Gündəlik həyatın psixopatologiyası

1 / 12

I. Xüsusi adların unudulması

1898-ci il „Psixiatriya və Neyrologiya Aylıq Jurnalı“nın cildində „Unuduculuğun psixi mexanizmi haqqında“ başlığı altında kiçik bir məqalə dərc etmişdim; onun məzmununu burada təkrarlayacaq və daha ətraflı müzakirələr üçün əsas götürəcəyəm. Orada öz-özünə müşahidəmə əsaslanan psixoloji təhlil vasitəsilə xüsusi adların müvəqqəti unudulmasının tez-tez rast gəlinən halını aydın nümunə üzərində araşdırmış və nəticəyə gəlmişəm ki, psixi funksiyanın — yəni xatırlamanın — uğursuzluğuna aid olan bu adi və praktik baxımdan çox da əhəmiyyətli olmayan fərdi hadisə, fenomenin ənənəvi qiymətləndirilməsindən qat-qat uzağa gedən izahat verməyə imkan verir.

Əgər çox səhv etmirəmsə, insana niyə bu qədər tez-tez tanıdığını bildiyini güman etdiyi bir adın ağılına gəlmədiyini izah etməyi tələb olunan bir psixoloq, sadəcə olaraq cavab verib kifayətlənərdi: xüsusi adlar digər yaddaş məzmunlarına nisbətən daha asan unudulur. O, xüsusi adlara verilən bu üstünlüyün inandırıcı səbəblərini irəli sürərdi, lakin prosesin başqa şərtlərlə bağlı olduğunu ehtimal etməzdi.

Mənim üçün müvəqqəti ad unudulması fenomeninə dərindən müraciət etmək üçün əsas, bütün hallarda olmasa da, ayrı-ayrılıqda kifayət qədər aydın müşahidə edilə bilən bəzi detalların diqqətə çarpılması oldu. Bu cür hallarda yalnız unutmaqla qalmır, həm də yanlış xatırlanır. İtirilmiş adı tapmağa çalışan şəxsin şüuruna başqa — əvəzedici adlar — çıxır; bunlar dərhal yanlış kimi tanınır, lakin böyük inadla yenidən və yenidən ortaya çıxır. Axtarılan adın reproduksiyasına (xatırlanmasına) gətirib çıxarmalı olan proses sanki yerini dəyişmiş və beləliklə, yanlış əvəzlənməyə səbəb olmuşdur. Mənim fərzim ondan ibarətdir ki, bu yerini dəyişmə psixiki ixtiyara buraxılmamışdır, əksinə, qanunauyğun və hesablanabilən yollarla həyata keçirilir. Başqa sözlə, mən ehtimal edirəm ki, əvəzedici ad(lar) axtarılan adla aşkar edilə bilən bir əlaqədədir və ümid edirəm ki, bu əlaqəni sübut edə bilsəm, ad unudulması prosesinin mahiyyətinə işıq sala bilərəm.

1898-ci ildə mənim tərəfimdən təhlil üçün seçilmiş nümunədə, Orvieto kilsəsində „Son şeylər“ mövzusundakı möhtəşəm freskaları yaradan ustanın adı — Signorelli — ağılıma gəlməmişdi. Axtarılan adın (Signorelli) əvəzinə mənə iki başqa rəssamın adı — Botticelli və Boltraffio — gəldi; mənim hökmüm isə dərhal və qəti şəkildə onların yanlış olduğunu göstərdi. Doğru ad mənə üçüncü tərəfdən bildirildikdə, mən onu dərhal və heç bir tərəddüd olmadan tanıdım. Reproduksiyanın necə və hansı assosiasiya yolları ilə bu şəkildə — Signorellidən Botticelli və Boltraffa doğru — yerini dəyişdirdiyini araşdıran tədqiqat aşağıdakı nəticələrə gətirib çıxardı:

a) Signorelli adının itirilməsinin səbəbi nə həmin adın özündəki xüsusiyyətdə, nə də onun daxil olduğu əlaqənin psixoloji xarakterində axtarılmamalıdır. Unudulan ad mənə əvəzedici adlardan biri — Botticelli — qədər tanış idi və digər əvəzedici addan — Boltraffiodan — qat-qat çox tanış idi; Boltraffio adını daşıyan rəssam haqqında demək olar ki, Milan məktəbinə məxsus olması barədə heç nə deyə bilməzdim. Lakin ad unudulmasının baş verdiyi əlaqə mənə zərərsiz görünür və daha əlavə izahata yol açmır: Mən Dalmasiyadakı Ragusadan Herseqovinadakı bir stansiyaya qədər bir yad adamla at arabası ilə gəzirdim. İtaliyada səyahət mövzusuna keçdik və mən yol yoldaşımdan soruşdum ki, o, artıq Orvietoda olubmu və orada ***-nun məşhur freskalarını görüb-görmədiyini.

b) Ad unudulması yalnız mən həmin söhbətdən birbaşa əvvəlki mövzunu xatırladıqda izah olunur və yeni ortaya çıxan mövzunun əvvəlki mövzu tərəfindən pozulması kimi özünü büruzə verir. Yol yoldaşıma Orvietoda olub-olmadığını soruşmazdan bir az əvvəl biz Bosniya və Herseqovinada yaşayan türklərin adət-ənənələri haqqında danışmışdıq. Mən bu insanlarla praktika aparan bir həmkarımdan eşitdiyimi danışmışdım: Onlar həkimə tam etibar edirlər və taleyə tam razılıq göstərirlər. Əgər xəstə üçün kömək olmadığını onlara bildirmək lazımdırsa, onlar belə cavab verirlər: „Cənab, nə deyəsən? Bilirəm ki, əgər onu xilas etmək mümkün olsaydı, sən onu xilas edərdin!“ — Yalnız bu cümlələrdə Bosniya, Herseqovina, Cənab sözləri və adları var ki, bunlar Signorelli ilə Botticelli—Boltraffio arasındakı assosiasiya sırasına daxil edilə bilər.

c) Mən fərz edirəm ki, Bosniyadakı türklərin adət-ənənələri haqqındakı fikir ardıcıllığının növbəti fikri pozmaq qabiliyyəti ona görə idi ki, mən hələ bitməmişdən əvvəl ona diqqətimi yönəltmişdim. Çünki mən xatırlayıram ki, ilk hekayənin yaxınlığında yaddaşımda saxladığım ikinci bir anekdotu danışmaq istəyirdim. Bu türklər cinsi həzzə hər şeydən çox üstünlük verirlər və cinsi pozulmalarda ölüm təhlükəsi qarşısındakı təslimliyə təcavüzkar şəkildə zidd olan bir ümidsizliyə düşürlər. Həmkarımın xəstələrindən biri ona bir dəfə belə demişdi: „Sən bilirsin, cənab, əgər artıq iş görmürsə, onda həyatın dəyəri yoxdur.“ Mən bu xarakterik detalı açıqlamağı boğdum, çünki yad adamla söhbətdə bu mövzuya toxunmaq istəmirdim. Amma daha da çoxunu etdim; „Ölüm və seksuallıq“ mövzusuna bağlana biləcək fikirlərin davamından da diqqətimi yayındırdım. O vaxtlar mən Trafoydakı qısa bir istirahət zamanı bir neçə həftə əvvəl aldığım xəbərin təsirində idim. Çox əziyyət çəkdiyim bir xəstə sağalmaz cinsi pozuntu səbəbindən həyatına son qoymuşdu. Qəti bilirəm ki, Herseqovinaya həmin səyahət zamanı bu faciəvi hadisə və onunla əlaqədar hər şey şüuruma gəlməmişdi. Lakin Trafoi—Boltraffio uyğunluğu məni o vaxt diqqətimin qəsdən yayındırılmasına baxmayaraq, bu reminissensiyaların içimdə aktivləşdirildiyini fərz etməyə məcbur edir.

d) Mən Signorelli adının unudulmasını artıq təsadüfi hadisə kimi qəbul edə bilmərəm. Bu prosesdə motivin təsirini tanımalıyam. Fikirlərimi açıqlamağı (türklərin adət-ənənələri və s. haqqında) dayandırmağa və bununla əlaqədar olan, Trafoi xəbərinə qədər aparacaq fikirləri şüurdan kənarlaşdırmağa məni məcbur edən motivlər var idi. Deməli, mən bir şeyi unutmaq istəmişdim, bir şeyi sıxışdırmışdım. Şübhəsiz ki, Orvieto ustasının adını unutmaq istəməmişdim; amma o „başqa şey“ onun adı ilə assosiativ əlaqəyə girə bildi, belə ki, mənim iradə aktım hədəfini qaçırdı və mən istəmədən birini unutdum, digərini isə qəsdən unutmaq istəyirdim. Xatırlamaqdan imtina bir məzmuna yönəlmişdi; xatırlamaqdan acizlik isə başqa bir məzmundu ortaya çıxdı. Əgər imtina və acizlik eyni məzmuna aid olsaydı, bu daha sadə bir hal olardı. — Əvəzedici adlar mənə izahatdan əvvəlki qədər tam əsassız da görünmür; onlar mənə (kompromis tərzdə) həm unutduğum şeyi, həm də xatırlamaq istədiyim şeyi xatırladır və mənə göstərir ki, bir şeyi unutmaq niyyətim nə tam uğurlu, nə də tam uğursuz olub.

e) Axtarılan ad ilə sıxışdırılmış mövzu (ölüm və seksuallıq və s., Bosniya, Herseqovina, Trafoi adlarının keçdiyi) arasında qurulmuş əlaqənin tərzi çox diqqət çəkir. Burada daxil edilmiş və 1898-ci il məqaləsindən təkrarlanan sxem bu əlaqəni vizual olaraq təsvir etməyə çalışır.

Signorelli → (Bo)tticelli, (Bo)ltraffio; Herseqovina və Bosniya; Trafoi; ölüm və seksuallıq (sıxışdırılmış fikirlər) [sxem].

Bu zaman Signorelli adı iki hissəyə bölünmüşdür. Bir heca cütü əvəzedici adlardan birində dəyişməz qaytarılıb (elli), digəri isə Signor—Herr tərcüməsi sayəsində sıxışdırılmış mövzuda olan adlarla çoxsaylı və müxtəlif əlaqələr qazanıb, lakin buna görə reproduksiya üçün itirilib. Onun əvəzlənməsi elə baş verib ki, sanki „Herseqovina və Bosniya“ ad birləşməsi boyunca mənanı və hecaların akustik sərhədlərini nəzərə almadan bir yerini dəyişmə həyata keçirilib. Beləliklə, bu prosesdə adlar, bir cümlənin yazılı görüntülərinə oxşar şəkildə, rebusa çevrilmək istənən bir cümlənin simvolları kimi davranılıb. Signorelli adı əvəzinə bu yollarla əvəzedici adları yaradan bütün proses haqqında şüura heç bir məlumat verilməyib. Signorelli adının keçdiyi mövzu ilə ondan əvvəlki sıxışdırılmış mövzu arasında, eyni hecaların (və ya daha doğrusu, hərf ardıcıllıqlarının) təkrarlanması ilə bağlı olmayan bir əlaqənin ilk baxışda tapıla bilməyəcəyi görünür.

Bəlkə də qeyd etmək faydalı olar ki, psixoloqların reproduksiya və unutma şərtləri kimi qəbul etdiyi, müəyyən əlaqələr və disposisiyalarda axtarılan amillər, yuxarıdakı izahatla ziddiyyət təşkil etmir. Biz yalnız bəzi hallarda adın unudulmasına səbəb ola bilən uzun müddətdir tanınan amillərə əlavə olaraq bir motiv əlavə etmişik və bundan əlavə, yanlış xatırlama mexanizmini aydınlaşdırmışıq. Disposisiyalar bizim halımızda da vacibdir, ta ki sıxışdırılmış element axtarılan adın assosiativ olaraq əlinə keçə bilsin və onu özü ilə sıxışdırmağa apara bilsin. Daha əlverişli reproduksiya şərtlərinə malik başqa bir adda bu baş verməmiş ola bilərdi. Ehtimal edilir ki, sıxışdırılmış element hər dəfə başqa bir yerdə özünü büruzə verməyə can atır, lakin bu uğuru yalnız ona uyğun şərtlərin qarşılandığı yerdə əldə edir. Bəzən sıxışdırma funksional pozuntusu olmadan, və ya düzgün desək, simptom olmadan uğurla həyata keçirilir.

Yanlış xatırlama ilə birlikdə adın unudulması şərtlərinin ümumiləşdirilməsi belə verir: 1.) həmin adın unudulmasına müəyyən disposisiya, 2.) qısa müddət əvvəl baş vermiş sıxışdırma prosesi, 3.) müvafiq ad ilə əvvəl sıxışdırılmış element arasında xarici assosiasiya qurmaq imkanı. Sonuncu şərtin çox yüksək qiymətləndirilməli olmadığı ehtimal edilir, çünki assosiasiyaya olan aşağı tələblər nəzərə alınarsa, belə bir assosiasiya demək olar ki, bütün hallarda qurula bilər. Daha dərin və əhəmiyyətli sual budur: belə bir xarici assosiasiya həqiqətən sıxışdırılmış elementin axtarılan adın reproduksiyasını pozması üçün kifayət edən şərt ola bilərmi, yoxsa iki mövzu arasında daha intim bir əlaqə mütləq lazımdır? Səthi baxışda sonuncu tələbi rədd etmək və tamamilə fərqli məzmunlu şeylərin zamani olaraq yan-yana gəlməsini kifayət saymaq olar. Lakin dərindən araşdırma aparıldıqda, xarici assosiasiya ilə birləşdirilmiş iki elementin (sıxışdırılmış və yeni olan) əlavə olaraq məzmun əlaqəsinə malik olduğu daha tez-tez aşkarlanır və Signorelli nümunəsində də belə bir əlaqə sübut edilə bilər.

Signorelli nümunəsinin təhlili zamanı əldə etdiyimiz anlayışın dəyəri, təbii ki, bu halı tipik və ya tək başına bir hadisə kimi qəbul edib-etməməkdən asılıdır. İndi mən iddia etməliyəm ki, yanlış xatırlama ilə birlikdə ad unudulması çox vaxt Signorelli halında həll etdiyimiz kimi baş verir. Bu fenomeni özüm üzərində müşahidə edə bildiyim demək olar ki, hər dəfə, mən onu yuxarıda qeyd olunan şəkildə sıxışdırma ilə motivasiyalanmış kimi izah edə bildim. Təhlilimizin tipik təbiəti lehinə başqa bir baxış bucağını da irəli sürməliyəm. Hesab edirəm ki, yanlış əvəzedici adların ortaya çıxmadiği hallardan, yanlış əvəzedici adların ortaya çıxdığı ad unudulması hallarını prinsipial olaraq ayırmaq hüququmuz yoxdur. Bu əvəzedici adlar bir sıra hallarda spontan olaraq gəlir; digər hallarda, spontan ortaya çıxmadıqda, diqqəti səfərbər edərək onları ortaya çıxarmağa məcbur etmək olar və onlar sonra, sanki spontan gəlmiş kimi, sıxışdırılmış element və axtarılan adla eyni əlaqələri göstərirlər. Əvəzedici adın şüura çıxması üçün iki amil əhəmiyyətli görünür: birincisi, diqqətin səfərbərliyi, ikincisi isə psixi materiala bağlı daxili şərt. İkincisini iki element arasında lazım olan xarici assosiasiyanın qurulmasının daha asan və ya çətin olmasında axtara bilərəm. Yanlış xatırlamasız ad unudulması hallarının yaxşı bir hissəsi, „Signorelli“ nümunəsinin mexanizminin keçərli olduğu əvəzedici adların yaranması hallarına belə qoşulur. Lakin mən heç bir halda bütün ad unudulması hallarının eyni qrupa aid olduğunu iddia etməyə cəsarət etməyəcəyəm. Şübhəsiz ki, çox daha sadə baş verən ad unudulması halları var. Vəziyyəti kifayət qədər ehtiyatla təsvir etmiş olarıq ki, belə deyək: Xüsusi adların sadə unudulması ilə yanaşı, sıxışdırma ilə motivasiyalanmış unudulma da mövcuddur.

2 / 12

II. Yad dilli sözlərin unudulması

Öz dilimizin adətən istifadə olunan söz ehtiyatı, normal funksionlaşma sərhədləri daxilində unudulmadan qorunur. Məlumdur ki, vəziyyət xarici dilin lüğətləri ilə fərqlidir. Onların unudulmasına meyllilik bütün nitq hissələrində mövcuddur və funksional pozğunluğunun ilk dərəcəsi, ümumi vəziyyətimizdən və yorğunluq dərəcəmizdən asılı olaraq, xarici dil ehtiyatına nəzarətimizdəki bərabərsizlikdə özünü göstərir. Bu unudulma bir sıra hallarda, “Signorelli” nümunəsinin bizə açdığı eyni mexanizmə əsasən baş verir. Bunun sübutu kimi, yalnız bir, lakin dəyərli xüsusiyyətləri ilə seçilən, latın sitatından götürülmüş isim olmayan bir sözün unudulması halına aid təhlili təqdim edəcəyəm. Kiçik hadisəni geniş və aydın şəkildə nəql etməyə icazə verin.

Keçən yay — yenə də tətil səyahətində — akademik təhsilli gənc bir adamla tanışlığımı təzələdim; tezliklə qeyd etdiyim kimi, o, mənim psixoloji nəşrlərimin bir neçəsi ilə tanış idi. Söhbət zamanı — necə olduğunu artıq xatırlamıram — ikimizin də mənsub olduğu xalqın sosial vəziyyətinə gəldik və o, həris olan biri kimi, öz Nəsil, ifadə etdiyi kimi, qüsurlu olmağa məhkumdur, istedadlarını inkişaf etdirə və ehtiyaclarını ödəyə bilməz. O, həyəcanla dolu nitqini, bədbəxt Didonun Aeneasdan qisasını gələcək nəsillərə ötürdüyü məşhur Vergili beyti ilə bitirdi: Exoriare..., daha doğrusu, belə bitirmək istəyirdi, çünki sitatı tamamlaya bilmədi və yaddaşdakı açıq boşluğu sözlərin yerini dəyişərək ört-basdır etməyə çalışdı: Exoriar(e) ex nostris ossibus ultor! Nəhayət, əsəbləşərək dedi: «Zəhmət olmasa, mənim çətin vəziyyətimdən zövq alırmış kimi bu qədər istehza dolu üz ifadəsi verməyin, mənə kömək edin. Beytdə bir şey çatışmır. Tam olaraq necədir?»

«Əlbəttə», — cavab verdim və düzgün formasını sitat gətirdim: Exoriar(e) aliquis nostris ex ossibus ultor! «Belə bir sözü unutmaq nə qədər axmaqlıqdır. Üstəlik, sizdən eşidirik ki, heç nə səbəbsiz unudulmur. Bu qeyri-müəyyən əvəzlik aliquis-i necə unutduğumu öyrənməyə çox maraqlıyam.»

Mən bu çağırışı könüllü qəbul etdim, çünki topladığım materiallara töhfə verəcəyimi gözləyirdim. Beləliklə, dedim: Bunu dərhal həll edə bilərik. Sizdən yalnız xahiş edirəm, unutduğunuz sözə müəyyən bir məqsəd qoymadan diqqətinizi yönəltdiyiniz zaman ağlına gələn hər şeyi mənə səmimi və tənqidsiz şəkildə danışın.

«Yaxşı, onda mən belə gülünc fikrə gəlirəm: sözü aşağıdakı kimi parçalamaq: a və liguis.» «Bunda nə var?» — «Bilmirəm.» — «Bununla bağlı daha nə gəlir ağlına?» — «Belə davam edir: Relikviyalar — Likvidasiya — Maye — Fluid. İndi bir şey bilirsiniz?»

«Xeyr, hələ çox uzaq. Amma davam edin.» Bu, gizlənən təsəvvür elementlərini şüura çatdırmaq üçün ümumi yoldur. Bax: mənim «Yuxuların yozumu» əsərim (8-ci nəşr, səh. 21). (Bütün əsərlər, c. I/II). «Mən», — deyə o, istehza ilə gülərək davam etdi, «Triyentli Simonu düşünürəm, kimsəsizliklərini iki il əvvəl Triyentdəki bir kilsədə görmüşdüm. Mən, yəhudilərə qarşı indi yenidən irəli sürülən qan ittihamına və Kleinpaulun, bu iddia olunan qurbanların hamısında, demək olar ki, Xilaskarın yenidən təzahürünü, bəlkə də yeni nəşrini gördüyü əsərinə düşünürəm.»

Bu fikir, sizə latın sözünü unutmadan əvvəl müzakirə etdiyimiz mövzu ilə tam əlaqəsiz deyil.

«Düzgündür. Bundan əlavə, bir neçə müddət əvvəl oxuduğum İtalyan jurnalındakı bir qəzet məqaləsinə düşünürəm. Düşünürəm ki, başlığı belə idi: Müqəddəs Avqustin qadınlar haqqında nə deyir. Bununla nə edirsiniz?»

«Gözləyirəm.» «Beləliklə, indi bizim mövzumuzla əlaqəsi tamamilə olmayan bir şey gəlir.» «Zəhmət olmasa, hər cür tənqiddən çəkinin və —»

«Artıq bilirəm. Keçən həftə səyahətdə qarşılaşdığım möhtəşəm yaşlı bir kişini xatırlayıram. Həqiqi bir orijinal. Böyük bir yırtıcı quşu xatırladır. Bilmək istəyirsinizsə, adı Benedikt.»

Lakin ən azından bir neçə müqəddəs və kilsə atalarının ardıcıl siyahısı: Müqəddəs Simon, Müqəddəs Avqustin, Müqəddəs Benedikt. Bir kilsə atasının adının, məncə, Origen olduğunu xatırlayıram. Bu adlardan üçü, əslində, Kleinpaul adındakı Paul kimi adlardır.

“İndi mənə Müqəddəs Yanuarius və onun qan möcüzəsi gəldi — fikrimcə, bu mexaniki şəkildə davam edir.” Bunu buraxın; Müqəddəs Yanuarius və Müqəddəs Avqustin ikisi də təqvimlə əlaqəlidir. Məni qan möcüzəsi haqqında xatırlatmaq istəmirsiniz?

“Bunu siz də bilirsiniz! Neapolda bir kilsədə Müqəddəs Yanuariusun qanı bir ampulada saxlanılır, 16 və bu qan bir möcüzə sayəsində müəyyən bir bayram günü yenidən maye hala gəlir. Xalq bu möcüzəyə çox əhəmiyyət verir və əgər möcüzə gecikərsə, çox həyəcanlanır; bir dəfə fransız işğalı dövründə belə olmuşdu. O zaman komandan general — ya da mən səhv edirəm? Qaribaldi idi? — ruhani adamı kənara çəkdi və çöldə düzülmüş əsgərlərə tərəf çox aydın bir jestlə işarə edərək, möcüzənin çox tez bir zamanda baş verəcəyinə ümid etdiyini bildirdi. Və möcüzə həqiqətən baş verdi...”

Nə oldu və bundan sonra? Niyə dayandınız? “İndi mənə həqiqətən bir şey gəldi... amma bu, açıqlamaq üçün çox intimdir... Əslində, bunu danışmaq üçün heç bir əlaqə və məcburiyyət görmürəm.”

Əlaqəni mən təmin edərəm. Sizi xoşagəlməz olan şeyi danışmağa məcbur edə bilmərəm; lakin onda həmin aliguis sözünü hansı yolla unutduğunuzu mənə bilməyi də tələb etməyin.

“Həqiqətən? İnanırsınız? Deməli, mən birdən-birə bir xanımı düşündüm, ondan asanlıqla bir xəbər ala bilərəm: ola bilər ki, bu, ikimiz üçün də çox xoşagəlməz olsun.” Onun aybaşı dövrünün gəlmədiyinə görə? “Bunu necə təxmin edə bildiniz?”

Artıq çətin deyil. Məni kifayət qədər buna hazırlamısınız. Təqvim müqəddəslərini, qanın müəyyən bir gündə maye hala gəlməsini, hadisə baş vermədikdə yaranan qalmaqalı, möcüzənin baş verməli olduğuna dair açıq təhdidi, əks halda... nəzərdən keçirin. Siz Müqəddəs Yanuariusun möcüzəsini qadının aybaşı dövrünə mükəmməl bir işarəyə çevirmisiniz.

“Mən bunu bilmədən. Və siz həqiqətən düşünürsünüz ki, bu təşvişli gözləməyə görə mən aliguis sözünü təkrar edə bilməmişəm?” Bu mənə şübhəsiz görünür. A—liquis şəklində parçalanmanızı və assosiasiyaları: relikviyalar, likvidasiya, maye halına gəlməni xatırlayın. Uşaqlıqda qurban edilmiş Müqəddəs Simonu, relikviyalardan gələrək ona çatdığınız şəxsi, əlaqəyə daxil edim?

“Bunu etməyin. Ümid edirəm ki, əgər həqiqətən belə fikirlər mənə gəlibsə, siz onları ciddi qəbul etmirsiniz. Bunun əvəzinə sizə etiraf edim ki, həmin xanım italyandır, onun yanında mən də Neapolu ziyarət etmişəm. Amma bu, bütün bunlar təsadüf ola bilər?”

Mən bunu sizin öz təqdirinizə buraxmalıyam ki, bütün bu əlaqələri təsadüf fərzini qəbul etməklə izah edə biləcəksiniz. Lakin sizə deyirəm ki, təhlil etmək istədiyiniz hər bir bənzər hal sizi eyni dərəcədə qəribə “təsadüflərə” aparacaqdır.

Bu kiçik təhlili yüksək qiymətləndirməyim üçün bir neçə səbəbim var; bu təhlili mənə həvalə etdiyi üçün həmin vaxtkı səyahət yoldaşıma minnətdaram. Birincisi, çünki bu halda mənə, adətən mənə qadağan olan bir mənbədən su almağa icazə verilmişdir. Mən əsasən, gündəlik həyatda psixi funksiya pozğunluqlarına aid nümunələri, burada topladığım nümunələri, özünü müşahidəmədən götürməyə məcburam. Nevrotik xəstələrimin mənə təqdim etdiyi daha geniş materialdan qaçmağa çalışıram, çünki müvafiq fenomenlərin məhz nevrozun nəticələri və ifadələri olduğu etirazından qorxmalıyam. Buna görə də, əsəbi sağlam olan bir yad şəxsin belə bir araşdırmanın obyektinə çevrilməsi məqsədlərim üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

1) Bu kiçik təhlil ədəbiyyatda çox diqqət çəkmiş və canlı müzakirələrə səbəb olmuşdur. E. Bleuler məhz bu təhlil vasitəsilə psixoanalitik yozumların inandırıcılığını riyazi olaraq ələ almağa çalışmış və nəticəyə gəlmişdir ki, onun ehtimal dəyəri, mübahisəsiz qəbul edilmiş minlərlə tibbi “bilik”dən daha yüksəkdir və onun xüsusi mövqeyi yalnız elmdə psixoloji ehtimallarla hesablamağa hələ öyrəşilməmiş olmasından irəli gəlir. (Tibbdə autistik-intizamsız düşünmə və onun aradan qaldırılması. Berlin, 1919).

Başqa bir baxımdan bu təhlil mənim üçün əhəmiyyətli olur, çünki o, əvəzedici xatırlama olmadan söz unudulması halını işıqlandırır və əvvəllər irəli sürdüyüm, yanlış əvəzedici xatırlamaların ortaya çıxması və ya yoxluğu əsaslı bir fərqləndirmə əsaslandıra bilməz şəkkini təsdiqləyir.

Aliquis nümunəsinin əsas dəyəri isə onun “Signorelli” halından fərqləndiyi başqa bir cəhətdədir. Sonuncu nümunədə adın təkrarlanması qısa müddət əvvəl başlamış və dayandırılmış bir fikir axınının təsiri ilə pozulur, lakin onun məzmunu heç bir 1) Daha incə müşahidə “Signorelli” təhlili ilə aliquisə aid təhlil arasındakı ziddiyyəti əvəzedici xatirələr mövzusunda bir qədər məhdudlaşdırır. Burada da unudulmanın bir əvəzedici formalaşma ilə müşayiət olunduğu görünür. Həmyerimə sonradan çatışmayan sözü xatırlamaq cəhdləri zamanı ona əvəz olaraq hər hansı bir şeyin ağlına gəlib-gəlmədiyini soruşduqda, o, əvvəlcə şeirə “ab” sözünü yerləşdirmək istəyinə qapıldığını: nostris ab ossibus (bəlkə də a-liquis sözünün əlaqəsiz hissəsi) və sonra “exoriare” sözünün ona xüsusilə aydın və inadkar şəkildə təqdim olunduğunu bildirdi. Skeptik olaraq o, əlavə etdi: görünür, ona görə ki, bu, şeirin ilk sözü idi. Mən ondan exoriare-dən gələn assosiasiyalara diqqət yetirməsini xahiş etdikdə, o, mənə “exorzizm” (şeytan qovma) verdi. Beləliklə, mən çox asanlıqla təsəvvür edə bilərəm ki, reproduksiya zamanı exoriare sözünün gücləndirilməsi əslində belə bir əvəzedici formalaşmanın dəyərinə malik idi. Eyni şey müqəddəslərin adlarından gələn assosiasiya vasitəsilə: exorzizm yolu ilə baş vermişdir. Lakin bunlar üzərində dayanmağa ehtiyac olmayan incəliklərdir. (P. Wilson: The imperceptible Obvious, Revista de Psiquiatria, Lima, 1922-ci il yanvar, əksinə, exoriare-nin gücləndirilməsinin yüksək aydınlaşdırıcı dəyəri olduğunu vurğulayır, çünki exorzizm qorxulan uşağın abortus yolu ilə aradan qaldırılması haqqında sıxışdırılmış fikrin ən yaxşı simvolik əvəzi olardı. Mən təhlilin bağlayıcılığına zərər verməyən bu düzəlişi minnətdarlıqla qəbul edirəm.) — Hər hansı bir növ əvəzedici formalaşmanın ortaya çıxması, bəlkə də tendensiyalı, sıxışdırma ilə motivləşdirilmiş unudulmanın sabit, bəlkə də yalnız xarakterik və xəyanət edən bir əlaməti olması tamamilə mümkündür. Bu əvəzedici formalaşma, yanlış əvəzedici adların ortaya çıxması davam etsə belə, unudulan elementə qonşu olan bir elementin gücləndirilməsi ilə mövcud olardı. “Signorelli” halında, məsələn, rəssamın adı mənə əlçatan olmadıqca, fresk dövrünə və şəklin küncünə yerləşdirilmiş öz portretinə aid vizual xatirə həddindən artıq aydın, heç olmasa, digər hallarda məndə yaranan xatirə izlərindən çox daha intensiv idi. 1898-ci il məqaləsində bildirilmiş başqa bir halda, mən qəribə bir şəhərdəki ziyarətin ünvanından küçə adını unutmamışdım, lakin ev nömrəsini — təhqiramiz şəkildə — həddindən artıq aydın xatırlayırdım, halbuki adətən rəqəmləri xatırlamaq mənə ən böyük çətinlik yaradırdı.

Yeni mövzu ilə, hansında Signorelli adı keçirdi, aydın əlaqə qurmuşdu. Sıxışdırılmış mövzu ilə unudulmuş adın mövzusu arasında yalnız zamana görə yaxınlıq əlaqəsi var idi; bu əlaqə, ikisinin xarici assosiasiya vasitəsilə bir-biri ilə əlaqələndirilməsi üçün kifayət edirdi¹. Aliquis nümunəsində isə, əvvəlcə şüurlu düşüncəni məşğul etmiş və indi maneə kimi əks-səda verən müstəqil sıxışdırılmış mövzudan heç bir əsər yoxdur. Reproduksiyanın pozulması burada, vurğulanan mövzunun daxili tərəfindən baş verir, çünki sitatda təsvir olunan istək fikrinə qarşı şüursuz bir etiraz qalxır. Hadisənin gedişini aşağıdakı kimi qurmaq lazımdır: Natiq öz xalqının indiki nəsli hüquqlarından məhrum edildiyinə görə təəssüf hissi keçirmişdir; Dido kimi, yeni bir nəslin təzyiq edənlərdən qisas alacağını qabaqcadan deyir. Deməli, o, nəsil istəyini ifadə etmişdir. Bu anda ona zidd bir fikir araya girir. “Nəsl istəyini həqiqətən bu qədər canlı istəyirsən? Bu doğru deyil. Tanıdığın bir tərəfdən nəslin olacağını xəbər alsan, indi nə vəziyyətə düşərdin? Xeyr, nəsl istəmirəm, — baxmayaraq ki, qisas üçün ona ehtiyacımız var.” Bu etiraz, Signorelli nümunəsində olduğu kimi, öz təsəvvür elementlərindən biri ilə etiraz edilən istəyin bir elementi arasında xarici assosiasiya quraraq özünü büruzə verir, üstəlik bu dəfə süni görünən bir assosiasiya yolu ilə çox zorakı şəkildə. Signorelli nümunəsi ilə ikinci əsas uyğunluq ondan irəli gəlir ki, etiraz sıxışdırılmış mənbələrdən gəlir və diqqətin yayındırılmasına səbəb olacaq fikirlərdən qaynaqlanır. — Ad unudulmasının iki nümunəsinin fərqliliyi və daxili qohumluğu haqqında bu qədər. Unudulmanın ikinci mexanizmini, yəni sıxışdırılmışdan gələn daxili etirazla bir fikrin pozulmasını öyrəndik. Bu proses, bizə daha asan başa düşülən görünür, bu müzakirələr ərzində bir neçə dəfə qarşımıza çıxacaq.

¹ Signorelli işində iki fikir dairəsi arasında daxili əlaqənin olmamasına tam əminliklə cavab verə bilmərəm. Ölüm və cinsi həyat mövzusu haqqında sıxışdırılmış fikirləri diqqətlə izlədikdə, Orvieto fresklərinin mövzusu ilə yaxın əlaqəli bir ideyaya rast gəlinir.

3 / 12

III. Adların və söz ardıcıllığının unudulması

Yuxarıda qeyd olunan kimi, ana dilindən fərqli bir dildəki söz ardıcıllığının bir hissəsinin unudulması prosesinə aid təcrübələr, ana dilindəki söz ardıcıllığının unudulmasının əsasən fərqli bir izah tələb edib-etmədiyi barədə maraq oyada bilər. İnsanlar, əzbərlənmiş bir düsturu və ya şeiri bir müddət sonra yalnız qeyri-dəqiq, dəyişikliklər və boşluqlarla təkrar edə bildikləri zaman adətən təəccüflənmirlər. Lakin bu unutma, kontekst daxilində öyrənilənlərə bərabər dərəcədə təsir etmədiyi, əksinə, onlardan bəzi hissələrin qopub-gitməsinə bənzədiyi üçün, belə qüsurlu təkrarlamaların bəzi nümunələrini analitik şəkildə araşdırmaq əməyə dəyər ola bilər.

Mənimlə söhbət zamanı ana dilindəki şeirlərin unudulmasının, xarici dildəki söz ardıcıllığının tək-tək elementlərinin unudulmasına bənzər şəkildə motivləşdirilə biləcəyi ehtimalını irəli sürən gənc bir həmkarım, eyni zamanda araşdırma obyekti olmağı təklif etdi. Mən ona hansı şeir üzərində sınaqdan keçirmək istədiyini soruşdum və o, çox sevdiyi və ən azı bənd-bənd əzbərlədiyini düşündüyü “Die Braut von Korinth” şeirini seçdi. Təkrarlamaya başlanğıcda ona əslində diqqət çəkən bir qətiyyətsizlik rast gəldi. “Belə deyilmi: ‘Von Korinthus nach Athen gezogen’,” – deyə soruşdu, “yoxsa ‘Nach Korinthus von Athen gezogen’.” Mən də bir anlıq tərəddüd etdim, ta ki, gülərək şeirin başlığının “Die Braut von Korinth” gəncin hansı istiqamətdə getdiyini şübhə yerinə qoymadığını qeyd etdim. Birinci bəndin təkrarlanması sonra asan və ya ən azı nəzərəçarpan təhrif olmadan davam etdi. İkinci bəndin birinci sətrindən sonra həmkarım bir müddət axtardı; tezliklə davam etdi və belə oxudu:

Amma o, xoş qarşılanarmı, indi, hər gün nə isə yenilik gətirəndə? Çünki o, hələ öz adamları ilə birgə bütpərəstdir, onlar isə xristiandırlar və — vəftiz olunmuşlar.

Mən əvvəlcədən təəccüblə qulaq asmışdım; sonuncu sətrin bitməsindən sonra hər ikimiz burada bir təhrifin baş verdiyi barədə razılaşdıq. Lakin biz onu düzəldə bilmədiyimiz üçün, Götenin şeirlərini əldə etmək üçün kitabxanaya tələsdik və təəccübümüzə görə, bu bəndin ikinci sətrinin tamamilə fərqli bir ifadəyə malik olduğunu, həmkarımın yaddaşından sanki atıldığını və görünüşə görə yad olan bir şeylə əvəz olunduğunu aşkar etdik. Doğrusu belə idi:

Amma o, xoş qarşılanarmı, əgər lütfü baha qiymətə satın almasa. “erkauft” sözü “getauft” sözü ilə qafiyələnirdi və mənə qəribə gəldi ki, bütpərəst, xristianlar və vəftiz olunmuşlar konstellasiyası mətnin bərpasında ona bu qədər az kömək etmişdi.

“Bunu necə izah edə bilərsiniz,” – deyə həmkarımdan soruşdum, “görünür, bu qədər yaxşı tanıdığınız şeirdə sətri belə təhrif etmisiniz? Və əvəzedici sözləri haradan götürdüyünüz barədə bir fikriniz varmı?”

O, izahat verməyə hazır oldu, baxmayaraq ki, bunu açıq-aydın istəmirdi: «“İndi, hər gün nə yeni şey gətirəndə” misrası mənə tanışdır; bu sözləri yaxınlarda öz praktikamla bağlı işlətmiş olmalıyam, onun yüksəlişindən, bildiyiniz kimi, hazırda çox razıyam. Bəs bu cümlə oraya necə aiddir? Bir əlaqə bilirəm: “Əgər lütfü baha qiymətə satın almasa” misrası mənim üçün açıq-aydın xoş deyildi. Bu, bir dəfə rədd edilmiş və indi maddi vəziyyətimin xeyli yaxşılaşdığını nəzərə alıb təkrarlamaq niyyətində olduğum bir müraciətlə bağlıdır. Sizə daha çox şey deyə bilmərəm, amma indi qəbul olunsam, o zaman da, indi də müəyyən bir hesabın həlledici rol oynadığını xatırlamaq mənim üçün, əlbəttə, xoş ola bilməz.»

Bu mənə aydın göründü, hətta mən ətraflı şəraiti bilmədən. Amma mən daha da soruşdum: Siz ümumiyyətlə özünüzü və öz şəxsi münasibətlərinizi «Korintli gəlin» şeirinin mətninə necə qarışdırırsınız? Bəlkə sizin halınızda şeirdə əhəmiyyət kəsb edən din etiqadları arasındakı fərqlər kimi fərqlər mövcuddur?

(Yeni bir etiqad qönçələndikdə, Çox vaxt sevgi və sədaqət Pis bir yabanı ot kimi kökündən qoparılır.)

Mən düzgün təxmin etməmişdim, amma bir dəqiq istiqamətləndirilmiş sualın adamı birdən-birə aydın görən etdiyini öyrənmək qəribə idi, belə ki, o, mənə cavab olaraq, əlbəttə ki, indiyə qədər özünə belə məlum olmayan şeyi gətirə bildi. O, məni aydın və həm də istəksiz baxışla gördü, şeirin sonrakı bir yerini öz-özünə mırıldandı:

Ona dəqiq bax! Sabah o, boz olacaq. 1) Həmkar, əlbəttə ki, şeirin gözəl yerini həm sözlərinin tərkibi, həm də tətbiqi baxımından bir qədər dəyişdirmişdir. Şəffaf qız öz bəyinə deyir:

Mənim zəncirimi sənə verdim; Sənin bukleini özümə götürürəm. Ona dəqiq bax! Sabah sən boz olacaqsan, Və yalnız orada yenidən qəhvəyi görünəcəksən. Və qısaca əlavə etdi: O, məndən bir qədər böyükdür. Ona daha çox əziyyət verməmək üçün mən araşdırmanı dayandırdım. İzah mənə kifayət edən göründü. Amma əlbəttə ki, təəccüblü idi ki, yaddaşın zərərsiz bir səhvini öz əsasına qaytarmaq cəhdi, araşdırılanın o qədər uzaqda, intim və xoşagəlməz affektlə yüklənmiş məsələlərinə toxunmalı idi.

Məşhur bir şeirin söz ardıcıllığında unutmağın başqa bir nümunəsini C. G. Yunqun sözləri ilə və müəllifin sözləri ilə gətirmək istəyirəm.

«Bir cənab məşhur şeiri deklamasiya etmək istəyir: «Bir küknar tək dayanır və s.» «Onu yuxu basır» sətrində o, ümidsiz şəkildə ilişib qalır, o, «ağ örtüklə» tamamilə unutmuşdur. Bu qədər məşhur bir misrada unutma mənə diqqətəlayiq göründü və mən ona «ağ örtüklə» ifadəsinə gələn şeyi təkrarlatmağı tələb etdim. Aşağıdakı sıra yarandı: «Ağ örtük haqqında düşünəndə insan ölüm kəfəni — insanı örtmək üçün istifadə edilən çarşaf — (fasilə) — indi mənə yaxın bir dost gəlir — onun qardaşı son vaxtlar tamamilə birdən-birə ölmüşdür — deyilənə görə o, ürək döyüntüsündən ölmüşdür — o da çox şişman idi —: mənim dostum da şişmandır və mən artıq düşünmüşəm ki, ona da belə ola bilər — o, yəqin ki, özünə çox az hərəkət verir — ölüm xəbərini eşidəndə mənə birdən təşviş gəldi, mənə də belə ola bilər, çünki ailəmizdə piylənməyə meyl var və böyükbabam da ürək zərbəsindən ölüb; özümü çox şişman tapıram və buna görə də bu günlərdə piylənmə əleyhinə müalicəyə başlamışam.

“Deməli, Herr cənabı dərhal şüursuz şəkildə ladin ağacı ilə eyniləşmişdir,” deyə Yunq qeyd edir, “ağ kefin örtüyü ilə örtülmüşdür.” 1) C.G. Yunq, Über die Psychologie der Dementia praecox, 1907, səhifə 64.

Budapeştdəki dostum S. Ferencziyə borclu olduğum aşağıdakı söz ardıcıllığını unutma nümunəsi, əvvəlkilərdən fərqli olaraq, özümüz yaratdığımız bir nitqə, şairdən götürülmüş bir cümləyə deyil, aididir.

Bu, bizi, qəflətən bir həvəsə qapılma təhlükəsi qarşısında qaldıqda, unutmanın bizim ağıllılığımız xidmətinə girdiyi, o qədər də adi olmayan bir hal ilə qarşılaşdırır. Beləliklə, səhv əməl faydalı bir funksiya qazanır. Yenidən ayılanda, əvvəllər yalnız bir iflas — bir unutma, bir psixiki iktidarsızlıq — ilə özünü göstərə bilən daxili axına haqq veririk.

“Bir cəmiyyətdə ‘Tout comprendre c’est tout pardonner’ sözü düşür. Mən bununla bağlı qeyd edirəm ki, cümlənin birinci hissəsi kifayətdir; ‘bağışlamaq’ bir təkəbbürdür, bunu Allah və ruhanilərə buraxmaq lazımdır. Orada olanlardan biri bu qeydi çox yaxşı tapır; bu, məni cəsarətləndirir və — ehtimal ki, xeyirxah tənqidçinin yaxşı fikrini təmin etmək üçün — deyirəm ki, mənə bir müddət əvvəl daha yaxşı bir şey gəlib ağıla. Amma onu danışmaq istəyəndə — ağıla gəlmir.

Dərhal geri çəkilirəm və üst qapağındakı fikirləri yazıram. Əvvəlcə Budapeştdəki həmin (axtarılan) fikrin doğulmasına şahid olan dostun adı və küçənin adı gəlir; sonra adətən Maxi dediyimiz başqa bir dostun adı, Max.

Bu, məni Maxime sözünə və o vaxt (girişdə qeyd olunan halda olduğu kimi) məlum bir maksimin dəyişdirilməsi məsələsinin olduğunu xatırladır. Təəccüblü şəkildə, mənə bir maksim deyil, aşağıdakı gəlir ağıla: Allah insanı öz surətində yaratdı və onun dəyişdirilmiş variantı: insan Allahı öz surətində yaratdı.

Bundan dərhal sonra axtarılan şeyin xatirəsi ortaya çıxır: Dostum o vaxt Andrassy küçəsində mənə demişdi: İnsan olan heç nə mənə yad deyil, mən də — psixoanalitik təcrübələrə işarə edərək — demişdim: Daha irəli getməli və heç bir heyvan olan şeyin sənə yad olmadığını etiraf etməlisən.”

«Lakin nəhayət axtardığım şeyə dair xatirəyə sahib olduğum zaman, o anda içində olduğum cəmiyyətdə onu daha da çox danışa bilməzdim. Şüursuzun heyvaniliyi haqqında məni xatırlatdığım dostumun gənc həyat yoldaşı da hazır olanlar arasında idi və mən belə xoşagəlməz anlayışların qəbuluna heç cür hazırlaşmadığını bilməli idim. Unutmaya görə tərəfindən bir sıra xoşagəlməz suallardan və ümidsiz bir mübahisədən qurtulmuşam və məhz bu, «müvəqqəti amneziya»nın motivi olmalı idi.»

«Maraqlıdır ki, örtücü fikir kimi bir cümlə ortaya çıxdı, burada tanrı insan ixtirasına endirilir, halbuki axtarılan cümlədə insandakı heyvaniliyə işarə edilirdi. Deməli, başın kiçildilməsi ortaq nöqtədir. Bütünü açıq-aydın söhbətlə qıcıqlandırılan anlama və bağışlama haqqında düşüncənin davamıdır.»

«Bu halda axtarılanın bu qədər tez ortaya çıxması, bəlkə də onun senzura olunduğu cəmiyyətdən dərhal insansız bir otağa çəkilməmə borcludur.»

O vaxtdan bəri adların və ya söz ardıcıllığının unudulması və ya səhv təkrarlanması hallarında çoxlu sayda başqa təhlillər aparmışam və bu araşdırmaların uyğun nəticələri məni, yuxarıda təsvir edilən «Korint kanalının» unudulması kimi hallarda olduğu kimi, eyni nəticəyə aparmağa vadar etmişdir; belə nümunələrin sayını daha da artırmayacağam.

Bütün bu hallarda material fərqindən asılı olmayaraq ortaq olan odur ki, unudulan və ya təhrif edilən şey, hər hansı bir assosiativ yolla, unudulma kimi görünən təsirin mənbəyi olan şüursuz bir fikir məzmunu ilə əlaqələndirilir.

İndi yenidən adların unudulmasına müraciət edirəm, çünki indiyə qədər nə halların təsvirini, nə də motivləri tam nəzərdən keçirməmişik. Məhz bu cür səhv ifa növünü özüm zaman zaman bol miqdarda müşahidə edə bildiyim üçün, buna aid nümunələr tapmaqda çətinlik çəkmirəm.

Hələ də əziyyət çəkdiyim yüngül miqrenlər, adətən, saatlar əvvəl adların unudulması ilə özünü bildirir və vəziyyətin pik nöqtəsində, işi tərk etməyə məcbur olmadığım müddətdə, mənə tez-tez bütün xüsusi adlar yadda qalmır. İndi məhz mənim kimi hallar analitik səylərimizə qarşı prinsipial bir etiraza səbəb ola bilər.

Belə müşahidələrdən unudulmağın və xüsusilə adların unudulmasının səbəbinin böyük beyindəki dövran və ümumi funksional pozğunluqlarda olduğunu nəticə çıxarmaq lazım deyilmi və buna görə bu fenomenlər üçün psixoloji izah cəhdlərindən imtina etmək olarmı? Mənim fikrimcə, əsla; bu, bütün hallarda eyni mexanizmi malik olan bir prosesin dəyişkən və mütləq tələb olunmayan köməkçi amillərlə qarışdırılması olardı.

Bir mübahisə əvəzinə, etiraza cavab olaraq bir bənzətmə gətirmək istəyirəm.

Tutaq ki, mən qədər qeyri-məhəbbətli olmuşam ki, böyük şəhərin gecə vaxtı insan olmayan bir küçəsində gəzintiyə çıxmışam, basqına uğramışam və saatımla pul kisəmi əlimdən alıblar. Növbəti polis məntəqəsində mən belə bir məlumat verirəm: «Mən bu və ya digər küçədə olmuşam, orada tənhalıq və qaranlıq mənə saatımı və pul kisəmi əlindən alıb».

Hərçənd bu sözlərdə mən yanlış olan heç nə deməmiş olsam da, məlumatımın mətninə görə, ağıl baxımından tam sağlam sayılmama təhlükəsi ilə üzləşirəm. Hadisəni düzgün şəkildə yalnız belə təsvir etmək olar ki, yerin tənhalığından qaynaqlanan şəraitdə, qaranlıqdan istifadə edən naməlum cinayətkarlar mənə qiymətli əşyalarımı əlindən alıblar.

İndi isə, adların unudulması hadisəsinin mahiyyəti fərqli ola bilər; yorğunluq, qan dövranı pozğunluğu və intoksikasiya şəraitində, mənə yaddaşımın mənə aid olan xüsusi adlar üzərində nəzarət etmək imkanı əlindən alan naməlum bir psixiki qüvvə mövcuddur; eyni qüvvə digər hallarda tam sağlamlıq və iş qabiliyyəti şəraitində də yaddaşın eyni cür çatışmazlığını yarada bilər.

Özüm üzərində müşahidə etdiyim adların unudulması hallarını təhlil etdikdə, demək olar ki, həmişə aşkar edirəm ki, unudulan ad mənim şəxsiyyətimə yaxından toxunan və içərimdə güclü, çox vaxt xoşagəlməz affektlər doğuran bir mövzu ilə əlaqəlidir. Sürix məktəbinin (Bleuler, Yunq, Riklin) rahat və tövsiyə olunan qaydasına görə, mən bunu belə ifadə edə bilərəm: əlindən alınan ad içərimdəki «şəxsi kompleksə» toxunub.

Adın mənim şəxsiyyətimlə əlaqəsi gözlənilməzdir və çox vaxt səthi assosiasiyalarla (sözün iki mənada işlənməsi, səsləşmə) təmin olunur; bu əlaqəni ümumi olaraq yan əlaqə kimi xarakterizə etmək olar. Bir neçə sadə nümunə onun təbiətini ən yaxşı şəkildə izah edəcək:

1) Bir xəstə mənə Riviye sahilində bir kurort məsləhət görməyi xahiş edir. Mən Cenevrənin çox yaxınlığında belə bir yer bilirəm, orada işləyən həmkarımın adını da bilirəm, lakin yerin özünü deyə bilmirəm, baxmayaraq ki, onu tanıdığımı düşünürəm. Mənə yalnız xəstəni gözləməyi əmr etmək və ailəmin qadınlarına müraciət etmək qalır. «Cenevrənin yaxınlığında, Dr.

N.-in kiçik müalicəxanasının olduğu, bu və ya digər xanımın uzun müddət müalicə aldığı yerin adı nə idi?» «Əlbəttə, məhz sən bu adı unutmalıydın. Onun adı Nervidir». Sinirlərlə mənim kifayət qədər işim var.

2) Başqa biri yaxın bir yay istirahət yerindən danışır və orada iki məlum qonaq evindən başqa, ona müəyyən bir xatirənin bağlı olduğu üçüncü bir qonaq evinin olduğunu iddia edir; adını dərhal mənə deyəcəyini bildirir. Mən bu üçüncü qonaq evinin mövcudluğunu inkar edir və həmin yerdə yeddi yay boyu yaşadığıma, ona görə də onu ondan daha yaxşı tanımalı olduğuma istinad edirəm. Müxalifətdən qıcıqlanaraq, o, artıq adı ələ keçirmişdir. Qonaq evinin adı: Hochwartnerdir.

Əlbəttə, burada geri çəkilməliyəm, hətta etiraf etməliyəm ki, mən tərəfindən inkar edilən bu qonaq evinin çox yaxınlığında yeddi yay boyu yaşamışam. Niyə burada adı və məsələni unutmuş olum? Məncə, adın Vyana ixtisas yoldaşının adına çox aydın şəkildə bənzəməsi və yenidən məndəki «peşəkar» kompleksi qıcıqlandırması səbəbindən.

3) Başqa bir dəfə, Rayxenhal stansiyasında bilet almaq üzrə ikən, çox yaxşı tanıdığım, artıq dəfələrlə keçdiyim növbəti böyük dəmir yolu stansiyasının adı mənə gəlmir. Onu ciddi şəkildə qrafikdən axtarmalıyam. Adı: Rosenheimdır. Sonra dərhal bilirəm ki, hansı assosiasiya ilə o, mənə itmişdir. Bir saat əvvəl mən bacımı Rayxenhalın çox yaxınlığındakı yaşayış yerində ziyarət etmişdim; bacımın adı Rosadır, deməli, o da bir Rosenheimdır. Bu adı mənə «ailə kompleksi» aparmışdır.

4) «Ailə kompleksinin» birbaşa quldurcasına təsirini sonra bir çox nümunələrdə izləyə bilərəm.

Bir gün gənc bir kişi mənim qəbul otağıma gəldi, xəstəmin kiçik qardaşı idi, onu sayısız dəfə görmüşdüm, və şəxsini adıyla təyin etməyə öyrəşmişdim. Sonra onun ziyarətindən danışmaq istədiyim zaman, bildiyimə görə, heç də qeyri-adi olmayan adını unutmuşdum və heç bir köməkliklə onu geri qaytara bilməmişdim.

Ardından küçəyə çıxıb şirkət lövhələrini oxudum və adı ilk dəfə qarşıma çıxan kimi tanıdım. Təhlil mənə göstərdi ki, ziyarətçi ilə öz qardaşım arasında paralellik qurmuşam; bu paralellik sıxışdırılmış sualda öz zirvəsinə çatmaq istəyirdi: Qardaşım eyni vəziyyətdə oxşar və ya daha çox əksinə davranarmı?

Yad ailə və öz ailəsi haqqındakı düşüncələr arasındakı xarici əlaqə, təsadüfən, burada və oradakı anaların eyni adı daşıması sayəsində mümkün olmuşdu: Amalia. Sonradan mənə təkidlə dayanan, lakin məni aydınlaşdırmayan əvəzedici adları da anladım: Daniel və Franz. Bunlar, Amalia kimi, Schillerin «Qaçaqlar» əsərindən götürülmüş adlardır; bu adlara Vyanalı piyada Daniel Spitzerin zarafatı bağlıdır.

5) Başqa bir dəfə, uşaqlıq əlaqələrimə aid olan bir xəstənin adını tapa bilmədim. Təhlil, axtarılan adı mənə təqdim etməzdən əvvəl uzun bir yol keçir.

Xəstə gözlərini itirməkdən qorxduğunu bildirmişdi; bu, güllə ilə kor olmuş gənc bir kişini xatırlatdı; buna da özünə güllə atan başqa bir gəncin təsviri bağlandı və bu sonuncu, birinci xəstə ilə qohum olmasa da, eyni adı daşıyırdı. Adı yalnız bu iki gənc hadisədən qaynaqlanan qorxulu yükün öz ailəmdəki bir şəxsə köçürüldüyünü şüurlu şəkildə dərk etdikdən sonra tapdım.

«Özünə aid əlaqə» belə bir ad unutma ilə ortaya çıxır, lakin mən adətən bu barədə heç bir məlumat almıram. Sanki yad şəxslər haqqında eşitdiyim hər şeyi öz şəxsiyyətimlə müqayisə etməyə məcburam; elə bil ki, başqaları haqqında hər bir məlumat qəbulu zamanı mənim şəxsi komplekslərim oyadır.

Bu, qeyri-mümkündür ki, mənim şəxsiyyətimin fərdi bir xüsusiyyəti olsun; əksinə, bu, ümumiyyətlə «Başqasını» necə başa düşdüyümüzün təbiətinə işarə ehtiva etməlidir. Başqa fərdlərdə də mənimki ilə tamamilə eyni cür baş verdiyinə dair əsaslarım var.

Bu cür hadisələrdən ən gözəlini mənə öz təcrübəsi kimi bir Herr Lederer danışmışdır. O, bal ayını Venesiyada keçirərkən, öz gənc xanımına təqdim etməli olduğu, üzləşdiyi, amma yalnız səthən tanıdığı bir bəylə qarşılaşmışdı.

Lakin o, yad adamın adını unutduğu üçün, ilk dəfə anlaşılmaz bir mırıldanma ilə işini qurtarmağa çalışmışdı. Venesiyada qaçınılmaz olduğu kimi, həmin bəylə ikinci dəfə rastlaşanda, onu bir kənara çəkib, təəssüf ki, unutduğu öz adını ona deməklə bu çətin vəziyyətdən çıxmağa kömək etməsini xahiş etmişdi.

Yad adamın cavabı üstün insan tanıma qabiliyyətindən xəbər verirdi: “Sizin mənim adımı yadda saxlamadığınıza inandığım üçün xoşbəxtəm. Mənim adım da sizin kimidir: Lederer!” — İnsan öz adını bir yad adamda təkrar tapanda, azacıq xoşagəlməz bir hissdən qurtula bilmir. Mən bu hissi yaxın vaxtlarda, həkim qəbulunda Herr S. Freyd mənə özünü təqdim edəndə çox aydın hiss etmişdim. (Həmçinin, tənqidçilərimdən birinin bu məsələdə mənim əksimə davrandığını bildirməsinə diqqət yetirirəm).

6) Özünə aid olma əlaqəsinin təsirini, Yunq tərəfindən verilən aşağıdakı nümunədə də görmək olar:

“Herr Y. bir xanıma uğursuz şəkildə aşiq olmuş, həmin xanım isə qısa müddət sonra Herr X. ilə evlənmişdi. Herr Y. Herr X.-i artıq uzun müddətdir tanısa və hətta onunla biznes əlaqələrində olsa da, onun adını dəfələrlə və yenidən unutur, nəticədə Herr X. ilə yazışmaq istəyəndə başqalarından onun adını soruşmalı olur.”

Lakin bu halda unutmanın motivasiyası, özünə aid olma əlaqəsi konstellasiyası altında olan əvvəlki hallardan daha aydındır. Unutma burada Herr Y.-nin daha uğurlu rəqibinə qarşı olan nifrətinin birbaşa nəticəsi kimi görünür; o, ondan heç nə bilmək istəmir; “onun haqqında düşünülüb xatırlanmasın”.

7) Bir adın unudulmasına səbəb olan motiv daha incə də ola bilər, belə ki, bu motiv həmin adın sahibinə qarşı, belə demək olarsa, “sublimasiya olunmuş” qəzəbdən ibarət ola bilər. Budapeştdən Fräulein I. v. K. belə yazır:

“Mən özüm üçün kiçik bir nəzəriyyə qurmuşam. Mən müşahidə etmişəm ki, rəsm sənətinə istedadı olan insanlar musiqiyə heç bir maraq göstərmirlər və əksinə.

Bir müddət əvvəl mən bu barədə biri ilə danışarkən demişdim: ‘Mənim müşahidəmə indiyə qədər həmişə uyğun gəlib, yalnız bir hal istisna olmaqla.’ Həmin şəxsin adını xatırlamaq istəyəndə, mən onu ümidverici şəkildə unutmuşdum, halbuki mən onun ən yaxın tanışlarımdan biri olduğunu bilirdim. Bir neçə gün sonra təsadüfən həmin adı eşidəndə, mən dərhal başa düşdüm ki, mənim nəzəriyyəmin dağıdıcısı haqqında söhbət gedirmiş.

Ona qarşı şüursuzluqda bəslədiyim qəzəb, mənə adətən çox tanış olan onun adını unutmaqla özünü büruzə vermişdi.”

Özünə aid olma əlaqəsi adın unudulmasına aşağıdakı Ferenczi tərəfindən verilən halda da yol açmışdır; bu halın təhlili, xüsusilə əvəzedici fikirlərin (Botticelli—Boltraffio, Signorelli əvəzinə) izahı ilə daha da öyrədici olur.

“Bir xanım, psixoanaliz haqqında bir az eşitmişdir, istəyir

«Psixiatrın adını yada sala bilmədim.»

«Buna qarşı aşağıdakı çağrışımlar ortaya çıxır: Kl. (bir ad) — Vilde — Nitsşe — Hauptmann»

«Ona adı demirəm və hər bir çağrışımı sərbəst şəkildə assosiasiya etməyə çağırıram.»

«Kl. haqqında dərhal Kl. xanımı və onun təsərrüfatçı, təsirli bir şəxs olduğunu, lakin yaşına görə çox yaxşı göründüyünü düşünür. „O yaşlanmır.“ Vilde və Nitsşenin ortaq üst anlayışı kimi „psixiatrik xəstəlik“ adını verir.

Sonra istehza ilə deyir: „Siz Freydçilər psixiatrik xəstəliklərin səbəblərini özünüz də psixiatrik xəstə olana qədər axtarmağa davam edəcəksiniz.“ Sonra: „Vilde və Nitsşədən nifrət edirəm. Onları başa düşmürəm. Eşitmişəm ki, ikisi də homoseksual idi; Vilde gənclərlə məşğul olub. (Bu cümlədə doğru adı — gerçəkdə macar dilində — artıq tələffüz etmiş olsa da, hələ də onu yada sala bilmir.)»

«Hauptmann haqqında ona əvvəlcə „yarım“, sonra „gənclik“ gəlir və yalnız mən onun diqqətini „gənclik“ sözünə yönəltdikdən sonra „Jun g“ adını axtardığını bilir.»

«Həqiqətən, bu xanım 39 yaşında ərinə itirmiş və yenidən evlənmək ümidi olmadığı üçün, gənclik və ya yaşlılıq haqqında olan hər şeyi xatırlamaqdan qaçmaq üçün kifayət qədər səbəbə malikdir. Gözəçarpan məqam, örtük çağrışımlarının axtarılan adla tərkib baxımından assosiasiya olunması və səs assosiasiyalarının olmamasıdır.»

9) Daha fərqli və çox incə motivləşdirilmiş bir ad unutma nümunəsi var ki, şəxs özü bunu izah etmişdir:

«Fəlsəfə imtahanını köməkçi fənn kimi verdikdə, imtahançı mənə Epikur təlimi haqqında sual verdi, sonra isə onun təlimini sonrakı əsrlərdə kimin davam etdirdiyini bilib-bilmədiyimi soruşdu. Mən Pierre Qassendi adını cavab verdim, bu adı iki gün əvvəl kafedə Epikurun şagirdi kimi eşitmişdim. Təəccüblə „Bunu haradan bilirsən?“ sualına cavab olaraq cəsarətlə bildirdim ki, uzun müddətdir Qassendi ilə maraqlanmışam.

Bundan nəticədə diplomuma magna cum laude qiyməti verildi, lakin təəssüf ki, sonralar da Qassendi adını unutmağa davamlı bir meyil yarandı. İnanıram ki, bütün səylərə baxmayaraq bu adı indi yadda saxlaya bilməməyimin səbəbi vicdanımın pis olmasıdır. Əslində, o vaxt da bu adı bilməməli idim.»

Əgər mənbəyimizin bu imtahan epizodunun xatirəsinə qarşı nifrətinin intensivliyini düzgün qiymətləndirmək istəyirsinizsə, onun doktorluq tituluna nə qədər dəyər verdiyini və bu əvəzinin ona nə qədər başqa şeylər təmin etməli olduğunu bilmək lazımdır; ona görə də onu yuxu və ya nevrotik ideya təhlil edildiyi kimi təhlil edirlər və bunu şübhəsiz ki, haqlı olaraq edirlər.

10) Burada şəhər adının unudulması ilə bağlı daha bir nümunə əlavə edirəm; bu nümunə əvvəllər qeyd olunanlar qədər sadə olmaya bilər, lakin bu cür araşdırmalara bələd olan hər kəs üçün inandırıcı və dəyərli görünəcəkdir. İtalyan şəhərinin adı, çoxsaylı affektiv, ifadə edilməklə tamamilə tükənməyən xatirələrin bağlandığı bir qadın adı ilə olan geniş səsyazılı oxşarlığı nəticəsində yaddaşdan qaçır.

S. Ferenczi (Budapeşt), bu unudulma halını özündə müşahidə etmiş və onu bir yuxu və ya nevrotik ideyanı təhlil etdiyi kimi işləmişdir; bu, şübhəsiz ki, haqlı idi.

«Bu gün bir tanış ailədə idim; İtalyan şəhərləri müzakirə olundu. Kimsə bu şəhərlərin Avstriya təsirini hələ də özündə saxladığını qeyd etdi. Bu şəhərlərdən bəziləri sitat gətirildi; mən də birini adlandırmaq istədim, lakin adı yadıma düşmədi, baxmayaraq ki, orada iki çox xoş gün keçirdiyimi bilirəm, bu isə Freydin unudulma nəzəriyyəsinə uyğun gəlmir. Axtarılan şəhər adı əvəzinə mənə aşağıdakı fikirlər hücum edir: Capua — Brescia «Brescianın aslanı»

«Bu «aslanı» mən mərmər heykəl şəklində, sanki obyektiv şəkildə qarşımda durur kimi görürəm, lakin dərhal qeyd edirəm ki, o, Bresciadki azadlıq abidəsindəki aslana (ki, mən onu yalnız şəkildə görmüşəm) deyil, Luzerndə Tuilleriyalarda həlak olan İsviçre qvardiyalıların məzar abidəsində gördüyüm və kiçildilmiş reproduksiyası kitab rəfimdə duran digər marmar aslana daha çox bənzəyir. Nəhayət, axtarılan ad yadıma düşür: bu, Veronadır.»

«Bu amneziyaya kimin səbəb olduğunu da dərhal bilirəm. Məhz qonaq olduğum ailənin keçmiş xidmətçisindən başqa heç kim deyil.

Onun adı Veronika idi, macar dilində Verona, və mənə iyrənc fizionomiyası, habelə qısqıran, çığıran səsi və dözülməz etimadkarlığı (uzun xidmət müddəti səbəbilə özünü buna haqqı çatmış sayırdı) görə çox antipatik idi. O vaxtlar evin uşaqlarına qarşı tətbiq etdiyi tiranvari davranış da mənə dözülməz gəlirdi. İndi isə əvəzedici fikirlərin nə məna daşıdığını da bilirdim.»

«Capua ilə dərhal caput mortuum assosiasiya edirəm. Veronikanın başını çox vaxt bir kəllə qabığı ilə müqayisə edirdim. — Macar sözü kapzsi (pul hərisi) yerdəyişmə üçün qətiyyən bir müəyyənləşdirici rol oynadı. Təbii ki, Capua və Veronanı coğrafi anlayışlar və eyni ritmə malik İtalyan sözləri kimi bir-biri ilə birləşdirən daha birbaşa assosiasiya yollarını da tapıram.»

«Eyni şey Brescia üçün də keçərlidir; lakin burada da ideyalar əlaqəsinin dolambaclı yan yolları tapılır.»

«Mənim antipatiyam o vaxtlar o qədər güclü idi ki, Veronikanı tamamilə iyrənc hesab edir və onun sevgi həyatının ola biləcəyinə və sevilməsinə təəccübümü dəfələrlə ifadə edirdim; «onu öpmək» — deyirdim — «qusma hissi yaratmalıdır». Lakin o, şübhəsiz ki, çoxdan həlak olan İsviçre qvardiyalıları ideyası ilə əlaqələndirilmişdi.»

«Bresçiya, ən azı burada, Macarıstanda, aslanla deyil, başqa bir vəhşi heyvanla çox vaxt birlikdə adlanır. Bu ölkədə, eləcə də Şimali İtaliyada ən çox nifrət edilən ad, qısa şəkildə Bresçiyanın kaftarı adlandırılan general Haynaunun adıdır.

Nifrət edilən tiran Haynaudan bir fikir ipi Bresçiya üzərindən Verona şəhərinə, digəri isə qəbiristanlıq heyvanının fikri üzərindən (bu, qəbir abidəsinin ortaya çıxışını da müəyyən edir) qəbərin sümüyünə və mənim şüursuzum tərəfindən çox pis təhqir olunan Veronikanın xoşagəlməz orqanına aparır; o, vaxtilə bu evdə Avstriya generalının Macarıstan və İtaliya azadlıq mübarizələrindən sonra etdiyi kimi, demək olar ki, o qədər tiranlıq etmişdi.»

«Lyuzerna ilə bağlı fikir, Veronikanın xidmət etdiyi ailə ilə Lyuzern yaxınlığındakı Vierwaldstätter gölündə keçirdiyi yayı xatırladır; «İsveçrə qvardiyası» ilə isə yaddaş yenidən canlanır ki, o, uşaqları deyil, ailənin böyüklərini də tiranlaşdırmağı bacarırdı və qvardiya xanımı rolundan zövq alırdı.»

«Aydınlıqla qeyd edirəm ki, V.-yə qarşı olan bu antipatiyam — şüurlu olaraq — çoxdan aradan qaldırılmış şeylərə aiddir. O, xarici görünüşü və davranışları baxımından çox yaxşı tərəfdən dəyişib və mən ona (bunun üçün nadir hallarda fürsət tapıram) səmimi mehribanlıqla yanaşa bilirəm. Şüursuzum, adətən olduğu kimi, təəssüratlara daha möhkəm yapışır, o, «sonradan» və kin tutan bir qurumdur.»

«Tüiləri bağçası ikinci bir şəxsiyyətə, yaşlı bir fransız xanıma işarədir; o, evin qadınlarını çoxlu hallarda həqiqətən «qoruyub» və böyük-küçüklü tərəfindən hörmət — qorxu hissi ilə qarşılanır. Mən bir müddət fransız söhbətinin tələbəsi idim.

«Eleve» sözünə gəldikdə, hələ də yadıma düşür ki, indiki ev sahibimin qayınanasının Şimali Bohemiya qonağı olduğum zaman, oradakı kənd əhalisinin yerli meşə akademiyasının tələbələrini «aslanlar» adlandırması çox gülməli gəlirdi. Bu gülməli xatirə də kaftardan aslana yerdəyişmədə iştirak etmiş ola bilər.»

1) Aşağıdakı nümunə də göstərə bilər ki, həmin anda şəxsiyyəti idarə edən öz kompleks, uzaq bir yerdə ad unutmağı necə doğurur:

«İki kişi, biri yaşlı, biri gənc, altı ay əvvəl birlikdə Siciliyada səyahət etmişlər, həmin gözəl və məzmunlu günlərin xatirələrini bölüşürlər. «Yaxınlaşdığımız Selinunta doğru gedərkən gecələdiyimiz yerin adı nə idi?» – deyə gənc soruşur.

«Kalatafimi, elə deyilmi?» – Yaşlı kişi bunu rədd edir: «Əlbəttə ki, deyil, amma mən də adı unutmuşam, baxmayaraq ki, orada keçirdiyimiz vaxtın bütün təfərrüatlarını çox yaxşı xatırlayıram. Mənim üçün başqasının bir adı unutduğunu qeyd etmək kifayətdir; dərhal məndə də unutma induksiya olunur.

Gəlin adı axtarmayaq? Mənim ağlıma Kalatanisetta adından başqa heç nə gəlmir, halbuki bu, əlbəttə ki, düzgün ad deyil» – «Xeyr,» – deyə gənc kişi deyir, «ad w hərfi ilə başlayır və ya içərisində w hərfi var.» – «İtalyan dilində w hərfi yoxdur,» – deyə yaşlı kişi xəbərdarlıq edir.

– «Mən əslində v nəzərdə tuturdum və ancaq w dedim, çünki ana dilimdə belə öyrəşmişəm.» – Yaşlı kişi v hərfinə qarşı çıxır. O, deyir: «Fikrimcə, mən ümumiyyətlə çoxlu Siciliya adlarını unutmuşam; təcrübələr aparmağın vaxtı gəlib.

Məsələn, qədim dövrlərdə Enna adlanan yüksək yerin adı nədir? – Ah, bilirəm: Kastrogiovanni.» – Növbəti anda gənc kişi itirilmiş adı yenidən tapır. O, qışqırır: Kastelvetrano və iddia etdiyi v hərfini sübut edə bildiyinə sevindir. Yaşlı kişi bir müddət tanıma hissini axtarır; lakin adı qəbul etdikdən sonra, onun niyə ağlından çıxıb getdiyi barədə məlumat verməlidir.

O, deyir: «Aydındır ki, ikinci hissə vetrano – Veteran sözü ilə oxşar olduğu üçün. Mən artıq bilirəm ki, yaşlanmaq haqqında düşünməyi xoşlamıram və buna xatırladıldıqda qəribə şəkildə reaksiya verirəm.

Məsələn, yaxın vaxtlarda çox hörmət etdiyim bir dostuma ən qəribə bir şəkildə, onun «artıq gənclik yaşlarından çoxdan çıxdığını» irad tutdum, çünki bu dost daha əvvəl mənə edilən ən təmtəraqlı iltifatların ortasında belə iddia etmişdi:

«Mən artıq gənc kişi deyiləm.» Castelvetrano adının ikinci hissəsinə qarşı məndəki müqavimətin yönəldiyi, həmin adın başlanğıcının əvəzedici ad olan Kalatanisettada geri qayıtmasından da aydın olur» – «Və Kalatanisetta adı özü?» – deyə gənc soruşur.

– «Bu ad mənə həmişə gənc bir qadın üçün ləqəb kimi göründü,» – deyə yaşlı kişi etiraf edir.

«Bir müddət sonra o, əlavə edir: «Enna üçün ad da əvəzedici ad idi. Və indi diqqətimi çəkir ki, rasionalizasiya köməyi ilə irəliyə doğru hərəkət edən bu Kastrogiovanni adı, itirilmiş «Castelvetrano» adının Veteran – yaşlı sözü ilə oxşadığı kimi, tam olaraq giovane – gənc sözü ilə oxşayır.»

«Yaşlı kişi beləliklə, ad unutması üçün hesabat verdiyinə inanır. Gənc kişinin eyni çatışmazlıq fenomeninə hansı motivlə gəldiyi araşdırılmadı.»

Ad unutmasının motivləri ilə yanaşı, onun mexanizmi də bizim marağımıza layiqdir. Böyük bir sıra hallarda ad ona görə unudulur ki, adın özü belə motivləri oyatmır, əksinə, bu motivlərin qarşı yönəldiyi başqa bir adla əlaqəyə girir (ona toxunur). Belə şərtlərin boşalması nəticəsində hadisənin baş verməsi üçün qeyri-adi bir asanlığın yarandığını başa düşmək olar. Aşağıdakı nümunələrdə olduğu kimi:

2) Dr. Ed. Hitschmann: «N. cənabı Gilhofer & Ranschburg kitab mağazası firmasını birinə bildirmək istəyir. Lakin bütün fikirləşmələrinə baxmayaraq, ona yalnız Ranschburg adı gəlir, halbuki bu firma ona əks halda çox tanışdır. Bu barədə yüngül bir narazılıqla evə qayıdanda, məsələ, görünür, artıq yatan qardaşından firmanın adının birinci yarısını soruşmaq üçün kifayət qədər vacib görünür. O, heç çətinlik çəkmədən onu deyir. Bundan sonra N. cənabına dərhal ‘Gilhofer’ sözünün yerinə ‘Gallhof’ sözü gəlir. ‘Gallhofa bir neçə ay əvvəl cazibədar bir qızın yanında yaddaşla dolu bir gəzinti etmişdi. Qız ona yadigar olaraq üzərində ‘Gözəl Gallhof saatlarının xatirəsinə’ yazısı olan bir əşya hədiyyə etmişdi. Adın unudulmasından əvvəlki son günlərdə bu əşya, görünür, təsadüfən, N. tərəfindən qəfəsin sürətlə bağlanması zamanı ciddi şəkildə zədələnmişdi; bu da — simptomatik hərəkətlərin mənasına bələd olan — o, günah hissi olmadan qeyd etdiyi bir hadisə idi. Bu günlərdə o, sevdiyi, lakin evlənmək istəyinə tərəddüdlə yanaşdığı xanıma qarşı bir qədər ambivalent ruh halında idi.» (Internat. Zeitschr. f. Psychoanalyse I, 1913.)

3) Dr. Hanns Sachs: «Cenevrə və onun ətrafı haqqında söhbət zamanı gənc bir kişi Pegli yerini də adlandırmaq istəyir, lakin adı yalnız çətinliklə, gərgin fikirləşmə nəticəsində xatırlaya bilir. Evə gedərkən, ona əks halda tanış olan bu adın utancverici şəkildə yaddaşından çıxması barədə düşünür və bu zaman ona çox bənzəyən Peli sözünə yönləndirilir. O, bilir ki, cənub dənizində belə adlanan bir ada var və onun sakinləri bir neçə qəribə adət-qanunları qoruyub saxlayırlar. O, bu haqda bir müddət əvvəl etnoloji bir əsərdə oxumuş və həmin vaxt bu məlumatları öz fərziyyəsi üçün istifadə etmək qərarına gəlmişdi. Sonra ona Pelinin Laurids Bruunun «Van Zantens ən xoşbəxt dövrü» adlı, maraq və həzz ilə oxuduğu bir romanın da məkan olduğu xatırlanır.

— Həmin gün onu demək olar ki, fasiləsiz məşğul edən düşüncələr, həmin səhər çox qiymətli verdiyi bir xanımdan aldığı bir məktuba bağlı idi; bu məktub onun, əvvəlcədən razılaşdırılmış görüşdən imtina etməli olacağından qorxmasına səbəb olur.

Bütün günü ən pis köndə keçirdikdən sonra, axşam, onu narahat edən fikirlərlə daha çox məşğul olmamaq, əvəzinə, gözlədiyi və özünə çox yüksək dəyər verdiyi cəmiyyətdən mümkün qədər kölgəsiz həzz almaq niyyəti ilə yola çıxmışdı.

Pegli sözü Peli ilə səs baxımından o qədər yaxın əlaqəli olduğundan, onun niyyətini ciddi şəkildə təhlükəyə sala biləcəyi aydındır; Peli isə, etnoloji maraq sayəsində Mən-əlaqəsini qazandığı üçün, yalnız Van Zantenin deyil, həm də onun öz «ən xoşbəxt dövrünü» və buna görə də gündüz boyu bəslədiyi qorxu və narahatlıqları təcəssüm etdirir.

Bu sadə yozumun, yalnız ikinci bir məktub şübhələri tezliklə yenidən görüşəcəyinə dair şən bir qətiyyətə çevirdikdən sonra mümkün olması xarakterikdir.»

Bu nümunədə, ona demək olar ki, qonşu olan, lakin Nervi yer adının xatırlana bilmədiyi nümunəni (Nümunə 1) xatırlasaq, bir sözün ikili mənasının iki sözün səs oxşarlığı ilə necə əvəz oluna biləcəyini görmüş olarıq.

1915-ci ildə İtaliya ilə müharibə başlayanda, mən təsadüfən belə bir müşahidə etdim ki, yaddaşım birdən-birə, əks halda asanlıqla istifadə etdiyim bir sayda İtaliya yer adlarını mənə verməkdən imtina etdi. Bir çox digər almanlar kimi, mən də tətilin bir hissəsini İtaliya torpağında keçirməyi vərdiş halına gətirmişdim və bu kütləvi ad unutmasının, əvvəlki məhəbbətin yerini alan, İtaliya ilə başa düşülən düşmənçiliyin ifadəsi olduğundan şübhə edə bilməzdim.

Bu birbaşa motivləşdirilmiş ad unutmasının yanında, eyni təsirə geri qaytarıla bilən dolayısı bir unutğunluq da özünü göstərirdi. Mən İtaliya yer adlarını da unutmağa meylli idim və bu hadisələri araşdırarkən, bu adların uzaq bir səs oxşarlığı ilə qadağan edilmiş düşmən adlarla hər hansı bir şəkildə əlaqəli olduğunu aşkarladım.

Beləliklə, bir gün mən Moraviya şəhəri Bisenzin adını xatırlamaqla əziyyət çəkirdim. Nəhayət ad yadıma düşəndə, dərhal bildim ki, bu unutma Orvietodakı Palazzo Bisenzi hesabına yazılmalıdır. Bu sarayda Hotel Belle Arti yerləşir, mən Orvietoda olduğum hər dəfə orada qalmışdım. Ən sevimli xatirələr, təbii ki, dəyişmiş hissiyyat münasibəti ilə ən çox zədələnmişdi.

Adı unutma xətasının müxtəlif məqsədlərə xidmət edə biləcəyini bizə xatırladan bir neçə nümunə ilə özümüzü xəbərdar etmək də faydalıdır.

15) A. J.

Storfer („Namenvergessen zur Sicherung eines Vorsatzvergessens“): „Bir Bazellı xanım bir səhər, Berlinli gənclik dostu Selma X.-in, hazırda bal ayındakı səyahətində olan, tranzit olaraq Bazeldə dayanması barədə məlumatlandırılır; Berlinli dost yalnız bir gün Bazeldə qalacaq və Bazellı xanım dərhal otelə tələsir. Dostlar ayrılarkən, günortadan sonra yenidən görüşməyi və Berlinli xanımın getməsinə qədər birlikdə qalmağı qərarlaşdırırlar.

— Günortadan sonra Bazellı xanım görüşməyi unutur.

Bu unutmanın müəyyənləşdirici səbəbi mənə məlum deyil, lakin məhz bu vəziyyətdə (yeni evlənmiş gənclik dostu ilə görüş) təkrar görüşməyə ləngimə yarada biləcək bir neçə tipik konstellasiya mümkündür. Bu hadisədə maraqlı olan, ilk xətanın şüursuz təminatını təşkil edən daha bir xətadır.

Bazellı xanımın Berlinli dostu ilə yenidən görüşməli olduğu vaxt, başqa bir yerdə cəmiyyət içində idi. Son vaxtlar baş vermiş Vena opera müğənnisi Kurzun evliliyi söhbət mövzusu oldu. Bazellı xanım bu evlilik haqqında tənqidi şəkildə (!) ifadələr işlətdi, lakin müğənninin adını tələffüz etmək istədikdə, ən böyük çətinliyi ilə adının ön hissəsi (Vorname) yadına gəlmədi.

(Məlum olduğu kimi, tək hecalı soyadlarda adın ön hissəsini də deməyə xüsusi meyl olur.) Bazellı xanım, müğənni Kurzun çox vaxt oxuduğunu eşitdiyi və (tam) adının digər hallarda ona tanış olduğu üçün yaddaş zəifliyinə daha çox qəzəbləndi. Əvvəlcə başqa biri itən ön adı deməmişdən, söhbət başqa bir istiqamətə yönəldi.

— Həmin günün axşamı, Bazellı xanımımız günortadakı cəmiyyətlə qismən eyni olan bir cəmiyyətdədir. Təsadüfən yenidən Vena müğənnisinin evliliyi söhbət mövzusu olur və xanım heç bir çətinlik çəkmədən „Selma Kurz“ adını deyir.

Bundan dərhal sonra onun „Ah, indi yadıma gəldi: bu gün günortadan sonra gənclik dostum Selma ilə görüşməyi tamamilə unutmuşam“ deyə nidası gəlir. Saata baxış, dostun artıq getmiş olmalı olduğunu göstərdi.“ (Internat. Zeitschr. f. Psychoanalyse, I, 1914.)

Biz, bəlkə də, bu gözəl nümunəni bütün əlaqələri ilə dəyərləndirməyə hələ hazır deyilik. Aşağıdakı nümunə daha sadədir, burada ad deyil, vəziyyətdəki bir səbəbdən xarici dildə bir söz unudulur.

(Qeyd edək ki, eyni prosesləri, istər xüsusi adlara, istər ön adlara, istər xarici dilli sözlərə, istər söz ardıcıllıqlarına aid olsun, eyni şəkildə müalicə edirik.) Burada gənc bir kişi, ingilis dilində qızıl üçün olan sözü, alman dilindəki ilə eyni olanı, ona arzu olunan bir hərəkət üçün bəhanə tapmaq məqsədilə unutur.

16) Dr. Hanns Sachs: «Gənc bir kişi, birgə yaşadıqları pensiyada xoşuna gələn bir ingilis qadını tanıyır.

Tanışlığın ilk axşamında, kifayət qədər mənimsədiyi ana dilində onunla söhbət edərkən, ingilis dilində «qızıl» sözünü işlətmək istəyir, lakin bütün səylərinə baxmayaraq, həmin lüğəti xatırlaya bilmir. Əvəzində, fransızca or, latınca aurum və yunanca chrysos sözləri inatla yadına düşür, o qədər ki, axtardığı söz ilə onların heç bir qohumluğu olmadığını dəqiq bildiyi halda, bu sözləri dəf etmək üçün çox çətinlik çəkir.

Nəhayət, özünü başa salmağın digər bir yolunu tapa bilmir, yalnız xanımın əlində taxdığı qızıl üzüyünə toxunur. Çox utanc içində, uzun müddət axtardığı «qızıl» sözünün ingilis dilində də alman dilindəki kimi, yəni «gold» olduğunu öyrənir.

Belə bir toxunmanın, unutma nəticəsində yaradılan yüksək dəyəri, yalnız digər hallarda da aşiq tərəfindən həvəslə istifadə oluna bilən tutma və ya toxunma həvəsinin arzuolunmaz olmayan təminində deyil, daha çox, müraciətin perspektivləri haqqında aydınlıq gətirmə imkanı yaratmasındadır.

Xanımın şüursuzluğu, xüsusilə də söhbət ortağına qarşı mehriban münasibət bəslədikdə, zərərsiz maska arxasında gizlənən unutmanın erotik məqsədini sezir; toxunmanı qəbul etmə tərzi və motivasiyanı qəbul etməsi, hər iki tərəf üçün şüursuz, lakin çox mənalı olan, yeni başlayan flörtün şansları haqqında qarşılıqlı anlaşma vasitəsinə çevrilə bilər.»

17) J. Stärckenin məlumatına əsasən, bir xüsusi adın unudulması və yenidən tapılması ilə bağlı maraqlı bir müşahidəni də əlavə edirəm; bu müşahidə, adın unudulması ilə «Korint gəlini» nümunəsində olduğu kimi, şeirin söz ardıcıllığının təhrif edilməsinin əlaqəli olması ilə seçilir.

«Köhnə bir hüquqşünas və dil alimi olan Z., cəmiyyətdə tələbəlik dövründə Almaniyada son dərəcə axmaq olan bir tələbəni tanıdığını və onun axmaqlığı haqqında bir neçə anekdot danışa bildiyini nəql edir. Lakin o, həmin tələbənin adını xatırlaya bilmir, adının W hərfi ilə başladığını güman edir, lakin sonra bu fərziyyəsini geri götürür. O, həmin axmaq tələbənin sonradan şərab taciri olduğunu xatırlayır.

Sonra yenə həmin tələbənin axmaqlığı haqqında bir anekdot danışır, adının yadına düşməməsinə yenidən təəccüblənir və deyir: “O, elə bir eşşək idi ki, ona latın dilini təkrar-təkrar təkrarlatmaqla öyrətdiyimi hələ də başa düşə bilmirəm”. Bir an sonra axtardığı adın ... man ilə bitdiyini xatırlayır.

İndi biz ondan soruşuruq ki, man ilə bitən başqa bir ad yadına düşürmü və o, cavab verir: Erdmann. — “Bu kimdir?” — “Bu da həmin dövrdən bir tələbə idi”. Lakin qızı professor Erdmannın da olduğunu qeyd edir. Daha dəqiq müzakirə zamanı məlum olur ki, bu professor Erdmann bir müddət əvvəl Z.-nin göndərdiyi məqaləni yalnız qısaltılmış şəkildə öz redaktə etdiyi jurnalda dərc etməyə icazə vermiş və qismən bununla razı olmamışdır və s., və Z. bunu olduqca xoşagəlməz qəbul etmişdir. (Üstəlik, sonradan eşitdim ki, Z. əvvəllər professor E.-nin dərs dediyi eyni sahədə professor olmaq istəmişdir və bu ad da bəlkə həssas bir simi toxunmuşdur.)

Axmaq tələbənin adı nədir?

Çünki o, əvvəlcədən adın ... man ilə bitdiyini xatırlamışdı, buna görə də Lindeman hələ də sıxışdırılmış vəziyyətdə qalmışdı. Lindeman sözü ona nəyi xatırlatdığı sualına cavab olaraq əvvəlcə deyir: “Bu söz mənə heç nə xatırlatmır”. Mənim israrıma görə, bu sözün ona mütləq bir şey xatırladacağına inandırıldıqda, yuxarıya baxaraq və əli ilə havada bir hərəkət edərək deyir: “Bəli, bir cökə ağacı, bu gözəl bir ağacdır”.

Bununla bağlı ona daha heç nə xatırlamır. Hamı susur və hər kəs öz kitabını oxumağa və digər məşğuliyyətlərinə davam edir, ta ki Z. bir neçə an sonra yuxulu bir tonda aşağıdakıları sitat gətirənə qədər:

Möhkəm, uyğun sümüklərlə

Yer üzündə dayanırsa,

Onda çatmır,

Yalnız cökə ilə yaxud tənəklə

Özünü müqayisə etməyə.

Mən qələbə çığlığı atdım: “Bizim Erdmann budur”, dedim. “‘Yer üzündə dayanan’ həmin adam, yəni Yer-adam və ya Erdmann, cökə (Lindeman) və ya tənək (şərab taciri) ilə müqayisə oluna bilməyəcək qədər uzaqdadır”.

Başqa sözlə: həmin Lindeman, axmaq tələbə, sonradan şərab taciri olan, artıq bir eşşək idi, lakin Erdmann daha da böyük bir eşşəkdir, bu Lindeman ilə belə müqayisə oluna bilməz. — Şüursuzluqda saxlanılan belə bir istehza və ya təhqir nitqi çox adi bir haldır, ona görə də mənə elə gəldi ki, ad unudulmasının əsas səbəbi indi tapılmışdır.

Mən indi sitat gətirilən sətirlərin hansı şeirdən götürüldüyünü soruşdum. Z. bunun Qötenin şeiri olduğunu, onun belə başladığına inandığını dedi:

Edel sei der Mensch Hilfreich und gut!

və şeirin davamında da belə bir ifadənin olduğunu bildirdi:

Und hebt er sich aufwärts, So spielen mit ihm die Winde.

Növbəti gün mən Qötenin bu şeirini axtarıb tapdım və məlum oldu ki, hadisə əvvəlcə göründüyündən daha maraqlı (lakin eyni zamanda daha mürəkkəb) imiş.

a) Əvvəlcə sitat gətirilən sətirlər belədir (yuxarıya bax):

Steht er mit festen Markigen Knochen.

“Gefügige Knochen” ifadəsi olduqca qəribə bir kombinasiyadır. Lakin mən buna daha ətraflı toxunmaq istəmirəm.

b) Bu bəndin növbəti sətirləri belədir (yuxarıya bax):

Auf der wohlbegründeten Dauernden Erde,

Reicht er nicht auf,

Nur mit der Eiche Oder der Rebe

Sich zu vergleichen.

Deməli, bütün şeirdə heç bir cökə (Linde) yoxdur! Palıd (Eiche) yerinə cökənin (Linde) istifadə edilməsi (onun şüursuzluğunda) yalnız “Erde—Linde—Rebe” sözlərinin oyununu mümkün etmək üçün baş vermişdir.

c) Bu şeirin adı: “Grenzen der Menschheit”-dir və tanrıların sonsuz gücü ilə insanın az gücü arasında müqayisəni ehtiva edir. Başlanğıcı belə olan şeir:

Edel sei der Mensch,

Hilfreich und gut!

lakin bir neçə səhifə sonra yerləşən başqa bir şeirdir. Onun adı: “Das Göttliche”-dir və o da eyni şəkildə tanrılar və insanlar haqqında fikirləri ehtiva edir. Bu məsələyə daha ətraflı toxunulmadığı üçün, mən yalnız təxmin edə bilərəm ki, həyat və ölüm, müvəqqəti olan və əbədi olan, eləcə də öz zəif həyatı və gələcək ölüm haqqındakı fikirlər bu hadisənin yaranmasında rol oynamışdır.

1) Bu kitabın holland dilindəki nəşrindən: De invloed van ons onbewuste in ons dagelijksche leven, Amsterdam 1916, alman dilinə çevrilmişdir, Internat. Zeitschr. f. Psychoanalyse, IV, 1916.

Bu nümunələrin bəzilərində ad unudulmasını aydınlaşdırmaq üçün psixoanalitik texnikanın bütün incəliklərindən istifadə olunur. Belə işlərdən daha çoxunu öyrənmək istəyən şəxsi, ingilis dilindən tərcümə olunmuş E. Jonesun (London) məlumatına yönləndirirəm.

18) Ferentsi qeyd etmişdir ki, ad unudulması histerik simptom kimi də ortaya çıxa bilər. Bu zaman o, səhv hərəkətin mexanizmindən çox uzaq olan bir mexanizm nümayiş etdirir. Bu fərqləndirmənin nə nəzərdə tutulduğunu onun məlumatından aydın olacaqdır:

“Hazırda yaşlı bir xanım xəstəmin müalicəsi ilə məşğulam, ona ən çox istifadə olunan və ən yaxşı bildiyi xüsusi adlar belə gəlmir, baxmayaraq ki, digər hallarda yaddaşı yaxşıdır. Təhlil zamanı məlum oldu ki, o, bu simptomla öz biliksizliyini nümayiş etdirmək istəyir.

Lakin bu, bilgisizliyinin nümayiş etdirilməsi əslində ona ali təhsil verməyən valideynlərinə qarşı bir ittihamdır. Onun təmizlikə olan əziyyətli məcburiyyəti (“evdar xanım psixozu”) da qismən eyni mənbədən qaynaqlanır. O, təxminən belə demək istəyir: Siz məni xidmətçi etdiniz.”

Adları unutma nümunələrini artıra və onların müzakirəsini çox daha uzağa apara bilərdim, əgər gələcək mövzular üçün nəzərə alınmalı olan demək olar ki, bütün baxış bucaqlarını ilk mövzuda artıq burada müzakirə etməkdən qaçınmaq istəməsəydim. Lakin burada təqdim olunan təhlillərin nəticələrini bir neçə cümlədə ümumiləşdirməyə icazə verə bilərəm:

Adları unutma mexanizmi (daha dəqiq desək, müvəqqəti unutma və ya düşmə) adın nəzərdə tutulan reproduksiyasının, xarici və həmin anda şüurda olmayan bir fikir ardıcıllığı tərəfindən pozulmasından ibarətdir. Pozulan ad və pozucu kompleks arasında ya əvvəlcədən mövcud olan bir əlaqə var, ya da bu əlaqə, çox vaxt süni görünən yollarla, səthi (xarici) assosiasiyalar vasitəsilə qurulmuşdur.

Adları unutma halının təhlili. Zentralblatt für Psychoanalyse, 1911.

Pozucu komplekslər arasında özünə aid olanlar (şəxsi, ailəvi, peşəvi) ən təsirli olanlar kimi ortaya çıxır.

Çoxmənalılıq nəticəsində bir neçə fikir dairəsinə (kompleksə) aid olan ad, bir fikir ardıcıllığı kontekstində digər, daha güclü kompleksə aid olması səbəbindən tez-tez pozulur.

Bu pozulmaların motivləri arasında xoşagəlməzliyin xatırlama vasitəsilə oyadılmasından qaçınmaq niyyəti açıq şəkildə görünür.

Ümumiyyətlə, adların unutmasının iki əsas halını fərqləndirmək olar: ya adın özü xoşagəlməz bir şeyə toxunur, ya da o, belə bir təsiri olan başqa bir şeylə əlaqələndirilir; beləliklə, adlar ya özünə görə, ya da daha yaxın və ya daha uzaq assosiasiya əlaqələri səbəbindən reproduksiyada pozula bilər.

Bu ümumi qaydaların nəzərdən keçirilməsi bizə müvəqqəti ad unutmasının, qeyd olunan ən çox rast gəlinən səhv fəaliyyətimiz olduğunu başa düşməyə imkan verir.

Lakin biz bu hadisənin bütün xüsusiyyətlərinin qeyd olunduğundan çox uzağıq. Ad unutmasının yüksək dərəcədə yoluxucu olduğunu da qeyd etmək istəyirəm. İki nəfər arasında bir söhbətdə çox vaxt birinin bu və ya digər adı unutduğunu bildirməsi, ikinci şəxsdə də həmin adın düşməsinə kifayət edir. Lakin unutmanın induksiya olunduğu yerlərdə, unudulan ad daha asanlıqla yenidən ortaya çıxır.

Bu “kollektiv” unutma, əslində kütlə psixologiyasının bir hadisəsidir və hələ analitik tədqiqatın mövzusu olmamışdır. Th. Reik tək, lakin xüsusi gözəl bir halda bu qəribə hadisənin yaxşı izahını verə bilmişdir.

«Kiçik bir akademiklər cəmiyyətində, orada iki fəlsəfə tələbəsinin də olduğu bir mühitdə, xristianlığın mənbəyinin mədəniyyət tarixi və dinşünaslığa verdiyi çoxsaylı suallar haqqında söhbət gedirdi. Söhbətə qatılan gənc xanımlardan biri, yaxınlarda oxuduğu ingilis romanında həmin dövrü hərəkətə gətirən çoxsaylı dini cərəyanların cazibədar təsvirini tapdığını xatırladı.

O, əlavə etdi ki, romanda Məsihin həyatı doğumundan ölümünə qədər təsvir olunur, lakin əsərin adı ona gəlmədi (kitabın üz qabığına və başlığın tipografik görünüşünə dair vizual xatirə həddindən artıq aydın idi. Orada olan kişilərdən üçü də həmin romanı tanıdıqlarını iddia etdilər və qeyd etdilər ki, təəccüblü şəkildə onlara da adı xatırlamaq mümkün deyil...»

Yalnız gənc xanım bu adın unudulmasını aydınlaşdırmaq üçün analizə tabe oldu. Kitabın adı belə idi: Ben Hur (Lewis Wallace tərəfindən). Onun əvəzedici fikirləri belə olmuşdu: Ecce homo — homo sum — quo vadis?

Qız özü başa düşürdü ki, adı ona görə unutmuşdur, «çünki orada elə bir ifadə var ki, mən və hər bir digər gənc qız — üstəlik gənc kişilərin yanında — onu istifadə etməyi xoşlamayacağıq». Bu izahat çox maraqlı bir analizlə daha da dərinləşdi. Bir dəfə toxunulan kontekstdə homo, yəni insan sözünün tərcüməsi də şübhəli məna kəsb edir.

Reik belə nəticə çıxarır: Gənc xanım sözü elə aparır, sanki gənc kişilərin qarşısında şübhəli başlığı tələffüz etməklə öz şəxsiyyətinə uyğun olmayan və utanc doğuran istəklərini açıqlamış olardı. Qısası: o, şüursuz olaraq «Ben Hur» sözünü tələffüz etməni cinsi təkliflə eyni səviyyəyə qoyur və onun unutması belə bir şüursuz təhrikə qarşı müdafiəyə uyğun gəlir.

Bizim belə bir fərzə əsasımız var ki, gənc kişilərin unutmasını da oxşar şüursuz proseslər şərtləndirmişdir. Onların şüursuzu qızın unutmasını həqiqi mənasında dərk etmiş və onu... sanki yozmuşdur... Kişilərin unutması belə rəddedici davranışa göstərilən diqqəti təmsil edir... Elə bilirdi ki, söhbət yoldaşı ani yaddaş zəifliyi ilə onlara aydın bir işarə vermişdir, kişilər isə bunu şüursuz olaraq başa düşmüşdür.

Tam ad zəncirlərinin yaddaşdan silindiyi davamlı ad unutma halları da olur. Əgər itən adı tapmaq üçün onunla möhkəm əlaqədə olan digər adlara yapışırsansa, çox vaxt bu yeni, dayaq kimi axtarılan adlar da qaçır. Unutma beləliklə birindən digərinə keçir, sanki aradan qaldırılması çətin olan bir maneənin mövcudluğunu sübut etmək istəyirmiş kimi.

4 / 12

IV. Uşaqlıq və örtük xatirələr haqqında

İkinci bir məqalədə (1899-cu ildə «Monatsschrift für Psychiatrie und Neurologie» jurnalında dərc olunmuşdur) xatırlama prosesimizin məqsədyönlü təbiətini gözlənilməz bir yerdə sübut edə bildim. Mən fərdin ən erkən uşaqlıq xatirələrinin çox vaxt əhəmiyyətsiz və ikinci dərəcəli olan şeyləri qoruyub saxladığı, halbuki həmin dövrün vacib, təsirli və emosional zəngin təəssüratlarından böyüklərin yaddaşında heç bir iz qalmadığı (tez-tez, lakin əlbəttə ki, həmişə deyil!) qəribə faktından irəli gəldim. Yaddaşın ona təqdim olunan təəssüratlar arasında seçim etdiyi məlum olduğundan, insan burada belə bir fərziyyə ilə üzləşərdi ki, uşaqlıq dövründə bu seçim intellektual yetkinlik dövründəkindən tamamilə fərqli prinsiplər əsasında baş verir. Lakin ətraflı araşdırma göstərir ki, bu fərziyyə artıqdır.

Əhəmiyyətsiz uşaqlıq xatirələri mövcudluqlarını bir yerdəyişmə prosesinə borcludurlar; onlar, yaddaşda təkrarlanma zamanı digər həqiqətən əhəmiyyətli təəssüratların əvəzləyiciləridir. Həmin əhəmiyyətli təəssüratların xatirəsi psixoloji təhlil yolu ilə bu xatirələrdən inkişaf etdirilə bilər, lakin onların birbaşa təkrarlanması bir müqavimət tərəfindən əngəllənir. Onlar qorunub saxlanmalarını öz məzmunlarına deyil, məzmunlarının başqa bir sıxışdırılmış təəssüratla assosiativ əlaqəsinə borclu olduqlarından, mən onlara «örtük xatirələr» adını vermişəm və bu ad onlara əsaslı şəkildə layiq görülmüşdür.

Örtük xatirələrin münasibətlərində və mənalılığında olan müxtəliflikləri mən qeyd olunan məqalədə yalnız qismən toxunmuşam, onları tamamilə tükəndirməmişəm. Orada ətraflı təhlil edilmiş nümunədə örtük xatirə ilə onun örtdüyü məzmun arasındakı zaman münasibətinin xüsusi bir formasını xüsusilə vurğulamışam. Belə ki, orada örtük xatirənin məzmunu ilk uşaqlıq illərinə aid idi, halbuki onun yaddaşda təmsil etdiyi, demək olar ki, şüursuz qalmış düşüncə təcrübələri həmin şəxsin sonrakı illərinə təsadüf edirdi. Mən bu cür yerdəyişməni geriyə dönük və ya geri qayıdan adlandırdım.

Bəlkə də daha tez-tez rast gəlinən əks münasibət ondan ibarətdir ki, ən son dövrdəki əhəmiyyətsiz bir təəssürat yaddaşda örtük xatirə kimi möhkəmlənir; bu xüsusiyyəti isə yalnız birbaşa təkrarlanmasına müqavimətlərin ortaya çıxdığı əvvəlki bir təcrübə ilə əlaqəsinə borcludur. Bunlar irəliyə dönük və ya irəli itələnmiş örtük xatirələr olardı. Yaddaşı narahat edən əsas məqam burada zamana görə örtük xatirənin arxasında qalır. Nəhayət, mümkün olan üçüncü hal da nəzərdən qaçırılmır: örtük xatirənin yalnız məzmunu ilə deyil, həm də zamana görə bitişikliyi ilə özünün örtdüyü təəssüratla əlaqəli olması, yəni eyni vaxtdakı və ya qonşu örtük xatirə.

Gedəşimizin nə qədər böyük bir hissəsinin örtük xatirələri kateqoriyasına aid olduğu və müxtəlif nevroz düşüncə proseslərində bu xatirələrə hansı rolun düşdüyü məsələləri, nə orada, nə də burada nəzərə almaq niyyətində deyiləm. Mənim üçün yalnız xüsusi adların səhv xatırlanması ilə unudulması arasında və örtük xatirələrin formalaşması arasında olan oxşarlığı vurğulamaq vacibdir.

İlk baxışda hər iki fenomen arasındakı fərqlər onların mümkün analojiyyətlərindən qat-qat daha aydın görünür.

Orada söhbət xüsusi adlardan, burada isə tam təəssüratlar, yəni ya reallıqda, ya da düşüncələrdə yaşananlardan gedir; orada yaddaş funksiyasının açıq-aşkar uğursuzluğu, burada isə bizə qəribə gələn bir yaddaş nailiyyəti mövcuddur; orada ani bir pozğunluq — çünki yeni unudulan ad əvvəllər yüz dəfə düzgün təkrarlanmış ola bilər və sabahdan etibarən yenidən belə olacaq —, burada isə heç bir çatışmazlıq olmadan daimi mənimsəmə var, çünki neytral uşaqlıq xatirələri bizə ömrümüzün uzun bir hissəsində yoldaşlıq edə biləcəklərini göstərirlər. Bu iki halda sirr tamamilə fərqli istiqamətdə yerləşir. Orada unutmaq, burada isə saxlanmaq elmi marağımızı oyadır.

Bir az dərinləşdikdən sonra, hər iki fenomenin psixiki material və müddət baxımından fərqli olmasına baxmayaraq, uyğunluqların üstünlük təşkil etdiyi aydın olur. Həm orada, həm də burada söhbət xatırlamanın səhv getməsindən gedir; yaddaş tərəfindən düzgün şəkildə təkrarlanmalı olan şey deyil, əvəz edən başqa bir şey təkrarlanır. Adların unudulması halında əvəzedici adlar şəklində yaddaş nailiyyəti çatışmır.

Örtük xatirələrin formalaşması halı isə digər, daha vacib təəssüratların unudulmasına əsaslanır. Hər iki halda intellektual hisslər bizə bir pozğunluğun qarışdığını xəbər verir, lakin hər dəfə fərqli formada. Adların unudulması zamanı əvəzedici adların yanlış olduğunu bilirik; örtük xatirələr zamanı isə onların ümumiyyətlə mövcud olmasına təəccüblənirik. Əgər psixoloji təhlil göstərirsə ki, hər iki halda əvəzedici formalaşma səthi assosiasiya boyunca yerdəyişmə yolu ilə eyni şəkildə baş verib, onda material, müddət və hər iki fenomenin mərkəzləşməsindəki fərqlər bizim gözləntimizi artırır ki, biz vacib və ümumi qəbul edilən bir şey tapmışıq. Bu ümumi fikir belə olardı ki, təkrarlayan funksiyanın uğursuzluğu və səhv getməsi, bizim təxmin etdiyimizdən çox daha tez-tez, bir tərəfli amilin, bir meylə işarə edir; bu meyl bir xatirəyə üstünlük verərkən, digərinə qarşı işləməyə çalışır.

Uşaqlıq xatirələri mövzusu mənə o qədər əhəmiyyətli və maraqlı görünür ki, ona indiyə qədərki baxış bucaqlarından kənara çıxan bir neçə qeyd həsr etmək istəyirəm.

Uşaqlıq xatirələri nə qədər geriyə gedir?

Bu sualla bağlı bəzi araşdırmalar mənə məlumdur, məsələn, V. və C. Henrinin və Potwinin araşdırmaları; həmin araşdırmalar göstərir ki, araşdırılan şəxslər arasında böyük fərdi fərqlər mövcuddur, çünki bəziləri ilk xatirələrini həyatın altıncı ayına aid edirlər, digərləri isə həyatlarının tamamlanmış altıncı, hətta səkkizinci ilinə qədər heç nə bilmirlər. Lakin uşaqlıq xatirələrinin davranışındakı bu fərqlər nə ilə əlaqədardır və onlara hansı əhəmiyyət verilməlidir? Bu suallar üçün materialı sadəcə toplamaqla əldə etmək kifayət deyil; sonra həmin materialın emalına ehtiyac var və bu emalda cavab verən şəxs iştirak etməlidir.

Məncə, biz uşaqlıq amneziyası faktını, yəni həyatımızın ilk illərinə aid xatirələrin itirilməsini çox qəlsəmə ilə qəbul edirik və onda qəribə bir sirr tapmağı buraxırıq. Biz təxminən dörd yaşlı bir uşağın nə qədər yüksək intellektual nailiyyətlərə və nə qədər mürəkkəb hisslərə qadir olduğunu unuturuq və gələcək illərin yaddaşının bu psixiki proseslərdən adətən bu qədər azını qoruduğuna təəccüblənməliyik, xüsusilə də bu unudulmuş uşaqlıq nailiyyətlərinin şəxsiyyətin inkişafından izsiz keçmədiyinə, əksinə, bütün gələcək dövrü müəyyən edən təsir göstərdiyinə dair bütün əsaslarımız olduğunu nəzərə alsaq.

Bu qeyri-müqayisəli fəallığa baxmayaraq, onlar unudulub! Bu, yaddaşın (şüurlu reproduksiya mənasında) çox xüsusi şərtlərinə işarə edir ki, bu şərtlər indiyə qədər bizim məlumatımızdan yayınmışdır. Çox güman ki, uşaqlıq unudulması bizə, son məlumatlarımıza görə bütün nevroz simptomlarının yaranmasının əsasında dayanan amneziyaların başa düşülməsi üçün açar verə bilər.

Qorunmuş uşaqlıq xatirələrindən bəziləri bizə yaxşı başa düşülən, digərləri isə qəribə və ya anlaşılmaz görünür. Hər iki növə aid bəzi səhvləri düzəltmək çətin deyil. Bir insanın qorunmuş xatirələrini analitik yoxlamaya tabe tutduqda, onların düzgünlüyünə zəmanət olmadığını asanlıqla müəyyən etmək olar. Bəzi xatirə obrazları şübhəsiz saxtalaşdırılıb, qeyri-kamil və ya zaman və məkan baxımından yerdəyişib.

Araşdırılan şəxslərin, məsələn, ilk xatirəsinin təxminən ikinci həyat ilinə aid olduğu barədəki məlumatları açıq şəkildə etibarsızdır. Tezliklə, təcrübənin təhrifini və yerdəyişməsini başa düşülən edən, lakin eyni zamanda bu xatirə səhvlərinin səbəbinin sadəcə yaddaş xəyanəti ola bilməyəcəyini sübut edən motivləri tapmaq da mümkün olur. Sonrakı həyat dövründən gələn güclü qüvvələr uşaqlıq təcrübələrinin xatırlanma qabiliyyətini formalaşdırıb; ehtimal ki, bizə uşaqlıq illərimizi başa düşməkdən ümumiyyətlə bu qədər uzaqlaşdıran eyni qüvvələr də mövcuddur.

Yetişkinlərin xatırlaması, məlum olduğu kimi, müxtəlif psixiki material üzərində baş verir. Bəziləri üz təsvirləri ilə xatırlayır, onların xatirələri vizual xarakter daşıyır; digər fərdlər isə yaşadığı hadisələrin ən qənaətli konturlarını belə xatirədə canlandıra bilmir; belə şəxslərə Şarkonun təklifi ilə Visuels-lərin əksinə Auditifs və Moteurs deyilir. Yuxuda bu fərqlər yox olur, hamımız əsasən üz təsvirləri ilə yuxu görürük. Lakin eyni şəkildə, bu inkişaf uşaqlıq xatirələri üçün də geri qayıdır; bu xatirələr, sonrakı xatırlamalarında vizual elementdən məhrum olan həmin şəxslərdə belə plastik-vizualdır. Beləliklə, vizual xatırlama uşaqlıq xatırlamasının tipini qoruyur. Məndə ən erkən uşaqlıq xatirələri vizual xarakter daşıyan yeganə xatirələrdir; onlar elə plastik şəkildə işlənmiş səhnələrdir ki, yalnız səhnədəki təsvirlərlə müqayisə oluna bilər.

Bu uşaqlıq səhnələrində, istər həqiqi, istər təhrif olunmuş olsunlar, adətən öz uşaqlıq şəxsiyyətinin konturlarını və geyimini də görmək olar. Bu hal təəccüb doğurmalıdır; böyüklərdə vizual xatırlama üsuluna malik olanlar sonrakı hadisələrə aid xatirələrində artıq öz şəxsiyyətlərini görmürlər¹. Uşağın diqqətinin yaşadığı hadisələr zamanı yalnız xarici təəssüratlara deyil, əksinə, özünə yönəldildiyini fərz etmək də bütün təcrübələrimizə ziddir. Beləliklə, müxtəlif tərəflərdən belə bir ehtimala məcbur qalırıq ki, biz həmin deyilən ən erkən uşaqlıq xatirələrində həqiqi xatirə izini deyil, onun sonrakı işlənməsini əldə edirik; bu işlənmə müxtəlif sonrakı psixiki qüvvələrin təsirinə məruz qalmış ola bilər. Fərdlərin “uşaqlıq xatirələri” beləliklə, ümumiyyətlə “örtük xatirələr” mənasına yüksəlir və bu zaman xalqların əfsanələr və miflərdə qeyd olunan uşaqlıq xatirələri ilə diqqətəlayiq analojiya qazanır.

Psixoanaliz metodundan istifadə edərək bir qrup şəxsin psixikasını araşdıran kimsə, bu iş zamanı hər cür örtük xatirələrin kifayət qədər nümunəsini toplayır. Bu nümunələrin təqdim edilməsi, lakin, əvvəllər müzakirə olunan uşaqlıq xatirələrinin sonrakı həyatla əlaqələrinin təbiəti səbəbindən son dərəcə çətinləşir; bir uşaqlıq xatirəsinin örtük xatirə kimi qiymətləndirilməsi üçün çox vaxt həmin şəxsin bütün həyat tarixçəsini təqdim etmək lazım gəlir. Aşağıdakı gözəl nümunədə olduğu kimi, tək bir uşaqlıq xatirəsini kontekstindən çıxarıb təqdim etmək nadir hallarda mümkündür.

¹ Bunu mənim topladığım bir neçə məlumat əsasında iddia edirəm.

İyirmi dörd yaşında bir kişi, beşinci yaşından qaldığı aşağıdakı mənzərəni yadda saxlayıb. O, yay evinin bağçasında, ona hərfləri öyrətməyə çalışan bibisinin yanındakı kiçik stulda oturur. m və n hərflərinin fərqləndirilməsi ona çətinlik yaradır və o, bibisindən birinin və digərinin necə tanındığını ona deməsini xahiş edir. Bibi ona diqqət yetirir ki, m hərfinin n hərfindən tam bir hissə, yəni üçüncü xətt qədər çoxluğu var.

— Bu uşaqlıq xatirəsinin etibarlılığını inkar etmək üçün heç bir səbəb tapılmadı; lakin onun əhəmiyyəti yalnız sonra, oğlanın başqa bir bilmək istəyinin simvolik təmsilçiliyini öz üzərinə götürməyə uyğun gəldiyi zaman qazanıldı. Çünki, o vaxt m və n arasındakı fərqi bilmək istədiyi kimi, sonralar oğlan və qız arasındakı fərqi öyrənməyə çalışdı və əlbəttə ki, məhz bu bibisinin onun müəllimi olması ilə razılaşardı. O, sonra fərqin oxşar olduğunu, yenə də oğlanın qızdan tam bir hissə çoxluğu olduğunu aşkar etdi və bu dərk zamanı uşaqlıqdakı müvafiq bilmək istəyinin xatirəsini oyatdı.

Uşaqlıq illərinin sonrakı dövründən başqa bir nümunə: Sevgi həyatında çox ləngimiş, indi qırx yaşından böyük olan bir kişi, doqquz uşağın ən böyüyüdür. Ən kiçik bacı-qardaşın doğulduğu zaman o, on beş yaşında idi, lakin o, anasının heç vaxt hamiləliyini nəzərə almadığını qəti və bərk şəkildə iddia edir. Mənim inanmamağımın təzyiqi altında, on bir və ya on iki yaşında bir dəfə anasının güzgü qarşısında ətəyini tələsik açdığını gördüyü xatirəsi ortaya çıxdı. Buna o, indi asanlıqla əlavə etdi ki, anası küçədən gəlmiş və gözlənilməz doğum sancılarına tutulmuşdu. Lakin ətəyin açılması doğum üçün örtücü xatirədir. Belə «söz körpüləri»nin istifadəsinə biz daha digər hallarda da rast gələcəyik.

Tək bir nümunə vasitəsilə daha bir şeyi göstərmək istəyirəm: əvvəllər heç bir məna daşımadığı görünən uşaqlıq xatirəsinin analitik işlənmə nəticəsində necə məna qazana biləcəyini. Otuz üç yaşımda öz uşaqlığımın xatirə qalıqlarına marağımı yönəltməyə başladığımda, uzun müddətdir — mənim fikrimcə, həmişə — vaxtaşırı şüuruma gələn və yaxşı əlamətlərə görə üçüncü yaşının tamamlanmasından əvvəlki dövrə aid edilə bilən bir səhnə diqqətimi çəkdi. Mən özümü bir sandığın qarşısında tələb edən və ağlayan halda görürdüm; bu sandığın qapısını məndən iyirmi yaş böyük olan yarım qardaşım açıq saxlayırdı. Sonra anidən anam, gözəl və nazik, küçədən qayıtmış kimi otağa daxil oldu.

Mən bu sözlərdə plastik şəkildə gördüyüm səhnəni ifadə etmişdim, lakin əvvəllər onunla heç nə edə bilməzdim. Qardaşımın sandığı — təsvirin ilk tərcüməsində “şkaf” deyilirdi — açmaq və ya bağlamaq istəyib-istəməməsi, mən niyə ağlayırdım və anamın gəlişinin bununla nə əlaqəsi olduğu, bütün bunlar mənə qaranlıq idi; mən özümə belə bir izahat verməyə meylli idim ki, bu, böyük qardaşın ananın müdaxiləsi ilə dayandırılan bir lağ etməsinə aid xatirədir. Yaddaşda saxlanılan uşaqlıq səhnələrinin belə yanlış başa düşülməsi nadir hal deyil; insan bir vəziyyəti xatırlayır, lakin eyni vəziyyət mərkəzləşdirilməmişdir, insan psixi vurğunluğun həmin vəziyyətin hansı elementinə yönəldilməli olduğunu bilmir.

Təhlili səylər məni təsvirin tam gözlənilməz bir qavranışına apardı. Mən anamı itirmişdim, onun bu şkafda və ya sandıqda həbs olunduğu şübhəsinə düşmüşdüm və buna görə də qardaşımdan sandığı açmasını tələb etmişdim. O, mənim istəğimi yerinə yetirdi və mən anamın sandıqda olmadığını öyrəndikdə qışqırmağa başladım; xatirənin möhkəm saxladığı məhz bu an idi və dərhal sonra mənim qayğımı və ya həsrətimi sakitləşdirən anamın görünüşü baş verdi. Lakin uşaq yox olan anasını sandıqda axtarmaq ideyasına necə gəldi? Eyni vaxtda görülən yuxular qaranlıq şəkildə bir bacıya işarə edirdi; ondan digər xatirələr də qalmışdı, məsələn, mənim ona hədiyyə kimi aldığım kiçik sikkələri təhvil verməyə məni vicdanla məcbur etməsi kimi bir detal, ki bu da öz növbəsində sonrakılar üçün bir örtük xatirəsinin dəyərini iddia edə bilər. Beləliklə, mən bu dəfə yozum vəzifəsini özüm üçün asanlaşdırmağa və indi yaşlı olan anamı həmin bacı haqqında sorğulamağa qərar verdim.

Çoxlu məlumat əldə etdim, o cümlədən ağıllı, lakin namərd olan şəxsin anamın doğumdan sonrakı müddət ərzində böyük ev oğurluqları törətdiyini və qardaşımın təşəbbüsü ilə məhkəməyə verildiyini öyrəndim. Bu məlumat mənə uşaq səhnəsinin anlayışını bir növ işıqlanma kimi verdi. Bacının anidən yox olması mənə laqeyd deyildi; mən məhz bu qardaşıma onun harada olduğu sualı ilə müraciət etmişdim, ehtimal ki, onun yox olmasında rolunun olduğunu hiss etdiyim üçün, o da özünə məxsus olan qaçınma və sözlərlə oyun tərzi ilə cavab vermişdi: o, “sandıqlanıb”. Mən bu cavabı uşaqcasına başa düşdüm, lakin daha sorğu verməkdən çəkindim, çünki artıq öyrəniləcək bir şey qalmamışdı.

Bir müddət sonra anam məndən ayrıldıqda, pis qardaşın onunla bacıya etdiyi eyni şeyi etdiyini şübhələndim və onu sandığı açmağa məcbur etdim. İndi uşaq vizual səhnəsinin tərcüməsində anamın nazikliyinin niyə vurğulandığını da başa düşürəm; bu, mənə yenidən bərpa olunmuş kimi görünmüş olmalıdır. Mən o vaxt doğulan bacımdan iki buçuk yaş böyüyəm və üç yaşıma çatdıqda qardaşımla birlikdə yaşamaq dövrü bitdi.

Bu uşaq illərinin ruh həyatı ilə maraqlananlar böyük qardaşa yönəldilən tələbin daha dərin səbəblərini asanlıqla təxmin edə bilərlər. Hələ üç yaşı tamam olmayan uşaq, sonradan gələn kiçik bacının anasının bətnində böyüdüyünü başa düşmüşdü. O, bu artımla heç razı deyildi və anasının bətninin daha çox uşaq saxlaya biləcəyindən şübhəli və narahat idi. Şkaf və ya sandıq ona anasının bətninin simvolu idi. Buna görə də o, bu sandıqda baxmaq istəyirdi və bunun üçün böyük qardaşa müraciət edirdi; digər materiallardan aydın olduğu kimi, o, atanın yerinə kiçik uşağın rəqibi olmuşdu. Bu qardaşa qarşı, itmiş dayənin «sandığa saldırıldığı» barədə əsaslı şübhədən başqa, yenicə doğulmuş uşağı ana bətninə «yerləşdirdiyi» barədə digər bir şübhə də yönəlir. Sandığın boş tapılması ilə bağlı məyusluq isə uşaq arzusunun həmin təhrikindən irəli gəlir. Qayıdan ananın incəliyindən duyulan yüksək məmnuniyyət isə yalnız bu daha dərin qatdan tam başa düşülür.

5 / 12

V. Dil sürçməsi

Əgər danışığımızın adi materialı ana dilində unudulmadan qorunmuş kimi görünürsə, onun tətbiqi daha çox “dil sürçməsi” kimi tanınan başqa bir pozuntuya məruz qalır. Normal insanda müşahidə olunan dil sürçməsi, patoloji şəraitdə yaranan və “parafaziya” adlanan hallar üçün ilkin mərhələ təəssüratı yaradır.

Burada istisna olaraq, əvvəlki bir işi yüksək qiymətləndirə biləcəyim vəziyyətdəyəm. 1895-ci ildə Meringer və C. Mayer “Dil sürçməsi və səhv oxuma” adlı bir tədqiqat dərc etmişlər; onların baxış bucaqları mənimkilərdən uzaqdır. Mətndə söz alan müəllif, yəni dilçi, dilçilik maraqlarından irəli gələrək, insanın necə söz verdiyini tənzimləyən qaydalara nəzər salmağa vadar olmuşdur. O, bu qaydalardan “müəyyən bir zehni mexanizminin” mövcudluğunu nəticə çıxarmağı ümid edirdi; “bu mexanizmdə bir sözün, bir cümlənin səsləri və hətta sözlər bir-biri ilə tam özünəməxsus şəkildə birləşdirilmiş və əlaqələndirilmişdir” (S. 10).

Müəlliflər topladıqları “dil sürçməsi” nümunələrini əvvəlcə təmiz təsviri baxış bucaqlarına görə qruplaşdırırlar: dəyişdirmələr (məsələn, Milo von Venus əvəzinə Venus von Milo), əvvəlcədən tələffüz və ya anticipasiyalar (məsələn, “es war mir auf der Schwest... auf der Brust so schwer”), son tələffüzlər, mövqeyi dəyişdirmələr (məsələn, “anzustoßen” əvəzinə “Ich fordere Sie auf, auf das Wohl unseres Chefs aufzustoßen”), kontaminasiyalar (məsələn, “Er setzt sich einen Kopf auf” və “Er stellt sich auf die Hinterbeine” cümlələrindən yaranan “Er setzt sich auf den Hinterkopf”), əvəzləmələr (məsələn, “Brütkasten” əvəzinə “Ich gebe die Präparate in den Briefkasten”). Bu əsas kateqoriyalara bəzi daha az əhəmiyyətli (və ya bizim məqsədlərimiz üçün daha az əhəmiyyətli) kateqoriyalar da əlavə edilir. Bu qruplaşdırmada, dəyişmə, təhrif, birləşmə və s.-nin sözün fərdi səslərinə, hecalara və ya nəzərdə tutulan cümlənin tam sözlərinə aid olması fərq yaratmır.

Meringer müşahidə edilən dilə gətirmə növlərini izah etmək üçün dil səslərinin müxtəlif psixi dəyərliliyini irəli sürür. Sözün ilk səsinə, cümlənin ilk sözünə sinir impulsları göndərdiyimiz zaman, oyanma prosesi artıq sonrakı səslərə, ardıcıl sözlərə yönəlir və bu sinir impulsları bir-biri ilə eyni vaxtda olduqda, onlar bir-birinə dəyişdirici təsir göstərə bilərlər. Psixi cəhətdən daha intensiv olan səsə aid oyanma ya əvvəlcədən səslənir, ya da sonra əks-səda verir və beləliklə, aşağı dərəcəli sinir impulsu prosesini pozur. İndi məsələ ondan ibarətdir ki, sözün ən yüksək dəyərli səslərinin hansılar olduğunu müəyyən edək. Meringer deyir: «Unudulmuş bir sözü, məsələn, bir adı axtararkən özünüzü müşahidə etsəniz, hansı səsə sözün ən yüksək intensivliyinin aid olduğunu bilmək istəyirsinizsə, nəzərdə tutun. Əvvəlcə şüura qayıdan səs, heç olmasa, unutmadan əvvəl ən böyük intensivliyə malik idi (S. 160). Beləliklə, yüksək dəyərli səslər kök hecanının başlanğıc səsi, sözün başlanğıc səsi və vurğulu saitlər və ya saitlərdir» (S. 162).

Burada bir ziddiyyət qaldırmaq lazımdır. «Ən yüksək dəyərli elementlər» ifadəsinə gəldikdə, o, əlbəttə ki, düzgün deyil, çünki sözün unudulması halında əvvəlcə şüura qayıdan səs deyil; yuxarıdakı qayda işə yaramaz. Unudulmuş bir adı axtararkən özünüzü müşahidə etsəniz, nisbətən tez-tez onun müəyyən bir hərflə başladığına dair inancınızı bildirməli olacaqsınız. Bu inanc isə əsaslandırılmış olduğu qədər əsassız da çıxır. Hətta iddia etmək istəyirəm ki, halların çoxluğunda yanlış bir başlanğıc səsini elan edirik. Bizim «Signorelli» nümunəmizdə də əvəzedici adın başlanğıc səsi və əsas hecalar itmişdir; məhz aşağı dərəcəli «elli» heca cütü əvəzedici ad olan «Botticelli»-də yaddaşa qayıtmışdır. Əvəzedici adların itmiş adın başlanğıc səsini nə qədər az hörmət etdiyini, məsələn, aşağıdakı hal göstərə bilər:

Bir gün Monte-Karlo şəhəri paytaxt olan kiçik ölkənin adını yaddaşa gətirmək mənə mümkün olmur. Onun əvəzedici adları bunlardır:

Piemont, Albaniya, Montevideo, Koliko.

Albaniya üçün tezliklə Monteneqro gəlir və sonra diqqətimi çəkir ki, «Mont» (Mon kimi tələffüz olunur) hecası sonuncu istisna olmaqla, bütün əvəzedici adlara aiddir. Prins Albertin adından yola çıxaraq unudulmuş «Monako» adını tapmaq mənə asanlaşır. Koliko isə unudulmuş adın heca ardıcıllığını və ritmini təxminən təqlid edir.

Adların unudulması üçün sübut edilmiş mexanizmin dilə gətirmə hadisələrində də iştirak edə biləcəyinə dair fərziyyəyə yer verilsə, dilə gətirmə hallarının daha dərin əsaslandırılmış qiymətləndirilməsinə gəlinər. Dilə gətirmə kimi özünü göstərən nitqdəki pozğunluq, birincisi, həmin nitqin başqa bir hissəsinin təsiri ilə, yəni əvvəlcədən səslənmə və ya əks-səda ilə, yaxud cümlə daxilində və ya əlaqəli mətn daxilində ikinci bir ifadə ilə yarana bilər. sözləmək niyyətində olduğumuz şeylər — yuxarıda Meringer və Mayerdən götürülmüş bütün nümunələr buraya aiddir — ; ikinci olaraq isə, pozğunluq Signorelli halındakı prosesə analoji olaraq, bu sözün, cümlənin və ya əlaqənin xaricindəki təsirlər vasitəsilə, sözləmək niyyətində olmadığımız və onların oyanmasından yalnız həmin pozğunluq vasitəsilə xəbərdar olduğumuz elementlərdən gələ bilər. Oyanmanın eyni vaxtda baş verməsi ortaq olan şeyi, eyni cümlə və ya əlaqənin daxilində və ya xaricində yerləşməsi isə pozğunluğun yaranmasının iki növü üçün fərqləndirici olan şeyi təşkil edir.

Bu fərq, əvvəlcə, pozğunluğun simptomatologiyasından çıxarılan bəzi nəticələr üçün nəzərə çarpan dərəcədə böyük görünmür. Lakin aydındır ki, yalnız birinci halda, səsləri və sözləri artikulasiyalarının qarşılıqlı təsiri üçün bir-biri ilə əlaqələndirən bir mexanizm haqqında nəticələr çıxarmaq imkanı var, yəni dilşünasın pozğunluğun öyrənilməsindən əldə etməyi ümid etdiyi nəticələr kimi. Eyni cümlə və ya nitq əlaqəsinin xaricindəki təsirlərlə baş verən pozğunluq halında, əvvəlcə pozan elementləri tanımaq məsələsi olacaq və sonra bu pozğunluğun mexanizminin dil quruluşunun gözlənilən qanunlarını açıqlayıb-açıqlamaya biləcəyi sualı yaranacaq.

Meringer və Mayerin, eyni sözün, cümlənin və ya eyni nitq ardıcıllığının xaricindəki elementlər vasitəsilə, “mürəkkəb psixi təsirlər” nəticəsində nitq pozğunluğunun mümkünlüyünü nəzərdən qaçırdıqlarını iddia etmək olmaz. Onlar, səslərin psixi bərabərsizliyi nəzəriyyəsinin, götürülmüş halda, yalnız səs pozğunluqlarının, ön və son səslərin izahı üçün kifayət etdiyini qeyd etməli idilər. Söz pozğunluqları səs pozğunluqlarına endirilə bilmədiyi hallarda, məsələn, sözlərin nüvələri və kontaminasiyalarında, pozğunluğun səbəbi niyyət edilən əlaqənin xaricində axtarılmış və bu vəziyyət gözəl nümunələrlə sübut edilmişdir. Aşağıdakı yerləri sitat gətirirəm:

(S. 62.) „Ru. daxili aləmində ‚donuzluqlar‘ kimi qiymətləndirdiyi hadisələr haqqında danışır. Lakin daha yumşaq bir forma axtarır və belə başlayır: ‚Sonra isə faktlar önə donuzluq kimi gəlib çıxdı...‘ Mayer və mən orada hazır idik və Ru. ‚donuzluqlar‘ düşündüyünü təsdiqlədi. Bu düşünülən sözün ‚önə‘ sözündə özünü büruzə verməsi və ani olaraq təsirli olması, sözlərin oxşarlığında kifayət qədər izahını tapır.“

(S. 73.) „Əvəzləmələrdə də, kontaminasiyalarda olduğu kimi və çox güman ki, daha yüksək dərəcədə, ‚üzən‘ və ya ‚gəzən‘ dil obrazları böyük rol oynayır. Onlar, şüurun həddinin altında olsalar belə, hələ də təsirli yaxınlıqdadırlar, söylənilməli olan kompleksin oxşarlığı ilə asanlıqla cəlb edilə bilərlər və sonra dil sürçməsinə səbəb olurlar və ya sözlərin axınını kəsirlər. ‚Üzən‘ və ya ‚gəzən‘ dil obrazları, deyildiyi kimi, tez-tez yaxınlarda başa çatmış dil proseslərinin gecikənləridir (son səslər).“

(S. 97.) «Bir sürçmə də oxşarlıq sayəsində mümkündür, əgər başqa bir oxşar söz şüur həddinin dərhal altında yerləşirsə və danışılmaq üçün nəzərdə tutulmayıbsa. Bu, əvəzləmələr halında belədir. — Beləliklə, ümid edirəm ki, qaydalarımın yoxlanılması zaman onların təsdiq edilməli olacağına inanılacaq. Lakin bunun üçün (başqası danışarkən) danışanın nələri düşündüyü barədə aydınlıq qazanmaq lazımdır. Burada öyrədici bir hal var. Sinif müdiri Li. bizim cəmiyyətdə belə dedi: ‘Qadın mənə qorxu salardı’. Mən təəccübləndim, çünki bu mənə izaholunmaz görünürdü. Danışanı, dərhal cavab verdiyi məsələyə diqqət yetirməyə çağırıram: ‘Bəli, bunun səbəbi, mən belə düşünürdüm: mən qadir deyildim’ və s.”

«Başqa bir hal. R. v. Schid.-dən xəstə atının vəziyyətinin necə olduğunu soruşuram. O cavab verir: ‘Bəli, bu draut... bəlkə də daha bir ay çəkəcək’. ‘draut’ sözündəki r mənə anlaşılmaz gəldi, çünki ‘dauert’ sözündəki r belə təsir göstərə bilməzdi. Buna görə də R. v. S.-i diqqətə çəkdim, o da izah etdi ki, ‘bu kədərli bir hekayədir’ deyə düşünmüşdür. Danışan iki cavabı eyni anda nəzərdə tutmuş və bunlar bir-birinə qarışmışdır.»

Şüur həddinin altında yerləşən, danışılmaq üçün nəzərdə tutulmayan “gəzən” dil obrazlarına göstərilən diqqət və danışanın nələri düşündüyünü soruşmaq tələbinin bizim “analiz”lərimizdəki vəziyyətlərə nə qədər yaxın olduğu aydın görünür. Biz də şüursuz material axtarırıq, üstəlik, eyni yolla, yalnız soruşulan şəxsin çağrışımlarından narahat edici elementin tapılmasına qədər mürəkkəb assosiasiya zənciri boyunca daha uzun bir yol keçməli olduğumuz fərqi ilə.

Meringerin nümunələrinin şahidlik etdiyi başqa bir maraqlı davranış üzərində bir az daha dayanıram. Müəllifin öz qavrayışına görə, nəzərdə tutulan cümlədəki bir sözün nəzərdə tutulmayan başqa bir söz ilə olan hər hansı bir oxşarlığı, sonuncunun şüurda bir təhrif, qarışıq quruluş və ya kompromis quruluşu (kontaminasiya) yaratmaqla özünü göstərməsinə imkan verir:

Jagen, dauert, Vorschein. lagen, traurig, ...schwein.

İndi isə “Yuxuların yozumu” əsərimdə göstərmişəm ki, manifest yuxu məzmununun latent yuxu düşüncələrindən yaranmasında sıxlaşdırma işi hansı rolu oynayır. Şüursuz materialın iki elementi arasında əşyaların və ya söz təsəvvürlərinin hər hansı oxşarlığı üçüncü bir şeyin — yuxu məzmununda öz iki komponentini təmsil edən və bu mənşəyə görə çox vaxt bir-birinə zidd təyinatlarla təchiz olunmuş qarışıq və ya kompromis təsəvvürünün — yaranması üçün bəhanə olur. Beləliklə, dil sürçməsində əvəzləmələrin və kontaminasiyaların yaranması yuxunun qurulmasında ən fəal iştirak etdiyini gördüyümüz həmin sıxlaşdırma işinin başlanğıcıdır.

Meringer kiçik, daha geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuş bir məqaləsində („Neue Freie Presse“, 23 avqust 1900: „Wie man sich versprechen kann“) sözlərin dəyişdirilməsinin bəzi hallarına xüsusi praktik əhəmiyyət qazandırmışdır; bu hallar elə haldır ki, insan bir sözü mənasına görə onun əksi ilə əvəz edir. „Yəqin ki, bir müddət əvvəl Avstriya Millət Şurasının sədrinin iclası necə açdığını xatırlayırıq: ‚Şərəfli Şura! Filan qədər deputatın iştirakını qeyd edir və beləliklə, iclası bağlanmış elan edirəm!‘ Ümumi şənlik onu ilk dəfə diqqətli olmağa vadar etdi və səhvi düzəltdi. Bu halda izahat, yəqin ki, belə olmalıdır: sədr artıq iclası, ondan az bir yaxşılıq gözlənilən iclası bağlamaq imkanı olmasını istəyirdi, lakin — çox vaxt rast gəlinən bir hadisədir — yan fikir ən azı qismən özünü təsdiqlədi və nəticə ‚açılmış‘ yerinə ‚bağlanmış‘ oldu, yəni danışmaq niyyətində olduğu şeyin əksi. Lakin çoxsaylı müşahidələr mənə öyrətdi ki, əks mənalı sözlər ümumiyyətlə çox tez-tez bir-biri ilə dəyişdirilir; onlar artıq bizim dil şüurunda assosiasiya olunub, bir-birinin dərhal yanında yerləşir və səhvən asanlıqla çağırılır.“

Sədrin nümunəsində olduğu kimi, əks mənalı sözlərin dəyişdirilməsinin bütün hallarında bu qədər asan deyil, ehtimal ki, sözlərin yerinə başqa sözlərin işlədilməsi nəticəsində baş verir, bu da danışanın daxili ziddiyyətinin ifadə etdiyi cümləyə qarşı qalxmasından irəli gəlir. Biz aliquis nümunəsinin təhlilində analoji mexanizmi tapmışıq; orada daxili ziddiyyət bir sözün əksinə dəyişdirilməsi əvəzinə, onun unudulması şəklində özünü büruzə vermişdi. Lakin fərqi nəzərə alaraq qeyd etmək istəyirik ki, aliquis sözcüyü “bağlamaq” və “açmaq” sözlərinin yaratdığına bənzər bir əks mənalılığa əslində qabiliyyətli deyil və “açmaq” sözü nitq ehtiyatının işlənən bir hissəsi olaraq unudulmaya məruz qala bilməz.

Meringer və Mayerin son nümunələri bizə göstərir ki, nitq pozğunluğu eyni dərəcədə, həm eyni cümlənin əvvəlində və sonunda gələn, həm də ifadə olunmağa namizəd olan səs və sözlərin təsiri, həm də nəzərdə tutulan cümlədən kənarda olan, lakin əks halda özünü büruzə verməyəcək sözlərin təsiri nəticəsində yarana bilər. Beləliklə, biz əvvəlcə iki versiya sinfini kəskin şəkildə ayırmağın mümkün olub-olmadığını və bir sinfin nümunəsini digər sinfin hadisəsindən necə fərqləndirməyi öyrənmək istəyirik. Müzakirənin bu nöqtəsində Vundtun fikirlərini nəzərə almaq lazımdır; o, dilin inkişaf qanunlarının ətraflı işləndiyi əsərində (Völkerpsychologie, 1. cild, 1. hissə, səh. 371 və davamı, 1900) versiya hadisələrini də nəzərdən keçirir.

Vundtun fikrincə, bu hadisələrdə və onlara yaxın digər hadisələrdə heç vaxt çatışmayan şey müəyyən psixiki təsirlərdir. “Bura əvvəlcə müsbət şərt kimi, danışılan səslərlə qıcıqlanan səs və söz assosiasiyalarının ləngimədən axını aiddir. Bu axını ləngidən iradənin və burada da iradə funksiyası kimi özünü büruzə verən diqqətin təsirlərinin aradan qalxması və ya zəifləməsi mənfi an kimi ona qoşulur. Assosiasiyaların bu oyunu ya gələcək bir səsin əvvəlcədən gözlənilməsi, ya keçmiş səslərin təkrarlanması, ya da vərdişə əsasən məşq edilmiş bir sözün digərlərinin arasına qatılması, ya da nəhayət, danışılan səslərlə assosiativ əlaqədə olan tamamilə başqa sözlərin bu səslərə təsir etməsi şəklində özünü büruzə verir — bütün bunlar yalnız assosiasiyaların istiqamətində və mümkün olduqca onların sərbəstlik dərəcəsində fərqləri bildirir, onların ümumi təbiətində deyil. Bəzi hallarda müəyyən bir pozğunluğu hansı formaya aid etmək və ya onu daha çox haqlı olaraq səbəblərin mürəkkəbliyi prinsipinə əsasən, bir neçə hərəkətverici qüvvənin təsadüfən üst-üstə düşməsinə aid etmək lazım olub-olmadığı şübhəli qala bilər.” (Səh. 380 və 381.)

Mən Vundtun bu qeydlərini tamamilə əsaslı və çox öyrədici hesab edirəm. Bəlkə də Vundtdan daha qətiyyətlə vurğulamaq olar ki, nitq səhvlərinin müsbət şərtləndirici anı — assosiasiyaların ləngimədən axını — və mənfi anı — ləngidən diqqətin zəifləməsi — qanunauyğun olaraq bir-biri ilə təsirə keçir, belə ki Hər iki an yalnız eyni prosesin müxtəlif təyinatları olur. Ləngidən diqqətin zəifləməsi ilə assosiasiyaların ləngimədən axını fəaliyyətə keçir; daha qəti ifadə etsək: bu zəifləmə vasitəsilə.

Özüm topladığım dil sürçmələri nümunələri arasında, danışma pozuntusunu yalnız və tək başına Vundtun «samitlərin təmas təsiri» adlandırdığı şeyə aid etməli olduğum bir nümunə demək olar ki, yoxdur. Demək olar ki, həmişə nəzərdə tutulan danışığın xaricində olan bir şeyin pozucu təsirini kəşf edirəm və pozucu olan ya tək bir şüursuz qalmış fikirdir, ki bu dil sürçməsi ilə özünü büruzə verir və çox vaxt yalnız dərin təhlil nəticəsində şüur səviyyəsinə qaldırıla bilər, ya da bütün danışığa qarşı yönəlmiş daha ümumi bir psixi motivdir.

1) Mənim tərəfimdən vurğulanmışdır.

1) Qızımın alma dişləyərkən çirkin bir üz ifadəsi aldığına görə onu sitat gətirmək istəyirəm:

«Maymun çox məzəlidir, Xüsusilə alma yeyərkən». Amma mən belə başlayıram: «Alma...». Bu, «maymun» və «alma» sözlərinin qarışması (kompromis yaranması) kimi görünür və ya hazırlanmış «alma» sözünün öncədən gözlənilməsi kimi də qəbul edilə bilər. Lakin daha dəqiq vəziyyət belədir: Mən sitatı artıq bir dəfə başlamışdım və ilk dəfə dil sürçməsi etməmişdim. Mən yalnız təkrar zamanı dil sürçməsi etdim, bu təkrar zəruri idi, çünki müraciət olunan qızım başqa tərəfdən diqqəti yayındırdığı üçün dinləmirdi. Bu təkrarı, onunla bağlı səbirsizliyi, cümlədən qurtulmaq istəyini, dil sürçməsinin motivləşdirilməsinə daxil etməliyəm, çünki bu sürçmə bir sıxlaşdırma nəticəsi kimi təqdim olunur.

2) Qızım deyir: «Mən Şresinger xanımına yazıram...». Xanımın adı Şlesingerdir. Bu dil sürçməsi yəqin ki, artikulasiyanı asanlaşdırmağa yönəlmiş bir meyillə əlaqədardır, çünki təkrarlanan «r» hərfindən sonra «z» hərfini tələffüz etmək çətindir. Amma əlavə etməliyəm ki, bu dil sürçməsi qızımda, mən ondan bir neçə dəqiqə əvvəl «maymun» əvəzinə «alma» demiş olduğum zaman baş verdi. İndi isə dil sürçməsi yüksək dərəcədə yoluxucudur, adların unudulması kimi, ki Meringer və Mayer bu xüsusiyyəti qeyd etmişlər. Bu psixi yoluxuculuğun səbəbini deyə bilmirəm.

5) «Mən bir fincan ölçən kimi — cib ölçən kimi — çökürəm», müalicə seansının əvvəlində bir xəstə deyir, samitləri yerini dəyişdirərək, burada ona yenidən artikulasiya çətinliyi («Viyana qadınları ağ çamaşır yuyur» — «Balıq qanadı» və bənzər yoxlama sözləri) bəhanə kimi xidmət edə bilər. Dil sürçməsinə diqqət yetirildikdə, o dərhal cavab verir: «Bəli, bu yalnız ona görədir ki, siz bu gün «ciddiyyəşt» demisiniz.» Mən həqiqətən də onu bu sözlərlə qarşılamışdım: «Bu gün iş ciddiyyət alacaq» (çünki tətilə qədərki son saat olmalı idi) və «ciddiyyət» sözünü zarafatla «ciddiyyəşt» kimi uzatmışdım. Saatın gedişində o, yenidən və yenidən dili sürçür, mən isə nəhayət ki, onun məni sadəcə təqlid etmədiyini, əksinə, «ciddiyyət» sözünü ad kimi şüursuzluqda saxlamaq üçün xüsusi bir səbəbi olduğunu qeyd edir.

4) «Mən çox soyuqdəymişəm, ağızdan nəfəs ala bilmirəm — burundan nəfəs ala bilmirəm» — eyni xəstənin başına bir dəfə də gəlir. O, dərhal bu nitq səhvini necə etdiyini bilir. «Mən hər gün Hasenauer küçəsində tramvaya minirəm və bu gün səhər avtomobili gözləyərkən mənə gəldi ki, əgər mən fransız olsaydım, Asenauer deyərdim, çünki fransızlar başlanğıcdakı H hərfini həmişə buraxırlar.» Sonra o, tanıdığı fransızlarla bağlı bir sıra xatirələri gətirir və geniş dolambaçlarla, on dörd yaşında qız ikən kiçik «Kurmärker və Picarde» pyesində Picarde rolunu oynadığını və o vaxtlar qırq-alman dilində danışdığını xatırlayır. Onun qonaq evində Parisdən gəlmiş bir qonağın olması təsadifi bütün xatirələr zəncirini oyatmışdır. Deməli, səslərin yerini dəyişməsi tamamilə yad bir kontekstdən gələn şüursuz bir fikrin yaratdığı maneənin nəticəsidir.

5) Uzaq keçmişdəki uşaq xatirəsinin təkrarlanması ortasında yaddaşı tərəfindən tərk edilmiş digər bir xəstədə nitq səhvinin mexanizmi də eynidir. Digərinin həyasız və şəhvətli əlinin hansı bədən yerinə toxunduğunu yaddaşı ona bildirmək istəmir.

1) Çünki, göründüyü kimi, o, hamiləlik və uşaq doğumunun qarşısını alma haqqında şüursuz fikirlərin təsiri altında idi. «Cib bıçağı kimi qatlanmış» sözləri ilə, ki onları şüurlu olaraq şikayət kimi irəli sürürdü, o, ananın bətnindəki uşağın vəziyyətini təsvir etmək istəyirdi. Mənim müraciətimdəki «ciddiyyət» sözü onu Kärntner küçəsindəki tanınmış bir Vyana firmasının adını (S. Ernst) xatırlatmışdı, bu firma isə konsepsiyaya qarşı qoruyucu vasitələrin satışı yeri kimi reklam verirdi.

O, dərhal sonra bir dostunu ziyarət edir və onunla yay mənzilləri haqqında söhbət edir. M. yerindəki kiçik evinin harada yerləşdiyi soruşulanda, o, «Berglehne» əvəzinə «Berglende» cavabını verir.

6) Başqa bir xəstə, dərsin bitməsindən sonra mən ondan dayısının necə olduğunu soruşduqda cavab verir: «Bilmirəm, indi onu yalnız flagranti görürəm.» Növbəti gün belə başlayır: «Sizə belə axmaq bir cavab vermiş olduğum üçün çox utandım. Təbii ki, məni daima xarici sözləri qarışdıran tamamilə təhsilsiz bir şəxs kimi hesab etməlisiniz. Demək istədim ki, en passant. O vaxtlar hələ bilmirdik ki, yanlış istifadə etdiyi xarici sözləri haradan götürmüşdü. Lakin eyni sessiyada, əvvəlki günün mövzusuna davam olaraq, flagranti halında tutulmanın əsas rol oynadığı bir xatirəni gətirdi. Deməli, əvvəlki gündəki danışma səhvi, hələ şüurə çatmamış xatirəni əvvəlcədən proqnozlaşdırmışdı.

7) Başqa bir xəstəyə qarşı analizin müəyyən bir nöqtəsində, məhz indi danışdığımız dövrdə öz ailəsindən utandığını və atasına hələ bizə məlum olmayan bir ittiham yönəltdiyini ehtimal etməliyəm. Bunu xatırlamır, əlavə olaraq bunun ehtimal olunmaz olduğunu bildirir. Lakin ailəsi haqqında qeydlərlə söhbəti davam etdirir: «Onlara bir şeyi təsdiq etməlisən: Onlar əslində xüsusi insanlardır, hamısında xəsislik var — demək istədim ki, zəka.» Bu, həqiqətən də yaddaşından sıxışdırdığı ittiham idi. Sözlərin qarışmasında, insanın saxlamaq istədiyi məhz həmin fikrin özünü göstərməsi tez-tez rast gəlinən bir haldır (Meringerin halına bax: «Vorschwein» gəlməsi). Fərq yalnız ondadır ki, Meringerdə şəxs şüurunda olan bir şeyi saxlamaq istəyir, mənim xəstəmdə isə saxlanılan şeyi bilmir, yaxud başqa sözlə desək, onun nəyisə və nəyi saxladığını bilmir.

8) Nəzərdə tutulmuş saxlamaya aşağıdakı sözlərin qarışması nümunəsi də aiddir. Bir dəfə Dolomitlərdə turist kimi geyinmiş iki xanımla qarşılaşıram. Onlara bir qədər məsafəyə qədər yol yoldaşlığı edirəm və biz turistik həyat tərzinin həzzlərini, həm də xoşagəlməzliklərini müzakirə edirik. Xanımlardan biri etiraf edir ki, günü bu cür keçirməyin bir çox narahatlığı var. «Doğrudur,» deyir, «bütün günü günəş altında yürüş etdikdə və köynək və don tamamilə tər içində olduqda heç də xoşagəlməz deyil.» Bu cümlədə kiçik bir dayaq nöqtəsini aşmalı olur. Sonra davam edir: «Amma sonra şalvara gəldikdə və geyinini dəyişə bilərik...» Məncə, bu sözlərin qarışmasını izah etmək üçün imtahan verməyə ehtiyac yox idi. Xanım açıq-aşkar siyahını daha tam saxlamaq və «köynək, don və şalvar» demək niyyətində idi. Üçüncü iç çamaşırını adlandırmağı, nəzakət qaydalarına görə boğdu. Lakin məzmunca asılı olmayan növbəti cümlədə, boğulmuş söz onun iradəsinə qarşı oxşar «evə» sözünün təhrifi kimi özünü göstərdi.

9) «Xalça almaq istəyirsinizsə, yalnız Mattheus küçəsindəki Kaufmann mağazasına gedəsiniz. İnanıram ki, orada sizi tövsiyə edə bilərəm», – bir xanım mənə deyir. Mən təkrar edirəm: «Deməli, Mattheus... Kaufmann demək istəyirdim.» Bir adı digərinin yerinə təkrar etməyim diqqətsizliyin nəticəsi kimi görünür. Xanımın sözləri həqiqətən də məni diqqətsizləşdirdi, çünki o, mənim diqqətimi xalçalardan çox daha vacib olan başqa bir şeyə yönəltdi. Mattheus küçəsində mənim arvadımın gəlinlik dövründə yaşadığı ev durur. Evin girişi başqa bir küçədə idi və mən indi onun adını unutduğumu nəzərə çarpıram, onu yalnız dolambaçlı yolla şüuruma gətirə bilərəm.

Mattheus adı, üzərində dayandığım ad, unudulmuş küçə adı üçün əvəzedici ad rolunu oynayır. Bu məqsədlə Kaufmann adından daha yaxşı uyğun gəlir, çünki Mattheus yalnız şəxs adıdır, Kaufmann isə deyil, unudulmuş küçənin adı da şəxs adıdır: Radetski.

10) Aşağıdakı halı, sonradan müzakirə ediləcək «yanlışlıqlar» bölməsinə də daxil edə bilərdim, lakin onu burada gətirirəm, çünki söz əvəzləməsinin əsaslandığı səs münasibətləri çox aydın görünür. Bir xəstə mənə yuxusunu danışır: Bir uşaq ilan dişləməsi ilə özünü öldürməyə qərar verib. Qərarını yerinə yetirir. O, uşağın qıcolmalarla büküldüyünü və s. görür. İndi bu yuxu üçün gündəlik əlaqəni tapmalı olur. Dərhal xatırlayır ki, dünən axşam ilan dişləmələrində ilk yardım haqqında populyar bir mühazirə dinləyib. Əgər böyüklə uşaq eyni vaxtda dişlənibsə, əvvəlcə uşağın yarası müalicə edilməlidir.

Mühazirəçinin müalicə üçün verdiyi qaydaları da xatırlayır. Çox vacib olan məqam, hansı növ tərəfindən dişləndiyidir. Burada onu dayandırıb soruşuram: Bizim bölgədə çox az zəhərli növün olduğunu və hansıların təhlükəli sayıldığını deməmişdirmi? «Bəli, o, zınqırovlu ilanı (Klapperschlange) önə çıxarmışdı.» Gülüşüm ona bir səhv etdiyini nəzərə çarpdırır. İndi isə adı düzəltmir, əksinə, ifadəsini geri götürür: «Bəli, belə, o, bizdə rast gəlinmir, o, əjdaha (viper) haqqında danışmışdı. Necə olur ki, mən zınqırovlu ilana təsadüf edirəm?» – Mən onun yuxusunun arxasında gizlənən düşüncələrin qarışığından irəli gəldiyini ehtimal edirəm. İlan dişləməsi ilə intihar, gözəl Kleopatraya işarədən başqa bir şey ola bilməz.

Hər iki sözdəki uyğunluq, Xl..p..r hərflərinin eyni ardıcıllıqda təkrarlanması və vurğulanan az hecası nəzərdən qaçırıla bilməz. Klapperschlange (zınqırovlu ilan) və Kleopatra adları arasındakı yaxşı əlaqə onun qəlbində müvəqqəti bir hökm yürütmə məhdudiyyəti yaradır; bu səbəbdən o, təqdimatçı Vyanada dinləyicilərinə zınqırovlu ilan dişləmələrinin müalicəsi haqqında məlumat vermişdir, iddiasına təəccüblənmir. O, əks halda mənim kimi yaxşı bilir ki, bu ilan bizim vətənimizin faunasına aid deyil. Onun zınqırovlu ilanın Misirə köçürülməsinə heç bir şübhə bəsləməməsini ona qınamaq istəmirik, çünki biz Avropadan kənar, ekzotik olan hər şeyi bir-birinə qarışdırmağa öyrəşmişik və mən özüm də zınqırovlu ilanın yalnız Yeni Dünyaya aid olduğu iddiasını irəli sürməzdən əvvəl bir an fikrimi cəmləməli oldum.

Təhlilin davamında daha çox təsdiqedici məlumatlar əldə edilir. Yuxu görən qadın dünən ilk dəfə öz mənzilinin yaxınlığında quraşdırılmış Straßerin Antonius qrupunu nəzərdən keçirib. Deməli, bu, ikinci yuxu səbəbi idi (birincisi ilan dişləmələri haqqındakı təqdimat). Yuxusunun davamında o, qollarında bir uşağı yelləyirdi; bu səhnə ona Gretcheni xatırladır. Daha sonra gələn fikirlər “Arria və Messalina” əsərinə aid xatirələri ortaya çıxarır. Yuxu düşüncələrində bu qədər çox teatr əsərinin adının ortaya çıxması, yuxu görən qadının gənclik illərində aktrisa peşəsinə qarşı gizli saxlanılan bir vurğunluğunun olduğunu ehtimal etməyə əsas verir. Yuxunun başlanğıcı: “Bir uşaq həyatını ilan dişləməsi ilə bitirməyə qərar verib”, əslində ondan başqa bir şey demək deyil: O, uşaq ikən bir gün məşhur aktrisa olmağı qərarlaşdırmışdı. Messalina adından nəhayət, bu yuxunun əsas məzmununa aparan düşünmə yolu ayrılır. Son zamanlar baş verən bəzi hadisələr onun tək qardaşının cəmiyyət mövqeyinə uyğun olmayan, ari irqinə mənsub olmayan bir qadınla, yəni mesalliance (bərabər olmayan nikah) bağlayacağı haqqında narahatlıq yaratmışdı.

1) Tamamilə zərərsiz və ya bəlkə də motivləri bizə kifayət qədər aydın olmayan bir nümunəni burada təqdim etmək istəyirəm, çünki o, şəffaflığı aşkar edilə bilən bir mexanizmi ortaya qoyur:

İtaliyada səyahət edən bir alman, zədələnmiş çamadanını bağlamaq üçün bir kəmərə ehtiyac duyur. Lüğət ona kəmər üçün italyan sözü coreggia verir. Rəssamı (Correggio) düşünərək bu sözü asanlıqla yaddaşımda saxlayaram, deyir. Sonra bir mağazaya gedir və tələb edir: una ribera.

Ona elə gəlirdi ki, alman sözünü yaddaşında italyan sözü ilə əvəz etmək ona müvəffəq olmamışdır, lakin onun səyi tamamilə nəticəsiz qalmamışdı. O, bir rəssamın adına yapışmalı olduğunu bilirdi və beləliklə, italyan sözü ilə səsləşən həmin rəssam adına deyil, alman sözü kəmərə yaxın olan başqa bir rəssam adına düşdü. Təbii ki, bu nümunəni adları unutma haqqında da, burada olduğu kimi dil sürçməsi haqqında da yerləşdirə bilərdim.

Bu kitabın ilk nəşri üçün dil sürçmələri ilə bağlı təcrübələr topladığım zaman belə bir yol tutdum ki, müşahidə edə bildiyim bütün halları, o cümlədən daha az təsirli olanları da təhlilə tabe tutdum. O vaxtdan bəri bir çox başqaları da dil sürçmələrini toplamaq və təhlil etmək kimi əyləncəli zəhmətə qatlaşmış və mənə daha zəngin materialdan seçim etmək imkanı yaratmışlar.

12) Gənc bir kişi bacısına deyir: İndi D. ailəsi ilə tamamilə münasibətlərimiz korlanıb, artıq onlara salam vermirəm. Bacısı cavab verir: Ümumiyyətlə, təmiz bir nəsil. O, "nəsil" demək istəyirdi, lakin danışma səhvi ilə iki şeyi də üst-üstə düşürdü: birincisi, qardaşının bir vaxtlar bu ailənin qızı ilə flörtə başlaması, ikincisi isə bu qızın son vaxtlar ciddi qadağan olunmuş bir məhəbbət əlaqəsinə girdiyi deyilirdi.

13) Gənc bir kişi küçədə bir xanımı belə sözlərlə qarşılayır: "İcazə verirsinizsə, xanım, sizi yoldaşlıq-digərmək istərdim." O, açıq-aydın onu sevərək yoldaşlıq etmək istəyirdi, lakin təklifi ilə onu təhqir etməkdən qorxurdu. Bu iki bir-birinə zidd olan hissin bir sözdə — məhz dil sürçməsində — ifadə tapması, gənc kişinin əsl niyyətlərinin heç də saf olmadığını və bu xanıma qarşı özünün belə təhqir edici görünməli olduğunu göstərir. Lakin o, məhz bunu ondan gizlətməyə çalışarkən, şüursuzluq ona bir oyun oynayır və əsl niyyətini büruzə verir; bununla da o, digər tərəfdən xanıma sanki konvensional cavabı: "Bəs siz mənim haqqımda nə düşünürsünüz, məni necə belə təhqir edə bilərsiniz?" — əvvəlcədən təqdim etmiş olur. (Otto Rank tərəfindən bildirilib.)

Bir sıra nümunələri W. Stekelin 4 yanvar 1904-cü il tarixli "Berliner Tageblatt" qəzetində dərc olunmuş "Şüursuz etiraflar" adlı məqaləsindən götürürəm.

14) "Şüursuz düşüncələrimin xoşagəlməz bir hissəsini aşağıdakı nümunə açır. Əvvəlcə qeyd edirəm ki, həkim kimi heç vaxt qazancım barədə düşünmürəm və həmişə yalnız xəstənin marağını nəzərə alıram, bu isə əlbəttə ki, öz-özlüyündə məlum bir məsələdir. Ağır xəstəlikdən sonra bərpa dövründə olan bir xəstənin yanındayam və ona tibbi kömək göstərirəm. Birlikdə ağır günlər və gecələr keçirmişik. Onu daha yaxşı vəziyyətdə görməkdən məmnunam, ona Abbaziada istirahətin ləzzətlərini təsvir edirəm və bu zaman belə bir cümlə işlədirəm: 'Əgər, mən ümid edirəm ki, tezliklə yatağı tərk etməyəcəksiniz —'. Açıq-aydın bu, şüursuzluğun eqoist bir motivindən qaynaqlanırdı: bu varlı xəstəni daha uzun müddət müalicə etmək imkanı, o isə ayıq şüuruma tamamilə yad olan və qəzəblə rədd edəcəyim bir istəkdir."

15) Başqa bir nümunə (V. Ştekel). «Aram bir fransız qadını günorta saatları üçün işə götürür və şərtlər üzərində razılıq əldə edildikdən sonra onun sənədlərini geri qaytarmaq istəyir. Fransız qadını onları saxlamağa icazə verilməsini xahiş edir və bunu belə əsaslandırır: Je cherche encore pour les apres-midis, pardon, pour les avant-midis. Görünür, o, başqa yerdə də iş axtarmaq və bəlkə daha yaxşı şərtlər əldə etmək niyyətində idi — bu niyyətini həyata da keçirdi.»

16) (Dr. Ştekel:) «Bir xanıma nasihat verməliyəm və onun əri, hansının xahişi ilə bu edilir, qapının arxasında qulaq asaraq dayanır. Görünür təsir bağışlamış olan xütbəmin sonunda dedim: ‘Əl öpün, möhtərəm bəy!’ Mən bu sözlərlə təcrübəli dinləyiciyə açıqladım ki, sözlər həmin bəyin ünvanına deyilmişdir, mən onları onun xatirinə demişəm.»

17) Dr. Ştekel özünün Triestdən olan iki xəstəni müalicə etdiyi bir dövr haqqında məlumat verir, onları həmişə səhv salamlayarmış. «Sabahınız xeyir, Herr Peloni,» — Askoliyə deyirdim, — «Sabahınız xeyir, Herr Askoli,» — Peloniyə. Əvvəlcə bu qarışdırmanın daha dərin bir səbəbi olduğunu düşünməyə meyilli idi, onu hər iki cənabın çoxsaylı ortaq xüsusiyyətləri ilə izah etmək istəyirdi. Lakin tezliklə inandı ki, adların dəyişdirilməsi burada bir növ fəxrə uyğun gəlir, çünki bununla hər bir italyan xəstəsinə bildirmək imkanı qazanırdı ki, tibbi məsləhət almaq üçün Vyana gələn yeganə triestli o deyil.

18) Dr. Ştekel özü, qızğın bir ümumi yığıncaqda:

Biz indi gündəliyin 4-cü bəndinə keçirik.

19) Bir professor öz təyinat mühazirəsində: «Mən Re (uyğun) deyiləm, çox hörmət etdiyim sələfimə aid xidmətləri təsvir etmək üçün.»

20) Dr. Ştekel bir xanıma, onun Basedov xəstəliyi olduğunu güman edir: «Siz bacınızdan bir Kropf (zob) daha böyüksünüz.»

21) Dr. Ştekel məlumat verir: Bir nəfər iki dostun münasibətini təsvir etmək istəyir, onlardan biri yəhudi kimi xarakterizə edilməlidir. O deyir: Onlar Kastor və Pollak kimi birlikdə yaşayırdılar. Bu, heç bir şəkildə zarafat deyildi, natiq özünün sözünü pozduğunu belə nəzərə almamışdı və yalnız mənim tərəfimdən buna diqqət yetirilmişdi.

22) Bəzən bir sözün pozulması ətraflı bir xarakteristikanı əvəz edir. Evdə hökm sürən gənc bir xanım mənə əzab çəkən əri haqqında danışır, həkimə getmişmiş ki, ona uyğun olan pəhriz haqqında soruşsun. Həkim isə deyibmiş ki, əsas olan bu deyil. «O, istədiyi qədər yeyib-içə bilər.»

Aşağıdakı iki nümunə T. Reikdən gəlir (Intern. Zeitschr. f. Psychoanalyse, II, 1915) və sözlərin pozulmasının xüsusilə asan baş verdiyi vəziyyətlərdəndir, çünki orada deyilə biləcəyindən daha çox şey saxlanılmalıdır.

23) Bir cənab, əri yaxın vaxtlarda vəfat etmiş gənc bir xanıma başsağlığı verir və əlavə edir: «Uşaqlarınıza tamamilə həsr olunaraq təsəlli tapacaqsınız.» Boğulmuş fikir başqa cür təsəlliyə işarə edirdi: gənc və gözəl bir dul qadın tezliklə yeni cinsi həzzlər yaşayacaq.

24) Həmin bəy axşam qonaqlığında eyni xanım ilə Berlində Pasxa bayramı üçün görülən böyük hazırlıqlar haqqında söhbət edir və soruşur: «Bu gün Vertheimdəki vitrinə baxdınız? Tamamilə dekolteli idi.» O, gözəl xanımın dekoltesinə olan heyranlığını açıq şəkildə ifadə etməyə icazə verilməmişdi və indi qınanılan fikir, mal vitrininin dekorasiyasını dekolteyə çevirərək özünü təsdiq etdi; bu zaman «vitrin» sözü şüursuz olaraq iki mənalı istifadə edildi.

Eyni şərt Dr. Hanns Sachsın ətraflı hesabat verməyə çalışdığı müşahidə üçün də keçərlidir:

25) «Bir xanım mənə ortaq tanışımızdan danışır; onu son gördüyü zaman həmişəki kimi çox şıq geyinmişmiş, xüsusilə çox gözəl, qəhvəyi rəngli yarım ayaqqabılar geyinmişmiş. Harada görüşdüyünü soruşduqda cavab verdi: «O, mənim evimin qapısında zəng çaldı və mən onu endirilmiş jaluzilərdən gördüm. Amma nə qapını açdım, nə də başqa bir əlamət verdim, çünki onun şəhərdə olduğumu bildiyini istəmirdim.» Dinləyərkən düşünürəm ki, o, mənə bir şeyi gizlədir; ən ehtimal ki, tək olmadığına və qonaq qəbul etmək üçün geyinmədiyinə görə qapını açmamışdır və bir az ironik soruşuram: «Deməli, bağlı jaluzilərin arxasından onun ev ayaqqabılarını — yarım ayaqqabılarını bəyənə bildiniz?» «Ev ayaqqabısı» sözündə ifadədən saxlanılan fikir, onun ev paltarı haqqında özünü büruzə verir.

Digər tərəfdən «yarım» sözü məhz bu sözdə qınanılan cavabın nüvəsi: «Siz mənə yalnız həqiqətin yarısını deyirsiniz və yarımçıq geyinmiş olduğunuzu gizlədirsiniz» ifadəsinin tərkibində olduğu üçün aradan qaldırılmağa çalışıldı. Həmin bəyin ailə həyatı, onun «ev xoşbəxtliyi» haqqında birbaşa əvvəl danışmış olduğumuz üçün dil sürçməsi də təşviq edildi; bu, onun şəxsiyyətinə yerdəyişməni də müəyyən dərəcədə təyin etdi. Nəhayət, etiraf etməliyəm ki, bəlkə də qısqanclığım bu şıq bəyi küçədə ev ayaqqabıları ilə dayanmış şəkildə təsəvvür etməyə kömək etdi; mən özüm də bir müddət əvvəl heç də «həddən artıq gözəl» olmayan qəhvəyi rəngli yarım ayaqqabılar almışam.»

Mövcud olan kimi müharibə dövrü bir sıra dil sürçmələri doğurur ki, onların başa düşülməsi az çətinlik yaradır.

26) «Oğlunuz hansı silahda xidmət edir?» deyə bir xanımdan soruşulur. O, cavab verir: «42-ci qatillərdə.»

27) Leytenant Henrik Haiman cəbhədən yazır: «Maraqlı bir kitabın oxunmasından, bir anlıq kəşfiyyat telefonçusunu əvəz etmək üçün qoparıldım. Top stansiyasının xətt yoxlamasına cavab olaraq: «Yoxlama düzgündür, sakitlik» deyirəm. Nizamnaməyə görə belə olmalı idi: «Yoxlama düzgündür, son». «Mənim sapmam oxumağa maneə olunduğuna görə narahatlığımı izah edir.» (Intern. Zeitschr. f. Psychoanalyse, IV, 1916/17.)

28) Bir çavuş, əsgərlərə ünvanlarını evə dəqiq göstərməyi əmr edir ki, göndərilən ləziz parçalar itirilməsin.

29) Aşağıdakı, son dərəcə gözəl və dərin kədərli arxa planına görə “əhəmiyyətli” nümunəni Dr. L. Czeszerin məlumatına borcluyam; o, müharibə dövründə bitərəf İsveçrədə olduğu vaxt bu müşahidəni aparmış və onu ətraflı təhlil etmişdir. Onun məktubunu əhəmiyyətsiz buraxılışlarla aşağıda olduğu kimi təqdim edirəm:

“Mən, professor M. N.-nin O. şəhərində, bitən yay semestrində keçirdiyi hisslərin psixologiyası haqqında mühazirələrindən birində başına gələn bir ‘dil sürçməsi’ hadisəsini bildirməyə icazə verirəm. Əvvəlcə qeyd etməliyəm ki, bu mühazirələr universitetin akt zalında, böyük izdihamla toplaşan fransız internə edilmiş hərbi əsirlər və əsasən qətiyyətlə Antanta tərəfdarı olan fransız-isveçrəli tələbələrin iştirakı ilə keçirilmişdir. O. şəhərində, eləcə də Fransanın özündə, boche sözü indi almanları adlandırmaq üçün ümumi və yalnız bu məqsədlə istifadə olunur. Lakin ictimai çıxışlarda, eləcə də mühazirələrdə və s. yüksək rütbəli məmurlar, professorlar və digər məsul şəxslər, bitərəflik səbəblərindən bu uğursuz sözdən qaçmağa çalışırlar.

Professor N. məhz affektlərin praktik əhəmiyyətini müzakirə etmək üzrə idi və bir affektdən məqsədyönlü şəkildə istifadə etməyə nümunə gətirməyi nəzərdə tutmuşdu; məqsəd, özündə maraqsız olan əzələ işini həzz hissləri ilə yükləmək və beləliklə onu daha intensiv hala gətirmək idi. O, təbii ki, fransız dilində, həmin vaxt yerli qəzetlərin bütün-alman qəzetindən dərc etdirdiyi, bağda şagirdlərini işlədən və onları daha intensiv işləməyə həvəsləndirmək üçün hər bir torpaq parçası əvəzinə bir fransız kəlləsini əzdiklərini təsəvvür etməyi tələb edən bir alman müəllimi haqqında hekayəni danışdı. Hekayəni danışarkən N., təbii ki, almanlardan söhbət açılan hər yerdə tam düzgün Allemand sözünü işlədirdi, boche deyil. Lakin hekayənin nəticəsinə gəlincə, müəllimin sözlərini belə təqdim etdi: Imaginez vous, qu'en chaque moche vous ecrasez le crâne d’un Français. Deməli, motte əvəzinə *— moche!

Alim, rəvayətin əvvəlindən etibarən ciddi şəkildə özünü toplayır ki, vərdişə və bəlkə də təhrikə ucbatından universitet zalının kürsüsündən qətiyyən düşməsin, hətta bu söz federal qərarla açıq şəkildə qadağan edilib. Elə həmin anda, o, son dəfə tamamilə düzgün «instiZuteur allemand» dedikdən və daxili rahatlıqla qüsursuz nəticəyə tələsərkən, çətinliklə geri itələnmiş söz «motte» sözünün səsləşməsinə yapışır və — fəlakət baş verir. Siyasi taktiksizlikdən təşviş, bəlkə də vərdiş edilmiş və hamının gözlədiyi sözdən istifadə etmək istəyi, eləcə də doğma respublikaçı və demokratın sərbəst fikir bildirməkdə hər cür məcburiyyətə qarşı narazılığı, nümunənin düzgün təqdim olunmasına yönəlmiş əsas niyyətə müdaxilə edir. Müdaxilə edən tendensiya natiyə məlumdur və o, başqa cür düşünmək mümkün deyilsə, dil sürçməsizdən dərhal əvvəl ona haqqında düşünmüşdür.

Professor N. öz dil sürçməsini nəzərə almadı, heç olmasa onu düzəltmədi, halbuki adətən insan bunu demək olar ki, avtomatik olaraq edir. Əksinə, ləpsus əsasən fransız olan dinləyicilər tərəfindən həqiqi məmnuniyyətlə qarşılandı və qəsdən edilmiş söz oyunu kimi təsir bağışladı. Mən isə bu görünüşcə zərərsiz hadisəni həqiqi daxili həyəcanla izlədim. Çünki, aydın səbəblərə görə, psixoanalitik üsulla özünü tətbiq edən sualları professorun cavabına verməkdən imtina etməli olsam da, bu dil sürçməsi mənim üçün qətiliklə dəqiq olan nəzəriyyəyə — yəni səhv hərəkətlərin təyinatına və dil sürçməsi ilə zarafat arasındakı dərin analojiyə və əlaqələrə dair sizin nəzəriyyənizin doğruluğunun qəti sübutu idi.

30) Müharibə dövrünün kədərli təəssüratları arasında Avstriyalı zabit, leytenant T.-nin bildirdiyi dil sürçməsi də yarandı:

«İtaliya əsirliyimdə bir neçə ay ərzində biz, 200 zabit, dar bir villada yerləşdirilmişdik. Bu müddət ərzində yoldaşlarımızdan biri qrippdən öldü. Bu hadisənin yaratdığı təəssürat təbii olaraq dərin idi; çünki bizim şəraitimiz, tibbi yardımın olmaması, həmin vaxtkı mövcudluğumuzun çarəsizliyi epidemiyaya yayılma ehtimalını daha çox yüksək edirdi. — Biz ölünü bir zirzəmi otağında yerləşdirmişdik. Axşam, bir dostumla evimizin ətrafında gəzintiyə çıxanda, ikimiz də meyiti görmək istəyimizi bildirdik. Mən irəlidə gedən kimi, zirzəmiyə daxil olarkən məni şiddətlə qorxudan bir mənzərə qarşıma çıxdı; çünki mən tabutu girişə bu qədər yaxın qoyulmuş halda tapmağa və bu qədər yaxınlıqdan, oynayan şam işıqlarının hərəkətə gətirdiyi üzü baxmağa hazır deyildim. Hələ bu təsir altında biz gəzintiyə davam etdik. Gözün tam ay işığında üzən parkı gördüyü bir yerə çatanda, aydınlıq saçan çəmənlik və onun arxasında yerləşən yüngül duman pərdəsi göstərdi, mən bununla əlaqəli təsəvvürə ifadə verdim, qonşu şam ağaclarının kənarında elflər halqasının rəqs etdiyini görmək.

Növbəti günün günortasında ölmüş yoldaşımızı dəfn etdik. Bizim zindanımızdan kiçik, qonşu kəndin qəbiristanlığına qədər olan yol bizə eyni dərəcədə acı və təhqiredici idi; çünki yarım böyümüş, qışqıran gənclər, alay edən, istehza ilə gülən əhali, kobud, qışqıran səs-küy bu fürsətdən istifadə edərək, açıq-aşkar maraq və nifrətdən qarışmış hisslərinə ifadə verməyə çalışdılar. Bu qədər müdafiəsiz vəziyyətdə belə təhqir olunmadan qala bilməmək hissi, açıq şəkildə nümayiş etdirilən vəhşiliyə qarşı iyrənmə axşama qədər məni qəzəblə əhatə etdi. Əvvəlki gündəki eyni saatda, eyni yoldaşlıqla bu dəfə də yaşayış binasının ətrafındakı çınqıl yolla gəzdiyimiz zaman; cəsədin yerləşdiyi zirzəmi barmaqlıqlarının yanından keçərkən, onun görünüşünün məndə yaratdığı təəssüratın xatirəsi məni bürüdü.

Parkın yenidən aydınlandığı nöqtədə, eyni dolunay işığında, mən dayandım və yoldaşıma belə dedim: «Burada qəbir — -—- ot içində serenada batmaq olar!» — İkinci tələffüz səhvindən sonra diqqətim cəlb olundu; ilk dəfə mən mənanı dərk etmədən səhvi düzəltmişdim. İndi mən düşünüb ardıcıl olaraq sıraladım: «qəbirə — batmaq!» Şimşək sürəti ilə bu təsvirlər arxalandı: ay işığında rəqs edən, süzülən elflər; təntənəli şəkildə yerləşdirilmiş yoldaş, canlanan təəssürat; dəfn mərasimindən ayrı-ayrı səhnələr, keçmiş iyrənmə və pozulmuş yas hissi; yayılan xəstəlik haqqında aparılan bəzi söhbətlərin xatirəsi, bir neçə zabitin qorxu ifadələri. Daha sonra mən atamın ölüm günü olduğunu xatırladım, bu isə mənim əks halda çox pis olan tarix yaddaşım nəzərə alınaraq diqqət çəkici oldu.

Sonradan düşünərkən mənə aydın oldu: hər iki axşam arasında xarici şərtlərin üst-üstə düşməsi, eyni saat, işıqlandırma, eyni yer və yoldaş. Qripin yayılmasından narahatlıq müzakirə edildiyi zaman keçirdiyim narahatlığı xatırladım; lakin eyni zamanda özümü qorxuya qapılmağa qoymamaq haqqında daxili qadağanı da. Həmçinin «biz qəbirə bata bilərik» sözlərinin düzülüşü mənə onun mənasında aydın oldu, eyni zamanda mən belə bir qənaətə gəldim ki, hələ də aydın olmayan «qəbir» sözünün «ot» sözü ilə ilk dəfə edilən düzəlişi, ikinci tələffüz səhvini də: «oxumaq» əvəzinə «batmaq» sözünü də nəticə vermişdir, boğulmuş kompleksə son təsirini təmin etmək üçün.

Mən əlavə edirəm ki, həmin vaxt mən qorxulu yuxulardan əziyyət çəkirdim; bu yuxularda mənə çox yaxın olan qohumumu təkrar-təkrar xəstə, bir dəfə isə ölü görürdüm. Mən əsir düşməmədən bir az əvvəl, qripin həmin qohumumun vətənində xüsusi şiddətlə yayıldığı xəbərini almışdım və ona öz canlı təşvişlərimi də bildirmişdim. O vaxtdan bəri mən onunla əlaqəni itirmişdim. Aylar sonra mənə, təsvir olunan hadisədən iki həftə əvvəl onun epidemiyaya qurban getdiyi xəbəri gəldi!”

31) Aşağıdakı dil sürçməsi nümunəsi, həkimin taleyinin bir hissəsi olan ağrılı münaqişələrdən birini şimşək kimi işıqlandırır. Təşhisi hələ dəqiqləşməmiş, ehtimal ki, ölümə məhkum bir adam, öz düyününü həll etməyi gözləmək üçün Vyanaya gəlmiş və uşaqlıq dostu olan, tanınmış həkimə çevrilmiş birini müalicəsini üzərinə götürməyə dəvət etmişdi; bu dəvətə həkim istəməyərək, nəhayət razı olmuşdu. Xəstə bir sağalma müəssisəsində qalmalı idi və həkim “Hera” sanatoriyasını təklif edir. “Bu isə yalnız müəyyən məqsədlər üçün nəzərdə tutulmuş bir müəssisədir (doğum evi),” – xəstə etiraz edir.

“Yox, əsla,” – həkim həyəcanlanır: ““Hera”da hər bir xəstəni öldürmək — yerləşdirmək, mənim demək istədiyim budur.” Sonra o, öz dil sürçməsinin yozumuna şiddətlə qarşı çıxır. “Sən mənim sənə qarşı düşmən hisslərim olduğuna inanmırsan, elə deyilmi?” On beş dəqiqə sonra o, xəstənin qulluğunu üzərinə götürmüş, onu xaricə müşayiət edən xanıma belə deyir: “Mən heç nə tapa bilmirəm və hələ də inanmıram. Amma əgər belə olacaqsa, mən güclü bir morfin dozasına razıyam və sonra sakitlik olacaq.” Məlum olur ki, dostu ona şərt qoymuşdur: əgər ona artıq kömək etmək mümkün olmadığı dəqiqləşərsə, o, əzablarını bir dərmanla qısaltsın. Deməli, həkim həqiqətən də dostunu öldürmək vəzifəsini üzərinə götürmüşdü.

32) Çox xüsusi və öyrədici bir dil sürçməsi nümunəsindən imtina etmək istəmirəm, baxmayaraq ki, mənbəyimə görə bu hadisə təxminən 20 il əvvəl baş vermişdir. “Bir xanım bir dəvətdə belə demişdi — sözlərinə diqqət yetirsəniz, onların həvəs və gizli təəssüratların təzyiqi altında yarandığını hiss edirsiniz: “Bəli, qadın kişilərə xoş gəlmək istəyirsə, gözəl olmalıdır. Kişinin vəziyyəti isə daha yaxşıdır; əgər onun yalnız beş düz üzvi varsa, başqa heç nəyə ehtiyacı yoxdur!” Bu nümunə bizə dil sürçməsinin intim mexanizminə, sıxlaşdırma və ya kontaminasiya (bax. § 62) vasitəsilə yaxşı baxış imkanı verir. İki məna yaxınlığı olan ifadənin birləşdiyi fərz etmək məntiqlidir:

“əgər onun dörd düz üzvi varsa” “əgər onun beş duyğusu yerindədirsə”.

Və ya “düz” elementi aşağıdakı iki nitq niyyətinin ortaq hissəsi olmuşdur:

“əgər onun yalnız düz üzvləri varsa” “beşinin hamısını düz buraxmaq”.

Heç nə bizə mane olmur ki, güman edək: beş duyğu haqqında və düz beş üzv haqqında olan hər iki ifadə birlikdə təsir göstərmişdir ki, düz üzvlər haqqında olan cümləyə əvvəlcə bir rəqəm, sonra isə sadə dörd əvəzinə sirli beşi daxil etsin. Lakin bu birləşmə, əgər nəticə olaraq yaranan dil sürçməsi formasında özünəməxsus, yaxşı məna olmasaydı, əlbəttə baş verməzdi; bu məna, bir qadının açıq şəkildə, ört-basdır etmədən bildirməsinə icazə verilməyən bir sinik həqiqətə uyğundur. — Nəhayət, xanımın sözlərinin mətninə görə həm mükəmməl bir zarafat, həm də əyləncəli bir dil sürçməsi mənasına gələ biləcəyinə diqqət yetirməyi unutmamaq istəyirik. Bu yalnız onun bu sözləri şüurlu niyyətlə, yoxsa — şüursuz niyyətlə söyləməsindən asılıdır. Bizim halımızda danışan xanımın davranışı, əlbəttə, şüurlu niyyəti təkzib edir və zarafatı istisna edir.”

Bir dil sürçməsin zarafata yaxınlaşması, O. Rank tərəfindən bildirilmiş halda olduğu qədər uzağa gedə bilər; həmin halda dil sürçməsin müəllifi onu nəhayət özü zarafat kimi gülərək qarşılayır:

33) “Gənc evlənmiş bir kişi, qızca görünüşü narahat edən arvadı tərəfindən tez-tez cinsi əlaqəyə icazə verilmədiyi üçün, mənə sonradan həm özünü, həm də arvadını çox güldürən aşağıdakı hekayəni danışdı: Arvadının oruc qadağasını bir daha pozduğu bir gecədən sonra, səhər vaxtı onların ortaq yataq otağında qırxınır və bu zaman — artıq bir neçə dəfə rahatlıq üçün etdiyi kimi — hələ yatmaqda olan həyat yoldaşının gecə masası üzərində duran pudra fırçasından istifadə edir. Öz dəri rəngi üçün son dərəcə narahat olan xanım ona bunu da bir neçə dəfə qeyd etmişdi və buna görə də qəzəblənərək ona belə deyir: ‘Sən artıq məni yenə öz fırçanla pudralayırsan!’ Kişinin gülüşü ilə öz dil sürçməsinin fərqinə varan xanım (o, ‘sən artıq özün yenə mənim fırçamla pudralanırsan’ demək istəmişdi), nəhayət əylənərək gülür (‘pudralamaq’ Vyanada hər kəsə tanış olan cinsi əlaqə mənasında işlənən ifadədir, fırçanın fallik simvol olması isə şübhə doğurmur).” (Internat. Zeitschr. f. Psychoanalyse, I, 1913.)

34) Aşağıdakı halda da (A. J. Storfer) zarafat niyyəti haqqında düşünmək olar:

Aydın şəkildə psixogen mənşəli bir xəstəlikdən əziyyət çəkən B. xanım, psixoanalitik X. həkimə müraciət etməsi barədə dəfələrlə təkliflər alır. O, həmişə belə bir müalicənin heç vaxt düzgün bir şey olmadığını, həkimin hər şeyi səhv şəkildə cinsi məsələlərə bağlayacağını qeyd edərək imtina edir. Nəhayət, bir dəfə həkimin məsləhətinə əməl etməyə razı olur və soruşur: “Yaxşı, bəs bu Dr. X. nə vaxt qəbul edir?”

Zarafat ilə dil sürçməsi arasındakı qohumluq, dil sürçməsin çox vaxt sadəcə bir qısalma olması ilə də özünü göstərir:

35) Gənc bir qız məktəbi tərk etdikdən sonra dövrün ümumi cərəyanlarına uyğun gələrək tibb təhsilinə yazıldı. Bir neçə semestr sonra tibbi kimya ilə əvəz etdi. Bu dəyişikliyi bir neçə il sonra aşağıdakı sözlərlə nəql edir:

«Kəsik işləri zamanı ümumiyyətlə qorxmazdım, amma bir dəfə bir cəsədin barmaqlarından dırnaqlarını çıxarmalı olduğum zaman bütün kimyaya olan həzzimi itirdim.»

36) Burada təfsiri çox az sənətkarlıq tələb edən dil sürçməsinin başqa bir halını qeyd edirəm. «Professor anatomiyada bağırsaq elminin çox çətin bir hissəsi olan burun boşluğunun izahına çalışır. Dinləyicilərin onun izahlarını başa düşüb-düşmədiklərini soruşduqda, ümumi bir «Bəli» cavabı eşidilir. Bunun üzərinə, özünə inamı ilə tanınan professor belə deyir: «Çox güman etmirəm, çünki burun boşluğunu başa düşən insanları, Vena kimi milyonluq bir şəhərdə belə, bir barmağa, bağışlayın, əlin barmaqlarına demək istəyirdim, saymaq olar.»

37) Həmin anatom bir dəfə də belə deyir: «Qadın cinsiyyət orqanında çoxlu təkliflərə — bağışlayın, təcrübələrə baxmayaraq...»

38) Vyana Dr. Alf. Robitsekə iki qədim fransız müəllifi tərəfindən qeyd edilmiş dil sürçməsi halına dair işarə etdiyi üçün minnətdaram; bu halları tərcümə etmədən olduğu kimi verəcəyəm.

Brantöm (1527–1614) Vies des Dames galantes, İkinci Discourse: «Dünyanın ən gözəl və ən namuslu xanımlarından birini tanıyırdım; sarayda bir cəngavərlə bu vətəndaş müharibəsi zamanı müharibə işləri haqqında söhbət edərkən ona belə dedi: «Kralın bu ölkədəki bütün c... qırdığını eşitmişəm.» O, körpüləri nəzərdə tutmuşdu. Ərinin yanından yatmağa gəldiyini və ya sevgilisini düşünərkən hələ də bu adı ağzında saxladığını düşünün; və cəngavər bu sözə görə ona olan eşqində alovlandı.»

«Tanıdığım başqa bir xanım, özündən daha böyük olan başqa bir xanımla söhbət edərkən və onun gözəlliklərini tərifləyərkən, ona belə dedi: «Xeyr, xanım, sizə dediklərim: sizi təhqir etmək üçün deyil; təhqir etmək istəyirdi, belə düzəldi: düşünün ki, o, təhqir etməyi düşünürdü.»

39) Əlbəttə, cinsi ikibaşlılığın dil sürçmələri nəticəsində yaranmasına dair daha müasir nümunələr də var. F. xanım dil kursundakı ilk dərsi haqqında belə danışır: «Çox maraqlıdır, müəllim xoş bir gənc ingilisdir. İlk dərsdə mənə bluzka (düzəldir: çiçək) vasitəsilə fərdi dərs verməyi üstün tutduğunu bildirdi.» (Storfer.)

Psixoterapevtik üsulda, mən nevroz simptomlarının həlli və aradan qaldırılması üçün istifadə edirəm, çox vaxt belə bir vəzifə qoyulur: xəstənin təsadüfi kimi irəli sürdüyü sözlərdən və fikirlərdən, gizlənməyə çalışan, lakin müxtəlif yollarla qəsdən olmadan özünü büruzə verməkdən qaça bilməyən bir fikir məzmununu aşkar etmək. Bu prosesdə çox vaxt dil sürçməsi ən dəyərli xidməti göstərir; bunu mən inandırıcı və digər tərəfdən qəribə nümunələrlə sübut edə bilərəm. Xəstələr, məsələn, öz bibiləri haqqında danışarkən, dil sürçməsinə diqqət etmədən, ardıcıl olaraq onlara “anam” deyirlər və ya ərlərini öz “qardaşları” adlandırırlar. Onlar bu yolla məni diqqətə çatdırırlar ki, bu şəxsləri bir-biri ilə “eyniləşdirmiş”, hissləri həyatında eyni tipin təkrarlanmasını ifadə edən bir sıra içərisinə yerləşdirmişlər. Və ya: iyirmi yaşlı gənc bir kişi mənim qəbul otağımda özünü belə təqdim edir: Mən sizin müalicə etdiyiniz N. N.-nin atasıyam. — Bağışlayın, qardaşı demək istəyirəm; o, məndən dörd yaş böyükdür. Mən başa düşürəm ki, o, bu dil sürçməsi ilə atasının günahı üzündən qardaşı kimi xəstələndiyini, qardaşı kimi sağalma istədiyini, lakin sağalma ən çox lazım olan şəxsin ata olduğunu ifadə etmək istəyir. Digər hallarda, qeyri-adi səslənən bir söz birləşməsi, məcburi görünən bir ifadə tərzi, xəstənin fərqli motivləşdirilmiş nitqində sıxışdırılmış bir fikrin iştirakını aşkar etmək üçün kifayət edir.

Külli və bu cür daha incə nitq pozuntularında, ki, bunlar da “dil sürçməsi” anlayışına daxil edilə bilər, mən səslərin təmas təsirlərinin deyil, nitq niyyətindən kənar fikirlərin dil sürçməsinin yaranmasında həlledici olduğunu və baş vermiş nitq səhvini aydınlaşdırmaq üçün kifayət etdiyini görürəm. Səslərin bir-birinə dəyişdirici təsir göstərmə qanunlarını şübhə altına almaq istəmirəm; lakin onlar mənə nitqin düzgün icrasını təkbaşına pozacaq qədər təsirli görünmür. Mənim daha dəqiq öyrəndiyim və dərinə nüfuz etdiyim hallarda, bu qanunlar yalnız uzaqda yerləşən psixi bir hərəkətverici qüvvənin rahatlıqla istifadə etdiyi, lakin bu əlaqələrin nüfuz sahəsi ilə məhdudlaşmayan əvvəlcədən formalaşmış mexanizmi təmsil edir. Dil sürçməsi zamanı əvəzləmələrin böyük bir qrupunda belə səs qanunlarından tamamilə imtina edilir. Bu mövzuda mən Vundtla tam uyğunluqdayam; o da dil sürçməsinin şərtlərini mürəkkəb və səslərin təmas təsirlərindən çox uzağa gedən bir şey kimi fərz edir.

Bu “daha uzaq psixi təsirləri” Vundtun ifadəsinə görə etibarlı hesab edirəmsə, digər tərəfdən, sürətləndirilmiş nitq və bir qədər yayındırılmış diqqət şəraitində, səhv tələffüzün Meringer və Mayer tərəfindən müəyyən edilmiş həddə qədər asanlıqla məhdudlaşa biləcəyini qəbul etməyə maneə törədən heç nə bilmirəm. Bu müəlliflərin topladığı nümunələrin bir hissəsində daha mürəkkəb həll ehtimalı daha yüksəkdir. Məsələn, əvvəlcə qeyd etdiyim halı götürək:

“Mənə bacı... Sinə o qədər ağır idi.”

Burada elə sadə bir vəziyyətdir ki, “schwe” səsi bərabər dəyərli “Bru” səsinin ön səsini sıxışdırıb? “schwe” səslərinin bu tələsikliyə xüsusi bir əlaqə ilə daha da uyğunlaşdırıla biləcəyini inkar etmək çətindir. Bu əlaqə başqa bir şey deyil, assosiasiya ola bilər: bacı—qardaş, bəlkə də: bacının sinəsi, başqa düşüncə dairələrinə keçid verən. Səhnənin arxasında görünməz köməkçi, əks halda zərərsiz olan “schwe” səsinə, nəticəsi nitq səhvi kimi özünü göstərən gücü verir.

Digər nitq səhvləri üçün, ədəbsiz sözlərə və mənalara uyğunluğun əsl maneə törədən amil olduğunu fərz etmək olar. Pis tərbiyəli insanlarda çox sevilən sözlərin və ifadələrin qəsdən təhrif edilməsi və əyilməsi, zərərsiz bir səbəbdən qadağan edilmiş şeyi xatırlatmaqdan başqa bir şeyi nəzərdə tutmur və bu oyunçuluq o qədər tez-tez rast gəlinir ki, onun qəsdən olmadan və istəyə qarşı da özünü təsdiqləməsi təəccüblü olmazdı. Məsələn: “Eiweiß-Scheibchen” (yumurta ağının dilimi) əvəzinə “Eischeißweibchen” (yumurta pis qadın), “Apropos” əvəzinə “Apopos Fritz”, “Lotuskapitäl” (lotus başlığı) əvəzinə “Lokuskapitäl” (çəyirtkə başlığı) və s., bəlkə də müqəddəs Magdalananın “Alabüsterbachse” (Alabaster qabı) bu kateqoriyaya aiddir. — “Şefimizin sağlığına qalxmağa sizi dəvət edirəm” ifadəsi, qəsdən edilmiş parodiyanın əks-sədası olan qəsdən olmayan bir parodiyadan başqa bir şey deyil. Əgər mən, təntənəli nitqçi bu səhvi ona töhfə verdiyi şef olsaydım, qələbə qazanan imperatorun əsgərlərinə, tərif olunan şəxsə qarşı daxili etirazı təhqiramiz mahnılarla açıq şəkildə ifadə etməyə icazə verərkən Romalıların nə qədər ağıllı davrandıqlarını düşünərdim.

— Meringer özünün, cəmiyyətin ən yaşlısı kimi tanınan və “Senexl” və ya “köhnə Senexl” rəsmi ləqəbi ilə çağırılan bir şəxsə bir dəfə “Şərəfinə, köhnə Senexl!” dediyini danışır. Bu səhvə görə özü də təəccübləndi (s. 50). “Altesl” (köhnə) sözü “alter Esel” (köhnə eşşək) təhqirinə nə qədər yaxın olduğunu xatırlatsaq, onun emosiyasını bəlkə də izah edə bilərik. Yaşa hörmətin pozulmasına (yəni, uşaqlığa endirilmiş halda: ataya hörmət) böyük daxili cəzalar qoyulmuşdur.

1) Bir xəstəmdə dil sürçməsi əlamət kimi davam etdi, ta ki, bu, uşaq yaramazlığına — “ruinieren” sözünü “urinieren” ilə əvəz etməyə — qədər geri qaytarılana kimi. — Dil sürçməsi fəndi ilə qeyri-əxlaqi və qadağan edilmiş sözlərin sərbəst istifadəsinə nail olmaq təhrikçiliyinə Avraamın “kompensasiyaedici tendensiya” ilə səhv yerinə yetirmələr haqqında müşahidələri bağlanır (Intern. Zeitschr. f. Psychoanalyse VII, 1922). Adların ilk hecasını təkrarlayaraq kəkələməyə meylli olan bir xəstə “Protagoras” adını “Protragoras”a çevirmişdi.

Bir az əvvəl isə “Alexandros” əvəzinə “A—alexandros” demişdi. Araşdırma göstərdi ki, o, uşaq vaxtı ilk hecalar olan “a” və “po”-nu təkrar etməyə xüsusi meyl göstərirdi; bu oyuncaq, uşaqların ləngəməsinə tez-tez başlanğıc verir. “Protagoras” adında o, ilk hecadakı “r”-i buraxıb “Po—potagoras” demək təhlükəsini hiss etdi. Buna qarşı qorunmaq üçün o, həmin “r”-i qəsdən möhkəm saxladı və ikinci hecaya əlavə bir “r” də yerləşdirdi. Eyni şəkildə, o, başqa vaxtlar “parterre” və “Kondolenz” sözlərini “partrerre” və “Ko dolenz”ə təhrif edirdi, çünki assosiasiyalarında yaxın duran “pater” (ata) və “kondom” sözlərindən qaçmaq istəyirdi. Avraamın başqa bir xəstəsi “Angina” əvəzinə hər dəfə “Angora” deməyə meylli olduğunu etiraf etdi; çox güman ki, “Angina”nı “Vagina” ilə əvəz etmək təhrikçiliyindən qorxduğu üçün. Beləliklə, bu dil sürçmələri, təhrifedici tendensiyanın yerinə müdafiəedici tendensiyanın üstünlük qazanması nəticəsində yaranır və Avraam haqlı olaraq bu prosesin məcburiyyət nevrozlarında simptom yaranması ilə analogiyasına diqqət çəkir.

Ümid edirəm ki, oxucular heç bir sübutla təsdiqlənə bilməyən bu yozumların dəyəri ilə mənim özüm topladığım və təhlillərlə izah etdiyim nümunələrin dəyəri arasındakı fərqi nəzərdən qaçırmayacaqlar. Lakin mən hələ də gizli şəkildə gözləntimi davam etdirirəm ki, dil sürçməsinin görünüşcə sadə halları da nəzərdə tutulan kontekstdən kənarda yarımçıq boğulmuş bir fikir tərəfindən pozulmaya qaytarıla bilər. Məni buna sövq edən Meringerin çox diqqətəlayiq bir qeydidir. Bu müəllif deyir ki, heç kimin dilinin sürçmədiyi iddia edilməsi qəribədir. Çox ağıllı və dürüst insanlar var ki, onlara dilinin sürçdüyünü söylədikdə inciyirlər. Meringerin “heç kim” sözü ilə qoyduğu bu iddianı elə ümumi şəkildə qəbul etməyə cəsarət etmirəm. Lakin dil sürçməsinin sübutu ilə bağlı olan və açıq-aydın utancın təbiətindən qaynaqlanan emosional iz əhəmiyyət kəsb edir. Bu iz, unudulmuş bir adı xatırlaya bilmədikdəki hirsə və görünüşcə əhəmiyyətsiz bir xatirənin davamlılığına təəccübə bərabərdir və hər dəfə pozulmanın yaranmasında bir motivin iştirakına işarə edir.

Adların təhrif edilməsi, əgər bu qəsdən edilirsə, bir təhqirə uyğun gəlir və təsadüfi bir dil sürçməsi kimi ortaya çıxdığı bir çox halda eyni mənanı daşıya bilər. Meyerin məlumatına görə, bir dəfə “Freud” əvəzinə “Freuder” deyən, çünki qısa müddət sonra “Breuer” adını ortaya atdı (S. 38), başqa bir dəfə isə “Freuer-Breudschen” metodundan (S. 28) danışan həmin şəxs, yəqin ki, eyni sahənin mütəxəssisi idi və bu metoddan o qədər də xoşagəlməzlik hissi keçirməmişdi. Adların təhrif edilməsinin başqa cür izah olunması mümkün olmayan bir halını aşağıda, yazı səhvləri ilə bağlı qeyd edəcəyəm.

1) Qeyd etmək olar ki, aristokratlar, məsləhət aldıqları həkimlərin adlarını xüsusilə tez-tez təhrif edirlər və bundan belə nəticə çıxarmaq olar ki, onlar bu həkimləri, onlarla qarşılaşdıqları zaman göstərdikləri nəzakətə baxmayaraq, daxildən aşağı qiymətləndirirlər.

Bu hallarda, natiqin niyyətinə tam uyğun gəlmədiyi üçün kənara qoyulmalı olan bir tənqid, maneə yaradan amil kimi qarışır.

Əksinə, adın əvəz edilməsi, yad adın mənimsənilməsi, ad dil sürçməsi vasitəsilə eyniləşdirmə, hansısa səbəblərdən həmin anda arxa planda qalmalı olan bir tanınmanı ifadə etməlidir. S. Ferentsi məktəb illərindən belə bir hadisə danışır:

“Birinci gimnaziya sinfində (həyatımda ilk dəfə) açıq şəkildə (yəni bütün sinif qarşısında) bir şeir oxumağa məcbur oldum. Yaxşı hazırlaşmışdım və təəccübləndim, dərhal qarşılaşmağa alışdıqları nəzakətə baxmayaraq, onları daxildən aşağı qiymətləndirdiklərini nəzərə alsaq, adların təhrif edilməsi halını izah etmək olar. — Burada Dr. E. Conesin Toronto şəhərində (The Psychopathology of Everyday Life. American Journal of Psychology, Oct. 1911) mövzumuzun ingilis dilinə edilmiş tərcüməsindən adların unudulması haqqında bəzi dəqiq qeydləri sitat gətirirəm:

«Az adamın adının unudulduğunu gördükdə, xüsusilə də həmin şəxsdən adının yadda saxlanılmasını ümid etdikdə və ya gözlədikdə, az adam qəzəb dalğasına qarşı durmağa qadirdir. Onlar dərhal, heç bir düşünmədən, öz-özünə deyirlər ki, əgər həmin şəxsdə daha güclü təəssürat buraxılsaydı, o, adı unutmayacaqdı; çünki ad, şəxsiyyətin əsas tərkib hissəsidir. Digər tərəfdən, gözləmədiyi halda yüksək nüfuzlu bir şəxs tərəfindən öz adınla çağırılmaqdan daha çox xoşagəlməzlik yaradan şey azdır. Napoleon, insanlarla rəftar sənətində usta, 1814-cü ilin bədbəxt hərbi kampaniyası zamanı yaddaşının bu istiqamətdə şaşırtıcı nümunəsini göstərdi. Graonne şəhərində ikən, o, təxminən 20 il əvvəl müəyyən bir polkda tanıdığı bələdiyyə başçısı De Bussyni xatırladı; nəticədə, mənəviyyatı yüksələn De Bussy öz xidmətinə sərhədsiz həvəslə həsr olundu. Buna uyğun olaraq, bir insanı təhqir etmək üçün ondan daha etibarlı vasitə yoxdur, yəni onun adını unutmuş kimi davranmaq; bu, həmin şəxsin sənə o qədər bərabərsiz olduğunu, onun adını yadda saxlamaq üçün zəhmət çəkməyə ehtiyac olmadığını ifadə edir.

Bu hiylə ədəbiyyatda da müəyyən rol oynayır. Məsələn, Turgenyevin «Tüstü» əsərində belə deyilir: «Hələ də Badendə əylənməyi xoşlayırsınız, cənab — Litvinov». Ratmirov Litvinovun adını həmişə, sanki onu xatırlamaq üçün əvvəlcə düşünməli imiş kimi, tərəddüdlə tələffüz edirdi. Bu, eləcə də salam verərkən papağını qaldırmaqdakı təkəbbürlü davranışı ilə Litvinovun qürurunu qırmaq istəyirdi. «Atalar və oğullar» əsərində başqa bir yerdə şair belə yazır: «Vali Kirsanovu və Bazarovu balaya dəvət etdi və bir neçə dəqiqə sonra bu dəvəti təkrarladı, onları qardaş kimi qəbul edirmiş kimi davranaraq Kirsanovu çağırtdı». Burada əvvəlki dəvətin unudulması, adlardakı səhv və iki gənci bir-birindən ayıra bilməməsi, təhqiredici anların birbaşa toplanmasını yaradır. Adın təhrif edilməsi adın unudulması ilə eyni məna daşıyır, bu, unutmaya doğru atılan ilk addımdır.»

Başlanğıcda gülüş fırtınası ilə pozulmaqdan. Professor mənə bu qəribə qarşılanmanı izah etdi: mən şeirin «Uzaqdan» adını tamamilə düzgün dedim, lakin müəllif kimi həqiqi şairi deyil — özümü adlandırdım. Şairin adı Aleksandr (Şandor) Petöfidir. Adın mənim öz adımla eyni olması qarışığa şərait yaratdı; lakin bunun əsl səbəbi, şübhəsiz ki, o vaxt mənim gizli arzularımda məşhur şair-qəhrəmanla özümü eyniləşdirməyim idi. Mən ona qarşı şüurlu şəkildə ibadətlə sərhəd olan sevgi və hörmət bəsləyirdim. Təbii ki, bütün bezdirici ambisiya kompleksi bu səhv hərəkətin arxasında dayanır.

Adının dəyişdirilməsi yolu ilə belə bir eyniləşmə, məşhur Virxova utancaq və hörmətlə «Dr. Virchow» sözləri ilə təqdim olunan gənc bir həkim tərəfindən mənə nəql edilmişdir. Professor təəccüblə ona tərəf çevrilərək soruşdu: «Ah, sizin də adınız Virxovdur?» Gənc şöhrətpərəstin bu dil sürçməsi necə əsaslandırdığını, böyük adın yanında özünü o qədər kiçik hiss etdiyinə görə öz adının gözündən itdiyinə dair incə bir bəhanə tapıb-tapmadığını, ya da bir dəfə də Virxov kimi böyük bir adam olmağı ümid etdiyini etiraf etməyə cəsarət edib-etmədiyini, möhtərəm gizli müşavirin ona bu qədər etinasızlıq göstərməməsini istədiyini bilmirəm. Bu iki fikirdən biri — və ya bəlkə də hər ikisi eyni anda — gənc adamı təqdimatı zamanı çaşqınlığa salmış ola bilər.

Ən şəxsi səbəblərdən ötrü, belə bir yozumun indi qeyd edəcəyimiz hadisəyə də tətbiq edilə bilib-bilinməməsini açıq buraxmalıyam. 1907-ci ildə Amsterdamda keçirilən beynəlxalq konqresdə mənim tərəfindən müdafiə olunan histeriya nəzəriyyəsi canlı bir müzakirənin mövzusu olmuşdur. Ən qətiyyətli rəqiblərimdən birinin mənə qarşı çıxışında, öz yerimi tutaraq və mənim adımla danışaraq təkrar-təkrar dilinin sürçdüyü deyilir. Məsələn, o, «Breuer və məlum olduğu kimi mən sübut etmişik» demişdir, halbuki yalnız «Breuer və Freyd» demək niyyətində idi. Bu rəqibin adı mənim adımla ən kiçik səs oxşarlığı belə göstərmir. Bu nümunə və adların dil sürçmələri zamanı dəyişdirilməsinin bir çox digər halları bizə xatırladır ki, dil sürçməsi ona səs oxşarlığının verdiyi asanlaşdırmadan tamamilə məhrum ola bilər və yalnız gizli məzmun əlaqələrinə əsaslanaraq özünü təsdiq edə bilər.

Digər və çox daha əhəmiyyətli hallarda, dil sürçməsinə, hətta nəzərdə tutulanın əksi ilə əvəz edilməsinə məcbur edən şey özünütənqid, öz ifadəsinə qarşı daxili etirazdır. İnsan təəccüblə görür ki, bir təsdiqin sözləri onun niyyətini ləğv edir və danışma xətası daxili samimiyətsizliyi ifşa etmişdir. Dil sürçməsi burada mimik ifadə vasitəsinə çevrilir, əlbəttə ki, çox vaxt insanın demək istəmədiyi şeyi ifadə etmək üçün, yəni özünə xəyanət vasitəsi kimi. Məsələn, qadınla münasibətlərində belə adlandırılan normal cinsi əlaqəyə üstünlük verməyən bir kişi, koketliklə ittiham olunan bir qız haqqında söhbətə belə sözlərlə qarışır: «Mənimlə münasibətdə o, artıq koketlik etməyi öyrənərdi».

Şübhəsiz ki, nəzərdə tutulan «koketlik» sözünün dəyişməsinə səbəb olan yalnız «koitə» (cinsi əlaqə) sözünün təsiri ola bilər. Və ya aşağıdakı halda: «Bizim bir dayımız var ki, aylardır çox incinib, çünki biz onu heç vaxt ziyarət etmirik. Yeni mənzilə köçməyi, uzun müddətdən sonra bir dəfə də olsa onun yanına getmək üçün bəhanə edirik. O, görünür, bizimlə çox sevinir və ayrılarkən olduqca duyğusal şəkildə deyir: «Bundan sonra sizi əvvəllərdən daha az görməyi ümid edirəm».»

1) Belə bir dil sürçməsi ilə, məsələn, Anzengruber «G’wissenswurm» əsərində ikiüzlü mirasyedini rəva edir.

Dil materialının təsadüfi əlverişliyi çox vaxt elə dil sürçməsi nümunələri yaradır ki, onlara açıqlamanın tamamilə sarsıdıcı təsiri və ya zarafatın tam komik effekti aiddir.

Dr. Raytler tərəfindən müşahidə edilən və paylaşılan aşağıdakı halda olduğu kimi:

«Bu yeni, cazibədar şapkayı yəqin ki, özünüz bəzəmisiniz?» — deyə bir xanım heyranlıq tonunda digərinə müraciət etdi. — Nəzərdə tutulan tərifin davamı artıq baş tutmamalı idi; çünki gizlin icra edilən tənqid, şapkanın bəzədilməsinin «patzerei» (səhv, qəddarlıq) olması barədə, xoşagəlməz dil sürçməsində həddindən artıq aydın ifadə olunmuşdu ki, konvansional heyranlığın heç bir ifadəsinə artıq inanmaq mümkün deyildi.

Daha yumşaq, lakin yenə də qətiyyən şübhə doğurmayan tənqid aşağıdakı nümunədədir:

«Bir xanım tanışının yanına qonaq getdi və həmin şəxsin çoxsözlü, uzadılmış söhbətləri səbəbindən çox səbirsiz və yorğun oldu. Nəhayət, getməyə, vidalaşmağa nail oldu, lakin onu ön otağa qədər müşayiət edən tanış tərəfindən yenidən sözlər seli ilə dayandırıldı və artıq yola düşmək üzrə olan xanım qapının qarşısında dayanıb yenidən dinləməli oldu. Nəhayət, o, onu sualla kəsdi: «Siz ön otaqda evdəsiniz?» Yalnız təəccüblü ifadədən öz dil sürçməsini qəbul etdi. O, ön otaqda uzun dayanmaqdən yorulmuş, söhbəti «Siz səhər saatlarında evdəsiniz?» sualı ilə kəsmək istəmiş və beləliklə, yenidən gecikməyə olan səbirsizliyini büruzə vermişdi.»

Özünə nəzarətə çağırışa uyğun gələn növbəti nümunə Dr. Maks Qrafın yaşadığı haldır:

««Concordia» Jurnalistlər Birliyinin ümumi yığıncağında həmişə pula ehtiyacı olan gənc bir üzv həyəcanlı müxalifət nitqi söyləyir və təşvişində deyir: «Cənab «Vorschuß» (avans) üzvləri» (İdarə Heyəti və ya Komitə üzvləri əvəzinə). Həmin şəxslərin borc vermək hüququ var və gənc nitqçi də borc müraciəti vermişdir.»

«Vorschwein» nümunəsində gördük ki, sövq-söyləmə sözlərini boğmağa çalışdıqda dil sürçməsi asanlıqla yaranır. İnsan bu yolla özünə rahatlıq verir:

Zoologiya terminlərindən qaçmağı qərarlaşdırmış bir fotoqraf, bacarıqsız işçilərlə ünsiyyətdə olan bir şagirdə, böyük, tam dolu qabı boşaltmaq istəyərkən təbii olaraq yarısını yerə tökdüyü zaman deyir: «Amma insan, əvvəlcə ondan bir azını qabdan çıxarın!» Və qısa müddət sonra, ehtiyatsızlığı ilə bir düjün dəyərli lövhəni təhlükəyə atan bir köməkçiyə, uzun bir qınama nitqi zamanı deyir: «Amma siz nə qədər axmaq/dəlisiniz...»

Aşağıdakı nümunə dil sürçməsi vasitəsilə özünə xəyanətin ciddi halını göstərir. Bəzi əlavə şərait onun A. A. Brill tərəfindən «Zentralbl. f. Psychoanalyse» jurnalının II cildində verilən məlumatdan tam şəkildə nəql edilməsinə əsas verir.

«Bir axşam Dr. Frink və mən gəzintiyə çıxmışdıq və Nyu-York Psixoanalitik Cəmiyyətinin bəzi məsələlərini müzakirə edirdik. Yolumuz illərlə görmədiyim və şəxsi həyatı haqqında heç nə bilmədiyim bir həmkarımla, Dr. R. ilə kəsişdi. — Yenidən görüşdüyümüzə çox sevindik və mənim təklifimlə bir qəhvəxanaya girərək iki saat boyu həvəslə söhbət etdik. O, mənim haqqımda daha yaxşı məlumatlı görünürdü, çünki adi salamlaşmadan sonra kiçik uşağımı soruşdu və mənə, vaxtaşırı ortaq bir dostumuzdan mənim haqqımda eşitdiyini və tibb jurnallarında oxuduqlarından sonra fəaliyyətimlə maraqlandığını bildirdi, 1) «Zentralbl. f. Psychoanalyse» jurnalında səhvən E. Jonesa aid edilmişdir. tibbi jurnallarda oxuduqlarından sonra. — Evli olub-olmadığı haqqında sualıma o, mənfi cavab verdi və əlavə etdi: «Mənim kimi bir insan niyə evlənməlidir?»

«Qəhvəxanadan çıxarkən o, birdən mənə tərəf döndü: «Aşağıdakı halda nə edəcəyinizi bilmək istəyirəm: Boşanma işində ortaq günahkar kimi iştirak edən bir xəstə baxıcısını tanıyıram. Arvad kişini boşanma üçün məhkəməyə vermiş və baxıcını ortaq günahkar kimi göstərmişdi; kişi boşanma qazandı» — Mən onu dayandırdım: «Demək istəyirsiniz ki, o, boşanma qazandı.» — O, dərhal özünü düzəltdi: «Əlbəttə, o, boşanma qazandı» və davam etdi, baxıcının məhkəmə və skandal üzündən elə həyəcanlandığını ki, içməyə başladığını, ağır sinirli olduğunu və s. söylədi, ona necə müalicə etməli olduğum haqqında məsləhət istədi.»

«Xətanı düzəltdiyim kimi, ondan izah etməyi xahiş etdim, lakin adi təəccüblü cavablar aldım: hər kəsin dilinin sürçməsi haqqı deyilmi, bu sadəcə təsadüfdür, arxasında heç nə axtarmaq lazım deyil və s. Mən cavab verdim ki, hər bir dil sürçməsinin əsaslandırılmış olması lazımdır və əgər o, mənə əvvəlcə evli olmadığını bildirməsəydi, hekayənin qəhrəmanının özü olduğuna inanmağa meylli olardım, çünki onda dil sürçməsi, onun yox, arvadının məhkəməni uduzması arzusundan irəli gəlirdi ki, o (bizim nikah qanunumuza görə) nafiqə ödəməsin və Nyu-York şəhərində yenidən evlənə bilsin. O, mənim fərziyyəmi inadla rədd etdi, lakin eyni zamanda həddindən artıq emosional reaksiya, aydın həyəcan əlamətləri və sonra gülüş ilə onu gücləndirdi. Elmi maraqlar naminə həqiqəti açıqlamaq çağırışıma 1) «Bizim (amerikalı) qanunlarımıza görə boşanma yalnız bir tərəfin nikahı pozduğu sübut edildikdə elan olunur və boşanma yalnız aldatılmış tərəfə verilir.»

Aydınlıq verən izahatıma cavab olaraq aldığım cavab belə idi: «Əgər yalan eşitmək istəmirsənsə, mənim bəkarlığımın olduğuna inanmalısan, buna görə də psixoanalitik izahın tamamilə səhvdir». O, əlavə olaraq, kiçik şeylərə belə diqqət yetirən belə bir insanın birbaşa təhlükəli olduğunu bildirdi. Birdən-birə ona başqa bir görüş yada düşdü və o, ayrıldı.

«Həm Dr. Frink, həm də mən onun dil sürçməsinə verdiyim həllə inandığımız halda, araşdırma vasitəsilə sübut və ya əks-sübut əldə etməyə qərar verdim. Bir neçə gün sonra Dr. R.-nin köhnə dostu olan bir qonşumu ziyarət etdim; o, izahatımı tamamilə təsdiq edə bilərdi. Məhkəmə prosesi bir neçə həftə əvvəl baş tutmuşdu və tərbiyəçi qadın günahdaş kimi məhkəməyə çağırılmışdı. Dr. R. indi Freyd mexanizmlərinin düzgünlüyünə tamamilə inandır».

O. Rank tərəfindən bildirilən aşağıdakı halda özünə xəyanət eyni dərəcədə şübhəsizdir:

«Heç bir vətənpərvərlik hissi olmayan və uşaqlarını da ona lazımsız görünən bu hissdən azad tərbiyə etmək istəyən bir ata, oğullarını vətənpərvər nümayişdə iştirak etdikləri üçün qınayır və dayının eyni davranışına əsaslanan müdafiələrini bu sözlərlə rədd edir: «Məhz ona oxşamağa çalışmamalısınız; o, axmaqdır». Atanın bu qeyri-adi tonundan təəccüblənən uşaqların üzü onu xəbərdar edir ki, o, dili sürçüb və günahkar bir ifadə ilə deyir: «Əlbəttə, vətənpərvər demək istəmişdim».

J. Stärcke (l. c.) tərəfindən bildirilən və onun izahat vəzifəsini aşan, lakin yerində bir qeyd əlavə etdiyi bir dil sürçməsi də söhbət yoldaşı tərəfindən özünə xəyanət kimi qiymətləndirilir.

«Bir diş həkimi bacısı ilə razılaşmışdı ki, iki azı dişi arasında təmas olub-olmadığını (yəni azı dişlərinin yan səthlərinin bir-birinə toxunub-toxunmadığını, belə ki, aralarında qida qalıqları qalmaya bilsin) bir dəfə yoxlayacaq. Bacısı indi bu yoxlamaya bu qədər uzun gözləməli olduğu üçün şikayət edir və zarafatla deyir: «İndi o, bəlkə bir həmkarını müalicə edir, amma bacısı hələ də gözləməlidir». Diş həkimi onu indi yoxlayır, həqiqətən bir azı dişində kiçik bir deşik tapır və deyir: «Bu qədər pis olduğunu düşünmürdüm; düşünürdüm ki, sən sadəcə kontantın yoxdur... təmasın yoxdur». «Görürsən ki,» bacısı gülərək deyir, «sənin hərisliyinə görə məni ödənişli xəstələrindən daha çox gözlətdirirsən».

(«Əlbəttə, öz fikirlərimi onun fikirlərinə əlavə edə və ya onlardan nəticə çıxara bilmərəm, amma bu dil sürçməsini eşidəndə düşüncə axarım dərhal ona yönəldi ki, bu iki sevimli və zəkalı gənc qadın evli deyil və gənc kişilərlə çox az ünsiyyət qururlar, və özümə sual verdim ki, əgər daha çox kontaktları olsaydı, gənc insanlarla daha çox təmasları olarmı idi»).

Th. Reik (l. c.) tərəfindən bildirilən aşağıdakı dil sürçməsi də özünə xəyanətin dəyərini göstərir:

«Gənc bir qız ona xoşagəlməz gənc bir kişi ilə nişanlanmalı idi. İki gənci bir-birinə yaxınlaşdırmaq üçün onların valideynləri bir görüş təşkil etdilər; bu görüşdə namizəd gəlin və namizəd bəy də iştirak edirdilər. Gənc qız özünü idarə etmək qədər gücə malik idi ki, ona çox nəzakətlə davranan namizədinə öz xoşagəlməzliyini hiss etdirməsin. Lakin anasının gənc kişini necə bəyəndiyi barədə sualına hörmətlə cavab verdi: «Yaxşı. O, çox xoşagəlməzdir!»

O. Rank tərəfindən «zərif dil sürçməsi» kimi təsvir edilən başqa bir nümunə də az deyil.

«Anekdotları eşitməyi xoşlayan və müvafiq hədiyyələrlə dəstəkləndiyi təqdirdə, evlilikdən kənar təkliflərdən imtina etməyən evli bir qadına, öz lütfünü qazanmağa çalışan gənc bir kişi, məqsədsiz olmayan şəkildə aşağıdakı köhnə hekayəni danışır. İki iş ortağından biri, bir qədər soyuq davranan həmkarının xanımının lütfünü qazanmağa çalışır; nəhayət, qadın ona min quldin hədiyyə müqabilində bu lütfü göstərməyə razı olur. Əri səyahətə çıxmaq istədikdə, həmkarı ondan min quldin borc götürür və ertəsi gün onu xanıma qaytaracağını dil sürçməsi edir. Təbii ki, o, sonra bu məbləği qadının sevgi mükafatı kimi verir; qadın, nəhayət, geri qayıdan əri min quldini tələb etdikdə və ziyanla yanaşı, təhqir də yaşadıqda, özünün ifşa olunduğunu düşünür. — Gənc kişi bu hekayəni danışarkən, başdan çıxaranın həmkarına: «Mən pulu sabah xanımına qaytaracağam» dediyi yerə çatdıqda, dinləyicisi onu çox mənalı sözlərlə dayandırdı: «Söyləyin, siz bunu mənə artıq — qaytarmamısınız?

Ah, bağışlayın, mən danışmaq istəyirdim — danışdım? — O, eyni şərtlər altında özünü təslim etməyə hazır olduğunu birbaşa açıqlamadan, demək olar ki, daha açıq şəkildə bəyan edə bilməzdi.» (Internat. Zeitschr. f. Psychoanalyse, I, 1914.)

V. Tausk «Ataların inancı» başlığı altında belə bir özünə xəyanət halının zərərsiz nəticə ilə bitən gözəl bir nümunəsini nəql edir: «Niyşanlım xristian idi», deyə A. cənab danışdı, «və yəhudiliyə keçmək istəmirdi, ona görə də mən evlənə bilmək üçün yəhudilikdən xristianlığa keçməli oldum. Konfessiyamı daxili müqavimət olmadan dəyişmədim, amma məqsəd mənim üçün konfessiya dəyişikliyi haqlı hesab olunurdu və bu, xüsusilə belə idi ki, mən yalnız yəhudiliyə xarici mənsubiyyətdən, heç bir dini inancım olmadığı üçün, imtina etməli idim. Buna baxmayaraq, sonradan həmişə yəhudiliyə sadiq qaldım və tanışlarımın az bir hissəsi mənim vaftiz olunduğumu bilir. Bu evlilikdən iki oğul dünyaya gəldi, xristian kilsəsində vaftiz olunmuşdular. Oğlanlar uyğun şəkildə böyüyəndə, yəhudi mənşələri haqqında öyrəndilər, ki, məktəbdəki antisemit təsirlərdən qaynaqlanan bu artıq səbəbə görə atalarına qarşı çıxmasınlar. — Bir neçə il əvvəl, həmin vaxt ibtidai məktəbə gedən uşaqlarımla birlikdə D. şəhərində yay istirahəti üçün bir müəllim ailəsinin yanında qalırdım.

Bir gün, əksinə, mehriban olan ev sahiblərimizlə birlikdə yemək yeyərkən, evin xanımı, yay qonaqlarının yəhudi mənşəli olduğunu bilmədiyi üçün, yəhudilərə qarşı bir neçə olduqca kəskin hücum etdi. Mən indi vəziyyəti cəsarətlə açıqlamalı idim ki, oğullarıma «inanclarının cəsarəti» nümunəsini göstərim, lakin belə bir etirafın ardınca gəlməyə adət etmiş xoşagəlməz mübahisələrdən qorxdum. Bundan əlavə, tapdığımız yaxşı mənzili lazım gəlsə tərk etməli olmaqdan və əgər ev sahiblərimiz yəhudi olduğumuz üçün bizə qarşı davranışlarını düşmənçiliklə dəyişsələr, mənə və uşaqlarıma artıq qısa müddətə təyin olunmuş istirahət vaxtını pozmaqdan qorxdum. Lakin oğlanlarım söhbətə daha uzun müddət qatılarsalar, həqiqəti açıq-saçıq və çəkinmədən açıqlayacaqlarını gözləyə bildiyim üçün, onları bağa göndərməklə cəmiyyətdən uzaqlaşdırmaq istədim.

«Bağa gedin, yəhudilər —», dedim və dərhal düzəltdim: «Oğlanlar». Beləliklə, bir səhv hərəkət vasitəsilə «inanclarımın cəsarətini» ifadə etmiş oldum. Digərlər bu səhv hərəkətdən nəticə çıxarmadılar, çünki ona heç bir əhəmiyyət verməmişdilər, mən isə «ataların inancı»nın, insan oğul olduqda və oğulları olduqda, cəzasız inkar edilə bilməyəcəyi nəticəsini çıxarmalı idim. («Internat. Zeitschr. f. Psychoanalyse», IV. 1916)

Aşağıdakı səhv hərəkət halı heç də zərərsiz görünmür; əgər məhkəmə məmuru onu bu toplama üçün sorğu zamanı özünün qeyd etməmiş olsaydı, mən onu açıqlamazdım:

Oğurluqda ittiham olunan bir xalq milisçisi belə deyir: «Mən bu hərbi oğurluq mövqeyindən hələ buraxılmamışam, ona görə də hazırda hələ də xalq milisinə aidəm.»

Səhv hərəkət, mübahisə zamanı həkimin psixoanalitik işində çox xoşuna gələ biləcək bir şeyi təsdiqləmək vasitəsi kimi istifadə edildikdə, əyləndirici təsir yaradır. Xəstələrimdən birinin bir dəfə yuxusunu yozumalı idim; yuxuda Jauner adı keçirdi. Yuxu görən bu adda bir şəxsi tanıyırdı, lakin bu şəxsin yuxunun kontekstinə niyə daxil edildiyini tapmaq mümkün deyildi və buna görə də mən, bunun yalnız adın «qaraçı» təhqirini xatırlatdığı üçün baş verdiyi ehtimalını irəli sürməyə cəsarət etdim. Xəstə dərhal və enerjili şəkildə etiraz etdi, lakin bu zaman səhv hərəkət etdi və ikinci dəfə əvəzləməyə müraciət edərək mənim ehtimalımı təsdiqlədi. Cavabı belə idi: «Mənə bu həddindən artıq cəsarətli görünür.» Mən ona səhv hərəkətə diqqət çəkdiyim zaman, mənim yozumuma tabe oldu.

Ciddi bir söz mübahəsində, nitq niyyətini əksinə çevirən belə bir dil sürçməsi, mübahisə edən iki tərəfdən birinin başına gəldikdə, bu, dərhal onu digərinə qarşı əlverişsiz vəziyyətə salır; digər tərəf isə nadir hallarda özünün yaxşılaşdırılmış mövqeyindən istifadə etməyi buraxır.

Bu zaman aydın olur ki, insanlar ümumiyyətlə dil sürçməsinə və digər səhv ifadələrə, mənim bu kitabda müdafiə etdiyim eyni təfsiri verirlər, hətta nəzəriyyədə bu baxış bucağını müdafiə etməsələr və öz şəxsləri üçün səhv ifadələrə dözümlülüyün bağlı olduğu rahatlıqdan imtina etməyə meylli olmasalar belə. Həqiqətən də, həlledici anda nitqin belə bir səhv axması ilə əminliklə yaradılan şənlik və istehza, dil sürçməsin bir dil sürçməsi (lapsus linguae) olduğu və psixoloji baxımdan əhəmiyyətsiz olduğu iddia edilən ümumi qəbul edilmiş konvensiyaya qarşı dəlildir. Almaniya Kansleri Prens Bülowdan başqa heç kim belə bir etirazla «vəziyyəti xilas etməyə cəhd etməmişdi», onun imperatora müdafiə nitqinin mətni (noyabr 1907) bir dil sürçməsi ilə əksinə çevrildikdə.

«İndi isə mövcud vəziyyət, II Vilhelm imperatorunun yeni dövrü ilə bağlı olaraq, yalnız bir il əvvəl dediyimi təkrar edə bilərəm: bizim imperatorumuzun ətrafında məsuliyyətli məsləhətçilərin mübarizəsindən danışmaq haqsız və ədalətsiz olardı... (Canlı qışqırışlar: Məsuliyyətsiz), məsuliyyətsiz məsləhətçilərin mübarizəsindən danışmaq. Dil sürçməsini bağışlayın.» (Şənlik.)

Lakin, Prens Bülowun cümləsi neqasiyaların toplanması səbəbindən bir qədər qeyri-şəffaf alınmışdı; nitq sahibinə olan rəğbət və onun çətin vəziyyətinə olan ehtiram, bu dil sürçməsin ona qarşı daha da istifadə edilməməsinə səbəb oldu. Bir il sonra eyni yerdə başqasının vəziyyəti daha pis oldu; o, imperatora açıq və sərbəst bir ifadəyə çağırmaq istəyirdi və pis bir dil sürçməsi ilə, özünün sədaqətli sinəsində yaşayan digər hissləri xatırlatdı:

«Lattmann (Alman Millətçisi): Biz ünvan məsələsində Reyxstaqın Nizamnaməsinin zəminində dayanırıq. Buna əsasən, Reyxstaqın imperatora belə bir ünvan təqdim etmək hüququ var. Biz inanırıq ki, alman xalqının vahid fikri və istəyi, bu məsələdə də vahid bir ifadəyə nail olmaqdır və əgər biz bunu monarxist hisslərə tamamilə uyğun gələn bir formada edə bilsək, onda bunu da sərbəst və açıq şəkildə etməliyik. (Dəqiqərlə davam edən fırtınalı şənlik.) Cənablar, «sərbəst və açıq» deyil, «sərbəst və açıq» (şənlik) deyilməli idi və xalqın belə bir sərbəst və açıq ifadəsini, ümid edirik ki, imperatorumuz da bu çətin dövrdə qəbul edəcək.»

«Vorwärts» qəzetinin 12 noyabr 1908-ci il tarixli sayı bu dil sürçməsinin psixoloji əhəmiyyətini göstərməkdən yayınmadı: «Parlamentdə bir deputatın istəmədən özünü ittiham etməsi ilə özünün və parlament çoxluğunun monarxa qarşı mövqeyini Lattmann kimi antisemitin bu qədər dəqiq xarakterizə etdiyi heç vaxt olmamışdır; o, interpellasiyanın ikinci günündə təntənəli bir qəhrəmanlıq hissi ilə etiraf etdi ki, o və dostları imperatora onurğasız şəkildə fikirlərini söyləmək istəyirlər. — Hər tərəfdən gələn fırtınalı şənlik bədbəxtin daha sonra söylədiyi sözləri boğdu; o, hələ də açıq şəkildə üzr istəyərək, əslində «sərhədsiz» demək istədiyini kekəyərək bildirməyi zəruri hesab edirdi.»

Mən bir nümunə də əlavə edirəm, burada dil sürçməsi demək olar ki, bir peyğəmbərliyin ürkütücü xarakterini almışdır: 1923-cü ilin yazında beynəlxalq maliyyə dünyasında böyük əks-səda doğuran hadisə, «yeni zənginlər» arasında W. şəhərində ən gənc, heç olmasa ən varlı və yaşca ən kiçik olan gənc bankir X.-in qısa bir çoxluq mübarizəsindən sonra *** Bankının səhm çoxluğunun sahibinə çevrilməsi idi; bunun nəticəsi olaraq, diqqət çəkən bir ümumi yığıncaqda bu institutun köhnə rəhbərləri, köhnə tipli maliyyəçilər yenidən seçilmədilər və gənc X. bankın prezidenti oldu. Sonra idarə heyəti üzvü Dr. Y.-in seçilməyən köhnə prezident üçün söylədiyi vidam nitqində, dinləyicilərin bəzilərinin natiyin təkrarlanan xoşagəlməz dil sürçməsi diqqətini çəkdi. O, daima «getməkdə olan» (doğrusu: «çıxan») prezidentdən danışdı. — Bu yığıncaqdan bir neçə gün sonra seçilməyən köhnə prezidentin vəfat etdiyi məlum oldu. Lakin o, 80 yaşını keçmişdi! (Storfer.)

Dil sürçməsinin gözəl bir nümunəsi, natiyin xəyanətindən çox, hadisədən kənarda duran dinləyicinin istiqamətləndirilməsinə xidmət edən nümunə, «Wallenstein» əsərində (Piccolomini, I. Pərdə, 5. Səhnə) rast gəlinir və bizə göstərir ki, bu vasitədən istifadə edən şair dil sürçməsinin mexanizmini və mənasını yaxşı bilirdi. Maks Piccolomini əvvəlki səhnədə hersoqun tərəfini ən ehtiraslı şəkildə tutmuş və bu zaman, Wallensteinin qızını düşərgəyə müşayiət edərkən səyahətində ona açılan sülhün nemətlərini tərifləmişdi. O, atasını və sarayın nümayəndəsi Questenbergi tam bir təəccüb və çaşqınlıq içində buraxır. İndi isə beşinci səhnə belə davam edir:

QUESTENBERG: Vay halımıza! Vəziyyət belədir? Dostum, biz onu bu yanılgı içində Getməsinə icazə veririk, dərhal Geri çağırmırıq ki, gözlərini O an açıb ona göstərək? OKTAVİO (dərin düşüncədən özünə gələrək): O, mənə indi gözlərimi açdı, Və mən xoşbəxtliyə səbəb olan şeylərdən daha çoxunu görürəm. QUESTENBERG: Nə var, dostum? OKTAVİO: Lənət olsun bu səfərə! QUESTENBERG: Necə? Nədir? OKTAVİO: Gəlin! Mən Dərhal bu bədbəxt izi izləməliyəm, Gözlərimlə görməliyəm — gəlin — (onu aparmaq istəyir). QUESTENBERG: Nəyə? Haraya? OKTAVİO (təcil edərək): Ona! QUESTENBERG: Ona — OKTAVİO (özünü düzəldir): Hercoga! Gedək! və s.

Bu kiçik diləgə «ona» əvəzinə «onun» demək, bizə atasının oğlunun tərəf tutma motivini seçdiyini, halbuki saray əyanının «onunla yalnız tapmacalarla danışdığını» şikayət etdiyini açıqlamalıdır.

Diləgənin poetik istifadəsinə aid başqa bir nümunəni Otto Rank Şekspirdə aşkar etmişdir. Rankın məlumatını «Zentralblatt für Psychoanalyse», I, 3 jurnalına əsasən sitat gətirirəm:

«Şekspirin „Venetsiyalı tacir“ əsərində (II pərdə, 2 səhnə) rast gəlinən, Freydin „Vallenşteyn“də göstərdiyi kimi, şairlərin bu səhv hərəkətin mexanizmini və mənasını yaxşı bildiklərini və dinləyicinin də bunu başa düşdüyünü fərz etdiklərini açıqlayan, poetik cəhətdən son dərəcə incə motivləşdirilmiş və texniki cəhətdən parlaq istifadə edilmiş bir diləgə var. Atasının iradəsi ilə həyat yoldaşının qurə ilə seçilməsinə məhkum edilmiş Porçiya, indiyə qədər xoşagəlməz dalaşanların hamısından təsadüfün şansından qurtulmuşdur. Nəhayət, Bassanionu, həqiqətən də ona bağlı olduğu namizədi tapdıqda, onun da yanlış qurə çəkəcəkindən qorxur. İndi ona ən çox istədiyi şey, bu halda da sevgisindən əmin ola biləcəyini deməkdir, lakin andı buna mane olur. Bu daxili ziddiyyətdə şair ona xoşagələn dalaşana belə deməyə imkan verir:

Xahiş edirəm, gözləyin; bir, iki gün də, Qərar verməzdən əvvəl: çünki yanlış seçsəniz, Sizinlə ünsiyyətimi itirərəm; ona görə təxirə salın.

Bir şey mənə deyir (lakin bu sevgi deyil), Sizi itirmək istəmirəm; — — —

—— — — Sizi Doğru seçiminə yönləndirə bilərəm, lakin andımı pozardım; Bunu istəmirəm; beləliklə, məni itirə bilərsiniz. Və əgər məni günahkar etsən, Andımı pozmuş olmağımı arzulayaram. O, gözlərin, Məni bu qədər süzən və məni bölən! Yarısı mənimsə, digər yarısı sizin —

Mənim olmasını istəyirdim demək; lakin mənim olsam, onda sizin, Və beləliklə, tamamilə sizin.

(Şleqel (Schlegel) və Tieckin tərcüməsinə əsasən). Onun ona yalnız yüngülcə işarə etmək istədiyi, əslində isə ona tamamilə gizlətməli olduğu şey, yəni seçimdən əvvəl artıq tamamilə onun olduğu və onu sevdiyi, şairin heyranedici psixoloji incəliklə diləgənin içindən açıq şəkildə süzülüb çıxmasına və bu sənətkarlıq üsulu ilə sevgilinin dözülməz qeyri-müəyyənliyini, eləcə də dinləyicinin eyni ahəngdə olan gərginliyini seçimin nəticəsi haqqında sakitləşdirməsinə imkan verir.»

Böyük şairlərin bizim dil sürçməsi anlayışımıza göstərdikləri bu maraq nəzərə alınmaqla, E. Cuns tərəfindən bildirilmiş üçüncü belə bir nümunəni gətirməyi məqbul sayıram:

«Otto Rank yaxınlarda dərc olunmuş məqaləsində Şekspirin öz qəhrəmanlarından biri olan Portiyanın, sirli düşüncələrini diqqətli dinləyiciyə açıq edən bir „dil sürçməsi“ verməsinə dair gözəl bir nümunəyə diqqət çəkir. Mən ingilis roman yazıçılarının ən böyüyü olan Corc Mereditin „The Egoist“ əsərindən bənzər bir nümunə danışmaq niyyətindəyəm. Romanın hadisələri qısaca belədir: Çox təəccübləndirici aristokrat olan Ser Uilloughbi Patern, Konstantia Durham xanım ilə nişanlanır. O, özündə güclü eqoizmi kəşf edir, lakin Patern bunu dünyadan ustalıqla gizlədir və evlənmədən qaçmaq üçün Oksford adlı kapitan ilə qaçır. Bir neçə il sonra o, Klara Midlton xanım ilə nişanlanır. Kitabın böyük hissəsi Klara Midltonun ruhunda yaranan, nişanlısında eyni aydın xarakter xüsusiyyətini kəşf etdikdə baş verən münaqişənin ətraflı təsvirinə həsr olunmuşdur. Xarici şərait və onun namus hissi onu verdiyi sözdə saxlayır, halbuki nişanlısı ona getdikcə daha çox təhqiramiz görünür. O, qismən Vernon Uitfordu (onun qardaşı oğlu və katibi, sonradan onunla evlənən şəxs) sirrdaş edir. Lakin o, Paternə olan sədaqəti və digər səbəblər üzündən geri çəkilir.

1) Dil sürçməsi ədəbi istifadəsinə dair nümunə. Zentralbl. f. Psychoanalyse, I, 10.

Klara kədəri haqqında monoloqunda belə deyir: „Əgər nəcib bir kişi məni olduğum kimi görə bilsəydi və mənə kömək etməyi özünə ar bilməsəydi! Oh! Bu tikanlıq və çalıların həbsxanasından azad olmaq. Mən öz yolumu təkbaşına aça bilmirəm. Mən qorxağam. Bir işarə“ — inanıram ki, o, məni dəyişdirərdi. Bir yoldaşa, qanla parçalanmış və təhqir və qışqırıqlarla əhatə olunmuş halda qaça bilərdim... Konstantia bir əsgərlə qarşılaşdı. Bəlkə dua etdi və duası qəbul olundu. O, düzgün etmədi. Amma, oh, ona görə onu nə qədər sevirəm. Onun adı Harri Oksford idi... O, tərəddüd etmədi, zəncirləri qopardı və açıq şəkildə digərinə keçdi. Cəsur qız, mənim haqqımda nə düşünürsən? Mənim isə Harri Uitfordum yoxdur, mən təkbaşınayam.“ — —

Oksford üçün başqa bir ad istifadə etdiyini anidən kəşf etməsi, ona yumruq zərbəsi kimi dəydi və onu alovlu qızartı ilə ört-dü.

Hər iki kişinin adının „ford“ ilə bitməsi faktı, onların qarışdırılmasını açıq şəkildə asanlaşdırır və bir çoxları tərəfindən bunun üçün kifayət qədər səbəb kimi qəbul edilərdi. Lakin həqiqi, daha dərin səbəb şair tərəfindən aydın şəkildə vurğulanmışdır.

Başqa bir yerdə eyni dil sürçməsi yenidən qarşımıza çıxır. Onu, psixoanalizin və Yunqun assosiasiyalar haqqında əsərinin bizə tanış etdiyi o spontan qərarlaşmama və mövzunun ani dəyişməsi izləyir; bu hallar yalnız yarımşüur kompleksi toxunulduqda baş verir. Patterne patronajçı bir tonda Whitford haqqında deyir: «Səhv həyəcan! Köhnə yaxşı Vernon qeyri-adi bir şey etməyə qadir deyil.» Klara cavab verir: «Amma indi Oxford — Whitford... orada — sizin quğularınız gölün üzərindən keçir; qəzəbləndikdə nə qədər gözəl görünür! Sizə indi soruşmaq istədiyim şey. Başqasına açıq bir heyranlığın şahidi olan kişilər, təbii ki, cəsarətləri qırılmış olar?» Sir Willoughbyni ani bir işıqlanma bürüyür, o, bədənini dik tutdu.

Hələ başqa bir yerdə Klara başqa bir dil sürçməsi ilə Vernon Whitford ilə daha sıx bir əlaqə qurmaq haqqındakı gizli istəyini büruzə verir. Bir gəncə danışarkən deyir: «Axşam Mr. Vernona de — axşam Mr. Whitforda de... və s.!»

Burada təmsil olunan dil sürçməsi anlayışı, əlbəttə ki, ən kiçik nümunələrə qarşı da imtahanı keçir. Mən dəfələrlə göstərə bilmişəm ki, danışma səhvlərinin ən əhəmiyyətsiz və ən aydın halları belə öz mənasına malikdir və daha nəzərəçarpan nümunələrdə olduğu kimi eyni həllə imkan verir. Tamamilə mənim iradəmə qarşı, lakin güclü öz qərarı ilə Budapeştdə qısa bir səyahət edən bir xəstə, mənə qarşı özünü belə müdafiə edir: o, yalnız üç günlüyünə gedir, lakin dili sürçərək deyir: yalnız üç həftəyə. O, mənim ona uyğun olmayan hesab etdiyim o cəmiyyətdə, mənim əleyhimə, üç gün yox, üç həftə qalmağı üstün tutduğunu büruzə verir. — Bir axşam mən, həyat yoldaşımı teatrın qarşısından götürmədiyim üçün üzr istəməliyəm və deyirəm: Mən teatrın qarşısında saat 10-dan on dəqiqə sonra idim.

Məni düzəldirlər: «Saat 10-dan əvvəl demək istəyirsən.» Təbii ki, mən «saat 10-dan əvvəl» demək istəmişdim. Saat 10-dan sonra heç bir üzrxahlıq olmazdı. Mənə deyilmişdi ki, teatr afişasında «Saat 10-dan əvvəl bitir» yazılıb. Teatrın qarşısına çatanda, giriş zalının qaranlıq və teatrın boş olduğunu gördüm. Göstəriş bir az əvvəl bitmişdi və həyat yoldaşım gözləməmişdi.

1) Tərcüməçinin qeydi: Əvvəlcə orijinaldakı «beckoning of a finger» ifadəsini «səssiz işarə» kimi tərcümə etmək istəmişdim, lakin «barmaq» sözünü nəzərə almayaraq cümlənin psixoloji incəliyini itirdiyimi başa düşdüm.

1) Şairin niyyətinə görə mənalı, adətən özünü büruzə vermə kimi qəbul edilməli olan dil sürçmələrinin başqa nümunələri Şekspirin «II. Riçard» (II, 2) və Şillerin «Don Karlos» (II, 8, Ebolinin dil sürçməsi) əsərlərində tapıla bilər. Bu siyahını tamamlamaq, əlbəttə ki, asan olardı.

Məni gözləyirdi. Saatına baxdım, on saatın beş dəqiqə qalırdı. Lakin özümə söz verdim ki, hadisəni evdə daha əlverişli təqdim edim və deyim ki, on saatın on dəqiqə qalırdı. Təəssüf ki, bu söz mənə niyyətimi pozdu və dürüstlüyümü üzə çıxardı, çünki məni etiraf etməli olduğumdan daha çoxunu etiraf etməyə məcbur etdi.

Buradan sözlə bağlı pozuntulara keçirik ki, artıq onlar dil sürçməsi kimi təsvir edilmir, çünki tək bir sözü deyil, bütün nitqin ritmini və icrasını pozur, məsələn, çətinlikdə olan tələmmə və tətləmə kimi. Amma burada da, orada da bizi nitq pozuntusu vasitəsilə ifşa edən daxili münaqişədir. Mən həqiqətən inanmıram ki, kimsə Onun Əlahəzrətinin qəbulunda, ciddi niyyətlə edilən sevgi təklifində, şərəf və ad uğrunda andiçənlər qarşısında edilən müdafiə nitqində, qısası, bizim belə deyildiyi kimi, tam diqqətlə olduğumuz bütün hallarda söz versin. Hətta bir müəllifin yazdığı üslubun qiymətləndirilməsində belə, biz tək nitq səhvinin törəməsində əldə edə bilməyəcəyimiz izah prinsipini daşımağa icazə veririk və öyrəşmişik. Aydın və birmənalı yazı tərzi bizə müəllifin özündə razılıqda olduğunu göstərir, məcburi və dolğun ifadə tapdığımız yerdə isə, necə ki, düzgün deyilir, bir neçə görünüşə baxan ifadədə, kifayət qədər həll edilməmiş, mürəkkəbləşdirən fikrin hissəsini tanıya bilərik və ya müəllifin öz-özünə tənqidinin boğulmuş səsinin eşidə bilərik¹.

Kitabın ilk nəşrindən bəri xarici dilli dostlar və həmkarlar öz dillərinin ölkələrində müşahidə edə bildikləri dil sürçmələrinə diqqət yetirməyə başladılar. Gözlənilən kimi, onlar səhv törətmə qanunlarının dil materialından asılı olmadığını tapdılar və burada alman dilində danışan şəxslərin nümunələri ilə izah edilən eyni yozumları apardılar. Sayısız çoxluq əvəzinə yalnız bir nümunə gətirirəm:

Dr. A. A. Brill (Ny-York) özündən belə xəbər verir: Bir dost mənə sinirli bir xəstəni təsvir etdi və ona fayda verə bilib-bilməyəcəyimi bilmək istədi. Mən dedim, inanıram ki, vaxt keçdikcə psixoanalizlə onun bütün əlamətlərini aradan qaldıra bilərəm, çünki bu davamlı bir haldır, «müalicə oluna bilən» demək istəyirdim! (Gündəlik Həyatın Psixopatologiyasına Töhfə. Psixoterapiya, C. III, № 1, 1909.)

Nəhayət, müəyyən bir səyə qatlaşmayan və psixoanalizdən uzaq olmayan oxucular üçün bir nümunə əlavə etmək istəyirəm ki, dil sürçməsinin təqibinin də hansı psixi dərinliklərə apara biləcəyi aydın olsun.

¹) Ce qu’on congoit bien S’annonce clairement Et les mots pour le dire Arrivent aisément. Boileau, Art poétique.

Dr. L. Jekels məlumat verir: «11 dekabrda mənə dost olan bir xanım polş dilində, bir qədər çağırışçı və həddindən artıq şən bir tonda belə deyir: “Niyə bu gün on iki barmağım olduğunu dedim?”

O, mənim çağırışıma əsasən, bu qeydin edildiyi səhnəni yenidən canlandırır. O, qızı ilə bir ziyarətə getmək üçün hazırlaşmış, qızına, remissiya vəziyyətində olan şizofreniya xəstəsinə, köynəyini dəyişməsini tələb etmişdi; qız da bunu qonşu otaqda yerinə yetirmişdi. Qız geri girdikdə, anasını dırnaqlarını təmizləmək məşğul olduğunu gördü; və bundan sonra aşağıdakı söhbət baş verdi:

Qız: “Görürsən, mən artıq bitirdim, sən isə hələ bitirməmisən!”

Ana: “Amma sənin yalnız bir köynəyin var, mənim isə on iki dırnağım var.”

Qız: “Nə?”

Ana (səbirsizliklə): “Əlbəttə, mənim on iki barmağım var.”

Hekayəni dinləyən bir həmkarın, on iki rəqəmi ilə nəyi nəzərdə tutduğunu soruşması, eyni dərəcədə sürətli və qətiyyətlə cavablandırılır: “On iki mənim üçün əhəmiyyətli bir tarix deyil.”

“Barmaq” sözünə kiçik bir tərəddüdlə assosiasiya verilir: “Ərimin ailəsində ayaqlarda altı barmaq hallarına rast gəlinirdi (polyak dilində “ayaq barmağı” üçün ayrıca bir ifadə yoxdur). Uşaqlarımız dünyaya gəldikdə, dərhal onların altı barmağı olub-olmadığını yoxlayırdılar. Xarici səbəblərə görə, həmin axşam analiz davam etdirilmədi.

Ertəsi gün, 12 dekabrda, xanım məni ziyarət edir və açıq-aşar həyəcanlı şəkildə danışır: “Təsəvvür edin, başıma nə gəldi; təxminən 20 ildir ki, ərimin yaşlı dayısına doğum gününə görə təbrik göndərirəm, bu gün onun doğum günüdür, həmişə 11-də ona məktub yazırdım; və bu dəfə unutmuşam, indi isə teleqram göndərməli oldum.”

Mən xatırlayıram və xanımın, həmkarın dünən axşam on iki rəqəmi haqqında verdiyi sualı, hansı ki, əslində ona doğum gününü xatırlatmaq üçün çox uyğun idi, nə qədər qətiyyətlə “On ikinci gün mənim üçün əhəmiyyətli bir tarix deyil” qeydi ilə kənarlaşdırdığını xatırlayıram.

İndi o, etiraf edir ki, ərimin bu dayısı bir miras dayısıdır və o, əslində həmişə onun mirasına ümid etmişdir, xüsusilə də indiki maliyyə baxımından çətin vəziyyətində.

Beləliklə, bir neçə gün əvvəl bir tanışının ona kartlardan fal açaraq çox pul alacağını proqnozlaşdırdığı anda, dərhal dayısı, yaxud onun ölümü, ağlına gəlmişdir. Onun ağlına dərhal bu fikir gəldi ki, dayı, yaxud onun uşaqları, pul ala biləcəyi yeganə şəxsdir; bu səhnə ilə bağlı dərhal xatırladı ki, bu dayının həyat yoldaşı da hekayəçi xanımın uşaqlarını vəsiyyətnamədə nəzərə alacağını dil sürçməsi etmişdir; lakin o, vəsiyyətnaməsiz vəfat etmişdir; bəlkə də o, ərinə müvafiq tapşırığı vermişdir.

Dayıya qarşı ölüm arzusunun açıq şəkildə çox intensiv olması lazımdır, çünki ona fal açan xanıma belə demişdir: “Sən insanları başqalarını öldürməyə təhrik edirsən.”

Bu dörd və ya beş gün ərzində, yəni peyğəmbərlik ilə dayının doğum günü arasında qalan müddətdə, o, həmişə dayının yaşadığı yerdə çıxan qəzetlərdə onun ölümü ilə bağlı hissəni axtarırdı.

Belə intensiv bir ölüm istəyi qarşısında, onun yaxın zamanda qeyd olunacaq doğum günü faktının və tarixinin o qədər güclü şəkildə boğulması təəccüblü deyil; nəticədə, yalnız illərdir yerinə yetirilən bir niyyətin unudulması baş verməmişdir, hətta həmkarının sualı ilə belə şüura gətirilməmişdir.

«On iki barmaq» səhvində boğulmuş «on iki» rəqəmi özünü təsdiqləmiş və səhvin yaranmasına səbəb olmuşdur.

Mənim fikrimcə: səhvin yaranmasına səbəb olmuşdur, çünki «barmaq» sözünə aid olan diqqət çəkici assosiasiya bizə daha başqa motivləşdirmələri sezdirməyə imkan verir; bu, həm də niyə «on iki» rəqəminin on barmaq haqqında olan bu qədər zərərsiz ifadəni təhrif etdiyini izah edir.

Fikir belə idi: «Ərimin ailəsində ayaqlarda altı barmaq hallarına rast gəlinirdi.»

Altı barmaq müəyyən bir anormallığın əlamətidir, deməli, altı barmaq anormal uşaqdır və on iki barmaq iki anormal uşaqdır.

Və həqiqətən də, bu halda belə oldu.

Çox gənc yaşda evlənmiş qadın, həmişə ekssentrik və anormal insan kimi tanınan, qısa müddətli evlilikdən sonra özünə qəsd edən ərinin tək mirası olaraq iki uşağa sahib idi; bu uşaqlar həkimlər tərəfindən dəfələrlə ata tərəfdən ağır irsi yüklənməyə məruz qalmış və anormal kimi təsnif edilmişdilər.

Böyük qız ağır katatonik tutmadan sonra bir müddət əvvəl evə qayıtmışdır; bundan qısa müddət sonra pubert çağındaki kiçik qız da ağır nevroza xəstəliyinə tutulmuşdur.

Uşaqların anormallığının burada dayıya qarşı ölüm istəyi ilə birləşdirilməsi və bu, qeyri-bərabər dərəcədə daha güclü boğulmuş və psixoloji baxımdan daha dəyərli elementlə sıxlaşdırılması, bizə bu səhvin ikinci müəyyənləşdiricisi kimi anormal uşaqlara qarşı ölüm istəyini qəbul etməyə imkan verir.

«On iki» rəqəminin ölüm istəyi kimi üstün mənası, danışan qadının təsəvvüründə dayının doğum gününün ölüm anlayışı ilə çox sıx assosiasiya olunmasından da aydın olur. Çünki əri ayın 13-də özünə qəsd etmişdir, yəni həmin dayının doğum günündən bir gün sonra; dayının həyat yoldaşı gənc dul qadına belə demişdi: «Dünən o, hələ bu qədər ürəkdən və sevgi ilə təbrik edirdi, — bu gün isə!»

Bundan əlavə, onu əlavə etmək istəyirəm ki, xanımın uşaqlara ölüm arzulamaq üçün kifayət qədər real səbəbləri də var idi; onlardan heç bir sevinc görməmiş, yalnız kədər və öz müəyyənliyinə ciddi məhdudiyyətlər çəkməyə məcbur olmuş və onlar üçün hər hansı bir sevinc şansından imtina etmişdi.

Bu dəfə də o, qızı ilə görüşə gedərkən, qızının əsəbləşməsinə səbəb ola biləcək hər hansı bir vəziyyətdən qaçınmaq üçün həddindən artıq səy göstərirdi; və insan təsəvvür edə bilər ki, bu, dementia praecox xəstəliyinə qarşı nə qədər səbr və özünü inkar tələb edir və bu prosesdə nə qədər çox qəzəb dalğası boğulmalıdır.

Nəticədə, səhvin mənası belə olardı:

Dayı ölməlidir, bu anormal uşaqlar ölməlidir (belə ki, bu bütün qeyri-adi ailə), və mən onların pulunu əldə etməliyəm.

Mənim fikrimcə, bu səhv hərəkət qeyri-adi quruluşun bir neçə xüsusiyyətini daşıyır, yəni:

a) Bir elementdə sıxlaşdırılmış iki təyinedicinin mövcudluğu.

b) İki təyinedicinin mövcudluğu dil sürçməsin təkrarlanmasında (on iki dırnaq, on iki barmaq) əks olunur.

c) Diqqəti cəlb edən odur ki, on ikiliyin mənalardan biri, yəni uşaqların qeyri-adi olduğunu ifadə edən on iki barmaq, dolayısı ilə təsviri təmsil edir; psixi qeyri-adi burada fiziki qeyri-adi ilə, ən yüksək olan ən aşağı olanla təsvir olunur.

1) Internat. Zeitschr. f. Psychoanalyse, I, 1913.

6 / 12

VI. Səhv oxuma və səhv yazma

Oxuma və yazma səhvləri üçün danışma səhvlərinə aid olan eyni baxış bucaqları və qeydlərin etibarlı olması, bu funksiyaların daxili qohumluğuna görə təəccüblü deyil. Mən burada diqqətlə təhlil edilmiş bir neçə nümunəni təqdim etməklə məhdudlaşacağam və hadisələrin bütününü əhatə etməyə cəhd etməyəcəyəm.

A) SƏHV OXUMA 1) Qəhvəxanada “Leipziger Illustrierten” jurnalının bir nömrəsini vərəqləyirəm, onu çarpaz şəkildə qarşımda saxlayıram və səhifəni əhatə edən şəklin altında yazını belə oxuyuram: Odisseyada toy mərasimi. Diqqətim çəkildiyi və təəccübləndiyim üçün vərəqi düzəldirəm və indi belə düzəldirəm: Baltik dənizi sahilində toy mərasimi. Bu mənasız oxuma səhvinə necə yol verdim? Fikirlərim dərhal Ruthun “Musiqi fantomları üzərində eksperimental tədqiqatlar və s.” adlı kitabına yönəlir, bu kitab son vaxtlar məni çox məşğul edib, çünki mənim işlədiyim psixoloji problemlərə yaxın gəzir. Müəllif növbəti vaxtlar üçün “Yuxu hadisələrinin təhlili və əsas qanunları” adlı bir əsər dil sürçməsi edir. Təbii ki, məhz “Yuxuların yozumu”nu nəşr etmiş mən, bu kitaba ən böyük həyəcanla gözləyirəm.

Ruthun musiqi fantomları haqqında yazısında əvvəldə məzmun cədvəlində qədim yunan miflərinin və əfsanələrinin əsas köklərinin yuxu və musiqi fantomlarında, yuxu hadisələrində və hətta deliriumlarda olduğunu göstərən ətraflı induktiv sübutun elanını tapdım. O vaxt dərhal mətnə baxdım ki, görüm, Odysseusun Nausikaa qarşısında görünməsi səhnəsinin adi çılpaqlıq yuxusuna gətirilib-gətirilmədiyini bilirmi. Bir dost mənə G. Kellerin “Yaşıl Henrix” romanındakı gözəl yerə diqqətimi çəkmişdi, bu yer Odisseyadakı bu epizodu vətəndən uzaqda azğın dənizçinin yuxularının obyektivləşdirilməsi kimi izah edir, mən isə çılpaqlıq yuxusunun ekshibisionizm yuxusu ilə əlaqəsini əlavə etmişdim (8-ci nəşr, s. 170). (Ges. Werke, Bd. II/III). Ruthun əsərində bununla bağlı heç nə tapmadım. Bu halda məni açıq-aydın üstünlük fikirləri məşğul edir.

2) Bir gün qəzetdən necə oxudum: «Avropaya fıçı ilə» (piyada getmək əvəzinə)? Bu həll mənə uzun müddət çətinlik yaratdı. Növbəti fikirlər, əlbəttə, Diogenin çəlləyinin nəzərdə tutulduğunu göstərirdi və mən yaxınlıqda bir sənət tarixi kitabında İsgəndər dövrünün sənəti haqqında bir şey oxumuşdum. Onda, İsgəndərin məşhur sözlərini düşünmək məntiqli görünürdü: Əgər İsgəndər olmasaydım, Diogen olmaq istərdim. Həmçinin, mənə bir müəyyən Hermann Zeitung haqqında bir şey yadına düşdü, o, bir sandıqda paketlənmiş halda səyahətə çıxmışdı. Amma əlaqə daha da irəli gedə bilmirdi və mən sənət tarixi kitabında həmin qeydin gözümdən qaçdığı səhifəni yenidən aça bilmədim.

Aylar sonra kənara atılmış bu tapmaca mənə yenidən təsadüfən yadına düşdü və bu dəfə onun həlli ilə birlikdə. Mən qəzet məqaləsindəki qeydi xatırladım, orada insanların Parisdəki Ümumdünya Sərgəsinə gəlmək üçün indi hansı qəribə nəqliyyat üsullarını seçdikləri yazılırdı və orada, məncə, zarafatla bildirilmişdi ki, bir nəfər başqa bir nəfərin onu fıçı içində Parisə yuvarlamasına icazə vermək niyyətindədir. Əlbəttə, bu adamların belə axmaqlıqlarla diqqət çəkməkdən başqa heç bir məqsədləri yox idi. Hermann Zeitung həqiqətən belə qeyri-adi nəqliyyat üçün ilk nümunəni verən adamın adı idi. Sonra mənə bir xəstəni müalicə etdiyim yadına düşdü, onun qəzetdən xəstəlik təbiətli təşvişi, qəzetdə çap olunmuş və məşhur kimi qeyd olunduğunu görməyə yönəlmiş xəstəlik təbiətli şöhrətpərəstliyinə reaksiya kimi həll olunurdu.

Makedoniyalı İsgəndər şübhəsiz ki, heç vaxt yaşamış ən şöhrətpərəst adamlardan biri idi. O, öz qəhrəmanlıqlarını nəğmələndirəcək bir Homer tapmayacağından şikayət edirdi. Amma mən necə başqa bir İsgəndərin mənə daha yaxın olduğunu düşünə bilmədim, İsgəndərin kiçik qardaşımın adı olduğunu! Mən dərhal bu İsgəndərlə bağlı olan və sıxışdırmaya ehtiyacı olan qəzəbli fikri və onun aktual səbəbini tapdım. Qardaşım tariflər və nəqliyyat məsələləri üzrə mütəxəssisdir və müəyyən bir vaxtda kommersiya ali məktəbindəki tədris fəaliyyətinə görə professor titulunu almalı idi. Eyni yüksəliş üçün mən universitetdə bir neçə ildir təklif olunmuşdum, lakin ona nail ola bilməmişdim.

Anam o vaxt kiçik oğlunun böyük oğlundan daha tez professor olacağına təəccübünü ifadə etmişdi. Həmin vaxt, mən o qiraət səhvinin həllini tapa bilmədiyim zaman, belə idi. Sonra qardaşımda da çətinliklər yarandı; professor olmaq şansı mənimkindən də aşağı düşdü. Amma o zaman mənə həmin qiraət səhvinin mənası birdən aydın oldu; sanki qardaşın şanslarının azalması bir maneəni aradan qaldırmışdı. Mən qardaşın təyinatını qəzetdə oxuyurmuşam kimi davranmışdım və özümə deyirdim: Maraqlıdır ki, belə axmaqlıqlar (o, bunları peşə kimi icra edir) səbəbindən qəzetdə yazılı olmaq (yəni professorluğa təyin edilmək) mümkün! Aleksandr dövründəki hellenist sənət haqqındakı hissəni sonra asanlıqla açdım və təəccüblə gördüm ki, əvvəlki axtarışım zamanı dəfələrlə eyni səhifədə oxumuşam və hər dəfə sanki mənfi halüsinasiyanın təsiri altında uyğun cümləni keçmişəm. Əslində bu cümlədə məni aydınlaşdıran, yəni unudulmağa dəyən heç nə yox idi. Mənim fikrimcə, kitabda tapılmama simptomu yalnız məni aldatmaq üçün yaradılmışdır. Düşüncə əlaqəsinin davamını araşdırmama maneə qoyulan yerdə, yəni makedoniyalı Aleksandr haqqındakı hər hansı bir ideyada axtarmalı və beləliklə, eyni adlı qardaşdan daha etibarlı şəkildə uzaqlaşmalı idim. Bu da tamamilə uğurla həyata keçirildi; bütün səylərimi həmin sənət tarixindəki itmiş hissəni yenidən tapmağa yönəltdim.

„Təşviq“ sözünün ikili mənası bu halda iki kompleks arasındakı assosiasiya körpüsüdür: qəzet elanı ilə qıcıqlandırılan əhəmiyyətsiz kompleks və daha maraqlı, lakin xoşagəlməz olan, burada oxunan mətnə maneə kimi özünü göstərən kompleks. Bu nümunədən aydın olur ki, belə oxu səhvləri kimi hadisələri həmişə asan şəkildə izah etmək mümkün deyil. Bəzən tapmacanın həllini daha əlverişli bir vaxta təxirə salmağa məcbur qalırıq. Lakin həll işi nə qədər çətin olarsa, sonunda aşkarlanan maneə törədən fikrin bizim şüurlu düşüncəmiz tərəfindən qəribə və ziddiyyətli kimi qiymətləndiriləcəyinə bir o qədər əminliklə gözləyə bilərik.

3) Bir gün Vyananın yaxınlığından bir məktub alıram, hansı mənə sarsıdıcı bir xəbər verir. Dərhal həyat yoldaşımı da çağırıram və ona zəif Vilhelm M.-nin bu qədər ağır xəstələndiyini və həkimlər tərəfindən ümidin kəsildiyini bildirən iştirakıma dəvət edirəm. Heyfsilənməmi ifadə etdiyim sözlərdə isə nəsə yanlış səslənmiş olmalıdır, çünki arvadım şübhələnir, məktubu görmək istəyir və öz inancına görə, belə bir şey məktubda yaza bilməz, çünki heç kim qadını kişinin adı ilə adlandırmır, üstəlik, yazışma aparan xanım qadının adını çox yaxşı bilir. Mən öz iddiamı inadla müdafiə edirəm və adətən belə olan vizit kartlarına istinad edirəm ki, orada qadın özünü kişinin adı ilə adlandırır. Nəhayət, məktubu əlimə götürməli oldum və orada həqiqətən «zavallı V. M.» yazıldığını oxuduq, hətta mən tamamilə gözdən qaçırdığım bir şey də var idi: «zavallı Dr. V. M.». Deməli, mənim səhvim, belə deyək, kədərli xəbəri kişidən qadına zorla keçirməyə cəhd etmək deməkdir. Məqalə, sifət və ad arasına əlavə edilən titul, qadının nəzərdə tutulması tələbinə uyğun gəlmir. Buna görə də, oxuma zamanı o, aradan qaldırıldı. Lakin bu təhrifin səbəbi, qadının mənə kişidən daha az xoş gəlməsi deyil, əksinə, zavallı kişinin taleyi, mənə yaxın olan və bu hal ilə ortaq olan bir xəstəlik şərtini daşıyan başqa bir şəxs haqqında mənim narahatlığımı oyatmışdı.

4) Mənə çox vaxt rast gəldiyim bir yanlış oxuma əsəbi və gülünc görünür, xüsusilə tətil zamanı yad şəhərin küçələrində gəzəndə. Mən o zaman hər hansı bir mağaza lövhəsini, əgər o, mənə bir şəkildə uyğun gəlirsə, «antika» kimi oxuyuram. Bu, kolleksiyaçı macəra hissinin ifadəsidir.

8) Bleuler özünün əhəmiyyətli kitabı «Affektyität, Suggestibilität, Paranoia» (1906), səh. 121-də danışır: «Oxuma zamanı bir dəfə intellektual hisslə, iki sətir aşağıda öz adımı görməyi gözləyirdim. Təəccübümlə, «Ns iR St „Blutkörperchen“» tapdım. Minlərlə mərkəzi və periferik görmə yanlış oxumalarımdan bu, ən açıq nümunədir. Əgər mən öz adımı görməyi gözləyirdimsə, buna səbəb olan söz, adətən, mənim adıma çox bənzəyirdi, əksər hallarda adın bütün hərfləri yaxınlıqda mövcud olmalı idi ki, belə bir səhv baş verə bilsin. Lakin bu halda, münasibət sayıqlaması və illüziya çox asanlıqla izah edilə bilərdi: Mənim oxuduğum şey, elmi işlərin pis üslubunun bir növü haqqında qeydin sonu idi, mən özümü bundan azad hiss etmirdim.»

6) H. Sachs: «„İnsanları təəccübləndirən şeyin yanından o, öz qatı dəqiqliyi ilə keçir.“ Bu söz mənim diqqətimi çəkdi və daha yaxından baxdıqda, orada „Stilfeinheit“ (üslub birləşməsi) yazıldığını kəşf etdim. Bu yer, mənim tərəfimdən hörmət edilən bir müəllifin, mənə xoşagəlməz göründüyü üçün „Alman professorluğunu“ çox güclü vurğulayan bir tarixçi haqqında həddindən artıq tərifləyən çıxışında idi.»

7) Dr. Marcell Eibenschütz «Zentralblatt für Psychoanalyse» jurnalının I cildinin 5/6-cu nömrəsində filologiya elminin işində baş vermiş bir oxuma səhvi halı haqqında məlumat verir. «Mən "Şəhidlər kitabı"nın ötürülməsi ilə məşğulam; bu, Almaniya Elmlər Akademiyası tərəfindən nəşr olunan «Orta əsr alman mətnləri» seriyasında nəşr etməli olduğum orta əsr alman əfsanəvi əsəridir. Bu əvvəllər çap olunmamış əsər haqqında çox az şey məlum idi; J. Hauptın «Orta əsr alman Şəhidlər kitabı haqqında» adlı yalnız bir məqaləsi mövcud idi (Wiener Sitzungsberichte, 1807, 70. cild, s. 101 və davamı). — Haupt öz işinin əsasına qədim əlyazmanı deyil, əsas əlyazma olan C-nin (Klosterneuburg) daha yeni dövrdən (XIX əsr) qalma bir surətini götürmüşdür; bu surət Hofbibliothekdə saxlanılır. Bu surətin sonunda aşağıdakı abone qeydi yerləşir:

Anno Domini MDCCCL in vigilia exaltacionis sancte crucis ceptus est iste liber et in vigilia pasce anni subsequentis finitus cum adiutorio omnipotentis per me Hartmanum de Krasna tunc temporis ecclesie niwen- burgensis custodem.

Haupt öz məqaləsində bu abone qeydini, onun C əlyazmasının müəllifi tərəfindən yazıldığını düşünərək təqdim edir və rəqəmlərlə yazılmış 1850 ilinin ardıcıl oxunması səhvi nəticəsində C-nin 1350-ci ildə yazıldığını qeyd edir; baxmayaraq ki, o, abone qeydini tamamilə düzgün surət çıxarmışdır və baxmayaraq ki, qeyd olunan yerdə məqalədə tamamilə düzgün (yəni MDCCCL) çap olunmuşdur.

Hauptın bu məlumatı mənim üçün çətinlik mənbəyi təşkil edirdi. Əvvəlcə mən elm sahəsində təcrübəsiz, gənc bir tələbə kimi Hauptın avtoriteti altında tamamilə idim və qarşımda tam aydın və düzgün çap olunmuş abone qeydini uzun müddət Haupt kimi 1350 kimi, 1850 deyil, oxuyurdum; lakin mənim istifadə etdiyim əsas C əlyazmasında heç bir abone qeydinin izi belə yox idi, bundan əlavə, XIV əsrin bütün dövrü ərzində Klosterneuburgda Hartmann adlı heç bir rahibin yaşamadığı aydın oldu. Nəhayət, gözlərimdən pərdə düşəndə, mən artıq bütün məsələnin mahiyyətini tapmışdım və sonrakı araşdırmalar fərziyyəmi təsdiqlədi: məşhur abone qeydi yalnız Hauptın istifadə etdiyi surətdə mövcuddur və onun müəllifi tərəfindən, P.

Hartmann Zeibig tərəfindən yazılmışdır; Krasnada (Moraviya) anadan olmuş, Klosterneuburgda avqustinian keşişi olan bu şəxs 1850-ci ildə monastırın kilsə xəzinədarı kimi C əlyazmasını surət çıxarmış və surətinin sonunda qədim üslubda öz adını qeyd etmişdir. Abone qeydinin orta əsr üslubu və qədim imla qaydaları, şübhəsiz ki, Hauptın özünün işlədiyi əsər haqqında mümkün qədər çox məlumat vermək, yəni C əlyazmasının tarixini müəyyən etmək istəyi ilə birlikdə, onun 1850 əvəzinə həmişə 1350 oxumasına kömək etmişdir. (Səhv hərəkətinin motiv.)»

8) Lixtenberqin «Zəkalı və satirik fikirlər» adlı əsərində, ehtimal ki, bir müşahidədən yaranmış və oxuma səhvinin demək olar ki, bütün nəzəriyyəsini özündə ehtiva edən bir qeyd var: O, həmişə «qəbul edilmiş» əvəzinə Agamemnon oxuyurdu, Homeri o qədər çox oxumuşdu.

Çox böyük sayda halda, mətni dəyişən və içərisinə, oxucunun hazırlıqlı olduğu və ya məşğul olduğu bir şeyi oxuyan, oxucunun öz hazırlığıdır. Mətnin özü, yanlış oxumaya yalnız, oxucunun öz mənasında dəyişdirə biləcəyi bir söz şəklində bənzərlik təqdim etməklə kömək edir. Sürətli nəzər salmaq, xüsusilə düzəldilməmiş gözlə, belə bir illüziyanın imkanını şübhəsiz ki, asanlaşdırır, lakin onun üçün heç də vacib şərt deyil.

9) İnanıram ki, müharibə dövrü, bizim hamımızda müəyyən sabit və uzun sürən ön məşğuliyyətlər yaratdığı üçün, yanlış oxumadan daha çox heç bir digər səhv hərəkəti bu qədər qabaqlamamışdır. Belə müşahidələrin çoxlu sayda nümunəsini görə bildim, lakin təəssüf ki, yalnız bir neçəsini saxlaya bildim. Bir gün günorta və ya axşam qəzetlərindən birinə əl atdım və orada böyük hərflərlə yazılmış belə bir başlıq tapdım: Görzdə sülh. Amma yox, orada sadəcə belə deyilir: Görzdə düşmənlər.

Döyüş meydanında iki oğlunu döyüşçü kimi saxlayan adam, asanlıqla belə yanlış oxuya bilər. Başqa biri, müəyyən bir kontekstdə köhnə çörək kartının qeyd olunduğunu tapır və daha diqqətli olsa, onu köhnə brokatlarla dəyişməli olduğunu başa düşür. Hələ də qeyd etməyə dəyər ki, o, tez-tez xoş qarşılanan qonaq olduğu bir evdə, çörək kartlarını təhvil verməklə ev sahibəsi tərəfindən sevilən olmağa çalışır. Bir mühəndis, avadanlıqları tunel daxilində tikinti zamanı hökm sürən rütubətə heç vaxt uzun müddət tab gətirə bilmədiyi üçün, bir elanda “zibil dərisindən” malların təklif olunduğunu oxuyaraq təəccüblənir. Amma tacirlər nadir hallarda bu qədər dürüst olurlar; satın almağa tövsiyə olunan şey, əslində, dəniz aslanı dərisidir.

Oxucunun peşəsi və ya cari vəziyyəti də onun yanlış oxumasının nəticəsini müəyyən edir. Son mükəmməl işlərinə görə həmkarları ilə mübahisə vəziyyətində olan bir filoloq, “şaxmat strategiyası” əvəzinə “dil strategiyası” oxuyur.

Bir şəhərdə gəzən bir adam, kür müalicəsi ilə tənzimlənmiş bağırsaq fəaliyyətinin saatına tam uyğun olaraq, hündür bir mağazanın birinci mərtəbəsindəki böyük lövhədə “Kloset evi” yazısını oxuyur; onun bu barədəki məmnunluğuna, xeyriyyə institutunun qeyri-adi yerləşdirilməsinə görə təəccüb də qarışır. Növbəti anda məmnunluq yox olur, çünki lövhədəki yazı əslində “Korset evi” adlanır.

10) İkinci bir qrup hallarda mətnin səhv oxunmadakı iştirak payı çox daha böyükdür. Mətn oxucunun müdafiəsini qıcıqlandıran, ona xoşagəlməz bir məlumat və ya tələb ehtiva edir və buna görə də səhv oxuma yolu ilə rədd etmə və ya arzu yerinə yetirmə istiqamətində bir düzəlişə məruz qalır. Bu halda, mətnin bu düzəlişə məruz qalmadan əvvəl əvvəlcə düzgün qəbul edildiyi və qiymətləndirildiyi fərz etmək təbii olaraq qaçılmazdır, hərçənd bu ilk oxuma haqqında şüur heç nə bilmir. Əvvəlki səhifələrdəki 3-cü nümunə bu növdədir; ən yüksək aktuallığa malik başqa bir nümunəni burada Dr. M. Eitingonun (hazırda İqlo hərbi xəstəxanasında, Internat. Zeitschr. f. Psychoanalyse, II, 1915) məlumatına əsasən təqdim edirəm.

„X. leytenantı, xəstəxanamızda müharibə travmatik nevrozu ilə müalicə olunan, bir gün bizə çox erkən həlak olan şair Valter Heymannın şeirinin son bəndinin son misrasını açıq təəssüratla belə oxuyur:

Amma harada yazılıb, soruşuram, hamıdan Mən qalmalıyam, başqası mənim yerimə düşməli? Sizdən kim düşərsə, əlbəttə mənim üçün öləcək; Və mən qalmalıyam? Niyə elə olmasın?

Mənim təəccübüm diqqətini çəkdiyi üçün, o, sonra bir az bərkinişlə düzgün oxuyur:

Və mən qalmalıyam? Niyə mənim?

1) W. Heymann: Kriegsgedichte und Feldpostbriefe, s. 11: „Den Ausziehenden.“

X. halına bu „Müharibə travmatik nevrozları“nın psixik materialına dair bir neçə analitik baxış bucağına borcluyam və bizə işləmə tərzimizə o qədər də münasib olmayan, güclü yükü olan və az həkimli bir müharibə xəstəxanasının şəraitinə baxmayaraq, „səbəb“ kimi yüksək qiymətləndirilən qumbar partlayışlarından bir az kənara baxmaq imkanı əldə etdim.

Bu halda da bu nevrozların açıq hallarına ilk baxışda heyrətləndirici bir oxşarlıq verən ağır tremorlar, həyəcanlılıq, ağlamalıq, konvulsiv, uşaq hərəkətləri ilə ifadə olunan qəzəb tutmalarına və qusmaya („ən kiçik həyəcanlanmalarda“) meyil mövcud idi.

Məhz sonuncu simptomun psixogenliyi, əvvəlcə ikinci dərəcəli xəstəlik qazancının xidmətində, hər kəsə özünü təqdim etməli idi: Vaxtaşırı sağalanlara nəzər salan xəstəxana komandirinin bölmədə görünməsi, küçədə bir tanışın „Siz əla görünürsünüz, əlbəttə artıq sağalmısınız“ sözü qusma tutmasının dərhal qıcıqlandırılması üçün kifayət edir.

„Sağalmış... yenidən orduya qoşulmaq... niyə mənim?...

11) „Müharibə“ səhv oxumalarının digər hallarını Dr. Hanns Sachs təqdim etmişdir:

«Yaxın tanışlarımdan biri mənə dəfələrlə bildirmişdi ki, növbə ona çatanda, diplomla təsdiqlənmiş ixtisas hazırlığından istifadə etməyəcək, əksinə, bu hazırlıq əsasında yaranan arxa cəbhədə uyğun vəzifəyə təyinat iddiasından imtina edəcək və ön cəbhə xidmətinə yola düşəcək. Həqiqi vaxt yaxınlaşmazdan bir az əvvəl, bir gün o, mənə çox qısa şəkildə, heç bir əlavə izahat vermədən bildirdi ki, ixtisas hazırlığını təsdiq edən sənədləri müvafiq orqana təqdim edib və nəticədə yaxın vaxtlarda sənaye fəaliyyəti üçün təyinat alacaq. Növbəti gün biz bir dövlət idarəsində qarşılaşdıq. Mən düz bir büro qarşısında dayanmış və yazırdım; o, yanıma gəldi, bir müddət mənim çiyinlərim üzərindən baxdı və sonra dedi: Ax, yuxarıdakı söz «Druckbogen» (çap vərəqi) imiş — mən onu «Drückeberger» (qorxaq, qaçaq) kimi oxumuşdum.» («Internat. Zeitschr. f. Psychoanalyse», IV. 1916/17.)

12) «Tramvayda əyləşmiş halda, gənclik dostlarımdan bəzilərinin, həmişə nazik və zəif sayılanların, indi mənim qətiyyətlə tab gətirə bilməyəcəyim ən ağır məşəqqətlərə dözə bilmələri haqqında düşünürdüm. Bu xoşagəlməz düşüncələr silsiləsinin ortasında, yarımçıq diqqətlə keçərkən böyük qara hərflərlə yazılmış bir şirkət lövhəsini oxudum: «Eisenkonstitution» (dəmir konstitusiyası). Bir an sonra mənə gəldi ki, bu söz bir iş yerinin lövhəsi üçün uyğun deyil; tez bir zamanda arxaya dönərək yazının qalan hissəsinə nəzər salmağa qalib gəldim və gördüm ki, düzgün şəkildə «Eisenkonstruktion» (dəmir konstruksiyası) yazılırmış.» (L. c.)

13) «Axşam qəzetlərində, artıq yanlış olduğu müəyyən edilmiş Reuter teleqramı dərc olunmuşdu: Hughes ABŞ prezidenti seçilmişdir. Bunun ardınca, iddia olunan seçilmiş şəxsin qısa bioqrafiyası çıxmış və mən bu bioqrafiyada Hughesun Bonn universitetində təhsilini başa vurması barədə məlumatla qarşılaşmışdım. Mənə qəribə gəldi ki, seçki günündən əvvəl həftələrlə davam edən qəzet müzakirələrində bu məqamdan heç bir şəkildə bəhs edilməmişdi. Yenidən yoxlama nəticəsində aydın oldu ki, söhbət yalnız «Brown» universitetindən gedirmiş. Bu açıq halda, yanlış oxumanın baş verməsi üçün kifayət qədər böyük bir zorakılıq tələb olunurdu; bu, qəzet oxumasındakı səthilikdən əlavə, hər şeydən əvvəl, yeni prezidentin Mərkəzi Dövlətlərə göstərdiyi rəğbətin gələcək yaxşı münasibətlərin əsası kimi yalnız siyasi deyil, hətta bundan da artıq, şəxsi səbəblərdən arzuolunan görünməsi ilə izah olunur.» (L. c.)

B) YANLIŞ YAZMA 1) İşgüzar maraqların üstünlük təşkil etdiyi, qısa gündəlik qeydlərin aparıldığı bir vərəqdə, təəccüblə şüuruma gəlir ki, sentyabr ayının düzgün tarixləri arasında səhv yazılmış «20 oktyabr, cümə axşamı» tarixi yerləşir. Bu gözləməni, bir istəyin ifadəsi kimi izah etmək çətin deyil. Bir neçə gün əvvəl tətil səyahətindən yeni qayıtmışam və geniş miqyaslı tibbi fəaliyyətə hazır olduğumu hiss edirəm, lakin xəstələrin sayı hələ azdır. Gəldiyim zaman, 20 oktyabrda gələcəyini bildirdiyi xəstənin məktubunu tapdım. Sentyabrda eyni gün sayını yazarkən, yəqin ki, belə düşünmüşəm: X. xanım artıq burada olmalı idi; tam ayın israf olmasına nə qədər təəssüf! və bu fikirlə tarixi irəli aparmışam. Bu halda maneə törədən fikir, demək olar ki, qəbuledilməz adlandırıla bilməz; buna görə də, yazı səhvini nəzərə çatdırdıqdan sonra dərhal onun həllini bilirəm. Növbəti ilin payızında tamamilə analog və oxşar motivli bir yazı səhvini təkrar edirəm. — E. Conz tarixlərdəki bənzər yazı səhvlərini öyrənmiş və onların əksər hallarda motivli olduğunu asanlıqla müəyyən etmişdir.

2) «Nevrologiya və Psixiatriya üzrə İllik Hesabat»a məqaləmin düzəlişlərini alıram və təbii ki, müəllif adlarını xüsusi diqqətlə yoxlamalıyam, çünki müxtəlif millətlərə mənsub olduqlarına görə, hərf düzəldənlər üçün ən böyük çətinlikləri yaratmağa meyllidirlər. Bəzi qəribə səslənən adların həqiqətən də düzəldilməsinə ehtiyac duyuram, lakin təəccüblü şəkildə, hərf düzəldən mənim əlyazmama qarşı yalnız bir adı, tamamilə haqlı olaraq, düzəldib. Mən Buckrhard yazmışdım, hərf düzəldən isə Burckhard olduğunu təxmin etmişdi. Mən bir mamaçı həkimin doğumun uşaq felcərinin yaranmasına təsiri haqqında olan məqaləsini özüm layiqincə tərifləmişdim, onun müəllifinə qarşı heç nə deməzdim, lakin Vyanada mənim «Yuxuların Yozumu» əsərimə qarşı qavrayışsız tənqidi ilə məni hiddətləndirən bir yazıçı da eyni adı daşıyır. Burckhard adını, yəni mamaçı həkimin adını yazarkən, digər B., yəni yazıçı haqqında pis bir şey düşünmüşəm kimi görünür, çünki adların təhrif edilməsi, artıq dil sürçmələri haqqında qeyd etdiyim kimi, çox vaxt təhqir mənasını verir.

3) Bu iddia, A. J. Storferin özünü müşahidəsi ilə çox gözəl şəkildə təsdiqlənir; müəllif, rəğbət doğuran açıqlığı ilə, rəqib olduğunu güman etdiyi şəxsin adını yanlış xatırlamasına və sonra təhrif edilmiş şəkildə yazmasına səbəb olan motivləri aydın şəkildə izah edir:

«1910-cu ilin dekabırında Sürix kitab mağazasının vitrinində Dr. Eduard Hitschmannın Freyd nevroz nəzəriyyəsi haqqında həmin vaxt yeni çıxmış kitabını gördüm. O vaxtlar mən akademik bir cəmiyyətdə yaxın günlərdə Freyd psixologiyasının əsas xüsusiyyətləri haqqında oxumaq məcburiyyətində olduğum bir məruzənin əlyazması üzərində işləyirdim. Artıq həmin vaxt yazılmış məruzənin girişində mən Freyd psixologiyasının tətbiqi sahəsindəki araşdırmalardan tarixi inkişafına, bu inkişafdan irəli gələn əsas xüsusiyyətlərin ümumiləşdirilmiş təsvirinin bəzi çətinliklərinə və hələ də ümumi bir təsvirin mövcud olmamasına işarə etmişdim. Kitabı (o vaxta qədər mənə məlum olmayan müəllifin) vitrində görəndə, əvvəlcə onu almağı düşünmədim. Bir neçə gün sonra isə bunu etməyə qərar verdim. Kitab artıq vitrində deyildi.

Kitabçıya bir müddət əvvəl çıxmış kitabı adlandırdım; müəllif kimi «Dr. Eduard Hartmann» dedim. Kitabçı düzəliş etdi: «Siz yəqin ki, Hitschmannı nəzərdə tutursunuz» və mənə kitabı gətirdi.

Səhv hərəkətin şüursuz motivu aydın idi. Mən psixoanalitik təlimlərin əsas xüsusiyyətlərini ümumiləşdirdiyim üçün özümə müəyyən mənada ləyaqət hesab etmişdim və Hitschmannın kitabını açıq şəkildə ləyaqətimi azaldan bir şey kimi qısqanclıq və qəzəblə qarşılamışdım. Adın dəyişdirilməsi şüursuz düşmənçilik aktıdır, dedim özümə «Gündəlik həyatın psixopatologiyası»na əsasən. O vaxtlar bu izahatla kifayətləndim.

Bir neçə həftə sonra həmin səhv hərəkəti qeyd etdim. Bu münasibətlə mən həm də sual verdim ki, niyə Eduard Hitschmannı məhz Eduard Hartmanna çevirmişəm. Məni sadəcə adların oxşarlığı məşhur filosofun adına aparmış ola bilərmi? İlk assosiasiyam bir dəfə Professor Hugo v. Meltzldən eşitdiyim bir fikrin xatırlanması idi; o, həvəsli bir Şopenhauer pərəstişkarı idi və həmin fikir təxminən belə idi: «Eduard v. Hartmann, Şopenhauerin xarab edilmiş, sol tərəfinə çevrilmiş halıdır». Unudulmuş adın əvəzinə qoyulan quruluşu müəyyən edən affektiv tendensiya belə idi: «Ah, bu Hitschmann və onun ümumiləşdirilmiş təsvirində çox da bir şey yoxdur; o, Freydə nisbətən Hartmannın Şopenhauerə olan münasibəti kimidir».

Beləliklə, mən əvəzedici fikir ilə müəyyən edilmiş unutma halını qeyd etmişdim.

Yarım il sonra qeydi apardığım vərəq əlimə keçdi. Onda gördüm ki, mən Hitschmann əvəzinə bütün mətn boyunca Hintschmann yazmışam.» («Internat. Zeitschr. f. Psychoanalyse», II, 1914).

4) Görünüşə görə daha ciddi olan və bəlkə də eyni haqla «əlinin sürüşməsi» kateqoriyasına aid edə biləcəyim bir yazı səhvini:

Məqsədim, Poçt Qənaət Bankından 300 kron məbləğində pul gətirtmək və bu pulu müalicə üçün şəhərdən kənarda olan bir qohumuma göndərməkdir. Bu zaman hesabımın 4380 K olduğunu nəzərə alıram və onu indi yuvarlaq məbləğ olan 4000 K-ə endirməyi qərarlaşdırıram; bu məbləğ yaxın vaxtlarda toxunulmamalıdır. Çeki qaydasına uyğun doldurub, rəqəmləri kəsdiyim zaman birdən-birə 380 K yox, məhz 438 K sifariş etdiyimi görürəm və hərəkətlərimin etibarsızlığından təəccüblənirəm. Bu təəccübün əsassız olduğunu tezliklə başa düşürəm; çünki indi əvvəlkindən daha kasıb deyiləm. Lakin bir müddət ərzində hansı təsirin mənim ilk niyyətimi pozduğunu, mənim şüuruma heç bir xəbərdarlıq etmədən bunu necə bacardığını düşünməliyəm. Əvvəlcə yanlış yollara düşürəm, 380 və 438 rəqəmlərini bir-birindən çıxmaq istəyirəm, lakin sonra fərqin nə işə yarayacağını bilmirəm. Nəhayət, ani bir fikir mənə həqiqi əlaqəni göstərir. 438 rəqəmi bütün hesabın, yəni 4380 K-ın on faizinə bərabərdir!

Kitabçıdan isə on faiz endirim edilir. Bir neçə gün əvvəl mənim üçün marağını itirmiş bir sıra tibbi əsərləri seçdiyimi və onları kitabçıya məhz 300 K-a təklif etmək istədiyimi xatırlayıram. O, tələbi çox yüksək hesab etdi və yaxın günlərdə qəti cavab verəcəyinə söz verdi. Əgər o, təklifimi qəbul etsə, məhz xəstə üçün xərcləməli olduğum məbləği mənə geri qaytarmış olar. Bu xərclə bağlı mənim kədərləndiyim inkar edilə bilməz. Səhvimi dərk edərkən yaranan duyğu, belə xərclər səbəbindən kasıb düşməkdən qorxmaq kimi daha yaxşı başa düşülür. Lakin bu xərclə bağlı kədərlənmə və ona bağlı kasıblıq qorxusu mənim şüurumdan tamamilə uzaqdır; həmin məbləği təklif edərkən mən heç bir şey hiss etməmişəm və bunun aktivləşdirilməsi gülüncdür. Əgər xəstələrlə psixoanaliz təcrübəsi sayəsində ruh həyatındakı sıxışdırılmış məzmuna kifayət qədər tanış olmasaydım və bir neçə gün əvvəl eyni həll tələb edən bir yuxu görməsəydim, mən belə bir təhrikin özümə aid ola biləcəyini heç vaxt düşünməzdim.

5) V. Stekelin mənbəyindən aşağıdakı halı sitat gətirirəm, onun həqiqiliyinə mən də cavabdehlik verə bilərəm: «Geniş yayılan bir həftəlik qəzetin redaksiyasında inanılmaz dərəcədə yazı səhvi və oxuma səhvi nümunəsi baş vermişdir. Aidiyyətli rəhbərlik açıq şəkildə «satın alınmış» kimi xarakterizə edilmişdi; müdafiə və cavab məqaləsi yazmaq lazım idi. Bu da belə oldu — böyük istilik və böyük patosla. Qəzetin baş redaktoru məqaləni oxudu, müəllif isə əlbəttə ki, əlyazmada dəfələrlə, sonra isə tərtib nüsxəsində oxudu, hamı çox məmnun qaldı. Birdən korrektor müraciət edir və hamının diqqətindən yayınmış kiçik bir səhvə diqqət çəkir. Orada aydın şəkildə belə yazılmışdı: «Oxucularımız bizə həmişə mənfəət güdərək ümumiyyətin rifahı üçün çalışdığımız barədə şahidlik verəcəklər». Əlbəttə ki, «mənfəətsiz» şəkildə olmalı idi. Lakin həqiqi düşüncələr patetik nitqin içindən elementar güclə özünü büruzə verdi.»

6) «Pester Lloyd» qəzetinin oxucusu, Budapeştdə yaşayan xanım Kata Levy, qəzetin 1918-ci il oktyabrın 11-də Vyanadan teleqramla göndərdirdiyi bir ifadədə bənzər bir istəmədən gələn dürüstlüyə diqqət yetirmişdir:

«Bütün müharibə boyu bizimlə alman müttəfiqi arasında hökm sürən mütləq etimad münasibətinə əsasən, hər iki dövlətin hər halda vahid qərara gələcəyini şübhəsiz qəbul etmək olar. Müttəfiq diplomatik nümayəndəliklər arasında mövcud mərhələdə də canlı və qüsurlu əməkdaşlığın davam etdiyini ayrıca qeyd etmək artıqdır.»

Bir neçə həftə sonra bu «etimad münasibəti» haqqında daha açıq danışmaq mümkün oldu, artıq yazı səhvinə (və ya çap səhvinə) sığınmağa ehtiyac qalmadı.

7) Avropada olan bir amerikalı, xanımı ilə pis münasibətdə onu tərk etdiyinə inanır və indi onunla barışa biləcəyini düşünərək, müəyyən bir vaxtda okeanı keçib ona gəlməsini tələb edir: «Əgər sən də mənim kimi «Mauretania» gəmisində gəlsəydin, gözəl olardı», — deyə yazır. Lakin bu cümlənin yerləşdiyi vərəqi göndərməyə cəsarət etmir. Onu yenidən yazmağa üstünlük verir. Çünki o, gəminin adında zəruri olan düzəlişin xanımı tərəfindən nəzərə çarpmasını istəmir. Əslində o, əvvəlcə «Lusitania» yazmışdı.

Bu yazı səhvi heç bir izahat tələb etmir, dərhal yozumaq olar. Lakin təsadüfün lütfü bir neçə şeyi əlavə etməyə imkan verir: Onun xanımı müharibədən əvvəl, tək bacısının ölümündən sonra ilk dəfə Avropaya səyahət etmişdi. Əgər yanılmıramsam, «Mauretania» müharibə zamanı batırılan «Lusitania»nın sağ qalan bacı gəmisidir.

1) Bu, mənim «Yuxu haqqında» adlı qısa məqalədə (Lövenfeld və Kurella tərəfindən nəşr olunan «Sinir və ruh həyatının sərhəd məsələləri»nin VIII nömrəsi, 1901. — Bu tam külliyatın III cildində yer alır) nümunə kimi götürdüyüm yuxudur.

8) Bir həkim bir uşağı müayinə edib və indi ona həzz prinsipi ilə bağlı bir resept yazır, reseptdə spirt var. Ana bu əsnada onu axmaq və lazımsız suallarla narahat edir. Həkim daxildən möhkəm qərar verir ki, artıq buna görə əsəbləşməsin, bu qərarını yerinə yetirir, lakin narahatlıq zamanı səhv yazır.

Reseptdə spirt əvəzinə Achol yazılıb.

9) Maddi yaxınlığa görə burada E. Jonesun A. A. Brilldən nəql etdiyi bir hadisəni qeyd edirəm. İkincisi, adətən tamamilə spirtli içki içməsə də, bir dostunun təsiri ilə bir az şərab içməyə aldanmışdı. Növbəti səhər şiddətli baş ağrısı ona bu zəifliyindən peşman olmağa səbəb oldu. O, Ethel adlı bir xəstənin adını yazmalı idi və əvəzinə Ethyl yazdı. Burada həmin xanımın öz sağlamlığına zərər verəcək qədər çox içki içməyə alışqan olması da nəzərə çarpırdı.

Həkimin resept yazarkən etdiyi səhvin, digər gündəlik səhvlərin sadə praktik dəyərindən çox daha böyük əhəmiyyət kəsb etdiyi üçün, mən bu fürsətdən istifadə edərək, belə bir həkim səhvinin indiyə qədər dərc olunmuş yeganə təhlilini ətraflı şəkildə təqdim edirəm:

10) Dr. Ed. Hitschmann (Resept yazarkən təkrarlanan bir səhv yazma halı): «Bir həmkarım mənə danışdı ki, illər ərzində bir neçə dəfə yaşlı qadın xəstələrə müəyyən bir dərman yazarkən səhv etmişdir. İki dəfə on qat artıq dozaj yazmış və sonra, bu səhvi birdən-birə xatırladığı üçün, xəstəyə zərər verdiyindən və özünün ən böyük xoşagəlməzliyə düşəcəyindən çox qorxaraq, təcili olaraq reseptin geri götürülməsinə çalışmışdır. Bu qəribə simptomatik hərəkət, ayrı-ayrı halların daha dəqiq təsviri və təhlili ilə aydınlaşdırılmalıdır.

Birinci hal: Həkim, qocalıq həddində olan kasıb bir qadına spastik qəbizliyə qarşı on qat güclü belladonna şamları yazır. O, ambulatoriyanı tərk edir və təxminən bir saat sonra, evdə qəzet oxuyub səhər yeməyi yeyərkən, səhvini birdən-birə xatırlayır; onu təşviş bürüyür, əvvəlcə xəstənin ünvanını öyrənmək üçün ambulatoriyaya qayıdır və oradan onun uzaqda yerləşən mənzilinə gedir. Köhnə qadını hələ icra olunmamış reseptlə tapır, bu da onu çox məmnun və sakitləşdirir.

O, özünü haqlı bir səbəblə, yəni ambulatoriyanın çox danışan rəhbərinin resept yazma əsnasında çiyinindən baxaraq onu narahat etdiyi ilə əsaslandırır.

İkinci hal: Həkim, koket və cazibədar gözəl bir xəstənin qəbulundan özünü qoparmalı və daha yaşlı bir gənc qadını evində müayinə etməyə getməlidir. Bu ziyarət üçün çox vaxtı qalmadığından avtomobildən istifadə edir; çünki müəyyən bir saatda, onun mənzilinə yaxın bir yerdə sevdiyi gənc qızla gizlicə görüşməlidir. Burada da birinci haldakı analoji şikayətlərə görə Belladonna üçün göstəriş yaranır. Dərmanı on qat güclü yazmaq xətası yenidən törədilir.

Xəstə mövzu ilə əlaqəsi olmayan bəzi maraqlı məlumatlar verir, həkim isə sözlərlə inkar etsə də, səbirsizlik nümayiş etdirir və xəstəni tərk edir, beləliklə görüş yerinə kifayət qədər vaxtında çatır. Təxminən on iki saat sonra, səhər saat yeddi radələrində həkim oyana bilir. Dərman yazma xətası və təşviş demək olar ki, eyni anda onun şüuruna daxil olur və dərhal xəstəyə adam göndərir, dərmanın hələ aptekdən götürülməmiş olacağı ümidi ilə reseptin geri qaytarılmasını və nəzərdən keçirilməsini xahiş edir. Lakin o, artıq icra olunmuş resepti geri alır və təcrübəli adamın optimizmi ilə müəyyən bir stoik təslimçilik hissi içində aptekə gedir. Orada aptek müdiri ona dərmanı əlbəttə ki (və ya bəlkə də bir səhv nəticəsində?) daha az dozada verdiyini bildirərək sakitləşdirir.

Üçüncü hal: Həkim, anasının bacısı olan yaşlı xalasına Tinct. belladonnae və Tinct. opii qarışığını zərərsiz dozada yazmaq istəyir. Resept dərhal qız tərəfindən aptekə aparılır. Çox qısa müddət sonra həkim yaddaşına gəlir ki, tinctura əvəzinə ‘extractum’ yazmışdır və dərhal aptekçi bu səhv barədə məlumat verərək telefon edir.

Həkim, resepti hələ tamamlamamış olduğunu, masadan gözlənilmədən çox sürətlə götürülməsi səbəbindən günahın öz üzərindən götürüldüyünü bildirərək uydurma bir bəhanə ilə özünü müdafiə edir.

Bu üç yazım xətasının diqqət çəkən ortaq cəhətləri ondan ibarətdir ki, həkim yalnız bu dərmanla bağlı belə bir hadisə ilə qarşılaşıb, hər dəfə yaşlı bir qadın xəstə ilə məşğul olub və doza həmişə çox güclü olub. Qısa təhlil zamanı aydın oldu ki, həkimin anası ilə olan münasibəti həlledici əhəmiyyət kəsb etməlidir. Çünki ona yadına düşdü ki, bir dəfə — çox güman ki, bu simptomatik hərəkətlərdən əvvəl — öz yaşlı anasına da eyni resepti yazmışdı, üstəlik, adətən ona daha tanış gələn 0.02 dozası əvəzinə 0.03 dozasında, ona kömək etmək üçün radikal tədbir görmək niyyəti ilə. Nazik ananın bu dərmana reaksiyası başda qan dolğunluğu və boğazda xoşagəlməz quruluq oldu. O, yarımşaka tonda, oğlanın yaza biləcəyi təhlükəli reseptlərə işarə edərək şikayət etdi. Başqa hallarda da ana, əslində həkim qızı, həkim oğlunun təklif etdiyi dərmanlara qarşı oxşar rəddedici, yarımşaka qeydlər irəli sürür və zəhərləmədən söz açır.

Məruzəçi bu oğlanın anası ilə olan münasibətlərini nə qədər dərk edə bilirsə, o, instinktiv olaraq sevgi dolu uşaqdır, lakin ananın zəka qiymətləndirilməsində və şəxsi hörmətində heç bir mübaliğə yoxdur. Bir yaş kiçik qardaşı və anası ilə birlikdə yaşayarkən, o, bu birgə yaşayışı illərdir erotik azadlığına ləngimə kimi qəbul edir, halbuki psixoanalitik təcrübədən bilirik ki, belə əsaslandırmalar daxili bağlılığa bəhanə kimi tez-tez sui-istifadə olunur. Həkim təhlili qəbul etdi və aydınlaşdırmadan kifayət qədər məmnun qaldı.

O, gülərək, Belladonna = gözəl qadın sözünün də erotik münasibətə işarə edə biləcəyini bildirdi. O, bu dərmandan əvvəllər bəzən özü də istifadə edib.” (Internat. Zeitschr. f. Psychoanalyse, I, 1913.)

Mənim fikrimcə, belə ciddi səhvlər bizim adətən araşdırdığımız zərərsiz səhvlərdən fərqli bir yolla baş vermir.

11) Aşağıda S. Ferentsi tərəfindən bildirilən yazım xətasını tamamilə zərərsiz saymaq olar. Onu səbirsizlik nəticəsində yaranan sıxlaşdırma kimi şərh etmək olar (bax: “Der Apfe” dil sürçməsi, səh. 70) və bu baxışı, əgər hadisənin ətraflı təhlili daha güclü maneə törədən amili aşkar etməyincə, müdafiə etmək olar:

“Buna uyğun gələn anekdot” — bir dəfə öz qeyd dəftərimə yazıram. Təbii ki, mən anekdotu nəzərdə tutmuşdum, üstəlik, edama məhkum bir çingənənin, özünün asılacağı ağacı seçməyə icazə istədiyi hadisəni (O, səmimi axtarışlara baxmayaraq, uyğun ağac tapa bilmədi).

12) Digər hallarda, əksinə, ən adi yazım xətası təhlükəli gizli mənanı ifadə edə bilər. Anonim bir mənbə xəbər verir:

«Məktubu belə bir ifadə ilə bitirirəm: “Xanımınız və oğluna ən səmimi salamlar.” Vərəqi zərfin içinə qoyduğumdan az əvvəl “oğluna” sözündəki baş hərflərin səhvini nəzərə çarpdırıram və onu düzəldirəm. Bu ailəyə sonuncu ziyarətdən evə qayıdış yolunda yoldaşım oğlanın bir ailə dostuna çox bənzədiyini və şübhəsiz onun uşağı olduğunu qeyd etmişdi.»

13) Bir xanım bacısına yeni və geniş mənzilə köçməsi münasibəti ilə təbrik məktubu yazır. Orada hazır olan bir dostu, yazanın məktubun üzərinə yanlış ünvan yazdığını qeyd edir; bu, tərk etdiyi mənzilin deyil, əksinə, bacısının yeni evləndiyi zaman köçdüyü, çoxdan tərk edilmiş ilk mənzilin ünvanıdır. Dostu yazanı bu barədə xəbərdar edir. «Haqlısınız,» yazan etiraf etməli olur, «amma mən bunu necə etdim? Niyə belə etdim?» Dostu deyir: «Yəqin ki, ona indi alacağı gözəl, böyük mənzili qısqanırsınız, özünüz isə məkan baxımından sıxılırsınız və ona görə də onu ilk mənzilə geri qaytarırsınız, orada da vəziyyəti yaxşı deyildi.» «Şübhəsiz, ona yeni mənzili qısqanıram,» digəri dürüstlüklə etiraf edir. Sonra davam edir: «Təəssüf ki, bu cür şeylərdə həmişə belə mənfur oluruq!»

14) E. Jones, A. A. Brill tərəfindən ona verilmiş aşağıdakı yazı səhvi nümunəsini bölüşür: Bir xəstə Dr. Brillə bir məktub yazmış, məktubda öz nevrozunu pambıq böhranı dövründə işlərin gedişinə görə narahatlıq və həyəcanla əlaqələndirməyə çalışmışdır. Bu məktubda belə deyilirdi: my trouble is all due to that damned frigid wave; there is’nt even any seed. «Wave» sözü ilə o, əlbəttə, pul bazarında dalğa, axın nəzərdə tutmuşdur; lakin əslində o, wave deyil, wife yazmışdır. Onun qəlbinin dərinliyində arvadının evlilik soyuqluğuna və uşaq sahibi olmamasına görə ittihamlar yatırdı və ona tətbiq edilən məhrumiyyətin əziyyətinin yaranmasında böyük payı olduğunu dərk etməyə çox yaxın idi.

15) Dr. R. Wagner «Zentralblatt für Psychoanalyse» jurnalının I cildinin 12-ci səhifəsində özündən belə danışır:

«Köhnə bir dərs qeydləri dəftərini oxuyarkən, yazma sürəti ilə kiçik bir səhv etdiyimi aşkarladım. “Epithel” əvəzinə “Edithel” yazmışdım. Birinci hecanı vurğulamaqla bu, bir qız adının kiçildilmiş formasını verir. Retrospektiv təhlil kifayət qədər sadədir. Yazı səhvinin baş verdiyi vaxt mənimlə bu adı daşıyan xanım arasında tanışlıq yalnız çox səthi idi və yalnız çox sonra bundan intim əlaqə yarandı. Deməli, yazı səhvi, şüursuz meylinin, özümün hələ bundan heç bir xəbərim olmadığı bir vaxtda ortaya çıxmasının gözəl bir sübutudur və seçilmiş kiçildilmiş forma eyni zamanda müşayiət edən hissləri xarakterizə edir.»

16) Dr. v. Hug-Hellmuth xanım: „Bir həkim xəstəsinə Levico suyu əvəzinə Levitico suyu yazır. Bu səhv, bir əczaçıya mənfi şərhlər üçün xoşagəlməz bir bəhanə vermişdi, lakin şüursuzluqdan gələ biləcək mümkün hərəkətverici amilləri araşdıraraq və onlara, hətta bu həkimə yaxın olmayan birinin yalnız subyektiv fərziyyəsi olsa belə, əvvəlcədən müəyyən ehtimalı inkar etməyərək, daha yumşaq bir yanaşma ilə qarşılaşmaq olar: Bu həkim, xəstələrinə qeyri-rasional qidalanmalarını olduqca kobud sözlərlə tənqid edərək, belə demək mümkünsə, onlara Levitika oxuyaraq, güclü dəstək almasına baxmayaraq, gözləmə otağı həkim qəbulundan əvvəl və qəbul saatında sıx dolu idi, bu da həkimin, müalicə olunan xəstələrin geyinməsinin mümkün qədər tez, vite, vite başa çatmasını istəməsini əsaslandırır.

Düzgün xatırladığıma inandığım kimi, onun həyat yoldaşı Fransadan idi, bu da onun xəstələrinin daha böyük sürətini istəyərkən məhz fransız dilindən istifadə etdiyi barədə bir qədər cəsarətli görünən fərziyyəni bir qədər əsaslandırır. Əlavə olaraq, bir çox insanda rast gəlinən bir vərdişdir ki, belə istəklərə xarici dildə ifadə verilsin, mənim öz atam da biz uşaqları gəzintilərdə ‘Avanti gioventü’ və ya ‘Marchez au pas’ nidaları ilə tələsməyə təşviq edirdi, əksinə, mən gənc qız ikən boğaz xəstəliyi üçün müalicə aldığım, artıq yaşlı bir həkim, mənim ona görə çox sürətli hərəkətlərimi sakitləşdirici ‘Piano, piano’ sözü ilə dayandırmağa çalışırdı. Odur ki, mənə çox yaxşı düşünülə bilən görünür ki, həmin həkim də bu vərdişə tabe olub; və beləliklə, Levitico suyu — Levico suyu əvəzinə ‘yazır’.“ (Zentralblatt für Psychoanalyse, II, 5.)

Eyni mənbədən müəllifin uşaqlıq xatirələrindən digər nümunələr (frazösisch əvəzinə französisch — Kar adının səhv yazılması).

17) Məzmunca məşhur bir pis zarafatla üst-üstə düşən, lakin zarafat niyyətinin şübhəsiz ki, istisna edildiyi bir səhv yazmanı, artıq digər bir töhfəsi qeyd edilmiş C. G. adlı bir bəyin məlumatına borcluyam:

„Bir (ağciyər) sanatoriyasının xəstəsi olaraq, təəssüf hissi ilə öyrənirəm ki, yaxın qohumumda məni müalicə müəssisəsinə müraciət etməyə məcbur edən eyni xəstəlik aşkar edilmişdir. Bir məktubda qohumuma, özümün müalicə aldığım və tibbi avtoritetinə inandığım, lakin digər tərəfdən onun kobudluğundan şikayət etmək üçün bütün əsaslarımın olduğu, məşhur bir professor olan bir mütəxəssisə müraciət etməyi məsləhət görürəm; çünki həmin professor mənə — yalnız qısa müddət əvvəl — mənim üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən bir sənədin verilməsini imtina etmişdi. Məktubuma cavab olaraq, qohumum məni bir yazı səhvi barədə xəbərdar edir, bu səhv, mən onun səbəbini dərhal tanıdığım üçün, məni son dərəcə əyləndirdi. Mən məktubumda gələn hissədə istifadə olunur: “... əlavə olaraq, sənə Prof. X.-i təhqir etməyi gecikdirmədən məsləhət görürəm”. Təbii ki, mən “konsultasiya etmək” yazmaq istəmişdim. — Bəlkə də, mənim latın və fransız dillərinə aid biliklərimin, bunun cəhalətdən qaynaqlanan bir səhv olduğu izahını aradan qaldırdığını qeyd etmək lazımdır.”

18) Məktublardakı buraxılışlar təbii ki, yazı səhvləri ilə eyni qiymətləndirməyə haqq qazandırır. “Zentralblatt für Psychoanalyse” jurnalının I cildinin 12-ci nömrəsində hüquqşünas Dr. B. Dattner “tarixi bir yanlışlıq”ın qəribə bir nümunəsini təqdim etmişdir. 1867-ci ildə Avstriya və Macarıstan arasında bağlanan uzlaşma ilə razılaşdırılan, iki dövlətin maliyyə öhdəliklərinə aid qanun maddələrindən birində, macar tərcüməsində “effektiv” sözü buraxılmışdır və Dattner, macar qanun redaktorlarının şüursuz axınında Avstriyaya mümkün qədər az üstünlük vermək istəyinin bu buraxılışda iştirak etdiyini ehtimal edir.

Bizim, yazarkən və köçürərkən eyni sözlərin bu qədər tez-tez təkrarlanması — perseverasiyalar — eyni zamanda mənasız olmadığını fərz etmək üçün bütün əsaslarımız var. Yazıçı artıq yazdığı eyni sözü ikinci dəfə yerləşdirsə, bu, onun həmin sözdən o qədər asanlıqla qurtula bilmədiyini, həmin yerdə daha çox şey ifadə edə biləcəyini, lakin bunu etmədiyi və ya buna bənzər bir vəziyyəti göstərir. Köçürmə zamanı perseverasiya “mən də, mən də” ifadəsini əvəz edən bir ifadə kimi görünür. Mən uzun müddət ədli-tibbi rəylərlə məşğul olmuşam və bu rəylərdə köçürən şəxs tərəfindən xüsusi qeyd olunan yerlərdə perseverasiyalar aşkar edilmişdir; mən onları belə şərh etmək istərdim ki, öz qeyri-şəxsi rolundan bezmiş olan şəxs kənara qeyd kimi “Tam mənim işimdir” və ya “Bizdə də tam belədir” sözlərini əlavə edirdi.

19) Bundan əlavə, çap səhvlərini düzənçinin “yazı səhvləri” kimi qəbul etməyə və onların böyük ölçüdə motivləşdirildiyini düşünməyə heç bir maneə yoxdur. Olduqca əyləndirici və öyrədici ola biləcək belə yanlışlıqların sistemli toplusunu mən yaratmamışam. Jones, burada bir neçə dəfə qeyd olunan işində “Misprints” (çap səhvləri) üçün xüsusi bir abzas həsr etmişdir. Həmçinin, teleqramlardakı təhriflər bəzən teleqrafçının yazı səhvləri kimi başa düşülə bilər. Yay tətilində nəşriyyatımdan mənə bir teleqram gəldi, mətni mənə anlaşılmaz görünürdü. Mətn belə idi:

“Ehtiyatlar alındı, X.-ın dəvəti təcili.” Tapmacanın həlli orada qeyd olunan X. adından başlayır. X. mənim bir giriş yazmalı olduğum kitabın müəllifidir. Bu girişdən dəvət yaranmışdır. Onda mən bir neçə gün əvvəl başqa bir kitaba aid ön sözü nəşriyyata göndərdiyimi xatırlamalıyam, beləliklə, onun çatması mənə belə təsdiqlənir. Düzgün mətn çox güman ki, belə olmuşdur:

«Ön sözün alınması, Giriş X. təcili.» Biz fərz edə bilərik ki, bu, teleqrafçının aclıq kompleksinin işlənməsinə qurban gedib; üstəlik, cümlənin iki yarısı göndərən tərəfindən nəzərdə tutulduğundan daha sıx əlaqəyə gətirilib. Bu, əksər yuxularda aşkar edilə bilən «ikinci dərəcəli işlənmə»nin gözəl nümunəsidir¹.

H. Silberer «Internat. Zeitschrift für Psychoanalyse» jurnalının VIII cildində (1922) «tərəfli çap səhvləri»nin mümkünlüyünü müzakirə edir.

Bəzən başqaları tərəfindən belə bir çap səhvləri göstərilmişdir ki, onların tərəfli olduğunu inkar etmək çətindir; məsələn, Storfer «Zentralblatt für Psychoanalyse» jurnalının II cildində (1914): «Siyasi çap səhvi şeytanı» və eyni jurnalın III cildində (1915) kiçik qeyd, mən onu burada dərc edirəm:

20) «Bu ilin 25 aprel tarixli ‘März’ jurnalının nömrəsində siyasi çap səhvi var. Argyrokastrondan göndərilən məktubda Albaniyada üsyançı Epirli yunanların rəhbəri (və ya istəyirsənsə: Epir müstəqil hökumətinin prezidenti) Zografozun sözləri təkrarlanırdı. Aralarında belə deyilirdi: ‘Mənə inanın; müstəqil Epir şahzadə Viedin ən özünəməxsus maraqlarına uyğun olardı. O, ona arxalana bilər...’ Epirli yunanların ona təklif etdikləri dayaq qəbul edilməsinin onun devrilməsi demək olduğunu Albaniya şahzadəsi həmin bədbəxt çap səhvi olmadan da bilir.»

21) Mən özüm bir müddət əvvəl Vyana gündəlik qəzetlərimizdən birində «Rumın hakimiyyəti altında Bukovina» adlı məqaləni oxudum; onun başlığını ən azı vaxtından əvvəl hesab etmək olardı, çünki o vaxt rumınlar hələ öz düşmənçiliklərini açıqlamamışdılar. Məzmununa görə şübhəsiz ki, «rumın» əvəzinə «rus» yazılmalı idi, amma senzura belə bu birləşməni o qədər də qəribə saymamışdır ki, bu çap səhvini də nəzərdən qaçırsın.

Məşhur (əvvəllər k.k. saray) Karl Prochaska çapxanasının Çexin şəhərində dərc edilmiş dairəvi məktubunda aşağıdakı imla səhvini oxuyanda «siyasi» çap səhvi olduğunu düşünməmək çətindir:

«P. T. Antantanın qərarı ilə Olza çayının sərhəd kimi müəyyən edilməsi nəticəsində yalnız Sileziya deyil, həm də Çexin iki hissəyə bölündü; onlardan biri Polşaya, digəri Çexoslovakiyaya aid idi.»

Th. Fontane bir dəfə çox mənalı çap səhvinə qarşı əyləncəli şəkildə mübarizə aparmalı oldu. O, 1860-cı il martın 29-da nəşriyyatçı Julius Springere belə yazmışdır:

Hörmətli cənab!

¹ Bax: «Yuxuların yozumu», «Tam tomlar», II/III cild, «Yuxu işlənməsi» bölməsi.

Mənə kiçik istəklərimin reallaşdığını görmək qismət deyil. Əlavə etdiyim «Korrekturbogen»in (düzəliş vərəqəsinin) bir nəzərə salınması, nə demək istədiyimi sizə izah edəcək. Həmçinin, mənə yalnız bir vərəq göndərilib, halbuki mən göstərilən səbəblərə görə iki vərəqə ehtiyac duyuram. İlk vərəqin yenidən göndərilməsi və ikinci dəfə nəzərdən keçirilməsi — xüsusilə ingilis sözləri və cümlələri baxımından — həyata keçirilməyib. Bu mənim üçün çox vacibdir. Məsələn, 27-ci səhifədəki düzəliş vərəqəsində John Knox ilə kraliça arasındakı səhnədə belə deyilir: «worauf Maria aasrief». Belə partlayıcı hallar qarşısında insan xətanın həqiqətən aradan qaldırıldığına dair rahatlıq tapmaq istəyir.

1) Söhbət Julius S. tərəfindən 1860-cı ildə nəşr olunan «Jenseits des Tweed. Bilder und Briefe aus...» kitabının çapından gedir.

Bu bədbəxt «aas» sözü «aus» əvəzinə daha da pisdir, çünki şübhə yoxdur ki, onlar (kraliça) onu gizlin şəkildə həqiqətən belə adlandırmış olacaqlar. Tanınmış hörmətlə, Sizin sadiq xidmətçiniz Th. Fontane.

Wundt, özümüzü yazarkən danışarkən olduğumuzdan daha asan səhv etdiyimiz faktına (l. c. §. 374) diqqətəlayiq bir əsaslandırma verir. «Normal danışma prosesi zamanı iradənin ləngitmə funksiyası daim təsəvvür axını ilə artikulasiya hərəkətini bir-biri ilə uyğunlaşdırmağa yönəlir. Təsəvvürləri izləyən ifadə hərəkəti yazarkən olduğu kimi mexaniki səbəblərlə ləngidildikdə..., beləliklə, bu cür gözləmələr xüsusilə asan baş verir».

Yanlış oxumanın hansı şəraitdə baş verdiyinin müşahidəsi, mənim nəzərimdə məhsuldar bir araşdırmanın başlanğıc nöqtəsi ola biləcəyi üçün qeyd etmədən keçmək istəmədiyim bir şübhəyə səbəb olur. Hər kəsə məlumdur ki, ucadan oxuyarkən oxuyan şəxsin diqqəti mətni tərk edib öz düşüncələrinə yönəlməsi nə qədər tez-tez baş verir. Diqqətin bu cür yayındığı halların nəticəsi çox vaxt belə olur ki, ucadan oxuma prosesi dayandırılıb soruşulduqda, o, ümumiyyətlə nə oxuduğunu söyləyə bilmir. O, bu zaman demək olar ki, avtomatik olaraq oxuyub, lakin demək olar ki, həmişə düzgün oxuyub.

Mən belə şəraitdə oxuma səhvlərinin nəzərəçarpan dərəcədə artdığını düşünmürəm. Bir sıra funksiyaların da avtomatik, yəni demək olar ki, şüurlu diqqətsizliklə müşayiət olunduqda ən dəqiq şəkildə yerinə yetirildiyini qəbul etməyə öyrəşmişik. Bundan belə nəticə çıxır ki, danışma, oxuma və yazma səhvlərinin diqqət şərti Wundtun təsvir etdiyi kimi (diqqətin aradan qalxması və ya zəifləməsi) deyil, fərqli müəyyən edilməlidir. Analiz etdiyimiz nümunələr bizə əslində diqqətin miqdarca azaldığını fərz etmək hüququ vermədi; biz, bəlkə də tamamilə eyni olmayan bir şeyi, iddia qaldıran xarici bir düşüncə tərəfindən diqqətin pozulduğunu aşkarladıq.

«Yazma səhvi» və «unutma» arasında, bir kimsənin imza atmağı unutduğu halı yerləşdirmək olar. İmzalanmamış çek, unudulmuş bir şey qədər əhəmiyyətsizdir. Belə bir unutmanın mənasını göstərmək üçün Dr. H. Sachsın diqqətini çəkmiş bir romandan bir parça gətirmək istəyirəm:

«Şairlərin psixoanaliz mənasında səhv və simptomatik hərəkətlərin mexanizmindən nə qədər etibarlı şəkildə istifadə edə bildiklərini göstərən çox öyrədici və aydın nümunə, Con Qolsvortinin „The Island Pharisees“ romanında mövcuddur. Hadisənin mərkəzində, varlı orta təbəqəyə mənsub olan gənc bir kişinin dərin sosial həmrəyliyi ilə öz sinfinin cəmiyyət konvensiyaları arasında qaldığı tərəddüd dayanır. XXVI. Bölümdə, onun, orijinal həyat anlayışı ilə cəlb olunduğu və bir neçə dəfə dəstəklədiyi gənc bir diləncinin məktubuna necə reaksiya verdiyi təsvir edilir.

Məktubda pul üçün birbaşa xahiş yoxdur, lakin başqa heç bir yozuma imkan verməyən böyük bir ehtiyacsızlıq təsvir olunur. Alıcı əvvəlcə pulu islah olunmaz birinə səpələmək fikrini özündən uzaqlaşdırır, bunun əvəzinə xeyriyyə müəssisələrini dəstəkləməyi üstün tutur. „Bir kömək əli, özündən bir parça, heç bir iddia nəzərə alınmadan, sadəcə pis vəziyyətdə olduğu üçün bir həmkara yoldaşcasına baş sallamaq, nə qədər sentimental axmaqlıq! Haradasa sərhəd xətti çəkilməlidir!“ Lakin o, bu nəticəni öz-özünə mırıldanarkən, dürüstlüyünün etiraz etdiyini hiss edir: „Düzməçi! Sən pulunu saxlamaq istəyirsən, hamısı budur!“

Bundan sonra o, dostluq dolu bir məktub yazır və məktub bu sözlərlə bitir: „Bir çek əlavə edirəm. Sədaqətlə, Riçard Şelton.“

„O, hələ çeki yazmamışdan əvvəl, şamın ətrafında pırrıldayan bir kəpənək onun diqqətini yayındırır; onu tutmaq və açıq havada buraxmaq üçün işə başlayır, lakin bu zaman çeki məktuba əlavə etmədiyini unudur.“ Məktub həqiqətən də, olduğu kimi göndərilir.

Lakin unutma, görünüşdə üstələnilmiş, lakin özünə qayğıkeş olan, xərcə qənaət etmək meylinin reallaşması ilə daha incə motivləşdirilmişdir.

Şelton, gələcək qayınatasının mülkündə, nişanlısı, onun ailəsi və qonaqları arasında özünü təcrid olunmuş hiss edir; onun səhv hərəkəti, keçmişi və həyat anlayışı ilə onu əhatə edən, eyni konvensiya ilə qəliblənmiş, qüsursuz mühitə tam ziddiyyət təşkil edən himayədarını arzuladığını işarə edir. Əslində, dəstək olmadan vəzifəsində daha çox qala bilməyən bu adam, bir neçə gün sonra, elan edilmiş çekin niyə göndərilmədiyinin səbəbləri barədə aydınlıq almaq üçün gəlir.“

7 / 12

VII. Təəssüratların və niyyətlərin unudulması

Əgər kimsə psixik həyat haqqında indiki biliklərimizin səviyyəsini şişirtməyə meyllidirsə, onu sadəcə yaddaş funksiyası haqqında xəbərdar etmək kifayətdir ki, o, təvazökarlığa məcbur olsun. Heç bir psixoloji nəzəriyyə hələ ki, xatırlama və unutma fundamental hadisələrini bir-biri ilə əlaqədar olaraq izah edə bilməyib; hətta, əslində müşahidə oluna bilən şeylərin tam təhlili demək olar ki, hələ başlayılmayıb. Bəlkə də, yuxu və patologik hadisələrin öyrənilməsi bizə, uzun müddət əvvəl unudulduğunu düşündüyümüz şeyin də anidən şüura qayıda biləcəyini göstərdiyindən, bu gün unutma bizə xatırlamadan daha sirli görünür.

Şübhəsiz ki, biz ümumi qəbul gözlədiyimiz bir neçə baxış bucağına malikik. Biz fərz edirik ki, unutma müəyyən bir zaman müddətinin keçməsi ilə bağlı olan spontan bir prosesdir. Biz vurğulayırıq ki, unutma zamanı təqdim olunan təəssüratlar arasında və hər bir təəssürat və ya təcrübənin təfərrüatları arasında müəyyən bir seçim baş verir. Biz yaddaşda saxlanma və əks halda unudulacaq şeyin canlandırıla bilməsi üçün bəzi şərtləri bilirik.

Gündəlik həyatın sayısız hallarında biz, biliklərimizin nə qədər qeyri-kamil və qənaətbəxş olmadığını müşahidə edə bilərik. İki nəfərin, məsələn, birgə səyahət etmiş və xarici təəssüratları qəbul etmiş iki nəfərin, bir müddət sonra xatirələrini mübadilə etdiklərini dinləyin. Birinin yaddaşında möhkəm qalan şeyi digəri çox vaxt, sanki baş verməmiş kimi unudub; halbuki, bir nəfər üçün təəssüratın digərindən psixik baxımdan daha əhəmiyyətli olduğunu iddia etmək hüququ yoxdur. Yaddaş üçün seçimi müəyyən edən amillərin bir çoxu açıq şəkildə hələ də bizim biliklərimizdən kənarda qalır.

Unutmanın şərtlərinin öyrənilməsinə kiçik bir töhfə vermək məqsədilə, özümün unutmağa məruz qaldığım halları psixoloji təhlilə tabe tutmağı adət halına gətirmişəm. Adətən bu halların müəyyən bir qrupu ilə, yəni gözləntilərimə əsasən həmin məsələni bilməli olduğum üçün məni təəccübləndirən unutma halları ilə məşğul oluram. Ümumiyyətlə (yaşanılanlar üçün, öyrənilənlər üçün deyil!) unutqanlığa meyl etmədiyimi və gəncliyimin qısa bir dövründə qeyri-adi yaddaş qabiliyyətlərinə malik olmağımın da mümkünsüz olmadığını qeyd etmək istəyirəm. Məktəbli uşaq ikən oxuduğum kitab səhifəsini əzbərdən deyə bilməyimi özüm üçün təbii sayırdım və universitetə qəbuldan bir az əvvəl elmi məzmunlu populyar mühazirələri dərhal sonra demək olar ki, söz-sözə yazıb qaldıra bilirdim. Son tibbi imtahan öncəsi gərginlikdə bu qabiliyyətimin qalıqlarından hələ də istifadə etmiş olmalıyam, çünki bir neçə fəndə müəllimlərə avtomatik cavablar vermişdim; bu cavablar isə yalnız bir dəfə böyük tələsiklə göz ucu ilə keçdiyim dərslik mətni ilə tam uyğun gəlirdi.

Yaddaş xəzinəsinə nəzarət imkanlarım o vaxtdan bəri getdikcə pisləşdi, lakin son vaxtlara qədər bir hiylə vasitəsilə özümün gözlədiyimdən çox daha çox şeyi xatırlaya bildiyimə əmin oldum. Məsələn, əgər bir xəstə qəbul zamanı mənim onu əvvəllər gördüyümə istinad edirsə və mən nə həqiqətə, nə də vaxtına xatırlaya bilmirəmsə, özümə kömək etmək üçün təxmin edirəm, yəni indiki zamandan geriyə doğru hesablayaraq bir neçə il sayını tez bir zamanda ağlıma gətirirəm. Qeydlər və ya xəstənin dəqiq məlumatı təxmini yoxlamağa imkan verdikdə, on ildən çox müddət ərzində nadir hallarda yarım ildən çox səhv etdiyim məlum olur. Uzaq tanışlarımla qarşılaşdıqda və onlardan incəlik göstərərək kiçik uşaqları haqqında soruşduqda da vəziyyət belədir. O, uşaqlarının inkişafı haqqında danışanda, uşağın indi neçə yaşında olduğunu ağlıma gətirməyə çalışıram, atasının verdiyi məlumatla yoxlayıram və ən çoxu bir ay, böyük uşaqlarda isə bir rüb səhv edirəm, baxmayaraq ki, bu təxmin üçün hansı əsas nöqtələrə malik olduğumu açıqlaya bilmirəm. Nəhayət, o qədər cəsarətli oldum ki, təxminimi həmişə spontan şəkildə irəli sürürəm və nəslinin haqqında biliksizliyimin ifşa edilməsi ilə atanı incitmə təhlükəsi ilə üzləşmirəm. Beləliklə, şübhəsiz daha zəngin olan şüursuz yaddaşımı çağırmaqla şüurlu xatırlama imkanlarımı genişləndirirəm.

Beləliklə, əsasən özüm üzərində müşahidə etdiyim unutmanın diqqət çəkici nümunələri haqqında məlumat verəcəyəm. Unutmanı izlər və hadisələr, yəni biliklər üzərindəki unutma və niyyətlər, yəni buraxılan hərəkətlər üzərindəki unutma kimi ayırd edirəm. Bütün müşahidələr silsiləsinin birtəhər nəticəsini əvvəlcədən bildirmək olar: Bütün hallarda unutma xoşagəlməzlik motivi ilə əsaslandırılmış kimi görünür.

1) Adətən, müzakirənin gedişində həmin ilk görüşün təfərrüatları şüurlu şəkildə üzə çıxır.

A) TƏƏSSÜRATLARIN VƏ MƏLUMATLARIN UNUDULMASI 1) Bir yayda arvadım mənə, əslində zərərsiz olan bir səbəbdən şiddətli qəzəb hissi yaşatdı. Biz bir masada oturmuşduq, qarşımızda tanıdığım və yəqin ki, məni xatırlayan Vyana sakini bir cənab var idi. Lakin mən tanışlığı yeniləməmək üçün öz səbəblərimə malik idim. Arvadım yalnız qarşısındakının nüfuzlu adını eşitmişdi, lakin o, qonşularla söhbətini çox açıq şəkildə dinləyirdi, çünki vaxtaşırı orada qurulan söhbət mövzusuna toxunan suallarla mənə müraciət edirdi. Mən səbirsizləndim və nəhayət, həyəcanlandım. Bir neçə həftə sonra bir qohumumun yanında arvadımın bu davranışından şikayət etdim. Lakin mən həmin cənabın söhbətindən heç bir söz belə xatrlaya bilmədim. Əks halda mən adətən küsməyə meyilli olduğum və məni qəzəbləndirən hadisənin heç bir təfərrüatını unuda bilmədiyim üçün, bu halda yaddaş pozğunluğumun (amneziyamın) arvadın şəxsiyyətinə olan ehtiyatla motivə olunduğu güman edilə bilər. Bu yaxınlarda mənə də oxşar bir hadisə baş verdi. Mən bir neçə saat əvvəl səslənmiş arvadımın bir ifadəsi ilə bağlı yaxın tanışımın yanında zarafat etmək istəyirdim, lakin bu niyyətimdə maraqlı bir səbəbdən maneə ilə qarşılaşdım: həmin ifadəni tamamilə unutmuşdum. Mən əvvəlcə arvadımdan xahiş etməli oldum ki, mənə həmin ifadəni xatırlatsın. Bu unudulmanın, yaxın qohumlarımızla bağlı olduqda məruz qaldığımız tipik hökm vermə pozğunluğuna analog olduğunu anlamaq asandır.

2) Mən Vyanaya yeni gəlmiş bir xanıma sənədlərini və pulunu saxlamaq üçün kiçik bir dəmir əl çantası almağı öz üzərimə götürmüşdüm. Bu işi öz üzərimə götürəndə, İç Şəhərdəki bir vitrinin obrazı qeyri-adi vizual canlılıqla gözümün önündə canlandı, mən orada belə çantaları görmüş olmalı idim. Küçənin adını xatırlaya bilməsəm də, şəhərdə gəzinti zamanı həmin mağazanı tapacağımdan əmin idim, çünki yaddaşım mənə dəfələrlə onun yanından keçdiyimi deyirdi. Lakin təəssüf ki, İç Şəhəri bütün istiqamətlərdə gəzib dolaşmama baxmayaraq, çantaların olduğu həmin vitrini tapa bilmədim. Məncə, mənə başqa heç nə qalmırdı, mən ünvan təqvimindən kasa istehsalçıları tapmağa çalışdım ki, ikinci bir gəzintidə axtardığım vitrini müəyyən edim. Lakin bu qədər şeyə ehtiyac yox idi; təqvimdə göstərilən ünvanlar arasında biri dərhal mənə unudulmuş olan kimi açıqlandı. Həqiqətən də, M. ailəsini ziyarət etdiyim hər dəfə, vitrinin yanından sayısız dəfə keçmişdim; bu ailə uzun illərdir eyni evdə yaşayır. Bu yaxın münasibətlər tam bir yadlaşmaya yer verdikdən sonra, səbəblərini özümə izah etmədən, həmin ərazidən və evdən uzaq durmağa alışmışdım. Şəhərdəki həmin gəzintidə, vitrindəki kasa qutularını axtardığım zaman, ətrafdakı bütün küçələrlə getmişdim, lakin sanki bir qadağa varmış kimi, bu bir küçədən uzaq durmuşdum. Bu halda mənim istiqamətsizliyimə səbəb olan xoşagəlməzlik motivi aydındır. Lakin unutma mexanizmi artıq əvvəlki nümunədəki qədər sadə deyil. Mənim nifrətim təbii ki, kasa istehsalçısına deyil, haqqında heç nə bilmək istəmədiyim başqa birinə aiddir və bu nifrət, unutmanı yaradan fürsətə köçürülür. Burckhard halında da eyni cür, birinə qarşı qəzəb, söhbət digərinə aid olan zaman adın yazılışında səhv yaratmışdı. Burada adların oxşarlığının, mahiyyətcə fərqli iki düşüncə dairəsi arasında əlaqə qurmaq işini gördüyü şeyi, vitrin nümunəsində məkan yaxınlığı, ayrılmaz qonşuluq əvəz edə bilərdi. Əslində, sonuncu hal daha möhkəm qurulmuşdu; çünki evdə yaşayan ailə ilə yadlaşmanın səbəbləri arasında pul da rol oynamışdı.

3) Mən B. & R. bürosu tərəfindən onların bir məmuru haqqında tibbi ziyarət etmək üçün çağırılıram. Həmin şəxsin mənzilinə gedən yolda mənə, bu şirkətin yerləşdiyi binada əvvəllər dəfələrlə olmuş olmalıyam deyə bir fikir gəlir. Mənə elə gəlir ki, şirkətin lövhəsi aşağı mərtəbədə diqqətimi çəkmişdi, halbuki mən daha yuxarı mərtəbədə tibbi ziyarət etməli idim. Lakin nə bu binanın hansı olduğunu, nə də orada kimi ziyarət etdiyimi xatırlaya bilmirəm. Bütün bu məsələ əhəmiyyətsiz və mənasız olsa da, mən yenə də onunla məşğul oluram və nəhayət, adətən etdiyim kimi, fikirlərimi toplayaraq dolayısı ilə öyrənirəm ki, B. & R. şirkətinin yerləşdiyi mərtəbənin bir üstündə Fischer pansionu yerləşir, orada mən tez-tez xəstələri ziyarət etmişəm. İndi mən həm büroları, həm də pansionu özündə saxlayan binanı tanıyıram. Bu unutma hadisəsində hansı motivasiyanın rol oynadığı mənə hələ də sirr olaraq qalır. Şirkətin özündə, Fischer pansionunda və ya orada yaşayan xəstələrdə yaddaşı təhqir edən heç nə tapmıram. Həmçinin güman edirəm ki, söhbət çox xoşagəlməz bir şeydən gedə bilməz; əks halda, əvvəlki nümunədə olduğu kimi, xarici kömək vasitələrindən istifadə etmədən, dolayısı ilə unudulmuş şeyi yenidən ələ keçirməyim çətin olardı. Nəhayət, mənə yadına gəlir ki, yeni xəstəyə doğru yola çıxarkən, tanınması mənə çətinlik yaradan bir nəfər küçədə məni salamlayıb. Mən bu adamı aylar əvvəl ağır vəziyyətdə görmüş və onun haqqında proqressiv paraliz diaqnozu qoymuşdum, lakin sonra onun sağaldığını eşitmişdim, belə ki, mənim hökmüm yanlış olmuş ola bilərdi. Əgər Dementia paralytica xəstələrində də rast gəlinən remissiyalardan biri baş verməyibsə, onda mənim diaqnozum yenə də əsaslı sayıla bilər! Bu görüşdən, məni B. & R. bürolarının qonşuluğunu unutmağa məcbur edən təsir doğulmuşdu və unudulmuş şeyin həllini tapmaq marağım bu mübahisəli diaqnostika hadisəsindən köçürülmüşdü. Lakin daxili əlaqənin zəif olmasına baxmayaraq — gözlənilmədən sağalan həmin şəxs də böyük bir büronun məmuru idi, mənə xəstələr göndərməyə adət etmişdi — assosiativ əlaqə ad oxşarlığı sayəsində qurulmuşdu. Şübhəli paralitik xəstəni birgə gördüyüm həkimin adı da Fischer idi, təıxən kimi evdə yerləşən və unutmağa məruz qalan pansionun adı da belə idi.

4) Bir şeyi yerini dəyişmək, əslində, onu hara qoyduğunuzu unutmaq deməkdir və əksər yazılar və kitablarla məşğul olan şəxslər kimi, mən də öz masamın üzərində yaxşı məlumatlıyam və axtardığım şeyi bir hərəkətlə çıxarıram. Digərlərinə nizam-sizlik kimi görünsə də, bu, mənim üçün tarixi olaraq formalaşmış nizamdır. Amma niyə yaxın vaxtlarda mənə göndərilmiş bir kitab kataloqunu elə yerini dəyişmişəm ki, o, tapılmaz qalmışdır? Mən orada göstərilmiş, «Dil haqqında» adlanan bir kitabı sifariş etmək niyyətində idim, çünki bu kitab, zəka ilə canlandırdığı üslubunu sevdiyim, psixologiyaya olan dərin baxışını və mədəniyyət tarixi üzrə biliklərini yüksək qiymətləndirdiyim bir müəllifə məxsusdur. Məncə, məhz buna görə kataloqu yerini dəyişmişəm. Mən adətən bu müəllifin kitablarını tanışlarım arasında maarifləndirmə məqsədilə ödünclə verirəm və bir neçə gün əvvəl bir nəfər kitabı qaytararkən mənə belə demişdi: «Üslub tamamilə sizin üslubunuzu xatırladır və düşünmə tərziniz də eynidir». Natiq bu qeydlə nəyə toxunduğunu bilmirdi.

İllər əvvəl, hələ daha gənc və ünsiyyətə daha çox ehtiyac duyduğum vaxtlarda, mənə təxminən eyni sözləri daha yaşlı bir həmkarım demişdi, ona məşhur bir tibb müəllifinin yazılarını tərifləmişdim. «Tamamilə sizin üslubunuz və tərziniz». Bu müəllifə daha yaxın ünsiyyət axtaran bir məktub yazmışdım, lakin soyuq bir cavabla öz həddimə qaytarılmışdım. Bəlkə də bu son təcrübənin arxasında daha əvvəlki itələyici təcrübələr də gizlənir, çünki mən yerini dəyişdiyim kataloqu yenidən tapmadım və bu işarə həqiqətən də göstərilən kitabı sifariş etməyimə mane oldu, baxmayaraq ki, kataloqun yox olması ilə həqiqi bir maneə yaradılmamışdır. Mən kitabın və müəllifin adını yaddaşımda saxlamışam.

5) Yerini dəyişməyin başqa bir nümunəsi, itirilmiş əşyanın hansı şəraitdə tapıldığına görə bizim marağımıza layiqdir. Gənc bir kişi mənə belə danışır: «Bir neçə il əvvəl mənim evliliyimdə yanlış anlaşılmalar var idi, mən arvadımı çox soyuq tapırdım və onun üstün xüsusiyyətlərini xoşbəxtliklə etiraf etməsəmdə, biz bir-birimizə yaxın, lakin həssaslıqdan uzaq yaşayırdıq. Bir gün o, gəzintidən mənim marağıma səbəb ola biləcək bir kitab gətirdi, çünki onu satın almışdı. Mən bu «diqqət» əlamətinə görə təşəkkür etdim, kitabı oxumağı dil sürçməsi etdim, onu yerinə qoydum və yenidən tapa bilmədim. Aylar belə keçdi, bu müddət ərzində mən bəzən bu itmiş kitabı xatırlayır və onu boş yerə axtarırdım. Təxminən yarım il sonra, bizdən ayrı yaşayan, sevimli anam xəstələndi. Arvadım qayınanasına baxmaq üçün evi tərk etdi. Xəstənin vəziyyəti ciddiləşdi və bu, arvadıma özünün ən yaxşı tərəflərini göstərməyə imkan verdi. Bir axşam mən arvadımın göstərdiyi xidmətdən və ona qarşı dolub daşan təşəkkür hisslərindən ruhlanaraq evə gəlirəm. Yazı masama yaxınlaşdım, müəyyən bir niyyət olmadan, lakin sanki somnambul təhlükəsizliyi ilə, masanın müəyyən bir siyirməsini açdım və onun ən üst hissəsində uzun müddətdir axtardığım, itirdiyim kitabı tapdım.”

1) Teodor Fişer tərəfindən “obyektin qəddarlığı”na aid edilən çoxlu təsadüfi hallar üçün mən də bənzər izahlar təklif etmək istəyirəm.

İtirmənin son xarakteri ilə bu hadisənin üst-üstə düşdüyü, itirmə motivinin söndüyü zaman tapılma təhlükəsizliyinin qəribəliyi ilə bağlı bir halı Y. Ştärke (l. c.) danışır.

6) “Gənc bir qız, yaxalıq hazırlamaq istədiyi bir parçanı biçərkən xarab etdi. İndi tikişçi gəlməli və onu düzəltməyə çalışmalı idi. Tikişçi gəldikdən və qız, onu içərisinə qoyduğunu düşündüyü siyirmədən kəsilmiş yaxalığı çıxarmaq istədikdə, onu tapa bilmədi. Hər şeyi alt-üst etdi, amma yenə də tapa bilmədi. Qəzəblənib oturdu və yaxalığın niyə birdən-birə yoxa çıxdığını, bəlkə də onu tapmaq istəmədiyini özündən soruşdu. Onda, sadə bir yaxalıq kimi bir şeyi belə xarab etdiyinə görə tikişçidən təbii ki, utandığını düşündü. Bunu nəzərə aldıqdan sonra yerindən qalxdı, başqa bir şkafa yaxınlaşdı və ilk toxunuşda kəsilmiş yaxalığı oradan çıxardı.”

7) Aşağıdakı “itirmə” nümunəsi, hər psixoanalitikə məlum olan bir tipə uyğun gəlir. Bildirə bilərəm ki, bu itirməni törədən xəstə, açarını özü tapmışdır:

“Psixoanalitik müalicə altında olan bir xəstə, yayda müalicənin fasiləyə uğradığı dövrün müqavimət və pis əhval-ruhiyyə dövrünə təsaduf etdiyi bir vaxtda, axşam soyunarkən açar dəstəsini, düşündüyünə görə, həmişəki yerinə qoyur. Sonra, növbəti gün, yəni müalicənin son günü, həmçinin haqqın ödənilməli olduğu gün, yola çıxmaq üçün...” həll olunur, hələ də masanın üstündəki bəzi əşyaları götürmək istəyir, çünki pulu da orada saxlayır. Amma açarlar — yoxa çıxıb. Kiçik mənzilini sistemli, lakin getdikcə artan həyəcanla axtarmağa başlayır — nəticəsiz. Açarların «itirilməsini» simptomatik hərəkət, yəni qəsdən edilmiş hərəkət kimi tanıdığı üçün, «qərəzsiz» bir şəxsin köməyi ilə axtarmağa davam etmək üçün xidmətçisini oyadır. Daha bir saatdan sonra axtarmağı dayandırır və açarları itirdiyindən qorxur. Növbəti səhər masa qutusunun istehsalçısına yeni açarlar sifariş edir, onlar tələsik hazırlanır. Onu arabada evə qədər müşayiət edən iki tanışları, arabadan düşərkən yerə bir şeyin çıngırdadığını eşitdiklərini xatırlamaq istəyirlər. O, açarların cibindən düşdüyünə əmindir. Axşam xidmətçi açarları qələbə çığıraraq ona təqdim edir. Açarlar qalın bir kitabla nazik bir broşürün (mənim şagirdlərimdən birinin işi) arasında, tətil üçün oxumağa aparmaq istədiyi, elə yerləşdirilmişdi ki, heç kim orada olduğunu güman etməzdi. Sonra ona açarların yerini bu qədər görünməz şəkildə təqlid etmək mümkün olmadı. Gizli, lakin güclü motivlər nəticəsində bir əşyanın itirilməsindəki şüursuz bacarıq, tamamilə «somnambul təhlükəsizliyi» xatırladır. Motiv təbii ki, müalicənin dayandırılmasına görə narazılıq və pis vəziyyətdə yüksək haqq ödəmək məcburiyyətində qalmağa görə gizli qəzəb idi.

8) A. A. Brill bir kişini danışır: Arvadı onu, əslində ona çox bərabərsiz olan bir ictimai tədbirə qatılmağa məcbur edirdi. Nəhayət onun xahişlərinə tab gətirdi və bayram paltarını çamadanından çıxarmağa başladı, lakin bunu dayandırdı və əvvəlcə qırxınmağa qərar verdi. Bunu bitirdikdən sonra çamadanına qayıtdı, lakin onu bağlı tapdı və açar tapıla bilmədi. Bazar axşamı olduğu üçün kilidçi tapmaq mümkün olmadı və beləliklə, ikisi də ictimaiyyətdən üzr istəməli oldular. Növbəti səhər çamadan açılanda açar içəridə tapıldı. Kişi diqqətsizlikdən açarı çamadanın içinə salmış və onu kilidləmişdi. O, mənə bunu tamamilə bilmədən və niyyətsiz etdiyinə dair təminat verdi, lakin biz onun ictimai tədbirə getmək istəmədiyini bilirik. Deməli, açarın itirilməsi motivdən məhrum deyildi.

E. Jones özündə müşahidə etdi ki, çoxlu siqaret çəkdikdən sonra və buna görə özünü pis hiss etdikdən sonra hər dəfə piposunu itirməyə meylli idi. Pipo sonra ona aid olmayan və adətən saxlanılmadığı bütün mümkün yerlərdə tapılırdı.

9) Dora Müller etiraf edilmiş motivasiyalı zərərsiz bir hadisəni danışır:

Erna A. xanım Milad bayramından iki gün əvvəl danışır:

«Təsəvvür edin, dünən axşam zəncəfilli tort paketimi götürüb yedim; bu zaman anamın qulluqçusu olan S. xanım mənə gecə xeyir versə, ona da bu tortdan təklif etməli olduğumu düşünürdüm; buna çox da həzz almadım, amma yenə də bunu etməyi qərarlaşdırdım. Sonra o gəldi və masamın üstündəki paketi almaq üçün əlimi uzatdım, amma orada tapmadım. Axtardım və onu şkafımın içərisində kilidlənmiş halda tapdım. Deməli, paketi bilmədən oraya qoymuşdum.» Təhlil artıq idi, çünki danışan şəxs əlaqənin mənasını özü də başa düşürdü. Yenicə sıxışdırılmış olan, tortu özünə saxlamaq istəyini, avtomatik hərəkət vasitəsilə ortaya çıxmışdı, lakin bu halda sonradan gələn şüurlu hərəkət tərəfindən geri qaytarılmışdı. («Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse», III, 1913).

10) H. Sachs, belə bir işləmə öhdəliyini yerinə yetirməkdən yayınmaqla özünü necə qurtardığını belə təsvir edir: «Keçən bazar günü günorta işləmək və ya gəzinti edib sonra qonaq getmək arasında bir müddət tərəddüd etdim, amma bir az mübarizədən sonra birincini seçdim. Təxminən bir saat sonra kağız ehtiyatımın bitdiyini gördüm. Bir yerdə, bir siyirmədə illərdir bir dəstə kağız saxladığımı bilirdim, amma masamda və tapmağı gözlədiyim digər yerlərdə boş yerə axtardım, baxmayaraq ki, çox əziyyət çəkdirm və bütün mümkün köhnə kitablar, broşür, məktub dəstləri və s. arasında qarışdırdım. Nəticədə işi dayandırıb getməyə məcbur oldum. Axşam evə gələndə divana oturdum və qarşıdakı kitab şkafına yarımçıq diqqətlə baxırdım. O zaman bir siyirmə gözümə dəydi və onun içərisini uzun vaxtdır nəzərdən keçirmədiyimi xatırladım. Gedib onu açdım. Ən üstdə bir dəri qovluq və içərisində yazılmamış kağızlar var idi. Amma yalnız onları çıxarıb masanın siyirməsinə qoymaq üzrə ikən, gündüz boş yerə axtardığım kağızların məhz bunlar olduğunu xatırladım. Burada qeyd etməliyəm ki, adətən səmərəli olmasam da, kağıza çox ehtiyatla yanaşır və istifadəyə yararlı hər bir qalıq parçanı saxlayıram. Bir həvəslə qidalanan bu vərdiş, aktual səbəb ortadan qalxan kimi, unudulmanın dərhal düzəldilməsinə səbəb olan amil idi.»

Yayınma hallarına nəzər saldıqda, yayınmanın heç vaxt şüursuz bir niyyətdən başqa bir səbəblə baş vermədiyini qəbul etmək həqiqətən çətinləşir.

11) 1901-ci ilin yayında, o vaxtlar elmi məsələlər haqqında aktiv fikir mübadiləsi apardığım bir dostuma belə dedim: Bu nevroz problemləri yalnız o zaman həll oluna bilər ki, fərdin ilkin biseksuallığı fərziyyəsinin tam və qətiyyən zəminində dayanaq. Cavab olaraq aldım: “Bunu sənə iki buçuk il əvvəl Br.-də, həmin axşam gəzintimizi etdiyimiz zaman demişdim. O vaxt bu barədə heç nə eşitmək istəməmişdin.” İndi isə öz orijinallığından imtaya çağırılmaq acıdır. Mən belə bir söhbəti və dostumun bu açılışını xatırlaya bilmədim. Bizdən biri aldanmış olmalı idi; kimə fayda verir? prinsipinə görə, bu mən olmalı idim. Həqiqətən də, növbəti həftə ərzində dostumun məndə oyatmaq istədiyi hər şeyi elə xatırladım; o vaxt cavab olaraq nə dediyimi özüm bilirəm: “Bu mövqedə dayanmıram, buna girişmək istəmirəm.” Lakin tibbi ədəbiyyatda mənim adımla əlaqələndirilə biləcək az sayda fikirlərdən birinə rast gəldiyim zaman və mənim adımın qeyd olunmadığını gördüyüm zaman, o vaxtdan bəri bir qədər daha tolerant oldum.

Arvadına edilən ittihamlar — əksinə çevrilmiş dostluq — tibbi diaqnostikada səhv — bərabər səviyyəli həmkarlar tərəfindən rədd edilmə — ideyaların mənimsənilməsi: seçilmədən toplanmış unudulma nümunələrinin bir sıra nümunəsinin həll edilməsi üçün belə utancverici mövzulara toxunmağa ehtiyac duyulması təsadüfi deyil. Əksinə, mən belə güman edirəm ki, öz unudulmasını motivlərə görə yoxlamaq istəyən hər kəs, oxşar bir nümunə kartası kimi xoşagəlməzliklər qeydə ala bilər. Xoşagəlməz şeyləri unutmağa meyl mənə çox ümumi görünür; bu qabiliyyət müxtəlif şəxslərdə müxtəlif dərəcədə yaxşı inkişaf etmişdir. Tibbi fəaliyyətimizdə qarşılaşdığımız bəzi inkarlar, ehtimal ki, unudulmaya əsaslanır.

1) Bir insandan on və ya on beş il əvvəl luetik infeksiya keçirib-keçirmədiyini soruşduqda, asanlıqla unuduruq ki, sorğu olunan şəxs bu xəstəlik hadisəsini psixi baxımdan, məsələn, kəskin revmatizmdən tamamilə fərqli qəbul etmişdir.

Belə bir unudulmanın belə bir qavranılması, bu və ya digər davranış arasındakı fərqi yalnız psixoloji şərtlərə məhdudlaşdırır və hər iki reaksiya üsulunda eyni motivin ifadəsini görməyə imkan verir. Xəstə yaxınları arasında gördüyüm xoşagəlməz xatirələrin inkarına dair çoxsaylı nümunələrdən biri mənə xüsusilə qəribə görünərək yaddaşımda qalıb. Bir ana, sinirli və pubert dövründə olan oğlunun uşaqlıq illəri haqqında məlumat verərək, onun bacı-qardaşları kimi gec yaşlara qədər yataqda sidik saxlama problemi yaşadığını danışdı; bu isə nevroz xəstəlik tarixi üçün əhəmiyyətsiz deyil. Bir neçə həftə sonra, müalicənin vəziyyəti haqqında məlumat almaq istədiyi zaman, mən onu oğlunda konstitusional xəstəliyə meyilliliyə diqqət yetirməyə çağırdım və bu məqsədlə anamnez zamanı onun özünün söylədiyi yataqda sidik qaçırma hadisəsinə istinad etdim. Təəccübümdən, o, bu hadisəni həm bu uşaq, həm də digər uşaqlar üçün inkar etdi, məndən bunu haradan bildiyimi soruşdu və nəhayət, ona xatırlatdım ki, bunu mənə qısa müddət əvvəl özü danışmışdı; deməli, bu, onun tərəfindən unudulmuşdu.

Valideynlərin nevrozdan əziyyət çəkən qızları haqqında verdikləri anamnezlərdə unutma payını gizlətmə payından demək olar ki, heç vaxt qətiyyətlə ayırmaq mümkün deyil, çünki qızın gələcək evliliyinə mane olan hər şey valideynlər tərəfindən sistemli şəkildə aradan qaldırılır, yəni sıxışdırılır. — Bir müddət əvvəl sevimli arvadını ağciyər xəstəliyi nəticəsində itirmiş bir kişi mənə həkim sorğusunun aldatılmasına aid aşağıdakı hadisəni danışdı; bu hadisə yalnız belə bir unutma ilə izah edilə bilər: “Mənim kasıb arvadımın plevriti bir neçə həftə keçmədiyi üçün Dr. P. məsləhətçi kimi çağırıldı. Anamnezi toplarkən o, adətən edilən sualları verdi, o cümlədən arvadımın ailəsində ağciyər xəstəliklərinin olub-olmadığını soruşdu. Arvadım cavab vermədi və mən də xatırlamadım. Dr. P. gedərkən söhbət təsadüfən gəzintilərə düşdü və arvadım dedi: Bəli, kasıb qardaşımın dəfn olunduğu Langersdorfa qədər də uzaq məsafədir. Bu qardaş təxminən on beş il əvvəl bir neçə il davam edən vərəm xəstəliyindən vəfat etmişdi. Arvadım onu çox sevirdi və mənə tez-tez ondan danışardı. Bəli, mənə yada düşdü ki, plevrit diaqnozu qoyulduğu zaman o, çox narahat idi və qüssəli şəkildə belə deyirdi: Mənim qardaşım da ağciyərindən vəfat etdi. Lakin indi bu xatirə o qədər sıxışdırılmışdı ki, əvvəlki gəzinti haqqında dediyi sözdən sonra belə, ailəsindəki xəstəliklər barədə verdiyi məlumatı düzəltmək üçün heç bir səbəb tapmadı. Mənə özüm də Langersdorfdan danışdığı eyni anda bu unutma yenidən yada düşdü.” — E. Cuns artıq bir neçə dəfə qeyd olunan əsərində tamamilə analoji bir hadisə danışır. Qarnı aşağı hissəsində diaqnostik baxımdan qeyri-müəyyən bir xəstəlikdən əziyyət çəkən arvadı olan bir həkim ona təskinlik verərək belə dedi: “Ailəndə vərəm xəstəliyi hadisəsinin olmaması yaxşıdır.” Arvad son dərəcə təəccüblənərək cavab verdi: “Unutmusan ki, anam vərəmdən vəfat edib və bacımın vərəmi həkimlər onu tərk edənə qədər sağalmayıb?”

Beləliklə, sağlam, nevrozdan əziyyət çəkməyən insanlarda da xoşagəlməz təəssüratlara olan xatirəyə, xoşagəlməz fikirlərin təsəvvürünə müqavimət göstərildiyinə dair kifayət qədər əlamətlər tapmaq olar. Bu hadisənin tam mənası 1) Bu səhifələri yazmaq ilə məşğul olduğum günlərdə mənə demək olar ki, inanılmaz bir unutma hadisəsi baş verdi: Yanvarın 1-də honorar hesablarını göndərə bilmək üçün tibbi kitabımı yoxlayırdım, bu zaman iyunda M...]l adına rast gəldim və ona aid şəxsi xatırlaya bilmədim. Vərəqləməyə davam etdikcə, bu hadisənin bir sanatoriyada müalicə olunduğunu və onu həftələrlə gündəlik ziyarət etdiyimi müşahidə etdikcə təəccübüm artdı. Belə şəraitdə məşğul olunan xəstəni həkim altı aydan az müddət sonra unutmaz. Acaba bu bir kişi, felçli və ya maraqsız bir hadisə idi, deyə özümə sual verirəm? Nəhayət, alınmış honorar haqqında qeyddə mənə xatirədən qaçan bütün məlumatlar yenidən gəldi. M...l on dörd yaşında bir qız idi, son illərimin ən diqqətəlayiq hadisəsi idi, mənə heç vaxt unutmayacağım bir dərs qoydu və nəticəsi mənə ən ağrılı saatları yaşatdı. Uşaq şübhəsiz histeriya xəstəliyinə tutuldu, bu da mənim əllərimdə tez və köklü şəkildə yaxşılaşdı. Bu yaxşılaşmadan sonra uşağı valideynləri məndən aldılar; o, hələ də histeriyanın simptom obrazında əsas rol oynayan qarın ağrılarından şikayət edirdi. İki ay sonra o, qarnın alt bezlərinin sarkomundan öldü. Uşağın əlavə olaraq predispozisiya olduğu histeriya, şiş əmələgəlməsini qıcıqlandıran səbəb kimi götürmüşdü və mən, histeriyanın səsli, lakin zərərsiz təzahürləri ilə məşğul olaraq, bəlkə də gizli və uğursuz xəstəliyin ilk əlamətlərini nəzərdən qaçırmışdım.

2) A. Pick bu yaxınlarda (Zur Psychologie des Vergessens bei Geistes- und Nervenkranken, Archiv für Kriminal-Anthropologie und Kriminalistik von H. Groß) xoşagəlməzliyə qarşı müdafiə cəhdinin unutmağa verdiyi töhfəni daha az və ya daha çox açıq şəkildə etiraf edən və yaddaş üzərində affektiv amillərin təsirini qiymətləndirən bir sıra müəllifləri toplayıb. Lakin bizlərdən heç biri bu hadisəni və onun psixoloji əsaslandırmasını Nietzsche kimi (Jenseits von Gut und Böse, II. Hauptstück, 68) eyni dərəcədə tükəndirici və təsirli şəkildə təsvir edə bilmədi: “Mən bunu etdim, deyir yaddaşım. Mən bunu istəyə bilmərəm, deyir qürurum və amansız qalır. Nəhayət — yaddaş təslim olur.”

Lakin bu, yalnız nevrozlu şəxslərin psixologiyasına nüfuz edildikdə qiymətləndirilə bilər. İnsan, xoşagəlməzlik hissləri yarada bilən təsəvvürlərə qarşı belə bir ilkin müdafiə cəhdini, yalnız ağrı qıcıqlarına qarşı qaçış refleksinə bənzəyən bu cəhdi, histeriya simptomlarını daşıyan mexanizmin əsas sütunlarından birinə çevirməyə məcbur olur. Belə bir müdafiə meylinin qəbuluna qarşı, əksinə, bizi təqib edən narahatlıq doğuran xatirələrdən və peşimanlıq, vicdan ittihamları kimi narahatlıq yaradan emosional təsirlərdən qurtulmağın çox vaxt mümkün olmadığını irəli sürməmək lazımdır. Bu müdafiə meylinin hər yerdə özünü qəbul etdirə bildiyi, psixi qüvvələrin oyununda əksinə çalışan və ona rəğmən digər məqsədlər üçün nəticələr əldə edən amillərlə qarşılaşmadığı iddia edilmir. Psixi aparatın arxitektura prinsipi kimi təbəqələşmə, bir-birinin üzərinə qoyulan instansiyalardan ibarət quruluşu qəbul etmək olar və bu müdafiə cəhdinin aşağı psixi instansiyaya aid olması, lakin yüksək instansiyalar tərəfindən ləngidilməsi çox mümkündür. Əgər biz unudulma haqqında nümunələrimizdəki kimi prosesləri bu müdafiə meylinə aid edə bilsək, bu, həmin müdafiə meylinin mövcudluğunu və gücünü sübut edir. Görürük ki, bəzi şeylər özünə görə unudulur; bu mümkün olmadıqda, müdafiə meyli öz hədəfini dəyişdirir və ən azı, əslində qıcıq doğuran şeylə assosiativ əlaqəyə girmiş daha az əhəmiyyətli başqa bir şeyi unudulmağa məhkum edir.

Burada inkişaf etdirilən baxış bucağı, narahatlıq doğuran xatirələrin motivləşdirilmiş unudulmaya xüsusi asanlıqla məruz qalması, bu gün hələ kifayət qədər və ya çox az diqqət almış bir neçə sahəyə şamil edilməyə layiq idi.

Beləliklə, məhkəmədə şahid ifadələrinin qiymətləndirilməsində bu baxış bucağı hələ də kifayət qədər aydın vurğulanmır; burada şahidin and içməsinə onun psixi qüvvələr oyununa həddindən artıq təmizləyici təsir göstərdiyi açıq şəkildə güman edilir. Bir xalqın ənənələrinin və əfsanə tarixinin yaranmasında, milli hisslər üçün narahatlıq doğuran şeyləri xatirədən silən belə bir motivə hesab verməli olduğumuz ümumi qəbul edilir. Daha dəqiq araşdırma aparılsa, xalq ənənələrinin və fərdin uşaqlıq xatirələrinin necə formalaşdığı arasında tam analoqiya aşkar edilə bilər. Böyük Darvin unudulmanın bu xoşagəlməzlik motivinə aid dərkindən elmi işçi üçün bir “qızıl qayda” çıxarmışdır.

Ad eyni adla, adların unudulması halında olduğu kimi, təəssüratların unudulması zamanı da yanlış xatırlama baş verə bilər; bu, inanc tapdığı yerdə xatırlama aldanması adlanır. Patoloji hallarda — paranoiyada xatırlama aldanması sayıqlamanın yaranmasında təşkil edici bir amilin rolunu oynadığı üçün — geniş bir ədəbiyyat yaradılmışdır; lakin mən bu ədəbiyyatda onun motivasiyasına dair işarənin davamlı olaraq çatışmadığını görürəm. Bu mövzu da nevrozlar psixologiyasına aid olduğu üçün, bizim kontekstimizdə müalicədən kənar qalır. Buna görə də öz xatırlama aldanmamın tək bir nümunəsini təqdim edəcəyəm; burada motivasiya şüursuz sıxışdırılmış materialla və onunla əlaqələndirilmənin tərzi və üsulu kifayət qədər aydın şəkildə nəzərə çarpır.

«Yuxuların yozumu» adlı kitabımın sonrakı bölmələrini yazarkən, kitabxanalara və məlumat kitablarına çıxışım olmayan bir yay istirahət yerində idim və sonradan düzəlişlər üçün ehtiyatla, müxtəlif əlaqələri və sitatları yaddaşdan əlyazmaya köçürməyə məcbur idim. «Gündüz yuxuları» haqqında olan bölmədə mənə Alph. Daudetin «Nabab» əsərindəki kasıb kitabçı Mr. Jocelynin mükəmməl obrazı gəldi; şairin bu obrazla ehtimal ki, öz xəyallarını təsvir etmişdi. Mən bu adamın — mən onu Mr. Jocelyn adlandırırdım — Paris küçələrində gəzərkən qurduğu fantaziyalardan birini aydın şəkildə xatırladığıma inanırdım və onu yaddaşdan təkrarlamağa başladım. Beləliklə, Mr. Jocelyn küçədə cəsarətlə qaçan bir atın qarşısına çıxır, onu dayandırır, araba qapısı açılır, yüksək bir şəxs kompartamentdən çıxır, Mr. Jocelynin əlini sıxır və ona deyir: «Sən mənim xilasçımsan, həyatımı sənə borcluyam. Sənin üçün nə edə bilərəm?»

1) Bax: Hans Groß, Kriminalpsychologie, 1898.

2) Ernest Jones Darvinin avtobiografiyasındakı aşağıdakı yerə istinad edir; bu yer onun elmi dürüstlüyünü və psixoloji dəqiqliyini inandırıcı şəkildə əks etdirir:

«Çox illər boyu qızıl bir qaydaya əməl etdim, yəni, nə vaxtsa ümumi nəticələrimə zidd olan bir nəşr olunmuş fakt, yeni müşahidə və ya fikir qarşıma çıxsa, onu dərhal və gecikmədən qeyd etdim; çünki təcrübə mənə öyrətdi ki, belə faktlar və fikirlər yaddaşdan lehinə olanlardan daha asan şəkildə itir.» — «Viele Jahre hindurch befolgte ich eine goldene Regel. Fand ich eine veröffentlichte Tatsache, eine neue Beobachtung oder einen Gedanken, welcher meinen allgemeinen Ergebnissen widersprach, so notierte ich denselben sofort und ohne Zögern. Denn die Erfahrung hatte mich gelehrt, daß solche Tatsachen und Erwartungen dem Gedächtnisse leichter entschwinden als die uns günstigen.»

Bu fantaziyanın ifadəsindəki mümkün qeyri-dəqiqliklərin, kitabı əlimə alıb evdə asanlıqla düzəldilə biləcəyini özümə təskinlik verirdim. Lakin əlyazmamın çapa hazır hissəsini müqayisə etmək üçün «Nabab»ı vərəqlədikdə, ən böyük utancımla və təəccübümlə, cənab Jocelynin belə bir xəyali hekayəsinə aid heç nə tapmadım; hətta kasıb mühasibin adı belə deyildi, o, cənab Joyeuse adlanırdı. Bu ikinci səhv, yaddaş aldanmasının ilk səhvini aydınlaşdırmaq üçün açar verdi.

Joyeux (adın qadın forması budur): mənim öz adım olan Freydi fransız dilinə belə, başqa cür deyil, tərcümə etməliyəm. Deməli, Dodeyə nisbət verdiyim yanlış xatırlanan fantaziya haradan gələ bilərdi? O, yalnız mənim öz məhsulum, yəni özüm yaratdığım və mənə şüuraltı qalan, ya da bir vaxtlar mənə şüuraltı olan və o vaxtdan bəri tamamilə unutduğum gündüz xəyalı ola bilərdi. Bəlkə də onu özüm Parisdə yaratmışam, orada çox vaxt tənha və həsrətlə küçələrdə gəzmişəm, bir köməkçi və himayədarın çox ehtiyacı duyulurdu, ta ki, usta Şarko məni öz ətrafına cəlb edənə qədər. «Nabab»ın şairini Şarkonun evində dəfələrlə görmüşəm.

Yaddaş aldanmasının, sonradan müzakirə ediləcək yanlış tanıma (fausse reconnaissance) ilə əlaqəli, qaneedici şəkildə aydınlaşdırıla bilən başqa bir halı: Mən öz xəstələrimdən birinə, şöhrətpərəst və qabiliyyətli bir kişiyə, bir gənc tələbənin yaxınlarda «Sənətçi. Cinsi psixologiyaya cəhd» adlı maraqlı bir əsərlə mənim tələbələrimin dairəsinə daxil olduğunu danışmışdım. Bu əsər bir buçuk il sonra çap edilib ələ keçdikdə, xəstəm qətiyyətlə iddia etdi ki, mənim ilk bildirişimdən (bir ay və ya yarım il əvvəl) əvvəl onun elanını haradasa, məsələn, kitabçı elanında oxuduğunu xatırlaya bilər. O, həmin qeydi o vaxt dərhal yadına salmış və üstəlik, müəllifin başlığı dəyişdirdiyini, artıq «Cəhd» deyil, «Cinsə psixologiyaya başlanğıclar» adlandığını qeyd etmişdi. Müəllifdən diqqətlə soruşma və bütün vaxt göstəricilərinin müqayisəsi göstərdi ki, xəstəm qeyri-mümkün olanı xatırlamaq istəyirdi. Həmin əsərin çapdan əvvəl heç yerdə elanı çıxmamışdı, ən azı çapından bir buçuk il əvvəl elə bir elan yox idi. Mən bu xatırlama aldanmasının yozumunu aparmadım, eyni adam eyni dəyərdə olan yenidən təkrarını yaratdı. O, qısa müddət əvvəl kitab mağazasının vitrinində «Aqorafobiya» haqqında əsər gördüyünü iddia etdi və bütün nəşriyyat kataloqlarında araşdırma apararaq həmin əsəri əldə etməyə çalışdı. Mən sonra ona bu cəhdlərin nəticəsiz qalmasının səbəbini izah edə bildim. «Aqorafobiya» haqqında əsər yalnız onun fantaziyasında şüursuz niyyət kimi mövcud idi və onu özü yazmalı idi. Həmin gənc adamla eyni səviyyəyə yüksəlmək və belə bir elmi işlə tələbə olmaq şöhrətpərəstliyi onu həm ilk, həm də təkrarlanan xatırlama aldanmasına aparmışdı. Sonra o, yadına saldı ki, bu yanlış tanımağa xidmət edən «kitabçı elanı» «Genesis, doğurma qanunu» adlı əsərə aid idi. Lakin onun qeyd etdiyi başlığın dəyişdirilməsi mənim hesabıma düşürdü, çünki mən özüm yadım salırdım ki, başlığın təkrarlanmasında bu qeyri-dəqiqliyi, «Cəhd» əvəzinə «Başlanğıclar» ifadəsini istifadə etməklə mən etmişdim.

1) Bir müddət əvvəl oxucularımın dairəsindən mənə F. Hoffmannın gənclik kitabxanasından bir cild göndərildi; orada Parisdə fantaziyalaşdırdığım kimi belə bir xilasedici səhnə ətraflı danışılır. Uyğunluq, burada və orada rast gəlinən, tam da qeyri-adi olmayan bəzi ifadələrə qədər uzanır. Erkən uşaqlıq illərində bu gənclik əsərini həqiqətən oxuduğum ehtimalını asanlıqla rədd etmək olmaz. Gimnaziyamızın şagird kitabxanası Hoffmannın kolleksiyasını ehtiva edirdi və həmişə digər mənəvi qidalanma əvəzinə onu şagirdlərə təqdim etməyə hazır idi. 43 yaşında başqasının məhsulu kimi xatırladığına inandığı və sonra 29 yaşında öz məhsulu kimi tanımalı olduğu fantaziya, 11 və 12 yaşları arasında qəbul edilmiş bir təəssüratın sadiq reproduksiyası ola bilər. «Nabab»da işsiz mühasibə nisbət verdiyim xilasedici fantaziya, yalnız öz xilasedilmə fantaziyasına yol açmalı idi, himayədar və qoruyucu axtarışını qürura qatlaşdırmaq üçün. Heç bir ruhşünas üçün, şüurlu həyatımda bir himayədarın lütfündən asılı olma təsəvvürünə ən böyük müqavimət göstərdiyimi və oxşar bir şeyin baş verdiyi az sayda real vəziyyətləri pis dözə bildiyimi eşitmək təəccüblü olmayacaq. Belə fantaziyaların daha dərin mənasını və xüsusiyyətlərinin demək olar ki, tam izahını Abraham «Vaterrettung und Vatermord in den neurotischen Phantasiegebilden» adlı işində (Internat. Zeitschrift für Psychoanalyse, VIII) ortaya qoymuşdur.

B) NİYYƏTLƏRİN UNUDULMASI Diqqətin azalması kimi amillərin tək başına səhv etməni izah etmək üçün kifayət etmədiyi tezisini sübut etmək üçün niyyət unudulması qrupundan daha yaxşı uyğun gələn başqa heç bir fenomen qrupu yoxdur. Niyyət, artıq təsdiq tapmış, lakin icrası müvafiq bir vaxta təxirə salınmış hərəkətə doğru bir təhrik (impuls) deməkdir. İndi belə yaradılmış intervallarda motivlərdə elə bir dəyişiklik baş verə bilər ki, niyyət icra olunmasın, lakin bu halda o, unudulmur, nəzərdən keçirilir və ləğv edilir. Günlük həyatda və bütün mümkün vəziyyətlərdə qarşılaşdığımız niyyətlərin unudulmasını biz adətən motivlər bərabərliyindəki yeni bir dəyişikliklə izah etmirik, əksinə, onu ümumiyyətlə izahsız buraxırıq və ya icra vaxtına yaxınlaşdıqda, niyyətin formalaşması üçün əvəzolunmaz şərt olan və o vaxt həmin hərəkət üçün mövcud olan hərəkət üçün lazım olan diqqətin artıq hazır olmadığı fərziyyəsinə əsaslanan psixoloji bir izah axtarırıq. Niyyətlərə qarşı normal davranışımıza dair müşahidəmiz bu izah cəhdini ixtiyari (özbaşına) sayaraq rədd etməyə imkan verir. Əgər səhər axşam icra olunmalı olan bir niyyət qəbul etsəm, gün ərzində bir neçə dəfə ona xatırladıla bilərəm. Lakin gündüz vaxtı o, ümumiyyətlə şüurlu olmağa ehtiyac duymur. İcra vaxtı yaxınlaşdıqda, o, mənə ani olaraq yada düşür və mənə qabağından nəzərdə tutulmuş hərəkət üçün lazım olan hazırlıqları görməyə səbəb olur. Əgər gəzintiyə hələ göndərilməli olan bir məktub götürsəm, normal və sinirli olmayan bir fərd kimi mən onu bütün yol boyu əlində daşımağa və bu müddət ərzində içərisinə atacağam bir poçt qutusu axtarmağa heç də məcbur deyiləm, əksinə, mən adətən onu cibə qoyuram, öz yolumla gedirəm, düşüncələrimin sərbəst gəzintisinə icazə verirəm və gözləyirəm ki, növbəti poçt qutularından biri mənim diqqətimi cəlb edəcək və mənə cibə əl atmağa və məktubu çıxarmağa səbəb olacaq. Qəbul edilmiş niyyət zamanı normal davranış, hipnozda onlara uzunmüddətli “posthipnotik təklif” verilmiş şəxslərin təcrübi olaraq yaradılan davranışı ilə tamamilə üst-üstə düşür. Fenomeni aşağıdakı şəkildə təsvir etməyə öyrəşmişik: Təklif edilmiş niyyət, icra vaxtı yaxınlaşana qədər müvafiq şəxslərdə yuxu vəziyyətində qalır. Sonra o, oyadır və hərəkətə təhrik verir.

Həyatın iki vəziyyətində adi insan da qərarlara aid unutmanın heç bir şəkildə daha geriyə aparıla bilməyən elementar hadisə kimi qəbul edilmə iddiası qaldıra bilməyəcəyini, əksinə, nəticədə etiraf edilməmiş motivlərə əsaslanmağa haqq verdiyini özünə izah edir. Mənim nəzərdə tutduğum: sevgi münasibəti və hərbi tabeçilik. Görüşməni qaçıran aşiq, “təəssüf ki, tamamilə unutmuşam” deyərək xanımından boş yerə üzr istəyəcək. Xanım cavab verməyi unutmayacaq: “Bir il əvvəl bunu unutmayacaqdın. Sadəcə, artıq mənim üçün heç nə hiss etmirsən.” Əgər o, yuxarıda qeyd olunan psixoloji izahata müraciət etsə və unutmasını çoxalmış işlərlə əsaslandırmaq istəsə, yalnız xanımın — psixoanalizdə həkim qədər dəqiq görüşlü olan — belə cavab verməsinə nail olar: “Necə də qəribədir ki, belə işlə bağlı maneələr əvvəllər baş verməmişdi.” Şübhəsiz, xanım da unutma ehtimalunu inkar etmək istəmir; o, yalnız, və haqlı olaraq, qəsdən olmayan unutmadan şüurlu bəhanədən çıxarılan eyni nəticəni — müəyyən bir istəməməzliyi — çıxarmaq lazım gəldiyini düşünür.

1) Bax: Bernheim, “Yeni Hipnoz, Təklif və Psixoterapiya Üzrə Tədqiqatlar”, 1892.

Hərbi xidmət münasibətində də unutma nəticəsində baş verən çatışmazlıq ilə qəsd nəticəsində baş verən çatışmazlıq arasındakı fərq prinsipial olaraq, və haqlı olaraq, nəzərə alınmır. Əsgər hərbi xidmətin ondan tələb etdiyi heç nəyi unutmamalıdır. Əgər tələb ona məlum olsa belə, onu unutarsa, bu, hərbi tələbin yerinə yetirilməsi üzərində israr edən motivlərə qarşı digər əks-motivlərin qoyulması şəklində baş verir. Məsələn, düymələrini parıltılı təmizləməyi unutduğunu bildirmək üçün raportda üzr istəmək istəyən birillik könüllü əsgər cəzadan əmin ola bilər. Lakin bu cəza, əgər o, çatışmazlığının motivini özünə və komandanlarına etiraf etsəydi — “Bu məşəqqətli çəkmə xidməti mənə tamamilə əksdir” — — məruz qalacağı cəzayla müqayisədə əhəmiyyətsiz adlandırılmalıdır. Bu cəza qənaəti səbəbindən, sanki iqtisadi səbəblərdən, o, bəhanə kimi unutmadan istifadə edir, yaxud da bu, kompromis şəklində baş verir.

Qadın xidməti də, hərbi xidmət də özünə aid olan hər şeyin unutmadan uzaq olması tələbini irəli sürür və beləliklə, unutmanın əhəmiyyətsiz şeylərə aid olması, əhəmiyyətli şeylərdə isə onların əhəmiyyətsiz kimi qəbul edilmək istəndiyinin, yəni onlara əhəmiyyətin inkar edildiyinin əlaməti olduğu fikrini yaradır. Psixi dəyərləndirmə nöqtə-nəzəri burada həqiqətən də rədd edilə bilməz. Heç bir insan, zehni pozğunluq şübhəsi altına düşmədən, özünə vacib görünən hərəkətləri yerinə yetirməyi unutmaz. Beləliklə, bizim tədqiqatımız yalnız az və ya çox dərəcədə əhəmiyyətsiz qərarların unudulmasına aid ola bilər; tam və qətiyyən əhəmiyyətsiz heç bir qərarı hesab etməyəcəyik, çünki o halda o, şübhəsiz ki, qəbul edilməzdi.

1) B. Şounun “Sezar və Kleopatra” tamaşasında misirə gedən Sezar bir müddət əvvəl nəyəsə niyyət etdiyi, lakin indi bunu unutduğu ideyası ilə məşğul olur. Nəhayət, Sezarın nəyi unutduğu aydın olur: Kleopatradan ayrılmaq! Bu kiçik hadisə — tarixi həqiqətlə tamamilə ziddiyyət təşkil etsə də — Sezarın Misir şahzadəsinə qarşı necə bərabərsiz və soyuq davrandığını nümayiş etdirmək üçün istifadə olunur. (E. Jones, l.c., səh. 488.)

Heç bir niyyəti tamamilə bərabərsiz saymayacağıq, çünki bu halda o, əlbəttə ki, qəbul edilməmiş olardı.

Mən indi əvvəlki funksional pozğunluqlarda olduğu kimi, özüm üzərində müşahidə etdiyim unutma nəticəsində yaranan tərk etmə hallarını toplayıb izah etməyə çalışdım və ümumiyyətlə belə bir nəticəyə gəldim ki, bu hallar naməlum və etiraf edilməmiş hərəkətverici qüvvələrin — və ya deyilə biləcəyi kimi, müqavimət iradəsinin — qarışması ilə əlaqədar idi. Bu hallardan bir sıra mən xidmət münasibətinə bənzər bir vəziyyətdə idim, mənim tamamilə müqavimət göstərməkdən vaz keçmədiyim bir məcburiyyət altında idim, belə ki, mən unutma vasitəsilə ona qarşı etirazımı nümayiş etdirirdim. Buna, xüsusilə ad günləri, yubileylər, toy mərasimləri və vəzifə yüksəlişləri münasibətilə təbrik etməyi asanlıqla unutmağım da daxildir. Mən bunu həmişə yenidən qərar verirəm və getdikcə daha çox əmin oluram ki, mənə bu uğur gəlmək istəmir. İndi mən bundan imtina etmək və müqavimət göstərən hərəkətverici qüvvələrə şüurlu şəkildə haqq vermək üzrəyəm. Bir keçid mərhələsində, məndən müəyyən bir vaxtda özünə də təbrik teleqramı göndərməyi xahiş edən bir dostuma, hər ikisini unutacağımı əvvəlcədən bildirmişdim və peyğəmbərliyin doğru çıxmaması təəccüblü deyildi. Çünki bu, ağrılı həyat təcrübələri ilə əlaqəlidir ki, mən həqiqi duyğularımı ifadə edə bilmirəm, çünki bu ifadə mütləq şəkildə şişirdilmiş olmalıdır, mənim az miqdarda təəssüratım üçün uyğun ifadə forması icazəli deyil. Mən başqalarının iddia etdiyi rəğbəti çox vaxt həqiqi rəğbət kimi qəbul etdiyimi dərk etdiyim gündən bəri, həmrəylik ifadəsinin bu konvensiyalarına qarşı üsyan vəziyyətindəyəm, halbuki digər tərəfdən onların sosial faydasını başa düşürəm. Ölüm hadisələri ilə bağlı başsağlığı məktubları bu ikili münasibətdən istisna olunur; əgər mən onları göndərməyə qərar vermişəmsə, onları da buraxmıram. Duyğularımın ifadəsinin ictimai vəzifə ilə heç bir əlaqəsi olmayan yerlərdə, o, heç vaxt unutma vasitəsilə ləngidilmir.

Belə bir unutma haqqında, hansında ki, əvvəlcə boğulmuş qəsd “qarşı istək” kimi ortaya çıxaraq xoşagəlməz bir vəziyyətə səbəb olmuşdur, hərbi əsirlikdə olan leytenant T. belə məlumat verir: “Hərbi əsir zabitlərin düşərgəsinin ən böyük rütbəli zabitini onun yoldaşlarından biri təhqir edir. O, əlavə mürəkkəbliyərlərin qarşısını almaq üçün, əlində olan yeganə zor tətbiq vasitəsindən istifadə etmək və həmin şəxsi uzaqlaşdırıb başqa bir düşərgəyə köçürmək istəyir. Yalnız bir neçə dostunun məsləhəti ilə, özünün gizli istəyinə zidd olaraq, bundan imtina etməyə və çoxsaylı xoşagəlməzliklərə səbəb olacaq olsa da, dərhal şərəf yoluna qayıtmağa qərar verir. — Həmin səhər saatlarında bu komandant, keşikçi orqanının nəzarəti altında olan zabitlərin siyahısını oxumalı idi. Yoldaşlarını artıq uzun müddətdir tanıdığı üçün, ona qədər heç bir səhv baş verməmişdi. Bu gün o, özünü təhqir edən şəxsin adını atlayır, nəticədə bütün yoldaşlar artıq yerlərini tərk etdikdən sonra, həmin şəxs səhv aydınlaşana qədər tək başına yerində qalmalı olur. Atlanmış ad vərəqin tam ortasında, aydın şəkildə yazılmışdı. — Bu hadisə bir tərəfdən qəsdən edilmiş təhqir kimi qiymətləndirildi; digər tərəfdən isə utancverici və yanlış şərhə uyğun gələn təsadüf kimi qəbul edildi. Lakin hadisənin müəllifi sonradan, Freydin “Psixopatologiya” əsərini oxuduqdan sonra, baş verənlərin düzgün qiymətini tapdı.”

Konvensional vəzifə ilə etiraf edilməyən daxili təqdir arasındakı qarşıdurma ilə, insanın başqasının xeyrinə yerinə yetirməyi dil sürçməsi etdiyi hərəkətləri yerinə yetirməyi unutduğu hallar da eyni şəkildə izah olunur. Burada adətən yalnız himayədarın unutmanın üzrlü qüvvəsinə inandığı, lakin xahiş edən şəxsin isə şübhəsiz ki, düzgün cavabı verdiyi müşahidə edilir: Onun buna marağı yoxdur, əks halda unutmayacaqdı. Bəzi insanlar ümumiyyətlə unutqan adlandırılır və buna görə də, məsələn, küçədə salam verməyən qısa nəzərli adam kimi, eyni şəkildə üzrlü sayılırlar. Bu şəxslər verdikləri bütün kiçik dil sürçmələrini unutur, qəbul etdikləri bütün tapşırıqları yerinə yetirmədən buraxırlar, beləliklə kiçik məsələlərdə etibarsız olduqlarını göstərirlər və eyni zamanda, bu kiçik pozuntulara pis nəzərlə baxılmamasını, yəni onların xarakterlə izah edilməməsini, əksinə, orqanik xüsusiyyətə aid edilməsini tələb edirlər. Mən özüm bu cür insanlardan deyiləm və unutmanın seçimi vasitəsilə onun motivini aşkar etmək üçün belə bir şəxsin hərəkətlərini təhlil etmək imkanı tapmamışam. Lakin analoji yolla belə bir fərziyyəyə qarşı durmaqdan özümü saxlaya bilmirəm ki, burada başqasına qarşı etiraf edilməyən, qeyri-adi dərəcədə böyük təhqir hissi, konstitusional amili öz məqsədləri üçün istismar edən əsas motivdir.

1) Qadınlar şüursuz ruhi proseslərə daha incə başa düşmə qabiliyyətlərinə malik olduqları üçün, adətən, küçədə tanınmadıqda, yəni salam verilmədikdə, bunu təhqir kimi qəbul etməyə daha meyllidirlər; onlar, əksinə, ən yaxın izahları düşünmürlər: məsələn, salam verməyən şəxsin qısa nəzərli olması və ya fikrə dalıb onları görməməsi. Onlar belə nəticə çıxarırlar ki, əgər onlara «bir az diqqət yetirilsəydi», artıq onlar qeyd edilmiş olardı.

2) S. Ferentsi özünün də «dağınıq» olduğunu, çoxlu və qəribə səhv hərəkətləri ilə tanışlarına diqqət çəkdiyini bildirir. Lakin bu «dağınıqlığın» əlamətləri, xəstələrin psixoanalitik müalicəsini aparmağa başladığı və öz Mən-inin təhlilinə də diqqət yetirməyə məcbur olduğu vaxtdan bəri demək olar ki, tamamilə yox olmuşdur. O, fikrincə, insan öz məsuliyyətini daha çox genişləndirməyi öyrəndikdə, səhv hərəkətlərdən imtina edir. Buna görə də o, haqlı olaraq dağınıqlığı şüursuz komplekslərdən asılı olan və psixoanalizlə sağaldıla bilən bir vəziyyət hesab edir. Lakin bir gün o, bir xəstənin psixoanalizində sənətkarlıq səhvi etdiyi barədə özünə qınama hissi keçirdi. Həmin gün onun bütün keçmiş «dağınıqlıqları» yenidən ortaya çıxdı. Küçədə gedərkən bir neçə dəfə yıxıldı (müalicədəki həmin faux pas-ın təsviri), pul kisəsini evdə unutdu, tramvayda bir kreysər az ödəmək istədi, geyimlərini düzgün düymələmədi və s.

3) E. Cones buna əlavə edir: Çox vaxt müqavimət ümumi xarakter daşıyır. Beləliklə, məşğul bir kişi, arvadının ona etimad etdiyi məktubları göndərməyi — özünün azacıq narazılığına baxmayaraq — «unudur», eyni zamanda arvadının alış-veriş sifarişlərini yerinə yetirməyi də «uya bilər».

Digər hallarda unutma motivlərini tapmaq daha çətindir və tapıldıqda daha böyük təəccüb doğurur. Belə ki, əvvəllər böyük sayda xəstə ziyarətləri zamanı heç vaxt pulsuz xəstə və ya həmkarım olan şəxsə baş çəkməyi unutmadığımı nəzərə çarpdırdım. Bu barədə utanc hissi ilə gündəlik ziyarətləri artıq səhər saatlarında niyyət kimi qeyd etməyə öyrəşmişdim. Digər həkimlərin də eyni yolla eyni vərdişə gəlib-gəlmədiyini bilmirəm. Lakin insan beləliklə, sözdə “nevrastenik” xəstənin həkimə bildirmək istədiyi məlumatları məşhur “kağız parçası”na yazmağa nəyin sövq etdiyi haqqında bir fikir əldə edir. İddiaya görə, o, yaddaşının reproduksiya qabiliyyətinə etimad etmir. Bu, əlbəttə doğrudur, lakin səhnə adətən belə cərəyan edir: Xəstə müxtəlif şikayətlərini və suallarını çox uzadaraq irəli sürür. İşini bitirdikdən sonra bir an fasilə verir, sonra kağız parçasını çıxarar və üzr istəyərək deyir: Mənə heç nə yadda qalmadığı üçün bir şeylər yazmışam. Adətən kağızda heç nə yeni tapmır. Hər məqamı təkrarlayır və özün cavab verir: Bəli, mən artıq bunun haqqında soruşmuşam. O, kağız parçası ilə çox güman ki, yalnız öz simptomlarından birini – qaranlıq motivlərin müdaxiləsi ilə niyyətlərinin nə qədər tez-tez pozulduğunu nümayiş etdirir.

Həmçinin, əvvəllər xüsusilə asanlıqla və uzun müddətə ödünç alınmış kitabları qaytarmağı unutduğumu və ya ödənişləri unutmaqla təxirə salmağın mənə xüsusilə asan başa gəldiyini etiraf etdikdə, mənim tanıdığım sağlam insanların böyük hissəsinin də əziyyət çəkdiyi əziyyətlərə toxunuram. Bir müddət əvvəl bir səhər gündəlik siqaret alış-verişimi etdiyim tütün mağazasını, pulunu ödəmədən tərk etdim. Bu, çox zərərsiz bir tənbəllik idi, çünki mən orada tanışımdım və buna görə də növbəti gün borcumun xatırladılacağını gözləyə bilərdim.

Lakin kiçik bir səhv, borc yaratmağa cəhd, əlbəttə ki, məni əvvəlki gün məşğul edən büdcə mülahizələri ilə əlaqəsiz deyil. Pul və mülk mövzusuna gəldikdə, sözdə “namuslu” adamların əksəriyyətində də ikili davranışın izlərini asanlıqla aşkar etmək olar. Bütün obyektləri ələ keçirməyə çalışan (onları ağzına aparmaq üçün) körpənin primitif hərisliyi, bəlkə də ümumiyyətlə yalnız mədəniyyət və tərbiyə ilə qismən üstələnilmiş kimi özünü göstərir.

Qorxuram ki, indiyə qədərki bütün nümunələrlə sadəcə banallaşmışam. Lakin gündəlik həyat təcrübəsinin çöküntüsü olan hikmətin qazanımlar siyahısına daxil edilməsinə niyə mane olunduğunu başa düşmürəm, çünki mənim məqsədim yalnız gündəlik şeyləri toplamaq və elmi şəkildə qiymətləndirməkdir. Hər kəsə məlum olan və hər kəsin eyni şəkildə başa düşdüyü şeylərlə qarşılaşsam, bu, mənə yalnız xoş gələ bilər.

1) Mövzunun vahidliyi üçün seçilmiş bölgüləməni pozmağa və yuxarıda deyilənlərə əlavə olaraq, pul məsələlərinə aid olduqda insan yaddaşının xüsusi bir tərəfdarlıq nümayiş etdirdiyini bildirməyə icazə verə bilərəm. Artıq ödəniş etdiyimiz haqqında yaddaş yanılgıları, özüm haqqında bildiyim kimi, çox vaxt çox inatçı olur. Həyatın idarə edilməsinin böyük maraqlarından kənarda, əslində zarafat kimi qazanc hərisliyi niyyətinə sərbəstlik verildiyi yerlərdə, məsələn, kart oyununda, ən dürüst kişilər belə səhvlərə, yaddaş və hesablama səhvlərinə meylli olurlar və necə olduğunu tam bilmədən öz-özünü kiçik aldatmalara qarışmış tapırlar. Oyunun psixoloji olaraq təravətləndirici xarakteri qismən bu sərbəstliklərə əsaslanır. Oyun zamanı insanın xarakterini tanımaq olar haqqında atalar sözü, əgər burada açıq xarakteri nəzərdə tutmasaq, qəbul edilməlidir. — Əgər kassalarda hələ də qəsdən olmayan hesablama səhvləri varsa, onlar da açıq-aşkar eyni qiymətləndirməyə tabe olurlar. — Ticarət təbəqəsində pul məbləğlərinin xərclənməsində, hesabların ödənilməsində və s.-də sahibə heç bir qazanc gətirməyən, lakin yalnız pulu özündən uzaqlaşdırmağa qarşı iradənin ifadəsi kimi psixoloji olaraq başa düşülə bilən müəyyən bir tərəddüd müşahidə etmək olar. — Brill bu barədə epigrammatik kəskinliklə qeyd edir: We are more apt to mislay letters containing bills than check. — Ən yaxın və ən az aydınlaşmış hisslərlə əlaqəlidir ki, qadınlar məhz həkimə haqq ödəmək üçün xüsusi bir xoşagəlməzlik nümayiş etdirirlər. Onlar adətən pul kisələrini unutmuş olurlar, buna görə də qəbul yerində ödəniş edə bilmirlər, sonra isə mütəmadi olaraq haqqı evdən göndərməyi unuturlar və beləliklə, onları pulsuz — “gözəl gözlərinə görə” — müalicə etmiş olmağı təmin edirlər. Onlar sanki öz görünüşləri ilə ödəyirlər. elmə aid olmalı idi. Obyektlərin fərqliliyi deyil, müəyyənləşdirmədə daha sərt metod və geniş əlaqəyə can atma elmi işin əsas xarakterini təşkil edir.

Bir qədər əhəmiyyətli niyyətlər üçün ümumiyyətlə belə tapmışıq ki, onlar qaranlıq motivlər onlara qarşı qalxdıqda unudulur. Daha az əhəmiyyətli niyyətlərdə unudulmanın ikinci mexanizmi kimi tanınır ki, qarşı iradə başqa yerdən niyyətə köçürülür, həmin başqa şey ilə niyyətin məzmunu arasında xarici assosiasiya qurulduqdan sonra. Buna aşağıdakı nümunə aiddir: Gözəl mürəkkəb quruducu kağıza dəyər verirəm və bu gün günorta yolunda İçəri Şəhərdə yeni bir şey almağı qərarlaşdırıram. Amma dörd ardıcıl Növbəti günlərdə mən bunu unuturam, ta ki, bu unutmanın hansı səbəbdən qaynaqlandığını özümə soruşana qədər. Mən artıq “Löschpapier” (silgi kağızı) yazmağı, lakin “Fließpapier” (axan kağız) deməyə öyrəşmiş olduğumu düşünəndən sonra, həmin səbəbi asanlıqla tapıram. “Fließ” Berlindəki bir dostumun adıdır və həmin günlərdə mənə əziyyət verən, narahatlıq doğuran bir fikrə səbəb olmuşdur. Bu fikirdən qurtula bilmirəm, lakin müdafiə meyli (yuxarıda, s. 163-ə bax) söz bənzərliyi vasitəsilə bitərəf və buna görə də müqaviməti az olan niyyətə keçərək özünü büruzə verir.

Birbaşa iradəsizlik və daha uzaq motivləşdirmə aşağıdakı təxirə salma halında toqquşur: “Sinir və ruh həyatının sərhəd məsələləri” adlı məcmuədə mən yuxu haqqında qısa bir məqalə yazmışdım, bu məqalə mənim “Yuxuların yozumu” əsərimin məzmununu ümumiləşdirirdi. Visbadendəki Bergmann bir düzəliş göndərir və dərhal həllini istəyir, çünki dəftəri Milad bayramından əvvəl buraxmaq istəyir. Mən həmin gecədə düzəlişi edir və onu növbəti səhər götürmək üçün masamın üstünə qoyuram.

Səhər mən bunu unuturam, yalnız günorta masamdakı çarpaz bağa baxanda xatırlayıram. Eyni şəkildə, düzəlişi günorta, axşam və növbəti səhər də unuturam, ta ki, özümü toparlayıb ikinci günün günortasında düzəlişi poçt qutusuna aparanadək, bu gecikmənin səbəbinin nə ola biləcəyinə təəccüblənirəm. Mən açıq-aydın onu göndərmək istəmirəm, lakin niyə olduğunu tapa bilmirəm. Həmin gəzinti zamanı mən Visbadendəki nəşriyyatçıma, yuxu kitabını da nəşr etmiş şəxsə, baş çəkirəm, sifariş verirəm və sonra, sanki ani bir fikrin təsiri ilə deyirəm: “Siz bilirsiniz ki, mən ‘Yuxu’nu ikinci dəfə yazmışam?” — “Ah, onda xahiş edirəm.” — “Arxayın olun, Lövenfeld-Kurella məcmuəsi üçün qısa bir məqalədir.” Lakin ona bu xoş gəlmədi; o, natiqin kitabın satışına ziyan vura biləcəyindən qorxurdu. Mən etiraz etdim və nəhayət soruşdum: “Əgər mən sizə daha əvvəl müraciət etmiş olsaydım, nəşri qadağan edəcəydiniz?” — “Xeyr, heç də belə olmazdı.” Mən özüm də inanıram ki, tamamilə haqlı hərəkət etmişəm və ümumi qəbul edilmiş şeylərdən başqa bir şey etməmişəm; lakin mənə əmin görünür ki, nəşriyyatçının ifadə etdiyinə bənzər bir şübhə, düzəlişi göndərməkdəki tərəddüdümün motivasiyası idi. Bu şübhə daha əvvəlki bir fürsətə gedib çıxır, o vaxt başqa bir nəşriyyatçı, mən, qaçılmaz olduğu kimi, əvvəlki, başqa bir nəşriyyatda çıxmış “uşaqların serebral iflici” haqqında işdən “bir neçə səhifə mətni” dəyişmədən Nothnagelin əl kitabında eyni mövzuya aid işləməyə köçürəndə çətinliklər yaratmışdı. Lakin orada da ittiham yenidən qəbul edilmir; mən həmin vaxt da ilk nəşriyyatçımı (“Yuxuların yozumu”nun nəşriyyatçısı ilə eyni şəxs) niyyətim barədə dürüst şəkildə xəbərdar etmişdim. Lakin əgər bu xatirələr silsiləsi daha da geriyə gedirsə, mənə daha erkən bir səbəb irəli sürür, bu da fransız dilindən bir tərcümə ilə bağlı idi, hansı ki, bu zaman mən həqiqətən də bir nəşrlə əlaqədar mülkiyyət hüquqlarını pozmuşdum. Mən tərcümə edilmiş mətnə qeydlər əlavə etmişdim, lakin bu qeydlər üçün müəllifdən icazə istəməmişdim və bir neçə il sonra müəllifin bu özbaşınalıqdan narazı olduğuna dair ehtimal irəli sürmək üçün əsasım var idi.

Qəsdən unutmağın təsadüfi olmadığını açıqlayan xalq məlumatını ifadə edən bir atalar sözü var. “Bir dəfə etməyi unutduğun şeyi, sonra daha tez-tez unutursan.”

Bəli, bəzən insan, unutma və səhv hərəkətlər haqqında ümumiyyətlə deyilə biləcəklərin hamısının, artıq insanlara öz-özlüyündə aydın olan bir şey kimi tanındığı təəssüratından qurtula bilmir. Bu qədər yaxşı məlum olan şeyi onlara şüur qarşısına çıxarmağın zəruri olması kifayət qədər təəccüblüdür! Neçə dəfə eşitmişəm: “Mənə bu tapşırığı vermə, mən mütləq ona unutacağam.” Bu proqnozun reallaşmasında heç bir mistiklik yox idi. Belə deyən şəxs, özündə tapşırığı yerinə yetirməmək qəsdini hiss edirdi və yalnız ona etiraf etməkdən imtina edirdi.

Qəsdin unudulması, əslində, “yanlış qəsd almaq” kimi adlandırıla biləcək bir şeylə işıqlandırılır. Mən bir dəfə gənc bir müəllifə onun kiçik əsəri haqqında bir məqalə yazmağı dil sürçməsi etmişdim, lakin mənə məlum olan daxili müqavimətlər səbəbindən bunu təxirə salmışdım, ta ki, bir gün onun tələbkarlığı ilə həmin axşam bunu edəcəyimə söz vermişdim. Mənim ciddi niyyətim belə etmək idi, amma mən, eyni axşam üçün təxirə salınmaz bir rəy hazırlanmasının nəzərdə tutulduğunu unutmuşdum. Beləliklə, qəsdimin yanlış olduğunu anladıqdan sonra, mən müqavimətlərimə qarşı mübarizəni dayandırdım və müəllifə imtina etdim.

8 / 12

VIII. Səhv hərəkət

Yuxarıda qeyd olunan Merinqer və Mayerin əsərindən mən daha bir yer götürürəm (s. 98):

“Danışıq səhvləri tək deyil. Onlar, insanın digər fəaliyyətlərində tez-tez baş verən və olduqca axmaqcəsinə ‘unudulmuşluqlar’ adlandırılan səhvlərə uyğundur.”

Deməli, mən qətiyyən sağlam insanların gündəlik həyatındakı kiçik funksional pozuntuların arxasında məna və niyyət olduğunu fərz edən ilk şəxs deyiləm.

Danışıq zamanı edilən səhvlər, motor bir fəaliyyət olduğu üçün, belə bir qəbulu mümkün etmişsə, bizim digər motor hərəkətlərimizdəki səhvlərə də eyni gözləntini köçürmək məntiqli görünür.

Mən burada iki qrup hal təşkil etmişəm; səhv nəticənin əsas məqam kimi göründüyü, yəni niyyətdən sapmanın olduğu bütün halları “səhv hərəkət” kimi adlandırıram, digərlərini isə, bütün hərəkətin məqsədəuyğun görünmədiyi halları “simptom və təsadüfi hərəkətlər” kimi adlandırıram. Lakin bu ayrımı yenə də təmiz aparmaq mümkün deyil; biz, yəqin ki, bu tədqiqatda istifadə olunan bütün təsnifatların yalnız təsviri əhəmiyyət daşıdığını və hadisələr sahəsinin daxili vahidliyinə zidd olduğunu dərk edirik.

1) Merinqerin ikinci nəşri mənə sonradan göstərdi ki, mən bu müəllifə haqsızlıq etmişəm, ona belə bir anlayış tələb edərkən.

„Səhv hərəkət“in psixoloji başa düşülməsi, onu ataksiyaya, xüsusilə də „kortikal ataksiya“ya aid etdikdə, açıq-aydın heç bir xüsusi inkişaf qazanmır. Gəlin, əvəzinə, ayrı-ayrı nümunələri onların müvafiq şərtlərinə qaytarmağa çalışaq. Mən yenə də bu məqsədlə özüm üzərində müşahidələrdən istifadə edəcəyəm; bu cür hallar məndə çox da tez-tez rast gəlinmir.

a) Əvvəlki illərdə, xəstələrin evinə baş çəkdiyim zamanlar indiki vaxtdan daha çox olduqda, mənə tez-tez belə olurdu ki, zəng etməli və ya döyüb qapını açmalı olduğum qapının qarşısına çatdıqda, öz mənzilimin açarlarını cibimdən çıxarırdım — sonra isə onları demək olar ki, utanc hissi ilə yenidən cibə qoyurdum. Bu hadisələrin hansı xəstələrlə bağlı olduğunu bir araya gətirdikdə, qənaət etməliyəm ki, səhv hərəkət — zəng etmək əvəzinə açarı çıxarmaq — o evə, hansında bu səhvə yol vermişdisə, bir hörmət ifadəsi idi. Bu, „Burada öz evimdə kimiyəm“ düşüncəsinə bərabər idi, çünki bu yalnız xəstəni sevdiyim yerlərdə baş verirdi. (Öz mənzilimin qapısında isə, təbii ki, heç vaxt zəng etmirəm.)

Beləliklə, səhv hərəkət, əslində ciddi və şüurlu qəbul üçün nəzərdə tutulmayan bir düşüncənin simvolik təsviri idi, çünki reallıqda nevroloq yaxşı bilir ki, xəstə ona yalnız ondan fayda gözlədiyi müddətcə bağlı qalır və özü də yalnız psixi yardım məqsədi ilə xəstələrinə qarşı həddindən artıq isti maraq göstərməyə icazə verir.

Açarla mənalı, lakin səhv manipulyasiyanın mənim şəxsiyyətimə aid heç bir xüsusiyyət olmadığını, başqalarının çoxsaylı özünmüşahidələrindən görmək olar.

A. Maeder (Contrib. à la psychopathologie de la vie quotidienne, Arch. de Psychol., VI, 1906) mənim təcrübələrimin demək olar ki, eyni təkrarını təsvir edir: „Hər kəsə baş verə bilər ki, çox əziz bir dostunun qapısına çatdıqda, öz açar dəstini çıxarsın və demək olar ki, özünü evində kimi açar ilə qapını açmağa hazırlaşarkən tutsun. Bu, gecikmədir, çünki yenə də zəng etmək lazımdır, lakin bu, həmin dostun yanında özünü evində kimi hiss etdiyini — və ya belə hiss etmək istədiyini — sübut edir.“

E. Jones (l. c., s. 509): „Açarların istifadəsi bu cür hadisələrin zəngin mənbəyidir və iki nümunə verə bilərik. Evdə maraqlı bir işlə məşğul olduğum zaman, xəstəxanada rutin işi yerinə yetirmək üçün getməli olduğumda, çox vaxt özümü orada laboratoriyamın qapısını evdəki büromun açarı ilə açmağa çalışarkən tapıram, hərçənd bu iki açar bir-birindən tamamilə fərqlidir. Bu səhv şüursuz olaraq, həmin anda harada olmaq istədiyimi göstərir.“

Bir neçə il əvvəl müəyyən bir qurumda tabe vəzifədə işləyirdim; bu qurumun giriş qapısı həmişə bağlı saxlanılırdı, ona görə də içəri girmək üçün zəng etmək lazım idi. Bir neçə dəfə özümü ev açarım ilə qapını açmağa ciddi cəhd edərkən tapdım. Daimi qonaq heyətindən olan hər bir şəxs, ki, mən də onların arasında olmağa can atırdım, qapıda gözləmə təşvişindən qaçmaq üçün açarla təchiz olunmuşdu. Beləliklə, səhvlərim mənə orada eyni mövqedə olmaq və tamamilə „öz evimdə“ kimi hiss etmək istəyimi ifadə edirdi.

Dr. Hanns Sachs belə məlumat verir: Mən həmişə yanımda iki açar daşıyıram; onlardan biri büronun qapısını, digəri isə mənim mənzilimin qapısını açır. Onlar heç də asanlıqla qarışdırıla bilməz, çünki büro açarı mənzil açarından ən azı üç dəfə böyükdür. Bundan əlavə, mən birincini şalvar cibində, ikincini isə jiletdə daşıyıram. Buna baxmayaraq, tez-tez belə olurdu ki, qapının qarşısında dayanarkən pilləkənlərdə yanlış açarı hazırladığımı fərqləndirirdim. Statistik təcrübə aparmağa qərar verdim; çünki mən gündəlik olaraq təxminən eyni əhval-ruhiyyə ilə hər iki qapının qarşısında dayanırdım, əgər bu iki açarın qarışdırılması psixoloji olaraq müəyyən olunmuşsa, bu, müntəzəm bir meyl göstərməli idi. Sonrakı hallarda aparılan müşahidələr göstərdi ki, mən müntəzəm olaraq büro qapısının qarşısında mənzil açarını çıxarırdım; yalnız bir dəfə əksinə baş verdi: Mən yorulmuş halda evə gəldim, orada, bildiyim kimi, bir qonağım məni gözləyirdi. Qapının qarşısında, təbii ki, çox böyük olan büro açarı ilə qapını açmağa cəhd etdim.

b) Müəyyən bir evdə, altı ildir ki, mən müəyyən saatlarda gündə iki dəfə ikinci mərtəbədəki bir qapının qarşısında içəri buraxılmağı gözləyirəm, bu uzun müddət ərzində iki dəfə (qısa bir fasilə ilə) bir mərtəbə yuxarı getdiyim, yəni „yanlış pilləyə basdığım“ baş verdi. Bir dəfə mən ambisiyalı bir gündüz xəyalında idim, bu yuxu məni „daha yüksək və həmişə daha yüksək qalxmağa“ məcbur edirdi. Hətta üçüncü mərtəbənin ilk pillələrinə ayağımı qoyduğum zaman həmin qapının açıldığını da eşitmədim. Digər dəfə yenə „düşüncələrə dalaraq“ çox uzağa getdim; bunu fərqləndirib geri qayıtdığımda və məni idarə edən xəyalı tutmağa çalışdığımda, öz yazılarıma edilən (xəyal edilən) bir tənqidə qəzəbləndiyimi gördüm; bu tənqiddə mənə həmişə „çox uzağa getdiyim“ ittihamı irəli sürülürdü və mən artıq oraya hörmətsiz „yanlış pilləyə basma“ ifadəsini yerləşdirməli idim.

c) Bir neçə ildir ki, masamın üstündə yan-yana bir refleks çekiçi və bir akord çəngəli durur. Bir gün müayinə saatı bitdikdən sonra tələsərək çıxırdım, çünki müəyyən bir şəhər tramvayına çatmaq istəyirdim; açıq gündüz işığında çəkic əvəzinə akord çəngəlini paltarımın cibinə qoydum və cibimi aşağı çəkən əşyanın ağırlığı səbəbindən səhv etdiyimə diqqətim çəkildi. Bu qədər kiçik hadisələr haqqında düşünməyə öyrəşməmiş ist, şübhəsiz ki, bu səhvini anın tələsliyi ilə izah edəcək və üzr istəyəcək. Mən yenə də kamertonu çəkic əvəzinə niyə götürdüyüm sualını özümə verməyi üstün tutdum. Tələslik, düzgün tutmağı etmək və «düzəlişlə vaxt itirməmək» üçün də bir motiv ola bilərdi.

Kamertonu son olaraq kim götürdü? Mənim qarşıma çıxan sual budur. Bir neçə gün əvvəl bu, diqqətinin hissi qavrayışlara yönəldilməsini yoxladığım idiotik bir uşaq idi və o, kamerton ilə o qədər maraqlanmışdı ki, mən onu ondan çəkməkdə çətinlik çəkirdim. Deməli, bu o deməkdir ki, mən bir idiotam? Həqiqətən belə görünür, çünki çəkic ilə assosiasiya edən növbəti fikir «Chamer» (ivr. eşşək) sözüdür.

Amma bu söyüş nə üçündür? Burada vəziyyəti nəzərdən keçirmək lazımdır. Mən Qərb dəmir yolu xətti üzərindəki bir kənddəki konsultasiyaya tələsirəm, həkim tərəfindən məktubla bildirilən anamnezə görə aylar əvvəl balkondan düşmüş və o vaxtdan bəri yeriyə bilməyən bir xəstənin yanına. Məni dəvət edən həkim yazır ki, o, yenə də bunun onurğa beyni zədəsi və ya travmatik nevroz — histeriya — olub-olmadığını bilmir. İndi mən qərar verməliyəm. Deməli, həssas differensial diaqnostikada xüsusilə ehtiyatlı olmağa çağırış yerindədir. Həmkarlar onsuz da çox asanlıqla, daha ciddi hallar olduqda histeriya diaqnozu qoyulduğunu deyirlər. Amma söyüş hələ də əsaslandırılmayıb! Bəli, əlavə olaraq, kiçik dəmir yolu stansiyası, mənə bir neçə il əvvəl bir duyğu təəssüratından sonra düzgün yeriyə bilməyən gənc bir kişini gördüyüm eyni yerdir. O vaxt mən histeriya diaqnozu qoydum və xəstəni sonradan psixi müalicəyə götürdüm, sonra isə məlum oldu ki, mən əlbəttə ki, yanlış diaqnoz qoymamışdım, amma düzgün də qoymamışdım. Xəstənin bir sıra simptomları histerik idi və bunlar müalicə prosesində dərhal yox oldu. Amma bunların arxasında terapiya üçün toxunulmaz bir qalıq görünürdü ki, bu yalnız çoxlu sklerozla izah edilə bilərdi. Məndən sonra xəstəyə baxanlar üçün orqanik xəstəliyi tanımaq asan idi; mən başqa cür hərəkət edə və başqa cür hökm verə bilməzdim, amma təəssürat yenə də ağır bir səhv təəssüratı idi; mən ona verdiyim sağalma dil sürçməsi əlbəttə ki, yerinə yetirilə bilməzdi. Çəkic əvəzinə kamertonu götürmək səhvi belə sözlərlə ifadə edilə bilərdi: Axmaq, eşşək, bu dəfə özünü toparla ki, yenə də eyni yerdə bir neçə il əvvəlki həmin qərib adamda olduğu kimi, sağalmaz xəstəlik olduqda histeriya diaqnozu qoymayasən! Bu kiçik analiz üçün şanslı, amma mənim əhval-ruhiyyəm üçün bədbəxtlik olan şey, həmin ağır spastik felçli adamın idiotik uşaqla eyni gündən bir gün əvvəl və bir gün sonra mənim qəbulumda olması idi.

Qeyd edirik ki, bu dəfə səhv etmə vasitəsilə eşidilən səs özünü tənqid səsidir. Belə bir tənqidi özlərinə yönəltmə kimi istifadə üçün səhv etmə xüsusilə uyğundur. Burada edilən səhv, başqa yerdə edilmiş səhvi təmsil etmək istəyir.

d) Təbii ki, səhv etmə də digər qaranlıq niyyətlərin bir çoxuna xidmət edə bilər. Budur ilk nümunə: Çox nadir hallarda bir şeyi qırır və ya zədələyirəm. Xüsusi bacarıqlı deyiləm, lakin sinir-əzələ aparatlarımın anatomik bütövlüyü nəticəsində, istənməyən nəticəyə malik olan belə bacarıqsız hərəkətlər üçün məndə açıq şəkildə səbəblər mövcud deyil. Deməli, evimdə daha əvvəl qırdığım bir əşyanı xatırlada bilmirəm. İş otağımın darlığı səbəbindən tez-tez, kiçik bir kolleksiyasını sahib olduğum qədim gil və daş əşyalarla ən rahat olmayan mövqelərdə məşğul olmağa məcbur qalırdım, elə ki, tamaşaçılar bir şeyi aşağı atacağım və qıracağım haqqında narahatlıqlarını ifadə edirdilər. Lakin bu heç vaxt baş verməmişdir. Deməli, niyə bir dəfə sadə mürəkkəb qabımın mərmər qapağını yerə atdım və o qırıldı?

Mürəkkəb dəstim, şüşə mürəkkəb qabının yerləşdirilməsi üçün oyuq olan Untersberq mərmərindən hazırlanmış bir lövhədən ibarətdir; mürəkkəb qabı eyni daşdan hazırlanmış düyməli bir qapağa malikdir. Bu mürəkkəb dəstinin arxasında bürünc heykəlciklər və terrakota fiqurlarından ibarət bir çələng düzülmüşdür. Yazmaq üçün masaya otururam, qələm tutan əlimlə qəribə dərəcədə bacarıqsız, kənara doğru bir hərəkət edirəm və beləliklə, artıq masanın üzərində olan mürəkkəb qabının qapağını yerə atıram. İzahını tapmaq çətin deyil. Bir neçə saat əvvəl bacım yeni əldə etdiyi bəzi əşyalara baxmaq üçün otaqda olmuşdu. Onları çox gözəl tapdı və sonra belə dedi: «İndi yazı masan həqiqətən gözəl görünür, yalnız mürəkkəb dəsti ona uyğun deyil. Daha gözəl bir dəstə sahib olmalısan.» Bacını qapıya qədər müşayiət etdim və yalnız saatlar sonra geri qayıtdım. Lakin görünür ki, məhkum edilmiş mürəkkəb dəstə qarşı icranı həyata keçirmişəm. Bəlkə bacımın sözlərindən belə nəticə çıxardım ki, o, növbəti bayram münasibəti ilə mənə daha gözəl bir mürəkkəb dəsti hədiyyə etməyi qərarlaşdırıb və qəşəng olmayan köhnə dəsti qıraraq, onun işarə etdiyi niyyətini reallaşdırmağa məcbur etdim? Əgər belədirsə, atma hərəkəti yalnız görünüşdə bacarıqsız idi; əslində o, son dərəcə bacarıqlı və məqsədyönlü idi və yaxınlıqdakı daha dəyərli bütün əşyalardan ehtiyatla yan keçməyi bacarırdı.

Həqiqətən inanıram ki, görünüşdə təsadüfən bacarıqsız olan hərəkətlərin bir çoxu üçün bu qiymətləndirməni qəbul etmək lazımdır. Doğrudur ki, bu hərəkətlər bir qədər zorakı, atıcı, spastik-ataksiya kimi bir şeyi nümayiş etdirir, lakin Onlar bir niyyət tərəfindən idarə olunduqlarını sübut edirlər və məqsədlərinə, şüurlu ixtiyari hərəkətlərə ümumiyyətlə aid edilə bilməyəcək bir dəqiqliklə çatırlar. Həm zorakılıq, həm də dəqiqlik xarakterləri, əslində, histerik nevrozun motor ifadələri ilə və qismən də somnambulizmin motor nailiyyətləri ilə ortaqdır; bu da burada və orada innervasiya prosesinin eyni naməlum modifikasiyasına işarə edir.

Lou Andreas-Salomé xanımın təqdim etdiyi bir özünümüşahidə də, çox qətiyyətlə saxlanılan “bacarıqsızlığın” çox bacarıqlı şəkildə etiraf edilməmiş niyyətlərə necə xidmət etdiyini inandırıcı şəkildə göstərə bilər.

“Südün nadir və bahalı mal olduğu dövrün tam başlanğıcından etibarən, daimi qorxum və qəzəbim üçün, onu daimi olaraq qaynatmağa qoydum. Başqa hallarda diqqətsiz və ya diqqətsiz olduğumu heç vaxt deyə bilməməsinə baxmayaraq, buna nəzarət etmək üçün boşuna çalışdım. Əksinə, sevimli ağ teriyerim öldükdən sonra (o, insan kimi haqlı olaraq yalnız ‘dost’ [rusca Drujok] adlanırdı) buna səbəb ola bilərdi. Amma — bax! — o vaxtdan bəri süd heç bir damla belə qaynamayıb. Bu barədə növbəti fikrim belə idi: ‘Bu nə qədər yaxşıdır, çünki soba lövhəsinə və ya döşəməyə tökülən artıq heç bir istifadə tapmayacaq’ — Eyni zamanda ‘dostum’u qarşımda gördüm, o, qaynatma prosesini müşahidə etmək üçün həyəcanla oturmuşdu: başı bir az əyilmiş və quyruğunun ucu artıq gözlənti ilə silkinirdi — baş verən möhtəşəm bədbəxtliyin reallaşacağına əminliklə gözləyirdi. Bu, əlbəttə, hər şeyi aydın etdi, həm də bunu: ki, o, mənə özüm bildiyimdən daha çox sevimli imiş.”

Son illərdə, belə müşahidələri toplamağa başladığımdan bəri, bir neçə dəfə müəyyən dəyəri olan əşyaları qırdığım və ya sındırdığım başıma gəlib, lakin bu halların araşdırması məni inandırdı ki, bu heç vaxt təsadüfün və ya niyyətsiz bacarıqsızlığımın nəticəsi olmayıb. Beləliklə, bir səhər, hamam geyimində, ayaqlarımda saman terliklər olan bir otaqdan keçərkən, ani bir impulsu izləyərək, terliklərdən birini ayağımdan divara doğru atdım, nəticədə o, konsolundan kiçik, gözəl bir mərmər Venusa aşağı saldı. Parçalanarkən, Buschun şeirlərini tamamilə təsirsiz şəkildə sitat gətirdim:

Ah! Venus perdü — Klikeradoms! — Medici!

Bu möhtəşəm təşviş və zərər qarşısında mənim sakitliyim o vaxtkı vəziyyətdə öz izahını tapır. Ailəmizdə ağır xəstə bir qadın var idi və onun sağalacağından mən içimdə artıq ümidimi itirmişdim. Həmin səhər böyük bir yaxşılaşma olduğunu eşitmişdim; bilirəm ki, özümə demişdim: deməli, o hələ də yaşayır. Sonra mənim dağıtma qəzəbi növbəti bir təşəkkür hissinin taleyə qarşı ifadəsinə xidmət etdi və mənə bir “qurban ayini” icra etməyə imkan verdi, sanki sağalacağı təqdirdə bunu və ya digərini qurban edəcəyimi dil sürçməsi etmişdim. Bu qurban üçün Medisi Venüsünü seçməyim, şübhəsiz ki, sağalan qadına qarşı bir nəzakət təqdimatından başqa bir şey deyildi; lakin bu dəfə də mənə anlaşılmaz gələn odur ki, bu qədər tez qərar vermiş, bu qədər məharətlə hədəf almış və bu qədər yaxınlıqda olan digər obyektlərdən heç birinə toxunmamışam.

Əlindən çıxmış qələm sapından istifadə edərək törətdiyim başqa bir qırılma da eyni şəkildə qurban mənası daşıyırdı, amma bu dəfə uzaqlaşdırma üçün edilən bir yalvarış qurbanı idi. Bir dəfə, vəfalı və layiqli bir dostuna onun şüursuzluğundan gələn bəzi əlamətlərin yozumuna, başqa heç nəyə əsaslanan bir ittiham yönəltməkdən zövq almışdım. O, bunu pis qəbul etdi və mənə dostlarını psixoanalitik şəkildə müalicə etməməyi xahiş edən bir məktub yazdı. Mən ona haqq verməli oldum və cavabımla onu sakitləşdirdim. Bu məktubu yazarkən, ən yeni qazancım olan, gözəl şirli misir fiquru qarşımda dururdu. Onu təsvir olunan şəkildə qırdım və dərhal başa düşdüm ki, daha böyük bir fəlakətdən qorunmaq üçün bu kiçik fəlakəti törətmişəm. Xoşbəxtlikdən, həm dostluq, həm də fiqur elə birləşdirilə bildi ki, çatlaq sezilməz olsun.

Üçüncü qırılma daha az ciddi bir əlaqədə idi; bu, Th. Vischerin (“Auch einer”) ifadəsini işlətmək lazımdırsa, mənim xoşuma artıq gəlməyən bir obyektə qarşı maskalanmış bir “icra” idi. Bir müddət gümüş tutacaqlı bir çubuq daşımışdım; nazik gümüş lövhə mənim təqsirim olmadan zədələndikdə, pis təmir olundu. Çubuq geri qayıtdıqdan qısa müddət sonra, həddindən artıq şənlikdə uşaqlarımdan birinin ayağına tutacaqla toxunmağa çalışdım. Təbii ki, tutacaq qırıldı və mən ondan qurtuldum.

Bütün bu hallarda yaranan zərəri qarşılayarkən göstərilən sakitlik, icra zamanı şüursuz bir niyyətin mövcudluğuna sübut kimi qəbul edilə bilər.

Bəzən, bir əşyanın qırılması kimi bu qədər əhəmiyyətsiz bir səhv hərəkətinin əsaslarını araşdırarkən, insanın keçmişinə dərin köklər salan və üstəlik onun indiki vəziyyətinə bağlı olan əlaqələrə rast gəlinir. Aşağıdakı L. Jekelsin təhlili buna nümunə olmalıdır.

«Bir həkim, bahalı olmasa da, çox gözəl olan bir gil çiçək qabına sahibdir. Bu qab ona vaxtilə, aralarında bahalı əşyaların da olduğu bir çox hədiyyə ilə birlikdə, (evli) bir xəstə tərəfindən hədiyyə edilmişdi. Xəstədə psixoz aydın şəkildə üzə çıxdıqda, həkim bütün hədiyyələri xəstənin yaxınlarına geri qaytardı — yalnız ondan çox daha az bahalı olan və ondan ayrıla bilmədiyi bir qab istisna olmaqla, iddia etdiyinə görə onun gözəlliyinə görə. Lakin bu mənimsəmə, digər cəhətdən çox vicdanlı olan bu adam üçün müəyyən daxili mübarizəyə səbəb oldu; çünki bu hərəkətin qeyri-layiq olduğunu tamamilə dərk edirdi və yalnız vicdan əzablarını, qabın əslində maddi dəyəri olmadığını, çantaya salınmasının çətin olduğunu və s. irəli sürərək üstələməyə çalışdı. Bir neçə ay sonra, bu xəstənin müalicəsi üçün ona mübahisəli şəkildə verilən qalıq məbləği bir vəkil vasitəsilə tələb etmək və yığdırmaq niyyətində ikən, özünə qarşı ittihamlar yenidən ortaya çıxdı; qısa müddət ərzində, iddia edilən mənimsəmənin yaxınlar tərəfindən aşkarlanacağı və cəza prosesində ona qarşı irəli sürüləcəyi qorxusu da onu bürüdü. Lakin xüsusilə ilk məqam bir müddət ərzində o qədər güclü oldu ki, təxminən yüz dəfə daha yüksək olan tələbdən imtina etməyi düşünməyə başladı — sanki mənimsənilmiş əşya üçün kompensasiya kimi — lakin bu fikri absurd sayaraq kənara atmaqla tezliklə bu düşüncəni dəf etdi.

Bu əhval-ruhiyyə zamanı, əksər hallarda çox nadir haldə bir şeyi sındıran və əzələ aparatını yaxşı idarə edən həkimə, qabın suyunu dəyişdirərkən, bu hərəkətlə orqanik olaraq heç bir əlaqəsi olmayan, qəribə «nəzarətsiz» bir hərəkətlə qabı masadan atması baş gəlir; nəticədə qab təxminən beş və ya altı böyük hissəyə parçalanır. Həm də bu, bir gecə əvvəl, yalnız güclü tərəddüddən sonra, məhz bu qabı çiçəklərlə dolu halda dəvət edilmiş qonaqların qarşısına yemək otağının masasına qoymaq qərarına gəldikdən və parçalanmadan bir az əvvəl, onu yaşayış otağında qorxu içində axtardıqdan və öz əli ilə digər otaqdan gətirdikdən sonra baş verir! Həkim ilkin təəccübdən sonra parçaları yığdığı zaman, məhz parçaları bir-birinə uyğunlaşdıraraq qabı demək olar ki, boşluqsuz bərpa etməyin hələ də mümkün olacağını müəyyən etdiyi anda — iki və ya üç böyük parça əlindən sürüşüb düşür; onlar minlərlə qəlpəyə ayrılır və onlarla birlikdə bu qaba dair bütün ümidlər də məhv olur.

Şübhəsiz ki, bu səhv hərəkətin aktual məqsədi, həkimə öz haqqını tələb etməyə imkan vermək idi; çünki bu hərəkət, onun saxladığı və ondan tələb etdiyi şeyi, yəni ona geri qaytarılmamış olanı aradan qaldıraraq, tələb etməsinə bir qədər mane olan şeyi ortadan qaldırdı.

Lakin bu birbaşa təyinatdan əlavə, hər bir psixoanalitik üçün bu səhv hərəkətin daha da dərin və vacib olan simvolik bir təyinatı da var; çünki qab, qadının şübhəsiz simvoludur.

Bu kiçik hekayənin qəhrəmanı gözəl, gənc və çox sevdiyi arvadını faciəli bir şəkildə itirmişdi; o, bədbəxtlikdə özünü günahkar sayan (‘gözəl bir vaza qırdığını’ iddia edən) bir nevroza tutuldu. Həmçinin qadınlarla əlaqə qura bilmirdi və evlənməyə, eləcə də daimi sevgi münasibətlərinə qarşı nifrət bəsləyirdi; bu münasibətlər şüursuzluqda ölmüş arvadına qarşı xəyanət kimi qiymətləndirilir, şüurda isə qadınlara bədbəxtlik gətirdiyi, onlardan birinin onun səbəbindən özünü öldürə biləcəyi və s. kimi rasionallaşdırılırdı. (Əlbəttə, belə olduqda vazanı daim saxlaması qadağan idi!)

Güclü libidosu nəzərə alınarsa, təbiətcə keçici olan, lakin ona ən uyğun gələn evli qadınlarla münasibətlərin ona daha çox cəlb etdiyi təəccüblü deyil (buna görə də başqasının vazanını saxlaması).

Bu simvolizmin gözəl təsdiqi aşağıdakı iki məqamda tapılır: Nevroza səbəbiylə psixoanalitik müalicəyə tabe oldu.

Müalicə seanslarından birində, ‘gil’ vazanın qırılmasından danışarkən, çox sonra yenidən qadınlarla münasibətinə toxundu və iddia etdi ki, ağlının sərhədlərini aşacaq qədər tələbkardır; məsələn, qadınlardan ‘dunyəvi olmayan gözəllik’ tələb edir. Lakin bu, hələ də (ölmüş, yəni dünyəvi olmayan) arvadına bağlı olduğunu və ‘dunyəvi gözəllik’ haqqında heç nə bilmək istəmədiyini çox aydın vurğulayır; buna görə də ‘gil’ (dünyəvi) vazanın qırılması.

Həqiqətən də, köçürmə zamanı həkiminin qızını evlənmə xəyalını qurduğu vaxt — həmin həkimə bir — vaza təqdim etdi, sanki intiqamın hansı istiqamətdə arzulandığına işarə edərək.

Görünür, səhvin simvolik mənası müxtəlif cür dəyişdirilə bilər, məsələn, vazanı doldurmaq istəməmək və s. Lakin mənə daha maraqlı gələn fikir, ən azı ikisi, ehtimal ki, şüuröncəsi və şüursuzluqdan ayrı-ayrılıqda təsir edən bir neçə motivin mövcudluğunun, səhvin təkrarlanmasında — vazanın yıxılması və əldən düşməsi — əks olunmasıdır.”

e) Əşyaların əldən düşməsi, yıxılması və qırılması, çox vaxt şüursuz düşüncə axınlarının ifadəsi üçün istifadə olunduğu, bəzən təhlil vasitəsilə sübut edilə bilən, lakin daha çox xalq arasında bu hadisələrə bağlı batil inanclar və ya zarafatlar əsasında təxmin edilən bir haldır. Duzun tökülməsi, şarab stəkanının yıxılması, yerə düşən bıçağın batması və s. kimi hallara bağlı təfsirlərin hansı mənalara gəldiyi məlumdur. Belə batil təfsirlərin diqqətə layiq olmaq haqqının nə qədər olduğunu yalnız sonrakı yerlərdə müzakirə edəcəyəm; burada yalnız qeyd etmək lazımdır ki, tək bir bacarıqsız hərəkət heç vaxt sabit bir məna daşımır, 1) Internat. Zeitschrift für Psychoanalyse, I, 1913. əksinə, şəraitdən asılı olaraq bu və ya digər məqsəd üçün ifadə vasitəsi kimi çıxış edir.

Bu yaxınlıqda evimdə qeyri-adi dərəcədə çox şüşə və çini qab-qacaq qırıldığı bir dövr oldu; mən də özüm bir neçə əşyanın zədələnməsinə səbəb oldum. Lakin bu kiçik psixoloji epidemiyaya aydınlıq gətirmək asan idi; bu, böyük qızımın toyundan əvvəlki günlər idi. Belə təntənələrdə adətən qəsdən bir qab-qacaq qırılır və ona uyğun gələn bəxt gətirən bir söz deyilirdi. Bu adətin qurban mənası və daha başqa simvolik mənası ola bilər.

Xidmətçilər qırılan əşyaları yerə düşürərək məhv etdikdə, bunun üçün psixoloji izahı ilk növbədə düşünməyəcəyik, lakin burada da qaranlıq motivlərin töhfəsi ehtimalı az deyil. Təhsilsiz insandan incəsənətin və incəsənət əsərlərinin dəyərini qiymətləndirməkdən daha uzaq heç nə yoxdur. Xidmətçi təbəqəmizə qarşı onların məhsullarına qarşı kor qəzəb hökm sürür, xüsusilə də dəyərini başa düşə bilmədikləri əşyalar onlar üçün iş tələbinin mənbəyinə çevrildikdə. Eyni təhsil səviyyəsinə və mənşəyə malik olan insanlar isə elmi institutlarda həssas obyektlərlə işləmədə böyük məharət və etibarlılıqla seçilirlər, əgər onlar öz ağaları ilə eyniləşməyə və institutun əsas heyətinə aid olmağa başlayıblarsa.

Burada bir gənc texnikin məlumatını yerləşdirirəm, bu məlumat əşyanın zədələnməsinin mexanizminə nəzər salmağa imkan verir.

«Bir müddət əvvəl mən bir neçə həmkarımla yüksək məktəbin laboratoriyasında bir sıra mürəkkəb elastiklik təcrübələri üzərində işləyirdik, bu işi könüllü olaraq üzərimizə götürmüşdük, lakin gözlədiyimizdən daha çox vaxt tələb etməyə başlamışdı. Bir gün yenə həmkarım F. ilə laboratoriyaya gedərkən, o, bu gün bu qədər vaxt itirməyin ona nə qədər xoşagəlməz olduğunu bildirdi, evdə başqa çox işləri var idi; mən ona yalnız dəstək verə bilərdim və keçən həftə baş verən hadisəyə işarə edərək, yarımşəkildə belə dedim: «Umarım, maşın yenidən işləməyəcək, beləliklə işi dayandırıb daha tez gedə bilərik!» — İş bölgüsü zamanı həmkar F.-ə presin ventili idarə etmək düşür, yəni o, akkumulyatordan təzyiq mayesini ventili ehtiyatla açaraq hidravlik presin silindrini yavaş-yavaş doldurmalıdır; təcrübənin rəhbəri manometr yanında dayanır və düzgün təzyiqə çatdıqda ucadan «Dayan» deyir. Bu əmrə F. ventili tutub bütün gücü ilə — sola çevirir (bütün ventillər istisnasız olaraq sağa bağlanır). Nəticədə akkumulyatorun tam təzyiqi presdə qəfildən təsirli olur, boru xətti buna uyğun deyil, dərhal bir boru birləşməsi partlayır — tamamilə zərərsiz maşın nasazlığı, lakin bu, bizi «bu gün işi dayandırıb evə getməyə» məcbur edir. Bundan əlavə, xarakterik olan odur ki, bir müddət sonra, biz bu hadisəni müzakirə edərkən, dost F. mənim tərəfimdən etibarlı şəkildə xatırladığım ifadəni heç cür xatırlamaq istəmədi.»

Özünü buraxmaq, bir səhv addım atmaq, sürüşmək, eyni dərəcədə həmişə motor hərəkətinin təsadüfi uğursuzluğu kimi şərh edilməməlidir. Bu ifadələrin dil ikili mənası: bədən tarazlığının belə tərk edilməsi ilə ifadə edilə bilən saxlanılmış fantaziyaların növünə artıq işarə edir. Qadınlarda və qızlarda yüngül sinir xəstəliklərinin bir neçə halını xatırlayıram, bunlar zədəsiz yıxılmadan sonra ortaya çıxmışdı və yıxılma zamanı təəccüb nəticəsində yaranan travmatik histeriya kimi qəbul edilmişdi. O vaxt mən artıq belə bir təəssürat almışdım ki, əşyalar fərqli şəkildə əlaqəlidir, sanki yıxılma artıq nevrozun bir təşkilidir və simptomların arxasında hərəkətverici qüvvələr kimi fərz edilə bilən cinsi məzmunlu şüursuz fantaziyaların ifadəsi olmuşdur. Eyni şeyi demək istəyən bir atalar sözü yoxdurmu: “Bir qız yıxılanda, belinə yıxılır”?

Səhvə düşməyə bir hal da aid edilə bilər ki, biri dilənciyə mis və ya kiçik gümüş sikkə əvəzinə qızıl sikkə verir. Belə səhv hərəkətlərin həlli asandır; bunlar taleyi yumşaltmaq, bəlanı dəf etmək və s. məqsədilə edilən qurban aktlarıdır. Əgər insan, xoşagəlməz böyüklük göstərməyə məcbur olduğu gəzişmədən dərhal əvvəl, həssas ananın və ya xalanın bir uşağın sağlığı haqqında narahatlığını eşidibsə, onda iddia olunan xoşagəlməz təsadüfin mənasından artıq şübhə etmək olmaz. Bu cür fəaliyyətlərimiz, inanmazlığa düşmüş ağlımızın müqaviməti səbəbindən şüur işığından qaçmalı olan bütün o dindar və batil etiqad adətlərinin icrasına imkan verir.

Təsadüfi hərəkətlərin əslində qəsdli olması, cinsi fəaliyyət sahəsindən başqa heç bir sahədə inam tapmayacaq, çünki orada hər iki növün sərhədi həqiqətən bulanıq görünür. Görünüşdə bacarıqsız bir hərəkətin cinsi məqsədlər üçün son dərəcə incəliklə istifadə oluna biləcəyinə dair, bir neçə il əvvəl özüm haqqında gözəl bir nümunə yaşamışam. Dostluq münasibəti olan bir evdə, uzun müddət söndüyü hesab edilən bir xoşagəlməzliyi məndə oyadan və məni şən, söhbətçi və nəzakətli edən, qonaq kimi gələn gənc bir qıza rast gəldim. O vaxt bunun hansı yollarla baş verdiyini də araşdırmışam; bir il əvvəl eyni qız məni soyuq buraxmışdı. İndi isə qızın dayısı, çox yaşlı bir kişi otağa girəndə, biz ikimiz də ayağa qalxdıq ki, küncdə duran stulu ona gətirək. O, məndən daha çevik idi, bəlkə də hədəfə daha yaxın idi; beləliklə, o, stula ilk olaraq sahib çıxmışdı və onu arxa tərəfi geriyə doğru, hər iki əlini stulun kənarlarına qoyaraq, qarşısına doğru daşıyırdı. Mən sonra yaxınlaşdım və stulu daşımaq iddiasından imtina etmədiyim üçün, birdən-birə onun arxasında çox yaxın dayandım, hər iki qolumu onun belinə arxadan doladım və əllərim bir anlıq onun döşünün qarşısında görüşdü. Mən, təbii ki, vəziyyəti yarandığı qədər sürətlə həll etdim. Heç kimə, bu bacarıqsız hərəkətdən nə qədər məharətlə faydalandığımın diqqət çəkmədi görünürdü.

Bəzən mənə, küçədəki qəzəbləndirici, bacarıqsız yol vermə halının da — insanın bir neçə saniyə irəli-geri, lakin həmişə digərinin və ya digərlərinin olduğu eyni tərəfə addım atması, nəhayət ikisinin də bir-birinin qarşısında dayanması — keçmiş illərin kobud, qışqırtı yaradan davranışını təkrarladığını və bacarıqsızlıq maskası altında cinsi niyyətlər güddüyünü söyləmək məcburiyyətində qalmışam. Nevrotiklərin psixoanalizlərimdən bilirəm ki, gənclərin və uşaqların sözdeyən safdilliyi çox vaxt yalnız belə bir maskadır ki, ayıb olanı utanc hissi ilə maneəsiz ifadə etmək və ya etmək mümkün olsun.

W. Stekel öz şəxsi təcrübəsindən çox oxşar müşahidələr bildirmişdir: «Bir evə girirəm və ev sahibəsinə sağ əlimi uzadıram. Təəccüblü şəkildə, bu zaman onun sərbəst səhər xalatını bir yerdə saxlayan bağı açıram. Mənim heç bir qeyri-şərəfli niyyətim yoxdur, lakin bu bacarıqsız hərəkəti bir fokusçunun məharəti ilə icra etmişəm».

Şairlərin səhv hərəkətləri də bizim burada müdafiə etdiyimiz kimi mənalı və motivli qəbul etdiklərinə dair dəfələrlə nümunələr verə bilmişəm. Buna görə də, bir şairin necə bacarıqsız bir hərəkəti mənalı etdiyini və sonrakı hadisələrin nişanəsi kimi təqdim etdiyini yeni bir nümunədə görməyimiz bizi təəccübləndirməyəcək.

Teodor Fontanenin «L’Adultera» romanında (Toplu əsərlər, II cild, s. 64, S. Fischer nəşriyyatı) deyilir: «... və Melani ayağa qalxdı və böyük toplardan birini, sanki salamlaşmaq üçün, ərinə atdı. Lakin o, düzgün nişan almamışdı, top yan tərəfə getdi və Ruben onu tutdu». Bu kiçik epizodu yaradan gəzintidən qayıdarkən, Melani ilə Ruben arasında, filizlənən bir meylin ilk işarəsini açıqlayan bir söhbət baş verir. Bu meyl ehtirasa çevrilir, belə ki, Melani nəhayət ərinə tərk edərək sevilən kişiyə tamamilə mənsub olmaq üçün gedir. (H. Sachs tərəfindən bildirilmişdir).

8) Normal insanların səhv tutma nəticəsində yaranan təsirlər adətən ən zərərsiz tiplidir. Məhz buna görə, həkimin və ya əczacının səhv tutması kimi əhəmiyyətli nəticələrə yol aça bilən, böyük əhəmiyyət kəsb edən səhv tutmaların hansısa istiqamətdə bizim nöqtə-i nəzərlərimizə düşüb-düşmədiyi sualına xüsusi maraq bəslənəcəkdir.

Çox nadir hallarda tibbi müdaxilə aparmaq vəziyyətinə düşdüyüm üçün, öz təcrübəmdən yalnız tibbi səhvə aid bir nümunə haqqında məlumat verə bilərəm. Uzun illərdir gündə iki dəfə ziyarət etdiyim çox yaşlı bir xanımın yanına səhər çağında etdiyim tibbi fəaliyyətim iki hərəkətdən ibarətdir: gözlərinə bir neçə damcı göz suyu damızdırıram və ona morfin inyeksiyası edirəm. Göz damcısı üçün mavi, morfin həlli üçün isə ağ rəngli iki şüşə həmişə əvvəlcədən hazırlanmış olur. Bu iki əməliyyat zamanı fikirlərim çox vaxt başqa bir şeylə məşğul olur; bu hadisə elə çox təkrarlandığından diqqət azad davranır. Bir səhər avtomatın səhv işlədiyini nəzərə çarpdım, damcı qabı ağ şüşənin əvəzinə mavi şüşəyə batırılmış və gözdə göz damcısı deyil, morfin damızdırılmışdı. Şiddətli qorxuya düşdüm, sonra isə iki faizli morfin həllinin bir neçə damcısının konyunktiva kisəsində heç bir fəlakət törədə bilməyəcəyi haqqında düşünərək özümü sakitləşdirdim. Qorxu hissi aydın şəkildə başqa yerdən gəlirdi.

Kiçik səhvi təhlil etmək cəhdində mənə ilk növbədə “yaşlı qadına qarşı səhv etmək” ifadəsi gəldi, bu ifadə həllə aparan qısa yolu göstərə bilərdi. Mən axşamdan əvvəl gənc bir adamın danışdığı bir yuxunun təsiri altında idim; bu yuxunun məzmunu yalnız öz anası ilə cinsi əlaqə kimi yozula bilərdi. Əfsanənin Kraliça İokastanın yaşına etiraz etməməsinin qəribəliyi, öz anasına olan eşqin heç vaxt onun indiki şəxsiyyəti ilə deyil, uşaqlıq illərindən qalan gənclik xatirə obrazı ilə bağlı olması nəticəsi ilə yaxşı uyğun gəlirdi. İki zaman arasında dalğalanan fantaziya şüurlu hala gətirildikdə və bununla da müəyyən bir zamana bağlandıqda, belə uyğunsuzluqlar həmişə ortaya çıxır. Bu cür fikirlərə dalğın halda doxsan yaşından böyük xəstəmə gəldim və yolda ümumi insan xarakterli Edip əfsanəsini, kahinlərdə ifadə olunan taleyin korrelatı kimi dərk etməkdə olduğum aydındır, çünki sonra “yaşlı qadına qarşı” səhv etdim. Lakin bu səhv yenə də zərərsiz idi; iki mümkün səhvdən, yəni morfin həllini gözdə istifadə etmək və ya göz suyunu inyeksiya üçün götürmək arasında, çox daha zərərsiz olanı seçmişdim. Hələ də cavablandırılmamış sual budur ki, ağır zərər törədə bilən səhvlərdə, burada müzakirə olunanlara bənzər şəkildə şüursuz niyyətin nəzərə alınıb-alınmayacağı məsələsidir.

1) Edip yuxusu, çünki Kral Edip haqqında əfsanənin başa düşülməsi üçün açarı ehtiva etdiyindən mən onu belə adlandırıram. Sofoklun mətnində İokastanın ağzından belə bir yuxuya istinad verilir. (Bax: “Yuxuların Yozumu”, s. 182, VIII nəşr, s. 182. Toplu Əsərlər, c. II/II).

Bu gözlənilən olduğu kimi, material məni yarıda qoyur və mən fərziyyələrə və nəticələrə məcbur qalır. Ağır psixonevroz hallarında özünə zərər vermənin bəzən xəstəlik əlaməti kimi ortaya çıxdığı və psixi konfliktin nəticəsinin intihar olması ehtimalının heç vaxt istisna edilmədiyi məlumdur. Mən indi öyrəndim və yaxşı aydınlaşdırılmış nümunələrlə sübut edə bilərəm ki, belə xəstələrə dəyən, görünüşcə təsadüfi olan zədələnmələrin çoxu əslində özünə zərər vermədir; çünki daim pusuda olan özünü cəzalandırmağa meyl, əks halda özünü qınamaq şəklində ifadə olunan və ya simptomların yaranmasına öz töhfəsini verən, təsadüfən yaradılan xarici vəziyyəti ustalıqla istifadə edir və ya arzulanan zərərli təsirin əldə edilməsinə qədər ona kömək edir. Belə hadisələr orta ağırlıqdakı hallarda da heç də nadir deyil və onlar, məsələn, xəstələrin iddia olunan bədbəxt hadisə zamanı nümayiş etdirdikləri diqqət çəkən soyuqqanlılıq kimi xüsusi cəhətlər vasitəsilə şüursuz niyyətin payını açıqlayır¹.

Həkimlik təcrübəmdən çox nümunə əvəzinə yalnız birini ətraflı nəql etmək istəyirəm: Gənc bir qadın araba qəzasında bir ayağının aşağı hissəsinin sümüklərini qırır, nəticədə həftələrlə yataqda qalır və bu zaman ağrı ifadələrinin olmaması və bədbəxtliyini sakitliklə daşıması ilə diqqət çəkir. Bu qəza uzun və ağır bir nevroz xəstəliyinin başlanğıcını qoyur və o, nəhayət psixoanaliz vasitəsilə sağalır. Müalicə zamanı mən öyrənirəm 1) Tam özünü məhv etməyə yönəlməyən özünə zərər vermə, bizim müasir mədəniyyət vəziyyətimizdə ümumiyyətlə təsadüfilik arxasında gizlənməkdən və ya spontan xəstəliyin simulyasiyası ilə özünü təsdiqləməkdən başqa seçimə malik deyil. Əvvəllər bu, matəm üçün adi bir işarə idi; Mer dövründə isə dindarlıq və dünyadan əl çəkməyə meyllərə ifadə verə bilərdi.

Həzzə zidd olan hadisələrin təsadüfi xarakterini nəzərə alsaq, qəzanın ətraf şəraiti və ondan əvvəl baş vermiş bəzi hadisələr diqqət çəkir. Gənc qadın, çox qısqanc olan həyat yoldaşı ilə birlikdə, evli bacısının mülkündə, çoxsaylı digər bacı-qardaşları və onların həyat yoldaşları ilə bir yerdə idi. Bir axşam bu yaxın dairədə öz sənətlərindən birini nümayiş etdirdi; qohumların böyük alqışları altında, lakin əri tərəfindən az məmnunluqla qarşılanan, peşəkar şəkildə kankana rəqs etdi. Əri sonra ona pıçıltı ilə belə dedi: «Sən yenə də bir fahişə kimi davranmışsan». Bu söz hədəfə dəydi; məhz rəqs nümayişi səbəbindən olub-olmadığını mübahisə mövzusu kimi buraxaq. O gecə narahat yuxu yatdı, növbəti günün səhər saatlarında gəzinti etmək istədi. Lakin atları öz seçdi, bir cütünü imtina etdi və başqa bir cüt tələb etdi. Ən kiçik bacısı körpəsini və onun dadısını arabada gəzdirmək istədi; qadın buna enerjili şəkildə qarşı çıxdı. Gəzinti zamanı sinirli oldu, arabacıya atların qorxa olacağını xəbərdarlıq etdi və həqiqətən də narahat heyvanlar bir anlıq çətinlik yaratdıqda, qorxu içində arabadan tullanaraq ayağını qırdı, arabada qalanlar isə sağ-salamat qurtuldular. Bu təfərrüatların açılmasından sonra bu qəzanın əslində bir təşkilatçılıq olduğunu artıq şübhə altına almaq çətindir, lakin təsadüfə, günaha uyğun cəzanı bu qədər yerində verməyə məcbur edən bacarığı təqdir etməyi də unutmayaq. Çünki bundan sonra ona kankana rəqsi uzun müddət üçün mümkün deyil idi.

Özünə zərər vermə haqqında sakit dövrlərdə çox az məlumat verə bilərəm, lakin fövqəladə şəraitdə belə hərəkətlərə qadir olduğumu görürəm. Əgər ailəmin üzvlərindən biri indi dilini dişlədiyini, barmağını sıxdığını və s. şikayət edirsə, tərəfimdən gözlənilən həmrəylik əvəzinə belə sual verilir: «Bunu niyə etdin?» Lakin mən özüm ən ağrılı şəkildə baş barmağımı sıxışdırmışam, gənc bir xəstə müalicə saatında (əlbəttə ciddi qəbul edilməyən) böyük qızımı evlənmək niyyətini açıqladıqdan sonra, mən isə onun məhz sanatoriyada həyatı üçün ən böyük təhlükə altında olduğunu bilirdim.

Oğlanlarımdan biri, canlı temperamentinin xəstə qulluğunda çətinlik yaratmağa adət etdiyi, bir səhər ona səhər saatlarını yataqda keçirməyin təklif edildiyinə görə qəzəb tutması keçirmiş və qəzetdən öyrəndiyi kimi özünü öldürməklə hədələmişdi. Axşam mənə qapı tutacağının döş qəfəsinin yanına toxunması nəticəsində yaratdığı şişkinliyi göstərdi. Mənim ironik sualım – bunu niyə etdiyi və bununla nə istədiyi – üzərində on bir yaşlı uşaq aydın cavab verdi: «Bu, səhər hədələdiyim özünə qəsd cəhdim idi». Əlavə edim ki, özünə zərər vermə haqqında mənim fikirlərimin o vaxtlar uşaqlarıma açıq olduğunu düşünmürəm.

Yarı qəsdən özünə zərər vermənin mövcudluğuna inanan kimsə — əgər bu qeyri-mükəmməl ifadəyə icazə verilsə — şüurlu qəsdən intiharla yanaşı, yarı qəsdən özünü məhv etmənin də — şüursuz qəsd ilə — mövcud olduğunu qəbul etməyə hazırlaşır; bu, həyat təhlükəsini ustalıqla istifadə edərək onu təsadüfi bədbəxt hadisə kimi maskalamağı bacarır. Belə bir hal heç də nadir olmamalıdır. Çünki özünü məhv etməyə meyl, bu meylin qalib gəldiyi insanlardan çox daha çox insanda müəyyən dərəcədə mövcuddur; özünə zərər vermələr adətən bu həvəs və ona qarşı hələ də təsir göstərən qüvvələr arasında kompromisdir, hətta həqiqətən intihar baş verdikdə belə, ona olan meyil uzun müddət əvvəl daha zəif dərəcədə və ya şüursuz və boğulmuş meyl kimi mövcud olmuşdur.

Şüurlu intihar qərarı da öz vaxtını, vasitəsini və fürsətini seçir; şüursuz olanın, səbəbin bir hissəsini öz üzərinə götürə biləcək və şəxsin müdafiə qüvvələrini işə salaraq onu öz təzyiqindən azad edə biləcək bir fürsət gözləməsi tamamilə bununla uyğundur. Burada irəli sürdüyüm düşüncələr heç də mənasız deyil; mənə bir neçə halda görünüşcə təsadüfi bədbəxt hadisə (atdan və ya arabadan düşmə) məlum olub ki, onların ətraflı şəraiti şüursuz olaraq icazə verilmiş intihar şübhəsini əsaslandırır. Məsələn, zabitlər arasında keçirilən yarışda bir zabit atdan düşür və o qədər ağır yaralanır ki, bir neçə gün sonra vəfat edir. Özünə gəldikdən sonra onun davranışı bəzi cəhətdən diqqət çəkicidir. Bundan da çox diqqət çəkici olan ondan əvvəlki davranışı idi. Sevimli anasının ölümü ilə dərin kədər içində idi; yoldaşlarının yanında ağlama krizlərinə tutulur, yaxın dostlarına həyatdan bezdiyini bildirir, onu əvvəllər maraqlandırmayan Afrikadakı müharibədə iştirak etmək üçün xidmətdən çıxmaq istəyir; əvvəllər cəld bir atçı olan o, indi mümkün olan hər yerdə atçılıqdan qaçır. Yarışdan əvvəl 1) Hadisə nəhayət qadına qarşı cinsi sui-qəsd halından fərqli deyil; bu halda kişinin hücumu qadının tam əzələ gücü ilə dəf edilə bilmir, çünki hücum olunanın şüursuz təhriklərinin bir hissəsi hücumu dəstəkləyərək ona kömək edir. Belə bir vəziyyətin qadının güclərini iflic etdiyi deyilir; yalnız bu iflicin səbəblərini əlavə etmək lazımdır. Bu baxımdan, Sanço Pansa adasının qubernatoru kimi verdiyi zəhmli hakim qərarı psixoloji baxımdan ədalətsizdir (Don Kişot, II hissə, XLV-ci fəsil). Bir qadın, onun namusunu zorla əlindən aldığı iddia edilən bir kişini məhkəməyə gətirir. Sanço, təqsirləndirilən şəxsdən aldığı tam pul kisəsi ilə qadına kompensasiya verir və qadının getməsindən sonra həmin şəxsə qadının arxasınca qaçıb pul kisəsini geri almaq icazəsini verir. Onlar ikisi də güləşərək geri qayıdırlar və qadın, pis adamın pul kisəsini ələ keçirməyə qadir olmadığını fəxr edərək deyir. Bunun üzərinə Sanço: «Əgər namusunu bu pul kisəsini müdafiə etdiyin qədər ciddi müdafiə etmiş olsaydın, kişi onu əlindən ala bilməzdi», – deyir.

2) Döyüş meydanı vəziyyətinin, birbaşa yolu çəkinən, lakin şüurlu intihar niyyətinə uyğun gələn vəziyyət olması aydındır. «Valenşteyn» əsərində Max Pikkolomininin ölümü haqqında isveçli kapitanın sözlərinə baxın: «Deyirlər ki, o, ölmək istəyirdi». sonunda qaçır, ondan yayınmaq mümkün deyil, kədərli bir əvvəlcədən hiss ifadə edir; bizim qəbul etdiyimiz baxışa görə, bu hissin doğru çıxdığına artıq təəccüblənmərik. Mənə etiraz edəcəklər ki, belə bir sinir depressiyası vəziyyətində insanın heyvanı sağlam günlərdəki kimi idarə edə bilməməsi tamamilə başa düşüləndir. Mən tamamilə razıyam; yalnız «sinirli»liyin burada vurğulanan özünü məhv etmə niyyətindəki hərəkət ləngiməsinin mexanizmini axtarmaq istərdim.

Budapeştdəki S. Ferentsi mənə, təsadüfi güllə yaralanması kimi görünən, lakin onun şüursuz intihar cəhdi kimi qiymətləndirdiyi bir hadisənin təhlilini dərc etmək üçün təhvil vermişdir. Mən onun baxışına yalnız razılıq bildirməklə kifayətlənə bilərəm:

«Y. Ad., 22 yaşında bir marangoz çırağı, 18 yanvar 1908-ci ildə məni görməyə gəldi. O, 20 mart 1907-ci ildə sol şaqula girən güllənin əməliyyatla çıxarılıb-çıxarılmayacağını və ya çıxarılma məcburiyyəti olub-olmadığını öyrənmək istəyirdi. Arada bir baş verən, çox da şiddətli olmayan baş ağrıları nəzərə alınmasa, özünü tamamilə sağlam hiss edir; obyektiv müayinə də sol şaquldakı xarakterik, barutla qara rəng almış güllə yarasından başqa heç nə aşkarlamır, ona görə də mən əməliyyata qarşı çıxıram. Hadisənin şəraiti soruşulduqda, təsadüfən yaralandığını bildirir. Qardaşının tapançası ilə oynayırmış, onun dolu olmadığını düşünürmüş, sol əli ilə tapançanı sol şaquluna sıxırmış (o, sol əllili deyil), barmağını tetikə qoyurmuş və atəş açılırmış. Altı lüləli silahda üç patron var imiş. Mən ona soruşuram: tapançanı özünə götürmək fikri ona necə gəldi? O cavab verir ki, bu, onun hərbi qulluğa çağırıldığı dövr imiş; əvvəlki axşam döyüşmələrdən qorxduğu üçün silahı qəhəvxanaya aparırmış. Hərbi komissiyada varis damarları səbəbindən yararsız elan edilmiş və bu, ona çox utanc gətirmişdi. Evə qayıtmış, tapança ilə oynamış, lakin özünə zərər vermək niyyətində deyilmiş; sonra hadisə baş vermiş. Onun taleyindən necə razı qaldığına dair verilən növbəti suala ah çəkərək cavab vermiş və bir qızla olan eşq hekayəsini danışmış; qız da onu sevirdi, lakin yenə də onu tərk etmişdi; qız sadəcə pul hərisliyi ucbatından Amerikaya köçmüşdü. O, qızın arxasınca getmək istəyirdi, lakin valideynləri buna mane oldular. Sevgilisi 20 yanvar 1907-ci ildə, yəni bədbəxt hadisədən iki ay əvvəl yola düşmüşdü. Bütün bu şübhə doğuran amillərə baxmayaraq, xəstə atəşin bir «təsadüf» olduğunu israrla təkrarlayırdı. Mən isə tam əminəm ki, oynamaqdan əvvəl silahın dolu olub-olmadığını yoxlamamaq diqqətsizliyi, eləcə də özünə zərər vermə psixoloji olaraq müəyyən edilmişdi. O, hələ də bədbəxt eşq macərasının depressiv təsiri altında idi və açıq-aydın hərbi xidmətdə «unudulmaq» istəyirdi. Bu ümid də ondan alındıqda, silahla oynamaq, yəni şüursuz intihara cəhd baş verdi. Tapançanı sağ yox, sol əlində tutması, onun həqiqətən yalnız «oynadığını», yəni şüurlu şəkildə intihar etmək istəmədiyini qəti şəkildə göstərir.»

Müşahidəçi tərəfindən mənə təqdim olunan, görünüşdə təsadüfi olan özünə zərər vermənin başqa bir təhlili «Başqası üçün quyu qazan, özü içinə düşər» atalarını xatırladır.

«X. xanım, yaxşı burjuaziya mühitindən gəlir, evlidir və üç uşağı var. O, həqiqətən də sinirli olsa da, heç vaxt enerjili müalicəyə ehtiyac duymamışdır, çünki həyatla kifayət qədər başa çıxa bilir. Bir gün o, özünün anlıq olduqca təsirli, lakin keçici olan üz quruluşunu aşağıdakı şəkildə pozdu. Təmir olunan bir küçədə daş yığınına ilişdi və üzü bir ev divarı ilə təmasa girdi. Bütün üzü zədələnmişdi, göz qapaqları göyərmiş və ödemli olmuşdu, gözlərinə bir şey gələcəyindən qorxduğu üçün həkim çağırtdırdı.

Bu məsələyə görə sakitləşdikdən sonra mən soruşdum: «Amma niyə belə yıxıldınız?» O, cavab verdi ki, bir neçə aydır oynaq xəstəliyi olan və bu səbəbdən pis yeriyən ərinə həmin küçədə diqqətli olmağı xəbərdarlıq etmişdi və artıq bir neçə dəfə belə hallarda, təkəbbürə düşmədən, başqasını xəbərdar etdiyi şeyin özünə baş gəldiyini müşahidə etmişdi.

Mən onun qəzasının bu təyinatından razı qalmadım və daha çox şey danışa bilib-bilməyəcəyini soruşdum. Bəli, qəzadan dərhal əvvəl o, küçənin qarşı tərəfindəki mağazada uşaqların otağı üçün bəzək kimi birdən-birə almaq istədiyi gözəl bir rəsm görmüşdü və dərhal almaq istədi: mağazaya doğru düz getdi, küçəyə diqqət etmədən daş yığınına ilişdi və əlləri ilə qorunmaq üçün ən kiçik cəhd belə etmədən üzü divara dəyərək yıxıldı. Rəsmini almaq qərarı dərhal unuduldu və o, tələsik evə getdi. — «Amma niyə daha yaxşı baxmadınız?» — deyə soruşdum. — Bəli, — cavab verdi, — «bəlkə də bu bir cəza idi! Sizə etimadla danışdığım hekayəyə görə. — «Bu hekayə sizi hələ də bu qədər əzablandırırdı?» — «Bəli — sonra özümü bədxasi, cinayətkar və qeyri-axlaqi hesab etdiyimə görə çox peşman oldum, amma o vaxt sinirli olduğum üçün demək olar ki, dəli idim.»

Məsələ, uşaqların çoxluğundan maliyyə vəziyyətlərinə görə qorunmaq istədikləri üçün ərinin razılığı ilə bir həkim olmayan qadının başlatdığı və bir mütəxəssis həkimin bitirdiyi abortla bağlı idi.

«Tez-tez özümü qınayıram: amma sən öz uşağını öldürtdün, və mən belə bir şeyin cəzasız qalmayacağından qorxurdum. İndi, gözlərimlə bağlı pis bir şey olmadığını mənə təsdiq etdiyiniz üçün tam sakitləşmişəm: artıq kifayət qədər cəzalandırılmışam.»

«Beləliklə, bu qəza bir tərəfdən, törətdiyi cinayətə görə cəza çəkmək, digər tərəfdən isə, aylarla davamlı qorxduğu, bəlkə də çox daha böyük olan naməlum bir cəzadan qaçmaq üçün özünə verilən cəza idi. Mağazaya hücum edərək rəsmi almaq istədiyi anda, ərinin xəbərdarlığı zamanı artıq onun şüursuzunda kifayət qədər güclü hərəkətə gəlmiş bütün hadisənin və bütün qorxularının xatirəsi qalib gəlmişdi və bəlkə də belə bir ifadə ilə özünü büruzə verə bilərdi: Amma uşaq otağı üçün bəzək əşyasına nə ehtiyacın var, sən öz uşağını öldürtdün! Sən qatilsən! Böyük cəza gəlməkdədir, bu əminliklə söylənilə bilər!

Bu fikir şüur səviyyəsinə çıxmadı, əvəzinə isə, demək istədiyim kimi, psixoloji anı, özünə cəza vermək üçün uyğun görünən dağ yığınını diqqəti cəlb etmədən istifadə etmək məqsədilə dəyərləndirdi; buna görə də yıxılarkən əllərini belə uzatmadı və buna görə də şiddətli bir qorxu hissi yaranmadı. Qəzasının ikinci, ehtimal ki, daha az əhəmiyyətli təyinedici amili, əlbəttə ki, bu işdə günahkar olan ərinə qarşı şüursuz aradan qaldırma istəyinə görə özünə cəza verməsidir. Bu istək, küçədəki dağ yığınına diqqətli olmaqla bağlı tamamilə artıq olan xəbərdarlıqda özünü büruzə vermişdi, çünki əri, məhz pis yeriyirdi deyə, çox ehtiyatlı addımlayırdı».

1) Van Emden, Abortusa görə özünə cəza vermə. (Zentralbl. f. Psychoanalyse, II/12.) — Bir müxbir «Səhv hərəkətlər vasitəsilə özünə cəza vermə» mövzusu ilə bağlı yazır: İnsanların küçədə necə davrandığına diqqət yetirsək, kişilərə — artıq adət olduğu kimi — keçib gedən qadınlara baxdıqları zaman nə qədər tez-tez kiçik qəzaların baş verdiyini qeyd etmək imkanı yaranır. Biri — düz yerdə — ayağını burxayır, biri işıq dirəyinə çırpılır və ya başqa cür yaralanır.

Hadisənin ətraflı şəraitini nəzərə alsaq, J. Stärcke (l. c.) haqlı olacaq, çünki o, görünüşdə təsadüfi olan yanma nəticəsində özünə ziyan vurmağı «qurban əməli» kimi qəbul edir:

«Bir xanımın, Almaniyaya hərbi xidmətə getmək məcburiyyətində qalan kürəkəni var idi. O, aşağıdakı şəraitdə ayağını yandırdı. Qızı tezliklə doğum edəcəydi və müharibə təhlükələri haqqında düşüncələr, təbii ki, bütün ailənin əhval-ruhiyyəsini çox da yüksəltmirdi. Getmədən bir gün əvvəl o, kürəkənini və qızını nahara dəvət etmişdi. Özü mətbəxdə nahar hazırlayır, lakin ondan əvvəl, qəribə bir şəkildə, rahat gəzə bildiyi və evdə də adətən geyindiyi, düz tabanlı, hündür bağlanma çəkmələrini, ayaqlarına böyük gələn, üstü açıq olan ərinin başmaqları ilə dəyişdirmişdi. Odun üstündən böyük bir qazan qaynayan şorbanı götürərkən onu əlindən saldı və nəticədə ayağını, xüsusilə də üstü açıq şamçı ilə qorunmayan ayaq üst hissəsini bir qədər ciddi şəkildə yandırdı. — Təbii ki, bu hadisə hamı tərəfindən onun başa düşülən «sinirli» vəziyyətinin hesabına yazıldı. Bu yanma zədəsindən sonrakı ilk günlərdə isti əşyalara qarşı çox ehtiyatlı oldu, lakin bu, bir neçə gün sonra bir biləyini isti şorba ilə yandırmasına mane olmadı!»

1) Belə qəza nəticəsində zədələnmə və ya ölüm hallarının çox böyük bir sayında baxış tərzi şübhəli qalır. Uzaqdan baxan şəxs qəzada təsadüfdən başqa bir şey görmək üçün heç bir səbəb tapmayacaq, halbuki qəzaya uğrayan şəxsə yaxın olan və onun intim detallarını bilən bir şəxs təsadüfin arxasında şüursuz niyyət olduğunu güman etmək üçün səbəblərə malikdir. Bu məlumatın necə olması və bu işdə hansı əlavə şəraitin rol oynadığı barədə, nişanlısı küçədə avtomobillə vurulub öldürülmüş gənc bir kişinin aşağıdakı hesabatı yaxşı nümunədir:

«Keçən ilin sentyabrında mən Z. xanımı tanıdım, yaşı 34 idi. O, maddi cəhətdən yaxşı vəziyyətdə yaşayırdı, müharibədən əvvəl nişanlanmışdı, lakin nişanlısı 1916-cı ildə fəaliyyət göstərən zabit kimi həlak olmuşdu. Biz bir-birimizi tanıdıq və sevdik, əvvəlcə evlənmək fikri olmadan, çünki şərait, xüsusilə də yaş fərqi — mən özüm 27 yaşında idim — hər iki tərəf üçün buna icazə verilməsinə imkan verirdi.

Belə bir vəziyyətdə, öz bütövlüyünə və öz həyatına qarşı yönəlmiş bu qəzəb, görünüşcə təsadüfi bacarıqsızlıq və hərəkət çatışmazlığı arxasında gizlənə bilirsə, eyni baxış bucağının, başqalarının həyatını və sağlamlığını ciddi şəkildə təhlükə altına atan səhv hərəkətlərə də şamil edilməsinin mümkün olduğunu qəbul etmək üçün artıq böyük bir addım atmağa ehtiyac yoxdur. Bu baxış bucağının doğruluğunu təsdiqləyən dəlillər kimi təqdim edə biləcəyim şey, nevroz xəstələri üzərində aparılan təcrübələrdən götürülmüşdür, lakin bu, tamamilə tələb olunan şərtlərlə üst-üstə düşmür. Mən bir hadisə haqqında məlumat verəcəyəm; burada məni əslində bir səhv hərəkət deyil, daha çox simptomatik və ya təsadüfi hərəkət adlandırıla bilən bir davranış izə çıxarmışdı və bu da nəticədə xəstədəki konfliktin həllinə imkan yaratmışdı. Bir dəfə mən, çox ağıllı bir kişinin evliliyini yaxşılaşdırmağı öz üzərimə götürmüşdüm; onun özü onu dərin sevgi ilə sevən gənc həyat yoldaşı ilə olan münasibətindəki narazılıqlar əlbəttə ki, real əsaslarla izah edilə bilərdi, lakin onun öz etirafına görə, bu əsaslar vəziyyəti tamamilə izah etmirdi. O, işi ilə məşğul olmağa davam edirdi.

Biz eyni küçədə, bir-birimizə qarşı yaşayır və gündəlik olaraq birgə vaxt keçirirdik; zaman keçdikcə münasibətlərimiz intim xarakter almağa başladı. Bu, evlilik fikrini daha da yaxınlaşdırdı və nəhayət mən də buna razılıq verdim. Həmin il Pasxa bayramında nişan planlaşdırılmışdı; lakin Xanım Z. bundan əvvəl M. şəhərindəki qohumlarına səyahət etməyi nəzərdə tutmuşdu, bu səyahət isə Kapp çevrilişi nəticəsində yaranan dəmiryolçular tətili səbəbindən gözlənilmədən ləğv edildi. İşçi sinfinin qələbəsi və onun nəticələri səbəbindən gələcək üçün açılan qaranlıq perspektivlər, qısa müddət ərzində bizim əhval-ruhiyyəmizə, xüsusilə də Xanım Z.-nin əhval-ruhiyyəsinə təsir etdi; çünki o, əvvəllər də əhval-ruhiyyə dəyişikliyinə məruz qalan biri idi və gələcəyimiz üçün yeni maneələr gördüyünə inanırdı. Lakin martın 20-i, şənbə günü, o, həddindən artıq şən əhval-ruhiyyədə idi; bu hal məni təəccübləndirdi və məni də özünə çəkdi, elə ki, biz hər şeyi ən parlaq rənglərdə görürdük. Bir neçə gün əvvəl biz, konkret bir vaxt təyin etmədən, bəzən birgə kilsəyə getmək haqqında danışmışdıq. Növbəti səhər, martın 21-i, bazar günü, saat 9:15-də o, məni telefonla çağıraraq, kilsəyə getmək üçün dərhal onu aparmağımı istədi; lakin mən vaxtında hazır ola bilməyəcəyimi və üstəlik işlərimi bitirmək istədiyimi bildirdiyim üçün bu təklifi rədd etdim. Xanım Z. açıq şəkildə məyus oldu, sonra tək başına yola düşdü və öz binasının pilləkənlərində bir tanışına rast gəldi; onunla birlikdə Tauentzien küçəsi ilə Ranke küçəsinə qədər olan qısa yolu keçdi. O, bizim söhbətimiz haqqında heç nə demədən, ən yaxşı əhval-ruhiyyədə idi. Həmin kişi zarafatla vidalaşdı — Xanım Z. yalnız həmin yerdə genişlənmiş və aydın görünən bəndi keçməli idi — elə bu zaman atlı araba onu piyada yolunun kənarında, çox yaxın məsafədə faytonun altına düşdü (qaraciyərin əzilməsi, bir neçə saat sonra ölümə gətirdi). — Biz bu yerdən əvvəllər yüzlərlə dəfə keçmişdik; xanım Z. son dərəcə ehtiyatlı idi, məni özümü dəfələrlə ehtiyatsızlıqdan saxlamışdı; həmin səhər demək olar ki, heç bir araba hərəkət etmirdi, tramvaylar, omnibuslar və s. tətil edirdi — məhz bu vaxt demək olar ki, tam sakitlik hökm sürürdü, faytonu o, görməsə də, mütləq eşitməli idi! — Hamı «təsadüf»ə inanır — mənim ilk fikrim belə oldu: bu mümkün deyil, niyyətdən söhbət gedə bilməz. Mən psixoloji izahat axtardım. Xeyli vaxtdan sonra onu Sizin «Gündəlik həyatın psixopatologiyası» əsərinizdə tapdığıma inandım. Xüsusilə ona görə ki, xanım Z. bəzən müəyyən intihara meyl bildirir, hətta məni də buna sövq etməyə çalışırdı, mən isə bu fikirləri ona dəfələrlə əsaslı şəkildə danışmışdım; məsələn, ölümündən iki gün əvvəl gəzintidən qayıdarkən, xaricən tamamilə əsassız şəkildə, öz ölümündən və miras məsələlərinin nizamlanmasından danışmağa başlamışdı; bunları isə, yeri gəlmişkən, etməmişdi! Bu, həmin sözlərin heç bir niyyətə əsaslanmadığına dair əlamətdir. Mənim qeyri-məcburi mühakiməmi bildirməyə icazə verilərsə, mən bu bədbəxtlikdə nə təsadüf, nə də şüurun tutulmasının təsirini, əksinə, təsadüfi qəza kimi maskalanmış, şüursuz niyyətlə həyata keçirilmiş qəsdən özünü məhv etməni görürəm. Mənim bu fikrimi xanım Z.-nin qohumlarına qarşı həm məni tanımazdan əvvəl, həm də sonra, həm də mənə qarşı son günlərə qədər söylədiyi sözlər möhkəmləndirir — bunların hamısı onun gözündə heç nəyin əvəz edə bilmədiyi bəyin itkisinin təsiri kimi qəbul edilməlidir.

Boş vermişlik hissi ilə boşanma fikrini daşıyır, lakin sonra onu rədd edir, çünki iki kiçik uşağını hədsiz dərəcədə sevir. Buna baxmayaraq, o, həmişə bu qərarına geri dönür və vəziyyəti özünə qatlaşdırmaq üçün heç bir vasitədən çəkinmirdi. Belə bir münaqişənin həll olunmaması, mənim üçün, bir-biri ilə mübarizə aparan şüurlu motivləri gücləndirmək üçün şüursuz və sıxışdırılmış motivlərin hazır olduğunu göstərən sübutdur; belə hallarda mən psixoloji analiz vasitəsilə münaqişəni bitirməyi öz üzərimə götürürəm. Bir gün adam mənə onu son dərəcə qorxudan kiçik bir hadisədən danışdı. O, böyük uşağı ilə, hansını ki, çox sevir, “oyun” edir, onu qaldırır və endirir, bir dəfə elə bir yerdə və elə hündürlükdə edirdi ki, uşağın başı demək olar ki, ağır asılan qaz çilçırağına dəyəcəkdi. Demək olar ki, dəydi, lakin əslində dəymədi və ya yalnız son anda! Uşağa heç nə olmadı, lakin o, qorxudan başı dönüb. Ata uşağı qucağında tutaraq yerində donub qaldı, fiakr keçib (qaraciyər zədələnməsi, bir neçə saat sonra ölümə səbəb oldu). — Bu yeri biz əvvəllər yüzlərlə dəfə keçmişik; xanım Z. hədsiz ehtiyatlı idi, məni də çox vaxt ehtiyatsızlıqlardan saxlayırdı, həmin səhər demək olar ki, heç bir nəqliyyat vasitəsi yox idi, tramvaylar, avtobuslar və s. tətil edirdi — məhz həmin vaxt demək olar ki, tam sakitlik hökm sürürdü, fiakr onu görməsə belə, mütləq eşitməli idi! — Bütün dünya “təsadüf”ə inanır — mənim ilk fikrim belə oldu: Bu mümkün deyil — niyyətdən də söhbət gedə bilməz. Mən psixoloji izahat cəhd etdim. Uzun müddətdən sonra mən onu sizin “Gündəlik həyatın psixopatologiyası” əsərində tapdığıma inandım. Xüsusilə də xanım Z. bəzən intihara meylini açıq şəkildə ifadə edirdi, hətta məni də buna təşviq etməyə çalışırdı, düşüncələr ki, mən ona kifayət qədər çox dəfə bu fikirlərdən daşınmağı öyrətmişdim; məsələn, gəzintidən qayıtdıqdan iki gün sonra, xarici görünüşcə tamamilə əsassız olaraq, ölümü və miras məsələləri haqqında danışmağa başladı; əslində, o, sonuncularını həll etmədi! Bu, bu ifadələrin heç bir niyyətə əsaslanmadığını göstərən əlamətdir. Əgər öz qeyri-rəsmi fikrimi bildirməyə icazə verilsə, onda bu, mən bu bədbəxtlikdə nə təsadüf, nə də şüur bulanmasının təsirini, əksinə, təsadüfi bədbəxtlik kimi maskalanmış, şüursuz niyyətlə həyata keçirilmiş qəsdən özünü məhv etməni görürəm. Bu qənaətimə xanım Z.-nin qohumlarına qarşı ifadələri ilə dəstəklənir, həm əvvəllər, məni tanımadan əvvəl, həm də sonra, eləcə də mənim qarşımda son günlərə qədər — hamısını nişanlısının itkisinin təsiri kimi qəbul etmək lazımdır, hansını ki, onun gözlərində heç nə əvəz edə bilməzdi.

Ana histerik tutma keçirdi. Bu ehtiyatsız hərəkətin xüsusi məharəti, valideynlərdəki reaksiyanın şiddəti mənə bu təsadüfi hadisədə sevilən uşağa qarşı pis niyyət ifadə edən bir simptom hərəkəti axtarmağı məsləhət gördü. Atanın həmin uşağa göstərdiyi cari məhəbbətə olan ziddiyyəti, zərər vermə impulsunu, həmin uşağın tək və o qədər kiçik olduğu, atanın isə ona hələ məhəbbət göstərməyə ehtiyac duymadığı dövrə geri qaytarmaqla aradan qaldıra bilərdim. Onda, qadınından az məmnun olan kişinin həmin vaxt belə bir fikrə malik olduğunu və ya belə bir qərar verdiyini qəbul etmək mənə asan gəlirdi: “Bu kiçik varlığa, mənə heç bir dəyəri olmayan, ölürsə, mən azad olaram və qadından boşana bilərəm”. Deməli, indi bu qədər sevildiyi həmin varlığın ölümünə olan istək şüursuz olaraq davam etməli idi. Buradan etibarən bu istəyin şüursuz sabitləşməsinə gedən yol asan tapıla bilərdi. Xəstənin uşaqlıq xatirəsindən, ananın atasının diqqətsizliyinə yükədiyi kiçik qardaşının ölümünün valideynlər arasında boşanma hədəsi ilə nəticələnən şiddətli mübahisələrə səbəb olması, güclü bir təyinatı həqiqətən ortaya çıxardı. Xəstəmin evliliyinin gedişatı, mənim kombinasiyamı həm də terapiya uğuru ilə təsdiqlədi.

J. Stärcke (l.c.) şairlərin, qəsdən edilən hərəkətin yerinə bir səhv hərəkəti qoymaqdan və beləliklə onu ən ağır nəticələrin mənbəyinə çevirməkdən çəkinmədiklərinə dair bir nümunə vermişdir:

“Heyermansın eskizlərindən birində, səhv hərəkət və ya daha dəqiq desək, yanlış hərəkət nümunəsi var ki, müəllif bunu dramatik motiv kimi tətbiq edir.

Amsterdam, H. J. W. Becht, 1914.

Bu, ‘Tom və Teddie’ eskizidir. — Xüsusi bir teatrda çıxış edən, uzun müddət suyun altında qalan və şüşə divarlı dəmir hovuzda fəndlər icra edən bir dalgıç cütündən — qadın bir müddətdir başqa bir kişi, bir məşqçi ilə əlaqə qurub. Kişi-dalgıç onu tamaşadan əvvəl dəyişmə otağında birgə tutmuşdur. Səssiz səhnə, təhdidedici baxışlar və dalgıç deyir: ‘Sonra!’ — Tamaşa başlayır. — Dalgıç çətin fəndi icra edəcək, o, suyun altında hermetik bağlı qutuda ‘iki yarım dəqiqə’ qalacaq. — Onlar bu fəndi artıq bir neçə dəfə icra etmişdilər, qutu bağlandı və ‘Teddie’ öz saatları ilə vaxtı yoxlayan tamaşaçılara ‘açar’ı göstərdi. O, açarı bir neçə dəfə hovuzun içərisinə salmağı da qəsdən etdi və sonra, qutu açılmalı olduqda gecikməmək üçün tələsik arxasınca dalğıc oldu.”

Bu 31 yanvar axşamında Tom həmişəki kimi, şən və təravətli qadının kiçik barmaqları tərəfindən içəri kilidləndi. O, baxış dəliyinin arxasında təbəssüm edirdi — qadın açarı əlində saxlayır və onun xəbərdarlıq işarəsini gözləyirdi. Kulislərin arasında mükəmməl frakı, ağ qalstukası və at çapma qamçısı ilə məşqçi dayanırdı. Diqqətlərini özünə cəlb etmək üçün o, üçüncü şəxs kimi qısa bir fit çaldı. Qadın ona baxdı, güldü və diqqəti yayındırılmış birinin bacarıqsız hərəkəti ilə açarı elə güclü yuxarı atdı ki, açar dəqiq iki dəqiqə iyirmi saniyə, yaxşı sayılmış şəkildə, hovuzun kənarına, ayaq dayaqını örtən bayraqlı parçanın arasına düşdü. Heç kim bunu görmədi. Heç kim bunu görə bilməzdi. Zaldan baxdıqda, optik aldatma elə idi ki, hər kəs açarın suya düşdüyünü görürdü — və heç bir teatr köməkçisi bunu qeyd etmədi, çünki bayraqlı parça səsi yumşaldırdı.

Gülərək, tərəddüd etmədən Teddie hovuzun kənarından aşdı. Gülərək — o, bunu asanlıqla idarə edirdi — qadın nərdivanla aşağı düşdü. Gülərək o, ayaq dayaqının altında itdi, orada axtarmaq üçün, və açarı dərhal tapmadıqda, bayraqlı parçanın ön tərəfində, oğurluq mimikası ilə, sanki belə deyirmiş kimi ifadə ilə əyildi: “Ay canım, nə qədər də narahatlıq verici!”

Bu vaxt Tom baxış dəliyinin arxasında, sanki o da narahat olacaqmış kimi, gülünc mimikalar göstərirdi. Onun saxta dişlərinin ağlığı, kətan bığının altındakı dodaqlarının çeynənməsi, alma yeyərkən də görülmüş olan komik nəfəs qabarcıqları görünürdü. Onun solğun barmaqlarının axtarışı və qazması görünürdü və zalda olanlar, bu axşam artıq bir neçə dəfə güldükləri kimi, yenə güldülər.

İki dəqiqə və əlli səkkiz saniyə...

Üç dəqiqə yeddi saniyə... on iki saniyə...

Bravo! Bravo! Bravo!...

Onda zalda təşviş yarandı və ayaqların yerə sürtülməsi eşidildi, çünki xidmətçilər və məşqçi də axtarmağa başladılar və örtük qalxmadan əvvəl pərdə düşdü.

Altı ingilis rəqqasə çıxış etdi — sonra pony, it və meymunlarla olan kişi. Və belə davam etdi.

Yalnız növbəti səhər tamaşaçılar bir bədbəxt hadisənin baş verdiyini, Teddienin dünyada dul qaldığını eşitdilər...

Sitat edilənlərdən aydın olur ki, bu sənətkarın özü simptom hərəkətinin mahiyyətini nə qədər mükəmməl başa düşmüş olmalıdır ki, bizə ölümcül bacarıqsızlığın daha dərin səbəbini bu qədər dəqiq nümayiş etdirə bilsin.

9 / 12

IX. Simptom və təsadüfi hərəkətlər

Əvvəlcə təsvir olunan hərəkətlər, ki, onlarda şüursuz niyyətin icrasını tanıyırdıq, nəzərdə tutulan digər hərəkətlərin pozulması kimi ortaya çıxırdı və bacarıqsızlıq bəhanəsi ilə üst-üstə düşürdü. İndi söhbəti gedən təsadüfi hərəkətlər, səhvə düşmə hallarındakı hərəkətlərdən yalnız onunla fərqlənir ki, onlar şüurlu niyyətə söykənməyi rədd edirlər və beləliklə, bəhanəyə ehtiyac duymurlar. Onlar öz-özlüyündə ortaya çıxırlar və icazə verilir, çünki onlarda məqsəd və niyyət gözlənilmir. Onlar “onlar haqqında heç nə düşünmədən”, yalnız “saf təsadüfən”, “əlləri məşğul etmək üçün” icra olunur və insan hesab edir ki, belə bir cavab hərəkətin mənasını araşdırmağa son qoyacaq. Bu istisna mövqedən həzz ala bilmək üçün, artıq bacarıqsızlıq bəhanəsinə müraciət etməyən bu hərəkətlər müəyyən şərtləri yerinə yetirməlidirlər; onlar nəzərə çarpmayan olmalı və onların təsirləri əhəmiyyətsiz olmalıdır.

Mən özüm və başqalarında belə təsadüfi hərəkətlərin çoxluğunu topladım və hər bir nümunəni dərindən araşdırdıqdan sonra mənim fikrimcə, onlar daha çox simptomatik hərəkətlər adını haqq edirlər. Onlar icra edən şəxsin özündə onlarda gözləmədiyi və adətən bildirməyi deyil, özündə saxlamağı nəzərdə tutduğu bir şeyi ifadə edirlər.

Deməli, onlar indiyə qədər nəzərdən keçirilən bütün digər hadisələr kimi tamamilə simptom rolunu oynayırlar.

Belə təsadüfi və ya simptomatik hərəkətlərin ən zəngin məhsuldarlığını, əlbəttə, nevrotiklərin psixoanalitik müalicəsi zamanı əldə etmək olar. İki nümunə vasitəsilə bu qədər əhəmiyyətsiz hadisələrin şüursuz fikirlər tərəfindən nə qədər uzağa və nə qədər incəliklə müəyyən edildiyini göstərməkdən özümü saxlaya bilmərəm. Simptomatik hərəkətlərin səhvə düşmə ilə sərhədi o qədər aydın deyil ki, mən bu nümunələri əvvəlki bölmədə də yerləşdirə bilərdim.

1) Gənc bir qadın iclas zamanı fikrini bildirir ki, dünən dırnaq kəsərkən “dırnaq yatağındakı incə dəri qatını soymağa çalışarkən ətə kəsdi”. Bu o qədər maraqsızdır ki, insan təəccüblə soruşur ki, bu niyə ümumiyyətlə xatırlanır və qeyd olunur və insan güman edir ki, burada simptomatik hərəkətlə işi var. Həqiqətən də, kiçik bacarıqsızlıq baş barmağında deyil, üzükdə baş vermişdi, yəni evlilik üzüyünün taxıldığı barmaqda. Bundan əlavə, onun toy günü idi, bu da incə dəri qatının zədələnməsinə tam müəyyən və asanlıqla tapıla bilən bir məna verir. O, eyni zamanda, ərinin bacarıqsızlığına və qadın kimi özünün anesteziyasına işarə edən bir yuxu da danışır. Amma niyə sol əlinin üzük barmağı zədələndi, halbuki evlilik üzüyü sağ ələ taxılır? Onun əri hüquqşünasdır, “hüquq doktoru”dur və onun qız vaxtı gizli meyli bir həkimə (zarafətlə: “sol tərəf doktoru”) aid idi. “Sol əl ilə evlilik” də öz müəyyən mənasına malikdir.

2) Evli olmayan gənc bir xanım danışır: «Dünən tamamilə təsadüfən yüz quldinlik kağız pulu iki hissəyə cırtdım və onun yarısını məni ziyarət edən bir xanıma verdim. Bu da bir simptomatik hərəkət olmalıdır?» Daha dəqiq araşdırma aşağıdakı detalları üzə çıxarır. Yüz quldinlik kağız pul: O, vaxtının və var-dövlətinin bir hissəsini xeyriyyə işlərinə həsr edir. Başqa bir xanımla birlikdə yetim bir uşağın tərbiyəsi üçün qayğı göstərir. Yüz quldin həmin xanım tərəfindən ona göndərilən töhfədir, onu zərfdə saxlamış və müvəqqəti olaraq yazı masasının üzərinə qoymuşdur.

Ziyarətçi nüfuzlu bir xanım idi, ona başqa bir xeyriyyə kampaniyasında kömək edirdi. Bu xanım dəstək üçün müraciət edilə biləcək şəxslərin adlarını qeyd etmək istəyirdi. Kağız çatışmadığı üçün xəstəm yazı masasındakı zərfin üstünə atıldı və içindəkiləri nəzərə almadan onu iki hissəyə cırtdı; onlardan birini ad siyahısının dublikatı olması üçün özündə saxladı, digərini isə ziyarətçisinə təqdim etdi. Bu məqsədəuyğun olmayan hərəkətin zərərsizliyinə diqqət yetirin. Məlum olduğu kimi, cırılmış hissələrdən tamamilə birləşdirilə bilirsə, yüz quldinlik kağız pulun dəyərində heç bir azalma baş vermir. Xanımın kağız parçasını atmayacağı, üzərindəki adların əhəmiyyəti ilə təmin olunurdu və eyni zamanda, dəyərli məzmunu nəzərə çarpan kimi geri qoyacağına şübhə yox idi.

Lakin unutma ilə mümkün olan bu təsadüfi hərəkət hansı şüursuz fikrə ifadə verməlidir? Ziyarətçi xanımın müalicəmizlə çox müəyyən bir əlaqəsi var idi. O, vaxtilə mənə əziyyət çəkən qızı həkim kimi tövsiyə edən eyni şəxs idi və əgər səhv etmirimsə, xəstəm bu məsləhətə görə minnətdarlıq borcu hiss edir. Bəlkə də ikiyə bölünmüş yüz quldinlik kağız pul bu vasitəçilik üçün haqq ödənişini təmsil edir? Bu, hələ də olduqca qəribə qalır.

Lakin başqa materiallar da əlavə olunur. Bir gün əvvəl tamamilə fərqli bir vasitəçi bir qohumun yanında Möhtərəm xanımın müəyyən bir bəylə tanış olmağı arzulayıb-arzulamadığı soruşulmuşdu və xanımın ziyarətindən bir neçə saat əvvəl, səhər saatlarında, bu bəyin evlənmə təklifini ehtiva edən məktubu gəlmişdi ki, bu da çoxlu şənliyə səbəb olmuşdu. İndi isə xanım söhbəti xəstəmin vəziyyəti haqqında sorğu ilə açanda, o, belə düşünə bilərdi: “Sən mənə həqiqətən də doğru həkim tövsiyə etdin, lakin əgər mənə doğru kişiyə (və bunun arxasında: bir uşağa) nail olmağa kömək edə bilsəydin, sənə daha çox minnətdar olardım.” Bu sıxışdırılmış fikirdən hər iki vasitəçi onun üçün bir-birinə qarışdı və o, ziyarətçiyə öz fantaziyasının digərinə verməyə hazır olduğu haqqı təqdim etdi. Əgər əlavə etsəm ki, mən ona yalnız axşam, bundan əvvəl belə təsadüfi və ya simptomatik hərəkətlər haqqında danışmışdım, bu həll tamamilə məqbul olar. O, bundan sonra analoq bir şey istehsal etmək üçün növbəti fürsətdən istifadə etdi. Bu qədər çox rast gəlinən təsadüfi və simptomatik hərəkətlərin qruplaşdırılması edilə bilər, bu da onların vərdişə əsasən, müəyyən şəraitdə mütəmadi və ya tək-tək baş verməsindən asılıdır. Birinci qrupdakılar (saat zənciri ilə oynamaq, saqqalın burulması və s. kimi), demək olar ki, müvafiq şəxslərin xarakteristikasına xidmət edə bilən, müxtəlif tik hərəkətlərinə toxunur və şübhəsiz ki, sonuncularla əlaqədar olaraq müzakirə edilməlidir. İkinci qrupa mən əlində çubuq tutanda oynamağı, qələm tutanda kənar yazılar yazmağı, cibdə pul ilə şıngırdamağı, xəmir və digər plastik maddələri yoğurmağı, geyimində müxtəlif manipulyasiyalar etməyi və s. aid edirəm. Psixoterapevtik müalicə zamanı bu oynayan məşğuliyyətlərin altında, ifadə edilməsinə imkan olmayan məna və əhəmiyyət mütəmadi olaraq gizlənir. Adətən, müvafiq şəxs belə şeylər etdiyini və ya adi oynaşında müəyyən dəyişikliklər etdiyini bilmir. bu əsərlərdə, o, bu hərəkətlərin təsirlərini nəzərdən qaçırır və eşitməz. Məsələn, pul sikkələri ilə oynarkən çıxardığı səsi eşitməz və ona diqqət çəkildikdə təəccüblü və inanmaz kimi davranır. Eyni şəkildə, insanın çox vaxt fərqinə varmadan öz geyimləri ilə etdiyi hər şey mənalıdır və həkimin diqqətinə layiqdir. Adətən geyinilən paltarda olan hər dəyişiklik, məsələn, bağlanmayan düymə kimi kiçik bir diqqətsizlik, açıqlığın hər izi, geyimin sahibi tərəfindən birbaşa deyilmək istənməyən, çox vaxt isə deyilməyi belə bilmədiyi bir şeyi ifadə etmək istəyir. Bu kiçik təsadüfi hərəkətlərin yozumları və bu yozumların sübutları, hər dəfə seans zamanı müşayiət olunan şəraitdən, müzakirə olunan mövzudan və görünən təsadüfilikə diqqət yönəldildikdə ortaya çıxan assosiasiyalardan kifayət qədər dəqiqliklə əldə edilir. Bu əlaqəyə görə, iddialarımı təhlillərlə nümunlər təqdim edərək dəstəkləməyi özümə borc bilmirəm; lakin bu məsələləri ona görə qeyd edirəm ki, normal insanlarda da mənim xəstələrimdə olduğu kimi eyni əhəmiyyətə malik olduqlarına inanıram.

Sağlam insanın həyatındakı ən intim və ən vacib şeylərlə adətən icra olunan simvolik hərəkətin nə qədər sıx bağlı ola biləcəyini ən azı bir nümunə ilə göstərməkdən özümü saxlaya bilmərəm:

«Professor Freydin bizə öyrətdiyi kimi, simvolizm normal insanın uşaqlıq həyatında əvvəlki psixoanalitik təcrübələrə əsasən gözləniləndən daha böyük rol oynayır; buna görə də aşağıdakı qısa təhlil, xüsusilə tibbi perspektivlərinə görə, bir qədər maraqlı ola bilər.

Bir həkim yeni evində mebellərini yenidən yerləşdirərkən sadə taxta stetoskopla qarşılaşdı.

1) Jones, gündəlik həyatda simvolizmə töhfə. («Zentralblatt für Psychoanalyse», I, 3, 1911).

Onu hara yerləşdirməli olduğunu düşünərkən, özünü onu masasının yanına, elə yerləşdirməyə məcbur hiss etdi ki, stetoskop dəqiq olaraq onun oturacağı ilə xəstələrinin adətən oturduğu oturacaq arasında qalsın. Hərəkətin özü iki səbəbdən bir qədər qəribə idi. Birincisi, ona ümumiyyətlə stetoskop çox nadir hallada lazımdır (çünki o, nevroloqdur) və nə zaman birinə ehtiyac olsa, «hər iki qulaq» üçün ikiqat stetoskopdan istifadə edir. İkincisi, bütün tibbi aparatları və alətləri, yalnız bu bir istisna olmaqla, şüfalyalarda saxlanılırdı. Buna baxmayaraq, o, bu məsələni bir daha düşünmədi, ta ki, bir gün heç vaxt «sadə» stetoskop görməmiş bir xəstə ona bunun nə olduğunu soruşana qədər. Həkim cavab verdi, xəstə isə niyə məhz buraya qoyduğunu soruşdu, o da hazırcavablıqla cavab verdi ki, bu yer hər hansı başqa yer qədər yaxşıdır. Lakin bu cavab onu çaşdırdı və o, düşünməyə başladı ki, bu hərəkətin arxasında hansısa şüursuz motivləşdirmə dayanıb-dayanmadığını yoxlasın; psixoanalitik metodla tanış olduğu üçün, məsələni araşdırmağa qərar verdi.

İlk xatırlama olaraq ona, tibb tələbəsi ikən xəstəxana həkiminin vərdişinin özündə dərin iz qoyduğu fakt gəldi; həkim xəstəxana palatalarına etdiyi ziyarətlər zamanı əlində həmişə sadə bir stetoskop saxlayırdı, baxmayaraq ki, onu heç vaxt istifadə etmirdi. O, bu həkimə çox heyran idi və ona son dərəcə bağlı idi. Sonralar, özü xəstəxana təcrübəsi ilə məşğul olduqda, eyni vərdişi qəbul etdi və əgər səhvliklə otağından stetoskopu əlində tutmadan çıxsa, özünü narahat hiss edərdi. Lakin bu vərdişin yararsızlığı yalnız onun əslində istifadə etdiyi yeganə stetoskopun cibində daşıdığı iki qulaqlı bir alət olması faktında deyil, həm də cərrahiyyə şöbəsinə keçdikdən və ümumiyyətlə heç bir stetoskopa ehtiyac qalmadıqdan sonra belə davam etməsində özünü göstərirdi. Bu müşahidələrin əhəmiyyəti, bu simvolik hərəkətin fallik təbiətinə işarə etdiyimiz zaman dərhal aydın olur.

Növbəti olaraq, kiçik uşaq ikən öz ailə həkiminin vərdişinin onu təəccübləndirdiyi faktını xatırladı; həkim sadə bir stetoskopu papağının içərisində daşıyırdı. Doktorun xəstələri ziyarətə gedərkən əsas alətini həmişə əl altında saxlaması və yalnız papağını (yəni geyimlərinin bir hissəsini) çıxarıb “onu çəkməli” olması ona maraqlı gəlirdi. Kiçik uşaq ikən bu həkimə son dərəcə bağlı idi və yaxınlarda öz-özünə “təhlil” aparmaqla, üç buçuk yaşında kiçik bacısının doğulması ilə bağlı ikiqat fantaziya yaşadığını üzə çıxara bildi: birincisi, bacısının özünün və anasının uşağı olması, ikincisi isə doktorun və özünün uşağı olması. Bu fantaziyada o, həm kişi, həm də qadın rolunu oynayırdı. Bundan əlavə, altı yaşında eyni həkim tərəfindən müayinə olunduğunu xatırladı və doktorun ona stetoskopu sinəsinə yapışdırarkən başını yaxınlığında hiss etdiyi zaman yaşadığı şəhvət hisslərini, eləcə də ritmik irəli-geri hərəkət edən nəfəs almasını aydın şəkildə xatırlayır. Üç yaşında xroniki sinə xəstəliyi var idi və təkrar-təkrar müayinə olunmalı idi, baxmayaraq ki, bunu artıq faktiki olaraq xatırlaya bilmirdi.

Səkkiz yaşında, böyük bir oğlanın ona, həkimlərin xəstə qadınlarla yatağa girməsinin adət olduğunu söyləməsi onun üzərində təsir bağışladı. Bu şayilənin həqiqətən bir əsası var idi və hər halda, məhəllədəki qadınlar, öz anası da daxil olmaqla, gənc və xoş rəftarlı həkimə çox bağlı idilər. Təhlil olunan şəxs özü müxtəlif hallarda xəstə qadınlarla bağlı cinsi təhriketmələrə məruz qalmış, iki dəfə belə qadınlara aşiq olmuş və nəhayət, onlardan biri ilə evlənmişdi. Onun şüursuz identifikasiyasının Həkimin tibb peşəsini seçməyə onu sövq edən əsas səbəb idi. Digər təhlillərdən belə güman etmək olar ki, bu, şübhəsiz ən çox rast gəlinən motivdir (baxmayaraq ki, nə qədər çox rast gəldiyini müəyyən etmək çətindir). Bu halda isə səbəb ikili idi: birincisi, oğlunun atasına qarşı çox qısqanc olduğu və həkimin atasına üstünlük təşkil etdiyi bir neçə dəfə üzə çıxmışdı; ikincisi isə həkimin qadağan edilmiş şeylər və cinsi təminat imkanı yaradan hallar haqqında məlumatı idi.

Sonra başqa bir yerdə artıq dərc edilmiş, açıq şəkildə homoseksual-mazoşist təbiətli bir yuxu gəldi. Bu yuxuda həkimin əvəzedici fiquru olan bir kişi yuxu görən şəxsi “qılıc”la hücum edirdi. Qılıc ona Volsung-Nibelung dastanındakı bir hekayəni xatırladırdı; orada Sigurd özünü və yatan Brünhildanı ayıran sadə bir qılıc qoyur. Eyni hekayə Arth dastanında da var və bizim adam onu da dəqiq bilir.

Simptomatik hərəkətin mənası indi aydın olur. Həkim sadə stetoskopu özünü və xəstə qadınları arasında yerləşdirmişdi, məhz Sigurdun toxunmağa icazə verilməyən qadınla özünü ayıran qılıcı yerləşdirdiyi kimi. Hərəkət bir kompromis formalaşması idi; o, iki təhrikə xidmət edirdi: təsəvvüründə boğulmuş istəyə, yəni cazibədar bir xəstə ilə cinsi əlaqəyə girməyə təslim olmağa imkan verirdi, lakin eyni zamanda ona bu istəyin gerçəkləşdirilə bilməyəcəyini xatırladırdı. Bu, demək olar ki, cazibənin təzyiqlərinə qarşı bir sehr idi.

Əlavə etmək istəyirəm ki, Lord Littonun “Rişelyö” əsərindən olan bu hissə uşağa böyük təsir etmişdi:

“Tamamilə böyük kişilərin hökmü altında Qələm qılıcdan daha güclüdür”,

1) “Freud’s Theory of Dreams”, American Journ. of Psychol., Aprel 1910, s. 301, №7. 2) Bax: Oldhamın “Qələmi digərlərinin qılıcını daşıdığı kimi daşıyıram” sözləri.

Onun məhsuldar bir yazıçı olduğunu və qeyri-adi böyük bir dolqələm istifadə etdiyini nəzərə alsaq. Mən ona bunun niyə lazım olduğunu soruşduqda, xarakterik şəkildə cavab verdi: “Çox şeyi ifadə etməliyəm”.

Bu təhlil bizə bir daha xatırladır ki, “zərərsiz” və “mənasız” hərəkətlər ruh həyatına nə qədər geniş baxışlar verir və simvollaşdırmağa meyl həyatın nə qədər erkən mərhələlərində inkişaf edir.

Mən psixoterapevtik təcrübəmdən bir hadisə daha danışa bilərəm; burada çörək qırıntısından düzəldilmiş topuqla oynayan əl çox aydın bir açıqlama vermişdi. Xəstəm hələ 13 yaşını tamam etməmiş, demək olar ki, iki ildir ağır histeriyası olan bir uşaq idi; uzun müddət su müalicəsi müəssisəsində qalması nəticəsiz qaldıqdan sonra, nəhayət, onu psixoanalitik müalicəyə götürdüm. Fərzimə görə, o, cinsi təcrübələr yaşamış və yaş dövrünə uyğun olaraq cinsi suallarla əziyyət çəkmişdi; lakin mən ona aydınlaşdırma məlumatları ilə kömək etməkdən çəkindim, çünki yenə də fərzlərimə bir sınaq tətbiq etmək istəyirdim. Beləliklə, axtarılan şeyin onun hansı yolla özünü göstərəcəyini bilmək üçün maraqlanmağa haqqım vardı. Bir gün sağ əlinin barmaqları arasında bir şeyi yuvarladığını, sonra onu cibinə apardığını, orada oynamağa davam etdiyini, yenidən çıxardığını və s. nəzərimə çarpan oldu. Əlində nə olduğunu soruşmadım; lakin o, əlini ani olaraq açaraq mənə göstərdi. Bu, bir topuq halına gətirilmiş çörək qırıntısı idi. Növbəti seansda o, yenidən belə bir topuq gətirdi, lakin biz söhbət edərkən, inanılmaz bir sürətlə və gözləri bağlı halda, mənim marağımı qızışdıran fiqurlar düzəltdi. Bunlar şübhəsiz ki, başı, iki qolu, iki ayağı olan və iki ayağının arasında uzun bir sivri hissəyə çəkdiyi bir çıxıntısı olan, ən qabaqcıl prə-tarixi bütlərə bənzəyən kişiciklər idi. Bu çıxıntı demək olar ki, hazır olmadan, o, kişiciyi yenidən topuq halına gətirdi; sonra onu saxladı, lakin birincinin mənasını ört-basdır etmək üçün belə bir çıxıntını arxa hissədən və digər yerlərdən çəkib çıxardı. Onu necə başa düşdüyümü ona göstərmək istəyirdim, lakin eyni zamanda, bu insan fiquru yaratma fəaliyyəti zamanı heç nə düşünmədiyi haqqında ona bir bəhanə qoymaq istəmirdim. Bu məqsədlə ona ani olaraq, oğlunun göndərdiyi elçiyə bağçada panto-mimik cavab verən Roma kralının hekayəsini xatırlayıb-xatırlamadığını soruşdum. Uşaq, məndən çox qısa müddət əvvəl öyrənməli olduğu şeyi xatırlamaq istəmədi. O, cavabın, başı qırxdırılmış qulun başına yazıldığı hekayə olub-olmadığını soruşdu. Xeyr, bu, Yunan tarixinə aiddir, dedim və danışdım: Kral Tarquinius Superbus oğlu Sextusu düşmən Latın şəhərinə sızmağa məcbur etmişdi. Bu müddət ərzində həmin şəhərdə tərəfdarlar toplayan oğlu, krala bir elçi göndərərək indi nə edilməli olduğunu soruşmuşdu. Kral cavab vermədi, əvəzində bağçasına getdi, orada sualı təkrarlatdırdı və susqun halda ən böyük və ən gözəl xaşxaş başlarını kəsdi. Elçiyə yalnız bunu Sextusa bildirmək qalırdı; Sextus atasını başa düşdü və şəhərin ən nüfuzlu vətəndaşlarını qətlə yetirərək ortadan qaldırmağı özünə vəzifə bildi.

Danışdığım müddət ərzində oğlan xəmir yoğurmağı dayandırdı, mən isə padşahın bağında nə etdiyini danışmağa başladığım anda, daha “susğunluqla döydü” sözlərini deməmişdim ki, o, bir anlıq sürətli hərəkətlə kişicikinin başını qopardmışdı. Deməli, o, məni başa düşmüş və mənim tərəfindən başa düşüldüyünü qeyd etmişdi. İndi mən ona birbaşa sual verə, onun üçün vacib olan məlumatları ona təqdim edə bilərdim və biz qısa müddət ərzində nevroza son qoyduq.

Təxminən tükənməz zənginlikdə həm sağlam, həm də xəstə insanlarda müşahidə edilə bilən simptomatik hərəkətlər, bir neçə səbəbə görə diqqətimizi cəlb etməyə layiqdir. Həkimlər üçün onlar çox vaxt yeni və ya az tanış olduqları vəziyyətlərdə istiqamət tapmaq üçün qiymətli işarələr kimi xidmət edir; insan təbiətini müşahidə edən şəxs üçün isə onlar çox vaxt hər şeyi, bəzən hətta onun bilmək istədiyindən daha çoxunu açıqlayır. Onların dəyərini qiymətləndirməyə alışmış olan şəxs, bəzən Şərq rəvayətinə görə heyvanların dilini başa düşən Süleyman padşah kimi özünü hiss edə bilər. Bir dəfə mən anasının evində mənə yad olan gənc bir kişini tibbi müayinə etməli oldum. O, mənə tərəf yaxınlaşanda, şalvarında, özünəməxsus sərt kənarlarına görə tanınan böyük bir yumurta ağının ləkəsi diqqətimi çəkdi. Gənc kişi qısa bir çətinlikdən sonra üzr istədi, boğazının qıcıqlandığını hiss etdiyini və buna görə də xam yumurta içdiyini, ehtimal ki, sürüşkan yumurta ağının geyiminə axdığını bildirdi və otaqda kiçik bir boşqabın üstündə hələ də görünən yumurta qabığını təsdiq kimi göstərdi. Beləliklə, şübhəli ləkə zərərsiz şəkildə aydınlaşdı; lakin ana bizi tək qoyduqdan sonra, mən ona diaqnozu bu qədər asanlaşdırdığına görə təşəkkür etdim və masturbasiyanın narahatlıqlarından əziyyət çəkdiyinə dair etirafını, söhbətimizin əsası kimi qəbul etdim. Başqa bir dəfə mən, eyni dərəcədə varlı, xəsis və ağılsız bir xanımın evinə baş çəkdim; bu xanım həkimdən, onun vəziyyətinin sadə əsaslandırılmasına gəlməzdən əvvəl, şikayətlər ordusu içindən keçməsini tələb etməyə adət etmişdi. Mən otağa daxil olduğumda, o, kiçik bir masanın arxasında oturmuş, gümüş florinləri yığınlar halında düzəldirdi və ayağa qalxarkən bir neçə pul sikkəsini yerə atdı. Mən ona sikkələri yerə düşdüyü yerdən toplamaqda kömək etdim, tezliklə onun bədbəxtliyini təsvir etməsini dayandırdım və soruşdum: Deməli, əziz kürəkən sizi bu qədər puldan məhrum etmişdir? O, amansız bir inkarla cavab verdi, qısa müddət sonra kürəkənin israfçılığından irəli gələn həyəcanın acınacaqlı hekayəsini danışdı, lakin o vaxtdan bəri məni bir daha çağırmağından imtina etdi. Simptomatik hərəkətlərinin mənasını bildiyimiz insanlardan həmişə dost qazana biləcəyimizi iddia edə bilmərəm.

«Yanlış hərəkət vasitəsilə etiraf»ın başqa bir nümunəsini Dr. J. E. G. van Emden (Haaq) belə nəql edir: «Berlində kiçik bir restoranda pul ödəyərkən garson, müəyyən bir yeməyin qiymətinin — müharibə səbəbindən — 10 pfenniq bahalaşdığını iddia etdi; mən də qiymət siyahısında bunun niyə göstərilmədiyini soruşdum. O, cavabında bunun açıq-aydın bir unutma olduğunu, lakin əslində belə olduğunu qətiyyətlə bildirdi! Pulun qaytarılması zamanı o, bacarıqsızlıq göstərərək, məhz mənim üçün on pfenniqlik sikkəni masanın üstünə saldı!!

“İndi əminəm ki, siz mənə çox pul hesablamısınız, istəyirsiniz ki, kassaya müraciət edim?”

“Xahiş edirəm, icazə verin... bir an...” — və o, artıq getmişdi.

Əlbəttə, mən ona geri çəkilməyə imkan verdim və iki dəqiqə sonra, başa düşülməyən bir şəkildə, başqa bir yeməklə səhv etdiyini bildirərək üzr istədi; on pfenniqi isə gündəlik həyatın psixopatologiyasına töhfəsinə görə mükafat olaraq saxladım.»

Yemək zamanı ətrafındakı insanları müşahidə etmək istəyən şəxs, onlarda ən gözəl və ən öyrədici simptomatik hərəkətləri qeydə ala bilər.

Dr. Hanns Sachs belə nəql edir:

«Təsadüfən, qohumlarım olan yaşlı bir ailənin axşam yeməyi yediyi vaxt orada idim. Xanım mədə xəstəsi idi və çox ciddi pəhriz saxlamalı idi. Kişinin qarşısına yeni bir qızartma qoyulmuşdu və o, bu yeməkdən istifadə etməyə icazəsi olmayan xanımından xardal istədi.

Xanım şkafı açdı, içərisinə əlini saldı və öz mədə damcılarının şüşəsini kişisinin qarşısına masanın üstünə qoydu. Barrel şəkilli xardal qabı ilə kiçik damcı şüşəsi arasında, əlbəttə, bu səhvi izah edə biləcək heç bir oxşarlıq yox idi; baxmayaraq ki, xanım qarışdırmasını yalnız kişisi gülərək ona diqqət çəkəndə fərq etdi. Simptomatik hərəkətin mənası heç bir izaha ehtiyac duymur.»

Bu cür nümunələrin çox dadlı bir nümunəsini, müşahidəçi tərəfindən çox məharətlə istifadə edilmiş halda, Dr. Bernh. Dattnerə (Vena) borcluyam:

«Fəlsəfə üzrə həmkarım Dr. H. ilə restoran-da nahar edirik. O, namizədlik imtahanının çətinliklərindən danışır, təsadüfən qeyd edir ki, təhsilini başa vurmadan əvvəl Çili elçisi, yəni fövqəladə və səlahiyyətli nazir yanında katib kimi işə düzəlmişdi. «Sonra nazir başqa yerə köçürüldü və yeni gələnin qarşısına çıxmadım» deyir. Bu son cümləni söylədiyi zaman tort parçasını ağzına aparır, lakin bacarıqsızlıqdan onu bıçaqdan aşağı salır. Mən dərhal bu simptomatik hərəkətin sirrini başa düşürəm və psixoanalizlə tanış olmayan həmkarıma təsadüfən belə deyirəm: «Siz isə yağlı bir tikəni salıb itirdiniz.» O isə sözlərimin onun simptomatik hərəkətinə də eyni dərəcədə aid ola biləcəyini nəzərə almır və mənim ağzımdan sözü tamamilə aldığım təəssüratını yaradan, təkəbbürlü və təəccüblü bir canlılıqla, mənim söylədiyim eyni sözləri təkrarlayır: «Bəli, həqiqətən də saldığım iri bir parça idi» və sonra bu yaxşı ödənişli vəzifəni itirməsinə səbəb olan bacarıqsızlığının ətraflı təsviri ilə özünü yüngülləşdirir.

Simvolik simptomatik hərəkətin mənası, həmkarın mənə, ona olduqca uzaq görünən şəxsə, özünün maddi vəziyyətinin həssaslığından danışmaqda çətinlik çəkdiyini nəzərə alsaq, aydın olur; sonra irəliyə doğru itələyən fikir, gizlədilməli olanı simvolik olaraq ifadə edən və beləliklə danışan şəxsə şüursuzdan yüngüllük yaradan bir simptomatik hərəkətə bürünür.

Görünüşdə nəzərdə tutulmayan bir şeyi götürmək və ya özü ilə aparmaq nə qədər mənalı ola bilər, bunu aşağıdakı nümunələr göstərsin.

Dr. B. Dattner: «Bir həmkar, hörmətli gənclik dostuna evləndikdən sonra ilk dəfə baş çəkir. O, mənə bu ziyarətdən danışır və planladığı kimi, yalnız çox qısa müddət onun yanında qala bilmədiyinə təəccübünü bildirir. Sonra orada başına gələn qəribə bir səhv haqqında məlumat verir. Dostunun əri söhbətə qoşulmuşdu və qəti şəkildə onun gəlişi zamanı masa üstündə duran kibrit qutusu axtarırdı. Həmkar da ciblərini yoxlamışdı ki, bəlkə «onu» təsadüfən «cibinə salmış» olsun, lakin nəticəsiz. Bir müddət sonra həqiqətən «onu» cibində tapmışdı və qutuda yalnız bir kibrit çöpünün qaldığını nəzərə almışdı. — Bir neçə gün sonra, qutu simvolikasını açıq şəkildə göstərən və gənclik dostu ilə məşğul olan bir yuxu, həmkarın öz simptomatik hərəkəti ilə üstünlük hüquqlarını tələb etmək və mülkiyyətinin eksklüzivliyini (içəridə yalnız bir kibrit çöpü) nümayiş etdirmək istədiyinə dair mənim izahatımı təsdiqləyir.»

Hanns Sachs doktor: «Qızımız müəyyən bir tortu xüsusilə çox sevir. Bu həqiqətdə heç bir şübhə yerinə düşmür, çünki o, istisnasız olaraq yalnız bu yeməyi yaxşı hazırlayır. Bir bazar günü bizə məhz bu tortu gətirdi, onu kredensin üstünə qoydu, əvvəlki dəfə istifadə etdiyi boşqabları və çəngəlləri götürüb tortu daşıdığı fincanın üstünə yığdı; bu yığınların ən üstünə isə tortu yenidən yerləşdirdi, bizə təqdim etmək əvəzinə, və beləliklə mətbəxə yox oldu. Əvvəlcə fikirləşdik ki, tortda nəsə təkmilləşdirməli bir şey tapıb, lakin o, bir daha görünmədiyi üçün aram həyat yoldaşım zəng edib soruşdu: «Betty, tortla nə olub?» Qız isə heç bir anlayış olmadan cavab verdi: «Necə?» Biz ona əvvəlcə tortu yenidən apardığını izah etməli olduq; o, tortu yükləmiş, daşımış və «fərqinə varmadan» yenidən yerinə qoymuşdu. — Növbəti gün, həmin tortun qalıqlarını yeməyə başlayanda, həyat yoldaşım qeyd etdi ki, keçən gün buraxdığımız qədər az deyil, yəni qız özünə düşən sevimli yemək hissəsini rədd etmişdi. «Niyə tortdan heç nə yeməmisən?» sualına o, bir qədər utancaqlıqla cavab verdi ki, həzz almaq istəməmişdi. — İnfantil mövqe hər iki dəfə çox aydındır; əvvəlcə istəklərin hədəfini heç kimlə bölüşmək istəməyən uşaq ölçüsüzü, sonra isə eyni dərəcədə uşaqca olan inatçı reaksiya: «Əgər mənə qısqanırsınızsa, onda özünüzə saxlayın, mən indi heç nə istəmirəm.»

Evlilik işlərində baş verən təsadüfi və ya simptomatik hərəkətlər çox vaxt ən ciddi məna kəsb edir və şüursuzluğun psixologiyası ilə maraqlanmayan şəxsi fal işarələrinə inanmağa məcbur edə bilər. Gənc qadının bal ayındakı səyahət zamanı evlənmə üzüyünü itirməsi yaxşı başlanğıc deyil, lakin adətən o, sadəcə yerini dəyişmiş olur və tezliklə yenidən tapılır. — Mən indi əri tərəfindən boşanmış bir xanımı tanıyıram, o, var-dövlətinin idarə edilməsi zamanı sənədləri çox vaxt qızlıq soyadı ilə imzalamışdır, bunu həqiqətən yenidən qəbul etməsindən bir neçə il əvvəl. — Bir dəfə mən gənc evlənmiş bir cütdə qonaq idim və gənc qadının gülərək son hadisəsini danışdığını eşitdim: Səyahətdən qayıtdıqdan sonrakı gün, əri işlərinə baxarkən, keçmişdə olduğu kimi, alış-veriş etmək üçün evli olmayan bacısını ziyarət etmişdi. Birdən-birə küçənin o tayında bir cənab diqqətini çəkmiş və bacısını dirəyərək qışqırmışdı: «Bax, orada cənab E gedir.» O, bu cənabın bir neçə həftədən bəri onun əri olduğunu unutmuşdu. Bu hekayəni eşidəndə mənə soyuq dəydi, lakin nəticə çıxarmağa cəsarət etmədim. Kiçik hekayə mənə yalnız bir neçə il sonra, bu evliliyin ən bədbəxt sonluqla nəticələndiyini bildikdən sonra yenidən yadıma düşdü.

Tsürixli A. Maederin fransız dilində dərc edilmiş və diqqətəlayiq işlərindən aşağıdakı müşahidəni götürürəm; bu müşahidə “Unutma” bölməsində yer almağı da haqq edirdi:

“Bir xanım bizə yaxın vaxtlarda gəlinlik paltarını sınamağı unutduğunu və toy ərəfəsində, axşam saat səkkizdə bunu xatırladığını danışmışdı; terzisi müştərisini görə bilmədiyi üçün ümidini kəsmişdi. Bu detall göstərmək üçün kifayətdir ki, gəlin özünü gəlin paltarı geyinməkdən çox xoşbəxt hiss etmirdi; o, bu xoşagəlməz təmsili unutmağa çalışırdı. İndi isə o... boşanmışdır.”

Böyük aktrisa Eleonora Duse haqqında mənə, əlamətlərə diqqət yetirməyi öyrənmiş bir dostum danışmışdı; Duse öz rollarından birində belə bir simptomatik hərəkət göstərirdi ki, bu, onun oyununu hansı dərinlikdən qaldırdığını açıq şəkildə ortaya qoyurdu. Bu, zina dramı idi; o, əri ilə mübahisə etmiş və sındırıcı ona yaxınlaşmazdan əvvəl, düşüncələrində bir kənara çəkilmiş vəziyyətdə idi. Bu qısa fasilədə o, barmağındaki evlilik üzüyü ilə oynayır, onu çıxarır, yenidən taxmaq üçün və yenidən çıxarır. İndi o, digəri üçün hazır idi.

Burada Th. Reikin üzüklərlə bağlı digər simptomatik hərəkətlər haqqında danışdıqları ilə əlaqə qurulur.

1) Alph. Maeder, Contributions à la psychopathologie de la vie quotidienne, Archives des Psychologie, T. VI, 1906.

“Biz evli cütlüklərin nikah üzüyünü çıxarıb yenidən taxdıqları zaman icra etdikləri simptomatik hərəkətləri bilirik. Həmkarım M. oxşar simptomatik hərəkətlərin bir sıra nümunələrini təqdim etdi. O, sevdiyi bir qızdan hədiyyə olaraq bir üzüy almışdı; qız ona bildirmişdi ki, üzüyü itirməməlidir, əks halda o, onun artıq onu sevdiyini bilməyəcək. Sonrakı dövrdə o, üzüyü itirə biləcəyindən yüksək dərəcədə narahatlıq hissi keçirdi. Əgər o, üzüyü müvəqqəti olaraq, məsələn, yuyunarkən çıxarmışdısa, üzüy həmişə yerini dəyişmiş olurdu və onu yenidən tapmaq üçün çox vaxt uzun axtarış tələb olunurdu. O, məktubu poçt qutuna atarkən, üzüyün poçt qutunun kənarlarından sıyrılıb düşə biləcəyinə dair yüngül qorğunu boğmağı bacarmırdı. Bir dəfə o, həqiqətən də elə bacarıqsız hərəkət etdi ki, üzüy qutuya düşdü. Bu münasibətlə göndərdiyi məktub, onun keçmiş sevgilisinə yazdığı veda məktubu idi və o, ona qarşı günahkar hiss edirdi. Eyni zamanda, onun indiki sevgi obyektinə olan meyli ilə ziddiyyət təşkil edən, həmin qadına olan həsrət onda oyandı.” (Internat. Zeitschrift f. Psychoanalyse, III, 1915.)

«Halq» mövzusuna aid olan bu nümunədən yenə də belə bir təəssürat əldə etmək olar ki, psixoanalitik üçün şairin ondan əvvəl bilmədiyi yeni bir şey tapmaq nə qədər çətindir. Fontanenin «Fırtınadan əvvəl» romanında əmlak həbsi oyunu zamanı ədliyyə müşaviri Turqau deyir: «Xanımlar, təbiətin ən dərin sirlərinin əmlak həbsi zamanı açıqlandığına inanmaq istəyirsinizmi?» Onun iddiasını təsdiqləmək üçün gətirdiyi nümunələr arasında biri bizim xüsusi diqqətimizi çəkir: «Mən xüsusi bir yaşda olan professor arvadını xatırlayıram ki, dəfələrlə evlilik halqasını barmağından çıxarıb əmlak həbsi kimi təqdim edirdi. Mənə həmin evin ailə xoşbəxtliyini təsvir etməyə icazə verməyin.» O, sonra davam edir: «Həmin cəmiyyətdə elə bir cənab var idi ki, on qılcıqlı, tıpa açarı və atəş daşı olan ingilis cib bıçağını xanımların ətəyinə qoyub verməkdən yorulmurdu, nəhayət, bir neçə ipək paltarın parçalanmasından sonra bu qılcıq canavarı ümumi qəzəb qışqırığı qarşısında yox oldu.»

Halqa kimi bu qədər zəngin simvolik məna daşıyan bir əşyanın, evlilik və ya nişan halqası kimi erotik bağları ifadə etmədiyi hallarda belə, mənalı səhv hərəkətlər üçün istifadə edilməsi bizi təəccübləndirməməlidir. Dr. M. Kardos mənə belə bir hadisənin aşağıdakı nümunəsini təqdim etmişdir:

«Bir neçə il əvvəl məndən xeyli gənc olan bir cənab mənim mənəvi fəaliyyətlərimi bölüşən və mənə təxminən şagirdin öz müəlliminə olan münasibəti kimi münasibət bəsləyən biri mənim yanıma gəldi. Mən ona müəyyən bir münasibətlə bir halqa hədiyyə etmişdim və bu halqa, münasibətlərimizdə onun bəyənmədiyi bir şey baş verən kimi, ona dəfələrlə simptom və ya səhv hərəkətlər üçün fürsət vermişdi. Bir müddət əvvəl o, mənə xüsusilə gözəl və aydın olan aşağıdakı hadisəni danışdı: O, həftədə bir dəfə keçirilən və mənimi mütəmadi olaraq görməyə və söhbət etməyə alışdığı görüşdən, gənc bir xanımla görüşməyi daha arzuolunan saydığı üçün, hansısa bəhanə ilə gəlməmişdi. Növbəti səhər o, halqanın barmağında olmadığını, lakin artıq evdən çoxdan çıxdıqdan sonra qeyd etdi. O, buna görə daha çox narahat olmadı, çünki o, halqanı hər axşam qoyduğu gecəlik masasında evdə unutduğunu və evə qayıtdıqda orada tapacağını düşünürdü. O, evə qayıtdıqdan dərhal sonra ona baxdı, lakin nəticəsiz qaldı və indi də eyni nəticəsizliklə otağı axtarmağa başladı. Nəhayət, ona halqanın — əslində bir ildən çoxdur ki — gecəlik masasında, cibində gəzdirməyə alışdığı kiçik bir bıçağın yanında durduğunu xatırladı;

Beləliklə, o, «diqqətsizlik» nəticəsində üzüyü bıçaqla cibinə qoyub ola biləcəyi fərziyyəsinə düşdü. O, dərhal cibinə əl atdı və orada həqiqətən axtardığı üzüyü tapdı. — «Yelekdəki toy üzüyü» kişi arvadını, ondan üzüyü qəbul etdiyi qadını aldatmağı nəzərdə tutarsa, üzüyün saxlanılmasının atalar sözü halına gəlmiş üsuludur. Onun günah hissi onu əvvəlcə özünü cəzalandırmağa («Bu üzüyü daşımağa artıq layiq deyilsən»), ikinci növbədə isə xəyanətini etiraf etməyə vadar etdi, lakin yalnız şahidi olmayan bir səhv hərəkət formasında. Yalnız bundan sonra həmin hadisə haqqında məlumat vermək vasitəsilə — bu, əlbəttə, gözlənilən idi — törədilmiş kiçik «xəyanətin» etirafına gəlib çıxıldı.

Mən çox gənc bir qızla evlənən və bal ayını böyük şəhərdəki oteldə keçirməyi nəzərdə tutan, lakin yola düşmək əvəzinə orada qalmağı planlaşdıran yaşlı bir kişini də tanıyıram. O, otelə çatdıqdan dərhal sonra dəhşət içində, bal ayı üçün nəzərdə tutulmuş bütün pulun içərisində olduğu qoltuq kisəsinin yerində olmadığını, yəni ya itirdiyini, ya da harasa qoyduğunu hiss etdi. Xidmətçiyi telefonla tapmaq hələ mümkün oldu; xidmətçi itirilən şeyi toy kişisinin çıxardığı paltarda tapdı və beləliklə, sərvətsiz şəkildə evliliyə başlayan gözləyən kişiyə otelə gətirdi. O, beləliklə, növbəti səhər gənc arvadı ilə səyahətə çıxa bildi; gecənin özü isə, onun qorxusunun öncədən gördüyü kimi, «iktidarsız» qalmışdı.

İnsanların «itirmə»sinin gözlənilməz dərəcədə geniş miqyasda simptomatik hərəkət olduğunu və beləliklə, ən azı, itirən şəxsin gizli niyyətinə uyğun gəldiyini düşünmək ürəyə xoş gəlir. Bu, çox vaxt itirilən əşyanın az qiymətləndirilməsinin və ya ona qarşı, yaxud da ondan mənşə alan şəxsə qarşı gizli nifrətin ifadəsidir, ya da itirməyə meyllilik digər və daha əhəmiyyətli obyektlərdən simvolik fikir əlaqəsi vasitəsilə bu əşyaya köçürülmüşdür. Dəyərli əşyaların itirilməsi müxtəlif təəssüratlara ifadə verir; bu, ya sıxışdırılmış bir fikri simvolik olaraq təmsil etməli, yəni eşitməmək istədiyi bir xəbərdarlığı təkrar etməli, ya da — və bu, hər şeydən əvvəl — qaranlıq tale güclərinə qurban təqdim etməlidir; bu güclərə xidmət bizim aramızda da hələ sönməmişdir.

İtirmə haqqında bu fikirləri izah etmək üçün yalnız bir neçə nümunə:

Dr. B. Dattner: «Bir həmkarım mənə, iki ildən çoxdur sahib olduğu və üstünlüklərinə görə ona çox dəyərli olan Penkala qələmini gözləmədən itirdiyini xəbər verir. Təhlil aşağıdakı faktiki vəziyyəti ortaya qoydu: Əvvəlki gün həmkarım qaynından son dərəcə xoşagəlməz bir məktub almışdı; məktubun son cümləsi belə idi: «Mən hələlik sənin yüngülbaşlığın və tənbəlliyin dəstəkləməyə nə həzz, nə də vaxt hiss edirəm.» Bu məktuba bağlanan təəssürat o qədər güclü idi ki, həmkarım dərhal növbəti gün, bu qayının hədiyyəsi olan Penkalani qurban verdi ki, onun lütfü ilə çox yüklənməsin.»

Mənim tanıdığım bir xanım, ağlabatan olduğu kimi, yaşlı anasının matəmi dövründə teatr getməkdən çəkinmişdir. İndi matəm ilinin bitməsinə yalnız bir neçə gün qalıb və o, tanışlarının təkidinə məruz qalaraq, xüsusi maraqlı bir tamaşaya teatr bileti almağa razı olur. Teatrın qarşısına gəldikdə, biletini itirdiyini kəşf edir. Sonradan, tramvaydan düşərkən bileti tramvay bileti ilə birlikdə atdığını düşünür. Eyni xanım, diqqətsizlikdən heç vaxt bir şey itirmədiyi ilə fəxr edir.

Deməli, onun yaşadığı itirmənin başqa bir halının da yaxşı əsaslandırılmadan qalmadığını fərz etmək olar.

Bir sağalma mərkəzinə gəldikdə, əvvəllər qaldığı bir pensiyaya getməyə qərar verir. Orada köhnə tanış kimi qarşılanır, ağırlanır və ödəniş etmək istədiyi zaman, qonaq kimi hesab edilməli olduğunu öyrənir; bu isə ona tam xoş gəlmir. Xidmət edən qıza bir şey qoyub getməsinə icazə verilir və o, stolun üstünə bir mark qəpik qoymaq üçün pul kisəsini açır. Axşam, pensiya xidmətçisi ona stolun altından tapılan beş marklıq kağız pulu gətirir; pensiya sahibi xanımın fikrincə, bu pul həmin xanıma məxsus olmalıdır. Deməli, o, qıza bəxşiş götürərkən pulu kisədən düşürmüşdür. Ehtimal ki, o, yenə də hesabını ödəmək istəyirdi.

Otto Rank, bu aktın arxasında dayanan qurban hissi və daha dərinə gedən əsaslandırılmaları yuxu təhlilləri vasitəsilə aydınlaşdıran uzun bir məlumatında bu məsələni şəffaflaşdırmışdır. Onun əlavə etdiyi məqam maraqlıdır: bəzən yalnız itirmə deyil, əşyaların tapılması da müəyyən olunmuş görünür. Bunun hansı mənada başa düşülməli olduğunu, buraya köçürdüyüm onun müşahidəsindən anlamaq olar. Aydındır ki, itirmə zamanı obyekt artıq verilmişdir, tapma zamanı isə əvvəlcə axtarılmalıdır.

“Maddi cəhətdən valideynlərindən asılı olan gənc bir qadın ucuz bir bəzək əşyası almaq istəyir. Mağazada xoşuna gələn obyektin qiymətini soruşur, lakin təəssüf hissi ilə öyrənir ki, onun qənaətlərindən daha çoxdur. Və cəmi iki kron çatışmır ki, bu kiçik zövqü ona qadağan edir. Könlü qırılmış halda, şəhərin axşam hərəkətlə dolan küçələrindən evə doğru gəzinti edir. Ən çox işlədilən meydanlardan birində, birdən — özünün dediyinə görə dərin fikrə dalmasına baxmayaraq — diqqəti yerdə uzanmış, indicə laqeydcəsinə yanından keçdiyi kiçik bir kağız parçasına cəlb olunur. Geriyə dönür, onu yerə qaldırır və təəccüblə görür ki, bu, qatlanmış iki kronluq kağız puldur. Öz-özünə düşünür: “Bu, mənə taley tərəfindən göndərilib ki, bəzək əşyasını ala bilim” və bu işarəyə tabe olmaq üçün sevinclə geri dönür. Lakin eyni anda özünə deyir ki, bunu etməməlidir, çünki tapdığı pul şans puludur və onu xərcləmək olmaz.

İtirmənin simptomatik hərəkət kimi, Zentralbl. für Psychoanalyse I, 10/11.

Eyni məzmunda digər məlumatlar Zentralblatt für Psychoanalyse, II, və Internat. Zeitschrift für Psychoanalyse, I, 1913.

Bu “təsadüfi hərəkəti” anlamaq üçün lazım olan kiçik analiz parçasını, şübhəsiz, həmin şəxsin fərdi məlumatı olmadan da verilmiş vəziyyətdən çıxarmaq olar. Qızın evə gedərkən beynini məşğul edən fikirlər arasında, ehtimal ki, yoxsulluğu və maddi məhdudiyyətləri ön planda olmuşdur; və bizim ehtimal etdiyimiz kimi, bu, onun ağır şəraitini aradan qaldıraraq arzularını reallaşdırmaq məqsədi daşıyırdı. Bu çatışmayan pul miqdarına ən asan yolla necə əldə etmək olar ideyası, mütevəzi arzusunun ödənilməsinə yönəlmiş marağından uzaq qalmamış və ona tapmaq kimi ən sadə həll yolunu təklif etmişdir. Beləliklə, onun şüursuzluğu (və ya şüuröncəsi) “tapmaq” üzərinə qurulmuşdu, hətta əgər bu fikir ona — diqqətinin başqa yerə yönəlməsi səbəbindən (“düşüncələrə dalma” vəziyyətində) — tam şüurlu olmasa belə. Bəli, oxşar analiz edilmiş hallara əsasən iddia edə bilərik ki, şüursuz “axtarışa hazırlıq” şüurlu idarə olunan diqqətdən çox daha tez nəticəyə gətirə bilər. Əks halda, niyə məhz bu bir nəfər, yüzlərlə keçib gedən insanlardan, üstəlik, əlverişsiz axşam işığı və sıx izdiham kimi çətin şəraitdə, özünə belə sürpriz olan tapıntını edə bildiyini izah etmək çətin olardı. Bu şüursuz və ya şüuröncəsi hazırlığın həqiqətən nə qədər güclü olduğunu, qızın həmin tapıntıdan sonra, yəni artıq həmin qurulma lüzumsuz olduqda və əlbəttə şüurlu diqqətdən çıxarıldıqda, şəhər kənarındakı küçənin qaranlıq və tənha bir yerində əskik tapması kimi qəribə fakt göstərir.

Demək lazımdır ki, məhz belə simptomatik hərəkətlər çox vaxt insanların daxili ruh dünyasını tanımaq üçün ən yaxşı yolu təmin edir.

Tək-tək təsadüfi hərəkətlərdən mən, təhlil edilmədən belə daha dərin yozuma imkan verən, belə simptomların tamamilə nəzərə çarpmadan yaradıla biləcəyi şərtləri mükəmməl şəkildə izah edən və praktiki əhəmiyyət kəsb edən bir qeydin əlaqələndirilə biləcəyi bir nümunəni təqdim etmək istəyirəm. Bir yay səyahətində, müəyyən bir yerdə səyahət yoldaşımın gəlişini gözləməli olduğum bir neçə gün təsadüfən belə oldu. Bu müddət ərzində mən, özünün də tənha olduğunu hiss edən və mənə qoşulmağa razılıq verən gənc bir kişi ilə tanış oldum. Eyni oteldə qaldığımız üçün, bütün yeməkləri birlikdə yemək və birgə gəzintilər etmək asan oldu. Üçüncü günün günortasından sonra o, mənə birdən-birə, bu axşam sürətli qatarla gələn arvadını gözlədiyini bildirdi. Mənim psixoloji marağım canlandı, çünki artıq səhər saatlarında yoldaşımın mənim böyük bir gəzinti təklifimi rədd etdiyini və kiçik gəzintimizdə müəyyən bir yolu çox dik və təhlükəli olduğu üçün getmək istəmədiyini qeyd etmişdim. Günortadan sonrakı gəzintidə o, birdən-birə mənim ac olmalı olduğumu, onun səbəbindən axşam yeməyini təxirə salmamalı olduğumu, əvvəlcə arvadının gəlişini gözləyib sonra onunla birlikdə axşam yeməyi yeyəcəyini iddia etdi. Mən işarəni başa düşdüm və o, qatar stansiyasına gedərkən mən masaya oturdum. Növbəti səhər otelin giriş zalında görüşdük. O, məni arvadına təqdim etdi və əlavə etdi: Siz də bizimlə səhər yeməyi yeyəcəksiniz, elə deyilmi? Mənim yaxınlıqdakı küçədə kiçik bir işim var idi və tezliklə gələcəyimi təsdiqlədim. Səhər yeməyi zalına daxil olduqda, cütlüyün kiçik bir pəncərə masasında oturduğunu gördüm; masanın bir tərəfində ikisi də oturmuşdu. Qarşı tərəfdə yalnız bir stul var idi, lakin kişinin böyük və ağır loden palto stulun arxasına asılmış, yerin üstünü örtürdü. Mən bu, əlbəttə, qəsdən olmayan, lakin buna görə də daha ifadəli olan yerləşmənin mənasını çox yaxşı başa düşdüm. Bu o demək idi: Sənə burada yer yoxdur, sən indi artıqsan. Kişi, masanın qarşısında dayanıb oturmadığımı nəzərə almadı, lakin xanım bunu dərhal nəzərə aldı və kişini dirsəkləyərək qulağına pıçıldadı: Bəy, sən bu cənabın yerini tutmusan.

Bu və digər oxşar nəticələrdə mən özümə dedim ki, qəsdən edilməyən hərəkətlər insan münasibətlərində yanlış anlaşılmaların qaçılmaz mənbəyinə çevrilməlidir. Həmin hərəkətlərlə bağlı niyyətdən xəbərsiz olan cinayətkar onları özünə aid etmir və onlara görə məsuliyyət daşımır. Əksinə, digər tərəf, partnyorunun belə hərəkətlərini də onun niyyətləri və əxlaqi mövqeyi haqqında nəticələr çıxarmaq üçün mütəmadi olaraq istifadə edərək, yad adamın psixi proseslərini, onun özünün etiraf etməyə hazır olduğu və bildirdiyinə inandığından daha çox tanıyır. Lakin sonuncu, simptomatik hərəkətlərindən çıxarılan bu nəticələr ona irəli sürüldükdə qəzəblənir, icra zamanı niyyət haqqında şüurunun olmadığını söyləyərək onları əsassız adlandırır və digər tərəfin onu yanlış başa düşməsindən şikayət edir. Dəqiq nəzərdən baxdıqda, belə bir yanlış anlaşma həddindən artıq çox və həddindən artıq az başa düşməyə əsaslanır. İki insan nə qədər “sinirli”dirsə, bir-birləri üçün ayrılıq səbəbləri yaratmağa bir o qədər tez başlayacaqlar; hər biri bu ayrılıqların əsasını öz şəxsiyyəti üçün qətiyyətlə inkar edir, lakin digərinin şəxsiyyəti üçün onları təsdiqlənmiş qəbul edir.

Və bu, daxili qeyri-səmimiliyin cəzasıdır: insanlar unutma, səhv etmə və qəsdən etməmə bəhanələri altında, əgər onlara nəzarət edə bilməsələr belə, özünə və başqalarına etiraf etmələri daha yaxşı olacaq təəssüratlara ifadə imkanı verirlər. Əslində, ümumi olaraq iddia etmək olar ki, hər kəs daim ətrafındakı insanlara psixoloji təhlil aparır və nəticədə onları hər bir fərdin özünü tanıdığından daha yaxşı tanıyır. “Özünü tanı” xəbərdarlığına əməl etmə yolu, özünün görünüşdə təsadüfi olan hərəkətlərinin və buraxdıqlarının öyrənilməsindən keçir.

Kiçik simptomatik hərəkətlər və səhv hərəkətlər haqqında vaxtaşırı fikirlər söyləyən və ya onlardan istifadə edən bütün şairlər arasında heç biri onların sirli təbiətini Strindberq qədər aydınlıqla dərk etməyib və mövzuya onun qədər qorxulu bir canlılıq verməyib; Strindberqin dahiliyyəti belə bir dərk etmədə dərin psixiki anormallıqlarla dəstəklənirdi. Dr. Karl Weiß (Vena) onun əsərlərindən birindəki aşağıdakı yerə diqqət yetirmişdir (Internat. Zeitschrift für Psychoanalyse, I, 1913, S. 268):

“Bir müddət sonra qraf həqiqətən gəldi və sanki onu görüşə dəvət etmiş kimi sakitcə Esterin yanına yaxınlaşdı.

— Uzun gözlədin? — deyə o, boğazdan çıxan səsi ilə soruşdu.

— Altı ay, bildiyin kimi, — Ester cavab verdi; amma bu gün məni gördün?

— Bəli, düz tramvayda; və sənə gözünə baxdım, səninlə danışacağıma inandım.

— Son görüşdən bəri çox şey ‘baş verib’.

— Bəli, və mən aramızda hər şeyin bitdiyinə inandım. — Niyə?

— — Səndən aldığım bütün kiçik şeylər, üstəlik okkult bir şəkildə parçalandı. Amma bu köhnə bir müşahidədir.

— Nə deyirsən! İndi təsadüf saydığım bir çox hadisəni xatırlayıram. Bir dəfə böyük anamdan, yaxın dost olduğumuz vaxt, pincenez almışdım. Bu, cilalanmış dağ kristalından hazırlanmışdı və otopsialar zamanı əla işləyirdi; həqiqi bir möcüzə idi, mən onu diqqətlə qoruyurdum. Bir gün yaşlı xanımla aram pozuldu və o, mənə qəzəbləndi.

Sonrakı otopsialar zamanı eynəyin şüşələri heç bir səbəb olmadan düşdü. Sadəcə qırıldığını düşündüm və təmirə göndərdim. Xeyr, o, işini görməkdən imtina etməyə davam etdi; bir şüfəyə qoyuldu və itdi.

— Nə deyirsən! Gözlə bağlı olan şeylər nə qədər həssasdır. Bir dostumdan ikili dürbün almışdım; gözlərimə o qədər yaxşı uyğun gəlirdi ki, ondan istifadə etmək mənim üçün həzz idi. Dostumla mən düşmən olduq. Bilirsən, bu, görünən bir səbəb olmadan baş verir; insana elə gəlir ki, razılaşmaq olmaz. Operada dürbünü növbəti dəfə istifadə etmək istədikdə, aydın görə bilmədim. Qolu qısaldı və iki təsvir gördüm. Sənə deməyə ehtiyac yoxdur ki, nə qol qısalıb, nə də gözlər arasındakı məsafə artıb! Bu, hər gün baş verən və pis müşahidəçilərin nəzərinə çarpmayan bir möcüzədir. İzahı? Nifrətin psixi gücü, düşündüyümüzdən çox böyük olsa gərək. — Həmçinin, səndən aldığım üzüyün daşı düşüb — və təmir edilə bilmir, edilə bilmir. İndi məndən ayrılmaq istəyirsən?... («Gotik otaqlar», s. 258 və ard.)”

Simptomatik hərəkətlər sahəsində də psixoanalitik müşahidə şairlərə üstünlüyü təslim etməlidir. O, yalnız şairlərin çoxdan dediklərini təkrarlaya bilər. Vilhelm Ştross məni məşhur humoristik roman «Tristram Şendi»nin (Laurence Sterne) aşağıdakı yerinə diqqət yetirir (VI hissə, V fəsil):

«Məni heç də təəccübləndirmir ki, Nazianzlı Qriqori, Yulianın sürətli və qeyri-sabit hərəkətlərini müşahidə etdikdə, onun bir gün dinindən dönəcəyini proqnozlaşdırmışdır; — və ya Müqəddəs Ambrosi, başının döyənək kimi sağa-sola hərəkət etdiyi qeyri-adeat hərəkətinə görə katibini qovmuşdur. — Və ya Demokrit, Protaqorun alim olduğunu dərhal başa düşmüşdür, çünki ona bir dəstə qamış bağladığını və ən nazik qamışları ortaya qoyduğunu görmüşdür. — Atam davam etdi: Minlərlə nəzərə çarpmayan boşluqlar var ki, iti bir göz bir anda ruhu kəşf edə bilər; və mən iddia edirəm, əlavə etdi, ağıllı bir adam otağa girdikdə şapkasını yerə qoya bilməz — və ya çıxarkən götürə bilməz, və ya ondan onu ifşa edən bir şey qaçar.»

Burada sağlam və nevrozlu insanlarda müxtəlif simptomatik hərəkətlərin kiçik bir toplusu:

Daha yaşlı bir həmkar, kart oyununda uduzmağı xoşlamır. Bir axşam o, daha böyük məbləğdə uduzduğunu şikayətsiz, lakin xüsusi bir təmkinli əhval-ruhiyyə ilə ödədi. Onun getməsindən sonra aşkar edildi ki, o, üstündə olan demək olar ki, hər şeyi öz yerində buraxıb: eynək, siqar qabı və dəsmal. Bu, tərcüməni tələb edir: Ey quldurlar, siz məni gözəl talamısınız.

Aralıq-aralıq yaranan, uşaqlarının anası ilə olan qayğılı münasibətlərində köklənmiş cinsi impotensiyadan əziyyət çəkən bir kişi, yazıları və qeydləri anasının adının baş hərfini ifadə edən S hərfi ilə bəzəməyə öyrəşdiyini bildirir. O, evdən gələn məktubların öz masasında digər müqəddəs olmayan məktublarla təmasda olmasına dözmür və buna görə də ilkini ayrıca saxlamağa məcburdur.

Gənc bir xanım, hələ də özündən əvvəlki müştərinin olduğu müalicə otağının qapısını qəfildən açır. O, özünü “fikirsizlik”lə üzrləndirir; tezliklə aydın olur ki, o, vaxtilə valideynlərinin yataq otağına daxil olmağa məcbur edən marağını nümayiş etdirmişdir.

Saçlarının gözəlliyi ilə fəxr edən qızlar, daraq və saç sancaqları ilə elə məharətlə davranırlar ki, söhbət ortasında saçları açılır.

Bəzi kişilər müalicə zamanı (uzanmış vəziyyətdə) ciblərindən kiçik pul sikkələrini səpələyirlər və beləliklə, müalicə saatının işini öz qiymətləndirmələrinə uyğun olaraq mükafatlandırırlar.

Həkimə gətirdiyi bir əşyanı, məsələn, monokl, əlcək və ya kisəni unutan adam, bununla özünü qopara bilmədiyini və tezliklə yenidən gəlmək istədiyini bildirir. E. Jones deyir: Həkimin psixoterapiya ilə məşğul olma uğurunu, məsələn, bir ay ərzində topladığı çətirlərin, dəsmalların, kisələrin və s. kolleksiyasının ölçüsünə görə demək olar ki, ölçmək olar.

Yatmazdan əvvəl saatı qurmaq, otağı tərk etməzdən əvvəl işığı söndürmək və s. kimi ən kiçik vərdişlər və minimal diqqətlə icra olunan əməllər, bəzən, iddia olunan ən güclü “vərdişlər”ə şüursuz komplekslərin təsirini inkarolunmaz şəkildə nümayiş etdirən pozuntulara məruz qalır. Maeder “Coenobium” jurnalında bir xəstəxana həkimindən danışır ki, bir axşam vacib bir işlə əlaqədar olaraq, növbətdə olmasına və xəstəxananı tərk etməməli olmasına baxmayaraq, şəhərə getməyə qərar vermişdi. Geri qayıtdıqda, təəccübündən öz otağında işıq olduğunu qeyd etdi. O, əvvəllər heç vaxt başına gəlməmiş bir şeyi, yəni getməzdən əvvəl işığı söndürməyi unutmuşdu. Lakin tezliklə bu unutmanın motivini xatırladı. Evdə yaşayan xəstəxana direktoru öz daxili həkiminin otağındakı işıqdan, onun evdə olduğu qənaətinə gəlməli idi.

Səhvlərlə yüklənmiş və vaxtaşırı əsəbi hallara məruz qalan bir kişi mənə təsdiq etdi ki, axşamdan əvvəl həyat ona çox sərt və düşmənçil göründüyü zaman, o, səhər saatının bitmiş olduğunu müntəzəm olaraq aşkarlayır. Deməli, o, saatı qurmağı unutmaqla, simvolik olaraq növbəti günü yaşamaqda heç bir marağının olmadığını ifadə edir.

Mənə şəxsən tanış olmayan başqa biri yazır: “Ağır bir tale zərbəsi ilə üzləşdiyim zaman, həyat mənə o qədər sərt və düşmənçil göründü ki, növbəti günü yaşamaq üçün kifayət qədər qüvvə tapmayacağıma inandım və nəticədə demək olar ki, hər gün saatı qurmağı unutduğumu müşahidə etdim; əvvəllər mən bunu heç vaxt buraxmazdım və yatmazdan əvvəl bunu demək olar ki, mexaniki şəkildə, şüursuz olaraq edirdim. Yalnız növbəti gün vacib bir işim olduqda və ya marağımı xüsusilə cəlb edən bir şey olduqda bunu xatırlayırdım. Bu da bir simptom hərəkətidir? Mən bunu heç cür izah edə bilmədim.”

Kim ki, Yungun (Über die Psychologie der Dementia praecox, 1907, s. 62) və ya Maederin (Une voie nouvelle en psychologie — Freud et son école, “Coenobium”, Lugano 1909) etdiyi kimi, nəzərə almadan, çox vaxt öz-özünə dərk etmədən, ağzında mırıldandığımız melodiyalara diqqət yetirməyə əziyyət çəkirsə, mətnin şəxsiyyəti məşğul edən mövzu ilə əlaqəsini müntəzəm olaraq aşkarlaya biləcəkdir.

Danışıqda və ya yazıda düşüncə ifadəsinin daha incə təyini də diqqətli bir nəzərə layiqdir. İnsan ümumiyyətlə düşüncələrini hansı sözlərə bürümək və ya hansı təsvir ilə örtmək barədə seçimin olduğunu düşünür. Daha dəqiq müşahidə göstərir ki, bu seçimi digər amillər həll edir və düşüncənin formasında daha dərin, çox vaxt nəzərdə tutulmamış bir məna parlayır. Bir şəxsin üstünlüklə istifadə etdiyi təsvirlər və ifadələr onun qiymətləndirilməsi üçün çox vaxt əhəmiyyətsiz deyil və digərləri çox vaxt hazırda arxa planda saxlanılan, lakin danışanı güclü şəkildə ələ keçirən bir mövzuya işarə kimi özünü göstərir. Mən bir dəfə nəzəri söhbətlərdə birinin təkrar-təkrar belə bir ifadəni istifadə etdiyini eşitdim: “İnsanın ağlına birdən-birə bir şey gəldikdə”, lakin mən bilirdim ki, o, bir müddət əvvəl oğlunun başında daşıdığı papağın rus mərmisi tərəfindən önündən arxasına doğru deşildiyi xəbərini almışdı.

10 / 12

X. Səhvlər

Yaddaşın səhvləri, səhv xatırlama ilə yalnız bir əlamətlə fərqlənir: səhv (səhv xatırlama) öz-özlüyündə tanınmır, əksinə, inam tapır. Lakin “səhv” ifadəsinin istifadəsi başqa bir şərtdən də asılı görünür. Biz “yanılmaq” sözünü “səhv xatırlamaq” əvəzinə, təkrarlanmalı olan psixiki materialda obyektiv reallıq xarakterinin vurğulanması lazım olan yerlərdə istifadə edirik; yəni, öz psixik həyatımızın bir faktından başqa bir şeyi, daha çox başqalarının yaddaşı tərəfindən təsdiq və ya təkzib oluna bilən bir şeyi xatırlamaq lazım olan yerlərdə. Bu mənanı verən cəhətdən əksini cəhalət təşkil edir.

“Yuxuların yozumu” (1900) kitabımda mən, tarixi və ümumiyyətlə faktiki materialda bir sıra təhriflərə yol vermişəm; kitabın nəşrindən sonra təəccüblə bu təhriflərə diqqət yetirmişəm. Onları daha yaxından araşdırdıqda, onların mənim cəhalətimdən irəli gəlmədiyini, əksinə, təhlil yolu ilə aydınlaşdırıla bilən yaddaş səhvlərinə əsaslandığını görmüşəm.

1) Birinci nəşrin 266-cı səhifəsində Şillerin doğum yerini Marburq şəhəri kimi göstərirəm; onun adı Ştiriyada yenidən təkrarlanır. Bu səhv, gecə səyahəti zamanı bir yuxunun təhlilində rast gəlinir; konduktor tərəfindən elan edilən Marburq stansiyasının adı ilə oyandım. Yuxu məzmununda Şillerin bir kitabı soruşulur. Halbuki Şiller universitet şəhəri Marburqda deyil, şvab Marbaxda doğulmuşdur. Mən bunu həmişə bildiyimi də iddia edirəm.

2) 135-ci səhifədə Hannibalın atası Hasdrubal adlandırılır. Bu səhv mənə xüsusilə narahatlıq verdi, lakin belə səhvlərin qavranılmasında məni ən çox möhkəmləndirdi. Barkidaların tarixi haqqında kitabın oxucularının az bir hissəsi bu səhvi yazan və üç düzəliş zamanı ondan gözünü yummuş olan müəllifdən daha yaxşı məlumatlı ola bilər. Hannibalın atasının adı Hamilkar Barka idi — Hasdrubal isə Hannibalın qardaşının, üstəlik, qaynının və komandada ondan əvvəlki şəxsin adı idi.

3) 177-ci və 370-ci səhifələrdə mən Zeusun atası Kronosu hadım etdiyini və taxtdan endirdiyini iddia edirəm. Lakin mən bu dəhşəti səhvən bir nəsil irəli aparmışam; yunan mifologiyası onu Kronosun atası Uranos tərəfindən törədildiyini göstərir.

Necə izah etmək olar ki, mənim yaddaşım bu məqamlarda xəyanət etdi, halbuki kitabın oxucuları əmin ola bilərlər ki, digər hallarda o, ən uzaq və ən az istifadə edilən materialı mənə təqdim etdi? Bundan əlavə, necə izah etmək olar ki, mən üç diqqətli düzəliş zamanı bu səhvlərin yanından korluqla vurulmuş kimi keçdim?

Göte Liktenberq haqqında belə demişdir: Harada bir zarafat edirsə, orada bir problem gizlənir. Eynilə, mənim kitabımda burada qeyd olunan yerlər haqqında belə iddia etmək olar: Harada bir səhv mövcuddursa, arxasında bir sıxışdırma dayanır. Daha düzgün desək: bir qeyri-dürüstlük, nəhayət sıxışdırılmış olan üzərində qurulmuş bir təhrif. Orada təqdim olunan yuxuların təhlilində, yuxu düşüncələrinin aid olduğu mövzuların sadə təbiətinə görə, bir tərəfdən təhlili tamamlanmadan əvvəl kəsməyə, digər tərəfdən isə incə bir təhriflə nəzərə çarpan bir təfərrüatın kəskinliyini azaltmağa məcbur oldum. Əgər ümumiyyətlə nümunələr və sübutlar gətirmək istəyirdimsə, başqa cür hərəkət edə bilməzdim və başqa bir seçimim də yox idi; məcburiyyətim yuxuların, yəni şüurda yerləşdirilə bilməyən şeylərə ifadə vermə xüsusiyyətindən zəruri olaraq irəli gəlirdi. Buna baxmayaraq, daha həssas ruhların təəccüb hissi keçirdiyi qədər material qalmış olmalıdır. Mənə hələ də məlum olan davam edən düşüncələrin təhrif edilməsi və ya gizlədilməsi izsiz aparıla bilmədi. Boğmaq istədiyim şey, çox vaxt mənim iradəmə qarşı, mənim tərəfimdən qəbul edilən mətnə yol tuta bildi və orada mənim tərəfimdən nəzərə alınmayan bir səhv kimi üzə çıxdı. Qeyd edilən üç nümunənin hamısında əslində eyni mövzu əsas götürülür; səhvlər, vəfat etmiş atamla məşğul olan sıxışdırılmış düşüncələrin törəmələridir.

1) Tam səhv deyil! Orfik versiyası mifdə Kronosun hadım edilməsinin onun oğlu Zeus tərəfindən təkrarlandığını göstərirdi. (Roşer, Mifologiya Lüğəti.)

1-ci bəndə) Səhifə 266-da təhlil edilən yuxunu oxuyan, qismən açıq-aşkar, qismən isə işarələrdən çıxararaq, ataya qarşı düşmən tənqid ehtiva edəcək düşüncələrdən təhlili kəsdiyimi öyrənə bilər. Bu düşüncə və xatirə zəncirinin davamında, kitabların rol oynadığı narahat edici bir hekayə və atasının bir iş dostu olan, eyni adlı Cənubi Dəmiryolu stansiyasında həmin adın qışqırılması ilə yuxudan oyandığım Marburg adlı şəxs yer alır. Təhlil zamanı bu Herr Marburgu özümə və oxuculara təqdim etmək istəmirdim; o, özünü aid olmadığı yerə qarışdıraraq və Şillerin doğum yeri olan Marbach adını Marburga dəyişdirərək qisasını aldı.

2-ci bəndə) Hamilkar əvəzinə Hasdrubal səhvi, atanın adı əvəzinə qardaşın adı, məhz gimnaziyada oxuduğum illərdəki Hannibal fantaziyalarım və «xalqımızın düşmənləri» qarşısında atanın davranışından narazılığım haqqında danışan bir kontekstdə baş verdi. İngiltərəyə etdiyim və atamın əvvəlki evliliyindən olan orada yaşayan yarım qardaşımla tanış olmağıma səbəb olan bir səfər nəticəsində atamla münasibətimin necə dəyişdiyini davam etdirib danışa bilərdim. Qardaşımın mənimlə yaşıd olan böyük oğlu var; əgər atanın deyil, qardaşın oğlu kimi dünyaya gəlsəydim, hər şeyin necə fərqli olacağı haqqındakı fantaziyalar, yaş nisbətləri ilə heç bir maneə ilə qarşılaşmadı. Bu boğulmuş fantaziyalar, təhlildə kəsdiyim yerdə kitabımın mətnini təhrif etdilər və məni atanın adı əvəzinə qardaşın adını yazmağa məcbur etdilər.

3) Bu qardaşın xatirəsinin təsirinə aid edirəm ki, yunan tanrıları aləminin mifoloji dəhşətlərini bir nəsil irəliyə aparmışam. Qardaşın xəbərdarlıqlarından biri uzun müddət yaddaşımda qalıb: «Həyat tərzi baxımından bir şeyi unutma,» – demişdi mənə, «Atadan etibarən ikinci deyil, əslində üçüncü nəslə mənsub olduğun.» Atamız sonrakı illərdə yenidən evlənmiş və beləliklə, ikinci evliliyindən olan uşaqlarından çox yaşlı idi. Kitabda müzakirə olunan səhvi, məhz valideynlər və uşaqlar arasındakı hörmət haqqında danışdığım yerdə edirəm.

Dostlarım və xəstələrim, yuxularını nəql etdiyim və ya yuxu təhlillərində işarə etdiyim şəxslər, bir neçə dəfə məni xəbərdar etmişdilər ki, birlikdə yaşadığımız hadisələrin təfərrüatlarını mən qeyri-dəqiq danışmışam.

Bu, yenə də tarixi səhvlər olardı. Mən hər bir halı düzəlişdən sonra yenidən yoxladım və əmin oldum ki, mənim faktiki xatirəm yalnız təhlildə qəsdən təhrif etdiyim və ya gizlətdiyim yerlərdə xəyanət etmişdir. Burada da yenə nəzərə çarpmayan səhv, qəsdən susma və ya sıxışdırmanın əvəzi kimi çıxış edir.

Sıxışdırmadan qaynaqlanan bu səhvlərdən, həqiqi cəhətdən bilməməçiliyə əsaslanan digər səhvlər kəskin şəkildə fərqlənir. Məsələn, Vaqau bölgəsinə səyahət zamanı inqilabçı Fişhofun yaşadığı yerə toxunduğumu düşünmək cəhətdən bilməməçilik idi. Hər iki yerin yalnız adı eynidir; Fişhofun Emmersdorfu Karintiyada yerləşir. Lakin mən başqa cür bilmirdim.

4) Daha bir utancverici və öyrədici səhv, əgər belə demək olarsa, müvəqqəti cəhalət nümunəsi. Bir gün xəstə mənə Venedik haqqında dil sürçməsi etdiyi iki kitabı verməyi xatırlatdı, çünki Avstriya səyahətinə hazırlaşmaq istəyirdi. «Onları hazırlamışam,» – cavab verdim və kitabxanaya gedib onları götürmək üçün yola düşdüm. Əslində isə onları axtarıb tapmağı unutmuşdum, çünki xəstəmin səyahəti ilə razı deyildim; mən bu səyahətdə müalicəyə lazımsız maneə və həkimə maddi ziyan görürdüm. Beləliklə, kitabxanada nəzərimə aldığım iki kitabı tez bir zamanda axtarmağa başladım. Biri «Venedik incəsənət mərkəzi kimi»dir; digər tərəfdən, oxşar bir kolleksiyada tarixi bir əsərin də məndə olması lazımdır. Bəli, budur: «Mediçilər», onu götürüb gözləyən xəstəyə aparıram və sonra utanc içində səhvimi etiraf edirəm. Əslində bilirəm ki, Mediçilərin Venediklə heç bir əlaqəsi yoxdur, lakin qısa bir müddət üçün mənə bu heç də yanlış gəlmədi. İndi ədalətli olmalıyam; xəstəyə öz simptomatik hərəkətlərini bu qədər tez-tez xatırlatdığım üçün, onun qarşısında öz avtoritetimi yalnız dürüst olub, səyahətinə olan nifrətimin gizli saxlanılan səbəblərini ona açıqlasam qoruya bilərəm.

İnsanların həqiqətə olan tələbi, adətən qiymətləndirildiyindən çox daha güclüdür, buna tamamilə təəccüblənmək olar. Əslində, psixoanalizlə məşğul olduğum üçün artıq demək olar ki, yalan deyə bilmirəm. Hər dəfə bir təhrifə cəhd etdikdə, bu və əvvəlki nümunələrdə olduğu kimi, qeyri-dürüstlüyümü açıb göstərən bir səhv və ya digər bir qüsurlu hərəkətə yol veririk.

Səhvin mexanizmi bütün qüsurlu hərəkətlər arasında ən zəif olanı kimi görünür, yəni səhvin baş verməsi ümumiyyətlə, müvafiq psixi fəaliyyətin hər hansı bir pozucu təsirlə mübarizə apardığını göstərir, lakin səhvin xarakteri qaranlıqda qalmış pozucu fikrin keyfiyyəti ilə müəyyən edilmir. Bununla belə, bu məqamda qeyd edirik ki, sadə dil sürçməsi və yazma səhvlərinin bir çox halında eyni vəziyyətin mövcud olduğunu qəbul etmək lazımdır. Hər dəfə dil sürçməsi verdikdə və ya yazdıqda səhv etdikdə, niyyətdən kənar psixi proseslər tərəfindən pozulma olduğunu nəticə çıxara bilərik, lakin dil sürçməsi və yazma səhvlərinin çox vaxt oxşarlıq, asanlıq və ya sürətləndirməyə meyl qanunlarına tabe olduğunu, pozucu amilin isə dil sürçməsi və ya yazma səhvi nəticəsində yaranan xətanın öz xarakterinin bir hissəsini tətbiq etməyə nail ola bilmədiyini etiraf etmək lazımdır. Dil materialının uyğunluğu xətanın müəyyən edilməsinə imkan verir və eyni zamanda ona hədd də qoyur.

Yalnız öz səhvlərimi nümunə kimi gətirməmək üçün, bəzi nümunələr də təqdim etmək istəyirəm; bunlar əlbəttə ki, dil sürçməsi və ya hərəkət səhvləri kateqoriyasına da daxil edilə bilərdi, lakin bütün bu qüsurlu hərəkət növlərinin bərabər dəyəri nəzərə alınarsa, bunu qeyd etmək əhəmiyyətsizdir.

5) Bir xəstəyə, özünün ayrılmaq istədiyi sevgilisinə telefonla zəng etməyi qadağan etmişdim, çünki hər bir söhbət tərk etmə mübarizəsini yenidən qızışdırır. O, ona son fikrini yazmalıdır, baxmayaraq ki, ona məktub çatdırmaqda çətinlik var. İndi o, saat 1-də məni ziyarət edir və bu çətinlikləri aradan qaldıran bir yol tapdığını mənə demək üçün gəlir, həmçinin mənim tibbi səlahiyyətimə istinad edib-edə bilməyəcəyini soruşur. Saat 2-də o, imtina məktubunun yazılması ilə məşğuldur, birdən fasilə verir, orada hazır olan anasına deyir: İndi professoru soruşmağı unutmuşam, məktubda onun adını qeyd edib-edə bilmərəm, telefonun yanına qaçır, əlaqə qurulmasını tələb edir və sualı boruya belə deyir: Zəhmət olmasa, professor yeməkdən sonra danışmaq üçün hazırdırmı? Cavab olaraq ona təəccüblə „Adolf, dəli oldunmu?“ səsi gəlir, üstəlik mənim qadağama görə artıq eşitməməli olduğum eyni səslə. O, sadəcə „səhv“ etmişdi və həkimin nömrəsi əvəzinə sevgilisinin nömrəsini tələffüz etmişdi.

6) Gənc bir xanım Habsburq küçəsində yaxın vaxtlarda evlənmiş bir dostunu ziyarət etməli idi. O, ailə süfrəsində bu barədə danışdı, lakin səhvən Babenberq küçəsinə getməli olduğunu dedi. Süfrədə olan digər şəxslər gülərək onun nəzərinə çatdırmadığı bu səhvi — və ya istəsək, «dil sürçməsini» — ona bildirdilər. İki gün əvvəl Vyanada respublika elan edilmişdi, qara-sarı rənglər yox olmuş və köhnə Ostmarkın rənglərinə: qırmızı-ağ-qırmızıya yer vermişdi, Habsburqların hakimiyyəti sona çatmışdı; danışan qadın bu dəyişikliyi dostunun ünvanına daxil etmişdi. Əlavə olaraq qeyd edək ki, Vyanada çox məşhur Babenberq küçəsi var, lakin heç bir viyanalı ona «küçə» deməzdi.

7) Bir yay istirahət mərkəzində məktəb müəllimi, çox kasıb, lakin qürurlu gənc kişi, böyük şəhərdən olan bir villa sahibinin qızına o qədər diqqət göstərdi ki, qız ona ehtirasla aşiq oldu və ailəsini də mövcud olan sinif və irq fərqlərinə baxmayaraq, evliliyi təsdiqləməyə inandırdı. Bir gün müəllim qardaşına məktub yazır, orada belə deyilir: «Qız həqiqətən gözəl deyil, amma çox şirin və bu qədər yaxşı olardı. Lakin bir yəhudi qadınla evlənməyə qərar verib-verməyəcəyimi hələ sənə deyə bilmərəm». Bu məktub gəlinin əlinə düşür və nişanı pozur, eyni zamanda qardaş ona ünvanlanmış sevgi etiraflarına təəccüblənməli olur. Mənim mənbəyim mənə təsdiq etdi ki, burada səhv və ya ağıllı bir tədbir deyil, sadəcə səhv var idi. Mənə başqa bir hal da məlumdur, burada öz köhnə həkimindən narazı olan, lakin ona açıq şəkildə imtina etmək istəməyən bir xanım, məktub qarışığı vasitəsilə bu məqsədə nail olmuşdu və ən azı bu halda təsdiq edə bilərəm ki, məşhur komediya motivindən istifadə edən bilincli hiylə deyil, səhv idi.

8) Brill, ortaq bir tanışının vəziyyəti haqqında soruşan bir xanım haqqında danışır, həmin xanım səhvən onu qızlıq soyadı ilə adlandırdı. Diqqət çəkildikdən sonra o, bu xanımın ərinə nifrət etdiyini və onun evliliyindən çox narazı olduğunu etiraf etməli oldu.

9) «Dil sürçməsi» kimi də təsvir edilə bilən bir səhv halı: Gənc bir ata ikinci doğulan qızını qeydiyyatdan keçirmək üçün qeydiyyat şöbəsinə gedir. Uşağın adının nə olacağı soruşulduqda, o, Hanna cavabını verir, lakin işçi tərəfindən ona deyilir: «Sizin artıq bu adlı uşağınız var». Biz belə nəticə çıxaracağıq ki, bu ikinci qız, birincinin vaxtilə olduğu qədər tamamilə xoşagəlməz deyildi.

10) Burada adların qarışdırılmasına dair digər müşahidələri əlavə edirəm, bunlar təbii ki, kitabın digər bölmələrində də eyni dərəcədə haqlı olaraq yerləşdirilə bilərdi.

Bir xanım üç qız anasıdır; qızlardan ikisi artıq evlənmiş, kiçik olanı isə hələ taleyini gözləyir. Bir tanış xanım hər iki toyluqda eyni hədiyyəni, yəni qiymətli gümüş çay dəstini vermişdir. Bu dəst haqqında nə vaxt söhbət açılsa, ana səhvən üçüncü qızı sahib kimi adlandırır. Görünür ki, bu səhv ananın son qızının da evləndiyini görmək istəyini ifadə edir. O, bu zaman eyni toy hədiyyəsini alacağını fərz edir.

Eyni dərəcədə asan yozumlana bilən hallar da var ki, analar qızlarının, oğullarının və ya kürəkənlərinin adlarını qarışdırırlar.

11) Qarışdırmağa davamlı ad dəyişməsinin asan izah oluna bilən gözəl nümunəsini, J. G. adlı bir bəyin müalicə müəssisəsindəki qalma dövründəki özünümüşahidəsindən götürürəm:

«Sanatoriyanın ümumi nahar masasında (Table d’hôte) məni az maraqlandıran və tamamilə konvensional tonda aparılan söhbət əsnasında masadakı qonşumla xüsusi incəlik ifadə edən bir cümlə işlədirəm. Bir az yaşlı qız, əks halda ona qarşı bu qədər incə və qalant olmağımın mənim adətim olmadığını qeyd etməyə bilmədi — bu cavab bir tərəfdən müəyyən bir təəssüf, daha çox isə ikimizə də məlum olan bir xanıma qarşı açıq bir iynə ehtiva edirdi; mən ona daha çox diqqət yetirməyə adət etmişəm. Təbii ki, dərhal başa düşürəm. Söhbətimizin davamında, mənə çox xoşagəlməz gələn bir vəziyyətdə, qonşumun mənə dəfələrlə onu həmin xanımın adı ilə çağırdığımı xatırlatmasına məcbur oluram; o, bu xanımı haqlı olaraq özündən daha şanslı rəqib hesab edirdi.»

12) «Səhv» kimi ciddi fonu olan və yaxından iştirak edən bir şahidin mənə danışdığı bir hadisəni də nəql etmək istəyirəm. Bir xanım axşamı əri ilə və iki qəribənin iştirakı ilə açıq havada keçirmişdir. Bu iki qəribədən biri onun yaxın dostudur, lakin digərləri bunu bilmir və bilməməlidirlər. Dostlar ailəni evin qapısının önünə qədər müşayiət edirlər. Qapının açılmasını gözləyərkən sağollaşma baş verir. Xanım qəribəyə təzim edir, əlini ona uzadır və bir neçə nəzakətli söz deyir. Sonra gizli sevgilisinin qoluna yapışır, ərinə tərəf dönür və onu da eyni şəkildə sağollaşmaq istəyir. Ər vəziyyətə uyğunlaşır, papağını çıxarır və həddindən artıq nəzakətlə deyir: «Əlinizi öpüm, xanım». Təəccüblənmiş xanım sevgilisinin qolunu buraxır və qapıçı görünməzdən əvvəl ah çəkməyə vaxt tapır: «Yox, belə bir şey insana baş gətirməməlidir!» Ər, qadınının xəyanətini hər hansı bir ehtimalın xaricində saxlamaq istəyən qocalardan idi. O, təkrar-təkrar and içmişdi ki, belə bir halda bir neçə həyat təhlükə altında olacaq. Deməli, bu səhvə daxil olan çağırışı qeyd etmək üçün ən güclü daxili maneələrə malik idi.

13) Bir xəstəmin, təkrarlanma sayəsində əks mənalı olduğu üçün xüsusilə öyrədici olan bir səhvi: Həddindən artıq ehtiyatlı gənc, uzun müddət davam edən daxili mübarizələrdən sonra, uzun zamandır onu sevdiyi kimi onun da sevdiyi qıza evlənmə təklifini verməyə razılaşmışdır. Nişanlısını evinə qədər müşayiət edir, ondan ayrılır, həddindən artıq xoşbəxt halda tramvay vaqonuna minir və konduktordan — iki bilet istəyir. Təxminən yarım il sonra artıq evlidir, lakin hələ də ailə həyatının xoşbəxtliyinə tam alışa bilmir. Evlənməklə düzgün hərəkət edib-etmədiyindən şübhələnir, əvvəlki dostluq münasibətlərini axtarır, qayınana və qaynatada müxtəlif “qüsurlar” tapır. Bir axşam gənc xanımını valideynlərinin evindən götürür, onunla tramvay vaqonuna minir və konduktordan yalnız bir bilet istəməklə kifayətlənir.

14) İstəksiz boğulmuş bir arzunu bir “səhv” vasitəsilə necə təmin etmək olar, bunun haqqında Maeder gözəl bir nümunə danışır. Bir həmkar, işsiz bir günü tamamilə rahat keçirmək istəyir; lakin Luzernə, getməyə can atmadığı bir ziyarət etməli olduğunu bilir və uzun müddət düşünəndən sonra yenə də getməyə qərar verir. Diqqətini yayındırmaq üçün Sürix—Arth-Goldau marşrutu üzrə səyahət zamanı gündəlik qəzetləri oxuyur, sonuncu stansiyada qatarı dəyişir və oxumasını davam etdirir. Səyahətin davamında nəzarətçi konduktor ona yanlış qatara mindiyini bildirir, yəni Goldaudan Sürixə geri qayıdan qatara minmişdir, halbuki Luzernə bilet götürmüşdü. (Nouvelles contributionsetc., Arch. de Psych., VI, 1908).

15) Dr. V. Tausk “Yanlış İstiqamət” başlığı altında, boğulmuş bir arzuya eyni səhv mexanizmi ilə ifadə verməyə çalışan, analoq, lakin tam uğurlu olmayan bir cəhdi bildirir:

“Mən cəbhədən tətilə Vyanaya gəlmişdim. Köhnə bir xəstə mənim orada olduğumu öyrənmiş və yataqda xəstə olduğu üçün onu ziyarət etməyim xahişini göndərmişdi. Mən xahişə əməl etdim və onun yanında iki saat keçirdim. Ayrılarkən xəstə nə qədər borclu olduğunu soruşdu. ‘Mən tətildə buradayam və indi qəbul etmirəm,’ cavab verdim. ‘Ziyarətimi bir dostluq xidməti kimi qəbul edin.’ Xəstə təəccübləndi, çünki peşəkar bir xidməti pulsuz dostluq xidməti kimi tələb etmək haqqı olmadığını hiss edirdi. Lakin nəticədə cavabımı qəbul etdi, pul qənaətinin həzzindən irəli gələn hörmətli fikirlə, yəni mən psixoanalitik kimi əlbəttə düzgün hərəkət edəcəyəm düşüncəsi ilə. — Mənə özümə bir neçə dəqiqə sonra mənim nəcibliyimin səmimiyyəti haqqında şübhələr yücəldi və, demək olar ki, ikili həllə imkan verməyən şübhələrlə — dolu olaraq, elektrik tramvayına mindim.

X xətti. Qısa bir yolçuluqdan sonra Y xəttinə keçməli idim. Keçid yerində gözləyərkən, haqq ödənişi məsələsini unutdum və xəstəmin xəstəlik əlamətləri ilə məşğul oldum. Bu vaxt gözlədiyim vaqon gəldi və mən mindim. Lakin növbəti dayanacaqda yenidən düşməli oldum. Çünki mən səhvən və fərqinə belə varmadan Y vaqonu əvəzinə X vaqonuna minmişdim və məhz gəldiyim istiqamətə, yəni haqqını qəbul etmək istəmədiyim xəstənin yanına doğru geri qayıtmışdım. Lakin mənim şüursuzluğum həmin haqqı əldə etmək istəyirdi.” (Internat. Zeitschrift für Psychoanalyse IV, 1916/17.)

16) 14-cü nümunədəki kimi çox bənzər bir hiylə mənə də bir dəfə uğurlu alınmışdır. Mən sərt xasiyyətli böyük qardaşıma bu yayda çoxdan gecikmiş olan ingilis dəniz kurortuna baş çəkməyi dil sürçməsi etmişdim və vaxt daraldığı üçün ən qısa yolla, dayanmadan səyahət etmə öhdəliyini götürmüşdüm. Hollandiya üçün bir gün təxirə salmağı xahiş etdim, lakin o, bunun qayıdış yoluna saxlanıla biləcəyini bildirdi. Mən də Münhendən Köln üzərindən Rotterdam—Hoek van Hollanda getdim; oradan gəmi gecə yarısı Harwichə keçir. Kölndə vaqon dəyişməli idim; Rotterdama gedən sürətli qatara keçmək üçün qatarımdan düşdüm, lakin onu tapa bilmədim. Müxtəlif dəmir yolu işçilərinə soruşdum, bir platformadan digərinə göndərildim, həddindən artıq bir ümidsizliyə düşdüm və bu nəticəsiz axtarış zamanı qoşulma imkanımdan məhrum olduğumu tezliklə hesablaya bildim. Bu mənə təsdiq edildikdən sonra, Kölndə gecələməli olub-olmayacağımı düşünməyə başladım; bu fikrə, qədim ailə ənənəsinə görə atalarımın bir dəfə bu şəhərdən yəhudi təqibləri zamanı qaçmış olmaları səbəbindən, digər şeylərlə yanaşı, ehtiram hissi də dəstək verirdi. Lakin mən qərarımı dəyişdim, daha gec bir qatarla Rotterdama getdim, oraya gecənin dərin saatlarında çatdım və indi Hollandiyada bir gün keçirməyə məcbur oldum. Bu gün mənə çoxdan qəlbdə saxlanılan bir arzunu yerinə yetirmək imkanı verdi; Haaga və Amsterdamdakı Dövlət Muzeyindəki Rembrandtın möhtəşəm tablolarını görə bildim. Yalnız növbəti səhər, İngiltərədə dəmir yolu səyahəti zamanı təəssüratlarımı toplaya bildiyim vaxt, Köln stansiyasında düşdüyüm yerə bir neçə addım məsafədə, eyni platformada böyük bir «Rotterdam—Hoek van Holland» lövhəsi gördüyüm barədə şübhəsiz xatirə mənə təzədən canlandı. Orada səyahətimi davam etdirməli olduğum qatar gözləyirdi. Əgər qardaşımın tələbinə qarşı Rembrandtın tablolarını artıq gediş yolunda tamaşa etmək qərarımın məhz mənim niyyətim olduğunu qəbul etməsək, bu yaxşı təlimata baxmayaraq qaçmağıma və qatarı başqa yerdə axtarmağıma «anlaşılmaz bir aldanma» demək lazım gələrdi. Qalan hər şey, yaxşı təqlid etdiyim çaşqınlığım, Kölndə gecələmək niyyətində olan ehtiram hissinin ortaya çıxması, yalnız qərarım tam qalib gələnə qədər onu özümə gizlətmək üçün təşkil edilmiş bir tədbir idi.

17) J. Stärcke öz şəxsiyyəti haqqında, iddia olunduğuna görə imtina edilmiş bir istəyi yerinə yetirmək üçün “unutmazlıq” vasitəsilə təşkil edilmiş belə bir hadisədən bəhs edir. (L. c.)

“Bir dəfə bir kənddə işıqlı slaydlarla mühazirə oxumalı idim. Lakin bu mühazirə bir həftə geri çəkilmişdi. Mən bu təxirə salma haqqında məktuba cavab vermiş və dəyişdirilmiş tarixi öz qeyd dəftərimdə qeyd etmişdim. Mən həmin kəndə artıq gündüz vaxtı getmək istəyirdim ki, orada yaşayan və mənə tanış olan bir yazıçıya baş çəkmək üçün vaxtım olsun. Təəssüf ki, mən həmin vaxt buna görə boş bir gündüz vaxtı tapa bilməzdim. Bu baş çəkməni istəməyərək tərk etdim.

Mühazirənin axşamı gəlib çatdıqda, işıqlı slaydlarla dolu bir çantayla, ən böyük tələsiklə dəmir yolu stansiyasına doğru yola düşdüm. Qatara çatmaq üçün taksi götürməli oldum (mənə tez-tez olur ki, o qədər gecikim ki, qatara çatmaq üçün taksi götürməli olum!). Yerində və zamanında gəlib çatdıqda, heç kimin məni qarşılamağa gəlmədiyinə (kiçik yerlərdə mühazirələr zamanı adət belədir) bir qədər təəccübləndim. Birdən yadıma düşdü ki, mühazirə bir həftə geri çəkilmişdi və mən indi əvvəlcədən müəyyən edilmiş tarixdə boşuna səyahət etmişdim. Unutmazlığımı ürəkdən lənətlədikdən sonra, növbəti qatarla evə qayıdıb-qayıtmamağı düşünməyə başladım. Daha dəqiq düşünəndə isə, istənilən baş çəkməni etmək üçün indi gözəl bir fürsətim olduğunu xatırladım və bunu da etdim. Yolda ikən, bu baş çəkmə üçün kifayət qədər vaxtım olması haqqında yerinə yetirilməmiş istəyimin, bu əməliyyatı gözəl hazırladığı yadıma düşdü. Ağır çantayla işıqlı slaydları daşımaq və qatara çatmaq üçün tələsmək, şüursuz niyyəti daha yaxşı gizlətmək üçün əla vasitə ola bilərdi.”

Bəlkə də insan, burada izahını verdiyim səhvlər sinfinin çox sayda və ya xüsusilə əhəmiyyətli olduğunu düşünməyə meylli olmayacaq. Lakin mən nəzərə almağı təklif edirəm ki, insanın həyatda və elm bərabərsiz dərəcədə daha vacib olan hökm səhvlərinin qiymətləndirilməsinə eyni nöqtələri şamil etmək üçün əsas olub-olmadığını düşünək. Yalnız ən seçilmiş və ən tarazlaşmış ruhlara, qavranılan xarici reallığın təsvirini, qavrayanın psixiki fərdiliyindən keçərkən adətən ona dəyən təhriflərdən qorumaq mümkün görünür.

11 / 12

XI. Kombinə edilmiş səhv hərəkətlər

Sonuncu qeyd olunan nümunələrdən ikisi, mənim Mediceyləri Venesiaya aparan səhv və sevgilisi ilə telefon danışığını qadağadan qurtarmağı bacaran gəncin səhvi, əslində qeyri-dəqiq təsvir edilmişdir və diqqətlə nəzərdən keçirildikdə, unutma ilə səhvin birləşməsi kimi görünür. Eyni birləşməni mən bir neçə digər nümunədə daha aydın göstərə bilərəm.

1) Bir dostum mənə aşağıdakı hadisəni danışır: «Bir neçə il əvvəl müəyyən bir ədəbi cəmiyyətin komitəsinə seçilməyi qəbul etdim, çünki cəmiyyətin bir gün dramımın səhnələşdirilməsini təmin etməkdə mənə kömək ola biləcəyini ehtimal edirdim və hər həftənin cümə axşamı günü keçirilən iclaslara çox maraq göstərməsəm də, müntəzəm olaraq qatılırdım. Bir neçə ay əvvəl F. şəhərindəki teatrda tamaşanın səhnələşdiriləcəyinə dair zəmanət aldım və o vaxtdan bəri həmin cəmiyyətin iclaslarını unutmaq hadisəsi mənə müntəzəm olaraq baş gəlirdi. Bu mövzudakı kitabınızı oxuduğum zaman unutmağımdan utandım, özümə qınadım ki, artıq insanlara ehtiyacım qalmadığı üçün gəlməməyim bir alçaqlıqdır və növbəti cümə axşamı günü əsla unutmayacağıma qərar verdim. Bu qərarımı icra edib iclas zalının qapısı qarşısında dayanana qədər dəfələrlə xatırladım. Təəccübümdən qapı bağlı idi, iclas artıq bitmişdi; mən günü səhv başa düşmüşdüm; artıq şənbə günü idi!»

2) Növbəti nümunə bir simptomatik hərəkətlə bir utanc halının kombinasiyasıdır; bu hadisə uzaq və dolambaçlı yollardan, lakin yaxşı bir mənbədən mənə çatmışdır.

Bir xanım qaynı, məşhur bir sənətkar ilə birlikdə Romaya səyahət edir. Ziyarətçi Romada yaşayan almanlar tərəfindən çox qürurla qarşılanır və arasında qədim mənşəli qızıl medal da hədiyyə olaraq verilir. Xanım qaynının bu gözəl əşyanın dəyərini kifayət qədər bilməməsinə inciyir. Bacısı tərəfindən əvəz edildikdən sonra yenidən evinə çatdıqda, açma zamanı medalı — necə olduğunu bilmir — özü ilə apardığını kəşf edir. Dərhal bunu qaynına məktubla bildirir və oğurladığı əşyanı növbəti gün Romaya geri göndərəcəyini xəbər verir. Lakin növbəti gün medal elə məharətlə yerləşdirilir ki, tapıla bilmir və göndərilə bilmir, sonra xanıma «diqqətsizliyinin» nə mənası gəldiyi aydın olur, yəni əşyanı özünə saxlamaq istədiyi.

3) Səhv hərəkətin inatla təkrarlandığı və bu zaman vasitələrini də dəyişdiyi bəzi hallar:

Jones (e. ə., s. 483): Ona məlum olmayan motivlərlə bir dəfə məktubu bir neçə gün masasının üstündə göndərmədən saxlamışdı. Nəhayət, bunu etməyə qərar verdi, lakin «ölü məktublar şöbəsindən» onu geri aldı, çünki ünvanı yazmağı unutmuşdu. Ünvanı yazdıqdan sonra onu yenidən poçta apardı, lakin bu dəfə poçt markası olmadan. Məktubu ümumiyyətlə göndərməyə qarşı olan istəksizliyi artıq nəzərdən qaçıra bilməzdi.

4) Dr. Karl Weiss (Vyananın) kiçik bir məlumatı daxili müqavimətə qarşı hərəkəti təmin etmək üçün edilən faydasız səyləri çox təsirli şəkildə təsvir edir:

«Şüursuzun, bir hərəkətə və ya niyyətə malik olduqda, onu icra etməsinə mane olmaqda nə qədər qətiyyətli olduğunu və bu meyillərə qarşı qorunmağın nə qədər çətin olduğunu aşağıdakı hadisə sübut edir. Bir tanışım mənə bir kitabı ödünç verməyi və onu ertəsi gün özü ilə gətirməyi xahiş edir. Mən dərhal razılaşır, lakin əvvəlcə özüm üçün izah edə bilmədiyim canlı bir xoşagəlməzlik hissi keçirirəm. Sonradan mənə aydın olur: həmin şəxs mənə illərlə bir miqdarda pul borcludur və görünür ki, onun ödənişini düşünmür. Mən bu məsələ haqqında daha çox düşünmürəm, lakin ertəsi gün səhər eyni xoşagəlməzlik hissi ilə bunu xatırlayıram və dərhal özümə deyirəm: «Şüursuzun, kitabı unutmağın istiqamətində işləyəcək. Amma sən xoşagəlməz olmaq istəmirsin və buna görə də unutmağın qarşısını almaq üçün əlindən gələni edəcəksən». Evə gəlirəm, kitabı kağıza bükür və məktublar yazdığım masanın üstünə, yanıma qoyuram. Bir müddət sonra çıxıram; bir neçə addımdan sonra poçta aparmaq istədiyim məktubları masanın üstündə unutduğumu xatırlayıram. (Yeri gəlmişkən, onlardan birində, müəyyən bir məsələdə mənə kömək etməli olan bir şəxsə xoşagəlməz bir şey yazmalı idim). Geri qayıdır, məktubları götürürəm və yenidən çıxıram. Elektrik tramvayında arvadıma bir alış-veriş almağı dil sürçməsi etdiyim yadıma düşür və bunun yalnız kiçik bir paket olacağı fikri ilə kifayət qədər məmnun oluram. Birdən paket—kitab assosiasiyası yaranır və kitabın yanımda olmadığını hiss edirəm. Deməli, mən kitabı yalnız çıxarkən unutmuş deyildim, həm də məktubları götürərkən, kitabın onların yanında durmasına baxmayaraq, diqqətsizlik etmişdim.»

5) Otto Rank tərəfindən ətraflı təhlil edilmiş müşahidədə eyni hadisə:

«Çətin vəziyyətdə olan və pedantik dəqiqliklə işləyən bir kişi, özünə tamamilə qeyri-adi gələn aşağıdakı hadisəni nəql edir.

Bir günün axşamüstü, küçədə saatına baxmaq istəyərkən, evdə saatını unutduğunu qeyd edir; yaddaşına görə, bu, heç vaxt baş verməmişdi. Axşam üçün dəqiq bir görüşü olduğu və əvvəlcə saatını gətirməyə artıq vaxt tapmadığı üçün, bir dost xanımın yanına gedərək axşam üçün onun saatını borc almaqdan istifadə etdi; bu, daha asan mümkün idi, çünki əvvəlki bir görüşə görə növbəti səhər həmin xanımı ziyarət etməli idi və bu fürsətdə saatı geri qaytarmağı dil sürçməsi etmişdi. Lakin təəccübü ilə, ertəsi gün borc aldığı saatı sahibinə təqdim etmək istəyərkən, indi onu evdə unutduğunu qeyd edir; öz saatını isə bu dəfə üstünə götürmüşdü. İndi qadının saatını hələ həmin günün axşamüstü geri qaytarmağı qətiyyətlə qərarlaşdırdı və bu qərarını yerinə yetirdi. Ancaq gedərkən saatına baxmaq istəyərkən, hədsiz qəzəb və təəccübü ilə yenə öz saatını unutduğunu gördü. Bu səhv hərəkətin təkrarlanması, əksinə, nizamlı həyatı sevən bu kişiyə o qədər patoloji görünürdü ki, onun psixoloji motivləşməsini bilmək istəyirdi; bu da psixoanalitik sualın soruşulması ilə dərhal ortaya çıxdı: həlledici gündə, ilk unutma hadisəsindən əvvəl xoşagəlməz bir şey yaşayıb-yaşamadığını və bunun hansı əlaqə daxilində baş verdiyini soruşdu. O, dərhal danışır ki, nahardan sonra, getməzdən və saatı unutmazdan bir az əvvəl anası ilə söhbət etmişdi; anası ona, artıq ona çox kədər və pul itkisi bəxş etmiş yüngülbaş bir qohumun saatını girov qoyduğunu, lakin evdə ona ehtiyac duyulduğunu, ona görə də həmin qohumdan girovdan çıxarmaq üçün pul istəməsini xahiş etdiyini söyləmişdi. Bu demək olar ki, məcburi pul borc alma üsulu bizim kişini çox narahat etmiş və ona bu qohumun uzun illər boyu yaratdığı bütün xoşagəlməzlikləri yenidən xatırlatmışdı. Onun simptomatik hərəkəti, beləliklə, çoxsaylı müəyyən olunmuşdur: birincisi o, düşüncənin bir axınını ifadə edir ki, təqribən belə deyir: pulu bu şəkildə məndən qoparmağa qoymayacağam və əgər saat lazımsa, öz saatımı evdə saxlayacağam; lakin axşam saatı bir görüşə riayət etmək üçün lazım olduğundan, bu niyyət yalnız şüursuz yolla, simptomatik hərəkət formasında özünü tuta bilər; ikinci olaraq, unutma şunu ifadə edir: bu başıboş adam üçün edilən sonsuz pul qurbanları məni tamamilə məhv edəcək, elə ki, hər şeyi təslim etməli olacağam. Kişinin bildirdiyinə görə, bu məlumatdan irəli gələn qəzəb yalnız anlıq olsa da, eyni simptomatik hərəkətin təkrarlanması göstərir ki, o, şüursuzluqda intensiv şəkildə təsirini davam etdirir, təqribən şüur belə deyirmiş kimi: «Bu hadisə ağılımdan çıxmır». Sonra eyni tale bir dəfə ödünç alınmış qadın saatına da toxunacaq, bu şüursuzluq mövqeyindən bizə təəccüblü gəlməyəcək. Lakin bəlkə də xüsusi motivlər bu «günahsız» qadın saatına keçidi asanlaşdırır. Ən aydın motiv, yəqin ki, onun öz qurban edilmiş saatının əvəzinə onu saxlamağı istəməsi və buna görə də növbəti gün onu qaytarmağı unutmasıdır; bəlkə də o, saatı həmin xanıma xatirə olaraq saxlamağı istəyirdi. Bundan əlavə, qadın saatının unudulması ona hörmət bəslədiyi xanımı ikinci dəfə ziyarət etmək imkanı verir; o, artıq səhər başqa bir iş üçün ona müraciət etməli olmuşdu və saatın unudulması ilə sanki işarə edir ki, əvvəlcədən müəyyən edilmiş bu ziyarət ona saatı qaytarmaq üçün yan ödəniş kimi kifayət qədər dəyərli deyil. Həmçinin, öz saatının iki dəfə unudulması və bununla xarici saatın təxirə salınması, adamın şüursuz şəkildə hər iki saatı eyni vaxtda daşımaqdan qaçınmağa çalışdığını göstərir.

1) Şüursuzluqda bu təsirin davam etməsi bir dəfə səhv hərəkətdən sonra gələn yuxu formasında, digər dəfə isə eyni hərəkətin təkrarlanması və ya düzəlişin edilməməsi formasında özünü büruzə verir.

o, hər iki saatı eyni vaxtda daşımaqdan qaçınmağa çalışır. O, aydın şəkildə, qohumların çatışmazlığı ilə çox açıq ziddiyyət təşkil edən «bolluq təəssüratından» qaçmağa çalışır; digər tərəfdən, ailəsinə (anasına) qarşı həll olunmaz öhdəlikləri olduğunu özünə xatırladaraq, xanıma qarşı görünüşdəki evlənmə niyyətinə cavab verməyi bacarır. Qadın saatının unudulması üçün son bir səbəb də ola bilər ki, o, axşam əvvəlki gün tanışları qarşısında bekar kimi qadın saatına baxmaqdan çəkinmişdi, bunu yalnız gizlə-başla edirdi və bu xoşagəlməz vəziyyətin təkrarlanmasından qaçınmaq üçün saatı artıq yanına qoymaq istəməzdi. Lakin digər tərəfdən onu təxirə salmalı olduğu üçün, burada da şüursuz icra edilmiş simptomatik hərəkət nəticələnir; bu hərəkət, ziddiyyətli hisslər arasında kompromis quruluşu və şüursuz orqanın bahalı qazanılmış qələbəsi kimi özünü büruzə verir. («Zentralblatt für Psychoanalyse», I, 5.)

J. Stärcke tərəfindən edilmiş üç müşahidə (l. c.):

6) Yerləşdirmə-Qırılma-Unutma — geri itələnmiş qarşı iradənin ifadəsi kimi: „Elmi bir iş üçün illüstrasiya kolleksiyasından qardaşıma bir gün bəzilərini ödünç verməli idim, o isə bunları bir mühazirədə slayd kimi istifadə etmək istəyirdi. Çox əziyyətlə topladığım reproduksiyaları, özüm bunu etməzdən əvvəl heç bir şəkildə nümayiş etdirilməsini və ya dərc edilməsini istəmədiyim fikrini bir anlıq hiss etsəm də, ona istədiyi şəkillərin neqativlərini tapmağı və onlardan slaydlar hazırlamağı dil sürçməsi etdim. — Lakin bu neqativləri tapa bilmədim. Bu mövzuya aid olan, neqativlərlə dolu qutuların bütün dəstəsini nəzərdən keçirdim, iki yüzə yaxın neqativi bir-bir əlimə aldım, amma axtardığım neqativlər orada deyildi. Qardaşıma bu şəkilləri həqiqətən də qısqanclıqla baxdığımı güman etdim. Bu qısqanclıq fikrini şüurlu şəkildə qəbul edib inkar etdikdən sonra, dəstənin ən üst qutusunu kənara qoyduğumu və onu axtarmadığımı nəzərə çarpdım, həmin qutuda axtarılan neqativlər var idi. Bu qutunun qapağında məzmununa aid qısa bir qeyd var idi və ehtimal ki, qutunu kənara qoymazdan əvvəl ona bircə baxışla nəzər salmışdım. Lakin qısqanclıq fikri hələ tamamilə məğlub edilməmişdi, çünki slaydlar göndərilənə qədər daha bir çox hadisə baş verdi. Slayd lövhələrindən birini əlimdə tutub şüşə tərəfini təmizləyərkən qırdım (adətən heç vaxt slayd lövhəsi qırmıram). Bu lövhədən yeni bir nüsxə hazırladıqdan sonra, əlimdən düşdü və yalnız ayağımı irəli uzadıb onun üstündə dayadığıma görə qırılmadı. Slayd lövhələrini montaj edərkən, bütün dəstə yenidən yerə düşdü, xoşbəxtlikdən heç nə qırılmadı. Nəhayət, onları həqiqətən paketləyib göndərməyim bir neçə gün çəkdi, çünki bunu hər gün yenidən qərarlaşdırırdım və bu qərarlaşdırmanı hər dəfə yenidən unudurdum.“

7) Təkrarlanan unutma — son icra zamanı səhv: „Bir gün bir tanışa poçt kartı göndərməli idim, lakin bunu bir neçə gün təxirə salırdım, bunun səbəbinin aşağıdakı olduğunu güclü şəkildə ehtimal edirdim: Bir məktubda həmin həftə ərzində məni birinin ziyarət etmək istədiyini bildirmişdi, mən isə həmin ziyarətə çox həvəsli deyildim. Həmin həftə keçdikdən və istənməyən ziyarət ehtimalı çox azaldıqdan sonra, nəhayət, poçt kartını yazdım, orada hansı vaxt danışmağa hazır olacağımı bildirdim. Bu poçt kartını yazarkən, əvvəlcə əlavə etmək istədim ki, druk werk (= işgüzar, səy göstərən və ya həddindən artıq yığılmış iş) səbəbindən yazmaqdan əngəlləndiyimi, amma sonunda bunu yazmadım, çünki bu adi bəhanəyə artıq heç bir ağıllı insan inanmır. Bu kiçik yalanın özünü büruzə verməli olub-olmadığını bilmirəm, amma poçt kartını poçt qutuna atarkən səhvən qutunun aşağı hissəsinə atdım: «Drukwerk» (— çap məhsulları).»

8) Unutma və səhv: «Bir qız, hava çox gözəl olan bir səhər, orada gips nüsxələri çəkmək üçün «Ryksmuseum»a gedir. Bu gözəl havada daha çox gəzməyi istəməsinə baxmayaraq, əzmlə işləməyə və çəkməyə qərar verir. Əvvəlcə çəkmə kağızı almalıdır. Mağazaya (muzeydən təxminən on dəqiqəlik məsafədə) gedir, qələmlər və digər çəkmə alətləri alır, amma məhz çəkmə kağızını almayı unudur, sonra muzeyə gedir və öz kiçik stulunda oturub başlamağa hazır olduqda, hələ də kağızı yoxdur, ona görə də yenidən mağazaya getməli olur. Kağızı gətirdikdən sonra həqiqətən çəkməyə başlayır, işi yaxşı irəliləyir və bir müddətdən sonra muzeyin qülləsindən çoxlu zəng səsi eşidir. Düşünür: «Artıq saat on ikidir», işini davam etdirir, ta ki qüllə zəngi on beş dəqiqə çalsın («bu, on iki on beşdir,» — düşünür), indi çəkmə alətlərini yığır və bacısının evinə qədər «Vondelpark»dan keçərək gəzməyə qərar verir, orada qəhvə içmək üçün (— hollandca ikinci yemək). Suasso muzeyinin yanından keçərkən təəccüblə görür ki, saat bir yarım deyil, hələ on ikidir! — Cazibədar gözəl hava onun əzmini aldatmışdı və nəticədə, qüllə zəngi on iki yarım on iki çalanda, qüllə zənginin yarım saatda da çaldığını düşünməmişdi.»

9) Yuxarıdakı müşahidələrin bir neçəsinin göstərdiyi kimi, şüursuz pozucu meyl öz məqsədinə, eyni növ səhv icranı inadla təkrarlayaraq da nail ola bilər.

Buna dair əyləncəli bir nümunəni Münhen «Drei Masken» nəşriyyatında çıxmış «Frank Wedekind və teatr» adlı kiçik kitabdən götürürəm, amma Mark Tven üslubunda danışılan hekayəyə görə məsuliyyəti kitabın müəllifinə buraxmalıyam.

«Vedekindin bir aktlıq pyesi olan „Senzura“da pyesin ən ciddi yerində belə bir ifadə səslənir: „Ölümdən qorxmaq düşünmə xətasıdır.“ Bu yerə ürəkdən bağlı olan müəllif, məşqdə aktyordan „düşünmə xətası“ sözündən əvvəl kiçik bir fasilə verməsini xahiş etdi. Axşam — aktyor roluna tamamilə qərq olmuşdu, fasiləyə də dəqiq riayət etdi, lakin istəmədən ən təntənəli tonda belə dedi: „Ölümdən qorxmaq çap xətasıdır.“ Müəllif tamaşanın sonunda sənətçinin sualına cavab olaraq ona heç bir qüsura yol vermədiyini təsdiqlədi, yalnız həmin yerdə belə deyilməlidir: ölümdən qorxmaq çap xətası deyil, düşünmə xətasıdır. — „Senzura“ növbəti axşam təkrarlandığı zaman, aktyor həmin məlum yerdə, yenə də ən təntənəli tonda belə dedi: „Ölümdən qorxmaq — düşünmə qeydidir.“ Vedekind aktyora yenidən məhdudiyyətsiz təqdir verdi, lakin yan keçmədən qeyd etdi ki, ölümdən qorxmaq düşünmə qeydi deyil, düşünmə xətasıdır. — Növbəti axşam yenidən „Senzura“ oynanıldı və aktyor, müəlliflə bu vaxta qədər dostluq qurub sənət baxışlarını mübadilə etmişdi, həmin yer gəldikdə, dünyanın ən təntənəli ifadəsi ilə belə dedi: „Ölümdən qorxmaq çap qeydidir“ — Sənətçi müəllifin tam təqdirini aldı, bir aktlıq pyes dəfələrlə təkrarlandı, lakin müəllif „düşünmə xətası“ anlayışını artıq bir daha geri dönməmək üzrə qətiyyən bitmiş hesab etdi.»

Rank həmçinin „Xətalı hərəkət və yuxu“ (Zentralbl. f. Psychoanalyse II. S. 266 və Internat. Zeitschr. f. Psychoanalyse III, S. 158) arasındakı çox maraqlı əlaqələrə diqqət yetirmişdir, lakin bu əlaqələr xətalı hərəkətdən sonra gələn yuxunun dərindən təhlili olmadan izlənə bilməz. Mən bir dəfə daha uzun bir əlaqə daxilində yuxuda gördüm ki, pul kisəmi itirmişəm. Səhər geyinmə zamanı həqiqətən onu axtardım; yuxu gecəsindən əvvəl soyunarkən cibimdən çıxarıb adət etdiyim yerə qoymağı unutmuşdum. Deməli, bu unutma mənə məlum idi, ehtimal ki, yuxu məzmununda ortaya çıxmağa hazırlaşmış şüursuz bir fikrin ifadəsini verməli idi.

Belə kombinasiyalı xətalı hərəkət hallarının, tək-tək hallardan artıq nə isə yeni öyrədə biləcəyini iddia etmək istəmirəm, lakin eyni nəticənin qorunması şərti ilə xətalı hərəkətin bu formasının dəyişməsi, müəyyən bir məqsədə doğru can atən iradənin plastik təsirini verir və xətalı hərəkətin təsadüfi bir şey olduğunu, eləcə də yozuma ehtiyac duymadığını ifadə edən baxışa qat-qat daha enerjili şəkildə ziddiyyət təşkil edir. Bu nümunələrdə şüurlu bir qərarın, xətalı hərəkətin nəticəsini dayandırmaqda nə qədər ciddi şəkildə uğursuzluğa uğraması da diqqətimizi cəlb edə bilər. Dostum dərnək iclasına getməyi nəticədə bacarmır və xanım medalıdan əl çəkməkdə aciz qalır. Bu qərarlara qarşı çıxan həmin Naməlum,

«Fehlleistung» (psixiki səhv) kimi, məsələn, itirmək və ya yerini dəyişmək hadisəsinin yuxu vasitəsilə baş verməsi, yəni yuxuda itirilmiş əşyanın harada olduğunu öyrənmək, o qədər də nadir deyil, lakin bu hadisənin təbiətində də heç nə yoxdur, əgər yuxu görən və əşyanı itirən eyni şəxsdirsə. Gənc bir qadın yazır: «Təxminən dörd ay əvvəl mən — bankda bir üzüyümü itirdim. Otağımın hər küncünü axtardım, amma tapmadım. Bir həftə sonra mənə yuxuda gördüm ki, o, şkafın yanındakı qızdırıcının üstündədir. Bu yuxu mənə təbii ki, sakitlik vermədi və növbəti səhər mən onu həqiqətən həmin yerdə tapdım.» O, bu hadisəyə təəccüblənir, tez-tez baş verdiyini iddia edir, fikirlərinin və istəklərinin belə gerçəkləşdiyini qeyd edir, lakin üzüyün itirilməsi ilə tapılması arasında həyatında hansı dəyişiklik baş verdiyini nəzərdən qaçırır.

Ona ilk yol bağlandığı zaman, başqa bir çıxış yolu axtarır. Naməlum motivin üstəsindən gəlmək üçün şüurlu əks-qərarlardan başqa bir şey tələb olunur; naməlum olanı şüura məlum edən psixiki iş lazımdır.

DETERMİNİZM TƏSADÜF VƏ BATİL İNANCLAR BAXIŞ BUCAGLARI Yuxarıdakı ayrı-ayrılıqda araşdırmaların ümumi nəticəsi kimi aşağıdakı anlayışı qeyd etmək olar: Psixiki fəaliyyətlərimizin bəzi nöqsanları — onların ortaq xarakteri dərhal daha yaxşı müəyyən edilməlidir — və bəzi məqsədsiz görünən hərəkətlər, psixoanalitik araşdırma metodunu onlara tətbiq etdikdə, yaxşı motivləşdirilmiş və şüura naməlum olan motivlər tərəfindən determinə edilmiş (müəyyən edilmiş) kimi ortaya çıxır.

Belə izah edilən hadisələr sinfinə daxil olmaq üçün psixiki səhv aşağıdakı şərtlərə cavab verməlidir.

a) O, bizim qiymətləndirməmiz tərəfindən müəyyən edilmiş və «normal genişlik daxilində» ifadəsi ilə adlandırılan müəyyən həddi keçməməlidir.

b) O, ani və müvəqqəti pozğunluq xarakterini daşımalıdır. Biz həmin fəaliyyəti əvvəllər daha düzgün yerinə yetirmişik və ya istənilən vaxt onu daha düzgün yerinə yetirə biləcəyimizə inam hissi daşımalıyıq. Əgər başqaları tərəfindən düzəldilsək, düzəlişin doğruluğunu və öz psixiki prosesimizin yanlışlığını dərhal tanımalıyıq.

c) Əgər biz səhvi ümumiyyətlə qavrayırıqsa, onun motivləşdirilməsi barədə içimizdə heç nə hiss etməməliyik, əksinə, onu «diqqətsizlik» ilə izah etməyə və ya «təsadüf» kimi qəbul etməyə meyilli olmalıyıq.

Beləliklə, bu qrupda unutma halları və daha yaxşı bilməyə baxmayaraq edilən səhvlər, dil sürçməsi, səhv oxuma, səhv yazma, səhv tutma və təsadüfi hərəkətlər kimi adlandırılan hadisələr qalır.

Bu hadisələrin çoxunun «ver-» (səhv, yanlış) prefiksi ilə eyni tərkibdə olması, onların daxili oxşarlığını dil baxımından göstərir. Lakin bu şəkildə müəyyən edilmiş psixiki proseslərin aydınlaşdırılması ilə bağlı bir sıra qeydlər var ki, bunların bir hissəsi daha geniş maraq doğura bilər.

A) Psixi fəaliyyətlərimizin bir hissəsini məqsəd təsəvvürləri ilə izah edilə bilməz kimi qəbul edərək, ruh həyatında determinasiyanın həddini nəzərə almırıq. Bu determinasiya burada və başqa sahələrdə də düşündüyümüzdən daha uzağa gedir. 1900-cü ildə ədəbiyyat tarixçisi R. M. Meyerin «Zeit» jurnalındakı məqaləsində, qəsdən və ixtiyari olaraq bir mənasızlığı tərtib etmək mümkün olmadığını nümunələrlə izah etdiyini və bununla bağlı araşdırmalar apardığını gördüm. Uzun müddətdir bilirəm ki, insan öz ixtiyarı ilə heç bir ədədi ağlına gətirə bilməz, eyni şəkildə heç bir adı da. Görünüşdə ixtiyari olaraq qurulmuş, məsələn, çoxrəqəmli, zarafatla və ya şıltaqlıqla deyilmiş ədədi araşdırdıqda, onun həqiqətən mümkün sayılmayan qəti determinasiyası ortaya çıxır. İndi əvvəlcə ixtiyari seçilmiş bir adın nümunəsini qısa şəkildə nəzərdən keçirəcəyəm, sonra isə «düşüncəsiz atılmış» ədədin analoji nümunəsini daha ətraflı təhlil edəcəyəm.

1) Xəstələrimdən birinin xəstəlik tarixçəsini nəşr üçün hazırlamaq niyyətində, hansı adı

12 / 12

XII. Determinizm, təsadüf və batil inanc, baxış nöqtələri

Mən ona işdə verməli olduğum ad. Seçim çox böyük görünür; şübhəsiz ki, bəzi adlar əvvəlcədən istisna olunur, ilk növbədə həqiqi ad, sonra isə ailəmin üzvlərinin adları, ki, onlara mən etiraz edərdim, bəlkə də xüsusilə qəribə səslənən başqa qadın adları; lakin qalan hallarda belə bir ad üçün çətinlik çəkməli deyildim. Gözləmək lazımdır və mən özüm gözləyirəm ki, mənə bir dəstə qadın adı təqdim olunacaq. Əvəzində tək bir ad ortaya çıxır, onun yanında ikincisi yoxdur, Dora adı. Mən onun təyinatını soruşuram. Başqa kim Dora adlanır? İnanmazlıqla növbəti fikri rədd etmək istərdim, ki, o da bacımın uşaq baxıcısının belə adlandığını deyir. Lakin analiz etməkdə o qədər özünə nəzarət və ya təcrübəyə malikəm ki, fikri saxlayıb davam etdirirəm. Dərhal əvvəlki axşamdan kiçik bir hadisə yadıma düşür, ki, axtarılan təyinatı gətirir. Bacımın yemək otağındakı masada üzərində “Rosa X. xanıma” yazılmış bir məktub görürdüm. Təəccüblə soruşuram ki, kim belə adlanır və mənə izah olunur ki, güman edilən Dora əslində Rosa adlanır və bu adını evə gələndə tərk etməli olub, çünki bacım “Rosa” çağırışını öz şəxsinə də aid edə bilər. Mən təəssüflə dedim: Bədbəxt adamlar, hətta adlarını belə saxlaya bilmirlər! İndi düşünəndə, bir anlıq susdum və müxtəlif ciddi şeylər haqqında düşünməyə başladım, ki, qeyri-müəyyənliyə qərq olurdu, lakin mən indi onları asanlıqla şüurlu edə bilərəm. Növbəti gün öz adını saxlaya bilməyən bir şəxs üçün ad axtaranda, mənə “Dora”dan başqa heç nə yadıma düşmədi. Bu istisnalıq burada möhkəm məzmun əlaqəsinə əsaslanır, çünki xəstəmin tarixində, əcnəbi evdə xidmət edən şəxsdən, bir tərbiyəçidən gələn və müalicənin gedişi üçün də həlledici olan təsir var idi.

Bu kiçik hadisə illər sonra gözlənilməz bir

Davam. Bir dəfə artıq çap olunmuş, indi Dora adlandırılan qızın xəstəlik tarixçəsini mühazirəmdə müzakirə edərkən, ağılıma gəldi ki, dinləyicilərimdən birinin də adı Dora imiş; mən bu adı müxtəlif kontekstlərdə o qədər çox təkrarlamışdım ki, nəhayət, şəxsən tanıdığım gənc həmkarıma müraciət edib, onun da eyni ad daşıdığını düşünmədiyimi, lakin istəsə, mühazirədə bu adı başqa adla əvəz etməyə hazır olduğumu bildirdim. İndi mənim vəzifəm, təcili olaraq başqa bir ad seçmək idi və düşünürdüm ki, indi digər dinləyicinin adına düşməməliyəm, çünki psixoanalizlə artıq məşğul olan həmkarlara pis nümunə göstərmək istəməzdim. Buna görə də, Dora əvəzinə Erna adının ağlıma gəlməsinə çox məmnun oldum və mühazirədə bundan istifadə etdim. Mühazirədən sonra özümə sual verdim ki, bu Erna adı haradan gəlməlidir və qorxduğum ehtimalın, əvəzedici adı seçərkən, heç olmasa qismən, reallaşdığını başa düşəndə gülməli oldum. Digər xanımın soyadı Lucernä idi və Erna adı onun bir hissəsidir.

2) Bir dostuma yazdığım məktubda ona xəbər verirdim ki, «Yuxuların yozumu» kitabının düzəlişlərini artıq bitirmişəm və əsərdə heç nəyi dəyişmək istəmirəm, «hətta 2467 səhv ehtiva etsə belə». Dərhal bu rəqəmi özüm üçün aydınlaşdırmağa çalışdım və kiçik təhlili məktubun əlavəsi kimi yazdım. İndi, həmin vaxt, təzəcə bu hərəkətim üstündə tutulduğum zaman yazdığım kimi sitat gətirirəm:

«Gündəlik həyatın psixopatologiyasına tez bir töhfə də. Məktubda 2467 rəqəmini, yuxu kitabında tapılacaq səhvlərin şən və özbaşına təxmini kimi tapacaqsan. Burada nəzərdə tutulan: böyük bir rəqəm və elə bu rəqəm ortaya çıxır. Lakin heç nə özbaşına deyil, təsadüfi deyil... baxış bucaqları psixikada təyin olunan. Deməli, şüurlu tərəfindən buraxılan ədədin təyini üçün şüursuzun tələsdiyini gözləmək haqqın var. Məhz bundan əvvəl qəzetdə E. M. adlı bir generalın sahə topçu generalı rütbəsi ilə təqaüdə çıxdığını oxumuşdum. Bilməlisən ki, bu adam məni maraqlandırır. Hərbi tibb tələbəsi olaraq xidmət etdiyim vaxt, o, həmin dövrdə polkovnik ikən bir dəfə xəstəxanaya düşmüş və həkimə demişdi: «Siz məni mütləq səkkiz gün ərzində sağaltmalısınız, çünki imperatorun gözlədiyi bir işim var». O vaxt mən həmin adamın karyerasını izləməyə qərar vermişdim və bax, bu gün (1899) o, həmin yolun sonundadır, sahə topçu generalıdır və artıq təqaüdə çıxmışdır. Mən hesablamışdım ki, o, bu yolu nə qədər vaxt ərzində qət edib və fərz etmişdim ki, onu 1882-ci ildə xəstəxanada görmüşəm. Bu, 17 il edirdi. Mən bundan həyat yoldaşıma danışdım və o, qeyd etdi: «Deməli, sən də artıq təqaüdə çıxmalısan?» Mən isə etiraz etdim: Allah məni bundan qorusun. Bu söhbətdən sonra masaya əyləşib sənə yazmaq istədim. Lakin əvvəlki düşüncə axını davam edir və haqlı olaraq belə edir. Hesablama səhv idi; yaddaşımda bunun üçün möhkəm bir nöqtə var. Mən yetkinliyimi, yəni 24-cü doğum günümü hərbi həbsxanada keçirmişəm (çünki özbaşına xidmətdən qaçmışdım). Deməli, bu, 1880-ci ildə idi; 19 il keçib. İndi sən 24 ədədini və 2467 ədədini alırsan! İndi mənim yaş ədədim olan 43-ü götür və üstünə 24 il əlavə et, nəticədə 67 alırsan! Yəni, təqaüdə çıxmaq istəyib-istəmədiyim sualına cavab olaraq, mən istəklərimdə daha 24 il iş əlavə etmişəm. Görünür, polkovnik M-ni izlədiyim müddət ərzində özümün uzağa getməməyimə görə inciyəm; lakin o artıq işini bitirdiyi halda, mənim hələ bütün işlərim qarşımda olduğu üçün, bir qələbə sevinci də var. Deməli, haqlı olaraq deyilə bilər ki, təsadüfən atılan 2467 ədədi şüursuzdan olan təyinini əldə edir.

3) Görünüşdə ixtiyari seçilmiş bir ədədin aydınlaşdırılmasına dair bu ilk nümunədən sonra, eyni təcrübəni dəfələrlə eyni nəticə ilə təkrarlamışam; lakin halların əksəriyyəti o qədər şəxsi məzmunludur ki, onları açıqlamaqdan çəkinirlər.

Məhz buna görə də Dr. Alfred Adlerin (Vena) özünə məlum olan, tamamilə “sağlam” bir mənbədən aldığı, “rəqəm təsadüfü”nün çox maraqlı bir təhlilini burada əlavə etməyi buraxmaq istəmirəm. Bu mənbə belə xəbər verir: “Dünən axşam ‘Gündəlik həyatın psixopatologiyası’na hücum etdim və əgər məni qəribə bir hadisə mane olmasaydı, kitabı dərhal bitirərdim. Çünki oxuyurdum ki, şüura tamamilə təsadüfi kimi çağırdığımız hər bir rəqəmin müəyyən bir mənası var, mən də bir təcrübə aparmaq qərarına gəldim. Mənim ağlıma 1734 rəqəmi gəldi. Bundan sonra aşağıdakı təsadüflər üst-üstə düşdü: 1734:17=102; 102:17=6. Sonra rəqəmi 17 və 34-ə parçaladım. Mən 34 yaşındayam. Sizinlə bir dəfə danışdığım kimi, 34-cü ili son gənclik ili kimi qəbul edirəm və buna görə də son doğum günümüzdə çox pis hiss etmişəm. 17-ci yaşımın sonunda inkişafımın çox gözəl və maraqlı bir dövrü başlamışdı. Mən öz həyatımı 17 illik hissələrə bölürəm. İndi bu bölmələr nə deməkdir? 102 rəqəmi ilə bağlı mənə gələn fikir budur ki, Reklam Universal Kitabxanasının 102-ci nömrəsi Kotzebuenin “İnsanlardan Nifrət və Peşmanlıq” pyesini ehtiva edir.”

“Mənim indiki psixi vəziyyətim insanlardan nifrət və peşmanlıqdır. U.-B.-nin (mən bir çox nömrəni əzbərdən bilirəm) 6-cı nömrəsi Müllnerin “Günah” əsəridir. Məni daima bu fikir əzablandırır ki, mənim günahım nəticəsində mən, qabiliyyətlərimə görə ola biləcəyim şəxs olmamışam. Bundan əlavə mənə gələn fikir budur ki, U.-B.-nin 34-cü nömrəsi eyni Müllnerin “Kaliber” adlı hekayəsini ehtiva edir. Mən sözü “Ka-liber” kimi parçalayıram; daha sonra mənə gələn fikir budur ki, bu söz “Ali” və “Kali” sözlərini ehtiva edir. Bu, mənə bir dəfə oğlumla (altı yaşında) Ali ilə qafiyələr qurduğumu xatırladır. Mən ondan Ali üçün qafiyə tapmağı tələb etmişdim. Ona heç nə gəlməmişdi və mən, o məndən birini istədikdə, ona demişdim: “Ali ağzını kalium permanganat ilə təmizləyir.” Biz çox gülmüşdük və Ali çox sevimli idi. Son günlərdə təəssüflə qeyd etməli oldum ki, o “ka (heç bir) sevimli Ali deyil”.”

1) Psix.-Nev. Həftəlik, № 28, 1905.

«Mən indi öz-özümə soruşdum: U.-B.-nin 17-ci nömrəsi nədir? amma bunu tapa bilmədim. Əvvəllər bunu tam dəqiq bilirdim, ona görə də bu rəqəmi unutmaq istədiyimi fərz edirəm. Bütün düşünmələr nəticəsiz qaldı. Davam etmək istədim, amma yalnız mexaniki şəkildə oxudum, heç bir söz başa düşmədən, çünki 17 məni əziyyət verirdi. İşığı söndürdüm və axtarmağa davam etdim. Nəhayət, ağlıma gəldi ki, U.-B.-nin 17-ci nömrəsi Şekspirdən bir hissə olmalıdır. Hansı hissə? Ağlıma gəlir: «Hero və Leandr». Aydındır ki, bu, iradəmin məni diqqətdən yayındırmaq üçün etdiyi axmaq bir cəhddir. Nəhayət, qalxıram və U.-B.-nin kataloqunu axtarıram. 17-ci nömrə «Makbet»dir. Təəccübümlə qeyd etməliyəm ki, həmin pyes haqqında demək olar ki, heç nə bilmirəm, baxmayaraq ki, o, məni Şekspirin digər dramaları qədər çox məşğul etmişdir. Ağlıma yalnız bunlar gəlir: qatil, Leydi Makbet, cadugərlər, «Gözəl çirkinlikdir» və vaxtilə Şillerin Makbet uydurmasını çox gözəl tapdığım. Şübhəsiz ki, mən həmin pyesi unutmaq istəmişəm. Hələ də ağlıma gəlir ki, 17 və 34 rəqəmləri 17-yə bölündükdə 1 və 2 alınır. U.-B.-nin 1 və 2-ci nömrələri Götenin «Faust»udur. Əvvəllər özümün içində çoxlu faustvari şeylər tapmışdım.»

Həkimin nəzərdə tutduğu ehtiyatlılıq bu fikirlər silsiləsinin mənasına nəzər salmağımıza imkan vermədiyi üçün təəssüf hissi keçirməliyik. Adler qeyd edir ki, adam öz mübahisələrinin sintezini həyata keçirə bilməyib. Əgər bu mübahisələrin davamında 1734 rəqəminin və bütün fikirlər silsiləsinin anlaşılmasına açar verən bir şey ortaya çıxmasaydı, onlar bizə demək olar ki, danışılmağa dəyər görünməzdi.

«Bu gün səhər tezdən mənim Freydin baxışının düzgünlüyünü çox güclü şəkildə təsdiqləyən bir hadisəm oldu. Gecə yuxudan oyandığımda oyatdığım həyat yoldaşım mənə U.-B.-nin kataloqu ilə nə etmək istədiyimi soruşdu. Mən ona hekayəni danışdım. O, hər şeyin məntiqsiz olduğunu düşündü, yalnız — çox maraqlıdır — mənim bu qədər qarşı çıxdığım Makbeti qəbul etdi. O, dedi ki, özünə bir rəqəm təsəvvür etdikdə ona heç nə gəlmir. Mən cavab verdim: «Gəlin bir sınaq edək». O, 117 rəqəmini adlandırdı. Mən dərhal cavab verdim: «17, sənə danışdığım şeylə əlaqəlidir, bundan əlavə, mən sənə dünən demişdim: əgər bir qadın 82 yaşında, bir kişi isə 35 yaşındadırsa, bu, pis bir uyğunsuzluqdur». Mən bir neçə gündür həyat yoldaşımı 82 yaşlı bir qoca ana olduğu iddiası ilə incidirəm. 82-35 = 117»

Öz ədədini təyin etməyi bacarmayan adam, arvadı ona əslində təsadüfi seçilmiş bir ədəd dedikdə, dərhal həllini tapdı. Əslində, arvad ərinin ədədinin hansı kompleksdən qaynaqlandığını çox yaxşı başa düşmüşdü və öz ədədini, yaş fərqinə aid olduğu üçün hər iki şəxsə müştərək olan eyni kompleksdən seçmişdi. İndi biz kişinin ədəd təklifini tərcümə etməkdə asanlıq çəkmirik. Adlerin qeyd etdiyi kimi, o, kişinin boğulmuş bir istəyini ifadə edir ki, bu istək tam inkişaf etmiş halda belə səslənməli idi: “Mənim kimi 34 yaşında bir kişi üçün yalnız 17 yaşında bir qadın uyğundur.”

Belə “oyunlardan” çox aşağı qiymət verməmək üçün, bu təhlirin dərcindən bir il sonra həmin kişinin arvadından boşandığını Dr. Adlerdən son vaxtlar eşitdiyimi əlavə etmək istəyirəm.

4) Adler, obsesif ədədlərin yaranması üçün də oxşar izahlar verir. “Sevimli ədədlər” adlandırılan ədədlərin seçimi də müvafiq şəxsin həyatı ilə əlaqəsiz deyil və müəyyən psixoloji maraqdan məhrum deyil. 17 və 19 ədədlərinə xüsusi meyl bəslədiyini etiraf edən bir kişi, qısa bir düşünmədən sonra 17 yaşında uzun müddətdir gözlədiyi akademik azadlığa, universitetə gəldiyini və 19 yaşında ilk böyük səyahətini, qısa müddət sonra isə ilk elmi kəşfini etdiyini bildirməyi bacardı. Bu meylə bağlılıq isə iki onillik sonra, eyni ədədlər onun sevgi həyatında əhəmiyyət kəsb etdikdə baş verdi. — Bəli, görünüşə görə müəyyən bir kontekstdə təsadüfi olaraq xüsusi olaraq tez-tez istifadə edilən ədədlər belə, təhlil vasitəsilə gözlənilməz məna gətirə bilər. Beləliklə, xəstələrimdən birinin bir gün diqqətini çəkdi ki, qəzəb halında çox vaxt belə deməyə alışmışdır: “Mən bunu sənə artıq 17-dən 36 dəfəyə qədər demişəm,” və o, bunun üçün də bir motivasiya olub-olmadığını özündən soruşdu. Tezliklə ona gəldi ki, ayın 27-ci günündə doğulmuşdur, kiçik qardaşı isə ayın 26-cı günündə doğulmuşdur və taleyin həyatın nemətlərindən ona bu qədərini oğurlayıb kiçik qardaşına verməsi üçün əsəbiləşməyə əsasının olduğunu düşündü. Taleyin bu qərəzli münasibətini, doğum tarixindən on çıxaraq və bu rəqəmi qardaşının tarixinə əlavə edərək təmsil etdi. “Mən böyüyəm, lakin yenə də bu qədər məhrum edilmişəm.”

5) Ədəd təkliflərinin təhlillərində daha uzun dayanmaq istəyirəm, çünki bu qədər aydınlaşdırıcı olan başqa tək-tük müşahidələri tanımıram.

Adler “U.-B.” jurnalının 17-ci nömrəsində “Makbet”in izahını bölüşərək, həmin şəxsin 17 yaşında kral qətlini məqsəd qoyan anarxist cəmiyyətə qoşulduğunu bildirir. Buna görə də “Makbet”in məzmunu unudulmuş ola bilər. Həmin dövrdə eyni şəxs, hərflərin ədədlərlə əvəz edildiyi bir sirr yazısı uydurmuşdu.]

Yüksək dərəcədə mürəkkəb düşüncə proseslərinin mövcudluğunu sübut edəcək və bunlar haqqında şüurun heç bir məlumatı olmayan, digər tərəfdən isə həkimin tez-tez ittiham olunan köməyinin (təklifin) bu qədər qəti şəkildə nəzərə alınmadığı analizlərə daha yaxşı nümunə təşkil edəcək. Buna görə də, xəstələrimdən birinin (onun razılığı ilə) ədəd təsadüfünün analizini burada açıqlayacağam; bu xəstə haqqında yalnız qeyd etməyim kifayətdir ki, o, uzun uşaq sırasının ən kiçik övladıdır və gənc yaşlarında heyran olduğu atasını itirmişdir. Xüsusi şən əhval-ruhiyyədə ona 426718 ədədi təsadüf edir və özünə sual verir: «Deməli, mənə bununla bağlı nə gəlir? Əvvəlcə eşitdiyim bir zarafat: ‘Əgər soyuqdəyməni tibbi şəkildə müalicə etsəniz, 42 gün çəkir, lakin əgər ona müalicəsiz qoysanız — 6 həftə.’» Bu, ədədin ilk rəqəmlərinə uyğundur: 42 = 6 X 7. Onun bu ilk həlldən sonra yaranan durğunluğunda, mən ona diqqətini cəlb edirəm ki, onun seçdiyi altı rəqəmli ədəd 3 və 5 istisna olmaqla, bütün ilk rəqəmləri ehtiva edir. İndi o, yozumun davamını dərhal tapır. «Biz 7 qardaş- bacıyıq, mən ən kiçiyiyəm. 3 uşaq sırasındakı A. bacını, 5 isə L. qardaşı təmsil edir; bunlar mənim iki düşmənım idi. Uşaq ikən hər axşam Allaha dua edirdim ki, bu iki əzabvericimi həyatdan aparsın. İndi mənə elə gəlir ki, mən burada bu istəyi özüm yerinə yetirmişəm; 3 və 5, pis qardaş və nifrət edilən bacı atlanılıb.» — Əgər ədəd sizin qardaş-bacı sıranızı ifadə edirsə, sonundakı 18 nə deməkdir? Axı siz cəmi 7 nəfər idiniz. — «Mən tez-tez düşünürdüm ki, əgər ata daha uzun müddət yaşasaydı, mən ən kiçik uşaq kimi qalmazdım. Əgər daha bir uşaq doğulsaydı, biz 8 nəfər olardıq və mənim arxamda daha kiçik bir uşaq olardı, ona qarşı böyüklərlə oynayırdım.»

Beləliklə, ədəd aydınlaşmışdı, lakin bizə hələ də yozumun ilk hissəsi ilə sonrakı hissələri arasındakı əlaqəni qurmaq öhdəliyi düşürdü.

Bu, son rəqəmlər üçün lazım olan şərtdən çox asanlıqla ortaya çıxdı: Əgər ata daha uzun müddət yaşasaydı. 42 = 6 X 7, atasına kömək edə bilməyən həkimlərə qarşı istehza demək idi, beləliklə bu formada atasının yaşamasına olan istəyi ifadə edirdi. Bütöv ədəd əslində onun ailə dairəsi ilə bağlı iki uşaq istəyinin yerinə yetirilməsinə uyğun gəlirdi: iki pis qardaş-bacı ölməli idi və onların arxasından kiçik bir qardaş-bacı gəlməli idi, və ya ən qısa ifadə ilə: «Kaş ki, sevimli atanın əvəzinə, iki pis qardaş-bacı ölsəydi!»

6) Mənim yazışmalarımdan kiçik bir nümunə. L. şəhərindəki bir teleqraf müdiri yazır ki, tibb oxumaq istəyən 18,5 yaşlı oğlu artıq gündəlik həyatın psixopatologiyası ilə məşğuldur və valideynlərini mənim nəzəriyyələrimin düzgünlüyünə inandırmağa çalışır. Mən onun apardığı təcrübələrdən birini, ona bağlanan müzakirə haqqında heç bir rəy bildirmədən, olduğu kimi təqdim edirəm.

«Oğlum aramda mənim xanımımla təsadüf dediyimiz şey haqqında söhbət edir və ona izah edir ki, həqiqətən yalnız “təsadüfən” ağlına gələn heç bir mahnı və ya rəqəm deyə bilməz. Aşağıdakı söhbət yaranır: Oğul: Mənə istənilən bir rəqəm de. — Ana: 79. — Oğul: Bu sənə nəyi xatırladır? — Ana: Dünən nəzərdən keçirdiyim gözəl papağı düşünürəm. — Oğul: Neçəyə başa gəlmişdi? — Ana: 158 mark. — Oğul: Budur: 158:2 = 79. Papaq sənə baha gəlmişdi və əlbəttə belə düşünmüsən: “Yarısı qədər bahalı olsaydı, onu alardım.”

Oğlumun bu izahlarına qarşı mən əvvəlcə belə bir etiraz irəli sürdüm ki, xanımlar ümumiyyətlə hesab-kitabda çox bacarıqlı deyillər.

1) Sadələşdirmək üçün xəstənin eyni dərəcədə uyğun gələn bəzi aralıq fikirlərini buraxmışam.

79, 158-in yarısıdır. Deməli, onun nəzəriyyəsi, şüuraltının normal şüurdan daha yaxşı hesab-kitab apardığı kimi, həmişə ehtimalolunmaz bir faktı fərz edir. “Əsla belə deyil,” — cavab aldım; “Ana 158:2=79 hesabını etməyib, qəbul edirik, amma o, bu bərabərliyi təsadüfən görmüş ola bilər; hətta yuxusunda papaqla məşğul olmuş və bu zaman ‘yarısı qədər bahalı olsaydı, nə qədər baha olardı’ deyə özünə aydın etmiş ola bilər.”

7) Başqa bir rəqəm təhlilini Conesdən (e. e. s. 478) götürürəm. Onun tanışlarından birinə 986 rəqəmi ağlına gəlmiş və sonra ondan bu rəqəmi düşünə biləcəyi hər hansı bir şeylə əlaqələndirməyi tələb etmişdilər. “Təcrübə obyekti üçün növbəti assosiasiya çoxdan unudulmuş bir zarafatın xatirəsi idi. Altı il əvvəl ilin ən isti günündə bir qəzet, termometrin 986° Farenheyti göstərdiyini yazmışdı; bu, açıq-aşkar, həqiqi termometr göstəricisi olan 986 rəqəminin qrotesk şəkildə şişirdilməsi idi! Biz bu söhbət zamanı şömindəki güclü odun qarşısında oturmuşduq, o, odundan geri çəkilmişdi və böyük istinin onu bu xatirəyə gətirdiyini ehtimal ki, haqlı olaraq qeyd etmişdi. Amma mən bu qədər asan razılaşmadım və məhz bu xatirənin onda niyə bu qədər möhkəm qazandığını bilmək istədim. O, danışdı ki, bu zarafata o qədər gülmüş və hər dəfə ağlına gəldikdə yenidən ondan həzz almışdır. Amma mən bu zarafatı xüsusi gülməli tapa bilmədiyim üçün, arxasında gizli bir məna olması gözləntim daha da gücləndi. Onun növbəti fikri, istilik təsəvvürünün ona həmişə çox şey ifadə etdiyi idi. İstilik dünyada ən vacib şeydir, bütün həyatın mənbəyidir və s. Belə bir coşqunluq, əksinə olduqca ciddi gənc bir adamda düşündürməli idi; mən ondan assosiasiyalarını davam etdirməyi xahiş etdim. Onun növbəti fikri, yataq otağından görünən bir fabrikin tüstü bacasına yönəldi.

XII. Determinizm, təsadüf və batil etiqadlar, baxış bucaqları görməkdə idi. O, çox vaxt axşamlar ondan çıxan tüstüyə və odda baxıb baxıb qalardı və bu zaman enerjinin təəssüf doğuran israfı haqqında düşünərdi. İstilik, od, bütün həyatın mənbəyi, yüksək və boş bir borudan enerjinin israfı — bu assosiasiyalardan onun üçün istilik və od təsəvvürünün sevgi təsəvvürü ilə əlaqəli olduğunu, simvolik düşüncədə adətən olduğu kimi, güclü bir mastürbasiya kompleksinin onun rəqəm fikrinə motiv olduğunu tapmaq çətin deyildi. Ona yalnız mənim fərziyyəmi təsdiq etmək qalırdı.”

Rəqəmlərin şüursuz düşüncədə necə işləndiyi barədə yaxşı təəssürat əldə etmək istəyən kimsəni mən C. G. Jungun “Ein Beitrag zur Kenntnis des Zahlentraumes” (Zentralbl. für Psychoanalyse, I, 1911) adlı məqaləsinə və E. Jonesun başqa bir məqaləsinə (“Unconscious manipulations of numbers”, ibid. II, 5, 1912) yönləndirirəm.

Bu cür öz təhlillərimdə mənə iki şey xüsusilə diqqət çəkici gəlir: Birincisi, mənə məlum olmayan hədəfə doğru getdiyim, sonra isə axtarılan rəqəmə çatdığı hesablayan bir düşüncə axarına dalmağımdakı demək olar ki, yuxu yürüşçüsü dəqiqliyi və bütün sonrakı işin nə qədər tez baş verdiyi; ikincisi isə rəqəmlərin mənim şüursuz düşüncəmə bu qədər asanlıqla xidmət etməsi, halbuki mən pis bir hesabçıyam və il tarixlərini, ev nömrələrini və bu kimi şeyləri şüurlu şəkildə yadda saxlamaqda ən böyük çətinlikləri yaşayıram. Əlavə olaraq, mən bu şüursuz rəqəm əməliyyatlarında mənşəyi uzun müddət mənə qəribə gələn bir batil inanc meylini tapıram.

1) Münhendəki Rudolf Schneider cənabı bu cür rəqəm təhlillərinin sübutetmə qüvvəsinə qarşı maraqlı bir etiraz irəli sürdü. (Freydin rəqəm fikrinin analitik tədqiqinə dair. Internat. Zeitschr. für Psychoanalyse, 1920, Heft 1.) O, verilmiş rəqəmləri götürdü, məsələn, açıq bir tarix kitabında ilk növbədə diqqətini çəkən bir rəqəmi, və ya başqa bir şəxsə öz seçdiyi bir rəqəmi təklif etdi və sonra bu təklif olunan rəqəmə də görünür ki, determinasiya edən fikirlərin gəlib-gəlmədiyinə baxdı. Bu həqiqətən də belə idi; onun özünə aid olan və təqdim etdiyi nümunədə, təsadüfən yaranan ədədlərin təhlillərimizdə olduğu kimi, eyni dərəcədə zəngin və mənalı müəyyən edilməsinə imkan verən fikirlər ortaya çıxmışdı; halbuki Şnayderin təcrübəsində ədəd xaricdən verilmiş olduğundan, onun müəyyən edilməsinə ehtiyac yox idi. İkinci təcrübədə, başqa bir şəxs ilə apardığı işdə, vəzifəni açıq-aydın çox asanlaşdırmışdı, çünki ona > ədədini vermişdi; bu ədədin müəyyən edilməsi hər hansı materialla hər kəs üçün uğurla nəticələnə bilər. — R. Şnayder öz təcrübələrindən iki nəticə çıxarır: birincisi, “psixiki proseslər ədədlərə olan eyni assosiasiya imkanlarına malikdir ki, bu da anlayışlara olan imkanlarla eynidir”; ikincisi, təsadüfən yaranan ədəd fikirlərinə müəyyən edici fikirlərin ortaya çıxması, bu ədədlərin öz “təhlillərində” tapılan fikirlərdən gəlməsini sübut etmir. Birinci nəticə şübhəsiz ki, doğrudur. Verilmiş ədədə uyğun gələn bir şeyi, çağırılan sözlə eyni asanlıqla assosiasiya etmək olar, hətta bəlkə də daha asan, çünki az sayda rəqəmin bir-biri ilə əlaqələndirilmə qabiliyyəti xüsusi dərəcədə böyükdür. İnsan bu zaman sadəcə olaraq, Bleuler-Yunq məktəbi tərəfindən çox müxtəlif istiqamətlərdə öyrənilmiş olan, belə adlandırılan assosiasiya təcrübəsinin vəziyyətində olur. Bu vəziyyətdə fikir (reaksiya) verilmiş söz (həyəcanlandırıcı söz) tərəfindən müəyyən edilir. Lakin bu reaksiya çox müxtəlif xarakter daşıya bilər və Yungun təcrübələri göstərmişdir ki, daha da dərinləşdirilmiş təsnifat da “təsadüfə” buraxılmır, əksinə, şüursuz “komplekslər” həyəcanlandırıcı söz tərəfindən toxunulduqda, müəyyən etmə prosesində iştirak edirlər. — Şnayderin ikinci nəticəsi həddindən artıq genişdir. Verilmiş ədədlərə (və ya sözlərə) uyğun gələn fikirlərin ortaya çıxması faktından, təsadüfən yaranan ədədlərin (və ya sözlərin) çıxarılması barəsində, bu faktın məlum olmasından əvvəl nəzərə alınmalı olanlardan başqa heç nə alınmır. Bu fikirlər (sözlər və ya ədədlər) müəyyən edilməmiş ola bilər, və ya təhlildə ortaya çıxan fikirlərlə müəyyən edilmiş ola bilər, və ya təhlildə özünü büruzə verməyən digər fikirlərlə müəyyən edilmiş ola bilər; sonuncu halda, təhlil bizi aldatmış olardı. Yalnız bu məsələnin ədədlər üçün sözcə fikirlərindən fərqli olduğu təəssüratından azad olmaq lazımdır. Bu məsələnin tənqidi araşdırması və beləliklə psixoanalitik ağlına gələn fikirlər texnikasının əsaslandırılması bu kitabın məqsədi deyil. Analitik praktikada, qeyd olunan ikinci ehtimalın doğru olduğu və halların əksəriyyətində tətbiq oluna biləcəği fərzindən irəli gəlinir. Eksperimental psixoloqun araşdırmaları göstərmişdir ki, bu, çox güman ki, ən ehtimallı variantdır (Popperreuter). (Bununla əlaqədar, Bleulerin öz kitabında: “Das autistisch-undisziplinierte Denken usw.”, 1919, 9-cu bölmə: “Psixoloji məlumatın ehtimalları haqqında” adlı hissədəki diqqətəlayiq izahlarına nəzər salın.)

Rəqəmlərin deyil, həm də digər növ sözlərin təsadüfi gəlmələrinin analitik tədqiqə mütəmadi olaraq yaxşı determinasiya olunmuş kimi təqdim olunduğunu görmək bizi təəccübləndirməyəcək.

8) Obsesif, yəni izləyən bir sözün necə törədiyinə dair gözəl bir nümunə Jungun əsərində tapılır (Diagnost. Assoziationsstudien, IV, S. 215). “Bir xanım mənə danışdı ki, bir neçə gündür ‘Taganrog’ sözü davamlı olaraq ağzında gəzirdi, bu, bunun haradan gəldiyinə dair heç bir fikri olmadan baş verir. Mən həmin xanıma son günlərdə baş verən emosional yüklü hadisələr və sıxışdırılmış istəklər barədə soruşdum. Bir az tərəddüddən sonra o, mənə çox istədiyi bir «səhər xalatı»na malik olmaq istədiyini, lakin ərinin buna arzuladığı qədər maraq göstərmədiyini danışdı. «Morgenrock : Tag-an-rock» – hissəvi məna və səs oxşarlığı aydın görünür. Rus formasının təyini, təxminən eyni vaxtda həmin xanımın Taganroqdan bir şəxslə tanış olması ilə əlaqədardır.”

9) Dr. E. Hitschmanna, mənşəyi və əlaqələri aydın olmayan bir Versin müəyyən bir yerdə təsadüfən təkrarlandığı başqa bir halın həllini borcluyam.

«Dr. hüquq E.-nin hekayəsi: Altı il əvvəl Biarritzdən San-Sebastiana gedirdim. Dəmir yolu xətti Bidassoa çayının üzərindən keçir; bu çay burada Fransa ilə İspaniya arasında sərhəd təşkil edir: Körpüdən bir tərəfdə geniş bir vadidən və Pireney dağlarından, digər tərəfdə isə uzaq dənizdən gözəl mənzərə görünürdü. Gözəl, işıqlı bir yay günü idi, hər şey günəş və işıqla dolu idi, mən tətil səyahətində idim, İspaniyaya gəlməyə sevinirdim — birdən yadıma bu şeir sətirləri düşdü: «Amma artıq ruh azaddır, işıq dənizində süzülür.»

O vaxt bu sətirlərin haradan gəldiyini düşündüyümü və bunu xatırlaya bilmədiyimi yadımdadır; ritmə görə sözlər şeirdən olmalı idi, lakin həmin şeir yaddaşımdan tamamilə silinmişdi. Sonralar, bu sətirlər təkrar-təkrar yadıma düşdüyü zaman, bir neçə nəfərdən də soruşduğuma inanıram, lakin heç nə öyrənə bilmədim.

Keçən il İspaniya səyahətindən qayıdarkən, eyni dəmir yolu xətti ilə gedirdim. Tam qaranlıq gecə idi və yağış yağırdı. Pəncərədən kənara baxdım ki, sərhəd stansiyasına çatıb-çatmadığımızı görüm və Bidassoa körpüsündə olduğumuzu nəzərə çarpdım. Dərhal yuxarıda qeyd olunan sətirlər yenidən yadıma düşdü və yenə də onların mənşəyini xatırlaya bilmədim.

Bir neçə ay sonra evdə Uhlandın şeirlər kitabı əlimə keçdi. Cildi açdım və nəzərim bu sətirlərə düşdü: «Amma artıq ruh azaddır, işıq dənizində süzülür», bu sətirlər «Der Waller» adlı şeirin sonluğunu təşkil edir. Şeiri oxudum və çox qaranlıq bir şəkildə, onu çoxdan əvvəl tanıdığımı xatırladım. Hadisənin baş verdiyi yer İspaniyada idi və bu, sitat gətirilən sətirlərin mənim təsvir etdiyim dəmir yolu xətti hissəsi ilə yeganə əlaqəsi kimi görünürdü. Kəşfimə yalnız yarımçıq razı qaldım və kitabda mexaniki olaraq vərəqləməyə davam etdim. «Amma artıq ruh azaddır və s.» sətirləri bir səhifənin son sətirləri idi. Vərəqi çevirərkən növbəti səhifədə başlığı «Die Bidassoabrücke» olan bir şeir tapdım.

Qeyd edirəm ki, bu son şeirin məzmunu mənə birincisindən daha da yad görünürdü və onun ilk sətirləri belədir: «Bidassoa körpüsündə yaşlı bir müqəddəs dayanır,»

«Sağ tərəfdə İspaniya dağlarını, sol tərəfdə Frank torpağını müqəddəs qıl.»

B) Görünüşdə ixtiyari seçilmiş adların və ədədlərin müəyyən edilməsi haqqında bu anlayış, bəlkə də başqa bir problemin aydınlaşmasına kömək edə bilər. Məlumdur ki, çoxlu şəxs davamlı psixi determinizm fərziyyəsinə qarşı sərbəst iradənin mövcudluğuna dair xüsusi bir inam hissinə istinad edir. Bu inam hissi mövcuddur və determinizmə olan inam qarşısında da geri çəkilmir. Bütün normal hisslər kimi, bu hissin də hər hansı bir şeylə əsaslandırılması lazımdır. Lakin mənim müşahidə edə bildiyim qədər, bu hissi böyük və vacib iradi qərarlar zamanı hiss etmirik; bu hallarda əksinə, psixi məcburiyyət hissi yaşayırıq və ona istinad etməyi xoşlayırıq («Mən buraya dayanmışam, başqa cür davranmaq iqtidarında deyiləm»). Əksinə, əhəmiyyətsiz və birtərəf qərarlar zamanı insan, eyni dərəcədə başqa cür də davranmış ola biləcəyini, sərbəst, yəni hər hansı bir səbəblə motivasiya olunmamış iradə ilə hərəkət etdiyini təsdiqləmək istəyir. Bizim təhlillərimizə görə, artıq sərbəst iradəyə dair inam hissinin hüququnu inkar etmək lazım deyil. Şüurlu motivasiyanı şüursuz motivasiyadan fərqləndirsək, inam hissi bizə bildirir ki, şüurlu motivasiya bütün hərəkəti qərarlarımıza şamil olunmur. Minima non curat praetor. Lakin bir tərəfdən azad edilən şey, motivasiyasını digər tərəfdən, yəni şüursuzdan alır və beləliklə, psixi sahədə müəyyən edilmə yenə də boşluqsuz şəkildə həyata keçirilmiş olur.¹

C) Şüurlu düşüncənin müzakirə olunan səhv hərəkətlərin motivasiyası haqqında, məsələnin bütün mahiyyətinə görə, məlumata malik olmaması lazım gəlsə də, onların mövcudluğuna dair psixoloji bir sübut tapmaq arzuolunan olardı; hətta şüursuzun daha yaxşı tanınması ilə ortaya çıxan səbəblərə görə, belə sübutların hər hansı bir yerdə tapıla biləcəyi ehtimal olunur. Həqiqətən də, iki sahədə belə bir motivasiyaya dair şüursuz və buna görə də yerdəyişməyə uğramış bir məlumata uyğun görünən fenomenlər aşkar edilə bilər:

1) Görünüşdə ixtiyari olan psixi hərəkətlərin qatı müəyyən edilməsinə dair bu baxışlar, psixologiya — xüsusilə də hüquq sahəsi — üçün artıq zəngin bəhrələr vermişdir. Bleuler və Yunq bu mənada, tədqiq olunan şəxsin ona deyilən bir sözlə, həmin sözə uyğun gələn cavab verdiyi (hərəkətverici söz reaksiyası) və bu prosesdə keçən vaxtın ölçüldüyü (reaksiya vaxtı) deyilən assosiasiya təcrübəsindəki reaksiyaları aydınlaşdırmışlar. Yunq «Diaqnostik Assosiasiya Tədqiqatları»nda (1906) belə şərh olunan assosiasiya təcrübəsində psixi vəziyyətlər üçün nə qədər həssas bir reagentə sahib olduğumuzu göstərmişdir. Praqada cinayət hüququ müəllimi H. Qrossun iki şagirdi, Wertaymer və Klein, bu təcrübələrdən cinayət işlərində «vəziyyətin diaqnostikası» üçün bir texnika inkişaf etdirmişlər; bu texnikanın yoxlanılması psixoloqları və hüquqşünasları məşğul edir.

a) Paranoidların davranışında diqqət çəkən və ümumiyyətlə qeyd olunan bir xüsusiyyət var ki, onlar adətən bizim tərəfimizdən nəzərə alınmayan, başqalarının davranışındakı kiçik detallara ən böyük əhəmiyyəti verirlər, onları şərh edirlər və geniş nəticələr çıxarmaq üçün əsas kimi istifadə edirlər. Məsələn, gördüyüm son paranoid, ətrafında ümumi bir razılığın olduğunu nəticəsinə gəldi, çünki insanlar onun qatar stansiyasından ayrılması zamanı bir əllə müəyyən bir hərəkət etmişdilər. Başqa biri isə küçədə insanların necə getdiyini, əsalarla necə oynadıqlarını və s. qeyd etmişdi.

Paranoid, normal insanın öz psixiki fəaliyyətlərinin və səhvlərinin bir hissəsi üçün qəbul etdiyi, təsadüfi olan və əsaslandırma tələb etməyən kateqoriyasını, başqalarının psixiki ifadələrinə tətbiq edildikdə rədd edir. Başqalarında müşahidə etdiyi hər şey mənalıdır, hər şey şərh oluna bilər. O, bunu necə edir? Ehtimal ki, o, özündə şüursuz olaraq mövcud olanı başqalarının ruh həyatına proyeksiya edir, burada da bir çox oxşar hallarda olduğu kimi. Paranoiyada, normal insanlarda və nevrozlu xəstələrdə yalnız psixoanaliz vasitəsilə şüursuzda mövcud olduğu sübut edilən çoxlu şeylər şüura çıxır. Paranoid, bu mənada müəyyən bir haqlıdır, o, normal insana qaçan bir şeyi tanıyır, o, normal düşüncə qabiliyyətindən daha kəskin görür, lakin belə tanınan vəziyyətin başqalarına yerdəyişməsi onun tanımasını dəyərsiz edir. Tək-tək paranoid şərhlərin haqlılığını ümid edirəm ki, məndən tələb etməyəcəksiniz. Lakin bu təsadüfi hərəkətlərin bu cür qavranılmasında paranoiyaya tanıdığımız haqlılıq hissəsi, paranoidın bütün bu şərhlərə bağladığı inancın psixoloji başa düşülməsini bizə asanlaşdıracaq.

1) Başqa nöqtələrdən çıxış edərək, başqalarının əhəmiyyətsiz və təsadüfi ifadələrinə bu cür qiymət verməni “münasibət sayıqlaması” hesab etmişlər.

2) Analiz vasitəsilə şüura çıxarılan histeriklərin cinsi və qəddar sui-istifadəyə aid fantaziyaları, məsələn, bəzən təqib olunan paranoidların şikayətləri ilə tamamilə üst-üstə düşür. Eyni məzmunun bizə pervertlərin həvəslərini ödəmək üçün təşkil etdikləri hadisələrdə reallıq kimi qarşı çıxması diqqətə layiqdir, lakin anlaşılmaz deyil.

Paranoidın bütün bu şərhlərə bağladığı inancın psixoloji başa düşülməsini bizə asanlaşdıracaq. Orada həqiqətən bir şey var; xəstəlik kimi qəbul edilməyən hökm yanlışlarımız da onlara aid olan inanc hissəsini başqa heç bir yolla qazanmırlar. Bu his, yanlış düşüncə axınının müəyyən bir hissəsi və ya onun mənşəyi üçün haqlıdır və sonra bizim tərəfimizdən qalan əlaqəyə yayılır.

b) Təsadüfi və səhv fəaliyyətlərdə əsaslandırmanın şüursuz və yerdəyişmiş tanımasına dair başqa bir işarə batil inanc fenomenlərində tapılır. Bu düşüncələrimin başlanğıc nöqtəsi olan kiçik hadisənin müzakirəsi ilə fikrimi aydınlaşdırmaq istəyirəm.

Tətildən qayıtdıqdan sonra, fikirlərim dərhal yeni iş ilində məşğul olacağım xəstələrə yönəlir. İlk addımımı çox yaşlı bir xanımın yanına atıram; onunla (yuxarıda, səh. 182-yə bax) illərdir eyni tibbi manipulyasiyaları gündə iki dəfə aparıram. Bu təkrarlanan monotonluq səbəbindən, xəstənin yanına gedərkən və onunla məşğul olarkən şüursuz fikirlər çox vaxt ifadə yolu tapmışdır. O, doxsan yaşından böyükdür; buna görə də hər ilin əvvəlində onun daha nə qədər yaşayacağını soruşmaq məntiqli görünür. Hekayə etdiyim həmin gündə tələsdiyim üçün, məni onun evinin qarşısına aparmalı olan bir araba götürürəm. Evimin qarşısındakı arabacı meydanındakı hər bir arabacı yaşlı xanımın ünvanını bilir, çünki hər biri məni dəfələrlə ora aparmışdır. Bu gün isə baş verdi ki, arabacı onun evinin qarşısında deyil, yaxınlıqdakı və həqiqətən oxşar görünən paralel küçədə eyni nömrəli evin qarşısında dayandı. Mən səhvi nəzərə alıb arabacıya irad tutdum, o da üzr istədi.

Məni yaşlı xanımı tapa bilməyəcəyim bir evə aparmalarının bir mənası varmı? Mənim üçün əlbəttə ki, yox, amma əgər mən batil inanclı olsaydım, bu hadisədə bir işarə, taleyin bir barmaqla göstərməsi görəcəkdim ki, bu il yaşlı xanım üçün sonuncu ildir. Tarixin qoruyub saxladığı çoxlu sayda işarələr heç də daha yaxşı simvolikaya əsaslanmamışdır. Lakin mən hadisəni əlavə mənası olmayan təsadüfi bir hal kimi izah edirəm.

Vəziyyət tamamilə fərqli olardı, əgər mən yolu piyada getsəydim və sonra “düşüncələr”də, “diqqətsizlik”də doğru evin əvəzinə paralel küçədəki evin qarşısına gəlsəydim. Bunu heç bir təsadüf kimi izah etməzdim, əksinə, şüursuz niyyətə malik olan və yozuma ehtiyacı olan bir hərəkət kimi qiymətləndirərdim. Bu “səhvə” çox güman ki, yaşlı xanımı tezliklə artıq tapa bilməyəcəyimi gözlədiyim mənasını verməliyəm.

Beləliklə, mən batil inanclıdan aşağıdakı kimi fərqlənirəm:

Mən inanmıram ki, ruhi həyatımın iştirak etmədiyi bir hadisə mənə reallığın gələcək formalaşması haqqında gizli bir şey öyrədə bilər; lakin inanıram ki, öz ruhi fəaliyyətimin qeyri-iradi ifadəsi mənə həqiqətən gizli bir şeyi açır, bu da yenə yalnız mənim ruhi həyatıma aiddir; mən xarici (real) təsadüfə inanıram, amma daxili (psixi) təsadüfilikə inanmıram. Batil inanclı isə əksinədir: o, öz təsadüfi hərəkətlərinin və səhvlərinin motivləşdirilməsindən xəbərsizdir, psixi təsadüfiliklərin olduğunu sanır; buna görə də xarici “təsadüf”ə real hadisələrdə özünü göstərən bir məna verməyə, təsadüfdə kənarda ona gizli olan bir şeyin ifadə vasitəsini görməyə meyllidir. Mənim və batil inanclının arasındakı fərqlər ikidir: birincisi, o, mənim içəridə axtardığım motivləşdirilməni xaricə proyeksiya edir; ikincisi, o, təsadüfü bir hadisə ilə yozur, mən isə onu bir fikrə gətirərdi. Lakin onun gizlini mənim şüursuzuma uyğun gəlir və təsadüfün təsadüf kimi qəbul edilməməsi, əksinə, onun yozumlanmasına məcbur edən məcburiyyət ikimizdə ortaqdır.

Mən indi fərz edirəm ki, psixi təsadüfiliklərin motivləşdirilməsi haqqında bu şüurlu bilməməzlik və şüursuz bilmə, batil inancların psixi köklərindən biridir. Batil inanc sahibi öz təsadüfi hərəkətlərinin motivləşdirilməsi haqqında heç nə bilmədiyinə və bu motivləşdirilmə faktı onun etirafında yer axtardığına görə, o, bunu xarici aləmə yerdəyişmə yolu ilə yerləşdirməyə məcbur olur. Belə bir əlaqə mövcuddursa, o, çətin ki, yalnız bu tək hadisə ilə məhdud qalsın. Mən həqiqətən inanıram ki, mifoloji dünya qavrayışının böyük bir hissəsi, ən müasir dinlərə qədər geniş şəkildə yayılan, xarici aləmə proyeksiya olunmuş psixologiyadan başqa bir şey deyil. Şüursuzun psixi amilləri və münasibətləri haqqındakı qaranlıq idrak (belə demək olarsa, endopsixik qavrayış) — bunu başqa cür söyləmək çətindir, paranoiya ilə analoji — əks olunur.

1) Burada N. Osipovun batil inanclı, psixoanalitik və mistik qavrayışların fərqliliyini müzakirə etdiyi gözəl bir nümunəni əlavə edirəm (Psychoanalyse und Aberglauben, Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse, III, 1922). O, kiçik bir rus vilayət şəhərində evlənmiş və dərhal sonra gənc arvadı ilə Moskvaya yola düşmüşdü. Hədəfə iki saat qalmış bir stansiyada ona qatarın çıxışına getmək və şəhərə bir nəzər salmaq istəyi gəlmişdi. Onun gözləntisinə görə, qatar kifayət qədər uzun müddət dayanmalı idi, lakin bir neçə dəqiqədən sonra geri qayıtdıqda, qatar gənc arvadı ilə artıq yola düşmüşdü. Onun yaşlı nənəsi evdə bu təsadüfdən xəbər tutduqda, başını silkələyərək: «Bu evlilikdən heç nə yaxşı alınmayacaq», — demişdi. Osipov o vaxt bu peyğəmbərliyə gülürdü. Lakin beş ay sonra arvadından boşandığı üçün, qatarı tərk etməsini sonradan öz «evliliyinə qarşı şüursuz etiraz» kimi başa düşməkdən başqa çarəsi qalmır. Bu səhv hərəkətin başına gəldiyi şəhər, illər sonra onun üçün böyük əhəmiyyət kəsb etdi, çünki orada sonradan tale onu sıx bağlılıq içində olan bir şəxs yaşayırdı. Bu şəxs, hətta onun mövcudluğu faktı o vaxt ona tamamilə məlum deyildi. Lakin onun davranışının mistik izahı belə olardı: o, Moskvaya gedən qatarı və arvadını həmin şəhərdə tərk etmişdi, çünki gələcək ona bu şəxslə münasibətdə hazırlanmış olanı işarə etmək istəyirdi.

2) Bu, əlbəttə, idrak xarakteri daşımır.

Burada köməyə çağırılmalı olan şey — psixologiyada şüursuzluq elmi tərəfindən yenidən reallığa çevrilən, fövqəltəbii bir reallığın qurulmasıdır. İnsan, cənnət və günah düşməsi, Tanrı, yaxşı və pis, ölümsüzlük və s. haqqındakı mifləri bu şəkildə həll etməyə, metafizikanı metapsixologiyaya çevirməyə cəsarət edə bilər. Paranoyakın yerdəyişməsi ilə batil inanc sahibinin yerdəyişməsi arasındakı uçurum, ilk baxışda göründüyündən daha kiçikdir. İnsanlar düşünməyə başladıqları zaman, məlumdur ki, xarici dünyanı öz bənzərlərinə uyğun olaraq çoxlu şəxsiyyətlərə antropomorfik şəkildə bölməyə məcbur idilər; onların batil inancla şərh etdikləri təsadüflər, beləliklə, şəxslərin hərəkətləri və ifadələri idi və onlar, digərlərinin verdiyi əhəmiyyətsiz işarələrdən nəticələr çıxaran paranoyaklar kimi, eləcə də ətrafındakıların təsadüfi və qəsdən olmayan hərəkətlərini onların xarakterini qiymətləndirmək üçün əsas kimi qəbul edən bütün sağlam insanlar kimi davranmışdılar. Batil inanc yalnız bizim müasir, təbiət elminə əsaslanan, lakin hələ tamamlanmamış dünya görüşündə bu qədər yerindən düşmüş görünür; elmə qədərki dövrlərin və xalqların dünya görüşündə o, haqlı və ardıcıl idi.

Özünə uyğun olmayan quş uçuşu ilə qarşılaşdıqda vacib bir təşəbbüsdən imtina edən Roma vətəndaşı, nisbi olaraq haqlı idi; o, öz fərziyyələrinə uyğun olaraq ardıcıl hərəkət edirdi. Lakin əgər o, qapısının astarında ayağı sürüşdüyü üçün təşəbbüsdən imtina edirdisə («bir Roma vətəndaşı geri dönərdi»), onda biz inanmayanlara qarşı o, mütləq üstün idi, bizim olmağa çalışdığımızdan daha yaxşı bir ruhşünas idi. Çünki bu ayağın sürüşməsi, onun daxili dünyasında bir şübhənin, M-dəki bir əks axının mövcudluğunu sübut etməli idi; bu axının gücü, icra anında onun niyyətinin gücündən çıxa bilərdi. Tam uğurdan yalnız bütün ruh qüvvələri istənilən məqsədə doğru birlikdə can atdıqları zaman əmin olmaq olar. Uzun müddət tərəddüd edən, oğlunun başındakı almanı vurmaqda gecikən Şillerin Telmi, qubernatorun ikinci oxu hara tıxması sualına necə cavab verir?

«Bu oxla deşərdim — Sizi, Əgər sevimli uşağımı vursaydım, Sizi isə — həqiqətən — vurmaqda yanılmazdım,»

D) İnsanların gizli ruh hərəkətlərini psixoanaliz vasitəsi ilə öyrənmə imkanı olanlar, batil inancda ifadə olunan şüursuz motivlərin keyfiyyəti haqqında da bir neçə yeni şey deyə bilərlər. Çox vaxt çox ağıllı olan, məcburi düşüncə və məcburi vəziyyətlərlə əziyyət çəkən nevrozlu xəstələrdə ən aydın şəkildə görülür ki, batil inanc boğulmuş düşmən və qəddar hərəkətlərdən qaynaqlanır. Batil inanc böyük ölçüdə bədbəxtlik gözləməsidir və başqalarına tez-tez pislik arzulayan, lakin yaxşılığa tərbiyə nəticəsində bu arzuları şüursuzluğa sıxışdıran şəxs üçün, belə şüursuz pisliyə cəzanı xaricdən ona yaxınlaşan bir bədbəxtlik kimi gözləmək xüsusilə yaxın olar.

Ağzın psixologiyası haqqında bu qeydlərlə tamamilə tükəndirmədiyimizi etiraf etsək, digər tərəfdən, ağzın real köklərinin tamamilə inkar edilməli olub-olmadığını, şübhəsiz ki, heç bir irəlidən hiss etmənin, peyğəmbər yuxularının, telepatik təcrübələrin, fövqəltəbii qüvvələrin ifadələrinin və s. olmadığını sorğulamaq məsələsinə heç olmasa toxunmalı olacağıq. İndi mən, intellektual cəhətdən seçkin şəxslərin çoxsaylı dəqiq müşahidələrinə malik olan və daha ətraflı araşdırmaların ən yaxşı obyektləri olmalı olan bu hadisələri belə qısa müddətdə hökm verməkdən çox uzağam. Hətta belə bir ümid də var ki, bu müşahidələrin bir hissəsi şüursuz psixi proseslərə dair yeni başlayan dərkimizlə aydınlaşacaq və bizim bu günkü baxışlarımızda köklü dəyişikliklərə məcbur etməyəcək. Əgər başqaları, məsələn, spiritistlərin iddia etdiyi hadisələr də sübut oluna bilərsə, biz “qanunlarımızda” yeni təcrübənin tələb etdiyi dəyişiklikləri edəcəyik, lakin dünyada şeylərin əlaqəsinə olan inamımızı itirməyəcəyik.

Bu mübahisələr çərçivəsində mən indi qaldırılan suallara yalnız subyektiv, yəni mənim şəxsi təcrübəmə əsasən cavab verə bilərəm. Təəssüf ki, etiraf etməliyəm ki, mən ruhların fəaliyyətini dayandırdığı və fövqəltəbii olanın uzaqlaşdığı, beləliklə, mənə heç vaxt möcüzə inamını təşviq edən bir şey yaşamaq imkanı verməyən həmin layiqsiz fərdlərdən biriyəm. Mən bütün insanlar kimi irəlidən hiss etmələr yaşamışam və bədbəxtliklər görmüşəm, lakin bu ikisi bir-birindən yayınmış, belə ki, irəlidən hiss etmələrdən sonra heç nə baş verməmiş və bədbəxtlik mənə xəbər verilmədən gəlmişdir. Gənc bir kişi olaraq tək başına qəribə bir şəhərdə yaşadığım dövrdə, çox vaxt adımı tanınmaz, lakin əziz bir səslə birdən-birə çağırıldığını eşitmiş və sonra, həmin vaxt nə baş verdiyini öyrənmək üçün narahatlıqla geridə qalanlara soruşmaq məqsədilə hallüsinasiya anını qeyd etmişəm. Heç nə baş verməmişdi. Bunun əvəzinə, sonralar uşağım qanaxmadan ölmək təhlükəsi ilə üzləşərkən, xəstələrimlə soyuqqanlı və irəlidən hiss etmədən işləmişəm. Xəstələrimin mənə bildirdiyi irəlidən hiss etmələrin heç biri də real hadisə kimi tanınmağı qazana bilməmişdir. Lakin etiraf etməliyəm ki, son illərdə telepatik düşüncə köçürməsi fərziyyəsi ilə asanlıqla izah edilə biləcək bəzi qəribə təcrübələr yaşamışam.

E. Hitschmann, Zur Kritik des Hellsehens, Wiener Klinische Rundschau, 1910, Nr. 6, və Ein Dichter und sein Vater, Beitrag zur Psychologie religiöser Bekehrung und telepathischer Phänomene, Imago, IV, 1915/16.

Peyğəmbər yuxularına olan inancın çoxlu tərəfdarı var, çünki bu inanclar, bəzi hallarda gələcəkdə həqiqətən də yuxuda arzunun əvvəlcədən qurduğu kimi formalaşması faktına əsaslanır. Tək başına bu fakt heç bir təəccüb doğurmur və yuxu ilə onun reallaşması arasında adətən, yuxu görənlərin inancını nəzərə almamağı sevdikləri geniş sapmaların olduğunu da sübut etmək olar. Bir dəfə ağıllı və həqiqətpərəst bir xəstəm mənə, haqlı olaraq peyğəmbər yuxusu adlandırıla bilən gözəl bir nümunə təqdim etdi və onun dəqiq təhlilini aparmağa imkan verdi. O, danışdı ki, bir dəfə yuxusunda keçmiş sevgilisi və ev həkimini müəyyən bir küçədəki müəyyən bir mağazanın qarşısında gördüyünü təsvir etmişdi; növbəti səhər şəhərin mərkəzinə getdikdə isə həqiqətən də həkimini yuxuda qeyd olunan yerdə qarşılaşmışdı. Qeyd edirəm ki, bu möcüzəvi qarşılaşma, sonradan baş verən heç bir hadisə ilə öz əhəmiyyətini sübut etməmiş, yəni gələcəkdən gələn bir dəlillə əsaslandırıla bilməzdi.

Diqqətli araşdırma göstərdi ki, xanımın yuxunu yuxu gecəsindən sonrakı səhər, yəni gəzinti və qarşılaşmadan əvvəl xatırladığına dair heç bir dəlil mövcud deyil. O, hadisənin bütün möcüzəvi xüsusiyyətlərini alıb, yalnız maraqlı bir psixoloji problemi buraxan vəziyyətin təsvirinə qarşı heç nə irəli sürə bilməzdi. O, bir səhər həmin küçədən keçmiş, bir mağazanın qarşısında köhnə ev həkimini görmüş və onun görünüşü ilə sonuncu gecə eyni yerdə bu qarşılaşmanı yuxuda gördüyünə inam hissi keçirmişdi. Təhlil sonra böyük ehtimalla onun bu inama necə gəldiyini göstərə bilərdi; ümumi qaydalara görə bu inama müəyyən bir etibar haqqını vermək olmaz. Əvvəlcədən gözləntiyə əsasən müəyyən bir yerdə qarşılaşma, əslində bir görüşün (randevunun) mahiyyətidir. Köhnə ev həkimində onun üçün mənalı olan, üçüncü bir şəxslə, həkimə də dost olan bir nəfərlə görüşlərin baş verdiyi köhnə vaxtların xatirəsini oyatdı. O, həmin bəylə o vaxtdan bəri əlaqə saxlamış və iddia olunan yuxudan əvvəlki gün onu boş yerə gözləmişdi. Əgər burada mövcud olan əlaqələri daha ətraflı çatdıra bilsəydim, keçmişdən olan dostun görünüşü zamanı peyğəmbər yuxusu illüziyasının təxminən belə bir nitqə ekvivalent olduğunu göstərmək mənə asan olardı: “Ah, doktor bəy, siz mənə indi keçmiş vaxtları xatırladırsınız, o vaxtlar biz görüş təyin etdikdə N.-ni heç vaxt boş yerə gözləməli olmurduq.”

Bax: Freyd, “Yuxu və telepatiya” (Imago, VIII, 1922. Bu tam nəşrin XIII cildinə daxildir).

Həmin məşhur “təsadüfi görüş” hadisəsindən, yəni insanın həmin anda düşüncələrində məşğul olduğu şəxsə rast gəlməsi hadisəsindən, özüm haqqında sadə və asan yozumlanabilən bir nümunə müşahidə etmişəm; bu nümunə ehtimal ki, oxşar hadisələr üçün yaxşı bir nümunədir. Monarxik quruluşlu dövlətlərdə öz-özlüyündə çoxlu nüfuz verən professor titulunu mənə təqdim etdikdən bir neçə gün sonra, daxili şəhərdə gəzinti zamanı düşüncələrim birdən-birə uşaqcıl bir qisas fantaziyasına yönəldi; bu fantaziya müəyyən bir valideyn cütünə qarşı yönəlmişdi. Bu valideynlər bir neçə ay əvvəl mənə öz qızlarını çağırmağı tapşırmışdılar; həmin qızda bir yuxu ilə əlaqədar maraqlı bir məcburiyyət əlaməti ortaya çıxmışdı. Mən mənşəyini dərk etdiyimi düşündüyüm bu hadisəyə böyük maraq göstərirdim; lakin müalicəm valideynlər tərəfindən rədd edildi və mənə bildirdilər ki, onlar hipnoz vasitəsilə sağaltma edən xarici bir avtoritetə müraciət etməyi nəzərdə tuturlar. Mən indi fantaziyalaşdırdım ki, valideynlər bu cəhdin tam uğursuzluğa uğramasından sonra məndən öz müalicəmə başlamayı xahiş edəcəklər, onlar indi mənə tam etimad göstərəcəklər və s. Lakin mən cavab verəcəyəm: Bəli, indi, mən də professor olduqdan sonra sizdə etimad var. Bu titul mənim qabiliyyətlərimdə heç nəyi dəyişmədi; əgər məni dosent kimi lazımsız hesab etmisinizsə, professor kimi də mənsiz idarə edə bilərsiniz. — Bu nöqtədə fantaziyam “Xoş gördük, cənab professor” səslə kəsildi və mən baş qaldırdığımda, təklifini rədd etdikləri üçün qisas aldığım həmin valideyn cütü mənim yanımdan keçib getdi. Növbəti mülahizə möcüzəvi görünüşü məhv etdi. Mən düz və geniş, demək olar ki, insan olmayan bir küçədə həmin cütə tərəf gedirdim, bir anlıq baş qaldırmaqla, bəlkə də onlardan iyirmi addım uzaqda, onların heybətli simalarını görmüş və tanımışdım, lakin bu qavramanı — mənfi halüsinasiya nümunəsinə uyğun olaraq — sonra görünüşdə spontan şəkildə ortaya çıxan fantaziyada özünü büruzə verən hissi motivlərə görə aradan qaldırmışdım.

Otto Ranka istinadən “görünüşdəki bir əvvəlcədən hissin həlli”ni təqdim edirəm:

“Bir müddət əvvəl özüm həmin ‘təsadüfi görüş’ hadisəsinin qəribə bir variantını yaşadım; bu hadisədə insan, həmin anda düşüncələrində məşğul olduğu şəxsə rast gəlir. Miladdan dərhal əvvəl Avstriya-Macarıstan Bankına gedirəm, hədiyyə məqsədilə on yeni gümüş krona dəyişdirmək üçün. Özümün az miqdarda nağd pulumla bank binasında yığılmış pul kütlələri arasındakı ziddiyyətə bağlı ambisiyalı fantaziyalara dalaraq, bankın yerləşdiyi dar bank küçəsinə girirəm. Qapının qarşısında bir avtomobilin dayandığını və çoxlu insanın içəri girib çıxdığını görürəm. Düşünürəm ki, bank işçiləri mənim bir neçə kronam üçün vaxt tapacaqlar; mən mütləq tez işimi görəcəyəm, dəyişdiriləcək banknotu qoyub deyin: Zəhmət olmasa, mənə qızıl verin! — Dərhal səhvimi qeyd edirəm — mən gümüş tələb etməli idim — və xəyallarımdan ayılıram. Mən yalnız girişdən bir neçə addım uzaqdayam və qarşıma mənə tanış gələn, lakin qısanəzərimə görə hələ də qətiyyən tanıya bilmədiyim gənc bir kişini görürəm. O yaxınlaşdıqca, mən onun qardaşımın sinif yoldaşı olduğunu, adının Gold olduğunu tanıyıram; onun qardaşı, məşhur bir yazıçıdır və mən ədəbi fəaliyyətimin əvvəlində ondan geniş dəstək gözləmişdim. Lakin bu dəstək gəlmədi və mənim bank yolunda xəyallarımı məşğul edən gözlənilən maddi uğur da gəlmədi. Deməli, mən xəyallarıma dalğın halda, cənab Goldun yaxınlaşmasını şüursuz şəkildə qəbul etmiş olmalıyam; bu, maddi uğurlar haqqında xəyal quran şüurumda, kassada gümüş — aşağı dəyərli olan — əvəzinə qızıl tələb etmək qərarıma gəlməsi şəklində təmsil olundu. Digər tərəfdən, şüursuzumun mənim gözümdə yalnız sonra tanınacaq bir obyekti qavramaq qabiliyyətində olması haqqındakı paradoksal fakt da, qismən, Bleulerin kompleks hazırlığından (Komplexbereitschaft) izah oluna bilər; bu hazırlıq maddi şeylərə yönəlmişdi və mənim addımlarımı mənim daha yaxşı bildiyimə baxmayaraq, əvvəlcədən yalnız qızıl və kağız pulunun qarışdığı həmin binaya doğru yönəltmişdi” (Zentralblatt für Psychoanalyse, II, 5).

Möcüzəvi və qorxulu kateqoriyasına, bəzi anlarda və vəziyyətlərdə insanın dəqiq eyni şeyi artıq bir dəfə yaşadığı, eyni vəziyyətdə artıq bir dəfə olduğu hissi də aiddir; lakin belə göstərilən keçmişin aydın şəkildə xatırlanması heç vaxt mümkün olmur. Bilirəm ki, belə anlarda insanın içində qalxan şeyi “hiss” adlandırdığımda, yalnız sərbəst dil istifadəsinə əməl edirəm; söhbət əslində bir hökmdən, daha dəqiq desək, bir tanıma hökmündən gedir, lakin bu hallar tamamilə özünəməxsus xarakter daşıyır və insanın axtardığını heç vaxt xatırlamaması kənara buraxıla bilməz. “Déjà vu” fenomeninin, fərdin əvvəlki psixiki mövcudluğunun sübutu kimi ciddi şəkildə istifadə edilib-edilmədiyini bilmirəm; lakin psixoloqlar ona öz maraqlarını yönəldib və tapmacanın həllini çox müxtəlif spekulyativ yollarla axtarıblar. Təqdim edilən izah cəhdlərinin heç biri mənə doğru görünmür, çünki heç birində fenomenin müşayiət edici əlamətləri və ona şərait yaradan amillərdən başqa bir şey nəzərə alınmır. Mənim müşahidələrimə görə, “déjà vu”nun izahına yalnız cavabdeh olan psixiki proseslər, yəni şüursuz xəyallar, bu gün də psixoloqlar tərəfindən ümumiyyətlə nəzərə alınmır.

Məncə, artıq bir dəfə yaşanmış hissin illüziya adlandırılması yanlışdır. Əksinə, belə anlarda həqiqətən artıq bir dəfə yaşanmış bir şeyə toxunulur, lakin bu sonuncusu şüurlu olaraq xatırlana bilmir, çünki o, heç vaxt şüurlu olmamışdır. „Déjà vu“ hissi, qısaca desək, şüursuz fantaziyanın xatırlanmasına uyğun gəlir. Şüurlu belə yaradılışlar olduğu kimi, şüursuz fantaziyalar (və ya gündüz xəyalları) da mövcuddur; bunları hər kəs öz təcrübəsindən tanıyır.

Mən bilirəm ki, bu mövzu ətraflı müalicəyə layiqdir, lakin burada yalnız „déjà vu“nun tək bir halının təhlilini gətirmək istəyirəm; bu halda hissin xüsusi intensivliyi və davamlılığı ilə seçilirdi. İndi 57 yaşında olan bir xanım, on iki yarım yaşında ikən kənddə məktəb yoldaşlarına ilk ziyarətini etdiyini və bağa daxil olan kimi dərhal burada artıq bir dəfə olmuş kimi hiss etdiyini ən dəqiq şəkildə xatırladığını iddia edir; bu hissin, yaşayış yerlərinə daxil olan kimi təkrarlandığını, elə ki, hansı otağın növbəti olacağını, oradan hansı mənzərənin görünəcəyini və s. əvvəlcədən bildiyinə inandığını söyləyir. Lakin bu tanışlıq hissinin, məsələn, ilk uşaqlıq dövründə evə və bağa əvvəlki bir ziyarətdən qaynaqlanması tamamilə qeyri-mümkündür və valideynlərdən soruşmaqla təkzib edilmişdir. Bu hadisəni nəql edən xanım heç bir psixoloji izahat axtarmadı, əksinə, bu hissin ortaya çıxışını, həmin yoldaşların onun hisslər həyatında sonradan qazandıqları əhəmiyyətə dair peyğəmbər bir işarə kimi gördü. Hadisənin onun başına gəldiyi şəraitin nəzərə alınması, bizə başqa bir qavrayışa aparan yolu göstərir. Ziyarəti həyata keçirərkən, bu qızların tək, ağır xəstə bir qardaşları olduğunu bilirdi. Ziyarət zamanı onu da gördü, çox pis görünüşlü tapdı və tezliklə öləcəyini düşündü. İndi isə onun öz tək qardaşı bir neçə ay əvvəl difteriyadan təhlükəli şəkildə xəstələnmişdi; onun xəstəliyi dövründə valideyn evindən uzaqda, bir qohumun yanında həftələrlə yaşamışdı. Qardaşının bu kənd ziyarətində iştirak etdiyinə inanır, hətta bunun xəstəlikdən sonrakı ilk böyük gəzintisi olduğunu belə düşünür; lakin yaddaşı bu nöqtələrdə qəribə dərəcədə qeyri-müəyyəndir, digər bütün təfərrüatlar, xüsusilə də həmin gün geyindiyi paltar isə gözlərinin önündə həddindən artıq aydın durur. Mütəxəssis üçün bu əlamətlərdən, qardaşının öləcəyi gözləntisinin həmin qızda o vaxtlar böyük rol oynadığını və ya heç vaxt şüurlu olmadığını, ya da xəstəliyin xoşbəxt nəticəsindən sonra güclü sıxışdırmaya məruz qaldığını nəticə çıxarmaq çətin olmayacaq. İkinci halda, o, başqa bir paltar, yəni „matəm“ paltarı geyməli olacaqdı. Yoldaşlarında isə analoji vəziyyətlə qarşılaşdı: tək qardaşın tezliklə ölmə təhlükəsi altında olması, ki, bu da qısa müddət sonra həqiqətən baş verdi. O, şüurlu şəkildə bu vəziyyəti bir neçə ay əvvəl özünün də yaşadığını xatırlamalı idi; sıxışdırma tərəfindən maneə törədildiyi üçün bunu xatırlamaq əvəzinə, o, xatırlamaq hissini məkanlara, bağa və evə köçürdü və “yanlış tanıma”ya (fausse reconnaissance) düşdü, yəni hər şeyi dəqiq eyni şəkildə artıq bir dəfə gördüyünə inandı. Sıxışdırma faktından belə nəticə çıxara bilərik ki, vaxtilə onun qardaşının öləcəyinə dair gözləntisi, istək fantaziyası xarakterindən uzaq deyildi. Bu halda o, tək övlad olaraq qalardı. Sonrakı nevrozunda o, valideynlərini itirməkdən şiddətli təşviş çəkirdi; təhlil, həmişə olduğu kimi, bu təşvişin arxasında eyni məzmundakı şüursuz istəyi üzə çıxara bildi.

“Deja vu”nun (artıq görülmüş) özünəməxsus qısa təcrübələrimi mən analoji şəkildə həmin anın hisslər konstellasiyasından çıxara bildim. “Bu, o zaman və o zaman vəziyyəti yaxşılaşdırmaq istəyi kimi içimdə formalaşmış həmin (şüursuz və naməlum) fantaziyanı oyatmaq üçün yenidən bir səbəb olardı”. “Deja vu”nun bu izahı indiyə qədər yalnız bir müşahidəçi tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Bu kitabın üçüncü nəşrinə çox dəyərli töhfələr verdiyi üçün mənə çox şey borclu olduğum Dr. Ferentsi mənə bu barədə belə yazır: “Mən həm özüm, həm də başqalarında inandım ki, izah olunmayan tanışlıq hissi şüursuz fantaziyalara aid edilməlidir, hansılar ki, cari vəziyyətdə şüursuz olaraq xatırlanır. Bir xəstəmdə bu, görünüşdə fərqli gedirdi, lakin əslində tamamilə analoji idi. Bu hissi onda çox tez-tez təkrarlanırdı, lakin müntəzəm olaraq keçmiş gecənin unudulmuş (sıxışdırılmış) yuxu parçasından qaynaqlandığı ortaya çıxdı. Deməli, “deja vu” yalnız gündüz xəyallarından deyil, həm də gecə yuxularından mənşə ala bilər”.

Mən sonra öyrəndim ki, Qrasse 1904-cü ildə fenomenin mənimkisinə çox yaxın olan bir izahını vermişdir.

1915-ci ildə mən kiçik bir məqalədə “deja vu”ya çox yaxın olan başqa bir fenomeni təsvir etdim. Bu, “deja raconte”dir (artıq danışılmış), yəni bir şeyi artıq bildirdiyinə dair illüziya; bu, xüsusilə psixoanalitik müalicə zamanı baş verdikdə maraqlıdır. Xəstə sonra müəyyən bir xatirəni artıq çoxdan danışdığını bütün subyektiv əminlik əlamətləri ilə iddia edir. Lakin həkim əksinə əmindir və adətən xəstənin səhvini ona sübut edə bilər. Bu maraqlı səhv hərəkətin izahı, güman ki, ondadır ki, xəstə həmin məlumatı vermək impulsuna və qərarına malik olmuş, lakin onu yerinə yetirməyi buraxmış və indi birincilərin (impulsun və qərarın) xatirəsini ikincinin (qərarın icrasının) əvəzi kimi qoyur.

Ferentsi tərəfindən “yanlış zənn edilən səhv hərəkətlər” adlandırılan hallarda oxşar bir vəziyyət, ehtimal ki, eyni mexanizm müşahidə olunur. İnsan bir şeyi — bir əşyanı — unutduğunu, yerini dəyişdirdiyini və ya itirdiyini zənn edir, lakin əslində belə bir şey etmədiyini, hər şeyin qaydasında olduğunu özünə sübut edə bilər. Məsələn, xəstə həkimin otağına qayıdır və orada qoyduğu çətiri götürmək istədiyini bildirir, lakin həkim onun həmin çətiri əlində tutduğunu görür. Deməli, belə bir səhv hərəkətə doğru təhrik mövcud idi və bu təhrik, həmin hərəkətin icrasını əvəz etmək üçün kifayət etdi. Bu fərq nəzərə alınmaqla, yanlış zənn edilən səhv hərəkət real səhv hərəkətlə bərabər tutulmalıdır. Lakin o, bir növ daha ucuzdur.

E) Bir müddət əvvəl fəlsəfi təhsili olan bir həmkarıma adları unutmağa dair bir neçə nümunə göstərməyə imkanım olduqda, o, təhlili irəli sürməyimi gözləmədən cavab verməyə tələsdi: Bu çox gözəldir, amma məndə adları unutmaq başqa cür baş verir. Görünür, insan bunu bu qədər asan həll edə bilməz; məncə, həmkarım adları unutmağa aid təhlili əvvəllər heç vaxt düşünməmişdi; o, özündə bunun necə baş verdiyini də deyə bilməzdi. Lakin onun qeydi, bir çoxlarının ön plana çıxarmağa meylli olacağı bir problemi toxunur. Burada verilən səhv və təsadüfi hərəkətlərin həlli ümumi olaraq doğrudur, yoxsa yalnız tək-tük hallarda? Əgər ikincisidirsə, digər şəkildə mümkün olan hadisələri izah etmək üçün bu həllin hansı şərtlər daxilində istifadə edilməsinə icazə verilə bilər? Bu sualın cavablandırılmasında təcrübələrim məni tək buraxır. Yalnız göstərilən əlaqənin nadir olduğunu düşünməkdən çəkindirə bilərəm, çünki özüm və xəstələrim üzərində nə qədər yoxlama aparmışamsa, o, təqdim olunan nümunələrdə olduğu kimi etibarlı şəkildə sübuta yetirilmişdir, və ya ən azı onu ehtimal etmək üçün yaxşı səbəblər ortaya çıxmışdır. Həllə qarşı çıxan daxili müqavimətlərin ölçüsü həlledici amil kimi nəzərə alındığından, simptom hərəkətinin gizli mənasını hər dəfə tapmaq mümkün olmasa, buna təəccüblənmək lazım deyil. İnsan özündə və ya xəstələrdə hər bir yuxunu yozumaya qadir deyil; nəzəriyyənin ümumi qəbulunu təsdiqləmək üçün, gizli əlaqəyə yalnız bir qədər nüfuz etmək qabiliyyəti kifayətdir. Onu ertəsi gün həll etməyə çalışarkən inatçı davranan yuxunun sirrini, çox vaxt bir həftə və ya bir ay sonra, bu müddət ərzində baş verən real dəyişiklik bir-biri ilə mübarizə aparan psixi dəyərləri aşağı saldıqda əldə etmək olar. Səhv və simptom hərəkətlərinin həlli üçün də eyni şey keçərlidir; “Im Faß durch Europa” (Avropa üzərindən fıçı içərisində) səhv oxunması nümunəsi (119-cu səhifədə), real marağın sıxışdırılmış düşüncələrə qarşı azaldıqda, əvvəlcə həll olunmaz olan bir simptomun təhlilə necə əlçatan olduğunu göstərmək imkanı mənə verdi. Qardaşımın qısqanılası titulunu məndən əvvəl alması ehtimalı mövcud olduğu müddətcə, adı çəkilən səhv oxunma təhlilin təkrarlanan bütün cəhdlərinə müqavimət göstərdi; bu üstünlüyün ehtimal olunmaz olduğu aydınlaşdıqdan sonra, həmin səhv oxunmanın həllinə aparan yol mənə birdən-birə aydın oldu. Deməli, təhlilə müqavimət göstərən bütün halların, burada aşkar edilmiş psixi mexanizmdən başqa bir mexanizm nəticəsində yarandığını iddia etmək yanlış olardı; bu fərziyyə üçün mənfi sübutlardan başqa sübutlar da lazım gələrdi. Sağlam insanlarda ehtimal ki, ümumi olaraq mövcud olan, səhv və simptom hərəkətlərinin başqa cür izahına inanmağa hazır olmaq da hər hansı sübut qüvvəsindən məhrumdur; bu, sirri yaratmış və ona görə də onun qorunması üçün səy göstərən, lakin onun aydınlaşmasına qarşı müqavimət göstərən eyni psixi qüvvələrin, təbii ki, bir ifadəsidir.

1) Psixoanalitik iş zamanı yanlış tanıma (“déjà raconté”) haqqında. (Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse, I, 1913. Bu nəşrin bu cildinə daxil edilmişdir.)

2) Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse, III, 1915.

Digər tərəfdən, sıxışdırılmış düşüncələrin və təhriklərin ifadəni simptom və səhv hərəkətlərində özbaşına yaratmadıqlarını nəzərdən qaçırmağa haqqımız yoxdur. Belə innervasiya sürüşmələri üçün texniki imkan müstəqil olaraq, onlardan asılı olmayaraq mövcud olmalıdır; bu imkan daha sonra sıxışdırılmışın şüurlu etibarlılıq qazanmaq niyyəti tərəfindən xoşagəlməzliklə istifadə olunur. Dil səhvləri halında belə niyyətə xidmət edən struktur və funksiya əlaqələrinin hansılar olduğunu, filosoflar və filoloqlar ətraflı araşdırmalarla müəyyən etməyə çalışmışlar.

1) Burada iqtisadi təbiətli çox maraqlı problemlər, psixi axınların həzz qazanmağa və xoşagəlməzliyi aradan qaldırmağa yönəldiyi faktını nəzərə alan suallar düyünlənir. Xoşagəlməzlik motivinə görə unudulmuş bir adın, əvəzedici assosiasiyalar yolu ilə yenidən əldə edilməsinin mümkün olması artıq iqtisadi bir problemdir. Tauskun («Sıxışdırma motivinin kompensasiya ilə dəyərsizləşdirilməsi», «İnternationale Zeitschrift für Psychoanalyse», I, 1913) gözəl işi, unudulmuş adın, reproduksiya zamanı gözlənilən xoşagəlməzliyə bərabər gələ biləcək həzz yüklü bir assosiasiyaya daxil edilməyə nail olduqda, necə yenidən əlçatan olduğunu yaxşı nümunələrlə göstərir.

Səhv və simptom hərəkətlərinin şərtlərində şüursuz motivu ona qarşı gələn fizioloji və psixofiziki əlaqələrdən bu cür ayırd etsək, sağlamlıq genişliyi daxilində, şüursuz motiv kimi və onun yerinə, bu əlaqələr yolu ilə səhv və simptom hərəkətlərini yarada biləcək başqa amillərin olub-olmadığı sualı açıq qalır. Bu sualı cavablandırmaq mənim vəzifəm deyil.

Əlavə olaraq, psixoanalitik və gündəlik səhv anlayışları arasındakı fərqləri, ki, kifayət qədər böyükdür, daha da şişirtmək mənim niyyətimdə deyil. Əksinə, bu fərqlərin çox kəskinliyini itirdiyi hallara diqqət çəkmək istəyirəm. Sadəcə sözlərin birləşdirildiyi və ya sözlərin və hərflərin buraxıldığı, ən sadə və nəzərə çarpmayan dil və yazı səhvləri nümunələrinə mürəkkəb yozumlar düşmür. Psixoanaliz baxımından, bu hallarda niyyətin hər hansı bir pozuntusunun özünü göstərdiyini iddia etmək lazımdır, lakin pozuntunun haradan qaynaqlandığını və nəyi nəzərdə tutduğunu göstərmək mümkün deyil. O, sadəcə mövcudluğunu bildirməkdən başqa bir şey əldə edə bilmədi. Eyni hallarda, bizim heç vaxt inkar etmədiyimiz, səhvə səbəb olan fonetik dəyər əlaqələri və yaxın psixoloji assosiasiyaların təsiri də özünü göstərir. Lakin, dil və yazı səhvlərinin səbəbləri haqqında qətiyyən birmənalı məlumat verən daha yaxşı ifadə olunmuş hallara əsasən, belə rudimentar dil və ya yazı səhvləri nümunələrini qiymətləndirmək, ucuz elmi tələbdir.

F) Vaad haqqında müzakirələrdən bəri biz, səhv hərəkətlərin gizli bir motivə malik olduğunu sübut etməklə kifayətləndik və psixoanaliz kömək vasitəsindən istifadə edərək bu motivləri tanımaq yolunu açdıq. Səhv hərəkətlərdə ifadə olunan psixiki amillərin ümumi təbiətini və xüsusiyyətlərini indiyə qədər demək olar ki, nəzərə almadıq; heç olmasa, onları daha dəqiq təyin etmək və qanunauyğunluqlarını yoxlamaq cəhdini göstərmədik. İndi də mövzunu ətraflı həll etməyə çalışmayacağıq, çünki ilk addımlar bizə tezliklə öyrədəcək ki, bu sahəyə digər tərəfdən daha yaxşı nüfuz etmək mümkündür. Burada bir neçə sual irəli sürmək olar ki, mən ən azı onları qeyd etmək və həcmi baxımından təsvir etmək istəyirəm. 1) Səhv və təsadüfi hərəkətlərlə özünü göstərən fikirlər və təəssüratlar hansı məzmuna və hansı mənşəyə malikdir? 2) Bir fikrin və ya təəssüratın bu hadisələri ifadə vasitəsi kimi istifadə etməyə məcbur edilməsi və buna qadir olması üçün hansı şərtlər lazımdır? 3) Səhv hərəkətlərin növü ilə onların vasitəsilə ifadə olunan keyfiyyətlər arasında sabit və aydın əlaqələri sübut etmək mümkündürmü?

Son sualın cavablandırılması üçün bəzi materialları toplamaqla başlayıram. Səhv danışma nümunələrinin müzakirəsində, nəzərdə tutulan nitqin məzmunundan kənara çıxmağı zəruri tapdıq və nitq pozğunluğunun səbəbini niyyətin xaricində axtarmaq məcburiyyətində qaldıq. Bu səbəb bəzi hallarda yaxın idi və danışanın şüuruna məlum idi. Ən sadə və şəffaflıq nümunələrində, eyni fikrin bərabər hüquqlu səslənən, lakin fərqli ifadəsi onun ifadəsini pozurdu; niyə birinin məğlub olduğunu, digərinin isə üstünlük təşkil etdiyini göstərmək mümkün deyildi (Meringer tərəfindən kontaminasiyalar).

1) Bu əsər tamamilə populyar üslubda saxlanılıb, yalnız nümunələrin çoxluğu ilə şüursuz, lakin təsirli psixiki proseslərin zəruri qəbulu üçün yolu açmaq istəyir və bu şüursuzluğun təbiəti haqqında bütün nəzəri mülahizələrdən qaçınır.

(Meringer və Mayer). İkinci bir qrup halda, bir variantın məğlubiyyəti, lakin tam geri çəkilməyə kifayət qədər güclü olmayan bir ehtiyatla motivə edilmişdi („zum Vorschwein gekommen“). Geri çəkilmiş variant da açıq şəkildə şüurlu idi. Üçüncü qrupdan yalnız heç bir məhdudiyyət olmadan iddia etmək olar ki, burada narahat edici fikir nəzərdə tutulandan fərqli idi və burada, görünür, əhəmiyyətli bir fərqləndirmə aparmaq olar. Narahat edici fikir ya pozulan fikirlə fikir assosiasiyaları vasitəsilə bağlıdır (daxili ziddiyyət səbəbindən pozulma), ya da ona mahiyyətcə yad idi və təəccüblü xarici assosiasiya vasitəsilə məhz pozulan söz, çox vaxt şüursuz olan narahat edici fikirlə əlaqələndirilmişdi. Mənim psixoanalizlərimdən gətirdiyim nümunələrdə, bütün nitq eyni anda aktivləşmiş, lakin tamamilə şüursuz olan fikirlərin təsiri altındadır; bu fikirlər ya pozulmanın özü ilə özünü büruzə verir (Klapperschlange — Kleopatra), ya da qəsdən edilən nitqin ayrı-ayrı hissələrinin bir-birinə mane olmasına imkan verərək dolayısı ilə təsir göstərirlər (Ase natmen: arxasında Fransız qadınına aid Hasenauer xatirələrinin dayandığı yer).

Nitq pozulmasının mənbəyi olan geri çəkilmiş və ya şüursuz fikirlər çox müxtəlif mənşəlidir. Bu nəzərdən keçirmə bizə heç bir istiqamətdə ümumi bir qanunauyğunluq açmır.

Səhv oxuma və səhv yazma nümunələrinin müqayisəvi tədqiqi eyni nəticələrə gətirir. Bəzi hallar, tələffüz səhvlərində olduğu kimi, daha ətraflı motivləşdirilməmiş sıxlaşdırma işinə borclu görünür (məsələn: der Apfe). Lakin insan, yuxu işlənməsində qaydalı, lakin ayıq düşüncəmizdə səhv olan belə bir sıxlaşdırmanın yer tutması üçün hansısa şərtlərin mütləq ödənməli olub-olmadığını öyrənmək istəyir və bu barədə nümunələrin özündən heç bir məlumat ala bilmir. Lakin mən, ayıq diqqətin zəifləməsi kimi belə şərtlərin olmadığını nəticə çıxarmağı rədd edərdim, çünki başqa yerlərdən bilirəm ki, məhz avtomatik funksiyalar düzgünlüyü və etibarlılığı ilə seçilir. Mən daha çox onu vurğulamaq istəyirəm ki, burada, biologiyada çox vaxt olduğu kimi, normal və ya normala yaxın vəziyyətlər, patologik vəziyyətlərdən daha əlverişsiz tədqiqat obyektləridir. Bu ən yüngül pozulmaların izahında qaranlıq qalan şey, mənim gözləntimə görə, daha ağır pozulmaların aydınlaşdırılması ilə işıq alacaq.

Səhv oxuma və səhv yazmada da daha uzaq və mürəkkəb motivləşdirməni aşkar etməyə imkan verən nümunələr çatışmır. „Im Faß durch Europa“ uzaq, mahiyyətcə yad bir fikrin təsiri ilə aydınlaşan bir oxuma pozulmasıdır; bu fikir, sıxışdırılmış qısqanclıq və hərislik təəssüratından qaynaqlanır və „Beförderung“ sözünün „dəyişməsini“ oxunan laqeyd və zərərsiz mövzu ilə əlaqələndirmək üçün istifadə edir. Burckhard halında adın özü belə bir „dəyişmə“dir.

Danışma funksiyalarının pozulması digər psixi fəaliyyətlərin pozulmasından daha asan baş verir və pozucu qüvvələrə daha az tələb qoyur.

Əsl mənada unutma, yəni keçmiş hadisələrin unudulması (xüsusi adların və xarici sözlərin unudulması, I və II bölmələrdə olduğu kimi, «düşmə» kimi, niyyətlərin unudulması isə bu sensu strictiori unutmadan «tərk etmə» kimi ayrıla bilər) üzərində araşdırma apararkən başqa bir zəmində dayanırıq. Unutmanın normal prosesinin əsas şərtləri məlum deyildir.¹ Həmçinin, hesab etdiyimiz hər şeyin unudulmadığını da xatırlatmaq lazımdır. Bizim izahımız yalnız unutmanın bizdə təəccüb doğurduğu hallarla məşğuldur, çünki bu, əhəmiyyətsiz olanın unudulması, əhəmiyyətli olanın isə yaddaşda saxlanması qaydasını pozur. Xüsusi bir izahat tələb edən kimi görünən unutma nümunələrinin təhlili, hər dəfə unutma motivinin xoşagəlməzlik olduğunu göstərir; bu, narahatlıq hissləri yarada bilən şeyləri xatırlamaqdan xoşagəlməzlikdir. Biz belə bir fərziyyəyə gəlirik ki, bu motiv psixi həyatda ümumi olaraq özünü ifadə etməyə çalışır, lakin ona qarşı işləyən digər qüvvələr tərəfindən müntəzəm olaraq özünü təsdiqləməsinin qarşısı alınır. Narahatlıq doğuran təəssüratlara qarşı bu xatırlama xoşagəlməzliyinin həcmi və əhəmiyyəti ən diqqətli psixoloji araşdırmaya layiq görünür; ümumi olaraq hədəflənən unutmanın fərdi hallarda hansı xüsusi şərtlərlə mümkün olduğunu sualı da bu daha geniş əlaqədən həll edilə bilməz.

Niyyətlərin unudulmasında başqa bir amil ön plana çıxır; narahatlıq doğuran xatırlanmalı şeyin sıxışdırması zamanı yalnız fərziyyə edilən münaqişə burada əlçatan olur və nümunələrin təhlili zamanı mütəmadi olaraq niyyətə qarşı çıxan, lakin onu ləğv etməyən bir qarşı iradə aşkar edilir. Əvvəllər olduğu kimi İndifferantlaşmış izlər müqavimət göstərmədən sıxlaşdırma prosesinə məruz qalır, lakin əlavə olaraq, sıxlaşdırmada doymamış qalanların indifferent materialla doyması müşahidə edilə bilər. Bu proseslər uzun müddətə yayıldığından, bu müddət ərzində yaddaş məzmununun yenidən qurulmasına təsir edən zaman olduğunu nəzərdə tuturuq, bu da xatırlamalarımızı qeyri-müəyyən və qeyri-aydın edir. Çox güman ki, zamanın birbaşa funksiyası haqqında birbaşa unutma — sıxışdırılmış xatirə izlərində onların zaman müddəti ərzində heç bir dəyişiklikə uğramadıqlarını müşahidə etmək olar. Şüursuzluq ən vacib və həm də ən qəribə xarakterə malikdir: bütün təəssüratlar bir tərəfdən qəbul edildikləri kimi eyni şəkildə qorunub saxlanılır, digər tərəfdən isə sonrakı inkişaf prosesində qəbul etdikləri bütün formalarla birlikdə mövcuddur; bu nisbət heç bir müqayisə ilə izah edilə bilməz. Nəzəriyyə belə bir vəziyyəti başqa bir sahədən nümunə gətirməklə izah edə bilər: nəzəriyyə yaddaş məzmununun əvvəlki vəziyyətini yenidən xatırlama üçün bərpa edir, lakin onun elementləri bütün ilkin əlaqələri çoxdan dəyişdirmiş olsalar belə, daha yeni bir vəziyyət təqdim edir.

1) Əsl unutmanın mexanizmi haqqında təxminən aşağıdakı işarələri verə bilərəm: Xatırlama materialı ümumiyyətlə iki təsirdən, sıxlaşdırmadan və təhrifdən əziyyət çəkir. Təhrif, ruh həyatında hökm sürən meyillərin əsəridir və əsasən sıxlaşdırmaya daha davamlı olan, affektiv təsiri qorunub saxlanılan xatırlama izlərinə qarşı yönəlir.

Müzakirə olunan bu səhv hərəkətlərdə psixi prosesin iki tipini tanımaq olar: qarşı iradə ya niyyətə birbaşa qarşı çıxır (müəyyən əhəmiyyət kəsb edən niyyətlərdə), ya da niyyətin özünə qəribədir və onunla əlaqəsini xarici assosiasiya vasitəsilə qurur (demək olar ki, fərqsiz niyyətlərdə).

Eyni konflikt səhv hərəkət fenomenlərinə hakimdir. Hərəkətin pozulmasında ifadə olunan impuls çox vaxt əks-impuls olur, lakin daha tez-tez tamamilə qəribə bir impuls olur ki, yalnız hərəkətin icrası zamanı onun pozulması vasitəsilə özünü ifadə etmək fürsətindən istifadə edir. Pozulmanın daxili ziddiyyət nəticəsində baş verdiyi hallar daha əhəmiyyətlidir və daha vacib funksiyalara aiddir.

Daxili konflikt təsadüfi və ya simptomatik hərəkətlərdə getdikcə daha çox geri çəkilir. Şüur tərəfindən az qiymətləndirilən və ya tamamilə nəzərdən qaçırılan bu motor ifadələr çox müxtəlif şüursuz və ya saxlanılan təəssüratların ifadəsinə xidmət edir; onlar adətən fantaziyaları və ya istəkləri simvolik şəkildə təmsil edirlər.

Birinci suala — səhv hərəkətlərdə özünü ifadə edən düşüncələrin və təəssüratların mənşəyinin nə olduğu sualına — cavab olaraq deyilə bilər ki, bir sıra hallarda pozucu düşüncələrin mənşəyinin ruhi həyatın boğulmuş təəssüratlarından olduğunu asanlıqla sübut etmək olar. Mənafeyə, qısqanclığa, düşmənçiliyə aid hisslər və impulslar, üzərində əxlaqi tərbiyənin təzyiqi olan hisslər, sağlam insanlarda tez-tez səhv hərəkətlər yolundan istifadə edirlər ki, inkar edilə bilməyən, lakin daha yüksək ruhi instansiyalar tərəfindən tanınmayan güclərini hər hansı şəkildə ifadə etsinlər. Bu səhv və təsadüfi hərəkətlərə icazə vermək, qeyri-əxlaqi olanın rahat dözülməsinə böyük dərəcədə uyğun gəlir. Bu boğulmuş təəssüratlar arasında müxtəlif cinsi axınlar əhəmiyyətli rol oynayırlar.

Maddənin təsadüfüdür ki, məhz onlar mənim nümunələrimdə təhlil vasitəsilə üzə çıxarılan düşüncələr arasında bu qədər nadir hallarda görünür. Mən əsasən öz ruhi həyatımdan götürdüyüm nümunələri təhlilə tabe tutduğum üçün, seçim başlanğıcdan tərəfkeş idi və cinsi olanın kənarlaşdırılmasına yönəlmişdi. Digər vaxtlarda isə narahat edən düşüncələrin mənşəyini təşkil edən etirazlar və ehtiyatlar olduqca zərərsiz görünür.

İndi biz ikinci sualın cavablandırılması qarşısında dayaq: hansı psixoloji şərtlər bir düşüncənin öz ifadəsini tam formada deyil, sanki parazitvari, başqa bir düşüncənin modifikasiyası və pozulması kimi axtarmalı olmasına səbəb olur? Səhv hərəkətlərin ən nəzərəçarpan nümunələrinə əsasən, bu şərtləri şüur qabiliyyəti ilə əlaqədə, «sıxışdırılmış»ın daha az və ya çox qətiyyətlə ifadə olunan xarakterində axtarmaq məntiqli görünür. Lakin nümunələr silsiləsinin izlənməsi bu xarakteri getdikcə daha bulanıq işarələrə çevirir. Bir şeyi vaxt itkisi kimi qəbul edib üstündən keçmək meylliliyi — müvafiq düşüncənin nəzərdə tutulan məsələyə əslində aid olmadığı fikri — sonra pozulma vasitəsilə ifadəyə məcbur olan bir düşüncənin geri itələnməsi üçün eyni rolu oynayır ki, bu da itaətsiz bir hissin əxlaqi qınanması və ya tamamilə şüursuz düşüncə xətlərindən gəlmə halıdır. Səhv və təsadüfi nəticələrin şərtləndirilməsinin ümumi təbiəti haqqında belə bir dərkə varmaq mümkün deyil. Bu araşdırmalarda yalnız bir vacib həqiqətə əl gəldir: səhv hərəkətin motivləşdirməsi nə qədər zərərsizdirsə, onun ifadə etdiyi düşüncə nə qədər az qıcıqverici və buna görə də şüur qabiliyyətsizliyinə nə qədər az məruz qalırsa, diqqətimizi ona yönəltdikdən sonra fenomenin həlli də bir o qədər asan olur; dil sürçmələrinin ən yüngül halları dərhal qeyd olunur və spontan şəkildə düzəldilir. Həqiqətən sıxışdırılmış təhriklərlə motivləşdirmə söhbət gedirsə, həll üçün diqqətli bir təhlil tələb olunur ki, bu da bəzən çətinliklərlə üzləşə və ya uğursuz ola bilər.

Beləliklə, son araşdırmanın nəticəsini, səhv və təsadüfi hərəkətlərin psixoloji şərtlərinə dair qaneedici izahatın başqa bir yolla və başqa bir tərəfdən əldə edilməli olduğuna işarə kimi qəbul etmək yerindədir. Səxavətli oxucu bu mübahisələrdə, bu mövzunun daha böyük bir kontekstdən olduqca süni şəkildə qoparıldığı qırılma səthlərinin sübutunu görməlidir.

G) Bu daha geniş əlaqəyə doğru istiqaməti göstərmək üçün ən azı bir neçə söz deyilməlidir. Təhlilin tətbiqi ilə tanıdığımız səhv və təsadüfi hərəkətlərin mexanizmi, “Yuxu işlənməsi” bölməsində “Yuxuların yozumu” adlı kitabımda izah etdiyim yuxu qurulması mexanizmi ilə əsas məqamlarda uyğunluq nümayiş etdirir. Sıxlaşdırma və kompromis formalaşmaları (kontaminasiyalar) burada da, orada da rast gəlinir; vəziyyət eynidir: şüursuz düşüncələr qeyri-adi yollarla, xarici assosiasiyalar vasitəsilə, digər düşüncələrin modifikasiyası kimi ifadə olunur. Yuxu məzmununun uyğunsuzluqları, absurdluqları və səhvləri, ki, bunlara görə yuxu psixiki fəaliyyətin məhsulu kimi tanınmır, eyni şəkildə, lakin mövcud vasitələrin daha sərbəst istifadəsi ilə, gündəlik həyatımızdakı adi səhvlər kimi yaranır; burada da, orada da iki və ya daha çox düzgün fəaliyyətin xarakterik müdaxiləsi ilə qeyri-düzgün funksiya görünüşü həll olunur. Bu təsadüfü üst-üstə düşmədən vacib bir nəticə çıxarmaq lazımdır:

Ən nəzərəçarpan məhsulunu yuxu məzmununda tanıdığımız xarakterik işləmə tərzi, əgər səhv hərəkətlərdə ayıq həyat dövründə onun fəaliyyətinə dair zəngin sübutlara malikiksə, ruhi həyatın yuxu vəziyyətinə aid edilə bilməz. Eyni əlaqə, bu bizə qeyri-normal və yad görünən psixiki proseslərin şərti kimi ruhi fəaliyyətin dərin parçalanmasını, funksiyanın xəstəlik vəziyyətlərini qəbul etməyimizə də mane olur.

Səhv hərəkət kimi yuxu təsvirlərini yaradan qəribə psixiki işin düzgün qiymətləndirilməsi, yalnız psixonevrotik simptomların, xüsusilə histeriya və məcburiyyət nevrozunun psixiki formalaşmalarının, öz mexanizmlərində bu işləmə tərzinin bütün əsas xüsusiyyətlərini təkrarladığını öyrəndikdən sonra mümkün olacaq. Deməli, araşdırmalarımızın davamı bu nöqtədə birləşəcək. Lakin bizim üçün səhv, təsadüfi və simptomatik hərəkətləri bu son analoji işığında nəzərdən keçirmək xüsusi maraq kəsb edir. Əgər onları psixonevrozların məhsulları ilə, nevrotik simptomlarla bərabərləşdirsək, tez-tez təkrarlanan iki iddia məna və əsas qazanır: nevrotik normanın və qeyri-normallığın sərhədi axıcıdır və hamımız bir az nevrotikik. Hər hansı bir tibbi təcrübədən əvvəl, belə sadəcə işarə edilmiş nevrotiklik növlərini — nevrozların “formes frustes”ini — qurmaq olar: hallar ki, yalnız bir neçə simptom, və ya bunlar nadir və ya şiddətli deyil, yəni zəifləmə xəstəlik əlamətlərinin sayına, intensivliyinə, zaman yayılmasına aid edilə bilər; bəlkə də, sağlamlıq və xəstəlik arasında keçidi təmin edən ən çox yayılmış tipin hansı olduğunu təxmin etmək çətin olardı. Bizim qarşımızda duran tip, ki, onun xəstəlik təzahürləri səhv və simptomatik hərəkətlərdir, xarakterikdir 1) Bu barədə bax: „Traumdeutung“, s. 362. (8. nəşr, s. 414. Des. Werke, c. I/II). bu, simptomların ən az vacib olan psixiki fəaliyyətlərə köçürülməsi ilə, halbuki daha yüksək psixiki dəyər iddia edə bilən hər şeyin pozulmadan davam etməsi ilə xarakterizə olunur. Simptomların əks istiqamətdə yerləşdirilməsi, onların ən vacib fərdi və sosial fəaliyyətlərdə, yəni qidalanma və cinsi əlaqə, peşəkar iş və ünsiyyət kimi sahələrdə pozucu təsir göstərə biləcək şəkildə ortaya çıxması, nevrozun ağır hallarına aiddir və xəstəlik təzahürlərinin müxtəlifliyi və ya canlılığından daha yaxşı şəkildə bu halları xarakterizə edir.

Lakin ən yüngül və ən ağır halların, eləcə də səhv və təsadüfi hərəkətlərin də iştirak etdiyi ortaq xüsusiyyəti, hadisələrin qüsurlu şəkildə boğulmuş psixiki materiala qaytarıla bilməsinə əsaslanır; bu material şüurdan kənara itələnsə də, özünü ifadə etmək qabiliyyətindən tamamilə məhrum edilməmişdir.