməzdi. Beləliklə, yatağının başında mən 'sürətlə' böyük həmkarı çağırdığım bədbəxt xəstənin hekayəsinə gəldik. Elli bir ilə əlli altı arasındakı fərqi əhəmiyyətsiz kəmiyyət (quantite negligeable) kimi qəbul edən görünüşcə absurd yuxuda, əlli bir rəqəmi bir neçə dəfə qeyd olunmuşdu. Bunu öz-özlüyündə və ya əhəmiyyətsiz tapmaq əvəzinə, biz buradan latent yuxu məzmununda ikinci bir fikir axınına nəticə çıxardıq ki, bu da əlli bir rəqəminə aparır və biz daha sonra izlədiyimiz iz, bizi əlli bir ili həyat həddi kimi göstərən, lakin həyat illəri ilə fəxr edən dominant bir fikir xətti ilə kəskin ziddiyyət təşkil edən qorxulara apardı. 'Non vixit' yuxusunda, əvvəlcə nəzərdən qaçırdığım, nəzərə çarpmayan bir əlavə kimi belə bir yer tapıldı: 'P. onu başa düşmədiyi üçün, Fl. məndən soruşur' və s. Yozum dayandıqda, mən bu sözlərə qayıtdım və onlardan yuxu düşüncələrində aralıq düyün nöqtəsi kimi çıxış edən uşaq fantaziyasına gedən yolu tapdım. Bu, şairin aşağıdakı misraları vasitəsilə baş verdi:

Nadir hallarda məni başa düşdünüz, Nadir hallarda mən də sizi başa düşdüm,

Yalnız çamurda rastlaşanda, Dərhal bir-birimizi başa düşdük!

Hər hansı bir təhlil, yuxunun ən kiçik detallarının belə yozum üçün nə qədər vacib olduğunu və diqqətin bu detallara yalnız gecikmə ilə yönəldiyi üçün vəzifənin yerinə yetirilməsinin necə ləngidildiyini nümunələrlə sübut edə bilər. Yuxu təfsirində biz yuxunun bizə təqdim olunduğu dil ifadəsinin hər bir incəliyinə eyni dərəcədə diqqət yetirdik; hətta, əgər bizə mənasız və ya qeyri-kafi bir ifadə təqdim edilsəydi, sanki yuxunu düzgün formada tərcümə etmək cəhdi uğursuzluğa düçar olmuş kimi, biz bu ifadə çatışmazlıqlarına da hörmət etdik. Qısası, müəlliflərin fikrincə, təsadüfi və çətinlik anında tələsik qurulan bir improvizasiya olması lazım gələn şeyi biz müqəddəs mətn kimi qəbul etdik. Bu ziddiyyət aydınlaşdırılmalıdır.

Bu aydınlaşdırma bizim xeyrimizədir, lakin bu, müəllifləri haqsız çıxarmaq demək deyil. Yuxunun yaranması haqqında əldə etdiyimiz yeni anlayışlar nöqtəsindən baxdıqda, ziddiyyətlər heç bir qalıq buraxmadan birləşir. Doğrudur ki, yuxunu yenidən canlandırmağa çalışarkən onu təhrif edirik; orada normal düşüncə instansiyası tərəfindən yuxunun ikincil və çox vaxt yanlış başa düşülən emalı kimi adlandırdığımız şeyi yenidən tapırıq. Amma bu təhrif özü, yuxu düşüncələrinin qanunauyğun olaraq 'yuxu senzurası'na məruz qalması nəticəsində baş verən emalın bir hissəsindən başqa bir şey deyil. Müəlliflər burada yuxu təhrifinin açıq şəkildə işləyən hissəsini sezmə və ya müşahidə etmişlər; bizə isə bu o qədər də vacib deyil, çünki biz bilirik ki, daha geniş miqyaslı və daha az aydın başa düşülən bir təhrif işi, yuxunu artıq gizli 'yuxu düşüncələrindən' etibarən obyekt kimi seçmişdir. Müəlliflər yalnız yuxunun xatırlanması və sözlə ifadə edilməsi zamanı baş verən dəyişiklikləri təsadüfi, yəni daha da təhlil olunmaz və nəticədə yuxunun tanınmasında bizi azdırmaq üçün əlverişli hesab etmələrində səhv edirlər. Onlar psixik sahədə müəyyənliyi (təyinatı) kiçik hesab edirlər. Orada heç nə təsadüfi deyil. Ümumiyyətlə göstərmək olar ki, ikinci bir düşüncə axarı dərhal birinci tərəfindən müəyyən edilməmiş qoyulan elementin təyinatını öz üzərinə götürür. Mən özüm məsələn, tamamilə təsadüfi olaraq bir rəqəm düşünmək istəyirəm; bu mümkün deyil; mənə gələn rəqəm, anlıq 'niyyətimdən' uzaqda ola biləcək içimdəki düşüncələr tərəfindən birmənalı və zəruri olaraq müəyyən edilir. Yuxunun oyandıqda redaktə edilməsi zamanı baş verən dəyişikliklər də eyni dərəcədə təsadüfi deyil. Onlar yerini tutduqları məzmunla assosiativ əlaqədə qalır və bizə, öz növbəsində başqa bir şeyin əvəzi ola bilən həmin məzmuna gedən yolu göstərməyə xidmət edir.

Xəstələrlə yuxu təhlilləri zamanı bu iddiaya dair sınamağı heç vaxt uğursuzluğa düçar olmadan aparmağı adət edirəm. Əgər mənə yuxunun hekayəsi ilk dəfə çətin başa düşülən gəlsə, danışanı onu təkrar etməyə dəvət edirəm. Bu, nadir hallarda eyni sözlərlə baş verir. Amma onun ifadəni dəyişdirdiyi yerlər, mənə 'yuxu pərdələnməsinin' zəif nöqtələri kimi tanınır və Hagenin Ziqfridin geyimindəki işlənmiş nişandan istifadə etdiyi kimi, mənə xidmət edir. Yuxu təfsiri oradan başlaya bilər. Danışan mənim xahişimlə [mətni təkrarlayır]. 1) Bax: Gündəlik Həyatın Psixopatologiyası. I cild, 11-ci nəşr, 1901 və 1904; 1929-cu il. nəşr (Toplu Əsərlər, Cild. IV). Mənim yuxunun həlli üçün xüsusi səy göstərməyi nəzərdə tutduğum barədə xəbərdarlıq edilmişdir; o, müqavimətin təzyiqi altında 'yuxu örtüyünün' zəif yerlərini tezliklə qoruyur, xəyanətkar ifadəni daha uzaqda yerləşən bir ifadə ilə əvəz edərək. O, məni onun buraxdığı ifadəyə diqqət yetirməyə məcbur edir. Yuxu həllinin müdafiə olunduğu səydən, yuxuya libasını toxuyan diqqətliyi də nəticə çıxarmaq olar.

Müəlliflər, 'yuxu hekayəsinə' qarşı hökmümüzü əhatə edən şübhəyə çox yer verdikdə, daha az haqlı olurlar. Bu şübhə intellektual təminatdan məhrumdur; yaddaşımız ümumiyyətlə heç bir təminat tanımır, lakin biz obyektiv olaraq əsaslandırılma dərəcəsindən çox daha tez-tez onun məlumatlarına inanmağa məcbur oluruq. Yuxunun və ya ayrı-ayrı yuxu məlumatlarının düzgün təkrarlanmasına olan şübhə yenidən yalnız yuxu senzurasının, yuxu düşüncələrinin şüura nüfuz etməsinə qarşı müqavimətin törəməsidir. Bu müqavimət onun təmin etdiyi yerdəyişmələr və əvəzləmələrlə həmişə tükənmir, sonra keçirilmiş olanlara şübhə kimi yapışır. Biz bu şübhəni daha asan nəzərdən qaçırırıq, çünki o, ehtiyatlı davranır, heç vaxt yuxunun intensiv elementlərinə hücum etmir, yalnız zəif və qeyri-müəyyən olanlara hücum edir. Lakin biz artıq bilirik ki, yuxu düşüncələri və yuxu arasında bütün psixi dəyərlərin ümumi yenidən qiymətləndirilməsi baş vermişdir; təhrif yalnız dəyərdən salma ilə mümkün olmuşdur, o, müntəzəm olaraq bununla ifadə olunur və bəzən bununla kifayətlənir. Əgər yuxu məzmununun qeyri-müəyyən elementinə şübhə də əlavə olunursa, biz işarəni izləyərək, bundan qadağan edilmiş yuxu düşüncələrindən birinin daha birbaşa törəməsini tanıya bilərik. Bu, qədim və ya renessans respublikalarından birində böyük bir çevrilişdən sonrakı vəziyyət kimidir. Əvvəllər hökmranlıq edən nəcib və güclü ailələr indi sürgün edilib, bütün yüksək vəzifələr yeni gəlmişlərlə tutulub; şəhərdə yalnız devrilmişlərin tam iflasa uğramış və gücsüz üzvləri və ya uzaq tərəfdarları dözülməkdədir. Amma bunlar da tam vətəndaş hüquqlarından istifadə etmirlər, onlara şübhə ilə nəzarət edilir. Nümunədəki şübhənin yerinə bizim halımızda şübhə dayanır. Buna görə də, mən yuxunun təhlili zamanı təhlükəsizlik qiymətləndirməsinin bütün miqyasından azad olmağı tələb edirəm, yuxuda belə və ya başqa cür bir şeyin baş verməsinin ən zəif ehtimalını tam qətiyyət kimi qəbul edirəm. Bir kəs yuxu elementini izləyərkən bu diqqətdən imtina etməyə qərar verməyincə, təhlil burada dayanır. Təhlil olunan şəxsdə müvafiq elementə olan kiçik baxış, onun arxasındakı istənməyən təsəvvürlərdən heç nə gəlməməsi kimi psixi təsir göstərir. Belə təsir əslində öz-özlüyündə aydın deyil; əgər bir kəs desəydi: 'Yuxuda bu və ya digərinin olub-olmadığını dəqiq bilmirəm; lakin mənə bununla bağlı aşağıdakılar gəlir', bu, mənasız olmazdı. Heç vaxt belə demir, və məhz təhlili pozan bu şübhə təsiri onu psixi müqavimətin törəməsi və aləti kimi ifşa edir. Psixoanaliz haqlı olaraq şübhəlidir. Onun qaydalarından biri belədir: İşin davamını pozan hər nə varsa, o, müqavimətdir.

Yuxuların unudulması da, psixi senzura gücünü onun izahına cəlb etməyincə, sirrini qoruyur. Bir gecə çoxlu yuxu gördüyünü və onlardan yalnız azının yadda qaldığını hiss etmənin bəzi hallarda başqa bir mənası ola bilər, məsələn, yuxu işlənməsinin gecə boyu hiss olunan şəkildə baş verdiyini və yalnız bir qısa yuxu buraxdığını göstərir. Aksi halda, oyandıqdan sonra yuxunun getdikcə daha çox unudulması faktına şübhə etmək mümkün deyil. Onu yadda saxlamaq üçün çətin səylərə baxmayaraq, çox vaxt onu unuturuq. Amma mənim fikrimcə, unudulma həcmini adətən şişirdiyimiz kimi, yuxunun qüsurlu olması ilə bağlı olan məlumat itkisini də şişirdirik. Yuxu məzmununun unudulması nəticəsində itirilən hər şeyi çox vaxt analiz vasitəsilə geri qaytarmaq olar; ən azı bir sıra hallarda, tək bir qalıqdan yola çıxaraq yuxunu – halbuki bunda heç nə yoxdur – amma yuxu düşüncələrini tamamilə tapmaq olar. Bu, analiz zamanı diqqət və özünə qalib gəlmə baxımından daha çox səy tələb edir; bütün məsələ bundan ibarətdir, lakin yuxunun unudulmasında düşmən niyyətinin mövcud olduğunu da göstərir. (!) Yuxu məzmununun tək bir elementə qədər kiçildiyi halda yuxuda şübhə və qeyri-müəyyənliyin mənasına misal olaraq, öz "Psixoanalizə giriş dərsləri" (1916) əsərimdən aşağıdakı yuxunu götürürəm ki, onun analizi qısa bir fasilədən sonra uğurla həyata keçirilmişdir:⁸⁵

"Şübhəçi bir xəstənin uzun bir yuxusu var, bu yuxuda mənim 'Zarafat' haqqında kitabım haqqında ona bəzi şəxslər danışır və onu çox tərifləyirlər. Sonra bir 'Kanal'dan, bəlkə də kanalın olduğu başqa bir kitabdan və ya kanal ilə əlaqəli başqa bir şeydən bəhs olunur... o bunu bilmir... tamamilə qeyri-müəyyəndir.

İndi siz əlbəttə ki, 'Kanal' elementinin özünün bu qədər qeyri-müəyyən olduğu üçün təfsirdən yayınacağını düşünməyə meylli olacaqsınız. Fərz etdiyiniz çətinlikdə haqlısınız, amma bu, qeyri-müəyyən olduğu üçün çətin deyil, əksinə, təfsiri də çətinləşdirən eyni səbəbdən qeyri-müəyyəndir. Yuxu görən qadına kanal haqqında heç nə gəlmir; mən də əlbəttə ki, heç nə deyə bilmirəm. Bir müddət sonra, həqiqətən də ertəsi gün, o, bəlkə də buna aid olan bir şeyin ağlına gəldiyini danışır. Belə ki, eşitdiyi bir zarafat da var. Dover ilə Kale arasında bir gəmidə tanınmış bir yazıçı bir ingilis ilə söhbət edir və ingilis müəyyən bir kontekstdə bu cümləni sitat gətirir: "Uca ilə gülünç arasında yalnız bir addım var" (Du sublime au ridicule il n’y a qu’un pas). Yazıçı cavab verir: 'Bəli, Kale boğazı (le pas de Calais)', bununla o, Fransanı uca, İngiltərəni isə gülünç tapdığını demək istəyir. Amma Kale boğazı (Pas de Calais) əlbəttə ki, bir kanaldır, yəni Manş dənizi, Kanal la Manche. Məncə, bu ağlına gələn fikir yuxu ilə əlaqəlidirmi? Əlbəttə, məncə, o, yuxu unudulmasının tendensiyalı, müqavimətə xidmət edən təbiətinə inandırıcı bir sübut verir; unudulmanın bir mərhələsinin qiymətləndirilməsindən analizlərdə qazanılan nəticə budur. Təfsir işinin ortasında gözlənilmədən yuxunun buraxılmış bir hissəsinin ortaya çıxması, indiyə qədər unudulmuş kimi tanınması çox da nadir deyil. Unudulmaqdan xilas edilmiş bu yuxu hissəsi hər dəfə ən vacib olanıdır; o, yuxunun həllinə gedən ən qısa yolda yerləşir və buna görə də müqavimətə ən çox məruz qalmışdır. Bu əsərin mətninə səpələnmiş yuxu nümunələri arasında, belə bir yuxu məzmunu hissəsini sonradan yerləşdirməli olduğum bir hal var. Bu, iki xoşagəlməz səyahət yoldaşından qisas alan bir səyahət yuxusudur ki, mən onun qismən kobud və ədəbsiz məzmunu səbəbindən demək olar ki, şərhlənməmiş buraxmışam. Buraxılmış hissə belədir: Şillerin bir kitabı haqqında deyirəm: It is from.... Lakin səhvi özüm nəzərə alaraq düzəldirəm: It is by... Kişi bundan sonra bacısına deyir: 'O, bunu düzgün dedi.'

Yuxuda özünü düzəltmə, bəzi müəlliflərə çox təəccüblü gələn bu hadisə, bizi məşğul etməyə dəyməz. Mən yuxudakı dil səhvi üçün sirli yuxu elementimdən nümunə götürməyi üstün tutaram. Yoxsa siz şübhə edirsiniz ki, bu zarafat yuxudan əvvəl 'Kanal' elementinin şüursuzluğu kimi mövcud idi, onun sonradan əlavə olunduğunu qəbul edə bilərsiniz? Belə ki, bu fikir onun təkəbbürlü heyranlığın arxasında gizlənən şübhəsini təsdiqləyir və müqavimət, həm onun fikrinin belə çətinliklə gəlməsinə, həm də uyğun yuxu elementinin belə qeyri-müəyyən çıxmasına eyni səbəbdir. Burada yuxu elementinin onun şüursuzluğu ilə olan əlaqəsinə nəzər salın. O, bu şüursuzluğun bir parçası, ona bir işarə kimidir; təcrid olunması sayəsində tamamilə anlaşılmaz hala gəlib.⁸⁶⁸⁷

Əlavə olaraq, mən yuxunun unudulmasının böyük ölçüdə müqavimət fəaliyyəti olduğuna dair sübutu gözlərlə görməklə (demonstratio ad oculos) həll edə bilərəm. Bir xəstə deyir ki, yuxu görüb, amma "yuxunu izsiz unudub"; onda o, sadəcə olaraq baş verməmiş sayılır. Biz işi davam etdiririk, mən müqavimətlə qarşılaşıram, xəstəyə bir şeyi aydınlaşdırıram, ona təsəlli və təkid ilə hər hansı bir xoşagəlməz fikirlə barışmasına kömək edirəm və bu uğur qazanılan kimi, o qışqırır: İndi nə yuxu gördüyümü də yenə bilirəm. Onu həmin gün işdə narahat edən eyni müqavimət, ona yuxunu da unutdurmuşdur. Bu müqavimətin üstəsindən gəlməklə mən yuxunu xatirəyə çıxardım.

Eyni şəkildə, xəstə işin müəyyən bir nöqtəsinə çatdıqda, üç, dörd və ya daha çox gün əvvəl baş vermiş və o vaxta qədər unudulmuş bir yuxunu xatırlaya bilər.

Psixoanalitik təcrübə bizə yuxuların unudulmasının, müəlliflərin düşündüyü kimi, oyanıqlıq və yuxu vəziyyətləri arasındakı yadlıqdan çox, müqavimətdən asılı olduğuna dair başqa bir sübut da bəxş etdi. Mənə və digər analitiklərə, eləcə də belə müalicə alan xəstələrə tez-tez belə olur ki, yuxudan oyandıqdan dərhal sonra, dediyimiz kimi, düşünmə fəaliyyətimizin tam sahibi olaraq yuxunu şərh etməyə başlayırıq. Belə hallarda mən çox vaxt yuxunun tam başa düşülməsinə nail olana qədər sakit durmadım, amma yenə də ola bilərdi ki, oyandıqdan sonra şərh işini, yuxunun məzmununu olduğu kimi, tamamilə unutmuşam, baxmayaraq ki, yuxu gördüyümü və yuxunu şərh etdiyimi bilirdim. Çox daha tez-tez, yuxu şərh işinin nəticələrini də unudulmağa apardı, ruhi fəaliyyət yuxunu xatirədə saxlamağa nail olsaydı belə. Bu şərh işi və oyanıq düşüncə arasında müəlliflərin yuxu unudulmasını yalnız onunla izah etmək istədikləri psixoloji uçurum yoxdur. — Əgər Morton Prince mənim yuxu unudulması izahıma qarşı çıxaraq, bunun yalnız ayrışmış ruhi vəziyyətlər (dissociated states) üçün amneziyanın xüsusi bir halı olduğunu və mənim izahımı bu xüsusi amneziya üçün digər amneziya tiplərinə köçürməyin mümkün olmamasının onu özünün növbəti məqsədi üçün də dəyərsiz etdiyini iddia edirsə, o, oxucuya xatırladır ki, o, bu cür ayrışmış vəziyyətlərin bütün təsvirlərində bu hadisələr üçün dinamik izah tapmağa heç vaxt cəhd etməyib. (E.J. Jones eyni gecədə bir yuxunun təhlili zamanı, o vaxta qədər unudulmuş, hətta təxmin edilməmiş ikinci bir yuxunun xatırlanması kimi analoq və tez-tez rast gəlinən halı təsvir edir.) O, əks halda kəşf etməli idi ki, sıxışdırma (və ya onun yaratdığı müqavimət) həm bu ayrışmaların, həm də onların ruhi məzmununa olan amneziyanın səbəbidir. Yuxuların digər ruhi aktlar kimi unudulmadığını və yaddaşda qalması baxımından digər ruhi nailiyyətlərdən geri qalmadığını mənə bu əlyazmanın hazırlanması zamanı qarşılaşdığım bir təcrübə göstərir. Qeydlərimdə öz yuxularımı kifayət qədər saxlamışdım, lakin o vaxt hər hansı bir səbəbdən onları yalnız çox qeyri-kamil və ya ümumiyyətlə şərh edə bilməmişdim. Onlardan bəzilərinin şərhi cəhdini bir-iki il sonra, iddialarıma nümunə yaratmaq məqsədi ilə etdim. Bu cəhd mənə istisnasız olaraq uğurla nəticələndi; hətta iddia edə bilərəm ki, şərh uzun zaman sonra daha asan aparıldı, çünki yuxular hələ təzə təcrübələr idi, bunun mümkün izahı kimi qeyd etmək istəyirəm ki, o vaxtdan bəri daxili müqavimətlərin bir çoxunun üstəsindən gəlmişəm, o vaxt isə məni narahat edirdilər. Belə sonradan edilən şərhlərdə mən o vaxtkı yuxu düşüncələri nəticələrini bu günkü, adətən daha zəngin olan nəticələrlə müqayisə etdim və o vaxtkı nəticələri bu günkü nəticələrin altında dəyişməz tapdım. Mən bu mövzuda təəccübümə vaxtında mane oldum, çünki xəstələrimlə artıq təcrübəmə görə, onların mənə bəzən danışdıqları keçmiş illərdən olan yuxuları, sanki son gecənin yuxuları imiş kimi, eyni üsulla və eyni uğurla şərh etdirirdim. Təşviş yuxularının müzakirəsində belə gecikmiş yuxu şərhlərinin iki nümunəsini təqdim edəcəyəm. Bu cəhdi ilk dəfə etdiyim zaman, məni haqlı gözlənti idarə edirdi ki, yuxu burada da yalnız nevroz simptomu kimi davranacaq. Çünki mən psixonevrotik xəstəni, məsələn, histeriya xəstəsini psixoanalizlə müalicə etdikdə, onun əziyyətinin ilk, çoxdan aradan qalxmış simptomları üçün də, məni ona aparan bu gün mövcud olan simptomlar üçün olduğu kimi, aydınlaşdırma yaratmalıyam və birinci vəzifənin ikinci, bu gün təcili olan vəzifədən daha asan həll olunduğunu görürəm. 1895-ci ildə dərc edilmiş «Histeriya üzərinə tədqiqatlar»da mən artıq qırx yaşından böyük olan xanımın on beş yaşında keçirdiyi ilk histerik hücumun izahını verə bildim.

Burada daha sərbəst bir şəkildə yuxuların yozumu haqqında qeyd etmək istədiyim bəzi məsələləri, eləcə də öz yuxuları üzərində işləyərək məni yoxlamaq istəyən oxucunu yönləndirə biləcək şeyləri təqdim etmək istəyirəm.

Heç kim yuxularının təfsirinin ona asanlıqla təqdim olunmasını gözləməməlidir. Adətən diqqətdən yayınan endoptik fenomenlərin və digər hisslərin qavranılması üçün belə təcrübə lazımdır, baxmayaraq ki, bu qrup qavramalara qarşı heç bir psixi motiv etiraz etmir. «İstənməyən təsəvvürlər»i ələ keçirmək xeyli çətindir. Bunu tələb edən şəxs bu məqalədə oyadılan gözləntilərə uyğun davranmalı və burada verilən qaydalara əməl edərək, iş zamanı özündəki hər hansı tənqidi, hər hansı ön mühakiməni, hər hansı emosional və ya intellektual tərəfdarlığı basdırmağa çalışmalıdır. O, Klod Bernarın fizioloji laboratoriyada təcrübəçi üçün qoyduğu qaydaya əməl etməlidir: «Bir heyvan kimi işlə», yəni nəticədən asılı olmayaraq, qədər dözüm və qədər laqeydliklə. Bu məsləhətlərə əməl edən şəxs, əlbəttə, artıq vəzifəni çətin tapmayacaq. Yuxunun yozumu həmişə də bir dəfəyə başa çatmır; çox vaxt insan fikir zəncirini izlədikdən sonra öz qabiliyyətinin tükəndiyini hiss edir, yuxu ona artıq bir şey demir. İlk uşaqlıq illərində baş verən və çox vaxt onilliklər boyu tam hissi təzəliklə yaddaşda qorunan yuxular, yuxu görənin inkişafının və nevrozunun anlaşılmasında demək olar ki, həmişə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Onların təhlili həkimin nəzəri olaraq da çaşdıracaq səhvlərdən və qeyri-müəyyənliklərdən qorunmasına kömək edir; həmin gün artıq daha çox işləmək mümkün deyil; sonra işi dayandırmaq və növbəti gün işə qayıtmaq yaxşı olar. Sonra yuxu məzmununun başqa bir hissəsi diqqəti özünə çəkir və insan yuxu düşüncələrinin yeni bir qatına giriş yolunu tapır. Buna «fraksiyalı» yuxu yozumu demək olar.

Yuxu yozumunda yeni başlayanları, yuxunun mənalı, ardıcıl və yuxu məzmununun bütün elementləri haqqında məlumat verən tam yozumunu əldə etdikdə belə, vəzifəsinin tam yerinə yetirilmədiyi faktını qəbul etməyə inandırmaq ən çətindir. Bundan əlavə, eyni yuxunun ona qaçan başqa bir təfsiri, yəni «super-yozumu» mümkün ola bilər. Düşüncələrimizdə ifadə axtaran şüursuz düşüncə axınlarının zənginliyini təsəvvür etmək və yuxu işlənməsinin, nağıldakı tərzi şagirdi kimi, çoxmənalı ifadələrlə hər dəfə eyni anda yeddi milçəyi bir zərbə ilə vurma bacarığına inanmaq həqiqətən asan deyil. Oxucu həmişə müəllifə zarafatını lüzumsuz yerə sərf etdiyi üçün qınaq yağdırmağa meyilli olacaq; öz təcrübəsini qazanmış şəxs isə bunun əksini öyrənəcək.

Digər tərəfdən, mən H. Silberer tərəfindən ilk dəfə irəli sürülən iddiaya qoşula bilmərəm ki,, hər bir yuxu — və ya yalnız çoxlu sayda və müəyyən yuxu qrupları — bir-biri ilə sabit əlaqədə olan iki fərqli təfsir tələb edir. Bu təfsirlərdən biri, Silbererin psixoanalitik adlandırdığı təfsir, yuxuya ixtiyari, əsasən infantil-cinsi məna verir; digər, daha əhəmiyyətli təfsir, onun anaqoqik adlandırdığı təfsir, yuxu işlənməsinin material kimi qəbul etdiyi daha ciddi, çox vaxt dərin mənalı düşüncələri ortaya qoyur. Silberer bu iddianı hər iki istiqamətdə təhlil etdiyi bir sıra yuxuları təqdim edərək sübut etməyib. Mən buna qarşı çıxıram və belə bir faktın mövcud olmadığını bildirirəm. Yuxuların əksəriyyəti həddindən artıq təfsir tələb etmir və xüsusilə anaqoqik təfsirə qadir deyil. Yuxu əmələgəlməsinin əsas şərtlərini gizlətmək və marağı onların həvəs köklərindən yayındırmaq istəyən bir tendensiyanın iştirakı, Silbererin nəzəriyyəsində də son illərin digər nəzəri səylərində olduğu kimi inkar edilə bilməz. Bir sıra hallarda mən Silbererin məlumatlarını təsdiqləyə bildim; təhlil mənə göstərdi ki, yuxu işlənməsi, oyaq həyatından çox abstrakt və birbaşa təsvirə qabiliyyətsiz olan bir sıra düşüncələri yuxuya çevirmək vəzifəsi ilə qarşılaşmışdır. O, bu vəzifəni, abstrakt düşüncələrlə sərbəst, çox vaxt təmsili adlandırıla bilən əlaqədə olan və təsvir üçün daha az çətinlik yaradan başqa bir düşüncə materialına sahib olaraq həll etməyə çalışdı. Belə yaranan yuxunun abstrakt təfsiri yuxugörən tərəfindən birbaşa verilir; yerinə qoyulan materialın düzgün təfsiri isə məlum texniki vasitələrlə axtarılmalıdır.

Hər yuxunun təfsir olunub-olunmayacağı sualına “Xeyr” cavabı verilməlidir. Yozum işi zamanı yuxunun təhrifinə səbəb olan psixik qüvvələrin özünə qarşı olduğunu unutmaq olmaz. Bu, insanın intellektual marağı, özünü idarəetmə qabiliyyəti, psixoloji bilgiləri və yuxu yozumu üzrə təcrübəsi ilə daxili müqavimətlərə üstünlük göstərib-göstərə bilməyəcəyindən asılı olan qüvvələr nisbəti məsələsinə çevrilir. Bu, həmişə müəyyən dərəcədə mümkündür; ən azı yuxunun mənalı bir quruluş olduğuna inam qazanmaq və çox vaxt bu mənanı sezmək üçün kifayətdir. Çox vaxt növbəti yuxu, birinci yuxu üçün qəbul edilmiş yozumu təsdiqləməyə və daha da inkişaf etdirməyə imkan verir. Həftələr və ya aylarla davam edən bir sıra yuxular çox vaxt ortaq bir zəmin üzərində dayanır və bu halda yozum kontekstində nəzərdən keçirilməlidir. Ardıcıl yuxulardan çox vaxt belə bir şeyi qeyd etmək olar: bir yuxunun mərkəzinə, növbəti yuxuda yalnız periferiyada işarə olunan şeyi götürdüyü və əksinə, beləliklə, hər ikisi bir-birini yozum üçün tamamlayır. Eyni gecənin müxtəlif yuxularının yozum işi zamanı ümumiyyətlə bir bütün kimi qəbul edilməli olduğunu mən artıq nümunələrlə sübut etmişəm.

Ən yaxşı təfsir olunmuş yuxularda belə, yozum zamanı orada yuxu düşüncələrinin düyünə gəldiyini, lakin açılmaq istəmədiyini, həm də yuxu məzmununa başqa töhfə vermədiyini hiss etdiyimiz üçün bəzən bir yeri qaranlıqda buraxmaq lazımdır. Bu, yuxunun göbəyidir, yəni onun tanınmayana dayandığı yerdir. Yozum zamanı qarşılaşdığımız yuxu düşüncələri ümumiyyətlə nəticəsiz qalmalı və düşüncə dünyamızın şəbəkəvi mürəkkəbliyinə hər tərəfə yayılmalıdır. Bu şəbəkənin daha sıx yerindən yuxu istəyi, göbələyin öz miseliumundan qalxması kimi qalxır.

Biz yuxunun unudulması faktlarına qayıdaq. Çünki biz bu faktlardan vacib bir nəticə çıxarmağı qaçırmışıq. Əgər oyat həyat, gecə yaranan yuxunu unutmaq niyyətini açıq şəkildə göstərirsə, ya oyanan kimi dərhal bütün halında, ya da gün ərzində hissə-hissə və əgər bu unutmada əsas iştirakçı kimi yuxuya qarşı psixi müqaviməti tanıyırıqsa, ki, bu müqavimət gecə vaxtı da yuxuya qarşı öz işini görmüşdürsə, onda bu müqavimətə qarşı yuxunun yaranmasını ümumiyyətlə nənin mümkün etdiyi sualı yerindədir. Oyat həyatın yuxunu sanki heç vaxt baş verməmiş kimi aradan qaldırdığı ən açıq halı nəzərdən keçirək. Bu zaman psixi qüvvələrin oyununu nəzərə alsaq, belə deməliyik: “Əgər müqavimət gecə vaxtı gündüz olduğu kimi hökm sürsəydi, yuxu ümumiyyətlə yaranmazdı.” Bizim nəticəmiz odur ki, bu müqavimət gecə vaxtı gücünün bir hissəsini itirmişdir; biz bilirik ki, o ləğv edilməmişdir, çünki biz onun yuxu yaranmasındakı, yəni yuxu təhrifindəki payını sübut etmişik. Lakin bizə belə bir ehtimal təqdim olunur ki, gecə vaxtı o azalmışdır, müqavimətin bu azalması yuxunun yaranmasını mümkün etmişdir və biz asanlıqla başa düşürük ki, o, oyanma ilə tam gücünə qayıdaraq, zəif olduğu müddətdə icazə verməli olduğu şeyi dərhal aradan qaldırır. Təsviri psixologiya bizə öyrədir ki, yuxu yaranmasının əsas şərti ruhun yuxu vəziyyətidir; biz indi bu izahı əlavə edə bilərik: yuxu vəziyyəti daxili psixik senzuranı aşağı salmaqla yuxunun yaranmasını mümkün edir.

Biz şübhəsiz ki, bu nəticəni yuxunun unudulması faktlarından çıxarıla biləcək yeganə mümkün nəticə kimi qəbul etmək və ondan yuxu və oyaqlıq dövründəki enerji nisbətləri haqqında daha da nəticələr çıxarmaq istəyirik. Lakin biz hələlik burada dayanmağı istəyirik. Yuxu psixologiyasına bir qədər daha dərindən nüfuz etdikdə, yuxunun yaranmasının mümkün olmasını başqa cür də təsəvvür etmək olacağını öyrənəcəyik. Yuxu düşüncələrinin şüurə çıxmasına qarşı müqavimət, bəlkə də, özündə heç bir azalma baş vermədən də aradan qaldırıla bilər. Həm azalma, həm də müqavimətin aradan qaldırılması kimi yuxu yaranmasına münasib olan hər iki amilin eyni vaxtda yuxu vəziyyəti ilə mümkün olması da inandırıcıdır. Bir müddət sonra buradan davam etmək üçün indi burada fasilə veririk.

Yuxu təfsiri zamanı bizim üsulumuza qarşı edilən və indi diqqət yetirməli olduğumuz başqa bir itirazlar silsiləsi də var. Biz belə bir yol tuturuq ki, adətən düşünməyə istiqamət verən bütün məqsədli ideyaları kənara qoyuruq, diqqətimizi tək bir yuxu elementinə yönəldirik və sonra həmin elementlə bağlı ağlımıza gələn istəksiz düşüncələri qeyd edirik. Sonra yuxu məzmununun növbəti bir hissəsini götürür, onun üzərində eyni işi təkrarlayır və düşüncələrin hara axdığından asılı olmayaraq, özümüzü onların axarına buraxırıq; bu zaman — deyilənə görə — 'yüzün birindən minin birinə' keçirik. Bu prosesdə, yuxunun hansı yuxu düşüncələrindən yarandığını, sonunda bizim heç bir müdaxiləmiz olmadan aşkar edəcəyimizə dair inamlı gözləntimiz var. Buna qarşı tənqidçilər təxminən aşağıdakı kimi cavab verərlər 53322 .. WH. Yuxu proseslərinin psixologiyasına edilən itirazlar: Yuxunun tək bir elementindən harasa çatmaq heç də təəccüblü deyil. Hər hansı bir təsəvvürə assosiativ olaraq nə isə bağlamaq olar; təəccüblü olan yalnız budur ki, bu məqsədsiz və ixtiyari düşüncə axını zamanı insan məhz yuxu düşüncələrinə çatmalıdır. Bəlkə də bu, özünü aldatmadır; insan bir elementdən başlayaraq assosiasiya zəncirini, hər hansı bir səbəbdən zəncirin qopduğunu hiss edənə qədər izləyir; sonra ikinci bir element götürdükdə, əvvəlki assosiasiya sərbəstliyinin indi məhdudlaşması təbii haldır. İnsan əvvəlki düşüncə zəncirini hələ də yaddaşında saxlayır və buna görə də ikinci yuxu təsəvvürünün təhlili zamanı, birinci zəncirdən gələn düşüncələrlə bir ortaq cəhəti olan bəzi fikirlərə daha asan rast gəlir. Sonra insan, iki yuxu elementi arasında bir düyün nöqtəsi təşkil edən bir fikir tapdığını özünə təsəvvür edir. Adətən insan düşüncə əlaqələrində tam sərbəstlik qazandığı və əslində yalnız normal düşünmə zamanı işə düşən bir təsəvvürdən digərinə keçidləri istisna etdiyi üçün, nəhayət, bir sıra 'arası düşüncələrdən' yuxu düşüncələri adlandırdığı bir şeyi qaynaşdırmaq və bu düşüncələr başqa yerdən məlum olmadığı üçün, heç bir təminat olmadan, yuxunun psixiki əvəzi kimi təqdim etmək çətin deyil. Lakin bu prosesdə hər şey ixtiyaridir və təsadüfün zəkalı görünən şəkildə istismarıdır; bu lazımsız zəhmətə qatlaşan hər kəs, bu yolla istənilən yuxuya özünə xoş gələn istənilən təfsiri uydura bilər.

Əgər bizə həqiqətən belə itirazlar irəli sürülsə, müdafiə olaraq yuxu təfsirlərimizdən alınan təəssürata, tək-tək təsəvvürlərin izlənməsi zamanı digər yuxu elementləri ilə yaranan gözlənilməz əlaqələrə və yuxunu bizim yuxu təfsirlərimiz kimi tam əhatə edib izah edən bir şeyin, əvvəlcədən qurulmuş psixi əlaqələri izləmədən başqa cür əldə edilə bilməyəcəyinin ehtimaldan uzaq olmasına istinad edə bilərik. Biz həmçinin haqlılığımızı əsaslandırmaq üçün yuxu təfsiri üsulunun histerik simptomların həll edilməsi üsulu ilə eyni olduğunu da gətirə bilərik; burada üsulun düzgünlüyü simptomların yerində peyda olması və yox olması ilə təmin edilir, yəni mətnin şərhi əlavə edilmiş illüstrasiyalarda bir dayaq nöqtəsi tapır. Lakin biz, ixtiyari və məqsədsiz şəkildə uzanan bir düşüncə zəncirinin izlənməsi ilə əvvəlcədən mövcud olan bir məqsədə necə çatmaq olar sualını cavabsız buraxmaq üçün heç bir səbəb görmürük, çünki biz bu məsələni həll etməsək də, tamamilə aradan qaldıra bilərik.

Çünki sübut edilə bilən şəkildə yanlışdır ki, biz yuxu təfsiri işində olduğu kimi, düşünməni buraxıb istəksiz təsəvvürləri üzə çıxardıqda, məqsədsiz bir təsəvvür axınına qapılırıq. Göstərmək olar ki, biz həmişə yalnız bizə məlum olan məqsədli ideyalardan imtina edə bilərik və bu ideyaların dayandığı anda dərhal naməlum — bizim qeyri-dəqiq dediyimiz kimi şüursuz — məqsədli ideyalar hakimiyyətə gəlir ki, bunlar indi istəksiz təsəvvürlərin axarını müəyyən edir. Məqsədli ideyalar olmadan düşünmə, bizim ruhi həyatımıza özümüzün təsir etməsi ilə ümumiyyətlə yaradıla bilməz; lakin mənə məlum deyil ki, psixoloji dağılma hallarında bu başqa necə yaradılır.! Psixiatrlar burada çox vaxt itirdilər FestigET EI TEE IE N AN! ') Mən yalnız sonra Ed. v. tərəfindən diqqət mərkəzinə çəkildim. Hartmann bu psixoloji baxımdan əhəmiyyətli məqamda eyni baxışı müdafiə edir: 'Şüursuzun sənətkar yaradıcılıqdakı rolunun müzakirəsi münasibəti ilə (Philos. d. Unbew. Cild. I, Bölmə. B, Fəsil. V) Eduard v. Hartmann şüursuz məqsəd təsəvvürləri tərəfindən idarə olunan ideyalar assosiasiyası qanununu aydın sözlərlə ifadə etmiş, lakin bu qanunun əhəmiyyətini dərk etməmişdir. Onun məqsədi onu sübut etməkdir ki, “hər hansı bir hissi təsəvvürlər kombinasiyası, əgər təsadüfə buraxılmayıb, müəyyən bir məqsədə xidmət edirsə, şüursuzun köməyinə ehtiyac duyur” və müəyyən bir fikir əlaqəsinə şüurlu maraq, şüursuzun sonsuz mümkün təsəvvürlər arasında məqsədə uyğun olanı tapması üçün bir həvəs verir. “Seçimi edən şüursuzdur: və bu, abstrakt düşüncədə, həssas təsəvvür və ya bədii kombinasiyada, eləcə də zəkalı fikirlərdə ideyalar assosiasiyası üçün də keçərlidir. Buna görə də, ideyalar assosiasiyasının saf assosiasiya psixologiyası mənasında “hərəkətverici” və “hərəkətə gətirilən” təsəvvürlərlə məhdudlaşdırılması psixi quruluşdan imtina deməkdir. Mən bilirəm ki, məqsəd təsəvvürlərindən məhrum olan nizamsız fikir axını histeriya və paranoya çərçivəsində, eləcə də yuxuların yaranması və ya həll olunması zamanı da baş vermir. Bəlkə də endogen psixi pozğunluqlarda ümumiyyətlə baş vermir; hətta qarışıqlıq içində olanların deliriumları Leuretin zəkalı fərziyyəsinə görə mənalıdır və yalnız buraxılışlar səbəbindən bizim üçün anlaşılmaz olur. Müşahidə imkanım olduqda eyni inanc əldə etmişəm. Deliriumlar, fəaliyyətini gizlətməyə artıq əhəmiyyət verməyən, etiraz etdiyi şeyləri aramsız silən, nəticədə qalan hissəni əlaqəsiz edən və artıq incitməyən yenidən işlənməyə öz töhfəsini vermək əvəzinə, bir senzuranın əsəridir. Bu senzura, sərhəddəki rus qəzet senzurasına tamamilə analoqdur; xarici jurnallar qara xətlərlə örtülmüş şəkildə qorunan oxucuların əlinə çatır.

qorumaq. Belə bir məhdudiyyət yalnız insanın həyatında, insanın təkcə şüurlu məqsəddən deyil, həm də hər hansı bir şüursuz marağın, əhval-ruhiyyənin hökmranlığından və ya iştirakından azad olduğu vəziyyətlərin mövcud olduğu halda əslində əsaslandırılmış olardı. Lakin bu, nadir hallarda rast gəlinən bir vəziyyətdir, çünki insan fikirlərini tamamilə təsadüfə buraxsa belə, ya da fantaziyanın qeyri-ixtiyari yuxularına tamamilə təslim olsa belə, bir saatda digər saatdakından fərqli əsas maraqlar, həlledici hisslər və əhval-ruhiyyələr hökm sürür və bunlar həmişə ideyalar assosiasiyasına təsir göstərirlər. (Philos. d. Unbew., 11. Aufl., I., 246.) Yarımşüurlu yuxularda həmişə yalnız anlıq (şüursuz) əsas marağa uyğun gələn təsəvvürlər ortaya çıxır (a.a.O.). Hisslərin və əhval-ruhiyyənin sərbəst fikir axınına təsirinin vurğulanması, psixoanalizin metodiki prosedurunu Hartmannın psixologiyası baxımından da qoruyur. Internat. Zeitschr. f. ärztl. PsA. I, 1913, p. 605£.) — Du Prel, boş yerə xatırlamağa çalışdığımız bir adın bizə birdən-birə, heç bir vasitəçi olmadan yada düşməsi faktından belə bir nəticə çıxarır ki, şüursuz, lakin məqsədyönlü düşünmə, nəticəsi sonra şüura çıxır (Philos. Təsadüfi assosiasiya zəncirləməsinə görə təsəvvürlərin sərbəst oyunu bəlkə də destruktiv orqanik beyin prosesləri zamanı üzə çıxır; psixonevrozlarda belə hesab edilən şey, həmişə gizli qalmış məqsəd təsəvvürləri tərəfindən önə çıxarılan bir fikir ardıcıllığına senzuranın təsiri ilə izah edilə bilər. Məqsəd təsəvvürlərindən azad assosiasiyanın şübhəsiz əlaməti kimi, ortaya çıxan təsəvvürlərin (və ya obrazların) bir-biri ilə təxminən “səthi assosiasiya” bağları ilə, yəni assonans, sözün ikimənalılığı, daxili məna əlaqəsi olmadan zaman baxımından təsadüf, eləcə də zarafatda və söz oyunlarında istifadə etməyə icazə verdiyimiz bütün assosiasiyalarla əlaqələndirildiyi hal qəbul edilmişdir. Bu əlamət, bizi yuxu məzmununun elementlərindən aralıq fikirlərə və oradan əsl yuxu fikirlərinə aparan fikir əlaqələri üçün keçərlidir; çoxlu yuxu təhlillərində təəccübümüzü oyadan nümunələr tapmışıq. Heç bir əlaqə o qədər boş, heç bir zarafət o qədər qəbuledilməz deyildi ki, o, bir fikirdən digərinə körpü qura bilməsin. Amma belə bir səhlənkarlığın düzgün başa düşülməsi uzaqda deyil. Hər dəfə psixik bir element digəri ilə kobud və səthi assosiasiya ilə əlaqələndirildikdə, ikisi arasında da senzuranın müqavimətinə məruz qalan düzgün və daha dərin bir əlaqə mövcuddur.

Səthi assosiasiyaların üstünlük təşkil etməsinin düzgün əsaslandırması senzuranın təzyiqidir, məqsəd təsəvvürlərinin ləğvi deyil. Səthi assosiasiyalar təsvirdə dərin olanları əvəz edir, əgər senzura bu normal əlaqə yollarını keçilməz edirsə. Bu, sanki ümumi bir nəqliyyat maneəsi, məsələn, daşqın, dağlarda böyük və geniş yolları keçilməz edir; nəqliyyat sonra, əks halda yalnız ovçuların getdiyi narahat və dik piyada yolları ilə davam etdirilir. (Bu iddianın parlaq təsdiqi üçün bax: C. G. Yunq şizofreniya (dementia praecox) təhlilləri ilə bunu təsdiq etmişdir. "Şizofreniyanın psixologiyasına dair", 1907.); nəqliyyat sonra, əks halda yalnız ovçuların getdiyi narahat və dik piyada yolları ilə davam etdirilir.

Burada əsasən eyni olan iki halı bir-birindən ayırmaq olar. Ya senzura yalnız bir-birindən ayrılmış və etiraza məruz qalmayan iki fikrin əlaqəsinə qarşı yönəlir. Onda hər iki fikir ardıcıl olaraq şüura çıxır; onların əlaqəsi gizli qalır; amma bunun əvəzinə, ikisi arasında əksər halla təsəvvür kompleksinin başqa bir küncündə bağlanan, əks halda ağılımıza gəlməyəcək səthi bir əlaqə yaranır, halbuki boğulmuş, lakin əsas əlaqə oradan çıxır. Ya da hər iki fikir məzmununa görə öz-özlüyündə senzura məruz qalır; onda hər ikisi düzgün formada deyil, dəyişdirilmiş, əvəzedici formada görünür və əvəzedici fikirlər elə seçilir ki, səthi assosiasiya vasitəsilə onların əvəz etdiyi əsas əlaqəni təkrarlayır. Senzura təzyiqi altında hər iki halda normal, ciddi assosiasiyadan səthi, absurd görünən assosiasiyaya doğru bir yerdəyişmə baş verib.

Bu yerdəyişmələri bildiyimiz üçün, "Yuxu Təfsiri"ndə səthi assosiasiyalara heç bir çəkinmə olmadan etibar edirik.

Şüurlu məqsəd təsəvvürlərindən imtina edildikdə, təsəvvür axarına nəzarətin gizli məqsəd təsəvvürlərinə keçdiyi və səthi assosiasiyaların yalnız boğulmuş, daha dərin assosiasiyaların yerdəyişmə əvəzləyicisi olduğu haqqında iki cümlədən; eyni mülahizələr, əlbəttə, Maury tərəfindən təqdim olunan iki yuxuda (s. 62: pelerinage — Pelletier — belle; Kilometer — Kilogramm — Gilolo — Lobelia — Lopez — Lotto) olduğu kimi, yuxu məzmununda səthi assosiasiyaların açıldığı halda da keçərlidir. Nevrotiklərlə işləməkdən bilirəm ki, belə bir xatirə necə təqdim olunmağı sevir. Bu, söhbət lüğətindən (ümumiyyətlə lüğətdən) baxmaqdır; pubertat dövründə cinsi sirrlərin açılmasına olan ehtiyacın çoxu oradan ödənilib. Bu iki cümlənin psixoanaliz nevrozlarda ən geniş istifadə etdiyi və onları texnikasının əsas sütunlarına yüksəltdiyi nəzərə alınmaqla, Xəstəyə bütün fikirləşməni buraxıb, ağlına gələn hər şeyi mənə danışmasını tapşırdığımda, onun müalicənin məqsəd təsəvvürlərini buraxa bilməyəcəyi şərtini nəzərdə tuturam və mənə danışdığı ən zərərsiz və ixtiyari görünən şeyin xəstəlik vəziyyəti ilə əlaqəli olduğu nəticəsini çıxarmaqda haqlı olduğumu hesab edirəm. Xəstənin heç nə bilmədiyi başqa bir məqsəd təsəvvürü mənim şəxsiyyətimdir. Bu iki izahatın tam qiymətləndirilməsi və ətraflı sübutu, psixoanalitik texnikanın terapiya metodu kimi təsvirinə aiddir. Biz burada Yuxuların yozumu mövzusunu qəsdən buraxdığımız əlaqələrdən birinə çatmışıq.

Yalnız bir şey doğrudur və etirazlardan qalır, o da ki, yozum işinin bütün fikirlərini gecə yuxu işlənməsinə köçürməyimiz lazım deyil. Biz oyunda yozum edərkən, yuxu elementlərindən yuxu fikirlərinə doğru geriyə gedən bir yol izləyirik. Yuxu işlənməsi əks yolu gedib və bu yolların əks istiqamətdə keçilə biləcəyi ehtimalı çox azdır. Əksinə, gündüz vaxtı yeni fikir əlaqələri üzərində işlədiyimizi, bu işin isə ara fikirləri və yuxu fikirlərini bəzən bu, bəzən də o yerdə kəsdiyini görürük. Gündüzün təzə fikir materialının yozum sıralarına necə qarışdığını görə bilərik və ehtimal ki, gecə vaxtından bəri baş verən müqavimətin artması da yeni və daha uzaq dolanbaclara məcbur edir. Lakin gündüz vaxtı belə toxuduğumuz yan əlaqələrin sayı və ya növü, əgər onlar bizə yalnız axtarılan yuxu fikirlərinə yol göstərirsə, psixoloji baxımdan tamamilə əhəmiyyətsizdir.⁸⁸

GERİLƏMƏ

İndi isə, etirazlara qarşı özümüzü qoruduğumuz və ya ən azı müdafiə silahlarımızın harada dayandığını göstərdiyimiz üçün, artıq uzun müddətdir hazırlaşdığımız psixoloji tədqiqatlara girişməyi daha da təxirə salmaq olmaz. İndiyə qədərki tədqiqatımızın əsas nəticələrini bir araya gətiririk. Yuxu tam dəyərli bir psixi aktırdır; onun hərəkətverici qüvvəsi həmişə yerinə yetirilməli olan bir istəkdir; onun istək kimi tanınmaması və çoxlu qəribəlikləri və absurd halları, yaranma zamanı təsir göstərən psixi senzura təsirindən irəli gəlir; bu senzuranı aldatmağa məcburiyyətdən başqa, yaranma zamanı psixi materialın sıxlaşdırılmasına məcburiyyət, duyğu obrazlarında təsvir oluna bilməyə diqqət və — müntəzəm olmasa da — yuxu quruluşunun rasionel və anlaşıqlı xarici görünüşünə diqqət də iştirak etmişdir. Bu cümlələrin hər birindən psixoloji postulat və fərziyyələrə doğru yol gedir; istək motivinin və dörd şərtin qarşılıqlı əlaqəsi, eləcə də bu şərtlərin öz aralarındakı əlaqəsi araşdırılmalıdır; yuxu ruhi həyatın kontekstinə daxil edilməlidir.

Bu bölmənin əvvəlinə bir yuxu qoymuşuq ki, hələ həllini gözləyən tapmacaları xatırlayaq. "Yanan uşaq" yuxusunun təfsiri bizə çətinlik yaratmadı, baxmayaraq ki, o, bizim məqsədimizə tam uyğun olaraq verilməmişdi. Burada niyə ümumiyyətlə oyanmaq əvəzinə yuxu görüldüyünü soruşduq və yuxu görmənin tək motivinin uşağı canlı təsəvvür etmək istəyi olduğunu tanıdıq. Başqa bir istəyin də burada rol oynadığını, sonrakı müzakirələrdən sonra başa düşə biləcəyik. Beləliklə, əvvəlcə, yuxu prosesinin "yuxuya" çevrilməsinə səbəb olan şey istəyin yerinə yetirilməsidir. Bu geri qaytarılsa, psixi hadisələrin iki növünü bir-birindən ayıran yalnız bir xarakter qalır. "Yuxu fikri" belə olmalı idi: Cəsədin olduğu otaqdan işıq süzülür. Bəlkə şam yıxılıb və uşaq yanır! Yuxu bu mülahizənin nəticəsini dəyişməz şəkildə təkrarlayır, lakin onu hazırkı və duyğularla oyandığımdakı hadisə kimi qavranıla bilən bir vəziyyətdə təsvir edir. Bu isə yuxu görmənin ən ümumi və diqqət çəkən psixoloji xarakteridir; bir fikir, adətən istənilən fikir, yuxuda obyektivləşdirilir, səhnə kimi təsvir olunur və ya, bizim fikrimizcə, yaşanılır.

İndi isə yuxu işlənməsinin bu xarakterik özəlliyini necə izah etmək və ya — daha təvazökar ifadə ilə — psixi proseslərin kontekstinə necə yerləşdirmək lazımdır?

Daha yaxından baxdıqda, bu yuxunun görünüş formasında bir-birindən demək olar ki, asılı olmayan iki xarakterin ifadə olunduğunu nəzərə çarpır. Biri "bəlkə"nin buraxılması ilə hazırkı vəziyyət kimi təsvirdir; digəri isə fikrin vizual obrazlara və nitqə çevrilməsidir.

Yuxu fikirlərinin, onlarda ifadə olunan gözləntinin indiki zamana köçürülməsi nəticəsində uğradığı çevrilmə, bəlkə də məhz bu yuxuda çox nəzərə çarpmır. Bu, istəyin yerinə yetirilməsinin bu yuxudakı xüsusi, əslində ikincil rolundan irəli gəlir. Gəlin, yuxu istəyinin oyandakı fikirlərin yuxuya davam etməsindən ayrılmadığı başqa bir yuxu götürək, məsələn, İrmanın iynəsi ilə bağlı olan yuxunu götürək. Burada təsvir olunan yuxu düşüncəsi bir istək cümləsidir: Kaş ki, Otto İrmanın xəstəliyinə günahkar olsaydı! Yuxu bu istəyi sıxışdırır və onun yerinə sadə bir indiki zaman cümləsi qoyur: Bəli, Otto İrmanın xəstəliyinə günahkardır. Deməli, bu, tahrifatdan azad yuxunun da yuxu düşüncələri ilə apardığı çevrilmələrin birincisidir. Yuxunun bu ilk xüsusiyyəti üzərində uzun dayanmayacağıq. Onu şüurlu fantaziya, gündüz yuxusu haqqında qeyd etməklə həll edirik; gündüz yuxusu da təsəvvür məzmunu ilə eyni şəkildə davranır. Dodenin Mr. Joyeuse işsiz Paris küçələrində gəzərkən, qızları onun bir vəzifəsi olduğunu və bürosunda oturduğunu düşünməli olduqda, o, da özünü himayəyə və vəzifəyə layiq göstərəcək hadisələri eyni şəkildə indiki zamanla xəyal edir. Beləliklə, yuxu indiki zamandan gündüz yuxusu ilə eyni şəkildə və eyni hüquqla istifadə edir. İndiki zaman, istəyin yerinə yetirilmiş kimi təqdim edildiyi zaman formasıdır.

Ancaq yuxuya, gündüz yuxusundan fərqli olaraq, xas olan ikinci xüsusiyyət, təsəvvür məzmununun düşünülməməsi, əksinə, insana inanılan və yaşandığı düşünülən həssas təsvirlərə çevrilməsidir. Dərhal əlavə edək ki, bütün yuxular təsəvvürün həssas təsvirə çevrilməsini göstərmir; yalnız düşüncələrdən ibarət olan yuxular da var və bunlara yuxu mahiyyəti inkar edilməməlidir. Mənim yuxum: "Autodidasker—Professor N. ilə gündüz fantaziyası" belə bir yuxudur ki, onun məzmununu gündüz düşündüyüm zaman olduğundan çox da həssas element qarışmır. Həmçinin, hər hansı uzun yuxuda həssaslığa çevrilməyə qatılmayan, sadəcə düşündüyümüz və ya bildiyimiz, oyandığımız zaman alışdığımız kimi olan elementlər də var. Bundan əlavə, dərhal qeyd edək ki, təsəvvürlərin həssas təsvirlərə çevrilməsi yalnız yuxuya aid deyil, həm də hallüsinasiyalara, visionlara da aiddir; bu visionlar ya sağlamlıqda müstəqil olaraq, ya da psixonevrozların simptomları kimi ortaya çıxır. Qısası, burada araşdırdığımız əlaqə heç bir istiqamətdə eksklüziv deyil; lakin bu yuxu xüsusiyyəti, rast gəldiyimiz yerdə, bizə ən diqqətəlayiq görünür və onu yuxu həyatından çıxarmağı təsəvvür belə edə bilmərik. Onun başa düşülməsi isə geniş müzakirələr tələb edir.

Yuxu nəzəriyyəsinə aid müəlliflərdə tapıla bilən bütün qeydlər arasında, əlaqə qurmaq üçün əlverişli olan birini xüsusi olaraq vurğulamaq istəyirəm. Böyük G. Th. Fexner öz "Psixofizikası"nda (II. Hissə, səh. 520) yuxuya həsr etdiyi bir sıra müzakirələr kontekstində, yuxu məkanının gündüz təsəvvür həyatının məkanından fərqli olduğu ehtimalını irəli sürür. Yuxu həyatının xüsusiyyətlərini başa düşmək üçün başqa heç bir fərziyyəyə icazə verilmir.

Bizə belə təqdim olunan ideya, psixi bir lokalizasiya ideyasıdır. Burada söhbət gedən psixi aparatın anatomik nümunə kimi də bizə məlum olduğunu bir kənara qoyaq və psixi lokalizasiyanı anatomik olaraq müəyyən etmək təşəbbüsündən diqqətlə qaçaq. Biz psixoloji zəmində qalırıq və yalnız ruhi fəaliyyətə xidmət edən aləti, məsələn, mürəkkəb mikroskop, fotoqrafiya aparatı və s. kimi təsəvvür etməyə çağırışa əməl etməyi nəzərdə tuturuq. Psixi lokalizasiya sonra aparatın daxilindəki bir nöqtəyə uyğun gəlir, burada təsvirin mərhələlərindən biri yaranır. Mikroskop və teleskopda məlum olduğu kimi, bunların bir hissəsi ideal yerlərdir, yəni aparatın maddi bir hissəsinin yerləşmədiyi bölgələrdir. Bu və oxşar təsvirlərin qüsurlarına görə üzr istəməyi lüzumsuz sayıram. Bu bənzətmələr bizə yalnız psixi fəaliyyətin mürəkkəbliyini başa düşmək cəhdində kömək etməlidir; bu fəaliyyəti hissələrə ayıraraq və hər bir fərdi fəaliyyəti aparatın müvafiq hissələrinə aid edərək. Belə bir parçalanmadan ruhi alətin tərkibini təxmin etmək cəhdinin, bildiyim qədər, hələ heç kim tərəfindən edilməmişdir. Mənə bu zərərsiz görünür. Fikrimcə, yalnız soyuqqanlı hökmümüzü qoruyub saxlayaraq, tikinti skeletini binanın özü ilə qarışdırmamaq şərti ilə fərziyyələrimizə sərbəstlik verə bilərik. Bizə naməlum bir şeyə ilk yaxınlaşma üçün yalnız köməkçi təsəvvürlər lazım olduğundan, ən sadə və ən əlçatan fərziyyələri digərlərindən üstün tutacağıq.

Beləliklə, biz ruhi aparatı mürəkkəb bir alət kimi təsəvvür edirik; onun hissələrini instansiyalar və ya aydınlıq üçün sistemlər adlandırmaq istəyirik. Sonra gözləyirik ki, bu sistemlər bir-birinə qarşı sabit məkan istiqamətinə malik ola bilər, məsələn, teleskopun müxtəlif linza sistemləri kimi arxa-arxa düzülmüş. Sərt mənada, psixi sistemlərin həqiqətən məkan düzülüşü haqqında fərziyyəni irəli sürməyimizə ehtiyac yoxdur. Bizə yalnız müəyyən psixi proseslər zamanı sistemlərin oyanma tərəfindən müəyyən bir zaman ardıcıllığı ilə keçilməsi ilə sabit bir ardıcıllığın qurulması kifayətdir. Digər proseslərdə bu ardıcıllıq dəyişə bilər; belə bir ehtimalı açıq saxlayırıq. Aparatın hissələri haqqında bundan sonra qısalıq üçün 'W-sistemləri' kimi danışacağıq.

Diqqətimizi çəkən ilk şey, W-sistemlərindən ibarət olan bu aparatın bir istiqamətə malik olmasıdır. Bütün psixi fəaliyyətimiz (daxili və ya xarici) qıcıqlardan başlayır və innervasiyalarda sonlanır. Beləliklə, aparatı hissi və motor sonluqlarla təsvir edirik; həssas sonluqda qavrayışları qəbul edən bir sistem, motor sonluqda isə hərəkətlilik qapılarını açan başqa bir sistem yerləşir. Psixi proses ümumiyyətlə qavrayış sonluğundan motor sonluğa doğru gedir. Psixi aparatın ən ümumi sxemi belə görünməlidir (Şəkil 1): > Lakin bu, psixi aparatın refleks aparatı kimi qurulması barədə bizə artıq tanış olan tələbin yerinə yetirilməsidir. Refleks prosesi bütün psixi fəaliyyətlər üçün nümunə olaraq qalır.

İndi hissi sonluqda ilk differensiasiyanın baş verməsi üçün əsasımız var. Bizə gələn qavrayışlardan psixi aparatımızda 'xatirə izi' adlandıra biləcəyimiz bir iz qalır. Bu xatirə izi ilə əlaqəli olan funksiyaya biz "yaddaş" adını veririk. Əgər psixi prosesləri sistemlərlə əlaqələndirmək niyyətini ciddiyə alsaq, xatirə izi yalnız sistemlərin elementlərindəki davamlı dəyişikliklərdə mövcud ola bilər. Artıq başqa tərəfdən qeyd edildiyi kimi, eyni bir sistemin öz elementlərindəki dəyişiklikləri sadiq qoruyub saxlaması və eyni zamanda dəyişiklik üçün yeni səbəblərə həmişə təzə və qəbul etməyə hazır şəkildə qarşı çıxması açıq-aydın çətinliklər yaradır. Bizim cəhdimizi aparıcı prinsipə əsasən, biz bu iki funksiyayı müxtəlif sistemlər arasında bölməliyik. Biz fərz edirik ki, aparatın ən önündəki sistemi qavrama qıcıqlarını qəbul edir, lakin onlardan heç nəyi qoruyub saxlamır, yəni yaddaşa malik deyil və bu sistemin arxasında birinci sistemin anlıq oyanmasını davamlı izlərə çevirən ikinci bir sistem yerləşir. Bu halda, bu, bizim psixi aparatımızın təsviri olardı (Şəkil.

Məlumdur ki, W sisteminə təsir edən qavramalardan biz onların məzmunundan başqa, davamlı olaraq qoruyub saxladığımız bir şeyə də malikik. Qavramalarımız yaddaşda bir-biri ilə əlaqəli olduğunu da göstərir, xüsusilə də keçmişdə eyni vaxtda baş verməsinə görə. Biz buna assosiasiya faktı adını veririk. İndi aydındır ki, əgər W sistemi ümumiyyətlə yaddaşa malik deyilsə, o, assosiasiya üçün izləri də qoruyub saxlaya bilməz; əgər yeni bir qavramaya qarşı keçmiş əlaqələrin qalığı özünü göstərsəydi, fərdi W elementləri öz funksiyalarında dözülməz dərəcədə əngəllənərdi. Beləliklə, biz assosiasiyanın əsası kimi daha çox xatirə sistemlərini qəbul etməliyik. Assosiasiya faktı bundan ibarətdir ki, müqavimətin azalması və yolların açılması nəticəsində, Er elementlərindən birindən oyanma üçüncü bir Er elementinə deyil, daha çox ikinci bir Er elementinə yayılır.

Daha dərin təhlil göstərir ki, eyni bir oyanmanın, W elementləri tərəfindən yayılan oyanmanın müxtəlif şəkildə bərkidildiyi bir deyil, bir neçə belə Er elementinin mövcudluğunu fərz etmək zərurəti yaranır. Bu Er sistemlərindən birincisi, hər halda, eyni vaxtda baş vermə yolu ilə assosiasiyanın bərkidilməsini ehtiva edəcək, daha uzaqda yerləşənlərdə isə eyni oyanma materialı başqa cür qarşılaşma növlərinə görə təşkil olunacaq, belə ki, oxşarlıq əlaqələri və s. bu sonrakı sistemlər tərəfindən təmsil oluna bilər. Belə bir sistemin psixi əhəmiyyətini sözlərlə ifadə etmək təbii ki, faydasız olardı. Onun xarakterik cəhəti, xatirə xammalının elementləri ilə olan əlaqələrinin sıxlığında, yəni, daha dərin bir nəzəriyyəyə işarə etmək istəyiriksə, bu elementlərə doğru keçiricilik müqavimətinin dərəcələrində dayanır.

Burada bəlkə də əhəmiyyətli bir şeyə işarə edən ümumi təbiətli bir qeyd yerləşdirmək lazımdır. Dəyişiklikləri qoruyub saxlamaq qabiliyyətinə malik olmayan, yəni yaddaşı olmayan W sistemi, bizim şüurumuz üçün duyğu keyfiyyətlərinin bütün müxtəlifliyini təqdim edir. Əksinə, bizim xatirələrimiz, ən dərin həkk olunmuş olanlar da daxil olmaqla, öz-özlüyündə şüursuzdur. Onlar şüurlu hala gətirilə bilər; lakin şübhə yoxdur ki, onlar şüursuz vəziyyətdə bütün təsirlərini ortaya qoyurlar. Bizim xarakterimiz adlandırdığımız şey, təəssüratlarımızın xatirə izlərinə əsaslanır, xüsusilə də bizə ən güclü təsir edən izlər, yəni ilk uşaqlıq dövrümüzün izləri, demək olar ki, heç vaxt şüurlu olmur. Lakin xatirələr yenidən şüurlu olduqda, qavramalarla müqayisədə heç bir duyğu keyfiyyəti və ya çox cüzi bir keyfiyyət göstərirlər. Əgər yaddaş və keyfiyyətin şüur üçün w sistemlərində bir-birini istisna etdiyi təsdiqlənərsə, neyron oyanmasının şərtlərinə çox ümidverici bir baxış açılardı.

Psixi aparatın həssas ucunda onun tərkibi haqqında indiyədək qəbul etdiyimiz şey, yuxuya və ondan çıxarıla bilən psixoloji izahlara heç bir diqqət yetirilmədən edilmişdir. Apparatın başqa bir hissəsinin tanınması üçün bizə yuxu sübut mənbəyi olur. İki psixi instansın fərzini irəli sürməsək, yuxu qurulmasını izah etməyimizin bizə mümkün olmadığını gördük; bu instanslardan biri digərinin fəaliyyətini tənqidə tabe edir və nəticədə şüura çıxışın qarşısı alınır.

Nəticə çıxardıq ki, tənqid edən instansın tənqid edilən instansdan şüurla daha yaxın əlaqələri var. O, bu instans ilə şüur arasında bir qalxan kimi dayanır. Daha sonra, tənqid edən instansı o şeylə eyniləşdirmək üçün əsaslar tapdıq ki, o, oyaq həyatımızı idarə edir və iradi, şüurlu hərəkətlərimiz haqqında qərar verir. İndi bu instansları fərziyyələrimizə uyğun olaraq sistemlərlə əvəz etsək, sonuncu qeyd olunan tanıma ilə tənqid edən sistem motor sona doğru sürüşdürülür. !)⁸⁹

Merke, Cild. XIV.) sürüşdürülür. İndi iki sistemi sxemimizə daxil edirik və onlara verilən adlarla şüurla olan əlaqələrini ifadə edirik. Motor ucundakı sistemlərin ən sonuncusuna 'Şüuröncəsi' deyirik ki, bu da həmin sistemdəki oyanma proseslərinin, müəyyən şərtlər yerinə yetirildiyi təqdirdə, əlavə ləngimə olmadan şüura çata biləcəyini göstərsin, məsələn, müəyyən intensivliyə çatılması, diqqət adlandırılan funksiyanın müəyyən paylanması və s. O, eyni zamanda iradi hərəkətlilik açarlarını əlində saxlayan sistemdir. Arxasındakı sistemi 'Şüursuz' adlandırırıq, çünki onun şüura çıxışı yoxdur, yalnız Şüuröncəsi vasitəsilə; və bu keçid zamanı onun oyanma prosesi dəyişikliklərə məruz qalmalıdır.!

Yuxu qurulması üçün təkanı bu sistemlərdən hansına yerləşdiririk? Sadələşdirmə xatirinə, Şüursuz (Ubw) sistemə. Sonrakı müzakirələrdə bunun tamamilə doğru olmadığını, yuxu qurulmasının Şüuröncəsi sisteminə aid olan yuxu düşüncələrinə bağlanmağa məcbur olduğunu eşidəcəyik. Lakin başqa bir yerdə, yuxu istəyi haqqında danışarkən də,⁹⁰

Şüuröncəsindən (Vbw) sonra gələn sistemin şüuru aid etdiyimiz sistem olduğunu, yəni W = Bw olacağını fərz etməyi nəzərə almalıdır və bu sonuncu amilə görə, şüursuz sistemi yuxu qurulmasının başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul edirik. Bu yuxu oyanması, digər bütün fikir qurulumları kimi, Şüuröncəsinə doğru davam etmək və oradan şüura çıxış əldə etmək istəyini ifadə edəcək.

Təcrübə bizə öyrədir ki, gündüz vaxtı yuxu fikirlərinə Şüuröncəsi vasitəsilə şüura gedən yol, müqavimət senzurası tərəfindən bağlanır. Gecə onlar şüura çıxış yaradırlar, lakin hansı yolla və hansı dəyişiklik sayəsində olduğu sualı yaranır. Əgər gecə Şüursuz və Şüuröncəsi sərhədində gözətçi olan müqavimət azalsaydı, bu yuxu fikirlərinə imkan verərdi, onda təsəvvürlərimizin materialından olan, indi bizi maraqlandıran hallüsinator xarakter daşımayan yuxular alardıq.

Ubw və Vbw sistemləri arasındakı senzuranın azalması bizə yalnız Autodidasker kimi yuxu qurulumlarını izah edə bilər, lakin araşdırmalarımızın əvvəlinə problem kimi qoyduğumuz yanan uşaq yuxusu kimi yuxuları izah edə bilməz.

Hallüsinator yuxuda baş verənləri, oyanmanın geri qayıdan bir yol tutduğunu söyləməkdən başqa cür təsvir edə bilmərik. Apparatın hərəkət sonuna qarşı deyil, həssas sonuna qarşı yayılır və nəhayət, qavrama sistemində dayanır. Şüursuzluqdan oyandıqda psixi prosesin davam etdiyi istiqaməti proqredient adlandırsaq, yuxunun regredient xarakter daşıdığını söyləyə bilərik.

Bu geriləmə şübhəsiz ki, psixoloji xüsusiyyətlərdən biridir.⁹¹

Ümid edirəm ki, bu müzakirələrin əhəmiyyəti barədə özümüzü aldatmaqdan çox uzağıq. Biz izah edilə bilməyən bir fenomenə ad verməkdən başqa heç nə etmədik. Yuxuda təsəvvürün, hansısa vaxt ondan yaranmış hissi təsvirə geri çevrildiyi zaman biz buna geriləmə ad veririk. Lakin bu addım da haqlı olduğunu təsdiqləməyi tələb edir. Əgər bizə yeni bir şey öyrətmirsə, adlandırma nəyə lazımdır? Məncə, 'Geriləmə' adı bizə, tanıdığımız faktı istiqamət verilmiş psixi aparat sxemi ilə əlaqələndirdiyi üçün xidmət edir. Bu mərhələdə belə bir sxemi qurmaq ilk dəfə dəyərlidir. Çünki yuxu qurulmasının digər bir xüsusiyyəti, yeni bir mülahizə aparmadan, yalnız sxemin köməyi ilə bizə aydın olacaq. Əgər yuxu prosesini qəbul etdiyimiz psixi aparat daxilində bir geriləmə kimi nəzərdən keçirsək, empirik olaraq müəyyən edilmiş həqiqət – yuxu fikirlərinin bütün məntiqi əlaqələrinin yuxu işlənməsi zamanı itdiyi və ya çox çətin ifadə olunduğu – bizə asanlıqla izah olunur. Bizim sxemimizə görə, bu məntiqi əlaqələr ilk Er sistemlərində deyil, daha irəlidə yerləşənlərdədir və geriləmə zamanı qavrama təsvirlərinə qədər ifadələrini itirməlidirlər. Yuxu fikirlərinin quruluşu geriləmə zamanı xammalına parçalanır.

Lakin gündüz mümkün olmayan geriləməni hansı dəyişiklik mümkün edir? Burada fərziyyələrlə kifayətlənməyə qərar veririk. Bu, ehtimal ki, tək-tək sistemlərdəki enerji tutumlarında baş verən dəyişikliklərlə bağlıdır; bu dəyişikliklər oyanmanın axını üçün onları daha keçidli və ya daha az keçidli edir; lakin belə bir aparatın hər birində oyanmanın yolu üzərində eyni təsir, bu cür dəyişikliklərin bir neçə növü vasitəsilə yaradıla bilər. Təbii ki, dərhal yuxu vəziyyəti və onun aparatın həssas ucunda yaratdığı tutum dəyişiklikləri haqqında düşünürük. Gündüz vaxtı W sistemindən W-yə doğru hərəkətə doğru davamlı axan bir cərəyan var; gecə bu cərəyan dayanır və oyanmanın geri axınına artıq maneə törədə bilməz. Bu, bəzi müəlliflərin nəzəriyyəsində yuxunun psixoloji xarakterini izah etməli olan “xarici dünyadan təcrid” idi (bax: s. 54). Lakin yuxunun geriləməsini izah edərkən, xəstəlikli ayıqlıq vəziyyətlərində baş verən digər geriləmələrə də nəzər salmaq lazımdır. Bu formalarda, təbii ki, yuxarıda verilən izahat kifayət etmir. Proqressiv istiqamətdə davamlı həssas cərəyanın olmasına baxmayaraq, geriləmə baş verir.

Histeriya və paranoyanın hallüsinasiyaları, eləcə də psixi normal şəxslərin vizionları üçün mən belə bir izahat verə bilərəm ki, onlar əslində geriləmələrə uyğundur, yəni şəkillərə çevrilmiş fikirlərdir və yalnız boğulmuş və ya şüursuz qalmış xatirələrlə intim əlaqədə olan fikirlər bu çevrilməyə məruz qalır. Məsələn, ən gənc histerik xəstələrimdən biri, on iki yaşlı bir oğlan uşağı, “qırmızı gözlü yaşıl üzlər” tərəfindən yatmaqdan məhrum edilir və onlardan dəhşətə gəlir. Bu hadisənin mənbəyi, boğulmuş, lakin bir vaxtlar şüurlu olan, dörd il əvvəl tez-tez gördüyü və ona uşaqların bir çox pis vərdişlərini, o cümlədən indi özünü qınadığı masturbasiya vərdişini nümayiş etdirən bir oğlan uşağı haqqında xatirədir. Ana o vaxt qeyd etmişdi ki, ədəbsiz oğlanın yaşılımtıl üzü və qırmızı (yəni qırmızı halqalı) gözləri var. Buna görə də bu qorxulu xəyaldır, əslində isə yalnız ananın digər bir proqnozunu ona xatırlatmaq üçündür: belə oğlanlar axmaqlaşır, məktəbdə heç nə öyrənə bilmir və erkən ölür. Kiçik xəstəmiz proqnozun bir hissəsinin reallaşmasına imkan verir; gimnaziyada irəliləyə bilmir və istəmədən yaranan fikirlərinin sorğusu göstərdiyi kimi, ikinci hissədən dəhşətli şəkildə qorxur. Müalicə, təbii ki, qısa müddət sonra onun yatmasına, qorxusunu itirməsinə və tədris ilini üstünlük diplomu ilə bitirməsinə səbəb olan uğur qazanır.

Burada mən, qırx yaşlı bir histerik xəstənin özünün sağlam günlərindən danışdığı bir vizionun həllini əlavə edə bilərəm. Bir səhər gözlərini açır və otaqda qardaşını görür, halbuki qardaşının dəlixanada olduğunu bilir. Kiçik oğlu onun yanında yataqda yatır. Uşaq dayısını görəndə qorxub qıcolmalara tutulmasın deyə, o, yorğanı uşağın üzərinə çəkir və sonra xəyal yox olur. Vizion, xanımın şüurlu olan, lakin daxili dünyasındakı bütün şüursuz materialla ən intim əlaqədə olan bir uşaqlıq xatirəsinin yenidən işlənməsidir. Onun dayəsi ona danışmışdı ki, çox erkən vəfat etmiş anası (xanım ölüm hadisəsi zamanı yalnız bir buçuk yaşında idi) epileptik və ya histerik tutmalardan əziyyət çəkirdi və bu, dayısı (mənim xəstəmin dayısı) ona yorğanı başının üstünə örtərək xəyal kimi göründüyü üçün yaratdığı qorxudan sonra başlamışdı. Vizion xatirə ilə eyni elementləri ehtiva edir: dayının görünməsi, yorğan, qorxu və onun təsiri. Lakin bu elementlər yeni bir əlaqəyə düzülmüş və digər şəxslərə köçürülmüşdür. Vizionun açıq motivi, onun yerinə keçdiyi fikir, dayısına fiziki cəhətdən çox bənzəyən kiçik oğlunun onun taleyini bölüşə biləcəyi narahatlığıdır.

Burada gətirilən hər iki nümunə yuxu vəziyyəti ilə əlaqədən tam azad deyil və buna görə də, mənim onlara ehtiyac duyduğum sübut üçün bəlkə də uyğun deyil. Beləliklə, hallüsinasiya edən paranoid qadının təhlilinə və psixonevrozların psixologiyası haqqında hələ dərc olunmamış tədqiqatlarımın nəticələrinə istinad edirəm ki, bu hallarda geriyə gedən fikir çevrilməsində, adətən uşaqlıq dövrünə aid olan, sıxışdırılmış və ya şüursuz qalmış xatirənin təsirini nəzərdən qaçırmaq olmaz. Bu xatirə, sanki, onunla əlaqəli olan və senzura tərəfindən ifadəsinə mane olunan fikri, özünün psixik olaraq mövcud olduğu təmsil forması olan geriyə dönüşə çəkir. Histeriya haqqında tədqiqatların nəticəsi olaraq qeyd etməliyəm ki, uşaqlıq səhnələri (istər xatirə, istərsə də fantaziya olsun) şüurlu hala gətirildikdə, hallüsinasiya kimi görülür və yalnız bölüşüldükdə bu xarakterdən qurtulur. Hətta adətən xatırlama zamanı vizual olmayan insanlarda belə, ən erkən uşaqlıq xatirələrinin hissi canlılıq xarakterini gec yaşlara qədər qoruduğu məlumdur.

Yuxu fikirlərində uşaqlıq təcrübələrinin və ya onlara əsaslanan fantaziyaların hansı rolu oynadığını, onların hissələrinin 'yuxu məzmunu'nda nə qədər tez-tez yenidən ortaya çıxdığını, yuxu istəklərinin özlərinin də tez-tez onlardan törədiyini xatırlasaq, yuxu üçün də fikirlərin vizual obrazlara çevrilməsinin, yenidən canlanmağa çalışan, vizual olaraq təmsil olunan xatirənin, ifadəyə can atan və şüurdan kəsilmiş fikir üzərində yaratdığı cazibənin nəticəsi olması ehtimalını rədd etmək olmaz.⁹²

Uşaqlıq səhnələrinin (və ya onların fantaziyalı təkrarlarının) yuxu məzmunu üçün müəyyən dərəcədə nümunəvi əhəmiyyətinə işarə, Şernerin və onun tərəfdarlarının daxili qıcıq mənbələri haqqındakı fərziyyələrindən birini lüzumsuz edir. Şerner, yuxuların vizual elementlərinin xüsusi canlılığını və ya belə elementlərin xüsusi zənginliyini göstərdiyi hallarda, görmə orqanında daxili həyəcan vəziyyəti olan 'görmə qıcığı' vəziyyətini fərz edir. Bu fərziyyəyə qarşı mübarizə aparmağa ehtiyac yoxdur, belə bir həyəcan vəziyyətini yalnız görmə orqanının psixik qavrama sistemi üçün qəbul etmək kifayətdir, lakin bu həyəcan vəziyyətinin xatirə tərəfindən yaradıldığını, vaxtilə aktual olan görmə həyəcanının təzələndiyini vurğulamalıyıq. Şəxsi təcrübəmdə uşaqlıq xatirəsinin belə təsirinə yaxşı nümunə tapa bilmirəm; mənim yuxularım ümumiyyətlə, başqalarının yuxularını qiymətləndirdiyim qədər həssas elementlərlə zəngin deyil; lakin son illərin ən gözəl və canlı yuxusunda, yuxu məzmununun hallüsinasiya aydınlığını son və yaxınlıqda baş vermiş təəssüratların həssas keyfiyyətlərinə aid etmək mənə asan gəlir. Səhifə 467-də suyun dərin mavi rəngi, gəmilərin bacalarından çıxan tüstünün qəhvəyi rəngi və gördüyüm tikililərin qaranlıq qəhvəyi və qırmızı rənglərinin mənə dərin təəssürat buraxdığı bir yuxudan bəhs etmişdim. Əgər hər hansı bir yuxu 'görmə qıcığı' kimi şərh edilməli idisə, bu yuxu edilməli idi. Və görmə orqanımı bu qıcıq vəziyyətinə nə gətirmişdi? Bir sıra əvvəlki təəssüratlarla üst-üstə düşən son təəssürat. Gördüyüm rənglər, əvvəlcə, uşaqların yuxumdan bir gün əvvəl mənim heyranlığımı qazanmaq üçün möhtəşəm bir tikili qurduqları Ankerstein daş qutusunun rəngləri idi. Orada böyük daşlarda eyni qaranlıq qırmızı, kiçik daşlarda isə mavi və qəhvəyi rənglər var idi. Buna son İtaliya səyahətlərinin rəng təəssüratları, İzonzo və lagünün gözəl mavisi və Karstın qəhvəyi rəngi də əlavə olundu. Yuxunun rəng gözəlliyi, sadəcə olaraq, xatirədə görülmüş rənglərin təkrarı idi.

Yuxunun özünəməxsus xüsusiyyəti haqqında, onun təsəvvür məzmununu hissi obrazlara çevirməsi haqqında əldə etdiklərimizi ümumiləşdirək. Biz yuxu işlənməsinin bu xarakterini izah etmədik, psixologiyanın məlum qanunlarına gətirmədik, əksinə, onu naməlum şəraitə işarə edən kimi seçib 'geriyə gedən' xarakter adı ilə fərqləndirdik. Biz fikirləşdik ki, bu geriləmə, harada baş verirsə versin, fikrin şüura normal yolla çatmasına mane olan müqavimətin və eyni zamanda, həssas olaraq mövcud olan xatirələrin onun üzərində yaratdığı cazibənin nəticəsidir. Yuxu zamanı, gündüz axan proqressiv axının his orqanlarından dayandırılması, geriləməni asanlaşdırmaq üçün əlavə bir amil kimi çıxış edə bilər; lakin bu köməkçi amil, digər geriləmə formalarında digər geriləmə motivlərinin gücləndirilməsi ilə kompensasiya edilməlidir. Bu patoloji geriləmə hallarında, yuxuda olduğu kimi, enerji ötürülməsi prosesi, normal psixik həyatdakı geriləmələrdən fərqli ola bilər, çünki bu proses idrak sistemlərinin tam hallüsinator yüklənməsinə imkan verir; bunu yadda saxlamağı unutmamalıyıq. Yuxu işlənməsinin təhlili zamanı 'təsvir oluna bilməyə riayət' kimi təsvir etdiyimiz şey, yuxu düşüncələri tərəfindən toxunulan və vizual olaraq xatırlanan səhnələrin seçici cazibəsinə aid ola bilər.⁹³

Yuxuda geriləmə mövzusunu, bizə dəfələrlə təsir etmiş və psixonevrozların öyrənilməsinə dərinləşdikdən sonra yenidən güclənərək qayıdacaq bir təəssüratı ifadə etmədən tərk edə bilmərik: Yuxu görmə, ümumilikdə, yuxu görənin ən erkən şərtlərinə, onun uşaqlığının, orada hökm sürən həvəs təhriklərinin və mövcud ifadə üsullarının canlandırılmasına bir geriləmə parçasıdır. Bu fərdi uşaqlığın arxasında bizə filogenetik uşaqlığa, insan nəslinin inkişafına, fərdin inkişafının həqiqətən təsadüfi həyat şərtləri tərəfindən təsirlənmiş qısaldılmış təkrarı olduğu inkişafa nəzər salmaq vədi verilir. Biz Fr. sözlərinin nə qədər yerində olduğunu sezirik. Nitsşenin 'yuxuda çox qədim bir insanlıq parçası davam edir, ona birbaşa yolla artıq demək olar ki, çatmaq mümkün deyil' sözlərinin nə qədər yerində olduğunu sezirik və yuxuların təhlili vasitəsilə insanın arxaik irsinə, onun psixik doğmalığına nail olmaq gözləntisinə vadar oluruq. Görünür ki, yuxu və nevroz bizə psixoanalizin insanlığın başlanğıcının ən qədim və qaranlıq mərhələlərini rekonstruksiya etməyə çalışan elmlər arasında yüksək yer tutmağa haqqı olduğunu göstərir. Psixoloji baxımdan yuxunun ilk hissəsi bizdə xüsusi bir məmnunluq yaratmasa da, bu mümkündür. Qaranlığa doğru tikməyə məcbur olduğumuzla özümüzü təskinlik veririk. Tamamilə səhv yola düşməmişiksə, başqa bir hücum nöqtəsindən təxminən eyni regiona çatmalıyıq, orada bəlkə daha yaxşı orientasiya tapacağıq.

Əvvəlcə verilən yanan uşaq yuxusu, arzu tələbi nəzəriyyəsinin qarşılaşdığı çətinlikləri qiymətləndirmək üçün xoş bir fürsət verir. Yuxunun təəccüblə qarşıladığımız kimi, yalnız bir arzu tələbi olması və təkcə təşviş yuxusundan gələn ziddiyyətə görə deyil, bunu qəbul etmişik. Təhlil vasitəsilə ilk aydınlaşdırmalardan sonra yuxunun arxasında məna və psixik dəyər gizləndiyini öyrəndikdən sonra, bu mənanın bu qədər aydın təyini gözləntimiz heç də belə deyildi. Aristotelin düzgün, lakin məhdud tərifinə görə, yuxu yuxu vəziyyətində — yuxu gördüyü qədər — davam edən düşüncədir. Əgər gündüz düşüncəmiz bu qədər müxtəlif psixik aktlar yaradırsa, hökmlər, nəticələr, təkziblər, gözləntilər, qərarlar və s., gecə vaxtı niyə yalnız arzuların yaradılmasına məhdudlaşmağa məcbur olsun? Əksinə, fərqli bir psixik aktı yuxu formasında təqdim edən çoxlu yuxular yoxdur mu, məsələn, narahatlıq, və xüsusilə əvvəlcə verilən, çox şəffaf olan atanın yuxusu belə deyilmi? O, yuxuda belə gözünə dəyən işıq şüasına əsasən, şamın devrilmiş və cəsədi yandırmış ola biləcəyi haqqında narahat nəticə çıxarır; bu nəticəni mənalı bir vəziyyətə və indiki zamana geydirərək yuxuya çevirir. Bu prosesdə istəyin yerinə yetirilməsi hansı rolu oynayır və oyadan davam edən və ya yeni hissi təəssüratla qıcıqlanan fikrin üstünlüyünü burada heç nə ilə inkar etmək olarmı?

Bütün bunlar doğrudur və bizi yuxuda istəyin yerinə yetirilməsinin roluna və yuxuya keçən ayıqlıq fikirlərinin əhəmiyyətinə daha ətraflı toxunmağa məcbur edir.

Məhz istəyin yerinə yetirilməsi bizi yuxuları iki qrupa ayırmağa vadar etmişdir. Biz açıq şəkildə istəyin yerinə yetirilməsi kimi özünü göstərən yuxular tapmışıq; digərlərinin isə istəyin yerinə yetirilməsi tanınmaz, çox vaxt bütün vasitələrlə gizlədilmiş vəziyyətdə idi. Sonuncularda biz 'yuxu senzurasının' fəaliyyətini tanıdıq. Təhrif olunmamış arzu yuxularını əsasən uşaqlarda tapdıq; qısa, açıq-süzlü arzu yuxuları — mən bu ehtiyat qeydinə xüsusi diqqət yetirirəm — böyüklərdə də mövcud görünürdü.

İndi yuxuda həyata keçən istəyin hər dəfə haradan gəldiyini soruşa bilərik. Amma bu 'haradan' sualını hansı ziddiyyətə və ya hansı müxtəlifliyə aid edirik? Məncə, şüurlu şəkildə başa düşülən gündəlik həyat və yalnız gecə vaxtı özünü hiss etdirə bilən, şüursuz qalmış psixik fəaliyyət arasındakı ziddiyyətə aid edirik. İstəyin mənşəyi üçün üç ehtimal görürəm. O, 1) gündüz qıcıqlanmış və xarici şəraitə görə təmin olunmamış ola bilər; bu halda gecə üçün tanınmış və həll edilməmiş bir istək qalır; 2) o, gündüz ortaya çıxmış, lakin rədd edilmiş ola bilər; bu halda bizə həll edilməmiş, amma boğulmuş bir istək qalır; və ya 3) o, gündəlik həyatla əlaqəsiz ola bilər və yalnız gecə vaxtı içimizdəki boğulmuşlardan qopan istəklərə aid ola bilər. Psixik aparatın sxemini nəzərə alsaq, birinci növ istəyi Vbw sistemində yerləşdiririk; ikinci növ istəyin Vbw sistemindən Ubw sisteminə geri itələndiyini və ümumiyyətlə, yalnız orada qorunduğunu fərz edirik; üçüncü növ istək oyanmasının isə Ubw sistemini aşmağa qabiliyyətsiz olduğuna inanırıq. İndi bu müxtəlif mənbələrdən gələn istəklər yuxu üçün eyni dəyərə və yuxu qıcıqlandırmaqda eyni gücə malikdirmi?

Bu sualın cavablandırılması üçün əlimizdə olan yuxulara nəzər salmaq, bizə ilk növbədə yuxu istəyinin dördüncü mənbəyi kimi gecə vaxtı qalxan aktual istək qıcıqlanmalarını (məsələn, susuzluq qıcıqlanması, cinsi ehtiyac) əlavə etməyi məsləhət görür. Sonra bizə ehtimal olunur ki, yuxu istəyinin mənşəyi onun yuxu qıcıqlandırmaq qabiliyyətinə heç bir dəyişiklik gətirmir. Gündüz yarımçıq qalmış dəniz səyahətini davam etdirən kiçik qızın yuxusunu və yanındakı uşaq yuxularını xatırlayıram; onlar gündüz yerinə yetirilməmiş, amma boğulmamış bir istəklə izah olunur. Gündüz boğulmuş bir istəyin yuxuda özünü büruzə verdiyinə dair nümunələri aşkar etmək son dərəcə çoxdur; belə ən sadə nümunəni burada əlavə edə bilərəm. Bir az alayçı xasiyyətli xanım, gənc rəfiqəsi nişanlandıqdan sonra, tanışların bəy haqqında tanıyırsınız və fikriniz nədir suallarına, öz hökmünü susdurmağa məcbur edərək, mütləq təriflərlə cavab verir, çünki həqiqəti demək istəyirdi: O, sıradan bir insandır. Gecə yuxusunda eyni sualın ona yönəldildiyini görür və aşağıdakı düsturla cavab verir: Sifarişin təkrarlanması üçün yalnız nömrəni göstərmək kifayətdir. Nəhayət, təhrifə uğramış bütün yuxularda istəyin şüursuzdan gəldiyini və gündüz vaxtı eşidilə bilmədiyini, çoxsaylı təhlillərin nəticəsi kimi öyrəndik. Beləliklə, ilk baxışda bütün istəklər yuxu formalaşması üçün bərabər dəyərə və bərabər gücə malik görünür.

Burada əslində vəziyyətin fərqli olduğunu sübut edə bilmərəm, amma yuxu istəyinin daha sərt şərtləndirilməsi fərzinə çox meylliyəm. Uşaq yuxuları, gündüz həll edilməmiş bir istəyin yuxu qıcıqlandırıcısı ola biləcəyi barədə heç bir şübhə buraxmır. Lakin bunu unutmaq olmaz: bu, uşağın istəyidir, uşaq xarakterinə məxsus gücə malik olan bir istək təhrikidir. Gündüz həyata keçirilməmiş bir istəyin böyükdə bir yuxu yaratmaq üçün kifayət edib-etməyəcəyi mənim üçün tamamilə şübhəlidir. Mənə elə gəlir ki, düşünmə fəaliyyətimizlə həvəslərimizi getdikcə daha çox idarə etdikcə, uşaqların bildiyi qədər intensiv istəklərin formalaşdırılmasından və ya saxlanılmasından faydasız olduğu üçün getdikcə daha çox imtina edirik. Bu zaman fərdi fərqliliklər özünü göstərə bilər; bəziləri psixi proseslərin uşaq tipini digərlərindən daha uzun müddət qoruya bilər, eynilə ilkin aydın vizual təsəvvürün zəifləməsi ilə bağlı belə fərqliliklərin mövcud olması kimi. Amma ümumiyyətlə, inanıram ki, böyükdə gündüz həyata keçirilməmiş qalan istək bir yuxu yaratmaq üçün kifayət etməyəcək. Şüurdan gələn istək təhrikinin yuxunun təhrikinə töhfə verəcəyini etiraf etməyə hazıram, lakin ehtimal ki, bundan artıq bir şey olmayacaq. Əgər Şüuröncəsi istəyi başqa yerdən güclənmə tapmasa, yuxu yaranmaz.

Yəni şüursuzdan. Təsəvvür edirəm ki, şüurlu istək yalnız o vaxt yuxu qıcıqlandırıcısına çevrilir ki, özünü gücləndirən eyni məzmunda bir şüursuz istəyi oyada bilsin. Nevrozların psixoanalizindən gələn işarələrə əsasən, bu şüursuz istəkləri həmişə canlı, ifadə tapmağa hazır və şüurdakı bir təhriklə ittifaq bağlamaq imkanı yarandıqda, öz böyük intensivliyini onun daha az intensivliyinə köçürməyə hazır hesab edirəm.⁹⁴

Beləliklə, şüurlu oyanıq həyatdan qalan istək təhriklərini yuxu quruluşunda ikinci plana atıram. Onlara yuxu məzmunu üçün yuxu zamanı aktual duyğuların materialına aid olan roldan başqa heç bir rol vermək istəmirəm (bax. S. 239 və davamı). Bu düşüncə axarının mənə tələb etdiyi xəttə sadiq qalaraq, indi gündəlik həyatdan qalan və istək olmayan digər psixi təhrikləri nəzərə alıram. Yuxuya getməyə qərar verdikdə, oyanıq düşüncəmizin enerji yüklənməsinə müvəqqəti son qoya bilərik. Bunu yaxşı bacaran yaxşı yuxu görən sayılır; Napoleon I bu qəbilin nümunəsi olmuşdur. Ancaq bizə bu həmişə və həmişə tam olaraq uğur qazandırmır. Həll olunmamış problemlər, əzabverici narahatlıqlar, təəssüratların üstünlüyü düşüncə fəaliyyətini yuxu zamanı da davam etdirir və bizim Şüuröncəsi adlandırdığımız sistemdə psixi prosesləri qoruyub saxlayır. Yuxuda davam edən bu düşüncə təhriklərinin təsnifatı bizə lazımdırsa, onların aşağıdakı qruplarını ayıra bilərik: 1. Gündüz təsadüfi maneələr səbəbindən bitirilməyən, 2. düşüncə qabiliyyətimizin zəifləməsi nəticəsində həll olunmamış, həll edilməmiş olan, 3. gündüz rədd edilmiş və boğulmuş olan. Bunlara güclü 4-cü qrup kimi əlavə olunur ki, Şüuröncəsi işi tərəfindən gündüz şüursuzda (Ubw) oyadılan şeylərdir və nəhayət, 5-ci qrup kimi əlavə edə bilərik: maraqsız və buna görə də həll olunmadan qalan gündüz təəssüratları.

Bu 'gündüz həyatının' qalıqları tərəfindən yuxu vəziyyətinə gətirilən psixi intensivlikləri, xüsusilə həll olunmamış qrupdan olanları, kiçiltməmək lazımdır. Şübhəsiz ki, bu oyanmalar gecə vaxtı da ifadəyə can atır və eyni dərəcədə əminliklə qəbul edə bilərik ki, yuxu vəziyyəti Şüuröncəsində oyanma prosesinin adətən davam etdirilməsini və şüurlu olmaqla nəticələnməsini qeyri-mümkün edir. Düşüncə proseslərimizə adi yolla, hətta gecə vaxtı da şüurumuzla nəzarət edə bildiyimiz dərəcədə, biz yuxuda deyilik. Yuxu vəziyyətinin Vbw sistemində yaratdığı dəyişikliyi mən təyin edə bilmirəm; lakin şübhəsizdir ki, yuxunun psixoloji xarakteristikası əsasən, yuxuda iflic olunmuş hərəkət qabiliyyətinə çıxışı idarə edən məhz bu sistemin yüklənmə dəyişikliklərində axtarılmalıdır. Buna əks olaraq, yuxunun psixologiyasından, yuxunun Ubw sisteminin vəziyyətlərində ikincili olaraq hər hansı dəyişiklik yaratdığını fərz etdirəcək heç bir səbəb bilmirəm. Beləliklə, Vbw-dəki gecə oyanması üçün başqa yol qalmır, yalnız 'arzu oyanmalarının Ubw-dən götürdüyü yol; o, güclənməni Ubw-dən axtarmalı və şüursuz oyanmaların dolambaçlı yollarını keçməlidir. Lakin şüuröncəsi gündüz qalıqları yuxuya necə münasibət bəsləyir? Şübhəsizdir ki, onlar yuxuya bol miqdarda nüfuz edir, yuxu məzmunundan istifadə edərək gecə vaxtı da şüura özünü təqdim edirlər; hətta bəzən yuxu məzmununa hökm edirlər, onu gündüz işini davam etdirməyə məcbur edirlər; həmçinin əmindir ki, gündüz qalıqları arzu xarakterini daşıya bildiyi kimi, hər hansı digər xarakterə də malik ola bilər; lakin yuxuya qəbul olunmaq üçün hansı şərtə tabe olmalı olduqlarını görmək son dərəcə öyrədici və arzunun yerinə yetirilməsi nəzəriyyəsi üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir.⁹⁵

Əvvəlki yuxu nümunələrindən birini götürək, məsələn, mənim dostum Ottonu Bazedov xəstəliyinin əlamətləri ilə göstərən yuxunu (S. 276). Gündüz Ottonun görünüşü mənə narahatlıq doğurmuşdu və bu narahatlıq, bu şəxsə aid olan hər şey kimi, mənə yaxın idi. Fikrimcə, o, məni yuxuya da təqib etmişdir. Yəqin ki, ona nəyin çatmadığını öyrənmək istəmişdim. Gecə vaxtı bu narahatlıq, birincisi mənasız olan və ikincisi heç bir həyata cavab verməyən, mənim nəql etdiyim yuxuda ifadəsini tapdı. Lakin gündüz hiss edilən narahatlığın uyğunsuz ifadəsinin haradan qaynaqlandığını araşdırmağa başladım və təhlil vasitəsilə bir əlaqə tapdım; onu Baron L. ilə, özümü isə Professor R. ilə eyniləşdirdim. Gündüz fikrinin əvəzinə məhz bunu seçməli olduğumun yeganə izahı var idi. Professor R. ilə eyniləşdirməyə şüursuzda həmişə hazır olmalı idim, çünki bununla ölməz uşaq istəklərindən biri, yəni böyüklük istəyi həyata keçirdi. Dostuma qarşı gündüz vaxtı rədd edilən, çirkin fikirlər təmsil olunmaq üçün fürsətdən istifadə edib sızmağa çalışdılar, lakin gündüzün narahatlığı da yuxu məzmununda bir əvəz vasitəsilə bir növ ifadəyə gəldi. Özündə istək olmayan, əksinə narahatlıq olan gündüz fikri, mütləq hər hansı bir yolla uşaq qalıqlarına, indi şüursuz və boğulmuş istəyə bağlanmalı idi; bu istək onu, tamamilə təhrif olunmuş olsa belə, şüur üçün 'müəyyən' edirdi. Bu narahatlıq nə qədər dominant idisə, qurulmalı olan əlaqə də o qədər zorakı ola bilərdi; istəyin məzmunu ilə narahatlığın məzmunu arasında heç bir əlaqə olmaya bilərdi və bizim nümunəmizdə də belə bir əlaqə yox idi.

Bəlkə də eyni sualı, yuxu düşüncələrində ona istək həyata keçirməyə tamamilə zidd olan, yəni əsaslı narahatlıqlar, ağrılı düşüncələr və xoşagəlməz dərketmələr materialı təqdim edildikdə yuxunun necə davrandığını araşdırma formasında müzakirə etmək məqsədəuyğun olar. Mümkün nəticələrin müxtəlifliyi aşağıdakı kimi qruplaşdırıla bilər: a) Yuxu işlənməsi bütün xoşagəlməz təsəvvürləri əks təsəvvürlərlə əvəz etməyə və onlara aid olan narahatlıq hisslərini boğmağa nail olur. Bu, sonra saf bir doyum yuxusu, aydın bir 'istək həyata keçirmə' verir ki, bundan başqa heç nə müzakirə edilməli deyil. b) Xoşagəlməz təsəvvürlər, az və ya çox dəyişdirilmiş, lakin yenə də yaxşı tanınan şəkildə manifest yuxu məzmununa daxil olur. Bu, yuxunun istək nəzəriyyəsinə şübhə yaradan və daha çox araşdırma tələb edən haldır. Belə xoşagəlməz məzmunlu yuxular ya qeyri-adi qəbul edilə bilər, ya da təsəvvür məzmunu tərəfindən haqlı göründüyü bütün xoşagəlməz hissi özü ilə gətirə bilər, hətta təşviş inkişafı ilə oyanmağa səbəb ola bilər.

Təhlil sonra göstərir ki, bu xoşagəlməzlik yuxuları da istək həyata keçirmələridir. Şüursuz və sıxışdırılmış bir istək, onun həyata keçirilməsi yuxu görənin Mənin tərəfindən xoşagəlməz qəbul edilə biləcəyindən başqa cür mümkün olmadığı üçün, xoşagəlməz gündüz qalıqlarının məşğul qalması ilə ona təqdim olunan fürsətdən istifadə etdi, onlara dəstək verdi və onları yuxu üçün yaradıcı etdi. Lakin a halında şüursuz istək şüurlu istəklə üst-üstə düşdüyü halda, 5 halında şüursuzla şüurlu — sıxışdırılmışla Mən — arasındakı ixtilaf açığa çıxır və pərini cütlüyə üç istək bağışlayan nağılın vəziyyəti reallaşır (aşağıda S. 586 bax). Sıxışdırılmış istəyin həyata keçirilməsinə olan məmnuniyyət o qədər böyük ola bilər ki, gündüz qalıqlarına bağlı olan xoşagəlməz hisslərlə tarazlığı saxlayır; yuxu sonra öz hissi tonunda qeyri-adi olur, baxmayaraq ki, bir tərəfdən bir istəyin, digər tərəfdən bir qorxunun həyata keçirilməsidir. Və ya belə ola bilər ki, yatan Mən yuxu qurulmasında daha geniş iştirak edir, sıxışdırılmış istəyin əldə edilmiş doyumuna şiddətli etirazla reaksiya verir və hətta yuxuya qorxu ilə son qoyur. Beləliklə, xoşagəlməzlik və təşviş yuxularının nəzəriyyə mənasında düz doyum yuxuları qədər istək həyata keçirmələri olduğunu tanımaq çətin deyil.

Xoşagəlməzlik yuxuları da 'cəza yuxuları' ola bilər. Onların tanınması ilə yuxu nəzəriyyəsinə müəyyən mənada yeni bir şey əlavə edildiyini qəbul etmək lazımdır. Onlarla həyata keçirilən də şüursuz bir istəkdir, bu istək yuxu görənin sıxışdırılmış icazəsiz istək təkanına görə cəzalandırılmasını istəyir. Bu mənada yuxular, yuxu qurulmasına təkan verən qüvvənin şüursuzluğa aid olan bir istəkdən gəlməli olduğu tələbinə uyğun gəlir. Lakin daha incə psixoloji təhlil onların digər istək yuxularından fərqini ortaya qoyur. 5 qrupunun hallarında şüursuz, yuxu quran istək sıxışdırılmışa aid idi, cəza yuxularında isə bu, yenə də şüursuz bir istəkdir, lakin biz onu sıxışdırılmışa deyil, Mənə aid etməliyik. Cəza yuxuları beləliklə, Mənim yuxu qurulmasında daha da geniş iştirakının mümkün olduğuna işarə edir. Yuxu qurulması mexanizmi, ümumiyyətlə, 'Şüurlu' və 'Şüursuz' ziddiyyəti əvəzinə 'Mən' və 'Sıxışdırılmış' ziddiyyətini tətbiq etdikdə çox daha şəffaflaşır. Bu, psixonevroz zamanı baş verən proseslərə nəzər salmadan mümkün deyil və buna görə də bu kitabda həyata keçirilməmişdir. Yalnız qeyd edirəm ki, cəza yuxuları ümumiyyətlə xoşagəlməz gündüz qalıqlar şərtinə bağlı deyil. Əksinə, onlar ən asan şəkildə, gündüz qalıqların təminedici təbiətli fikirlər olduğu, lakin icazə verilməyən təminatları ifadə etdiyi əks şərt altında yaranır. Bu fikirlərdən sonra manifest 'yuxu'na onların birbaşa əksi kimi heç nə keçmir, elə a qrupundakı yuxularda olduğu kimi. Cəza yuxularının əsas xarakteri belə qalır ki, onlarda şüursuz istək Sıxışdırılmışdan (Ubw sistemindən) 'yuxu qurucusu' olmur, əksinə, ona reaksiya verən, Mənə aid olan, baxmayaraq ki şüursuz (yəni, şüuröncəsi) cəza istəyidir.

Burada irəli sürülənlərin bir hissəsini öz yuxumla izah etmək istəyirəm, xüsusilə də yuxu işlənməsinin xoşagəlməz gözləntilərin gündüz qalığı ilə necə rəftar etdiyi:

Qeyri-aydın başlanğıc. Arvadıma deyirəm ki, ona bir xəbər çatdırmalıyam, çox xüsusi bir şey. O, qorxur və eşitmək istəmir. Ona əksinə, onu çox sevindirecək bir şey olduğunu təsdiqləyirəm və danışmağa başlayıram ki, oğlumun zabit heyəti bir miqdar pul göndərib (5000 K?),... bir növ təqdir... Bölgü... Bu vaxt mən onunla birgə, bir şey axtarmaq üçün anbara bənzər kiçik bir otağa keçmişəm. Birdən oğlumu görünür, o, geyimdə deyil, daha çox sıx oturan idman kostyumunda (bir dəniz iti kimi?), kiçik papaqla. O, bir qutunun yanındakı səbətin üstünə çıxır, sanki qutunun üstünə bir şey qoymaq istəyir. Ona səslənirəm; cavab yoxdur. Mənə elə gəlir ki, onun üzü və ya alnı sarğılıdır, ağzında bir şeyi düzəldir, bir şeyi soxur. Həmçinin, saçlarında boz parıltı var. Düşünürəm: Bəlkə o, bu qədər tükənib? Və ya saxta dişləri var? Ona yenidən səslənə bilmədən, qorxusuz, lakin ürək döyüntüsü ilə oyandım. Gecə saatım 24-cü saatı göstərir.

Tam analizin təqdim edilməsi bu dəfə də mümkün deyil. Mən yalnız bəzi əlaqələrin vurğulanması ilə məhdudlaşıram⁹⁶

İndi mən şüursuz istəyin yuxu üçün nə demək olduğunu dəqiq təyin edə bilərəm. Etiraf edirəm ki, təsiri əsasən və ya hətta tamamilə gündəlik həyatın qalıqlarından gələn yuxuların bütün bir sinfi var və mən düşünürəm ki, hətta nəhayət 'professor extraordinarius' olmaq istəyim də, əgər gündən qalan dostumun sağlamlığı ilə bağlı narahatlıq hələ də təsirli olmasaydı, mənə həmin gecə sakit yuxu verə bilərdi. Amma bu narahatlıq hələ yuxu yaratmamışdı; yuxunun ehtiyac duyduğu təkan qüvvəsi bir istək tərəfindən təmin edilməli idi; narahatlığın işi, yuxunun təkan qüvvəsi kimi belə bir istəyi əldə etmək idi. Bir təşbeh ilə desək: Gündəlik düşüncənin yuxu üçün 'təşəbbüskar' rolunu oynaması çox mümkündür; amma deyildiyi kimi, ideyanı həyata keçirmək istəyən və bunu etmək üçün həvəs duyən təşəbbüskar, kapital olmadan heç nə edə bilməz; o, xərcləri ödəyən bir kapitalistə ehtiyac duyur və yuxu üçün psixik xərci təmin edən bu kapitalist, gündəlik düşüncə nə olursa olsun, hər dəfə və qaçılmaz olaraq Şüursuzdan gələn bir istəkdir.

Bəzən kapitalist özü sahibkardır; bu, yuxu üçün hətta daha çox rast gəlinən haldır. Gündəlik iş nəticəsində şüursuz bir istək oyadılmışdır və o, indi yuxunu yaradır. Burada nümunə kimi istifadə olunan iqtisadi münasibətin digər bütün variantları üçün yuxu prosesləri paralel qalır; sahibkar özünün kiçik bir kapitalını gətirə bilər; bir neçə sahibkar eyni kapitalista müraciət edə bilər; bir neçə kapitalist sahibkar üçün lazım olan məbləği birgə toplaya bilər. Beləliklə, bir neçə 'yuxu istəyi' tərəfindən daşınan yuxular da var və asanlıqla nəzərdən qaçırılan, artıq bizə maraq doğurmayan bənzər dəyişikliklər mövcuddur. 'Yuxu istəyi' haqqında bu müzakirədə hələ tamamlanmamış olanları yalnız sonra tamamlaya biləcəyik.

Burada istifadə olunan təşbehlerin ortaq müqayisə elementi, müəyyən miqdarda sərbəst istifadəyə verilən kəmiyyət, yuxu strukturunun işıqlandırılması üçün daha incə istifadəyə imkan verir. Yuxuların əksəriyyətində, S. 310-da qeyd edildiyi kimi, xüsusi hissi intensivliklə təchiz olunmuş mərkəzi hissəni tanımaq olar. Bu, adətən istəyin yerinə yetirilməsinin birbaşa təsviridir, çünki yuxu işlənməsinin yerdəyişmələrini geri qaytarsaq, yuxu düşüncələrindəki elementlərin psixi intensivliyinin yuxu məzmunundakı elementlərin hissi intensivliyi ilə əvəz olunduğunu görürük. İstəyin yerinə yetirilməsinə yaxın olan elementlər çox vaxt onun mənası ilə əlaqəli deyil, əksinə, istəyə zidd olan narahat düşüncələrin törəmələri kimi çıxış edir. Lakin mərkəzi elementlə çox vaxt süni şəkildə yaradılan əlaqə sayəsində onlar təsvirə qadir olacaq qədər intensivlik qazanmışlar. Beləliklə, istəyin yerinə yetirilməsinin təsvir qüvvəsi müəyyən bir əlaqə dairəsi üzərinə yayılır; bu dairə daxilində bütün elementlər, hətta öz-özlüyündə dəyərsiz olanlar belə, təsvir səviyyəsinə yüksəldilir. Bir neçə hərəkətverici istəyi olan yuxularda ayrı-ayrı istəklərin yerinə yetirilmə dairələrini bir-birindən ayırmaq, çox vaxt yuxudakı boşluqları sərhəd zonaları kimi başa düşmək asandır. Yuxu üçün gündüz qalıqlarının əhəmiyyətini yuxarıdakı qeydlərlə məhdudlaşdırmış olsaq da, onlara bir az daha diqqət yetirməyə dəyər. Təcrübə bizi hər bir yuxunun, çox vaxt ən əhəmiyyətsiz xarakter daşıyan, son gündəlik təəssüratla əlaqəni öz məzmununda tanıtdığını göstərən faktla təəccübləndirə bilirsə, deməli, onlar 'yuxu quruluşunun' zəruri tərkib hissəsi olmalıdırlar. Yuxu qarışığına bu əlavənin zərurətini hələ dərk edə bilmədik. (S. 186.) Bu zərurət yalnız şüursuz istəyin rolunda israr edildikdə və sonra nevrozların psixologiyasından məlumat istəndikdə ortaya çıxır. Buradan öyrənirik ki, şüursuz təsəvvür öz-özlüyündə qabaqdan şüurlu sahəyə daxil olmağa qabiliyyətsizdir və orada yalnız zərərsiz, artıq qabaqdan şüurlu sahəyə aid olan bir təsəvvürlə əlaqə quraraq, öz intensivliyini ona transfer edərək və onunla örtülərək təsir göstərə bilər. Bu, nevrotiklərin ruh həyatındakı bir çox diqqət çəkən hadisələr üçün izahat ehtiva edən transfer (Übertragung) faktıdır. Transfer, qabaqdan şüurlu sahədən olan və beləliklə haqsız yerə böyük intensivliyə malik olan təsəvvürü dəyişməz saxlaya bilər və ya ona transfer edən təsəvvürün məzmunu ilə özünün dəyişdirilməsini tətbiq edə bilər. Gündəlik həyatdan təşbehə olan meyilimi bağışlayın, amma mən belə deməyə meylliyəm ki, sıxışdırılmış təsəvvür üçün şərait, vətənimizdə rəsmi olaraq doktorluq dərəcəsi almış tibb doktorunu qanun qarşısında örtük və vitrin kimi istifadə etmədən praktikasını həyata keçirə bilməyən amerikalı diş həkimi üçün olduğu kimidir. Və eynilə, diş texniki ilə belə ittifaqlara girən həkimlər ən çox məşğul olanlar olmadığı kimi, psixi sahədə də sıxışdırılmış təsəvvürü örtmək üçün seçilən qabaqdan şüurlu və ya şüurlu təsəvvürlər, qabaqdan şüurlu sahədə fəaliyyət göstərən diqqəti öz üzərinə kifayət qədər cəlb etmiş təsəvvürlər deyil. Şüursuz, əlaqələri ilə qabaqdan şüurlu sahənin təəssürat və təsəvvürlərini, çox vaxt əhəmiyyətsiz sayılaraq diqqətdən kənarda qalanları və ya rədd edilməklə diqqət dərhal onlardan geri çəkilən təsəvvürləri əhatə edir. Assosiasiya nəzəriyyəsindən tanınan və bütün təcrübə ilə təsdiqlənən bir məqam var ki, bir tərəfdən çox sıx əlaqə qurmuş təsəvvürlər, yeni əlaqələrin bütün qruplarına qarşı rəddedici davranırlar; mən bir dəfə histerik ifliclərin nəzəriyyəsini bu məqam əsasında qurmağa cəhd etmişəm.

Əgər nevrozların təhlili ilə tanıdığımız, sıxışdırılmış təsəvvürlərdən transfer ehtiyacının yuxuda da özünü büruzə verdiğini fərz etsək, onda yuxunun iki sirri birdən izah olunur: hər bir yuxu təhlili son təəssüratın toxunuşunu təsdiqləyir və bu son element çox vaxt ən əhəmiyyətsiz xarakter daşıyır. Biz, başqa bir yerdə artıq öyrəndiyimiz şeyi əlavə edirik: bu təzə və qeyri-müəyyən elementlərin yuxu düşüncələrindən gələn ən qədim elementlərin əvəzi kimi yuxu məzmununa bu qədər tez-tez daxil olmasının səbəbi, onların eyni zamanda müqavimət senzurasından ən az qorxduqlarıdır. Lakin senzura azadlığı bizə yalnız trivial elementlərin üstünlük təşkil etdiyini izah edərkən, təzə elementlərin sabitliyi transferə məcburiyyət haqqında ipucu verir. Sıxışdırılmışın hələ də assosiasiyasız materiala olan tələbinə hər iki təəssürat qrupu cavab verir: qeyri-müəyyən olanlar, çünki geniş əlaqələr üçün səbəb verməmişdilər, təzə olanlar isə, çünki bunun üçün hələ vaxt çatışmırdı.

Beləliklə, görürük ki, indi qeyri-müəyyən təəssüratları aid etdiyimiz gündüz qalıqları, yuxu qurulmasında iştirak etdikdə, yalnız şüursuzdan (Ubw-dən) bir şeyi, yəni sıxışdırılmış istəyin malik olduğu həvəs qüvvəsini ödünç almırlar, həm də şüursuzun transfer üçün lazım olan vacib yapışma nöqtəsini təmin edirlər. Əgər burada psixi proseslərə daha dərin nüfuz etmək istəsəydik, şüuröncəsi ilə şüursuz arasındakı oyanma oyununu daha aydın işıqlandırmalı idik; psixonevrozların öyrənilməsi bunu tələb etsə də, yuxu bunun üçün heç bir əsas vermir.

Gündüz qalıqları haqqında yalnız bir qeyd daha. Şübhə yoxdur ki, yuxunun əsl pozucuları onlardır, yuxunun özü deyil; əksinə, yuxu yuxunu qorumağa çalışır. Buna sonra yenidən qayıdaq.

Biz indiyə qədər yuxu istəyini izlədik, onu şüursuz sahədən (Ubw) çıxardıq və onun, öz növbəsində istək ola bilən və ya hər hansı digər psixi hərəkətlər və ya sadəcə təzə təəssüratlar olan gündüz qalıqlarla olan münasibətini təhlil etdik. Beləliklə, oyanıq düşüncə işinin bütün müxtəlifliyi ilə yuxu qurucu əhəmiyyəti xatirinə irəli sürülə bilən tələblər üçün yer yaratmış olduq. Hətta bizim düşüncə zəncirimizə əsasən, yuxunun gündəlik işin davamı kimi oyanıq halda həll olunmamış məsələni xoşbəxt sonluğa çatdırdığı ekstremal halları izah etmək belə qeyri-mümkün deyil. Bizə yalnız bu cür bir nümunə çatışmır ki, onun təhlili vasitəsilə, şüuröncəsi fəaliyyətin səylərini bu qədər uğurla gücləndirən uşaq və ya sıxışdırılmış istək mənbəyini aşkar edək. Lakin biz şüursuzun yuxu zamanı istək yerinə yetirməyə həvəs qüvvəsindən başqa heç nə təklif edə bilməməsinin səbəbini həll etməyə heç bir addım yaxınlaşmadıq. Bu sualın cavabı istəmənin psixi təbiətinə işıq salmalıdır; cavab psixi aparatın sxemi əsasında verilməlidir.

Bu aparatın da bugünkü kamilliyinə yalnız uzun bir inkişaf yolu ilə çatdığına şübhə etmirik. Onu öz funksional qabiliyyətinin daha erkən bir mərhələsinə qaytarmağa çalışaq. Digər cür əsaslandırılan fərziyyələr bizə deyir ki, aparat əvvəlcə mümkün qədər qıcıqsız qalmağa can atırdı və buna görə də ilk quruluşunda, ona xaricdən gələn həssas oyanmanı dərhal motor yolla aradan qaldırmağa imkan verən refleks aparatının sxemini qəbul etdi. Lakin həyatın ehtiyacı bu sadə funksiyanı pozur; aparat daha da inkişaf etmək üçün təkanı da ona borcludur. Böyük bədən ehtiyacları formasında həyatın ehtiyacı ona ilk dəfə yaxınlaşır. Daxili ehtiyac tərəfindən yaradılan həyəcanlanma, 'Daxili dəyişiklik' və ya 'Hiss-həyəcanın ifadəsi' adlandırıla bilən hərəkətliliyə axın axtaracaq. Aclıq çəkən uşaq köməksiz şəkildə qışqıracaq və ya çırpınacaq. Lakin vəziyyət dəyişməz qalır, çünki daxili ehtiyacdan gələn həyəcanlanma anlıq təkan verən deyil, davamlı təsir edən qüvvəyə uyğun gəlir. Dəyişiklik yalnız, uşağın xarici köməyi ilə, daxili həyəcanı aradan qaldıran doyma təcrübəsinin hər hansı bir yolla əldə edildiyi zaman baş verə bilər. Bu təcrübənin əsas hissəsi, bundan sonra ehtiyac həyəcanlanmasının yaddaş izi ilə assosiasiya quracaq müəyyən bir qavramanın (nümunədə qidanın) ortaya çıxmasıdır. Bu ehtiyac növbəti dəfə ortaya çıxan kimi, qurulmuş əlaqə sayəsində, həmin qavramanın yaddaş obrazını yenidən yükləyəcək və qavramanın özünü yenidən canlandıracaq, əslində ilk doyma vəziyyətini bərpa etmək istəyən bir psixi təhrik yaranacaq. Belə bir təhrik bizim arzu adlandırdığımız şeydir; qavranmanın yenidən ortaya çıxması arzunun təmin edilməsidir, ehtiyacın qıcıqlanmasından qavranmanın tam yüklənməsi isə arzunun təmin edilməsinə gedən ən qısa yoldur. Bizim, psixi aparatın primitiv vəziyyətini, yəni bu yolun həqiqətən belə keçildiyini, arzulamanın isə halüsinasiyaya çevrildiyini qəbul etməyimizə heç nə mane olmur. Bu ilk psixi fəaliyyət, beləliklə, idrak eyniliyinə, yəni tələbatın ödənilməsi ilə əlaqəli olan həmin idrakın təkrarlanmasına yönəlir.

Acı bir həyat təcrübəsi bu ibtidai düşüncə fəaliyyətini daha məqsədyönlü, ikinci dərəcəli və dəyişdirilmiş bir forma gətirməli idi. Aparatın daxili qısa geri dönüş yolu ilə idrak eyniliyinin yaradılması, həmin idrakın xaricdən yüklənməsi ilə əlaqəli olan nəticəyə malik deyil. Təmin olunmur, ehtiyac davam edir. Xarici yüklənmənin daxili yüklənmə ilə bərabər dəyərdə olması üçün, eyni şeyin daima davamlı olaraq saxlanması lazımdır; halüsinativ psixozlarda və aclıq fantaziyalarında da əslində belə olur, çünki bu hallarda psixik fəaliyyət arzulanan obyektin qorunub saxlanmasında tükənir. Psixi gücün daha məqsədəuyğun istifadəsinə nail olmaq üçün tam geriləmənin dayandırılması zəruri olur; belə ki, bu geriləmə xatirə obrazından kənara çıxmasın və həmin obrazdan başlayaraq, nəticədə xarici aləmdən istənilən eyniliyin yaradılmasına aparan digər yolları araşdıra bilsin. Bu ləngimə və ondan sonra gələn oyanmanın diqqətinin yayındırılması, iradi hərəkətliliyə nəzarət edən ikinci bir sistemin vəzifəsinə çevrilir, yəni hərəkətliliyin əvvəlcədən xatırlanmış məqsədlər üçün istifadəsi yalnız bu sistemin fəaliyyəti ilə bağlı olur. Bütün bu mürəkkəb düşüncə fəaliyyəti, yəni xatirə obrazından başlayaraq xarici aləm vasitəsilə qavrama eyniliyinin yaradılmasına qədər davam edən proses, əslində yalnız təcrübə tərəfindən zəruri hala gətirilmiş, istəyin yerinə yetirilməsinə aparan dolambaçlı bir yoldur. Düşünmə, halüsinativ istəyin yerini tutmasından başqa bir şey deyil; əgər yuxu bir istəyin reallaşmasıdırsa, bu, tamamilə məntiqidir, çünki ruhi aparatımızı işə qaldırmağa yalnız istək qadir ola bilər. Qısa və geri qayıdan bir yolla onun istəklərini yerinə yetirən yuxu, bizə yalnız psixi aparatın ilkin, məqsədsiz olduğu üçün tərk edilmiş işləmə üsulunun bir nümunəsini saxlayıb. Gecə həyatına, bir vaxtlar şüur halında, yəni psixi həyat hələ gənc və bacarıqsız ikən hökm sürən şeylər sürgün olunmuş kimi görünür; məhz uşaqlıq dövründə böyüklərin ilkin silahlarını – ox və yayı – yenidən tapdığımız kimi. Başqa sözlərlə: “reallıq yoxlaması”nın həyata keçirilməsinin zəruri olduğu qəbul edilir. Hüquq: “Ciddi yorğunluq olmadan, həzz alınan şeyləri aşındıran və korlayan bu inatçı və uzun mübarizəyə müraciət etmək məcburiyyəti olmadan.” Yuxu görmək, uşaqlıq ruhunun üstəsindən gəlmiş bir hissəsidir. Psixozlarda, adətən ayıqlıq halında boğulan psixi aparatın bu işləmə tərzləri yenidən özünü tətbiq etməyə məcbur edəcək və sonra xarici aləmə qarşı ehtiyaclarımızı ödəmək qabiliyyətsizliklərini açıq şəkildə ortaya qoyacaqlar.

Şüursuz arzu təhrikləri görünür ki, gündəlik həyatda da özünü təsdiq etməyə can atır və transfer faktı, eləcə də psixozlar bizə öyrədir ki, onlar şüuröncəsi sistemi vasitəsilə şüura və hərəkətliliyə hakim olmağa doğru yol almaq istəyirlər. Beləliklə, Ubw və Vbw arasındakı sansürdə, ki, yuxu bizə onun mövcudluğunu adətən qəbul etdirir, ruhi sağlamlığımızın qoruyucusunu tanımalı və ona hörmət etməliyik. Mühafizəçinin gecə vaxtı fəaliyyətini azaltması, boğulmuş id (Ubw) təhriklərinin ifadəsinə imkan verərək hallüsinator geriləməni yenidən mümkün etməsi, indi ehtiyatsızlıq deyilmi? Belə düşünmürəm, çünki tənqidi qoruyucu istirahətə çəkildikdə — onun dərin yuxuda olmadığını sübut edən faktlar mövcuddur — hərəkət qapısını da bağlayır. Digər hallarda ləngidilmiş qeyri-şüuri proseslərdən hansı hərəkətlər səhnədə cəldliklə hərəkət etsələr də, onlara icazə vermək olar; onlar zərərsiz qalacaqlar, çünki yalnız xarici dünyaya dəyişikliklər yarada bilən hərəkət aparatını işə salmağa qadir deyillər. Yatma vəziyyəti qorunmalı olan qalanın təhlükəsizliyini təmin edir. Güc dəyişməsi, kritik senzuranın gecə vaxtı güc sərfiyyatının azalması nəticəsində deyil, həmin senzuranın patologik zəifləməsi və ya şüursuz oyanmaların patologik güclənməsi hesabına baş verirsə, şüuröncəsi sahəsi yüklənmə olunmuş və hərəkətə keçid qapıları açıq qaldığı müddətdə, vəziyyət daha az zərərli olur. Ardından qoruyucu məğlub edilir, şüursuz oyanmalar Vbw-ni (şüuröncəsi) öz tabeçiliyinə alır, ondan bizim danışmağımıza və hərəkətlərimizə nəzarət edir və ya hallüsinator geriləməni məcbur edir və qavramaların psixi enerjimizin bölgüsünə göstərdiyi cazibə qüvvəsi sayəsində onlar üçün nəzərdə tutulmamış aparatı idarə edirlər. Bu vəziyyəti psixoz adlandırırıq.⁹⁷

Biz Ubw və Vbw sistemlərinin əlavə edilməsi ilə tərk etdiyimiz psixoloji skeleti daha da inkişaf etdirmək yolundayıq. Lakin yuxu üçün yeganə psixi hərəkətverici qüvvə kimi istəyin qiymətləndirilməsində dayanmaq üçün kifayət qədər səbəblərimiz var. Biz, yuxunun hər dəfə bir istəyin reallaşması olmasının səbəbinin, işinin yeganə məqsədi istəyin reallaşması olan və istək tələblərindən başqa heç bir qüvvəyə malik olmayan Ubw sisteminin məhsulu olması ilə bağlı izahatı qəbul etmişik. Əgər yuxu təfsirindən belə geniş psixoloji spekulyasiyalar aparmaq haqqında bir an daha möhkən dayanmaq istəyiriksə, bu spekulyasiyalar vasitəsilə yuxunu digər psixi formasiyaları da əhatə edə biləcək bir əlaqəyə salmağımızı göstərmə öhdəliyimiz var. Əgər bir Ubw sistemi (və ya müzakirələrimiz üçün ona analog olan bir şey) mövcuddursa, yuxu onun yeganə ifadəsi ola bilməz; hər bir yuxu bir istəyin reallaşması ola bilər, lakin yuxulardan başqa anormal istək reallaşdırma formaları da olmalıdır. Və həqiqətən, bütün psixonevrotik simptomların nəzəriyyəsi, onların da şüursuzun istək reallaşdırması kimi qəbul edilməli olduğu cümləsində zirvəyə çatır. Yuxu, bizim izahatımızla yalnız psixiatr üçün son dərəcə əhəmiyyətli bir sıranın ilk həlqəsi olur, bu sıranın başa düşülməsi psixiatriya vəzifəsinin saf psixoloji hissəsinin həlli deməkdir. Bu istək reallaşdırma sırasının digər həlqələrindən (Daha düzgün desək: Simptomun bir hissəsi şüursuz istək reallaşdırmasına, digər hissəsi isə ona qarşı reaksiya formalaşmasına uyğun gəlir).⁹⁸

Psixonevrotik simptomların istək nəzəriyyəsi...

reallaşdırmalar, məsələn... histerik simptomlar kimi, lakin yuxuda hələ də çatışmayan əsas bir xüsusiyyət bilirəm. Bu müqavilənin gedişində dəfələrlə qeyd olunan araşdırmalardan bilirəm ki, histerik bir simptomun formalaşması üçün ruhi həyatımızın hər iki axınının qarşılaşması lazımdır. Simptom yalnız reallaşdırılmış şüursuz bir istəyin ifadəsi deyil; eyni simptomla reallaşan, şüuröncəsi sistemdən gələn bir istək də əlavə olunmalıdır, belə ki, simptom ən azı ikiqat müəyyən olunur, konfliktdə olan sistemlərin hər birindən bir dəfə olmaqla. Yuxudakı kimi, daha da artıq müəyyən olunmaya heç bir sərhəd qoyulmamışdır. Ubw-dan gəlməyən müəyyən olunma, gördüyüm qədər, adətən şüursuz istəyə qarşı reaksiyanın bir düşüncə xəttidir, məsələn... özünü cəzalandırma. Beləliklə, ümumiyyətlə deyə bilərəm ki, histerik simptom yalnız fərqli psixi sistemlərin mənbəyindən gələn iki əks istək reallaşdırmasının bir ifadədə qarşılaşa bildiyi yerdə yaranır. (Histerik simptomların yaranması ilə bağlı son formulasiyalarım üçün 'Histerik Fantaziyalar və Onların Biseksuallıqla Əlaqəsi' məqaləsinə baxın, 1908, Toplu Əsərlər). Cild. VII.) Burada nümunələr az fayda verəcək, çünki yalnız mövcud mürəkkəbliyin tam açılması inam yarada bilər. Buna görə də iddiada qalır və yalnız aydınlıq üçün, sübut gücü üçün deyil, bir nümunə gətirirəm. Beləliklə, bir xəstədə histerik qusma, bir tərəfdən, pubertat dövründən qalma şüursuz bir fantaziyanın, yəni daimi hamilə olmaq və sayısız uşağı olmaq istəyinin, sonradan mümkün qədər çox kişi tərəfindən olma genişlənməsi ilə birlikdə, reallaşması kimi ortaya çıxdı. Bu nəzarətsiz istəyə qarşı güclü bir müdafiə təhriki qalxmışdı. Lakin xəstə qusma yolu ilə bədən dolğunluğunu və gözəlliyini itirə bildiyi üçün, heç bir kişi artıq ondan həzz ala bilmədiyi üçün, simptom da cəzalandırıcı düşüncə axınına uyğun idi və hər iki tərəfin icazəsi ilə reallığa çevrilə bilərdi. Bu, Parfiya kraliçasının triumvir Krassusla bağlı etdiyi kimi, bir istəyin yerinə yetirilməsinə cavab verməyin eyni üsuludur. O, onun qızıl hərisliyi ilə səfəri təşkil etdiyini iddia etdi; buna görə də cəsədin boğazına əridilmiş qızıl tökdürdü. 'Budur, istədiyin şey.' Yuxu haqqında indiyə qədər yalnız onun şüursuzun bir istəyinin yerinə yetirilməsini ifadə etdiyini bilirik; görünür ki, hakim olan, şüuröncəsi sistemi, ona müəyyən təhrifləri tətbiq etdikdən sonra bu istəyə icazə verir. Həmçinin, yuxu istəyinə əks olan və yuxuda onun rəqibi kimi reallaşan bir düşüncə xəttini ümumi şəkildə sübut etmək mümkün deyil. Yalnız bəzən yuxu təhlillərində reaksiya məhsullarının əlamətlərinə rast gəldik, məsələn, dayı yuxusunda (s. 146) R. dostuna olan nəvaziş. Lakin burada çatışmayan şüuröncəsi elementini başqa bir yerdə tapa bilərik. Yuxu, müxtəlif təhriflər nəticəsində şüursuzdan gələn bir istəyi ifadə edə bilər, halbuki hakim sistem bu istəyə yuxuya getməyə çəkilmişdir və psixi aparat daxilində mümkün olan yüklənmə dəyişikliklərini yaradaraq bu istəyi reallaşdırır, nəhayət, onu bütün yuxu müddətində saxlayır.

Şüuröncəsində saxlanılan bu yuxuya getmə istəyi, yuxu qurulmasına ümumi şəkildə yüngülləşdirici təsir göstərir. Atanın yuxusunu nəzərdən keçirək, ölülər otağından gələn işıq şüası, cəsədin yandığı nəticəsinə gətirib çıxarır. Atanın yuxuda bu nəticəyə gəlməsi, işıq şüası ilə oyadılmaq əvəzinə, psixik qüvvələrdən biri kimi, yuxuda təsvir edilən uşağın həyatını bir an uzadan istəyi göstərdik. Sıxışdırılmışdan gələn digər istəklər, yəqin ki, bu yuxunun təhlilini edə bilmədiyimiz üçün bizdən qaçır. Lakin bu gün hipnotik tədqiqatın oyadıcısı olan bu yuxunun ikinci hərəkətverici qüvvəsi kimi (Du sommeil provoqué etc., Paris 1889.) atanın yuxu ehtiyacını qəbul edə bilərik; yuxu uşağın həyatını necə uzadırsa, atanın yuxusunu da bir an uzadır. Yuxuya icazə vermək, bu motivləşdirmə deməkdir, əks halda mən oyadılmalıyam. Bu yuxuda olduğu kimi, bütün digər yuxularda da yuxu istəyi şüursuz istəyə dəstəyini verir. S. 130-da rahatlıq yuxuları kimi açıq-aydın görünən yuxular haqqında məlumat verdik. Əslində, bütün yuxular bu adı daşımağa haqq qazandırır. Xarici hissi qıcıq yuxunun davamı ilə uyğunlaşacaq şəkildə emal edən, onu bir 'yuxuya toxuyaraq, xarici dünyaya xəbərdarlıq kimi irəli sürə biləcəyi tələblərdən məhrum edən oyadıcı yuxularda, yuxuya davam etmə istəyinin təsiri ən asan şəkildə tanınır. Lakin o, eyni zamanda, yalnız daxildən yuxu vəziyyətini silkələyən digər bütün yuxuların icazə verilməsində də öz payını daşımalıdır. Şüuröncəsinin bəzi hallarda, yuxu həddindən artıq şiddətləndikdə, şüura bildirdiyi şey: 'Amma burax və yuxuya davam et, bu sadəcə bir yuxudur', yüksək səslə deyilməsə belə, hakim psixik fəaliyyətimizin yuxuya qarşı davranışını ümumi şəkildə təsvir edir. Bütün yuxu vəziyyəti boyunca yuxu gördüyümüzü, yuxu getdiyimizi bildiyimiz qədər dəqiq bildiyimiz nəticəsinə gəlməliyik. Şüurumuzun heç vaxt birinci biliyə, ikinciyə isə yalnız müəyyən bir səbəblə, senzuranın aldatıldığını hiss etdiyi zaman yönəldilməsi itirazını kiçik görmək tamamilə lazımdır. Əksinə, gecə boyunca yuxu gördükləri və yuxu gördükləri biliyinin saxlanması tamamilə açıq olan və beləliklə yuxu həyatını idarə etmək üçün şüurlu bir qabiliyyətə malik görünən şəxslər var. Belə bir "yuxu görən", məsələn, yuxunun aldığı istiqamətdən narazı qalır, oyadılmadan onu kəsir və başqa cür davam etdirmək üçün yenidən başlayır, tam olaraq populyar bir yazıçının tələb üzrə pyesinə daha xoşbəxt bir sonluq verməsi kimi. Ya da başqa bir dəfə yuxuda, yuxu onu cinsi oyanma vəziyyətinə saldıqda belə düşünür: “Bunu daha yuxuda görmək istəmirəm ki, özümü gecə boşalması ilə tükəndirim; əksinə, bunu real vəziyyət üçün saxlayım.”

Marki d’Hervey (Vaschide, s. 139) iddialarına görə, o, yuxularına elə bir nəzarət qazanmışdı ki, onların axarını öz istədiyi kimi sürətləndirə və onlara öz arzuladığı istiqaməti verə bilərdi. Onunla bağlı olaraq, yuxulamaq istəyinin, yuxularını müşahidə etmək və onlardan zövq almaq istəyinə yer verməsi görünür. Belə bir niyyət və qərarla yuxu, oyanış üçün şərt kimi qoyulan ehtiyatla (Ammen yuxusu) eyni dərəcədə uyğun gəlir. Məlumdur ki, “bütün insanlarda yuxu” marağı, oyandıqdan sonra xatırlanan yuxuların sayını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

Digər yuxu idarəetmə müşahidələri haqqında Ferentsi deyir: “Yuxu, psixi həyatı məşğul edən fikirləri bütün tərəflərdən işləyir; arzuların reallaşmasının uğursuzluq təhlükəsi qarşısında bir ‘yuxu obrazını’ rədd edir, həllin yeni bir üsulu ilə cəhd edir və nəhayət, psixi həyatın iki instansiyasını kompromiss şəkildə qane edən arzu reallaşdırmasını yaratmağı bacarana qədər davam edir.” YUXU VASİTƏSİ İLƏ OYANMA — YUXUNUN FUNKSİYASI — TƏŞVİŞ YUXUSU

Şüuröncəsinin gecə boyu yatmaq arzusuna yönəldiyini bildiyimizdən bəri yuxu prosesini anlayışla izləməyə davam edə bilərik. Lakin əvvəlcə həmin mövzu haqqında indiyə qədər əldə etdiyimiz məlumatları ümumiləşdirək. Oyanıq işdən gündüz qalıqları qalmış olsun ki, enerji yüklənməsi onlardan tamamilə çəkilə bilməmişdir. Ya da gündüz işi nəticəsində şüursuz arzulardan biri canlanmışdır, ya da hər ikisi eyni vaxtda baş verir; burada mümkün olan müxtəlifliyi artıq müzakirə etmişik. Artıq gün ərzində və ya yalnız yuxu vəziyyətinin yaranması ilə birlikdə, şüursuz istək gündüz qalıqlarına doğru yolunu açıb, onlara özünü transfer etməyi həyata keçirib. İndi ya yeni materiala transfer olunmuş bir arzu yaranır, ya da boğulmuş yeni arzu şüursuzdan gələn gücləndirmə ilə yenidən canlanır. O, artıq düşüncə proseslərinin normal yolu ilə, yəni Vbw vasitəsilə, ki, onun bir hissəsidir, şüura nüfuz etmək istəyir. Amma o, hələ mövcud olan və artıq təsirinə məruz qaldığı senzura ilə qarşılaşır. Burada o, artıq təzəyə transferlə başlamış olan təhrifi qəbul edir. Hələlik o, bir məcburi təsəvvür, bir sayıqlama fikri və s. kimi bir şeyə çevrilmə yolundadır, yəni transfer ilə gücləndirilmiş, ifadədə senzura ilə təhrif olunmuş bir fikir. Lakin şüuröncəsinin yuxu vəziyyəti daha irəliyə doğru hərəkətə imkan vermir; ehtimal ki, sistem öz oyanmalarını azaltmaqla nüfuz etməyə qarşı qorunmuşdur. Beləliklə, yuxu prosesi, yuxu vəziyyətinin xüsusiyyəti ilə açılan geriləmə yolunu seçir və bu zaman qismən yalnız vizual izlər kimi, sonrakı sistemlərin işarələrinə çevrilməmiş xatirə qruplarının ona göstərdiyi cazibəyə tabe olur. Reqressiyaya doğru gedən yolda o, təsvir oluna bilmə qabiliyyəti qazanır. Sıxlaşdırma haqqında sonra danışacağıq. O, artıq dəfələrlə əyilmiş marşrutunun ikinci hissəsini qət etmişdir. Birinci hissə, şüursuz səhnələr və ya fantaziyalardan şüuröncəsi səviyyəyə doğru tədricən inkişaf edir; ikinci hissə isə senzura sərhədindən yenidən qavramalara doğru yönəlir. Lakin yuxu prosesi idrak məzmununa çevrildikdə, o, Vbw-də senzura və yuxu vəziyyətinə görə qoyulmuş maneəni sanki aşmış olur. O, diqqəti özünə cəlb etməyi və şüur tərəfindən qeyd olunmağı bacarır. Beləliklə, psixi keyfiyyətlərin qavranılması üçün bizə bir hissi orqan mənasını verən şüur, oyanıq halda iki mənbədən qıcıqlandırıla bilər. Əsasən aparatın periferiyasından, yəni qavrama sistemindən; həmçinin aparatın daxili hissəsindəki enerji çevrilmələri zamanı demək olar ki, yeganə psixi keyfiyyət kimi ortaya çıxan həzz və əziyyət qıcıqlarından. 'Y sistemlərindəki digər bütün proseslər, Vbw-dəki proseslər də daxil olmaqla, hər hansı bir psixi keyfiyyətdən məhrumdur və ona görə də, əgər onlar həzz və ya əziyyəti qavrama üçün təqdim etmirlərsə, şüurun obyekti deyillər. Biz bu həzz və əziyyət qıcıqlarının avtomatik olaraq yüklənmə proseslərinin axarını tənzimlədiyi fərziyyəsini qəbul etməyə məcbur olacağıq. Lakin sonradan daha incə funksiyaların mümkün olması üçün təsəvvür axarını xoşagəlməzlik siqnallarından daha asılı olmayan bir şəkildə qurmaq zərurəti ortaya çıxdı. Bu məqsədlə Vbw sistemi şüuru cəlb edə biləcək özünəməxsus keyfiyyətlərə ehtiyac duyurdu və bu keyfiyyətləri, çox güman ki, şüuröncəsi proseslərinin keyfiyyətsiz olmayan dil işarələri yaddaş sistemi ilə əlaqələndirilməsi vasitəsilə qazanmışdır. Bu sistemin keyfiyyətləri sayəsində şüur, əvvəllər yalnız qavramalar üçün bir orqan olan, indi düşüncə proseslərimizin bir hissəsi üçün də bir orqana çevrilir. İndi sanki iki hissi səth var: biri qavramaya, digəri isə şüuröncəsi düşüncə proseslərinə yönəlib.

Mən fərz etməliyəm ki, şüurun Vbw-yə yönəlmiş hissi səthi yuxu vəziyyətində W sistemlərinə yönəlmiş səthdən qat-qat daha az qıcıqlandırıcı hala gəlir. Gecə düşüncə proseslərinə marağın itirilməsi əslində məqsədəuyğundur. Düşüncədə heç nə baş verməməlidir; Vbw yatmaq istəyir. Lakin yuxu bir dəfə qavrama halına gəldikdə, o, indi qazanılmış keyfiyyətlər sayəsində şüuru qıcıqlandırmağa qadirdir. Bu hissi oyanma, ümumiyyətlə funksiyasının ibarət olduğu şeyi yerinə yetirir; o, Vbw-də mövcud olan yüklənmə enerjisinin bir hissəsini diqqət kimi qıcıqlandıran şeyə yönəldir. Beləliklə, qəbul etmək lazımdır ki, yuxu hər dəfə oyananda şüuröncəsinin (Vbw) istirahət edən qüvvəsinin bir hissəsini hərəkətə gətirir. O, bu qüvvədən, əlaqə və aydınlıq baxımından ikinci dərəcəli işlənmə adlandırdığımız təsiri alır. Bu o deməkdir ki, yuxu onun tərəfindən hər hansı digər qavrama məzmunu kimi emal olunur; onun materialı icazə verdiyi qədər eyni gözlənti təsəvvürlərinə tabe edilir. 'Yuxu prosesinin bu üçüncü hissəsində axar istiqaməti nəzərə alındığı qədər, bu yenidən irəliyə doğru olan istiqamətdir.

Yanlış anlaşılmaların qarşısını almaq üçün bu yuxu proseslərinin zaman xüsusiyyətləri haqqında bir neçə söz demək yerində olar. Maurinin gilyotin yuxusunun sirri tərəfindən açıq şəkildə qıcıqlandırılmış Goblotun çox cəlbedici bir fikri, yuxunun yatmaqdan oyanmağa keçid dövründən başqa heç bir vaxt tələb etmədiyini sübut etməyə çalışır. Oyanma vaxt tələb edir; yuxu məhz bu vaxt ərzində baş verir. İnsanlar yuxunun son görüntüsünün o qədər güclü olduğunu və oyanmaya səbəb olduğunu düşünürlər. Həqiqətdə isə o, yalnız ona görə güclü idi ki, biz ona çatanda artıq oyanmaya çox yaxın idik. 'Bir yuxu, başlayan bir oyanmadır.'

Dugas tərəfindən artıq vurğulanmışdır ki, Goblot öz tezisini ümumiləşdirmək üçün çoxlu faktiki məlumatları kənarlaşdırmağa məcburdur. Elə yuxular da var ki, onlardan oyanmaq mümkün deyil, məsələn, bəziləri elə yuxulardır ki, insan yuxuda olduğunu yuxu görür. Yuxu işlənməsi haqqındakı məlumatlarımıza əsasən, onun yalnız oyanma dövrünə aid olduğunu qəbul etmək bizə qətiyyən mümkün deyil. Əksinə, bizə ehtimal verilməlidir ki, 'yuxu işlənməsi'nin ilk hissəsi artıq gündüz, hələ də şüuröncəsinin hökmü altında başlayır. Onun ikinci hissəsi, yəni senzura tərəfindən dəyişdirilmə, şüursuz səhnələr tərəfindən cəlb edilmə, qavrayışa nüfuz etmə bütün gecə boyu davam edir və bu mənada, nə gördüyümüzü deyə bilməsək belə, bütün gecə yuxu gördüyümüzü bildirdiyimiz zaman həmişə haqlı olacağıq. Lakin inanıram ki, yuxu proseslərinin şüurlu hala gəlməyə qədər təsvir etdiyimiz zaman ardıcıllığını həqiqətən qoruduğunu fərz etmək zəruri deyil; əvvəlcə transfer olunmuş yuxu arzusu mövcuddur, sonra senzura tərəfindən təhrif baş verir, bundan sonra geriləmənin istiqamət dəyişikliyi və s. gəlir. Biz təsvir zamanı belə bir ardıcıllıq qurmaq məcburiyyətində qaldıq; əslində, bu, daha çox bu və ya digər yolların eyni vaxtda sınanması, oyanmanın irəli-geri dalğalanmasıdır, nəhayət, ən məqsədəuyğun toplanma sayəsində məhz bir qruplaşma daimi hala gəlir. Şəxsi təcrübələrə əsasən inanıram ki, yuxu işlənməsi nəticəsini vermək üçün çox vaxt bir gündən və bir gecədən çox vaxt tələb edir, bu halda yuxunun qurulmasındakı fövqəladə ustalıq bütün möcüzəvi xüsusiyyətlərini itirir. Mənim fikrimcə, qavrayış hadisəsi kimi aydınlıq nəzərə alınması belə, yuxu şüuru özünə cəlb etməzdən əvvəl təsir göstərə bilər. O andan etibarən proses sürətlənir, çünki yuxu artıq başqa qavranılan şeylər kimi eyni münasibətlə qarşılanır. Bu, saatlarla hazırlanıb bir anda alovlandırılan havai fişəng kimidir.

Yuxu işlənməsi sayəsində yuxu prosesi ya şüuru özünə cəlb etmək və şüuröncəsini oyatmaq üçün kifayət qədər intensivlik qazanır, yuxunun müddətindən və dərinliyindən asılı olmayaraq; ya da onun intensivliyi buna kifayət etmir və o, oyandıqdan dərhal əvvəl daha hərəkətli hala gələn diqqət ona çatana qədər hazır vəziyyətdə qalmalıdır. Çoxlu yuxular nisbətən aşağı psixi intensivliklərlə işləyir kimi görünür, çünki onlar oyanmağı gözləyirlər. Bu, həmçinin, bizi dərin yuxudan ani olaraq oyatdıqda, adətən, yuxuda gördüyümüz bir şeyi qavramamızı izah edir. Bu zaman ilk baxış, spontan oyanma zamanı olduğu kimi, yuxu işlənməsi tərəfindən yaradılan qavrayış məzmununa düşür, növbəti baxış isə xaricdən verilən məzmununa.

Lakin daha böyük nəzəri maraq yuxunun ortasında oyada bilən yuxulara yönəlir. Hər yerdə aşkar edilə bilən məqsədəuyğunluğu nəzərə almalı və soruşmalıyıq ki, niyə yuxuya, yəni şüursuz arzu, yuxunu, yəni şüuröncəsi arzunun yerinə yetirilməsini pozmaq gücü verilir. Bu, yəqin ki, bizim dərin anlayışımız olmayan enerji münasibətləri ilə bağlıdır. Əgər bu anlayışa malik olsaydıq, yəqin ki, yuxunun icazə verilməsi və ona müəyyən miqdarda ayrılmış diqqət sərf edilməsinin, şüursuzun gündüz olduğu kimi gecələr də çərçivədə saxlanmalı olduğu halda enerji qənaəti təşkil etdiyini tapardıq. Təcrübə göstərir ki, yuxu görmə, hətta bir gecədə bir neçə dəfə yuxunu pozsa belə, yuxu ilə uyğun gəlir. Bir an oyansan da, dərhal yenidən yatırsan. Bu, yatarkən milçəyi qovmağa bənzəyir; insan məhz bu məqsədlə oyanır. Yenidən yatdıqda, pozğunluq aradan qaldırılmış olur. Yuxu arzunun yerinə yetirilməsi, məlum olan qulluqçu yuxusu və s. nümunələrin göstərdiyi kimi, müəyyən bir istiqamətə doğru müəyyən diqqət sərf edilməsi ilə tam uyğun gəlir.

Lakin burada, şüursuz proseslərə daha yaxşı bələdçiliyə əsaslanan bir etirazın dinlənməsi tələb olunur. Biz özlərimiz şüursuz arzuları həmişə aktiv adlandırmışıq. Buna baxmayaraq, gündüz onlar özünü eşitdirmək üçün kifayət qədər güclü deyillər. Amma yuxu vəziyyəti davam edir və şüursuz arzu yuxu yaratmaq və onunla şüuröncəsini oyatmaq gücünü göstərsə, yuxu qavranıldıqdan sonra bu güc niyə tükənir? Yuxu, narahat edən milçəyin qovulduqdan sonra yenidən qayıtmağı sevdiyi kimi, daim yenilənməlidirmi? Yuxunun yuxu pozuntusunu aradan qaldırdığını iddia etmək üçün hansı haqqımız var?

Şüursuz istəklərin həmişə canlı qalması tamamilə doğrudur. Onlar, hər dəfə oyanma miqdarı onlardan istifadə etdikdə, həmişə keçilə bilən yolları təmsil edirlər. Şüursuz proseslərin məhv edilməz qalması, hətta onların üstün xüsusiyyətidir. Şüursuzluqda heç nə bitmir, heç nə keçmiş və ya unudulmuş deyil. Bu barədə ən güclü təəssüratı, xüsusilə histeriya olan nevrozların öyrənilməsi zamanı əldə edirik. Tutma zamanı boşalmaya aparan şüursuz fikir yolu, kifayət qədər həyəcan toplanan kimi dərhal yenidən keçilə bilən olur. Otuz il əvvəl baş vermiş təhqir, şüursuz duyğu mənbələrinə çıxış əldə etdikdən sonra, bütün otuz il ərzində təzə bir hadisə kimi təsir edir. Xatirəsi hər dəfə toxunduqda, yenidən canlanır və hərəkət boşalması ilə nəticələnən bir tutma zamanı həyəcanla yükləndiyini göstərir. Məhz burada psixoterapiya müdaxilə etməlidir. Onun vəzifəsi, şüursuz proseslər üçün bir həll və unutma yaratmaqdır. Əslində, öz-özünə aydın hesab etdiyimiz və psixi xatirə qalıqlarına zamanın birbaşa təsiri kimi izah etdiyimiz şey, yəni xatirələrin zəifləməsi və artıq təzə olmayan təəssüratların duyğu zəifliyi, əslində, zəhmətli iş nəticəsində yaranan ikincili dəyişikliklərdir. Bu işi şüuröncəsi görür və psixoterapiya, şüursuzluğu (Ubw) şüuröncəsinin (Vbw) hakimiyyəti altına almaqdan başqa heç bir yol seçə bilməz.

Beləliklə, fərdi şüursuz oyanma prosesi üçün iki çıxış var. Ya o, öz halına buraxılır, sonra hər hansı bir yerdə qırılır və oyanması üçün bu dəfəlik hərəkətə axın yaradır; ya da şüuröncəsinin təsirinə məruz qalır və onun oyanması boşaldılmaq əvəzinə, şüuröncəsi tərəfindən bağlanır. Lakin sonuncusu yuxu prosesində baş verir. Şüur oyanması tərəfindən yönləndirildiyi üçün, qəbul edilən yuxuya şüuröncəsi tərəfindən edilən yükləmə, yuxunun şüursuz oyanmasını bağlayır və onu pozucu kimi zərərsizləşdirir. Yuxu görən bir anlıq oyandığı zaman, həqiqətən də yuxunu pozmaqla hədələyən milçəyi qovmuş olur. İndi bizə, şüursuz istəyə icazə verməyin, ona geriləmə yolunu açmaqla yuxu yaratmağına imkan verməyin və sonra bu yuxunu az miqdarda şüuröncəsi işi ilə bağlayıb həll etməyin, şüursuzluğu bütün yuxu müddətində nəzarət altında saxlamaqdan daha məqsədəuyğun və daha sərfəli olduğu hissini yarada bilər. Yuxunun, əslində məqsədəuyğun bir proses olmasa belə, psixi həyatın qüvvə oyununda bir funksiyaya sahib olacağı gözlənilən idi. Bu funksiyanın nə olduğunu görürük. O, sərbəst buraxılan şüursuz (Ubw) oyanmasını yenidən şüuröncəsinin hakimiyyəti altına almaq vəzifəsini öz üzərinə götürüb; bu zaman şüursuzun oyanmasını boşaldır, ona ventil kimi xidmət edir və eyni zamanda az miqdarda yuxu fəaliyyəti hesabına şüuröncəsinin yuxusunu təmin edir. Beləliklə, o, öz sırasındakı digər psixi quruluşlar kimi, bir-biri ilə uyğun gəldiyi qədər hər iki sistemin istəklərini yerinə yetirərək, eyni anda hər iki sistemin xidmətində olan bir kompromis kimi təqdim olunur. 83-cü səhifədə verilən Robertsin 'boşaltma nəzəriyyəsi' nəzərə çarpan bir baxış, bizə bu müəllifin əsasən, yəni yuxunun funksiyasının təyini məsələsində haqlı olduğunu göstərəcək, lakin biz onun fərziyyələrində və yuxu prosesinin qiymətləndirilməsində ondan fərqlənirik.⁹⁹

Ancaq yüngül bir düşünmə bizə öyrətməlidir ki, yuxunun bu "ikinci dərəcəli" funksiyası yuxu təfsiri çərçivəsində tanınmağa layiq deyil. Əvvəlcədən düşünmək, qərarlar qəbul etmək, sonradan bəlkə də ayıq həyatda həyata keçirilə biləcək həll cəhdlərinin hazırlanması, bunlar və çox başqaları, 'gündüz qalıqları' kimi yuxu vəziyyətinə davam edən və sonra şüursuz bir istəklə (bax: s. 568) yuxu qurulması üçün birləşə bilən ruhun şüursuz və şüuröncəsi fəaliyyətinin nailiyyətləridir. Beləliklə, yuxunun əvvəlcədən düşünən funksiyası daha çox şüuröncəsi ayıq düşüncənin funksiyasıdır ki, nəticəsi bizə yuxuların və ya digər fenomenlərin təhlili ilə açıla bilər. Yuxunu onun manifest məzmunu ilə uzun müddət eyniləşdirdikdən sonra, indi yuxunu latent yuxu düşüncələri ilə qarışdırmaqdan da çəkinmək lazımdır. Hər iki istəyin bir-biri ilə uyğun gəldiyi dərəcədə olan məhdudiyyət, yuxunun funksiyasının uğursuzluğa uğradığı mümkün hallara işarə edir. 'Yuxu prosesi əvvəlcə şüursuzun arzunun yerinə yetirilməsi kimi qəbul edilir; əgər bu cəhd edilən arzunun yerinə yetirilməsi şüuröncəsini o qədər güclü silkələyirsə ki, bu, öz sakitliyini daha qoruya bilmirsə, yuxu öz vəzifəsinin digər hissəsini artıq yerinə yetirməyərək kompromisi pozmuş olur. O, dərhal dayandırılır və tam oyanışla əvəz olunur. Əslində, burada da, əks halda yuxunun qoruyucusu olan yuxunun, onun qoruyucusu kimi çıxış etməli olduqda, günah yuxunun deyil və onun məqsədəuyğunluğuna qarşı bizi qıcıqlandırmamalıdır. Orqanizmdə, əks halda məqsədəuyğun olan bir quruluşun, yaranma şərtlərində bir dəyişiklik olduqda, məqsədəuyğun olmayan və narahatlıq yaradan bir şeyə çevrildiyi yeganə hal bu deyil və sonra narahatlıq, heç olmasa, dəyişikliyi bildirmək və orqanizmin ona qarşı tənzimləyici vasitələrini oyatmaq kimi yeni məqsədə xidmət edir. Mən təbii ki, təşviş yuxusu halını nəzərdə tuturam və bu, arzunun yerinə yetirilməsi nəzəriyyəsinə qarşı bu şahiddən, onunla qarşılaşdığım hər yerdə yayınmağıma haqq qazandırdığını göstərməmək üçün, təşviş yuxusunun izahına ən azı işarələrlə daha yaxın olmaq istəyirəm.

Qorxu inkişaf etdirən psixik prosesin, buna baxmayaraq, arzunun yerinə yetirilməsi ola biləcəyi artıq bizim üçün heç bir ziddiyyət ehtiva etmir. Biz bu hadisəni belə izah edirik ki, istək bir sistemə, Ubw-a (şüursuz) aiddir, halbuki Vbw sistemi (şüuröncəsi) bu istəyi rədd etmiş və boğmuşdur.¹⁰⁰

Bu proseslərdə affektlərin roluna toxunmasaq, müzakirəmizi davam etdirə bilmərik; lakin burada bunu etmək mümkün olmadığı üçün sizə eyni münasibətləri yenidən tapacağınız məşhur bir nağıl təqdim edirəm: Yaxşı bir pəri kasıb bir cütə, kişi və qadına, ilk üç istəklərinin yerinə yetiriləcəyinə söz verir. Onlar xoşbəxtdirlər və bu üç istəyi diqqətlə seçməyə qərar verirlər. Lakin qadın yaxınlıqdakı kuləbədən gələn qovrulmuş kolbasa qoxusuna aldanaraq, belə bir cüt kolbasa istəyir. Dərhal onlar orada olur; bu, birinci istəyin yerinə yetirilməsidir. İndi kişi qəzəblənir və əsəbi halda, kolbasaların qadının burnuna yapışmasını istəyir. Bu da baş verir və kolbasaları yeni yerlərindən hərəkət etdirmək mümkün deyil; bu, ikinci istəyin yerinə yetirilməsidir, lakin istək kişinin istəyidir; qadın üçün bu istəyin yerinə yetirilməsi çox xoşagəlməzdir. Nağılın bundan sonra necə davam etdiyini bilirsiniz. Kişi və qadın əslində bir olduqları üçün, üçüncü istək kolbasaların qadının burnundan düşməsi olmalıdır. Bu nağılı başqa kontekstlərdə də bir neçə dəfə istifadə edə bilərik; burada o, yalnız birinin istəyinin yerinə yetirilməsinin, əgər ikisi razılığa gəlməyibsə, digəri üçün narazılığa səbəb ola biləcəyi ehtimalını nümunə kimi göstərir.

(Psixoanalizə giriş üzrə mühazirələr, XIV, Toplu əsərlər. yalnız qeyri-kamil şəkildə mümkündür. Beləliklə, şüursuzun (Ubw) boğulmasının əsasən ona görə zəruri olduğunu qəbul edək ki, öz başına buraxılmış təsəvvür axını şüursuzluqda əvvəlcə həzz xarakteri daşıyan, lakin sıxışdırma prosesindən sonra xoşagəlməzlik xarakteri daşıyan bir affektə səbəb olardı. Boğulmanın məqsədi, həm də nəticəsi bu xoşagəlməzlik inkişafının qarşısını almaqdır. Boğulma, şüursuzun təsəvvür məzmununa şamil olur, çünki təsəvvür məzmunundan narazılığın boşalması mümkün ola bilər. Burada affektin inkişafının təbiəti haqqında çox müəyyən bir fərziyyə əsas götürülmüşdür. O, hərəkətverici və ya sekresiya funksiyası kimi qəbul edilir və innervasiya açarı şüursuzun təsəvvürlərində yerləşir. Şüuröncəsinin nəzarəti sayəsində bu təsəvvürlər sanki cilovlanır və affekt inkişaf etdirən impulsların xaricə göndərilməsi ləngidilir. Beləliklə, şüuröncəsinin nəzarəti dayandıqda təhlükə ondan ibarətdir ki, şüursuz oyanmalar elə bir affekt azad etsin ki, — əvvəllər baş vermiş sıxışdırma nəticəsində — yalnız xoşagəlməzlik, təşviş kimi hiss oluna bilər.

Bu təhlükə yuxu prosesinin icazə verilməsi ilə azad edilir. Onların reallaşması üçün şərtlər ondan ibarətdir ki, sıxışdırmalar baş tutmuşdur və boğulmuş istək tələbləri kifayət qədər güclənə bilər. Beləliklə, onlar yuxu qurulmasının psixoloji çərçivəsindən tamamilə kənarda dururlar. Əgər mövzumuz bu bir amil — yuxu zamanı şüursuzun azad edilməsi — ilə təşviş inkişafı mövzusu ilə əlaqəli olmasaydı, mən təşviş yuxusunun müzakirəsindən imtina edə və ona bağlı bütün qaranlıq məqamlardan burada qurtula bilərdim.

təşviş yuxusu haqqında təlim, mən dəfələrlə bildirdiyim kimi, nevrozların psixologiyasına aiddir. Biz onunla artıq heç nə ilə məşğul deyilik, çünki onun 'yuxu prosesinin mövzusu' ilə toxunma nöqtəsini bir dəfə göstərdik. Mən yalnız bir şey edə bilərəm. Nevrotik təşvişin cinsi mənbələrdən gəldiyini iddia etdiyim üçün, təşviş yuxularını təhlilə tabe edə bilərəm ki, onların yuxu düşüncələrindəki cinsi materialı sübut edim.

Yaxşı səbəblərə görə, nevroz xəstələrinin mənə bol miqdarda təqdim etdiyi bütün nümunələrdən burada imtina edirəm və gənc insanların təşviş yuxularına üstünlük verirəm.

Özüm onilliklər boyu həqiqi təşviş yuxusu görməmişəm. Yeddi və ya səkkiz yaşlarımdan belə bir yuxunu xatırlayıram ki, təxminən otuz il sonra onu təfsirə tabe etmişəm. O, çox canlı idi və mənə sevimli anamı qəribə sakit, yuxuda olan üz ifadəsi ilə göstərirdi; onu iki (və ya üç) quş dimaqlı şəxs otağa daşıyır və yatağa qoyur. Mən ağlayaraq və qışqıraraq oyandım və valideynlərin yuxusunu pozdum. Qəribə şəkildə bəzədilmiş, həddindən artıq uzun quş dimaqlı fiqurları mən Filippsonun İncilinin illüstrasiyalarından götürmüşdüm; inanıram ki, onlar Misir məzar relyefindən olan şahin başlı tanrılar idi. Amma başqa cür, təhlil mənə ev sahibi oğlanının xatirəsini verir ki, o, uşaqlarla birlikdə evin qarşısındakı çəmənlikdə oynamağı adət etmişdi; və deyərdim ki, onun adı Filipp idi. Mənə elə gəlir ki, cinsi əlaqəni ifadə edən və təhsillilər tərəfindən yalnız latın sözü ilə, 'coitieren' ilə əvəz edilən, lakin şahin başlarının seçimi ilə kifayət qədər açıq şəkildə xarakterizə olunan vulqar sözü ilk dəfə həmin oğlandan eşitmişəm. Sözün cinsi mənasını təcrübəli müəllimin üz ifadəsindən tapmalı olmuşam. Yuxuda anamın üz ifadəsi, ölümündən bir neçə gün əvvəl komada xırıldayarkən gördüyüm babamın üzündən kopyalanmışdı. Beləliklə, yuxudakı ikincil işləmənin təfsiri elə olmalı idi ki, ana ölür; məzar relyefi də buna uyğundur. Bu təşviş içində oyandım və valideynləri oyadana qədər dayanmadım. Xatırlayıram ki, anamı gördüyüm zaman birdən sakitləşdim, sanki sakitləşməyə ehtiyacım var idi: deməli, o, ölməyib. Yuxunun bu ikincil təfsiri artıq inkişaf etmiş təşvişin təsiri altında baş vermişdir. Anamın öldüyünü gördüyüm üçün qorxmadım; əksinə, artıq təşvişin hökmü altında olduğum üçün yuxunu şüuröncəsi işlənməsində belə təfsir etdim. Təşviş isə sıxışdırma vasitəsilə qaranlıq, açıq-aydın cinsi həvəsə gətirilib çıxarıla bilər ki, bu da yuxunun vizual məzmununda özünə yaxşı ifadə tapmışdır.

Bir ildən çoxdur ağır xəstə olan iyirmi yeddi yaşında bir kişi, on bir ilə on üç yaşları arasında, əlində balta olan bir kişinin onu təqib etdiyi ağır təşviş yuxuları görüb; qaçmaq istəyir, lakin iflic olmuş kimi yerindən tərpənə bilmir. Bu, çox adi və cinsi baxımdan şübhəsiz bir təşviş yuxusunun yaxşı nümunəsidir. Təhlil zamanı yuxu görən əvvəlcə, vaxt etibarilə daha sonrakı bir hadisəyə, əmisi tərəfindən küçədə gecə vaxtı şübhəli bir şəxs tərəfindən hücum edildiyinə dair hekayəyə rast gəlir və bu fikirdən özü belə nəticə çıxarır ki, yuxu gördüyü dövrdə oxşar bir hadisə haqqında eşitmiş ola bilər. Baltanı xatırlayarkən, həmin yaş dövründə bir dəfə odun doğrayarkən baltadan əlini zədələdiyini xatırlayır. Sonra gözlənilmədən kiçik qardaşı ilə münasibətinə keçir, onu döyməyə və yerə yıxmağa alışdığını xatırlayır, xüsusilə də bir dəfə onu çəkmə ilə başından vurduğunu, qan axdığını və anasının o zaman 'Qorxuram, bir dəfə də onu öldürəcək' dediyini xatırlayır. Şiddət mövzusuna belə bağlı qalmış kimi görünərkən, birdən doqquzuncu yaşından bir xatirə yaddaşına gəlir. Valideynlər gecə evə gəlib, o yuxuda olduğunu təqlid edərkən yatmağa gediblər və o, sonra qorxulu gələn nəfəs alma və digər səs-küyləri eşidib, yataqda ikisinin mövqeyini də təxmin edə bilib. Daha sonrakı düşüncələri göstərir ki, valideynləri arasındakı bu münasibət ilə kiçik qardaşı ilə öz münasibəti arasında bir analoji qurmuşdur. Valideynlər arasında baş verənləri 'Döyüş və dava' anlayışına daxil etmişdir. Bu qavrayışa sübut kimi, anasının yatağında tez-tez qan gördüyünü qeyd edir.

Böyüklərin cinsi əlaqəsinin, onu müşahidə edən uşaqlara qorxulu gəlməsi və onlarda təşviş yaratması, deyərdim ki, gündəlik təcrübənin nəticəsidir. Bu təşvişə belə izah vermişəm ki, məsələ, anlaşılmayan və idarə oluna bilməyən, valideynlərin də içində olduğu üçün rədd edilən və buna görə də təşvişə çevrilən bir cinsi oyanmadır. Daha erkən bir həyat dövründə, valideyn cütünün əks cinsli hissəsinə qarşı cinsi təhrik hələ sıxışdırma ilə qarşılaşmır və eşitdiyimiz kimi sərbəst ifadə olunur (S. 263).

Uşaqlarda çox rast gəlinən, hallüsinasiyalı gecə təşviş tutmalarına (Pavor nocturnus) eyni izahı çəkinmədən tətbiq edərdim. Orada da yalnız anlaşılmayan və rədd edilən cinsi tələblərdən söhbət gedə bilər; onların qeydiyyata alınması zamanı ehtimal ki, bir zaman periodikliyi də ortaya çıxacaq, çünki cinsi libidonun artımı həm təsadüfi qıcıqlandırıcı təəssüratlar, həm də spontan, mərhələli gələn inkişaf prosesləri tərəfindən yaradıla bilər.

Bu izahı aparmaq üçün lazım olan müşahidə materialı mənə çatmır. Uşaq həkimlərində isə, bütün hadisələr silsiləsini həm somatik, həm də psixik tərəfdən anlamağa imkan verən tək baxış bucağı çatışmır. Tibbi mifologiyanın gözlükləri ilə korlaşmış halda, belə halların anlaşmasından nə qədər uzaq keçə biləcəyimizi göstərən komik bir nümunə kimi, Debackerin 1881-ci ildəki Pavor nocturnus haqqında dissertasiyasında (s. 66) tapdığım halı qeyd etmək istəyirəm.

Zəif sağlamlıqlı on üç yaşında bir oğlan təşvişli və xəyalpərəst olmağa başladı, yuxusu narahat oldu və demək olar ki, hər həftə bir dəfə ağır bir təşviş tutması ilə hallüsinasiyalarla kəsildi. Bu yuxulara olan xatirə həmişə çox aydın idi. Beləliklə, şeytanın ona 'İndi səni tutduq, indi səni tutduq' deyə qışqırdığını, sonra qatran və kükürd qoxusu gəldiyini və atəşin dərisini yandırdığını danışa bilərdi. Bu yuxudan sonra qəfil oyandı, əvvəlcə qışqıra bilmədi, səs azad olana və onun açıq şəkildə belə dediyi eşidilənə qədər: “Xeyr, xeyr, məni deyil, mən heç nə etməmişəm”, və ya bəzən: “Zahmetməyin, bunu bir daha heç vaxt etməyəcəyəm”. Bir neçə dəfə o, “Albert bunu etməyib” də demişdi. Sonralar soyunmaqdan çəkinirdi, “çünki od yalnız soyunduğu zaman onu tutarmış”. Sağlamlığını təhlükəyə atan bu şeytan yuxularının ortasında kəndə göndərildi, orada bir buçuk il ərzində sağaldı və sonra bir dəfə on beş yaşında belə etiraf etdi: “Etiraf etməyə cəsarət etmirdim, lakin daima genital nahiyələrdə qıcıqlanma və həddindən artıq həyəcan hiss edirdim; nəticədə, bu məni o qədər əsəbiləşdirirdi ki, bir neçə dəfə yataqxananın pəncərəsindən özümü atmağı düşünmüşdüm.”¹⁰¹

Təxmin etmək həqiqətən çətin deyil ki, 1) oğlan əvvəlki illərdə masturbasiya etmiş, bunu ehtimal ki, inkar etmiş və bu pis vərdişinə görə ağır cəzalarla hədələnmişdi. (Onun etirafı: Bunu bir daha etməyəcəyəm; onun inkarı: Albert heç vaxt bunu etməyib); 2) pubertatın təzyiqi altında genital nahiyələrdəki qıcıqlanma ilə masturbasiya etməyə olan təşviq yenidən oyandı; lakin indi 3) onun içində bir sıxışdırma mübarizəsi başladı, bu da libidonu boğdu və onu təşvişə çevirdi, bu təşviş isə sonradan hədələnmiş cəzaları özündə birləşdirdi.

Buna qarşı müəllifimizin nəticələrini dinləyək (s. 69): “Bu müşahidədən aydın olur ki, 1) pubertatın təsiri sağlamlığı zəifləmiş bir oğlanda böyük zəiflik vəziyyəti yarada bilər və bu zaman çox ciddi beyin anemiyası baş verə bilər.^102103104

Nəticə sözü: “Biz bu müşahidəni qızğasız aclıq deliriumları çərçivəsinə saldıq, çünki biz bu xüsusi vəziyyəti beyin iskemiyası ilə əlaqələndiririk.” BİRİNCİ DƏRƏCƏLİ VƏ İKİNCİ DƏRƏCƏLİ PROSES — SIXIŞDIRMA

Yuxu proseslərinin psixologiyasına daha dərin nüfuz etmək cəhd etdiyim üçün çətin bir vəzifə üzərimə götürmüşəm, bu vəzifənin öhdəsindən gəlmək mənim təsvir qabiliyyətimə çətinliklə uyğun gəlir. Belə mürəkkəb bir əlaqənin eyni vaxtda mövcudluğunu təsvirdə ardıcıllıqla ifadə etmək və hər bir fərziyyəni qoyarkən şərtsiz görünmək istəyi mənim güclərimə çox ağır gəlir. İndi məndən intiqam alınır ki, yuxu psixologiyasının təsvirində öz anlayışlarımın tarixi inkişafını izləyə bilmirəm. Yuxunun qavranılması üçün nöqtələri mənə nevrozların psixologiyası haqqında əvvəlki işlər vermişdi, bu işlərə burada istinad etməməliyəm, lakin əksinə, yuxudan başlayaraq nevrozların psixologiyası ilə əlaqə qurmaq istədiyim halda, onlara yenidən və yenidən istinad etməliyəm. Buradan oxucu üçün yaranan bütün şikayətləri bilirəm; lakin onlardan yayınmaq üçün heç bir vasitə bilmirəm.

Bu vəziyyətdən narazı qalaraq, mənim səylərimin dəyərini yüksəldən kimi göründüyü başqa bir nöqtədə dayanmağı xoşlayıram. Müəlliflərin fikirlərindəki ən kəskin ziddiyyətlərlə idarə olunan bir mövzu ilə qarşılaşdım, bunu birinci bölmənin təqdimatı göstərmişdir. Yuxu problemlərinin bizim tərəfimizdən işlənməsindən sonra bu ziddiyyətlərin əksəriyyəti üçün yer yaradılmışdır. İfadə olunan fikirlərdən yalnız ikisinə, yəni yuxunun mənasız və somatik bir proses olması fikrinə biz qətiyyətlə qarşı çıxmalı olduq; əks halda, mürəkkəb əlaqənin hər hansı bir yerində bir-birinə zidd olan bütün fikirləri haqlı saymağa və onların doğru bir şeyi kəşf etdiklərini sübut etməyə imkan tapdıq. Yuxunun oyaq həyatın təşviq və maraqlarını davam etdirdiyi, gizli yuxu düşüncələrinin açılması ilə ümumi şəkildə təsdiqləndi. Bunlar yalnız bizim üçün vacib görünən və bizi güclü şəkildə maraqlandıran şeylərlə məşğul olur. Yuxu heç vaxt kiçik şeylərlə məşğul olmur. Lakin biz əksini də qəbul etdik, yəni yuxunun günün əhəmiyyətsiz qalıqlarını topladığını və böyük gün marağına, o, oyandığı işdən bir qədər yayınana qədər sahib ola bilmədiyini. Bunu yuxu məzmunu üçün etibarlı hesab etdik, yuxu məzmunu yuxu düşüncələrinə təhrif yolu ilə dəyişdirilmiş bir ifadə verir. Yuxu prosesi, dedik, assosiasiya mexanikası səbəblərinə görə təzə və ya əhəmiyyətsiz təsəvvür materialını, hələ oyandığı düşüncə fəaliyyəti tərəfindən yüklənməmiş materialı daha asan mənimsəyir və senzura səbəblərinə görə psixi intensivliyi əhəmiyyətli, lakin eyni zamanda xoşagəlməz olan şeydən əhəmiyyətsiz olan şeyə köçürür. Yuxunun hipermneziyası və uşaqlıq materialına sahib olması təlimimizin əsas sütunlarına çevrilmişdir; yuxu nəzəriyyəmizdə uşaqlıqdan gələn istəyə yuxu qurulması üçün vacib olan hərəkətverici qüvvə rolunu vermişik. Yuxu zamanı xarici hissiyyat qıcıqlarının eksperimental olaraq sübut edilmiş əhəmiyyətinə şübhə etmək bizə təbii ki, ağlımıza belə gəlməzdi, lakin biz bu materialı yuxu istəyinə, gündəlik işdən artıq qalan düşüncə qalıqlarının yuxu istəyinə olan nisbəti ilə eyni nisbətdə qoyduq. Yuxunun obyektiv hissiyyat qıcığını illüziya kimi şərh etdiyini inkar etməyimiz lazım deyil; lakin biz müəlliflər tərəfindən qeyri-müəyyən buraxılan bu şərhləmə motivini əlavə etdik. Təfsir yuxu pozuntusu üçün qavranılan obyektin zərərsiz və istək tələbinin ödənməsi üçün istifadəyə yararlı olması şəklində həyata keçirilir. Trambull Ladd tərəfindən sübut edilmiş kimi görünən yuxu zamanı hissi orqanların subyektiv oyanma vəziyyətini xüsusi bir yuxu mənbəyi kimi qəbul etmirik, lakin onu yuxunun arxasında işləyən xatirələrin regressive (geriyə qayıdan) canlandırılması ilə izah edə biləcəyimizi bilirik. Yuxu izahının mərkəzi nöqtəsi kimi götürülməyə meylli olan daxili orqanik hisslərə də bizim anlayışımızda, daha təvazökar olsa da, bir rol qalıb. Bu hisslər — düşmə, asılı qalma, ləngimə hissləri — yuxu işlənməsinin yuxu düşüncələrini ifadə etmək üçün lazım olduqda istifadə etdiyi, hər zaman hazır bir material təşkil edir.

Yuxu prosesinin sürətli və ani olması, şüur tərəfindən əvvəlcədən formalaşmış yuxu məzmununun qavranılması üçün bizə doğru görünür; yuxu prosesinin əvvəlki mərhələləri üçün isə yavaş, dalğavari bir axının mövcudluğunu ehtimal etmişik. Ən qısa ana sıxışdırılmış, həddindən artıq zəngin yuxu məzmunu sirrinə, bunun psixi həyatın artıq hazır formalarının götürülməsi məsələsi olduğunu bildirməklə töhfə verə bildik. Yuxunun xatirə tərəfindən təhrif edildiyini və qüsurlu olduğunu doğru tapdıq, lakin bunun maneə olmadığını gördük, çünki bu, yuxu qurulmasının əvvəlindən etibarən fəaliyyət göstərən təhrif işinin yalnız son, açıq hissəsidir. Psixi həyatın gecə yuxuya gedib-getmədiyi və ya gündüz olduğu kimi bütün imkanlarından istifadə edib-etmədiyi mövzusundakı amansız və barışmaya qadir görünməyən mübahisədə hər iki tərəfə haqq verdik, lakin heç birinə tamamilə haqq verə bilmədik. Yuxu düşüncələrində, psixi aparatın demək olar ki, bütün vasitələrindən istifadə edən, son dərəcə mürəkkəb intellektual fəaliyyətin sübutlarını tapdıq; lakin bu yuxu düşüncələrinin gündüz yarandığını inkar etmək olmaz və psixi həyatın yuxu vəziyyətinin mövcud olduğunu qəbul etmək zəruridir. Beləliklə, qismən yuxu nəzəriyyəsi də öz yerini tapdı; lakin yuxu vəziyyətinin xarakteristikasını psixi əlaqələrin dağılmasında deyil, gündəliyi idarə edən psixi sistemin yatmaq istəyinə uyğunlaşmasında tapdıq. Xarici dünyadan yayınma bizim anlayışımızda da əhəmiyyətini qorudu; bu, yeganə amil olmasa da, yuxu təsvirinin geriləməsinə (geriyə qayıtmasına) imkan verməyə kömək edir. Təsəvvür axınının iradi idarə edilməsindən imtina inkarolunmazdır; lakin psixi həyat məqsədsiz olmur, çünki istənən məqsəd təsəvvürlərindən imtina edildikdən sonra istənməyən təsəvvürlərin hökmranlıq qazandığını eşitmişik. Yuxudakı sərbəst assosiasiya əlaqələrini təkcə qəbul etmədik, hətta onların hökmranlığına gözləniləndən daha geniş bir sahə təyin etdik; lakin bunun yalnız başqa, düzgün və mənalı bir əlaqənin məcburi əvəzi olduğunu aşkarladıq. Biz də yuxunu absurd adlandırdıq; lakin nümunələr, yuxu absurd görünməyə çalışanda nə qədər ağıllı ola biləcəyini bizə öyrətdi. Yuxuya aid edilən funksiyalardan bizi heç bir ziddiyyət ayırmır. Yuxunun ruhu klapan kimi yüngülləşdirməsi və Robertin ifadəsi ilə, yuxuda təsəvvür etmək vasitəsilə hər cür zərərli şeyin zərərsizləşdirilməsi, yalnız yuxu vasitəsilə ikiqat istək tələbi nəzəriyyəimizlə dəqiq üst-üstə düşür, hətta bizim üçün Robertin dediklərindən daha aydın başa düşüləndir. Ruhun öz qabiliyyətləri oyununda sərbəst gəzib-dolaşması, bizdə yuxunun şüuröncəsi fəaliyyət tərəfindən öz axarına buraxılmasında yenidən ortaya çıxır. Yuxuda psixi həyatın embrional mövqeyinə qayıtması və Havelock Ellis-in "böyük emosiyalar və qüsurlu düşüncələrdən ibarət arxaik dünya" qeydi, gündüz boğulmuş, ibtidai işləmə üsullarının yuxu qurulmasında iştirak etdiyi haqqındakı izahlarımızın uğurlu öncədən söylənməsi kimi görünür; Sullyin "yuxu, bizim əvvəllər ardıcıl inkişaf etmiş şəxsiyyətlərimizi, əşyalara baxış tərzimizi, uzun zaman əvvəl bizə hökm edən dürtüləri və reaksiya üsullarını geri gətirir" iddiasını tamamilə öz iddiamıza çevirə bildik; Delagedə olduğu kimi, bizdə də "Boğulmuş olan" yuxu görmənin hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir.

Schernerin yuxu fantaziyasına aid etdiyi rol və Schernerin öz təfsirlərini tamamilə qəbul etdik, lakin onlara problem daxilində sanki başqa bir yer təyin etməli olduq. Yuxu fantaziyanı qurmur, əksinə, yuxu düşüncələrinin qurulmasında şüursuz fantaziya fəaliyyəti ən böyük paya malikdir. Yuxu düşüncələrinin mənbəyinə işarə etdiyi üçün Schernerə minnətdarıq; lakin onun yuxu işlənməsinə aid etdiyi demək olar ki, hər şey, gündüz fəal olan şüursuzun fəaliyyətinə aid edilməlidir, çünki bu fəaliyyət yuxular üçün olduğu qədər nevroz simptomları üçün də təhrik verir. Yuxu işlənməsini bu fəaliyyətdən tamamilə fərqli və çox daha məhdud bir şey kimi ayırmalı olduq. Nəhayət, yuxunun psixi pozuntularla əlaqəsini heç vaxt tərk etmədik, əksinə, onu yeni bir zəmində daha möhkəm əsaslandırdıq.

Yuxu nəzəriyyəmizdəki yenilik və daha yüksək bir vahidlik tərəfindən birləşdirildiyi üçün, müəlliflərin ən müxtəlif və ziddiyyətli nəticələrini binamıza daxil edilmiş halda tapırıq; bəziləri başqa cür çevrilmiş, yalnız bir neçəsi tamamilə rədd edilmişdir. Lakin bizim quruluşumuz da hələ tamamlanmamışdır. Çoxlu qeyri-müəyyənliklər, yəni psixologiyanın qaranlıq dərinliklərinə nüfuz etməyimiz nəticəsində qarşılaşdığımız problemlər bir kənara, bizə yeni bir ziddiyyət də təzyiq edir. Bir tərəfdən yuxu düşüncələrini tamamilə normal zehni fəaliyyət nəticəsində yaranmış kimi qəbul edirik, digər tərəfdən isə yuxu düşüncələri arasında və onlardan yuxu məzmununa doğru uzanan, tamamilə qeyri-adi düşüncə prosesləri aşkarlayırıq; bu prosesləri biz yuxu təfsiri zamanı yenidən təkrarlayırıq. Bizim “yuxu işlənməsi” adını verdiyimiz hər şey, bizə düzgün kimi məlum olan proseslərdən o qədər uzaq görünür ki, müəlliflərin yuxu zamanı psixi fəaliyyətin aşağı səviyyəsini tənqid edən ən sərt hökmləri bizə yerində gəlməlidir. Belki də yalnız daha da irəliyə doğru hərəkət edərək aydınlıq və həll yolu tapa bilərik. Yuxu yaranmasına səbəb olan konstellasiyalardan birini seçmək istəyirəm:

Biz, yuxunun gündəlik həyatımızdan gələn və tamamilə məntiqli şəkildə qurulmuş bir sıra düşüncələri əvəz etdiyini öyrəndik. Buna görə də, bu düşüncələrin bizim normal zehni həyatımızdan qaynaqlandığına şübhə edə bilmərik. Düşüncə axınlarımızda yüksək qiymətləndirdiyimiz, onları yüksək səviyyəli mürəkkəb nailiyyətlər kimi xarakterizə edən bütün xüsusiyyətləri yuxu düşüncələrində də yenidən tapırıq. Lakin bu düşüncə işinin yuxu zamanı həyata keçirildiyini fərz etmək üçün heç bir məcburiyyət yoxdur; belə bir fərz, psixi yuxu vəziyyəti haqqında indiyədək qoruyub saxladığımız təsəvvürü ciddi şəkildə sarsıdardı. Bu düşüncələr əksinə, çox ehtimal ki, həmin gündən qaynaqlanmış, öz təkanından etibarən şüurumuzdan gizli davam etmiş və sonra yuxuya getdikdə artıq tamamlanmış halda ortaya çıxmışdır. Əgər bu vəziyyətdən nə isə nəticə çıxarmalıyıqsa, bu, ən çoxu, ən mürəkkəb düşüncə fəaliyyətlərinin şüurun iştirakı olmadan da mümkün olduğunu sübut edir; bu isə bizə artıq hər bir histerik və ya məcburi düşüncələrə malik şəxsin psixoanalizindən məlum idi. Bu yuxu düşüncələri öz-özlüyündə şüurdan qopmağa qabiliyyətsiz deyillər; əgər onlar gündüz vaxtı bizə şüurda görünməyibsə, bunun bir neçə səbəbi ola bilər. Şüurlu olma, müəyyən bir psixik funksiyanın, diqqətin yönəldilməsi ilə əlaqədardır; görünür ki, diqqət yalnız müəyyən miqdarda yönəldilir və bu miqdar, müvafiq fikir axınından digər məqsədlərə doğru yayına bilər. Belə düşüncə axınlarının şüurdan gizlədilə biləcəyi başqa bir yol da aşağıdakı kimidir: Şüurlu düşünmə təcrübəmizdən bilirik ki, diqqəti yönəltdikdə müəyyən bir yolu izləyirik. Bu yolla tənqiddən keçə bilməyən bir təsəvvürə gəlib çıxsaq, dayandırırıq; diqqətin yönləndirilməsini buraxırıq. Görünür ki, başlanıb tərk edilmiş fikir axarı, diqqətin ona yenidən yönəlməsinə ehtiyac olmadan davam edə bilər, əgər o, diqqəti məcbur edən xüsusi yüksək intensivliyə malik olan bir nöqtəyə çatmasa. İlkin, şuurun müdaxiləsi ilə qərar vasitəsilə yanlış və ya həmin anki düşüncə aktının məqsədi üçün yararsız hesab edərək rədd edilməsi, bir düşüncə prosesinin şuurun nəzarəti olmadan yuxuya dalana qədər davam etməsinə səbəb ola bilər.

Belə bir düşüncə gedişini şüuröncəsi adlandırdığımızı, onu tamamilə düzgün hesab etdiyimizi və onun həm sadəcə laqeyd qalmış, həm də yarımçıq qalmış, boğulmuş ola biləcəyini ümumiləşdirək. Gəlin təsəvvür gedişatını necə canlandırdığımızı da açıq şəkildə deyək. Biz, bir məqsəd təsəvvüründən müəyyən bir oyanma miqdarının, ki biz onu “yüklənmə enerjisi” adlandırırıq, həmin məqsəd təsəvvürü tərəfindən seçilmiş assosiasiya yolları boyunca köçürüldüyünə inanırıq. “Laqeyd qalmış” bir düşüncə gedişi belə bir yüklənmə almamışdır; “boğulmuş” və ya “rədd edilmiş” bir düşüncə gedişindən isə o yenidən geri çəkilmişdir; hər ikisi öz həyəcanlarına buraxılmışdır. Məqsədlə yüklənmiş fikir axını müəyyən şərtlər daxilində şüurun diqqətini öz üzərinə cəlb etmək qabiliyyətinə malik olur və sonra şüurun vasitəçiliyi ilə “həddindən artıq yüklənmə” (überbesetzung) alır. Şüurun təbiəti və fəaliyyəti və funksiyası haqqındakı fərziyyələrimizi bir az sonra aydınlaşdırmalıyıq.

Belə bir şüuröncəsində oyanmış düşüncə axını spontan olaraq sönə və ya davam edə bilər. Birincil çıxışı belə təsəvvür edirik ki, onun enerjisi ondan yayılan bütün assosiasiya istiqamətləri boyunca yayılır, bütün fikir zəncirini müəyyən müddət davam edən, lakin sonra söndüyü, yəni boşaldılması tələb olunan oyanmanın sakitləşmiş vəziyyətə çevrildiyi bir oyanma vəziyyətinə gətirir. Bu ilk çıxış baş verərsə, proses yuxu yaranması üçün daha əhəmiyyət kəsb etmir. Lakin bizim şüuröncəsi sahəmizdə başqa məqsəd təsəvvürləri gizlənir ki, bunlar şüursuz və daima fəal olan istəklərimizin mənbələrindən qaynaqlanır. Bunlar öz-özünə buraxılmış fikir dairəsindəki oyanmaya sahib ola bilər, onu şüursuz istəklə əlaqələndirə bilər, şüursuz istəyə məxsus olan enerjini ona ötürə bilər və bundan sonra diqqətdən kənarda qalmış və ya boğulmuş fikir axını özünü saxlamaq qabiliyyətinə malik olur, baxmayaraq ki, bu güclənmə sayəsində şüura çıxış üçün heç bir hüquq qazanmır. Deyə bilərik ki, indiyə qədər şüuröncəsi olan fikir axını şüursuzluğa çəkilmişdir.

Yuxu yaranması üçün digər konfiqurasiyalar belə ola bilər: şüuröncəsi fikir axını əvvəlcədən şüursuz istəklə əlaqədə olmuş və buna görə də hakim məqsəd yüklənməsi tərəfindən rədd edilməyə rast gəlmişdir; və ya şüursuz istək digər (məsələn, somatik) səbəblərdən canlanmış və qarşılıqlı razılıq olmadan şüuröncəsi tərəfindən tutulmamış psixi qalıqlara ötürülmə axtarır. Hər üç hal nəticədə bir nəticədə birləşir: şüuröncəsi sahədə bir fikir xətti yaranır ki, bu, şüuröncəsi yüklənmə tərəfindən tərk edilmiş, lakin şüursuz istəkdən yüklənmə tapmışdır.

O andan etibarən fikir xətti bir sıra dəyişikliklərə uğrayır ki, biz artıq onları normal psixi proseslər kimi qəbul etmirik və bu dəyişikliklər bizə qəribə gələn bir nəticə, yəni psixopatoloji bir formalaşma verir. Biz eyni şeyləri qabardıb bir yerə toplayacağıq:¹⁰⁵

Yuxudakı sıxlaşdırmaların inkişaf istiqaməti bir tərəfdən yuxu fikirlərinin düzgün şüuröncəsi əlaqələri, digər tərəfdən isə şüursuzluqda olan vizual xatirələrin cazibəsi ilə müəyyən edilir. Sıxlaşdırma işinin uğuru qavrayış sistemlərinə qarşı nüfuz etmək üçün tələb olunan intensivlikləri yaradır.^106107108

Bunlar, yuxu işlənməsi prosesində əvvəlcə rasional şəkildə formalaşmış yuxu düşüncələrinə məruz qaldığı ən diqqət çəkən qeyri-adi proseslərdən bəziləridir. Onların əsas xarakteristikası kimi qəbul edilir ki, bütün dəyər yüklənmə edən enerjini hərəkətli və boşalma qabiliyyətli etmək üzərində qurulur; bu yüklənmələrin yapışdığı psixi elementlərin məzmunu və öz mənası ikinci dərəcəli məsələyə çevrilir. Hələ belə düşünmək olar ki, sıxlaşdırma və kompromis formalaşması yalnız düşüncələri təsvirlərə çevirmək məsələsi olduqda, yəni geriləmə xidmətində baş verir. Lakin təsvirlərə geriləmədən məhrum olan yuxuların təhlili — və daha aydın şəkildə sintezi — məsələn, 'Özünü öyrədən — Professor N. ilə söhbət' yuxusunun təhlili, digər yuxulardakı kimi eyni yerdəyişmə və sıxlaşdırma proseslərini ortaya çıxarır.

Beləliklə, yuxu formalaşmasında iki fərqli təbiətli psixi prosesin iştirak etdiyi haqqında anlayışdan özümüzü yayındıra bilmərik; biri tamamilə düzgün, adi düşünmə ilə bərabər dəyərdə olan yuxu düşüncələri yaradır; digəri isə onlarla son dərəcə təcrid edici, düzgün olmayan bir şəkildə davranır. Sonuncusunu VI bölmədə artıq əsl yuxu işlənməsi kimi ayırmışıq. İndi bu sonuncu psixi prosesin törəməsi üçün nə gətirə bilərik?

Nevrozların, xüsusilə də histeriyanın psixologiyasına bir qədər nüfuz etməmiş olsaydıq, burada cavab verə bilməzdik. Lakin bundan öyrənirik ki, eyni düzgün olmayan psixi proseslər — və sadalanmamış başqaları da — histerik simptomların yaradılmasına nəzarət edir. Histriyada da əvvəlcə tamamilə düzgün, şüurlu düşüncələrimizlə bərabər dəyərdə olan, lakin bu formada mövcudluqlarını heç cür öyrənə bilmədiyimiz, yalnız sonradan bərpa etdiyimiz düşüncələr sırası ilə qarşılaşırıq. Əgər onlar haradasa bizim qavrayışımıza nüfuz edibsə, formalaşan simptomun təhlilindən görürük ki, bu normal düşüncələr qeyri-adi bir müalicəyə məruz qalmış və sıxlaşdırma, kompromis formalaşması, səthi assosiasiyalar vasitəsilə, ziddiyyətlərin örtülməsi altında, lazım gəlsə geriləmə yolu ilə simptoma çevrilmişdir. Yuxu işlənməsinin xüsusiyyətləri ilə psixonevrotik simptomlara gətirib çıxaran psixi fəaliyyət arasındakı tam eynilik nəzərə alınaraq, histeriyanın bizi məcbur etdiyi nəticələri yuxuya tətbiq etmək hüququmuzun olduğunu düşünəcəyik.

Histeriya nəzəriyyəsindən belə bir qənaət çıxarırıq ki, normal düşüncə zəncirinin belə qeyri-adi psixi emalı yalnız bu zəncir uşaq yaşından gələn və sıxışdırılmış vəziyyətdə olan şüursuz bir istəyin daşıyıcısına çevrildiyi zaman baş verir. Bu qənaətə görə, yuxu nəzəriyyəsini hərəkətverici yuxu istəyinin həmişə şüursuzdan gəldiyi fərziyyəsi üzərində qurmuşuq; bu isə, özümüzün də etiraf etdiyimiz kimi, ümumi şəkildə sübut edilə bilməz, lakin rədd də edilə bilməz. Lakin adını çox vaxt təkrarladığımız "sıxışdırma"nın nə olduğunu söyləmək üçün psixoloji quruluşumuzda bir az daha irəli getməliyik.

Biz, işi oyanmanın toplanmasından qaçınmaq və mümkün qədər həyacansız qalmaq istəyi ilə tənzimlənən primitiv psixi aparatın fərziyyəsinə dalmışdıq. Buna görə də refleks aparatı sxemi üzrə qurulmuşdu; hərəkətlilik, əvvəlcə bədənin daxili dəyişikliyinə gedən yol, onun əlində olan boşalma yolu idi. Sonra doyum təcrübəsinin psixi nəticələrini müzakirə etdik və bu zaman, oyanmanın toplanmasının — bizi narahat etməyən bəzi üsullarla — narazılıq kimi qəbul edildiyini və aparatı, oyanmanın azalmasının ləzzət kimi hiss edildiyi doyum nəticəsini yenidən əldə etmək üçün fəaliyyətə gətirdiyi fərziyyəsini artıq əlavə edə bilərdik. Aparatda narazılıqdan başlayıb ləzzətə yönələn belə bir axını istək adlandırırıq; demişdik ki, aparatı hərəkətə gətirməyə istəkdən başqa heç nə qadir deyil və onun daxilindəki oyanma axını ləzzət və narazılıq qavrayışları tərəfindən avtomatik olaraq tənzimlənir. İlk istək, ehtimal ki, doyum xatirəsinin hallüsinativ şəkildə yüklənmə edilməsi olmuşdur. Lakin bu hallüsinasiya, tükənməyə qədər davam etdirilməməli idisə, ehtiyacın dayandırılmasını, yəni doyumla bağlı olan həzzin gətirilməsini təmin etmək üçün yararsız olduğunu sübut etdi.

Beləliklə, ikinci bir fəaliyyət — bizim terminologiyamızda ikinci sistemin fəaliyyəti — zəruri oldu; bu fəaliyyət xatirə yüklənməsinin qavrayışa nüfuz etməsinə və oradan psixi qüvvələri bağlamasına imkan vermirdi, əksinə, ehtiyac qıcıqlandırıcısından gələn oyanmanı, nəhayət, iradi hərəkətlilik vasitəsilə xarici dünyanı elə dəyişdirən bir dolambaçlı yola yönəldirdi ki, doyum obyektinin real qavrayışı baş verə bilsin. Psixi aparatın sxemini artıq bu qədər izləmişik; iki sistem, tam inkişaf etmiş aparatda Ubw (şüursuz) və Vbw (şüuröncəsi) kimi yerləşdirdiyimiz şeyin toxumudur. Xarici dünyanı hərəkətlilik vasitəsilə məqsədəuyğun şəkildə dəyişdirə bilmək üçün, xatirə sistemlərində böyük bir təcrübə məcmusunun toplanması və bu xatirə materialında müxtəlif məqsəd təsəvvürləri tərəfindən yaradılan əlaqələrin çoxşaxəli bərqərar edilməsi tələb olunur. İndi fərziyyələrimizdə daha irəli gedirik. Çox yönlü yoxlama, yüklənmələr göndərmə və geri çəkmə fəaliyyəti olan ikinci sistem, bir tərəfdən bütün xatirə materialı üzərində sərbəst nəzarətə ehtiyac duyur; digər tərəfdən, böyük yüklənmə miqdarlarını tək-tək düşünmə yollarına göndərsəydi, bu, yararsız bir səy olardı, çünki bu miqdarlar sonra məqsədəuyğun olmayan şəkildə axıb gedər və xarici dünyanı dəyişdirmək üçün lazım olan miqdarı azaldardı. Məqsədəuyğunluq naminə, ikinci sistemin enerji yüklənmələrinin böyük hissəsini sükunət halında saxlamağı və yalnız kiçik bir hissəsini yerdəyişməyə sərf etməyi bacardığını fərz edirəm. Bu proseslərin mexanikası mənə tamamilə məlum deyil; bu təsəvvürlərlə ciddi məşğul olmaq istəyən şəxs fiziki analoqları araşdırmalı və neyron oyanması zamanı hərəkət prosesini təsəvvür etmək üçün bir yol tapmalıdır. Mən yalnız o təsəvvürə sadiq qalıram ki, birinci W-sisteminin fəaliyyəti oyanma miqdarlarının sərbəst axmasına yönəlmişdir və ikinci sistem özündən çıxan qoşulmalar vasitəsilə bu axının dayandırılmasını, ehtimal ki, səviyyə yüksəlməsi ilə, sükunət qoşulmasına çevrilməsini təmin edir. Beləliklə, fərz edirəm ki, oyanmanın axını ikinci sistemin nəzarəti altında, birinci sistemin nəzarəti altında olduğundan tamamilə fərqli mexaniki şərtlərə bağlıdır. İkinci sistem yoxlayıcı düşünmə işini bitirdikdə, o, oyanmaların dayandırılmasını və toplanmasını da aradan qaldırır və onların hərəkətliliyə axmasına imkan verir.

İkinci sistem tərəfindən bu axın dayandırılmasının xoşagəlməzlik prinsipinə görə tənzimlənmə ilə əlaqələrini nəzərə alsaq, maraqlı bir fikir ardıcıllığı yaranır. Gəlin ilkin doyum təcrübəsinin qarşılığı olan xarici qorxu təcrübəsini tapmağa çalışaq. Təbii ki, ağrı oyanmasının mənbəyi olan bir qavrayış qıcıqlandırıcısı ilkin aparat üzərində təsir göstərir. Onda nizamsız hərəkət ifadələri, onlardan biri qavrayış aparatını və eyni zamanda ağrını dayandırana qədər davam edəcək və qavrayış yenidən ortaya çıxanda bu hərəkət dərhal təkrarlanacaq (məsələn, qaçış hərəkəti kimi), ta ki, qavrayış yenidən yox olana qədər. Lakin burada ağrı mənbəyinin qavrayışını hallüsinativ və ya başqa cür yenidən yüklənmə etmək üçün heç bir meyl qalmayacaq. Əksinə, ilkin aparatda bu xoşagəlməz xatirə təsvirini, hər hansı bir şəkildə oyadıldıqda dərhal tərk etmək meyli mövcud olacaq, çünki onun oyanmasının qavrayışa axması xoşagəlməzlik yaradacaqdı (daha dəqiq desək: yaratmağa başlayacaqdı). Xatirədən uzaqlaşma, ki, bu yalnız bir vaxtlar qavrayışdan qaçışın təkrarıdır, xatirənin qavrayış kimi şüuru oyatmaq və bununla da yeni yüklənməsi özünə cəlb etmək üçün kifayət qədər keyfiyyətə malik olmaması ilə də asanlaşır. Bu, əvvəllər xoşagəlməz olan şeyin xatirəsindən psixi prosesin asanlıqla və mütəmadi olaraq uzaqlaşması, bizə psixi sıxışdırmanın nümunəsini və ilk nümunəsini verir. Xoşagəlməz olandan, dəvəquşu taktikasından böyüklərin normal ruhi həyatında nə qədər qalıq aşkar edilə biləcəyi hamıya məlumdur.

Xoşagəlməzlik prinsipinə görə, birinci W-sistemi ümumiyyətlə düşünmə kontekstinə xoşagəlməz bir şey gətirməyə qadir deyil. Sistem istəməkdən başqa heç nə edə bilməz. Əgər belə qalsaydı, təcrübədə yerləşdirilmiş bütün xatirələr üzərində nəzarətə ehtiyac duyan ikinci sistemin düşünmə işi əngəllənmiş olardı. İndi iki yol açılır: ya ikinci sistemin işi həzzsizlik prinsipindən tamamilə azad olur, xatirə həzzsizliyinə əhəmiyyət vermədən yolunu davam etdirir; ya da xoşagəlməzlik xatirəsini elə bir şəkildə yüklənmə etməyi bacarır ki, bu zaman xoşagəlməzliyin ayrılması qarşısı alınsın. Birinci ehtimalı rədd edə bilərik, çünki həzzsizlik prinsipi ikinci sistemin oyanma axınına da tənzimləyici kimi təsir edir; beləliklə, ikinci ehtimala yönləndirilirik: bu sistem xatirəni elə doldurur ki, ondan axın dayandırılır, yəni həzzsizlik inkişafına səbəb olan hərəkət innervasiyasına bənzər axın da dayandırılır. İkinci sistem tərəfindən doldurmanın eyni zamanda oyanma axınına maneə təşkil etdiyi fərziyyəsinə, iki başlanğıc nöqtəsindən irəli gələrək yönləndirilirik: həzzsizlik prinsipinə diqqət və ən az innervasiya səyi prinsipi. Lakin sıxışdırma nəzəriyyəsinin açarı olan bu fikirdə israr edək: ikinci sistem yalnız ondan qaynaqlanan xoşagəlməzlik inkişafını dayandırmağa qadir olduqda təsəvvürü yükləyə bilər. Bu maneədən qaçan hər şey ikinci sistem üçün də əlçatan qalmayacaq, həzzsizlik prinsipinə uyğun olaraq dərhal tərk ediləcək. Həzzsizliyin dayandırılması tam olmaya bilər; onun başlanğıcına icazə verilməlidir, çünki bu, ikinci sistemə xatirənin təbiətini və bəlkə də onun düşüncənin axtardığı məqsəd üçün uyğun olmamasını göstərir.

Birinci sistemin tək başına icazə verdiyi psixik prosesi indi ilkin proses adlandıracağam; ikinci sistemin maneəsi altında baş verən prosesi isə ikincil proses adlandıracağam. Başqa bir nöqtədə də ikinci sistemin ilkin prosesi niyə düzəltməli olduğunu göstərə bilərəm. İlkin proses, toplanan oyanma miqdarı ilə qavrama eyniliyini yaratmaq üçün oyanmanın boşaldılmasına can atır; ikincil proses isə bu məqsədi tərk edib, əvəzinə düşünmə eyniliyini əldə etmək məqsədini götürüb. Bütün düşünmə, məqsəd təsəvvürü kimi qəbul edilən doyum xatirəsindən, həmin xatirənin eyni doldurulmasına qədər gedən dolambaclı yoldur; bu, hərəkət təcrübələri yolu ilə yenidən əldə edilməlidir. Düşünmə, təsəvvürlər arasındakı əlaqə yolları ilə maraqlanmalı, lakin onların intensivlikləri ilə çaşmamalıdır. Lakin aydındır ki, təsəvvürlərin sıxlaşdırılması, vasitə və kompromis formalaşmaları bu eynilik məqsədinə çatmağa mane olur; bir təsəvvürü digərinin yerinə qoyduqda, birincidən davam edən yoldan sapırlar. Belə proseslər ikincil düşüncədə diqqətlə qaçınılır. Xoşagəlməzlik prinsipinin, digər hallarda düşünmə prosesinə ən vacib istinad nöqtələrini təqdim etdiyi halda, düşünmə eyniliyinin təqibində də çətinliklər yaratdığını görmək çətin deyil. Düşüncənin meyli, xoşagəlməzlik prinsipinin münhasır tənzimləməsindən getdikcə daha çox azad olmağa və affekt inkişafını düşünmə işi ilə hələ siqnal kimi istifadə edilə bilən minimuma endirməyə yönəlməlidir. Bu performansın təkmilləşdirilməsi, şüur vasitəsilə təmin edilən yenidən aşırı yüklənmə ilə əldə edilməlidir. Lakin bilirik ki, bu, normal psixik həyatda nadir hallarda tam uğurla nəticələnir və düşüncəmiz xoşagəlməzlik prinsipinin qarışması ilə həmişə təhrifə açıq qalır.

Lakin psixik aparatımızın funksional qabiliyyətindəki boşluq budur ki, ikincil düşünmə işinin nəticələri kimi görünən fikirlər ilkin psixik prosesə məruz qala bilər; bu formul ilə indi yuxuya və histerik simptomlara aparan işi təsvir edə bilərik. Qeyri-kafiyyət halı, inkişaf tariximizdən gələn iki amilin toqquşması ilə yaranır; bunlardan biri tamamilə psixik aparata aid olub iki sistem arasındakı münasibətə həlledici təsir göstərir, digəri isə dəyişən dərəcədə təsir edir və orqanik mənşəli həvəs qüvvələrini psixik həyata daxil edir. Hər ikisi uşaqlıq həyatından gəlir və psixik və somatik orqanizmimizin uşaqlıq dövründən bəri keçirdiyi dəyişikliyin nəticəsidir.

Psixik aparatdakı bir prosesi ilkin adlandırdığımda, bunu yalnız rütbə və performans qabiliyyətinə görə etməmişdim, adlandırma zamanı zaman münasibətlərini də nəzərə ala bilərdim. Yalnız ilkin prosesə malik olan psixik aparat, bildiyimiz qədər mövcud deyil və bu mənada nəzəri bir fiksiyadır; lakin faktiki odur ki, ilkin proseslər onda əvvəldən mövcuddur, ikincil proseslər isə həyat boyu tədricən formalaşır, ilkin prosesləri dayandırır və üstələyir, onların üzərində tam hökmranlığı bəlkə də həyatın zirvəsində əldə edir. İkincil proseslərin gec gəlməsi nəticəsində, şüursuz istək təhriklərindən ibarət olan varlığımızın nüvəsi, öncə-şüur üçün anlaşılmaz və dayandırılmaz qalır; öncə-şüurun rolu isə bir dəfəlik şüursuzdan gələn istək təhriklərinə ən uyğun yolları göstərməklə məhdudlaşır. Bu şüursuz istəklər, sonrakı bütün psixik cəhdlər üçün tabe olmalı olduqları bir məcburiyyət təşkil edir; onlar bu istəkləri daha yüksək məqsədlərə yönləndirməyə çalışa bilərlər. Xatirə materialının böyük bir sahəsi də öncə-şüur doldurmasının bu gecikməsi nəticəsində əlçatan qalır,

Uşaqlıqdan qaynaqlanan, məhv edilməz və dayandırılmaz istək təhrikləri arasında, doyumları ikincil düşüncənin məqsəd təsəvvürləri ilə ziddiyyət münasibətinə girmiş olanlar da var. Bu istəklərin təmin edilməsi artıq həzz, əksinə, xoşagəlməz emosional təsir yaradacaqdı və məhz bu emosional çevrilmə bizim 'sıxışdırma' adlandırdığımız şeyin mahiyyətini təşkil edir. Belə bir çevrilmənin hansı yolla, hansı həvəs qüvvələri vasitəsilə baş verə biləcəyi məsələsi, burada yalnız qeyd etdiyimiz sıxışdırma problemi ilə bağlıdır. Bizim üçün belə bir emosional çevrilmənin inkişaf prosesində baş verdiyini (ilk başda uşaqların həyatında olmayan iyrənmənin ortaya çıxmasını xatırlayın) və onun ikincil sistemin fəaliyyəti ilə əlaqədar olduğunu, halbuki şüuröncəsinin heç vaxt əlçatan olmadığını qeyd etmək kifayətdir; buna görə də onların emosional boşalmasını dayandırmaq mümkün deyil. Məhz bu emosional inkişafa görə bu təsəvvürlər artıq onların istək qüvvəsini transfer etdiyi şüuröncəsi düşüncələr üçün əlçatan deyil. Əksinə, xoşagəlməzlik prinsipi qüvvəyə minir və şüuröncəsinin bu transfer düşüncələrindən üz çevirməsinə səbəb olur. Onlar öz hallarına buraxılır, 'sıxışdırılır' və beləliklə, uşaqlıqdan şüuröncəsinə aid olan və əvvəlcədən şüuröncəsindən çıxarılmış xatirə xəzinəsinin mövcudluğu sıxışdırmanın ön şərtinə çevrilir.

Ən yaxşı halda, transfer düşüncələrinin şüuröncəsindəki yüklənməsi geri çəkildikdə, xoşagəlməzlik inkişafı dayanır və bu uğur xoşagəlməzlik prinsipinin müdaxiləsini məqsədyönlü kimi xarakterizə edir. Lakin əgər sıxışdırılmış şüursuz istək, öz transfer düşüncələrinə borc verə biləcəyi və onları şüuröncəsinin yüklənməsi tərəfindən tərk edilsələr belə, oyanma ilə nüfuz etməyə cəhd edə biləcək bir orqanik güclənməyə məruz qalarsa, vəziyyət fərqli olur. Bu zaman şüuröncəsi sıxışdırılmış düşüncələrə qarşı ziddiyyəti gücləndirir (qarşı-yüklənmə) və nəticədə, şüursuz istəyin daşıyıcıları olan transfer düşüncələrinin simptom yaranması şəklində hər hansı bir kompromis formasında nüfuz etməsi baş verir. Lakin sıxışdırılmış düşüncələr şüursuz istək oyanması tərəfindən güclü şəkildə yüklənmə edildiyi və əksinə, şüuröncəsi yüklənmə tərəfindən tərk edildiyi andan etibarən, onlar ilkin psixik prosesə tabe olurlar, yalnız hərəkət boşalmasına və ya yol açıq olduqda, arzulanan qavrama eyniliyinin hallüsinativ canlandırılmasına yönəlirlər. Biz əvvəllər empirik olaraq təsvir edilən yanlış proseslərin yalnız sıxışdırma vəziyyətində olan düşüncələrlə baş verdiyini aşkar etmişik. İndi biz əlaqənin daha bir hissəsini dərk edirik. Bu yanlış proseslər psixik aparatda ilkin olanlardır; onlar təsəvvürlərin şüuröncəsi yüklənməsi tərəfindən tərk edildiyi, öz hallarına buraxıldığı və şüursuzdan gələn, boşalmağa can atan, ləngiməmiş enerji ilə doldura bildiyi hər yerdə ortaya çıxırlar. Bu yanlış adlandırılan proseslərin normal düşüncənin həqiqi saxtalaşdırılması, yəni düşüncə səhvləri olmadığını, əksinə, psixik aparatın ləngimədən azad edilmiş iş üsulları olduğunu dəstəkləyən bəzi digər müşahidələr də əlavə olunur. Beləliklə, görürük ki, şüuröncəsi oyanmanın hərəkətə keçidi eyni proseslərə əsaslanır və şüuröncəsi təsəvvürlərin sözlərlə əlaqələndirilməsi diqqətsizliyə aid edilən eyni yerini dəyişmələri və qarışmaları asanlıqla göstərir. Nəhayət, bu ilkin axın üsullarının maneə törədilməsi zamanı zəruri olan iş artımının sübutu, bu düşüncə axın üsullarını şüura nüfuz etdirdikdə komik effekt, yəni gülüşlə boşaldılan bir artıq əldə etdiyimiz faktından irəli gələ bilər.

Psixonevrozlar nəzəriyyəsi, yalnız uşaqlıqdan gələn cinsi istək tələblərinin uşaqlıq inkişaf dövründə sıxışdırma (emosional çevrilmə) təcrübəsinə məruz qaldığını, sonrakı inkişaf dövrlərində isə ya ilkin biseksuallıqdan formalaşan cinsi konstitusiyaya, ya da cinsi həyatın əlverişsiz təsirlərinə görə yenilənməyə qabiliyyətli olduğunu və beləliklə, bütün psixonevroz simptom yaranması üçün həvəs qüvvələrini təmin etdiyini mütləq əminliklə iddia edir. Sıxışdırma nəzəriyyəsində hələ də mövcud olan boşluqlar yalnız bu cinsi qüvvələrin daxil edilməsi ilə doldurula bilər. Cinsi və uşaqlıq tələbinin yuxu nəzəriyyəsi üçün də irəli sürülüb-sürülməyəcəyini açıq buraxıram; yuxu istəyinin hər dəfə şüursuzdan gəldiyi fərziyyəsi ilə artıq isbat oluna bilən həddi aşdığım üçün, bu hissəni tamamlanmamış buraxıram. Həmçinin, yuxu yaranması və histerik simptom yaranması zamanı psixik qüvvələrin oyununda fərqin nədən ibarət olduğunu daha da araşdırmaq istəmirəm; müqayisə edilən tərəflərdən birinin daha dəqiq məlumatına malik deyilik. Lakin mən başqa bir məqama dəyər verirəm və etiraf edirəm ki, iki psixik sistem, onların iş üsulları və sıxışdırma haqqında bütün bu müzakirələri yalnız bu məqam üçün bura daxil etmişəm. İndi söhbət gedən psixoloji münasibətləri təqribən düzgün, yoxsa bu qədər çətin məsələlərdə asanlıqla mümkün olduğu kimi, əyri və boşluqlu başa düşdüyümdən asılı deyil. Psixik senzuranın, yuxu məzmununun düzgün və qeyri-adi işlənməsinin təfsiri necə dəyişirsə dəyişsin, yuxu yaranması zamanı belə proseslərin effektiv olduğu və onların histerik simptom yaranması zamanı aşkar edilən proseslərlə əsasən ən böyük analojiyə malik olduğu faktı etibarlı qalır. İndi yuxu böyük səy tələb edir, digər tərəfdən isə yuxuya yad olan materiala söykənməyi tələb edir. Beləliklə, məsələn, mən bunu belə etmişəm. B. sözdə “boğulmuş” sözü ilə “sıxışdırılmış” sözü arasında fərqli məna qoşub-qoşmadığımı bildirməkdən qaçındım. Yalnız ikincisinin birincisindən daha güclü şəkildə şüursuzluğa aid olduğunu vurğuladığı aydınlaşmış olmalıdır. Yuxu düşüncələrinin, şüura doğru irəliləməyə davam etməkdən imtina edib geriləmə yolunu seçdikləri halda belə, senzura tərəfindən təhrifə məruz qalmaları barədə asan görünən məsələyə toxunmadım və s. Daha çox buraxılışlar. Mənim üçün əsas məqsəd, yuxu işlənməsinin daha da təhlilinin apardığı problemlər haqqında təəssürat yaratmaq və bu mövzunun yol boyunca rastlaşdığı digər mövzuları işarə etmək idi. Təqibin hansı nöqtədə dayandırılacağına dair qərar mənə həmişə asan verilmədi. — Yuxuda cinsi təsəvvür həyatının rolunu bütünlüklə işləmədiyim və açıq-cinsi məzmunlu yuxuların təfsirindən qaçdığım fakt, bəlkə də oxucuların gözləntiləri ilə üst-üstə düşməyən xüsusi bir motivasiyaya əsaslanır. Mənim baxışlarıma və neyropatologiyada müdafiə etdiyim təlimlərə tamamilə uzaqdır ki, cinsi həyatı nə həkimin, nə də elmi tədqiqatçının maraqlanmalı olduğu bir ayıb (pudendum) kimi qəbul edim. Həmçinin, Daldisli Artemidorun "Yuxuların simvolikası" əsərinin tərcüməçisini, orada olan cinsi yuxular haqqında fəslin oxucuların nəzərinə çatdırılmasını gizlətməyə vadar edən əxlaqi qəzəbi gülünc hesab edirəm. Mənim üçün yalnız bir qənaət əsas idi: cinsi yuxuların izahında hələ həll olunmamış sapkınlıq və biseksuallıq problemlərinə dərinə dalmağım lazım gələcəkdi və buna görə də bu materialı başqa bir kontekst üçün saxladım. patoloji hadisə deyil; o, psixi tarazlığın pozulmasını tələb etmir; o, iş qabiliyyətinin zəifləməsinə səbəb olmur. Mənim yuxularımın və nevrozlu xəstələrimin yuxularının sağlam insanların yuxuları haqqında nəticə çıxarmağa imkan vermədiyi haqqında etiraz, yəqin ki, diqqətə alınmadan rədd edilməlidir. Beləliklə, hadisələrdən onların həvəs qüvvələri haqqında nəticə çıxarsaq, nevrozun istifadə etdiyi psixi mexanizmin, ruhi həyatı bürüyən xəstəlik pozğunluğu ilə yaradılmadığını, əksinə, ruhi aparatın normal quruluşunda hazır olduğunu görürük. İki psixi sistem, onların arasındakı keçid senzurası, bir fəaliyyətin digəri tərəfindən dayandırılması və üstələnməsi, hər ikisinin şüurla əlaqələri — və ya vəziyyətin həqiqi təbiətini daha düzgün şərh edən nə varsa; — bunların hamısı bizim ruhi alətimizin normal quruluşuna aiddir və yuxu bizə onun strukturunu öyrənməyə aparan yollardan birini göstərir. Əgər tamamilə təsdiqlənmiş bilik artımının minimumu ilə kifayətlənmək istəyiriksə, deyərik ki, yuxu bizə boğulmuş olanın normal insanda da davam etdiyini və psixi fəaliyyətə qadir olduğunu sübut edir. Yuxunun özü bu boğulmuşun ifadələrindən biridir; nəzəriyyəyə görə, o, bütün hallarda belədir, əlçatan təcrübəyə görə isə ən azı, yuxu həyatının diqqət çəkən xüsusiyyətlərini ən aydın şəkildə nümayiş etdirən çox sayda halda belədir. Oyanıq həyatında ziddiyyətlərin əks tərəfdən həll edilməsi ilə ifadədən məhrum edilmiş və daxili qavrayışdan kəsilmiş olan ruhi cəhətdən boğulmuş olan, gecə həyatında və kompromis formalaşmalarının hökmranlığı altında şüura nüfuz etmək üçün vasitələr və yollar tapır.

Əgər tanrıları razı sala bilmirəmsə, yeraltı dünyanı hərəkətə gətirəcəyəm.

Yuxuların yozumu isə ruhi həyatda şüursuzu tanımağa aparan kral yoludur. Yuxunun təhlilini izləyərək, bu ən möcüzəli və ən sirli alətin tərkibinə bir qədər də olsa nüfuz edirik, həqiqətən, çox kiçik bir hissəyə, lakin bu, digər — patoloji adlandırılan — formalaşmalardan istifadə edərək onun təhlilində daha irəli getmək üçün başlanğıc qoyur. Çünki xəstəlik — ən azı düzgün şəkildə funksional adlandırılan xəstəlik — bu aparatın dağıdılmasını, onun daxilində yeni bölünmələrin yaradılmasını tələb etmir; o, normal funksion zamanında çoxlu təsirləri örtülmüş olan qüvvə oyununun komponentlərinin güclənməsi və zəifləməsi ilə dinamik olaraq izah edilməlidir. Başqa bir yerdə göstərilə bilər ki, aparatın iki instansiyadan ibarət olması, tək bir instansiyanın mümkün olmadığı normal fəaliyyətin də incələşməsinə imkan verir. ŞÜURSUZ VƏ ŞÜUR — REALİTƏ

Daha diqqətlə baxsaq, aparatın motor ucuna yaxın iki sistemin mövcudluğu deyil, əksinə, əvvəlki fəsillərin psixoloji müzakirələri ilə bizə irəli sürülən oyanmanın iki növü və ya axın tərzləri nəzərə alınmalıdır. Bizim üçün fərqi yoxdur; çünki köməkçi təsəvvürlərimizi tərk etməyə həmişə hazır olmalıyıq, əgər onları əvəz etməyə qadir olduğumuza inanırıqsaq. naməlum reallığa daha yaxın olan başqa bir şeyi əvəz etmək. Gəlin indi, iki sistemi psixi aparat daxilində iki lokalitet kimi ən yaxın və ən sadə mənada nəzərdə tutduğumuz müddətcə yanlış formada yarana bilən bəzi anlayışları düzəltməyə çalışaq; bu anlayışlar 'sıxışdırma' və 'nüfuz etmə' ifadələrində öz əksini tapmışdır. Beləliklə, əgər biz deyirik ki, şüursuz fikir öncə-şüura tərcümə olunmaq və sonra şüura nüfuz etmək üçün can atır, bu o demək deyil ki, yeni bir yerdə yerləşən ikinci bir fikir, orijinalı ilə yanaşı mövcud olan bir nüsxə kimi formalaşmalıdır; həmçinin şüura nüfuz etmə anlayışından yer dəyişikliyi ideyasını diqqətlə kənarlaşdırmalıyıq. Əgər biz deyirik ki, öncə-şüurda olan bir fikir sıxışdırılır və sonra şüursuz tərəfindən qəbul edilir, bu halda ərazi uğrunda mübarizə təsəvvür dairəsindən götürülmüş bu obrazlar, həqiqətən də bir psixi lokalitetdə bir tərtibatın ləğv edildiyini və digər lokalitetdə yeni bir tərtibatla əvəz olunduğunu qəbul etməyə bizi təşviq edə bilər. Bu oxşatmaların əvəzinə, real vəziyyətə daha yaxşı uyğun gələn bir şeyi qoyuruq: enerji yüklənməsinin müəyyən bir tərtibata köçürülməsi və ya ondan geri çəkilinməsi, nəticədə psixi quruluşun bir instansın hakimiyyəti altına düşməsi və ya ondan çıxması. Burada yenidən topografik təsəvvür üsulunu dinamik üsulla əvəz edirik; hərəkətli olan psixi quruluşun özü deyil, onun innervasiyasıdır.¹⁰⁹

Buna baxmayaraq, iki sistemin aydın təsəvvürünü inkişaf etdirməyi məqsədəuyğun və haqlı hesab edirəm. Bu təsvir üsulunun sui-istifadəsinin qarşısını alırıq, əgər xatırlasaq ki, təsəvvürlər, fikirlər və psixi quruluşlar ümumiyyətlə sinir sisteminin orqanik elementlərində lokalizə edilə bilməz, əksinə, demək olar ki, ONLARIN ARASINDA, müqavimətlər və yolların onlara uyğun korrelatı təşkil etdiyi yerdə. Daxili qavrayışımızın predmeti ola bilən hər şey, teleskopta işıq şüalarının gedişi ilə verilən təsvir kimi virtualdır. Lakin özləri heç nə psixi olmayan və heç vaxt psixi qavrayışımıza əlçatan olmayan sistemləri, təsviri yaradan teleskop linzaları kimi qəbul etməyə haqqımız var. Bu oxşatmanın davamında, iki sistem arasındakı senzura yeni mühitə keçid zamanı şüaların sınmasına uyğun gələrdi.¹¹⁰

Biz indiyə qədər psixologiyanı öz başımıza idarə etmişik; müasir psixologiyanı idarə edən təlim görüşlərinə nəzər salmaq və onların bizim qəbul etdiyimiz postulatlarla münasibətini yoxlamaq vaxtı gəlib çatmışdır. Lippsin qüdrətli sözlərinə görə, psixologiyada şüursuzluq məsələsi psixoloji məsələdən çox, psixologiyanın özünün məsələsidir. Psixologiya bu məsələni 'Psixi' olanın məhz 'Şüurlu' olduğu və 'şüursuz psixi proseslər'in bariz ziddiyyət olduğu sözlərlə izah edərək həll etdiyi müddətcə, həkimin qeyri-adi ruhi hallar üzərində apardığı müşahidələrin psixoloji cəhətdən qiymətləndirilməsi mümkün deyildi. Həkim və filosof yalnız o vaxt qarşılaşır ki, hər ikisi şüursuz psixi proseslərin 'müəyyən bir fakt üçün məqsədəuyğun və tam haqlı ifadə olduğunu' qəbul etsin. Həkim 'şüur psixinin əvəzolunmaz xarakteridir' iddiasını çiyin çəkərək rədd etməyə başqa cür edə bilməz və əgər filosofların ifadələrinə hörməti hələ kifayət qədər güclüdürsə, onların eyni predmeti işləmədiyi və eyni elmi aparmadığı fikrinə gələ bilər. Çünki nevroz xəstəsinin ruhi həyatının yalnız bir mənalı müşahidəsi, yalnız bir yuxu təhlili ona sarsılmaz inamı aşılamalıdır ki, psixi proseslər adını verməkdən imtina edilə bilməyən ən mürəkkəb və ən düzgün düşünmə prosesləri şəxsin şüurunu oyatmadan baş verə bilər. Psixologiyada şüursuzluq anlayışı. — 1897-ci ildə Münhendəki Üçüncü Beynəlxalq Psixologiya Konqresində çıxış. Şübhəsiz ki, həkim bu şüursuz proseslər haqqında, onlar şüur üzərində məlumat və ya müşahidəyə imkan verən təsir göstərməyincə xəbər ala bilməz. Lakin bu şüur effekti, şüursuz prosesdən tamamilə fərqli psixi xarakter daşıya bilər, nəticədə daxili qavrayış birini digərinin əvəzi kimi tanıya bilməz. Həkim, şüur effektindən şüursuz psixi prosesə nəticə çıxarma yolu ilə irəliləmək haqqını qorumalıdır; bu yolla o öyrənir ki, şüur effekti şüursuz prosesin yalnız uzaq psixi təsiridir və sonuncu özü kimi şüurlu olmamışdır, həmçinin o, şüura heç bir şəkildə büruzə vermədən mövcud olmuş və təsir etmişdir.

Şüur xüsusiyyətinin şüur xüsusiyyətinin həddindən artıq yüksəldilməsindən geri dönüş, psixi proseslərin gedişatına düzgün baxış üçün zəruri bir ön şərtə çevrilir. Lippsin ifadəsinə görə, şüursuzluq psixi həyatın ümumi əsası kimi qəbul edilməlidir. Şüursuzluq, şüurlu olanın kiçik dairəsini özündə əhatə edən böyük dairədir; hər şüurlu olanın şüursuz bir mərhələsi var, halbuki şüursuzluq bu mərhələdə qala bilər və yenə də tam bir psixi nailiyyətin dəyərini iddia edə bilər. Şüursuzluq, əsl real psixi varlıqdır, daxili təbiətinə görə xarici dünyanın reallığı qədər bizə məlum deyil və şüur həyatının məlumatları ilə bizə qeyri-kamil şəkildə verilir¹¹¹

Du Prel deyir: "Ruhun nə olduğu sualı, aydın şəkildə, şüur və ruhun eyni olub-olmadığına dair bir ön araşdırma tələb edir. Məhz bu ön sual yuxu tərəfindən inkar edilir, çünki yuxu göstərir ki, ruh anlayışı şüur anlayışından kənara çıxır, təqribən bir ulduzun cazibə qüvvəsinin onun işıq kürəsindən kənara çıxması kimi" (Philos. d. Mystik, s. 47).

"Şüur və ruhun eyni ölçüdə anlayışlar olmadığı, kifayət qədər açıq şəkildə vurğulanmaması mümkün olmayan bir həqiqətdir" xarici dünya hissi orqanlarımızın məlumatları vasitəsilə olduğu kimi.

Əgər şüur həyatı və yuxu həyatı arasındakı köhnə qarşıdurma, şüursuz psixi varlığa layiq olduğu mövqeyi verməklə dəyərdən salınıbsa, əvvəlki müəllifləri hələ də məşğul edən bir sıra yuxu problemləri aradan qalxır. Yuxuda icra olunduğuna təəccübləndiyimiz bir çox nailiyyətlər artıq yuxuya aid edilmir, əksinə, gündüz də işləyən şüursuz düşünməyə aid edilir. Əgər yuxu, Şernere görə, bədənin simvolik təsviri ilə oynamağa bənzəyirsə, bilirik ki, bu, ehtimal ki, cinsi təhriklərə tabe olan və yalnız yuxuda deyil, histerik fobiyalarda və digər simptomlarda da ifadə olunan bəzi şüursuz fantaziyaların nailiyyətidir. Əgər yuxu gündüzün işlərini davam etdirir və həll edir, hətta dəyərli fikirləri işıq çıxarırsa, biz yalnız yuxu örtüyünü yuxu işlənməsinin nailiyyəti və ruhun dərinliklərindəki qaranlıq qüvvələrin kömək nişanı kimi çıxmalıyıq (Tartininin Yuxu Sonatasında şeytanı nəzərdə tutun). İntellektual nailiyyətin özü, gündüz belə nailiyyətləri icra edən eyni ruh qüvvələrinə aiddir. Biz çox güman ki, intellektual və bədii istehsalın şüurlu xarakterini həddindən artıq yüksəltməyə meylliyik. Göte və Helmholtz kimi ən məhsuldar insanların məlumatlarından öyrənirik ki, yaradıcılıqlarının əsas və yeni hissəsi onlara ilhamla verilmiş və demək olar ki, hazır şəkildə qavranılmasına gəlmişdir. Digər hallarda şüurlu fəaliyyətin köməkçiliyi, bütün zehni qüvvələrin sərf edildiyi yerlərdə heç bir təəccüb doğurmur. Amma şüurlu fəaliyyətin çox sui-istifadə edilən imtiyazı, harada iştirak edirsə, digər hamısını bizdən gizlədə bilməsidir.

Yuxuların tarixi əhəmiyyətini xüsusi bir mövzu kimi qaldırmaq əməkə dəyməz. Bir qəbilə başçısı, nəticəsi tarixi dəyişdirən cəsarətli bir təşəbbüsə yuxu ilə təşviq edildiyi zaman, yeni bir problem yalnız yuxunu digər daha tanış ruh qüvvələrinə qarşı xarici bir qüvvə kimi təqdim etdiyimiz müddətcə ortaya çıxır; yuxunu, gündüz üzərində müqavimət olan və gecə dərinliklərdəki oyanma mənbələrindən güc ala bilən təkanların ifadə forması kimi nəzərdən keçirdiyimiz zaman artıq ortaya çıxmır! Amma qədim xalqların yuxuya göstərdiyi hörmət, insan ruhundakı idarəolunmaz və məhvolunmaz, yuxu istəyini verən və bizdə şüursuzluğumuzda yenidən tapdığımız şeytani olan qarşısında düzgün psixoloji duyğuya əsaslanan bir ehtiramdır.

Mən qəsdən deyirəm ki, bizim şüursuzluğumuzda, çünki belə adlandırdığımız şey, filosofların şüursuzluğu ilə, həmçinin Lippsin şüursuzluğu ilə də üst-üstə düşmür. Orada o, yalnız şüurlu olanla ziddiyyəti bildirməlidir; şüurlu proseslərdən başqa şüursuz psixi proseslərin də olması, şiddətlə mübahisə edilən və qətiyyətlə müdafiə olunan bir bilikdir. Lippsdə biz daha geniş bir hökmü eşidirik: bütün psixi varlıq şüursuz olaraq mövcuddur, bəziləri sonra şüurlu olaraq da mövcuddur. Amma bu hökmün sübutu üçün yuxu və histerik simptom formalaşması fenomenlərini gətirməmişik; normal gündəlik həyatın müşahidəsi tək başına onu hər hansı bir şübhədən uzaq şəkildə təsdiqləmək üçün kifayətdir. Psixopatoloji formalaşmaların və onların ilk həlqəsi olan yuxuların təhlilinin bizə öyrətdiyi yeni şey, şüursuzluğun — yəni psixi varlığın — iki ayrı sistem funksiyası kimi mövcud olması və normal ruh həyatında belə mövcud olmasıdır. Beləliklə, iki növ şüursuzluq var ki, biz bunu psixoloqlarda hələlik ayrı-ayrılıqda tapa bilmirik. Hər ikisi psixologiya mənasında şüursuzdur; lakin bizim terminologiyamızda Ubw adlandırdığımız birincisi, həm də şüur üçün qeyri-mümkündür, ikincisi isə¹¹²

Vbw bizim tərəfimizdən ona görə belə adlandırılır ki, onun oyanmaları, müəyyən qaydalara riayət edilməsi, bəlkə də yeni bir senzuranın aşılması şərti ilə, lakin Ubw sistemini nəzərə almadan şüura çıxa bilər. Oyanmaların şüura çıxmaq üçün dəyişməz bir ardıcıllıq, yəni senzura dəyişiklikləri ilə bizə açıqlanan bir instansiyalar zənciri keçməli olduğu faktı, bizə məkanlıqdan bir timsal qurmaq üçün xidmət etdi. Biz iki sistem arasındakı və şüurla olan əlaqələri təsvir edərkən, Vbw sisteminin Ubw sistemi ilə şüur arasında bir qalxan kimi dayandığını dedik. Vbw sistemi yalnız şüura girişi bağlamır, həm də iradi hərəkətliliyə girişi idarə edir və diqqət kimi bizə tanış olan bir hissəsi olan mobil yüklənmə enerjisinin göndərilməsi üzərində nəzarət edir!

Psixonevrozların müasir ədəbiyyatında çox populyarlaşan şüurüstü və şüuraltı fərqləndirməsindən də uzaq durmalıyıq, çünki məhz bu fərqləndirmə psixi olanla şüurlu olanın eyniləşdirilməsini vurğulayır.

Bizim təsvirimizdə bir vaxtlar bütün gücə malik olan, hər şeyi örtən şüura hansı rol qalır? Psixi keyfiyyətlərin qavranılması üçün bir hissi orqan rolundan başqa heç bir rol. Bizim sxematik təşəbbüsümüzün əsas fikrinə görə, şüur qavranmasını yalnız xüsusi bir sistemin öz məhsulu kimi qəbul edə bilərik; bu sistem üçün Bw qısaltması tövsiyə olunur. Bu sistemi, W qavranma sistemləri ilə mexaniki xüsusiyyətlərinə görə oxşar təsəvvür edirik, yəni keyfiyyətlərlə qıcıqlana bilən və dəyişikliklərin izini saxlamaq qabiliyyətindən məhrum, deməli, yaddaşı olmayan bir sistem kimi. Psixi aparat, hissi orqanı ilə Xarici dünyaya yönəlmiş W-sistemləri ilə təchiz olunmuş psixi aparat, Bw-nin hissi orqanı üçün özü xarici dünyadır; onun teleoloji əsaslandırması bu münasibətdə dayanır. Aparatın quruluşuna hökm edən instansiyalar zənciri prinsipi, burada bizə yenidən rast gəlir. Oyanma materialı Bw hissi orqanına iki tərəfdən axır: keyfiyyətlərlə şərtlənmiş oyanmanın şüurlu hissiyyata çevrilməzdən əvvəl ehtimal ki, yeni bir emaldan keçdiyi W sistemindən və aparatın öz daxili hissəsindən, kəmiyyət prosesləri müəyyən dəyişikliklərə çatdıqda həzz və xoşagəlməzlik keyfiyyətlər silsiləsi kimi qavranılır.¹¹³

Düzgün və yüksək mürəkkəb düşüncə quruculuğunun şüurun iştirakı olmadan da mümkün olduğunu dərk edən filosoflar, sonra şüura bir funksiya təyin etməyi çətinlik kimi uydurmuşdular; onlara şüur tamamlanmış psixi prosesin artıq bir əks olunması kimi görünürdü. Bw sistemimizin qavranma sistemləri ilə analoqiyası bizi bu çətinlikdən qurtarır. Görürük ki, hissi orqanlarımız vasitəsilə qavranma, gələn hissi oyanmanın yayıldığı yollara diqqət yüklənməsini yönəltməyə səbəb olur; W sisteminin keyfiyyət oyanması psixi aparatdakı mobil kəmiyyət üçün onun axınının tənzimləyicisi kimi xidmət edir. Eyni funksiyanı Bw sisteminin üstündə yerləşən hissi orqanı üçün də iddia edə bilərik. Yeni keyfiyyətləri qavrayaraq, o, mobil yüklənmə kəmiyyətlərinin idarə edilməsi və məqsədəuyğun paylanması üçün yeni bir töhfə verir. Həzz və xoşagəlməzlik qavranması vasitəsilə, əks halda şüursuz və kəmiyyət dəyişiklikləri ilə işləyən psixi aparat daxilindəki yüklənmələrin gedişinə təsir edir. Ehtimal ki, xoşagəlməzlik prinsipi yüklənmə dəyişikliklərini əvvəlcə avtomatik tənzimləyir; lakin çox mümkündür ki, bu keyfiyyətlərin şüuru, birincisinə qarşı çıxa bilən və onu acı ayrılması ilə əlaqəli olan şeyləri belə yüklənmə və emal altına almaq vəziyyətinə gətirərək aparatın qabiliyyətini təkmilləşdirən ikinci və daha incə bir tənzimləmə əlavə edir. Nevroz psixologiyasından öyrənilir ki, hissi orqanların keyfiyyət oyanması vasitəsilə edilən bu tənzimləmələrə aparatın funksional fəaliyyətində böyük rol verilir. Birincili xoşagəlməzlik prinsipinin avtomatik hökmranlığı və bununla bağlı qabiliyyətin məhdudlaşdırılması, özləri də avtomatizmlər olan həssas tənzimləmələr tərəfindən qırılır. Öyrənilir ki, əvvəlcə məqsədəuyğun olan, lakin nəticədə ləngimə və ruhi nəzarətdən zərərli imtinaya gətirib çıxaran sıxışdırma, xatirələr üzərində qavranmalar üzərindən daha asan həyata keçirilir, çünki birincilərdə psixi hissi orqanların oyanması ilə yüklənmə artımı baş verə bilməz. Uzaqlaşdırılmalı olan bir fikir, bir tərəfdən sıxışdırmağa məğlub olduğu üçün şüurə çatmırsa, digər tərəfdən, başqa səbəblərdən şüur qavranışından yayındırıldığına görə yalnız sıxışdırıla bilər. Bunlar, həyata keçirilmiş sıxışdırmaları geri qaytarmaq üçün terapiyanın istifadə etdiyi işarələrdir.

Şüur hissi orqanının tənzimləyici təsiri ilə hərəkətli miqdar üzərində qurulan həddindən artıq yüklənmənin dəyəri, məqsədyönlü əlaqə daxilində, insanın heyvanlardan üstün olan imtiyazını təşkil edən yeni bir keyfiyyət silsiləsinin və beləliklə, yeni bir tənzimləmənin yaradılmasından daha yaxşı heç nə ilə göstərilə bilməz. Düşünmə prosesləri, əslində, onlara müşayiət edən həzz və xoşagəlməzlik qıcıqlarından başqa keyfiyyətsizdirlər; bu qıcıqlar düşünməyə mümkün maneə kimi nəzarət altında saxlanılmalıdır. Onlara keyfiyyət vermək üçün, insanlarda sözlə bağlı xatirələrlə assosiasiya olunurlar; bu xatirələrin keyfiyyət qalıqları, şüurun diqqətini özünə cəlb etmək və şüurdan düşünməyə yeni hərəkətli bir yüklənmə yönəltmək üçün kifayətdir.

Şüur problemlərinin bütün müxtəlifliyi yalnız histerik düşünmə proseslərinin təhlili zamanı nəzərə çarpır. Onda belə bir təəssürat yaranır ki, şüuröncəsindən şüur yüklənməsinə keçid də, şüursuz (Ubw) və şüuröncəsi (Vbw) arasındakı senzura bənzər bir senzura ilə bağlıdır. Bu sansur da yalnız müəyyən bir miqdar həddində başlayır, nəticədə az intensiv olan fikir formalaşmaları ondan yayınır. Şüurdan uzaqlaşdırılmanın və məhdudiyyətlərlə şüura nüfuz etmənin bütün mümkün halları psixonevroz hadisələri çərçivəsində birləşir; hamısı sansur və şüur arasındakı dərin və iki tərəfli əlaqəyə işarə edir. Bu cür iki hadisənin təsviri ilə bu psixoloji müzakirələri bitirmək istəyirəm.

Keçən il bir konsultasiya məni ağıllı və sərbəst baxışlı bir qıza apardı. Onun görünüşü təəccüblüdür; qadın geyimi adətən son qırışına qədər canlı olsa da, o, bir corabı sarkıtmış və köynəyinin iki düyməsini açıq saxlamışdır. O, bir ayağında ağrıdan şikayət edir və çağırılmadan bir baldırını açır. Lakin onun əsas şikayəti sözlərlə belədir: Bədənində, içəridə hərəkət edən və onu başdan ayağa silkələyən daxilində bir şeyin ilişib qaldığı hissi var. Bəzən bu zaman bütün bədəni qəribə şəkildə bərkir. Yanımda olan həmkarım mənə baxır; o, şikayəti yanlış başa düşülməmiş hesab edir. Hər ikimizə qəribə görünür ki, xəstənin anası bu zaman heç nə düşünmür; o, uşağının təsvir etdiyi vəziyyətdə dəfələrlə olmuş olmalıdır. Qızın özü danışığının əhəmiyyəti haqqında heç bir təxmini yoxdur, əks halda onu dilinə almazdı. Burada senzura elə zəiflədilmişdir ki, əks halda şüuröncəsində qalan bir fantaziya, şikayət maskası altında zərərsiz şəkildə şüura buraxılır.

Başqa bir nümunə: Tic convulsif, histerik qusma, baş ağrısı və s. əziyyət çəkən on dörd yaşlı bir oğlanla psixoanalitik müalicəyə başlayıram, ona gözlərini yumduqdan sonra mənə bildirməli olduğu şəkillər və ya fikirlər görəcəyinə əminlik verirəm. O, şəkillərlə cavab verir. Mənə gəlməzdən əvvəlki son təəssürat, onun yaddaşında vizual olaraq canlanır. O, əmisi ilə taxta oyun oynamışdı və indi taxtanı qarşısında görür. O, əlverişli və ya əlverişsiz olan müxtəlif mövqeləri, edilməməli olan hərəkətləri müzakirə edir. Sonra taxta üzərində bir xəncər görür; bu, atasının sahib olduğu, lakin fantaziyasının taxta üzərinə köçürdüyü bir əşyadır. Sonra taxtada bir oraq dayanır, sonra bir çəngə əlavə olunur və indi uzaqda, doğma yurdun qarşısında otu çəngə ilə biçən yaşlı bir kəndlinin təsviri ortaya çıxır. Bir neçə gündən sonra bu təsvirlər zəncirinin mənasını başa düşdüm. Xoşagəlməz ailə münasibətləri oğlanı həyəcanlandırmışdı. Sərt, qəzəbli və anası ilə düşmənçilik edən, tərbiyə vasitəsi təhdidlər olan ata; yumşaq və mehriban anadan boşanma; atanın bir gün gənc bir qadını yeni ana kimi evə gətirməsi ilə yenidən evlənməsi. Bundan sonrakı ilk günlərdə on dörd yaşlı oğlanın xəstəliyi üzə çıxdı. Bu, həmin təsvirləri başa düşülən işarələrə çevirən, ataya qarşı boğulmuş qəzəbdir. Mifologiyadan bir xatirə materialı təmin etmişdir. Oraq, Zevsin atasını hadım etmək üçün istifadə etdiyi oraqdır; dərz və kəndli təsviri isə uşaqlarını yeyən, güclü qoca Kronosu və Zevsin ona qarşı uşaqcasına olmayan qisasını təsvir edir. Atanın evlənməsi, uşağın daha əvvəl cinsiyyət orqanları ilə oynadığı üçün ondan eşitdiyi ittihamları və təhdidləri geri qaytarmaq üçün bir fürsət idi (taxta oyunu; qadağan olunmuş hərəkətlər; öldürmək üçün istifadə edilən xəncər). Burada uzun müddət sıxışdırılmış xatirələr və onların şüursuz qalmış törəmələri, onlara açılan dolambaclı yolla, görünüşdə mənasız təsvirlər kimi şüura sızır.

Beləliklə, yuxu ilə məşğul olmanın nəzəri dəyərini psixoloji biliyə töhfələrdə və psixonevrozların başa düşülməsinə hazırlıqda axtarırdım. Psixonevrozların öz-özlüyə müalicə oluna bilən formalarına bu günki bilik səviyyəmiz uğurlu terapevtik təsir göstərməyə imkan verirsə, ruhi aparatın quruluşu və funksiyaları ilə dərindən tanışlığın hansı əhəmiyyətə yüksələ biləcəyini kim təxmin edə bilər? Bu məşğuliyyətin ruhi biliyə, fərdlərin gizli xarakter xüsusiyyətlərinin üzə çıxarılmasına olan praktik dəyəri nədir, deyə soruşuram? Yuxunun üzə çıxardığı şüursuz impulsların ruhi həyatda real qüvvələr dəyəri yoxdurmu? Boğulmuş istəklərin, 'yuxular yaratdığı' kimi, bir gün başqa şeylər də yarada biləcəyi ehtimalı nəzərə alınanda, onların etik əhəmiyyəti az hesab edilməlidirmi?

Bu suallara cavab verməyə özümü haqlı saymıram. Fikirlərim yuxu məsələsinin bu tərəfini daha da inkişaf etdirmədi. Məncə, imperatoru öldürdüyünü yuxuda gördüyü üçün bir təbəəsini edam etdirən Roma imperatoru haqsız idi. O, əvvəlcə bu yuxunun nə məna daşıdığını öyrənməli idi; çox güman ki, o, açıq şəkildə ortaya qoyduğu şey eyni deyildi. Hətta fərqli bir yuxu bu dövlət xəyanəti mənasına malik olsaydı belə, Platonun 'Ərdəmli adam, pis adamın həyatda etdiyi şeyi yuxuda görməklə kifayətlənir' sözünü xatırlamaq yerində olardı. Beləliklə, məncə, ən yaxşısı 'yuxuları sərbəst buraxmaqdır. Şüursuz istəklərə reallıq tanınıb-tanınmayacağını deyə bilmərəm. Təbii ki, keçid və aralıq fikirlərə bu tanınmamalıdır. Şüursuz istəkləri son və ən həqiqi ifadələri ilə qarşımızda tutduqda, psixik reallığın maddi reallıqla qarışdırılmaması lazım olan xüsusi bir mövcudluq forması olduğunu söyləməliyik. Onda, insanların yuxularının amoralığına görə məsuliyyət daşımağı rədd etmələri əsassız görünür. Psixi aparatın funksionallaşdırılmasına qiymət verməklə və şüurlu ilə şüursuz arasındakı əlaqəni dərk etməklə, yuxu və fantaziya həyatımızın etik baxımdan qəbul edilməzliyi adətən aradan qalxır. "Yuxunun bizə indiki vaxtla (reallıqla) bağlı olan münasibətləri açıqladığı şeyi, sonra şüurda da axtarmalıyıq və analiz böyüdücü şüşəsi altında gördüyümüz canavarı, sonra infuziya canlısı kimi tapanda təəccüblənməməliyik." (H. Saks.)

İnsanın xarakterini qiymətləndirməyin praktik ehtiyacı üçün adətən hərəkət və şüurlu ifadə olunan niyyət kifayətdir. Hər şeydən əvvəl hərəkət birinci dərəcəli yerə qoyulmağa layiqdir, çünki şüura nüfuz etmiş çoxlu impuls, hələ də psixi həyatın real qüvvələri tərəfindən hərəkətə çevrilməzdən əvvəl ləğv edilir; hətta, onlar tez-tez yollarında heç bir psixi maneə ilə qarşılaşmırlar, çünki şüursuzluq onların başqa yolla qarşısının alınacağına əmindir. Fəzilətlərimizin qürurla yüksəldiyi, çoxlu qazılmış torpağı tanımaq hər halda öyrədici qalır. İnsan xarakterinin bütün istiqamətlərdə dinamik hərəkət edən mürəkkəbliyi, bizim köhnəlmiş əxlaq nəzəriyyəsinin istədiyi kimi, sadə bir alternativlə həll edilməyə çox nadir hallarda tabe olur.

Gələcəyi bilmək üçün yuxunun dəyəri nədir? Bunun haqqında təbii ki, düşünmək olmaz. Onun əvəzinə keçmişi bilmək üçün istifadə etmək istərdik. Çünki yuxu hər mənada keçmişdən qaynaqlanır. Həqiqətən, yuxunun bizə gələcəyi göstərdiyi haqqındakı köhnə inanc da həqiqət məzmunundan tamamilə məhrum deyil. Yuxu bizə bir istəyi yerinə yetirilmiş kimi təqdim etdikdə, bizə həqiqətən gələcəyə aparır; lakin yuxu görən tərəfindən indiki kimi qəbul edilən bu gələcək, məhv edilməz istək tərəfindən həmin keçmişin bənzərinə çevrilmişdir.

3 / 4

VIII. Ədəbiyyat siyahısı

A) I nəşrin çıxmasına qədər (1900):

Ahmetis F. Serim. Oneirocriticae redaktoru. Nik. Rigaltius. Paris 1603.

Alberti Michael. Yuxuların sağlamlığa və xəstəliklərə təsiri haqqında dissertasiya. Resp. Titius Halae M. 1744.

Alix. Yuxular. Rev. Scientif., 3-cü seriya, c. VI (kolleksiyanın 32-cisi), 3-cü il, 2-ci yarım il, noyabr 1883, s. 554-561.

— Yuxunun tədqiqi. Tuluza Elmlər Akademiyasının və s. əsərləri, 9-cu seriya, c. I, s. 283—326. Tuluza 1889.

Almoli Salomo. Pithrön Chalömöth. Solkiew 1848.

Aristotel. Yuxular və yuxuların yozumu haqqında. Bender tərəfindən tərcümə edilmişdir.

— Yuxuda peyğəmbərlik haqqında.

Daldisli Artemidor. Yuxuların simvolikası. Friedr. S. Krauß tərəfindən tərcümə edilmişdir. Vena 1881.

— Erotiki yuxular və onların simvolikası. Yunancadan Dr. Hans Licht tərəfindən tərcümə edilmişdir. Antropofiteya Cild. IX, s. 316—328. | Artigues. Yuxunun semiotik dəyəri haqqında esse. Paris dissertasiyası 1884. Bacci Domenico, Yuxular və yuxuda gəzinti haqqında, fizioloji-metafiziki fikirlər. Venetsiya 1857.

Ball. Morfinomaniya, uzadılmış yuxular. Paris 1885.

Beneze Emil. 1250-ci ilə qədər olan orta yüksək alman poeziyasında və qədim alman xalq mahnılarında yuxu motivi. Halle 1897. (Beneze, Əfsanə tarixi və ədəbi-tarixi. Tədqiqatlar 1. Yuxu motivi.)

Benini V. Yaddaş və yuxuların müddəti. İtalyan fəlsəfə jurnalı. Mart, Aprel 1898.

— Yuxular dünyasında. Yeni Düşüncə, Aprel 1898.

Birkmaier Hieron. Gecə görüntüləri və yuxuların qaranlıq mənzərələrində işıq. Nürnberg 1715.

Bisland E. Yuxular və onların sirrləri. N. Ann. Rev., 1896, 152, s. 716—

Börner J. Kabus basması, onun əsaslandırılması və qarşısının alınması. Würzburg

Bradley J. H. Yuxuda hərəkətin uğursuzluğu haqqında. Mind, iyul 1894,

Brander R. Yuxu və yuxu həyatı. Leypsiq 1884.

Bouche-Leclercg. Qədim dövrdə falçılıq tarixi. (C. I.) Paris

Bremer L. Yuxu və xəstəliklər. New York med. Monatschr. 1893, V,

Büchsenschütz B. Qədim dövrdə yuxu və yuxuların yozumu. Berlin 1868.

Burdach. Təcrübə elmi kimi fiziologiya, 3. Cild. 1830.

Bussola Serafino. De somniis (Diss.). Ticini Reg. 1834.

Caetani-Lovatelli. Qədim dünyada yuxular və hipnotizm. Nuova Antol.

Calkins Mary Whiton. Yuxuların statistikası. Amer. Psixologiya jurnalı. V. 1893.

Cane Francis E. Yuxuların fiziologiyası. The Lancet, Dekabr 1889.

Cardanus Hieron. Sinzius yuxularının, bütün növlərinin yuxusuzluq izahatları, dörd kitab. Basileae 1562. (2. Cardanının bütün əsərlərində nəşr olundu, cild. V, s. 593—727. Lion 1603-cü il.

Cariero Alessandro. Yuxular və yuxular vasitəsilə falçılıq haqqında. Padua 1575-ci il.

Carpenter. Anatomiya və fiziologiya ensiklopediyasında 'Yuxu görmə'. IV cild, səh. 687.

Chabaneiz. İncəsənət adamlarında, alimlərdə və yazıçılarda şüuraltı. Paris 1897-ci il.

Chaslin Ph. Yuxunun sayıqlamanın inkişafındakı rolu haqqında. Paris dissertasiyası, 1887-ci il.

Claviere. Yuxuda düşüncənin sürəti. Fəlsəfi jurnal XLII.

Coutts G. A. Gecə qorxuları. Americ. J. of Med. Sc. 1896-cı il.

D. L. Yuxuda zamanın qiymətləndirilməsi haqqında. Rev. philos. cild. 0,

Dagonet. Alkoqol yuxusu və alkoqol deliriumu haqqında. Ann. med.-psychol. 1889, seriya 7,

Dandolo G. Yuxuda şüur. Padova 1889.

Davidson Wolf. Yuxu haqqında təcrübə. 2. Buraxılış. Berlin 1799.

Debacker. Uşaqların gecə qorxuları. Paris dissertasiyası. 1881.

Dechambre. Kabus. Tibb elmləri ensiklopedik lüğəti.

Delage Yves. Yuxu nəzəriyyəsi. Elmi jurnal, 11. İyul 1891.

Delboeuf J. Yuxu və yuxular. Paris 1885. {

Dietrich Joh. Dav. Yuxuda və yuxu gördükdə insanlara baş verən hadisələr eyni səbəblərə aid edilə bilərmi? cavab. Gava Vitembergada 1726.

Dochmasa A. M. Yuxular və xəstəliklərin gələcək əlamətləri kimi əhəmiyyəti. Qazan 1890.

Dreher E. Hiss orqanlarının qavranılması və yuxu obrazı. Reichs-med. Anzeiger, Leypsiq 1890, XV.

Ducost&e M. Epileptik hücumların yuxuları. 1889.

Dugas. Yuxunun xatirəsi. Fəlsəfi jurnal. XLIV. 1897.

— Yuxu və yuxu zamanı şüursuz beyin fəaliyyəti. Fəlsəfi jurnal. XLIII. 1897.

Du Prel Karl. Oneirokritikon; yuxu transsendental idealizm baxış bucağından. Alman Rüblük Jurnalı H. II. Ştutqart 1869.

— Lirik poeziyanın psixologiyası. Leypsiq 1880.

— Mistisizmin fəlsəfəsi. Leypsiq 1887.

— Süni yuxular. Aylıq jurnal 'Sphinx', iyul 1889.

Egger V. Yuxu və əminlik, yuxu və yaddaş. Fəlsəfi tənqid. May 1888, I, s. 341—350.

— Yuxuların görünən müddəti. Fəlsəfi jurnal. İyul 1895.

— Yuxuda xatirə. Fəlsəfi jurnal. XLVI. 1898.

Ellis Havelock. Ölülərin yuxuda görülməsi haqqında. The Psychological Review. II, № 5. Sentyabr 1895.

— Yuxuların yaradıldığı maddə. Appleton's popular science monthly. Aprel 1899.

Hipnagoqik paramneziya haqqında qeyd. Mind, Aprel 1897.

Erdmann J. E. Psixoloji Məktublar, 6-cı nəşr. Leypsiq 1848.

— Ciddi Oyunlar (XII: Yuxu). Mühazirələr, 3-cü nəşr. Berlin 1875.

Erk Vinz. v. Yuxu və Oyanıqlıq arasındakı fərq haqqında. Praq 1874.

Escande de Messier&s. Histeriklərdə yuxular. Tibbi dissertasiya. Bordo

Faure. Patoloji yuxular haqqında tədqiqat. Davamlı yuxular. Ümumi Tibb Arxivləri 1876, cild. I, s. 558.

Fechner G. T. Psixofizikanın elementləri. 2-ci nəşr. 1889.

Fenizia. Yuxularda xarici səbəblərin təlqin edici təsiri. Arch. per l’Anthrop. XXVI.

Féré Ch. Yuxuların və histerik iflicin patologiyasına töhfə. Brain, Yanvar 1887.

— Epileptiklərdə hücum yuxuları. La Med. mod. 8. Dekabr 1897.

Fichte J. H. Psixologiya. İnsanın şüurlu ruh haqqında təlim. I. Hissə. Leypsiq 1864.

Fischer Joh. Qədim onirokritika tarixinə dair simvollar. Dissertasiya. Yena

Florentin V. Yuxu həyatı. Söhbət. Köhnə və yeni dünya, 1899,

Fornaschon H. Transsendental psixologiyaya töhfə kimi bir yuxunun hekayəsi. Psixoloji tədqiqatlar, 1897, s. 274—281.

Freiligrath. Yuxu kitabı (Buxnerin bioqrafiyasında).

Frensberg. Yuxu və yuxu görmə Populyar elmi məlumatların toplusu. Mühazirələr. Virxov Holtzendorf, Seriya. XX, H. 466, Berlin 1885.

Frerixs Yoh. H. İnsan: Yuxu, ürək, ağıl. 2-ci nəşr. Norden 1878.

Qalen. Yuxuda fal haqqında.

Gissler C. M. Yuxu həyatının fenomenologiyasına töhfə. Halle 1888.

— Yuxu həyatının dərinliklərindən. Halle 1890.

— Yuxu proseslərinin fizioloji əlaqələri. Halle 1896.

Girgensohn L. Yuxu, psixol.-fiziol. Təcrübə. S. A. 1845.

Gleichen-Rußwurm A. v. Yuxu ədəbiyyatda. Nat.-Ztg. 1899, Nr.

Gley E. Yuxu zamanı vaxtın qiymətləndirilməsi. L’intermédiaire des Biologistes, 20 mart 1898, No. 10, s. 228.

Goblot. Yuxuların xatırlanması haqqında. Revue philosophique. XLII. 1896.

Gomperz Th. Yuxu təbiri və sehrbazlıq, mühazirə. Vena 1866.

Gorton D. A. Şüursuzluğun psixologiyası, N. Y. Tibb. Times 1896, XXIV

Gould. Yuxular-Yuxu-Şüur. Open Court 1899.

Grabener Gottl. Chr. Ex antiquitate iudaica de menüdim bachalöm sive excommunicatis per insomnia exerc. resp. Klebius. Vitembergae 1710.

Graffunder. Yuxu və yuxu yozumu. 1894.

Greenwood. Yuxulardakı təsəvvürlər və onların öyrənilməsi. London 1899.

Griesinger. Psixi xəstəliklərin patologiyası və terapiyası. 3-cü nəşr.

Grot Nicolaus. Yuxular, elmi təhlil obyekti (rus.).

Guardia J. M. Yuxularda şəxsiyyət. Rev. philos. Paris 1892, XXXIV,

Gutfeldt J. Bir yuxu. Psix. Tədqiqatlar, 1899, s. 491—494. Haffner P. Yuxu və yuxulamaq. 1884. Frankfurt müasir broşürləri.

Hallam Fl. və Sarah Weed. Yuxu şüurunun tədqiqi. Amer. Psixologiya jurnalı. VII., № 3. Aprel 1896. Hampe Th. Hans Sachsın yuxu şeirləri haqqında. Alman təlimi üçün jurnal, 10. İl. 1896, s. 616 və davamı. Heerwagen. Statist. Yuxular və yuxu haqqında tədqiqatlar. Yuxu. Fəlsəfə. Tədqiqatlar. V, 1888,

Hennings Justus Chr. Yuxular və gecə gəzənlər haqqında. Veymar 1802. Henzen Wilh. Qədim Skandinaviyada yuxular haqqında. Saqa ədəbiyyatında yuxular. Dissertasiya. Leyptsig d’Hervey. Yuxular və onları idarə etmək vasitələri. Paris 1867 (anonim). Hildebrandt F. W. Yuxu və həyat üçün onun dəyərləndirilməsi. Leyptsig Hiller G. Yuxu. On iki gecəyə aid bir fəsil. Leyptsig. Tagbl. və Anz. 1899, Nr. 657, 1. Əlavə. Hippokrates. Yuxular haqqında kitab. (Bütün əsərlər Dr. Robert Fuchs tərəfindən tərcümə edilib. Robert Fuchs. Münhen 1895—1900, Cild. I, s. 361—369.) Hitschmann F. Korların yuxu həyatı haqqında. Zeitschr. f. Psychol.

Jastrow. Korların yuxuları. New Princetown Rev. New York Yanvar.

Ideler. Dəliçiliyin yuxulardan yaranması. Charite Annalen,

Jean Paul. Yuxu aləminə baxışlar. Museum (1813) II (Əsərləri redaktə edən: Hempel

— Seçmə və yarım-yuxular haqqında, eyni yerdə, s. 142 və davamı. — Onun həyatından həqiqət, 2, s. 106-126. Jensen Julius. Yuxu və düşünmə. Berlin 1871. (Ortaq başa düşülən elmi mühazirələr toplusu. Virchow-Holtzendorf Ser. VI, H. 134.) Jessen. Psixologiyanın elmi əsaslandırılmasına cəhd. Berlin Jodi. Psixologiya dərsliyi. Stuttgart 1896. (3-cü nəşr. 1908.) Kant, J. Pragmatik baxımdan antropologiya. Kirchmann nəşri. Leypsiq 1880.

Kingsford A. B. Maitland tərəfindən redaktə edilmiş Yuxular və yuxu hekayələri, 2-ci nəşr. London

Kloepfel F. Yuxugörmə və yuxu. Yuxu həyatımızdan müxtəlif şeylər. Universum 1899, 15. J., Sp. 2469—2484, 2607—2622.

Kramar Oldrich. Yuxu və yuxugörmə haqqında. Prager Akad. Gymn. 1882.

Krasnicki E. v. IV. Karl. Həqiqi yuxu. Psix. Stud. 1897, s. 697.

Krauß A. Dəliçilikdə məna. Psixologiya üzrə Ümumi Jurnal, XV və XVI. 1858—1859.

Kucera Ed. Yuxu həyatından. Mähr-Weißkirchen, Gimnaziya, 1895.

Ladd. Vizual yuxuların psixologiyasına töhfə. Mind, Aprel 1892.

Laistner Ludw. Sfinksin tapmacası. 2 cild, Berlin 1889.

Landau M. Yuxu həyatından. Münchner Neueste Nachrichten, 9. Yanvar 1892.

Lasegue. Alkoholik mənzilə həqiqi mənzilə deyil, yuxuya bənzəyir. Arch. gen. de med. 1881. (Etudes med. t. içində yenidən çap olunub. II, s. 203—227, Paris, 7-ci seriya, t. VI, s. 513—536, 1834.)

Laupts. Yuxu və hipnotik yuxu zamanı beyin funksionallığı. Annales med.-psychol. 1895.

Leidesdorf M. Yuxu həyatı. Wien 1880. — 'Alma Mater' toplusu.

Le Lorrain. Yuxularda zamanın uzadılması. Rev. philos. cild 38, 1894,

— Yuxu. Revue philosophique. 1895-ci ilin iyul.

L&lut. Yuxu, yuxular və yuxugəzənlik haqqında memoar. Ann. med.Lemoine. Fizioloji və psixoloji baxımdan yuxu. Paris Lerch Math. Fr. Yuxu həyatı və onun əhəmiyyəti. Gymn. Progr. KoLiberali Francesco. Yuxular haqqında. Diss. Padova 1834.

Liebeault A. Təhrik edilmiş yuxu və analoji hallar. Paris 1889.

— Passiv hallar, yuxu və yuxular vasitəsilə. Rev. de I’'hypoth. etc. Paris 1893, 4, VIII, 41, 65, 106.

Lipps Th. Ruhi həyatın əsas faktları. Bonn 1883.

Luksch L. Həqiqi həyatın məzmunu kimi möhtəşəm yuxu reallaşması. Leyptsig 1894.

Makario. Sağlam və xəstə vəziyyətdə yuxu, yuxular və yuxu yürüşü haqqında. Ann. med.-psychol. 1858, c. IV, V.

— Yuxuların fizioloji və patoloji baxımdan nəzərdən keçirilməsi. eyni yer.

— Xəstəlik yuxuları. Gaz. med. de Paris, 1889, № 8.

Makfarlen A. V. Yuxu görmə. The Edinb. Med. J. 1890, c. 36.

Men de Biran. Yuxu, yuxular və uyqu yürüşü haqqında yeni mülahizələr (Ed. Kuzen) 1792.

Manasen Mari de. Yuxu, həyatımızın üçdə biri. Paris 1896.

— Yuxu; onun fiziologiyası, patologiyası və psixologiyası. London 1897.

Maudsley. Ağılın patologiyası. 1879.

Morri A. Yuxu hadisələri ilə ağıl xəstəliyi hadisələri arasındakı analogiyalar. Annales med. psych. 1853, V, VI.

— Yuxularda müşahidə olunan bəzi faktlar haqqında. Ann. med.-psychol. 1857, t. III.

— Yuxu və yuxular. Paris 1878.

Mayzel (təxəllüs). Təbii-ilahi və şeytani yuxular. Ziqhartşteyn

Melino. Yuxu və Reallıq, Pop. Sc. Mo. Vol. LIV, s. 96—103.

Meltsentinq C. Elmi yuxu təfsiri haqqında. Die Gegenwart 1899,

Ments Riç. Qədim fransız Karl və Artus dastanlarında yuxular. Marburq 1888. (Nəşr və. Abh. aus d. Geb. d. roman. Phil., cild 73.

Monroe V, S. Dad yuxularının tədqiqi. Am. J. of Psychol. Yanvar 1899.

Moreau de la Sarthe. Art. „Rêve“ Dict. des sc. med. t. 48. Paris 1820.

Moreau ]J. Yuxu və dəlilik vəziyyətinin eyniliyi haqqında. Annales med. psych. 1855,

Morselli A. Dahalarda yuxular. La Cultura 1899.

Motet. Kabus. Dict. de med. et de chir. pratiques.

Murry J. C. Biz heç vaxt dad almağı yuxuda görürükmi? Proc. of the Amer. Psychol. 1894, 20.

Nagele Anton. Epik şeirdə yuxu. Marburqda Real məktəbinin proqramı, 1889.

Nelson J. Yuxuların tədqiqi. Amer. Psixologiya jurnalı. I, 1888.

Newbold W.R. Şüuraltı məntiq. Proc. Soc. Ps. Res. 1896, XII, 11—

— Yuxu məhsulları haqqında. Psixol. Rev. Mart 1896, s. 132.

Passavanti Jac. Yuxular kitabı. Ausg. d. Bibl. diamante, Roma 1891.

Paulhan. Məntiqi fəaliyyət və ruhun elementləri. Paris 1889.

— Yuxuda ruhun fəaliyyəti haqqında. Fəlsəfi jurnal, c. 38, 1894,

Pfaff E. R. Ərəblər, farslar, yunanlar, hindular və misirlilərin prinsiplərinə görə yuxu həyatı və onun təfsiri. Leypsiq 1868.

Pichon. Yuxu psixozları və ya yuxu deliriumlarının öyrənilməsinə töhfə. Bordo dissertasiyası 1896.

Pick A. Patoloji xəyallar və onların histeriya ilə əlaqələri haqqında. Psixiatriya illik jurnalı 1896.

Pilcz. Yuxularda müəyyən qanunauyğunluq haqqında. Psixologiya və Nevrologiya aylıq jurnalında müəllifin öz məqaləsi haqqında məlumat. Mart 1899.

Prevost. Yuxu haqqında bəzi psixoloji müşahidələr. Elm, ədəbiyyat və incəsənət üzrə Universitet Kitabxanası 1834, c. I. Ədəbiyyat, s. 225—248.

Purkinje. Məqalə: Vaqnerin Fiziologiya üzrə Əl Kitabında oyaq, yuxu, xəyal və əlaqəli hallar. 1846.

Radestock P. Yuxu və xəyal. Leypsiq 1878.

Ramm Konrad. Diss. pertractans somnia. Viennae 1889.

Regis. Les r&ves Bordeaux. La Gironde (Varietes) du mai 31, 1890.

— Des hallucinations oniriques des degeneres mystiques; C. R. du Congres des med. alienistes etc. 5. Sitzung 1894. Paris 1895, p. 260.

Röeves et!’hypnotisme. Le Monde, Aoüt 25, 1890.

Richard Jerome. La theorie des songes. Paris 1766.

Fee: B. W. The physiology of dreams. The Asclep. London 189, IX,

Robert W. Yuxu təbii zərurət kimi izah edilir. Hamburq 1886. Riçe. On£irologiya və ya xəstəlik vəziyyətində yuxular haqqında dissertasiya. 1816-cı il Paris tezisi.

Robinson L. Yuxuların təbiəti. N. Amerika. Nəzəriyyə. Nyu-York 1893,

Russe. Kabusun öyrənilməsinə töhfə. Paris dissertasiyası 1876.

Rus J. Yuxular və yuxu xəyalları. Province med. 1898, səh. 212.

Ryff Valter Herm. Yuxu kitabçası. Strasburq 1554.

Sante de Sanctis. Həyəcan və yuxular. 1896.

— Cinayətkarlarda yuxular. Arch. di psichiatr. e antrop. criminale. Turin 1896,

— Histeriya və epilepsiyada yuxular və yuxu. Roma 1896.

— Psixi xəstəliklər və yuxular. 1897. — Gand Tibb Cəmiyyətinin Annallarından çıxarış.

— Yuxu ilə dəlilik arasında eynilik, bənzərlik, analoji və ekvivalentlik əlaqələri haqqında. Psixologiya, Psixiatriya, Neyropatologiya üzrə onbeşgünlük jurnal. 15. Noyabr 1897.

— Neyropatiklərin və dəlilərin yuxuları. Psixiatriya və cinayət antropologiyası arxivi 1898, 4. Dəftər (orada əlavə ədəbiyyat).

— Psixozlar və yuxular. Brüssel 1898-ci il nevrologiya və hipnoz konqresinə hesabat. Hesabat protokolları. H. 1, s. 137.

— Yuxular. Turin 1899 (alman dilinə tərcümə ©. Şmidt, Halle 1901).

Santel Anton. Yuxu və yuxuların bəzi mənalı əmrlərinin qoyulması üzrə cəhd. Proqram. Gimnaziya. Görz 1874.

Sarlo F. de. Yuxular. Psixoloji esse. Neapol 1887.

Şmidt. Fr. Yuxular haqqında bir neçə söz. Psix. Tədqiqatlar, 1897, 686—694.

Scherner R. A. Yuxunun həyatı. Berlin 1861.

Schleich K. L. Yuxu və yuxu. Die Zukunft, 1899, 29. Cild, 14—27, 54—

Schleiermacher Fr. Psixologiya, L. tərəfindən nəşr edilmişdir. George. Berlin 1862.

Scholz Fr. Yuxu və yuxu. Leypsiq 1887.

Schopenhauer. Ruhların görülməsi və bununla əlaqəli olan şeylər haqqında təcrübə. Parerga və Paralipomena, I. Cild, 1857.

Schubert Gotthilf Heinrich. Yuxunun simvolikası. Bamberg 1814.

Schwartzkopff P. Yuxudakı həyat. Bir tədqiqat. Leypsiq 1837.

Yuxular elmi. Lisey. Dublin, okt. 1890, s. 28.

Siebeck A. Ruhun yuxu həyatı 1877. — Virxov-Holtzendorf toplusu. № 279.

Simon M. Yuxular aləmi. Paris 1888. — Müasir elmi kitabxana.

Spitta W. İnsan ruhunun yuxu və yuxu vəziyyətləri. 2. Buraxılış. Freiburg i. B. 1892.

Stevenson R. L. Yuxular haqqında bir fəsil („Ovadan“ içində). 1892.

Stricker. Şüur haqqında tədqiqatlar. Vena 1879.

— Təsəvvürlərin assosiasiyası haqqında tədqiqatlar. Vena 1883.

Strümpell L. Yuxuların təbiəti və mənşəyi. Leypsiq 1877.

Ştrik M. v. Yuxu və reallıq (C. Melinaud üzrə). Baltik Aylıq Jurnalı. Riqa 1899, s. 189—210.

Ştumpf E. J. G. Yuxu və onun təfsiri. Leypsiq 1899.

Sulli J. Yuxular haqqında tədqiqat. Rev. scientif. 1882, s. 385.

— Hisslərin və ruhun illüziyaları. Elmi Beynəlxalq Kitabxana. c. 62. Paris. (Almanca: İllüziyalar, psixol. tədqiqat. Leypsiq 1884.)

— İnsan Zəhni. London 1892.

— Vəhy kimi yuxular. İki Həftəlik Baxış. Mart 1893.

Yuxu fantaziyasının qanunları. Cornhill Mag. Cild. L, s. 540.

— Məqalə. Encyclop.-da „Yuxular“. Brit. IX. Nəşr.

Summers T. O. Yuxu görmənin fiziologiyası. Saint-Louis, clin. 1895, VIII,

Surbled. Le r&ve. 2 ed. 1898.

— Yuxuların mənşəyi. Rev. de quest. scient. 1895.

Synesius. Oneiromantik (Krauss tərəfindən alman dilinə tərcümə). Wien 1888.

Tannery M. P. Yuxuda ruhun fəaliyyəti haqqında. Rev. philos. 19-cu il, XXXVII, s. 630—634, 1894.

— Riyaziyyatçıların yuxuları haqqında. Rev. philos. 1898, I, s. 639.

— Yuxularda paramneziya haqqında. Rev. philos. 1898.

— Yuxuda yaddaş haqqında. Revue philosophique. XLV. 1898.

Thiery A. Aristotel və yuxunun fizioloji psixologiyası. Rev. nev. scol.

Thomayer S. Bəzi yuxuların mənası haqqında. Rev. neurol. Nr. 4, 1897.

— Yuxuların patologiyasına töhfələr (çex dilində). Çex Poliklinikası

Tissie Ph. Yuxular; patojen və terapevtik yuxular; fotoşəkil yuxuları. Journ. de med. de Bordeaux 1896, XXVI.

— Yuxular, fiziologiya və patoloji, 1898. — Müasir fəlsəfə kitabxanası.

Titchener. Dad yuxuları. Amer. J. of Psychology. VI. 1893.

Tonnini. Təlqin və yuxular. Psixiatriya, antropologiya və kriminologiya arxivi. III, 1887.

Tonsor J. Heinrich. Oyğunluq, yuxu və yuxular haqqında dissertasiya, təqdim edən: Lucas. Marburg 1627.

„Yuxu“, Ersch və Gruberin elm və incəsənət üzrə ümumi ensiklopediyasındakı məqalə.

Yuxu kitabı. Apomasaris... yunan dilindən latın dilinə Lewenklaw tərəfindən tərcümə edilmiş və indi... alman dilinə tərcümə edilmişdir. Vittenberq.

Tuke Hack. Psixologiya lüğətində „Yuxu görmə“. Tibb 1892.

Ullrich M. W. Yuxu və yuxu həyatı, zəka gücü və zəka zəifliyi. 3-cü nəşr. Berlin 1897.

Unger F. Yuxunun sehrli təsiri ölümsüzlüyün sübutu kimi. C. du Prelin „Okkultizm və sosializm“ əsərinin ön sözü ilə birlikdə. 2-ci nəşr. Münster 1898.

Yuxuların faydalılığı. Redaktə edən. J. Müqayisə. Nevrol. Granville 1893, III, 17—3.

Vaschide. Yuxular üzrə təcrübi araşdırmalar. Elmlər Akademiyasının hesabatları. 17. İyul 1899.

Vespa B. Nevro-psixopatlarda yuxular. Bull. Soc. Lancisiana. Roma 1897.

Vignoli. Yuxular, illüziyalar və hallüsinasiyalar haqqında. Beynəlxalq elmi kitabxana, c. 47.

Vischer F. Th. Yuxu haqqında araşdırmalar. Ümumi qəzetə əlavə. Ztg. 1876, № 105

Vold J. Mourly. Yuxuda üz təsvirləri haqqında bəzi təcrübələr. Münhendə Psixologiya üzrə Üçüncü Beynəlxalq Konqres. 1897. Hiss orqanlarının psixologiyası və fiziologiyası jurnalı. XIII, 66—74.

Yuxular və xüsusilə əzələ və optik mənşəli yuxular haqqında təcrübələr. Kristiania 1896. — Revue philosophique jurnalında icmal. XLII.

Vykoukal F. V. Yuxular və yuxu təfsirləri haqqında (çex dilində). Praqa

Wedel R. Xarici alimlərin adi yuxu fenomenləri haqqında araşdırmaları. Sərhəd elmlərinə töhfələr. 1899. S. 24—77.

Weed, Hallam və Phinney. Yuxu şüuru araşdırması. Amerikalı. Psixologiya jurnalı, cild. VII, 1895, s. 405—411.

Wehr Hans. İnsan düşüncəsində şüursuzluq. Klagenfurt Ali Real Məktəbinin proqramı 1887.

Weil Alex. Yuxunun fəlsəfəsi. Paris.

Wendt K. Kriemhildin yuxusu. Diss. Rostock 1858.

Veyqandt V. Yuxuların yaranması. Leypsiq 1893.

Vilks S. Yuxuların təbiəti haqqında. Med. Mag. Lond. 1893/94, II, 597—606.

Vilyams H. S. Yuxu vəziyyəti və onun psixik korrelatları. Americ. J. of Insanity 1891/92, cild 17, 445—457.

Vudvort. Yuxuların sürəti haqqında qeyd. Psixol. Review IV, 1897, № 5.

Vundt. Fizioloji psixologiyanın əsasları. II. Cild, 2-ci nəşr. 1830.

X. Beş saniyədə görülə biləcək yuxu. Elmi jurnal, 3-cü seriya, I. XII, 30 oktyabr.

Zucarrelli. Gecə boşalmaları və epilepsiya. Belçika Psixiatriya Cəmiyyətinin Bülleteni, mart 1895.

B) 1900-cü ildən sonrakı ədəbiyyatdan

Abraham Karl. Yuxu və mif. Xalq psixologiyasına dair tədqiqat. 'Tətbiqi ruhşünaslıq əsərləri, Dəftər 4, Vyana və Leypsiq 1909. — Histerik yuxu vəziyyətləri haqqında. Psixoanalitik və psixopatoloji illik. Tədqiqatlar. Cild. II. 1910.

— Xəstələrə yuxularını yazdırmağı təklif etməliyik? Beynəlxalq Həkim Psixoanalizi Jurnalı. Ps.-A. I, 1913, s. 194.

— Yuxuda və nevrozda ifrazat proseslərinin narsisistik qiymətləndirilməsi haqqında. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. VI, 64.

Adler Alfred. Bir fahişənin iki yuxusu. Zeitschrift f. Sexualwissenschaft, 1908, Nr. 2.

— Uydurma yuxu. Zentralbl. f. Psychoanalyse, I. Jahrg. 1910, Heft 3.

— Yuxu və yuxu təfsiri. Ebenda, III, 1912/13, p. 174.

Amram Nathan. Sepher pithrön chalömöth. Yerusəlim 1901.

Bianchieri F. Beş yaşlı uşaqların yuxuları. Riv. di psicol. 8, 335—330.

Betlheim u. Hartmann. Korsakoff psixozunda səhv reaksiyalar haqqında. Arch. f. Psychiatrie, Bd. 72, 1924.

Bleuler E. Freydin psixoanalizi. Psixoanalitik və psixopatoloji araşdırmalar illik. Araşdırmalar, cild. II. 1910.

— Aydın təfsirli yuxular. Münhen. Tibb. Həftəlik 60. İl. № 47, 11. Noyabr 1913.

Bloch Ernst. Coitus interruptusdan sonra yuxulara töhfə. Zentralblatt für Psychoanalyse. II, 1911/12, s. 276.

Brewster E. T. Yuxular və unutma. Yuxu psixologiyasında yeni kəşflər. McClure’s Magazin, Oktyabr 1912.

Brill A. A. Yuxular və nevrozla əlaqəsi. New York Medical Journ., Aprel 23, 1910.

— Psixoanaliz, nəzəriyyəsi və praktik tətbiqi. Philadelphia and New

— Histerik yuxu halları. New York Med. Journ., May 25, 1912.

— Süni yuxular və uçuş. Journ. of Abn. Psych. Vol. IX, p. 321.

— Yuxuların və nevroz simptomlarının müəyyən edicisi kimi nağıllar. New York Med. Journ., March 21, 1914.

Brown W. Freud’s Theory of Dreams. The Lancet 19. u. 26. April 1913.

Bruce A. H. Yuxu təhlilinin möcüzələri. McClure’s Magaz. Nov. 1912.

Burckhard Max. Ein modernes Traumbuch. Die Zeit, 1900, Nr. 275, 276.

Busemann A. Məktəbli uşaqların yuxu həyatı. Ped. jurnalı. 10-cu cild. J.

— Uşaq psixologiyası. Yuxu təcrübələri. Pedaqogika jurnalı. 1910, XI, s.

Klapare E. Yuxunun biologik nəzəriyyəsinə dair eskiz. Psixol. Arxivləri, c. IV, № 15—16, Fev.-Mart 1905.

— Faydalı yuxu. Psixol. Arxivləri. 9, 1910, 148.

Koriat I. Diş həkimliyi yuxularından iki cinsi-simvolik nümunə. Mərkəzi jurnal. Ps.-A. III, 1912/13, s. 440.

— Saç tökülməsi haqqında yuxular. Int. Zeitschr. f. Ps.-A. II, s. 460.

— Yuxuların mənası. Zehin və Sağlamlıq seriyası. London, Heinemann.

Delacroix. Yuxunun məntiqi quruluşu haqqında. Metafizika jurnalı. Noyabr 1904. — Yuxuların ahəngdarlığı haqqında qeyd. Hesabat və. C. 2. R. Delage Beynəlxalq Konqresi. Hipnagoqik təsəvvürlərin təbiəti və yuxuda entoptik parıltıların rolu. Ümumi Psixologiya İnstitutunun Bülleteni. 1903, s. 235—247.

Doglia S. və Bianchieri F. Üç yaşlı uşaqların yuxuları. Yuxu fəaliyyətinin başlanğıcı. Psixologiya töhfələri 1, 9.

Eder M. D. Freydin Yuxu Nəzəriyyəsi. Psixo-Medik Cəmiyyətinin Tranzaksiyaları. Cəmiyyət. London, cild. III, Hissə 3, 1912.

— Göz yuxuları. Internat. Ztschr. f. ärztl. Ps.-A. I, 1913, s. 157.

Eeden Frederik van. Yuxuların tədqiqi. Psixologiya Cəmiyyətinin İşləri. Tədqiqat, Hissə. LXVII, cild. XXVI.

Ellis H. Yuxuların Məntiqi. Müasir. Rev. 98, 1910, 353—359.

— Yuxuların Simvolizmi. The Popular Science Monthly, İyul 1910.

— Yuxulardakı Simvollar. Zeitschrift für Psychotherapie III, 1911, s.— Yuxular Dünyası. London 1911. (Almanca tərc. v. H. Kurella. Würzburg — Erotik Yuxuların Sidik Kisəsi Yuxuları ilə Əlaqəsi. Journ. of abn. Psychol. VIII, 3, Avqust-Sent. 1913. i Federn Paul. Şəxsi işıq hallarının müşayiət etdiyi bir gecə dəhşəti (pavor nocturnus) halı. Internat. Zeitschr. f. ärztl. Ps.-A. I, 1913, 6-cı buraxılış.

— İki tipik yuxu hissi haqqında. Jahrb. f. Ps.-A. VI, s. 89.

— Ləngimə yuxusu məsələsinə aid. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. VI, s. 73.

Ferenczi S. Yuxuların psixoloji təhlili. Psixiatriya və Neyrologiya Həftəlik Jurnalı, XII. il, № 11—13, İyun 1910. (İngilis dilinə tərcümə olunub: The psychological Analysis of Dreams in The American Journal of Psychology, April 1910.)

Edip mifində Həzz və Reallıq prinsiplərinin simvolik təsviri. İmago, I, 1912, s. 276.

İdarə oluna bilən yuxular haqqında. Zentralbl. f. Ps.-A. II, 1911/12, s. 31.

Bir simptomun unudulması və onun yuxuda izahı. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. II, s. 384.

— Yuxuda affekt dəyişdirilməsi. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. IV, s. 112.

— Xəbərsiz olanların yuxuları. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. IV, s. 208.

— Orgazmik yuxu olmadan kirlənmə və kirlənmə olmadan yuxuda orgazm. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. IV, s. 187.

Flournoy. Su və atəşin simvolik mənası haqqında bəzi yuxular. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. VI, s. 328.

Förster M. Latın-qədim ingilis yuxu kitabı. Arch. f. d. Stud. d. n. Spr. u. Lit. 120. Cild, s. 43 və davamı, 125. Cild, s. 39—70, 127. Cild, s. 1 və davamı.

— Orta ingilis yuxu kitabları. Herrings Arxiv 1911.

Foucault Marcel. Yuxu. Tədqiqatlar və müşahidələr. Paris 1906. (Müasir Fəlsəfə Kitabxanası.)

Friedjung J. K. Altı yaşlı qızın yuxusu. Internat. Ztschr. f. ärztl. Ps.-A. I, 1913, s. 71.

Frink H. W. Yuxular və onların psixoterapiyaya aid təhlili Med. Record, 27 may 1911

— Freydin yuxular haqqında nəzəriyyəsi Americ. Med., Burlington, Nyu-York

— Yuxu və nevroz. Interstate Med. Journ. 1915.

Ginsburq Mira. Xüsusi əhəmiyyət daşıyan uşaqlıq yuxuları haqqında məlumat. Beynəlxalq Tibbi Psixoanaliz Jurnalı I, 1913, s. 79.

Qotşalk Yuxu prof. Freydin ideyalarına əsasən. Archives de Neurol.

Qreqori C. C. Yuxular oyandıqda fəaliyyətin yan məhsulu kimi Vestminster Rev. London 1911, C. 175, s. 561—567.

Harnik J. Bir yuxunun uğurlu təfsiri. Zentralbl. f. Ps.-A. II,

Hitschmann Ed. Freydin nevroz nəzəriyyəsi. Onun müasir vəziyyəti üzrə ümumiləşdirilmiş təqdimat. Vyana və Leypsiq 1911. 2-ci nəşr. 1913. (Bölm. V.: Yuxu.) (İng. tərc. C. R. Payne. New York — İnanmayanlar üçün simvolizmdən bir hal. Zentralbl. f. Ps.-A. I, 1910/11, s.

— Yuxunun cinsi simvolikasına töhfələr. Eyni yer, s. 561.

— Xüsusi əhəmiyyət daşıyan uşaqlıq yuxularından daha çox məlumat. Əhəmiyyət. Intern. Ztschr. für ärztl. Ps.-A. I, 1913, s. 476.

— Yuxularda ata simvolu kimi Göte. Eyni yer, dəftər 6.

— Qottfrid Kellernin yuxuları haqqında. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. II, s. 41.

— Xüsusi əhəmiyyət daşıyan uşaqlıq yuxuları haqqında əlavə məlumat. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. II, s. 31.

— Yuxuda elan edilən cinsi gənclik təcrübəsinə dair reminissensiya haqqında. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. V, s. 205.

Hug-Hellmuth, H. v. 5½ yaşlı oğlanın yuxusunun təhlili. Zentralbl. Ps.-A. II, 1911/12, s. 122—127.

— Uşaq yuxuları. Internat. Ztschr. f. ärztl. Ps.-A. I, 1913, s. 470.

— Uşağın ruh həyatından. Schr. z. angew. Seelenk., redaktə edən: Freyd. H. 15. Vyana və Leypsiq 1913.

— Özünü şərh edən yuxu. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A., III, s. 33.

Jones E. Kabus haqqında. Americ. J. of Insanity, Yanvar 1910.

— Edip kompleksinin Hamletin sirrinin izahı kimi: Motiv üzrə tədqiqat. American Journ. of Psychology, Yanvar 1910, s. 72—113. (Almanca tərcümədə: ‚Hamlet problemi və Edip mürəkkəbi‘. Schriften zur angew. Seelenkunde, H. 10, 1912.)

— Freydin yuxu nəzəriyyəsi. American Journal of Psychology, Aprel 1910.

— Dr. M. Prince haqqında qeydlər. M. Prinsin məqaləsi: Yuxuların mexanizmi və təfsiri. Qeyri-adi jurnalı. Psixol. 1910/11, s. 328—336.

— Yuxuların oyanıq həyata təsirinin bəzi nümunələri. Qeyri-adi Psixologiya Jurnalı, aprel-may 1911.

— Yuxular və psixonevrotik simptomlar arasındakı əlaqə. Americ. J. of Insanity, cild 68, № 1, iyul 1911.

— Unudulmuş yuxu. Qeyri-adi psixol. Psixol. Aprel-may 1912.

— Psixoanaliz haqqında məqalələr. London 1912.

— Orta əsr batil inancının bəzi formaları ilə əlaqəsi baxımından kabus. Batil inanc. Tətbiqi psixologiya üzrə əsərlər. Ruhani, redakt. Freyd, H. 14, Leypsiq və Vyana 1912.

— Simvolizm nəzəriyyəsi. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. V, s. 244.

Yunq C. G. Yuxuların təhlili. Psixoloji İllik, XV cild.

— Assosiasiya, yuxu və histerik simptom. Diaqnostik assosiasiya tədqiqatları. Təcrübi psixopatologiyaya töhfələr, dosent tərəfindən redaktə edilib. C. G. Yunq, II. Cild, Leypsiq 1910 (№. VIII, s. 31—66).

— Şayiə psixologiyasına töhfə. Psixoanaliz Mərkəzi Jurnalı. I. 1910-cu il, 3-cü buraxılış.

— Rəqəmli yuxu haqqında məlumatlara töhfə. Eyni yer. 1910/11, s. 567—572.

— Morton Prinsin: Yuxuların mexanizmi və şərhi. Tənqidi müzakirə. Psixoanaliz və psixopatologiya üzrə illik araşdırmalar. Araşdırmalar. III, 1911.

İvaya S. Yaponiyada yuxu təfsiri. Şərqi Asiya, 1902, s. 302.

Karpinska L. "Yuxu"da mənasız sözlərin təhlilinə töhfə. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. III, s. 164.

Kazodowsky A. Yuxular və xəyallar arasındakı əlaqə. Nevroloji. Bülleten 1901, s. 440—447, 508—514.

Kostyleff. Freyd və yuxular problemi. Fəlsəfə jurnalı 72. Cild, İyul-Aralıq.

Leyptsig 1907.

Lauer Ch. Yuxunun mahiyyəti talmut və rabbini ədəbiyyatının qiymətləndirilməsində. Intern. Ztschr. f. ärztl. Ps.-A. I, 1913, H. 5.

Lehmann. Qədim dövrlərdən müasir dövrə qədər batil inam və sehrbazlıq. Petersen tərəfindən alman dilinə tərcümə. 2., genişləndirilmiş. Nəşr, Ştutqart 1908.

Leroy B. Bir neçə simvolik yuxu haqqında. Psixologiya jurnalı. Normativ və patologiya 5, 1908, s. 358—365.

— və Tobowolska J. Yuxunun intellektual mexanizmi. Fəlsəfə nəzəriyyəsi 1901, I. cild 51, s. 570—593.

Löwinger. Yəhudi ədəbiyyatında yuxu. Leyptsig 1908. Yəhudi xalq elminə dair məlumatlar, 10-cu il, H. 1 və 2.

Maeder Alphonse. Bir neçə yuxunun təfsirinə dair təcrübə. Archives de Psychol., T. VI, Nr. 24, Aprel 1907.

— Əfsanələrdə, nağıllarda, adətlərdə və yuxularda simvolika. Psixiatriya-nevrologiya həftəliyi, X. il, 1908.

— Yuxuda, Dementia praecox-da və s. simvolikanın yaranmasına dair. Zentralblatt f. Ps.-A. I, 1910/11, s. 383—389.

— Yuxunun funksiyası haqqında. Psixoanalitik tədqiqatlar illiyi, IV, 1912.

— Yuxu problemi haqqında. Eyni yer, V, 1913, s. 647.

— Yuxunun teleoloji funksiyası məsələsinə dair. Eyni yer, s. 453.

Marcinowski J. Çəkilmiş yuxular. Psixoanaliz mərkəzi jurnalı. Ps.-A. II, 1911/12, s.

— Rəqəmlərdə üç roman. Eyni yer, s. 619—638.

Mitchell A. Yuxu görmə, gülüş və qızarma haqqında. London 1903.

Miura K. Yapon yuxu təfsiri. Alman cəmiyyətinin məlumatları. C. üçün Təbiət və. Xalqlarşünaslıq. Şərqi Asiya. X, 291—306.

Näcke P. Cinsi yuxular haqqında. H. Groß’ Arxiv 1903, s. 307.

— Yuxu cinsi hisslərin ən incə reagenti kimi. Cinsi hisslərin sənəti. Aylıq jurnal. Kriminal-psixologiya 1905.

— Ziddiyyət yuxuları və xüsusi cinsi ziddiyyət yuxuları. H. Groß’ Arxiv, 24.

— Cinsi yuxulara töhfələr. H. Groß’ Arxiv 29, 363 və ard.

— Cinsi yuxuların diaqnostik və proqnostik yararlılığı. "Yuxular. Tibb. Ekspertiz qəzeti 1911, № 2.

Negelein J. v. Yaggaddevanın yuxu açarı. Gießen 1912. (Dini. Tarix. Şeirlər. XI, 4.)

Pachantoni D. Alkohol deliriumu olan xəstələrdə qurğuların mənşəyi kimi yuxu. Zentralbl. f. Nervenheilk., 32. Jahrg., 1909, p. 796.

Pear T. H. Freydin təfsirinə xüsusi istinadla bəzi fərdi yuxuların təhlili. Elmin inkişafı üzrə Britaniya Assosiasiyasının iclası. Birmingham, 16–17 sentyabr, 1913. British Journ. of Psychol. VI, 3/4, Febr. 1914.

Pötzl Otto. Dolayı görmə ilə əlaqələri baxımından eksperimental olaraq qıcıqlandırılmış yuxu təsvirləri. Zeitschr. f. d. ges. Neurol. u. Psych. Bd. 37, 1917. Pfister Oskar. Sayıqlama təsəvvürü və şagirdin intiharı. Bir yuxu təhlili əsasında işıqlandırılmış. Schweiz. Məktəb sağlamlığı üçün vərəqlər — Normal insanlarda kriptolaliya, kriptografiya və şüursuz aldatma təsviri, Jahrb. f. ps.-a. Forschg. V, 1, 1913.

Prince Morton. Yuxuların mexanizmi və təfsiri. 'Abnormal Psixologiya jurnalı. Psix. Oktyabr-Noyabr 1910.

— Yuxuların mexanizmi və təfsiri; Dr. Jones-a cavab. Jones. Abnormal Psixologiya jurnalı. Psixol. 1910/11, s. 337—353.

Putnam ]J. J. İki pillə yuxusunun təhlilindən. Psixoanaliz Mərkəzi Jurnalı. Ps.-A. II,

— Xarakterik uşaq yuxusu. Eyni yer, s. 328.

— Yuxu təfsiri və psixoanaliz nəzəriyyəsi. Abnormal Psixologiya jurnalı. Psix. IX, № 1, s. 36.

Raalte F. van. Uşaq yuxuları. Het Kind 1912. Yanvar.

Rank Otto. Qəhrəmanın doğulması haqqında mif. Schr. z. angew. Seelenkunde, Heft 5, Wien und Leipzig 1909.

— Ödipus yuxusunun gizlədilmiş nümunəsi. Zentralblatt für Psychoanalyse, 1. Jahrg. 1910.

— Diş qıcığı yuxuları mövzusu haqqında. Ebenda.

— İtirmə simptomatik hərəkət kimi. Eyni zamanda gündəlik həyatın səhv hərəkətləri ilə yuxu həyatı arasındakı əlaqələrin başa düşülməsinə töhfə. Ebenda.

— Özünü şərh edən yuxu. Jahrbuch für psychoanalyt. und psychopathol. Forschungen, Bd. II, 1910.

— Narsisizmə töhfə. Ebenda, Bd. III, 1911.

— Səhv hərəkət və yuxu. Zentralbl. f. Ps.-A. II, 1911/12, p. 266.

— Yuxu səbəbləri kimi aktual cinsi təhriklər. Ebenda, p. 596—602.

— Oyanış yuxusunda simvol təbəqələşməsi və mifik düşüncədə onun təkrarlanması. Jahrb. f. Ps.-A. IV, 1912.

— İnsest motivinin poeziya və əfsanədə təsviri. Şair yaradıcılığının psixologiyasının əsas xüsusiyyətləri. Viyana və Laypsiq 1912.

— Əfsanə və poeziyada çılpaqlıq. Bir ps.-a. Tədqiqat, Imago, II, 1912.

— Hələ təsvir edilməmiş bir Ödipus yuxusu forması. Intern. Həkimlər üçün psixoanaliz jurnalı. Ps.-A. I, 1913, s. 151.

— Səhv hərəkət və yuxu. Internat. Jurnal. Ps.-A. III, s. 158.

— Yuxu və poeziyada doğuşdan xilas fantaziyası. Internat. Jurnal. Ps.-A. II. s. 43.

— Şeirə çevrilmiş yuxu. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. III, s. 231.

Rank O. və Sachs H. Psixoanalizin humanitar elmlər üçün əhəmiyyəti. Grenzfr. d. Nerven- u. Seelenlebens, hg. v. Löwenfeld, buraxılış 93, Visbaden 1913.

Reik Th. Flaubertin iki yuxusu. Zentralbl. f. Ps.-A. III, 1912/13, s. 223.

— Krimhildin yuxusu. Eyni yer, II, s. 416.

— Peşə və yuxu simvolizmi. Eyni yer, s. 531.

— Tədqiqat səyyahının çılpaqlıq yuxusu. Internat. Zeitschr. f.

— Gotthilf Schubertin „Yuxunun simvolizmi“. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A.

— Palto yuxu simvoluna xalq psixoloji paralellər. Beynəlxalq Jurnal. Psixoanaliz. VI, s. 310.

— Mövzu: Yuxu və yuxuda gəzinti. Beynəlxalq Jurnal. Psixoanaliz. VI,

Robitsek Alfred. Egmontun yuxusunun təhlili. Psixoanalitik və psixopatoloji illiyi Tədqiqatlar illik, cild. II, 1910.

Antik dövrdə cinsi simvol kimi pilləkən, nərdivan. Zentralbl. f. Ps.-A. I,

Sağlam insanların yuxularında simvolika məsələsinə dair. Eyni yer, II, s. 340.

Roheim G. Yuxuda ilkin səhnə. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. Ps.-A. VI, s. 337.

Sachs Hanns. Yuxunun təsvir texnikası haqqında. Zentralbl. f. Ps.-A. I,

— Yuxunun intensiv təhrif olunması halı. Eyni yer, s. 588.

— Yuxu təfsiri və insan tanıma. Jahrb. f. Ps.-A. III, 1911, s. 568.

— Bismarckın yuxusu. Intern. Ztschr. f. ärztl. Ps.-A. I, 1913, H. 1.

— Anal oyanış təsirlərinin yuxu təsvirləri. Eyni yer, s. 489.

— Otaq qadının yuxu təsviri kimi. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A.

— Absurd yuxu. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. III, s. 35.

Sadger J. Hebbeldə şüursuzluq və yuxular haqqında. Imago, İyun 1913.

Schrötter Karl. Təcrübi yuxular. Zentralbl. f. Ps.-A. II, 1912, s. 638.

Schwarz F. ’Abdalgani an Nabulasi‘yə görə yuxu və yuxu təfsiri, Zeitschr. d. deutsch. morgenl. Ges., Cild 67, 1913, III. H., s. 473—493.

Secker F. Çin. Yuxu haqqında baxışlar. Yeni metaf. Rdschr., Cild 17, 1909/10, s. 101.

Silberer Herbert. Bəzi simvolik hallüsinasiya hadisələrini yaratmaq və müşahidə etmək üçün bir metod haqqında hesabat. Jahrb. Bd. I,

— Təxəyyül və mif. Ebenda, Bd. II, 1910.

— Oyanış simvolizmi və ümumi keçid simvolizmi. Eyni yer, III,

— Simvol yaranması haqqında. Eyni yer.

— Simvol yaranmasına dair. Eyni yer IV, 1912.

— Spermatozoid yuxuları. Ebenda.

— Spermatozoid yuxuları sualına dair. Eyni yer.

Spielrein S. „Ata Freudenreich“ haqqında yuxu. Intern. Ztschr. f. ärztl. Ps.-A.

Spitteler Karl. Mənim ən erkən hadisələrim. I. Köməksiz və danışmaz. Uşağın yuxuları. Cənub. Aylıq jurnal, oktyabr 1913.

Stärcke August. Arzunun reallaşmasının əksini reallaşdıran kimi görünən bir yuxu, eyni zamanda başqa bir yuxu tərəfindən şərh olunan bir yuxunun nümunəsi. Zentralbl. f. Ps.-A. II, 1911/12, s. 86.

— Yuxu nümunələri. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. II, s. 381.

Stärcke Johann. Köhnə və yeni yuxu nəzəriyyələri ilə əlaqəli yeni "yuxu təcrübələri". Jahrb. f. Ps.-A. V, 1913, s. 233.

Stegmann Marg. Yuxuda epileptik tutmalanın təsviri. Beynəlxalq Həkimlər üçün Psixoanaliz Jurnalı. I, 1913.

— aldadıcı yuxu. Eyni yer, s. 486.

Stekel Wilhelm. Yuxu təfsirinə töhfələr. Psixoanalitik və psixopatoloji araşdırmalar üzrə illik. Tədqiqatlar, Cild. I, 1909.

— Nevrotik narahatlıq halları və onların müalicəsi. Viyana-Berlin 1908, 2. Nəşr.

— Yuxunun dili. Həkimlər və psixoloqlar üçün xəstə və sağlam ruhla əlaqəli yuxu simvolizmi və təfsirinin təsviri. Visbaden 1911.

— Şairlərin yuxuları. Visbaden 1912.

— Peyğəmbər rəqəmli yuxu. Mərkəzi Jurnal. Ps.-A. II, 1911/12, s.

— Yuxu təfsirində irəliləyişlər. Zentralbl. f. Ps.-A. Ps.-A. III, 1912/13, s. 154,

— Yuxuda nevrozun təsviri. Eyni yer, s. 26.

Swoboda Hermann. İnsan orqanizminin dövrləri. Vyana və Leypsiq 1904.

Tausk, V. Uşaq cinsəlliyinin psixologiyasına dair. Intern. Zeitschr. f. ärztl. Ps.-A. I, 1913, s. 444.

— İki homoseksual yuxu. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. II, s. 36.

— Ədəd yuxusu. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. II, s. 39.

Tfinkdji Joseph Abbe. Mesopotamiyada yuxular və onların təfsiri sənəti (onirokritika) haqqında esse. Anthropos VIII, 2/3, Mart-İyun 1913. Tobowolska Justine. Normal yuxuda zaman illüziyaları haqqında tədqiqat. Paris dissertasiyası, 1900.

Vaschide N. Yuxu və yuxular. Paris 1911, Bibl. de Philos. scient. (66) (müəllifin yuxu və yuxu haqqında digər çoxsaylı əsərlərinin ədəbiyyat siyahısı ilə.)

— et Pieron. La psychol. du röve au point de vue medical. Paris 1902.

old J. Mourly. Über den Traum. Experimentell-psychologische Untersuchungen. Herausgegeben von O. Klemm. Erster Band. Leipzig 1910.

Weiss Edoardo. Totemmaterial im Traume. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. II,

Weiss Karl. Ein Pollutionstraum. Internat. Zeitschr. f. Ps.-A. VI, p. 343.

Weygandt W. Beitr. z. Yuxu psixologiyası. Felsefi. Tədqiqatlar, 20. cild,

Viggam A. Yuxu psixologiyası məlumatlarına töhfə. Pedagoji Seminariya, iyun 1909.

Winterstein, Alfr. v. Mövzu: „İdarə oluna bilən yuxular“. Zentralbl. f. Ps.-A. II, 1911/12, s. 290.

Wulff M. Yuxu, simvolik hərəkət və xəstəlik simptomu arasında maraqlı əlaqə. Internat. Ztschr. f. ärztl. Ps.-A. I, 1913, 6-cı buraxılış.

4 / 4

Yuxu haqqında

Bizim elmdən əvvəlki dövr adlandıra biləcəyimiz zamanlarda insanlar yuxunun izahında çətinlik çəkmirdilər. Oyananda onu xatırladıqları zaman, onlar üçün yuxu ya lütfkar, ya da düşmən olan ali, şeytani və ilahi qüvvələrin bir təzahürü kimi qəbul edilirdi. Təbiət elmləri düşüncə tərzlərinin çiçəklənməsi ilə bu bütün incə mifologiya psixologiyaya çevrildi və bu gün təhsilli insanlar arasında az bir azlıq yuxunun yuxu görən şəxsin öz psixik fəaliyyəti olduğundan şübhələnir.

Mifoloji fərziyyənin rədd edilməsindən sonra yuxu izah olunmağa ehtiyac duyur. Onun yaranma şərtləri, oyanma həyatının ruh həyatı ilə əlaqəsi, yuxu vəziyyətində qavrayışa təkan verən qıcıqlardan asılılığı, məzmununun oyanıq düşüncəyə xoş gəlməyən çoxsaylı xüsusiyyətləri, təsəvvür obrazları ilə onlara bağlı affektlər arasındakı uyğunsuzluq və nəhayət, yuxunun keçiciliyi, oyanıq düşüncənin onu qəribə sayaraq kənara atması, xatirədə qüsurlu saxlaması və ya silməsi tərzi: — bütün bunlar və daha başqa problemlər uzun əsrlər boyu həll tələb edir, lakin bu günə qədər qənaətbəxş cavablar verilməyib. Lakin marağın ön planında yuxunun mənası sualı durur ki, bu da özündə ikili məna daşıyır. Birincisi, o, yuxu görmənin psixi mənasını, yuxunun digər ruhi proseslərlə münasibətini və onun mümkün biologik funksiyasını sorğulayır; ikincisi isə yuxunun təfsir olunub-olunmadığını, yəni tək bir yuxu məzmununun, digər psixi kompozisiyalarda görməyə alışdığımız kimi, bir 'məna'ya malik olub-olmadığını bilmək istəyir.

Yuxunun qiymətləndirilməsində üç istiqamət nəzərə çarpır. Onlardan biri, yuxunun qədimdə həddindən artıq yüksək qiymətləndirilməsinin sanki əks-sədasını qoruyub saxlayanı, bəzi filosoflarda öz ifadəsini tapır. Onlar üçün yuxu həyatının əsası, hətta daha yüksək bir mərtəbəyə qalxış kimi təriflədikləri, ruh fəaliyyətinin xüsusi bir vəziyyətidir. Beləliklə, məsələn, Şubert belə hökm verir: Yuxu, ağılın xarici təbiətin zorakılığından azad olması, ruhun hissiyyat qandallarından qopmasıdır. Digər düşünür(lər) isə bu qədər irəli getmirlər, lakin yuxuların əsasən ruhi stimullardan qaynaqlandığını və gündüz vaxtı sərbəst inkişafına mane olan ruhi qüvvələrin ifadələrini təşkil etdiyini (yuxu fantaziyası — Şerner, Volkelt) qəbul edirlər. Yuxu həyatına, ən azı bəzi sahələrdə (yaddaş) üstün qabiliyyət, müşahidəçilərin böyük bir qismi tərəfindən tanınır.

Buna kəskin ziddiyyət təşkil edən həkim müəlliflərin əksəriyyəti, yuxuya artıq psixi fenomen kimi belə demək olar ki, heç bir dəyər qoymayan bir baxışı müdafiə edir. Onlara görə, yuxunun səbəbləri yalnız hissi və bədən qıcıqlarıdır ki, bunlar ya xaricdən yatan şəxsə təsir edir, ya da təsadüfən onun daxili orqanlarında aktivləşir. Yuxuda görülən şeyin, musiqini heç bilməyən bir insanın on barmağı alətin klavişləri üzərində gəzəndə yaratdığı səs ardıcıllığından daha çox məna və əhəmiyyət iddia etmək hüququ yoxdur. Yuxu birbaşa 'bədəni, bütün hallarda faydasız, bir çox hallarda isə xəstəlik əlaməti olan bir proses' kimi xarakterizə edilməlidir (Binz). Yuxu həyatının bütün xüsusiyyətləri, digər hallarda yuxuya dalan beyin orqanlarının və ya hüceyrə qruplarının, fizioloji qıcıqlar tərəfindən məcbur edilmiş, əlaqəsiz işi ilə izah olunur.

Elmin bu hökmündən az təsirlənən və yuxunun mənbələri barədə qayğılanmayan xalq rəyi, yuxunun gələcəyin xəbər verilməsinə aid olan və çox vaxt qarışıq və sirli məzmunundan hər hansı bir yozum üsulu ilə əldə edilə bilən bir mənası olduğuna inancını davam etdirir. Tətbiq olunan yozum üsulları, xatırlanan yuxu məzmununun başqa bir məzmunla əvəz edilməsindən ibarətdir: ya müəyyən bir açar əsasında hissə-hissə, ya da yuxunun bütövlüyü, onunla simvolik əlaqədə olan başqa bir bütövlüklə əvəz edilir. Ciddi adamlar bu cəhdlərə gülümsəyirlər. 'Yuxular köpükdür.'

II

Böyük təəccübümə görə, bir gün kəşf etdim ki, həkimlər tərəfindən deyil, yarısı hələ də batil inancda qalan, qeyri-həkim yuxu anlayışı həqiqətə yaxındır. Belə ki, mən fobiyaların, məcburi ideyaların, sayıqlama fikirlərinin və s. həllində mənə üstün xidmət göstərmiş və o vaxtdan bəri bütün bir tədqiqatçılar məktəbi tərəfindən 'Psixoanaliz' adı ilə qəbul edilmiş yeni bir psixoloji tədqiqat üsulunu yuxuya tətbiq etməklə yuxu haqqında yeni nəticələrə gəldim. Yuxu həyatının oyanıq halda müxtəlif psixi xəstəlik vəziyyətləri ilə çoxsaylı analogiyaları, əlbəttə, çoxlu sayda həkim tədqiqatçılar tərəfindən haqlı olaraq qeyd edilmişdir. Beləliklə, psixopatik quruluşlarda özünü doğrultmuş tədqiqat üsulunun yuxunun aydınlaşdırılmasında da tətbiq edilməsi əvvəlcədən ümidverici görünürdü. Təşviş və məcburi ideyalar, yuxuların oyanıq şüuruna münasibətdə olduğu kimi, normal şüura da oxşar şəkildə yad qalır; onların mənşəyi, yuxuların mənşəyi kimi şüur üçün məlum deyil. Bu psixopatik quruluşlarda, praktik maraq onların mənşəyini və yaranma üsulunu araşdırmağa məcbur edirdi, çünki təcrübə göstərmişdi ki, xəstəlik ideyalarının digər psixi məzmunla əlaqəsini quran, şüurdan gizlədilmiş düşüncə yollarının belə açılması, bu simptomların həllinə bərabərdir və indiyədək dayandırıla bilməyən ideyanın idarə olunmasına səbəb olur. Beləliklə, yuxuların həlli üçün istifadə etdiyim üsul psixoterapiyadan gəlirdi.

Bu üsul asanlıqla təsvir edilə bilər, baxmayaraq ki, onun icrası təlimat və məşq tələb edə bilər. Əgər bunu başqasında, məsələn, təşviş təsəvvürü olan xəstədə tətbiq etmək lazımdırsa, ondan diqqətini müvafiq ideyaya yönəltməsi tələb olunur, lakin artıq çox dəfə etdiyi kimi, onun haqqında düşünməməsi, əksinə, istisnasız olaraq hər şeyi aydınlaşdırması və həkimə bu ideya ilə bağlı ağlına gələn hər şeyi bildirməsi tələb olunur. Sonra ortaya çıxan və diqqətin heç nəyi qavraya bilmədiyi iddiası, belə bir təsəvvür məzmununun olmamasının tamamilə mümkün olmadığına dair qəti bir təsdiqlə kənara itələnir. Əslində, çox qısa müddət ərzində çoxlu sayda fikirlər yaranır, bunlara digərləri də bağlanır, lakin bu fikirlər adətən özünü müşahidə edən şəxsin hökmü ilə başlayır: onlar mənasız və ya əhəmiyyətsizdir, buraya aid deyillər, ona yalnız təsadüfən və verilən mövzu ilə əlaqəsiz gəlib. Dərhal aydın olur ki, bütün bu fikirləri açıqlamadan, hətta şüurə çatmadan kənarlaşdıran məhz bu tənqiddir. Əgər müvafiq şəxsi fikirlərinə qarşı belə bir tənqiddən imtina etməyə və sabit saxlanılan diqqət zamanı yaranan fikir zəncirlərini davam etdirməyə inandırmaq mümkün olarsa, dərhal "mövzu" kimi götürülmüş xəstə ideyaya bağlanan, onun digər ideyalarla əlaqələrini üzə çıxaran və daha sonra xəstə ideyanı mənəvi əlaqəyə aydın şəkildə uyğun gələn yeni bir ideya ilə əvəz etməyə imkan verən psixi material əldə edilir.

Bu cür təcrübənin əsaslandığı şərtləri və onun mütəmadi uğurundan çıxarılan nəticələri ətraflı müzakirə etmək üçün burada yer yoxdur. Beləliklə, hər hansı bir xəstə ideyanın həlli üçün kifayət qədər material əldə etdiyimiz barədəki ifadə kifayət edər, əgər biz diqqətimizi məhz "istəksiz", "düşüncəmizi pozan" və adətən tənqid tərəfindən dəyərsiz zibil kimi aradan qaldırılan assosiasiyalara yönəldərik. Üsulu öz üzərində tətbiq etdikdə, araşdırma zamanı ilkin olaraq anlaşılmaz olan fikirlərinizi dərhal yazmaqla özünə ən yaxşı şəkildə kömək edirsən.

İndi isə bu araşdırma metodunu "yuxu"ya tətbiq etdiyim zaman nəticənin hara aparacağını göstərmək istəyirəm. Hər bir yuxu nümunəsi eyni dərəcədə buna uyğun olmalıdır; lakin bəzi səbəblərə görə, mən xatirədə qeyri-müəyyən və mənasız görünən və qısalığı ilə tövsiyə oluna bilən öz yuxumu seçirəm. Bəlkə də, keçən gecənin yuxusu bu tələblərə cavab verəcək. Oyanışdan dərhal sonra qeyd olunan məzmunu aşağıdakı kimidir:

"Bir cəmiyyət, masa və ya table d’hôte... Ispanaq yeyilir.... Xanım E. L. yanımda oturur, tamamilə mənə tərəf çevrilir və samimiliklə əlini dizimin üstünə qoyur. Mən əli imtinaedici şəkildə uzaqlaşdırıram. Sonra deyir: Amma sizin həmişə çox gözəl gözləriniz olub... Sonra qeyri-müəyyən şəkildə iki gözə bənzər bir şey görürəm, ya rəsm kimi, ya da eynək şüşəsinin konturu kimi...." Bu, bütün yuxudur və ya ən azı mən ondan xatırladığım hər şeydir. Mənə qaranlıq və mənasız, lakin hər şeydən əvvəl, qəribə görünür. Xanım E. L. nadir hallarda dostluq münasibətləri qurduğum, bildiyim qədər isə heç vaxt daha səmimi münasibətlər istəmədiyim bir şəxsdir. Mən onu uzun müddətdir görməmişəm və son günlərdə onun haqqında danışıldığını düşünmürəm. Heç bir affekt yuxu prosesinə yoldaşlıq etməyib.

Bu yuxu haqqında düşünmək onu mənim başa düşməməyə yaxınlaşdırmır. Amma indi məqsədsiz və tənqidsiz özünü müşahidəmə aid olan fikirləri qeyd edəcəyəm. Tezliklə diqqət yetirirəm ki, yuxunu elementlərinə ayırmaq və bu hissələrin hər birinə bağlı fikirləri tapmaq bu işdə sərfəlidir.

Cəmiyyət, masa və ya ümumi nahar masası (Table d’hôte). Dərhal dünən axşamı bitirən kiçik hadisəyə aid xatirə ilə əlaqələnir. Kiçik bir dəstədən bir dostumun müşayiəti ilə çıxmışdım; o, araba tutmağı və məni evə çatdırmağı təklif etdi. „Taksimetrli arabaya üstünlük verirəm,“ dedi, „bu, insanı elə xoş məşğul edir; həmişə baxılacaq bir şey olur.“ Arabaya oturub arabaçı şüşəni elə tənzimləyəndə ki, ilk altmış heller göründü, zarafatımı davam etdirdim. Hələ minməmişik, amma ona artıq altmış hellər borcluyuq. Mənə 'taksimetrlə işləyən araba' həmişə ümumi nahar masasını (Table d’hôte) xatırladır. O, məni xəsis və eqoist edir, çünki məni daim borcumla xəbərdar edir. Mənə elə gəlir ki, bu borc çox sürətlə artır və qısa gələcəyimdən qorxuram, eyni ümumi nahar masasında (Table d’hôte) gülünc bir qayğı ilə, yəni kifayət qədər yeməyəcəyim və ya mənfəətimi düşünməli olduğum qorxusundan qurtula bilmirəm. Bundan daha uzaq əlaqə olaraq sitat gətirdim:

Siz bizi həyata aparırsınız, Siz kasıbları borclu edirsiniz.

Ümumi nahar masasına (Table d’hôte) aid ikinci fikir: Bir neçə həftə əvvəl Tirol dağ kurortunda bir mehmanxana masasında sevimli həyat yoldaşıma kəskin qəzəblənmişdim, çünki o, mənə qarşı bir qonşulara nisbətən kifayət qədər ehtiyatlı deyildi, mən isə onlarla heç cür əlaqə qurmaq istəmirdim. Ondan xahiş etdim ki, yad adamlarla deyil, daha çox mənimlə məşğul olsun. Bu, sanki ümumi nahar masasında (Table d’hôte) kifayət qədər pay ala bilməmişəm kimi görünür. İndi həyat yoldaşımın həmin masadakı davranışı ilə yuxuda E. L. xanımın 'tamamilə mənə tərəf çevrilən' davranışı arasındakı ziddiyyət diqqətimi çəkir

Daha sonra: İndi diqqət yetirirəm ki, yuxu prosesi, gizli nişan dövrümdə həyat yoldaşımla aramda çox oxşar şəkildə baş verən kiçik bir səhnənin təkrarıdır. Masa örtüyünün altındakı sığal, ciddi nişan təklifi məktubuna cavab idi. Amma yuxuda həyat yoldaşım mənə yad olan E. ilə əvəz olunur. L. tutub.

E. L. xanım ona pul borclu olduğum bir adamın qızıdır! Diqqət yetirməmək mümkün deyil ki, yuxu məzmununun hissələri ilə fikirlərim arasında gözlənilməz bir əlaqə açılır. Yuxu məzmununun bir elementindən başlayan assosiasiya zəncirini izləsəniz, tezliklə eyni yuxunun başqa bir elementinə qayıdacaqsınız. Yuxuya aid fikirlərim, yuxunun özündə görünməyən əlaqələr yaradır.

Adətən, birinin öz mənfəəti olmadan başqalarının onun mənfəəti üçün qayğı göstərəcəyini gözlədiyi halda, bu dünyadan xəbərsiz adama istehza ilə soruşulur: İnanırsınız ki, bu və ya digər şey sizin gözəl gözlərinizə görə baş verəcək? Beləliklə, E. L. xanımın yuxudakı sözləri: 'Sizin həmişə çox gözəl gözləriniz olub' ifadəsi başqa bir şey deyil, yalnız şudur: İnsanlar sizə həmişə xoşuna gəlmək üçün hər şeyi ediblər; siz hər şeyi pulsuz əldə etmisiniz. Əksinə, əlbəttə, həqiqətdir: Mən başqalarının mənə etdiyi bütün yaxşılıqları baha ödəmişəm. Dünən dostumun məni evə apardığı avtomobili pulsuz əldə etdiyim mənim üzərimdə təsir bağışlamalı idi.

Həqiqətən də, dünən qonaq olduğumuz dost məni tez-tez özünə borclu edib. Mən yaxınlarda ona cavab vermək imkanı olan fürsəti istifadəsiz buraxdım. Onun məndən yalnız bir hədiyyəsi var, ətrafında gözlər çəkilmiş, yəni Malocchio (pis nəzərdən qorunmaq üçün) adlanan qədim bir qab. Occhiale (göz qoruyucu) Malocchio-dan qorunmaq üçün. Əlavə olaraq, o, göz həkimidir. Həmin axşam mən ona, eynək seçimi üçün öz müayinəxanasına tövsiyə etdiyim xəstəni soruşmuşdum.

Görürəm ki, artıq yuxu məzmununun demək olar ki, bütün hissələri yeni kontekstə gətirilib. Lakin daha məntiqi olaraq soruşa bilərəm ki, niyə yuxuda məhz ispanaq verilir? Çünki ispanaq, yaxınlarda ailə süfrəmizdə baş verən kiçik bir səhnəni xatırladır; həmin vaxt uşaqlardan biri — həqiqətən gözəl gözləri ilə məşhur olan uşaq — ispanaq yeməkdən imtina etmişdi. Mən də uşaqlıqda belə davranmışdım; ispanaq mənə uzun müddət iyrənc gəlirdi, ta ki, dadım sonradan dəyişib bu tərəvəz sevimli yeməyə çevrilənə qədər. Bu yeməyin adı çəkilmə mənim uşaqlığım və uşağımın uşaqlığı arasında bir yaxınlıq yaradır. 'İspanağın olduğu üçün şad ol' deyə ana kiçik dadlı yemək həvəskarına qışqırmışdı. 'Bəzi uşaqlar ispanağa çox razı olardılar.' Beləliklə, mənə valideynlərin uşaqlarına qarşı vəzifələri xatırladılır Götenin sözləri:

'Siz bizi həyata aparırsınız, Siz kasıbı günahkar buraxırsınız'

bu kontekstdə yeni bir məna göstərir.

Burada dayanacağam ki, yuxu təhlilinin indiyə qədərki nəticələrinə nəzər salım. Yuxunun kontekstindən qoparılmış ayrı-ayrı elementlərlə əlaqəli assosiasiyaları izləyərək, mən ruh həyatımın dəyərli ifadələrini tanıdığım bir sıra fikirlərə və xatirələrə çatdım. Yuxunun təhlili ilə tapılan bu material yuxu məzmunu ilə sıx əlaqədədir, lakin bu əlaqə elə bir tiptədir ki, mən yeni tapılanları heç vaxt yuxu məzmunundan çıxara bilməzdim. Yuxu affektsiz, qeyri-uyğun və anlaşılmaz idi: mən yuxunun arxasındakı fikirləri inkişaf etdirərkən, intensiv və əsaslandırılmış emosional dalğalar hiss edirəm; fikirlər özləri mərkəzi təsəvvürlərin təkrarlandığı məntiqi birləşdirilmiş zəncirlərə mükəmməl uyğun gəlir. Yuxunun özündə təmsil olunmayan belə təsəvvürlər bizim nümunəmizdə mənafeyinə düşkün—mənafeyinə düşkün olmayan, günahkar olmaq və pulsuz etmək elementləridir. Təhlilin açdığı toxumada ipləri daha sıx çəkə və onların tək bir düyündə birləşdiyini göstərə bilərəm, lakin elmi deyil, şəxsi xarakterli səbəblər mənə bu işi açıq şəkildə görməyə mane olur. Bu həllə gedən yolda özümə xoşagəlməz etiraf etdiyim bir çox şeyi aydınlaşdırdığımdan, sirr olaraq qalması daha yaxşı olan bir çox şeyi açmalıyam. Ancaq niyə daha yaxşı təhlil edilə bilən və mənası ilə əlaqəsi daha aydın olan başqa bir yuxu seçmədim ki, təhlil yolu ilə tapılan materialın mənası və əlaqəsi barədə daha güclü inam yarada bilim? Cavab belədir: çünki məşğul olduğum hər bir yuxu, eyni dərəcədə çatdırılması çətin olan şeylərə gətirib çıxaracaq və məni eyni məxfilik məcburiyyətinə salacaq. Əgər mənə etibar edən şəxsə zərər vermədən bütün örtülmələri aradan qaldırmağa şərait imkan verirsə, başqasının yuxusunu təhlilə cəlb etsəm belə, bu çətinlikdən qaça bilmərəm.

Artıq mənə aydın olan fikir budur ki, yuxu, tamamlanmış təhlildən sonra çatdığım həyəcanlı və mənalı düşüncə axınlarının bir növ əvəzidir. Bu düşüncələrdən yuxunun necə yarandığını hələ bilmirəm, lakin başa düşürəm ki, onu təcrid olunmuş, yuxudan oyadılmış beyin hüceyrə qruplarının fəaliyyəti nəticəsində yaranan, psixoloji əhəmiyyətsiz, yalnız fiziki bir proses kimi təqdim etmək yanlışdır.

Hələ iki şeyə diqqət yetirirəm: birincisi, yuxu məzmunu, onun əvəz etdiyi düşüncələrdən çox daha qısadır; ikincisi, təhlil, yuxudan əvvəlki axşam baş verən əhəmiyyətsiz bir hadisəni yuxu qıcıqlandırıcısı kimi aşkarlayıb.

Əgər mənim əlimdə yalnız bir yuxu təhlili varsa, belə geniş bir nəticə çıxarmayacağam. Lakin təcrübə göstərir ki, hər hansı bir yuxudan başlayaraq assosiasiyaları tənqidsiz izləməklə, yuxu tərkib hissələrinin təkrarlandığı və bir-biri ilə düzgün və mənalı şəkildə əlaqələndirilmiş düşüncə zəncirinə çatmaq mümkündürsə, ilk dəfə müşahidə edilən əlaqələrin təsadüf ola biləcəyinə dair aşağı gözlənti artıq rədd edilməlidir. Bu halda, yeni qazanılmış anlayışı adlandırmaqla sabitləşdirməyə haqqım olduğunu hesab edirəm. Xatirəmdə olan yuxunu, təhlil yolu ilə tapılan uyğun materialla müqayisə edirəm; birincisini manifest yuxu məzmunu, ikincisini isə — hələlik daha çox ayırmadan — latent yuxu məzmunu adlandırıram. Beləliklə, iki yeni, indiyə qədər formalaşdırılmamış problem qarşımda durur: 1) latent yuxu məzmununu xatirəmdə olan manifest məzmununa çevirən psixi proses hansıdır; 2) belə bir çevirməni tələb edən motiv və ya motivlər hansılardır? Gizli yuxu məzmununun manifest yuxu məzmununa çevrilməsi prosesini yuxu işlənməsi adlandıracağam. Bu işin əksinə çevirməni həyata keçirən qarşılığı olan təhlil işini artıq bilirəm. Yuxu qıcıqlandırıcıları, yuxu materialının mənşəyi, yuxunun mümkün olan mənası və yuxu görmə funksiyası, eləcə də yuxunun unudulma səbəbləri haqqında olan digər yuxu problemlərini manifest yuxu məzmunu üzərində deyil, yeni qazanılmış latent yuxu məzmunu üzərində müzakirə edəcəyəm. Ədəbiyyatda yuxu həyatı haqqında olan bütün ziddiyyətli və yanlış məlumatları yalnız təhlil yolu ilə aşkarlana bilən latent yuxu məzmununun bilinməməsinə aid etdiyim üçün, açıq yuxu ilə latent yuxu düşüncələrinin qarışdırılmasından bundan sonra ən diqqətlə şəkildə qaçmağa çalışacağam.

III

Gizli yuxu düşüncələrinin manifest yuxu məzmununa çevrilməsi, psixi materialın bir ifadə formasından digərinə köçürülməsinin ilk məlum nümunəsi kimi tam diqqətimizi cəlb edir; birincisi bizə asanlıqla aydındır, ikincisini isə yalnız təlimat və səy nəticəsində başa düşə bilərik, baxmayaraq ki, o da ruhi fəaliyyətimizin bir nəticəsi kimi qəbul edilməlidir. Gizli və manifest yuxu məzmunu arasındakı əlaqəyə nəzər salaraq, yuxuları üç kateqoriyaya bölmək olar. Birincisi, mənalı və eyni zamanda başa düşülən yuxuları ayıra bilərik, yəni onlar ruhi həyatımızda heç bir maneə olmadan yerləşdirilə bilər. Belə yuxular çoxdur; onlar adətən qısadır və ümumiyyətlə diqqət çəkmir, çünki onlarda təəccüb və ya təəccüb doğuran heç nə yoxdur. Onların mövcudluğu, yuxunun təcrid olunmuş beyin hüceyrə qruplarının fəaliyyəti nəticəsində yarandığını iddia edən nəzəriyyəyə qarşı güclü bir arqumentdir; onlarda psixi fəaliyyətin aşağı düşməsinin və ya parçalanmasının heç bir əlaməti yoxdur, lakin biz onların yuxu olmasına heç vaxt etiraz etmirik və onları oyaqlıq məhsulları ilə qarışdırmırıq. İkinci qrupu, daxili bütövlüyü olan və aydın məna daşıyan, lakin bu mənanı ruhi həyatımızda yerləşdirə bilmədiyimiz üçün təəccüb doğuran yuxular təşkil edir. Belə bir hal, məsələn, əgər biz... ...sevimli bir qohumun vəba xəstəliyindən öldüyünü yuxuda görürük, halbuki belə bir gözlənti, narahatlıq və ya fərziyyə üçün heç bir səbəb bilmirik və təəccüblə özümüzə sual veririk: bu ideya mənə haradan gəldi?

Nəhayət, üçüncü qrupa məna və aydınlıqdan məhrum olan, qeyri-müntəzəm, qarışıq və mənasız görünən yuxular aiddir. Yuxuların kiçildilməsinə və yuxu zamanı ruhi fəaliyyətin məhdudlaşdırılması haqqında tibbi nəzəriyyəyə əsas verən xarakterlər, yuxu məhsullarımızın əksəriyyətində müşahidə olunur. Xüsusilə daha uzun və mürəkkəb yuxu kompozisiyalarında qeyri-müntəzəmliyin ən aydın əlamətlərinə nadir hallarda rast gəlinir.

Aşkar və latent yuxu məzmunu arasındakı ziddiyyət, aydın şəkildə yalnız ikinci qrupun yuxuları üçün, daha dəqiq desək, üçüncü kateqoriyanın yuxuları üçün əhəmiyyət kəsb edir. Burada, manifest yuxu latent düşüncə məzmunu ilə əvəz edildikdə yox olan tapmacalar mövcuddur və biz yuxarıda aparılan təhlili də məhz bu cür, qarışıq və başa düşülməz bir yuxu nümunəsi üzərində həyata keçirmişik. Lakin biz gözləmədiyimiz halda, latent yuxu düşüncələrini tam başa düşməyimizə mane olan motivlərlə qarşılaşdıq və eyni təcrübənin təkrarlanması nəticəsində, yuxunun başa düşülməz və qarışıq xarakteri ilə yuxu düşüncələrinin ifadə edilməsindəki çətinliklər arasında sıx və qanunauyğun əlaqənin mövcud olduğu ehtimalına yönəldik. Bu əlaqənin təbiətini araşdırmazdan əvvəl, marağımızı aşkar və gizli məzmunun üst-üstə düşdüyü, yəni yuxu işlənməsinə ehtiyac duyulmayan birinci kateqoriyanın daha asan başa düşülən yuxularına yönəltməyimiz məqsədəuyğun olar.

Bu yuxuların tədqiqi başqa bir baxış bucağından da tövsiyə olunur. Uşaqların yuxuları məhz bu cürdür, yəni mənalı və təəccüblü deyil; bu, əlavə olaraq, yuxunun yuxu zamanı beyin fəaliyyətinin parçalanmasına aid edilməsinə qarşı yeni bir etiraz təşkil edir, çünki psixi funksiyaların bu cür aşağı düşməsi niyə böyüklərdə yuxu vəziyyətinin xarakterlərinə aid olmalı, uşaqlarda isə olmamalıdır? Lakin biz tam haqlı olaraq, uşaqlarda psixi proseslərin aydınlaşdırılmasının, onların əsasən sadələşdirilmiş olduğu yerlərdə, böyüklərin psixologiyası üçün vacib bir hazırlıq işi olacağına ümid bəsləyə bilərik.

Beləliklə, uşaqlardan topladığım bir neçə yuxu nümunəsini təqdim edəcəyəm: 19 aylıq bir qız, səhər qusduğu və baxıcısının dediyinə görə çiyələklərdən zəhərləndiyi üçün bir gün ərzində aclıq saxlanılır. Bu aclıq günündən sonra gecə, onun yuxuda öz adını çəkib əlavə etdiyini eşidirik: 'Çiyələk, Çiyələk, Yumurta şirni, Papa.' Deməli, o, yemək yediyini yuxulayır və menyusunda, gümanına görə, yaxın zamanlarda ona az miqdarda veriləcək olan məhz bu yeməyi önə çıxarır. — Eyni şəkildə, 22 aylıq bir oğlan da, bir gün əvvəl dayısına hədiyyə olaraq təzə albalı dolu səbət təqdim etdiyi, lakin təbii ki, yalnız bir dənəsini dadmağa icazə verildiyi üçün, imtina edilmiş bir ləzzəti yuxulayır. O, sevinclə 'Herman bütün albalıları yedi' deyərək oyandı. — 3,5 yaşlı bir qız gündüz göl üzərində gəzinti etmişdi, lakin bu gəzinti ona kifayət qədər uzun gəlmədiyi üçün, gəmidən düşməli olduqda ağlamışdı. Ertəsi gün səhər, gecə göl üzərində gəzdiyini, yəni yarımçıq qalan gəzintini davam etdirdiyini danışdı. — 5,5 yaşlı bir oğlan Daşştayn bölgəsindəki piyada gəzintidən çox razı qalmamışdı; hər yeni dağ görünəndə, bunun Daşştayn olub-olmadığını soruşur, sonra isə şəlaləyə gedən yola qatılmaqdan imtina edirdi. Onun davranışı yorğunluqla izah edilirdi, lakin sabahı gün yuxusunu danışanda, Daşştayna qalxdığını söyləyərək daha yaxşı izah olundu. O, aydın şəkildə Daşştayna qalxmanın gəzintinin məqsədi olacağını gözləyirdi və arzuladığı dağı görməyincə narazı qalmışdı. Yuxusunda günün ona vermədiyi şeyi telafi etdi. — Altı yaşlı bir qızın yuxusu da tamamilə eyni şəkildə davam etdi; onun atası, saatın gecə vaxtı olması səbəbiylə, hədəfə çatmamış gəzintini dayandırmışdı. Qayıdış yolunda ona, başqa bir gəzinti yerini göstərən yol lövhəsi diqqət çəkmişdi və atası ona bir dəfə də həmin yerə getməyi vəd etmişdi. O, sabahı gün atasını, atasının onunla birinci yerdə də, ikinci yerdə də olduğunu yuxuladığını bildirərək qarşıladı.

Bu uşaq yuxularının ortaq cəhəti aydın görünür. Onların hamısı gündüz oyadılmış, lakin yerinə yetirilməmiş istəkləri reallaşdırır. Onlar sadə və açıq-aydın istək reallaşdırmalarıdır.

İlk baxışda tam başa düşülməyən, lakin inandırıcı olan uşaq yuxusu da başqa bir şey deyil, sadəcə bir istək reallaşdırmasıdır. Dörd yaşını doldurmamış bir qız, poliomielit xəstəliyi səbəbilə kənddən şəhərə gətirilmiş və uşaq sahibi olmayan bir xalanın böyük — təbii ki, onun üçün həddindən artıq böyük — yatağında gecələmişdi. Ertəsi səhər o, yuxusunda gördüyünü, yatağın ona çox kiçik olduğunu və ona yer tapmadığını bildirdi. Uşaqların tez-tez ifadə etdiyi 'böyümək' istəyini xatırlasaq, bu 'istək yuxusu'nun həlli asan olur. Yatağın ölçüsü kiçik böyüklük iddia edən uşağa öz kiçikliyini çox qətiyyətlə xatırlatdı; buna görə də yuxuda ona xoşagəlməz olan münasibəti düzəltdi və böyük yataq belə ona kiçik gələcək qədər böyüdü.

Uşaq yuxularının məzmunu mürəkkəbləşsə və incələşsə belə, onların istəyin təmin edilməsi kimi başa düşülməsi hər dəfə çox asan olur. Səkkiz yaşlı oğlan yuxusunda görür ki, o, Axilleusla döyüş arabasında gedir, arabaya isə Diomed idarə edir. Onun əvvəlki gün yunan qəhrəman dastanlarını oxuduğu sübuta yetirilə bilər; bu qəhrəmanları özünə nümunə götürdüyünü və onların dövründə yaşamadığına təəssüf etdiyini qeyd etmək asandır.

Bu kiçik kolleksiyadan uşaq yuxularının ikinci xarakteristikası, yəni gündəlik həyatla əlaqəsi aydın şəkildə görünür. Onlarda təmin edilən istəklər həmin gündən, adətən əvvəlki gündən qalıb və oyaq vaxtı düşüncədə güclü emosional vurğu ilə təchiz olunmuşdur. Əhəmiyyətsiz və ya laqeyd şeylər, yaxud uşağa belə görünən şeylər yuxu məzmununda yer tapmamışdır.

Yetişkinlərdə də uşaq tipində olan belə yuxuların çoxlu nümunələrini toplamaq olar, lakin qeyd edildiyi kimi, onların məzmunu adətən qısadır. Beləliklə, bir sıra şəxslər gecə susuzluq qıcığına mütəmadi olaraq içmək yuxusu ilə cavab verirlər; bu yuxu qıcığını aradan qaldırmağa və yuxunu davam etdirməyə çalışır. Bəzi insanlarda ayağa qalxmaq çağırışı onlara yaxınlaşdıqda, oyandıqdan dərhal əvvəl belə rahatlıq yuxularına tez-tez rast gəlinir. Onlar yuxuda görürlər ki, artıq ayağa qalxıblar, lavabonun qarşısında dayanıblar və ya artıq məktəbdə, büroda və s. yerlərdədirlər, orada müəyyən vaxtda olmalıdırlar. Planlaşdırılan səyahətdən əvvəlki gecədə tez-tez yuxuda görürük ki, təyinat yerinə çatmışıq; teatr tamaşası və ya ziyafət öncəsi yuxu tez-tez gözlənilən zövqü, sanki səbirsizliklə, əvvəlcədən yaşayır. Digər hallarda yuxu istəyin təmin edilməsini bir pillə daha dolayısı ilə ifadə edir; istəyin təmin edilməsini tanımaq üçün əlaqənin, nəticənin, yəni təfsir işinin başlanğıcının qurulması tələb olunur. Beləliklə, məsələn, mənim gənc xanımının yuxusunu danışan kişi, xanımının qanının gəldiyini gördüyünü deyir. Gənc xanımın qanı kəsildiyi zaman hamiləliyə gözlədiyi fikrinə gəlməliyəm. Onda yuxunun bildirilməsi hamiləlik xəbərçisidir və onun mənası, hamiləliyin bir müddət daha gecikməsi istəyinin təmin edildiyini göstərməkdir. Qeyri-adi və ekstremal şəraitdə uşaq xarakterli belə yuxular xüsusilə çox rast gəlinir. Qütb ekspedisiyasının rəhbəri, məsələn, heyət üzvlərinin buzda qışlama zamanı monoton qida və az rasiyonlarla uşaqlar kimi böyük yeməklərdən, tütün dağlarından və evdə olmaqdan mütəmadi olaraq yuxu gördüklərini xəbər verir.

Çox vaxt uzun, mürəkkəb və ümumilikdə qarışıq bir yuxudan, aydın bir istək təmin edilməsi ehtiva edən, lakin başqa, anlaşılmaz materialla birləşdirilmiş xüsusi aydın bir hissə seçilir. Yetişkinlərin görünüşdə qaranlıq olan yuxularını daha tez-tez təhlil etməyə çalışsaq, təəccüblə öyrənirik ki, onlar uşaq yuxuları qədər sadə deyillər və bir istək təmin edilməsinin arxasında başqa məna gizlədirlər.

Əgər təhlil işi bizə yetişkinlərin mənasız və qarışıq yuxularını da 'gündə' güclü şəkildə hiss edilən bir istəyin təmin edilməsi kimi uşaq tipinə qaytarmaq imkanı verərsə, bu, yuxu tapmacalarının sadə və qənaətbəxş həlli olardı. Görünüş bu gözləntini dəstəkləmir. Yuxular adətən ən ən laqeyd və ən qəribə materiallarla doludur və onların məzmununda istəyin reallaşmasından əsər-əlamət yoxdur.

Lakin açıq-aşkar istək reallaşması olan uşaq yuxularından bəhs etməyi dayandırmadan əvvəl, yuxunun çoxdan qeyd edilmiş və məhz bu qrupda ən təmiz şəkildə özünü göstərən əsas xüsusiyyətini qeyd etməyi unutmağı istəmirik. Bu yuxuların hər birini bir istək cümləsi ilə əvəz edə bilərəm: Ah, göl üzərindəki gəzinti daha uzun çəkseydi; — artıq yuyunmuş və geyinmiş olsaydım; — gilasları dayıya vermək əvəzinə saxlamağa icazə verilsəydi; lakin yuxu bu arzu ifadəsindən daha çoxunu verir. O, istəyi artıq reallaşmış kimi göstərir, bu reallaşmanı real və mövcud kimi təqdim edir və yuxu təsvirinin materialı əsasən — baxmayaraq ki, yalnız deyil — vəziyyətlərdən və çox vaxt vizual hissi obrazlardan ibarətdir. Beləliklə, bu qrupda da bir növ çevrilmə — yuxu işlənməsi adlandırıla bilən — tamamilə itkin deyil: Arzu ifadəsində duran bir fikir indiki zaman şəkildə bir təsəvvürlə əvəz olunur. IV

Belə bir vəziyyətə çevrilmənin qarışıq yuxularda da baş verdiyini fərz etməyə meylli olacağıq, baxmayaraq ki, burada da arzu ifadəsinə aid olub-olmadığını bilmirik. Əvvəldə verilmiş və təhlilində müəyyən dərəcədə irəlilədiyimiz yuxu nümunəsi, bizə iki yerdə belə bir şeyi fərz etmək üçün əsas verir. Təhlildə, arvadımın masada başqaları ilə məşğul olması və bunun mənim tərəfimdən xoşagəlməz qəbul edilməsi hallarına rast gəlinir; yuxu isə bunun tam əksini, yəni arvadımı əvəz edən şəxsin tamamilə mənə yönəldiyini ehtiva edir. Amma xoşagəlməz bir hadisə hansı istəyə, yuxunun icra olunmuş kimi təqdim etdiyi əksinin baş verməsi istəyindən daha yaxşı səbəb ola bilər? Təhlildəki acı fikir — heç nəyi pulsuz almadığım fikri — yuxuda qadının danışığı ilə çox bənzər bir münasibətdədir: 'Sizin həmişə çox gözəl gözləriniz olub.' Beləliklə, açıq və latent yuxu məzmunu arasındakı ziddiyyətlərin bir hissəsi istəyin reallaşmasına aid edilə bilər.

Lakin 'yuxu işlənməsinin' uyğunsuz yuxuların yaranmasına səbəb olan başqa bir funksiyası daha aydındır. İstənilən nümunədə təsəvvür elementlərinin sayını və ya 'yuxu' ilə təhlilin apardığı yuxu fikirlərinin — ki, onların yuxuda izini tapmaq olar — yazılı qeydlərinin həcmini müqayisə etsəniz, yuxu işlənməsinin burada möhtəşəm bir sıxılma və ya sıxlaşdırma yaratdığınıza şübhə edə bilməzsiniz. Bu sıxlaşdırmanın dərəcəsi haqqında əvvəlcə bir höküm çıxarmaq mümkün deyil; lakin 'yuxu təhlili'ndə nə qədər dərinə getsəniz, o qədər çox təsir edir. Orada yuxu məzmununun elə bir elementini tapmırsınız ki, assosiasiya ipləri iki və ya daha çox istiqamətə ayrılmasın; iki və ya daha çox təəssürat və hadisədən yamalanmamış elə bir vəziyyət yoxdur. Mən məsələn, bir dəfə bütün istiqamətlərə yayılan çimənlərin olduğu bir növ hovuz haqqında yuxu gördüm; kənarın bir nöqtəsində çimən bir şəxsə, onu suyun xaricinə çıxarmaq üçün əyilən bir şəxs dayanırdı. Bu vəziyyət pubert dövründəki bir hadisənin xatirəsi və yuxudan qısa müddət əvvəl gördüyüm iki obrazdan ibarət idi. Bu iki obraz Şvindin "Melusine" silsiləsindən hamamda təəccüb səhnəsi (ayrılan çimənlərə baxın) və bir İtalyan rəssamının Tufan obrazı idi. Kiçik hadisə isə belə idi: Üzgüçülük məktəbində, kişilərin saatının girməsinə qədər gecikmiş bir xanımın üzgüçülük müəllimi tərəfindən sudan çıxarıldığını görə bildim. — Təhlil üçün seçilmiş nümunədəki vəziyyət məni təhlil zamanı kiçik bir xatirələr silsiləsinə yönəldir, onların hər biri yuxu məzmununa bir şey əlavə etmişdir. Əvvəlcə, artıq danışdığım, nişan dövrümdən olan kiçik səhnədir; o vaxt baş verən masanın altından əl sıxışması, yuxu üçün mənə xatirəyə sonradan əlavə etməli olduğum 'masanın altında' detallarını təmin etdi. O vaxt təbii ki, 'diqqət' söhbəti gedə bilməzdi; təhlildən bilirəm ki, bu element, arvadımın 'table d'hôte' masasındakı davranışına aid olan əksinə istəyin reallaşmasıdır. Lakin bu son xatirənin arxasında, bizi bir gün boyunca narazı salan, nişan dövrümüzə aid çox bənzər və daha əhəmiyyətli bir səhnə gizlənir. Dizə əl qoymaq kimi yaxınlıq tamamilə fərqli bir kontekstə və tamamilə fərqli şəxslərə aiddir. Bu yuxu elementi yenidən iki xüsusi xatirə sırasının başlanğıc nöqtəsinə çevrilir və s.

Yuxu düşüncələrindən yuxu vəziyyətinin formalaşdırılması üçün toplanan material, təbii ki, bu istifadə üçün əvvəlcədən uyğun olmalıdır. Bunun üçün bütün komponentlərdə mövcud olan ortaq bir və ya bir neçə xüsusiyyət lazımdır. Yuxu işlənməsi Francis Qaltonun ailə fotolarını hazırlayarkən etdiyi kimi davranır. O, müxtəlif komponentləri üst-üstə qoyulmuş kimi örtüşdürür; sonra ortaq xüsusiyyət ümumi görüntüdə aydın şəkildə ortaya çıxır, ziddiyyətli detallar isə bir-birini demək olar ki, silir. Bu hazırlanma prosesi, 'yuxu məzmunu'nun bir çox elementinin özünəməxsus bulanıqlığı ilə bağlı dəyişkən təyinatları da qismən izah edir. Yuxuların yozumu, bu anlayışa əsaslanaraq aşağıdakı qaydanı irəli sürür: Təhlil zamanı qeyri-müəyyənlik hələ də 'ya... ya da' şəklində həll edilə bilərsə, təfsir üçün bunu 'və' ilə əvəz edin və görünən alternativin hər bir hissəsini müstəqil fikir sırasının başlanğıcı kimi qəbul edin.

Yuxu düşüncələri arasında belə ortaq xüsusiyyətlər olmadıqda, yuxu işlənməsi yuxuda ortaq təsviri mümkün etmək üçün belə ortaq xüsusiyyətlər yaratmağa çalışır. Hələ heç bir ortaq xüsusiyyəti olmayan iki yuxu düşüncəsini bir-birinə yaxınlaşdırmanın ən rahat yolu, birinin dil ifadəsini dəyişdirməkdir, bu zaman digəri də uyğun bir çevirmə ilə başqa bir ifadəyə keçərək ona yaxınlaşa bilər. Bu, qafiyə yaratma prosesinə bənzər bir hadisədir, burada səsləşmə axtarılan ortaq xüsusiyyəti əvəz edir. Yuxu işlənməsinin əhəmiyyətli bir hissəsi, çox vaxt çox zərif, lakin çox vaxt məcburi görünən bu cür aralıq düşüncələrin yaradılmasından ibarətdir; bu düşüncələr yuxu məzmunundakı ortaq təsvirdən, forma və mahiyyət baxımından fərqli olan və yuxu stimulları ilə motivləşdirilən yuxu düşüncələrinə qədər uzanır. Yuxu nümunəmizin təhlilində də, mahiyyətcə yad olan başqa bir düşüncə ilə qarşılaşmaq məqsədilə bir düşüncənin dəyişdirilməsinin belə bir halına rast gəlirəm. Təhlilin davamında mən belə bir düşüncəyə rast gəlirəm: Mən də bir dəfə pulsuz bir şey almaq istəyirəm; lakin bu forma yuxu məzmunu üçün uyğun deyil. Ona görə də o, yeni bir forma ilə əvəz olunur: Mən 'xərc' etmədən bir şeydən həzz almağı istəyirəm. 'Xərc' sözü indi ikinci mənası ilə table d'hôte (qonaq masası) təsəvvür dairəsinə uyğun gəlir və yuxuda təqdim olunan ispanaq vasitəsilə öz təsvirini tapa bilər. Bizdə uşaqların imtina etdiyi bir yemək süfrəyə gətirildikdə, ana əvvəlcə yumşaq davranmağa çalışır və uşaqlardan tələb edir: Bir az dadına baxın. Yuxu işlənməsinin sözlərin ikimənalılığını bu qədər rahat istifadə etməsi qəribə görünür, lakin daha zəngin təcrübə ilə bu, tamamilə adi bir hadisə kimi ortaya çıxır.

Yuxunun sıxlaşdırma işi, yalnız ona məxsus olan və oyunda təsəvvür edilməyən məzmununun bəzi hissələrini də izah edir. Bunlar toplayıcı və qarışıq şəxslər və Şərq xalqlarının fantaziyasının heyvan kompozisiyaları ilə müqayisə edilə bilən, lakin bizim düşüncəmizdə artıq vahidlərə çevrilmiş, yuxu kompozisiyaları isə sonsuz zənginlikdə daim yenidən yaradılan qəribə hibrid quruluşlardır. Hər kəs öz yuxularından belə quruluşları tanıyır; onların hazırlanma yolları çox müxtəlifdir. Mən bir şəxsi birinin və digərinin xüsusiyyətlərini ona verərək, və ya birinin quruluşunu ona verib yuxuda digərinin adını düşünərək, və ya bir şəxsi vizual olaraq təsəvvür edib, lakin onu digəri ilə baş vermiş bir vəziyyətə yerləşdirərək qura bilərəm. Bütün bu hallarda müxtəlif şəxslərin 'yuxu məzmunu'nda tək bir nümayəndəyə birləşdirilməsi mənalıdır; bu, müəyyən bir baxımdan orijinal şəxslərin 'və', 'eyni zamanda' və ya bərabərləşdirilməsini ifadə etməlidir ki, bu da yuxunun özündə də qeyd oluna bilər. Lakin adətən, birləşdirilmiş şəxslərin bu ortaq xüsusiyyəti yalnız təhlil yolu ilə tapılmalı və yuxu məzmununda sadəcə toplayıcı şəxsin yaradılması ilə işarələnir.

Hazırlanma üsulunun eyni müxtəlifliyi və həll zamanı eyni qayda, nümunələr verməyə ehtiyac duymadığım 'yuxu məzmunu'nun sonsuz dərəcədə zəngin hibrid quruluşları üçün də keçərlidir. Onların qəribəliyi, onları oyunda qavranılan obyektlərlə eyni sıraya qoymamağa qərar verdikdə və onların yuxu sıxlaşdırmasının bir nəticəsi olduğunu, birləşdirilmiş obyektlərin ortaq xarakterini dəqiq bir qısaltma ilə vurğuladığını xatırladıqda tamamilə yox olur. Ortaq cəhət burada da əsasən analiz vasitəsilə müəyyən edilməlidir. Yuxu məzmunu bir növ yalnız bunu deyir: Bütün bu şeylərin ortaq bir X-i var. Belə qarışıq formaların analiz vasitəsilə parçalanması çox vaxt yuxunun mənasına ən qısa yolla gətirib çıxarır. Beləliklə, bir dəfə mən universitetdəki keçmiş müəllimlərimdən biri ilə, digər oturacaqların arasında sürətlə irəliləyən bir skamyada əyləşdiyimi yuxuladım. Bu, auditoriya və hərəkətli piyada yolunun kombinasiyası idi. Fikrin bundan sonrakı inkişafını nəzərdən keçirmirəm. — Başqa bir dəfə mən vaqonda əyləşmişdim və dizimdə silindr formalı, lakin şəffaf şüşədən hazırlanmış bir cisim saxlayırdım. Bu vəziyyət mənə dərhal atalar sözünü xatırlatdı: Əlində papaqla bütün ölkəni gəzib dolana bilərsən. Şüşə silindr qısa yollarla Auer işığına xatırladır və mən tezliklə, vətəndaşım Dr. Auer von Welsbachın ixtirası kimi, məni də eyni dərəcədə varlı və müstəqil edəcək bir ixtira etmək istədiyimi bilirəm. ...və sonra Vyanada qalmaqdansa səyahət etmək istədiyimi. Yuxuda mən öz ixtiramla — hələlik istifadə olunmayan şüşə papaq silindri ilə — səyahət edirəm. — Yuxu işlənməsi xüsusilə bir-birinə zidd münasibətdə olan iki təsəvvürü eyni qarışıq forma vasitəsilə təmsil etməyi sevir, məsələn, bir qadın yuxuda Məryəmin müjdə alması mənzərələrindəki mələklər kimi yüksək bir çiçək sapı daşıdığını görsə, (Məsumiyyət — Məryəm onun öz adıdır), lakin sap qalın, ağ, kameliyaya bənzər çiçəklərlə dolu olsa (Məsumiyyətə zidd: Kameliyalı qadın).

'Yuxu sıxlaşdırması' haqqında bildiklərimizin böyük bir hissəsini aşağıdakı düsturla ümumiləşdirmək olar: 'Yuxu məzmununun' hər bir elementi 'yuxu düşüncələrinin' materialı ilə həddindən artıq müəyyən olunmuşdur; o, öz mənşəyini 'yuxu düşüncələrinin' tək bir elementinə deyil, bir-birinə 'yuxu düşüncələrində' yaxın olmağı vacib olmayan, lakin düşüncə toxumasının ən müxtəlif sahələrinə aid olan bir sıra elementlərə borcludur. 'Yuxu elementi' düzgün mənada bu dağınıq materialın hamısının 'yuxu məzmununda' təmsilçisidir. Analiz, 'yuxu məzmunu' ilə 'yuxu düşüncələri' arasındakı mürəkkəb əlaqənin daha bir tərəfini üzə çıxarır. Hər bir 'yuxu elementindən' bir neçə 'yuxu düşüncəsinə' gedən əlaqələr olduğu kimi, adətən bir 'yuxu düşüncəsi' də bir neçə 'yuxu elementi' ilə təmsil olunur; assosiasiya telləri sadəcə 'yuxu düşüncələrindən' 'yuxu məzmununa' doğru yaxınlaşmır, əksinə, yol boyu çox vaxt kəsişir və bir-birinə dolanır.

Bir düşüncənin vəziyyətə çevrilməsindən ('dramatlaşdırma') sonra, 'sıxlaşdırma' yuxu işlənməsinin ən vacib və ən xarakterik cəhətidir. Lakin məzmunun belə bir sıxlaşdırılmasına səbəb olan bir hərəkətverici qüvvə bizə hələlik açıqlanmamışdır.

İndi məşğul olduğumuz mürəkkəb və qarışıq yuxularda, 'yuxu məzmunu' ilə 'yuxu düşüncələri' arasındakı bənzəməzlik təəssüratının hamısını 'sıxlaşdırma' və 'dramatlaşdırma'ya aid etmək mümkün deyil. Mən əsasən, analiz vasitəsilə 'yuxu düşüncələri'ni öyrəndikdən sonra, açıq 'yuxu məzmununun' gizli məzmundan tamamilə fərqli mövzuları işlədiyini qeyd edirəm. Bu, əlbəttə ki, daha dəqiq araşdırma zamanı yox olan bir görünüşdür, çünki nəticədə mən bütün 'yuxu məzmununu' 'yuxu düşüncələrində' ifadə olunmuş və demək olar ki, bütün 'yuxu düşüncələrini' 'yuxu məzmunu' ilə təmsil olunmuş tapıram. Lakin fərqlilikdən bir şey yenə də qalır. Yuxuda əsas məzmun kimi geniş və aydın təqdim olunan şey, analizdən sonra 'yuxu düşüncələri' arasında son dərəcə tabe bir rol ilə kifayətlənməli olur; 'yuxu düşüncələri' arasında hisslərimə görə ən böyük diqqəti tələb edən şeyin təsəvvür materialı isə 'yuxu məzmununda' ya heç mövcud deyil, ya da yuxunun qeyri-aydın bir bölgəsində uzaq bir işarə ilə təmsil olunur. Bu faktı belə təsvir edə bilərəm: Yuxu işlənməsi zamanı psixi intensivlik, haqlı olaraq aid olduğu düşüncə və təsəvvürlərdən, mənim hökmümə görə belə bir vurğulanmağa haqqı olmayan digərlərinə keçir. Yuxunun mənasını gizlətməyə və 'yuxu məzmunu' ilə 'yuxu düşüncələri' arasındakı əlaqəni mənə tanınmaz hala gətirməyə heç bir digər proses bu qədər töhfə vermir. Mənim yuxu yerdəyişməsi adlandırmaq istədiyim bu proses zamanı fikirlərin psixi intensivliyinin, əhəmiyyətinin və ya affekt qabiliyyətinin hissi canlılığa çevrildiyini də görürəm. Yuxu məzmunundakı ən aydın şey mənə dərhal ən vacib kimi görünür; lakin mən çox vaxt qeyri-aydın bir yuxu elementində əsas 'yuxu fikrinin' birbaşa törəməsini tanıya bilirəm.

Mənim yuxu yerdəyişməsi adlandırdığım şeyi, psixi dəyərlərin yenidən qiymətləndirilməsi kimi də təsvir edə bilərdim. Lakin, bu yerdəyişmə və ya yenidən qiymətləndirmə işinin fərdi yuxulara çox dəyişkən miqdarda qatıldığını əlavə etməsəm, bu fenomenin tam qiymətləndirilməmiş olar. Demək olar ki, heç bir yerdəyişmə olmadan yaranan yuxular var. Bunlar eyni zamanda mənalı və başa düşüləndir, məsələn, biz açıq-aşkar istək yuxularını tanıdığımız kimi. Digər yuxularda artıq yuxu fikirlərinin bir hissəsi özünəməxsus psixi dəyərini saxlamır və ya yuxu fikirlərindən olan bütün əsas şeylər, əhəmiyyətsiz şeylərlə əvəz olunmuş kimi görünür və aralarında tam keçidlər silsiləsi müşahidə edilə bilər. Bir yuxu nə qədər qaranlıq və qarışıqdırsa, onun yaranmasında yerdəyişmə anına bir o qədər böyük rol vermək olar.

Təhlil üçün seçdiyimiz nümunə, ən azı, onun məzmununun yuxu fikirlərindən fərqli mərkəzləşdirildiyini göstərəcək qədər yerdəyişmə nümayiş etdirir. Yuxu məzmununun ön planına, bir qadının mənə təkliflər etdiyi bir vəziyyət çıxır; yuxu fikirlərində əsas diqqət, bir dəfə 'heç nəyə mal olmayan' qeyri-mənfəətli sevgidən həzz almaq istəyinə yönəlir və bu fikir, gözəl gözlər haqqında ifadənin və uzaq 'ispanaq' işarəsinin arxasında gizlənib.

Təhlil vasitəsilə yuxu yerdəyişməsini geri çevirdikdə, iki çox mübahisəli yuxu problemi, yəni yuxu qıcıqlandırıcıları və yuxunun oyanıq həyatla əlaqəsi haqqında tamamilə etibarlı məlumatlara nail oluruq. Gündəlik hadisələrlə əlaqəsini birbaşa açıqlayan yuxular var; digərlərində isə belə bir əlaqənin heç bir izi aşkar edilə bilmir. Sonra təhlildən kömək alsaq, istisnasız olaraq hər bir yuxunun son günlərdəki — daha doğrusu, yuxudan əvvəlki son gündən (yuxu günündən) — bir təəssürata bağlandığını göstərə bilərik. Yuxu qıcıqlandırıcısı rolunu oynayan təəssürat o qədər əhəmiyyətli ola bilər ki, oyanıq halda onunla məşğul olmaq bizə təəccüblü gəlmir və bu halda yuxunun oyanıq həyatın vacib maraqlarını davam etdirdiyini haqlı olaraq söyləyirik. Lakin adətən, yuxu məzmununda bir gündəlik təəssüratla əlaqə aşkar edildikdə, bu təəssürat o qədər əhəmiyyətsiz, mənasız və unudulmağa layiqdir ki, biz onu özümüzə xatırlamaq üçün bir az səy göstərməli oluruq. Yuxu məzmunu özü, hətta ardıcıl və başa düşülən olduqda belə, oyanıq halda marağımıza layiq olmayan ən bəsit və əhəmiyyətsiz şeylərlə məşğul olur kimi görünür. Yuxuya qarşı hörmətsizliyin böyük bir hissəsi, yuxu məzmununda əhəmiyyətsiz və mənasız şeylərin üstünlük təşkil etməsindən irəli gəlir.

Təhlil, bu kiçik baxışlı hökmün əsaslandığı görünüşü məhv edir. Yuxu məzmunu əhəmiyyətsiz bir təəssüratı yuxu qıcıqlandırıcısı kimi ön plana çıxardıqda, təhlil həmişə, əhəmiyyətli və haqlı olaraq həyəcanlandıran təcrübəni, onunla geniş assosiativ əlaqələr qurmuş əhəmiyyətsiz təəssüratla əvəz olunmuş kimi göstərir. Yuxu məzmunu mənasız və maraqsız təsəvvür materialını işlədikdə, təhlil, bu dəyərsiz şeyin fərdin psixi dəyərləndirməsində ən dəyərli şeylərlə necə əlaqələndirildiyini göstərən çoxsaylı əlaqə yollarını üzə çıxarır. Haqlı olaraq həyəcanlandıran təəssüratın yerinə əhəmiyyətsiz təəssüratın, haqlı olaraq maraqlı materialın yerinə isə əhəmiyyətsiz materialın yuxu məzmununa daxil olması, yalnız yerdəyişmə işinin aktlarıdır. Yuxu qıcıqlandırıcıları və yuxunun gündəlik həyatla əlaqəsi haqqında suallara, manifest yuxu məzmununun gizli məzmunla əvəz edilməsi zamanı əldə edilən yeni anlayışlara əsasən cavab verildikdə, belə demək lazımdır: yuxu heç vaxt gündüz də bizi məşğul etməyə layiq olmayan şeylərlə məşğul olmur və gündüz bizi narahat etməyən xırda şeylər, yuxuda da bizi təqib etməyə qadir deyil.

Təhlil üçün seçilmiş nümunədə yuxu qıcıqlandırıcısı hansıdır? Bir dostumun mənə avtomobildə pulsuz gediş təmin etməsi kimi həqiqətən əhəmiyyətsiz hadisə. Yuxuda table d'hôte vəziyyəti bu qeyri-fərqli səbəbə işarə edir, çünki söhbət zamanı taksi avtomobilini table d'hôte ilə paralel qoymuşdum. Amma mən bu kiçik hadisə tərəfindən təmsil olunan əhəmiyyətli təcrübəni də göstərə bilərəm. Bir neçə gün əvvəl ailəmdəki mənə bahalı olan bir şəxs üçün böyük bir pul xərcləmişdim. Yuxu düşüncələrində deyildiyi kimi, bu şəxsin mənə bunun üçün minnətdar olması təəccüblü deyil, bu sevgi 'pulsuz' olmazdı. Lakin pulsuz sevgi yuxu düşüncələrində ön plandadır. Çox vaxt keçməmiş həmin qohumla bir neçə avtomobil səyahəti etdiyim faktı, dostumla olan bir avtomobil səyahətini, mənə həmin digər şəxslə olan münasibətlərimi xatırlatmaq vəziyyətinə gətirir. — Bu cür əlaqələndirmələr nəticəsində yuxu qıcıqlandırıcısına çevrilən qeyri-fərqli təəssürat, həqiqi yuxu mənbəyi üçün keçərli olmayan bir şərtə tabe olur; o, hər dəfə təzə, yuxu gününə aid olmalıdır.

Yuxu yerdəyişməsi mövzusunu, yuxu qurulmasında sıxlaşdırma və yerdəyişmənin effekt üçün birlikdə təsir etdiyi qəribə bir prosesi qeyd etmədən tərk edə bilmərəm. Sıxlaşdırma zamanı biz artıq yuxu düşüncələrində ortaq bir şeyi, təmas nöqtəsi olan iki təsəvvürün, yuxu məzmununda ortaq olan daha aydın nüvə və hər ikisinin xüsusiyyətlərinə uyğun gələn qeyri-aydın yan təyinlərlə qarışıq bir təsəvvür ilə əvəz olunduğu halı öyrəndik. Bu sıxlaşdırmaya yerdəyişmə əlavə edildikdə, qarışıq təsəvvürün yaranmasına deyil, tək elementlərə qarşı qüvvələr paraleloqramının nəticəvi qüvvəsinin komponentlərinə nisbətinə bənzər şəkildə davranan orta ortaq bir şeyin yaranmasına səbəb olur. Yuxularımdan birinin məzmununda məsələn, propilen ilə inyeksiya haqqında danışılır. Analizdə mən əvvəlcə yalnız amilenin rol oynadığı, yuxu qıcıqlandırıcısı kimi təsirli olan qeyri-fərqli bir təcrübəyə çatıram. Amilenin propilen ilə dəyişdirilməsini hələ əsaslandıra bilmirəm. Lakin eyni yuxunun düşüncə dairəsinə Münhendəki ilk ziyarətimdə mənə diqqət çəkən propileylər haqqında xatirə də aiddir. Analizin ətraflı şəraiti, ikinci təsəvvür dairəsinin birinciyə təsirinin amilenin propilenə yerdəyişməsinə səbəb olduğunu fərz etməyə əsas verir. Propilen, demək olar ki, amilen və propileylər arasında orta təsəvvürdür və buna görə də eyni vaxtda sıxlaşdırma və yerdəyişmə nəticəsində kompromis təbiətində yuxu məzmununa daxil olmuşdur.

Yuxu işlənməsinin bu sirli səyləri üçün motiv tapmaq ehtiyacı, sıxlaşdırmada olduğundan daha da təcili olaraq, burada yerdəyişmə işində özünü göstərir.

VI

Əgər yuxu düşüncələrini yuxu məzmununda tapmamaq və ya tanımamaq əsasən yerdəyişmə işinin günahıdırsa — bu cür təhriflərin motivini təxmin etmədən — yuxu düşüncələrinə edilən başqa və daha yumşaq bir çevrilmə, yuxu işlənməsinin yeni, lakin asan başa düşülən bir funksiyasının açılmasına gətirib çıxarır. Analiz vasitəsilə inkişaf etdirilən növbəti yuxu düşüncələri, adətən, qeyri-adi bəzəkləri ilə diqqət çəkirlər; onlar düşüncəmizin ən çox istifadə etdiyi soyuq dilsel formalarla verilməmiş, əksinə, simvolik şəkildə, bənzətmələr və metaforalarla, zəngin təsvirli şair dilində təmsil olunmuş kimi görünür. Yuxu düşüncələrinin ifadəsindəki bu dərəcəli məhdudiyyət üçün motivasiya tapmaq çətin deyil. Yuxu məzmunu əsasən vizual vəziyyətlərdən ibarətdir; buna görə də yuxu düşüncələri əvvəlcə bu təmsil üsulu üçün yararlı edən bir hazırlıqdan keçməlidirlər. Təsəvvür edin ki, siyasi bir baş məqalənin və ya məhkəmə salonunda edilən bir müdafiə çıxışının cümlələrini bir sıra şəkil çəkmələri ilə əvəz etmək tapşırığı verilmişdir; o zaman yuxu məzmununda təmsil oluna bilmə ehtiyacının yuxu işlənməsini məcbur etdiyi dəyişiklikləri asanlıqla başa düşəcəksiniz.

Yuxu düşüncələrinin psixi materialı arasında, adətən, təsirli təcrübələrin — çox vaxt erkən uşaqlıqdan — xatirələri yer alır; bu xatirələr özləri də əsasən vizual məzmunlu vəziyyətlər kimi qavranılmışdır. Mümkün olan hər yerdə, yuxu düşüncələrinin bu hissəsi, sanki kristallaşma nöqtəsi kimi, yuxu düşüncələrinin materialı üzərində cəlb edici və paylayıcı təsir göstərərək, yuxu məzmununun formalaşmasına həlledici təsir edir. Yuxu vəziyyəti çox vaxt belə təsirli bir təcrübənin dəyişdirilmiş və əlavələrlə mürəkkəbləşdirilmiş təkrarlanmasından başqa bir şey deyil; real səhnələrin dəqiq və qarışmamış reproduksiyası isə “yuxuda” çox nadir hallarda rast gəlinir.

Yuxu məzmunu yalnız vəziyyətlərdən ibarət deyil, həm də vizual təsvirlərin, sözlərin və hətta dəyişməmiş fikirlərin birləşməmiş parçalarını özündə saxlayır. Buna görə də, yuxu işlənməsinin yuxu fikirlərini yuxunun özünəməxsus ifadə tərzi ilə əks etdirmək üçün istifadə etdiyi vasitələri qısa şəkildə nəzərdən keçirmək bəlkə də maraqlı olacaq.

Analiz vasitəsilə öyrəndiyimiz yuxu fikirləri bizə ən mürəkkəb quruluşa malik psixi bir kompleks kimi görünür. Onun parçaları bir-biri ilə çox müxtəlif məntiqi əlaqələrdə durur; onlar ön və arxa plan, şərtlər, kənara çıxışlar, izahlar, sübut yolları və etirazlar təşkil edir. Demək olar ki, həmişə bir fikir axınının yanında onun kontradiktor əksi yerləşir. Bu materialda oyanıq düşüncəmizdən tanıdığımız heç bir xarakter yoxdur. Əgər bütün bunlardan bir yuxu yaranmalıdırsa, bu psixi material geniş şəkildə sıxlaşdırılır, sanki yeni səthlər yaradan daxili parçalanma və yerdəyişməyə məruz qalır və vəziyyət qurmaq üçün ən uyğun komponentlər tərəfindən seçici təsirə məruz qalır. Bu materialın mənşəyini nəzərə alsaq, belə bir proses “geriləmə” adını haqq edir. Lakin psixi materialı indiyə qədər bir arada saxlayan məntiqi bağlar yuxu məzmununa çevrilmə zamanı itir. Yuxu işlənməsi sanki yuxu fikirlərinin yalnız məzmununu emal üçün götürür. Yuxu işlənməsinin məhv etdiyi əlaqəni bərpa etmək analitik işə qalır.

Beləliklə, yuxunun ifadə vasitələri düşüncə dilimizlə müqayisədə kasad adlandırıla bilər, lakin yuxu yuxu fikirləri arasındakı məntiqi əlaqələri tamamilə nəzərə almamağa ehtiyac duymur; əksinə, çox vaxt onları öz quruluşunun formal xüsusiyyətləri ilə əvəz etməyi bacarır.

Yuxu, ilk növbədə, yuxu fikirlərinin bütün parçaları arasındakı inkarolunmaz əlaqəni bu materialı bir vəziyyətdə birləşdirərək təmin edir. O, məntiqi əlaqəni zaman və məkanda yaxınlaşma kimi təqdim edir; bu, heç vaxt bir dağ zirvəsində bir arada olmamış, lakin konseptual olaraq bir icma təşkil edən bütün şairləri Parnas təsvirində bir araya gətirən rəssama bənzəyir. O, bu təmsil üsulunu detallara qədər davam etdirir və çox vaxt yuxu məzmununda iki elementi bir-birinə yaxın göstərdikdə, onların yuxu düşüncələrindəki uyğun elementlər arasında xüsusi bir yaxın əlaqənin olduğunu təsdiqləyir. Burada qeyd etmək lazımdır ki, eyni gecədə yaradılan bütün “yuxular” analiz zamanı eyni fikir dairəsindən mənşə gəldiklərini üzə çıxarırlar.

İki fikir arasındakı səbəb-nəticə əlaqəsi ya heç təqdim edilmir, ya da iki fərqli uzunluqda “yuxu parçasının” ardıcıl təqdimi ilə əvəz olunur. Bu təqdimat çox vaxt tərsinə olur, çünki “yuxunun” əvvəli nəticəni, sonu isə şərti gətirir. “Yuxuda” bir şeyin birbaşa başqa bir şeyə çevrilməsi səbəb və nəticə əlaqəsini təmsil edən kimi görünür.

Yuxu “Ya—Ya da” alternativini heç vaxt ifadə etmir, əksinə onun hər iki hissəsini bərabər hüquqlu kimi eyni kontekstə daxil edir. Yuxu reproduksiyasında istifadə edilən “Ya—Ya da” ifadəsinin “Və” kimi tərcümə edilməli olduğunu artıq qeyd etmişəm.

Bir-birinə zidd olan təsəvvürlər yuxuda çox vaxt eyni elementlə ifadə olunur. Yuxuda 'yox' anlayışının mövcud olmadığı görünür. İki fikir arasındakı ziddiyyət, tərsinə çevrilmə əlaqəsi, yuxuda çox diqqətəlayiq bir şəkildə təmsil olunur. Bu, yuxu məzmununun başqa bir hissəsinin — sanki sonradan əlavə edilmiş kimi — əksinə çevrilməsi ilə ifadə olunur. Ziddiyyəti ifadə etməyin başqa bir yolunu sonra öyrənəcəyik. Yuxuda çox rast gəlinən hərəkətin ləngiməyə uğraması hissi də impulslar arasındakı ziddiyyəti, iradə konfliktini təmsil etmək üçün xidmət edir.

Məntiqi əlaqələrdən yalnız birinə, yəni oxşarlığa, ortaq cəhətlərə, uyğunluğa yuxu qurulması mexanizmi ən yüksək dərəcədə xidmət edir. Qeyd etmək lazımdır ki, nüfuzlu dilçilər iddia edirlər ki, ən ibtidai insan dilləri ümumiyyətlə ziddiyyətli əks mənalıları eyni sözlə ifadə edirdilər (güclü—zəif; daxili—xarici və s.: 'İlkin sözlərin əks mənalılığı'). Yuxu işlənməsi bu hallardan yuxu sıxlaşdırması üçün dayaq nöqtələri kimi istifadə edir və belə uyğunluq göstərən hər şeyi yeni bir vahidə birləşdirir.

Bu qısa və ümumi müşahidələr silsiləsi, əlbəttə, yuxu düşüncələrinin məntiqi əlaqələri üçün yuxunun formal təmsil vasitələrinin bütün zənginliyini qiymətləndirmək üçün kifayət etmir. Fərdi yuxular bu baxımdan daha incə və ya daha səhlənkar işlənmişdir; onlar qarşılarındakı mətnə az və ya çox dərəcədə diqqətlə riayət etmiş, yuxu işlənməsinin köməkçi vasitələrindən az və ya çox dərəcədə istifadə etmişlər. Sonuncu halda onlar qaranlıq, qarışıq və əlaqəsiz görünür. Lakin yuxu aydın şəkildə absurd göründükdə, məzmununda açıq bir mənasızlıq ehtiva etdikdə, bu qəsdən belədir və məntiqi tələblərə olan görünür səhlənkarlığı ilə yuxu düşüncələrinin intellektual məzmunundan bir hissəni ifadə edir. Yuxuda absurdluq, yuxu düşüncələrində ziddiyyət, istehza və təhqir deməkdir. Bu izahat, yuxunun ayrılmış, tənqidsiz zehni fəaliyyət nəticəsində yarandığını iddia edən baxışa qarşı ən güclü etirazı təşkil etdiyi üçün, mən onu bir nümunə ilə vurğulayacağam.

Tanışlarımdan biri, cənab M., heç kimdən başqa, Göte tərəfindən bir məqalədə hücum olunmuşdur, hamımızın düşündüyümüz kimi, haqsız dərəcədə böyük şiddətlə. Cənab M. bu hücum nəticəsində əlbəttə ki, məhv olmuşdur. O, şam süfrəsi ətrafında olan bir dəstənin qarşısında bunun üzərinə acı-acı şikayət edir; lakin Göteyə olan hörməti bu şəxsi təcrübədən zərər görməmişdir. Mən indi mənə ehtimal olunmayan görünən zaman münasibətlərini bir az aydınlaşdırmağa çalışıram. Göte 1832-ci ildə vəfat etmişdir. Onun cənab M.-yə hücumu əlbəttə ki, bundan əvvəl baş vermiş olmalıdır, buna görə də cənab M. o vaxt çox gənc bir kişi idi. Mənə inandırıcı görünür ki, o, 18 yaşında idi. Lakin hazırda hansı ildə olduğumuzu dəqiq bilmirəm və beləliklə, bütün hesablama qaranlığa qərq olur. Hücum, əslində, Götenin məşhur 'Təbiət' adlı məqaləsində yer almışdır.

Bu yuxunun mənasızlığı daha da açıq şəkildə ortaya çıxır, çünki mən bildirirəm ki, cənab M. bütün poetik və ədəbi maraqlardan uzaq olan gənc bir iş adamıdır. Lakin bu yuxunun təhlilinə girişdiyim zaman, bu mənasızlığın arxasında nə qədər 'üsul' olduğunu göstərməyə nail olacağam. Yuxu materialını üç mənbədən götürür:¹¹⁴¹¹⁵

Yuxu məzmununda “Mən”in arxasında əvvəlcə tənqid tərəfindən pis qarşılanan dostum gizlənir. “Zaman nisbətlərini bir az aydınlaşdırmağa çalışıram.” Dostumun kitabı həyatın zaman nisbətləri ilə məşğul olur və, digər şeylər arasında, Götenin ömrünü biologiya üçün əhəmiyyətli olan günlərin müəyyən bir sayının misli kimi göstərir. Lakin bu “Mən” iflicli bir xəstə ilə eyni səviyyəyə qoyulur (“Hazırda hansı ildə olduğumuzu dəqiq bilmirəm”). Beləliklə, yuxu dostumun iflicli kimi davrandığını təsvir edir və bu zaman absurdluqla doludur. Yuxu düşüncələri isə ironik şəkildə belə deyir: “Əlbəttə, o, dəlidir, axmaqdır, siz isə bunu daha yaxşı başa düşən dahilər olursunuz. Amma əksinə olmasın?” — Bu tərsinə çevirmə yuxu məzmununda geniş şəkildə təmsil olunur: Göte gənc oğlana hücum edir, bu absurdluqdur, halbuki çox gənc bir insan bu gün belə böyük Götenə hücum edə bilər.

Mən iddia edirəm ki, heç bir yuxu eqoist təhriklərdən başqa bir şeydən qaynaqlanmır. Yuxudakı “Mən” həqiqətən yalnız dostumu deyil, həm də özümü təmsil edir. Mən onunla eyniləşirəm, çünki onun kəşfinin taleyi mənə öz kəşflərimin qarşılanması üçün obrazlı bir nümunə kimi görünür. Psixonevroz pozğunluqlarının etiologiyasında cinsəlliyi ön plana çıxaran “Nəzəriyyə”mlə ortaya çıxanda (on səkkiz yaşlı xəstənin “Təbiət, Təbiət” qışqırığına işarəyə baxın), eyni tənqidlə qarşılaşacağam və ona artıq indi eyni istehzayla cavab verəcəyəm.

Yuxu düşüncələrini daha da izlədikcə, yuxunun absurdluqlarının korrelatı olaraq yalnız istehza və alayçılıq tapıram. Venetsiyada Lido adasında çatlamış qoyun kəlləsinin tapılması, məlum olduğu kimi, Göteyə sözdə Kəllənin onurğa nəzəriyyəsinə dair fikir irəli sürmüşdü. — Dostum tələbə ikən, bir vaxtlar layiqincə xidmət etmiş (o cümlədən müqayisəli anatomiyanın bu hissəsinə görə), lakin indi yaşlılıq axmaqlığından dərs verməyə qadir olmayan köhnə bir professoru devirmək üçün fırtına qopardığını qürurla söyləyir. Onun təşkil etdiyi təbliğat, alman universitetlərində akademik fəaliyyət üçün yaş həddi qoyulmaması kimi bir qüsuru aradan qaldırmağa kömək etdi.— Yaşlılıq axmaqlıqdan qorumur. — Buradakı xəstəxanada mən, uzun illər boyu artıq “fosilləşmiş”, onilliklərdən bəri məlum şəkildə axmaq olan, lakin məsul vəzifəsini davam etdirməyə icazə verilən bir baş həkimin rəhbərliyi altında işləmək “şərəfinə” nail olmuşdum. Lidoda tapılan nümunəyə əsaslanan bir xarakteristika burada mənim diqqətimi çəkir. — Bu adamla bağlı olaraq, bir vaxtlar xəstəxanədəki gənc həmkarlar o dövrün populyar küçə mahnısını uyğunlaşdırırdılar: “Bunu heç Göte yazmayıb, bunu heç Schiller şeirləşdirməyib.” Biz hələ də yuxu işlənməsinin qiymətləndirilməsini başa çatdırmamışıq. Biz, psixi materialın sıxlaşdırılması, yerdəyişməsi və aydın şəkildə hazırlanmasından əlavə, ona başqa bir fəaliyyət də aid etməyə məcburuq; lakin bu fəaliyyətin töhfəsi bütün yuxularda aşkar edilə bilmir. Bu məqamda “Yuxu işlənməsi”nin bu hissəsi haqqında ətraflı danışmayacağam; yalnız qeyd etmək istəyirəm ki, onun mahiyyəti haqqında ən yaxşı təsəvvürü, ehtimal ki, yanlış olan bir fərziyyəyə əsaslanaraq, onun artıq əvvəlcədən formalaşmış yuxu məzmununa sonradan təsir etdiyini qəbul etdiyimiz zaman əldə etmək olar. Onun fəaliyyəti, yuxu tərkib hissələrini təxminən bir məntiqi əlaqə və ya yuxu kompozisiyası əmələ gətirəcək şəkildə düzməkdən ibarətdir. Beləliklə, yuxu öz məzmununu hər yerdə tam örtməyən bir növ fasad qazanır; bu zaman o, ara əlavələr və kiçik dəyişikliklərlə dəstəklənən ilkin və müvəqqəti bir şərhlə qarşılaşır. Lakin bu yuxu məzmununun emalı yalnız beşinin hamısını cüt etmək yoluyla mümkün olur; o, “yuxu düşüncələri”nin açıq-aşkar yanlış başa düşülməsindən başqa heç nə vermir və yuxunun təhlilinə başlayanda, əvvəlcə bu təfsir cəhdindən azad olmalıyıq.

Bu yuxu işləməsinin bu hissəsində motivləşdirmə xüsusilə aydın görünür. Anlaşıqlığa göstərilən bu diqqət yuxunun bu son işlənməsinə səbəb olmuşdur; bununla da bu fəaliyyətin mənşəyi ifşa olunur.

O, qarşısında duran “yuxu məzmunu”na qarşı, bizim normal psixi fəaliyyətimizin ümumiyyətlə qarşısına çıxarılan istənilən qavrama məzmununa qarşı davrandığı kimi davranır. O, müəyyən gözlənti təsəvvürlərindən istifadə edərək onu qavrayır, artıq qavrama mərhələsində onun anlaşılırlığı şərti ilə onu təsnif edir, bu zaman onu təhrif etmək təhlükəsi ilə üzləşir və həqiqətən də, əgər o, heç bir tanış şeylə əlaqələndirilə bilmirsə, əvvəlcə ən qəribə yanlış anlaşılmalarla üzləşir. Məlumdur ki, biz qəribə işarələr silsiləsinə baxmaq və ya naməlum sözlər zəncirini dinləmək zamanı, əvvəlcə onların qəbulunu bizə tanış olan bir şeyə əsaslanaraq təhrif etmədən bunu bacarmırıq.

Yuxular, ki, onlar ayıq düşüncəyə tamamilə analoq olan psixi fəaliyyət tərəfindən emal olunmuşdur, yaxşı kompozisiyalı adlandırıla bilər. Digər yuxularda bu fəaliyyət tamamilə uğursuz olmuşdur; nizam və təfsir yaratmaq cəhdi belə edilməmişdir və biz oyandıqdan sonra yuxu işlənməsinin bu son hissəsi ilə eyniləşdiyimiz üçün “yuxu tamamilə qarışıqdır” qərarına gəlirik. Lakin təhlilimiz üçün, nizamsız və bir-biri ilə əlaqəsiz parçaların yığınına bənzəyən yuxu, gözəl cilalanmış və səthi olan yuxu qədər dəyərlidir. Birinci halda, yuxu məzmununun yenidən işlənmiş halını məhv etmək kimi əziyyətdən qurtulmuş oluruq.

Lakin, bu yuxu qabıqlarında ruhumuzun şüurlu qatının yuxu məzmununa etdiyi, əslində yanlış anlaşılan və olduqca ixtiyari emellərdən başqa heç nə görmək istəmək, insanı dəli edərdi. Xəyali fasadın yaradılması üçün çox vaxt xəyali düşüncələrdə əvvəlcədən mövcud olan və ayıq həyatda bizə məlum olan, haqlı olaraq “gündüz xəyalları” adlandırılan eyni təbiətli arzu fantaziyalarından istifadə edilir. Analizin gecə yuxularında üzə çıxardığı istək fantaziyaları, çox vaxt uşaqlıq səhnələrinin təkrarlanmaları və yenidən işlənmələri kimi özünü göstərir; beləliklə, yuxunun qabığı bəzi yuxularda, digər materiallarla qarışaraq təhrif olunmuş yuxunun əsl nüvəsini birbaşa bizə nümayiş etdirir.

Dörd qeyd olunan fəaliyyətdən başqa, yuxu işlənməsində heç bir başqa fəaliyyət aşkar edilə bilməz. “Yuxu işlənməsi” anlayışının yuxu düşüncələrini yuxu məzmununa çevirmə prosesi olduğunu qəbul etdiyimiz təqdirdə, “yuxu işlənməsi”nin yaradıcı olmadığını, özünəməxsus fantaziya yaratmadığını, hökm vermədiyini, nəticə çıxarmadığını, ümumiyyətlə yalnız materialı sıxlaşdırmaq, yerini dəyişmək və onu aydınlıq və bəlli bir şəkildə təqdim etmək üçün yenidən işləmək kimi vəzifələri yerinə yetirdiyini, üstəgəl bu prosesə qeyri-sabit, son bir parça şərhedici işləmənin də əlavə olunduğunu qəbul etməliyik. Yuxu məzmununda bəzən belə bir fikir yarana bilər ki, orada başqa və daha yüksək intellektual fəaliyyətin nəticəsi olan şeylər var; lakin təhlil hər dəfə inandırıcı şəkildə sübut edir ki, bu intellektual əməliyyatlar artıq yuxu düşüncələrində baş verib və yuxu məzmununa yalnız köçürülüb. Yuxuda edilən nəticə, yuxu düşüncələrindəki nəticənin təkrarlanmasından başqa bir şey deyildir; əgər dəyişdirilmədən “yuxuya keçmişsə”, bu nəticə qəbulolunan və ya uyğun görünür; lakin yuxu işlənməsi tərəfindən təxminən başqa materiala köçürülmüşsə, bu nəticə mənasız olur. Yuxu məzmununda hesab kitabçasının olması, yuxu düşüncələri arasında bir hesablamaya rast gəlinməsindən başqa bir şey demək deyil; bu hesablamalar hər dəfə düzgün olsa da, yuxu hesablaması öz amillərinin sıxlaşdırılması və eyni əməliyyat üsulunun başqa materiala yerdəyişməsi sayəsində ən absurd nəticəni verə bilər. Hətta yuxu məzmununda rast gəlinən nitqlər də yeni tərtib edilməmişdir; onlar yuxu düşüncələrində saxlanılmış və ya eşidilmiş, oxunmuş nitqlərdən parça-parça toplanmış kimi görünür. Bu nitqlərin sözləri ən dəqiq şəkildə təkrarlanır, lakin onların yaranma səbəbləri tamamilə kənara buraxılır və mənası zorla dəyişdirilir.

Son iddiaları nümunələrlə dəstəkləmək bəlkə də lazımsız deyil.

I) Xəstənin zərərsiz səslənən, yaxşı qurulmuş yuxusu:

O, səbəti daşıyan aşpazı ilə bazar gedir. Bir şey istədikdən sonra qəssab ona deyir: Artıq mövcud deyil, və ona başqa bir şey vermək istəyir, qeyd edərək: Bu da yaxşıdır. O, imtina edir və tərəvəzçi qadına gedir. O, ona dəstələrə bağlanmış qəribə bir tərəvəz satmaq istəyir, lakin rəngi qara idi. O deyir: Mən bunu tanımıram, bunu götürmürəm.

“Artıq mövcud deyil” sözü müalicədən gəlir. Mən bir neçə gün əvvəl xəstəyə sözlərlə izah etmişdim ki, ən qədim uşaqlıq xatirələri artıq elə həmin formada əldə edilə bilməz, lakin transferlər və yuxular vasitəsilə əvəz olunur. Deməli, mən qəssabam.

İkinci söz: “Mən bunu tanımıram” — tamamilə başqa bir kontekstdə baş vermişdir. “Bir gün əvvəl o, öz aşpazına (hansı ki, yuxuda da görünür) qınayaraq belə demişdi: Özünü ləyaqətlə apar; mən bunu tanımıram, yəni, belə bir davranışı qəbul etmirəm, icazə vermirəm. Bu sözün daha zərərsiz hissəsi yuxu məzmununa yerdəyişmə yolu ilə keçdi; yuxu düşüncələrində yalnız sözün digər hissəsi rol oynadı, çünki burada yuxu işlənməsi, mənim xanıma qarşı müəyyən şəkildə qeyri-ləyaqətli davrandığım fantaziya vəziyyətini tamamilə tanınmaz və son dərəcə zərərsiz hala gətirənə qədər dəyişdirdi. Lakin fantaziyada gözlənilən bu vəziyyət özü də bir dəfə həqiqətən yaşanmış vəziyyətin yenidən təkrarlanmasıdır.

II) Rəqəmlərin iştirak etdiyi, görünüşcə tamamilə əhəmiyyətsiz bir yuxu. O, bir şeyi ödəmək istəyir; qızı pul kisəsindən 3 fl. 65 kr. çıxarır; lakin o deyir: Sən nə edirsən? Onun qiyməti cəmi 21 kr. edir.

Yuxu görən qadın, qızını Vyanada bir tərbiyə müəssisəsində yerləşdirmiş və qızı Vyanada qaldığı müddətcə mənim müalicəmi davam etdirə bilmiş bir yadelli idi. Yuxudan əvvəlki gün müəssisənin rəhbəri ona qızını bir il daha ona buraxmağı məsləhət görmüşdü. Bu halda o, müalicəni də bir il uzatmalı olacaqdı. Yuxudakı rəqəmlər, “vaxt puldur” olduğunu xatırladıqda məna kəsb edir. Vaxt puldur. Bir il 365 günə bərabərdir, kr. ilə ifadə edildikdə 365 kr. və ya 3 fl. 65 kr. 21 kr. həmin vaxt yuxu günündən məktəbin bitməsinə və beləliklə də müalicənin sonuna qədər qalan üç həftəyə uyğun gəlir. Aydındır ki, xanımı başçı xanımın təklifini rədd etməyə məcbur edən pul məsələləri idi və yuxuda məbləğin kiçik olmasına cavabdeh olan da elə bu məsələlər idi.

III. Gənc, lakin artıq bir neçə ildir evli olan bir xanım, özündən demək olar ki, həmyaşıd olan tanışının, xanım Elise L.-nin nişanlandığını öyrənir. Elise L. Bu hadisə aşağıdakı yuxunu yaradır:

O, əri ilə birlikdə teatrda oturur, parketin bir tərəfi tamamilə boşdur. Əri ona deyir ki, Elise L. və onun nişanlısı da getmək istəyiblər, lakin yalnız pis yerlər tapa biliblər, üç yerə 1 florin 50 kreyser, və onlar bunu qəbul edə bilməyiblər. O, bunun böyük bir bədbəxtlik olmadığını düşünür.

Burada bizə rəqəmlərin yuxu düşüncələrinin materialından necə gəldiyi və onların keçdiyi transformasiyalar maraqlıdır. 1 florin 50 kreyser haradan gəlir? Əvvəlki günün neytral bir hadisəsindən. Onun qayınanası əridən 150 florin hədiyyə almış və bunun əvəzinə bir bəzək alaraq bu məbləği tez bir zamanda əlindən çıxarmağa tələsmişdi. Qeyd edək ki, 150 florin, 1 florin 50 kreyserdən yüz dəfə çoxdur. Teatr biletləri üçün nəzərdə tutulan 'üç' rəqəmi üçün yalnız bir əlaqə tapılır: gəlin Elise L. yuxu görən xanımdan dəqiq üç ay kiçikdir. Yuxudakı vəziyyət, onun əri tərəfindən tez-tez təqib olunduğu kiçik bir hadisənin təkrarıdır. Bir dəfə o, teatr tamaşası üçün biletləri vaxtından əvvəl almaq üçün o qədər tələsmişdi ki, nəhayət, teatra gəldikdə parketin bir tərəfi demək olar ki, boş idi. Deməli, onun bu qədər tələsməyə ehtiyacı yox idi. — Nəhayət, yuxunun absurdluğunu da nəzərdən qaçırmayaq: iki nəfər üçün üç teatr bileti almaq!

İndi isə yuxu düşüncələri: Bu qədər erkən evlənmək axmaqlıq idi; mən bu qədər tələsməyə ehtiyac duymazdım. Elise L.-nin nümunəsindən görürəm ki, mən gözləsəydim, yenə də bir ərə sahib olardım, üstəlik, yüz dəfə yaxşı bir ərə (ər, əziz). Belə üç kişini mən həmin pula (qızın çeyizinə) ala bilərdim!

VIII

Yuxarıdakı izahlarda 'yuxu işlənməsi'ni tanıdıqdan sonra, onu, bildiyimiz digər heç bir psixik prosesə bənzəməyən, tamamilə xüsusi bir psixik proses kimi izah etməyə meylli olacağıq. Təbii ki, adətən onun məhsulu olan yuxunun bizdə yaratdığı təəccüb, sanki yuxu işlənməsinin özünə keçmişdir. Həqiqətən, 'yuxu işlənməsi' histerik simptomların, təşviş, məcburiyyət və sayıqlama fikirlərinin yaranmasına səbəb olan bir sıra psixik proseslər arasında ilk kəşf ediləndir. Sıxlaşdırma və xüsusilə yerdəyişmə, bu digər proseslərin də heç vaxt çatışmayan xarakteristikalarıdır. Lakin duyğusal görüntülərə çevrilmə prosesi yalnız yuxu işlənməsinə məxsusdur. Əgər bu izahat yuxunu psixik xəstəliklərin əmələ gəlməsi ilə eyni sıraya qoyursa, onda yuxu əmələ gəlməsi kimi proseslərin əsas şərtlərini öyrənmək bizim üçün daha da vacib olacaqdır. Yuxu vəziyyətinin də, xəstəliyin də bu zəruri şərtlərdən heç birinə aid olmadığını eşitdikdə, yəqin ki, təəccüblənəcəyik. Sağlam insanın gündəlik həyatının bir çox hadisələri — unutma, dil sürçməsi, əl sürçməsi və bəzi səhflər sinfi yuxu və bu sıranın digər üzvləri kimi eyni psixi mexanizmə borcludur.

Məsələnin nüvəsi yuxu işlənməsinin ən nəzərə çarpan fərdi nailiyyətlərindən biri olan yerdəyişmədədir. Yerdəyişmənin əsas şərti mövzuya dərindən nüfuz etdikdə tamamilə psixoloji xarakter daşıdığını öyrənirik; o, motivasiyanın təbiətindən asılıdır. Yuxuların təhlili zamanı qaçılmaz olan təcrübələrə qiymət verdikdə onun izini tapmaq mümkün olur. 653-cü səhifədəki yuxu nümunəsinin təhlili zamanı yuxu düşüncələrini açıqlamağı dayandırmağa məcbur oldum, çünki etiraf etdiyim kimi, onlar arasında yad adamlardan gizlətmək istədiyim və vacib ehtiyat tədbirlərinə ciddi zərər vermədən açıqlaya bilməyəcəyim düşüncələr var idi. Buna əlavə olaraq, bu yuxunun əvəzinə təhlilini açıqlamaq üçün başqa bir yuxu seçsəm, heç bir fayda gətirməyəcəyini bildirdim; məzmunu qaranlıq və ya qarışıq olan hər hansı bir yuxuda gizlətməyi tələb edən yuxu düşüncələrinə rast gələcəyəm. Lakin mənim yuxum kimi çox fərdi bir təcrübənin başqaları üçün nəzərdə tutula bilməyəcəyini nəzərə almadan, təhlili özüm üçün davam etdirsəm, nəhayət, məni təəccübləndirən, içimdə tanımadığım, lakin mənə yalnız qəribə deyil, həm də xoşagəlməz gələn və buna görə də qətiyyətlə inkar etmək istədiyim, halbuki təhlil boyu gedən düşüncə zənciri tərəfindən mənə amansızcası təqdim olunan düşüncələrə gəlib çıxaram. Bu çox ümumi vəziyyəti nəzərə almağın yeganə yolu, bu düşüncələrin həqiqətən də mənim ruhi həyatımda mövcud olduğunu və müəyyən psixi intensivlik və ya enerjiyə malik olduğunu, lakin mənə şüurda görünə bilməməyə səbəb olan xüsusi psixoloji vəziyyətdə olduqlarını qəbul etməkdir. Bu xüsusi vəziyyəti sıxışdırma adlandırıram. Onda yuxu məzmununun qaranlığı ilə yuxu düşüncələrinin bir qisminin şüursuzluq vəziyyəti, yəni sıxışdırılma vəziyyəti arasında səbəb-nəticə əlaqəsi qurmaqdan və yuxunun qınanmış yuxu düşüncələrini açmaması üçün qaranlıq olmalı olduğu nəticəsinə gəlməkdən qaça bilmərəm. Beləliklə, yuxu işlənməsinin əsəri olan yuxu təhrifi anlayışına və gizlətmək niyyətinə xidmət edən təhrif anlayışına gəlib çıxıram.

Təhlil üçün seçilmiş yuxu nümunəsi üzərində

sınaq aparacağam və bu yuxuda hansı düşüncənin təhrif olunmuş formada özünü göstərdiyini, halbuki təhrif olunmamış formada ən kəskin etirazımı doğuracağını soruşacağam. Xatırlayıram ki, pulsuz araba gəzintisi ailəmdən bir şəxslə sonuncu bahalı araba gəzintilərini mənə xatırlatmışdı; yuxunun yozumu belə çıxmışdı: Mən bir dəfə mənim üçün heç nəyə başa gəlməyən sevgini tanımaq istəyirəm və yuxudan qısa müddət əvvəl məhz həmin şəxs üçün daha böyük məbləğdə pul xərcləməli olmuşdum. Bu kontekstdə mənə bu xərclə bağlı təəssüf hissi keçirdiyim düşüncəsindən qurtula bilmirəm. Yalnız bu təhriki qəbul etdikdən sonra yuxuda mənə heç bir xərc tələb etməyən sevgi istəməyimin mənası yaranır. Lakin həmin məbləği xərcləmək qərarını verərkən bir an belə tərəddüd etmədiyimi dürüstlüklə deyə bilərəm. Buna görə peşmanlıq, əks cərəyan mənə şüurda görünmədi. Niyə belə olmadığı isə, əlbəttə, başqa, çox uzağa aparan bir sualdır və məlum cavabı başqa bir kontekstə aiddir.

Əgər öz yuxumu deyil, başqa bir şəxsin yuxusunu təhlilə tabe etdirsəm, nəticə eyni olar; lakin inandırma motivləri dəyişir. Əgər bu sağlam bir insanın yuxusudursa, tapılan sıxışdırılmış ideyaları etiraf etməyə onu məcbur etmək üçün yuxu düşüncələrinin əlaqəsindən başqa vasitəm qalmır və o, bu etirafa qarşı müqavimət göstərə bilər. Ancaq əgər söhbət nevrozdan əziyyət çəkən, məsələn, histerik xəstəsindən gedirsə, onda sıxışdırılmış fikrin qəbulu onun xəstəlik əlamətləri ilə əlaqəsinə və əlamətləri sıxışdırılmış ideyalarla dəyişdirmə zamanı hiss etdiyi yaxşılaşmaya görə onun üçün məcburi olur. Xəstə qadın, məsələn, 1 florin 50 krone dəyərindəki üç kartla bağlı sonuncu yuxunun mənşəyi olan B. xəstəsinin təhlili onun ərinə ehtiram göstərmədiyini, onu ərə getdiyinə peşman olduğunu və onu başqası ilə dəyişmək istədiyini fərz etməlidir.

O, əlbəttə, ərinə sevgi bəslədiyini, onun hisslərinin bu ehtiramsızlıqdan (yüz dəfə yaxşı olan!) xəbərsiz olduğunu iddia edir, lakin bütün əlamətləri bu yuxu kimi eyni həllə gətirir və onun tərəfindən sıxışdırılmış, ərinə şüurlu olaraq sevgi bəsləmədiyi müəyyən bir dövrə aid xatirələr yenidən oyadıldıqdan sonra, bu əlamətlər həll olunur və yuxunun təfsirinə qarşı müqaviməti yox olur.

IX

Sıxışdırma anlayışını sabitlədikdən və yuxunun təhrifini sıxışdırılmış psixi materialla əlaqələndirdikdən sonra, "Yuxular"ın təhlilinin əsas nəticəsini çox ümumi şəkildə ifadə edə bilərik. Başa düşülən və mənalı yuxular haqqında öyrəndik ki, onlar açıq-aşkar istək ödənişləridir, yəni yuxu vəziyyəti onlarda şüura məlum olan, gündəlik həyatdan qalmış və diqqətə layiq bir istəyi yerinə yetirilmiş kimi təqdim edir. Qaranlıq və qarışıq yuxular haqqında isə təhlil tamamilə analoji bir şey öyrədir: yuxu vəziyyəti yenə də bir istəyi yerinə yetirilmiş kimi təqdim edir, bu istək müntəzəm olaraq yuxu düşüncələrindən qalxır, lakin təsvir tanınmazdır, yalnız təhlil zamanı geri qaytarılmaqla aydınlaşdırılmalıdır və istək ya özü sıxışdırılmış, şüurdan kənar bir istəkdir, ya da sıxışdırılmış düşüncələrlə sıx bağlıdır və belə düşüncələr tərəfindən daşınır. Bu yuxular üçün düstur belədir: Onlar sıxışdırılmış istəklərin örtülü yerinə yetirilmələridir. Burada maraqlıdır ki, yuxunun gələcəyi tamamilə müjdələdiyini deyən xalq inancı haqlıdır. Həqiqətən, yuxunun bizə göstərdiyi gələcək, baş verəcək gələcək deyil, bizim belə baş verməsini istədiyimiz gələcəkdir. Xalq ruhu burada, digər hallarda da olduğu kimi davranır: o, istədiyi şeyə inanır.

İstəyin yerinə yetirilməsinə qarşı davranışlarına görə yuxular üç sinfə bölünür. Birincisi, sıxışdırılmamış bir istəyi açıq-aşkar təqdim edən yuxular; bunlar uşaq tipindəki yuxulardır və böyüklərdə getdikcə daha az rast gəlinir. İkincisi, sıxışdırılmış bir istəyi örtülü şəkildə ifadə edən yuxular; bütün yuxularımızın çox böyük əksəriyyəti budur və başa düşülməsi üçün təhlilə ehtiyac duyur. Üçüncüsü, sıxışdırılmış bir istəyi təqdim edən, lakin örtülü olmayan və ya kifayətsiz örtülü olan yuxular. Bu sonuncu yuxular müntəzəm olaraq yuxunu kəsən təşviş ilə müşayiət olunur. Təşviş burada yuxunun təhrifinin əvəzidir; o, yalnız ikinci sinif yuxularda yuxu işlənməsi tərəfindən qorunmuşdur. Çox böyük çətinlik olmadan sübut etmək olar ki, indi yuxuda bizə təşviş verən təsəvvür məzmunu bir vaxtlar istək olmuş və o vaxtdan bəri sıxışdırmaya məruz qalmışdır.

Həmçinin, məzmunu xoşagəlməz olan, lakin yuxuda xoşagəlməz kimi qəbul edilməyən açıq yuxular da var. Buna görə onları təşviş yuxularına aid etmək olmaz; lakin onlar həmişə yuxuların əhəmiyyətsizliyini və psixi dəyərsizliyini sübut etmək üçün istifadə olunub. Belə bir nümunənin təhlili göstərəcək ki, burada söhbət sıxışdırılmış istəklərin yaxşı örtülmüş ödənişlərindən, yəni ikinci sinif yuxulardan gedir və eyni zamanda yerdəyişmə işinin istəyi örtmək üçün üstün uyğunluğunu nümayiş etdirəcək.

Bir qız yuxu görür ki, bacısının yeganə uşağını, bir neçə il əvvəl ilk uşağı cəsəd kimi gördüyü eyni mühitdə, qarşısında ölü görür. O, bu zaman ağrı hiss etmir, lakin təbii ki, bu vəziyyətin onun bir istəyinə uyğun gəlməsi fikrinə qarşı çıxır. Bu da tələb olunmur; lakin o, illər əvvəl həmin uşağın tabutunun yanında sevdiyi kişini son dəfə görmüş və onunla danışmışdı; ikinci uşaq ölsəydi, o, bu kişini qardaşının evində yenidən mütləq görəcəydi. İndi o, bu görüşə can atır, lakin bu hissinə qarşı çıxır. O, yuxu gördüyü gündə hələ də sevdiyi kişinin elan etdiyi bir mühazirəyə giriş bileti alıb. Onun yuxusu, adətən səyahətlər, teatr tamaşaları və oxşar gözlənilən zövqlər öncəsi yaranan sadə bir səbirsizlik yuxusudur. Lakin ona bu həsrəti gizlətmək üçün vəziyyət, sevinc hissi üçün ən uyğun olmayan, lakin reallıqda bir dəfə özünü doğrultmuş bir fürsətə köçürülmüşdür. Qeyd edək ki, yuxudakı emosional davranış irəli sürülənə deyil, əslində saxlanılan yuxu məzmununa uyğundur. Yuxu vəziyyəti uzun müddət gözlənilən yenidən görüşün qarşısını alır; o, ağrılı bir hissin yaranması üçün heç bir əsas vermir. Fəlsəfəçilərin indiyə qədər sıxışdırma psixologiyası ilə məşğul olmaq üçün heç bir səbəbləri olmayıb. Beləliklə, bizə hələ naməlum olan hadisə haqqında ilk yaxınlaşmada yuxu yaranma prosesinin vizual təsəvvürünü yaratmaq icazəlidir. Bizim yalnız yuxunun öyrənilməsindən deyil, həm də başqa mənbələrdən əldə etdiyimiz sxem artıq kifayət qədər mürəkkəbdir; lakin daha sadə bir sxemlə kifayətlənə bilmərik. Biz fərz edirik ki, ruhi aparatımızda iki düşüncə yaradan instans var; ikincisi öz məhsullarının şüura çıxış yolunu tapması imtiyazına malikdir, birinci instansın fəaliyyəti isə təbiətcə şüursuzdur və yalnız ikinci instans vasitəsilə şüura çıxa bilər. İki instansın sərhədində, birincidən ikinciyə keçid yerində, yalnız özünə xoş gələn şeyləri buraxan, digərlərini isə saxlayan bir senzura yerləşir. Onda senzura tərəfindən rədd edilən şey, bizim tərifimizə görə, sıxışdırma vəziyyətində olur.

Bəzi şərtlər altında, onlardan biri yuxu vəziyyətidir, iki instans arasındakı qüvvə nisbəti elə dəyişir ki, sıxışdırılan artıq tamamilə saxlanıla bilmir. Yuxu vəziyyətində bu, təxminən senzuranın zəifləməsi ilə baş verir; onda indiyə qədər sıxışdırılanın şüura çıxış yolunu açması mümkün olacaq. Lakin senzura heç vaxt tamamilə ləğv edilmir, yalnız aşağı salınır, buna görə də o, özünün qıcıq doğuran xüsusiyyətlərini yumşaldan dəyişikliklərə tabe olmalıdır. Belə bir halda şüura çıxan şey, bir instansın nəzərdə tutduğu ilə digərinin tələb etdiyi arasındakı kompromisdir. Sıxışdırma — senzuranın zəifləməsi — kompromis yaranması, bu, yuxu üçün olduğu kimi, çoxlu sayda digər psixopatoloji formasiyaların yaranması üçün də əsas sxemdir və kompromis yaranması zamanı burada da, orada da yuxu işlənməsində tanıdığımız sıxlaşdırma, yerdəyişmə və səthi assosiasiyalardan istifadə prosesləri müşahidə olunur.

Yuxu işlənməsinin izahını verərkən iştirak etmiş şeytani elementin mövcudluğunu bizdən gizlətmək üçün heç bir səbəb yoxdur. Biz belə bir təəssürat almışıq ki, qaranlıq yuxuların yaranması elə gedir ki, sanki ikinci bir şəxsə asılı olan bir şəxs, həmin ikinci şəxs üçün dinləməsi xoşagəlməz olan bir şeyi ifadə etməlidir; bu bənzətmədən biz yuxunun təhrif edilməsi və senzura anlayışlarını əldə etmişik və təəssüratımızı mütləq kobud, lakin ən azı vizual bir psixoloji nəzəriyyəyə çevirməyə çalışmışıq. Məsələnin daha da aydınlaşması ilə birinci və ikinci instanslarımız nə ilə eyniləşdirilə bilirsə, biz ikinci instansın şüura çıxış yoluna nəzarət etdiyi və birincini şüurdan təcrid edə bildiyi fərzimizin bir korrelatının təsdiqlənəcəyini gözləyirik.

Yuxu vəziyyəti aradan qalxdıqda, senzura dərhal tam gücünə bərpa olunur və zəiflik dövründə ondan qoparılan şeyi yenidən məhv edə bilər. Yuxunun unudulmasının ən azı qismən bu izahı tələb etdiyi, sayısız dəfə təsdiqlənmiş təcrübədən aydın olur. Yuxunun hekayəsi və ya onun təhlili zamanı çox vaxt unudulmuş sayılan yuxu məzmununun bir hissəsi birdən-birə yenidən üzə çıxır. Unudulmadan qurtarılan bu hissə adətən yuxunun mənasına ən yaxşı və ən birbaşa girişi təmin edir. Bəlkə də bu hissə yalnız unudulmağa, yəni yenidən boğulmaya məruz qalmaq üçün orada idi.

XI

Yuxu məzmununu yerinə yetirilmiş bir istəyin təsviri kimi qəbul etdiyimiz və onun qaranlığını sıxışdırılmış materiala tətbiq edilən senzura dəyişikliklərinə aid etdiyimiz zaman, yuxunun funksiyasını başa düşmək bizə artıq çətin gəlmir. Yuxunun yuxunu pozduğu haqqında ifadələrlə təəccüblü ziddiyyət təşkil edən şəkildə, biz yuxunu yuxunun qoruyucusu kimi tanımalıyıq. Uşaq yuxuları üçün bizim iddiamızın asanlıqla inam tapması gözləniləndir.

Yuxu vəziyyəti və ya psixik yuxu dəyişikliyi, hansı mahiyyətdə olursa olsun, uşağa məcburi olaraq yüklənən və ya yorğunluq hisslərinə əsaslanan yuxu qərarı ilə yaradılır və yalnız psixik aparatı yuxu məqsədindən başqa məqsədlərə yönəldə biləcək stimulların kənarlaşdırılması sayəsində mümkün olur. Xarici stimulları uzaq tutmaq üçün istifadə olunan vasitələr məlumdur; lakin yuxuya getməyə qarşı çıxan daxili psixik stimulları nəzarət altında saxlamaq üçün biz hansı vasitələrdən istifadə edə bilərik? Uşağını yuxuladan bir ananı müşahidə edin. Uşaq davamlı olaraq ehtiyaclarını ifadə edir, bir öpücük daha istəyir, bir az daha oynamaq istəyir. Bu ehtiyacların bir hissəsi qismən ödənilir, digər hissəsi isə avtoritetlə növbəti günə təxirə salınır. Aydındır ki, qalxan istəklər və ehtiyaclar yuxuya getməyin maneələridir. Balduin Grollerin yazdığı, gecə oyanan və yataq otağında qışqıran pis uşaq haqqında olan şən hekayəni kim bilmir: Kərgədan istəyir? Daha itaətkar bir uşaq qışqırmaq əvəzinə, kərgədanla oynadığını yuxu görərdi. İstəyi yerinə yetirən yuxu yuxu zamanı inam tapdığı üçün, o, istəni ləğv edir və yuxunu mümkün edir. Bu inamın yuxu təsvirinə düşməsi, onun psixik qavrama hadisəsinə bürünməsi və uşağın sonradan qazanacağı hallüsinasiya və ya fantaziyanı reallıqdan fərqləndirmə qabiliyyətinin hələ olmaması səbəbindən baş verdiyini rədd etmək olmaz.

Yetkin bu fərqi öyrənib, istəməyin faydasızlığını da dərk edib və davamlı məşq nəticəsində, istəklərinin xarici dünyanın dəyişdirilməsi üzərindən uzun dolambaçlı yollarla həllini tapa bilənə qədər təxirə salmağı bacarıb. Buna uyğun olaraq, yetkinlərdə qısa psixik yolla istəklərin yerinə yetirilməsi yuxuda nadir hallarda rast gəlinir; hətta belə bir ehtimal da var ki, onlar ümumiyyətlə baş vermir və uşaq yuxusu kimi formalaşmış görünən hər şey çox daha mürəkkəb bir həll tələb edir. Lakin yetkinlərdə — və istisnasız olaraq bütün sağlam ağıllı insanlarda — uşaqlarda olmayan psixik materialın differensiasiyası inkişaf etmişdir. Həyat təcrübəsi ilə öyrədilmiş, psixik hərəkətlər üzərində nəzarət edən və maneə törədən təsiri qısqanclıq sərtliyi ilə saxlayan və şüur və iradi hərəkətliliklə olan mövqeyi sayəsində psixik gücün ən böyük vasitələri ilə təchiz edilmiş bir psixik instansiya yaranmışdır. Uşaqlıq hərəkətlərinin bir hissəsi həyat üçün faydasız sayılaraq bu instansiya tərəfindən boğulub və bu hərəkətlərdən gələn bütün fikir materialı sıxışdırma vəziyyətindədir. Normal Mənliyimizi tanıdığımız instansiya yuxu istəyinə uyğunlaşarkən, yuxunun psixofizioloji şərtləri tərəfindən gündüz sıxışdırılmış materialı nəzarət altında saxlamaq üçün istifadə etdiyi enerjini azaltmağa məcbur edildiyi görünür. Bu enerji azalması özü zərərsizdir; boğulmuş uşaq ruhunun oyanmaları istədikləri qədər hərəkət edə bilərlər; eyni yuxu vəziyyəti nəticəsində onlar şüura çıxış yolunun çətinləşdiyini və hərəkətliliyə çıxış yolunun bağlandığını görürlər. Lakin yuxunun onlar tərəfindən pozulması təhlükəsi dəf edilməlidir. İndi biz artıq belə bir fərziyyəni qəbul etməliyik ki, hətta dərin yuxuda belə, sənəvi qıcıqlara qarşı keşikçi kimi sərbəst diqqət miqdarı səfərbər edilir; bu qıcıqlar yuxunun davam etdirilməsindən daha çox oyandırılmanı məqsədəuyğun göstərir. Əks halda, qədim fizioloq Burdaçın vurğuladığı kimi, müəyyən keyfiyyətli sənəvi qıcıqlarla istənilən vaxt oyandırıla bilməyimizi izah etmək mümkün olmazdı; məsələn, ana uşağının iniltisi ilə, dəyirmancı dəyirmanının dayanması ilə, insanların əksəriyyəti isə adları ilə edilən səssiz çağırışla oyandırılır. Bu keşikçi 'diqqət' artıq sıxışdırılmışdan gələn daxili istək qıcıqlarına da yönəlir və onlarla birlikdə yuxunu formalaşdırır; yuxu hər iki instansı eyni anda razı salan bir kompromis kimi çıxış edir. Yuxu, boğulmuş və ya sıxışdırılmışın köməyi ilə formalaşmış istək üçün bir növ psixik həll yaradır, onu yerinə yetirilmiş kimi təqdim edir; lakin o, digər instansı da razı salır, çünki yuxunun davamına icazə verir. Bizim Mən bu zaman uşaq kimi davranmağa meyllidir, yuxu obrazlarına elə inanır ki, sanki belə demək istəyir: Bəli, bəli, sən haqlısan, amma mənə yatmağa icazə ver. Oyandıqda yuxuya göstərdiyimiz təhqiramiz münasibət, yuxunun qarışıqlığına və görünüşdəki məntiqsizliyinə əsaslanır; bu, yəqin ki, bizim yuxudakı Mənimizin sıxışdırılmışdan gələn hərəkətlər haqqında verdiyi hökmdür; bu hökm yuxu pozucularının hərəkət zəifliyinə daha haqlı əsaslanır. Bu təhqiramiz hökm bizə hətta yuxuda da məlumdur; əgər yuxu məzmunu sansürü həddindən artıq aşarsa, biz düşünürük: Bu sadəcə bir yuxudur — və yatmağa davam edirik.

Yuxunun kəsilmədən davam etməsini təmin etmək funksiyasını artıq saxlaya bilmədiyi (məsələn, təşviş yuxularında olduğu kimi) və onu vaxtında dayandırmaq funksiyası ilə əvəz etdiyi sərhəd halları olsa belə, bu, sözügedən baxışa qarşı etiraz deyildir. Bu zaman o, vicdanlı gecə keşikçisi kimi davranır: əvvəlcə vətəndaşları oyatmamaq üçün pozğunluqları sakitləşdirərək vəzifəsini yerinə yetirir, lakin sonra pozğunluq səbəbləri ona şübhəli görünərsə və təkbaşına onlarla başa çıxa bilməzsə, vətəndaşların özünü oyadaraq vəzifəsini davam etdirir.

Yuxunun belə bir funksiyası, yuxuya gedən şəxsə hissi qavrayışlara təkan verildikdə xüsusilə aydın görünür. Sənəvi qıcıqların yuxu zamanı tətbiq edildikdə yuxu məzmununa təsir etdiyi hamıya məlumdur, təcrübi olaraq sübut edilə bilər və tibbin yuxu üzrə araşdırmalarının az sayda etibarlı, lakin həddindən artıq şişirdilmiş nəticələrindən biridir. Lakin bu müəyyənləşdirmə indiyə qədər həll olunmamış bir sirrə bağlıdır. Çünki təcrübəçinin yuxuya gedən şəxsə təsir etdiyi sənəvi qıcıq yuxuda düzgün tanınmır, əksinə, psixik ixtiyara buraxılmış kimi görünən, müəyyən edilməsi qeyri-müəyyən çoxluqda təfsirlərdən birinə məruz qalır. Əlbəttə, psixik ixtiyar mövcud deyildir. Yuxuya gedən şəxs xaricdən gələn sənəvi qıcığa bir neçə şəkildə reaksiya verə bilər. Ya oyandır, ya da yuxunu davam etdirməyə nail olur. Sonuncu halda, o, xarici qıcığı aradan qaldırmaq üçün yuxudan istifadə edə bilər və bu da yenə bir neçə yolla baş verir. O, məsələn, qıcığı, onunla tamamilə uyğun gəlməyən bir vəziyyəti yuxulamaqla ləğv edə bilər. Belə ki, məsələn, perineumdakı ağrılı abses tərəfindən narahat edilmək istənən bir yuxuya gedən şəxs belə davranmışdı. O, at belində getdiyini yuxulayır, ağrısını azaltmalı olan kompresi yəhər kimi istifadə edir və beləliklə, pozğunluğun öhdəsindən gəlirdi. Və ya, daha çox rast gəlinən hal budur ki, xarici qıcıq yenidən şərh olunur; bu şərh onu yerinə yetirilməsini gözləyən sıxışdırılmış bir istəyin kontekstinə yerləşdirir, onu reallığından məhrum edir və psixik materialın bir parçası kimi davranır. Belə ki, biri yuxulayır ki, müəyyən bir əsas ideyanı təcəssüm etdirən bir komediya yazıb, teatrda tamaşaya qoyulur, birinci pərdə bitib və dəli kimi alqışlanır. Dəhşətli bir şəkildə alqışlanır... Burada yuxu görən şəxs, maneəyə baxmayaraq yuxusunu uzatmağı bacarmış olmalıdır, çünki oyandıqda artıq həmin səsi eşitmədi, lakin haqlı olaraq, yəqin ki, bir xalça və ya döşəklər döyülmüşdür, qərarına gəldi. — Səsli bir maneə ilə oyadılmadan dərhal əvvəl gələn yuxuların hamısı, gözlənilən oyadıcı təsirə başqa bir izahatla qarşı çıxmağa və yuxunu bir az daha uzatmağa cəhd etmişlər. Sansürü yuxu təhrifinin əsas motivi kimi qəbul edən şəxs, 'Yuxu Təfsiri' nəticələrindən böyüklərin yuxularının əksəriyyətinin təhlil yolu ilə erotik istəklərə gətirilib çıxarıldığını öyrəndikdə təəccüblənməyəcəkdir. Bu iddia, bütün yuxu görən şəxslərə öz təcrübələrindən yaxşı məlum olan və adətən yalnız 'cinsi yuxular' kimi təsvir edilən açıq cinsi məzmunlu yuxulara aid deyil. Belə 'yuxular' hələ də kifayət qədər təəccüblü mənzərələr təqir edir: cinsi obyekt kimi seçilən şəxslərlə, yuxu görən şəxsin ayıq həyatında cinsi ehtiyaclarını dayandırdığı bütün sədlərin aradan qaldırılması ilə və sözün əsl mənasında 'pervers'liyi xatırladan çoxlu qəribə detallarla. Təhlil göstərir ki, 696 Über den Traum, lakin yuxu haqqında çoxlu digər yuxular, manifest məzmunlarında heç bir erotik əlamət daşımayanlar, təfsir işi sayəsində cinsi istək ödənişləri kimi ifşa edilir və digər tərəfdən, ayıq düşüncənin 'gündüz qalıqlar' kimi kənara qoyduğu çoxlu fikirlər yuxuda təsvir olunmaq üçün yalnız sıxışdırılmış erotik istəklərin köməyi ilə nail olurlar.

Nəzəri olaraq postulat edilməmiş bu vəziyyətin aydınlaşdırılması üçün qeyd edilməlidir ki, heç bir digər həvəs qrupu mədəniyyət tərbiyəsinin tələbləri tərəfindən cinsi həvəslər qədər geniş miqyasda boğulmamışdır, lakin cinsi həvəslər də insanların əksəriyyətində ən yüksək psixi instansiyaların nəzarətindən ən asan şəkildə yayına bilirlər. İfadələri çox vaxt belə nəzərə çarpmayan, müntəzəm olaraq nəzərdən qaçırılan və yanlış başa düşülən uşaq cinsəlliyini tanıdıqdan sonra, demək olar ki, hər bir mədəni insanın cinsi həyatın uşaq formalaşmasını hər hansı bir nöqtədə saxladığını söyləmək və sıxışdırılmış uşaq cinsi istəklərinin yuxuların formalaşması üçün ən çox və ən güclü hərəkətverici qüvvələri təşkil etdiyini başa düşmək haqqımız var.

Əgər erotik istəkləri ifadə edən 'yuxu', manifest məzmununda zərərsiz və aseksual görünməyi bacara bilərsə, bu yalnız bir yolla mümkün ola bilər. Cinsi təsəvvürlərin materialı elə təqdim edilməməlidir, əksinə yuxu məzmununda işarələr, təlmərlər və oxşar dolaylı təsvir üsulları ilə əvəz edilməlidir, lakin digər dolaylı təsvir hallarından fərqli olaraq, 'yuxuda' istifadə olunan üsul birbaşa başa düşülmədən çıxarılmalıdır. Bu şərtlərə cavab verən təsvir vasitələrini, onların təmsil etdiyi şeylərin simvolları kimi adlandırmağa öyrəşmişik. Yuxu görən şəxslər eyni dildə danışdıqları halda eyni simvollardan istifadə etdiklərini, hətta bəzi hallarda simvol icmasının dil icmasını aşdığını müşahidə etdikdən sonra onlara xüsusi maraq göstərilməyə başlanıldı. (Müəllifin 'Cinsəlliyə aid üç məqalə' əsərinə baxın, 1905, beşinci nəşr 1922. (Toplu əsərlər, C. V.) Bəli, bəzi hallarda simvol icması dil icmasını aşır. Yuxu görən şəxslər özlərinin istifadə etdikləri simvolların mənasını bilmədikləri üçün, əvvəlcə onların əvəz etdikləri və təmsil etdikləri şeylə əlaqəsinin haradan gəldiyi sirr olaraq qalır. Lakin faktın özü şübhəsizdir və yuxu təfsirinin texnikası üçün əhəmiyyətlidir, çünki yuxu simvolikasının bilinməsi köməyi ilə yuxu məzmununun ayrı-ayrı elementlərinin, yuxunun ayrı-ayrı hissələrinin və bəzən bütün "yuxuların" mənasını, yuxu görən şəxsə fikirləri haqqında sual vermədən anlamaq mümkündür. Beləliklə, biz populyar 'yuxu tərcüməsi' idealına yaxınlaşırıq və digər tərəfdən, 'yuxu təfsiri'ni simvolik təfsirlə eyni sayan qədim xalqların təfsir texnikasına qayıdırıq.

Yuxu simvolları haqqında araşdırmalar hələ bir nəticəyə çatmaqdan uzaq olsa da, biz onlar haqqında bir sıra ümumi iddiaları və xüsusi məlumatları qətiyyətlə müdafiə edə bilərik. Demək olar ki, ümumi və birmənalı tərcümə oluna bilən simvollar var; məsələn, İmperator və İmperatriça (Kral və Kraliça) valideynləri, otaqlar qadınları (qadın otağını), onların giriş və çıxışları isə bədən dəliklərini təmsil edir. Yuxu simvollarının ən böyük hissəsi erotik maraqla vurğulanan şəxslərin, bədən hissələrinin və fəaliyyətlərin təsvirinə xidmət edir; xüsusilə, cinsiyyət orqanları çox vaxt çox təəccüblü olan bir sıra simvollarla təmsil oluna bilər və cinsiyyət orqanlarının simvolik təsviri üçün ən müxtəlif əşyalar istifadə olunur. Əgər iti silahlar, ağac gövdələri və çubuqlar kimi uzun və bərk cisimlər kişilərin cinsiyyət orqanını; şkaflar, qutular, arabalar, sobalar isə 'yuxuda' qadın bədənini təmsil edirsə, bu əvəzləmələrin ortaq cəhəti, müqayisənin üçüncü tərəfi bizə dərhal aydın olur, lakin bütün simvollar üçün əlaqəni quran rabitələri anlamaq bizə bu qədər asan verilmir. Cinsi əlaqə üçün pilləkan və qalxma, kişilərin cinsiyyət orqanı üçün qalstuk, qadın bədən üçün odun kimi simvollar, biz simvol əlaqəsinə başqa yollarla yiyələnməyincə, yuxu haqqında 698-ci səhifədə bizim inanmamağımızı tələb edir. Yuxu simvollarının bir çoxu, əslində, biseksualdır və kontekstdən asılı olaraq kişilərin və ya qadınların cinsiyyət orqanına aid edilə bilər.

Bütün dil və təhsil dairəsinin yuxu görən şəxslərində rast gəlinən universal yayılmış simvollar və bir fərdin öz təsəvvür materialından yaratdığı, son dərəcə məhdud, fərdi yayılmış digər simvollar var. Birincilər arasında, cinsəlliyi təmsil etmək iddiaları dil istifadəsi ilə dərhal əsaslandırılanlar (məsələn, B. əkinçilikdən gələn, bax. Çoxalma, toxum), cinsəllik ilə əlaqəsi anlayışlarımızın ən qədim dövrlərinə və ən qaranlıq dərinliklərinə qədər uzanan digərlərindən. Simvol yaradan qüvvə, yuxarıda ayrılmış hər iki simvol növü üçün hazırda sönməmişdir. Müşahidə etmək olar ki, yeni ixtira edilmiş əşyalar (məsələn, hava gəmisi) dərhal universal cinsi simvollara çevrilir.

Əslində, yuxu simvolizminin (‘yuxu dilinin’) daha dərindən öyrənilməsinin, yuxu sahibini yuxusuna aid fikirləri barədə sorğu-sual etməkdən asılı olmamağımıza imkan verəcəyini və bizi tamamilə qədim yuxu təfsiri texnikasına qaytaracağını gözləmək səhv olardı. Fərdi simvollar və universal simvolların istifadəsindəki dəyişkənliklər nəzərə alınmasa belə, yuxu məzmununun bir elementinin simvolik və ya həqiqi mənada təfsir edilib-edilməyəcəyini heç vaxt dəqiq bilmək olmaz və yuxunun bütün məzmununun simvolik təfsir edilmədiyi dəqiq məlumdur. Yuxu simvolizmi haqqında bilik bizə yalnız yuxu məzmununun ayrı-ayrı hissələrinin tərcüməsini verəcək və əvvəllər verilmiş texniki qaydaların tətbiqini lüzumsuz etməyəcək. Lakin o, yuxu görənin fikirləri uğursuz olduqda və ya kifayətsiz qaldıqda, təfsir üçün ən dəyərli vasitə kimi məhz orada işə düşəcək. Yuxu simvolizmi, insanın ‘tipik’ yuxularının və fərdin ‘təkrarlanan’ yuxularının başa düşülməsi üçün də zəruri olduğunu sübut edir. Yuxunun simvolik ifadə tərzinin bu qısa təsvirdə bu qədər natamam qiymətləndirilməsi, bu mövzu haqqında deyə biləcəyimiz ən vacib şeylərdən biri olan bir anlayışa istinadla özünü əsaslandırır. Yuxu simvolizmi yuxudan çox uzağa gedir; o, yuxuya məxsus deyil, əksinə, nağıllarda, miflərdə, əfsanələrdə, zarafatlarda və folklor təsvirlərində eyni dərəcədə hökm sürür. O, yuxunun bu məhsullarla olan sıx əlaqələrini izləməyə imkan verir; lakin biz qəbul etməliyik ki, o, yuxu işlənməsi tərəfindən yaradılmır, əksinə, yuxu işlənməsinə sıxlaşdırma, yerini dəyişmə və dramatikləşdirmə üçün material təmin edən şüursuz düşüncəmizin (ehtimal ki) xüsusiyyətidir.

XI

Burada bütün yuxu problemlərinə işıq saldıgımı və ya burada müzakirə olunanları inandırıcı şəkildə həll etdiyimi iddia etmirəm. Yuxu ədəbiyyatının tam həcmi ilə maraqlanan şəxs Sant de Sanctisin kitabına: I sogni, Torino 1899, müraciət etməlidir; mənim tərəfimdən irəli sürülən yuxu anlayışının daha ətraflı əsaslandırılmasını axtaran şəxs Leypsiq və Vyana, 1900-cü ildə nəşr olunan ‘Die Traumdeutung’ əsərimə müraciət etməlidir.¹¹⁶

Yuxu işlənməsi haqqında izahlarımın davamının hansı istiqamətdə aparılacağına yalnız işarə edəcəyəm.

Əgər mən yuxu təfsirinin vəzifəsini yuxunun latent yuxu düşüncələri ilə əvəz edilməsi, yəni yuxu işlənməsinin toxuduğu şeyin açılması kimi qeyd edirəmsə, bir tərəfdən, bu yuxu işlənməsinin mexanizminə və ‘sıxışdırma’ adlanan şeyin təbiəti və şərtlərinə aid olan yeni psixoloji problemlər silsiləsini ortaya qoyuram; digər tərəfdən, yuxu düşüncələrinin mövcudluğunu iddia edirəm; bunlar ən yüksək səviyyəli psixi formalaşmaların çox zəngin materialıdır və normal intellektual fəaliyyətin bütün əlamətlərinə malikdir, lakin bu material, yuxu məzmunu tərəfindən təhrif olunmuş xəbər ona çatana qədər şüurdan qaçır. Belə düşüncələrin hər kəsdə mövcud olduğunu qəbul etməyə məcburam, çünki demək olar ki, bütün insanlar, ən normal olanlar belə, yuxu görmə qabiliyyətinə malikdirlər. Yuxu düşüncələrinin şüursuzluğuna, onun şüurla və sıxışdırma ilə əlaqəsinə psixologiya üçün əhəmiyyətli olan daha geniş suallar bağlanır; bu sualların həlli, təhlil histerik simptomları və məcburi ideyalar kimi digər psixopatik formalaşmaların yaranmasını aydınlaşdırana qədər təxirə salınmalıdır.