Əsərlər 1904–1905

1 / 7

Ziqmund Freydin psixoanalitik üsulu

Freydin tətbiq etdiyi və psixoanaliz adlandırdığı psixoterapiyanın özünəməxsus üsulu, onun J. Broyerlə birgə 1895-ci ildə «Histeriya üzrə araşdırmalar» əsərində məlumat verdiyi, həmin dövrdəki «katartik» üsuldan yaranmışdır. Katartik terapiya Broyerin ixtirası idi; o, bu üsulun köməyi ilə təxminən on il əvvəl bir histeriya xəstəsini sağaltmış və bu zaman onun simptomlarının patogenezi haqqında aydınlıq qazanmışdı. Broyerin şəxsi təşəbbüsü nəticəsində Freyd bu üsulu yenidən ələ aldı və onu daha çox sayda xəstə üzərində sınaqdan keçirdi.

Katartik üsul xəstənin hipnoza qabiliyyətli olmasını tələb edirdi və hipnoz zamanı baş verən şüurun genişlənməsinə əsaslanırdı. Bu üsul xəstəlik simptomlarının aradan qaldırılmasını məqsəd tuturdu və bunu, xəstənin simptomun ilk dəfə ortaya çıxdığı psixi vəziyyətə geri qayıtmasına imkan verərək əldə edirdi. Hipnoz olunmuş xəstədə onun şüurunda indiyədək mövcud olmayan xatirələr, düşüncələr və təkanlar üzə çıxırdı; əgər o, bu ruhi prosesləri intensiv affekt ifadələri ilə həkimə bildirsəydi, simptom dəf olunur və onun təkrarlanması dayandırılırdı. Hər iki müəllif öz birgə əsərlərində bu təcrübənin mütəmadi təkrarlanmasını belə izah edirdilər ki, simpton boğulmuş və şüura çatmamış psixi proseslərin yerinə keçir, yəni sonuncuların çevrilməsini («konversiya») təmsil edir. Onlar öz üsullarının terapevtik təsirini, boğulmuş ruhi hərəkətlərə yapışmış və indiyədək demək olar ki, «qıstalanmış» affektin boşalması («abreaksiya») ilə izah edirdilər. Lakin terapevtik müdaxilənin sadə sxemi demək olar ki, hər dəfə mürəkkəbləşirdi, çünki məlum olurdu ki, simptomun yaranmasında tək bir («travmatik») təəssürat deyil, əksər hallarda nəzərdən qaçırılması çətin olan belə təəssüratlar silsiləsi iştirak edir.

Katartik metodun əsas xarakteri, onu psixoterapiyanın digər bütün üsullarından fərqləndirən cəhət, terapevtik təsirin həkimin təlqinə əsaslanan qadağasına həvalə edilməməsidir. Əksinə, bu metod gözləyir ki, psixi mexanizm haqqında müəyyən fərziyyələrə əsaslanan müdaxilə, simptom yaranmasına yol verən prosesləri əvvəlkindən fərqli bir axışa yönəltməyi bacardıqda, simptonlar öz-özünə yox olacaqdır.

Freydin Broyerin katartik üsulunda apardığı dəyişikliklər əvvəlcə texniki dəyişikliklər idi; lakin bu dəyişikliklər yeni nəticələr gətirdi və daha sonra terapevtik işin, əvvəlki yanaşmaya zidd olmasa da, fərqli bir anlayışına səbəb oldu.

Katartik metod artıq təlqindən imtina etmişdisə, Freyd daha bir addım ataraq hipnozu da tərk etdi. O, hazırda xəstələrini belə müalicə edir ki, onlara başqa cür təsir göstərmədən istirahət divanında rahat arxa üstü uzanmağı qəbul etdirir, özü isə onların nəzərindən uzaqda, arxalarında bir stulda oturur. O, onlardan gözlərini yummağı da tələb etmir və hipnozu xatırlada biləcək hər hansı bir toxunuşdan və ya digər prosedurlardan qaçınır. Belə bir seans iki bərabər ayıq şəxs arasında söhbət kimi gedir; bu şəxslərdən biri diqqətini öz psixi fəaliyyətinə cəmləşdirməsinə mane ola biləcək hər hansı əzələ gərginliyindən və diqqəti yayındıran hər hansı hiss təəssüratından imtina edir.

Hipnoz olunma, həkimin bütün bacarığına baxmayaraq, məlum olduğu kimi, xəstənin iradəsindən asılıdır və nevrozlu şəxslərin böyük bir hissəsini heç bir üsulla hipnoza salmaq mümkün deyil; buna görə də hipnozdan imtina etmək üsulun tətbiqini məhdudiyyətsiz sayda xəstəyə təmin etdi. Digər tərəfdən, həkimə əlamətlərin dəyişdirilməsi və affektlərin azad edilməsinin həyata keçirilməsinə kömək edən xatirələr və təsəvvürlər şəklində həmin psixi materialı təmin edən şüurun genişlənməsi itdi. Əgər bu itkini kompensasiya etmək mümkün olmasaydı, terapevtik təsirdən də söhbət gedə bilməzdi.

Belə tamamilə kifayət edən əvəzləməni Freyd xəstələrin gələn fikirlərində tapdı, yəni istəksiz, adətən maneə kimi qəbul edilən və buna görə də adi şəraitdə aradan qaldırılan, nəzərdə tutulmuş bir təsvirin əlaqəsini pozmağa meylli olan fikirlərdə. Bu gələn fikirləri ələ keçirmək üçün o, xəstələrdən danışarkən özlərini sərbəst buraxmalarını tələb edir, «məsələn, bir söhbətdə olduğu kimi, insanın bir mövzudan digərinə keçdiyi halda». O, onlara xəstəlik tarixlərini ətraflı danışmağa çağırış etməzdən əvvəl, başlarına gələn hər şeyi, hətta əhəmiyyətsiz hesab etsələr də, aid deyilsə də və ya mənasız olsa da, deməyi tapşırır. Lakin xüsusi vurğu ilə onlardan tələb olunur ki, heç bir fikri və ya gələn fikri bildirişdən kənarlaşdırmasınlar, çünki bu bildiriş onlar üçün utancverici və ya xoşagəlməzdir. Digər hallarda nəzərə alınmayan gələn fikirlərdən ibarət materialı toplamaq səylərində Freyd öz bütün anlayışını müəyyən edən müşahidələri apardı. Artıq xəstəlik tarixinin danışılması zamanı xəstələrdə yaddaş boşluqları ortaya çıxır, istər həqiqi hadisələr unudulsun, istərsə də zaman əlaqələri qarışsın və ya səbəb-nəticə əlaqələri qırılsın, nəticədə anlaşılmaz effektlər yaranır. Hər hansı bir amneziya olmadan nevrotik xəstəlik tarixi mövcud deyil. Danışan şəxsə yaddaşındakı bu boşluqları diqqətin gərgin işi ilə doldurmağa təzyiq edildikdə, müşahidə olunur ki, bu məqsədlə ortaya çıxan gələn fikirlər onun tərəfindən tənqidin bütün vasitələri ilə geri itələnir, ta ki, nəhayət, yaddaş həqiqətən canlandıqda birbaşa narahatlıq hiss edənə qədər. Bu təcrübədən Freyd belə nəticə çıxarır ki, amneziyalar onun sıxışdırma adlandırdığı və onun motivini xoşagəlməzlik hissləri kimi tanıdığı bir prosesin nəticəsidir. Bu sıxışdırmanı törədən psixi qüvvələri, o, bərpa olunmaya qarşı qalxan müqavimətdə hiss etdiyini düşünür.

Müqavimət amili onun nəzəriyyəsinin təməllərindən birinə çevrilmişdir. Digər hallarda müxtəlif bəhanələrlə (yuxarıdakı düsturda qeyd olunduğu kimi) aradan qaldırılan gələn fikirləri o, sıxışdırılmış psixi qurumların (fikirlər və təhriklər) törəmələri, onların reproduksiyasına qarşı mövcud olan müqavimət nəticəsində təhrif olunmuş halları kimi nəzərdən keçirir.

Müqavimət nə qədər böyükdürsə, bu təhrif o qədər geniş olur. İstəksiz gələn fikirlərin sıxışdırılmış psixi materialla əlaqəsində onların terapevtik texnika üçün dəyəri dayanır. Əgər gələn fikirlərdən sıxışdırılmışa, təhriflərdən təhrif olunmuşaya keçməyə imkan verən bir üsul mövcuddursa, onda hipnozsuz da əvvəllər şüursuz olanı ruh həyatında şüura əlçatan etmək olar.

Freyd bundan sonra belə bir yozum sənəti inkişaf etdirmişdir ki, bu sənətin vəzifəsi, təsadüfi düşüncələrin filizindən sıxışdırılmış fikirlərin metal tərkibini, sanki, nümayiş etdirməkdir. Yozum işinin obyekti yalnız xəstənin düşüncələri deyil, həm də şüursuz haqqında bilikə ən birbaşa yolu açan yuxuları, nə qəsdən nə də məqsədyönlü olmayan hərəkətləri (simptomatik hərəkətlər) və gündəlik həyatdakı fəaliyyətlərindəki səhvləri (dil sürçmələri, əl sürüşmələri və s.) əhatə edir. Bu yozum və ya tərcümə texnikasının detalları Freyd tərəfindən hələ dərc edilməmişdir. Onun işarələrindən aydın olur ki, burada empirik olaraq əldə edilmiş bir sıra qaydalar, düşüncələrdən şüursuz materialın necə qurulması, xəstənin düşüncələri tükəndikdə necə başa düşülməli olduğu və belə bir müalicə prosesində ortaya çıxan ən vacib tipik müqavimətlər haqqında təcrübələr nəzərdə tutulur. Freydin 1900-cü ildə dərc etdirdiyi «Yuxuların yozumu» adlı həcmli kitab, belə bir texnikaya girişin sələfi kimi qəbul edilə bilər.

Bu işarələrdən psixoanalitik metodun texnikası haqqında belə nəticə çıxarmaq olar ki, onun kəşfçisi özünə lazımsız əziyyət verib və az mürəkkəb olan hipnotik prosesi tərk etməklə haqsızlıq edib. Lakin bir tərəfdən, psixoanalizin texnikası bir dəfə öyrəndikdən sonra, təsvir edildikdə görünəndən çox daha asan tətbiq olunur; digər tərəfdən isə məqsədə çatmaq üçün başqa yol yoxdur, ona görə də əziyyətli yol hələ də ən qısa yoldur. Hipnozun tənqid oluna bilən cəhəti odur ki, o, müqaviməti örtür və beləliklə həkimə psixi qüvvələrin oyununa nüfuz etməyə imkan vermir. Hipnoz müqaviməti aradan qaldırmır, yalnız ondan yayınır və buna görə də yalnız qeyri-kamil məlumatlar və yalnız müvəqqəti uğurlar verir.

Psixoanalitik metodun həll etməyə çalışdığı vəzifə, mahiyyətcə ekvivalent olan müxtəlif düsturlarla ifadə oluna bilər. Belə demək olar ki, müalicənin vəzifəsi amneziyaları aradan qaldırmaqdır. Əgər bütün xatırlama boşluqları doldurulsa və psixi həyatın bütün sirli təsirləri aydınlaşdırılsa, xəstəliyin davam etməsi, hətta yenidən formalaşması mümkün deyil. Şərti başqa cür ifadə etmək olar: bütün sıxışdırmalar geri qaytarılmalıdır; psixi vəziyyət onda bütün amneziyaların doldurulduğu vəziyyətlə eyni olar. Daha geniş əhəmiyyət kəsb edən başqa bir ifadə belədir: şüursuz olanı şüura əlçatan etmək lazımdır, bu da müqavimətlərin dəf edilməsi ilə baş verir. Lakin bu zaman belə ideal vəziyyətin normal insanda da mövcud olmadığını və müalicəni təqribən bu qədər irəli aparmaq imkanı çox nadir hallarda yarandığını unutmamalıyıq. Sağlamlıq və xəstəlik prinsipial olaraq bir-birindən ayrılmadığı, yalnız praktik olaraq müəyyən edilə bilən bir toplanma həddi ilə ayrıldığı kimi, müalicənin məqsədi də xəstənin praktik sağalması, onun işləmə və həzz alma qabiliyyətinin bərpasından başqa bir şey ola bilməz. Tamamlanmamış müalicə və ya onun qüsurlu uğuru halında, əvvəla, psixi ümumi vəziyyətin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşması əldə edilir, halbuki simptomlar, xəstə üçün əhəmiyyəti azalmış olsa da, onu xəstə kimi qeyd etmədən davam edə bilər.

Terapevtik üsul, kiçik modifikasiyalardan başqa, çoxşaxəli histeriyanın bütün simptom obrazları üçün və eyni şəkildə məcburiyyət nevrozlarının bütün təzahürləri üçün eyni qalır. Lakin onun məhdudiyyətsiz tətbiqindən söhbət gedə bilməz. Psixoanalitik metodun təbiəti, həm müalicə olunan şəxslər tərəfindən, həm də xəstəlik obrazını nəzərə alaraq göstərişlər və əks-göstərişlər yaradır. Psixoanaliz üçün ən əlverişli olan, az fırtınalı və ya təhlükəli simptomları olan psixonevrozların xroniki hallarıdır, yəni əvvəlcə məcburiyyət nevrozunun bütün növləri, məcburi düşüncə və məcburi hərəkətlər, daha sonra isə fobiyaların və abuliyanın əsas rol oynadığı histeriya halları, eləcə də histeriyanın bütün somatik təzahürləri, anoreksiya halında olduğu kimi simptomların sürətlə aradan qaldırılmasının həkimin əsas vəzifəsinə çevrilmədiyi dərəcədə. Histeriyanın kəskin hallarında daha sakit mərhələnin gəlməsini gözləmək lazımdır; sinir tükənməsinin ön planda olduğu bütün hallarda, özü də səy tələb edən, yalnız yavaş irəliləyişlər verən və simptomların davam etməsinə bir müddət diqqət yetirə bilməyən üsuldan qaçmaq lazımdır.

Psixoanalizə məruz qoymağın faydalı olacağı şəxsə bir neçə tələb irəli sürülməlidir. Birincisi, o, psixi normal vəziyyətə qabiliyyətli olmalıdır; qarışıqlıq və ya melankolik depressiya dövründə histeriya halında belə heç nə əldə etmək mümkün deyil. Bundan əlavə, müəyyən dərəcədə təbii zəka və etik inkişaf tələb etmək olar; dəyərsiz şəxslərdə həkimin xəstənin ruh həyatına dərindən nüfuz etməyə qadir edən marağı tezliklə itir. Xarakterin kəskin təhrifləri, həqiqətən degenerativ konstitusiyanın əlamətləri müalicə zamanı demək olar ki, dəf etmək mümkün olmayan müqavimətlərin mənbəyi kimi özünü göstərir. Bu mənada konstitusiya ümumiyyətlə psixoterapiya ilə sağalma imkanlarına bir sərhəd qoyur. Beşinci onilliyə yaxın yaş həddi də psixoanaliz üçün əlverişsiz şərait yaradır. Psixi materialın kütləsi artıq idarə olunmaz hala gəlir, tələb olunan bərpa müddəti çox uzun olur və psixi prosesləri geri qaytarmaq qabiliyyəti zəifləməyə başlayır.

Bu bütün məhdudiyyətlərə baxmayaraq, psixoanaliz üçün uyğun olan şəxslərin sayı son dərəcə böyükdür və Freydin iddialarına görə, bu üsulun bizim terapevtik bacarığımızı genişləndirməsi çox əhəmiyyətlidir. Freyd effektiv müalicə üçün uzun müddətlər, yarım ildən üç ilə qədər tələb edir; lakin o, qeyd edir ki, indiyədək asanlıqla təxmin edilə bilən müxtəlif səbəblər üzündən, əsasən, çox ağır hallarda öz müalicəsini sınaqdan keçirməyə imkan tapıb: çoxillik xəstəlik dövrü olan və tam qabiliyyətsizliyə uğramış, bütün müalicələrdən aldanmış və sanki onun yeni və çox şübhə doğuran üsuluna son sığınacaq kimi müraciət etmiş şəxslər. Daha yüngül xəstəlik hallarında müalicə müddəti çox qısalacaq və gələcək üçün son dərəcə böyük profilaktik qazanc əldə etmək mümkün olacaq.

2 / 7

Psixoterapiya haqqında

Cənablar! Təxminən səkkiz il keçib ki, mən sizin mərhum sədriniz professor von Rederin dəvəti ilə, aranızda histeriya mövzusu haqqında danışmaq imkanı qazanmışam. Mən bundan bir az əvvəl (1895) doktor Josef Breuer ilə birlikdə «Histeriya üzrə araşdırmalar» əsərini nəşr etdirmiş və bu tədqiqatçıya borclu olduğumuz yeni biliyə əsasən, nevrozun yeni bir müalicə üsulunu tətbiq etmək cəhdini göstərmişdim. Şükür ki, deyə bilərəm ki, araşdırmalarımızın səyləri uğur qazanmışdır; onlarda təmsil olunan, affektin saxlanması vasitəsilə psixi travmaların təsir mexanizmi haqqında ideyalar və histerik simptomların psixi sahədən fiziki sahəyə keçirilmiş oyanmanın nəticələri kimi qavranılması, bizim «abreaksiya» və «konversiya» terminlərini yaratdığımız bu ideyalar, bu gün ümumiyyətlə məlumdur və başa düşülür. Almaniya torpaqlarında – ən azı – belə bir histeriya təsviri yoxdur ki, bu ideyalara müəyyən dərəcədə əhəmiyyət verməsin və belə bir həmkar yoxdur ki, bu təlimlə ən azı bir qədər razılaşmasın. Amma bu cümlələr və bu terminlər, hələ təzə olduqları zaman, kifayət qədər qəribə səslənmiş ola bilər!

Eyni sözü, təlimimizlə eyni vaxtda həmkarlara təklif edilmiş terapevtik üsul haqqında deyə bilmərəm. Bu üsul bu gün də özünün tanınması üçün mübarizə aparır. Bunun üçün xüsusi səbəblər irəli sürülə bilər. Üsulun texnikası o zaman hələ tam inkişaf etməmişdi; mən kitabın həkim oxucusuna, belə bir müalicəni tamamilə həyata keçirməyə qadir edəcək təlimatları verə bilməmişdim. Lakin şübhəsiz ki, daha ümumi təbiətli səbəblər də təsir göstərir. Bir çox həkimlərə bu gün belə psixoterapiya müasir mistisizmin məhsulu kimi görünür və fizioloji biliyə əsaslanan fiziki-kimyəvi dərmanlarımızla müqayisədə, elmi bir tədqiqatçının marağına layiq olmayan, birbaşa qeyri-elmi hesab olunur. İndi icazə verin ki, qarşınızda psixoterapiyanın işini müdafiə edim və bu hökmün ədalətsiz və ya səhv sayıla biləcək tərəflərini vurğulayım.

İlk növbədə, psixoterapiyanın müasir bir müalicə üsulu olmadığını xatırlatmağa icazə verin. Əksinə, o, tibbin istifadə etdiyi ən qədim terapiyadır. Lövenfeldin (Bütün psixoterapiya üzrə dərslik) öyrədici əsərində, ibtidai və qədim tibbin metodlarının hansı olduğunu oxuya bilərsiniz. Siz onların böyük hissəsini psixoterapiyaya aid etməli olacaqsınız; xəstələri sağaltmaq məqsədilə «inanclı gözlənti» vəziyyətinə salırdılar, bu da bizə bu gün də eyni nəticəni verir. Həkimlər digər dərman vasitələrini kəşf etdikdən sonra belə, bir və ya digər növ psixoterapevtik cəhdlər tibbdə heç vaxt yox olmamışdır.

İkinci olaraq, sizi bu mövzuda diqqətə çatdırıram ki, biz həkimlər psixoterapiyadan ona görə imtina edə bilmərik ki, sağalma prosesində nəzərə alınmalı olan digər tərəf – yəni xəstələr – bundan imtina etmək niyyətində deyillər. Siz bilirsiniz ki, bu barədə biz Nancy məktəbinə (Liébeault, Bernheim) nə qədər çox məlumat borcluyuq. Xəstələrin psixi dispozisiyasından asılı olan bir amil, bizim niyyətimizdən asılı olmayaraq, həkim tərəfindən başlanılan hər bir sağaltma üsulunun təsirinə əlavə olunur; bu, çox vaxt asanlaşdırıcı, tez-tez isə ləngidici xarakter daşıyır. Biz bu fakt üçün «təlqin» sözündən istifadə etməyi öyrəndik və Möbius bizə öyrətdi ki, sağaltma üsullarımızın bir çoxunda şikayət etdiyimiz etibarsızlıq, məhz bu qüdrətli amilin pozucu təsirinə aid edilməlidir. Beləliklə, biz həkimlər, siz hamınız, daimi olaraq psixoterapiya ilə məşğul olursunuz, hətta bunu bilmədiyiniz və niyyət etmədiyiniz yerlərdə belə; yalnız bir çatışmazlıq var ki, siz xəstəyə təsirinizdə psixi amili tamamilə xəstənin özünə buraxırsınız. Bu yolla o, nəzarətsiz, dozasız və artırıla bilməz hala gəlir. Onda həkimin bu amili ələ keçirməyə, ondan qəsdən istifadə etməyə, onu idarə etməyə və gücləndirməyə haqqı çatmırmı? Elmi psixoterapiyanın sizdən tələb etdiyi məhz bundan başqa bir şey deyil.

Üçüncü olaraq, hörmətli həmkarlar, sizi çoxdan məlum olan təcrübəyə diqqət yetirməyə dəvət edirəm: bəzi xəstəliklər, xüsusilə psixonevrozlar, digər hər hansı bir dərman müalicəsindən daha çox psixi təsirlərə açıqdır. Bu, müasir bir nitq deyil, qədim həkimlərin bir sözüdür: bu xəstəlikləri dərman deyil, həkim sağaldır, yəni həkimin şəxsiyyəti, əgər o, psixi təsir göstərirsə. Mən yaxşı bilirəm, hörmətli həmkarlar, sizin aranızda estet Vischerin «Faust» parodiyasında klassik ifadəsinə malik olan o baxış çox populyardır:

«Bilirəm, fiziki olan çox vaxt mənəvi olana təsir edir.» ¹

Amma insanın mənəvi tərəfinə mənəvi, yəni psixi vasitələrlə təsir etmək daha uyğun və daha çox hallarda doğru deyilmi?

Psixoterapiyanın çoxlu növləri və yolları var. Müalicə məqsədinə çatdıran bütün yollar yaxşıdır. Xəstələrə qarşı bu qədər səxavətli olduğumuz adi təskinliyimiz: «Hər şey yenidən yaxşı olacaq!», psixoterapevtik metodlardan birinə uyğundur; lakin nevrozların mahiyyətinə daha dərin nüfuz etdikcə, biz özümüzü yalnız təskinliklə məhdudlaşdırmağa məcbur hiss etməmişik. Biz hipnotik təlqinin, diqqətin yayındırılması, məşq və məqsədəuyğun affektlərin oyadılması vasitəsilə psixoterapiyanın texnikasını inkişaf etdirmişik. Mən bu metodlardan heç birini kiçik saymıram və uyğun şəraitdə hamısını tətbiq edərdim. Əgər mən əslində yalnız bir müalicə üsuluna, Breuerin «katartik» adlandırdığı və mənim daha çox «analitik» adlandırdığım üsula məhdudlaşmışamsa, buna yalnız subyektiv səbəblər əsas olmuşdur. Bu terapiyanın qurulmasında iştirakıma görə, mən özümü onun tədqiqinə və texnikasının inkişafına həsr etmək şəxsi öhdəliyi altında hiss edirəm. Mən iddia edə bilərəm ki, psixoterapiyanın analitik metodu ən dərin təsirə malik olan, ən geniş sahəni əhatə edən və xəstədə ən tam dəyişiklik əldə etməyə imkan verən metodudur. Əgər mən bir anlıq terapeutik mövqeyi kənara qoysam, onun ən maraqlı olduğunu, yalnız onun xəstəlik əlamətlərinin yaranması və qarşılıqlı əlaqəsi haqqında bizə bir şey öyrətdiyini qeyd edə bilərəm. Onun bizə açdığı ruhi xəstəliyin mexanizmi haqqında anlayışlar sayəsində, yalnız o, öz sərhədlərini aşmağa və bizə başqa növ terapevtik təsir yollarını göstərməyə qadir ola bilər.

Psixoterapiyanın bu katartik və ya analitik metoduna gəldikdə, mənə bəzi səhvləri düzəltməyə və bəzi izahatlar verməyə icazə verin.

(a) Görürəm ki, bu üsul çox vaxt hipnotik təlqin müalicəsi ilə qarışdırılır; bunu, başqa hallarda etimadını qazanmadığım həmkarların da nisbətən tez-tez mənə xəstələr göndərməsindən nəticə çıxarıram; əlbəttə, rezistent xəstələri, məndən onları hipnotizə etməyimi tapşıraraq göndərirlər. İndi isə təxminən səkkiz ildir ki, terapiya məqsədilə hipnoz tətbiq etmirəm (tək-tük cəhdlər istisna olmaqla) və belə göndərişləri, hipnoza etibar edən şəxs onu özü tətbiq etsin, məsləhəti ilə geri qaytarmağı adət halına gətirmişəm. Əslində, təlqin texnikası ilə analitik texnika arasında mümkün olan ən böyük ziddiyyət mövcuddur; bu ziddiyyəti böyük Leonardo da Vinci incəsənətlər üçün «per via di porre» və «per via di levare» formulları ilə ifadə etmişdir. Leonardo deyir ki, rəssamlıq «per via di porre» ilə işləyir; çünki o, rəng yığınlarını əvvəllər olmayan yerlərə, rəngsiz kətan üzərinə qoyur; heykəltəraşlıq isə əksinə, «per via di levare» ilə irəliləyir; çünki o, daşdan, onun içərisində yerləşən heykəlin səthinin hələ də örtdüyü qədər hissəni kənarlaşdırır. Eyni cür, cənablar, təlqin texnikası «per via di porre» ilə təsir göstərməyə çalışır; o, xəstəlik əlamətlərinin mənşəyi, qüvvəsi və mənası ilə maraqlanmır, əksinə, bir şeyi — yəni təlqini — üzərinə qoyur və gözləyir ki, o, patogen fikrin ifadəsinə mane olmaq üçün kifayət qədər güclü olacaq. Analitik terapiya isə üzərinə bir şey qoymaq, yeni bir şey gətirmək istəmir, əksinə, kənarlaşdırmaq, çıxarmaq istəyir və bu məqsədlə xəstəlik əlamətlərinin yaranışını və patogen fikrin psixi əlaqəsini nəzərə alır; onun məqsədi həmin fikrin aradan qaldırılmasıdır. Tədqiqatın bu yolu bizim başa düşməyimizə çox böyük töhfə vermişdir. Mən təlqin texnikasını və onunla birlikdə hipnozu bu qədər erkən tərk etmişəm, çünki təlqini daimi sağalma üçün lazım olduğu qədər güclü və davamlı etməkdən ümidimi kəsmişdim. Bütün ağır hallarda üzərinə qoyulmuş təlqinin yenidən qopub düşdüyünü görürdüm və sonra xəstəlik və ya onu əvəz edən eyni şey yenidən mövcud olurdu. Bundan əlavə, bu texnikanı onda ittiham edirəm ki, o, bizə psixi qüvvələr oyununu anlamaq imkanı vermir, məsələn, xəstələrin xəstəliklərindən yapışdıqları müqaviməti tanımağa imkan vermir; bu müqavimət onları sağalmaya qarşı da müqavimət göstərməyə məcbur edir və yalnız bu müqavimət onların həyatdakı davranışlarını anlamağa imkan verir.

(b) Həmkarlar arasında xəstəlik səbəblərinin araşdırılması texnikası və bu araşdırma vasitəsilə əlamətlərin aradan qaldırılmasının asan və öz-özünə başa düşülən olduğu haqqında yaygın bir səhv fikrin mövcud olduğunu mənə elə gəlir. Bu nəticəyə ondan çıxıram ki, mənim terapiyamla maraqlanan və onun haqqında qəti hökmlər verən çoxsaylı həmkarların heç biri heç vaxt mənə əslində necə işlədiyimi soruşmayıb. Bunun yeganə səbəbi yalnız onların soruşulacaq heç nə olmadığını, bunun tamamilə öz-özünə aydın olduğunu düşünmələri ola bilər. Bəzən təəccüblə eşidirəm ki, xəstəxananın bu və ya digər şöbəsində gənc həkim rəhbərindən histeriya xəstəsi üzərində «psixoanaliz» aparmaq tapşırığı alıb. Əminəm ki, histoloji texnikaya bələd olub-olmadığını öncədən yoxlamadan ona çıxarılmış şişin tədqiqini həvalə etməzdilər. Eyni şəkildə, bu və ya digər həmkarın psixi müalicə aparmaq məqsədilə xəstə ilə qəbul saatları təşkil etdiyi xəbəri mənə çatır, halbuki mən əminəm ki, o, belə bir müalicənin texnikasını bilmir. Deməli, o, ya xəstənin öz sirrlərini ona açıqlayacağını gözləyir, ya da şəfanı hər hansı bir etiraf və ya etimad üsulunda axtarır. Belə müalicə olunan xəstənin bundan üstünlük qazanmaqdan çox ziyan çəkəcəyi məni təəccübləndirməzdi. Çünki ruhi aləti çalmaq heç də asan deyil. Belə hallarda mənim ağlıma dünyaca məşhur nevrozlu birinin söhbəti gəlir; həmin şəxs əlbəttə ki, heç vaxt həkim müalicəsi altında olmayıb, yalnız bir şairin təsəvvüründə yaşayıb. Mən Danimarka şahzadəsi Hamleti nəzərdə tuturam. Kral iki saray adamı Rozenkranz və Gyuldensterni onu araşdırmaq, əsəbi ruh halının sirrini ondan qoparmaq üçün göndərir. Hamlet onları dəf edir; sonra səhnəyə fleytalar gətirilir. Hamlet bir fleyta götürür və əzabverənlərdən birini ona çalmağa dəvət edir, deyir ki, bu, yalan söyləmək qədər asandır. Saray adamı imtina edir, çünki heç bir barmaq tutuşu bilmir və fleyta çalmağa cəhd etməyə razı olmadığından, Hamlet nəhayət partlayır: «Görürsünüz ki, məndən nə qədər əhəmiyyətsiz bir şey düzəldirsiniz? Mənim üzərimdə çalmaq istəyirsiniz; mənim sirrimin qəlbinə nüfuz etmək istəyirsiniz; məni ən aşağı notumdan səsimin zirvəsinə qədər sınaqdan keçirmək istəyirsiniz və bu kiçik alətdə çoxlu musiqi, möhtəşəm bir səs var, lakin siz onu danışdırmaq iqtidarında deyilsiniz. Elə sanırsınız ki, mən fleytadan daha asan çalınan bir alətəm? Məni istədiyiniz alətlə adlandırın, siz məni, doğrudur, kökdən sala bilərsiniz, amma mənim üzərimdə çalmaq iqtidarında deyilsiniz.» (III. akt, 2.)

(c) Şübhəsiz ki, mənim bəzi qeydlərimdən analitik müalicənin, onu ideal bir terapiyadan uzaq tutan bəzi xüsusiyyətlərə malik olduğunu təxmin etmişsiniz. Tuto, cito, iucunde; araşdırma və axtarış uğurun tez gəlməsinə işarə etmir, müqavimətdən bəhs etmək isə sizi xoşagəlməzliklər gözləməyə hazırlayır. Əlbəttə, psixoanalitik müalicə həm xəstədən, həm də həkimdən yüksək tələblər irəli sürür; birincisindən tam səmimiyyət qurbanını tələb edir, onun üçün vaxt tələb edən və buna görə də bahalı olur; həkim üçün də o, eyni dərəcədə vaxt tələb edir və öyrənməli və tətbiq etməli olduğu texnikaya görə olduqca əmək tələb edir. Mən də daha rahat müalicə üsullarından istifadə etməyi tamamilə məşru sayıram, ta ki, sonuncularla nə isə əldə etmək ümidi var olsun. Əsas məsələ yalnız budur; əgər daha əməkli və daha uzun çəkən üsulla qısa və yüngül üsulla əldə ediləndən əhəmiyyətli dərəcədə çox nəticə əldə edilirsə, bütün bunlara baxmayaraq, birinci üsul haqlıdır. Cənablar, lupusun Finsen müalicəsinin əvvəllər adət edilən dağlama və qazıma üsulundan nə qədər daha əlverişsiz və bahalı olduğunu düşünün, lakin buna baxmayaraq, o, böyük bir irəliləyiş deməkdir, sadəcə ona görə ki, daha çox nəticə verir; çünki o, lupusu radikal şəkildə sağaldır. İndi mən bu müqayisəni tamamilə qəti şəkildə aparmaq istəmirəm; lakin psixoanalitik üsul da oxşar bir üstünlük iddia edə bilər. Əslində, mən terapiya üsulumu yalnız ağır və ən ağır hallarda inkişaf etdirə və sınaqdan keçirə bildim; mənim materialım əvvəlcə yalnız hər şeyi uğursuz cəhd etmiş və illər boyu müalicəxanalarda qalmış xəstələr idi. Mənim terapiyamın, müxtəlif təsirlər altında və hətta spontan olaraq sağalan, daha yüngül, epizodik xarakter daşıyan xəstəliklərdə necə işlədiyini sizə deyə biləcək qədər təcrübəni güclə toplaya bilmişəm. Psixoanalitik terapiya daimi olaraq həyat qabiliyyəti olmayan xəstələr üçün və belələri üçün yaradılmışdır və onun qələbəsi ondan ibarətdir ki, o, belələrinin kifayət qədər sayını daimi olaraq həyat qabiliyyətli edir. Bu nəticəyə qarşı bütün səylər əhəmiyyətsiz görünür. Biz xəstə qarşısında ağır nevrozun, ona tabe olan fərd üçün əhəmiyyətinin heç bir kaşeksiyadan, heç bir qorxulu ümumi xəstəlikdən geri qalmadığını inkar etməyə alışmışıq, bunu özümüzdən gizlədə bilmərik.

(d) Bu müalicənin göstərişləri və əks-göstərişləri, mənim fəaliyyətimə təsir etmiş çoxsaylı praktik məhdudiyyətlər səbəbindən, demək olar ki, qəti şəkildə müəyyən edilə bilməz. Lakin mən bəzi məqamları sizinlə müzakirə etməyə çalışacağam:

(1) Xəstəlik üzündən şəxsin digər dəyərlərini nəzərdən qaçırma və müəyyən təhsil səviyyəsinə və nisbətən etibarlı xarakterə malik olmayan xəstələri geri qaytar. Heç vaxt unutma ki, heç bir faydası olmayan sağlam adamlar da var və belə aşağı dərəcəli şəxslərdə onları həyat qabiliyyətsiz edən hər şeyi, əgər nevrozun ən kiçik əlamətlərini göstərirlərsə, çox asanlıqla xəstəliyin hesabına yazmağa meylli olunur. Mən belə bir mövqedəyəm ki, nevroz öz daşıyıcısını heç vaxt degenerasiya olunmuş kimi qeyd etmir, lakin o, çox vaxt eyni fərdə degenerasiya əlamətləri ilə birlikdə rast gəlinir. Analitik psixoterapiya isə neyropatik degenerasiyanın müalicəsi üçün bir üsul deyil, əksinə, o, bu degenerasiyada öz sərhədini tapır. O, həmçinin, əziyyətləri ilə özlərini terapiyaya məcbur hiss etməyən, yalnız yaxınlarının hakimiyyət tələbinə görə buna tabe olan şəxslərə tətbiq edilə bilməz. Psixoanalitik müalicəyə yararlılıq üçün vacib olan keyfiyyət, tərbiyəolunma qabiliyyəti, biz onu başqa bir baxım nöqtəsindən də qiymətləndirməli olacağıq.

(2) Əgər əmin olmaq istəyirsinizsə, seçiminizi normal vəziyyətdə olan şəxslərlə məhdudlaşdırın, çünki psixoanalitik üsulda xəstəliyə bu normal vəziyyətdən əl atılır. Buna görə də, psixozlar, qarışıqlıq və dərin (demək istəyirəm: toksik) əhval-ruhiyyə vəziyyətləri psixoanalizə, ən azı indiyə qədər icra olunduğu kimi, uyğun deyil. Mən tamamilə istisna etmirəm ki, üsulun uyğun dəyişdirilməsi ilə bu əks göstərişdən kənara çıxmaq və beləliklə, psixozların psixoterapiyasına başlamaq mümkün ola bilər.

(3) Xəstələrin yaşı psixoanalitik müalicə üçün seçimdə o mənada rol oynayır ki, əlli yaşına yaxın və ya daha yuxarı şəxslərdə bir tərəfdən terapiyanın hesabladığı psixi proseslərin plastikliyi adətən çatışmır (qocalar artıq tərbiyəoluna bilməzlər), digər tərəfdən isə işlənib hazırlanmalı olan material müalicə müddətini qabaqcadan görmək mümkün olmayan həddə qədər uzadır. Yaş həddi aşağı tərəfdən yalnız fərdi olaraq müəyyən edilməlidir; pubertatdan əvvəlki gənclər çox vaxt mükəmməl təsir altına alına bilirlər.

(4) Əgər məqsəd təhlükəli əlamətlərin sürətlə aradan qaldırılmasıdırsa, məsələn, histerik anoreksiyada, psixoanalizə müraciət edilməməlidir.

İndi siz analitik psixoterapiyanın tətbiq sahəsinin çox məhdud olduğu təəssüratını əldə etmiş olarsınız, çünki əslində məndən yalnız əks göstərişlər eşitmisiniz. Bununla belə, bu terapiyanın sınaqdan keçirilə biləcəyi kifayət qədər hallar və xəstəlik formaları qalır: qalıq əlamətləri olan histeriyanın bütün xroniki formaları, məcburi vəziyyətlər və abuliya sahəsi və bu kimi digərləri.

Xoşdur ki, məhz ən dəyərli və başqa cəhətdən ən yüksək inkişaf etmiş şəxslərə bu yolla ən asan kömək göstərmək mümkündür. Lakin analitik psixoterapiya ilə az şey etmək mümkün olan yerdə, əminliklə demək olar ki, hər hansı başqa müalicə mütləq heç nəyə nail ola bilməzdi.

(e) Siz, şübhəsiz, məndən soruşmaq istəyəcəksiniz ki, psixoanaliz tətbiq edilərkən zərər vurma imkanı necədir. Buna cavab olaraq deyə bilərəm ki, əgər siz ədalətli mühakimə yürütmək istəsəniz, bu üsula qarşı digər terapevtik metodlarımıza göstərdiyiniz həmin tənqidi xoşməramlılığı göstərsəniz, o zaman mənim fikrimlə razılaşmalı olacaqsınız ki, anlayışla idarə olunan analitik kurs zamanı xəstə üçün zərərdən qorxmaq lazım deyil. Başqa cür, bəlkə də, hər hansı bir xəstəlik halında baş verən hər şeyi müalicənin üzərinə yükləməyə adət etmiş qeyri-mütəxəssis mühakimə yürüdərdi. Çox deyil ki, su müalicə müəssisələrimizə qarşı da oxşar qərəz mövcud idi. Belə bir müəssisəyə müraciət etməsi tövsiyə olunan çoxları, bir tanışının əsəbi xəstə olaraq müəssisəyə gəlib orada dəli olduğunu xatırladığı üçün şübhəyə düşürdü. Sizin təxmin etdiyiniz kimi, söhbət başlanğıc ümumi iflic hallarından gedirdi ki, onları başlanğıc mərhələdə hələ su müalicə müəssisəsində yerləşdirmək mümkün idi və onlar orada aşkar ruhi pozğunluğa qədər qarşısıalınmaz gedişatlarını davam etdirmişdilər; qeyri-mütəxəssislər üçün bu kədərli dəyişikliyin səbəbi və törədicisi su idi. Söhbət yeni tipli təsirlərdən getdikdə, həkimlər də belə mühakimə səhvlərindən həmişə azad olmurlar. Yadımdadır, bir dəfə bir qadında psixoterapiya ilə təcrübə aparmışdım; onun varlığının böyük bir hissəsi maniya və melanxoliyanın növbələşməsi içində keçmişdi. Mən onu bir melanxoliyanın sonunda qəbul etdim; iki həftə yaxşı getdiyi görünürdü; üçüncü həftədə artıq yeni maniyanın başlanğıcında idik. Bu, şübhəsiz, xəstəlik mənzərəsinin özbaşına dəyişməsi idi, çünki iki həftə analitik psixoterapiyanın hər hansı bir şey etməyə cəhd edə biləcəyi bir müddət deyil, lakin mənimlə birlikdə xəstəni görməyə gəlmiş görkəmli – indi artıq vəfat etmiş – həkim yenə də bu «pisləşmədə» psixoterapiyanın günahkar ola biləcəyi qeydini etməkdən özünü saxlaya bilmədi. Mən tam əminəm ki, o, başqa şəraitdə özünü daha tənqidi aparardı.

(f) Nəticə olaraq, hörmətli həmkarlar, özümə deməliyəm ki, analitik psixoterapiya xeyrinə diqqətinizi bu qədər uzun müddət cəlb etmək, bu müalicənin mahiyyətini və ona əsaslandığı prinsipləri sizə bildirmədən olmaz. Qısa olmalı olduğum üçün bunu yalnız bir işarə ilə ifadə edə bilərəm. Bu terapiya belə bir anlayışa əsaslanır: şüursuz təsəvvürlər – daha doğrusu, bəzi ruhi proseslərin şüursuzluğu – xəstəlik əlamətlərinin birbaşa səbəbidir. Biz bu inancı fransız məktəbi (Janet) ilə birgə müdafiə edirik; bu məktəb, əlbəttə, çox kobud sxematikləşdirmə ilə histerik əlaməti şüursuz idée fixe-ə aid edir. İndi qorxmayın ki, biz ən qaranlıq fəlsəfənin dərinliklərinə batacağıq. Bizim şüursuzumuz filosoflarınki ilə tam eyni deyil, üstəlik, filosofların çoxu «şüursuz psixik» haqqında heç nə bilmək istəmirlər. Lakin özünüzü bizim mövqeyimizə qoyun, onda başa düşəcəksiniz ki, xəstələrin ruhi həyatındakı bu şüursuzun şüurluya çevrilməsi, onların normadan sapmalarını düzəltmək və ruhi həyatlarının tabe olduğu məcburiyyəti aradan qaldırmaq uğuruna nail olmalıdır. Çünki şüurlu iradə şüurlu psixik proseslərin əhatə etdiyi qədər uzağa gedir və hər bir psixik məcburiyyət şüursuzla əsaslandırılır. Həmçinin, xəstənin şüursuzun onun şüuruna daxil olması ilə gətirdiyi sarsıntıdan zərər görməsindən heç vaxt qorxmayın, çünki nəzəri olaraq belə qəbul etmək olar ki, şüurlu hala gəlmiş təhrikin somatik və affektiv təsiri heç vaxt şüursuz təhrikin təsiri qədər böyük ola bilməz. Axı biz bütün təhriklərimizə yalnız ən yüksək, şüurla bağlı ruhi fəaliyyətlərimizi onlara yönəltməklə nəzarət edirik.

Lakin siz psixoanalitik müalicənin anlaşılması üçün başqa bir baxış nöqtəsi də seçə bilərsiniz. Şüursuzun üzə çıxarılması və tərcüməsi xəstə tərəfindən göstərilən davamlı müqavimət şəraitində baş verir. Bu şüursuzun ortaya çıxması xoşagəlməzliklə bağlıdır və bu xoşagəlməzlik səbəbindən xəstə onu dəfələrlə geri qaytarır. Siz indi xəstənin psixi həyatındakı bu konfliktə müdaxilə edirsiniz; əgər siz xəstəni daha yaxşı anlayış motivləri ilə, avtomatik xoşagəlməzlik tənzimləməsi nəticəsində indiyədək geri qaytardığı (sıxışdırdığı) bir şeyi qəbul etməyə inandıra bilsəniz, onda onun üzərində bir parça tərbiyə işi görmüş olursunuz. Əgər siz səhər tezdən yatağı tərk etmək istəməyən bir insanı bunu etməyə inandırsanız, bu artıq tərbiyədir. Psixoanalitik müalicəni daxili müqavimətlərin üstəsindən gəlmək üçün belə bir sonradan tərbiyə kimi ümumi şəkildə qəbul edə bilərsiniz. Lakin heç bir məsələdə sinirli xəstələrdə belə bir sonradan tərbiyə ehtiyacı onların cinsi həyatındakı psixi elementə aid olan məsələdə olduğundan daha çox vacib deyil. Mədəniyyət və tərbiyə heç bir yerdə burada olduğu qədər böyük ziyan törətməmişdir və təcrübənin sizə göstərəcəyi kimi, nevrozların idarə oluna bilən etiologiyaları da məhz burada tapılır; digər etioloji element, yəni konstitusion töhfə, bizə dəyişməz bir şey kimi verilmişdir. Bundan həkimə qarşı irəli sürülən vacib bir tələb doğur. Həkim təkcə özünün dürüst xarakterə malik olması kifayət deyil – «əxlaqi məsələlər artıq öz-özlüyündən aydındır», Th. Vischerin «Auch Einer» əsərinin əsas qəhrəmanının adətən dediyi kimi –; o, həm də öz şəxsiyyəti üçün təəssüf ki, bir çox başqalarının cinsi problemlərlə qarşılaşmağa öyrəşdiyi şəhvətpərəstlik və ədəbbazlıq qarışığını dəf etmiş olmalıdır.

Bəlkə də burada başqa bir qeyd üçün yer var. Mən bilirəm ki, psixonevrozların yaranmasında cinsəlliyin roluna diqqət yetirməyim geniş dairələrdə məlum olub. Lakin mən həm də bilirəm ki, böyük dinləyici kütləsi qarşısında edilən məhdudiyyətlər və daha dəqiq təriflər çox az fayda verir; kütlənin yaddaşında az yer var və iddialardan yalnız xam nüvəni saxlayır, asan yadda saxlanılan ekstremal bir obraz yaradır. Bəlkə də bəzi həkimlərə belə olub ki, mənim təlimimin məzmunu kimi onlara elə gəlir ki, mən nevrozları son nəticədə cinsi məhrumiyyətə gətirib çıxarıram. Cəmiyyətimizin həyat şərtlərində bu məhrumiyyət heç də az deyil. Belə bir fərziyyə ilə psixi müalicənin çətin yolunu kənara qoyub, cinsi fəaliyyəti dərman kimi tövsiyə edərək birbaşa sağalmağa nail olmaq nə qədər yaxın görünür! Əgər bu nəticə əsaslı olsaydı, onu susdurmağa məni nə vadar edə biləcəyini indi bilmirəm. Lakin məsələ başqa cürdür. Cinsi ehtiyac və məhrumiyyət, nevroz mexanizmində rol oynayan yalnız bir faktordur; əgər yalnız bu faktor olsaydı, nəticə xəstəlik deyil, azğınlıq olardı. İkinci, birincisi qədər vacib olan və çox asanlıqla unudulan faktor, nevrotiklərin cinsəlliyə nifrəti, sevməyə qadir olmaması, yəni mənim «sıxışdırma» adlandırdığım psixi xüsusiyyətdir. Yalnız hər iki meyl arasındakı münaqişədən nevrotik xəstəlik yaranır və buna görə də psixonevrozlarda cinsi fəaliyyətə dair məsləhət əslində nadir hallarda yaxşı məsləhət kimi qiymətləndirilə bilər.

Bu müdafiə xarakterli qeydlə çıxışımı bitirməyə icazə verin. Gəlin ümid edək ki, hər hansı düşmən qərəzindən təmizlənmiş psixoterapiyaya olan marağınız, ağır psixonevroz hallarının müalicəsində də sevindirici nəticələr əldə etməyimizdə bizə dəstək olacaq.

3 / 7

Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə

Üçüncü nəşrə ön söz

Bu kitabın qəbulunu və təsirini on il boyu müşahidə etdikdən sonra onun üçüncü nəşrinə yanlış anlamalara və ona yönələn yerinə yetirilməsi mümkün olmayan tələblərə qarşı bir neçə ilkin qeyd əlavə etmək istəyirəm. Ona görə hər şeydən əvvəl vurğulanmalıdır ki, burada təqdimat bütövlükdə gündəlik tibbi təcrübədən çıxış edir; bu təcrübə psixoanalitik tədqiqatın nəticələri ilə dərinləşdirilməli və elmi əhəmiyyət qazandırılmalıdır. «Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə» psixoanalizin qəbul etməyə məcbur olduğu və ya təsdiq etməyə imkan verdiyi şeydən başqa heç nəyi ehtiva edə bilməz. Buna görə də onların heç vaxt «cinsəllik nəzəriyyəsi»nə genişlənməsi istisna olunur və cinsi həyatın bir çox vacib məsələlərinə ümumiyyətlə mövqe bildirməmələri başa düşüləndir. Lakin bu səbəbdən elə düşünməmək lazımdır ki, böyük mövzunun bu ötürülmüş fəsilləri müəllifə məlum deyil və ya onun tərəfindən əhəmiyyətsiz hesab edilərək nəzərə alınmamışdır.

Bu əsərin, onun yazılmasına səbəb olan psixoanalitik təcrübələrdən asılılığı yalnız mövzunun seçilməsində deyil, həm də materialın düzülüşündə özünü göstərir. Hər yerdə müəyyən bir instansiyalar ardıcıllığına riayət edilir, təsadüfi amillər önə çıxarılır, predispozisiya amilləri arxa planda saxlanılır və filogenetik inkişafdan əvvəl ontogenetik inkişafa üstünlük verilir. Təsadüfi amillər analizdə əsas rol oynayır, onlar analiz vasitəsilə demək olar ki, tamamilə idarə olunur; predispozisiya amilləri isə yalnız onlardan sonra, təcrübə ilə oyadılan bir şey kimi üzə çıxır, lakin onların dəyərləndirilməsi psixoanalizin iş sahəsindən çox kənara çıxır.

Ontogenez və filogenez arasındakı münasibətə də bənzər bir qanunauyğunluq hökm sürür. Ontogenez, daha sonrakı təcrübə ilə dəyişdirilmədiyi ölçüdə, filogenezin təkrarı kimi qəbul edilə bilər. Filogenetik quruluş, ontogenetik prosesin arxasında özünü hiss etdirir. Əsasən isə, predispozisiya, növlərin əvvəlki təcrübəsinin bir nəticəsidir; fərdin daha sonrakı təcrübəsi isə təsadüfi amillərin cəmi olaraq buna əlavə olunur.

Psixoanalitik tədqiqatdan davamlı asılılığın yanında, biologik tədqiqatdan qəsdən asılı olmamağı bu əsərimin xarakterik cəhəti kimi vurğulamalıyam. İnsanların cinsi funksiyasını psixoanaliz texnikası vasitəsilə araşdırdığımız bu tədqiqata, ümumi cinsi biologiyadan və ya xüsusi heyvan növlərinə aid biliklərdən elmi gözləntiləri gətirməkdən diqqətlə çəkinmişəm. Məqsədim, əlbəttə, psixoloji tədqiqat vasitələri ilə insan cinsi həyatının biologiyasına nə qədər şeyin aid olduğunu kəşf etmək idi; bu araşdırma zamanı ortaya çıxan əlaqə və uyğunluqlara işarə etmək hüququm var idi, lakin psixoanalitik metod bəzi vacib məqamlarda, sadəcə biologik əsaslarla dəstəklənən nəticələrdən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən baxış və nəticələrə gətirib çıxardıqda, çaşqınlığa düşməyə məcbur deyildim.

Bu üçüncü nəşrdə kifayət qədər əlavələr etmişəm, lakin onları əvvəlki nəşrdə olduğu kimi xüsusi işarələrlə qeyd etməkdən imtina etmişəm. — Bu sahədəki elmi işin inkişafı hazırda ləngiyib, lakin əsərin daha sonrakı psixoanalitik ədəbiyyatla əlaqəni qoruyub saxlaması üçün bəzi əlavələr zəruri idi.

Vena, oktyabr 1914.

Dördüncü nəşrə ön söz

Müharibə dövrünün dalğaları çəkildikdən sonra, böyük dünyada psixoanalitik tədqiqata olan marağın zərər görmədən qaldığını məmnuniyyətlə qeyd etmək olar. Lakin nəzəriyyənin bütün hissələri eyni taleyi yaşamayıb. Psixoanalizin şüursuz, sıxışdırma, xəstəliyə gətirib çıxaran konflikt, xəstəlik qazancı, simptom yaranma mexanizmləri və s. haqqındakı saf psixoloji qoyuluşları və müəyyənləşdirmələri getdikcə artan bir tanınma qazanır və prinsipial qarşı tərəflər tərəfindən də diqqətə layiq görülür. Biologiyaya yaxın olan və bu kiçik əsərdə əsası verilən nəzəriyyə hissəsi, hələ də azalmayan bir etiraz doğurur və bir müddət psixoanalizlə intensiv məşğul olan şəxsləri belə, ondan uzaqlaşmağa və normal və xəstəlik halında olan ruh həyatında cinsi amilin rolunu yenidən məhdudlaşdırmağı nəzərdə tutan yeni baxışlara səsləyib.

Mən yenə də bu psixoanalitik təlimin hissəsinin, digər hissədən fərqli olaraq, təxmin edilən reallıqdan çox daha uzağa getdiyi qəbuluna gələ bilmirəm. Yaddaş və təkrar-təkrar: yenidən təkrarlanan yoxlama mənə deyir ki, o, eyni dərəcədə diqqətli və gözləntisiz müşahidədən irəli gəlmişdir və ictimai tanınmada həmin dissosiasiyanın izahı heç bir çətinlik yaratmır. Birincisi, burada təsvir olunan insan cinsəl həyatının başlanğıclarını yalnız o tədqiqatçılar təsdiqləyə bilər ki, pasiyentin uşaqlıq illərinin ilk dövrünə qədər analizi aparmaq üçün kifayət qədər səbr və texniki bacarığa malikdirlər. Həmçinin, tibbi fəaliyyət xəstəlik halının görünüşdə daha sürətli həllini tələb etdiyi üçün, buna imkan tez-tez mövcud deyil. Psixoanalizi tətbiq edən həkimlərdən başqalarının isə bu sahəyə heç bir girişi yoxdur və öz antipatiyaları və qabaqcadan hökmləri tərəfindən təsirlənməmiş bir hökm formalaşdırmaq imkanı yoxdur. Əgər insanlar uşaqların birbaşa müşahidəsindən öyrənməyi bacarsaydılar, bu üç məqalə ümumiyyətlə yazılmaya bilərdi.

Lakin sonra, bu əsərin məzmununun bir hissəsinin — bütün insan nailiyyətləri üçün cinsəl həyatın əhəmiyyətinin vurğulanması və burada cinsəllik anlayışının genişləndirilməsinə edilən cəhdin — psixoanalizə qarşı müqavimətin ən güclü motivlərini həmişə təşkil etdiyini xatırlamaq lazımdır. Dolğun şüarlar ehtiyacı ilə insanlar psixoanalizin «panseksualizmi» haqqında danışmağa qədər gediblər və ona «hər şeyi» cinsəllikdən izah etdiyi kimi mənasız ittihamlar irəli sürüblər. Əgər insan affektiv amillərin çaşdırıcı və unudulmağa səbəb olan təsirini özünə unutmağa qadir olsaydı, buna təəccüblənə bilərdi. Çünki filosof Artur Şopenauer artıq xeyli vaxt əvvəl insanlara, onların hərəkətləri və səylərinin nə dərəcədə cinsəl meyllər — sözün adət edilmiş mənasında — tərəfindən müəyyən edildiyini xatırlatmışdı və oxucular dünyası belə güclü bir xəbərdarlığı tamamilə yaddan çıxarmağa qadir olmamalı idi! Lakin uşaqların və sözdə sapqınların analizi tərəfindən zəruri olan cinsəllik anlayışının «genişləndirilməsi»nə gəldikdə, öz yüksək mövqelərindən psixoanalizə həqarətlə baxanlar xatırlamalıdırlar ki, psixoanalizin genişləndirilmiş cinsəlliyi ilahi Platonun Erosu ilə nə qədər yaxın üst-üstə düşür. (S. Nachmansohn, Freuds Libidotheorie verglichen mit der Eroslehre Platos, Intern. Zeitschr. f. Psychoanalyse, III., 1915.)

Vena, may 1920.

I. Cinsi sapmalar

İnsan və heyvanlarda cinsəl ehtiyacların mövcudluğu faktını biologiyada «cinsəl həvəs»in qəbulu ilə ifadə edirlər. Bu zaman qida qəbulu həvəsinə, aclığa analojiyə əməl edirlər. «Aclıq» sözünə uyğun adlandırma xalq dilində mövcud deyil; elm belə bir termin kimi «libido»dan istifadə edir. Populyar rəy bu cinsiyyət həvəsinin təbiəti və xassələri haqqında tamamilə müəyyən təsəvvürlər formalaşdırır. Guya bu həvəs uşaqlıq dövründə olmur, yetkinlik yaşına çatma prosesi zamanı və onunla əlaqədar olaraq meydana çıxır, bir cinsin digərinə göstərdiyi qarşısıalınmaz cazibə təzahürlərində ifadə olunur və məqsədi cinsi birləşmə və ya heç olmasa buna aparan hərəkətlər olmalıdır.

Lakin biz bu məlumatlarda gerçəkliyin çox qeyri-dəqiq əksini görmək üçün bütün əsaslara malikik; əgər onlara daha diqqətlə nəzər salsaq, onların səhvlər, qeyri-dəqiqliklər və tələsikliklərlə son dərəcə zəngin olduğu aşkar olunar.²³

İki termin daxil edək: cinsi cazibənin çıxdığı şəxsi cinsi obyekt, həvəsin canatdığı hərəkəti cinsi məqsəd adlandıraq; o zaman elmi cəhətdən yoxlanılmış təcrübə bizə həm cinsi obyekt, həm də cinsi məqsəd baxımından çoxsaylı kənarlaşmalar göstərir ki, onların qəbul edilmiş norma ilə münasibəti dərindən tədqiqat tələb edir.

1) Cinsi obyektlə bağlı sapmalar

Cinsiyyət həvəsinin populyar nəzəriyyəsinə ən yaxşı insanın iki yarıya — kişi və qadına — bölünməsi və onların sevgidə yenidən birləşməyə can atması haqqında poetik əfsanə uyğun gəlir. Buna görə də eşitmək böyük sürpriz kimi təsir bağışlayır ki, elə kişilər var ki, onlar üçün cinsi obyekt qadın deyil, kişidir, elə qadınlar var ki, onlar üçün cinsi obyekt kişi deyil, qadındır. Belə şəxsləri kontrar seksual və ya daha yaxşısı invertir olmuş adlandırırlar, faktı isə inversiya. Belə şəxslərin sayı çox əhəmiyyətlidir, hərçənd onların etibarlı müəyyən edilməsi çətinliklərə məruz qalır.

A) İnversiya

Müvafiq şəxslər müxtəlif istiqamətlərdə tamamilə fərqli davranırlar. a) Onlar mütləq invertirdirlər, yəni onların cinsi obyekti yalnız eyni cinsdən ola bilər, halbuki qarşı cins onlar üçün heç vaxt cinsi həsrətin obyekti deyil, əksinə, onları soyuq qoyur və ya onlarda cinsi ikrah doğurur. Kişi olaraq bu ikrah üzündən normal cinsi əməli yerinə yetirməyə qadir olmurlar və ya onun icrası zamanı heç bir həzz duymurlar. b) Onlar amfigen invertirdirlər (psixoseksual-hermafrodit), yəni onların cinsi obyekti həm eyni, həm də digər cinsə aid ola bilər; deməli, inversiyada müstəsnalıq xarakteri yoxdur. c) Onlar okkazional invertirdirlər, yəni müəyyən xarici şəraitdə, bunlar arasında normal cinsi obyektin əlçatmazlığı və təqlid başlıca yer tutur, eyni cinsdən olan bir şəxsi cinsi obyekt kimi götürə və onunla cinsi əməldə doyum hiss edə bilərlər.⁴

İnvertirlər bundan başqa, öz cinsi həvəslərinin xüsusiyyəti barədə mühakimələrində müxtəlif davranış nümayiş etdirirlər. Bəziləri inversiyanı normal insanın öz libidosunun istiqamətini qəbul etdiyi kimi təbii qəbul edir və onun normal ilə bərabər hüquqlu olmasını kəskin şəkildə müdafiə edirlər. Digərləri isə öz inversiyaları faktına qarşı çıxır və onu xəstəlik xarakterli məcburiyyət kimi hiss edirlər.

Sonrakı variasiyalar zaman münasibətlərinə aiddir. İnvertisiyanın xüsusiyyəti fərddə ya yaddaşının çatdığı qədər həmişəlik mövcud olmuşdur, ya da o, fərddə yalnız pubertatdan əvvəl və ya sonra müəyyən bir vaxtda özünü büruzə vermişdir. Xarakter ya bütün həyat boyu qalır, ya müəyyən vaxtlarda geri çəkilir, ya da normal inkişaf yolunda bir epizod təşkil edir; hətta o, normal cinsi fəaliyyətin uzun bir dövrü keçdikdən sonra həyatın gec çağında özünü göstərə bilər. Normal və invertirlənmiş cinsi obyekt arasında dövri tərəddüd də müşahidə edilmişdir. Xüsusilə maraqlı olan hallar bunlardır ki, normal cinsi obyektlə ağrılı bir təcrübə keçirildikdən sonra libido inversiya mənasında dəyişir.⁵⁶

Deqenerasiya

Bu müxtəlif variasiya sıraları ümumiyyətlə bir-birindən asılı olmadan mövcuddur. Ən ekstremal formadan təqribən müntəzəm olaraq belə güman etmək olar ki, inversiya çox erkən vaxtdan mövcud olmuşdur və şəxs öz xüsusiyyəti ilə özünü onunla razı hiss edir.

Bir çox müəllif burada sadalanan halları vahid bir bütövlükdə birləşdirməkdən imtina edəcək və bu qrupların ortaq cəhətləri əvəzinə fərqlərini vurğulamağa üstünlük verəcəkdir; bu da onların inversiyaya münasibətindəki adət etdikləri qiymətləndirmə ilə əlaqəlidir. Lakin fərqləndirmələr nə qədər əsaslı olsa da, bütün ara mərhələlərin bol miqdarda aşkar edildiyini, beləliklə də sıralanmanın sanki öz-özünə tələb olunduğunu inkar etmək olmaz.

İnversiyaya verilən ilk dəyərləndirmə onun sinir degenerasiyasının doğuşdan gələn bir əlaməti olduğu qənaətindən ibarət idi və həkim müşahidəçilərinin ona ilk dəfə sinir xəstələrində və ya belə bir təəssürat yaradan şəxslərdə rast gəlmələri faktı ilə uyğun gəlirdi. Bu xarakteristikada bir-birindən müstəqil olaraq qiymətləndirilməli olan iki məlumat ehtiva olunur: doğuşdan gəlmə və degenerasiya.

Degenerasiya anlayışı, bu sözün ümumiyyətlə seçkisiz istifadəsinə qarşı irəli sürülən etirazlara məruz qalır. Artıq adət halını almışdır ki, travmatik və ya infeksiya mənşəli olmayan hər hansı bir xəstəlik təzahürü degenerasiyaya aid edilsin. Magnan tərəfindən degeneratların təsnifatı, sinir funksiyasının ən yüksək ümumi formalarının belə degenerasiya anlayışının tətbiqini istisna etməyə ehtiyac olmadığını öz-özünə mümkün etdi. Belə şəraitdə «degenerasiya» hökmünün ümumiyyətlə hansı fayda və hansı yeni məzmuna malik olduğunu soruşmaq olar. Degenerasiyadan danışmamaq daha məqsədəuyğun görünür:⁷⁸

İnvertirlərin bu məşru mənada degenerat olmadıqları bir neçə faktdan aydın olur:⁹¹⁰

53) Əgər öz tibbi təcrübəsindəki xəstələrdən kənara çıxmaqla daha geniş bir üfüqü əhatə etməyə çalışılsaq, inversiyanı degenerasiya əlaməti kimi qəbul etməyi qadağan edən faktlarla iki istiqamətdə qarşılaşırıq. a) İnversiyanın qədim xalqlarda, mədəniyyətlərinin zirvəsində tez-tez rast gəlinən hadisə, demək olar ki, vacib funksiyalarla yüklənmiş bir qurum olduğunu vurğulamaq lazımdır; b) onu bir çox vəhşi və ibtidai xalqlarda son dərəcə yayılmış halda tapırıq, halbuki degenerasiya anlayışını yüksək sivilizasiya ilə məhdudlaşdırmağa adət edilmişdir (I. Blox); Avropanın mədəni xalqları arasında belə, iqlim və irq invertliyin yayılmasına və qiymətləndirilməsinə ən güclü təsiri göstərir.¹¹¹²

Doğuşdan gəlmə olma

Doğuşdan gəlmə, təbii ki, yalnız invertlərin birinci, ən ekstremal sinfi üçün iddia edilmişdir və bu, həmin şəxslərin həyatlarının heç bir mərhələsində cinsi həvəsin başqa bir istiqamət göstərmədiyi barədə verdiyi təsdiqlərə əsaslanır. Artıq digər iki sinfin, xüsusilə üçüncü sinfin mövcudluğu doğuşdan gəlmə xarakter anlayışı ilə çətin uzlaşdırılır. Buna görə də, bu baxışın tərəfdarları tam invertlər qrupunu digərlərindən ayırmağa meyllidirlər, bu isə invertliyə dair ümumi qəbul edilmiş bir anlayışdan imtina etməyə gətirib çıxarır. Beləliklə, invertlik bir sıra hallarda doğuşdan gəlmə xarakter olardı; digər hallarda isə başqa yolla yaranmış ola bilərdi.

Bu baxışa qarşı digər baxış durur: invertlik cinsi həvəsin qazanılmış xarakteridir. Bu baxış aşağıdakılara əsaslanır: həmçinin qədim mədəni xalqlarda invertlik faktını qətiyyətlə qəbul etdirmişdir.^13141516

Bu baxış nöqtəsindən doğuşdan gəlmə invertliyin mövcudluğuna dair etibar ümumiyyətlə inkar edilə bilər. Etiraz edilə bilər (Havelok Ellis) ki, doğuşdan gəlmə invertlik üçün əsas götürülən halların daha dəqiq araşdırılması, ehtimal ki, libidonun istiqamətini müəyyən edən erkən uşaqlıq təcrübəsini də üzə çıxaracaq; bu təcrübə şəxsin şüurlu yaddaşında saxlanılmamışdır, lakin uyğun təsir vasitəsilə xatırlana bilər. Bu müəlliflərə görə, invertlik yalnız cinsi həvəsin bir çox xarici həyat şəraiti ilə müəyyən edilə bilən tez-tez rast gəlinən varyantı kimi adlandırıla bilər.

Görünürdə belə qazanılmış əminliyə qarşı deyilən qeyd son qoyur: sübut olunur ki, çoxsaylı şəxslər eyni cinsi təsirləri (həm də erkən gənclikdə: başdan çıxarma, qarşılıqlı onanizm) yaşayır, lakin onların təsiri ilə invert olmur və ya daimi olaraq belə qalmırlar. Beləliklə, belə bir ehtimala gəlinir ki, anadangəlmə—qazanılmış alternativi ya natamamdır, ya da inversiya zamanı mövcud olan münasibətləri örtmür.

Nə inversiyanın anadangəlmə olması fərziyyəsi ilə, nə də onun qazanıldığı fərziyyəsi ilə inversiyanın mahiyyəti izah olunmur. Birinci halda, ən kobud izaha qoşulmuruqsa, onun nəyinin anadangəlmə olduğunu bildirməliyik — yəni bir şəxsin cinsi həvəsin müəyyən cinsi obyektlə bağlılığını anadangəlmə gətirdiyini. Digər halda isə sual yaranır: müxtəlif təsadüfi təsirlər, fərddə onları qarşılayan heç nə olmadan, qazanılmanı izah etməyə kifayət edirmi? Bu son məqamın inkarı, əvvəlki izahlarımıza görə, yolverilməzdir.

İnversiyanın izahı

Cinsi inversiyanın mümkünlüyünü izah etmək üçün Frank Lydstone, Kiernan və Chevalierdən bəri bir fikir silsiləsi cəlb edilmişdir ki, bu da populyar rəyə qarşı yeni bir ziddiyyət ehtiva edir. Bu rəyə görə insan ya kişi, ya da qadındır. Lakin elm elə halları tanıyır ki, onlarda cinsi xarakterlər silinmiş görünür və bununla da cinsin müəyyənləşdirilməsi çətinləşir; ilk növbədə anatomik sahədə. Bu şəxslərin cinsiyyət orqanları kişi və qadın xarakterlərini birləşdirir (hermafroditizm). Nadir hallarda hər iki cinsiyyət aparatı yanaşı inkişaf etmiş olur (həqiqi hermafroditizm); əksər hallarda isə hər iki tərəfdə inkişafdan qalma müşahidə olunur.

Lakin bu anomaliyaların əhəmiyyətli cəhəti ondadır ki, onlar gözlənilməz şəkildə normal formalaşmanın başa düşülməsini asanlaşdırır. Belə ki, müəyyən dərəcədə anatomik hermafroditizm norma daxildir; heç bir normal formalaşmış kişi və ya qadın fərddə digər cinsin aparatının izləri yox deyildir — bunlar ya funksiyasız olaraq rudimentar orqanlar kimi davam edir, ya da başqa funksiyaları öz üzərinə götürmək üçün yenidən formalaşmışdır.

Bu çoxdan məlum olan anatomik faktlardan irəli gələn anlayış ilkin biseksual meyillilik anlayışıdır ki, bu da inkişaf gedişində inkişafdan qalmış cinsin az qalıqları ilə monoseksuallığa qədər dəyişir.

Bu anlayışı psixi sahəyə köçürmək və inversiyanı öz növlərində psixi hermafroditizmin ifadəsi kimi başa düşmək təbii idi. Məsələni həll etmək üçün yalnız müntəzəm bir əlaqə lazım idi — inversiyanın hermafroditizmin psixi və somatik əlamətləri ilə üst-üstə düşməsi.¹⁷

Ancaq bu yaxın gözlənti yerinə yetirilmir. Qəbul edilmiş psixi hermafroditlik ilə aşkar edilə bilən anatomik hermafroditlik arasındakı əlaqələri bu qədər yaxın təsəvvür etmək olmaz. İnvertlərdə tapılan şey, çox vaxt cinsiyyət həvəsinin ümumiyyətlə aşağı düşməsi (Havelock Ellis) və orqanların yüngül anatomik inkişafdan qalmasıdır. Çox vaxt, lakin heç də qanunauyğun və ya hətta üstün deyil. Beləliklə, inversiya ilə somatik hermafroditizmin ümumiyyətlə bir-birindən asılı olmadığını qəbul etmək lazımdır.

Bundan əlavə, sözdə ikincil və üçüncül cinsiyyət xarakterlərinə böyük əhəmiyyət verilmiş və onların invertlərdə daha çox rast gəlinməsi vurğulanmışdır (H. Ellis). Bunun da çoxu doğrudur, lakin unutmamalıyıq ki, ikincil və üçüncül cinsiyyət xarakterləri ümumiyyətlə digər cinsdə çox vaxt özünü göstərir və beləliklə, cinsi obyektinin inversiya mənasında dəyişdiyini göstərmədən hermafroditliyə işarələr yaradır.

Psixi hermafroditizm, cinsi obyektinin inversiyası ilə digər psixi xüsusiyyətlərin, həvəslərin və xarakter cizgilərinin digər cinsə xas olan dəyişikliyə çevrilməsinin paralel getməsi halında daha aydın görünərdi. Ancaq belə bir xarakter inversiyasını müəyyən qanunauyğunluqla yalnız invert qadınlarda gözləmək olar; kişilərdə tam psixi kişilik inversiya ilə uzlaşa bilər. Əgər psixi hermafroditizm anlayışından imtina edilmirsə, onun təzahürlərinin müxtəlif sahələrdə bir-birini təsir etmə dərəcəsinin çox az olduğunu əlavə etmək lazımdır. Somatik hermafroditlik üçün də eyni şey doğrudur; Halbana görə fərdi orqan inkişafdan qalmaları və ikincil cinsiyyət xarakterləri öz təzahürlərində bir-birindən kifayət qədər asılı deyil.¹⁸

Biseksuallıq nəzəriyyəsi, kişilərin inversiyasının sözçüsü tərəfindən ən kobud formada ifadə edilmişdir: kişilərin bədənində qadın beyni. Ancaq biz «qadın beyni»nin xarakterlərini bilmirik. Psixoloji problemin anatomik problem ilə əvəz edilməsi, eyni dərəcədə mənasız və əsassızdır. v. Krafft-Ebing-in izah cəhdi Ulrichs'inkindən daha dəqiq görünsə də, mahiyyətcə ondan fərqlənmir; v. Krafft-Ebing, biseksual quruluşun fərdə somatik cinsiyyət orqanları kimi həm kişilərə, həm də qadınlara aid beyin mərkəzlərini verdiyini düşünür. Bu mərkəzlər yalnız pubertat dövründə, çox vaxt quruluşca onlardan asılı olmayan cinsiyyət vəzilərinin təsiri altında inkişaf edir. Lakin kişilərə və qadınlara aid «mərkəzlər» üçün də kişilərə və qadınlara aid beyin üçün söylənilən eyni şey doğrudur; üstəlik, dil üçün olduğu kimi, cinsiyyət funksiyaları üçün də müəyyən edilmiş beyin sahələri («mərkəzlər») qəbul edə biləcəyimizi belə bilmirik.

Bu müzakirələrdən sonra iki fikir yenə də qalır: inversiya üçün də ikicinsli (biseksual) bir istidad nəzərə alınır, yalnız bu istidadın anatomik quruluşdan başqa nədən ibarət olduğunu bilmirik və söhbət cinsiyyət həvəsinin inkişafına aid olan pozuntulardan gedir.¹⁹

Psixi hermafroditizm nəzəriyyəsi fərz edir ki, inversiyaya uğramış şəxsin cinsi obyekti normal şəxsin cinsi obyektinə əks olsun. İnversiyaya uğramış kişi, qadın kimi, bədənin və ruhun kişi xüsusiyyətlərindən yayılan sehrə məruz qalır, özü özünü qadın kimi hiss edir və kişini axtarır.

Lakin bu, inversiyaya uğramışların bir çoxuna aid olsa da, inversiyanın ümumi xarakterini ortaya qoymaqdan çox uzaqdır. Şübhə yoxdur ki, kişi inversiyaya uğramışların böyük bir hissəsi kişiliyin psixi xarakterini qoruyub saxlamış, digər cinsin ikincil xüsusiyyətlərini özündə nisbətən az daşıyır və cinsi obyektində əslində qadın psixi xüsusiyyətlərini axtarır. Əgər belə olmasaydı, inversiyaya uğramışlara təklif olunan kişi fahişəliyinin — həm bu gün, həm də qədim dövrdə — geyim və duruşun bütün xarici detallarında qadınları təqlid etməsini başa düşmək mümkün olmazdı; bu təqlid əks halda inversiyaya uğramışların idealını incitməli idi. Yunanlarda, inversiyaya uğramışlar arasında ən kişili şəxslər göründüyü halda, aydındır ki, oğlanın kişili xarakteri deyil, onun bədəncə qadına yaxınlaşması və qadın psixi xüsusiyyətləri, utancaqlıq, çəkingənlik, öyrənmə və köməyə ehtiyac kişini məhəbbətə qızışdırırdı. Oğlan kişi kimi böyüyən kimi, kişi üçün cinsi obyekt olmağı dayandırdı və təxminən özü oğlanlara aşiq oldu. Beləliklə, bu halda, çoxsaylı digər hallarda olduğu kimi, cinsi obyekt eyni cins deyil, hər iki cins xarakterinin birləşməsidir, təxminən kişiyə can atan və qadına can atan iki təhrik arasında bağlanan kompromisdir, bədənin (cinsiyyət orqanlarının) kişiliyi şərti ilə saxlanılır, demək olar ki, öz biseksual təbiətinin əksidir.²⁰²¹²²

Qadında münasibətlər daha birmənalıdır; burada aktiv invertə olanlar xüsusilə tez-tez kişinin somatik və ruhi xarakterlərini özlərində daşıyır və cinsi obyektlərindən qadınlıq tələb edirlər, hərçənd burada da daha yaxından tanışlıq zamanı daha böyük rəngarənglik üzə çıxmalıdır.

Yadda saxlanılmalı olan mühüm fakt odur ki, inversiyada cinsi məqsəd heç vaxt vahid adlandırıla bilməz. Kişilərdə anal vasitəsilə cinsi əlaqə inversiya ilə tamamilə üst-üstə düşmür; masturbasiya eyni dərəcədə çox vaxt yeganə məqsəddir və cinsi məqsədin məhdudlaşdırılması — sadəcə hisslərin boşalmasına qədər — burada heteroseksuallardan daha çox rast gəlinir. Qadınlarda da invertlərin cinsi məqsədləri müxtəlifdir; onların arasında ağız selikli qişasının təması üstünlük təşkil edir.

İndiyə qədər mövcud olan material əsasında inversiyanın yaranmasını qaneedici şəkildə izah etmək iqtidarında olmasaq da, bu araşdırma zamanı yuxarıdakı məsələnin həllindən daha əhəmiyyətli ola biləcək bir dərkə gəldiyimizi qeyd edə bilərik. Cinsi həvəsin cinsi obyekt ilə əlaqəsini həddindən artıq sıx təsəvvür etdiyimizə diqqət yetiririk. Anormal hesab edilən hallarda əldə edilən təcrübə bizə öyrədir ki, burada cinsi həvəs ilə cinsi obyekt arasında belə bir birləşmə mövcuddur ki, normal quruluşun bircinsliyi içində, həvəsin obyekti özü ilə gətirdiyi kimi göründüyü yerdə, gözdən qaçırmaq təhlükəsindəyik. Beləliklə, həvəs ilə obyekt arasındakı əlaqəni düşüncələrimizdə boşaltmağa yönəldilirik. Cinsi həvəs, ehtimal ki, əvvəlcə obyektindən asılı deyil və öz yaranmasını da onun qıcıqlarına borclu deyil.

İnvertlərin cinsi obyekti

İnvertlərin cinsi məqsədi · Nəticə

Son illərdə biologların, ilk növbədə Eugen Steinachın işləri homoerotizmin və ümumiyyətlə cinsiyyət xarakterlərinin orqanik şərtlərinə parlaq işıq salmışdır.

Kastrasiya təcrübəsi və ondan sonra digər cinsin cinsiyyət vəzilərinin yerləşdirilməsi yolu ilə müxtəlif məməli heyvan növlərində erkəkləri dişiyə, dişiləri isə erkəyə çevirmək mümkün olmuşdur. Bu çevrilmə somatik cinsiyyət xarakterlərini və psixoseksual davranışı (yəni subyekt və obyekt erotizmini) az və ya çox dərəcədə tamamilə əhatə etmişdir. Bu cinsiyyət müəyyənedici qüvvənin daşıyıcısı kimi cinsiyyət vəzisinin cinsiyyət hüceyrələrini əmələ gətirən hissəsi deyil, həmin orqanın məlum interstisial toxuması («pubertat vəzi») nəzərdə tutulur.

Bir halda cinsi istiqamətin dəyişdirilməsi vərəm xəstəliyi nəticəsində testislərini itirmiş bir kişidə də uğurla həyata keçirilmişdir. O, cinsi həyatda passiv homoseksual kimi qadın tərzi davranmış və ikincili qadın cinsiyyət xarakterlərinin çox açıq ifadələrini (tük örtüyü, saqqal çıxması, döş və kalça nahiyələrində yağ yığılması) göstərmişdir. Kriptorx insan testisinin yerləşdirilməsindən sonra bu kişi kişili tərzi davranmağa və libidosunu normal şəkildə qadına yönəltməyə başlamışdır. Eyni zamanda somatik qadın xarakterləri yox olmuşdur. (A. Lipschütz, Die Pubertätsdrüse und ihre Wirkungen, Bern, 1919.)

Bu gözəl təcrübələrin inversiya nəzəriyyəsini yeni bir əsas üzərinə qoyduğunu iddia etmək və onlardan homoseksuallığın ümumi «müalicəsi»nə birbaşa yol gözləmək əsassız olardı. W. Fließ haqlı olaraq bu təcrübi təcrübələrin yüksək heyvanların ümumi biseksual quruluşu haqqındakı nəzəriyyəni dəyərdən salmadığını vurğulamışdır. Məncə, daha çox belə araşdırmalardan qəbul edilmiş biseksuallığın birbaşa təsdiqi alınacağı ehtimalı daha yüksəkdir. normal formalaşmanın bərabərliyində, həvəsin obyekti özü ilə gətirdiyi göründüyü yerdə, gözdən qaçırmaq təhlükəsi var. Beləliklə, biz həvəs ilə obyekt arasındakı əlaqəni düşüncələrimizdə zəiflətməyə yönəldilirik. Cinsi həvəs, ehtimal ki, əvvəlcə öz obyektindən asılı deyil və görünür, öz yaranmasını da onun qıcıqlarına borclu deyil.

B) Cinsi yetkinliyə çatmamış şəxslər və heyvanlar cinsi obyekt kimi

Cinsi obyektləri normal olaraq buna uyğun cinsə aid olmayan şəxslər, yəni invertlər, müşahidəçiyə başqa cəhətdən bəlkə də tam dəyərli fərdlərin toplanmış sayı kimi göründüyü halda, cinsi yetkinlikdən əvvəlki şəxslərin (uşaqların) cinsi obyekt kimi seçildiyi hallar əvvəlcədən tək-tək azğınlıqlar kimi görünür. Yalnız istisna olaraq uşaqlar yeganə cinsi obyekt olurlar; çox vaxt onlar bu rola o zaman gəlirlər ki, qorxaq və iktidarsız olmuş fərd belə bir surroqata razılaşır və ya impulsiv (təxirə salına bilməyən) bir həvəs həmin anda daha uyğun heç bir obyekti ələ keçirə bilmir. Hər halda bu, cinsi həvəsin təbiətinə işıq salır ki, o, obyektinin bu qədər variasiyasına və belə alçaldılmasına yol verir; halbuki aclıq, öz obyektini daha enerjik şəkildə saxlayaraq, buna yalnız son həddə icazə verərdi. Bənzər bir qeyd, xüsusilə kənd əhalisi arasında heç də nadir olmayan heyvanlarla cinsi əlaqəyə də aiddir, burada cinsi cazibə təxminən növ sərhədini aşır.

Estetik səbəblərə görə bu və digər ağır cinsi həvəs azğınlıqlarını sevinclə ruhi xəstələrə aid etmək istərdik, lakin bu mümkün deyil. Təcrübə öyrədir ki, bu sonuncular arasında sağlamlarda, bütöv irqlərdə və təbəqələrdə müşahidə olunanlardan başqa cinsi həvəs pozuntuları müşahidə edilmir. Beləliklə, uşaqlardan cinsi sui-istifadə qorxulu tezliyi ilə müəllimlərdə və baxıcı şəxslərdə rast gəlinir, sadəcə ona görə ki, onlara bunun üçün ən yaxşı imkan yaranır. Ruhi xəstələr aidiyyəti azğınlığı yalnız təxminən gücləndirilmiş şəkildə və ya xüsusilə əhəmiyyətli olan odur ki, müstəsnalıq səviyyəsinə qaldırılmış və normal cinsi doyumun yerinə keçirilmiş halda göstərirlər.

Cinsi variasiyaların sağlamlıqdan ruhi pozuntuya qədər pilləkənə bu çox diqqətəlayiq münasibəti düşündürücüdür. Mən belə hesab edərdim ki, izah edilməli olan fakt ona işarədir ki, cinsi həyatın təhrikləri normal halda da ali ruhi fəaliyyətlər tərəfindən ən pis idarə olunanlara aiddir. Başqa hər hansı bir cəhətdən, sosial, etik baxımdan ruhi cəhətdən qeyri-normal olan kimsə, mənim təcrübəmə görə, müntəzəm olaraq cinsi həyatında da belədir. Lakin çoxları cinsi həyatda qeyri-normaldırlar, halbuki bütün digər məqamlarda orta səviyyəyə uyğundurlar, insan mədəniyyətinin inkişafını, zəif nöqtəsi cinsəllik olaraq qalan inkişafı, öz şəxsiyyətlərində birlikdə yaşamışlar.

Bu müzakirələrin ən ümumi nəticəsi kimi, çox sayda şəraitdə və təəccüblü dərəcədə çox fərdlərdə cinsi obyektin növü və dəyərinin arxa plana keçdiyi anlayışını seçib götürərik. Cinsi həvəsdə əsas və sabit olan şey başqasıdır.

2) Cinsi məqsədlə bağlı sapmalar

Normal cinsi məqsəd kimi, cinsi gərginliyin həllinə və cinsi həvəsin müvəqqəti sönməsinə (aclıqda toxluğa analoji olan doyum) gətirib çıxaran, cütləşmə adlanan aktda cinsiyyət orqanlarının birləşməsi qəbul edilir. Lakin ən normal cinsi proseslərdə belə, perversiya kimi təsvir edilən sapmalara yol açan inkişafların başlanğıcları artıq aydın görünür. Belə ki, cinsi obyektə qarşı müəyyən vasitəçi (cütləşmə yolunda yerləşən) münasibətlər, məsələn, ona toxunmaq və ona baxmaq, ilkin cinsi məqsədlər kimi tanınır. Bu fəaliyyətlər bir tərəfdən özləri həzz ilə bağlıdır, digər tərəfdən isə son cinsi məqsədə çatılana qədər davam etməli olan oyanmanı artırır. Bu toxunmalardan biri, iki tərəfli dodaq selikli qişasının toxunması, bəzi xalqlarda (ən yüksək sivilizasiyaya malik olanlar daxil olmaqla) öpüş kimi yüksək cinsi dəyər qazanmışdır, baxmayaraq ki, burada iştirak edən bədən hissələri cinsiyyət aparatına aid deyil, həzm kanalının girişini təşkil edir. Beləliklə, perversiyaları normal cinsi həyatla əlaqələndirən və onların təsnifatında istifadə oluna bilən amillər mövcuddur. Perversiyalar ya a) cinsi birləşmə üçün nəzərdə tutulmuş bədən sahələrinin anatomik aşılması, ya da b) cinsi obyektə qarşı vasitəçi münasibətlərdə dayanmaqdır; bu münasibətlər adətən son cinsi məqsədə gedən yolda tez keçilməlidir.

a) Anatomik aşılma

Cinsi həvəsin istək obyektinə çevrilən cinsi obyektə göstərilən psixiki dəyər, nadir hallarda onun cinsiyyət orqanları ilə məhdudlaşır, bütün bədəninə yayılır və cinsi obyektdən gələn bütün hissləri özündə birləşdirməyə meyllidir. Eyni həddindən artıq yüksəltmə psixiki sahəyə şüalanır və cinsi obyektin ruhi nailiyyətləri və kamilliyi qarşısında məntiqi korluq (hökm zəifliyi) kimi, həmçinin ondan gələn hökmlərə qarşı inamlı itaətkarlıq kimi özünü göstərir. Məhəbbətin bu inamlılığı beləliklə, əgər ilkin mənbə deyilsə, vacib bir avtoritet mənbəyinə çevrilir.²³

Dodaq-ağız selikli qişasının cinsi istifadəsi

Bu cinsi həddindən artıq qiymətləndirmədir ki, cinsi məqsədin əsl cinsiyyət orqanlarının birləşməsinə məhdudlaşdırılması ilə bu qədər pis uzlaşır və digər bədən hissələrində edilən hərəkətlərin cinsi məqsəd kimi yüksəldilməsinə kömək edir.”

Cinsi həddindən artıq qiymətləndirmə amilinin əhəmiyyətini ən çox kişilərdə öyrənmək olar, çünki onların sevgi həyatı tədqiqata açıq olmuşdur, halbuki qadınlarınki, qismən mədəniyyət geriliyi, qismən isə qadınların konvansional suskunluğu və dürüst olmaması səbəbindən hələ də nüfuzedilməz qaranlıq içində bürünmüşdür.

Ağzın cinsi orqan kimi istifadəsi o zaman sapqınlıq sayılır ki, bir şəxsin dodaqları (dili) digər şəxsin cinsiyyət orqanları ilə təmasa gətirilsin; hər iki tərəfin dodaq selikli qişaları bir-birinə toxunduqda isə bu, sapqınlıq sayılmır. Bu sonuncu istisnada normala bağlılıq var. Bəşəriyyətin ən qədim zamanlarından bəri işlədilən digər təcrübələri sapqınlıq kimi iyrənərək rədd edən kəs bu zaman aydın bir iyrənmə hissinə qapılır; həmin hiss onu belə bir cinsi məqsədi qəbul etməkdən qoruyur. Lakin bu iyrənmənin sərhədi çox vaxt sırf şərtidir: bir gözəl qızın dodaqlarını ehtirasla öpən kəs, ola bilər ki, onun diş fırçasından yalnız iyrənərək istifadə edə bilsin, halbuki öz ağız boşluğunun — ondan o, iyrənmir — qızınkından daha təmiz olduğunu güman etməyə heç bir əsas yoxdur. Burada insan cinsi obyektin libidinal həddindən artıq qiymətləndirilməsinin qarşısına çıxan iyrənmə amilinə diqqət yetirir; bu amil öz növbəsində libido tərəfindən aşıla bilər. İyrənmədə cinsi məqsədin məhdudlaşdırılmasını yaratmış qüvvələrdən birini görmək istərdik. Bir qayda olaraq, bu qüvvələr cinsiyyət orqanlarının özünün qarşısında dayanır. Lakin şübhə yoxdur ki, əks cinsin cinsiyyət orqanları da özlüyündə iyrənmə obyekti ola bilər və bu davranış bütün histeriklərin (xüsusilə qadınların) səciyyəvi xüsusiyyətidir. Cinsi həvəsin gücü bu iyrənməni aşmaqla özünü göstərməyi sevir. (Aşağıya bax.)²⁴²⁵²⁶

Əvvəlki halda olduğundan daha aydın şəkildə anusun cinsi istifadəsi zamanı görünür ki, məhz iyrənc hissdir bu cinsi məqsədi perversiya kimi damğalayan. Lakin qoy mənim qeydimi tərəf tutma kimi yozmasınlar ki, bu iyrənc hissin əsaslandırılması — guya bu bədən hissəsi ifrazata xidmət edir və iyrənc olanın özü ilə — nəcislə — təmasda olur — histerik qızların kişi cinsiyyət orqanından iyrənmələri üçün gətirdikləri əsaslandırmadan, yəni onun sidik ifrazına xidmət etməsindən, heç də daha tutarlı deyil.

Anus selikli qişasının cinsi rolu heç də kişilər arasındakı əlaqə ilə məhdudlaşmır, onun üstün tutulmasında invertə edilmiş hiss üçün xarakterik heç nə yoxdur. Əksinə, görünür ki, kişinin pedikasiyası öz rolunu qadınla aktla analogiyaya borcludur, halbuki qarşılıqlı masturbasiya invertə edilmişlərin əlaqəsi zamanı ən asanlıqla meydana çıxan cinsi hədəfdir.

Cinsi obyektin uyğun olmayan əvəzləyicisi — fetişizm

Digər bədən hissələrinə cinsi keçid bütün variasiyalarında prinsipial olaraq yeni heç nə təqdim etmir, cinsi həvəs haqqında biliyə heç nə əlavə etmir, çünki cinsi həvəs burada yalnız öz niyyətini — cinsi obyektə hər istiqamətdə yiyələnmək niyyətini — bəyan edir: lakin cinsi həddindən artıq qiymətləndirmənin yanında anatomik keçidlərdə ikinci, populyar bilik üçün yad bir amil də özünü göstərir. Müəyyən bədən hissələri, məsələn, ağız və anus selikli qişası, bu təcrübələrdə daim təkrar meydana çıxan, sanki özlərinin də cinsiyyət orqanı kimi baxılmaq və rəftar olunmaq iddiasını irəli sürürlər. Biz eşidəcəyik ki, bu iddia cinsi həvəsin inkişafı ilə necə əsaslandırılır və müəyyən xəstəlik hallarının simptomatologiyasında necə yerinə yetirilir.

Çox xüsusi təəssürat doğuran hallar elə hallardır ki, normal cinsi obyekt, ona aid olan, lakin normal cinsi məqsədə xidmət etmək üçün tamamilə yararsız başqa bir obyektlə əvəz olunduğu hallardır. Təsnifat meyarlarına görə, cinsi həvəsin bu son dərəcə maraqlı sapma qrupunu, cinsi obyektə aid olan sapmalar arasında qeyd etmək daha yaxşı olardı; lakin biz bu hadisələrdən asılı olan və cinsi məqsədin tərk edilməsi ilə əlaqəli olan cinsi həddindən artıq qiymətləndirmə amilini öyrənməzdən əvvəl, onları sonraya saxlamışıq.

Cinsi obyektin əvəzi, ümumiyyətlə, cinsi məqsədlər üçün çox az uyğun olan bədən hissəsi (ayaq, saç) və ya cinsi şəxslə, xüsusilə də onun cinsəlliyi ilə aşkar edilə bilən əlaqədə olan cansız bir obyekt (geyim parçaları, ağ iç çamaşırı) olur. Bu əvəz, vəhşinin öz tanrısını cisimləşdirdiyi fetişlə haqlı olaraq müqayisə olunur.

Normal və ya sapqın cinsi məqsəddən imtina edildiyi fetişizm hallarına keçid, cinsi məqsədə nail olmaq üçün cinsi obyektin fetişist şərtini tələb etdiyi hallarla təşkil olunur. (Müəyyən saç rəngi, geyim, hətta bədən qüsuru.) Cinsi həvəsin patologiyaya meyl edən digər heç bir dəyişikliyi, onun yaratdığı hadisələrin qəribəliyi səbəbindən, bizim marağımıza bu qədər layiq deyil. Normal cinsi məqsədə doğru olan can atmanın müəyyən dərəcədə azalması bütün hallar üçün şərt kimi görünür (cinsi aparatın icraetmə zəifliyi). Normal olanla əlaqə, cinsi obyektin psixoloji baxımdan zəruri olan şişirdilmiş qiymətləndirilməsi vasitəsilə təmin olunur; bu qiymətləndirmə, qaçınılmaz olaraq, həmin obyektlə assosiativ olaraq əlaqəli olan hər şeyə yayılır. Belə bir fetişizmin müəyyən dərəcəsi, normal sevgiyə, xüsusilə də normal cinsi məqsədin əlçatmaz və ya onun yerinə yetirilməsinin dayandırılmış göründüyü aşiq olma mərhələlərində, xasdır.

«Mənə onun döşündən bir boyun yaylığı, Sevgi həzzim üçün bir corab qayışı ver!» (Faust)

Patoloji hal, fetişə can atmanın belə bir şərtdən kənara çıxaraq sabitləşdiyi və normal məqsədin yerini tutduğu, habelə fetişin müəyyən şəxsdən ayrılıb tək başına cinsi obyektə çevrildiyi zaman baş verir. Bunlar, cinsi həvəsin sadə dəyişikliklərinin patologik sapmalara keçməsi üçün ümumi şərtlərdir.

Fetişin seçilməsində, Binetin ilk dəfə iddia etdiyi və sonra çoxsaylı sübutlarla təsdiqləndiyi kimi, əsasən erkən uşaqlıqda qəbul edilmiş cinsi təəssüratın davam edən təsiri özünü göstərir; bu, normal insanda ilk sevginin atalar sözlərində deyilən «ilk sevgilərə həmişə qayıdırıq» ifadəsindəki yapışqanlığı ilə yanaşı qoyula bilər. Bu çıxarış cinsi obyektinin yalnız fetişist şərtli olması hallarında xüsusilə aydın görünür. Erkən cinsi təəssüratların əhəmiyyəti ilə başqa yerdə də qarşılaşacağıq.²⁷

Digər hallarda isə əziyyət çəkən şəxs üçün adətən şüurda olmayan simvolik fikir əlaqəsi obyektin fetişlə əvəz olunmasına səbəb olmuşdur. Bu əlaqələrin yollarını həmişə dəqiqliklə izləmək mümkün deyil (ayaq qədim bir cinsi simvoldur, artıq mifdə; «dəri» fetiş rolunu Venera təpəciyinin tüklülüyü ilə assosiasiyaya borcludur); lakin belə simvolizm də uşaqlıq dövründəki cinsi təcrübələrdən həmişə asılı deyil. b) İlkin cinsi məqsədlərin fiksasiyası Bütün xarici və daxili şərtlər ki, normal cinsi məqsədə çatmağı çətinləşdirir və ya uzaqlaşdırır (impotensiya, cinsi obyektin dəyərliliyi, cinsi aktın təhlükələri), təbiidir ki, hazırlıq aktlarında dayanmağa və onlardan normalın yerini tuta biləcək yeni cinsi məqsədlər yaratmağa meyli dəstəkləyir. Daha dəqiq araşdırma göstərir ki, bu yeni məqsədlərin ən qəribə görünənləri belə, normal cinsi prosesdə artıq işarələnmişdir.²⁸²⁹³⁰

Az da olsa, toxunma, ən azı insan üçün normal cinsi məqsədə çatmaq üçün vacibdir. Həmçinin, cinsi obyektin dərisinin toxunma hisslərindən bir tərəfdən hansı həzz mənbəyi, digər tərəfdən hansı yeni oyanma axını əldə edildiyi hamıya məlumdur. Beləliklə, toxunma zamanı dayanma, əgər cinsi akt ümumiyyətlə davam edirsə, çətin ki, perversiyalara aid edilsin.

Son nəticədə toxunmadan irəli gələn görmə ilə də vəziyyət belədir. Optiki təəssürat, libidinal oyanmanın ən çox oyadıldığı yol olaraq qalır və bu yolun işlək olması — əgər bu teleoloji baxış icazəlidirsə — cinsi obyektin gözəlliyə doğru inkişaf etməsinə hesablayan seleksiya tərəfindən nəzərə alınır. Mədəniyyətlə birlikdə bədənin örtülməsi, cinsi marağı canlı saxlayır; bu maraq, gizli hissələri açaraq cinsi obyekti tamamlamağa can atır, lakin əgər onun diqqətini genitaliyalardan bütöv bədən quruluşuna yönəltmək mümkün olarsa, sənətə yönləndirilə (sublimasiya oluna) bilər.³¹ Bu aralıq cinsi məqsəddə, yəni cinsi vurğulanmış baxışda dayanma, bir qədər çoxlu normal insanlara aiddir, hətta onlara libidolarının müəyyən miqdarını daha yüksək sənət məqsədlərinə yönəltmək imkanı verir.

Toxunma və baxma

Əksinə, baxma həzzi perversiyaya çevrilir: a) yalnız genitaliyalara məhdudlaşdıqda, b) iyrəncliyi dəf etməklə birləşdikdə (voyeur: ifrazat funksiyaları zamanı tamaşaçı), c) normal cinsi məqsədi hazırlamaq əvəzinə sıxışdırdıqda. Sonuncu hal, ekshibisionistlərdə açıq şəkildə müşahidə olunur; bir neçə analizin nəticələrindən çıxardığım qənaətə görə, onlar qarşılıq olaraq digər tərəfin genitaliyalarını görmək üçün öz genitaliyalarını göstərirlər.² Baxmaq və baxılmağa can atan perversiyada çox qəribə bir xarakter ortaya çıxır ki, bu da növbəti sapmada bizi daha intensiv məşğul edəcək.

Sadizm və mazoxizm

Baxmaq və baxılmaq istəyi ilə səciyyələnən perversiyada çox maraqlı bir xüsusiyyət üzə çıxır; bu xüsusiyyət bizi növbəti sapmada daha da çox məşğul edəcək. Burada cinsi məqsəd ikiqat formada, aktiv və passiv formada mövcuddur. Baxma həzzinə qarşı çıxan və bəlkə də onunla ləğv edilən güc, utancdır (əvvəlki kimi iyrənmə kimi). Cinsi obyektinə ağrı verməyə meyl və onun əks tərəfi, bütün sapmaların ən çox yayılmış və ən əhəmiyyətlisi olan bu hal, aktiv və passiv olmaqla iki formasında, v. Krafft-Ebing tərəfindən sadizm və mazoxizm (passiv) adlandırılmışdır. Digər müəlliflər daha dar mənalı algolagni adını üstün tuturlar; bu ad ağrıdan alınan həzzə, qəddarlığa vurğu edir, halbuki v. Krafft-Ebing-in seçdiyi adlarda hər cür təhqir və tabe olmağa olan həzz ön plana çıxarılır. Aktiv algolagni, yəni sadizm üçün normaldakı kökləri aşkar etmək asandır. Əksər kişilərin cinsəlliyində təcavüzkarlıq, üstün gəlməyə meyl qarışığı var; bunun bioloji mənası, cinsi obyektinin müqavimətini təklif aktlarından başqa yolla da qırmaq zərurətində ola bilər. Sadizm o zaman cinsi həvəsinin təcavüzkar komponentinin müstəqilləşmiş, şişirdilmiş və yerdəyişmə nəticəsində əsas yerə keçmiş formasına uyğun gəlir.³²

Sadizm anlayışı dil istifadəsində sadəcə aktiv, sonra zorakı bir mövqedən cinsi obyektinə qarşı, doyumun yalnız həmin obyektin tabe edilməsi və döyülməsi ilə bağlı olması kimi mütləq bağlanmaya qədər dəyişir. Qatı mənada yalnız sonuncu ekstremal hal sapma adını daşımağa haqq qazana bilər.

Eyni şəkildə, mazoxizm adı cinsi həyata və cinsi obyektinə qarşı bütün passiv mövqeləri əhatə edir; bunların ən ifrat forması, doyumun cinsi obyekti tərəfindən fiziki və ya psixi ağrı çəkməklə bağlı olması kimi görünür. Sapma kimi mazoxizm, öz əks tərəfinə nisbətən normal cinsi məqsəddən daha uzağa getdiyi görünür; onun heç vaxt birincil olaraq ortaya çıxıb-çıxmadığını, yoxsa daha çox sadizmdən yenidən formalaşma nəticəsində yarandığını əvvəlcə şübhə altına almaq olar. Çox vaxt aydın olur ki, mazoxizm sadizmin davamından başqa bir şey deyil; bu zaman sadizm öz şəxsinə yönəldilir və həmin şəxs əvvəlcə cinsi obyektinin yerini tutur. Mazoxistik sapmaların ekstremal hallarının klinik təhlili, ilkin passiv cinsi mövqeyi şişirdən və sabitləşdirən çoxlu amillərin qarşılıqlı təsirini ortaya qoyur. (Kastrasiya kompleksi, günah hissi.)³³

Bu prosesdə üstələnilən ağrı, libidoya maneə kimi qarşı çıxan iyrənmə və utancla eyni qəbildəndir.

Sadizm və mazoxizm sapmalar arasında xüsusi yer tutur, çünki onların əsasını təşkil edən aktivlik və passivlik ziddiyyəti cinsi həyatın ümumi xarakterlərinə aiddir.

Mədəniyyət tarixi, qəddarlığın və cinsi həvəsin bir-biri ilə sıx bağlı olduğunu hər hansı bir şübhəyə yer qoymadan öyrədir, lakin bu əlaqənin izahında libidonun aqressiv anının vurğulanmasından irəli gedilməyib. Bəzi müəlliflərə görə, cinsi həvəsə qarışmış bu aqressiya əslində kanibalistik arzuların qalığıdır, yəni digər, ontogenetik olaraq daha qədim və böyük ehtiyacın ödənməsinə xidmət edən yiyələnmə aparatının iştirakıdır. Həmçinin iddia edilmişdir ki, hər bir ağrı özündə və özlüyündə həzz hissi yaratma imkanını ehtiva edir. Biz bu sapmanın izahının heç də qənaətbəxş olmadığını və ehtimal ki, burada bir neçə psixi can atmanın bir effektdə birləşdiyini qəbul etməklə kifayətlənməliyik.

Bu sapmanın ən nəzərə çarpan xüsusiyyəti ondadır ki, onun aktiv və passiv formaları mütəmadi olaraq eyni şəxsə birlikdə rast gəlinir. Cinsi münasibətdə başqalarına ağrı yaratmaqdan həzz alan şəxs, cinsi münasibətlərdən yaranan ağrını da həzz kimi dadmağa qadirdir. Sadist həmişə eyni zamanda mazoxistdir, baxmayaraq ki, sapmanın aktiv və ya passiv tərəfi onda daha güclü inkişaf etmiş ola bilər və onun əsas cinsi fəaliyyətini təşkil edə bilər. Beləliklə, biz bəzi sapqınlıq meyllərinin müntəzəm olaraq əks cütlüklər şəklində ortaya çıxdığını görürük; bu, sonradan təqdim ediləcək material nəzərə alınmaqla, yüksək nəzəri əhəmiyyət iddia edə bilər. Bundan əlavə, sado-mazoxizm əks cütlüyünün mövcudluğunun təcavüzkar qarışıqdan asanlıqla nəticə çıxarıla bilməyəcəyi aydındır. Əksinə, insan belə eyni vaxtda mövcud olan əkslikləri, psixoanalizdə çox vaxt aktiv və passiv anlayışları ilə əvəz edilən, biseksuallıqda birləşmiş kişi və qadın əksliyi ilə əlaqələndirməyə cəhd edə bilər.³⁴³⁵

3) Bütün sapqınlıqlar haqqında ümumi məlumat

Sapqınlıqları ilk növbədə açıq nümunələr üzərində və xüsusi şəraitdə öyrənmiş həkimlər, təbii ki, onlara xəstəlik və ya degenerasiya əlaməti xarakteri verməyə meylli idilər; bu, inversiyada olduğu kimi tamamilə oxşar bir yanaşma idi. Lakin burada bu qəbulu rədd etmək, orada olduğundan daha asandır. Gündəlik təcrübə göstərmişdir ki, bu həddən aşma hallarının əksəriyyəti, ən azı onlardan daha yüngül olanları, sağlam insanların cinsi həyatının nadir hallarda çatışmayan bir hissəsini təşkil edir və onlar digər yaxınlıqlar kimi qiymətləndirilir. Şərait əlverişli olduqda, normal insan da belə bir sapqınlığı uzun müddət ərzində normal cinsi məqsədin yerinə qoya və ya ona bu məqsədin yanında yer verə bilər. Sağlam insanlarda normal cinsi məqsədə sapqın adlandırıla biləcək heç bir əlavənin çatışmaması gözlənilməzdir və bu ümumiliklik, tək başına, sapqınlıq adının qınayıcı məqsədlə istifadəsinin məqsədəuyğun olmadığını göstərmək üçün kifayətdir. Cinsi həyat sahəsində, fizyoloji genişlik daxilində sadə dəyişkənlik ilə xəstəlik əlamətləri arasında kəskin sərhəd çəkmək istədikdə, xüsusi, əslində hazırda həll olunmaz çətinliklərlə qarşılaşırıq.³⁶³⁷

Bəzi bu sapmaların yeni cinsi məqsədinin keyfiyyəti elə bir səviyyədədir ki, xüsusi qiymətləndirmə tələb edir. Sapmaların bəziləri məzmunca normadan o qədər uzaqlaşır ki, onları «xəstəlik» saymaqdan qaça bilmirik, xüsusilə də cinsi həvəsin müqavimətləri (utanc, iyrənmə, vahimə, ağrı) dəf etməkdə heyrətamiz nailiyyətlər göstərdiyi hallar (nəcis yalama, cəsədlərlə sui-istifadə). Lakin bu hallarda da, cinayətkarların arasında müntəzəm olaraq başqa cür ağır anormallıqlar və ya ruhi xəstələr aşkar edəcəyimizə dair etibarlı gözləntiyə qapılmaq olmaz. Burada da, digər hallarda normal davranan şəxslərin yalnız cinsi həyat sahəsində, bütün həvəslərin ən cilovsuzunun hökmranlığı altında xəstə kimi özünü büruzə verdiyi faktından artıq bir nəticəyə gəlmək mümkün deyil. Əksinə, digər həyat münasibətlərində açıq anormallıq adətən hər dəfə anormal cinsi davranış fonunu nümayiş etdirir.

Halların əksəriyyətində sapmanın xəstəlik xarakterini yeni cinsi məqsədin məzmununda deyil, onun normala olan münasibətində tapa bilərik. Əgər sapma normalın (cinsi məqsəd və obyekt) yanında, əlverişli şəraitin onu dəstəklədiyi və əlverişsiz şəraitin normalı əngəllədiyi yerdə deyil, əksinə, hər cür şəraitdə normalı sıxışdırıb yerini tutmuşsa; — sapmanın müstəsnalığında və fiksasiyasında biz onu xəstəlik əlaməti kimi qiymətləndirmək haqqını görürük.

Bəlkə də ən iyrənc sapmalarda cinsi həvəsin çevrilməsi üçün ən geniş miqyaslı psixiki iştirakı etiraf etmək lazımdır. Burada belə bir ruhi iş görülmüşdür ki, onun dəhşətli nəticəsinə baxmayaraq, həvəsin idealizasiyası dəyərini inkar etmək olmaz. Məhəbbətin bütün gücü bəlkə də heç yerdə bu onun azğınlıqlarında olduğu qədər güclü görünmür. Cinsəllikdə ən yüksək və ən aşağı hər yerdə ən sıx şəkildə bir-birinə bağlıdır («göydən dünyaya, oradan cəhənnəmə»).

Sapmaların öyrənilməsi bizə belə bir aydınlıq verdi ki, cinsi həvəs müəyyən ruhi qüvvələrə qarşı müqavimət kimi mübarizə aparmalıdır və bu qüvvələr arasında utanc və iyrənmə ən aydın şəkildə ortaya çıxır. Bu qüvvələrin həvəsi normal sayılan sərhədlər daxilində saxlamaqda iştirak etdiyi ehtimalını irəli sürmək icazəlidir və əgər onlar fərddə cinsi həvəs tam gücünə çatmazdan əvvəl daha erkən inkişaf etmişsə, deməli, onun inkişaf istiqamətini təyin edən də məhz onlar olmuşdur.

Biz həmçinin qeyd etmişik ki, araşdırılan sapmaların bəziləri yalnız bir neçə motivin birləşməsi ilə başa düşülə bilər. Əgər onlar təhlil — parçalanma — imkan verirsə, deməli, təbiətcə mürəkkəb olmalıdırlar. Buradan biz belə bir işarə çıxara bilərik ki, bəlkə də cinsi həvəsin özü sadə bir şey deyil, əksinə, perversiyalarda ondan yenidən ayrılan komponentlərdən ibarətdir. Klinik bizə, eyniformalı normal davranışda ifadəsini itirmiş birləşmələrə diqqət yetirməyi öyrətdi.* Normala ən azı yaxın olan şəxslərdə cinsi həvəs haqqında məlumat almaq üçün yalnız müəyyən bir yolla əldə edilə bilən bir mənbədən vacib bir töhfə götürülür. Sözdə psixonevrozlu (histeriya, məcburiyyət nevrozu, səhvən nevrasteniya adlandırılan, şübhəsiz ki, erkən demensiya, paranoya) şəxslərin cinsi həyatı haqqında dərin və aldatmayan məlumatlar almağın yeganə vasitəsi, onları J. Breuer və mən tərəfindən 1893-cü ildə tətbiq edilmiş, həmin vaxt «katartik» adlandırılan müalicə üsulundan istifadə edən psixoanalitik tədqiqata tabe etməkdir.³⁸

Psixoanaliz

4) Neyrotiklərdə cinsi həvəs

Əvvəlcədən qeyd etməliyəm və ya digər nəşrlərdə təkrarlamalıyam ki, mənim təcrübələrimə görə, bu psixonevrozlar cinsi həvəs qüvvələrinə əsaslanır. Mən bunu elə demirəm ki, cinsi həvəsin enerjisi xəstəlik əlamətlərini (simptomları) saxlayan qüvvələrə töhfə verir, əksinə, açıq şəkildə iddia edirəm ki, bu hissə nevrozun yeganə sabit və ən vacib enerji mənbəyidir, belə ki, müvafiq şəxslərin cinsi həyatı ya yalnız, ya əsasən, ya da qismən bu simptomlarda özünü büruzə verir. Simptomlar, başqa bir yerdə ifadə etdiyim kimi, xəstələrin cinsi fəaliyyətidir. Bu iddiaya dair sübutu, histerik və digər sinirli xəstələrin psixoanalizlərinin sayı iyirmi beş ildən bəri artan bir sıra təqdim etmişdir; nəticələri haqqında ətraflı hesabatı başqa yerlərdə vermişəm və bundan sonra da verəcəyəm.³⁹

Psixoanaliz histeriklərin simptomlarını, həmin simptomların xüsusi bir psixi proses (sıxışdırma) nəticəsində şüurə mənsub psixi fəaliyyət vasitəsilə həll olunmaq imkanı əlindən alınmış, affektlə yüklənmiş psixi hadisələrin, istəklərin və can atmaların əvəzi — bir növ transkripsiyası — olduğu şərti ilə aradan qaldırır. Beləliklə, şüursuz vəziyyətində saxlanılan bu fikir quruluşları öz affekt dəyərinə uyğun ifadə, boşalma axtarır və histeriyada konversiya prosesi vasitəsilə somatik hadisələrdə — məhz histerik simptomlarda — belə bir ifadə tapırlar. Simptomların xüsusi texnika köməyi ilə, sənətkarlıqla həyata keçirilən, artıq şüurə çıxarılmış, affektlə yüklənmiş təsəvvürlərə geri çevrilməsi zamanı, əvvəllər şüursuz olan bu psixi quruluşların təbiəti və mənşəyi haqqında ən dəqiq məlumatı əldə etmək mümkün olur.

Bu yolla məlum olmuşdur ki, simptomlar gücünü cinsi həvəs mənbəyindən alan can atmaların əvəzini təşkil edir. Histeriklər — bütün psixonevrozlar üçün nümunə kimi götürülmüşdür — haqqında, onların xəstəliyə tutulmazdan əvvəlki xarakterləri və xəstəliyə səbəb olan amillər barədə bildiklərimiz bununla tam uyğunluq təşkil edir. Histerik xarakter, normal həddən artan bir cinsi sıxışdırmanı, cinsi həvəsə qarşı müqavimətlərin artmasını — bizə utanc, iyrənmə və əxlaq kimi tanış olan halları — və cinsi məsələlərlə intellektual məşğuliyyətdən instinktiv qaçışı ortaya qoyur; bu qaçış, aydın hallarda, fərd cinsi yetkinliyə çatdıqdan sonra belə tam cinsi cəhalətin qorunub saxlanmasına nail olur.⁴⁰

Psixoanalizin nəticələri

Histeriya üçün əhəmiyyətli olan bu xarakter cizgisi kobud müşahidə üçün çox vaxt histeriyanın ikinci konstitusional amilinin, yəni cinsi həvəsin həddindən artıq güclü inkişafının mövcudluğu ilə örtülür; lakin psixoloji təhlil onu hər dəfə üzə çıxarmağı və histeriyanın ziddiyyətli müəmmasını həddindən artıq cinsi ehtiyacla həddindən artıq irəli aparılmış cinsi rədd arasındakı əks cütlüyün müəyyən edilməsi ilə həll etməyi bacarır. Histerik meylli şəxs üçün xəstəliyə səbəb, daxili inkişafın davam etməsi və ya xarici həyat şəraitinin təsiri nəticəsində real cinsi tələblərin ona ciddi şəkildə yaxınlaşdığı zaman yaranır. Həvəsin təzyiqi ilə cinsi rədd etmənin müqaviməti arasında xəstəliyə çıxış yolu qurulur; bu çıxış yolu konflikti həll etmir, əksinə, libidinal istəklərin simptomlara çevrilməsi vasitəsilə konfliktdən qaçmağa çalışır. Əgər bir histerik şəxs, məsələn bir kişi, adi bir hissi həyəcandan və ya mərkəzində cinsi marağın dayanmadığı bir konflikt nəticəsində xəstələnirsə, bu yalnız görünüşdə bir istisnadır. Psixoanaliz o zaman qanunauyğun şəkildə sübut edir ki, xəstəliyə imkan verən şey konfliktin cinsi komponentidir; bu komponent psixi prosesləri normal həll yollarından yayındırır.⁴¹

Nevroz və sapqınlıq

Bu fikirlərimə qarşı çıxışın böyük bir hissəsi, yəqin ki, mənim psixonevrotik simptomları mənbə kimi götürdüyüm cinsəlliyi normal cinsi həvəslə eyni şey kimi qəbul etməkdən irəli gəlir. Lakin psixoanaliz daha çoxunu öyrədir. O göstərir ki, simptomlar heç vaxt yalnız deyil (ən azından yalnız və ya əsasən deyil), adlandırılan normal cinsi həvəsin hesabına yaranmır, əksinə, sapqın (ən geniş mənada) adlandırılacaq olan həvəslərin çevrilmiş ifadəsini təşkil edir; əgər bu həvəslər şüurdan yayındırılmadan birbaşa fantaziya niyyətləri və hərəkətlər şəklində ifadə oluna bilsəydilər. Beləliklə, simptomlar qismən qeyri-normal cinsəlliyin hesabına formalaşır; nevroz, belə demək mümkünsə, sapqınlığın neqatividir.

Psixonevrotiklərin cinsi həvəsi, bizə normalın dəyişkənlikləri və xəstə cinsi həyatın ifadələri kimi öyrəndiyimiz bütün sapmaları tanımağa imkan verir. a) Bütün nevrotiklərdə (istisnasız olaraq) şüursuz psixi həyatda inversiya təhrikləri, eyni cinsli şəxslərə libido bəslənməsi (fiksasiyası) aşkarlanır. Dərinə nüfuz edən müzakirə aparılmadan, bu amilin xəstəlik mənzərəsinin formalaşmasındakı əhəmiyyətini uyğun şəkildə qiymətləndirmək mümkün deyil; mən yalnız təsdiq edə bilərəm ki, şüursuz inversiya meyli heç vaxt çatışmır və xüsusilə kişilərdəki histeriyanın izahında ən böyük xidməti göstərir. b) Psixonevrotiklərdə anatomik hüdudların aşılmasına dair bütün meyllər şüursuzda və simptom yaradan kimi aşkar edilə bilər; onların arasında xüsusilə tez-tez və intensiv şəkildə ağız və anal selikli qişaların cinsiyyət orqanları rolunu tələb edənləri müşahidə olunur. c) Psixonevrozların simptom yaradanları arasında tamamilə görkəmli rol oynayan, çox vaxt əks cütlər şəklində çıxış edən hissəvi həvəslər — yeni cinsi məqsədlərin gətiriciləri kimi tanıdığımız həvəslər: baxma həzzi və ekshibisiya həvəsi, həmçinin aktiv və passiv formalaşmış qəddarlıq həvəsidir. Sonuncunun töhfəsi simptomların əzab xarakterini anlamaq üçün əvəzolunmazdır və demək olar ki, müntəzəm olaraq xəstələrin sosial davranışının bir hissəsini idarə edir. Libidonun bu qəddarlıqla əlaqəsi vasitəsilə sevginin nifrətə, mehriban təhriklərin düşmənçilik təhriklərinə çevrilməsi də baş verir ki, bu, çox sayda nevrotik hal üçün, hətta görünür, bütövlükdə paranoya üçün xarakterikdir. Bu nəticələrə maraq faktların bəzi xüsusiyyətləri ilə daha da artır. α) Şüursuzda bir əkslə cütləşməyə qadir olan belə bir həvəs aşkar edildikdə, müntəzəm olaraq bu sonuncu da təsirli kimi aşkar edilə bilər.⁴²⁴³

Beləliklə, hər «aktiv» perversiya burada öz passiv əks tərəfdaşı ilə müşayiət olunur; şüursuzda ekshibisionist olan eyni zamanda voyyerdir də; sadist təhriklərin sıxışdırılmasının nəticələrindən əziyyət çəkəndə isə simptomlara mazoxist meyl mənbələrindən digər bir axın daxil olur. Uyğun «pozitiv» perversiyaların davranışı ilə tam uyğunluq, şübhəsiz ki, çox diqqətəlayiqdir. — Kifayət qədər qiymətləndirilməmiş bu fakt homoseksuallığın bütün nəzəriyyələrinə həlledici təsir göstərməlidir. Lakin xəstəlik mənzərəsində əks təmayüllərdən biri və ya digəri üstünlük təşkil edən rol oynayır. β) Psixonevrozun daha aydın ifadə olunmuş halında bu pervers həvəslərdən yalnız birinin inkişaf etdiyi nadir hallarda tapılır, çox vaxt onların daha böyük sayı və adətən hamısından izlər tapılır; lakin ayrı-ayrı həvəs öz intensivliyində digərlərinin inkişafından asılı deyildir. Buna da pozitiv perversiyaların öyrənilməsi bizə dəqiq əksini verir.

5) Hissəvi həvəslər və erogen zonalar

Müsbət və mənfi sapqınlıqların tədqiqindən əldə etdiklərimizi bir yerə toplasaq, eyni şeyləri bir sıra «hissəvi həvəslər»ə gətirmək məntiqli görünür; lakin bu hissəvi həvəslər heç də ilkin deyil, əksinə, daha da parçalanmaya imkan verirlər. «Həvəs» anlayışı altında biz ilkin olaraq, bədən daxilindəki davamlı axan qıcıq mənbəyinin psixi təmsilini başa düşə bilərik; bunu təcrid olunmuş və xaricdən gələn oyanmalarla yaradılan «qıcıq»dan fərqləndiririk. Beləliklə, həvəs, ruhi olanın bədəni olandan ayrılmasını təmin edən anlayışlardan biridir. Həvəslərin təbiəti haqqında ən sadə və ən yaxın fərz, onların özündə heç bir keyfiyyət daşımadığı, yalnız ruh həyatı üçün iş tələbinin ölçüsü kimi nəzərə alınmasıdır. Həvəsləri bir-birindən fərqləndirən və onlara spesifik xüsusiyyətlər verən şey, onların bədən mənbələri və məqsədləri ilə əlaqəsidir. Həvəsin mənbəyi bir orqanda baş verən həyəcanlandırıcı prosesdir və həvəsin ən yaxın məqsədi bu orqan qıcığının aradan qaldırılmasıdır.⁴⁴

Həvəs nəzəriyyəsində qaçına bilməyəcəyimiz daha bir ilkin fərz, bədən orqanlarından kimyəvi təbiətdəki fərqlərə əsaslanan iki növ oyanmanın gəldiyidir. Bu oyanma növlərindən birini biz spesifik cinsi oyanma, müvafiq orqanı isə ondan qaynaqlanan cinsi hissəvi həvəsin «erogen zonası» adlandırırıq.

Ağız boşluğu və anal açılış üçün cinsi əhəmiyyət iddia edən sapqınlıq meyllərində erogen zonanın rolu aydın görünür. Bu zona hər baxımdan cinsiyyət aparatının bir hissəsi kimi davranır. Histeriyada bu bədən yerləri və onlardan qaynaqlanan selik qişaları, normal cinsi proseslərin oyanmaları altındakı əsl cinsiyyət orqanlarına çox bənzər şəkildə, yeni hisslərin və innervasiya dəyişikliklərinin — hətta ereksiya ilə müqayisə edilə bilən proseslərin — mərkəzinə çevrilirlər.

Erogen zonaların cinsiyyət orqanlarının köməkçi aparatları və əvəzediciləri kimi əhəmiyyəti psixonevrozlar arasında histeriyada ən aydın şəkildə ortaya çıxır; lakin bu, onların digər xəstəlik formaları üçün daha az qiymətləndirildiyini iddia etmək deyil. Bu zonaların əhəmiyyəti orada yalnız tanınmaz haldadır, çünki bu hallarda (məcburiyyət nevrozu, paranoya) simptomların yaranması, bədən idarəetməsinin ayrı-ayrı mərkəzi nöqtələrindən daha uzaqda yerləşən psixiki aparatın bölgələrində baş verir. Məcburiyyət nevrozunda yeni cinsi məqsədlər yaradan və erogen zonalarından asılı görünməyən impulsların əhəmiyyəti daha çox diqqət çəkir. Lakin baxma və nümayiş etdirmə həzzində göz erogen zonaya uyğun gəlir, cinsi həvəsin ağrı və qəddarlıq komponentlərində eyni rolu dəri üstlənir; dəri bədənin xüsusi yerlərində hissi orqanlara fərqlənmiş və selikli qişaya çevrilmişdir, yəni κατ’ ἐξοχήν erogen zonadır.⁴⁵

6) Psixonevrozlarda sapqın cinsəlliyin görünən üstünlüyünün izahı

Yuxarıdakı müzakirələr nəticəsində psixonevrotiklərin cinsəlliyi ehtimal olunan yanlış bir işıqda göstərilmişdir. Elə təəssürat yaranmışdır ki, psixonevrotiklər cinsi davranışlarında quruluşca sapqınlara çox yaxınlaşır və normal insanlardan da eyni dərəcədə uzaqlaşır. İndi bu xəstələrin konstitusional meyilliliyinin, həddindən artıq böyük miqdarda cinsi sıxışdırma və cinsi həvəsin həddindən artıq güclü olması ilə yanaşı, ən geniş mənada sapqınlığa qeyri-adi bir meyilliliyi də ehtiva etməsi çox mümkündür; lakin yüngül halların tədqiqi göstərir ki, sonuncu fərziyyə mütləq şəkildə tələb olunmur və ya ən azı xəstəlik təsirlərinin qiymətləndirilməsində bir amilin təsiri nəzərə alınmalıdır. Psixonevrotiklərin əksəriyyətində xəstəlik yalnız pubertatdan sonra, normal cinsi həyatın tələbləri qarşısında ortaya çıxır. Sıxışdırma əsasən buna qarşı yönəlir. Və ya daha sonrakı xəstəliklər, libidoya normal yolla doyumun verilməməsi nəticəsində yaranır. Hər iki halda libido, əsas yatağı tıxanmış bir axın kimi davranır; o, indiyə qədər bəlkə də boş qalmış yan yolları doldurur. Beləliklə, psixonevrotiklərin görünüşdə çox böyük (həqiqətən mənfi) sapqınlığa meyilliliyi də yan şərtlərlə bağlı ola bilər və hər halda yan şərtlərlə artmış olmalıdır. Fakt budur ki, cinsi sıxışdırmanı daxili amil kimi, sərbəstliyin məhdudlaşdırılması, normal cinsi obyektin əlçatmazlığı, normal cinsi aktın təhlükələri və s. kimi, əks halda bəlkə də normal qalmış fərdlərdə sapqınlıqların yaranmasına səbəb olan xarici amillərlə eyni sıraya düzmək lazımdır.⁴⁶

Nevrozun ayrı-ayrı hallarında bu məsələ fərqli ola bilər: bəzən doğuşdan gələn sapqınlıq meylinin yüksək səviyyəsi, bəzən isə libidonun normal cinsi məqsəddən və cinsi obyektdən kənara itələnməsi nəticəsində həmin meylə paralel olaraq qalxması həlledici rol oynayır. Əməkdaşlıq münasibətinin mövcud olduğu yerdə qarşıdurma qurmaq yanlış olardı. Nevroz özünün ən böyük nailiyyətlərini hər dəfə konstitusiya və təcrübə eyni istiqamətdə birgə təsir etdikdə əldə edir. Aydın ifadə olunmuş bir konstitusiya, təxminən, həyat təəssüratlarının dəstəyindən məhrum qala bilər; həyatdakı ciddi bir sarsıntı isə, təxminən, orta səviyyəli konstitusiya şəraitində belə nevrozu yarada bilər. Digər sahələrdə də doğuşdan gələn və təsadüfən yaşanılan şeylərin etioloji əhəmiyyətinə aid olan bu baxış bucaqları eyni dərəcədə qüvvədədir.

Əgər sapqınlığa xüsusi meyllənmənin psixonevrotik konstitusiyanın xüsusiyyətlərinə aid olduğu fərzini üstün tuturuqsa, onda doğuşdan gələn üstünlüyə əsasən, bu və ya digər erogen zonanın, bu və ya digər hissəvi həvəsin təsirinə görə, belə konstitusiya növlərinin müxtəlifliyini ayırd etmək imkanı yaranır. Sapqın istidadın xəstəlik formasının seçilməsi ilə xüsusi əlaqəsi olub-olmadığı sualı, bu sahədə çox şey kimi, hələ də araşdırılmamışdır.

7) Cinsəlliyin infantilizminə istinad

Psixonevrozlarda simptom yaradıcıları kimi sapqın təhriklərin mövcudluğunun sübutu ilə, sapqınlara aid edilə biləcək insanların sayını qeyri-adi dərəcədə artırmışıq. Nəinki nevrotiklər çoxsaylı bir insan təbəqəsini təşkil edir, həm də nəzərə almaq lazımdır ki, nevrozlar bütün təzahürləri ilə sağlamlığa doğru boşluqsuz ardıcıllıqla zəifləyir; Möbius haqlı olaraq belə demişdir: hamımız bir az histerikik. Beləliklə, sapqınlıqların qeyri-adi yayılması bizi, sapqınlığa olan istidadın nadir bir xüsusiyyət deyil, normal hesab edilən konstitusiyanın bir hissəsi olması lazım olduğu qənaətinə məcbur edir.

Biz eşitmişik ki, perversiyaların doğuşdan gələn şərtlərə əsaslanıb-əsaslanmadığı və ya Binetin fetişizm üçün qəbul etdiyi kimi təsadüfi təcrübələr nəticəsində yaranıb-yaranmadığı mübahisəlidir. İndi bizə belə bir qərar verilməsi təklif olunur: perversiyaların əsasında həqiqətən də doğuşdan gələn bir şey durur, lakin bu, bütün insanlara doğuşdan verilmiş, intensivliyi dəyişkən ola bilən və həyat təsirləri tərəfindən önə çıxarılmasını gözləyən bir qabiliyyətdir. Məsələ cinsi həvəsin doğuşdan gələn, konstitusiyada verilmiş köklərinə aiddir; bu köklər bir sıra hallarda cinsi fəaliyyətin həqiqi daşıyıcılarına (perverslərə) çevrilir, digər hallarda isə qeyri-kafi boğulma (sıxışdırma) yaşadıqları üçün xəstəlik əlamətləri kimi dolambaçlı yolla cinsi enerjinin əhəmiyyətli bir hissəsini özünə cəlb edə bilirlər, ən əlverişli hallarda isə hər iki ekstremum arasında effektiv məhdudlaşdırma və digər emal vasitəsilə adlandırılan normal cinsi həyatı yaradırlar.

Lakin biz bundan əlavə onu da qeyd etməliyik ki, bütün perversiyaların toxumlarını özündə saxlayan fərz edilən konstitusiya yalnız uşaqlarda aşkar edilə biləcək, baxmayaraq ki, uşaqlarda bütün həvəslər yalnız mülayim intensivliklərdə ortaya çıxa bilər. Əgər bizə belə bir düstur sezdirilir ki, nevrotiklər cinsəlliyinin uşaqlıq vəziyyətini qoruyub saxlamışlar və ya ona geri qaytarılmışlar, onda bizim marağımız uşağın cinsi həyatına yönələcək və biz perversiya, nevroz və ya normal cinsi həyatla nəticələnən uşaqlıq cinsəlliyinin inkişaf prosesinə hakim olan təsirlərin oyununu izləmək istəyəcəyik.

II. Uşaq cinsəlliyi

Cinsi həvəs haqqında populyar fikrin bir hissəsi odur ki, o, uşaqlıqda mövcud deyil və yalnız pubertat adlanan həyat dövründə oyana gəlir. Lakin bu, sadəcə bir səhv deyil, hətta ağır nəticələrə malik bir səhvdir, çünki o, əsasən cinsi həyatın təməl şərtləri haqqında indiki cəhalətimizə səbəb olur. Uşaqlıq dövründəki cinsi ifadələrin dərindən öyrənilməsi bizə ehtimal ki, cinsi həvəsin əsas xüsusiyyətlərini açacaq, onun inkişafını aşkar edəcək və müxtəlif mənbələrdən təşkil olunduğunu göstərəcək.

Qeyd etmək lazımdır ki, böyük fərdin xüsusiyyətlərini və reaksiyalarını izah edən müəlliflər, əcdadların ömrü ilə verilən həmin qədim dövrə, yəni irsiyyətə, fərdin mövcudluğuna artıq daxil olan digər qədim dövrə, yəni uşaqlığa nisbətən çox daha çox diqqət ayırmış və irsiyyətə çox daha çox təsir gücü vermişlər. İnsan düşünərdi ki, bu həyat dövrünün təsiri daha asan başa düşülərdi və irsiyyətin təsirindən əvvəl nəzərə alınmağa haqqı olardı.” Ədəbiyyatda kiçik uşaqlarda erkən cinsi fəaliyyət haqqında bəzən qeydlərə rast gəlinir, Uşaqların ereksiyaları, eyni cür hərəkətlər, lakin nadir hallar və ya vaxtından əvvəl xarabalığın nümunəsi kimi göstərilən masturbasiya və hətta cinsi əlaqə yalnız istisna hallar kimi qeyd olunur. Mənim bildiyimə görə, heç bir müəllif uşaqlıq dövründə cinsi həvəsin qanunauyğunluğunu aydın şəkildə tanımayıb və uşağın inkişafı haqqında çoxalmış əsərlərdə “Cinsi inkişaf” bölməsi adətən nəzərdən qaçırılır.⁴⁷⁴⁸

Uşaq cinsəlliyinin nəzərə alınmaması

Uşaqlıq cinsəlliyi ədəbiyyatına aid yuxarıdakı hökm Stanley Hallun böyük həcmli əsəri (Adolescence, its psychology and its relations to physiology, anthropology, sociology, sex, crime, religion and education. Two volumes, New York, 1908) çap olunduqdan sonra artıq qorunub saxlanılmamalıdır. — Lakin A. Mollun son kitabı, Das Sexualleben des Kindes, Berlin 1909, belə bir dəyişikliyə əsas vermir. Əksinə, bax: Bleuler, Sexuelle Abnormitäten der Kinder. (Jahrbuch der schweizerischen Gesellschaft für rem IX, 1908.) — H. v. Hug-Hellmuth xanımın bir kitabı Uşağın ruh həyatından, 1913, o vaxtdan bəri nəzərə alınmayan cinsi amili tamamilə nəzərə almışdır.

Bu qəribə diqqətsizliyin səbəbini qismən müəlliflərin öz tərbiyələri nəticəsində nəzərə aldıqları konvensional ehtiyatlarda, qismən isə indiyə qədər öz izahından yayınan bir psixi hadisədə axtarıram. Mən burada əksər insanlarda (hamısında deyil!) uşaqlıqlarının ilk illərini, yəni 6 və ya 8 yaşına qədər olan dövrü örtən xarakterik amneziya nəzərdə tuturam. İndiyə qədər bu amneziya faktına təəccüblənmək ağlımıza gəlməmişdir; lakin bunun üçün əsaslı səbəbimiz var. Çünki bizə bildirilir ki, bu illərdə, sonradan yaddaşımızda yalnız bir neçə başa düşülməz xatirə parçası qaldığı illərdə, təəssüratlara canlı reaksiya vermişik, ağrını və sevinci insan tərzi ifadə etməyi bacarmışıq, o vaxtlar bizi şiddətlə hərəkətə gətirən məhəbbət, qısqanclıq və digər ehtirasları nümayiş etdirmişik, hətta böyüklər tərəfindən dərrakənin və başlanğıc hökm vermə qabiliyyətinin yaxşı sübutları kimi qeyd olunan ifadələr işlətmişik. Və bütün bunlardan böyüklər olaraq özümüz heç nə bilmirik. Niyə yaddaşımız digər ruhi fəaliyyətlərimizdən bu qədər geri qalır? Əslində, onun heç bir başqa həyat dövründə məhz uşaqlıq illərində olduğundan daha qəbuletmə və reproduksiya qabiliyyətinə malik olmadığına inanmaq üçün əsasımız var.

Digər tərəfdən, unutmış olduğumuz eyni təəssüratların, bütün sonrakı inkişafımız üçün həlledici olmuş və ruhi həyatımızda ən dərin izlər qoymuş olduğunu qəbul etməli və ya başqaları üzərində psixoloji araşdırma aparmaqla buna əmin olmalıyıq. Deməli, burada uşaqlıq təəssüratlarının həqiqi məhvindən deyil, nevrozlu xəstələrdə sonrakı hadisələr üçün müşahidə etdiyimiz və mahiyyəti sadəcə şüurdan uzaqlaşdırmadan (sıxışdırmadan) ibarət olan amneziyaya bənzər bir amneziyadan söhbət gedə bilər. Lakin uşaqlıq təəssüratlarının bu sıxışdırılmasını hansı qüvvələr törədir? Bu tapmacanı həll edən, yəqin ki, histerik amneziyanı da aydınlaşdırmış olardı.⁴⁹

Uşaqlıq amneziyası

Hər halda, uşaqlıq amneziyasının mövcudluğunun uşağın və psixonevrozlu xəstənin ruhi vəziyyətləri arasında yeni bir müqayisə nöqtəsi yaratdığını vurğulamağı buraxmaq istəmirik. Daha əvvəl, psixonevrozlu xəstələrin cinsəlliyinin uşaqlıq mövqeyini qoruduğu və ya ona qaytarıldığı düsturu bizə təqdim edildiyi zaman başqa bir belə nöqtə ilə qarşılaşmışdıq. Əgər sonunda uşaqlıq amneziyasının özü də uşaqlıq cinsi təhrikləri ilə əlaqələndirilsəydi!

O, əslində, uşaqlıq amneziyasını histerik amneziya ilə əlaqələndirmək sadəcə zarafat oyunundan daha artıq bir şeydir. Sıxışdırmaya xidmət edən histerik amneziya yalnız fərdin artıq şüurlu nəzarətdən çıxarılmış və indi assosiativ bağlanma ilə, şüur tərəfindən sıxışdırmanın itələyici qüvvələrinin təsir etdiyi şeyi özünə çəkən xatirə izləri xəzinəsinə sahib olması faktı ilə izah oluna bilər. Uşaqlıq amneziyası olmasa, deyə bilərik, histerik amneziya da olmazdı.

Mən indi belə düşünürəm ki, hər bir fərdin uşaqlığını sanki tarixdən əvvəlki bir dövrə çevirən və ona öz cinsi həyatının başlanğıclarını örtən uşaqlıq amneziyası, uşaqlıq dövrünə ümumiyyətlə cinsi həyatın inkişafı üçün dəyər verilməməsinə səbəb olan amildir. Tək bir müşahidəçi biliyimizdə beləcə yaranan boşluğu doldura bilməz. Mən artıq 1896-cı ildə uşaqlıq illərinin cinsi həyatdan asılı olan bəzi vacib fenomenlərin yaranmasındakı əhəmiyyətini vurğulamışam və o vaxtdan bəri cinsəllikdə uşaq amilini önə çıxarmağı dayandırmamışam.⁵⁰

Uşaqlığın cinsi latent dövrü və onun pozulmaları

Uşaqlıq dövründə iddia olunan qayda pozucu və istisna cinsi təhriklərin son dərəcə tez-tez rast gəlinən tapıntıları, eləcə də nevrozlu xəstələrin indiyə qədər şüursuz olan uşaqlıq xatirələrinin üzə çıxması, uşaqlıq dövrünün cinsi davranışı haqqında təxminən aşağıdakı timsalı yaratmağa imkan verir:

Yeni doğulmuş uşağın müəyyən müddət inkişaf edən, lakin sonra tədricən boğulmaya məruz qalan cinsi təhriklərin toxumlarını daşıyaraq gəldiyi şübhəsiz görünür; bu boğulma özü də cinsi inkişafın qaydalı irəliləyişləri ilə yenidən pozula və fərdi xüsusiyyətlər tərəfindən dayandırıla bilər. Bu rəqsi inkişaf prosesinin qanunauyğunluğu və dövriyyəsi haqqında heç nə dəqiq məlum deyil. Lakin görünür ki, uşaqların cinsi həyatı əsasən üçüncü və ya dördüncü həyat ilində müşahidəyə əlverişli bir formada ifadə olunur.⁵¹⁵²

Cinsi ləngimələr

Reaksiya təşəkkülü və sublimasiya

Bu tam və ya qismən ləngimə dövrü ərzində, sonradan cinsi həvəsinə maneə kimi qarşı çıxacaq və sanki bəndlər kimi onun istiqamətini daraldacaq psixi qüvvələr qurulur (iyrənmə hissi, utanc hissi, estetik və əxlaqi ideal tələblər). Mədəniyyət uşağına baxdıqda, bu bəndlərin qurulmasının tərbiyənin əsəri olduğu təəssüratı yaranır və şübhəsiz ki, tərbiyə buna çox töhfə verir. Əslində isə bu inkişaf orqanik olaraq şərtlənmiş, irsi olaraq sabitlənmişdir və bəzən tərbiyənin köməyi olmadan da tamamilə öz-özünə formalaşa bilər. Tərbiyə, orqanik olaraq öncədən müəyyən edilmiş olanı izləməklə və onu bir qədər daha təmiz və dərin şəkildə ifadə etməklə məhdudlaşdıqda, özünə həvalə edilmiş hakimiyyət sahəsində qalır.

Şəxsi mədəniyyət və normalıq üçün sonradan bu qədər əhəmiyyətli olan bu quruluşlar hansı vasitələrlə həyata keçirilir? Ehtimal ki, uşaq cinsi təhriklərinin hesabına, belə ki, bu ləngimə dövründə də onların axını dayandırılmamış Anatomik araşdırmalar öz növbəsində uşaq cinsəlliyi və cinsi ləngimə dövrü haqqında danışmağa gətirib çıxarmışdır. Lipschützün S. 20-də qeyd olunan «Pubertätsdrüse» (Yetkinlik vəzi) adlı kitabından sitat gətirirəm: «Cinsəllik əlamətlərinin yetkinlik dövründə baş verən yetişməsinin, bu dövrdən çox əvvəl başlamış proseslərin yalnız bu vaxt güclü sürətləndirilmiş axınına əsaslandığını söyləsək, faktlara daha çox haqq qazandırmış olarıq — bizim fikrimizcə, bu proseslər artıq embrional həyatda başlamışdır.» (S. 169.) — «İndiyə qədər sadəcə yetkinlik adlandırılan şey, ehtimal ki, yetkinliyin ikinci böyük mərhələsidir, bu mərhələ ikinci onilliyin ortasında başlayır... Doğumdan ikinci böyük mərhələnin başlanğıcına qədər olan uşaqlıq dövrünü ‘yetkinliyin aralıq mərhələsi’ adlandırmaq olar.» (S. 170.) — Ferenczinin (Int. Zeitschr. f. Psychoanalyse VI, 1920) məqaləsində vurğuladığı anatomik tapıntıların psixoloji müşahidə ilə bu uyğunluğu, cinsi orqanın inkişafının «birinci zirvə nöqtəsi»nin erkən embrional dövrə düşdüyü, halbuki cinsi həyatının uşaq erkən çiçəklənməsinin üçüncü və dördüncü yaş illərinə aid edildiyi qeydi ilə pozulur. Anatomik formalaşmanın psixi inkişafla tam eyni vaxtda baş verməsi təbii ki, tələb olunmur. Müvafiq araşdırmalar insanın cinsiyyət vəzi üzərində aparılmışdır. Heyvanlarda psixoloji mənada ləngimə dövrü olmadığından, müəlliflərin cinsəllik inkişafının iki zirvə nöqtəsini qəbul etmələrinə əsaslanan anatomik tapıntıların digər yüksək dərəcəli heyvanlarda da aşkar edilə bilib-bilinməyəcəyini bilmək çox vacib idi. enerjisi isə — tam və ya böyük hissəsi — cinsi məqsədindən kənarlaşdırılıb digər məqsədlərə yönəldilir. Mədəniyyət tarixçiləri belə cinsi təkanlarının cinsi məqsədlərindən kənarlaşdırılması və yeni məqsədlərə yönəldilməsi, Sublimierung (yüksəltmə) adını daşıyan bir prosesin bütün mədəniyyət nailiyyətləri üçün güclü komponentlər əldə etdiyi qənaətində razılaşmış görünür. Biz isə əlavə edirik ki, eyni proses fərdin inkişafında rol oynayır və onun başlanğıcını uşaqlıq dövrünün cinsi ləngimə dövrünə aid edirik.

Belə bir yüksəltmənin mexanizmi haqqında da fərziyyə irəli sürmək olar. Bu uşaqlıq illərinin cinsi təhrikləri, bir tərəfdən, çoxalma funksiyaları təxirə salındığı üçün (ləngimə dövrünün əsas xarakterini təşkil edən budur) istifadəyə yararsız olardı; digər tərəfdən, onlar təbiətcə pervers (sapqın) olardı, yəni erogen zonalarından qaynaqlanır və fərdin inkişaf istiqamətində yalnız xoşagəlməzlik hissləri yarada biləcək həvəslər tərəfindən daşınardı. Buna görə də onlar, belə xoşagəlməzlikləri effektiv şəkildə boğmaq üçün iyrənmə, utanc və əxlaq kimi qeyd olunan psixi bəndləri quran psixi əks qüvvələri (reaksiya təhriklərini) oyadırlar.

Uşaq dövrünün latentlik və ya təxirəsalma mərhələsinin prosesləri haqqında təsəvvürlərimizin hipotetik təbiəti və qeyri-kafi aydınlığı barədə özümüzü aldatmadan, reallığa qayıtmaq istəyirik ki, uşaq seksuallığından bu cür istifadənin bir tərbiyə idealı təşkil etdiyini göstərək ki, ayrı-ayrı fərdlərin inkişafı çox vaxt hər hansı bir yerdə və tez-tez əhəmiyyətli dərəcədə bundan kənara çıxır. Latentlik dövrü ərzində müəyyən vaxtlarda seksual təzahürün bir hissəsi sublimasiyadan yayınaraq özünü göstərir və ya cinsi fəaliyyət bütün dövr boyu, pubertatda cinsi həvəsin güclənmiş şəkildə ortaya çıxmasına qədər davam edir. Tərbiyəçilər, uşaq seksuallığına ümumiyyətlə diqqət yetirdikləri dərəcədə, elə davranırlar ki, sanki seksuallıq hesabına əxlaqi müdafiə qüvvələrinin formalaşması haqqındakı fikirlərimizi bölüşürlər və sanki bilirlər ki, cinsi fəaliyyət uşağı tərbiyəolunmaz edir, çünki onlar uşağın bütün cinsi təzahürlərini «əxlaqsızlıq» kimi təqib edirlər, halbuki onlara qarşı çox da bir şey edə bilmirlər. Lakin bizim bu tərbiyənin qorxduğu hadisələrə maraq göstərməyə tam əsasımız var, çünki biz onlardan cinsi həvəsin ilkin formalaşması haqqında məlumat gözləyirik. Sonradan aydın olacaq səbəblərə görə uşaq seksual təzahürləri arasında əmməni (həzz əmməsini) nümunə kimi götürmək istəyirik ki, macar uşaq həkimi Lindner ona əla bir tədqiqat həsr etmişdir.⁵³⁵⁴⁵⁵

Uşaq cinsəlliyinin təzahürləri

Əmmə və ya əmməcə, artıq körpədə ortaya çıxan və yetkinlik illərinə qədər davam edə bilən və ya bütün həyat boyu qorunub saxlanıla bilən, qida qəbulu məqsədi istisna olmaqla, ağızla (dodaqlarla) ritmik təkrarlanan əmici təmasdan ibarətdir. Dodağın özünün bir hissəsi, dil, hər hansı digər əlçatan dəri sahəsi — hətta böyük barmaq belə — əmmənin həyata keçirildiyi obyekt kimi götürülür. Bu zaman ortaya çıxan tutma həvəsi, məsələn, qulaq seyvanını eyni vaxtda ritmik dartmaqla özünü göstərir və eyni məqsədlə başqa bir şəxsin bir hissəsini (çox vaxt onun qulağını) ələ keçirə bilər. Həzz əmməsi diqqətin tam sərf edilməsi ilə bağlıdır, ya yuxuya getməyə, ya da bir növ orqazm şəklində motor reaksiyaya gətirib çıxarır. Həzz əmməsi ilə çox vaxt bədənin müəyyən həssas yerlərinin, döşün, xarici cinsiyyət orqanlarının sürtünməli təması birləşir. Bu yolla bir çox uşaqlar əmmədən masturbasiyaya keçirlər.

Lindner özü bu hərəkətin cinsi mahiyyətini aydın dərk etmiş və qətiyyətlə vurğulamışdır. Uşaq otağında lüdləmə çox vaxt uşağın digər cinsi "pis vərdişləri" ilə eyni səviyyəyə qoyulur. Çoxsaylı uşaq və əsəb həkimləri tərəfindən bu baxışa qarşı çox kəskin etiraz qaldırılmışdır ki, bu da qismən şübhəsiz ki, "cinsi" və "cinsiyyət orqanına aid" anlayışlarının qarışdırılmasına əsaslanır. Bu etiraz çətin və rədd edilə bilməyən bir sual doğurur: uşağın cinsi təzahürlərini hansı ümumi xarakterə görə tanımaq istəyirik? Mən hesab edirəm ki, psixoanalitik tədqiqat vasitəsilə dərk etdiyimiz hadisələrin əlaqəsi bizə lüdləməni cinsi təzahür kimi qəbul etməyə və məhz onun üzərində infantil cinsi fəaliyyətin əsas xüsusiyyətlərini öyrənməyə haqq verir."

Biz bu nümunəni ətraflı qiymətləndirmək öhdəliyi daşıyırıq. Bu cinsi fəaliyyətin ən diqqətçəkən xarakteri kimi onu qeyd edək ki, həvəs başqa şəxslərə yönəlməmişdir; o, öz bədəni üzərində doyum əldə edir, o, autoerotik, xoş bir ifadə ilə desək, Havelock Ellis tərəfindən dövriyyəyə daxil edilmiş bir adla.⁵⁶⁵⁷

Autoerotizm

O da aydındır ki, əmən uşağın hərəkəti artıq yaşamış və indi xatırladığı bir həzzin axtarışı ilə müəyyən edilir. Dərinin və ya selikli qişanın bir nöqtəsində ritmik əmməklə o, ən sadə halda doyum tapır. Uşağın bu həzzin ilk təcrübələrini hansı hallarda əldə etdiyini, indi isə onu yenidən yaşamağa can atdığını təxmin etmək asandır. Uşağın ilk və həyat üçün ən vacib fəaliyyəti, ananın döşündən (və ya onun əvəzləyicilərindən) əmməklə o, artıq bu həzzlə tanış olmuşdur. Biz deyərik ki, uşağın dodaqları erogen zona kimi davranmış və isti süd axını ilə qıcıqlandırma həzz hissinin səbəbi olmuşdur. Əvvəllər erogen zonanın doyumunun qida ehtiyacının doyumu ilə əlaqəli olduğu ehtimal olunur. Cinsi fəaliyyət əvvəlcə həyatın davamı üçün xidmət edən funksiyalardan birinə söykənir və yalnız sonra ondan müstəqil olur. Döşdən doymuş uşağın qızarmış yanaqları və xoşbəxt təbəssümü ilə yuxuya düşdüyünü görən kəs, bu mənzərənin sonrakı həyatda cinsi doyumun ifadəsi üçün də əsas qaldığını düşünməlidir. İndi cinsi doyumun təkrarlanması ehtiyacı qida qəbulu ehtiyacından ayrılır; dişlər çıxdıqda və qida artıq yalnız əmilməyib çeynəndə bu ayrılma qaçılmazdır. Uşağın əmmək üçün kənar bir obyektə ehtiyacı yoxdur, əksinə, öz dərisinin bir hissəsini üstün tutur, çünki bu ona daha rahatdır, çünki beləliklə o, hələ idarə edə bilmədiyi xarici dünyadan müstəqil olur və sanki ikinci, baxmayaraq ki, aşağı keyfiyyətli, bir erogen zona yaradır. Bu ikinci nöqtənin aşağı keyfiyyəti, sonradan ona bənzər hissələri, yəni dodaqları, başqa bir şəxsdə axtarmağa səbəb olacaqdır. («Təəssüf ki, özümü öpə bilmirəm», ona aid etmək olar.)⁵⁸

Bütün uşaqlar əmmir. Ehtimal olunur ki, dodaq zonasının erogen əhəmiyyəti konstitusional olaraq gücləndirilmiş uşaqlar buna nail olurlar. Əgər bu qalırsa, bu uşaqlar böyüklükdə öpüş ləzzətpərəsti olacaqlar, pervers öpüşlərə meyl edəcəklər və ya kişilərdə içki və siqaret çəkmə üçün güclü bir motiv daşıyacaqlar. Lakin əgər sıxışdırma da əlavə olunursa, onlar yeməkdən iyrənclik hissi keçirəcəklər və histerik qusma yaradacaqlar. Dodaq zonasının ortaq xüsusiyyəti sayəsində sıxışdırma qida həvəsinə keçəcəkdir. Yeməklə bağlı pozuntuları, histerik boğazda qlobus hissi, boğazda sıxılma və qusması olan bir çox xəstə qadınlar uşaqlıq dövründə enerjili əmən uşaqlar olmuşdurlar.

Əmmə və ya həzzverici əmizmədə biz artıq uşaq cinsi ifadəsinin üç əsas xarakterini müşahidə edə bilmişik. Bu ifadə həyat üçün vacib olan bədən funksiyalarından birinə söykənərək yaranır, hələ cinsi obyekt tanımır, avtoerotikdir və onun cinsi məqsədi erogen zonanın hakimiyyəti altındadır. Əvvəlcədən qeyd edək ki, bu xarakterlər uşaq cinsi həvəslərinin digər çoxsaylı təzahürləri üçün də keçərlidir.

Uşaq cinsəlliyinin cinsi məqsədi

Əmmə nümunəsindən erogen zonanın təyini üçün daha bir çox şey çıxarmaq olar. Bu, müəyyən növ qıcıqlandırmaların müəyyən keyfiyyətdə həzz hissi oyadan dəri və ya selikli qişa sahəsidir. Şübhə yoxdur ki, həzz yaradan qıcıqlar xüsusi şərtlərlə bağlıdır; biz bu şərtləri bilmirik. Ritmik xarakter onların arasında rol oynamalıdır, qıdıqlama təsiri ilə analogiya özünü göstərir. Qıcığın yaratdığı həzz hissinin xarakterini, məhz bu xüsusiyyətdə cinsi anın ehtiva olunduğu bir «xüsusi» kimi təyin etmək olub-olmadığı daha az aydın görünür. Həzz və xoşagəlməzlik məsələlərində psixologiya hələ də o qədər qaranlıqda tapanlayır ki, ən ehtiyatlı fərziyə ən tövsiyəolunan olacaqdır. Biz sonradan bəlkə də həzz hissinin xüsusiyyət keyfiyyətini dəstəkləyən səbəblərə rast gələcəyik.

Erogen zonaların xüsusiyyətləri

Erogen xüsusiyyət bədən sahələrinə xüsusilə qabarıq şəkildə yapışa bilər. Əmmə nümunəsinin göstərdiyi kimi, öncədən təyin olunmuş erogen zonalar mövcuddur. Eyni nümunə həm də öyrədir ki, istənilən başqa dəri və selikli qişa sahəsi erogen zonanın vəzifəsini öz üzərinə götürə bilər, deməli, buna müəyyən uyğunluq gətirir. Beləliklə, qıcığın keyfiyyəti həzz hissinin yaranması ilə bədən sahəsinin təbiətindən daha çox əlaqəlidir. Əmən uşaq bədənini gəzib dolaşır və həzzverici əmizmə üçün ona uyğun gələn istənilən bir sahəni seçir; sonra vərdiş nəticəsində bu sahə ona üstünlük qazanır; əgər təsadüfən öncədən təyin olunmuş sahələrdən birinə (döş ucu, cinsiyyət orqanları) rast gəlsə, əlbəttə, üstünlük bu sahədə qalır. Tamamilə analog olan bu yerdəyişmə sonra histeriyanın simptomatologiyasında yenidən ortaya çıxır. Bu nevrozda sıxışdırma ən çox əsl cinsiyyət zonalarına toxunur və bu zonalar öz həssaslığını digər, əks halda yetkin həyatda geri qoyulmuş erogen zonalara ötürürlər, onlar isə sonra tamamilə cinsiyyət orqanları kimi davranırlar. Lakin əlavə olaraq, əmmə zamanı olduğu kimi, istənilən başqa bədən sahəsi cinsiyyət orqanlarının oyanma qabiliyyəti ilə təchiz edilə və erogen zonaya yüksəldilə bilər. Erogen və histerogen zonalar eyni xarakterləri göstərirlər.* Uşaqlıq həvəsinin cinsi məqsədi, belə və ya başqa şəkildə seçilmiş erogen zonanın uyğun qıcıqlandırılması yolu ilə doyumun yaradılmasından ibarətdir. Bu doyumun təkrarlanmasına olan ehtiyacın yaranması üçün əvvəlcə yaşanmış olması lazımdır və təbiətin bu doyum təcrübəsini təsadüfə buraxmamaq üçün etibarlı tədbirlər gördüyünə hazır olmalıyıq. Bu məqsədi dodaq zonası üçün yerinə yetirən təşkilatı artıq tanıyırıq; bu, həmin bədən yerinin qida qəbulu ilə eyni vaxtda əlaqələndirilməsidir. Digər oxşar tədbirlər cinsəlliyin mənbələri kimi bizə hələ də rast gəlinəcək. Doyumun təkrarlanmasına olan ehtiyac vəziyyəti iki şeylə özünü büruzə verir: birincisi, təbiətcə daha çox xoşagəlməzlik xarakteri daşıyan özünəməxsus gərginlik hissi, ikincisi isə mərkəzi olaraq şərtə bağlı, periferik erogen zonaya proyeksiya olunan qaşınma və ya qıcıq hissidir. Buna görə də cinsi məqsədi belə ifadə etmək olar: məsələ, erogen zonadakı proyeksiya olunmuş qıcıq hissini, doyum hissini yaradaraq qıcıq hissini aradan qaldıran həmin xarici qıcıq ilə əvəz etməkdən ibarətdir. Bu xarici qıcıq əksər hallarda əmməyə analoq olan bir manipulyasiyadan ibarət olacaqdır.

Ehtiyacın periferik olaraq, erogen zonada baş verən həqiqi dəyişikliklə oyadılması halının baş verməsi bizim fizioloji biliklərimizlə tam uyğun gəlir. Bir qıcığın aradan qaldırılması üçün eyni yerdə yerləşdirilən ikinci bir qıcıq tələb edirmiş kimi görünməsi yalnız bir qədər təəccüblü təsir bağışlayır.⁵⁹⁶⁰

Uşaq cinsi məqsədi

Masturbativ cinsi təzahürlər

Bir tək erogen zonadan gələn həvəsi bizə başa düşülən etdikdən sonra uşağın cinsi fəaliyyətindən artıq çox vacib bir şey öyrənməyimizə ehtiyac qalmadığını görmək bizə yalnız yüksək dərəcədə xoş gələ bilər. Ən aydın fərqlər doyum üçün zəruri olan əməliyyata aid olur; dodaq zonası üçün bu, əmmədən ibarət idi və digər zonaların yerləşməsi və xüsusiyyətlərindən asılı olaraq digər əzələ hərəkətləri ilə əvəz edilməlidir.

Anal zonası, dodaq zonasına bənzər şəkildə, yerləşməsinə görə cinsəlliyin digər bədən funksiyalarına söykənməsinə vasitəçilik etmək üçün uyğundur. Bu bədən hissəsinin erogen əhəmiyyətinin əvvəlcə çox böyük olduğunu təsəvvür etmək lazımdır. Psixoanaliz vasitəsilə insan, təəccübsüz deyil ki, buradan qaynaqlanan cinsi oyanmalarla normalda hansı çevrilmələrin aparıldığını və bu zonaya həyat boyu genital həssaslığın nə qədər böyük bir hissəsinin qaldığını öyrənir.⁶¹ Uşaqlıq dövründəki çox yayılmış bağırsaq pozğunluqları, bu zonanın intensiv oyanmalardan məhrum olmamasını təmin edir. Ən incə yaşlarda bağırsaq katarı, insanın ifadə etdiyi kimi, «sinirli» edir; sonrakı nevroz xəstəliklərində isə nevrozun simptomatik ifadəsinə həlledici təsir göstərirlər, onlar bağırsaq pozğunluqlarının bütün cəmini nevroza təqdim edirlər. Bağırsaq çıxış zonasının erogen əhəmiyyətinin ən azı çevrilmə yolu ilə qorunub saxlandığını nəzərə alsaq, köhnə tibbin nevroz vəziyyətlərinin izahında çox böyük əhəmiyyət verdiyi hemoroidal təsirləri də lağa qoymaq olmaz.⁶² Anal zonasının erogen həssaslığından istifadə edən uşaqlar, nəcis kütlələrini, yığılması nəticəsində şiddətli əzələ büzülmələrini qıcıqlandırana və anal dəlikdən keçərkən selikli qişaya güclü qıcıq verə bilənə qədər saxlayaraq özünü büruzə verirlər. Bu zaman ağrılı hisslə yanaşı, həzz hissi də yaranmalıdır. Əgər körpə, baxıcının istədiyi kimi qazana oturdulduqda bağırsağını boşaltmaqdan inadla imtina edir və bu funksiyanı öz istəyinə saxlayırsa, bu, sonradan qəribəlik və ya sinirli olmanın ən yaxşı əlamətlərindən biridir. Onun yatağını çirkləndirmək niyyətində olması təbii ki, söhbət mövzusu deyil; o, yalnız defekasiya zamanı əldə edilən həzz əlavəsindən məhrum olmamağı təmin edir. Tərbiyəçilər, bu cür «saxlayan» uşaqları pis adlandırdıqda, yenə də doğru olanı sezirlər.

Cinsi baxımdan həssas selikli qişa səthi üçün qıcıqlandırıcı cisim kimi davranan və uşaqlıq dövründən sonra fəaliyyətə başlamalı olan başqa bir orqanın öncüsü rolunu oynayan bağırsaq məzmunu, körpə üçün başqa vacib mənalara da malikdir. O, açıq-aşkar bədənin bir hissəsi kimi qəbul edilir, ilk «hədiyyə»ni təşkil edir; onun xaric edilməsi ilə itaətkarlıq, imtina edilməsi ilə isə kiçik varlığın ətrafına qarşı inadı ifadə edilə bilər. «Hədiyyə»dən başlayaraq, o, sonradan «uşaq» mənasını qazanır; uşaqlıq cinsəllik nəzəriyyələrindən birinə görə, uşaq yeməklə qazanılır və bağırsaqdan doğulur.

Fekal kütlələrin saxlanması, əvvəlcə məqsədyönlü olan və anal zonanın sanki masturbator təhrik edilməsi üçün istifadə edilən və ya qulluq edən şəxslərlə münasibətdə tətbiq olunan bu saxlama, əsəb xəstələrində çox rast gəlinən qəbizliyin köklərindən biridir. Anal zonanın bütün əhəmiyyəti özlərinin diqqətlə gizli saxladıqları xüsusi skatoloji adətləri, mərasimləri və s. olmayan az sayda nevrotik xəstənin tapılmasında əks olunur."

Anal zonanın barmağın köməyi ilə mərkəzi səbəblərdən və ya periferik olaraq dəstəklənən qaşınma nəticəsində yaranan real masturbator təhriki, böyük uşaqlarda heç də nadir deyil.

Uşaq bədəninin erogen zonaları arasında əlbəttə ki, birinci rol oynamayan, ən qədim cinsi təhriklərin daşıyıcısı ola bilməyən, lakin gələcəkdə böyük işlərə təyin olunmuş bir zona var. Bu zona həm kişi, həm də qadın uşaqlarda sidik ifrazı ilə əlaqəli vəziyyətdədir (başcıq, klitor) və birincidə selik kisəsinə daxil edilmişdir, belə ki, cinsi oyanmanı erkən yaşlarda qızışdıra bilən ifrazatlar tərəfindən təhrik edilməməsi mümkün deyil. Həqiqi cinsi orqanlara aid olan bu erogen zonanın cinsi fəaliyyətləri, sonradan «normal» cinsi həyatın başlanğıcıdır.

Anatomik yerləşmə, ifrazatların axması, baxım zamanı yuyulmalar və sürtünmələr, eləcə də bəzi təsadüfi oyanmalar (qızlarda bağırsaq qurdlarının hərəkəti kimi) nəticəsində bu bədən nahiyəsinin verməyə qadir olduğu həzz hissinin uşağda hələ körpəlik dövründə nəzərə çarpan şəkildə ortaya çıxması və onun təkrarlanması ehtiyacını oyatması qaçılmaz olur. Mövcud olan qurumların cəmini nəzərdən keçirib, təmizlik tədbirlərinin çirkləndirmədən başqa bir təsir göstərə bilməyəcəyini düşünəndə, demək olar ki, heç bir fərdin qaça bilmədiyi körpəlik onanizmi vasitəsilə cinsi fəaliyyət üçün bu erogen zonanın gələcək üstünlüyünün müəyyən edildiyi fikrindən yayınmaq mümkün deyil. Həyəcanı aradan qaldıran və doyum hissi yaradan hərəkət, əl ilə sürtünməli təmas və ya əl və ya bir-birinə yaxınlaşan budlar tərəfindən mütləq refleksiv olaraq əvvəlcədən formalaşmış təzyiqdən ibarətdir. İkinci üsul qızlarda xeyli daha çox yaygındır. Oğlanlarda ələ üstünlük verilməsi, gələcəkdə yiyələnmə həvəsinin kişi cinsi fəaliyyətinə hansı vacib töhfəni verəcəyinə artıq işarə edir.⁶³ Üç uşaq onanizm mərhələsinin ayırd edilməli olduğunu bildirməklə aydınlıq yalnız artırılacaqdır. Bunlardan birincisi körpəlik dövrünə, ikincisi dörd yaş ətrafında cinsi fəaliyyətin qısa çiçəklənmə dövrünə aiddir; yalnız üçüncüsü çox vaxt tək başına qiymətləndirilən pubertat onanizminə uyğun gəlir.

Körpəlik onanizmi qısa müddət sonra yox olur kimi görünür, lakin onun pubertata qədər davamlı olaraq təkrarlanması, mədəniyyət insanı üçün arzuolunan inkişafdan ilk böyük sapmanın artıq mövcud olduğunu göstərə bilər. Körpəlik dövründən sonrakı uşaqlıq illərində, adətən dörd yaşdan əvvəl, bu genital zonanın cinsi həvəsi yenidən oyandığını və sonra yenidən yeni bir boğulmaya qədər bir müddət davam etdiyini və ya fasiləsiz olaraq davam etdiyini görmək olar. Mümkün olan vəziyyətlər çox müxtəlifdir və yalnız ayrı-ayrı halların daha dəqiq təhlili ilə izah edilə bilər. Lakin bu ikinci uşaq cinsi fəaliyyətinin bütün təfərrüatları, şəxs sağlam qalarsa, onun xarakterinin inkişafını, pubertatdan sonra xəstələnsə, onun nevrozunun simptomatikasını müəyyən edən ən dərin (şüursuz) izlər qoyur.² Sonuncu halda bu cinsi dövrün unudulmuş, ona şahidlik edən şüurlu xatirələrin yerdəyişmiş olduğu aşkarlanır; — mən normal uşaq amneziyasını da bu uşaq cinsi fəaliyyəti ilə əlaqələndirmək istədiyimi artıq qeyd etmişəm. Psixoanalitik araşdırma sayəsində unudulmuş olanı şüurlu etmək və beləliklə, şüursuz psixi materialdan gələn məcburiyyəti aradan qaldırmaq mümkün olur. Körpəlik dövrünün cinsi oyanması göstərilən uşaqlıq illərində ya onanistik doyuma dəvət edən mərkəzi şərtli qıcıq kimi, ya da yetkinlik dövründəki pollyusiya ilə analog olaraq, hər hansı bir hərəkətin köməyi olmadan doyuma nail olan pollyusiya tipli proses kimi yenidən ortaya çıxır. İkinci hal qızlarda və uşaqlıq dövrünün ikinci yarısında daha çox rast gəlinir, onun şərtləndirilməsi tam aydın deyil və çox vaxt — lakin həmişə deyil — əvvəlki aktiv onaniya dövrünü şərt kimi tələb edir. Bu cinsi ifadələrin simptomatologiyası kasıbdır; hələ inkişaf etməmiş cinsiyyət aparatı üçün adətən sidik aparatı, sanki onun qəyyumu kimi, əlamətlər verir. Bu dövrün çoxsaylı deyilən sidik kisəsi xəstəlikləri cinsi pozuntulardır; epileptik tutma olmayan hallarda gecə enurezi pollyusiyaya uyğundur.⁶⁴⁶⁵

Cinsi fəaliyyətin yenidən ortaya çıxması üçün daxili səbəblər və xarici fürsətlər həlledici rol oynayır; hər ikisi nevroz xəstəliyi hallarında simptomların quruluşundan çıxarıla bilər və psixoanalitik tədqiqatla qətiyyətlə üzə çıxarıla bilər. Daxili səbəblər haqqında sonralar danışılacaq; təsadüfi xarici fürsətlər bu dövrdə böyük və davamlı əhəmiyyət qazanır. Əvvəlcə gəldiyi təsir, uşağı vaxtından əvvəl cinsi obyekt kimi rəftar edən və ona təsirli şəraitdə cinsiyyət zonalarından doyumu öyrədən başdan çıxartmadır; uşaq sonra onanistik olaraq bunu yeniləməyə məcbur olur. Belə təsir böyüklər və ya digər uşaqlar tərəfindən göstərilə bilər; 1896-cı ildəki «Histeriyanın etiologiyası haqqında» məqaləmdə onun tezliyi və ya əhəmiyyətini şişirdiyimi etiraf edə bilmərəm, baxmayaraq ki, o vaxt normal qalmış fərdlərin uşaqlıq illərində eyni təcrübələrə malik ola biləcəyini hələ bilmirdim və buna görə də başdan çıxartmanı cinsi konstitusiyada və inkişafda verilən amillərdən daha yüksək qiymətləndirirdim. Başdan çıxartmanın uşağın cinsi həyatını oyatmaq üçün lazım olmadığı, belə oyadılmanın daxili səbəblərdən spontan olaraq da baş verə biləcəyi aydındır.

Uşağın başdan çıxartma təsiri altında polimorf pervers ola biləcəyi, bütün mümkün həddən artıq hallara sövq edilə biləcəyi öyrədici məlumatdır. Bu, onun bu istedadı öz quruluşu ilə daşıdığını göstərir; icra buna görə də cüzi müqavimətlərlə qarşılaşır, çünki cinsi həddi aşmalara qarşı ruhi bəndlər — utanma, iyrənmə və əxlaq — uşağın yaşından asılı olaraq hələ qurulmamış və ya yenicə formalaşmaqdadır. Uşaq bu baxımdan mədəniyyətsiz orta qadından fərqlənmir, çünki onda da eyni polimorf pervers meyl qalır. Bu qadın adi şəraitdə təxminən cinsi cəhətdən normal qala bilər, lakin bacarıqlı bir başdan çıxaranın rəhbərliyi altında bütün perversiyalardan zövq alacaq və onları öz cinsi fəaliyyəti üçün saxlayacaqdır. Eyni polimorf, yəni infantil dispozisiyanı fahişə sonra öz peşə fəaliyyəti üçün istismar edir və fahişəlik edən qadınların və peşədən yayınsalar da, onlara fahişəliyə yararlılıq aid edilməli olan qadınların nəhəng sayı qarşısında bütün perversiyalara bərabər dispozisiyada ümumbəşəri və ilkin olanı tanımamaq qətiyyən mümkün olmur.⁶⁶

Polimorf pervers dispozisiya

Hissəvi həvəslər

Bundan başqa, başdan çıxarmanın təsiri cinsi həvəsin ilkin münasibətlərini aşkara çıxarmağa kömək etmir, əksinə, uşağa cinsi obyekti vaxtından əvvəl təqdim etməklə onlar haqqındakı anlayışımızı qarışdırır; halbuki infantil cinsi həvəs əvvəlcə ona heç bir ehtiyac göstərmir. Bununla belə, etiraf etməliyik ki, uşaq cinsi həyatı da, erogen zonaların hökmranlığının bütün üstünlüyünə baxmayaraq, elə komponentlər göstərir ki, onlar üçün başlanğıcdan etibarən cinsi obyekt olaraq başqa şəxslər nəzərdə tutulur. Bu qəbildəndir erogen zonalardan müəyyən dərəcədə asılılıqla meydana çıxan baxma və göstərmə həzzinin və qəddarlığın həvəsləri; onlar genital həyatla sıx əlaqələrinə yalnız sonralar girir, lakin artıq uşaq illərində əvvəlcə erogen cinsi fəaliyyətdən ayrılmış, müstəqil cəhdlər kimi nəzərə çarpır. Kiçik uşaq hər şeydən əvvəl utanmazdır və müəyyən erkən illərdə cinsi orqanları xüsusilə vurğulamaqla bədənini çılpaq göstərməkdən birmənalı həzz alır. Bu sapqın sayılan meylin qarşılığı, yəni başqalarının cinsiyyət orqanlarını görməyə olan maraq, ehtimal ki, uşaqlıq illərinin bir qədər gec mərhələlərində aydın şəkildə üzə çıxır, çünki utanc hissinin maneəsi artıq müəyyən bir inkişaf mərhələsinə çatmışdır. Başdan çıxarma təsiri altında, baxma sapqınlığı uşağın cinsi həyatında böyük əhəmiyyət kəsb edə bilər. Lakin sağlam uşaqların və nevroz xəstələrinin uşaqlıq illərinə aid araşdırmalarımdan belə bir nəticə çıxarmalıyam ki, uşaqlarda baxma həvəsi spontan cinsi ifadə kimi ortaya çıxa bilər. Diqqəti bir dəfə öz cinsiyyət orqanlarına — çox vaxt masturbasiya yolu ilə — yönəldilmiş kiçik uşaqlar, adətən, kənar müdaxilə olmadan daha irəliyə gedir və oyun yoldaşlarının cinsiyyət orqanlarına canlı maraq göstərirlər. Belə marağı təmin etmək fürsəti əsasən yalnız iki ekskremental ehtiyacın ödənməsi zamanı yarandığı üçün, bu uşaqlar voyeurlərə, yəni başqalarının sidik və nəcis ifrazı zamanı həvəskar tamaşaçılara çevrilirlər. Bu meyllərin sıxışdırılmasından sonra, başqalarının cinsiyyət orqanlarını (öz və ya əks cinsin) görməyə olan maraq, bəzi nevroz hallarında simptomların yaranması üçün ən güclü həvəs qüvvəsi kimi davam edən əzabverici bir tələb olaraq qalır.

Uşaqlarda cinsi həvəsin qəddarlıq komponenti, digər erogen zonalarla bağlı olan cinsi fəaliyyətdən daha böyük müstəqilliklə inkişaf edir. Qəddarlıq uşaq xarakterinə ümumiyyətlə yaxındır, çünki yiyələnmə həvəsini başqasının ağrısından saxlayan maneə, yəni şəfqət hissi qabiliyyəti, nisbətən gec formalaşır. Məlumdur ki, bu həvəsin ətraflı psixoloji təhlili hələ də uğurla başa çatmamışdır; biz qəddar təhrikin yiyələnmə həvəsindən mənşə aldığını və cinsi həyatda cinsiyyət orqanlarının sonradan oynayacaqları rolu hələ üstlənmədikləri bir dövrdə ortaya çıxdığını fərz edə bilərik. Bu, sonradan pregenital təşkilatlanma kimi təsvir edəcəyimiz cinsi həyatın bir fazasına nəzarət edir. Heyvanlara və oyun yoldaşlarına qarşı xüsusi qəddarlıqları ilə seçilən uşaqlar, adətən, haqlı olaraq erogen zonalardan gələn intensiv və vaxtından əvvəl cinsi fəaliyyət şübhəsini oyadırlar; bütün cinsi həvəslərin eyni vaxtda erkən yetkinləşməsi halında, erogen cinsi fəaliyyət yenə də əsas olan kimi görünür. Şəfqət maneəsinin aradan qalxması, uşaqlıqda qəddar və erogen həvəslər arasında qurulmuş bu əlaqənin sonradan həyatda həllolunmaz olduğunu ortaya çıxarma təhlükəsini də özü ilə gətirir.

Qəddarlığa passiv həvəsin (mazoxizmin) erogen kökü kimi, arxa hissəsinin dəri təbəqəsinin ağrılı qıcıqlandırması, Jan-Jak Russonun öz etirafından bəri bütün tərbiyəçilər tərəfindən məlumdur. Onlar buradan haqlı olaraq belə bir tələb irəli sürmüşlər ki, əsasən bu bədən hissəsinə toxunan fiziki cəza, sonradan mədəniyyət tərbiyəsinin tələbləri ilə libidonun yan yollara yönəldilə biləcəyi bütün uşaqlarda tətbiq edilməməlidir.⁶⁷

Uşaq cinsi tədqiqatı

Uşağın cinsi həyatının ilk çiçəklənməsinə çatdığı eyni vaxtda, üçüncü ildən beşinci ilə qədər, onda həm də bilmə və ya tədqiqat həvəsi adlandırılan fəaliyyətin başlanğıcları meydana çıxır. Bilmə həvəsini nə elementar həvəs komponentlərinə aid etmək olar, nə də o, yalnız seksuallığa tabe edilə bilər. Onun fəaliyyəti bir tərəfdən hakim olmanın sublimləşmiş üsuluna uyğun gəlir, digər tərəfdən isə o, baxma həzzinin enerjisi ilə işləyir. Lakin onun cinsi həyatla münasibətləri xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki biz psixoanalizdən öyrənmişik ki, uşaqların bilmə həvəsi gözlənilmədən erkən və gözlənilməz dərəcədə intensiv şəkildə cinsi problemlərə cəlb olunur, bəlkə də yalnız onlar vasitəsilə oyanır.

Nəzəri deyil, praktik maraqlar uşaqda araşdırma fəaliyyətinin işə düşməsinə səbəb olur. Yeni bir uşağın bilinən və ya ehtimal edilən gəlişi ilə mövcudluq şərtlərinin təhdid edilməsi, bu hadisə ilə əlaqəli qayğı və sevgi itkisindən qorxma uşağı dərin düşünməyə və kəskin zəka nümayiş etdirməyə məcbur edir. Onun məşğul olduğu ilk problem, bu oyandırıcı tarixə uyğun olaraq, cins fərqi sualı deyil, əksinə, «Uşaqlar haradan gəlir?» tapmacasıdır. Asanlıqla geri qaytarıla bilən bir təhriflə, bu, eyni zamanda Teb Sfenksinin həll etməli olduğu tapmacadır. İki cinsin mövcudluğu faktını uşaq əvvəlcə heç bir müqavimət və ya şübhə olmadan qəbul edir. Kişi uşağı üçün tanıdığı bütün şəxslərdə özününkini andıran bir cins orqanının olduğunu fərz etmək məntiqidir və belə bir orqanın çatışmazlığını digərlərinin təsəvvürü ilə uzlaşdırmaq qeyri-mümkündür. Bu inanc oğlan uşağı tərəfindən enerjili şəkildə qorunur, tezliklə yaranan müşahidə ziddiyyətlərinə qarşı inadla müdafiə olunur və yalnız ağır daxili mübarizələrdən (kastrasiya kompleksi) sonra tərk edilir. Qadının itən penisinin əvəzedici formaları müxtəlif sapqınlıqların qurulmasında böyük rol oynayır.

Bilik həvəsi · Sfinksin tapmacası · Kastrasiya kompleksi və penis həsədi · Doğuş nəzəriyyələri

Bütün insanlarda eyni (kişi) cins orqanının olması fərz edilən, qəribə və ağır nəticəli uşaq cinsəllik nəzəriyyələrinin birincisidir. Bioloji elm uşağın bu qərəzinə haqq qazandırmalı və qadın klitorasını həqiqi bir penis əvəzi kimi tanımalı olsa belə, bu uşağa az fayda verir. Kiçik qız oğlanın fərqli quruluşlu cins orqanını gördükdə bənzər rəddetmələrə düşmür. O, dərhal onu qəbul etməyə hazırdır və gələcək üçün vacib olan «oğlan olmaq» istəyində zirvəyə çatan penis həsədinə məruz qalır.

Çox sayda insan pubertatdan əvvəlki dövrdə «uşaqlar haradan gəlir?» sualına necə intensiv maraq göstərdiklərini açıq şəkildə xatırlayır. Həmin dövrdə anatomik cavablar tamamilə müxtəlif idi: uşaqlar sinədən gəlir, ya da bədəndən kəsilib çıxarılır, ya da göbək onları buraxmaq üçün açılır. Erkən uşaqlıq illərinə aid müvafiq araşdırmalar analizin kənarında nadir hallarda xatırlanır; onlar artıq uzun müddət əvvəl sıxışdırmağa məruz qalmışdır, lakin nəticələri tamamilə vahid idi. Uşaqlar müəyyən bir şeyi yeməklə (nağıllarda olduğu kimi) əldə edilir və bağırsaqdan bir nəcis çıxıntısı kimi doğulur. Bu uşaq nəzəriyyələri heyvanlar aləmindəki quruluşları, xüsusilə də məməlilərdən aşağı dərəcəli növlərin kloakasını xatırladır.⁶⁸⁶⁹

Uşaqlar belə kiçik yaşlarda böyüklər arasındakı cinsi əlaqənin tamaşaçısı olurlarsa — böyüklərin kiçik uşağın hələ heç nəyi cinsi mənada başa düşə bilməyəcəyinə olan inancı buna şərait yaradır — onlar cinsi aktı bir növ pis rəftar və ya məğlubetmə, yəni sadist mənada qəbul etməkdən qaça bilməzlər. Psixoanaliz bizə belə erkən uşaqlıq təəssüratının, gələcəkdə cinsi məqsədin sadist şəkildə yerdəyişməsi üçün əlverişli bir meyil yaratmasına çox töhfə verdiyini də öyrədir. Bundan əlavə, uşaqlar cinsi əlaqənin və ya onların qavrayışına görə evlənmənin nədən ibarət ola biləcəyi problemi ilə çox məşğul olurlar və sirrin həllini çox vaxt sidik və ya nəcis funksiyası vasitəsilə təmin edilən bir birliyə aid edirlər.

Ümumiyyətlə, uşaqlıq cinsəllik nəzəriyyələri haqqında belə demək olar ki, onlar uşağın öz cinsi konstitusiyasının əksidir və grotesk səhvlərinə baxmayaraq, yaradıcılarından gözləniləndən daha çox cinsi proseslərə başa düşmə qabiliyyətinə malik olduqlarını sübut edirlər. Uşaqlar ananın hamiləlik dəyişikliklərini də qeyd edirlər və onları düzgün yozumlayırlar; leylək nağılı çox vaxt belə dinləyicilər qarşısında danışılır ki, onlar bu nağıla dərin, lakin çox vaxt susqun bir etimadsızlıqla yanaşırlar. Lakin uşaqlıq cinsəllik araşdırmasına iki element — mayalandırıcı toxumun rolu və qadın cinsiyyət açığının mövcudluğu — naməlum qaldığı üçün (qeyd edək ki, uşaqlıq təşkilatının hələ də geri qaldığı eyni məqamlar budur), uşaq tədqiqatçılarının səyləri həmişə nəticəsiz qalır və çox vaxt bilmə həvəsində davamlı bir zədə buraxan bir imtina ilə sona çatır. Bu erkən uşaqlıq illərinin cinsəllik araşdırması həmişə təkbaşına aparılır; bu, dünyada müstəqil istiqamət tapmağa doğru atılan ilk addımdır və əvvəllər uşağın tam etimadına sahib olan ətrafındakı şəxslərdən uşağın güclü bir şəkildə uzaqlaşmasını tələb edir. Biz indiyə qədər uşaq cinsi həyatının xarakterik cəhətləri kimi onun əsasən avtoerotik olduğunu (öz obyektini öz bədənində tapdığını) və ayrı-ayrı hissəvi həvəslərin ümumilikdə bir-biri ilə əlaqəsiz və müstəqil şəkildə həzz əldə etməyə can atdığını vurğulamışıq. İnkişafın nəticəsi, həzz əldə etmənin çoxalma funksiyasının xidmətinə keçdiyi və hissəvi həvəslərin tək bir erogen zonanın üstünlüyü altında, kənar cinsi obyekt üzərində cinsi məqsədə nail olmaq üçün sabit bir təşkilat qurduğu, belə deyilən yetkin insanın normal cinsi həyatıdır.

Cinsi əlaqənin sadist qavranışı · Uşaq cinsi tədqiqatının tipik uğursuzluğu · Pregenital təşkilatlanmalar · Cinsi təşkilatlanmanın inkişaf mərhələləri

Psixoanaliz köməyi ilə bu inkişaf yolundakı ləngimələrin və pozğunluqların öyrənilməsi bizə, hissəvi həvəslərin belə bir təşkilatının başlanğıclarını və mərhələlərini tanımağa imkan verir; bu təşkilat da eyni zamanda bir növ cinsi rejim yaradır. Bu cinsi təşkilat mərhələləri adətən hamar keçilir və işarələrdən artıq özünü büruzə vermir. Yalnız patologik hallarda onlar aktivləşir və kobud müşahidə üçün də tanınan olur.

Cinsi həyatın, genital zonaların hələ öz dominant roluna girmədiyi təşkilatlarını biz pregenital adlandırmaq istəyirik. Biz indiyə qədər onlardan ikisini tanıyıb öyrəndik; bunlar erkən heyvan vəziyyətlərinə geri dönüşə bənzəyir.

Belə bir pregenital cinsi təşkilatın birincisi oral və ya, istəsək, kanibalik təşkilatdır. Burada cinsi fəaliyyət hələ qida qəbulundan ayrılmayıb, onun daxilindəki ziddiyyətlər fərqləndirilməyib. Bir fəaliyyətin obyekti digərinin də obyektidir; cinsi məqsəd obyektin özünə qatılmasında (inkorporasiya) ibarətdir ki, bu da sonradan identifikasiya kimi belə əhəmiyyətli psixi rol oynayacaq şeyin nümunəsidir. Bu fiktiv, bizə patologiya tərəfindən qəbul etdirilən təşkilat mərhələsinin qalığı kimi əmmə qəbul edilə bilər; burada cinsi fəaliyyət qidalanma fəaliyyətindən ayrılmış və kənar obyekti öz bədənindəki bir obyekt ilə əvəz etmişdir.

İkinci pregenital mərhələ sadist-anal təşkilat mərhələsidir. Burada cinsi həyatı kəsən ziddiyyət artıq formalaşıb; lakin o, hələ kişi və qadın adlandırıla bilməz, aktiv və passiv adlandırılmalıdır. Aktivlik bədən əzələləri tərəfindən yiyələnmə həvəsi ilə təmin edilir; passiv cinsi məqsədli orqan kimi əsasən erogen bağırsaq selikli qişası özünü göstərir; hər iki meyl üçün obyektlər mövcuddur, lakin onlar üst-üstə düşmür. Bununla yanaşı, digər hissəvi həvəslər avtoerotik şəkildə fəaliyyət göstərir. Deməli, bu mərhələdə cinsi qütblülük və kənar obyekt artıq aşkar edilə bilər. Təşkilat və çoxalma funksiyasına tabe olma hələ baş verməyib.

Cinsi təşkilatlanmanın bu forması artıq həyat boyu qorunub saxlana və cinsi fəaliyyətin böyük bir hissəsini daim özünə çəkə bilər. Sadizmin hökmranlığı və anal zonanın kloaka rolu ona son dərəcə arxaik bir xarakter verir. Onun növbəti xarakterik xüsusiyyəti də budur ki, həvəs ziddiyyət cütləri təxminən bərabər şəkildə formalaşmışdır; bu davranış Bleulerin daxil etdiyi uğurlu ambivalentlik adı ilə işarə olunur.

Cinsi həyatın pregenital təşkilatlanmaları haqqında fərziyyə nevrozların təhlilinə əsaslanır və obyekt seçimi II. Gözləmək olar ki, davam etdirilən analitik səy normal cinsi funksiyanın quruluşu və inkişafı haqqında bizə daha da çox qiymətli məlumatlar hazırlayacaqdır.⁷⁰⁷¹

Ambivalentlik · İki mərhələli obyekt seçimi

Uşaq cinsi həyatının mənzərəsini tamamlamaq üçün ona əlavə etmək lazımdır ki, tez-tez və ya müntəzəm olaraq artıq uşaq illərində elə bir obyekt seçimi həyata keçirilir ki, biz onu inkişaf fazası (yetkinlik dövrü) üçün xarakterik hesab etmişik; belə ki, bütün cinsi səylər tək bir şəxsə doğru istiqamət alır və həmin şəxsdə öz məqsədlərinə çatmaq istəyir. Bu, o zaman yetkinlik dövründən sonrakı cinsi həyatın qəti formalaşmasına uşaq illərində mümkün olan ən böyük yaxınlaşmadır. Sonuncudan fərq yalnız ondan ibarətdir ki, hissəvi həvəslərin birləşdirilməsi və onların cinsiyyət orqanlarının primatına tabe edilməsi uşaqlıqda həyata keçirilmir və ya yalnız çox qeyri-kamil şəkildə həyata keçirilir. Deməli, bu primatın nəsil artırma xidmətində qurulması cinsi təşkilatlanmanın keçdiyi son fazadır.

Bunu tipik bir hadisə kimi qeyd etmək olar ki, obyekt seçimi iki mərhələdə, iki təkanla baş verir. Birinci təkan iki ilə beş yaş arasındakı illərdə başlayır və latentlik dövrü ilə dayandırılır və ya geriyə qaytarılır; o, cinsi məqsədlərinin infantil təbiəti ilə fərqlənir. İkincisi yetkinlik dövrü ilə başlayır və cinsi həyatın qəti formalaşmasını müəyyən edir.⁷²

İki mərhələli obyekt seçimi faktı, əsasən, latensiya dövrünün təsirinə endirilsə də, bu son vəziyyətin pozulması üçün son dərəcə əhəmiyyətli olur. Uşaqlıq obyekt seçiminin nəticələri sonrakı dövrlərə qədər uzanır; onlar ya elə həmin şəkildə qalırlar, ya da pubertat dövründə yenidən canlanırlar. Hər iki mərhələ arasında baş verən sıxışdırma inkişafı nəticəsində onlar yararsız hesab olunurlar. Onların cinsi məqsədləri yumşalmış və indi cinsi həyatının incə axını adlandıra biləcəyimiz şeyi təmsil edirlər. Yalnız psixoanalitik araşdırma bu incəliyin, hörmətin və ehtiramın arxasında uşaqlıq hissəvi həvəslərinin köhnə, indi yararsızlaşmış cinsi tələblərinin gizləndiyini sübut edə bilər. Pubertat dövrünün obyekt seçimi uşaqlıq obyektlərindən imtina etməli və şəhvani axın kimi yenidən başlamalıdır. Hər iki axının birləşməməsi çox vaxt cinsi həyatının ideallarından birinin, yəni bütün istəklərin bir obyektdə birləşdirilməsinin əldə edilə bilməməsi nəticəsini verir.

Uşaq cinsəlliyinin mənbələri

Cins həvəsinin mənşəyini izləmək səyi çərçivəsində biz indiyə qədər cinsi oyanmanın aşağıdakı şəkildə yarandığını tapmışıq: a) digər orqanik proseslərə bağlı olaraq yaşanmış doyumun təkrarı kimi, b) erogen zonaların uyğun periferik oyanması ilə, c) mənşəyini hələ tam başa düşmədiyimiz bəzi «həvəslərin», məsələn, baxma həvəsinin və qəddarlıq həvəsinin ifadəsi kimi. Sonrakı dövrdən uşaqlığa geri dönən psixoanalitik araşdırma və eyni zamanda uşağın müşahidəsi indi cinsi oyanma üçün bizə başqa mütəmadi axan mənbələri göstərmək üçün birlikdə təsir edir. Uşaqlıq müşahidəsinin çatışmazlığı ondadır ki, o, asanlıqla yanlış başa düşülə bilən obyektlərlə məşğul olur; Psixoanaliz isə öz obyektlərinə və nəticələrinə yalnız böyük çətinliklərlə və dolambaçlı yollarla nail ola bildiyi üçün çətinləşir; lakin hər iki metodun birgə təsiri nəticəsində məlumatın kifayət qədər etibarlılıq dərəcəsinə nail olunur.

Mexaniki oyanmalar

Erogen zonaların tədqiqi zamanı biz artıq bu dəri sahələrinin yalnız bütün dəri səthinə müəyyən dərəcədə xas olan qıcıqlanma qabiliyyətinin xüsusi bir artımını nümayiş etdirdiyini tapmışıq. Buna görə də, dərinin ümumi qıcıqlanmasının bəzi növlərinə çox aydın erogen təsirlərin aid edildiyini öyrəndikdə təəccüblənməyəcəyik. Bunların arasında ilk növbədə temperatur qıcıqlarını qeyd edirik; bəlkə də isti hamamların terapiya təsirini başa düşməyimiz də belə hazırlanır.

Bundan sonra, burada bədənin ritmik mexaniki silkələnmələri ilə cinsi oyanmanın yaradılmasını da qeyd etmək lazımdır; bu silkələnmələrdə üç növ qıcıq təsirini ayırd etmək lazımdır: vestibulyar sinirlərin hissi orqanına, dəriyə və dərin qatlara (əzələlər, oynaqlar aparatı) təsir edən qıcıqlar. Bu zaman yaranan həzz hisslərinə görə — burada «cinsi oyanma» və «doyum» anlayışlarını fərqləndirmədən, bütövlüklə bir sıra hallarda istifadə etməyə icazə verildiyini vurğulamaq vacibdir və bu, bizə sonradan izah axtarmaq vəzifəsini yükləyir; — müəyyən mexaniki bədən silkələnmələri ilə yaradılan həzzin sübutu ondan ibarətdir ki, uşaqlar yelləncək və uçurma kimi passiv hərəkət oyunlarını çox sevir və onların təkrarlanmasını daim tələb edirlər.⁷³ Məlumdur ki, narahat uşaqları yatırtmaq üçün yellənmə prosesi mütəmadi olaraq tətbiq edilir. Araba və sonradan dəmir yolu səyahətinin silkələnmələri böyük uşaqlar üzərində o qədər cazibədar təsir bağışlayır ki, ən azı bütün oğlan uşaqları həyatlarında bir dəfə konduktor və ya arabaçı olmaq istəyirlər. Dəmir yollarında baş verən hadisələrə onlar adətən qəribə və yüksək səviyyəli maraq göstərirlər və eyni hadisələri fantaziya fəaliyyəti dövründə (pubertatdan bir az əvvəl) incə cinsi simvolizmin nüvəsinə çevirirlər. Dəmir yolu səyahətinin seksualıqla belə əlaqələndirilməsinə məcburiyyət açıq şəkildə hərəkət hisslərinin həzz xarakterindən qaynaqlanır. Uşaqlıq dövründəki üstünlüklərin çoxunu əksinə çevirən sıxışdırma prosesi əlavə edildikdə, həmin şəxslər böyüyən və ya böyüklər kimi yelləncəklərə və yellənməyə ürəkbulanması ilə reaksiya verəcəklər, dəmir yolu səyahəti ilə dəhşətli dərəcədə tükənəcəklər və ya səyahət zamanı təşviş hücumlarına meyl edəcəklər və utandırıcı təcrübənin təkrarlanmasından dəmir yolu təşvişi ilə qorunacaqlar.

Burada — hələ də anlaşılmamış — dəhşət və mexaniki silkələnmənin qarşılaşması nəticəsində ağır histeriform travmatik nevrozun yarandığı faktı qeyd olunur. Ən azı belə qəbul etmək olar ki, kiçik intensivliklərdə cinsi oyanma mənbəyinə çevrilən bu təsirlər, həddindən artıq böyük ölçüdə təsir etdikdə, cinsi mexanizmin və ya kimyanın dərin pozulmasına səbəb olurlar.

Uşağın geniş fəal əzələ fəaliyyətinin ona bir ehtiyac olduğu və onun təmin edilməsindən fövqəladə həzz aldığı məlumdur. Bu həzzin cinsəlliklə bir əlaqəsi olub-olmadığı, onun özünün cinsi doyumu ehtiva edib-etmədiyi və ya cinsi oyanmanın səbəbi ola biləcəyi — bunlar tənqidi mülahizələrə mövzu ola bilər ki, bu mülahizələr də, şübhəsiz ki, əvvəlki hissədə yer alan və passiv hərəkət hissləri vasitəsilə həzzin cinsi xarakter daşıdığı və ya cinsi oyadıcı təsir göstərdiyi barədəki müddəaya qarşı yönələcəkdir. Lakin fakt budur ki, bir sıra şəxslər bildirirlər ki, onlar cinsiyyət orqanlarındakı oyanmanın ilk əlamətlərini oyun yoldaşları ilə boğuşma və ya güləş zamanı yaşamışlar; bu vəziyyətdə ümumi əzələ gərginliyindən başqa, rəqiblə geniş dəri təması da təsirli olur. Müəyyən bir şəxslə əzələ çəkişməsinə meyl, sonrakı illərdə söz çəkişməsinə olduğu kimi («Sevən sataşar»), həmin şəxsə yönəlmiş obyekt seçiminin yaxşı əlamətlərindən biridir. Əzələ fəaliyyəti vasitəsilə cinsi oyanmanın təşviq edilməsində sadist həvəsin köklərindən birini tanımaq olar. Bir çox fərdlər üçün boğuşma ilə cinsi oyanma arasındakı infantil əlaqə sonralar cinsi həvəslərinin üstünlük verdiyi istiqaməti müəyyən edən amillərdən biri olur.

Əzələ fəaliyyəti · Affekt prosesləri

Uşaqda cinsi oyanmanın digər mənbələri daha az şübhə doğurur. Həm eyni vaxtda müşahidə, həm də sonrakı araşdırma vasitəsilə müəyyən etmək asandır ki, bütün daha intensiv affekt prosesləri, hətta dəhşətverici oyanmalar da cinsəlliyə keçir; bu isə, yeri gəlmişkən, belə ruhi hərəkətlərin patogen təsirini anlamağa bir töhfə verə bilər. Məktəbli uşaqda imtahandan keçmə təşvişi, çətin həll olunan bir tapşırığın gərginliyi cinsi təzahürlərin partlaması üçün olduğu kimi, məktəblə münasibət üçün də əhəmiyyətli ola bilər; belə şəraitdə kifayət qədər tez-tez cinsiyyət orqanlarına toxunmağa çağıran bir qıcıq hissi və ya bütün çaşdırıcı nəticələri ilə birlikdə pollusiya bənzəri bir proses meydana çıxır. Uşaqların məktəbdəki davranışı — ki, bu, müəllimlərə kifayət qədər tapmaca verir — ümumiyyətlə onların cücərməkdə olan cinsəlliyi ilə əlaqədə qoyulmağa layiqdir. Bəzi özlüyündə xoşagəlməz affektlərin — təşvişin, ürpərmənin, vahimənin — cinsi oyadıcı təsiri çox sayda insanda yetkin həyat boyunca da qalır və çox güman ki, bunun izahıdır ki, çox sayda insan belə sensasiyalar üçün hər fürsətin arxasınca qaçır, əgər yalnız müəyyən ikinci dərəcəli şərait (bir xəyali dünyaya mənsubiyyət, oxu, teatr) xoşagəlməzlik duyğusunun ciddiliyini zəiflədirsə.⁷⁴

Əgər güman etmək mümkün olsaydı ki, intensiv ağrılı duyğulara da eyni erogen təsir xasdır, xüsusən də ağrı ikinci dərəcəli bir şərtlə yumşaldılır və ya daha uzaqda saxlanılırsa, onda bu nisbətdə mazoxist-sadist həvəsin əsas köklərindən biri olardı ki, biz onun çoxşaxəli mürəkkəbliyinə getdikcə bələd oluruq."

Nəhayət, inkarolunmazdır ki, diqqətin intellektual bir fəaliyyətə cəmlənməsi və ümumiyyətlə zehni gərginlik bir çox gənc və daha yetkin şəxslərdə cinsi bir müştərək oyanma ilə nəticələnir ki, bu da zehni «həddindən artıq işləmə»dən əsəb pozuntularının başqa cür bu qədər şübhəli çıxarılması üçün yeganə haqlı əsas kimi qəbul edilməlidir.

İndi bu nə tam, nə də tam sayda bildirilməmiş nümunələr və işarələrə nəzər saldıqdan sonra uşaq cinsi oyanmasının mənbələrini nəzərdən keçirsək, aşağıdakı ümumilikləri duymaq və ya tanımaq olar: cinsi oyanma prosesinin — ki, onun mahiyyəti bizim üçün artıq kifayət qədər tapmacalı olmuşdur — işə salınması üçün ən bol şəkildə qayğı göstərildiyi görünür. Buna ilk növbədə az və ya çox birbaşa şəkildə həssas səthlərin — dəri və hiss orqanlarının — oyanmaları qayğı göstərir, ən birbaşa isə erogen zonalar adlandırılmalı olan müəyyən yerlərə qıcıqlandırıcı təsirlər. Cinsi oyanmanın bu mənbələrində qıcıqlandırıcıların keyfiyyəti, çox güman ki, həlledicidir, hərçənd intensivlik anı (ağrı zamanı) tamamilə laqeyd deyil. Lakin bundan başqa, orqanizmdə elə qurğular mövcuddur ki, onların nəticəsi olaraq cinsi oyanma bir sıra daxili proseslərin yan təsiri kimi meydana çıxır, kifayətdir ki, bu proseslərin intensivliyi yalnız müəyyən kəmiyyət hədlərini aşmış olsun. Bizim cinsəlliyin hissəvi həvəsləri adlandırdığımız şey ya birbaşa cinsi oyanmanın bu daxili mənbələrindən törəyir, ya da belə mənbələrdən və erogen zonalardan gələn töhfələrdən təşəkkül tapır. Mümkündür ki, orqanizmdə cinsi həvəsin oyanmasına öz komponentini verməyəcək heç bir əhəmiyyətli hadisə baş verməsin.⁷⁵

Mənə elə gəlir ki, hazırda bu ümumi müddəaları daha böyük aydınlığa və əminliyə gətirmək mümkün deyil və bunun üçün iki amili məsul sayıram: birincisi, bütün baxış tərzinin yeniliyi, ikincisi isə cinsi oyanmanın mahiyyətinin bizə tamamilə naməlum olması. Lakin geniş üfüqlər açmağı vəd edən iki qeyddən imtina etmək istəmirəm: a) Necə ki, bir az əvvəl anadangəlmə cinsi konstitusiyaların müxtəlifliyini erogen zonaların müxtəlif təşəkkülü ilə əsaslandırmaq imkanını gördük, eləcə də indi eyni şeyi cinsi oyanmanın dolayı mənbələrini də cəlb etməklə sınaya bilərik. Güman etməyə icazə veririk ki, bu mənbələr bütün fərdlərdə axın təmin etsə də, hamısı bütün şəxslərdə eyni dərəcədə güclü deyil və ayrı-ayrı mənbələrin cinsi oyanmaya üstünlük verilmiş inkişafı müxtəlif cinsi konstitusiyaların diferensiasiyasına daha bir töhfə olaraq qəbul edilməlidir. b) Uzun müddət saxladığımız obrazlı ifadə təsirindən imtina edərək, cinsi oyanmanın "mənbələri"ndən danışdığımız zaman, belə bir fərziyyəyə gələ bilərik ki, digər funksiyalardan cinsi oyanmaya aparan bütün əlaqə yolları əks istiqamətdə də keçilə bilən olmalıdır. Məsələn, iki funksiyanın dodaq zonasına birgə sahib olması qida qəbulu zamanı cinsi doyumun yaranmasına səbəb olursa, eyni amil bizə qida qəbulundakı pozuntuları da anlamağa imkan verir, əgər birgə zonanın erogen funksiyaları pozulmuşsa. Bir dəfə bilsək ki, diqqətin cəmləşdirilməsi cinsi oyanma yarada bilir, onda belə bir fərziyyə yaxınlaşır ki, eyni yolla, yalnız əks istiqamətdə təsir vasitəsilə cinsi oyanma vəziyyəti idarə oluna bilən diqqət üzərində sərəncam imkanına təsir edir. Cinsi proseslərin pozuntularından çıxardığım nevrozların simptomatologiyasının xeyli hissəsi digər cinsi olmayan bədən funksiyalarının pozuntularında özünü göstərir və bu indiyədək anlaşılmaz olan təsir, əgər yalnız cinsi oyanmanın istehsalının məruz qaldığı təsirlərin əks tərəfini təşkil edirsə, daha az tapmacalı olur.⁷⁶⁷⁷

Lakin cinsi pozuntuların digər bədən funksiyalarına keçdiyi eyni yollar sağlamlıqda da digər mühüm bir fəaliyyətə xidmət etməli idi. Bu yollarla cinsi həvəs qüvvələrinin cinsi olmayan digər məqsədlərə cəlb edilməsi, yəni cinsəlliyin sublimasiyası baş verməli idi. Etirafla bitirməliyik ki, bu şübhəsiz mövcud olan, ehtimal ki, hər iki istiqamətdə keçilə bilən yollar haqqında hələ çox az etibarlı şey məlumdur.

III. Pubertatın dəyişmələri

Pubertatın başlaması ilə infantil cinsi həyatı son normal formasına keçirməli olan dəyişikliklər başlayır. Cinsi həvəs indiyə qədər əsasən avtoerotik idi, indi o, cinsi obyekti tapır. O, indiyə qədər ayrı-ayrı həvəslərdən və erogen zonalardan çıxış edərək, bir-birindən asılı olmayaraq yeganə cinsi məqsəd kimi müəyyən bir həzz axtarırdı. İndi yeni bir cinsi məqsəd verilir, ona çatmaq üçün bütün hissəvi həvəslər birlikdə fəaliyyət göstərir, erogen zonalar isə genital zonanın primatına tabe olur. Yeni cinsi məqsəd hər iki cinsə çox fərqli funksiyalar təyin etdiyi üçün, onların cinsi inkişafı indi bir-birindən çox uzaqlaşır. Kişinin inkişafı daha ardıcıldır, bizim anlayışımız üçün də daha asan əlçatandır, qadında isə hətta bir növ geriləmə baş verir. Cinsi həyatın normallığı yalnız cinsi obyektə və cinsi məqsədə yönəlmiş iki axının — nəvazişli və şəhvani axınların — dəqiq üst-üstə düşməsi ilə təmin edilir; bunlardan birincisi cinsəlliyin infantil erkən çiçəklənməsindən qalanları özündə ehtiva edir. Bu, tunelin hər iki tərəfdən qazılması kimidir.

Yeni cinsi məqsəd kişidə cinsi məhsulların boşaldılmasından ibarətdir; bu, əvvəlki məqsəddən — həzzə çatmaqdan — heç də uzaq deyil, əksinə, həzzin ən yüksək miqdarı cinsi prosesin bu son aktına bağlıdır. Cinsi həvəs indi çoxalma funksiyasının xidmətinə keçir; belə demək mümkünsə, o, altruist olur. Bu çevrilmənin baş tutması üçün, onun gedişində ilkin əsaslarla və həvəslərin bütün xüsusiyyətləri ilə hesablaşmaq lazımdır.

Orqanizmdə mürəkkəb mexanizmlərə doğru yeni əlaqələr və birləşmələr baş verməli olan hər bir başqa halda olduğu kimi, burada da bu yeni nizamlamaların baş tutmaması nəticəsində xəstəlikli pozuntular üçün imkan verilmişdir. Cinsi həyatın bütün xəstəlikli pozuntuları tam haqlı olaraq inkişaf ləngimələri kimi qəbul edilməlidir.

Genital zonaların primatı və ilkin həzz

Təsvir edilən inkişaf gedişinin başlanğıcı və son məqsədi gözümüzün önündə aydın durur. Aralıq keçidlər bizim üçün hələ də çox yerdə qaranlıqdır; onlarda birdən çox tapmacanı açılmamış qoymalı olacağıq.

Pubertat proseslərində ən gözə çarpanı onların mahiyyəti kimi seçilmişdir — xarici genital orqanların aşkar böyüməsi; uşaqlığın latent dövrü özünü məhz onlarda nisbi böyümə ləngiməsi ilə göstərmişdi. Eyni zamanda daxili genital orqanların inkişafı o qədər irəliləmişdir ki, onlar cinsi məhsullar verməyə, müvafiq olaraq yeni bir canlının formalaşmasını qəbul etməyə qadirdir. Son dərəcə mürəkkəb bir aparat beləcə hazır olmuşdur və öz istifadəyə verilməsini gözləyir.

Bu aparat qıcıqlar vasitəsilə işə salınmalıdır və indi müşahidə bizə göstərir ki, qıcıqlar onu üç yolla hədəf ala bilər, xarici dünyadan gələn bizə artıq məlum olan erogen zonaların oyanması yolu ilə, orqanik daxili aləmdən hələ araşdırılmalı olan yollarla və ruh həyatından, özünün xarici təəssüratların saxlanma yeri və daxili oyanmaların qəbul edilmə mərkəzi təşkil etdiyi sahədən. Hər üç yolla eyni vəziyyət yaradılır, «cinsi oyanma» adlandırılan və iki əlamətlə özünü büruzə verən bir vəziyyət: psixi və somatik əlamətlərlə. Psixi əlamət ən yüksək dərəcədə tələsik xarakter daşıyan özünəməxsus gərginlik hissidir; müxtəlif fiziki əlamətlər arasında birinci yerdə cinsiyyət orqanlarında baş verən dəyişikliklər durur, bunların şübhəsiz mənası var, yəni cinsi akt üçün hazırlıq, hazırlıq vəziyyəti mənası. (Kişinin cinsiyyət orqanının ereksiyası, qadının cinsiyyət orqanının islənməsi.)

Cinsi gərginlik

Cinsi oyanmanın gərginlik xarakterinə bir problem bağlıdır, həll edilməsi həm çətin, həm də cinsi proseslərin anlayışı üçün əhəmiyyətli olardı. Psixologiyada bu mövzuda hökm sürən bütün fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, mən gərginlik hissinin təbiət etibarilə xoşagəlməzlik xarakteri daşıdığını müdafiə etməyə davam etməliyəm. Mənim üçün həlledici olan budur ki, belə bir hissin psixi vəziyyətin dəyişdirilməsinə doğru təkanı var, itələyici təsir göstərir, bu isə hissedilən həzzin təbiətinə tamamilə yadandır. Lakin cinsi oyanmanın gərginliyini xoşagəlməzlik hisslərinə aid etsək, eyni gərginliyin şübhəsiz şəkildə həzzverici kimi qəbul edildiyi faktı ilə qarşılaşırıq. Cinsi proseslər tərəfindən yaradılan gərginlikdə hər yerdə həzz var; hətta cinsiyyət orqanlarının hazırlıq dəyişikliklərində belə bir növ doyum hissi açıq şəkildə görünür. Beləliklə, bu xoşagəlməzlik gərginliyi və bu həzz hissi bir-biri ilə necə əlaqədardır?

Həzz və xoşagəlməzlik problemi ilə əlaqədar olan hər şey müasir psixologiyanın ən həssas nöqtələrindən birinə toxunur. Biz mümkün qədər əlimizdəki halın şərtlərindən öyrənməyə çalışmalı və problemə bütövlükdə yaxınlaşmaqdan çəkinək. Gəlin əvvəlcə erogen zonaların yeni nizama necə uyğunlaşdığını nəzərdən keçirək. Onlara cinsi oyanmanın başlanğıcında vacib rol düşür. Cinsi obyektə bəlkə də ən uzaq olan orqan, yəni göz, obyekt axtarışı şəraitində ən çox qıcıqlanmaya məruz qalır; bu oyanmanın xüsusi keyfiyyətinin səbəbini biz cinsi obyektdə gözəllik adlandırırıq. Buna görə də cinsi obyektin üstünlükləri «cazibələr» adlanır. Bu qıcıqlandırma ilə bir tərəfdən artıq həzz bağlıdır, digər tərəfdən isə cinsi oyanmanın artması və ya hələ mövcud olmadıqda onun yaradılması bunun nəticəsidir. Əgər başqa bir erogen zonanın, məsələn, toxunan əlin oyanması da əlavə olunursa, nəticə eyni olur: bir tərəfdən tezliklə hazırlıq dəyişikliklərindən gələn həzzlə güclənən həzz hissi, digər tərəfdən isə cinsi gərginliyin daha da artması; əgər bu artıma daha çox həzz gətirməyə imkan verilmirsə, tezliklə açıq xoşagəlməzliyə çevrilir. Bəlkə də daha aydın olan digər bir hal, məsələn, cinsi baxımdan oyanmamış bir şəxsdə bir erogen zonanın, məsələn, qadının döş dərisinin toxunuşla həyəcanlandırılmasıdır. Bu toxunuş artıq həzz hissi yaradır, lakin eyni zamanda, daha çox həzz tələb edən cinsi oyanmanı doğurmaq üçün başqa heç nə kimi uyğundur. Hiss olunan həzzin daha böyük həzz ehtiyacını necə yaratdığı məhz bu problemdir.

Erogen zonaların bu prosesdə oynadığı rol aydındır. Birinə aid olan bütün zonalar üçün keçərlidir. Onların hamısı, gərginliyin artmasına səbəb olan müəyyən miqdarda həzz təmin etmək üçün, öz uyğun həyəcanlandırılmaları ilə istifadə olunur; bu gərginlik isə öz növbəsində cinsi aktı başa çatdırmaq üçün lazım olan hərəkət enerjisini təmin etməlidir. Cinsi aktın sondan əvvəlki hissəsi yenidən bir erogen zonanın, yəni genital zonanın özünün, penisin başında, buna ən uyğun obyekt — qın selikli qişası — tərəfindən və bu oyanmanın verdiyi həzz altında uyğun həyəcanlandırılmasıdır; bu dəfə refleks yolu ilə cinsiyyət maddələrinin xaricə atılmasını təmin edən hərəkət enerjisi əldə edilir. Bu sonuncu həzz intensivliyinə görə ən yüksəkdir və mexanizmi baxımından əvvəlki həzzlərdən fərqlidir. Tamamilə yüklənmənin boşalması ilə yaradılır, tamamilə doyum həzzidir və onunla birlikdə libidonun gərginliyi müvəqqəti olaraq söner.⁷⁸

İlkin həzz mexanizmi

O görünür ki, həzzin təbiətindəki bu fərqi — erogen zonaların qıcıqlandırılması ilə digər cins maddələrin boşalması arasındakı fərqi — adlandırmaqla sabitləşdirmək mənim üçün əsassız deyil. Birincisini cinsi fəaliyyətin son həzzi və ya doyum həzzinə qarşı ilkin həzz adlandırmaq uyğun olar. İlkin həzz, uşaq cinsi həvəsinin, baxmayaraq ki, daha kiçik miqyasda, əldə edə bildiyi eyni şeydir; son həzz isə yenidir, deməli, çox güman ki, yalnız pubertat dövründə yaranan şərtlərdən asılıdır. Erogen zonaların yeni funksiyası üçün düstur belədir: Onlar, uşaqlıq həyatında olduğu kimi, özündən əldə edilən ilkin həzz vasitəsilə daha böyük doyum həzzinin əldə edilməsinə imkan vermək üçün istifadə olunur.

Mən bir müddət əvvəl, psixi hadisələrin tamamilə fərqli bir sahəsindən, kiçik bir həzz hissi sayəsində daha böyük bir həzz effekti əldə edilən və bu hissin bir cəlb edici mükafat kimi təsir etdiyi başqa bir nümunə izah edə bildim. Orada da həzzin təbiəti haqqında daha ətraflı danışmaq imkanı yarandı.⁷⁹

Lakin ilkin həzzin uşaq cinsi həyatı ilə əlaqəsi, ona düşə bilən patojen rol ilə təsdiqlənir. İlkin həzzin daxil olduğu mexanizmdən, normal cinsi məqsədə nail olmaq üçün açıq-aşkar bir təhlükə yaranır; bu təhlükə, hazırlayıcı cinsi proseslərin hər hansı bir nöqtəsində ilkin həzzin çox böyük, gərginlik payının isə çox az olması halında baş verir. Onda cinsi prosesi davam etdirmək üçün lazım olan həvəs qüvvəsi itir, bütün yol qısalır və müvafiq hazırlayıcı fəaliyyət normal cinsi məqsədin yerini tutur. Bu zərərli hal, təcrübəyə görə, müvafiq erogen zonanın və ya uyğun hissəvi həvəsin uşaqlıq həyatında həzz əldə etməyə qeyri-adi dərəcədə çox töhfə vermiş olmasını şərt kimi tələb edir. Əgər bərkidilməyə təsir edən digər amillər də əlavə olunursa, sonrakı həyat üçün asanlıqla, bu bir ilkin həzzin yeni bir kontekstə inteqrasiyasına qarşı çıxan bir məcburiyyət yaranır. Əslində, çoxlu sapqınlıqların mexanizmi belədir; onlar cinsi prosesin hazırlayıcı aktlarında dayanmağı təmsil edirlər.

Cinsi mexanizminin funksiyasının uğursuzluğa uğraması, ilkin həzzin günahı sayəsində, əsasən, genital zonaların üstünlüyünün uşaqlıq həyatında da əvvəlcədən müəyyən edildiyi halda qarşısı alınır. Uşaqlıq dövrünün ikinci yarısında (səkkiz yaşdan pubertata qədər) bunun üçün həqiqətən tədbirlər görülmüş kimi görünür. Genital zonalar bu illərdə artıq yetkinlik dövründəki ilə bənzər şəkildə davranır; onlar, digər erogen zonaların təmin edilməsi ilə hər hansı bir həzz hiss edildiyi zaman, oyanma hisslərinin və hazırlıq dəyişikliklərinin mərkəzinə çevrilirlər, baxmayaraq ki, bu təsir hələ məqsədsiz qalır, yəni cinsi prosesi davam etdirməyə heç bir töhfə vermir. Beləliklə, uşaqlıq illərində doyum həzzinin yanında müəyyən miqdarda cinsi gərginlik yaranır, baxmayaraq ki, bu gərginlik daha az sabit və daha az genişdir, və indi biz cinsəlliyin mənbələri müzakirə edilərkən, müvafiq prosesin eyni dərəcədə cinsi doyum yaradıcı və cinsi həyəcanlandırıcı kimi təsir etdiyini söyləyə bildiyimiz səbəbi başa düşə bilərik. Biz qeyd edirik ki, tanıma yolunda uşaq və yetkin cinsi həyatının fərqlərini əvvəlcə həddindən artıq böyük təsəvvür etmişik və indi düzəliş edirik. Yalnız normal cinsi həyatdan sapmalar deyil, həm də onun normal quruluşu cinsəlliyin uşaqlıq ifadələri ilə müəyyən edilir.

İlkin həzzin təhlükələri · Cinsi maddələrin rolu · Cinsi oyanma problemi

Cinsi gərginliyin haradan qaynaqlandığı, erogen zonaların təmin edilməsi zamanı həzzlə eyni vaxtda yarandığı və onun mahiyyətinin nə olduğu bizə tamamilə qaranlıq qalmışdır.¹ Bu gərginliyin hər hansı bir şəkildə həzzin özündən yarandığına dair növbəti fərziyyə, təkcə öz-özlüyündə çox ehtimal olunmayan deyil, həm də cinsi məhsulların boşaldılması ilə bağlı olan ən böyük həzz zamanı heç bir gərginlik yaradılmadığı, əksinə bütün gərginliyin aradan qaldırıldığı üçün etibarsızdır. Deməli, həzz və cinsi gərginlik yalnız dolayısı ilə əlaqəli ola bilər.

Normalda yalnız cinsi maddələrdən qurtulmanın cinsi oyanmaya son qoyduğu faktından başqa, cinsi gərginliyi cinsi məhsullarla əlaqələndirmək üçün digər istinad nöqtələri də mövcuddur. Təmkinli həyatda cinsiyyət orqanı dəyişən, lakin nizamsız olmayan dövrlərdə gecələr həzz hissi ilə və cinsi aktın yuxu hallüsinasiyası zamanı cinsi maddələrdən qurtulur və bu proses — gecə boşalması — üçün qısa hallüsinasiya yolu ilə aktın əvəzləyicisini tapan cinsi gərginliyin cinsi məhsullar üçün rezervuarlarda toxum yığılmasının funksiyası olduğu fikrini rədd etmək çətindir. Cinsi mexanizmin tükənmə qabiliyyəti haqqında edilən təcrübələr də eyni mənada danışır. Toxum ehtiyatı boşaldıqda yalnız cinsi aktın icrası qeyri-mümkün olmur, həm də erogen zonaların qıcıqlanma qabiliyyəti də sıradan çıxır, onların müvafiq qıcıqlandırılması artıq həzz doğura bilmir. Beləliklə, yeri gəlmişkən öyrənirik ki, erogen zonaların qıcıqlanma qabiliyyəti üçün müəyyən dərəcədə cinsi gərginliyin özü də zəruridir.⁸⁰

Beləliklə, yanılmıramsa, kifayət qədər geniş yayılmış olan bir fərziyyəyə gəlmək məcburiyyəti yaranır: cinsi maddələrin yığılması cinsi gərginliyi yaradır və saxlayır, məsələn, bu məhsulların öz qablarının divarına təzyiqi onurğa mərkəzinə qıcıq kimi təsir edir, onun vəziyyəti yuxarı mərkəzlər tərəfindən qəbul edilir və sonra şüur üçün tanış gərginlik hissini verir. Əgər erogen zonaların qıcıqlandırılması cinsi gərginliyi artırırsa, bu yalnız belə ola bilər ki, erogen zonalar bu mərkəzlərlə əvvəlcədən formalaşmış anatomik əlaqədə durur, oradakı oyanma tonusunu yüksəldir, kifayət qədər cinsi gərginlik olduqda cinsi aktı işə salır, kifayət etmədikdə isə cinsi maddələrin istehsalını təhrik edir.

Bu təlimin zəifliyi — məsələn, v. Krafft-Ebingsin cinsi proseslər təsvirində qəbul edilmiş görünür — ondadır ki, o, yetkin kişinin cinsi fəaliyyəti üçün yaradılaraq üç cür münasibətə az diqqət yetirir, halbuki onların da izahını verməli idi. Bunlar uşaqda, qadında və kişi kastratda olan münasibətlərdir. Hər üç halda kişidə olduğu kimi cinsi məhsulların yığılmasından söhbət getmir, bu da sxemin hamar tətbiqini çətinləşdirir; orqanların qiymətləndirilməsi nəzəriyyə bununla belə, asanlıqla qəbul etmək lazımdır ki, bu halların da tabe edilməsini mümkün edəcək məlumatlar tapıla bilərdi. Hər halda, cinsi məhsulların yığılması amilinə qadir olmadığı görünən xidmətləri yükləməmək barədə xəbərdarlıq qüvvədə qalır.

Daxili cinsiyyət orqanlarının qiymətləndirilməsi · Kimyəvi nəzəriyyə

Cinsiyyət maddələrinin istehsalından əhəmiyyətli dərəcədə asılı olmayan cinsi oyanmanın mövcudluğu, kişilərdə aparılan kastreasiya müşahidələrindən aydın olur; bu müşahidələr zamanı bəzən libido əməliyyatın yaratdığı zədələnmədən qorunur, hərçənd əməliyyatı məntiqi şəkildə izah edən əks davranış qayda halındadır. Bundan əlavə, kişilərin cinsiyyət hüceyrələrinin istehsalını məhv edən xəstəliklərin, indi qısır olan fərdin libidosuna və gücünə zərər vermədiyini artıq uzun müddətdir bilirik. Bu halda, kişilərin cinsiyyət vəzilərinin daha yetkin yaşda itirilməsinin fərdin psixoloji davranışına heç bir əlavə təsir göstərməməsi, C. Riegerin iddia etdiyi qədər təəccüblü deyil. Pubertatdan əvvəl, uşaqlıq dövründə aparılan kastreasiya, cinsiyyət xarakterlərinin ləğvi məqsədinə yaxınlaşsa da, burada cinsiyyət vəzilərinin itirilməsi ilə yanaşı, onların yoxa çıxması ilə əlaqədar digər amillərin inkişafının ləngiməsi də nəzərə alına bilər.

Onurğalı heyvanlarda cinsiyyət vəzilərinin («testis və yumurtalıqlar») çıxarılması və yeni belə orqanların uyğun şəkildə dəyişdirilmiş transplantasiyası ilə aparılan təcrübələr (Lipschützin sitat gətirilən əsərinə, səh. 15 bax) nəhayət cinsi oyanmanın mənşəyinə qismən işıq salmış və hüceyrəvi cinsi məhsulların toplanmasının mümkün əhəmiyyətini daha da geri plana itirmişdir. Təcrübənin (E. Steinach) sayəsində erkəyi dişiyə, dişini isə erkəyə çevirmək mümkün olmuşdur; bu zaman heyvanın psixoseksual davranışı somatik cinsiyyət xarakterlərinə uyğun olaraq və onlarla eyni vaxtda dəyişmişdir. Bu cinsiyyəti müəyyənləşdirən təsir toxum telləri və yumurta kimi spesifik cinsiyyət hüceyrələrini əmələ gətirən cinsiyyət vəzinin hissəsinə deyil, müəlliflərin buna görə «pubertat vəzisi» kimi xüsusi vurğuladıqları onun interstisial toxumasına aid olmalıdır. Tamamilə mümkündür ki, sonrakı tədqiqatlar yetkinlik vəzinin normal halda ikicinsli quruluşa malik olduğunu aşkara çıxarsın, bununla da ali heyvanların biseksuallığı təlimi anatomik əsas qazanmış olar, və artıq indi ehtimal olunur ki, o, cinsi oyanma və cinsiyyət xarakterlərinin istehsalı ilə məşğul olan yeganə orqan deyildir. Hər halda bu yeni bioloji tapıntı qalxanabənzər vəzin cinsəllik üçün roluna dair əvvəlcədən öyrəndiklərimizə bağlanır. İndi güman edə bilərik ki, cinsiyyət vəzlərinin interstisial hissəsində xüsusi kimyəvi maddələr əmələ gəlir, onlar qan axını tərəfindən qəbul edilərək mərkəzi sinir sisteminin müəyyən hissələrinin cinsi gərginliklə yüklənməsini meydana gətirir, necə ki, biz belə bir toksik qıcıqlandırıcının xüsusi orqan qıcığına çevrilməsini bədənə kənardan daxil edilmiş digər zəhərli maddələrdən tanıyırıq. Cinsi oyanmanın mərkəzi aparatların əvvəlcədən yüklənməsi zamanı erogen zonaların qıcıqlandırılması yolu ilə necə meydana gəldiyini və bu cinsi proseslərdə saf toksik və fizioloji qıcıq təsirlərinin hansı qarışıqlıqlarını yaratdığını hətta yalnız hipotetik olaraq araşdırmaq indiki mərhələdə aktual vəzifə ola bilməz. Cinsi proseslərə dair bu anlayışda bizim üçün əsas olaraq xüsusi, cinsi maddələr mübadiləsindən qaynaqlanan maddələrin mövcudluğunu qəbul etmək kifayətdir. Çünki bu zahirən ixtiyari müddəa az diqqət yetirilmiş, lakin son dərəcə diqqətəlayiq bir dərrakə ilə dəstəklənir. Yalnız cinsi həyatın pozulmalarına qaytarıla bilən nevrozlar intoksikasiya və abstinensiya fenomenlərinə ən böyük klinik oxşarlıq göstərir, hansı ki, həzz yaradan zəhərli maddələrin (alkaloidlərin) adət halına gəlmiş daxil edilməsi nəticəsində meydana çıxır.

Libido nəzəriyyəsi

Cinsi oyanmanın kimyəvi əsası haqqında bu ehtimallarla cinsi həyatın psixi təzahürlərini mənimsəmək üçün yaratdığımız köməkçi təsəvvürlər yaxşı uzlaşır. Biz libido anlayışını cinsi oyanma sahəsindəki prosesləri və çevrilmələri ölçə biləcək kəmiyyətcə dəyişkən qüvvə olaraq müəyyən etdik. Bu libidonu ümumiyyətlə psixi proseslərin altında yatan enerjidən xüsusi mənşəyinə görə ayırırıq və bununla ona keyfiyyət xarakteri də veririk. Libidinöz və digər psixi enerjinin ayrılmasında orqanizmin cinsi proseslərinin qidalanma proseslərindən xüsusi kimyəviliklə fərqləndiyi fərziyyəsini ifadə edirik. Perversiyaların və psixonevrozların təhlili bizi belə bir anlayışa gətirdi ki, bu cinsi oyanma yalnız sözdə cinsiyyət üzvləri tərəfindən deyil, bütün bədən orqanları tərəfindən təmin edilir. Beləliklə, biz psixi təmsilçiliyini Mən-libidosu adlandırdığımız, istehsalı, artması və ya azalması, bölgüsü və yerdəyişməsi bizə müşahidə olunan psixoseksual hadisələr üçün izah imkanları təqdim etməli olan bir libido kəmiyyəti təsəvvürü formalaşdırırıq.

Lakin bu Mən-libidosu analitik öyrənmə üçün əlverişli şəkildə yalnız o zaman əlçatan olur ki, o, cinsi obyektlərin yüklənməsi üçün psixi istifadəni tapmış, yəni obyekt-libidosuna çevrilmişdir. Biz onu sonra obyektlər üzərində cəmləşdiyini, onlarda fiksasiya olunduğunu və ya bu obyektləri tərk edib onlardan başqalarına keçdiyini və bu mövqelərdən fərdin cinsi fəaliyyətini istiqamətləndirdiyini görürük ki, bu da doyuma, yəni libidonun qismən və müvəqqəti sönməsinə gətirib çıxarır. Sözdə transfer nevrozlarının psixoanalizi (histeriya və məcburiyyət nevrozu) bizə burada etibarlı bir baxış imkanı verir.

Obyekt-libidosunun talelərindən hələ də tanıya bilərik ki, o, obyektlərdən çəkilir, xüsusi gərginlik vəziyyətlərində asılı vəziyyətdə saxlanılır və nəhayət Mənə geri qaytarılır, belə ki, yenidən Mən-libidosuna çevrilmiş olur. Mən-libidosunu obyekt-libidosundan fərqli olaraq narsisistik libido da adlandırırıq. Psixoanaliz baxımından biz keçilməsi bizə icazə verilməyən bir sərhəddən sanki o tərəfə baxaraq narsisistik libidonun mexanizminə nəzər salırıq və hər ikisinin münasibəti haqqında təsəvvür formalaşdırırıq. Narsisistik və ya Mən-libidosu bizə elə görünür ki, böyük anbar kimi, oradan obyekt yüklənmələri göndərilir və ora yenidən daxil edilir, Mənin narsisistik libido yüklənməsi isə ilk uşaqlıqda reallaşmış ilkin vəziyyət kimi, hansı ki, libidonun sonrakı göndərişləri ilə yalnız örtülür, əsasən onların arxasında qorunub saxlanılmışdır.

Nevrotik və psixotik pozuntuların libido nəzəriyyəsinin vəzifəsi müşahidə olunan bütün hadisələri və aşkar edilmiş prosesləri libido iqtisadiyyatının terminləri ilə ifadə etməkdən ibarət olmalıdır. Asanlıqla təxmin etmək olar ki, bu zaman Mən libidosunun taleyinə daha böyük əhəmiyyət düşəcək, xüsusən də söhbət daha dərin psixotik pozuntuların izahından getdikdə. Çətinlik onda olur ki, tədqiqat vasitəmiz olan psixoanaliz bizə hələlik yalnız obyekt libidosundakı dəyişikliklər barədə etibarlı məlumat verir,⁶ Mən libidosunu isə Məndə təsir edən digər enerjilərdən asanlıqla ayıra bilmir.⁷⁸¹⁸²⁸³

Libido nəzəriyyəsinin davam etdirilməsi buna görə hələlik yalnız spekulyasiya yolu ilə mümkündür. Lakin C. G. Yunqun ardınca libido anlayışının özünü qeyri-müəyyənləşdirib onu ümumiyyətlə psixi həvəs qüvvəsi ilə eyniləşdirdikdə, indiyə qədərki psixoanalitik müşahidədən əldə edilən bütün qazancdan imtina edilir.

Cinsi həvəs təhriklərinin digərlərindən ayrılması və bununla da libido anlayışının yalnız birincilərlə məhdudlaşdırılması yuxarıda müzakirə olunan cinsi funksiyanın xüsusi kimya quruluşu fərziyyəsində güclü dəstək tapır.

Kişi və qadın arasındakı fərq

Məlumdur ki, kişi və qadın xarakterinin kəskin ayrılması yalnız yetkinlik dövrü ilə birlikdə meydana gəlir, bu ziddiyyət sonradan heç bir başqa ziddiyyət kimi insanların həyat quruluşuna həlledici təsir göstərmir. Kişi və qadın mayası isə artıq uşaqlıq çağında yaxşı seçilir; cinsəllik ləngimələrinin (utanma, ikrah, rəhm və s.) inkişafı kiçik qızcığazda oğlandakından daha erkən və daha az müqavimətə qarşı baş verir; cinsəlliyin sıxışdırılmasına meyl ümumiyyətlə daha böyük görünür; cinsəlliyin hissəvi həvəsləri özünü göstərdikdə, onlar passiv formaya üstünlük verirlər. Lakin erogen zonaların avtoerotik fəaliyyəti hər iki cinsdə eynidir və bu uyğunluq sayəsində yetkinlik dövründən sonra meydana gələn cins fərqinin mümkünlüyü uşaqlıq üçün aradan qaldırılır. Avtoerotik və masturbator cinsi təzahürləri nəzərə alaraq belə bir müddəa irəli sürmək olar ki, kiçik qızların cinsəlliyi tamamilə kişi xarakteri daşıyır. Bəli, əgər «kişi və qadın» anlayışlarına daha müəyyən məzmun vermək mümkün olsaydı, o zaman belə bir iddianı da müdafiə etmək olardı ki, libido istər kişidə, istərsə də qadında meydana gəlsin və obyektindən asılı olmayaraq — istər bu kişi, istərsə də qadın olsun — müntəzəm və qanunauyğun olaraq kişi təbiətlidir.

Biseksuallıq nöqteyi-nəzərindən tanış olduğum vaxtdan bəri, bu məqamı burada həlledici sayıram və biseksuallığı nəzərə almadan, kişi və qadının əslində müşahidə edilən cinsi ifadələrini başa düşməyə nail olmaq çətindir, fikrini bildirirəm.

Kişidə və qadında aparıcı zonalar

Bundan əlavə, yalnız aşağıdakıları əlavə edə bilərəm: Aparıcı erogen zona qız uşağında da klitorisdə yerləşir, bu da kişinin genital zonası olan başcığa homologdur. Kiçik qızlarda masturbasiya haqqında əldə edə biləcəyim bütün məlumatlar klitorislə bağlı idi, gələcək cinsi funksiyalar üçün əhəmiyyətli olan xarici cinsiyyət orqanının hissələri ilə deyil. Qız uşağının başdan çıxarmanın təsiri altında klitoris masturbasiyasından başqa bir şeyə nail ola biləcəyinə şübhə edirəm, yalnız çox nadir hallarda istisna ola bilər. Kiçik qızlarda çox tez-tez rast gəlinən cinsi oyanmanın spontan boşalmaları klitorisin titrəmələri şəklində özünü göstərir və onun tez-tez baş verən ereksiyaları qızlara, öz cinsi proseslərinin hisslərini sadəcə oğlanlara köçürməklə, digər cinsin cinsi ifadələrini təlimat olmadan da düzgün qiymətləndirməyə imkan verir.⁸⁴

Kiçik qızın qadınlaşmasını anlamaq istəyirsənsə, bu klitoral oyanmanın daha sonrakı taleyini izləmək lazımdır. Oğlana libidonun böyük bir irəliləyişini gətirən pubertat dövrü, qız üçün, məhz klitoral cinsəlliyin təsirinə məruz qaldığı yeni bir sıxışdırma dalğası ilə xarakterizə olunur. Bu prosesdə sıxışdırmaya məruz qalan, kişiliyin cinsəl həyatının bir hissəsidir. Qadının pubertat dövründə baş verən bu sıxışdırma nəticəsində yaradılan cinsəl maneələrin güclənməsi, sonra kişilərin libidosu üçün bir qıcıq yaradır və onun öz fəaliyyətini artırmağa məcbur edir: libidonun yüksəkliyi ilə birlikdə, yalnız özünü inkar edən, cinsəlliyini təkzib edən qadın üçün tam mənada mövcud olan cinsəl həddindən artıq qiymətləndirmə də artır. Klitoris, sonunda icazə verilən cinsəl akt zamanı özü həyəcanlanarsa, bu oyanmanı qonşu qadın orqanlarına ötürmək rolunu saxlayır; təxminən, bir çöpün daha bərk odun alovlandırmaq üçün istifadə oluna bilməsi kimi. Bu ötürmənin baş verməsi çox vaxt bir müddət tələb edir və bu müddət ərzində gənc qadın anestetik olur. Əgər klitoral zona öz oyanmasını verməkdən imtina edərsə, bu anesteziya daimi ola bilər; bu isə məhz uşaqlıq dövründə geniş miqyasda fəaliyyət göstərməklə hazırlanır. Qadınların anesteziyasının çox vaxt yalnız görünüşdə, yəni lokal olduğunu məlumdur. Onlar qın girişində anestetikdirlər, lakin klitoris və ya hətta digər zonalar tərəfindən oyanma qabiliyyətindən məhrum deyillər. Anesteziyanın bu erogen səbəblərinə, eyni zamanda sıxışdırma ilə şərtlənən psixi səbəblər də əlavə olunur.

Əgər erogen həyəcanlanmanın klitorisdən qın girişinə ötürülməsi uğurla həyata keçirilibsə, qadın beləliklə, sonrakı cinsəl fəaliyyət üçün aparıcı zonasını dəyişmiş olur; kişi isə öz zonasını uşaqlıqdan bəri saxlamışdır. Bu aparıcı erogen zonanın dəyişməsi, eləcə də pubertat dövründəki sıxışdırma təkanında, ki sanki uşaqlıq kişiliyini kənara qoyur, qadının nevroza, xüsusilə də histeriyaya meylliliyinin əsas şərtləri yerləşir. Bu şərtlər beləliklə, qadın təbiətinin mahiyyəti ilə sıx bağlıdır.

Obyektin tapılması

Pubertat hadisələri genital zonaların üstünlüyünü müəyyən etdikdə və kişidə ereksiya olmuş orqanın irəliyə doğru əmrverici təzyiqi yeni cinsi məqsədə, yəni genital zonanı qıcıqlandıran bədən boşluğuna nüfuz etməyə işarə etdikdə, psixoloji tərəfdən obyektin tapılması baş verir; bu axtarış üçün ən erkən uşaqlıq dövründən bəri hazırlıq işləri görülmüşdür. İlk cinsi doyum hələ qida qəbulu ilə əlaqəli ikən, cinsi həvəs öz bədənindən kənarda, ananın sinəsində bir cinsi obyektə malik idi. O, bu obyekti yalnız sonradan, bəlkə də uşağa doyum verən orqana sahib olan şəxsin bütün təsəvvürünü formalaşdırmaq imkanı yarandığı zaman itirdi. Cinsiyyət həvəsi bundan sonra adətən avtoerotik olur və yalnız latent dövrün aşılmasından sonra ilkin münasibət yenidən bərpa olunur. Uşağın anasının sinəsini əmməsinin hər bir sevgi münasibəti üçün nümunəvi olması təsadüfi deyil. Obyekt axtarışı əslində yenidən tapmadır.⁸⁵

Südəmər körpəlik dövrünün cinsi obyekti

Lakin bütün cinsi münasibətlərin ilk və ən vacibi olan bu münasibətdən, cinsi fəaliyyətin qida qəbulundan ayrılmasından sonra da vacib bir hissə qalır; bu hissə obyekt seçimini hazırlayır və itirilmiş xoşbəxtliyi bərpa etməyə kömək edir. Bütün latent dövr boyunca uşaq, onun çarəsizliyinə çarə tapıb ehtiyaclarını ödəyən digər şəxsləri, südəmər dövründə dayəyə olan münasibətinin nümunəsi və davamı olaraq, tamamilə həmin üslubda sevməyi öyrənir. İnsan uşağın qayğı göstərən şəxslərə qarşı olan nəvazişli hisslərini və onlara göstərdiyi hörməti cinsi sevgi ilə eyniləşdirməyə qarşı çıxmaq istəyə bilər, lakin mənim fikrimcə, daha dəqiq psixoloji araşdırma bu eyniliyi hər hansı bir şübhədən uzaq olaraq müəyyən edə biləcəkdir. Uşağın qayğı göstərən şəxslə münasibəti, onun üçün erogen zonalar hesabına bitib-tükənməyən cinsi oyanma və doyum mənbəyidir; xüsusilə də sonuncu — adətən ana — uşağa öz cinsi həyatından gələn hisslərlə yanaşır, onu oxşayır, öpür, yelləyir və onu tamamilə etibarlı bir cinsi obyektin əvəzi kimi qəbul edir.² Anaya, bütün nəvazişləri ilə uşağının cinsi həvəsini oyatdığını və onun sonrakı intensivliyinə hazırlıq gördüyünü izah etsələr, yəqin ki, dəhşətə gələrdi. O, öz hərəkətlərini qeyri-cinsi «saf» sevgi hesab edir, çünki bədən baxımı zamanı qaçınılmaz olanlardan artıq oyanmaları uşağın genital orqanlarına verməkdən ehtiyatla çəkinir. Lakin bildiyimiz kimi, cinsiyyət həvəsi yalnız genital zonanın oyanması ilə oyadılmır; nəvaziş adlandırdığımız şey, mütləq bir gün öz təsirini genital zonalar üzərində də göstərəcəkdir. digər tərəfdən yenidən rast gəlinir. Bu sonuncu, patoloji nəticələr üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir, lakin burada nəzərdə tutulan kontekstə uyğun gəlmir.⁸⁶

Əgər ana, həvəslərin bütün ruhi həyat üçün, bütün etik və psixiki nailiyyətlər üçün yüksək əhəmiyyətini daha yaxşı başa düşsəydi, aydınlaşdırmadan sonra bütün özünə qınamaqlardan da qurtular. O, uşağı sevməyi öyrətdikdə yalnız öz vəzifəsini yerinə yetirir; uşaq güclü cinsi ehtiyacı olan, enerjili bir insan olmalıdır və həyatında həvəsin insanı sövq etdiyi bütün işləri görməlidir. Valideyn nəvazişinin həddindən artıq çoxluğu, şübhəsiz, zərərli olacaq, çünki o, cinsi yetkinləşməni sürətləndirir, həmçinin uşağı «ərköyünləşdirərək», onu sonrakı həyatda sevgidən müvəqqəti olaraq imtina etməyə və ya ondan daha az miqdara razı olmağa qadir olmayan bir vəziyyətə salır. Uşaq valideynlərinin nəvazişinə olan istəyində doymaz olduğunu göstərsə, bu, sonrakı nevrozluğun ən yaxşı əlamətlərindən biridir; digər tərəfdən, adətən həddindən artıq nəvazişə meylli olan nevrozlu valideynlər, öz oxşamaları ilə uşağın nevroz xəstəliyinə olan predispozisiyasını ən tez şəkildə oyadacaqlar. Bu nümunədən aydın olur ki, nevrozlu valideynlər üçün öz pozğunluqlarını uşaqlara ötürməyin irsiyyət yolundan daha birbaşa yolları var.

Uşaqların özləri erkən yaşlarından etibarən elə davranırlar ki, sanki onların qoruyucularına olan bağlılığı cinsi sevginin təbiətindən imiş. Uşaqların təşvişi, əslində, sevdikləri şəxsin yoxluğunu ifadə etməkdən başqa bir şey deyil; ona görə də onlar hər bir yad adama təşvişlə cavab verirlər; qaranlıqda qorxurlar, çünki qaranlıqda sevdikləri şəxsi görmürlər, və qaranlıqda həmin şəxsin əlini tuta bildikləri zaman sakitləşirlər. Uşaq dəhşətlərinin və dayələrin vahiməli hekayələrinin təsirini, uşaqların təşvişliliyini onların yaratdığını güman etməklə, həddindən artıq qiymətləndiririk. Təşvişə meylli uşaqlar, digərlərinin heç cür qəbul etmədiyi hekayələri yalnız qəbul edirlər; və təşvişə yalnız həddindən artıq böyük, vaxtından əvvəl inkişaf etmiş və ya ərköyünlük nəticəsində tələbkar olmuş cinsi həvəsi olan uşaqlar meyllidirlər. Uşaq, bu zaman, yetkin insan kimi davranır, çünki libidosunu təşvişə çevirir, nə vaxt ki, onu təmin edə bilmir; və yetkin insan, əgər təmin edilməmiş libido nəticəsində nevrozlu olubsa, öz təşvişində uşaq kimi davranacaq, tək qaldığı, yəni sevgisinə əmin olduğu bir şəxsin olmadığı anda təşvişə qapılacaq və bu təşvişi ən uşaqca tədbirlərlə yatdırmağa çalışacaq.

Əgər valideynlərin uşağa göstərdikləri nəvaziş, cinsi həvəsi fiziki yetkinlik şərtləri mövcud olmadan əvvəl, yəni erkən yaşda, psixi oyanmanın cinsiyyət sistemini aydın şəkildə qıracaq qədər güclü oyatmağından uğurla qaçınmışsa, onda o, bu uşağı yetkinlik yaşında cinsi obyektin seçilməsində yönləndirmə vəzifəsini yerinə yetirə bilər. Şübhəsiz ki, uşağa ən yaxın olanı, uşaqlığından bəri belə desək, söndürülmüş libidoyla sevdiyi şəxslərin özlərini cinsi obyekt kimi seçməsi idi.⁸⁷ Lakin cinsi yetkinliyin təxirə salınması sayəsində digər cinsi maneələrlə yanaşı, inses səddini qurmaq, yəni uşaqlıqdakı sevimli şəxsləri qan qohumları kimi obyekt seçimindən açıq şəkildə kənarlaşdıran əxlaqi qaydaları mənimsəmək üçün vaxt qazanılmışdır. Bu qadağaya riayət etmək, ilk növbədə, ailə tərəfindən maraqların mənimsənilməsinə qarşı mübarizə aparmalı olan cəmiyyətin mədəni tələbidir; çünki cəmiyyət yüksək sosial vahidlərin yaradılması üçün ailəyə ehtiyac duyur və buna görə də hər bir fərdin, xüsusilə gəncin, uşaqlıqda yeganə həlledici olan ailəsi ilə əlaqəsini zəiflətmək üçün bütün vasitələrlə çalışır.⁸⁸

Obyekt seçimi əvvəlcə təsəvvürdə həyata keçirilir və yeni-yetkinləşən gənclərin cinsi həyatının, icra olunması nəzərdə tutulmayan təsəvvürlər, yəni fantaziyalarla məşğul olmaqdan başqa demək olar ki, heç bir digər imkanı yoxdur. Bu fantaziyalarda bütün insanlarda uşaqlıq meylləri, indi somatik təzyiqlə gücləndirilmiş şəkildə, yenidən ortaya çıxır və onların arasında qanunauyğun tezliklə və birinci yerdə, artıq cinsi cazibə ilə fərqləndirilmiş uşağın valideynlərə olan cinsi həyəcanı, oğlanın anaya və qızın ataya olan cinsi həyəcanı dayanır. Bu aydın şəkildə insest xarakterli fantaziyaların öhdəsindən gəlmə və rədd edilməsi ilə eyni vaxtda, pubertat dövrünün ən əhəmiyyətli, lakin ən ağrılı psixiki nailiyyətlərindən biri həyata keçirilir: valideynlərin avtoritetindən ayrılma. Bu ayrılma sayəsində yeni nəsillə köhnə nəsil arasında mədəniyyət inkişafı üçün çox vacib olan qarşıdurma yaradılır. Fərdlərin keçməli olduğu inkişaf yolunun hər bir mərhələsində onların bir qismi geridə qalır və beləliklə, valideynlərin avtoritetini heç vaxt üstələməyən və onlara olan nəvazişlərini ya heç, ya da yalnız çox natamam geri çəkən şəxslər də mövcuddur. Bunlar əsasən qızlardır ki, valideynlərin sevinci üçün pubertatdan çox sonra da tam uşaq sevgisində qalır və sonra öyrənmək çox faydalıdır ki, bu qızların sonrakı evliliyində ərlərinə layiq olanı vermə qabiliyyəti çatışmır. Onlar soyuq həyat yoldaşları olurlar və cinsi anesteziya vəziyyətində qalırlar. Bundan belə nəticə çıxarılır ki, görünüşdə qeyri-cinsi olan valideynlərə sevgi və cinsi sevgi eyni mənbələrdən qidalanır, yəni birincisi yalnız libidonun uşaqlıq sabitləşməsinə uyğun gəlir.⁸⁹⁹⁰

Haqlı olaraq deyilir ki, Edip kompleksi nevrozların nüvə kompleksidir və nevrozun məzmununda əsas hissəni təşkil edir. Uşaqlıq cinsəlliyi onda zirvəyə çatır və öz təsirləri ilə böyüklərin cinsəlliyinə həlledici təsir göstərir. Hər yeni insana Edip kompleksini aşmaq vəzifəsi qoyulur; bunu bacarmayan nevroza məhkumdur. Psixoanalitik işin inkişafı Edip kompleksinin bu əhəmiyyətini getdikcə daha kəskin cizgilərlə üzə çıxarmışdır; onun tanınması psixoanalizin tərəfdarlarını rəqiblərindən ayıran şibboletə çevrilmişdir.⁹¹⁹²

Psixoseksual inkişafın daha dərin pozğunluqlarına nə qədər yaxınlaşsaq, insest obyekt seçiminin əhəmiyyəti o qədər aydın üzə çıxır. Psixonevrozlu xəstələrdə cinsəlliyə qarşı imtina nəticəsində psixoseksual fəaliyyətin böyük bir hissəsi və ya hamısı obyekt axtarışı üçün şüursuzluqda qalır. Həddindən artıq nəvaziş ehtiyacı olan və cinsi həyatın real tələblərindən eyni dərəcədə qorxan qızlar üçün bir tərəfdən həyatda aseksual sevgi idealını reallaşdırmaq, digər tərəfdən isə özünü qınamadan ifadə edə biləcəkləri bir nəvazişin arxasında libidolarını gizlətmək, uşaqlıqdan qalıb yetkinlik dövründə yenidən canlanan valideyn və ya bacı-qardaşlara olan meylini ömür boyu davam etdirmək qarşıdurulmaz bir təklifə çevrilir. Psixoanaliz belə şəxslərə asanlıqla sübut edə bilər ki, onlar bu qohumlarına sözün adi mənasında aşiqdirlər; çünki o, simptomlar və digər xəstəlik əlamətləri vasitəsilə onların şüursuz düşüncələrini üzə çıxarır və şüurlu vəziyyətə gətirir. Hətta əvvəlcə sağlam olan bir şəxs bədbəxt bir sevgi təcrübəsindən sonra xəstələndikdə, belə bir xəstəliyin mexanizmi kimi libidonun uşaqlıqda üstünlük verilən şəxslərə geri dönməsini qətiyyətlə aşkar etmək olar. Libidosunun insest bərkiməsini uğurla obyekt seçimi təsadüfən qaçmış olanlar belə, onun təsirindən tamamilə qorunmuş deyillər. Gənc kişinin ilk ciddi aşiq olması, çox vaxt olduğu kimi, yetkin bir qadına, qızınkı isə daha yaşlı, avtoritet sahibi bir kişiyə yönəldiyi zaman, bu inkişaf mərhələsinin aydın bir əks-sədası müşahidə olunur; bu şəxslər onlara ana və ata obrazını canlandırmağa qadirdir.⁹³ Bu nümunələrə daha sərbəst şəkildə əsaslanaraq, obyekt seçimi ümumiyyətlə baş verir. Hər şeydən əvvəl kişi, uşaqlıq başlanğıclarından bəri ona hakim olan ana xatirə obrazını axtarır; hələ sağ olan ana bu yenilənməyə qarşı müqavimət göstərsə və ona düşmənçiliklə yanaşsa, bu tam uyğunluqdadır.

İnversiyanın qarşısının alınması

Uşaqlıq dövründə valideynlərlə əlaqələrin sonradan cinsi obyektin seçilməsində bu qədər əhəmiyyətli olması nəzərə alınarsa, uşaqlıq əlaqələrinə hər hansı bir maneənin yetkinlikdən sonra cinsi həyatda ən ağır nəticələr doğurduğunu başa düşmək asandır; aşiqin qısqanclığı da heç vaxt uşaqlıq kökündən və ya ən azından uşaqlıq gücləndirməsindən məhrum deyil. Valideynlər arasında mübahisələr, onların bədbəxt evliliyi uşaqlarda pozulmuş cinsi inkişaf və ya nevroz xəstəliyi üçün ən ağır predispozisiyanı yaradır.

Valideynlərə olan uşaqlıq meyli, yetkinlik dövründə yenidən canlanaraq obyekt seçiminə yol göstərən izlərin ən əhəmiyyətlisi, lakin yeganəsi deyil. Eyni mənşəli digər başlanğıclar kişiyə hələ də uşaqlığına əsaslanaraq birdən çox cinsi sıra inkişaf etdirməyə, obyekt seçimi üçün çox müxtəlif şərtlər formalaşdırmağa imkan verir.

Obyekt seçimi zamanı qarşıya çıxan vəzifələrdən biri əks cinsi səhv etməməkdir. Məlum olduğu kimi, bu vəzifə bir qədər təxmin etmədən həll olunmur. Pubertatdan sonrakı ilk təhriklər çox vaxt — daimi ziyan vermədən — yanlış yola düşür. Dessoir haqlı olaraq gənclər və qızların öz cinslərinə qarşı olan həvəskar dostluqlarında hansı qanunauyğunluğun özünü göstərdiyinə diqqət çəkmişdir. Cinsi obyektin daimi inversiyasına mane olan ən böyük qüvvə, şübhəsiz ki, əks cinsiyyət xarakterlərinin bir-birinə göstərdiyi cazibədir; bunun izahı bu müzakirələr çərçivəsində verilə bilməz. Lakin bu amilin özü təkbaşına kifayət etmir, inversiyanı istisna etmək üçün müxtəlif dəstəkləyici amillər əlavə olunur. Hər şeydən əvvəl, cəmiyyətin avtoritet təzyiqi; inversiya cinayət kimi qəbul edilmədiyi yerlərdə, onun cinsi meyillərə bir çox fərdin tam uyğun gəldiyi təcrübəsinə rast gəlmək olar. Bundan əlavə, kişi üçün uşaqlıqda ananın və uşaq ikən himayəsinə tapşırıldığı digər qadınların nəvazişi haqqında xatirənin, onun seçimini qadına yönəltməkdə enerjili şəkildə kömək etdiyini qəbul etmək olar, halbuki atadan gələn erkən cinsi qorxutma və ona qarşı rəqabət mövqeyi eyni cinsdən uzaqlaşdırır. Hər iki amil, cinsi fəaliyyəti ananın xüsusi himayəsi altında olan qız üçün də keçərlidir. Beləliklə, öz cinsinə qarşı düşmən münasibət yaranır və bu, obyekt seçimini normal hesab olunan məna baxımından həlledici şəkildə təsir edir. Oğlanların kişi şəxslər tərəfindən (qədim dünyada qullar) tərbiyə edilməsi homoseksuallığı qəbul etməyə səbəb olur; bu günkü aristokratiyada inversiyanın tez-tez rast gəlinməsi, bəlkə də kişi xidmətçilərin istifadəsi və anaların uşaqlarına daha az fərdi qayğı göstərməsi ilə bir qədər daha aydın olur. Bəzi histeriklərdə belə bir vəziyyət ortaya çıxır ki, valideynlərdən birinin erkən itirilməsi (ölüm, boşanma, uzaqlaşma nəticəsində), bundan sonra qalan valideynin uşağın bütün sevgisini özünə cəlb etməsi, sonradan cinsi obyekt kimi seçilən şəxsin cinsini müəyyən edən şərti təyin etmiş və beləliklə də daimi inversiyaya imkan vermişdir.⁹⁴⁹⁵

Xülasə

Cinsəl həvəsin obyektinə və məqsədinə aid olan sapmalarından yola çıxaraq, bu sapmaların doğuşdan gələn quruluştanmı, yoxsa həyat təsirləri nəticəsində qazanılıbmı sualını irəli sürdüyümüz vəziyyətdə, nəticə çıxarmağa çalışmaq artıq vaxtı gəlib. Bu sualın cavabı bizə psixonevrozlu xəstələrdəki cinsəl həvəs münasibətlərinə aid anlayışdan doğdu; bu, çoxlu sayda olan və sağlam insanlardan uzaq olmayan bir insan qrupudur və bu anlayışı psixoanalitik araşdırmalarla əldə etmişdik. Beləliklə, bu şəxslərdə bütün perversiyalara meyllərin şüursuz qüvvələr kimi aşkar edilə bilindiğini və simptom yaradıcıları kimi özünü büruzə verdiyini gördük və nevrozun perversiyanın bir növ mənfi təsviri olduğunu deyə bildik. İndi aşkar edilmiş olan perversiya meyllərinin geniş yayılmasını nəzərə alaraq, perversiyalara aid quruluşun insan cinsəl həvəsinin ilkin ümumi quruluşu olduğu, normal cinsəl davranışın isə yetkinləşmə prosesi boyunca orqanik dəyişikliklər və psixi ləngimələr nəticəsində bu ilkin quruluşdan inkişaf etdiyi nöqteyi-nəzər bizə özünü qəbul etdirdi. İlkin quruluşu uşaqlıq dövründə göstərə biləcəyimizə ümid edirdik; cinsəl həvəsin istiqamətini məhdudlaşdıran qüvvələr arasında utancı, iyrənməni, şəfqəti və əxlaq ilə avtoritetin sosial quruluşlarını önə çıxardıq. Beləliklə, normal cinsəl həyatdan olan hər bir sabitləşmiş sapmada inkişafın ləngiməsinin və infantilizmin bir hissəsini görməli idik.

İlkin quruluşun dəyişkənliklərinin əhəmiyyətini önə çıxarmalı idik, lakin bu dəyişkənliklər ilə həyat təsirləri arasında qarşıdurma deyil, əməkdaşlıq münasibəti olduğunu qəbul etməli idik. Digər tərəfdən, ilkin quruluş mürəkkəb olduğu üçün, cinsəl həvəsin özü də çoxsaylı amillərdən təşkil olunan bir şey kimi görünürdü və perversiyalarda sanki öz tərkib hissələrinə ayrılırdı. Beləliklə, perversiyalar bir tərəfdən inkişafın ləngimələri, digər tərəfdən isə normal inkişafın dissosiasiyaları kimi özünü göstərdi. Hər iki yanaşma, böyüyün cinsəl həvəsinin uşaqlıq həyatındakı çoxsaylı təhriklərin vahid bir bütövlük, tək bir məqsədə yönəlmiş bir təkan halında birləşməsi nəticəsində yarandığı fərzində birləşirdi.

Biz, psixonevrotiklərdə pervers meyillərin üstünlük təşkil etməsinin izahını da əlavə etdik; bu üstünlüyü, «sıxışdırma» nəticəsində əsas axın yatağının dəyişdirilməsi ilə yan yolların kollateral dolması kimi tanıdıq və sonra uşaqlıq dövründəki cinsi həyatın nəzərdən keçirilməsinə yönəldik. Uşaqlıq dövrünə cinsi həvəsin mənsub olmadığı və uşağın az-çox müşahidə olunan cinsi ifadələrinin qayda pozan hadisələr kimi təsvir edildiyini təəssüf hissi ilə qarşıladıq. Bizə daha çox belə görünürdü ki, uşaq dünyaya cinsi fəaliyyətin toxumlarını da gətirir və qidalanma zamanı cinsi doyumla yanaşı, daha sonra «əmmə» kimi yaxşı tanınan fəaliyyətdə dəfələrlə əldə etməyə çalışdığı cinsi doyumdan da həzz alır. Lakin uşağın cinsi fəaliyyəti onun digər funksiyaları ilə eyni addımla inkişaf etmir, əksinə, ikinci ilə beşinci yaşlar arasındakı qısa çiçəklənmə dövründən sonra deyilən «latensiya dövrünə» daxil olur. Həmin latensiya dövründə cinsi oyanmanın istehsalı heç vaxt dayandırılmır, əksinə, davam edir və böyük ölçüdə cinsi olmayan məqsədlər üçün istifadə olunan enerji ehtiyatı yaradır; bu enerji bir tərəfdən sosial hisslər üçün cinsi komponentlərin ayrılmasına, digər tərəfdən isə (sıxışdırma və reaksiya təşəkkülü vasitəsilə) sonrakı cinsi maneələrin qurulmasına sərf olunur. Beləliklə, cinsi həvəsi müəyyən yollarda saxlamağa məqsəd qoyan qüvvələr, uşaqlıq dövründə, böyük ölçüdə pervers olan cinsi təhriklər hesabına və tərbiyənin köməyi ilə qurulur. Uşaq cinsi təhriklərinin başqa bir hissəsi bu istifadələrdən yayınır və cinsi fəaliyyət kimi özünü büruzə verə bilər. Onda məlum olur ki, uşağın cinsi oyanması çoxlu mənbələrdən qaynaqlanır. Əvvəlcə, «erogen zonalar» adlanan həssas sahələrin uyğun həssas oyanması ilə doyum əldə edilir; bu zonalar kimi ehtimal ki, hər bir dəri sahəsi və hər bir hissi orqan, ehtimal ki, hər bir orqan fəaliyyət göstərə bilər, baxmayaraq ki, bəzi seçilmiş erogen zonalar mövcuddur və onların oyanması ilkin mərhələdən bəri bəzi orqanik quruluşlar tərəfindən təmin olunur. Bundan əlavə, cinsi oyanma, orqanizmdə baş verən çoxlu proseslərdə, həmin proseslər müəyyən intensivliyə çatdıqda, demək olar ki, yan məhsul kimi yaranır; xüsusilə də, təbiəti xoşagəlməz olsa belə, bütün güclü duyğu hərəkətlərində. Bütün bu mənbələrdən gələn oyanmalar hələ birləşmir, əksinə, hər biri tək-tək öz məqsədini izləyir; bu məqsəd yalnız müəyyən bir həzzin əldə edilməsidir. Beləliklə, cinsi həvəs uşaqlıq dövründə mərkəzləşdirilməmiş və ilkin mərhələdə obyektsiz, avtoerotikdir.⁹⁶

Uşaqlıq illəri davam edərkən genital bölgənin erogen zonası özünü hiss etdirməyə başlayır; ya elə bir şəkildə ki, hər hansı digər erogen zona kimi uyğun həssas oyanmaya cavab olaraq doyum verir, ya da başqa mənbələrdən gələn doyumla eyni vaxtda, tam anlaşılmayan bir yolla cinsi oyanma yaradılır və bu oyanma genital zonaya xüsusi bir əlaqə qurur. Cinsi doyumla cinsi oyanma arasındakı münasibətin, eləcə də genital zonanın fəaliyyəti ilə cinsəlliyin digər mənbələri arasındakı əlaqənin kifayət qədər aydınlaşdırıla bilməməsinə təəssüf hissi keçirməli olduq.

Nevrotik pozuntuların tədqiqi ilə uşaq cinsəlliyinin əvvəlindən etibarən cinsi həvəs komponentlərinin təşkilinə dair başlanğıcların tanına biləcəyini nəzərə aldıq. İlk, çox erkən mərhələdə oral erotizm ön plandadır; bu «pregenital» təşkilatlardan ikincisi sadizm və anal erotizmin üstünlüyü ilə xarakterizə olunur; yalnız üçüncü mərhələdə (uşaqda yalnız fallusun üstünlüyünə qədər inkişaf edir) cinsi həyatı əsl genital zonaların payı ilə müəyyən edilir.

Sonra, ən təəccüblü kəşflərdən biri olaraq, uşaq cinsəlliyinin bu erkən çiçəklənməsinin (iki ilə beş yaş) bütün zəngin ruhi nailiyyətləri ilə birlikdə bir obyekt seçimini də nəticə verdiyini qeyd etməli olduq; belə ki, buna bağlı və ona uyğun mərhələ, tək həvəs komponentlərinin kifayətsiz birləşməsinə və cinsi məqsədin qeyri-müəyyənliyinə baxmayaraq, sonrakı qəti cinsi təşkilatın əhəmiyyətli bir sələfi kimi qiymətləndirilməlidir.

İnsanda cinsəlliyin inkişafının iki mərhələli başlanğıcı, yəni bu inkişafın latenlik dövrü ilə kəsilməsi faktı bizə xüsusi diqqətə layiq göründü. Bu, insanın daha yüksək mədəniyyət inkişafına uyğunluğu, eləcə də nevroza meylliliyi üçün şərtlərdən birini ehtiva edən kimi görünür. İnsanların heyvan qohumlarında, bildiyimiz qədər, analoq bir şey aşkar edilə bilməz. Bu insan xüsusiyyətinin mənşəyinin izahını insan növünün qədim tarixində axtarmaq lazımdır.

Uşaq yaşında hansı miqdarda cinsi fəaliyyətin hələ normal, sonrakı inkişafa ziyan verməyən kimi təyin edilə biləcəyini deyə bilmədik. Cinsi ifadələrin xarakteri əsasən mastürbatorik olaraq ortaya çıxdı. Bundan əlavə, təcrübələr vasitəsilə, başdan çıxarmağın xarici təsirlərinin latenlik dövrünün vaxtından əvvəl qırılmasına, hətta onun ləğvinə səbəb ola biləcəyini və bu zaman uşağın cinsi həvəsinin həqiqətən polimorf pervers kimi özünü göstərdiyini; eləcə də belə hər hansı erkən cinsəllik fəaliyyətinin uşağın tərbiyəyə qabiliyyətini zəiflətdiyini müəyyən etdik.

Uşaqlıq cinsi həyatına dair nəzərlərimizin qüsurlu olmasına baxmayaraq, pubertatın ortaya çıxması ilə qoyulan dəyişiklikləri öyrənməyə çalışmalı olduq. Biz onlardan ikisini, yəni cinsi oyanmanın digər bütün mənbələrinin genital zonaların üstünlüyünə tabe olmasını və obyekt axtarışı prosesini həlledici kimi seçdik. Hər ikisi uşaqlıq həyatında artıq mövcuddur. Birincisi, ilkin həzzin istifadəsi mexanizmi vasitəsilə baş verir; bu zaman digər hallarda müstəqil olan və həzz və oyanma ilə əlaqəli olan cinsi aktlar, yeni cinsi məqsəd olan cinsi məhsulların boşaldılmasına hazırlıq aktlarına çevrilir; bu məqsədə nail olmaq isə böyük həzzlə cinsi oyanmaya son qoyur. Bu prosesdə kişi və qadın kimi cinsi fərqlənməni nəzərə almalı olduq və qadın olmaq üçün uşaqlıq kişiliyinin bir hissəsini ləğv edən və qadını aparıcı genital zonanın dəyişməsinə hazırlayan yeni bir sıxışdırmanın zəruri olduğunu aşkar etdik. Nəhayət, obyekt seçiminin, uşağın valideynlərinə və ona baxan şəxslərə qarşı pubertata qədər yenilənmiş uşaqlıq cinsi meylinə işarələri və bu şəxslərdən onlara bənzəyən digərlərinə yönəldən, artıq qurulmuş olan qohumlararası cinsi əlaqəyə qoyulan qadağa (insest səddi) tərəfindən idarə olunduğunu gördük. Nəhayət, əlavə edək ki, pubertatın keçid dövründə somatik və psixi inkişaf prosesləri bir müddət bir-biri ilə əlaqəsiz, yan-yana gedir; ta ki, genital orqanların sinir təchizatına doğru intensiv psixi sevgi təhrikinin qəfil üzə çıxması ilə sevgi funksiyasının normal olaraq tələb olunan vahidliyi qurulana qədər.

Bu uzun inkişaf yolundakı hər bir addım inkişafın sabitləşmə nöqtəsinə, bu mürəkkəb quruluşdakı hər bir birləşmə nöqtəsi cinsi həvəsin dissosiasiyasına səbəb ola bilər; bunu biz artıq müxtəlif nümunələr üzərində müzakirə etmişik. Bizə yalnız, inkişafı pozan müxtəlif daxili və xarici amillərin ümumi nəzərdən keçirilməsini vermək və onların törətdiyi pozğunluğun mexanizmin hansı nöqtəsində hücum etdiyini əlavə etmək qalır. Burada ardıcıl olaraq qeyd etdiklərimiz, əlbəttə, öz aralarında bərabər dəyərdə ola bilməz və biz hər bir amilə layiq olduğu qiymətləndirməni verməkdə çətinliklərlə üzləşməyi gözləməliyik.

İlk yerə cinsi konstitusiyanın doğuşdan gələn fərqliliyini qoymaq lazımdır; ehtimal ki, əsas çəki məhz ona düşür; lakin o, təbii ki, həmişə böyük qətiyyətlə olmasa da, yalnız sonrakı təzahürlərindən çıxarılmaqla müəyyən edilə bilər. Biz bunun altında cinsi oyanmanın müxtəlif mənbələrindən birinin və ya digərinin üstünlük təşkil etməsini nəzərdə tuturuq və belə quruluş fərqlərinin, hətta normal hədd daxilində qalsalar belə, nəticədə mütləq özünü büruzə verməli olduğuna inanırıq. Əlbəttə, ilkin quruluşun elə dəyişkənlikləri də mümkündür ki, bunlar heç bir əlavə kömək olmadan və zəruri olaraq qeyri-normal cinsi həyatın formalaşmasına gətirib çıxarmalıdır. Bunlara «degenerativ» ad vermək və irsi zəifləmənin ifadəsi kimi nəzərdən keçirmək olar. Bu münasibətlə mən diqqətəlayiq bir faktı bildirməliyəm. Psixoterapevtik olaraq müalicə etdiyim ağır histeriya, məcburiyyət nevrozu və s. halların yarısından çoxunda ataların evlənmədən əvvəl keçirdikləri sifilis xəstəliyinin sübutunu dəqiq şəkildə əldə etmişəm; bu ya ataların tabes və ya proqressiv paralizi xəstəliyinə tutulmalarından, ya da onların luetik xəstəliyinin başqa yollarla anamnestik olaraq müəyyən edilməsindən irəli gəlirdi. Xüsusi olaraq qeyd edirəm ki, sonradan nevrotik olan uşaqlarda irsi luesin heç bir fiziki əlaməti yox idi, buna görə də qeyri-normal cinsi konstitusiya luetik irsin son nəticəsi kimi nəzərdən keçirilməli idi. Sifili olan valideynlərdən gəlməyi neyropatik konstitusiyanın mütəmadi və ya zəruri etioloji şərti kimi qəbul etmək mənim uzaq olduğum bir məsələdir, lakin mənim müşahidə etdiyim üst-üstə düşməni nə təsadüfi, nə də əhəmiyyətsiz hesab edirəm.

Sonrakı işlənmə

Pozitiv perverslərin irsi vəziyyətləri daha az yaxşı məlumdur, çünki onlar araşdırmadan yayınmağı bacarırlar. Lakin perversiyalarda nevrozlardakı kimi oxşar qanunauyğunluğun keçərli olduğunu fərz etmək üçün əsas var. Çox vaxt eyni ailələrdə perversiya və psixonevrozun müxtəlif cinslər arasında elə bölündüyü müşahidə olunur ki, kişi üzvlər və ya onların biri pozitiv pervers, qadın üzvlər isə öz cinslərinə xas olan sıxışdırma meylinə uyğun olaraq negativ pervers, histeriya olurlar; bu, bizim iki pozğunluq arasında aşkar etdiyimiz mahiyyət əlaqələrinə yaxşı bir sübutdur.

Lakin cinsi konstitusiyada müxtəlif komponentlərin yerləşməsi ilə cinsi həyatın quruluşu haqqında qərarın birmənalı şəkildə müəyyən edildiyi mövqeyini müdafiə etmək olmaz. Şərtləndirmə davam edir və tək-tək mənbələrdən gələn cinsəllik axınlarının hansı taleyə məruz qalmasından asılı olaraq daha çox imkanlar yaranır. Bu daha sonrakı işlənmə açıq-aydın həlledici amildir, halbuki təsvir baxımından eyni olan konstitusiya üç müxtəlif son nəticələrə gətirib çıxara bilər. Əgər bütün quruluşlar qəbul edilmiş qeyri-normal nisbi münasibətlərini qoruyub saxlayar və yetkinləşmə ilə güclənərsə, yekun nəticə yalnız pervers cinsi həyat ola bilər. Belə qeyri-normal konstitusional quruluşların analizi hələ də layiqincə nəzərə alınmamışdır, lakin biz artıq belə fərziyyələrdə asanlıqla izahını tapdığımız halları tanıyırıq. Məsələn, müəlliflər bir sıra fiksasiya perversiyalarının cinsi həvəsin doğuşdan zəifliyinə ehtiyac duyduğunu iddia edirlər. Bu formada bu iddia mənim fikrimcə dayanıqsızdır; lakin əgər cinsi həvəsin bir amilinin, yəni genital zonanın konstitusional zəifliyi nəzərdə tutulursa, bu məna kəsb edir. Bu zona sonradan tək-tək cinsi fəaliyyətlərin çoxalma məqsədinə doğru birləşdirilməsi funksiyasını öz üzərinə götürür. Pubertat dövründə tələb olunan bu birləşmə uğursuz olmalı və digər cinsəllik komponentlərindən ən güclüsü öz fəaliyyətini perversiya kimi təsbit etməlidir.⁹⁷ Digər bir nəticə, inkişaf prosesində həddindən artıq güclü quruluşlu komponentlərdən bəzilərinin sıxışdırma prosesinə məruz qalması halında yaranır. Bu prosesin ləğvə bərabər olmadığını qəbul etmək lazımdır. Müvafiq oyanmalar adətən olduğu kimi yaradılır, lakin psixi maneə ilə öz məqsədlərinə çatmaqdan saxlanılır və müxtəlif digər yollara yönəldilir, nəticədə onlar simptomlar kimi ifadə olunurlar. Nəticə təxminən normal cinsi həyat ola bilər, — adətən məhdudlaşdırılmış, — lakin psixonevrotik xəstəliklə tamamlanır. Məhz bu hallar bizə nevrotiklərin psixoanalitik tədqiqi vasitəsilə yaxşı məlumdur. Belə şəxslərin cinsi həyatı perverslərin cinsi həyatı kimi başlamışdır, uşaqlıqlarının tam bir hissəsi pervers cinsi fəaliyyətlə keçir, bu fəaliyyət bəzən yetkinlik yaşını da çox aşır; sonra daxili səbəblərdən — adətən pubertatdan əvvəl, lakin bəzən hətta çox gec — bir sıxışdırma çevrilişi baş verir və bundan sonra köhnə təhriklər sönmədən, perversiyanın yerini nevroz tutur. İnsan burada «Gənc fahişə, yaşlı dindar qarı» atalar sözünü xatırlayır, yalnız burada gənclik həddindən artıq qısa sürür. Eyni şəxsdə perversiyanın nevrozla əvəz olunması, əvvəlki hissədə qeyd olunan perversiya və nevrozun eyni ailənin müxtəlif şəxslərinə paylanması kimi, nevrozun perversiyanın mənfi təsviri olması anlayışı ilə birgə nəzərə alınmalıdır.

Sıxışdırma · Sublimasiya

Anormal konstitusional quruluşda üçüncü çıxış yolu «sublimasiya» prosesi vasitəsilə mümkün olur; bu prosesdə ayrı-ayrı cinsəllik mənbələrindən gələn həddindən artıq güclü oyanmalara axın və başqa sahələrdə istifadə imkanı açılır, belə ki, özlüyündə təhlükəli olan bu meyldən psixi fəaliyyət qabiliyyətinin əhəmiyyətsiz olmayan dərəcədə artması meydana çıxır. Sənət fəaliyyətinin mənbələrindən biri burada tapılmalıdır və belə sublimasiyanın tam və ya natamam olmasından asılı olaraq, yüksək istedadlı, xüsusilə sənət meyilli şəxslərin xarakter təhlili fəaliyyət qabiliyyəti, perversiya və nevroz arasındakı hər qarışıq nisbətini ortaya qoyacaqdır. Sublimasiyanın bir alt növü, çox güman ki, reaksiya təşəkkülü vasitəsilə boğulmadır; bunun, tapdığımız kimi, artıq uşağın latent dövründə başladığını və əlverişli halda bütün həyat boyu davam etdiyini görürük. İnsanın «xarakter» adlandırdığımız şey, böyük ölçüdə cinsi oyanmalarının materialı ilə qurulmuşdur və uşaqlıqdan bəri fiksasiya olunmuş həvəslərdən, sublimasiya vasitəsilə qazanılmış olanlardan və istifadəyə yararsız kimi tanınmış pervers təhriklərin təsirli şəkildə yatırılması üçün nəzərdə tutulmuş konstruksiyalardan ibarətdir. Beləliklə, uşaqlığın ümumi pervers cinsi quruluşu bir sıra fəzilətlərimizin mənbəyi kimi qiymətləndirilə bilər, o dərəcədə ki, o, reaksiya təşəkkülü vasitəsilə onların yaradılmasına təkan verir.

Cinsi boşalmalar, sıxışdırma təkanları və sublimasiyalar qarşısında — sonuncu iki prosesin daxili şərtləri bizə tamamilə məlum deyil — bütün digər təsirlər əhəmiyyət baxımından çox geridə qalır. Sıxışdırmaları və sublimasiyaları konstitusional quruluşa aid edən, onları həmin quruluşun həyat təzahürləri kimi qəbul edən kimsə, doğrudan da, cinsi həyatının son formasının hər şeydən əvvəl anadangəlmə konstitusiyanın nəticəsi olduğunu iddia etmək hüququna malikdir. Lakin heç bir dərrakəli adam inkar etməyəcəkdir ki, amillərin bu cür qarşılıqlı təsirində uşaqlıqda və sonralar təsadüfən yaşanılanların dəyişdirici təsirləri üçün də yer qalır. Konstitusional və təsadüfi amillərin təsir gücünü onların bir-birinə nisbətində qiymətləndirmək asan deyil. Nəzəriyyədə insan həmişə birinciləri həddindən artıq qiymətləndirməyə meyl edir; terapevtik təcrübə isə ikincilərin əhəmiyyətini önə çıxarır. Heç bir halda unutmaq olmaz ki, ikisi arasında bir-birini istisna etmə deyil, əməkdaşlıq nisbəti mövcuddur. Konstitusional amil yaşantıları gözləməlidir ki, onlar onu qüvvəyə mindirsin, təsadüfi amil isə təsir göstərmək üçün konstitusiyaya dayaq tapmalıdır. Halların əksəriyyəti üçün elə bir «tamamlayıcı sıra» təsəvvür etmək olar ki, orada bir amilin azalan intensivlikləri erogen komponentlər kimi tanınmışdır. Beləliklə, inadkarlıq, qənaətcillik və səliqəpərəstlik anal erotikasının istifadəsindən törəyir. İddialılıq isə güclü uretral erotik quruluşla müəyyən edilir. digərinin artımları ilə kompensasiya olunur, lakin ardıcıllığın uclarındakı ekstremal halların mövcudluğunu inkar etmək üçün heç bir əsas yoxdur.⁹⁸

Təsadüfi yaşantılar · Erkən yetkinlik

Psixoanalitik tədqiqata daha uyğun gələn odur ki, uşaqlıq dövrünün təsadüfi anları arasında erkən uşaqlıq təcrübələrinə üstünlük verilsin. Bu halda, bir etioloji ardıcıllıq ikiyə bölünür: biri disposisional, digəri isə definitiv adlandırıla bilər. Birincisində konstitusiya və təsadüfi uşaqlıq təcrübələri, ikincisində isə disposisiya və sonrakı travmatik təcrübələr eyni dərəcədə birgə təsir göstərir. Cinsi inkişafı zədələyən bütün amillər təsirini, əvvəlki bir inkişaf mərhələsinə qayıdış, yəni geriləmə yaradaraq nümayiş etdirir.

Biz burada, cinsi inkişafa təsirli olduğu məlum olan amilləri, bunlar ya təsirli qüvvələr, ya da belə qüvvələrin sadəcə ifadələri olsun, saymaqla vəzifəmizi davam etdiririk.

Belə bir amil, nevrozların etiologiyasında şübhəsiz ki, aşkar edilə bilən, lakin digər amillər kimi təkbaşına səbəb yaratmaq üçün kifayət etməyən spontan cinsi erkən yetkinlikdir. Bu, uşaqlıq dövründəki latens dövrünün pozulması, qısalması və ya ləğvi ilə özünü büruzə verir və bir tərəfdən cinsi ləngimələrin tam formalaşmamış vəziyyəti, digər tərəfdən isə inkişaf etməmiş genital sistemin nəticəsi olaraq, yalnız sapkınlıq xarakteri daşıya bilən cinsi ifadələrə səbəb olaraq pozğunluqların yaranmasına yol açır. Bu sapkınlıq meyilləri ya elə qalır, ya da baş vermiş sıxışdırmalardan sonra nevroz simptomlarının həvəs qüvvələrinə çevrilir; hər halda, cinsi erkən yetkinlik, yüksək psixi instansiyalar tərəfindən cinsəli həvəsin arzuolunan sonrakı nəzarətini çətinləşdirir və həvəsin psixi təmsillərinin artıq tələb etdiyi məcburi xarakteri artırır. Cinsi erkən yetkinlik çox vaxt vaxtından əvvəl intellektual inkişafla paralel gedir; ən əhəmiyyətli və ən qabiliyyətli fərdlərin uşaqlıq tarixlərində belə hallar rast gəlinir; bu halda, o, təcrid olunmuş şəkildə ortaya çıxdığı kimi eyni dərəcədə patojen təsir göstərməyə bilər.

Erkən yetkinlik kimi, digər amillər də nəzərə alınmalıdır; bu amilləri «zamanla bağlı» adlandırmaqla erkən yetkinliklə birlikdə ümumiləşdirmək olar. Görünür, fərdi həvəs təhriklərinin hansı ardıcıllıqla aktivləşdirildiyi və yeni bir həvəs təhrikinin və ya tipik bir sıxışdırmanın təsiri altına düşənə qədər nə qədər müddət ərzində özünü büruzə verə biləcəyi filogenetik olaraq müəyyən edilmişdir. Lakin həm bu zaman ardıcıllığında, həm də həmin müddətdə son nəticəyə həlledici təsir göstərməli olan dəyişkənliklərin baş verdiyi görünür. Müəyyən bir axının əks axından daha erkən və ya daha gec ortaya çıxması əhəmiyyətsiz ola bilməz, çünki bir sıxışdırmanın təsirini geri qaytarmaq mümkün deyil: komponentlərin tərkibindəki zaman fərqliliyi qanunauyğun olaraq nəticədə dəyişiklik yaradır. Digər tərəfdən, xüsusilə intensiv şəkildə baş verən həvəs təhrikləri çox vaxt gözlənilmədən sürətli bir axın alır, məsələn, sonradan açıq şəkildə homoseksual olan şəxslərin heteroseksual bağlanması. Uşaqlıq dövrünün ən şiddətli başlanğıcını göstərən istəkləri, onların yetkin insanın xarakterini daim idarə edəcəyi qorxusunu əsaslandırmır; əksinə, onların yox olacağı və əksinə yer verməsi gözlənilə bilər. (Sərt ağalar uzun müddət hökm sürmürlər.) İnkişaf proseslərindəki belə zaman qarışıqlıqlarının nəyə əsaslandığını biz işarə şəklində belə göstərə bilmirik. Burada biologik, bəlkə də tarixi problemlərin daha dərin bir qatına açılan bir perspektiv yaranır; bu problemlərə biz hələ döyüş məsafəsində yaxınlaşmamışıq.

Zaman amilləri · Yapışqanlıq · Fiksasiya

Erkən dövrün bütün cinsi ifadələrinin əhəmiyyəti, hazırda yalnız psixoloji bir müvəqqəti qəbul kimi nəzərdə tutula bilən, mənşəyi naməlum olan psixi bir amillə artırılır. Mən cinsi həyatın bu təəssüratlarının artmış yapışqanlığını və ya fiksasiya oluna bilməsini nəzərdə tuturam; bu, sonradan nevrozlu olanlarda və perverslərdə vəziyyəti tamamlamaq üçün qəbul edilməlidir, çünki eyni erkən cinsi ifadələr digər şəxslərdə o qədər dərin əks olunmur ki, təkrarlanmaya məcburi şəkildə təsir etsinlər və cinsi həvəsə bütün həyat boyu yollarını təyin etməyə qadir olsunlar. Bəlkə də bu yapışqanlığın aydınlaşdırılmasının bir hissəsi, nevrozların yaranmasında əskik edə bilməyəcəyimiz digər bir psixi amildə, yəni ruhi həyatda son təəssüratlarla müqayisədə xatirə izlərinə düşən üstünlükdədir. Bu amil aydın şəkildə intellektual təhsildən asılıdır və fərdi mədəniyyətin səviyyəsi ilə böyüyür. Buna əks olaraq, vəhşi insan «anının bədbəxt uşağı» kimi xarakterizə edilmişdir. Mədəniyyət və sərbəst cinsi inkişaf arasındakı əks münasibətə görə, ki nəticələrini həyatımızın formalaşmasında uzaq müddətə qədər izləmək olar, aşağı mədəniyyət və ya cəmiyyət səviyyəsində uşağın cinsi həyatının necə axması sonrakı həyat üçün o qədər az, yüksək səviyyədə isə o qədər çox əhəmiyyət kəsb edir.

Təzəlikə qeyd olunan psixi amillərin yaratdığı üstünlük, uşaqlıq cinsəlliyinin təsadüfən yaşanmış stimullarına aid olur. İkinci qrup (ilk növbədə digər uşaqlar və ya böyüklər tərəfindən başdan çıxarma) materialı təqdim edir; bu material birinci qrupun köməyi ilə daimi pozuntuya çevrilə bilər. Sonradan müşahidə edilən normal cinsi həyatdan sapmaların yaxşı bir hissəsi, nevrozlu xəstələrdə olduğu kimi, perverslərdə də, iddia olunduğu kimi cinsəllikdən azad olan uşaqlıq dövrünün təəssüratları ilə əvvəldən müəyyən edilmişdir. Səbəb yaradılmasında konstitusiyanın müvafiq olması, erkən yetişmə, yüksək yapışma qabiliyyəti xüsusiyyəti və cinsi həvəsin xarici təsir ilə təsadüfi stimullaşdırılması paylanır.⁹⁹

Lakin cinsi həyatın pozuntuları haqqında bu araşdırmalardan çıxan qənaətbəxş olmayan nəticə ondan ibarətdir ki, cinsəlliyin mahiyyətini təşkil edən bioloji proseslər haqqında, normal və patologik olanı anlamaq üçün kifayət edən bir nəzəriyyə qurmağa imkan verəcək qədər çox şey bilmirik; yalnız təcrid olunmuş anlayışlarımız var.

4 / 7

Nevrozların etiologiyasında cinsəlliyin rolu haqqında mənim baxışlarım

«Cinsi həyat və nevrozlar öyrənməsi üzrə işlər» başlığı altında burada bir-birindən asılı olmayan, əsasən jurnallarda dərc olunmuş işlər ardıcıl olaraq toplanmışdır. (Hər bir işin əvvəlindəki biblioqrafik qeydə baxın.) Bu işlərin əksəriyyəti Professor Zigm. Freydin «Nevrozlar öyrənməsi üzrə kiçik yazılar toplusu»nda (I–III seriya Franz Deuticke nəşriyyatında, Leypsiq və Vyana; IV və V seriya Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatında, Leypsiq, Vyana, Syurix) kitab şəklində də dərc olunmuşdur. «Toplu»nun I–III seriyasında çap edilmiş işlər Deuticke nəşriyyatının icazəsi ilə bu tam nəşrə daxil edilmişdir.

1905-ci ilin iyununda yazılmış bu iş 1906-cı ildə Lövenfeldin «Cinsi həyat və sinir xəstəlikləri» əsərinin IV nəşrində, sonra isə «Nevrozlar öyrənməsi üzrə kiçik yazılar toplusu»nun I seriyasında dərc olunmuşdur.

Mənim fikrimcə, nevrozlarda cinsi amilin etioloji əhəmiyyəti haqqındakı nəzəriyyəmə ən yaxşı qiymət, onun inkişafını izlədikdə verilə bilər. Çünki mən bu nəzəriyyənin inkişaf yolu keçdiyini və bu müddət ərzində dəyişdiyini inkar etmək niyyətində deyiləm. Həmkarlar bu etirafda, bu nəzəriyyənin davamlı və dərinləşən təcrübələrin nəticəsindən başqa bir şey olmadığını təsdiqləyən zəmanət tapa bilərlər. Buna qarşı spekulyasiyadan doğan şey isə, əlbəttə, asanlıqla bir anda tam və dəyişməz şəkildə ortaya çıxa bilər.

Nəzəriyyə əvvəlcə yalnız «Neyrasteniya» adı altında toplanan xəstəlik obrazlarına aid idi; bu obrazlar arasında mənə iki, bəzən təmiz şəkildə ortaya çıxan tip diqqət çəkdi ki, onları «əsl neyrasteniya» və «təşviş nevrozu» kimi təsvir etmişəm. Cinsi amillərin bu formaların yaranmasında rol oynaya biləcəyi həmişə məlum idi, lakin bu amillər nə müntəzəm olaraq təsirli sayılırdı, nə də digər etiyoloji təsirlərə nisbətən üstünlük verilməsi fikri ağlına gəlirdi. Əvvəlcə məni nevrozlu xəstələrin cinsi həyatında baş verən kobud pozuntuların çoxluğu təəccübləndirdi; belə pozuntuları axtarmağa nə qədər çox çalışdıqca — insanları cinsi məsələlərdə həqiqəti gizlətməyə meylli olduqlarını nəzərə alaraq — və ilkin inkar edilməsinə baxmayaraq, müayinəni davam etdirməkdə nə qədər bacarıqlı olsam, cinsi həyatdan xəstəlik törədən belə amilləri aşkar etmək bir o qədər müntəzəm mümkün olurdu, belə ki, onların ümumiliyi üçün az şey çatışmırdı kimi görünürdü. Lakin əvvəlcədən cəmiyyətimizdəki sosial şəraitin təsiri altında cinsi qeyri-normallıqların eyni dərəcədə çox rast gəlinməsinə hazır olmaq lazım idi və normal cinsi funksiyadan hansı dərəcədə sapmanın xəstəlik səbəbi kimi qəbul edilə biləcəyi barədə şübhə qala bilərdi. Buna görə də mən cinsi zərərli amillərin müntəzəm aşkarlanmasına, mənə daha aydın göründüyü ikinci təcrübəyə nisbətən daha az dəyər verə bilərdim. Məlum oldu ki, xəstəliyin forması — neyrasteniya və ya təşviş nevrozu — cinsi zərərin növü ilə sabit əlaqə göstərir. Neyrasteniyanın tipik hallarında müntəzəm olaraq onanizm və ya çoxsaylı pollyutsiyalar, təşviş nevrozunda isə kəsik cinsi əlaqə, «məyus edici oyanma» və digər amillər aşkarlanırdı; bu amillərdə ortaq olan məqam, yaradılan libidonun kifayətsiz boşalması idi. Yalnız bu asan edilə bilən və istənilən qədər təsdiqlənə bilən təcrübədən sonra mən, nevrozların etiyologiyasında cinsi təsirlərə üstün yer tələb etmək cəsarətini göstərdim. Əlavə olaraq, neyrasteniya və təşviş nevrozunun bu qədər çox rast gəlinən qarışıq formalarında, hər iki forma üçün qəbul edilmiş etiyologiyaların qarışığını da göstərmək lazım idi və nevrozun görünüşündəki belə bir ikili bölünmə, cinsəlliyin qütb xarakterinə (kişi və qadın) yaxşı uyğun gəlirdi.

Eyni vaxtda, mən sadə nevrozların yaranmasında cinsəlliyə bu əhəmiyyəti aid edərkən, psixonevrozlar (histeriya və məcburi təsəvvürlər) sahəsində hələ də saf psixoloji nəzəriyyəyə sadiq qalırdım; bu nəzəriyyədə cinsi amil digər emosional mənbələr kimi nəzərə alınırdı. Mən J. Breuer ilə birlikdə və onun bir histerik xəstə üzərində təxminən on il əvvəl apardığı müşahidələrə əsaslanaraq, hipnotik vəziyyətdə xatirələrin canlandırılması vasitəsilə histerik simptomların yaranma mexanizmini öyrənmişdim və biz, Şarkonun travmatik histeriyasından adi, travmatik olmayan histeriyaya körpü salmağa imkan verən nəticələrə gəlmişdik. Biz histerik simptomların, müvafiq affekt miqdarının xüsusi şərtlər səbəbindən şüurlu işlənmədən kənarlaşdırıldığı və buna görə də bədən innervasiyasına qeyri-normal bir yol tapdığı psixi travmaların davamlı təsirləri olduğu qənaətinə gəlmişdik. «Qısılıb qalmış affekt», «konversiya» və «boşalma» terminləri bu baxışın xarakterik cəhətlərini ümumiləşdirir.

Psixonevrozların sadə nevrozlarla olan yaxın əlaqələri nəzərə alınmaqla — bu əlaqələr o qədər dərin idi ki, təcrübəsiz şəxs üçün diaqnostik fərqləndirmə həmişə asan deyildi — bir sahə üçün əldə edilmiş məlumatın digər sahəyə də tətbiq olunması qaçılmaz idi. Bundan əlavə, belə bir təsirdən asılı olmayaraq, histerik simptomların psixi mexanizminə dərinləşmə də eyni nəticəyə gətirib çıxarırdı. Çünki Breuer və mənim tərəfimdən tətbiq edilən «katartik» üsulda, histerik simptomların mənşəyini təşkil edən psixi travmaların izini davamlı olaraq sürdükdə, nəhayət, xəstənin uşaqlığına aid olan və onun cinsi həyatını əhatə edən hadisələrə rast gəlinirdi; hətta xəstəliyin başlanğıcına səbəb olan cinsi təbiətli olmayan adi emosiya hallarda belə. Uşaqlıq dövrünün bu cinsi travmalarını nəzərə almadan, nə simptomları aydınlaşdırmaq, nə onların müəyyən edilməsini başa düşülən tapmaq, nə də onların təkrarlanmasının qarşısını almaq mümkün idi. Beləliklə, cinsi hadisələrin psixonevrozların etiologiyası üçün müqayisəolunmaz əhəmiyyəti şübhəsiz təsdiqlənmiş kimi görünürdü və bu fakt bu günə qədər nəzəriyyənin əsas sütunlarından biri olaraq qalmışdır.¹⁰⁰¹⁰¹

Bu nəzəriyyəni belə təqdim etsək ki, ömür boyu davam edən histerik nevrozun səbəbi, adətən, öz-özlüyündə əhəmiyyətsiz olan erkən uşaqlıq dövrünün cinsi təcrübələrindədir; bu, əlbəttə, kifayət qədər qəribə səslənə bilər. Lakin nəzəriyyənin tarixi inkişafını nəzərə alsaq, onun əsas məzmununu belə bir cümlədə yerləşdirsək: histeriya fərdin cinsi funksiyasının xüsusi davranışının ifadəsidir və bu davranış artıq uşaqlıq dövründə təsir edən ilk təsirlər və təcrübələr tərəfindən həlledici şəkildə müəyyən edilir, onda biz bir paradoksdan azad olsaq da, ümumiyyətlə, indiyədək çox diqqətdən kənarda qalmış, son dərəcə əhəmiyyətli uşaqlıq izlərinin sonradan təsirlərinə diqqət yetirmək üçün bir motiv qazanmış oluruq.

Cinsi uşaq təcrübələrində histeriyanın (və məcburiyyət nevrozunun) etiyologiyasını görməyə icazə verilib-verilmədiyi sualını aşağıda daha ətraflı nəzərdən keçirməyi özümə saxlayaraq, bu nəzəriyyənin 1895 və 1896-cı illərdə dərc edilmiş bir neçə kiçik, ilkin nəşrlərdə aldığı formaya qayıdırım.¹⁰² Qəbul edilmiş etiyoloji amillərin vurğulanması o vaxt adi nevrozları aktual etiyoloji xəstəliklər kimi psixonevrozlara qarşı qoymağa imkan verirdi; psixonevrozların etiyologiyası isə hər şeydən əvvəl keçmiş dövrdəki cinsi təcrübələrdə axtarılmalı idi. Nəzəriyyə aşağıdakı cümlədə öz zirvəsinə çatırdı: Normal cinsi həyat şəraitində nevroz mümkün deyil.

Hətta bu cümlələri bu gün də yanlış saymasam da, on illik davamlı səy nəticəsində bu münasibətlərin tanınması sahəsində o vaxtkı mövqeyimdən xeyli irəli getdiyim və həmin dövrdə nəzəriyyənin əziyyət çəkdiyi qüsurları, yerdəyişmələri və yanlış anlaşılmaları daha dərindən təcrübə sayəsində düzəldə biləcəyimi düşünməyimdə təəccüblü heç nə yoxdur. O vaxtlar hələ az olan materialın təsadüfi bir xüsusiyyəti mənə, uşaqlıq tarixlərində böyüklər və ya digər böyük uşaqlar tərəfindən edilən cinsi başdan çıxarmanın əsas rol oynadığı qeyri-mütənasib dərəcədə çox sayda hadisə təqdim etmişdi. Mən bu (başqa cür şübhə doğurmayan) hadisələrin tezliyini həddindən artıq yüksək qiymətləndirdim, çünki üstəlik, həmin vaxt histerik xəstələrin uşaqlıqları haqqındakı xatırlama aldanmalarını, həqiqi hadisələrin izlərindən qəti şəkildə ayırd edə bilməzdim; halbuki o vaxtdan bəri, öz cinsi fəaliyyətinin (uşaqlıq masturbasiyasının) xatırlanmasına qarşı müdafiə cəhdi kimi bir çox başdan çıxarma fantaziyasını necə həll edəcəyimi öyrəndim. Bu aydınlaşma ilə uşaqlıq cinsi təcrübələrindəki «travmatik» elementin vurğulanması aradan qalxdı və uşaqlıq cinsi fəaliyyətinin (istər öz-özünə, istərsə də təhrik olunmuş olsun) yetkinlikdən sonrakı cinsi həyatın istiqamətini müəyyən etdiyi qənaəti qaldı. Əslində, ilkin səhvlərimin ən əhəmiyyətlisini düzəldən bu eyni aydınlaşma, histerik simptomların mexanizmi haqqındakı təsəvvürü də dəyişməli idi. Həmin simptomlar artıq uşaqlıq cinsi təcrübələrinin sıxışdırılmış xatirələrinin birbaşa törəmələri kimi görünmürdülər; əksinə, simptomlar ilə uşaqlıq təəssüratları arasına xəstələrin (adətən pubertat dövründə yaradılan) fantaziyaları (xatirə uydurmaları) girirdi. Bu fantaziyalar bir tərəfdən uşaqlıq xatirələrindən və onların üzərində qurulurdu, digər tərəfdən isə birbaşa simptomlara çevrilirdi. Yalnız histerik fantaziya elementinin tətbiqi ilə nevrozun quruluşu və onun xəstələrin həyatı ilə əlaqəsi şəffaflaşdı; habelə histeriklərin bu şüursuz fantaziyaları ilə paranoiya zamanı şüur səviyyəsinə çıxan və sayıqlama kimi şüurlaşmış uydurmalar arasında həqiqətən təəccüblü bir analogiya aşkar olundu.

Bu düzəlişdən sonra «uşaqlıq cinsi travmaları» müəyyən mənada «cinsəlliyin uşaqlığı» ilə əvəz olunmuşdu. Əsl nəzəriyyənin ikinci dəyişikliyi uzaqda deyildi. Uşaqlıqda başdan çıxarmanın fərz edilən tezliyi ilə birlikdə, xəstəliyin yaranmasında əsas rolu ona aid etmək istədiyim, cinsəlliyin təsadüfi təsirlərinə verilən həddindən artıq böyük əhəmiyyət də ortadan qalxmışdı; lakin bu, konstitusional və irsi amilləri inkar etdiyim mənasına gəlmirdi. Hətta mən, nevroz seçimi problemini, yəni xəstənin psixonevrozun hansı formasına tutulacağına dair qərarı, uşaqlıq cinsi təcrübələrinin təfərrüatları ilə həll etməyi ümid edirdim və o zaman — çəkinməklə olsa da — bu səhnələrdə passiv davranışın histeriyaya, aktiv davranışın isə məcburiyyət nevrozuna xas predispozisiya yaratdığını düşünürdüm. Sonradan bu baxışdan tamamilə imtina etməli oldum, baxmayaraq ki, bəzi faktiki məlumatlar passivlik ilə histeriya, aktivlik ilə məcburiyyət nevrozu arasında sezdiyim əlaqəni hər hansı şəkildə qorumağı tələb edir. Təcrübənin təsadüfi təsirlərinin geri çəkilməsi ilə konstitusiya və irsiyyət amilləri yenidən üstünlük qazanmalı idi, lakin o vaxt hökm sürən baxışdan fərqli olaraq, mənim nəzəriyyəm «cinsi konstitusiyanı» ümumi neyropatik predispozisiyanın yerinə keçirirdi. Son vaxtlar dərc olunmuş «Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə» (1905) əsərimdə mən, bu cinsi konstitusiyanın müxtəlifliyi, eləcə də cinsi həvəsin ümumi mürəkkəbliyi və orqanizmdəki müxtəlif mənbələrdən gəlməsi haqqında təsvir verməyə cəhd etmişəm.

Hələ də «uşaqlıq cinsi travmaları» haqqında dəyişdirilmiş baxışla əlaqədar olaraq, nəzəriyyə artıq 1894–1896-cı illərin nəşrlərində işarə edilmiş bir istiqamətə doğru inkişaf edirdi. Mən artıq o vaxtlar, cinsəlliyə etiologiyada ona layiq olan yer verilməzdən əvvəl, bir təcrübənin patogen təsir göstərməsi üçün şərt kimi onun Mənə dözülməz görünməsi və müdafiəyə can atmağı doğurması lazım olduğunu qeyd etmişdim. Bu müdafiəyə mən histeriyanın psixi parçalanmasını — və ya o vaxt deyildiyi kimi: şüur parçalanmasını — aid edirdim. Müdafiə uğurlu olsa, dözülməz təcrübə onun affekt nəticələri ilə birlikdə Mənin şüurundan və xatirəsindən qovulurdu; lakin bəzi şəraitdə qovulmuş olan, artıq Şüursuz olan kimi öz təsirini göstərir və simptomlar vasitəsilə, eləcə də onlara yapışmış affektlər sayəsində şüura qayıdır, beləliklə xəstəlik müdafiənin uğursuzluğuna uyğun gəlirdi. Bu baxışın üstünlüyü ondan ibarət idi ki, o, psixi qüvvələrin oyununa toxunur və beləliklə histeriyanın psixi proseslərini normal olanlara yaxınlaşdırırdı; nevrozun xarakteristikasını sirli və daha da təhlil olunmayan bir pozğunluğa köçürmək əvəzinə.

Normal qalmış şəxslər arasında aparılan daha sonra araşdırmalar gözlənilməz nəticə verdi ki, onların cinsi uşaqlıq tarixinin nevrotiklərin uşaqlıq həyatından əsasən fərqlənmədiyi, xüsusilə ilk halda başdan çıxarılma rolu eyni olduğu aydın olduqda, təsadüfi təsirlər «sıxışdırma» (mən «müdafiə» əvəzinə «sıxışdırma» sözünü işlətməyə başlamışdım) təsirinin qarşısında daha da geri çəkildi. Beləliklə, əsas məsələ fərdin uşaqlıq dövründə hansı cinsi oyanmaları təcrübə etdiyi deyil, əvvəlcə bu hadisələrə qarşı onun reaksiyası, yəni bu təəssüratlara «sıxışdırma» ilə cavab verib-verməməsi idi. Spontan uşaq cinsi fəaliyyətinin inkişaf prosesində çox vaxt bir sıxışdırma aktı ilə dayandırıldığını göstərmək mümkün idi. Yetkinlik çağına çatmış nevrotik fərd uşaqlığından belə bir «cinsi sıxışdırma» hissəsini müntəzəm olaraq özü ilə gətirirdi; bu, real həyatın tələbləri qarşısında özünü büruzə verir və histeriklərin psixoanalizi göstərirdi ki, onların xəstəliyi libido ilə cinsi sıxışdırma arasındakı münaqişənin nəticəsidir və onların simptomları hər iki psixi axının arasında kompromis dəyərinə malikdir.¹⁰³¹⁰⁴

Sıxışdırma haqqında təsəvvürlərimin ətraflı müzakirəsi olmadan nəzəriyyənin bu hissəsini daha da aydınlaşdıra bilmərəm. Burada «Cinsəllik nəzəriyyəsinə aid üç məqalə»yə (1905) istinad etmək kifayətdir; orada mən cinsəlliyin mahiyyətinin axtarılmalı olduğu somatik proseslərə, həqiqətən də, hələ ki, zəif işıq salmağa çalışmışam. Orada uşağın konstitusional cinsi quruluşunun gözləniləndən daha rəngarəng olduğunu, onun «polimorf pervers» adlandırılmağa layiq olduğunu və bu quruluşdan bəzi komponentlərin sıxışdırılması nəticəsində cinsi funksiyanın həmin «normal» davranışının yarandığını izah etmişəm. Cinsəlliyin uşaq xarakterlərini nəzərə alaraq sağlamlıq, perversiya və nevroz arasında sadə bir əlaqə qura bildim. Norma uşaq quruluşunun bəzi hissəvi həvəslərinin və komponentlərinin sıxışdırılmasından, qalanların isə çoxalma funksiyası xidmətində genital zonaların üstünlüyünə tabe olmasından irəli gəlirdi; perversiyalar bu bütövləşmənin, həmin hissəvi həvəslərin bəzilərinin güclü və məcburi inkişafı nəticəsində pozulmasına uyğun gəlirdi, nevroz isə libidinal istəklərin həddindən artıq sıxışdırılmasına əsaslanırdı. Demək olar ki, bütün pervers həvəslər uşaq quruluşunda nevrozda simptom yaradan qüvvələr kimi aşkar edilə bilər, lakin nevrozda onlar sıxışdırılmış vəziyyətdə olduqlarından, mən nevrozu perversiyanın «mənfi» görüntüsü adlandıra bildim.

Mənim psixonevrozların etiyologiyası haqqındakı baxışlarımın bütün dəyişikliklərə baxmayaraq, heç vaxt inkar etmədiyi və ya tərk etmədiyi iki əsas məqamı — seksuallığın və uşaqlıq xüsusiyyətlərinin (infantilizmin) qiymətləndirilməsini — vurğulamağı vacib sayıram. Digər cəhətdən, təsadüfi təsirlərin yerini konstitusional amillər tutmuş, sadəcə psixoloji məna kəsb edən «müdafiə»nin yerini isə orqanik «seksual sıxışdırma» almışdır. Əgər kimsə, psixonevrozlarda seksual faktorların iddia edilən etiyoloji əhəmiyyətinə dair məcburedici sübutun harada tapıla biləcəyini soruşsa — nəzərə alsaq ki, bu xəstəliklər ən adi duyğu hərəkətləri və hətta somatik səbəblər üzündən də baş verə bilir və xüsusi uşaqlıq təcrübələri şəklində olan spesifik etiyologiyadan imtina etmək lazımdır — mən nevrotiklərin psixoanalitik tədqiqatını, mübahisəli inancın qaynağı kimi göstərərdim. Bu əvəzedilməz tədqiqat metoduna müraciət etdikdə, xəstələrin seksual fəaliyyətinin — normal və ya sapıq seksual hissəvi həvəslərin mənbələrindən qaynaqlanan tam və ya qismən fəaliyyətinin — simptomlarda təmsil olunduğunu öyrənirik. Yalnız histerik simptomatologiyanın yaxşı bir hissəsinin birbaşa seksual oyanma ifadələrindən törəməsi və ya bir sıra erogen zonaların nevrozda uşaqlıq xüsusiyyətlərinin güclənməsi ilə genital orqanların əhəmiyyətinə yüksəlməsi deyil, ən mürəkkəb simptomlar belə, məzmununda seksual vəziyyət olan fantaziyaların çevrilmiş təsvirləri kimi açılır. Histeriyanın dilini yozmağı bacaran kimsə, nevrozun yalnız xəstələrin sıxışdırılmış seksuallığından bəhs etdiyini eşidə bilər. Sadəcə, seksual funksiyanı uşaqlıq quruluşu ilə müəyyən edilən düzgün həddi daxilində başa düşmək lazımdır. Adi bir duyğunun xəstəliyə səbəb olması hesab edildiyi yerlərdə, təhlil qaydalı olaraq, travmatik təcrübənin çatışmayan seksual komponentinin patogen təsir göstərdiyini sübut edir.

Biz gözləmədən psixonevrozların səbəbləri sualından onların mahiyyəti probleminə keçdik. Psixoanalizlə əldə edilənləri nəzərə almaq istəsək, yalnız belə deyə bilərik ki, bu xəstəliklərin mahiyyəti cinsi libidonun formalaşması və istifadəsini təyin edən orqanizmdəki proseslərin, yəni seksual proseslərin pozulmasında dayanır. Bu prosesləri son nəticədə kimyəvi kimi təsəvvür etmək demək olar ki, qaçılmazdır; beləliklə, «aktual nevrozlarda» seksual maddələr mübadiləsindəki pozğunluqların somatik, psixonevrozlarda isə əlavə olaraq psixi təsirlərinin tanınması lazım gələ bilər. Nevrozların müəyyən alkaloidlərdən sonra baş verən zəhərlənmə və abstinensiya əlamətləri, Basedow xəstəliyi və Addison xəstəliyi ilə oxşarlığı kliniki olaraq özünü dərhal göstərir və bu son iki xəstəliyi artıq «sinir xəstəlikləri» kimi təsvir etmək olmazsa, çox güman ki, həqiqi «nevrozlar» da adlandırılmasına baxmayaraq, tezliklə bu sinifdən çıxarılmalı olacaqlar.

Nevrozların etiyologiyasına, cinsi funksiyasına xidmət edən proseslərə zərərli təsir göstərə bilən hər şey aiddir.

Birincisi, cinsi funksiyasının özünə aid olan, lakin mədəniyyət və tərbiyə ilə dəyişən cinsi konstitusiyası tərəfindən zərərli amillər kimi qəbul edilən zərərli təsirlər gəlir. İkinci növbədə, orqanizmin ümumi zərər görməsi vasitəsilə ikinci dərəcəli olaraq həmin orqanizmdəki cinsi proseslərinə zərər vura bilən digər bütün zərərli təsirlər və travmalar durur. Lakin unudulmamalıdır ki, nevrozlarda etiyoloji problem, xəstəliyin yaranması ilə bağlı digər hallarda olduğu kimi, ən azı eyni dərəcədə mürəkkəbdir. Tək bir patogen təsir demək olar ki, heç vaxt kifayət etmir; əksər hallarda bir-birini dəstəkləyən, yəni bir-birinə qarşı qoyula bilməyən etiyoloji amillərin çoxluğu tələb olunur. Bununla yanaşı, nevroz xəstəliyi vəziyyəti sağlamlıq vəziyyətindən kəskin şəkildə ayrılmır. Xəstəlik bir cəmin nəticəsidir və etiyoloji şərtlərin miqdarı hansısa tərəfdən tamamlana bilər. Nevrozların etiyologiyasını yalnız irsiyyətdə və ya konstitusiyada axtarmaq, əgər bu xəstəliklərin mahiyyətinin orqanizmdəki cinsi proseslərinin pozulmasından ibarət olduğu aydınlaşırsa, həyatda cinsəlliyə təsir edən təsadüfi amilləri təkbaşına etiyoloji səbəb kimi qəbul etmək qədər az olmayan birtərəflilik olardı.

5 / 7

Uşaqların cinsi maarifləndirilməsi haqqında (Dr. M. Fürstə açıq məktub)

Dr. M. FÜRST-Ə AÇIQ MƏKTUB Bu açıq məktub «Soziale Medizin und Hygiene» jurnalının II cildində, 1907-ci ildə, daha sonra isə «Sammlung kleiner Schriften zur Neurosenlehre» toplusunun II seriyasında dərc olunmuşdur.

Hörmətli həmkar!

Siz məndən «uşaqların cinsi maarifləndirilməsi» haqqında bir açıqlama tələb etdiyiniz üçün, mən fərz edirəm ki, siz həddindən artıq çoxalmış bütün ədəbiyyatı nəzərə alan qanunauyğun və rəsmi bir tədqiqat gözləmirsiniz, əksinə, peşə fəaliyyəti onu cinsi problemləri ilə məşğul olmağa xüsusi təşviq etmiş tək bir həkimin müstəqil hökmünü eşitmək istəyirsiniz. Mən bilirəm ki, siz mənim elmi səylərimi maraqla izləmisiniz və məni, digər bir çox həmkarlar kimi, tədqiqat aparmadan rədd etmirsiniz, çünki mən çox yayılmış nevroz xəstəliklərinin ən vacib səbəblərini psixoseksual konstitusiyada və cinsi həyatdakı zərərli amillərdə görürəm; cinsiyyət həvəsinin tərkibini və cinsi funksiyasının inkişafındakı pozğunluqları izah etdiyim «Cinsəllik nəzəriyyəsi üzrə üç məqalə» əsərim də yaxınlarda sizin jurnalınızda xoş qarşılanmış bir qeydlə yer almışdır.

Beləliklə, mən sizə uşaqlara cinsi həyatın faktları haqqında ümumiyyətlə maarifləndirmə aparılmasına icazə verilib-verilmədiyini, bunun hansı yaşda baş verməli olduğunu cavablandırmağımdır.

6 / 7

Histeriya təhlilinin fraqmenti

Ön söz

Uzun bir fasilədən sonra, 1895 və 1896-cı illərdə qoyduğum iddiaları — histeriya simptomlarının patogenezi və histeriyada baş verən psixi proseslər haqqında olan iddiaları — xəstənin və müalicənin ətraflı hekayəsini təqdim etməklə təsdiqləməyə girişdiyim zaman, öz fəaliyyətimi bir tərəfdən müxtəlif istiqamətlərdə haqlı çıxarmaq, digər tərəfdən isə gözlənilən reaksiyaları müəyyən bir dərəcəyə endirmək məqsədi daşıyan bu ön sözdən yayınmaq mümkün deyil.

Peşəkar həmkarlar tərəfindən yoxlanılması zəruri olaraq mümkün olmayan, üstəgəl təəccüblü və xoşagəlməz xarakter daşıyan tədqiqat nəticələrini dərc etməyə məcbur olmaq əlbəttə ki, xoşagəlməz idi. Lakin indi həmin nəticələri əldə etdiyim materialın bir hissəsini ümumi hökmə təqdim etməyə başlayanda da vəziyyət demək olar ki, eyni dərəcədə xoşagəlməzdir. İttihama məruz qalmaqdən yayınmaq mümkün olmayacaq. Əgər o vaxt ittiham belə səslənirdisə ki, mən xəstələrim haqqında heç nə təqdim etməmişəm, indi isə belə səslənəcək ki, mən xəstələrim haqqında təqdim edilməməli olan şeyləri təqdim etmişəm. Ümid edirəm ki, ittiham üçün əsas dəyişdirən eyni şəxslər olacaq və bu tənqidçilərin əlindən ittihamı heç vaxt qoparmaq fikrindən əvvəlcədən əl çəkirəm.

Mənim xəstəlik tarixçələrimin nəşri mənim üçün həll edilməsi çətin olan vəzifə olaraq qalır, hətta mən o qavrayışsız, pis niyyətli adamlar haqqında artıq narahat olmasam belə. Çətinliklərin bir hissəsi texniki xarakter daşıyır, digər hissəsi isə əlaqələrin öz mahiyyətindən irəli gəlir. Əgər histerik xəstəliklərin səbəbinin xəstələrin psixoseksual həyatının intim tərəflərində tapıldığı və histerik simptomların onların ən gizli, sıxışdırılmış istəklərinin ifadəsi olduğu doğrudursa, onda histeriya halının aydınlaşdırılması bu intim tərəfləri açmadan və bu sirləri açıqlamadan mümkün deyil. Şübhəsizdir ki, xəstələr heç vaxt danışmazdılar, əgər onların etirafının elmi məqsədlər üçün istifadə oluna biləcəyi ehtimalı onların ağlına gəlsəydi; eyni dərəcədə şübhəsizdir ki, nəşr üçün icazəni onlardan özündən istəmək tamamilə faydasız olardı. Həssas, həm də bəlkə qorxaq şəxslər bu şəraitdə həkim diskretliyi vəzifəsini önə çıxarar və elmiyyətə bu sahədə aydınlıq gətirə bilmədiklərinə təəssüf edərdilər. Lakin mənim fikrimcə, həkim yalnız fərdi xəstəyə qarşı deyil, həm də elmiyyətə qarşı öhdəlik götürmüşdür. Elmiyyətə qarşı, əsasən, eyni şeydən əziyyət çəkən və ya çəkəcək olan digər çoxlu xəstələrə qarşı deməkdir. Histeriyanın səbəbi və quruluşu haqqında bildiyimizi düşündüyümüz şeyin ictimai şəkildə açıqlanması vəzifəyə çevrilir, açıqlamamaq isə aşağılıq cəsarətsizliyə çevrilir, əgər yalnız bir xəstənin birbaşa şəxsi ziyan görməsinin qarşısını almaq mümkündürsə. Mən inanıram ki, belə bir ziyanı xəstəm üçün istisna etmək üçün əlimdən gələni etmişəm. Mən taleləri Vyanda deyil, uzaqda yerləşən kiçik bir şəhərdə baş verən, şəxsi əlaqələri Vyanda demək olar ki, tanınmayan bir şəxsi seçmişəm; müalicə sirrini əvvəldən elə ehtiyatla qorumuşam ki, yalnız bir tam etibar edilə bilən həmkarım qızın mənim xəstəm olduğunu bilə bilər; müalicə başa çatdıqdan sonra dörd il nəşri gözləmişəm, ta ki, xəstənin həyatında baş verən dəyişikliyi eşidənə qədər, bu dəyişiklik mənə onun burada danışılan hadisələrə və psixi proseslərə olan öz marağının artıq sönmüş ola biləcəyini fərz etdirmişdir. Təbii ki, heç bir ad qalmamışdır ki, qeyri-peşəkar oxucuları izə salmağa imkan versin; əslində, nəşrin qatı elmi ixtisas jurnalında aparılması belə icazəsiz oxuculara qarşı qoruma olmalıdır. Təbii ki, xəstənin öz xəstəlik tarixçəsi təsadüfən əlinə keçəndə narahatlıq hissi keçirməsinin qarşısını ala bilmərəm. Lakin o, artıq bildiyi şeylərdən başqa heç nə öyrənmir və bu məlumatlardan başqa kimin onun şəxsiyyətindən söhbət getdiyini öyrənə biləcəyi sualını özünə verə bilər.

Mən bilirəm ki, ən azı bu şəhərdə belə xəstəlik tarixçəsini nevrozun psixopatologiyasına töhfə kimi deyil, əksinə, onu əyləncə məqsədilə yazılmış açar roman kimi oxumaq istəyən çoxlu sayda həkim var. Bu qəbildən olan oxuculara təminat verirəm ki, gələcəkdə açıqlayacağım bütün xəstəlik tarixçələri onların zəkasından oxşar sirr qoruyucu zəmanətlərlə qorunacaq, baxmayaraq ki, materialım üzərində mənim ixtiyarım bu qərar səbəbindən çox qeyri-adi bir məhdudiyyətə məruz qalmalıdır.

Həkimlik sirrinin məhdudiyyətlərindən və şəraitin əlverişsizliyindən qoparıb ala bildiyim bu tək xəstəlik tarixçəsində cinsi münasibətlər bütün açıqlıqla müzakirə olunur, cinsi həyatın orqanları və funksiyaları öz düzgün adları ilə adlandırılır və namuslu oxucu mənim təsvirimdən belə nəticə çıxara bilər ki, mən gənc qadınla bu mövzularda belə dildə söhbət aparmaqdan çəkinməmişəm. İndi mən bu ittihamdan da müdafiə olunmalıyam? Mən sadəcə olaraq ginekoloqun hüquqlarını — və ya daha doğrusu, onlardan çox daha mütevazı olan hüquqları — özümə mənsub bilir və belə söhbətlərin cinsi həvəslərin qızışdırılması və ya təmin edilməsi üçün yaxşı vasitə olduğunu güman edən kimsənin davranışını pervers və qəribə bir həvəslilik əlaməti kimi açıqlayıram. Digər tərəfdən, bu mövzudakı hökmümü bir neçə iqtibas sözlə ifadə etmək meylini hiss edirəm.

«Elmi əsərdə belə etirazlara və andiçmələrə yer verməyə məcbur olmaq acınacaqlıdır, amma buna görə məni qınamaq əvəzinə, ciddi kitabın artıq öz həyatından əmin ola bilmədiyi bir vəziyyətə gəlib çatdığımız zamanın ruhunu qınayın».

İndi bu xəstəlik tarixçəsi üçün hesabat vermənin texniki çətinliklərini necə dəf etdiyimi açıqlayacağam. Bu çətinliklər gündə altı və ya səkkiz belə psixoterapevtik müalicə aparan həkim üçün çox böyükdür; o, xəstə ilə görüş zamanı qeydlər apara bilməz, çünki bu, xəstənin şübhəsini oyadar və qəbul ediləcək materialın dəqiq ələ alınmasına mane olardı. Uzun müddət davam edən müalicə tarixçəsini açıqlama üçün necə sabitləşdirə biləcəyim mənim hələ həll etmədiyim bir məsələdir. Burada mövcud olan halda mənə iki şərait kömək etdi: birincisi, müalicənin müddəti üç aydan çox çəkmədi; ikincisi, izahatlar müalicənin ortasında və sonunda danışılan iki yuxu ətrafında qruplaşdı və onların sözləri görüşdən dərhal sonra qeyd olundu, bu da sonrakı yozum və xatirələr toru üçün etibarlı bir istinad nöqtəsi təşkil edə bilərdi. Xəstəlik tarixçəsinin özünü mən müalicənin tamamlanmasından sonra, yəni xatirələrim hələ təzə və nəşrə olan maraqla qızışdırılmış ikən, öz yaddaşımın köməyi ilə yazıb qeyd etmişəm. Deməli, bu qeydlər tamamilə — fonografik dəqiqliklə — eyni deyil, lakin onlar yüksək dərəcədə etibarlılığa iddia edə bilərlər. Onlarda əhəmiyyətli olan heç nə dəyişdirilməyib, yalnız bəzi yerlərdə izahatların ardıcıllığı dəyişdirilib, bunu mən mətnin ahəngi üçün etmişəm.

Bu hesabatda nə tapılacağını və nələrin çatışmayacağını vurğulamağa başlayıram. Əsər əvvəlcə «Yuxu və Histeriya» adını daşıyırdı, çünki mənə elə gəlirdi ki, bu, yuxuların yozumunun müalicə tarixinə necə toxunduğunu və onun köməyi ilə amneziyaların doldurulması və simptomların izahının necə əldə edilə biləcəyini göstərmək üçün xüsusilə uyğundur. Mən 1900-cü ildə yuxu haqqında zəhmətli və dərinə nüfuz edən tədqiqatı nevrozların psixologiyasına aid nəzərdə tutulmuş nəşrlərimdən əvvəl əsaslı səbəblərlə təqdim etmişəm, lakin onun qəbulundan aydın görmüşəm ki, həmkarlar belə səylərə hazırda nə qədər qeyri-kafi anlayışla yanaşırlar. Bu halda, materialın saxlanılması səbəbindən mənim irəli sürdüyüm fikirlərin yoxlamaya əsaslanan inam yaratmağa imkan vermədiyi haqqında etiraz da əsaslı deyildi, çünki hər kəs öz yuxularını analitik araşdırmaya cəlb edə bilər və yuxuların yozumu texnikası mənim verdiğim təlimatlara və nümunələrə əsasən asanlıqla öyrənilə bilər. Mən bu gün də, keçmişdə olduğu kimi, iddia etməliyəm ki, yuxunun problemlərinə dalmaq histeriya və digər psixonevrozlarda psixi prosesləri başa düşmək üçün vacib bir ön şərtidir və hazırlıq işini özündən yayındırmaq istəyən heç kim bu sahədə hətta bir neçə addım irəliləmək ümidi daşımır. Deməli, bu xəstəlik tarixi yuxuların yozumuna aid məlumatı ön şərt kimi tələb etdiyi üçün, belə bir ön şərti ödəməyən hər kəs üçün onun oxunması son dərəcə qeyri-qənaətbəxş olacaq. O, orada axtarılan izahat əvəzinə yalnız təəccüb tapacaq və əlbəttə ki, bu təəccübün səbəbini fantaziyalı sayılan müəllifə proyeksiya etməyə meylli olacaq. Əslində, belə təəccüb nevrozun öz hadisələrinə məxsusdur; orada o, yalnız bizim tibbi öyrəşməmizlə örtülür və izah cəhdində yenidən üzə çıxır. Onu tamamilə aradan qaldırmaq yalnız nevrozu artıq bizə məlum olan amillərdən tamamilə çıxarmaq mümkün olsaydı, mümkün olardı. Lakin bütün ehtimallar əksinə işarə edir ki, biz nevrozun tədqiqindən çox şeyi yeni qəbul etmək üçün təkan alacağıq və bu, zamanla qəti bilik mövzusuna çevrilə bilər. Lakin yeni olan hər şey həmişə təəccüb və müqavimət doğurub.¹⁰⁵

Əgər kimsə yuxuların və onların yozumunun bütün psixoanalizlərdə bu nümunədə olduğu kimi üstün yer tutduğuna inanarsa, bu, səhv olardı.

Təqdim olunan xəstəlik tarixçəsi yuxuların dəyərləndirilməsi baxımından üstünlük təşkil edirsə, bunun əvəzində digər məqamlarda mənim arzu etdiyimdən daha yoxsul alınmışdır. Lakin onun nöqsanları, məhz onun nəşr olunma imkanı borclu olduğumuz şəraitlə birbaşa əlaqədardır. Mən artıq bildirmişdim ki, təxminən bir il davam edən müalicə tarixçəsinin materialının öhdəsindən gələ bilməzdim. Bu sadəcə üç aylıq tarixçəni nəzərdən keçirmək və xatırlamaq mümkün idi; lakin onun nəticələri bir neçə baxımdan natamam qalmışdır. Müalicə nəzərdə tutulan hədəfə qədər davam etdirilməmiş, əksinə, müəyyən bir nöqtəyə çatıldıqda xəstənin iradəsi ilə dayandırılmışdır. Bu vaxt xəstəlik halının bəzi tapmacaları hələ heç nəzərdən keçirilməmiş, digərləri isə yalnız qeyri-kamil aydınlaşdırılmışdı, halbuki işin davamı bütün məqamlarda son mümkün aydınlaşdırmaya qədər irəliləmiş olardı. Deməli, mən burada yalnız bir analiz fraqmentini təqdim edə bilərəm.

«Histeriya üzərinə tədqiqatlar»da təsvir olunan analiz texnikasına bələd olan bir oxucu, üç ay ərzində heç olmasa nəzərdən keçirilən simptomların son həllinə gətirilməsi üçün imkanın tapılmamasına təəccüblənə bilər. Lakin «Tədqiqatlar»dan sonra psixoanalitik texnikanın köklü bir çevrilməyə uğradığını bildirsəm, bu başa düşülən olar. O vaxtlar iş simptomlardan başlayır və onların ardıcıl olaraq həllini məqsəd tuturdu. Mən bu texnikanı o vaxtdan bəri tərk etmişəm, çünki onu nevrozun daha incə quruluşuna tamamilə uyğun gəlməyən hesab etmişəm. İndi mən xəstənin özünün gündəlik işin mövzusunu müəyyən etməsinə imkan verirəm və beləliklə, onun şüursuzluğunun diqqətinə təqdim etdiyi müvafiq səthdən başlayıram. Lakin bundan sonra, simptomun həllinə aid olan şeyi parçalanmış, müxtəlif kontekstlərə qarışmış və bir-birindən çox uzaq vaxtlara bölünmüş şəkildə əldə edirəm. Bu görünən mənfi cəhətə baxmayaraq, yeni texnika köhnədən qat-qat üstündür və mübahisəsiz olaraq yeganə mümkün yoldur.

Analitik nəticələrimin natamamlığı qarşısında mənə, qədim dövrlərin qiymətli, baxmayaraq ki, qüsurlu qalıqlarını uzun müddətlik basdırılma vəziyyətindən gün işığına çıxarmaq xoşbəxtliyinə çatan tədqiqatçıların nümunəsini izləməkdən başqa bir şey qalmamışdır. Mən natamam olan hissələri, digər analizlərdən mənə məlum olan ən yaxşı nümunələrə əsasən tamamlamışam, lakin vicdanlı bir arxeoloqun hər bir halda öz konstruksiyasının hansı nöqtədə orijinala söykəndiyini göstərməkdən yayınmadığı kimi, mən də bunu etməkdən yayınmamışam.

Digər bir nöqsançılıq növünü mən özüm qəsdən yaratmışam. Mən xəstələrin ağlına gələnlərdə və bildirdiklərində aparılan yozum işini ümumiyyətlə təsvir etməmiş, yalnız onun nəticələrini vermişəm. Beləliklə, analitik işin texnikası, yuxular istisna olmaqla, yalnız bir neçə yerdə açıqlanmışdır. Bu xəstəlik tarixçəsində məqsədim simptomların təyinatını və nevroz xəstəliyinin daxili quruluşunu göstərmək idi; eyni anda digər vəzifəni də yerinə yetirməyə çalışmaq yalnız həll olunmaz qarışıqlıq yaradardı. Texniki, əsasən empirik yolla tapılmış qaydaların əsaslandırılması üçün çoxlu müalicə tarixçələrindən material toplamaq lazım gələrdi. Lakin bu halda texnikanın gizlədilməsi səbəbindən qısaltmanın çox böyük olduğunu düşünməmək lazımdır. Texniki işin ən çətin hissəsi xəstədə söhbət mövzusu olmamışdır, çünki xəstəlik tarixçəsinin sonunda sözü gedən «transfer» anı qısa müalicə müddətində gündəmə gəlməmişdir.

Bu hesabatın üçüncü növ nöqsançılığında nə xəstə, nə də müəllif günahkar deyil. Əksinə, tək bir xəstəlik tarixçəsinin, hətta tam və heç bir şübhəyə məruz qalmamış olsa belə, histeriya problemindən irəli gələn bütün suallara cavab verə bilməyəcəyi aydındır. O, xəstəliyin bütün tiplərini, nevrozun daxili quruluşunun bütün formalarını, histeriyada psixi ilə somatik arasında mümkün olan bütün əlaqə növlərini öyrədə bilməz. Bir haldan onun verə biləcəyindən çoxunu tələb etmək məqbul deyil. Həmçinin, indiyə qədər histeriya üçün psixoseksual etiologiyanın ümumi və istisnasız etibarlılığına inanmaq istəməyən şəxs, bir xəstəlik tarixçəsini öyrənməklə bu inancı qazanmayacaq, əksinə, öz işi ilə inanc üçün haqq qazanana qədər hökmünü təxirə salmağı daha yaxşı hesab edəcək.¹⁰⁶

* Redaktorun qeydi: Burada qeyd olunan xəstəlik tarixçələri bu nəşrdə VII, VIII və XI cildlərdə yerləşdirilmişdir.

I. Xəstəlik vəziyyəti

1900-cu ildə dərc etdirilmiş «Yuxuların Yozumu» əsərimdə yuxuların ümumiyyətlə yozula biləcəyini və yozma işi tamamlandıqdan sonra onların, nöqsansız qurulmuş, ruhi kontekstdə məlum bir yerə yerləşdirilə bilən düşüncələrlə əvəz oluna biləcəyini sübut etdikdən sonra, növbəti səhifələrdə yuxu yozma sənətinin icazə verdiyi görünən tək praktik istifadənin bir nümunəsini vermək istəyirəm. Artıq kitabımda qeyd etmişəm ki, yuxu problemlərinə hansı yolla rast gəlmişəm. Onları öz yolumda tapdım; psixonevrozları psixoterapiyanın xüsusi bir üsulu ilə sağaltmağa çalışırdım və xəstələr mənə, digər hadisələrlə yanaşı, ruhi həyatlarından olan yuxuları da danışır, bu yuxular isə əziyyət simptomu ilə patoloji ideya arasındakı uzun uzadıya qurulmuş əlaqəyə daxil edilməyi tələb edirmiş kimi görünürdü. O vaxt öyrəndim ki, yuxunun dilindən, əlavə kömək olmadan başa düşülən ifadə tərzimizə, yəni düşüncə dilinə necə tərcümə etmək lazımdır. İddia edə bilərəm ki, bu bilik psixoanalitik üçün zəruridir, çünki yuxu, məzmununun oyatdığı müqavimətin gücü sayəsində şüurdan kənarlaşdırılmış, sıxışdırılmış və beləliklə patoloji hala gəlmiş psixi materialın şüura çıxmasına imkan verən yollardan birini təşkil edir. Qısaca desək, yuxu, sıxışdırmanı aşmağın dolambaçlı yollarından biri, psixidəki deyilən qeyri-birbaşa təmsil üsulunun əsas vasitələrindən biridir. Yuxu yozumunun təhlil işinə necə müdaxilə etdiyini, indi histerik bir qızın müalicə tarixindən götürülmüş bu parça göstərməlidir. Bu, eyni zamanda mənə, psixi proseslər və histeriyanın orqanik şərtləri haqqında olan baxışlarımı, artıq daha yanlış anlaşılmaya yer verməyən genişlikdə, ilk dəfə ictimaiyyət qarşısında müdafiə etmək üçün fürsət verir. Genişliyə görə artıq bəhanə etməyə ehtiyac yoxdur, çünki histeriyanın həkimə və tədqiqatçıya qarşı qoyduğu böyük tələblərə yalnız ən dərindən, sevgi dolu bir qərq olmaqla, amma təmtəraqlı bir aşağılama ilə deyil, cavab verə biləcəyinin qəbul edildiyi artıq məlumdur. Əlbəttə:

«Yalnız sənət və elm kifayət deyil, İşdə səbir də olmalıdır!»

Boşluqsuz və yetkin bir xəstəlik tarixçəsini əvvəlcədən təqdim etmək, oxucunu əvvəlcədən həkim müşahidəçisinin şərtlərindən tamamilə fərqli şərtlərə salmaq demək olardı. Xəstənin yaxınları — bu halda 18 yaşlı qızın atası — tərəfindən verilən məlumatlar, adətən, xəstəliyin gedişinə dair çox qeyri-müəyyən bir mənzərə təqdim edir. Mən müalicəyə, həyat və xəstəlik tarixçəsinin tamamını mənə danışmağı xahiş edərək başlayıram, lakin bundan sonra eşitdiyim məlumatlar istiqamət tapmaq üçün hələ də kifayət etmir. Bu ilk hekayə, gəmilərin keçə bilmədiyi bir çaya bənzəyir ki, onun yatağı bəzən qaya kütlələri ilə tıxanır, bəzən qum təpələri ilə parçalanır və dayazlaşır. Yalnız təəccübləndiyimi ifadə edə bilərəm ki, histerik xəstələrin düzgün və dəqiq xəstəlik tarixçələri müəlliflər tərəfindən necə yaradılmışdır. Əslində, xəstələr öz haqlarında belə hesabatlar verməyə qadir deyillər. Onlar bu və ya digər həyat dövrü haqqında həkimə kifayət qədər və ardıcıl məlumat verə bilərlər, lakin bundan sonra onların cavabları səthiləşən, boşluqlar və tapmacalar yaradan başqa bir dövr gəlir və başqa vaxt isə heç bir faydalı məlumatla aydınlaşmayan tam qaranlıq dövrlərlə üzləşirsiniz. Əlaqələr, hətta görünən əlaqələr də, adətən, qopmuşdur; müxtəlif hadisələrin ardıcıllığı qeyri-müəyyəndir; hekayənin gedişində xəstə təkrar-təkrar bir məlumatı, bir tarixi düzəldir, sonra uzun tərəddüddən sonra təxminən ilk ifadəyə yenidən müraciət edir. Xəstələrin, xəstəlik tarixçəsi ilə üst-üstə düşdüyü qədər, həyat tarixçələrini nizamlı şəkildə təqdim etməyə qadir olmaması, yalnız nevroz üçün xarakterik deyil, həm də böyük nəzəri əhəmiyyətdən məhrum deyil. Bu nöqsanın aşağıdakı izahları var: Birincisi, xəstə, yaxşı bildiyi və danışmalı olduğu şeyin bir hissəsini, hələ üstəsindən gəlmədiyi utanc və çəkinmə motivləri (digər şəxslər söhbətə gəldikdə ehtiyatlılıq) səbəbindən şüurlu və qəsdən geri çəkir; bu, şüurlu qeyri-dürüstlüyün payıdır. İkincisi, xəstənin adətən malik olduğu anamnestik biliklərinin bir hissəsi, xəstə bu geri çəkilməyə qəsdən müraciət etmədən, bu hekayə zamanı ortadan qalxır: şüursuz qeyri-dürüstlüyün payı. Üçüncüsü, həqiqi amneziyalar, yəni yalnız köhnə deyil, hətta çox yeni xatirələrin də içərisinə düşdüyü yaddaş boşluqları və bu boşluqların doldurulması üçün ikincili olaraq yaranmış xatirə aldanışları heç vaxt çatışmır. Hadisələrin özü yaddaşda qorunub saxlanıldığı yerlərdə, amneziyalara əsaslanan niyyət də bir əlaqənin ləğvi ilə eyni dərəcədə əminliklə həyata keçirilir və hadisələrin zaman ardıcıllığı dəyişdirildikdə, əlaqə ən etibarlı şəkildə qoparılır. Sonuncu isə həmişə yaddaş xəzinəsinin ən həssas, sıxışdırılmaya ən çox məruz qalan hissəsi kimi özünü göstərir. Bəzi xatirələri, belə desək, sıxışdırmanın ilk mərhələsində tapmaq olar; onlar şübhə ilə yüklənmiş halda görünür. Bir müddət sonra bu şübhə unutma və ya yanlış xatırlama ilə əvəz olunardı”.¹⁰⁷

Xəstəlik tarixçəsinə aid olan xatirələrin belə bir vəziyyəti, xəstəlik əlamətlərinin zəruri, nəzəri olaraq tələb olunan korrelatıdır. Müalicənin gedişində xəstə, həmişə bildiyi halda, saxladığını və ya ağlına gəlməyən şeyi sonradan əlavə edir. Yaddaş aldanmaları dayanıqsız olduğunu sübut edir, yaddaşdakı boşluqlar doldurulur. Müalicənin sonunda yalnız daxili cəhətdən ardıcıl, başa düşülən və boşluqsuz bir xəstəlik tarixçəsinə nəzər salmaq olar. Əgər müalicənin praktik məqsədi bütün mümkün əlamətləri aradan qaldırmaq və onları şüurlu düşüncələrlə əvəz etməkdirsə, onda xəstənin bütün yaddaş zədələrini sağaltmaq vəzifəsini başqa bir nəzəri məqsəd kimi qoymaq olar. Bu iki məqsəd üst-üstə düşür; biri əldə edildikdə, digəri də qazanılır; eyni yol hər ikisinə aparır.¹⁰⁸¹⁰⁹

Psixoanalizin materialını təşkil edən şeylərin təbiətindən irəli gəlir ki, xəstəlik tarixçələrimizdə xəstələrin təmiz insani və sosial münasibətlərinə, somatik məlumatlara və xəstəlik əlamətlərinə göstərdiyimiz qədər diqqət göstərməliyik. Hər şeydən əvvəl, marağımız xəstələrin ailə münasibətlərinə yönələcək və, gördüyümüz kimi, yalnız araşdırılacaq irsiyyətə diqqət yetirməklə bağlı olmayan digər səbəblərə görə də belə olacaq.

18 yaşlı xəstənin ailə dairəsi onun şəxsiyyəti ilə yanaşı valideyn cütünü və ondan bir buçuk yaş böyük olan bir qardaşı əhatə edirdi. Dominant şəxs ata idi; bu, həm onun zəkası və xarakter xüsusiyyətləri, həm də xəstənin uşaqlıq və xəstəlik tarixçəsi üçün skeleti təşkil edən həyat şəraiti ilə bağlı idi. Qızın müalicəsinə başladığım zaman o, qırx yaşlarının ikinci yarısında olan, o qədər də adi olmayan fəallıq və istedad sahibi, çox rahat maddi vəziyyətdə olan böyük sənayeçi idi. Qız ona xüsusi bir həssaslıqla bağlı idi və erkən yaşlarda oyanmış tənqidi onun bəzi hərəkətlərinə və xüsusiyyətlərinə daha güclü etiraz edirdi.

Bu həssaslıq, üstəlik, atanın qızın altıncı yaşından bəri məruz qaldığı çoxsaylı və ağır xəstəliklər nəticəsində daha da artmışdı. O zaman onun vərəm xəstəliyi ailənin cənub vilayətlərimizdəki kiçik, iqlim baxımından əlverişli bir şəhərə köçməsinə səbəb oldu; ağciyər xəstəliyi orada tez yaxşılaşdı, lakin lazım hesab edilən qoruyucu rejimə görə, B. adlandıracağım bu yer, təxminən növbəti on il ərzində həm valideynlər, həm də uşaqlar üçün əsas yaşayış yeri olaraq qaldı. Ata, özünü yaxşı hiss etdikdə, fabriklərini ziyarət etmək üçün müvəqqəti olaraq yox idi; yayda yüksəklik kurortuna gedirdi.

Qız təxminən on yaşında ikən, atanın torlu qişanın ayrılması xəstəliyi qaranlıq müalicəsini zəruri etdi. Görmə qabiliyyətinin daimi məhdudlaşması bu xəstəlik hücumunun nəticəsi oldu. Ən ciddi xəstəlik təxminən iki il sonra baş verdi; o, çaşqınlıq tutması idi və buna iflic əlamətləri və yüngül psixi pozğunluqlar əlavə olundu. Xəstənin bir dostu, hansı ki, onun rolu bizi sonralar da məşğul edəcək, o zaman yalnız az yaxşılaşmış olanı, mənim məsləhətimə müraciət etmək üçün həkimi ilə birlikdə Vyanaya səyahət etməyə inandırdı. Mən bir müddət onda taboparaliz olduğunu düşünüb-düşünməmək arasında tərəddüd etdim, lakin sonra diffuz damar pozğunluğu diaqnozu qoydum və evlənmədən əvvəl spesifik infeksiyanın olduğunu xəstə etiraf etdikdən sonra, güclü anti-luetik müalicə təyin etdim; nəticədə mövcud olan bütün pozğunluqlar geri çəkildi. Bu uğurlu müdaxiləyə görə, mən, təxminən dörd il sonra atanın açıq şəkildə nevrozlaşmış qızını mənə təqdim etməsinə və daha iki il sonra psixoterapevtik müalicəyə verməsinə borcluyam.

Həkimin xəstəsinin bir az böyük bacısını da Vyanada tanıdım; onda xarakterik histerik əlamətlər olmadan ağır bir psixonevroz formasının olduğunu qəbul etmək lazım gəlirdi. Bu qadın, bədbəxt bir evliliklə keçən həyatından sonra, əslində tam aydınlaşdırılmamış, sürətlə inkişaf edən marazm əlamətləri altında vəfat etdi.

Xəstənin böyük qardaşı, ki mən ona təsadüfən rast gəldim, hipoxondrik bir subay idi.

18 yaşında mənim xəstəm olan qız, həmişə hisslərini atasının ailəsinin tərəfində saxlamış və xəstələndiyi gündən bəri, qeyd olunan bibisini özünə nümunə götürmüşdü. Onun həm istedadı və intellektual erkən yetişməsi, həm də xəstəliyə meylliliyi ilə bu ailəyə mənsub olması məndə də şübhə doğurmurdu. Ananı mən tanımadım. Atanın və qızın verdiyi məlumatlara əsasən, mən belə bir təəssürat yaratmalı oldum ki, o, az təhsilli, lakin hər şeydən əvvəl ağılsız bir qadın idi; xüsusilə də xəstəliyindən və bundan sonra baş verən ərinin ondan uzaqlaşmasından sonra bütün maraqlarını ev idarəçiliyinə yönəltmiş və beləliklə, «evdar qadın psixozu» adlandırıla biləcək bir mənzərə təqdim edirdi. Uşaqlarının daha canlı maraqlarına qarşı heç bir anlayışı olmayan ana, bütün günü mənzilin, mebellərin və qab-qacağın təmizlənməsi və təmiz saxlanması ilə məşğul olurdu; bu dərəcədəki məşğuliyyət onların istifadəsini və zövqünü demək olar ki, qeyri-mümkün edirdi. Normal evdar qadınlarda tez-tez izlərinə rast gəlinən bu vəziyyəti, yuyunma və digər təmizlik məcburiyyəti formaları ilə yanaşı qoymamaq mümkün deyil; lakin belə qadınlarda, həmçinin bizim xəstəmizin anasında, xəstəliyi tanıma və beləliklə «məcburiyyət nevrozu»nun əsas bir əlaməti tamamilə yoxdur. Ana ilə qız arasındakı münasibət illərdir çox soyuq idi. Qız ananı nəzərə almırdı, onu sərt tənqid edirdi və onun təsirindən tamamilə uzaqlaşmışdı.¹¹⁰

Qızın yalnız 1½ yaş böyük olan yeganə qardaşı, erkən yaşlarında onun nümunəsi olmuş, onun şöhrətpərəstliyi ona çatmağa can atmışdı. Son illərdə iki bacı-qardaş arasındakı münasibətlər soyumuşdur. Gənc kişi ailəvi çəkişmələrdən mümkün qədər uzaq durmağa çalışırdı; tərəf tutmalı olduğu yerlərdə ananın tərəfində dayanırdı. Beləliklə, adi cinsi cazibə bir tərəfdən ata ilə qızı, digər tərəfdən isə ana ilə oğlunu bir-birinə yaxınlaşdırmışdır.

Bundan sonra ona Dora adını vermək istədiyim xəstəmiz, səkkiz yaşında artıq sinir əlamətləri göstərirdi. O vaxt o, daimi, tutma şəklində çox güclənən nəfəs darlığından əziyyət çəkirdi; bu, ilk dəfə kiçik bir dağ yürüşündən sonra baş vermiş və buna görə də həddindən artıq yorğunluğa aid edilmişdi. Bu vəziyyət, ona məcburi şəkildə tətbiq olunan istirahət və qoruyucu rejim altında yarım il ərzində yavaş-yavaş azalmışdır. Ailənin həkiminin diaqnozu qoyarkən təmiz sinir pozğunluğu və dispnenin orqanik səbəbinin istisna edilməsi məsələsində bir an belə tərəddüd etmədiyi görünür, lakin o, açıq-aydın bu diaqnozu həddindən artıq yorğunluğun etiologiyası ilə uyğun hesab edirdi¹.

Kiçik qız uşağı adi uşaq yoluxucu xəstəliklərini davamlı zədələnmə olmadan keçirdi. Onun (simvolizə etmək niyyəti ilə!) danışdığına görə, adətən xəstəliyə qardaşı başlayırdı, o, bunu yüngül dərəcədə keçirirdi, sonra isə o, ağır əlamətlərlə davam edirdi. On iki yaşına yaxın onda əsəbi öskürək tutmaları meydana çıxdı, əvvəlcə hər dəfə miqrenlə birlikdə, sonra hər iki simptom bir-birindən ayrıldı və fərqli inkişaf yolu keçdi. Miqren sonralar daha nadir oldu və 16 yaşında tamamilə keçdi. Adi katarın təkan verdiyi tussis nervosa tutmaları bütün bu müddət ərzində davam etdi. O, on səkkiz yaşında mənim yanıma gələndə yenə xarakterik şəkildə öskürürdü. Bu tutmaların sayını müəyyən etmək mümkün deyildi, onların müddəti üç həftədən beş həftəyə qədər, bir dəfə isə bir neçə ay çəkdi. Belə bir tutmanın birinci yarısında, heç olmasa son illərdə, tam səs itkisi ən narahat edici simptom idi. Diaqnozun yenə də əsəbiliklə bağlı olduğu çoxdan müəyyən edilmişdi; tətbiq olunan müxtəlif müalicə üsulları, o cümlədən hidroterapiya və lokal elektrikləşdirmə nəticəsiz qaldı. Bu şəraitdə yetkin, mühakiməsində çox müstəqil bir qıza çevrilən uşaq həkimlərin səylərinə istehza etməyə və nəhayət, həkim köməyindən imtina etməyə öyrəşdi. Yeri gəlmişkən, o, həmişə həkimə müraciət etməkdən çəkinirdi, halbuki ailə həkiminin şəxsinə qarşı heç bir antipatiyası yox idi. Yeni həkimə müraciət etmək üçün hər təklif onun müqavimətinə səbəb olurdu və mənim yanıma da onu yalnız atasının qəti əmri gətirdi.¹¹¹

Mən onu ilk dəfə 16-cı ilinin erkən yayında öskürək və səslənmə pozğunluğu ilə əziyyət çəkərkən gördüm və o zaman artıq psixi müalicə təklif etdim, lakin bu, daha uzun sürən həmin tutma da öz-özünə keçdikdən sonra təxirə salındı. Növbəti ilin qışında o, sevimli bibisinin ölümündən sonra Vyanada əmisinin və onun qızlarının evində idi və burada qızdırmalı bir vəziyyətlə xəstələndi, o zaman bu, appendisit kimi diaqnoz qoyulmuşdu. Sonrakı payızda ailə B. kurort şəhərini birdəfəlik tərk etdi, çünki atanın sağlamlığı buna imkan verirdi, əvvəlcə atanın fabrikinin yerləşdiyi yerdə, bir ildən az sonra isə Vyanada daimi yaşayış saldı.

Dora bu müddət ərzində ağıllı və xoşagəlməz olmayan simalara malik, çiçəklənən bir qıza çevrilmişdi, lakin valideynlərinə ağır narahatlıq yaradırdı. Onun xəstəliyinin əsas əlaməti əsəbiyyət və xarakter dəyişikliyi olmuşdu. O, açıq-aydın nə özündən, nə də yaxınlarından razı idi; atasına soyuq münasibət göstərirdi, onu ev təsərrüfatına cəlb etmək istəyən anası ilə heç cür razılaşmırdı. Ünsiyyətdən qaçmağa çalışırdı; şikayət etdiyi yorğunluq və diqqətsizlik imkan verdiyi qədər, xanımlar üçün nəzərdə tutulmuş mühazirələri dinləməklə və daha ciddi təhsil ilə məşğul olurdu. Bir gün valideynlər qızın yazı masasının üstündə və ya içərisində tapdıqları bir məktubla dəhşətə düşdülər; həmin məktubda o, artıq həyatı davam etdirə bilmədiyi üçün onlardan vidalaşırdı. Atanın az olmayan dərin başa düşmə qabiliyyəti ona qızın ciddi intihar niyyəti ilə idarə olunduğunu düşünməyə imkan verməsə də, o, sarsılmış vəziyyətdə qaldı. Bir gün ata ilə qız arasında baş verən kiçik bir mübahisədən sonra qızda huşsuzluğun ilk tutması baş verdi və bununla birlikdə amneziya müşahidə olundu; qızın etirazına baxmayaraq, onun mənim müalicəmə başlaması qərara alındı.

Mən indiyə qədər qələmə aldığım xəstəlik tarixi, ümumiyyətlə, diqqətə layiq görünmür. Ən adi somatik və psixi simptomlarla müşayiət olunan «kiçik histeriya»: dispnoe, nerv öskürəyi, afoniya, təxminən miqren, əlavə olaraq əsəbiyyət, histerik uyumsuzluq və ehtimal ki, ciddi niyyət daşımayan həyatdan bezmə (taedium vitae). Histerik xəstələrin daha maraqlı xəstəlik tarixçələri dərc olunmuşdur və çox vaxt daha diqqətlə qeyd olunmuşdur, çünki dəri həssaslığının nişanları, görmə sahəsinin məhdudlaşması və s. haqqında davamda heç nə tapılmayacaq. Mən yalnız belə bir qeyd etməyə icazə verirəm ki, histeriyada qəribə və təəccüblü fenomenlərin bütün toplusu bu hələ də sirr qalan xəstəliyin tanınmasında bizi çox da irəli aparmamışdır. Bizə lazım olan, məhz ən adi halların və ən çox rast gəlinən, onlardakı tipik simptomların izahıdır. Əgər şərait mənə bu kiçik histeriya halı üçün izahı tamamilə verməyə imkan vermiş olsaydı, mən razı olardım. Digər xəstələr üzərində təcrübələrimə əsasən, analitik vasitələrimin bunun üçün kifayət edəcəyinə şübhə etmirəm. 1896-cı ildə, Dr. J. Breuer ilə birlikdə dərc etdiyim «Histeriya üzərinə tədqiqatlar» kitabından qısa müddət sonra, mən bir görkəmli həmkarımdan orada təmsil olunan histeriyanın psixoloji nəzəriyyəsi haqqında rəyini xahiş etdim. O, açıq şəkildə cavab verdi ki, onu bir neçə hal üçün doğru ola biləcək nəticələrin haqsız ümumiləşdirməsi hesab edir. O vaxtdan bəri mən histeriyanın çoxlu hallarını görmüşəm, hər bir hal ilə bir neçə gün, həftə və ya il məşğul olmuşam və heç bir halda «Tədqiqatlar»ın tələb etdiyi psixiki şərtləri, yəni psixiki travmanı, affektlərin konfliktini və, sonrakı nəşrlərimdə əlavə etdiyim kimi, cinsiyyət sferasının həyəcanını görməmişəm. Gizlənməyə çalışdıqları üçün patoqenləşmiş şeylər haqqında, əlbəttə, xəstələrin onları həkimə gətirəcəklərini gözləmək olmaz və ya tədqiqata qarşı çıxan ilk «Xeyr» cavabı ilə kifayətlənmək olmaz.^112113114

Xəstəm Dora ilə bağlı atanın, daha əvvəl bir neçə dəfə vurğuladığım anlayışına görə, xəstəliyin son mərhələsinin formalaşması üçün ən azından həyatla əlaqəni özüm axtarmaq məcburiyyətində qalmadım. Ata mənə bildirdi ki, o və ailəsi B. şəhərində orada bir neçə ildir məskunlaşmış bir evli cütlüklə yaxın dostluq qurmuşdular. Xanım K. onun ağır xəstəliyi dövründə ona qulluq etmiş və bu sayəsində özünə qarşı sonsuz minnətdarlıq haqqı qazanmışdı. Cənab K. qızı Doraya həmişə çox mehriban davranmış, B. şəhərində olduğu vaxtlar onunla gəzintiyə çıxmış, ona kiçik hədiyyələr vermişdi, lakin heç kim bunda pis bir şey görməmişdi. Dora, K. cütlüyünün iki kiçik uşağına ən diqqətli şəkildə baxmış, onlara ana qayğısı göstərmişdi. Ata və qız iki il əvvəl yayda məni ziyarət etdikdə, onlar Alpin göllərimizdən birində yay istirahəti keçirən Cənab və Xanım K. yanına gedirdilər. Dora K. evində bir neçə həftə qalmalı idi, ata isə bir neçə gün sonra geri qayıtmaq istəyirdi. Bu günlərdə Cənab K. də orada idi. Lakin ata yola düşməyə hazırlaşdıqda, qız birdən çox qətiyyətlə bildirdi ki, o da onlarla gedəcək və bunu həqiqətən də reallaşdırdı. Bir neçə gün sonra o, özünün diqqət çəkən davranışının izahını verdi: Cənab K.-nin göl səyahətindən sonra gəzinti zamanı ona məhəbbət təklifi etməyə cəsarət etdiyini anasına bildirərək, atasına ötürməsini istədi. Təqsir olunan şəxs, ata və əmi ilə növbəti görüşdə sorğu-sual edildikdə, belə bir təfsirə layiq olan hər hansı bir addımını ən qəti şəkildə inkar etdi və qızdan şübhələnməyə başladı; çünki xanım K.-nin məlumatına görə, qız yalnız cinsi məsələlərlə maraqlanır və göl kənarındakı evlərində Mantegazzanın «Sevginin fiziologiyası» və bənzər kitablarını oxumuşdur. Ehtimal ki, belə bir oxuma ilə həyəcanlanmış olan qız, danışdığı bütün səhnəni «təsəvvür etmişdir».

«Bu hadisənin Doranın əhval pozğunluğuna, əsəbiliyinə və intihar fikirlərinə səbəb olduğundan şübhə etmirəm,» dedi ata. «O, məndən Cənab K. və xüsusilə də əvvəllər ona dərin hörmət bəslədiyi xanım K. ilə əlaqələri kəsməyimi tələb edir. Lakin mən bunu edə bilmərəm, çünki birincisi, Doranın kişinin əxlaqsız təklifi haqqında danışdığını, ona tətbiq edilmiş bir fantaziya hesab edirəm; ikincisi, mən xanım K.-ya dürüst dostluq bağları ilə bağlıyam və ona kədər vermək istəmirəm. Bu zavallı qadın əri ilə çox bədbəxtdir, mən isə onun haqqında ən yaxşı fikirdə deyiləm; özü də çox sinirli idi və məni yeganə dayaq kimi görür. Sağlamlığımın vəziyyətinə görə, bu əlaqənin arxasında qadağan olunmuş heç nə olmadığını sizə təsdiqləməyimə ehtiyac yoxdur. Biz bir-birimizi dostluq həmrəyliyi ilə əlindən gəldiyi qədər təsəlli verən iki bədbəxt insanıq. Öz arvadımdan heç nə qazanmadığım sizə məlumdur. Lakin mənim sərt başlılığımı miras almış olan Dora, K.-ya qarşı nifrətindən əl çəkmir. Onun son tutması, yenidən mənə eyni tələbi irəli sürdüyü bir söhbətdən sonra baş verdi. Siz onu indi daha yaxşı yollara yönəldin.»

Bu açıqlamalarla tam uyğun gəlməyən bir məqam da var idi: ata, digər söhbətlərdə qızının dözülməz xarakterinə görə əsas günahı ananın üzərinə atmağa çalışırdı; ananın xasiyyəti hamıya evi iyrəndirirdi. Lakin mən artıq uzun müddətdir, digər tərəfi də dinləyənə qədər, real vəziyyət haqqında hökmümü təxirə salmağı qərarlaşdırmışdım.

Cənab K. ilə yaşanan hadisədə — eşq təklifində və ondan sonra baş verən şərəf təhqirində — bizim xəstəmiz Dora üçün psixi travma mövcud idi; bu, Breuer ilə mənim bir vaxtlar histeriya xəstəliyinin yaranması üçün vacib ön şərt kimi irəli sürdüyümüz travma idi. Lakin bu yeni hal, məni bu nəzəriyyədən kənara çıxmağa vadar edən bütün çətinlikləri də göstərir; üstəlik, xüsusi təbiətli yeni bir çətinliklə daha da artmışdır. Məlum olan həyat hekayəsi travması, histeriya xəstəlik tarixlərində çox vaxt olduğu kimi, simptomların xüsusiyyətini izah etmək, onları müəyyən etmək üçün yararsızdır; əgər travmanın nəticəsi Tussis nervosa, afoniya, əhval-ruhiyyənin pozulması və həyatdan bezmə kimi simptomlar deyil, başqa simptomlar olsaydı, əlaqədən eyni qədər çox və ya eyni qədər az şey anlayardıq. İndi isə əlavə olaraq, bu simptomların bir hissəsi — öskürək və səssizlik — travmadan illər əvvəl xəstə tərəfindən yaradılmışdır və ümumiyyətlə ilk təzahürlər uşaqlıq dövrünə aiddir, çünki onlar səkkizinci yaş ilinə təsadüf edir. Deməli, travmatik nəzəriyyəni tərk etmək istəməsək, uşaqlıq dövrünə qədər geri qayıtmalıyıq ki, orada travmaya analog təsir edə biləcək təsirləri və ya təəssüratları axtaraq; və sonra qeyd etmək lazımdır ki, ilk simptomları artıq uşaqlıq dövründə başlamayan halların tədqiqi də məni həyat hekayəsini ilk uşaqlıq illərinə qədər izləməyə sövq etmişdir¹¹⁵.

Birinci müalicə çətinlikləri dəf edildikdən sonra Dora mənə Cənab K. ilə əvvəlki bir hadisəni nəql etdi; bu hadisə cinsi travma kimi təsir etmək üçün daha da uyğun idi. O vaxt onun yaşı 14 idi. Cənab K. onun və xanımı ilə razılaşmışdı ki, xanımlar B. şəhərinin mərkəzi meydanındakı mağazasına günortadan sonra gəlsinlər və oradan kilsə mərasimini izləsinlər. Lakin o, xanımını evdə qalmağa məcbur etdi, satış köməkçilərini işdən çıxardı və qız mağazaya daxil olduqda tək qaldı. Prosesiyanın vaxtı yaxınlaşanda, o, qızdan mağazadan yuxarı mərtəbəyə gedən pilləkənə çıxan qapının qarşısında gözləməsini xahiş etdi, bu müddətdə isə o, mağazanın qapılarını endirdi. Sonra geri qayıtdı və açıq qapıdan çölə çıxmaq əvəzinə, birdən-birə qızı özünə yapışdırdı və dodaqlarından öpdü. Bu, 14 yaşlı toxunulmamış bir qızda cinsi oyanmanın aydın hissini oyatmaq üçün tam uyğun vəziyyət idi. Lakin Dora həmin anda şiddətli bir iyrənclik hissi keçirdi, özünü ondan ayırdı, kişini keçib pilləkənə tərəf qaçdı və oradan evin qapısına getdi. Cənab K. ilə əlaqə buna baxmayaraq davam etdi; ikisi də bu kiçik səhnə haqqında heç vaxt danışmadı, hətta o, müalicə zamanı etiraf edənə qədər bunu sirr kimi saxladığını da bildirdi. Növbəti müddətdə o, Cənab K. ilə tək qalma fürsətindən qaçdı. K. ailəsi o vaxt bir neçə günlük gəzinti planlaşdırmışdı, Dora da buna qatılmalı idi. (Nevrozlar təlimi üzrə kiçik əsərlər toplusu, I seriya, 1906. 3-cü nəşr 1920. — Bu nəşrin I cildində yerləşdirilib.) Mağazadakı öpüşdən sonra o, səbəb göstərmədən iştirakdan imtina etdi.¹¹⁶

Sıralamaya görə ikinci, lakin zaman baxımından daha əvvəl baş verən bu səhnədə 14 yaşlı uşağın davranışı artıq tamamilə və bütövlükdə histerikdir. Hər hansı şəxsdə cinsi oyanma səbəbi, əgər o üstünlüklə və ya yalnız xoşagəlməzlik hissləri doğurursa, mən onu heç bir tərəddüd etmədən histerik hesab edərdim, istər o, somatik simptomlar yarada bilsin, istərsə də bilməsin. Affektin tərsinə çevrilməsinin mexanizmini izah etmək, nevroz psixologiyasının ən əhəmiyyətli, eyni zamanda ən çətin vəzifələrindən biri olaraq qalır. Öz hökmümə görə, mən hədəfdən hələ xeyli uzaqdayam; bu məqalənin çərçivəsində isə bildiklərimin yalnız bir hissəsini təqdim edə biləcəyəm.

Xəstəmiz Doranın halı affektin tərsinə çevrilməsinin vurğulanması ilə kifayət qədər xarakterizə olunmur; bundan əlavə, burada duyğunun yerdəyişməsinin baş verdiyini də demək lazımdır. Sağlam bir qızda belə şəraitdə əlbəttə ki, mövcud olacaq genital həssaslıq əvəzinə, onun qəbul etdiyi xoşagəlməzlik hissi, həzm kanalının girişindəki selikli qişaya aid olan iyrənmədir. Əlbəttə ki, öpüşün dodaqlarda yaratdığı oyanma bu lokalizasiyaya təsir göstərib; lakin mən başqa bir amilin təsirini də görə bildiyimi düşünürəm.

Dorada o vaxt hiss edilən iyrənmə davamlı simptom halına gəlməmişdir, müalicə dövründə də yalnız potensial olaraq mövcud idi. O, pis yeyirdi və yeməklərə qarşı yüngül bir nifrət etdiyini etiraf edirdi. Buna qarşı, həmin səhnə başqa bir nəticə buraxmışdır: bir duyğu hallüsinasiyası, ki, bu da vaxtaşırı onun hekayə anlatımı zamanı da yenidən ortaya çıxırdı. O, deyirdi ki, həmin qucaqlaşmadan qalan bədəninin yuxarı hissəsindəki təzyiqi indi də hiss edir. Simptomların formalaşmasına aid olan və mənə məlum olan bəzi qaydalara, eləcə də xəstənin digər, əks halda izah edilə bilməyən xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq (məsələn, o, bir xanımla həvəslə və ya şirin söhbət edən heç bir kişinin yanından keçmək istəmirdi), mən həmin səhnədə baş verənlərin aşağıdakı rekonstruksiyasını yaratmışam. Məncə, o, fırtınalı qucaqlaşmada yalnız dodaqlarına edilən öpüşü deyil, həm də ereksiya olunmuş cinsiyyət orqanının bədəninə doğru itələnməsini də hiss etmişdir. Ona xoşagəlməz gələn bu qavrayış yaddaşdan silinmiş, sıxışdırılmış və sinə hissəsinə edilən zərərsiz təzyiq hissi ilə əvəz edilmişdir; bu sonuncu isə öz həddindən artıq intensivliyini sıxışdırılmış mənbədən alır. Deməli, burada aşağı bədəndən yuxarı bədənə doğru yeni bir yerdəyişmə baş vermişdir. Onun davranışındakı məcburiyyət isə elə formalaşmışdır ki, sanki dəyişməmiş xatirədən qaynaqlanır. O, cinsi oyanmada olduğuna inandığı heç bir kişinin yanından keçmək istəmir, çünki həmin vəziyyətin somatik əlamətini yenidən görmək istəmir.¹¹⁷¹¹⁸

Burada üç simptomun — iyrənmənin, yuxarı bədəndəki təzyiq hissinin və şirin söhbət edən kişilərə qarşı çəkinmənin — bir təcrübədən necə ortaya çıxdığı və yalnız bu üç əlamətin bir-biri ilə əlaqələndirilməsinin simptomların formalaşma prosesini anlamağı necə mümkün etdiyi diqqətəlayiqdir. İyrənmə, erogen dodaq zonasının (eşidəcəyimiz kimi, uşaqlıqda əmmə ilə ərköyün edilmiş) sıxışdırma simptomuna uyğundur. Ereksiya olunmuş cinsiyyət orqanının irəli atılması ehtimal ki, uyğun qadın orqanı olan klitorisdə analoq dəyişikliyə səbəb olmuş və bu ikinci erogen zonanın oyanması eyni vaxtda döş qəfəsindəki təzyiq hissinə yerdəyişmə yolu ilə bərkidilmişdir. Cinsi baxımdan ehtimal ki oyanmış vəziyyətdə olan kişilərdən çəkinmə, sıxışdırılmış qavrayışın yenidən canlanmasından qorunmaq üçün fobiyanın mexanizmini izləyir.¹¹⁹

Bu əlavənin mümkünlüyünü göstərmək üçün xəstədən çox ehtiyatla soruşdum ki, kişidə bədəndəki oyanma əlamətlərindən ona məlum olan bir şey varmı. Cavab bu gün üçün: bəli, keçmiş üçün: inanmırdı. Bu xəstədə əvvəldən cinsi həyat sahəsindən ona yeni bir məlumat verməmək üçün ən böyük diqqəti sərf etmişəm və bunu vicdan narahatlığından deyil, fərzlərimi bu hadisədə ağır bir sınağa tabe etmək istədiyim üçün etmişəm. Onun çox aydın işarələri bir şeyi birbaşa adlandırmağı çox kiçik bir risk kimi göstərdiyi təqdirdə, mən həmin şeyi yalnız onda adlandırırdım. Onun dərhal və dürüst cavabı da həmişə belə olurdu ki, bu ona artıq məlumdur, lakin bunu haradan bildiyi sirri onun xatirələri ilə həll edilə bilməzdi. Bütün bu biliklərin mənşəyini o unutmuşdur.

Mağazadakı öpüş səhnəsini belə təsəvvür etməyə icazə verildiyi təqdirdə, iyrəncliyin aşağıdakı törəməsinə nail oluram. İyrənclik hissi əslində nəcisin qoxusuna (sonradan görünüşünə də) qarşı olan reaksiyadır. Lakin cinsiyyət orqanları və xüsusilə kişilik orqanı nəcis funksiyalarını xatırlada bilər, çünki burada orqan cinsi funksiya ilə yanaşı, sidik ifrazı funksiyasına da xidmət edir. Bəli, bu əməl daha qədimdən məlumdur və cinsəllikdən əvvəlki dövrdə yeganə məlum olan əməldir. Beləliklə, iyrənmə hissi cinsi həyatın affekt ifadələri arasına düşür. Kilsə atalarının «inter urinas et faeces nascimur» sözləri cinsi həyata bağlıdır və bütün idealizəedici cəhdlərə baxmayaraq, ondan ayrıla bilməz. Lakin mən məhz mövqeyimi açıq şəkildə vurğulamaq istəyirəm ki, bu assosiasiya yolunun sübutu ilə məsələnin həll olunduğunu düşünmürəm. Əgər bu assosiasiya oyadıla bilirsə, bu, onun həqiqətən oyadıldığını hələ izah etmir. Normal şəraitdə o, oyadılmır. Yolların bilinməsi, bu yollardan keçən qüvvələrin bilinməsini lazımsız etmir.¹²⁰ Digər tərəfdən, xəstəmin diqqətini Cənab K. ilə olan əlaqəsinə yönəltmək mənə asan gəlmədi. O, bu şəxslə əlaqəsini bitirdiyini iddia edirdi. Sessiyalarda bütün fikirlərinin ən üst təbəqəsi, ona asanlıqla şüuruna gələn və əvvəlki gündən şüurlu olaraq xatırladığı hər şey həmişə ataya aid idi. Onun atasına Cənab K. və xüsusilə Xanım K. ilə əlaqənin davamını bağışlaya bilməməsi tamamilə doğru idi. Onun bu əlaqəyə baxışı, atasının özünün qorumaq istədiyi baxışdan fərqli idi. Onun üçün şübhə yox idi ki, bu, atasını gənc və gözəl qadına bağlayan adi bir sevgi münasibətidir. Bu hökmü gücləndirə biləcək heç nə, bu məsələdə amansız dərəcədə kəskin olan qavrayışından yayınmadı, burada heç bir boşluq tapılmadı. «» Bu bütün müzakirələrdə çox tipik və histeriya üçün ümumi şəkildə etibarlı olan şeylər var. Ereksiya mövzusu histerik simptomların ən maraqlılarından bir neçəsini yaradır. Geyimlər vasitəsilə qavranıla bilən kişi cinsiyyət orqanlarının konturlarına qarşı qadın diqqəti, sıxışdırıldıqdan sonra bir çox insanlardan qaçma və cəmiyyət təşvişi hallarının motivinə çevrilir. Cinsi və ifrazat arasında olan geniş əlaqə, ki, onun patogen əhəmiyyəti bəlkə də kifayət qədər yüksək qiymətləndirilmir, çox sayda histerik fobiyanın əsasını təşkil edir. on yaddaşında. K. ailəsi ilə tanışlıq atanın ağır xəstəliyindən əvvəl başlamışdı; lakin bu xəstəlik dövründə gənc qadın rəsmi şəkildə xəstənin baxıcısı rolunu öz üzərinə götürdüyü, anası isə xəstənin döşəyindən uzaq durduğu zaman bu tanışlıq yaxınlaşdı. Atanın sağalmasından sonrakı ilk yay istirahətində hər kəsin bu «dostluğun» həqiqi təbiəti haqqında gözlərini açmalı olan hadisələr baş verdi. İki ailə oteldə birgə bir blok icarəyə götürmüşdü və bir gün belə oldu ki, Xanım K. indiyə qədər uşaqlarından biri ilə bölüşdüyü yataq otağını saxlaya bilməyəcəyini açıqladı; bir neçə gün sonra isə atası öz yataq otağından imtina etdi və ikisi də yeni otaqlara, yalnız dəhlizlə ayrılan son otaqlara köçdülər, halbuki imtina edilmiş otaqlar maneəyə qarşı belə təminat verə bilmirdi. Sonralar atasına Xanım K. ilə bağlı ittihamlar irəli sürdüyü zaman, o adətən bu düşmənçiliyi başa düşmədiyini, uşaqların əksinə, Xanım K.-a minnətdar olmaq üçün bütün əsasları olduğunu deyirdi. Bu qaranlıq sözlərin izahını almaq üçün sonradan müraciət etdiyi anası ona bildirdi ki, ata o vaxt o qədər bədbəxt idi ki, meşədə intihar etmək istəmişdi; Xanım K. bunu sezmiş və onun ardınca gedərək yalvarışları ilə onu ailəsinə qaytmağa məcbur etmişdi. O, əlbəttə buna inanmırdı, güman ki, ikisini meşədə birgə görmüşdülər və ata görüşü əsaslandırmaq üçün intihar haqqında bu nağılı uydurmuşdu. B.-ya qayıtdıqdan sonra ata, kişisi işdə ikən, hər gün müəyyən saatlarda Xanım K.-ın yanında olurdu. Hamı bu barədə danışır və onu mənalı şəkildə sorğulayırdı. Cənab K. özü anasına qarşı tez-tez acı şikayətlər edirdi, lakin onu bu mövzuya toxunan işarələrdən qoruyurdu, bu da ona incəlik kimi görünürdü. Birgə gəzintilərdə ata və Xanım K. adətən elə təşkil edirdilər ki, o, Xanım K. ilə tək qalsın. Onun ondan pul aldığına şübhə yox idi, çünki öz vəsaitləri və ya kişisinin vəsaitləri ilə ödəyə bilməyəcəyi xərclər edirdi. Ata da ona böyük hədiyyələr verməyə başladı; bunları ört-basdır etmək üçün eyni zamanda anaya və ona (Dora) qarşı xüsusilə səxavətli oldu. İndiyə qədər xəstə olan, hətta yeriyə bilmədiyi üçün aylarla sinir xəstələri üçün sanatoriyada qalmalı olan qadın, o vaxtdan sonra sağlam və həyat dolu idi.¹²¹¹²²

B. tərk etdikdən sonra belə, illərlə davam edən bu əlaqə, atanın vaxtaşırı sərt iqlimə dözmədiyini, özünə bir şeylər etməli olduğunu bəhanə edərək öskürməyə və şikayət etməyə başlaması, sonra isə birdən-birə B.-yə yola düşməsi ilə davam etdi; oradan ən şən məktubları yazırdı. Bu xəstəliklərin hamısı yalnız sevgilisini yenidən görmək üçün bəhanə idi. Sonra bir gün Vyanaya köçdükləri söyləndi və o, bir əlaqənin olduğunu güman etməyə başladı. Həqiqətən də, Vyanada cəmi üç həftə qaldıqdan sonra, K. ailəsinin də Vyanaya köçdüyünü eşitdi. Onların hazırda da burada olduqlarını və atanı küçədə K. xanımla tez-tez gördüyünü bildirdi. Həmçinin K. bəylə də tez-tez qarşılaşır, o, ona həmişə baxır və bir dəfə onu tək gördüyündə, hara getdiyini, yoxsa bir randevusu olub-olmadığını öyrənmək üçün ona böyük bir məsafə qədər arxasınca getmişdi.

Atanın samimi olmadığı, xarakterində saxtakarlıq cəhətinin olduğu, yalnız öz doyumunu düşündüyü və əşyaları özünə ən çox uyğun gələn şəkildə tərtib etmək qabiliyyətinə malik olması kimi tənqidləri, xüsusilə atanın vəziyyətini yenidən pisləşmiş hiss edib bir neçə həftəyə B.-yə yola düşdüyü günlərdə eşidirdim; bundan sonra fərasətli Dora tezliklə K. xanımın da qohumlarını ziyarət etmək üçün eyni yerə səyahətə çıxdığını öyrənmişdi.

Atanın xarakteristikasını ümumiyyətlə inkar edə bilməzdim; Doranın hansı xüsusi ittihamla haqlı olduğunu görmək asan idi. O, hirsli olduqda, Doranın atası ilə Cənab K.-nın arvadı arasındakı münasibətlərə dözümlülük göstərməsinin əvəzi olaraq Cənab K.-ya təhvil verildiyi fikri ağlına gəlirdi və insan onun atasına olan mehribanlığının arxasında belə bir istifadəyə qarşı qəzəbi sezmək olurdu. Başqa vaxtlar isə o, belə sözlərlə şişirtməyə yol verdiyini yaxşı bilirdi. Təbii ki, iki kişi arasında onu mübadilə obyekti kimi qəbul edən rəsmi bir müqavilə heç vaxt bağlanmamışdı; xüsusilə atası belə bir tələbə dəhşət içində geri çəkilərdi. Lakin o, ziddiyyətə düşən mövzulardan birinə olan hökmünü təhrif edərək, münaqişənin kəskinliyini azaltmağı bacaran kişilərdən idi. Arvadından doyum tapmayan kişi ilə davamlı və nəzarətsiz ünsiyyətdə böyüyən qızın təhlükəyə məruz qala biləcəyi ehtimalına diqqət çəkilsəydi, o, əlbəttə belə cavab verərdi: Qızına etibar edə bilər, Cənab K. kimi bir kişi ona heç vaxt təhlükəli ola bilməz və dostunun özü belə niyyətlərdən acizdir. Və ya: Dora hələ uşaqdır və Cənab K. onu uşaq kimi qəbul edir. Əslində isə belə olmuşdu ki, hər iki kişi, digərinin davranışından öz istəkləri üçün narahatlıq doğuran nəticə çıxarmaqdan yayınmışdı. Cənab K. Doraya bir il boyu orada olduğu hər gün çiçək göndərə, hər fürsətdən bahalı hədiyyələr vermək üçün istifadə edə və bütün sərbəst vaxtını onun yanında keçirə bilərdi, lakin valideynləri bu davranışda eşq təklifinin xarakterini tanıya bilməmişdilər.

Psixoanalitik müalicə zamanı düzgün əsaslandırılmış və qüsursuz bir fikir ardıcıllığı ortaya çıxarsa, həkim üçün bir anlıq çətinlik vəziyyəti yaranır; xəstə isə bu anı sual üçün istifadə edir: «Bütün bunlar doğrudur və düzgündür, elə deyilmi? Mən sizə danışdıqdan sonra nəyi dəyişmək istəyirsiniz?» Tezliklə belə analiz üçün tənqid olunmaz fikirlərin xəstə tərəfindən, tənqiddən və şüurdan yayınmaq istəyən başqa fikirləri ört-basdır etmək üçün istifadə edildiyi aydın olur. Başqa şəxslərə yönəldilən ittihamlar ardıcıllığı, eyni məzmunda olan öz-özünə ittihamlar ardıcıllığının mövcudluğunu ehtimal etdirir. Sadəcə hər bir ittihamı danışan şəxsin özünə yönəltmək lazımdır. Eyni ittihamı başqa bir şəxsə yönəltməklə öz-özünə ittihamdan müdafiə olunmağın bu tərzi, şübhəsiz avtomatik bir xüsusiyyət daşıyır. Bu, uşaqların «retourkutschen» (qayıtma) təkrarlarına bənzəyir; uşaqlar yalan söyləməkdə ittiham olunduqda, heç bir çəkinmədən «Sən yalançısan» cavabını verirlər. Böyüklər qarşı tərəfi təhqir etmək istəyində, rəqibin real bir zəifliyini axtarar və eyni məzmunun təkrarlanmasına əsas dəyər verməzdilər. Paranoyada bu ittihamın başqasına, məzmun dəyişikliyi olmadan və dolayısı ilə reallığa əsaslanmadan proyeksiyası, sayıqlama yaradan proses kimi aydın şəkildə özünü göstərir.

Doranın atasına yönəltdiyi ittihamlar da, eyni məzmunda olan öz-özünə ittihamlarla tamamilə «doldurulmuş», «ikiqatlaşdırılmış» idi; bunu biz ayrıca göstərəcəyik: Atası, Cənab K.-nın qızına qarşı davranışını aydın şəkildə başa düşmək istəməmişdi, çünki Xanım K. ilə olan münasibətində narahatlıq yaratmaq istəmirdi; bu mövzuda Dora haqlı idi. Lakin o, tam olaraq eyni şeyi etmişdi. O, bu münasibətin günahkar tərəfdaşı olmuş və həmin münasibətin həqiqi təbiətini ortaya qoyan bütün əlamətləri rədd etmişdi. Bu barədə aydınlığı və atasına qarşı sərt tələbləri yalnız göl macərasından başlayırdı. Bütün əvvəlki illər boyu o, atanın K. xanım ilə əlaqəsinə mümkün olan hər cür dəstək vermişdi. Atanın orada olduğunu güman etdiyi vaxt heç vaxt K. xanımın yanına getmirdi. Bilirdi ki, o zaman uşaqlar göndərilmiş olacaq, buna görə də yolunu elə tənzimləyirdi ki, uşaqlara rast gəlsin və onlarla gəzintiyə çıxsın. Evdə bir nəfər var idi ki, erkən yaşlarında ona atanın K. xanım ilə olan münasibətləri haqqında gözlərini açmağa və bu xanıma qarşı tərəf tutmağa təhrik etməyə çalışırdı. Bu, onun son müəlliməsi idi; azad fikirlərə malik, çox oxuyan, yaşca böyük bir qız idi. Müəllimə ilə şagird bir müddət bir-biri ilə olduqca yaxşı münasibətdə idilər, ta ki Dora birdən-birə onunla düşmənçiliyə başlayıb onun işdən çıxarılmasında israr edənə qədər. Qız təsirə malik olduğu müddətcə, bu təsiri K. xanıma qarşı qızışdırmaq üçün istifadə edirdi. Anaya izah edirdi ki, ərinin bir yad qadınla bu qədər yaxın münasibətini dözmək onun ləyaqəti ilə uzlaşmazdır; həmçinin Doranın da diqqətini bu əlaqədə nəzərə çarpan hər şeyə yönəldirdi. Lakin onun səyləri nəticəsiz qaldı; Dora K. xanıma qarşı hələ də mehriban və bağlı qaldı, atanın onunla olan əlaqəsini qəbuledilməz saymaq üçün heç bir səbəb görmək istəmədi. Digər tərəfdən, müəlliməsini hərəkətə gətirən motivlər haqqında çox aydın hesabat verirdi. Bir tərəfə kor olsa da, digər tərəfə kifayət qədər kəskin nəzərli idi. Qızın ataya aşiq olduğunu hiss edirdi. Ata orada olduqda, tamamilə başqa bir şəxs kimi görünürdü; o zaman əyləndirici və xidmətə hazır ola bilərdi. Ailə fabriklərin şəhərində olduğu və K. xanım üfüqdən kənarda qaldığı dövrdə, o, indi rəqib sayılan anaya qarşı qızışdırırdı. Dora bütün bunlara hələ də qəzəblənməmişdi. Yalnız müəllimənin özünə tamamilə laqeyd olduğunu və ona göstərilən sevginin əslində ataya aid olduğunu hiss etdikdə qəzəbləndi. Atanın fabriklərin şəhərindən yoxluğunda qızın onun üçün vaxtı yox idi, onunla gəzintiyə getmək istəmirdi, onun işləri ilə maraqlanmırdı. Ata B. şəhərindən qayıtdıqdan dərhal sonra, o, yenidən bütün xidmət və köməkliklərə hazır olduğunu göstərirdi. Onda Dora onu işdən çıxardı.¹²³

Zavallı qadın ona öz davranışının bir hissəsini istənməyən aydınlıqla işıqlandırmışdı. Qadın müvəqqəti olaraq Doraya qarşı necə davranmışdısa, Dora da Cənab K.-nin uşaqlarına qarşı elə davranmışdı. O, onlara ana yerini tutmuş, onlara təhsil vermiş, onlarla gəzintiyə çıxmış və öz anasının onlara göstərdiyi az marağın tam əvəzini yaratmışdı. Cənab K. və Xanım K. arasında tez-tez boşanma söhbəti gedirdi; lakin bu baş tutmadı, çünki Cənab K. həssas ata olduğu üçün iki uşağından birindən belə imtina etmək istəmirdi. Uşaqlara olan ortaq maraq əvvəldən Cənab K. ilə Dora arasındakı münasibətləri birləşdirən bir vasitə olmuşdu. Uşaqlarla məşğul olmaq Dora üçün açıq-aydın, özünə və başqalarına başqa bir şeyi gizlətməli olan bir örtük idi.

Qadının ona qarşı davranışı ilə izah olunduğu kimi, uşaqlara qarşı davranışından, onun atasının Xanım K. ilə münasibətinə susqun razılığından çıxan nəticənin eynisi alınırdı: o, bütün bu illər ərzində Cənab K.-yə aşiq olmuşdu. Mən bu nəticəni açıqladığımda, ondan heç bir təsdiq almadım. O, dərhal digər şəxslərin, məsələn, B.-də bir müddət qonaq olan bir əmisi qızının ona «Sən bu kişiyə büsbütün vurulmusan» dediklərini bildirdi; lakin özü bu hissləri xatırlamaq istəmirdi. Sonralar, üzə çıxan materialın bolluğu inkarı çətinləşdirdikdə, o, B.-də Cənab K.-ni sevmiş ola biləcəyini etiraf etdi, lakin səhnədən sonra qarşıdurma, inkar edilə bilməyən vəzifələrə qarşı qulaqlarını tutmuş və şeyləri öz aşiqlik təhrikinə uyğun şəkildə düzəltmişdi; atasına yönəltdiyi ittiham, öz şəxsinə geri dönürdü.¹²⁴

Onun xəstəliklərini bəhanə kimi yaratması və vasitə kimi istifadə etməsi haqqındakı digər ittiham, yenə də onun öz sirli tarixinin bir hissəsini örtür. Bir gün o, iddia edilən yeni bir simptomdan, kəskin mədə ağrılarından şikayət etdi və mən «Bununla kimi təqlid edirsiniz?» soruşduqda, hədəfi vurdum. O, bir gün əvvəl mərhum bibisinin qızları olan əmisi qızlarını ziyarət etmişdi. Kiçik olan nişanlanmışdı, böyük olan isə bu münasibətlə mədə ağrılarından xəstələnmiş və Semmeringə göndərilməli idi. O, böyük olanın yalnız qısqandığını, nəyə nail olmaq istəsə həmişə xəstələndiyini və indi bacısının xoşbəxtliyini görməmək üçün evdən getmək istədiyini bildirdi. Lakin onun öz mədə ağrıları, simulyant elan edilmiş əmisi qızı ilə eyniləşdiyini deyirdi; ya ona görə ki, o da xoşbəxt olanı sevgisinə görə qısqanırdı, ya da ki, qısa müddət əvvəl sevgi macərası bədbəxt sonluqla bitən böyük bacının taleyində öz əksini görürdü. Lakin xəstəliklərin nə qədər faydalı istifadə oluna biləcəyini Xanım K.-nin müşahidəsi ilə də öyrənmişdi. Cənab K. ilin bir hissəsini səyahətdə keçirirdi; hər dəfə geri qayıtdığında, Xanım K.-ni əziyyət çəkən vəziyyətdə tapırdı, halbuki Dora bildiyinə görə, o, bir gün əvvəl hələ də sağ-salamat idi. Dora başa düşürdü ki, kişinin olması qadına xəstəlik yaradan təsir göstərir və bu xəstəliyin, nifrət edilən evlilik vəzifələrindən yayınmaq üçün ona xoş gəldiyi məlum idi. B.-də keçirdiyi ilk qızlıq illərindəki xəstəlik və sağlamlıq arasındakı növbələşmə haqqında, bu yerdə ani olaraq ortaya çıxan bir qeyd, məni onun öz vəziyyətlərinin Xanım K.-nın vəziyyətlərinə bənzər bir asılılıq içində nəzərdə tutulması lazım gəldiyi ehtimalına yönəltməli idi. Psixoanalizin texnikasında qayda belədir ki, daxili, lakin hələ gizli qalmış bir əlaqə, çağrışımların qonşuluğu, yəni zaman baxımından yaxın yerləşməsi ilə özünü büruzə verir; eyni şəkildə yazıda «a» və «b» hərflərinin yan-yana gətirilməsi, onların «ab» hecasını əmələ gətirməli olduğunu bildirir. Dora saysız öskürək və səs itirmə tutmaları göstərmişdi; sevilən kişinin mövcudluğu və ya yoxluğu bu xəstəlik əlamətlərinin gəlib-getməsinə təsir göstərmiş ola bilərmi? Əgər belədirsə, hər hansı bir yerdə xəyanət edən bir uyğunluğun sübut edilməsi mümkün olmalı idi. Mən bu tutmaların orta müddətinin nə qədər olduğunu soruşdum. Təxminən üç-altı həftə. Cənab K.-nın yoxluqları nə qədər davam edirmiş? O, etiraf etməli oldu ki, bu da eyni şəkildə üç-altı həftə arasında idi. Deməli, o, xəstəliyi ilə K.-ya olan sevgisini, Xanım K.-nın isə nifrətini nümayiş etdirirdi. Yalnız qadının əksinə davranmış olduğu, yəni kişi yox ikən xəstə, qayıtdıqdan sonra isə sağlam olduğu fərz edilə bilərdi. Əslində də belə görünürdü, heç olmasa tutmaların ilk dövrü üçün; sonrakı vaxtlarda, gizli sevilən kişinin yoxluğu ilə «xəstəlik tutması»nın üst-üstə düşməsini bulanıqlaşdırmağa məcburiyyət yarandığı aydın idi, ki, bu sabitlik vasitəsilə sirr ifşa olmasın. Beləliklə, tutmanın müddəti onun ilkin mənasının nişanı olaraq qalırdı.^125126127

Mən xatırlayıram ki, vaxtilə Şarko klinikasında müşahidə etmiş və eşitmişdim ki, histerik mutizmli şəxslərdə yazı danışığı əvəz edirdi. Onlar digərlərindən və əvvəlkindən daha asan, daha sürətli və daha yaxşı yazırdılar. Dora da belə idi. Afoniyasının ilk günlərində ona «yazmaq əlindən həmişə çox asan gəlirdi». Bu xüsusiyyət, ehtiyacı yaradan fizioloji kompensasiya funksiyasının ifadəsi olaraq, əslində heç bir psixoloji izahat tələb etmirdi; lakin belə bir izahatın asanlıqla tapıla bilməsi diqqətəlayiq idi. Cənab K. ona səyahətdən çoxlu məktub yazır, açıq kartlar göndərirdi; belə hallar olurdu ki, onun geri dönüş tarixi haqqında yalnız o məlumatlı idi, həyat yoldaşı isə ondan təəccüblənirdi. Əlbəttə, danışa bilmədiyi uzaqda olan şəxslə yazışmaq, səs itdikdə yazı vasitəsilə anlaşmağa çalışmaq qədər təbiidir. Doranın afoniyası belə simvolik yozuma imkan verirdi: Əgər sevgili uzaqda idisə, o, danışmaqdan imtina edirdi; sevgili ilə danışa bilmədiyi üçün danışmağın dəyəri itmişdi. Bunun əvəzinə, yazmaq, uzaqda olanla əlaqə qurmağın yeganə vasitəsi olaraq əhəmiyyət qazanırdı.

İndi mən bütün dövri afoniya hallarında müvəqqəti olaraq yerindən uzaqda olan sevgilinin mövcudluğuna dair diaqnoz qoyulmalı olduğu iddiasını irəli sürəcəyəm? Əlbəttə, mənim niyyətim bu deyil. Dora halında simptomun müəyyən edilməsi o qədər spesifikdir ki, eyni təsadüfi etiologiyanın tez-tez təkrarlanacağını düşünmək olmur. Bəs bizim halımızda afoniyanın izahının dəyəri nədir? Biz əslində zəka oyununa aldanmışıq? Mən belə düşünmürəm. Bu məsələdə histeriya simptomlarının psixi və ya somatik mənşəli olub-olmadığı, əgər birincisi qəbul edilirsə, onların hamısının mütləq psixi şəraitlə bağlı olub-olmadığı sualını xatırlamaq lazımdır. Bu sual, tədqiqatçıların həmişə yenidən uğursuz cəhd etdiklərini gördüyümüz bir çox digər suallar kimi, qeyri-adekvatdır. Həqiqi vəziyyət onların alternativinə daxil deyil. Mənim görə bildiyim qədər, hər bir histeriya simptomu hər iki tərəfin töhfəsinə ehtiyac duyur. Bədən orqanında və ya orqanın özündə baş verən normal və ya xəstəlik prosesinin təmin etdiyi müəyyən bir somatik uyğunluq olmadan bu simptom yarana bilməz. Əgər psixi mənası, yəni məzmunu olmasa, bu simptom bir dəfədən çox təkrarlanmaz — histeriya simptomunun xarakterinə təkrarlana bilmə qabiliyyəti daxildir. Bu mənanı histeriya simptomu özü ilə gətirmir, ona verilir, sanki onunla birləşdirilir və ifadəyə can atan boğulmuş düşüncələrin təbiətindən asılı olaraq hər bir halda fərqli ola bilər. Lakin bir sıra amillər şüursuz düşüncələr ilə onlara ifadə vasitəsi kimi mövcud olan somatik proseslər arasındakı əlaqələrin daha az ixtiyari formada qurulmasına və bir neçə tipik birləşməyə yaxınlaşmasına təsir edir. Terapiya üçün təsadüfi psixi materialda verilən təyinatlar daha vacibdir; simptomların psixi mənasını araşdırmaqla onları həll edirik. Psixoanalizlə aradan qaldırıla bilən şeyləri təmizlədikdən sonra, simptomların somatik, adətən konstitusional-organik əsasları haqqında çox güman ki, doğru olan müxtəlif fikirlər irəli sürə bilərik. Dorada öskürək və afoniya tutmaları üçün də biz yalnız psixoanalitik yozumla kifayətlənməyəcək, əksinə, həmin yozumun arxasında, müvəqqəti olaraq yox olan sevgiliyə olan meylə ifadə vermək üçün «somatik uyğunluğun» mənşəyini təşkil edən organik amili göstərəcəyik. Əgər bu halda simptomatik ifadə ilə şüursuz düşüncə məzmunu arasındakı birləşmə bizə bacarıqla və incəliklə hazırlanmış kimi təsir bağışlayırsa, biz məmnuniyyətlə eşidəcəyik ki, bu birləşmə hər digər halda, hər digər nümunədə də eyni təəssüratı yarada bilir.

İndi eşitməyə hazıram ki, psixoanaliz sayəsində histeriyanın sirrini artıq «sinir molekullarının xüsusi labilliyində» və ya hipnoid halların mümkünlüyündə deyil, «somatik uyğunluqda» axtarmağımız olduqca az qazanc deməkdir.

Bu qeydə qarşı mən yenə də vurğulamaq istəyirəm ki, tapmaca beləliklə təkcə bir qədər geri itələnməyib, həm də bir qədər kiçildilib. Artıq bütün tapmaca söhbət mövzusu deyil, yalnız onun histeriyanın digər psixonevrozlardan fərqləndirici xüsusi xarakterini özündə saxlayan hissəsi söhbət mövzusudur. Bütün psixonevrozlarda psixi proseslər müəyyən bir məsafə boyu eynidir, yalnız bundan sonra «somatik uyğunluq» nəzərə alınır; bu, şüursuz psixi proseslərə bədənə çıxış yolu təmin edir. Bu amilin mövcud olmadığı yerdə, bütün vəziyyətdən histerik simptomdan başqa bir şey, lakin yenə də yaxın bir şey, məsələn, fobiya və ya məcburi fikir, qısaca psixi simptom yaranır.

Doranın atasına qarşı irəli sürdüyü xəstəliklərin «simulyasiyası» ittihamına qayıdırıq. Tezliklə onun yalnız keçmiş xəstəlik vəziyyətlərinə aid özünü ittihamlara deyil, həm də indiki vəziyyəti nəzərdə tutan ittihamlara cavab verdiyini qeyd etdik. Bu mərhələdə həkim adətən analizin yalnız işarələr şəklində təqdim etdiyi şeyi təxmin etmək və tamamlamaq vəzifəsini daşıyır. Xəstənin diqqətini ona cəlb etməli idim ki, onun indiki xəstəliyi də K. xanımın xəstəliyi kimi eyni dərəcədə motivləşdirilmiş və məqsədyönlüdür. Şübhə yoxdur ki, o, xəstəliyi vasitəsilə əldə etməyi ümid etdiyi bir məqsədi nəzərdə tutur. Bu məqsəd isə K. xanımın atasını ondan uzaqlaşdırmaqdan başqa bir şey ola bilməz. Yalvarışlar və arqumentlərlə ona bu nail olmaq mümkün deyil; bəlkə də atasını dəhşətə salmaqla (veda məktubuna bax), rəhmini oyatmaqla (bayılma tutmaları vasitəsilə) və əgər bunların hamısı fayda verməsə, heç olmasa ondan qisas almaqla buna nail olmağı ümid edir. O, atasının ona nə qədər bağlı olduğunu və qızının vəziyyəti soruşulduqda hər dəfə atasının gözlərinə yaş dolduğunu yaxşı bilir. Mən tam əmin idim ki, əgər atası ona K. xanımı onun sağlamlığına qurban verməyə hazır olduğunu elan etsəydi, o, dərhal sağalardı. Ümid edirəm ki, atası buna razılaşmayacaq, çünki o zaman o, əlində hansı güc vasitəsinin olduğunu öyrənəcək və gələcəkdə xəstəlik imkanlarından istifadə etməyi əsla buraxmayacaq. Lakin əgər atası ona təslim olmasa, mən tam hazır idim ki, o, xəstəliyindən asanlıqla imtina etməyəcək.

Bütün bunların nə qədər doğru olduğunu ortaya qoyan təfərrüatları keçirirəm və histeriyada xəstəlik motivlərinin roluna dair bir neçə ümumi qeyd əlavə etməyi üstün tuturam. Xəstəliyə səbəb olan motivlər xəstəlik imkanlarından, yəni simptomların hazırlanmasında istifadə olunan materialdan konseptual olaraq kəskin şəkildə ayrılmalıdır. Onların simptomların formalaşmasında heç bir iştirakı yoxdur, xəstəliyin əvvəlində də mövcud deyillər; onlar yalnız ikincili olaraq əlavə olunur, lakin yalnız onların ortaya çıxması ilə xəstəlik tamamilə qurulmuş olur. Onların mövcudluğuna əsl əziyyət demək olan və uzun müddət davam edən hər bir halda arxayın olmaq olar. Simptom əvvəlcə psixiki həyat üçün xoşagəlməz qonaqdır, ona qarşı hər şey var və ona görə də, görünüşə görə, zamanın təsiri ilə öz-özünə o qədər asanlıqla yox olur. Onun əvvəlcə psixiki məişətdə faydalı bir istifadəsi yoxdur, lakin çox vaxt ikinci dərəcəli olaraq belə bir istifadəyə nail olur; hər hansı bir psixiki axın simptomdan istifadə etməyi özünə rahat tapır və beləliklə, bu, ikinci dərəcəli funksiyaya çatmış olur və ruh həyatında sanki kök salmış olur. Xəstəni sağaltmaq istəyən şəxs, sonra təəccübündən böyük bir müqavimətlə qarşılaşır, bu da ona xəstənin əziyyətdən imtina etmək niyyətinin tam ciddi olmadığını öyrədir. Tutaq ki, bir işçini, məsələn, bir dam örtücüsünü təsəvvür edirik, o, yıxılıb şikəst olub və indi küncdə dilənçilik edərək həyatını davam etdirir. İndi bir möcüzə yaradan kimi gəlin və ona əyri ayağını düzəldib hərəkət qabiliyyətini bərpa edəcəyinizə söz verin. Məncə, onun üzündə xüsusi bir səadət ifadəsi gözləmək lazım deyil. Şübhəsiz ki, o, yaralanma zamanı, heç vaxt yenidən işləyə bilməyəcəyini və ya aclıqdan ölməli və ya xeyriyyəçiliklə yaşamalı olduğunu başa düşdüyü zaman çox bədbəxt idi. Lakin o vaxtdan bəri, onu əvvəlcə qazancdan məhrum edən şey, onun gəlir mənbəyinə çevrilmişdir; o, öz şikəstliyindən yaşayır. Əgər bunu ondan alsanız, onu bəlkə də tamamilə çarəsiz vəziyyətə salarsınız; o, bu vaxta qədər sənətini unutmuş, iş vərdişlərini itirmiş, tənbəlliyə, bəlkə də spirtli içkiyə öyrəşmişdir.¹²⁸

Xəstəlik motivləri çox vaxt uşaqlıq dövründə artıq hərəkətə gəlməyə başlayır. Bundan əlavə, xarici amillər, məsələn, nümunə kimi göstərilən, əri tərəfindən əzilmiş qadının vəziyyəti, xəstələnmə motivləri ola bilər və beləliklə, birincil xəstəlik qazancının xarici hissəsini təşkil edə bilər. Sevgi aclığı çəkən uşaq valideynlərinin həssaslığını bacı-qardaşları ilə bölüşməyi xoşlamır, valideynləri onun xəstəliyi ilə narahat olduqda isə bu həssaslığın ona tamamilə yenidən axdığını görür. İndi valideynlərin məhəbbətini oyatmaq üçün bir vasitəni tanıyır və psixi maddə xəstəliyi yaratmaq üçün əlində olan kimi bundan istifadə edəcək. Uşaq sonra qadın olduqda və uşaqlıq dövrünün tələblərinə tamamilə zidd olaraq, iradəsini boğan, iş qüvvəsini amansızcası istismar edən, ona nə həssaslıq, nə də pul sərf edən az diqqətli bir kişi ilə evləndikdə, xəstəlik onun həyatda mübarizə aparmaq üçün yeganə silahına çevrilir. Xəstəlik ona arzuladığı qayğını təmin edir, kişini sağlam halda verməyəcəyi pul və diqqət qurbanlarına məcbur edir, sağalma halında ehtiyatlı davranmağa vadar edir, çünki əks halda geri dönüş hazırdır. Xəstəlik vəziyyətinin görünüşdə obyektiv və istənməyən təbiəti, müalicə edən həkimin də dəstəkləməli olduğu bu xüsusiyyət, uşaqlıq illərində effektiv olduğunu aşkarladığı bir vasitənin məqsədyönlü istifadəsinə, şüurlu ittihamlar olmadan imkan verir.¹²⁹

Bütün bunlara baxmayaraq, bu xəstəlik qəsdin əsəridir! Xəstəlik vəziyyətləri adətən müəyyən bir şəxs üçün nəzərdə tutulur, elə ki, həmin şəxsin uzaqlaşması ilə onlar da yox olur. Histerik qadınların xəstəliyi haqqında cahil qohumlardan və xəstə baxıcılarından eşidilə bilən ən qaba və adi hökm, müəyyən mənada doğrudur. Doğrudur ki, iflic olmuş yataq xəstəsi otaqda yanğın çıxsaydı, ayağa qalxardı; ərköyün qadın, uşağı həyatı təhlükə altında olan bir xəstəliyə tutulsaydı və ya bir fəlakət evin mövqeyini təhdid etsəydi, bütün əzablarını unutardı. Xəstələr haqqında belə danışanların hamısı bir məqam istisna olmaqla haqlıdır: onlar şüurlu ilə şüursuz arasındakı psixoloji fərqi nəzərə almırlar; bu, bəlkə uşaqlar üçün hələ də icazə verilə bilər, lakin böyüklər üçün artıq qəbul edilə bilməz. Buna görə də, bunun yalnız iradə məsələsi olduğuna dair bütün bu təsdiqlər və xəstələrə edilən bütün təşviqlər və söyüşlər: heç bir nəticə verə bilməz. Əvvəlcə analiz vasitəsilə onları öz xəstəlik niyyətlərinin mövcudluğuna inandırmağa çalışmaq lazımdır.

Histeriyada xəstəlik motivlərinə qarşı mübarizə hər hansı bir terapiyanın, hətta psixoanalitik terapiyanın da ümumi zəifliyini təşkil edir. Tale bu məsələdə daha asan vəziyyətdədir; o, nə xəstənin konstitusiyasına, nə də patoloji materialına hücum etmək məcburiyyətində deyil; o, xəstəliyə səbəb olan bir motivu aradan qaldırır və xəstə müvəqqəti, bəlkə də daimi olaraq xəstəlikdən azad olur. Əgər biz həkimlər xəstələrin bizdən gizlədilən həyat maraqlarına daha tez-tez nüfuz edə bilsəydik, histeriyada neçə möcüzəvi sağalma və simptomların öz-özünə yox olması hadisəsinə daha az inam bəsləyərdik! Burada bir müddət bitib, ikinci şəxsə göstərilən ehtiram aradan qalxıb, xarici hadisələr nəticəsində vəziyyət kökündən dəyişib və indiyə qədər davamlı olan əziyyət birdən-birə, görünüşdə öz-özünə, əslində isə ona ən güclü motiv, yəni həyatdakı istifadə məqsədlərindən biri əlindən alındığı üçün aradan qalxıb.

Xəstəliyi dəstəkləyən motivlərə, ehtimal ki, tam inkişaf etmiş bütün hallarda rast gəlinəcək. Lakin daxili motivlərlə bağlı hallar da var, məsələn, özünü cəzalandırma, yəni peşmanlıq və kəffarə. Terapevtik vəzifənin, xəstəliyin xarici bir məqsədə çatmaqla əlaqəli olduğu hallara nisbətən daha asan həll oluna biləcəyini görəcəksiniz. Dora üçün bu məqsəd açıq şəkildə atasını yumşaltmaq və onu K. xanımdan uzaqlaşdırmaq idi.

Onun atasının heç bir hərəkəti, göl kənarındakı səhnəni onun təsəvvürünün məhsulu hesab etməyə göstərdiyi razılıq qədər onu qəzəbləndirməmişdi. O, həmin vaxt özünə bir şey təsəvvür etdiyi fikrini düşünəndə özündən çıxırdı. Mən uzun müddət bu ehtiraslı inkarın arxasında hansı özünü ittihamın gizləndiyini təxmin etməkdə çətinlik çəkirdim. Arxada gizlədilən bir şeyin olduğunu güman etmək haqlı idi, çünki yerinə düşməyən, yəni əsassız olan ittiham davamlı olaraq təhqir etmir. Digər tərəfdən, mən Doranın hekayəsinin tamamilə həqiqətə uyğun olması qənaətinə gəldim. O, yalnız Cənab K.-ın niyyətini başa düşdükdən sonra ona sözünü bitirməyə imkan verməmiş, üzünə bir zərbə endirmiş və qaçıb getmişdi. Onun davranışı həmin vaxt geridə qalan kişi üçün də bizə olduğu qədər anlaşılmaz görünürdü, çünki o, artıq sayısız kiçik əlamətlərdən qızın meylinə əmin olduğunu nəticə çıxarmış olmalı idi. İkinci yuxu haqqında müzakirədə biz həm bu tapmacanın həllinə, həm də əvvəlcə boş yerə axtardığımız özünü ittihamla qarşılaşacağıq.

Ata haqqında irəli sürülən ittihamlar yorucu təkrarlarla davam etdikdə və öskürək də hələ də davam etdiyi halda, mən bu simptomun ataya aid olan bir mənası ola biləcəyini düşünməyə məcbur oldum. Simptomun izahına qarşı qoymağa adət etdiyim tələblər isə onsuz da çoxdan yerinə yetirilməmişdi. Mənim dəfələrlə təsdiq etdiyim, lakin ümumi şəkildə formalaşdırmağa hələ cəsarət etmədiyim bir qaydaya görə, bir simptom cinsi məzmunlu bir fantaziyanın təsviri — reallaşdırılması — deməkdir, yəni cinsi vəziyyət. Mən daha düzgün deyərdim ki, ən azı simptomun mənalarından biri cinsi fantaziyanın təsvirinə uyğun gəlir, digər mənalara isə belə məzmun məhdudiyyəti aid deyil. Bir simptomun birdən çox mənası olduğunu, eyni anda bir neçə şüursuz düşüncə axarına təsvir vasitəsi olduğunu insan psixoanalitik işə dalan kimi çox tez öyrənir. Mən əlavə etmək istəyirəm ki, mənim təxminimə görə, tək bir şüursuz düşüncə axarı və ya fantaziya bir simptomun yaradılması üçün çətin ki, heç vaxt kifayət etsin.

Öskürəyə fantaziya edilmiş cinsi vəziyyət vasitəsilə belə bir yozum vermək imkanı çox tez yarandı. Xanım K.-nın atanı yalnız varlı adam olduğu üçün sevdiyini yenidən vurğuladığı zaman, analiz işinin texniki tərəflərinin çoxunu burada olduğu kimi nəzərə almasam da, onun ifadəsindəki bəzi əlavə hallardan cümlənin arxasında əksinin gizləndiyini qeyd etdim: Ata varlı deyil. Bu yalnız cinsi mənada başa düşülə bilərdi, yəni: Ata kişi kimi qüsurlu, impotentdir. O, bu yozumu şüurlu biliklə təsdiqlədikdən sonra, mən ona bir tərəfdən Xanım K. ilə əlaqənin adi bir məhəbbət əlaqəsi olduğunu qəbul etdiyi, digər tərəfdən isə atanın impotent, yəni belə bir əlaqəni həyata keçirməyə qadir olmadığını iddia etdiyi təqdirdə hansı ziddiyyətə düşdüyünü xatırlatdım. Onun cavabı ziddiyyəti qəbul etməyə ehtiyacı olmadığını göstərdi. Cinsi doyumun birdən çox növünün olduğunu ona yaxşı məlum idi, dedi. Bu bilik mənbəyini isə yenidən tapmaq mümkün olmadı. Mən daha da irəli gedərək, cinsi əlaqə üçün genital orqanlardan başqa orqanların istifadəsini nəzərdə tutub-tutmadığını soruşduqda, o, təsdiqlədi və mən davam edə bildim: deməli, o, hazırda qıcıqlanmış vəziyyətdə olan bədən hissələrini (boğaz, ağız boşluğu) nəzərdə tutur. Əlbəttə, o, öz düşüncələrindən bu qədərini bilmək istəmirdi, lakin simptomun mümkün olması üçün o, bunu tam aydın şəkildə də başa düşməmiş ola bilərdi. Əlavə olaraq, onun qısa fasilələrlə baş verən öskürəyi, adətən boğazda qıcıq hissi ilə əlaqələndirildiyi kimi, iki şəxs arasında ağız vasitəsilə cinsi doyum vəziyyətini təsəvvür etdiyini inkar etmək mümkün deyildi; bu şəxslərin məhəbbət əlaqəsi onu daim məşğul edirdi. Bu susqunluqla qəbul edilmiş izahatdan sonra ən qısa müddət ərzində öskürəyin yox olması təbii ki, çox uyğun gəlirdi; lakin biz bu dəyişikliyə çox böyük əhəmiyyət vermək istəmədik, çünki o, artıq bir neçə dəfə öz-özünə baş vermişdi.

Bu analiz parçası tibbi oxucu tərəfindən, ona azad olan inanmamaqdan başqa, təəccüb və vahimə hissi oyatmışsa, mən bu iki reaksiyanın əsaslı olub-olmadığını burada yoxlamağa hazıram. Təəccübün, gənc bir qızla — və ya ümumiyyətlə cinsiyyət yaşında olan bir qadınla — belə həssas və iyrənc mövzulardan danışmağı riskə atdığım üçün yarandığını düşünürəm. Vahimə isə, təmiz bir qızın belə əməllərdən xəbərdar ola biləcəyi və təsəvvürünü onlarla məşğul edə biləcəyi ehtimalına aiddir. Hər iki məqamda mən ehtiyatlılığa və soyuqqanlığa çağırardım. Nə burada, nə də orada qəzəblənmək üçün əsas yoxdur. Əgər insan, birincisi, bunu etməyin müəyyən bir yolunu seçərsə və ikincisi, onlarda bunun qaçılmaz olduğu inancını yarada bilərsə, qızlarla və qadınlarla bütün cinsi mövzulardan zərər vermədən və şübhə altına düşmədən danışmaq olar. Eyni şərtlər daxilində ginekoloq da onları hər cür soyunmağa məruz qoymağa icazə verir. Mövzulardan danışmağın ən yaxşı yolu quru və birbaşa üslubdur; bu üslub, eyni mövzuların «cəmiyyət»də işləndiyi və qızların da, qadınların da çox yaxşı öyrəşdiyi şəhvətpərəstlikdən ən uzaq olan yoldur. Mən orqanlara və proseslərə onların texniki adlarını verir və bu adlar — məsələn, tanınmadıqda — onları da açıqlayıram. «J’appelle un chat un chat». Tibbi və tibbi olmayan şəxslərin, belə müzakirələrin yer aldığı bir terapiyadan skandal hissi keçirdiklərini və ya həmin anlarda yaranan həyəcanı — onların gözləntisinə görə — ya məni, ya da xəstələri qısqandıqlarını eşitmişəm. Lakin bu cənabların namusluluğunu onlara əsəbiləşməmək üçün kifayət qədər yaxşı bilirəm. Satira yazmaq tələsinə düşməkdən yayınacağam. Yalnız bir şeyi qeyd etmək istəyirəm: cinsi mövzularda açıqlıq ilkin mərhələdə çətinlik yaratsa da, sonradan xəstədən belə bir nida eşitməkdən tez-tez məmnuniyyət duyuram:

«Xeyr, sizin müalicəniz X. bəyin söhbətlərindən çox daha namusludur!»

Cinsi mövzulara toxunmanın qaçılmaz olduğuna inandıqdan sonra histeriya müalicəsinə başlamaq lazımdır, ya da təcrübələr vasitəsilə buna inandırılmağa hazır olmaq gərəkdir. İnsan o zaman özünə deyir: pour faire une omelette il faut casser des oeufs. Xəstələri inandırmaq asandır; müalicə müddətində bunun üçün fürsətlər çoxdur. Normal və ya qeyri-normal cinsi həyatın faktlarını onlarla müzakirə etdiyimiz üçün özümüzü qınamağa ehtiyac yoxdur. Bir qədər ehtiyatlı olduqda, onların şüursuzda artıq bildiklərini yalnız şüura köçürürük və bütün müalicənin təsiri, şüursuz bir ideyanın affekt təsirlərinin şüurlu bir ideyanınkından daha güclü və, çünki ləngidilə bilmədiyi üçün, daha zərərli olduğu anlayışına əsaslanır. Təcrübəsiz bir qızın pozulması təhlükəsi heç vaxt yoxdur; şüursuzda cinsi proseslər haqqında heç bir məlumatın olmadığı yerdə, heç bir «histeriya simptomu» da yaranmır. Harada histeriya tapılırsa, orada valideynlər və tərbiyəçilərin nəzərdə tutduğu mənadakı «düşüncə günahsızlığından» söhbət gedə bilməz. 10, 12 və 14 yaşlı uşaqlarda, həm oğlanlarda, həm də qızlarda bu qaydanın istisnasız etibarlı olduğuna əmin oldum.

İkinci emosional reaksiyaya gəldikdə, artıq mənim əleyhimə deyil, əgər haqlı olsam, xəstənin əleyhinə yönələn və onun fantaziyalarının pervers xarakterini vahiməli tapan reaksiyaya gəldikdə, qeyd etmək istəyirəm ki, hökm verərkən belə ehtirasa qapılmaq həkimə yaraşmaz. Həmçinin, cinsi həvəslərin sapmalarını yazan bir həkimin, bu qədər iyrənc şeylərə qarşı şəxsi nəfrətini ifadə edən sözləri mətnə yerləşdirmək üçün hər fürsətdən istifadə etməsini artıq hesab edirəm. Burada bir fakt mövcuddur ki, biz öz zövq meyllərimizi boğaraq ona, ümid edirəm ki, öyrəşəcəyik. Cinsi sapqınlıq adlandırdığımız şeylər, yəni cinsi funksiyanın bədən sahəsi və cinsi obyekt baxımından həddini aşması, haqqında qəzəbsiz danışmaq lazımdır. Müxtəlif irq və müxtəlif dövrlərdə normal adlandırılacaq cinsi həyatın sərhədlərinin qeyri-müəyyənliyi artıq təəssübkeşləri soyutmalıdır. Biz, bu sapqınlıqların bizə ən xoşagəlməz olanını, yəni kişinin kişi üçün duyğusal sevgisini, yunanlar kimi bizdən çox mədəniyyət üstün olan bir xalqda yalnız dözülməklə qalmayıb, hətta vacib sosial funksiyalarla yükləndiyini unutmamalıyıq. Hər birimiz öz cinsi həyatımızda, bəzən burada, bəzən orada, normal üçün çəkilmiş dar sərhədləri bir qədər aşırıq. Sapqınlıqlar nə vəhşilikdir, nə də sözün patetik mənasında degenerasiyadır. Bunlar, uşağın fərqlənməmiş cinsi təməlində hamısı mövcud olan rüşeymlərin inkişaflarıdır; bu rüşeymlərin boğulması və ya yüksək, cinsə xas olmayan məqsədlərə yönəldilməsi — yəni sublimasiyası — mədəniyyət nailiyyətlərimizin yaxşı bir sayı üçün lazım olan qüvvələri təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Deməli, harada kimisə kobud və açıq şəkildə sapqın olubsa, daha düzgün deyilə bilər ki, o, belə qalıb; o, inkişafın ləngiməsinin bir mərhələsini təmsil edir. Psixonevrotiklər, hamısı güclü inkişaf etmiş, lakin inkişaf prosesində sıxışdırılmış və şüursuz hala gəlmiş sapqın meyillərə malik şəxslərdir. Onların şüursuz fantaziyaları, v. Krafft-Ebing-in «Cinsi Psixopatiya» əsərini oxumamış olsalar belə, sapqınların sənədlərdə qeydə alınmış hərəkətləri ilə eyni məzmuna malikdir; bu əsərə naiv insanlar sapqın meyillərin yaranmasında çox böyük günah aid edirlər. Psixonevrozlar, demək olar ki, sapqınlıqların neqatividir. İrsiliyin ifadəsini özündə saxlayan cinsi konstitusiya, nevrotiklərdə normal cinsəlliyin inkişafını pozan təsadüfi həyat təsirləri ilə birlikdə təsir edir. Bir axın yatağında maneə ilə qarşılaşan sular, tərk edilməsi nəzərdə tutulan daha köhnə axın yataqlarına geri qaytarılır. Histerik simptomların yaranması üçün lazım olan həvəs qüvvələri, yalnız sıxışdırılmış normal cinsəllikdən deyil, həm də şüursuz sapqın təhriklərdən təmin edilir.

Sözdə cinsi sapmaların daha az iyrənc olanları, bu mövzular haqqında yazan həkim müstəsna olmaqla, hər kəsin bildiyi kimi, əhalimiz arasında ən geniş yayılmışdır. Və ya daha doğrusu, müəllif də bunu bilir; yalnız qələmi əlinə alıb bu barədə yazmağa başladığı anda bunu unutmağa çalışır. Buna görə də, belə bir cinsi əlaqənin (cinsiyyət üzvünün əmilməsinin) mövcudluğunu eşitmiş olan və tezliklə 18 yaşına çatan histerik xəstəmizin, belə bir şüursuz fantaziya inkişaf etdirməsi və bunu boğazda qıcıq hissi ilə və öskürək vasitəsilə ifadə etməsi təəccüblü deyil. Xarici bir məlumat olmadan belə bir fantaziya gəlməsi də təəccüblü olmazdı, çünki mən bunu digər xəstələrdə qətiyyətlə müəyyən etmişəm. Sapıqların hərəkəti ilə üst-üstə düşən belə müstəqil bir fantaziya yaradılması üçün somatik ön şərt, onun halında əhəmiyyətli bir faktla mövcud idi. O, uşaqlıq illərində «barmaq əmən» olduğunu çox yaxşı xatırlayırdı. Atası da, bu vərdişin dörd və ya beş yaşına qədər davam etdiyi zaman onu bu vərdişdən ayırdığını xatırlayırdı. Doranın özündə də, kiçik uşaqlıq illərindən aydın bir xatirə var idi: o, sol baş barmağını əmərək, sağ əli ilə sakit qarşıda oturan qardaşının qulaq payından dartırdı. Bu, əmmək yolu ilə öz-özünə doyumun tam formasıdır və mənə bunu başqa — sonradan anesteziya və histeriya xəstələri də bildirmişlər. Onlardan birindən aldığım məlumat, bu qəribə vərdişin mənşəyinə işıq salır. Əmməyi heç vaxt tərk etməmiş gənc qadın, uşaqlıq xatirəsində, iddia olunduğuna görə ikinci həyat ilinin ilk yarısında, dayənin döşündən içdiyini və bu zaman dayənin qulaq payını ritmik şəkildə dartdığını görürdü. Məncə, heç kim dodaq və ağız selikli qişasının birincil erogen zona kimi elan edilməsinə etiraz etmək istəməz, çünki o, normal sayılan öpüş üçün bu əhəmiyyətin bir hissəsini saxlamışdır. Deməli, bu erogen zonanın erkən və geniş miqyasda fəaliyyəti, dodaqlardan başlayan selikli qişa traktının sonradan somatik cavab verməsi üçün şərt təşkil edir. Əgər sonra, əsl cinsi obyekt olan kişi cinsiyyət orqanı artıq tanındığı bir dövrdə, qorunub saxlanılmış ağız erogen zonasının oyanmasını yenidən artıran şərait yaranarsa, ilkin döş başını və onun əvəzinə keçən barmağı aktual cinsi obyekt, yəni penis, doyum vəziyyətinə yerləşdirmək üçün böyük yaradıcı qüvvə sərf etmək lazım deyil. Beləliklə, penisi əmmək haqqında bu son dərəcə qəbuledilməz pervers fantaziyanın ən zərərsiz mənşəyi var; o, adətən əmizdirilən uşaqlarla münasibət nəticəsində yenidən canlandırılan, ana və ya dayə döşünü əmmək haqqında prəhistorik adlandırılan təəssüratın yenidən işlənməsidir. Çox vaxt bu zaman inəyin döşü döş başı ilə penis arasında uyğun «vasitəçi təsəvvür» kimi xidmət etmişdir.¹³⁰

İndi müzakirə olunan Doranın boğaz simptomlarının yozumu başqa bir qeydə də səbəb ola bilər. İnsan soruşa bilər ki, bu fantaziyalaşdırılmış cinsi vəziyyət, xəstəlik əlamətlərinin gəlib-getməsinin sevilən kişinin mövcudluğunu və yoxluğunu təqlid etdiyi digər izahla necə uzlaşır, yəni qadının davranışını da nəzərə alaraq belə bir fikri ifadə edir: Əgər mən onun arvadı olsaydım, onu tamamilə fərqli şəkildə sevərdim; o, səyahətə çıxdığı zaman (məsələn, həsrətdən) xəstə olardım və yenidən evinə qayıtdığı zaman (şövqündən) sağalardım. Histerik əlamətlərin həllinə dair təcrübələrimə əsasən buna cavab verməliyəm: bir əlamətin müxtəlif mənaları bir-biri ilə uzlaşmalı, yəni bir bütünə tamamlanmalı deyil. Bütün müxtəlif fantaziyalara mənşə verən mövzu vasitəsilə əlaqə qurulması kifayətdir. Bizim halda bu uzlaşma, əlbəttə, istisna edilmir; mənalardan biri daha çox öskürəyə, digəri isə afoniyaya və vəziyyətlərin gedişinə bağlıdır; daha incə bir təhlil, yəqin ki, xəstəlik detallarının daha geniş miqyasda zehinləşdirildiyini ortaya qoyardı. Biz artıq öyrəndik ki, bir əlamət çox vaxt eyni anda bir neçə məna daşıyır; indi isə əlavə edək ki, o, bir-birinin ardınca da bir neçə mənanı ifadə edə bilər. Əlamət illər ərzində mənalardan birini və ya əsas mənasını dəyişə bilər, yaxud da aparıcı rol bir mənadən digərinə keçə bilər. Bir dəfə formalaşmış əlamətin, təbiətindəki mühafizəkar bir cəhət kimi, mümkün qədər qorunub saxlanılması, hətta onun ifadə etdiyi şüursuz fikir öz mənasını itirmiş olsa belə, nevroz xarakterinin bir cəhətidir. Lakin əlamətin qorunmasına olan bu meyli mexaniki olaraq izah etmək asandır; belə bir əlamətin yaradılması o qədər çətindir, saf psixi oyanmanın bədənə köçürülməsi, yəni mənim konversiya adlandırdığım proses, o qədər çox şəraitdən asılıdır, konversiya üçün lazım olan somatik uyğunluq o qədər nadir tapılır ki, şüursuzdan gələn oyanmanın boşaldılmasına olan təkan, artıq mövcud olan boşalma yoluna razı olmağa səbəb olur. Yeni bir konversiyanın yaradılmasından çox daha asan olan, yeni boşalma ehtiyacı olan fikir ilə bu ehtiyacı itirmiş köhnə fikir arasında assosiasiya əlaqələrinin qurulmasıdır. Bu şəkildə açılmış yol boyunca oyanma yeni oyanma mənbəyindən əvvəlki çıxış yerinə axır və əlamət, İncildə ifadə olunduğu kimi, içi yeni şarabla doldurulmuş köhnə tuluğa bənzəyir. Bu müzakirələrdən sonra histerik əlamətin somatik hissəsinin daha sabit, daha çətin əvəz edilən, psixi hissəsinin isə dəyişkən, daha asan əvəz olunan element kimi görünməsinə baxmayaraq, bu nisbətdən iki element arasında bir dərəcə fərqi çıxarmaq istəmək olmaz. Psixi terapiya üçün hər zaman psixi hissə daha əhəmiyyətlidir.

Atasının K. xanıma olan münasibəti haqqında eyni fikirlərin davamlı təkrarlanması Doranın təhlilində daha da vacib nəticələr əldə etmək imkanı verdi.

Belə bir fikir axarı, Vernikenin mənasında, həddindən artıq güclü, daha doğrusu gücləndirilmiş və həddindən artıq dəyərləndirilmiş adlandırıla bilər. Onun məzmunu görünüşdə düzgün olsa da, şəxsin bütün şüurlu və iradi düşünmə səylərinə baxmayaraq parçalana və aradan qaldırıla bilməməsi xüsusiyyətinə görə xəstəlik əlaməti kimi özünü göstərir. Normal, hətta çox intensiv fikir axarı ilə nəhayət başa çıxmaq olur. Dora atası haqqındakı fikirlərinin xüsusi qiymətləndirmə tələb etdiyini tamamilə düzgün hiss edirdi. «Mən başqa heç nə haqqında düşünə bilmirəm,» deyə o, təkrar-təkrar şikayət edirdi. «Qardaşım mənə deyir ki, biz uşaqların atanın bu hərəkətlərini tənqid etmək hüququ yoxdur. Biz bununla maraqlanmamalı və bəlkə də anamın onu bu qədər az başa düşdüyü halda, ürəyini bağlaya biləcəyi bir qadın tapdığına sevindirik. Mən bunu anlayıram və qardaşım kimi düşünmək istəyirəm, amma bacarmıram. Mən ona bunu bağışlaya bilmirəm.»

Belə bir həddindən artıq dəyərləndirilmiş fikrin şüurlu əsaslandırmasını və ona qarşı edilən nəticəsiz etirazları dinlədikdən sonra insan nə edir? İnsan özünə deyir ki, bu həddindən artıq güclü fikir axarı öz güclənməsini şüursuzluğa borcludur. O, düşünmə işi üçün həllolunmazdır, ya ona görə ki, özü kökü ilə şüursuz, sıxışdırılmış materiala qədər uzanır, ya da ona görə ki, onun arxasında başqa bir şüursuz fikir gizlənir. İkinci halda, bu fikir adətən birincinin birbaşa əksidir. Əkslər həmişə bir-biri ilə sıx bağlıdır və çox vaxt elə cütləşirlər ki, bir fikir şüurda həddindən artıq güclü olur, onun qarşı tərəfi isə sıxışdırılmış və şüursuz qalır. Bu nisbət sıxışdırma prosesinin nəticəsidir. Sıxışdırma çox vaxt elə həyata keçirilir ki, sıxışdırılacaq fikrin əksi həddindən artıq gücləndirilir. Mən buna reaksiya güclənməsi deyirəm və şüurda həddindən artıq güclü şəkildə özünü təsdiq edən, bir qabaqcadan hökm kimi parçalanmaz görünən fikri reaksiya fikri adlandırıram. Bu iki fikir bir-birinə təxminən astatik cüt iynələrin bir-birinə olan münasibəti kimi davranır. Müəyyən bir intensivlik artığı ilə reaksiya fikri, etiraz doğuran fikri sıxışdırma içərisində saxlayır; lakin o, buna görə özü «sönükləşir» və şüurlu düşünmə işinə qarşı qorunur. Sıxışdırılmış əksin şüurlaşdırılması, həddindən artıq güclü fikrin güclənməsini ondan almaq üçün yoldur.

İnsan gözləntilərindən belə bir halı da istisna etməməlidir: həddindən artıq dəyərləndirilmişliyin əsaslandırılmalarından biri deyil, hər ikisinin rəqabəti mövcud ola bilər. Digər mürəkkəb hallar da baş verə bilər, lakin onlar asanlıqla yerinə oturdulmaq olar.¹³¹

Doranın təqdim etdiyi nümunədə, ilk növbədə onun atasının K. xanım ilə münasibəti haqqındakı məcburi qayğısının kökünün ona məlum olmaması, çünki bu kökün şüursuzda yerləşdiyi fərzini nəzərdən keçirək. Bu kökü münasibətlərdən və hadisələrdən çıxarmaq çətin deyil. Onun davranışı açıq-aydın qızın iştirak dairəsini aşmışdı; o, daha çox qısqanc bir qadın kimi hiss edir və hərəkət edirdi, belə ki, bu, onun anası üçün başa düşülən olardı. «Ya siz, ya mən» tələbi, onun səhnələşdirdiyi mənzərələr və üzə çıxardığı intiharla hədələməsi ilə o, açıq-aydın ananın yerini tutmuşdu. Əgər onun öskürəyinin əsasında dayanan və cinsi vəziyyəti təsvir edən fantaziya düzgün təxmin edilibsə, o, həmin vəziyyətdə K. xanımın yerini tutmuşdu. Deməli, o, atası tərəfindən həm indi, həm də əvvəllər sevilən hər iki qadınla eyniləşmişdi. Nəticə aydındır ki, onun meylləri atasına, özünün bildiyindən və ya etiraf etmək istədiyi dərəcədə daha çox yönəlmişdi; o, atasına aşiq idi.

Ata ilə qız, ana ilə oğul arasında belə şüursuz və qeyri-adi nəticələrindən tanına bilən sevgi münasibətlərini mən uşaqlıq hisslərinin toxumlarının canlanması kimi qəbul etməyi öyrəndim. Başqa bir yerdə 1) valideynlər ilə uşaqlar arasında cinsi cazibənin nə qədər erkən qüvvəyə mindiyini izah etmiş və Edip rəvayətinin, ehtimal ki, bu münasibətlərdəki tipik olanın poetik işlənməsi kimi başa düşülməli olduğunu göstərmişəm. Qızın atasına, oğulun anasına olan bu erkən meyllərdən, insanlarda çox güman ki, aydın iz tapılan, konstitusiyaca nevroza məhkum olan, erkən yetkinləşən və sevgiyə ac uşaqlarda əvvəlcədən daha intensiv qəbul edilməlidir. Sonra burada müzakirə edilməyəcək bəzi təsirlər qüvvəyə minir ki, bunlar ilkin sevgi təhrikini sabitləşdirir və ya uşaqlıq illərində və ya yalnız pubertat dövründə cinsi meylə bərabər tutula biləcək və bu kimi libidonu özünə cəlb edən bir şeyə çevriləcək dərəcədə gücləndirir. Bizim xəstəmizdəki xarici şərait belə bir fərziyyəyə o qədər də əlverişsiz deyil. Onun təbii meyli onu həmişə atasına cəlb etmişdi; atasının çoxsaylı xəstəlikləri onun ona olan həssaslığını artırmalı idi; bəzi xəstəliklərdə ona başqası deyil, yalnız o, kiçik xəstəlik qulluğu vəzifələrini yerinə yetirməyə icazə verilirdi; erkən inkişaf etmiş zəkasına görə qürur duyduğu atası onu uşaq ikən artıq sirrdaş kimi cəlb etmişdi. K. xanımın ortaya çıxması ilə həqiqətən ana deyil, o, bir neçə mövqedən sıxışdırılmışdı.¹³²

Doraya atasına qarşı olan meylinin artıq erkən yaşlarda tam bir aşiq olma xarakterini daşıdığını qəbul etməli olduğumu bildirdiyim zaman, o, adət etdiyi cavabı verdi: «Bunu xatırlamıram», lakin dərhal anası tərəfindən olan 10 yaşlı qohum qızından analoji bir hadisə danışdı; Dora bu qızda tez-tez öz uşaqlığının əksini görürdü. Kiçik qız yenə də valideynlər arasında baş verən həyəcanlı mübahisənin şahidi olmuş və ziyarətə gələn Doranın qulağına pıçıldamışdı: «Bu şəxsə (anasına işarə edərək) nə qədər nifrət etdiyimi təsəvvür belə edə bilmirsən! Əgər o bir dəfə ölərsə, mən atamla evlənərəm.» Mən belə təsadüfi fikirlərdə, mənim iddiamın məzmununa uyğun gələn bir şeyi irəli sürənlərdə, şüursuzdan gələn bir təsdiq görməyə öyrəşmişəm. Şüursuzdan başqa bir «Bəli» eşidilmir; şüursuzda ümumiyyətlə bir «Xeyr» yoxdur.¹³³

Atasına qarşı olan bu aşiq olma hissi illər boyu ifadə olunmamışdı; əksinə, atasının yanında sıxışdırıldığı eyni qadınla uzun müddət ən səmimi bir razılıq içində olmuş və atası ilə olan münasibətini, özünü qınamaqlarından bildiyimiz kimi, daha da gücləndirmişdi. Deməli, bu sevgi yenidən canlandırılmışdı və əgər belə bir vəziyyət varsa, bunun hansı məqsədlə baş verdiyini soruşa bilərik. Açıq-aşkar, bu, şüursuzda hələ də güclü olan bir şeyi boğmaq üçün reaksiya simptomu kimi baş vermişdi. Vəziyyətlər belə olduqda, mən ilk növbədə Cənab K.-ya olan sevginin bu boğulmuş şey olduğunu düşünməli idim. Onun aşiq olma hissinin davam etdiyini, lakin göl kənarındakı səhnədən sonra — naməlum səbəblərdən — özünə qarşı şiddətli bir müqavimət göstərdiyini və qızın, ilk qızlıq illərindəki özünə xoşagəlməz olan sevgisindən şüurunda heç nə hiss etməmək üçün atasına olan köhnə meylini ortaya çıxarıb gücləndirdiyini qəbul etməli idim. Sonra mən, qızın ruh həyatını sarsıdacaq bir münaqişəyə də aydınlıq gətirdim. Bir tərəfdən, o, adamın təklifini rədd etdiyinə görə tam bir peşmanlıq, onun şəxsiyyətinə və həssaslığının kiçik nişanələrinə qarşı tam bir həsrət içində idi; digər tərəfdən, asanlıqla təxmin edilə bilən qüruru da daxil olmaqla, güclü səbəblər bu həssas və həsrətli təhriklərə qarşı müqavimət göstərirdi. Beləliklə, o, Cənab K.-nın şəxsiyyəti ilə işinin bitdiyini özünə inandırmağa başlamışdı — bu, tipik sıxışdırma prosesində onun qazancı idi — və lakin şüura daima hücum edən aşiq olma hissindən qorunmaq üçün atasına olan uşaqlıq meylinə müraciət etməyə və onu şişirtməyə məcbur olurdu. Onun sonra demək olar ki, daim qısqanclıq hirsindən idarə olunduğu, daha bir müəyyənliyə hələ də qabiliyyətli görünürdü!.¹³⁴

Dora ilə bu izahatımda ən qətiyyətli etiraza rast gəlməyim mənim gözləntilərimə heç də zidd deyildi. Xəstənin şüurlu qavrayışına əvvəlcə sıxışdırılmış fikri təqdim etdikdən sonra ondan eşidilən «Xeyr» sözü, sadəcə olaraq, sıxışdırmanı və onun qətiyyətini qeyd edir, sanki onun gücünü ölçür. Əgər bu «xeyr»i xəstənin qabiliyyətsiz olduğu qərəzsiz bir hökmün ifadəsi kimi qəbul etmirsənsə, üstündən keçib işi davam etdirsən, tezliklə belə bir halda «xeyr»in arzulanan «bəli» mənasına gəldiyinə dair ilk sübutlar ortaya çıxır. O, Cənab K.-ya onun ona layiq olduğu qədər qəzəblənə bilməyəcəyini etiraf etdi. Bir gün küçədə Cənab K.-ya rast gəldiyini danışdı; o vaxt onu tanımayan bir əmisi qızı ilə birlikdə idi. Əmisi qızı birdən: «Dora, sənə nə olub? Sən ölü kimi solğunlaşmısan!» — deyə qışqırdı. O, özündə bu dəyişikliyi hiss etməmişdi, lakin məndən eşitməli idi ki, mimika və affekt ifadələri şüura yox, şüursuza daha çox tabe olur və şüursuz üçün xəyanətkar xarakter daşıyır‘. Başqa bir dəfə, bir neçə gün davam edən bərabər şən əhval-ruhiyyədən sonra ən pis əhval-ruhiyyə ilə yanıma gəldi; bunun üçün izahat tapa bilmirdi. «Bu gün özümə çox xoşagəlməz gəlirəm» — deyə izah etdi; «dayının doğum günüdür və ona təbrik deməyi öhdəmdən gətirə bilmirəm; niyə olduğunu bilmirəm». Həmin gün mənim yozum sənətim kor idi; mən ona daha çox danışmağa icazə verdim və o, birdən xatırladı ki, həmin gün Cənab K.-nın da doğum günü imiş; mən də bunu ona qarşı istifadə etməyi fürsətdən qaçırmadım. Bir neçə gün əvvəl öz doğum gününə görə verilən zəngin hədiyyələrin ona niyə sevinc bəxş etmədiyini izah etmək çətin deyildi. Cənab K.-dan olan hədiyyə çatmırdı; bu hədiyyə açıq-aşkar ona əvvəllər ən qiymətli olan idi.¹³⁵¹³⁶

Lakin o, təhlilin sonuna qədər mənim iddiamla bağlı etirazında daha uzun müddət israrla davam etdi; nəhayət, həmin iddianın doğruluğuna dair həlledici sübut təqdim olundu.

İndi daha bir mürəkkəbliyi yada salmalıyam ki, əgər şair kimi belə bir ruhi vəziyyəti hekayə üçün uydursaydım, həkim kimi onu təhlil etmək əvəzinə, şübhəsiz ki, ona heç bir yer verməzdim. İndi işarə edəcəyim element, Dora halında güman edə biləcəyimiz gözəl, poeziyaya uyğun konflikti yalnız bulanıqlaşdıra və silə bilər; o, haqlı olaraq şairin senzurasının qurbanı olardı, çünki şair də psixoloq kimi çıxış etdiyi yerdə sadələşdirir və mücərrədləşdirir. Lakin burada təsvir etməyə çalışdığım reallıqda motivlərin mürəkkəbliyi, ruhi təhriklərin yığılması və birləşməsi, bir sözlə, həddindən artıq determinasiya qaydadır. Atanın xanım K. ilə münasibəti ilə məşğul olan həddindən artıq dəyərli düşüncə xəttinin arxasında, əslində, obyekti bu xanım olan bir qısqanclıq təhriki də gizlənirdi — yəni yalnız eyni cinsə meyldən qaynaqlana biləcək bir təhrik. Çoxdan məlumdur və dəfələrlə vurğulanmışdır ki, oğlanlarda və qızlarda pubertat illərində eynicinsli meylin mövcudluğunun aydın əlamətləri normal halda da müşahidə oluna bilər. Bir məktəb yoldaşına qarşı andlar, öpüşlər, əbədi yazışma vədi və qısqanclığın bütün həssaslığı ilə müşayiət olunan coşqun dostluq, bir kişiyə qarşı ilk daha intensiv aşiqliyin adi müqəddiməsidir. Əlverişli şəraitdə homoseksual cərəyan sonra çox vaxt tamamilə quruyur; kişiyə sevgidə xoşbəxtlik hasil olmadıqda, o, çox vaxt sonrakı illərdə də libido tərəfindən yenidən oyadılır və bu və ya digər intensivliyə qədər gücləndirilir. Sağlamlarda bu qədər şeyi çətinlik çəkmədən müəyyən etmək mümkündürsə, nevrotiklərdə normal sapqınlıq rüşeymlərinin daha yaxşı inkişafı haqqında əvvəlki qeydlərimizə əsaslanaraq, onların konstitusiyasında daha güclü homoseksual meylin də tapılacağını gözləməliyik. Yəqin ki, belə də olmalıdır, çünki mən nə kişinin, nə də qadının heç bir psixoanalizini belə çox əhəmiyyətli bir homoseksual cərəyanı nəzərə almadan başa çatdırmamışam. Histerik qadınlarda və qızlarda kişiyə yönəlmiş cinsi libido güclü bir boğulmaya məruz qaldıqda, orada müntəzəm olaraq qadına yönəlmiş libidonun vikariasiya yolu ilə gücləndiyini və hətta qismən şüurlu olduğunu tapırıq.

Mən bu vacib və xüsusilə kişilərin histeriyasını anlamaq üçün əvəzolunmaz olan mövzunu burada daha ətraflı nəzərdən keçirməyəcəyəm, çünki Doranın analizi, onun bu münasibətlərinə işıq sala bilmədən sona çatmışdı. Lakin mən o tərbiyəçini xatırladıram ki, Dora əvvəllər onunla yaxın fikir mübadiləsi aparırdı, ta ki, qız özünün deyil, atasının xatirinə ona hörmət edildiyini və yaxşı münasibət göstərildiyini hiss edənə qədər. Sonra o, həmin tərbiyəçini evi tərk etməyə məcbur etdi. O, həmçinin, özünə də sirr kimi görünən başqa bir yadlaşma hekayəsini danışarkən qəribə dərəcədə çox və xüsusi vurğu ilə dayandı. İkinci qohumu, sonradan gəlin olan eyni qızla o, həmişə çox yaxşı münasibətdə olmuş və onunla müxtəlif sirlərini bölüşmüşdü. İndi isə ata göl kənarındakı yarımçıq qalmış səfərdən sonra ilk dəfə B. şəhərinə qayıtdıqda və Dora təbii olaraq onu müşayiət etməyi rədd etdikdə, bu qohumdan atası ilə səyahət etməyi istədilər və o, bunu qəbul etdi. Dora o andan etibarən ona qarşı soyuqlaşdığını hiss etdi və onun özü üçün nə qədər laqeyd olduğuna özü də təəccübləndi, baxmayaraq ki, ona böyük bir qəbahət yükləyə bilməyəcəyini etiraf edirdi. Bu həssaslıqlar məni K. xanım ilə onun arasındakı münasibətin narazılığa qədər necə olduğunu sorğulamağa vadar etdi. Sonra mən öyrəndim ki, gənc qadın və hələ böyüməkdə olan qız illər boyu ən yüksək səviyyədə etimad içində yaşamışdılar. Dora K. ailəsinin yanında qaldıqda, o, qadınla eyni yataq otağını bölüşürdü; kişi isə başqa otağa köçürülmüşdü. O, qadının ailə həyatındakı bütün çətinliklərdə etimadçısı və məsləhətçisi olmuşdu; danışmadıqları heç bir məsələ yox idi. Medea, Kreusanın iki uşağı öz yanına çəkdiyindən tamamilə razı idi; o, şübhəsiz ki, bu uşaqların atasının qızla münasibətini pozmaq üçün heç nə etməmişdi. Dora, sevimli dostunun haqqında çox pis sözlər deyə bildiyi kişini necə sevə bildiyi, maraqlı bir psixoloji məsələdir və bu, şüursuzda düşüncələrin xüsusilə rahat şəkildə yan-yana yaşaması, hətta ziddiyyətlərin də mübarizəsiz bir-birinə uyğunlaşması, bu isə çox vaxt şüurlu qatda da belə qalması haqqında anlayış sayəsində həll oluna bilər.

Dora xanım K.-dan danışanda, onun «sevimli ağ bədənini» məğlub rəqibə deyil, daha çox aşiqə yaraşan bir tonda tərifləyirdi. Bir dəfə də mənə acıdan çox, kədərli bir tonda bildirdi ki, atasının ona gətirdiyi hədiyyələri xanım K.-nın tədarük etdiyinə əmindir; onun dadını tanıyır. Başqa bir dəfə isə vurğuladı ki, görünür, xanım K.-nın vasitəçiliyi ilə ona bəzək əşyaları hədiyyə edilmişdir; bu əşyalar xanım K.-nın yanındakı və həmin vaxt açıq şəkildə istədiyi əşyalara tamamilə bənzəyirdi. Bəli, ümumiyyətlə deməliyəm ki, onun bu qadın haqqında sərt və ya qəzəbli bir sözü eşitmədim; halbuki, öz qeyri-adi dərəcədə dəyərləndirdiyi düşüncələrinin mövqeyindən baxsa, bu qadını bəxtsizliyinin müəllifi kimi görməli idi. O, qeyri-mütənasib davranırdı, lakin bu görünən qeyri-mütənasibliyə, əslində, mürəkkəb bir hisslər axınının ifadəsi idi. Çünki Doranın ehtirasla sevdiyi dostu ona qarşı necə davranmışdı? Dora Cənab K.-ya qarşı ittihamını irəli sürdükdən və atası onu yazılı şəkildə hesabat verməyə çağırdıqdan sonra, Cənab K. əvvəlcə öz hörmətini bildirməklə cavab verdi və bütün yanlış anlaşılmaları aydınlaşdırmaq üçün fabriklərin olduğu şəhərə gəlməyi təklif etdi. Bir neçə həftə sonra, atası onu B. şəhərində gördüyündə, artıq hörmətdən söhbət gedə bilməzdi. Cənab K. qızı aşağıladı və əlindəki əsas kartı oynadı: Belə kitablar oxuyan və belə məsələrlə maraqlanan bir qızın, bir kişidən hörmət görməyə haqqı yoxdur. Deməli, xanım K. onu xəyanət etmiş və onu qaralamışdı; Dora Mantegazza və həssas mövzular haqqında yalnız onunla danışmışdı. Bu, yenə də tərbiyəçi ilə olan eyni hadisə idi; xanım K. da onu öz şəxsiyyətinə görə deyil, atasına görə sevirdi. Xanım K. atası ilə olan münasibətində narahatlıq yaratmamaq üçün onu heç bir tərəddüd olmadan qurban vermişdi. Bəlkə də bu təhqir ona daha yaxın idi və onunla ört-basdır etmək istədiyi digər təhqirdən — atasının onu qurban verməsindən — patogen baxımdan daha təsirli idi. Öz həssas məlumatlarının mənbələri ilə bağlı bu qədər inadla davam edən amneziya, birbaşa ittihamın hissi dəyərinə və nəticədə dost tərəfindən edilən xəyanətə işarə etmirdi?

Beləliklə, Doranın, atasının K. xanımına olan münasibəti ilə məşğul olan üstün dəyərli düşüncə cərəyanının, bir vaxtlar şüurlu olmuş Cənab K.-ya olan sevgini yalnız boğmaq üçün deyil, həm də daha dərin mənada şüursuz olan K. xanımına olan sevgini ört-basdır etmək üçün təyin olunduğu fərzində yanılmadığıma inanıram. O, sonuncu cərəyanla birbaşa ziddiyyət münasibətində idi. Atası onu bu qadına qurban verdiyini davamlı olaraq özünə təkrarlayır, atasının mülkiyyətini ona qısqandığını səs-küylü şəkildə nümayiş etdirir və beləliklə, əksini — atasına bu qadının məhəbbətini rəva görə bilmədiyini və sevilən qadına xəyanətinə görə məyusluğunu bağışlamadığını — gizlədir. Qadının qısqanclıq təhriki şüursuzda, bir kişi tərəfindən hiss olunan qısqanclıqla əlaqələndirilmişdi. Bu kişivari, ya da daha düzgün desək, qadınsevər hisslər cərəyanları histerik qızların şüursuz sevgi həyatı üçün tipik sayılmalıdır.

II. Birinci yuxu

Doranın uşaqlıq həyatındakı qaranlıq bir nöqtəni təhlilə tələsən material vasitəsilə aydınlaşdırmaq ümidimiz tam ikən, Dora, eyni şəkildə dəfələrlə gördüyü bir yuxunun son gecələrdən birində yenidən təkrarlandığını bildirdi. Dövri olaraq təkrarlanan yuxu artıq bu xüsusiyyətinə görə mənim marağımı oyatmaq üçün xüsusilə uyğun idi; müalicənin marağı naminə bu yuxunun təhlilin kontekstinə daxil edilməsini nəzərə almaq olardı. Beləliklə, bu yuxunu xüsusilə diqqətlə araşdırmağa qərar verdim.

I. Yuxu: «Bir evdə yanğın var», — deyə Dora danışdı, «ata mənim yatağımın qarşısında dayanır və məni oyadır. Mən tez geyinirəm. Ana hələ öz zinət qutusunu xilas etmək istəyir, amma ata deyir: Mən istəmirəm ki, mən və mənim iki uşağım sənin zinət qutuna görə yansın. Biz aşağıya tələsirik və mən çölə çıxan kimi oyanıram.»

Bu, təkrarlanan bir yuxu olduğu üçün təbii olaraq onu ilk dəfə nə vaxt gördüyünü soruşuram. — Bunu bilmir. Amma L.-də (Cənab K. ilə səhnənin baş verdiyi göl kənarındakı yer) bu yuxunu ardıcıl üç gecə gördüyünü xatırlayır, Bizdə heç vaxt həqiqi yanğın olmayıb, — deyə o, mənim sorğuma cavab verdi. sonra bir neçə gün əvvəl burada yenidən təkrarlandı. — Yuxunun L.-dəki hadisələrlə belə qurulan əlaqəsi təbii ki, yuxunun həllinə dair gözləntilərimi artırır. Amma mən əvvəlcə onun son təkrarlanmasına səbəb olan amili öyrənmək istəyirəm və buna görə də, yuxuların yozumu üçün kiçik, əvvəlcədən təhlil edilmiş nümunələrlə artıq hazırlaşmış olan Doradan, yuxunu hissələrə ayırmasını və ona nə gəldiyini mənə bildirməsini tələb edirəm.

O deyir: «Bir şey, amma o, buna aid ola bilməz, çünki çox təzədir, halbuki mən yuxunu əvvəllər də görmüşəm.»

Bu, problem deyil, davam et; bu, məhz ona uyğun sonuncu şey olacaq.

«Deməli, ata bu günlərdə anayla mübahisə etmişdi, çünki o, gecələr yemək otağını kilidləyirdi. Qardaşımın otağının öz çıxışı yoxdur, yalnız yemək otağından keçid var. Ata istəmir ki, qardaş gecələr belə kilidli olsun. O, deyib ki, bu, mümkün deyil; gecələr belə bir hadisə baş verə bilər ki, insan çölə çıxmalı olsun.»

Bunu siz yanğın təhlükəsi ilə əlaqələndirdiniz?

Xahiş edirəm, öz ifadələrinizi yaxşı yadda saxlayın. Ola bilsin ki, onlara ehtiyacımız olsun. Siz dediniz: Gecələr belə bir hadisə baş verə bilər ki, insan çölə çıxmalı olsun.

Lakin Dora yuxu üçün təzə və həmin vaxtkı səbəblər arasındakı əlaqəni tapmışdı, çünki davam edir:¹³⁷¹³⁸

«Həmin vaxt L.-yə çatanda, ata və mən, o, yanğın təşvişini birbaşa ifadə etmişdi. Biz güclü ildırımlı leysan zamanı gəldik, ildırımötürəni olmayan kiçik taxta evi gördük. Bu təşviş tamamilə təbii idi.»

Mənim üçün L.-dəki hadisələr və həmin vaxtkı eyni yuxular arasındakı əlaqəni araşdırmaq vacibdir. Buna görə soruşuram: Yuxunu L.-dəki ilk gecələrdəmi, yoxsa getməzdən əvvəlki son gecələrdəmi, yəni meşədəki məlum səhnədən əvvəlmi, yoxsa sonra görmüsünüz? (Mən bilirəm ki, səhnə dərhal ilk gün baş verməyib və ondan sonra bir neçə gün L.-də qalıb, hadisədən heç nə sezdirilməyib.)

O, əvvəlcə cavab verir: Bilmirəm. Bir az sonra: İnanıram ki, sonra.

Beləliklə, mən artıq bilirdim ki, yuxu həmin təcrübəyə reaksiya idi. Amma niyə orada üç dəfə təkrarlanırdı? Davam etdim: Səhnədən sonra L.-də daha neçə gün qaldınız?

«Daha dörd gün, beşinci gün atayla birlikdə getdim.»

«İndi əminəm ki, yuxu Cənab K. ilə olan təcrübənin birbaşa təsiri idi. Siz onu orada ilk dəfə görmüsünüz, bundan əvvəl yox. Yaddaşdakı qeyri-müəyyənliyi yalnız əlaqəni bulanıqlaşdırmaq üçün əlavə etmisiniz. Lakin rəqəmlər mənim üçün tam uyğun gəlmir. Əgər siz L.-də daha dörd gecə qaldınsa, yuxunu dörd dəfə təkrar görmüş ola bilərsiniz. Bəlkə belə olub?»

O, mənim iddiamı artıq inkar etmir, lakin sualımı cavablandırmaq əvəzinə davam edir: «Göl gəzintimizdən sonrakı günortadan sonra — cənab K. və mən günorta qayıtmışdıq — mən həmişəki kimi yataq otağındakı divanda uzanmışdım ki, bir az yatım. Birdən oyandım və cənab K.-nı qarşımda durmuş gördüm...»¹³⁹¹⁴⁰

Deməli, yuxuda atanızı çarpayınızın önündə durmuş gördünüz?

«Bəli. Ona burada nə axtardığını soruşdum. O cavab verdi ki, istədiyi vaxt öz yataq otağına girməyə heç kim ona mane ola bilməz; üstəlik, o, nəyisə götürmək istəyirmiş. Bundan ehtiyatlanaraq xanım K.-dan soruşdum ki, yataq otağının açarı yoxdurmu, və növbəti səhər (ikinci gün) geyinmək üçün özümü bağladım. Sonra günorta yenidən divana uzanmaq üçün özümü bağlamaq istəyəndə açar yox idi. Əminəm ki, cənab K. onu aradan götürmüşdü.»

Deməli, bu, otağın bağlanması və ya bağlanmaması mövzusudur ki, yuxuya dair ilk assosiasiyada ortaya çıxır və təsadüfən yuxunun təzə səbəbində də rol oynamışdır. «Tez geyinirəm» cümləsi də bu əlaqəyə aid olmalıdırmı?

«O vaxt qərara almışdım ki, K.-da atam olmadan qalmayım. Növbəti səhər cənab K.-nın məni geyinərkən yaxalayacağından qorxurdum və buna görə həmişə çox tez geyinirdim. Axı atam oteldə qalırdı, xanım K. isə həmişə səhər tezdən çıxıb gedirdi ki, atamla bir partiya oynasın. Amma cənab K. məni bir daha narahat etmədi.»

Anlayıram, siz ikinci günün günortasında bu təqiblərdən yayınmaq qərarına gəldiniz və meşədəki səhnədən sonra ikinci, üçüncü və dördüncü gecə yuxuda bu qərarı təkrar etmək üçün vaxtınız oldu. Növbəti — üçüncü — səhər geyinərkən özünüzü bağlamaq üçün açarın olmayacağını siz artıq ikinci günün günortasında, yəni yuxudan əvvəl bilirdiniz və geyinməyi mümkün qədər tələsdirməyi qərara ala bilərdiniz. Amma yuxunuz hər gecə təkrar olunurdu, çünki o, məhz bir qərara uyğun gəlirdi. Bir qərar yerinə yetirilənə qədər qüvvədə qalır. Siz sanki özünüzə deyirdiniz: bu evdən çıxmayana qədər rahatlığım yoxdur, sakit yuxu tapa bilmirəm. Əksinə, yuxuda deyirsiniz: bayıra çıxan kimi oyanıram.¹⁴¹

Mən təhlilin təqdimatını burada dayandırıram ki, yuxu yozumunun bu kiçik parçasını yuxu quruluşunun mexanizmi haqqında ümumi müddəalarım ilə müqayisə edim. Mən kitabımda¹⁴² bildirmişəm ki, hər bir yuxu həyata keçirilmiş kimi təqdim olunan bir istəkdir; təqdimat örtülü olur, əgər istək sıxışdırılmış, şüursuzluğa aid bir istəkdirsə; və uşaq yuxuları istisna olmaqla, yalnız şüursuz və ya şüursuzluğa qədər uzanan istək yuxu qurmaq qüdrətinə malikdir. Əgər mən sadəcə olaraq hər bir yuxunun müəyyən bir yozu işi ilə üzə çıxarılmalı olan bir mənası olduğunu iddia etməklə kifayətlənsəydim, ümumi təsdiq mənə daha qəti şəkildə verilərdi. Yozu işi tamamlandıqdan sonra yuxu, oyaqlıq həyatının asanlıqla tanına bilən bir yerdə yerləşən düşüncələrlə əvəz edilə bilər. Mən daha sonra davam edə bilərdim ki, yuxunun bu mənası, oyaqlıq düşüncə zəncirləri qədər çox müxtəlifdir. Bəzən bu, həyata keçirilmiş bir istəkdir, bəzən reallaşdırılmış bir qorxudur, sonra isə yuxuda davam etdirilən bir düşünmə, bir niyyət (Doranın yuxusundakı kimi), yuxuda zehni istehsalın bir hissəsi və s. Bu təqdimat şübhəsiz ki, anlaşıqlılığı ilə ələ alardı və burada təhlil olunan yuxu kimi çox sayda yaxşı yozulmuş nümunələrə əsaslanardı.

Bunun əvəzinə mən, yuxuların mənasını tək bir düşüncə formasına, istəklərin təqdimatına məhdudlaşdıran ümumi bir iddia irəli sürdüm və ümumi etiraz meylini oyatdım. Lakin mən deməliyəm ki, əgər mənim tədqiqatıma başqa bir yerdə həllini tapacaq bir mürəkkəblik təqdim edirsə, mən oxucuların daha çox rahatlığı üçün psixologiyanın bir prosesini sadələşdirmək hüququna və ya vəzifəsinə malik olduğuma inanmıram. Buna görə də, Doranın yuxusu kimi görünən istisnaların, əvvəlcə yuxuya davam etdirilən gündüz niyyəti kimi ortaya çıxanların, inkar edilən qaydanı yenidən təsdiqlədiyini göstərmək mənim üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edəcək.

Biz hələ yuxunun böyük bir hissəsini yozmalıyıq. Mən daha da soruşdum: Ananın xilas etmək istədiyi zinət qutusu nədir?

«Ana zinət əşyalarını çox sevir və atadan çox şey alıb.»

Siz? «Mən də əvvəllər zinət əşyalarını çox sevirdim; xəstəlikdən sonra heç birini geyinmirəm. — Dörd il bundan əvvəl (yuxudan bir il əvvəl) ata ilə ana arasında bir zinət əşyası üzündən böyük bir mübahisə var idi. Ana müəyyən bir şey istəyirdi, qulaqlarına inci damcıları taxmaq istəyirdi. Ata isə belə şeyləri sevmir və damcıların əvəzinə ona bir qolbaq gətirdi. O, qəzəbləndi və ona dedi ki, əgər o, onun xoşlamadığı bir şeyi hədiyyə etmək üçün artıq bu qədər pul xərcləyibsə, onda onu başqasına hədiyyə etsin.»

Onda siz düşünmüsünüz ki, siz onu məmnuniyyətlə götürərdiniz?

«Bilmirəm, ananın yuxuya necə gəldiyini ümumiyyətlə bilmirəm; o, o vaxt L-də birlikdə deyildisə?»

Mən bunu sizə sonra izah edəcəyəm. Sizə zinət qutusu ilə bağlı başqa heç nə gəlmirmi? İndiyə qədər siz yalnız zinət əşyalarından danışmısınız, qutudan isə heç nə deməmisiniz.

«Bəli, Cənab K. bir müddət əvvəl mənə bahalı bir zinət qutusu hədiyyə etmişdi.»

Deməli, qarşılıqlı hədiyyə yerində idi. Bəlkə də bilmirsiniz ki, «zinət qutusu» ifadəsi, qısa müddət əvvəl əlavə etdiyiniz kiçik kisə ilə işarə etdiyiniz şey, yəni qadın cinsiyyət orqanı üçün çox istifadə olunan bir təyinatdır.

«Sizin bunu deyəcəyinizi bilirdim.»* Yəni, siz bunu bilirdiniz. — İndi yuxunun mənası daha da aydın olur. Siz özünüzə dediniz: Kişi mənim arxamca düşür, otağıma girmək istəyir, mənim «zinət qutuma» təhlükə yaxınlaşır və əgər bir fəlakət baş verərsə, günah atasının olacaq. Buna görə də siz yuxuda əksini ifadə edən bir vəziyyət götürmüsünüz, atasının sizi təhlükədən xilas etdiyi bir vəziyyət. Yuxunun bu hissəsində ümumiyyətlə hər şey əksinə çevrilmişdir; niyə olduğunu tezliklə eşidəcəksiniz. Sirr isə anadadır. Ana buna necə gəlib çıxır? Bildiyiniz kimi, o, atanızın lütfündə sizin keçmiş rəqibinizdir. Bilərzik hadisəsində siz ananın rədd etdiyi şeyi qəbul etmək istəyirdiniz. İndi gəlin «qəbul etmək» sözünü «vermək»lə, «rədd etmək» sözünü isə «imtina etmək»lə əvəz edək.^143144145146

Bu o deməkdir ki, siz atanıza, ananın ona imtina etdiyi şeyi verməyə hazır idiniz və söhbət gedən şey zinət əşyası ilə bağlı idi. İndi siz Cənab K.-nın sizə hədiyyə etdiyi zinət qutusunu xatırlayırsınız. Burada paralel bir düşüncə zəncirinin başlanğıcı var; bu zəncirdə, yatağınızın qarşısında durma vəziyyətində olduğu kimi, atasının yerinə Cənab K. keçirilməlidir. O, sizə zinət qutusu hədiyyə etdi, deməli siz ona öz zinət qutunuzu hədiyyə etməlisiniz; buna görə də mən əvvəl «qarşılıqlı hədiyyə»dən danışdım. Bu düşüncə zəncirində ananızın yerini xanım K. tutmalıdır, çünki o, həmin vaxt orada mövcud idi. Deməli, siz Cənab K.-yə, onun həyat yoldaşının ona imtina etdiyi şeyi verməyə hazırsınız. Burada siz, bütün elementləri əksinə çevirməyi zəruri edən və bu qədər səylə sıxışdırılmalı olan fikri tapırsınız. Bu yuxudan əvvəl sizə dediyim kimi, yuxu yenidən təsdiq edir ki, siz K.-yə olan məhəbbətə qarşı qorunmaq üçün atasına olan köhnə məhəbbəti oyadırsınız. Amma bütün bu cəhdlər nəyi sübut edir? Yalnız Cənab K.-dən qorxduğunuzu deyil, daha çox özünüzdən, ona təslim olmağınızdan qorxduğunuzu sübut edir. Beləliklə, siz ona olan məhəbbətin nə qədər intensiv olduğunu təsdiq edirsiniz.

Bu yozumun bir hissəsini o, təbii ki, qəbul etmək istəmirdi.

Lakin mənə elə bir yuxuların yozumunun davamı məlum olmuşdu ki, bu, həm hadisənin anamnezi, həm də yuxu nəzəriyyəsi üçün zəruri görünürdü. Növbəti seansda bunu Doraya bildirməyi vəd etdim.¹⁴⁷¹⁴⁸

Mən, qeyd olunan ikili mənalı sözlərdən (xaricə çıxmaq lazım olduğu, gecə bir hadisənin baş verə biləcəyi) irəli gələn işarəni unuda bilməzdim. Buna, müəyyən bir tələb yerinə yetirilməyincə yuxunun izahının qeyri-kamil göründüyü əlavə olundu; mən bu tələbi ümumi şəkildə qoymaq istəmirəm, lakin onun yerinə yetirilməsini xüsusi istəklə axtarıram. Düzgün qurulmuş bir yuxu, bir növ iki ayaq üzərində dayanır; onlardan biri əsas aktual səbəbə, digəri isə uşaqlıq illərinin nəticələri ağır olan bir hadisəyə toxunur. Yuxu, bu ikisi, yəni uşaqlıq təcrübəsi ilə indiki arasında əlaqə qurur; o, indiki zamanı ən erkən keçmişin nümunəsinə uyğun olaraq yenidən formalaşdırmağa çalışır. Yuxunu yaradan istək həmişə uşaqlıqdan gəlir; o, uşaqlığı həmişə yenidən reallığa canlandırmaq, indiki zamanı uşaqlıq dövrünə görə düzəltmək istəyir. Uşaqlıq hadisəsinə işarə kimi birləşə bilən hissələri mən yuxu məzmununda artıq aydın şəkildə tanıya bildim.

Mən bu məsələni adi halda uğurla nəticələnən kiçik bir təcrübə ilə müzakirəyə başladım. Masada təsadüfən böyük bir kibrit qutusu dururdu. Mən Doradan masada adətən orada olmayan xüsusi bir şey görüb-görmədiyini yoxlamağı xahiş etdim. O, heç nə görmədi. Sonra mən uşaqlara kibritlə oynamağın niyə qadağan edildiyini bilib-bilmədiyini soruşdum.

«Bəli, yanğın təhlükəsinə görə. Əmimin uşaqları kibritlə oynamağı çox sevir.»

Yalnız buna görə deyil. Onları xəbərdar edirlər: «Kibritlə oynama» və buna müəyyən bir inam bağlayırlar.

Bu barədə heç nə bilmirdi. — Deməli, qorxurlar ki, sonra yatağı isladacaqlar. Bu, güman ki, su ilə atəşin qarşıdurmasına əsaslanır. Məsələn, atəş haqqında yuxu görürlər və sonra su ilə söndürməyə çalışacaqlar. Bunu dəqiq deyə bilmirəm. Lakin görürəm ki, yuxuda su ilə atəşin qarşıdurması sizə əvəzsiz xidmət edir. Ana, yanmaması üçün zinət qutusunu xilas etmək istəyir, yuxu düşüncəsində isə əsas məqam «zinət qutusunun» islanmamasıdır. Lakin atəş yalnız suya qarşıdurma kimi istifadə olunmur, o, həm də sevginin, aşiq olmağın, sevgidən yanmağın birbaşa təmsilçisidir. Beləliklə, atəşdən bu simvolik məna vasitəsilə sevgi düşüncələrinə gedən bir rels, digər rels isə su qarşıdurması üzərindən, sevginin isladan bir əlaqəsi də kənara ayrıldıqdan sonra, başqa bir yerə aparır. Haraya? İfadələrinizi düşünün: gecə bir bədbəxt hadisə baş verir, insan çölə çıxmalıdır. Bu, fiziki ehtiyac demək deyilmi? Əgər bu bədbəxt hadisəni uşaqlığa köçürsəniz, yatağın islanması ilə bağlı olmayan başqa bir şey ola bilərmi? Uşaqları yatağı islatmaqdan qorumaq üçün nə edirik? Doğrudur, gecələr onları yuxudan oyadırıq, yuxuda atanızın sizinlə etdiyi kimi. Deməli, bu, sizin yuxudan oyadan cənab K.-nı atanızla əvəz etmək haqqını özünüzə götürdüyünüz real hadisədir. Buna görə də belə nəticə çıxarmalıyam ki, siz uşaqlarda adətən davam edən müddətdən daha uzun müddət yatağı islatma xəstəliyindən əziyyət çəkmişsiniz. Qardaşınızda da eyni vəziyyət olmuşdur. Atanız deyir: «İki uşağımın... məhv olmasını istəmirəm.» Qardaşınız K. ilə bağlı cari vəziyyətlə əlaqədar başqa bir əlaqəyə malik deyil, o, L.-yə də sizinlə gəlməmişdi. Xatirələriniz buna nə deyir?

«Özüm haqqında heç nə bilmirəm,» – cavab verdi, – «lakin qardaşım altıncı və ya yeddinci yaşına qədər yatağı isladardı, gündüz də bəzən belə hadisələr baş verirdi.»

Mən ona diqqətini cəlb etmək istəyirdim ki, insan öz qardaşının belə şeylərini özününkündən daha asan xatırlayır, lakin o, bərpa olunmuş xatirə ilə davam etdi: «Bəli, məndə də olub, lakin yalnız yeddinci və ya səkkizinci yaşda bir müddət. Çox pis olmalı idi, çünki indi bilirəm ki, həkimə məsləhət üçün müraciət edilmişdi. Bu, əsəbi astmadan az əvvələ qədər davam etmişdi.»

Həkim buna nə dedi?

«O, bunu sinir zəifliyi adlandırdı: öz-özünə keçəcək, dedi və gücləndirici dərmanlar yazdı.»

Yuxunun yozumu mənə artıq tamamlanmış görünürdü. O, yuxuya əlavəni növbəti gün gətirdi. O, unutmuşdu ki, hər dəfə oyandıqdan sonra tüstü qoxusu hiss etmişdi. Tüstü atəşə uyğun gəlirdi, həmçinin yuxunun mənim şəxsiyyətimlə xüsusi əlaqəsi olduğunu göstərirdi, çünki o, “burada və ya orada heç nə yoxdur” iddiasını irəli sürdüyü zaman, mən ona tez-tez cavab verirdim: “Tüstü olan yerdə atəş də var”. Lakin o, bu yalnız şəxsi yozuma qarşı etiraz edirdi ki, cənab K. ilə ata ehtiraslı siqaret çəkənlərdir, yeri gəlmişkən, mən də. O, özü gölün kənarında siqaret çəkirdi və K. cənabı, o vaxt bədbəxt evlənmə təklifinə başlamazdan əvvəl, ona bir siqaret büküb vermişdi. O, həmçinin əmin idi ki, tüstü qoxusu yalnız sonuncu yuxuda deyil, L.-dəki üç dəfə təkrarlanan yuxularda da artıq mövcud olmuşdu. O, daha əlavə məlumat verməkdən imtina etdiyi üçün, bu əlavəni yuxu düşüncələri quruluşuna necə daxil etmək istədiyim mənim ixtiyarımda qalırdı. Mənə istinad nöqtəsi kimi, tüstü hissinin “əlavə” kimi gəlməsi, yəni sıxışdırmanın xüsusi bir səyini aşmalı olması xidmət edə bilərdi. Buna görə də, o, ehtimal ki, yuxuda ən qaranlıq təsvir olunan və ən yaxşı sıxışdırılmış fikrə, yəni kişiyə razılıq vermək vəsvəsəsi fikrinə aid idi. Bu, siqaret çəkən adamın öpüşündə mütləq tüstü dadı olacağından, bir öpüşə olan həsrətdən başqa bir şey demək olmazdı; lakin təxminən iki il əvvəl ikisi arasında bir öpüş baş vermişdi və qız indi evlənmə təklifinə razılaşsaydı, bu öpüş əlbəttə bir dəfədən çox təkrarlanardı. Vəsvəsə fikirləri belə görünür ki, əvvəlki səhnəyə qayıtmış və öpüş xatirəsini oyatmışdı; zamanında barmaq əmən qız bu öpüşün cazibəsinə qarşı iyrəncliklə qorunmuşdu. Nəhayət, mənim də siqaret çəkən olduğum üçün mənim üzərimə transferin ehtimalını gücləndirən əlamətləri toplayanda, mən belə bir nəticəyə gəlirəm ki, bir gün, ehtimal ki, seans zamanı ona məndən öpüş istəmək fikri gəlmişdi. Bu, onun xəbərdarlıq yuxusunu təkrarlamaq və müalicəni dayandırmaq qərarını verməsi üçün səbəb oldu. Beləliklə, hər şey çox yaxşı uyğun gəlir, lakin “transfer”in xüsusiyyətləri sayəsində bu, isbatdan yayınır.¹⁴⁹¹⁵⁰

İndi mən tərəddüd edə bilərəm ki, əvvəlcə bu yuxunun bu hadisənin xəstəlik tarixi üçün verdiyi məhsulu nəzərdən keçirim, yoxsa ondan yuxu nəzəriyyəsinə qarşı irəli sürülən etirazı həll edim. Mən birincini seçirəm.

O, nevrozlu xəstələrin keçmişində yataq islatmanın əhəmiyyəti haqqında ətraflı dayanmaq dəyərlidir. Aydınlığı qorumaq üçün mən yalnız Doranın yataq islatma hadisəsinin adi olmadığını vurğulamaqla məhdudlaşıram. Bu pozğunluq sadəcə normal sayılan müddətdən bir qədər artıq davam etməmiş, əksinə, onun öz dəqiq bildirdiyinə görə, əvvəlcə yox olmuş, sonra isə nisbətən gec, altıncı yaşdan sonra yenidən ortaya çıxmışdır. Mənim bildiyimə görə, belə bir yataq islatmanın mastürbasiyadan daha ehtimal olunan başqa bir səbəbi yoxdur; mastürbasiya isə yataq islatmanın etiyologiyasında ümumiyyətlə hələ də kifayət qədər qiymətləndirilməyən bir rol oynayır. Mənim təcrübəmə görə, uşaqların özləri bu əlaqəni çox yaxşı bilirdilər və bütün psixiki nəticələr elə qaynaqlanır ki, sanki onlar heç vaxt bunu unutmadılar. İndi isə yuxunun danışıldığı vaxt biz, uşaqlıq mastürbasiyasının belə bir etirafına birbaşa yönələn bir tədqiqat xətti üzərində idik. Bir müddət əvvəl o, niyə məhz onun xəstələndiyi sualını qaldırmış və mən cavab verməzdən əvvəl günahı atasının üzərinə yıxmışdı. Bu, şüursuz düşüncələr deyil, əksinə, əsaslandırmanı öz üzərinə götürən şüurlu bilik idi. Qız, təəccübümdən, atasının xəstəliyinin təbiətini bilirdi. Atasının mənim müayinə otağımdan qayıtmasından sonra, xəstəliyin adının çəkildiyi bir söhbəti gizlə dinləmişdi. Daha erkən illərdə, tor qatının soyulması dövründə, məsləhət alınan bir göz həkimi luetik etiyologiyaya işarə etmiş olmalıdır, çünki maraqlı və narahat qız o vaxt yaşlı bir xalanın anasına: «O, evlənməzdən əvvəl də xəstə idi» dediyini və sonra ona başa düşülməyən, sonradan isə naməhrəm şeylərə yozduğu bir şey əlavə etdiyini eşitmişdi.

Atası yüngül həyat tərzi sürdüyü üçün xəstələnmişdi və o, bu xəstəliyin ona irsi olaraq keçdiyini düşünürdü. Mən, daha əvvəl (səhifə 178) qeyd etdiyim kimi, sifilisli valideynlərin nəslinin ağır neyropsixozlara xüsusi meylli olması baxımından eyni fikri bölüşdüyümü ona deməkdən çəkindim. Atasını ittiham edən bu düşüncənin davamı şüursuz material vasitəsilə irəlilədi. Bir neçə gün ərzində o, kiçik simptomlar və xüsusiyyətlərlə anası ilə eyniləşdi; bu ona dayanılmazlıq sahəsində yüksək nailiyyətlər göstərməyə imkan verdi və sonra mənə Franzensbadda qalmağı düşündüyünü sezdirdi; oraya anası ilə birlikdə — hansı ildə olduğunu artıq xatırlamıram — getmişdi. Anası qarın nahiyəsində ağrılardan və Franzensbad müalicəsini zəruri edən axıntıdan — katarrdan — əziyyət çəkirdi. Onun — ehtimal ki, yenə də əsaslı — fikrincə, bu xəstəlik atadan gəlirdi, yəni ata cinsiyyət orqanının xəstəliyini anasına ötürmüşdü. Bu nəticəyə gəlməkdə, ümumiyyətlə, cahillərin böyük bir hissəsi kimi, onun qonoreya və sifilis, irsiyyət və cinsi əlaqə yolu ilə ötürülməni bir-birinə qarışdırması tamamilə başa düşülən idi. Onun eyniləşmədə israr etməsi mənə demək olar ki, onun da cinsi xəstəliyi olub-olmadığını soruşmağa məcbur etdi və mən öyrəndim ki, o, başlanğıcını xatırlaya bilmədiyi bir katarrdan (fluor albus) əziyyət çəkirdi, Mən indi başa düşdüm ki, açıq şəkildə atasını ittiham edən bu düşüncənin arxasında, adətən olduğu kimi, özünü ittiham gizlənirdi və mən ona qarşı çıxaraq, gənc qızların fluorunun mənim nəzərimdə üstünlüklə masturbasiyaya işarə etdiyini və adətən belə bir xəstəlik üçün göstərilən digər bütün səbəbləri masturbasiyanın kölgəsində qoyduğumu ona təsdiqlədim. Deməli, o, niyə məhz onun xəstələndiyi sualına, ehtimal ki, uşaqlıq illərində baş vermiş masturbasiyanı etiraf etməklə cavab vermək yolunda idi. O, belə bir şeyi xatırlaya biləcəyini qətiyyətlə inkar etdi. Lakin bir neçə gün sonra o, etirafa doğru daha bir yaxınlaşma kimi nəzərdə tutduğum bir şeyi ortaya qoydu. Həmin gün, nə bundan əvvəl, nə də sonra heç vaxt olmadığı kimi, o, yeni moda olan formada bir pul kisəsi asıb gəzmişdi və uzanmış halda danışarkən onu açıb, bir barmağını içərisinə salıb, yenidən bağlayaraq onunla oynayırdı, və s. Bir müddət onun hərəkətlərinə baxdım və sonra ona «simptom hərəkəti»nin nə olduğunu izah etdim. Simptom hərəkətləri dediklərim, insanın, deyildiyi kimi, avtomatik, şüursuz, diqqət etmədən, oyun kimi yerinə yetirdiyi, onlara hər hansı məna vermək istəmədiyi və soruşulduqda onları əhəmiyyətsiz və təsadüfi elan etdiyi fəaliyyətlərdir. Daha diqqətli müşahidə göstərir ki, belə hərəkətlər, şüurun onlar haqqında heç nə bilmədiyi və ya bilmək istəmədiyi, şüursuz düşüncələrə və təkanlara ifadə verir, beləliklə, şüursuzun icazə verilmiş ifadələri kimi dəyərli və öyrədici olur. Simptom hərəkətlərinə qarşı şüurlu davranışın iki növü var. Əgər onları nəzərə çarpmadan əsaslandırmaq mümkün olarsa, onlardan xəbərdar oluruq; şüur qarşısında belə bir bəhanə yoxdursa, adətən onları yerinə yetirdiyimizi heç nəzərə almırıq. Dora halında əsaslandırma asan idi: «İndi dəbdə olan belə bir kisə niyə daşımayım?» Lakin belə bir haqlı çıxış həmin hərəkətin şüursuz mənşəyi ehtimalını aradan qaldırmır. Digər tərəfdən, bu mənşəyi və hərəkətə verdiyimiz mənanı məcburi şəkildə sübut etmək mümkün deyil. İnsan belə bir mənanın mövcud vəziyyətin əlaqəsinə, şüursuzun gündəlik tərtibatına çox gözəl uyğun gəldiyini qeyd etmək ilə kifayətlənməlidir.¹⁵¹

Digər dəfə sağlam və sinirli insanlarda müşahidə edilə bilən belə simptom hərəkətlərinin toplusunu təqdim edəcəyəm. Yozumlar bəzən çox asan olur. Doranın iki vərəqli kisəsi cinsiyyət orqanının təsvirindən başqa bir şey deyil və onunla oynamaq, onu açmaq və barmağı içərisinə salmaq, onun bununla nə etmək istədiyinə dair olduqca çəkinməzcəsinə, lakin aydın pantomimik bildirişdir — masturbasiya. Qısa müddət əvvəl mənə çox oxşar bir hadisə baş gəldi, bu, çox əyləndirici təsir bağışladı. Yaşlı bir xanım seansın ortasında, guya şirniyyatla boğazını nəmləndirmək üçün, kiçik bir sümük qutu çıxarır, onu açmağa çalışır və sonra açılmasının nə qədər çətin olduğunu mənə göstərmək üçün mənə uzadır. Mən bu qutunun xüsusi bir məna daşıdığına dair şübhəmi bildirirəm, çünki mən onu bu gün ilk dəfə görürəm, halbuki sahibi məni artıq bir ildən çoxdur ki, ziyarət edir. Bunun üzərinə xanım həvəslə deyir: «Bu qutunu həmişə yanımda daşıyıram, hara getsəm onu da aparıram!» O, yalnız sözlərinin başqa bir məna ilə də necə uyğun gəldiyini gülərək ona xatırlatdıqdan sonra sakitləşir. Qutu — box, πυξίς — kiçik çanta kimi, zinət qutusu kimi yenə də yalnız Venera qabığı, qadın cinsiyyət orqanının nümayəndəsidir! Həyatda adətən diqqətsiz keçdiyimiz belə çoxlu simvolizm var. İnsanların gizlətdiklərini hipnozun məcburiyyəti ilə deyil, onların dedikləri və göstərdikləri vasitəsilə işığa çıxarmaq vəzifəsini özümə götürəndə, bu vəzifənin əslində olduğundan daha çətin olduğunu düşünürdüm. Görmək üçün gözləri və eşitmək üçün qulaqları olan kimsə, ölümlülərin heç bir sirri gizlədə bilmədiyinə əmin olur. Dilini tutan kimsə barmaqlarının ucları ilə pıçıldayır; bütün məsamələrindən xəyanət süzülür. Buna görə də, ən dərin psixik şeyləri şüurlu etmək vəzifəsi tamamilə həll edilə biləndir. Doranın kiçik çantayla olan simptomatik hərəkəti yuxunun birbaşa öncüsü deyildi. Yuxu hekayəsini bizə gətirən seans, onu başqa bir simptomatik hərəkətlə başladı. Onun gözlədiyi otağa girdiyim zaman, oxuduğu bir məktubu tezliklə gizlətdi. Mən təbii olaraq məktubun kimdən olduğunu soruşdum və o, əvvəlcə bunu etiraf etməkdən imtina etdi. Sonra, müalicəmizlə heç bir əlaqəsi olmayan, son dərəcə əhəmiyyətsiz bir şey ortaya çıxdı. Bu, nənəsinin ona daha tez-tez yazmasını istədiyi bir məktub idi. Məncə, o, mənə yalnız «sir» təqlid etmək və indi sirrinin həkim tərəfindən qoparılmasına icazə verdiyini bildirmək istəyirdi. Hər yeni həkimə qarşı olan nifrətini, araşdırma zamanı (qatarr vasitəsilə) və ya imtahan zamanı (yataq islatma haqqında məlumat verməklə) əziyyətinin səbəbini tapacağı, yəni onda masturbasiyanı sezəcəyi təşvişi ilə izah edirəm. O, bundan sonra həmişə əvvəllər açıq-aydın yüksək qiymətləndirdiyi həkimlər haqqında çox saymazyana danışırdı.¹⁵²

Ata haqqında, onu xəstə etdiyinə dair ittihamlar, arxa planda özünü ittiham — fluor albus — kisə ilə oynamaq — altı yaşdan sonra yataqda sidik buraxmaq — həkimlərin ondan almağa çalışdığı sirr: mən uşaqlıq masturbasiyasına dair qeyri-birbaşa sübutu tam qurulmuş hesab edirəm. Bu halda mən masturbasiyanı, o, mənə əmiqızının mədə spazmlarından danışanda (bax: IQ7 səhifə) və sonra günlərlə eyni ağrılı hisslərdən şikayət edərək onunla eyniləşəndə sezməyə başlamışdım. Mədə spazmlarının məhz masturbasiya edənlərdə nə qədər tez-tez baş verdiyi məlumdur. W. Fließin şəxsi məlumatına görə, məhz belə gastraliyalar onun tapdığı burundakı “mədə nöqtəsi”nin kokainləşdirilməsi ilə dayandırıla və həmin nöqtənin dağlanması ilə sağaldıla bilər. Dora mənə şüurlu şəkildə iki şeyi təsdiqlədi: özünün tez-tez mədə spazmlarından əziyyət çəkdiyini və əmiqızını güclü səbəblərə əsasən masturbasiya edən hesab etdiyini. Xəstələrdə çox adi haldır ki, onlar başqalarında belə bir əlaqəni tanıyırlar, lakin öz şəxslərində bu tanıma hissi müqavimətlər səbəbindən onlara mümkün olmur. O, heç nə xatırlamadığı halda, artıq inkar da etmirdi. Yataqda sidik buraxmanın “nerv astmasının yaranmasından bir az əvvələ qədər” zaman təyinatını da mən klinik baxımdan istifadəyə yararlı sayıram. Histerik simptomlar uşaqlar masturbasiya etdikləri müddətdə demək olar ki, heç vaxt yaranmır, yalnız abstinentlik dövründə ortaya çıxır; onlar masturbasiya ilə əldə edilən doyumun əvəzini ifadə edirlər, bu doyumun istəyi isə şüursuzluqda qalır, ta ki, başqa cür daha normal doyum əldə olunmayana qədər, əgər bu hələ mümkündürsə. Sonuncu şərt histeriyanın evlilik və normal cinsi əlaqə ilə sağala bilməsi üçün dönüş nöqtəsidir. Əgər evlilikdəki doyum yenidən ləğv olunarsa, məsələn, coitus interruptus, psixoloji yadlaşma və s. səbəbindən, libido öz köhnə axarına qayıdır və yenidən histerik simptomlarla ifadə olunur. Dorada masturbasiyanın nə vaxt və hansı xüsusi təsir altında yatırıldığına dair dəqiq məlumatı əlavə etmək istərdim, lakin təhlilin qeyri-kamil olması məni burada qüsurlu material təqdim etməyə məcbur edir. Biz yataqda sidik buraxmanın dispnoe ilə ilk xəstələnməyə çox yaxın qədər davam etdiyini eşitmişdik. İndi isə bu ilk vəziyyətin aydınlaşdırılması üçün onun bildiyi yeganə şey, atanın həmin vaxt sağalması sonrası ilk dəfə səyahətə çıxmış olması idi. Bu qorunub saxlanmış xatirə parçasında dispnoe etiologiyası ilə əlaqəyə işarə edilməli idi. Mən simptom hərəkətləri və digər əlamətlər vasitəsilə uşağın, yataq otağı valideynlərin otağının yanında olan, atanın həyat yoldaşına gecə baş çəkməsini dinlədiyi və nəfəs darlığı çəkən adamın cinsi əlaqə zamanı nəfəs nəfəsə verməsini eşitdiyi ehtimalına güclü əsas qazandım. Uşaqlar belə hallarda qorxulu səs-küydə cinsi şeyləri sezməyə başlayırlar. Cinsi oyanmanın ifadə hərəkətləri onlarda doğuşdan mövcud olan mexanizmlər kimi hazırdır. Histeriya və təşviş nevrozunda dispnoe və ürək döyüntüsünün yalnız cinsi əlaqə aktından ayrılmış hissələr olduğunu mən illər əvvəl artıq izah etmişdim və Dora kimi bir çox hallarda, mən dispne, yəni sinirli astma simptomunu eyni səbəbə, yəni böyüklərin cinsi əlaqəsini gizlicə dinləməyə aid edə bildim. O vaxt yaranan birgə oyanma təsiri altında, uşaqların seksuallığında belə bir dəyişikliyin baş verməsi çox mümkündür ki, bu da masturbasiya meylini təşviş meyli ilə əvəz etmişdir. Bir müddət sonra, ata yox ikən və aşiq uşaq onu həsrətlə xatırlayarkən, o, bu təəssüratı astma hücumu kimi təkrarladı. Xatirədə saxlanılan bu xəstəliyə səbəb olan hadisədən, hücumu müşayiət edən təşvişli düşüncə axarını da təxmin etmək olar. O, bu hücumu ilk dəfə dağda həddindən artıq yorulduqdan və ehtimal ki, bir qədər real nəfəs darlığı hiss etdikdən sonra keçirdi. Buna ataya dağçılığın qadağan edildiyi, onun qısa nəfəsi olduğu üçün özünü həddindən artıq yormaması lazım gəldiyi fikri, sonra isə ananın yanında gecə vaxtı onun nə qədər yorulduğu və bunun ona ziyan vurub-vurmadığına dair xatirə, eləcə də eyni şəkildə cinsi orqazma və bir qədər dispneyə səbəb olan masturbasiya zamanı özünü həddindən artıq yorub-yormadığına dair narahatlıq əlavə olundu və nəhayət, bu dispnenin simptom kimi güclənərək geri qayıtması baş verdi. Bu materialın bir hissəsini mən hələ təhlildən əldə edə bildim, digər hissəsini isə tamamlamaq məcburiyyətində qaldım. Masturbasiyanın müəyyən edilməsindən biz gördük ki, bir mövzu üçün material yalnız müxtəlif vaxtlarda və müxtəlif kontekstlərdə hissə-hissə toplanır".¹⁵³¹⁵⁴

Histeriyanın etiyologiyasına dair ən ağır məsələlər bir sıra halında qalxır: Doranın işini etiyologiya üçün tipik saymaq olarmı, o, səbəb olmanın yeganə tipini təşkil edirmi və s. Lakin mən bu suallara cavab verməyi, analizi oxşar olan daha böyük bir işlər sırasının təqdim edilməsinə təxirə salmaqla əlbəttə ki, düzgün hərəkət edirəm. Bundan əlavə, mən sual qoyuluşunu düzəltməklə başlamalıyam. Bu xəstəlik işinin etiyologiyasının uşaq masturbasiyasında axtarılıb-axtarılmaması barədə bəli və ya xeyr cavabı vermək əvəzinə, mən əvvəlcə psixonevrozlarda etiyologiya anlayışını müzakirə etməliyəm. Cavab verə biləcəyim mövqe, sualın mənə yönəldildiyi mövqeyə nisbətən əsasən dəyişmiş olacaqdır. Bu işdə uşaq masturbasiyasının aşkar olunduğuna, onun təsadüfi və xəstəlik mənzərəsinin formalaşması üçün əhəmiyyətsiz bir şey ola bilməyəcəyinə inam əldə etməyimiz kifayətdir. Doranın simptomlarının daha dərin başa düşülməsi bizə işarə edir, əgər onun tərəfindən “uşaq cinsi həyatının bu hissəsinə aid uzun müddət sıxışdırılmış xatirə də bütün işlərdə qətiyyətlə ortaya çıxır. — Uşaq masturbasiyasının birbaşa törəmələri olan məcburi fikirləri olan bir xəstədə, qadağan etmə, cəzalandırma, əgər bunu etmişsə, digərini etməyə haqqı yoxdur, pozulmamağa haqqı yoxdur, bir əməliyyat (əllərlə) və növbəti əməliyyat arasında fasilə qoyma, əl yuma və s. kimi cizgilər, onun baxıcısının alıştırma işinin dəyişməz saxlanmış hissələri kimi özünü göstərdi. “Tfu, bu zəhərlidir!” xəbərdarlığı yaddaşda həmişə qorunub saxlanmış yeganə şey idi. Bu barədə mənim “Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə” əsərimə baxın, 1905; 5-ci nəşr 1922 (bu tam nəşrin V cildində). Bu etiraf edilmiş fluor albusu nəzərdən keçirək. Onun öz xəstəliyini təyin etmək üçün öyrəndiyi “katarr” sözü, anasının oxşar xəstəliyi Franzensbad müalicəsini tələb etdiyi zaman, yenə də bir “dəyişmə”dir ki, bu da atasının xəstəliyə səbəb olması haqqında bütün düşüncələr silsiləsinə öskürək simptomu vasitəsilə ifadəyə çıxış imkanı vermişdir. Bu öskürək, əlbəttə, əvvəlcə cüzi real bir katarrdan qaynaqlanırdı, lakin o, eyni zamanda ağciyər xəstəliyi olan atanın təqlidi idi və onun ona olan mərhəmətini və qayğısını ifadə edə bilərdi. Bundan əlavə, o, sanki dünyaya elan edirdi ki, o vaxt bəlkə də hələ onun şüuruna çatmamışdı: “Mən atanın qızıyam. Məndə də onun kimi katarr var. O, məni xəstə etdi, necə ki, anamı xəstə etmişdi. Pis ehtiraslar, ki, bunlar xəstəliklə cəzalanır, mənə ondan keçib.”¹⁵⁵

İndi biz öskürək və boğuqluq tutmaları üçün tapdığımız müxtəlif təyinatları bir araya gətirməyə cəhd edə bilərik. Təbəqələşmənin ən altında real, orqanik şərtlənmiş öskürək qıcığının olduğunu qəbul etmək lazımdır, yəni mollyuskun ətrafında incini yaratdığı qum dənəsi. Bu, fiksasiya oluna bilər, çünki o, qızda yüksək dərəcədə erogen zona mənasını qoruyub saxlayan bədən bölgəsinə aiddir. Deməli, o, oyanmış libidoya ifadə vermək üçün uyğundur. O, ehtimal ki, ilk psixiki örtük olan xəstə ata üçün mərhəmət təqlidi ilə və sonra «katarr»a görə özünü qınama ilə sabitləşdirilir. Eyni simptom qrupu bundan sonra Cənab K. ilə əlaqələri təmsil etmək, onun yoxluğuna təəssüf etmək və ona daha yaxşı bir qadın olmaq arzusunu ifadə etmək qabiliyyətini də göstərir. Libidonun bir hissəsi yenidən ataya yönəldikdən sonra, simptom xanım K. ilə eyniləşmədə atayla cinsi əlaqəni təmsil etmək üçün bəlkə də son mənasını qazanır. Bu silsilənin heç də tam olmadığını zəmanət verə bilərəm. Təəssüf ki, tamamlanmamış təhlil mənanın dəyişməsini zaman baxımından izləməyə, müxtəlif mənaların ardıcıllığını və birgə mövcudluğunu aydınlaşdırmağa qadir deyil. Tam bir təhlildən bu tələbləri gözləmək olar.¹⁵⁶

Mən indi Doranın histerik simptomları ilə genital katarın digər əlaqələri haqqında daha ətraflı danışmağı buraxmamalıyam. Psixi histeriya izahının hələ çox uzaqda olduğu vaxtlarda, təcrübəli və yaşlı həmkarlarımın belə iddia etdiklərini eşidirdim ki, axıntısı olan histerik xəstələrdə katarın şiddətlənməsi, adətən, histerik əziyyətlərin, xüsusilə yeməkdən xoşagəlməzlik hissinin və qusmanın kəskinləşməsinə səbəb olur. Bu əlaqənin mahiyyəti heç kimə tam aydın deyildi, lakin mən fikirləşirəm ki, insanlar ginekoloqların baxışına meyl edirdilər; məlumdur ki, ginekoloqlar genital orqanların xəstəliklərinin sinir funksiyalarına birbaşa və orqanik zərərli təsirini ən geniş mənada qəbul edirlər, halbuki bizə terapevtik yoxlama bu məsələdə çox vaxt kömək etmir. Bu günki biliyimiz səviyyəsində belə birbaşa və orqanik təsiri istisna etmək olmaz, lakin onun psixi örtüyünü sübut etmək heç olmasa daha asandır. Bizim qadınlarımızda genital orqanların quruluşuna görə qürur hissi onların özünəbəyənmişliyinin çox xüsusi bir hissəsidir; həmin orqanların xəstəlikləri, xoşagəlməzlik və ya hətta iyrənclik hissi yaratmaq üçün uyğun sayılanlar, inanılmaz dərəcədə incitici təsir göstərir, özünə hörmət hissini alçaldır, insanı qıcıqlanan, həssas və inamsız edir. Qınlıq selikli qişasının qeyri-normal sekresiyası iyrənc hesab olunur.

Xatırlayaq ki, Dora Cənab K.-nın öpüşündən sonra canlı bir iyrənclik hissi keçirmişdi və biz onun bu öpüş səhnəsi haqqındakı hekayəsini, qucaqlaşma zamanı ereksiya vəziyyətindəki cinsiyyət orqanının bədəninə təzyiqini hiss etdiyi kimi tamamlamaq üçün əsas tapmışdıq. Bundan əlavə öyrənirik ki, xəyanətinə görə özündən uzaqlaşdırdığı eyni tərbiyəçi, öz həyat təcrübəsinə əsaslanaraq ona bütün kişilərin yüngül və etibarsız olduğunu söyləmişdi. Dora üçün bu, bütün kişilərin atası kimi olması demək idi. Lakin o, atasını cinsi yolla ötürülən xəstəlikdən əziyyət çəkən hesab edirdi, çünki ata bu xəstəliyi ona və anasına ötürmüşdü. Beləliklə, o, bütün kişilərin cinsi yolla ötürülən xəstəlikdən əziyyət çəkdiyini təsəvvür edə bilərdi və onun cinsi yolla ötürülən xəstəlik anlayışı, təbii ki, yeganə və şəxsi təcrübəsinə əsasən formalaşmışdı. Onun üçün cinsi yolla ötürülən xəstəlik iyrənc axıntısı olan demək idi — bu, qucaqlaşma anında hiss etdiyi iyrənclik hissinin daha bir əsaslandırması deyildimi? Kişinin toxunuşuna köçürülən bu iyrənclik hissi, qeyd olunan primitiv mexanizmə (bax: səhifə 194) əsasən proyeksiya olunmuş və son nəticədə öz axıntısına aid olan bir hissiyat olardı.

Mən fərz edirəm ki, burada söhbət əvvəlcədən mövcud olan orqanik əlaqələr üzərindən çəkilmiş fikirlər axınından gedir, təxminən naqıl bükümləri üzərindən asılmış çiçək çələngləri kimi, belə ki, başqa bir dəfə eyni başlanğıc və son nöqtələri arasında başqa fikir yollarının quraşdırıldığını tapmaq olar. Lakin ayrı-ayrılıqda təsirli olmuş fikir əlaqələrinin bilinməsi simptomların həlli üçün əvəzsiz dəyərə malikdir. Dora halında fərziyyələrə və əlavələrə müraciət etməli olduğumuz faktı yalnız analizin vaxtından əvvəl dayandırılması ilə əsaslandırılır. Boşluqları doldurmaq üçün irəli sürdüyüm şeylər tamamilə digər, dərindən təhlil edilmiş hallara söykənir. x Təhlili nəticəsində yuxarıda verilən izahatları əldə etdiyimiz yuxu, gördüyümüz kimi, Doranın yuxuya apardığı bir qərara uyğun gəlir. Buna görə də həmin qərar yerinə yetirilənə qədər hər gecə təkrarlanır və analoq bir qərar qəbul etmək üçün bir səbəb yarandığı zaman illər sonra yenidən ortaya çıxır. Bu qərar şüurlu şəkildə təxminən belə ifadə edilə bilər: Gördüyüm kimi, bakirəliyimin təhlükə altında olduğu bu evdən çıxıram; atamla birlikdə səyahət edirəm və səhər geyinərkən qəfildən yaxalanmamaq üçün tədbirlərimi görəcəyəm. Bu fikirlər yuxuda aydın ifadəsini tapırlar; onlar şüur həyatında şüura və hökmranlığa nail olmuş bir axına mənsubdurlar. Onların arxasında əks istiqamətli axına uyğun gələn və buna görə də boğulmaya məruz qalan qaranlıq bir fikir izinin təmsil olunduğunu sezmək olar. Bu fikir son illərdə ona göstərilən məhəbbət və incəlik üçün kişiyə təşəkkür olaraq özünü ona təslim etmək cazibəsində zirvəyə çatır və bəlkə də ondan indiyə qədər aldığı tək öpüşün xatirəsini oyadır. Lakin mənim «Yuxuların yozumu» əsərində inkişaf etdirilmiş nəzəriyyəyə görə, belə elementlər yuxu qurmaq üçün kifayət etmir. Yuxu icra edilmiş qərar deyil, əksinə, mümkün qədər uşaqlıq həyatından olan bir istəyin yerinə yetirilmiş kimi təqdim edilməsidir. Bu yuxunun həmin hökmü təkzib etmədiyini yoxlamaq öhdəliyimiz var.

Yuxu həqiqətən də uşaqlıq materialını ehtiva edir ki, bu da K. bəyin evindən və ondan gələn vəsvəsədən qaçmaq qərarı ilə ilk baxışda başa düşülən heç bir əlaqədə deyil. Uşaqlıqda yatağa sidik qaçırma xatirəsi və atanın o vaxt uşağı təmizliyə öyrətmək üçün göstərdiyi əziyyət niyə ortaya çıxır? Buna cavab olaraq belə demək olar ki, yalnız bu fikir xətti vasitəsilə intensiv vəsvəsə fikirlərini boğmaq və onlara qarşı qəbul edilmiş qərarı üstünlük təşkil etdirmək mümkündür. Uşaq atası ilə birlikdə qaçmağı qərarlaşdırır; əslində, onu təqib edən kişidən təşvişə düşərək atasına sığınır; uşaq atasına qarşı uşaqlıq meylini oyadır ki, bu da onu yad adama qarşı olan müasir meylindən qorusun. Mövcud təhlükədə ata da günahkardır, çünki o, öz sevgi maraqlarına görə qızını yad adama təslim etmişdir. Eyni ata başqasını ondan çox sevmədiyi və o vaxt onu hədələyən təhlükələrdən qurtarmağa çalışdığı zaman nə qədər də gözəl idi. Atanı yad adamın yerinə qoymaq istəyi, uşaqlıqdan qalan və bu gün şüursuz olan bir istəkdir və yuxu yaradan bir qüvvədir. Əgər mövcud vəziyyətə bənzəyən, lakin bu şəxs əvəzlənməsi ilə ondan fərqlənən bir vəziyyət olmuşsa, bu, yuxu məzmununun əsas vəziyyətinə çevrilir. Belə bir vəziyyət mövcuddur; əvvəlki gün K. bəyin qarşıda dayanması kimi, bir vaxtlar ata da onun yatağının qarşısında dayanmış və onu bəlkə də K. bəyin nəzərdə tutduğu kimi, bir öpüşlə oyatmışdır. Deməli, evi tərk etmək qərarı öz-özlüyündə yuxuya çevrilə bilməz; o, uşaqlıq istəklərinə əsaslanan başqa bir qərarın ona qoşulması sayəsində yuxuya çevrilir. K. bəyi ata ilə əvəz etmək istəyi yuxu üçün hərəkətverici qüvvəni təşkil edir. Atanın xanım K.-ya olan münasibətinə aid gücləndirilmiş fikir xəttinin məni məcbur etdiyi yozumu xatırlayıram; burada atasına qarşı uşaqlıq meyli oyadılmışdır ki, K. bəyə qarşı sıxışdırılmış sevgi sıxışdırma halında saxlana bilsin; xəstənin ruh həyatındakı bu dəyişikliyi yuxu əks etdirir.

Yuxuya davam edən oyaq fikirlər — gündüz qalıqları — və şüursuz yuxu yaradan istək arasındakı münasibət haqqında mən «Yuxuların yozumu»nda (s. 329, 3-cü nəşr, s. 383) bəzi qeydlər yazmışam ki, onları burada dəyişməz şəkildə sitat gətirəcəyəm, çünki onlara heç nə əlavə etməyə ehtiyac yoxdur və Doranın bu yuxusunun təhlili yenidən sübut edir ki, vəziyyət fərqli deyil.

«Etiraf edirəm ki, yuxuların elə bir sinfi var ki, onlara təkan əsasən və ya hətta yalnız gündəlik həyatın qalıqlarından gəlir; mənim fikrimcə, hətta «nəhayət, bir dəfə də olsa, fövqəladə professor olmaq» istəyim belə, əgər gündən qalan dostumun sağlamlığına görə narahatlığım hələ də təsirli olmasaydı, mənə bu gecə sakit yuxu bəxş edə bilərdi. Lakin bu narahatlıq təkbaşına yuxu yarada bilməzdi; yuxunun ehtiyac duyduğu hərəkətverici qüvvə bir istəkdən təmin edilməli idi; narahatlığın vəzifəsi, yuxunun hərəkətverici qüvvəsi kimi belə bir istəyi əldə etmək idi. Bir təşbeh ilə desək: Gündəlik düşüncənin yuxu üçün «təşəbbüskar» rolunu oynaması çox mümkündür; lakin, deyildiyi kimi, ideyası olan və onu həyata keçirmək istəyən təşəbbüskar, kapital olmadan heç nə edə bilməz; o, xərcləri ödəyən bir kapitalistə ehtiyac duyur və psixi xərcləri yuxu üçün təmin edən bu kapitalist, gündəlik düşüncə nə olursa olsun, həmişə və qaçılmaz olaraq şüursuzdan gələn bir istəkdir.»

Yuxular kimi belə qurumların strukturundakı incəliyi tanıyan kimsə, «atanın vəsvəsə verən kişinin yerini tutması» istəyinin təsadüfi uşaqlıq materialını xatırlatmadığını, əksinə, məhz bu vəsvəsənin boğulması ilə ən intim əlaqələri olan materialı xatırlatdığını görüb təəccüblənməyəcək. Çünki Dora bu kişiyə olan məhəbbətə təslim olmağa qadir olmadığını hiss etdikdə, bu məhəbbətin sıxışdırılması təslim olma əvəzinə baş verdikdə, bu qərar onun vaxtından əvvəl cinsi zövq alması və bunun nəticələri olan yataqda sidik qaçırma, katarr və iyrənmə ilə başqa heç bir amildən daha sıx əlaqəli deyil. Belə bir keçmiş, konstitusional şərtlərin cəminə görə yetkinlik dövründə məhəbbət tələblərinə qarşı iki cür davranışı əsaslandıra bilər: ya cinsiyətə tamamilə müqavimətsiz, perversiyaya qədər gedən təslim olma, ya da nevroz xəstəliyi ilə nəticələnən reaksiya olaraq cinsiyətin rədd edilməsi. Bizim xəstəmizdə konstitusiya və intellektual və əxlaqi tərbiyənin səviyyəsi sonuncu variantın lehinə həlledici rol oynamışdı.¹⁵⁷

Xüsusi olaraq diqqəti ona çəkmək istəyirəm ki, bu yuxunun təhlili vasitəsilə patogen təsirli hadisələrin detallarına çıxış əldə etmişik; bu detallar yaddaşa və ya heç olmasa reproduksiyaya əks halda əlçatan deyildilər. Uşaqlıq dövründə yataqda sidik qaçırma haqqında xatirə, gördüyümüz kimi, artıq sıxışdırılmışdı. Cənab K.-nın təqib etməsinin detallarını Dora heç vaxt qeyd etməmişdi, onlar onun ağlına gəlməmişdi.

Bu yuxunun sintezi haqqında bir neçə qeyd. Yuxu işlənməsi meşədəki səhnədən sonrakı ikinci günün günortasından sonra, öz otağını artıq kilidləyə bilmədiyini nəzərə aldıqdan sonra başlayır. O, özünə deyir: Burada mənə ciddi təhlükə yaxınlaşır, və evdə tək qalmamaq, əksinə, atası ilə birlikdə getmək qərarını verir. Bu qərar yuxu quruculuğuna yararlı olur, çünki o, şüursuzluğa doğru davam edə bilir. Orada ona uyğun gələn şey, uşaqlıqdan qalma ataya olan məhəbbəti aktual vəsvəsəyə qarşı qoruyucu kimi çağırmasıdır. Onun daxilində baş verən bu dönüşüm sabitləşir və onu, onun həddindən artıq dəyərləndirilmiş düşüncə axınının müdafiə etdiyi mövqeyə (ataya görə Frau K.-ya qarşı qısqanclıq, sanki ona aşiqmiş kimi) gətirir. Onun daxilində vəsvəsə, yəni ona evlilik təklif edən kişiyə təslim olmaq ilə buna qarşı mürəkkəb müqavimət arasında mübarizə gedir. İkincisi, ədəb-ərkan və təmkin motivlərindən, tərbiyəçinin etdiyi açıqlama nəticəsində yaranan düşmənçilik təhriklərindən (qısqanclıq, incik qürur, aşağıya bax) və onun daxilində hazırlanmış, uşaqlıq tarixinə əsaslanan nevrotik elementdən, yəni cinsi ikrah elementindən ibarətdir. Vəsvəsəyə qarşı qorunmaq üçün oyadılan ataya olan məhəbbət bu uşaqlıq tarixindən gəlir.

Yuxu, şüursuzluqda dərinləşmiş, ataya sığınmaq qərarını, atanın onu təhlükədən xilas etməsi arzusunu yerinə yetirilmiş kimi göstərən vəziyyətə çevirir. Bu zaman yolda dayanan bir fikri kənara itələmək lazımdır, çünki onu bu təhlükəyə atan elə atanın özüdür. Burada boğulan ataya qarşı düşmənçilik təhriki (qisas almağa meyil) ikinci yuxunun hərəkətverici qüvvələrindən biri kimi bizə məlum olacaq.

Yuxu quruculuğunun şərtlərinə görə, fantaziyalaşdırılmış vəziyyət elə seçilir ki, o, uşaqlıq vəziyyətini təkrarlasın. Əgər cari vəziyyəti, məsələn, yuxuya səbəb olan vəziyyəti, uşaqlıq vəziyyətinə çevirmək mümkün olarsa, bu, xüsusi bir qələbədir. Burada bu, materialın təsadüfi uyğunluğu sayəsində mümkün olur. Cənab K. onun yatağının qarşısında dayanıb onu oyatdığı kimi, uşaqlıq illərində də ata çox vaxt belə edirdi. Onun bütün dönüşümünü bu vəziyyətdə Cənab K.-nı ata ilə əvəz etməklə dəqiq simvollaşdırmaq olar.

Lakin ata onu vaxtilə yatağı islatmamaq üçün oyatmışdı.

Bu «islatma» yuxunun daha sonrakı məzmunu üçün həlledici olur, lakin orada yalnız uzaq bir işarə və onun əksi ilə təmsil olunur.

«Nəm», «su» zıddı asanlıqla «od», «yanma» ola bilər. Atanın yerə çatdıqda od təhlükəsindən təşviş ifadə etməsi təsadüfi olsa da, atanın onu hansı təhlükədən xilas etdiyini — yanma təhlükəsi olduğunu — qərarlaşdırmağa kömək edir. Yuxu obrazının seçilmiş vəziyyəti — «Yanır, ata onun döşəyinin qarşısında dayanıb, onu oyatmaq istəyir» — məhz bu təsadüfə və «nəm» sözünün zıddına əsaslanır. Atanın təsadüfi ifadəsi, yuxu məzmununda bu mənanı qazanmazdı, əgər o, atada tamamilə köməkçi və xilas edən kimi çıxış etmək istəyən qalib gələn hissi axınına bu qədər mükəmməl uyğun gəlməsəydi. O, təhlükəni elə gəlib çatdığı anda sezmişdi, haqlı idi! (Əslində isə qızı bu təhlükəyə o, salmışdı.)

Yuxu düşüncələrində «nəm» sözü asanlıqla qurula bilən əlaqələr nəticəsində bir neçə təsəvvür dairəsi üçün düyün nöqtəsi rolunu oynayır. «Nəm» yalnız yataqda islatmağa aid deyil, həm də yuxu məzmununun arxasında sıxışdırılmış cinsi vəsvəsə düşüncələri dairəsinə də aiddir. O bilir ki, cinsi əlaqədə də islanma halı var, kişi cütləşmə zamanı qadına damla şəklində maye bəxş edir. O bilir ki, təhlükə məhz bundadır: cinsiyyət orqanını islanmaqdan qorumaq vəzifəsi ona verilir.

«Nəm» və «damla» sözləri eyni zamanda digər assosiasiya dairəsini — iyrənc katarın dairəsini açır. Bu katar onun yetkinlik illərində uşaqlıqda yataqda islatmanın daşıdığı eyni biabırçı mənanı daşıyır. Burada «nəm» sözü «çirklənmiş» sözü ilə eyni mənalıdır. Təmiz saxlanmalı olan cinsiyyət orqanı artıq katarla çirklənmişdir, üstəlik, anada da, onun özündə də eyni vəziyyət mövcuddur (238-ci səhifə). O, ananın təmizlik düşkünlüyünün bu çirklənməyə qarşı reaksiya olduğunu başa düşür.

Hər iki dairə bir nöqtədə kəsişir: Ana hər ikisini atadan — həm cinsi «nəmi», həm də çirkləndirici axını — almışdır. Anaya qarşı qısqanclıq, burada qorunma üçün çağırılan uşaqlıqda ataya olan sevgi düşüncələri dairəsindən ayrılmazdır. Lakin bu material hələ təsvir oluna bilən deyil. Əgər «nəm»in hər iki dairəsi ilə oxşar dərəcədə yaxşı əlaqədə olan, lakin incitici məqamlardan yayınan bir xatirə tapıla bilərsə, bu xatirə yuxu məzmununda təmsilçilik rolunu üstlənə bilər.

Belə bir hadisə ananın bəzək əşyası kimi istədiyi «damcılar» haqqındakı xatirədə rast gəlinir. Görünür, bu xatirənin cinsi nəmlik və kirlənmə dairələri ilə əlaqəsi xarici, səthi və sözlərlə vasitəçilik edilən bir əlaqədir, çünki «damcılar» sözü «dəyişmə» mənasında, ikili mənalı söz kimi istifadə olunur, «bəzək» isə «təmiz» deməkdir, yəni «kirlənmiş» sözünə qarşı bir qədər məcburi əks məna daşıyır. Əslində ən möhkəm məzmun əlaqələrinin olduğunu sübut etmək mümkündür. Xatirə, anaya qarşı uşaqlıq köklərinə malik, lakin çox irəliyə gedən qısqanclıq materialından gəlir. İki söz körpüsü vasitəsilə valideynlər arasındakı cinsi əlaqə, ağ axıntı xəstəliyi və ananın əzabverici təmizlik düşkünlüyü təsəvvürlərinə bağlı bütün məna «bəzək damcıları» adlı tək bir xatirəyə köçürülə bilər.

Lakin yuxu məzmunu üçün daha bir yerdəyişmə baş verməlidir. Ən ilkin «nəm»ə daha yaxın olan «damca» deyil, daha uzaqda olan «bəzək» yuxuya daxil olur. Əgər bu element əvvəlcədən təsbit edilmiş yuxu vəziyyətinə əlavə edilsəydi, belə deyilə bilərdi: Ana hələ də öz bəzəyini qurtarmaq istəyir. Yeni dəyişiklikdə, «zinət qutusu»nda, alt qatdakı cənab K. vəsvəsəsi dairəsindən gələn elementlərin təsiri sonradan özünü büruzə verir. K. cənabı ona bəzək hədiyyə etməyib, lakin onun əvəzinə bir «qutu» verib; bu qutu, indi ona minnətdar olmalı olduğu bütün mükafatların və incəliklərin təmsilçisidir. İndi yaranan «zinət qutusu» birləşməsinin ayrıca bir təmsilçi dəyəri də var. «Zinət qutusu» ləkəsiz, zədələnməmiş qadın cinsiyyət orqanının işlək təsviri deyilmi? Digər tərəfdən, zərərsiz bir söz olduğuna görə, yuxunun arxasındakı cinsi düşüncələri eyni dərəcədə işarə etmək və gizlətmək üçün əla uyğun deyilmi?

Beləliklə, yuxu məzmununda iki yerdə belə deyilir: «Ananın zinət qutusu», və bu element uşaqlıq qısqanclığının, damcılardan, yəni cinsi nəmlikdən, ağ axıntı ilə kirlənmədən və digər tərəfdən, qarşılıqlı sevgi tələb edən və yaxınlaşan — arzulanan və hədələyən — cinsi vəziyyəti təsvir edən aktual vəsvəsə düşüncələrindən bəhs etməyi əvəz edir. «Zinət qutusu» elementi heç bir başqa element kimi deyil, sıxlaşdırma və yerdəyişmə nəticəsi və əks cərəyanlar arasında kompromisdir. Onun uşaqlıq və aktual mənbələrdən gələn çoxsaylı mənşəyinə yuxu məzmununda iki dəfə rast gəlinməsi işarə edir.

Yuxu, təzə və həyəcanlandırıcı təsir edən bir hadisəyə reaksiyadır; bu hadisə, mütləq şəkildə, keçmiş illərdəki yeganə analoji hadisənin xatirəsini oyatmalıdır. Bu, mağazada öpüşmə səhnəsidir, burada iyrənmə hissi ortaya çıxmışdır. Lakin eyni səhnə, başqa yerlərdən də assosiativ olaraq əlçatandır: katarr haqqında olan düşüncə dairəsindən (bax. S. 246) və aktual vəsvəsə düşüncə dairəsindən. Beləliklə, o, yuxu məzmununa öz töhfəsini verir və bu, əvvəlcədən formalaşmış vəziyyətə uyğunlaşmalıdır. Yanır... öpüş güman ki, tüstü dadı vermişdir, ona görə də yuxu məzmununda tüstü qoxusu hiss olunur, bu da burada oyanmağa qədər davam edir.

Bu yuxunun təhlilində təəssüf ki, diqqətsizlikdən bir boşluq buraxmışam. Atanın ağzına belə bir sözlər qoyulmuşdur: İstəmirəm ki, mənim iki uşağım və s. (buraya yuxu düşüncələrindən gələn məzmunu əlavə etmək lazımdır: mastürbasiyanın nəticələrindən) məhv olsun. Belə yuxu danışığı, adətən, həqiqi, söylənmiş və ya eşidilmiş danışığın hissələrindən təşkil olunur. Mən bu danışığın həqiqi mənşəyini soruşmalı idim. Bu sorğunun nəticəsi yuxunun quruluşunu daha mürəkkəb göstərərdi, lakin eyni zamanda onu daha şəffaf şəkildə anlamağa imkan verərdi.

Fərz etmək lazımdır ki, bu yuxu həmin vaxt L.-də dəqiq olaraq müalicə zamanı təkrarlandığındakı eyni məzmuna malik idi? Bu, zəruri görünmür. Təcrübə göstərir ki, insanlar çox vaxt eyni yuxunu gördüklərini iddia edirlər, halbuki təkrarlanan yuxunun ayrı-ayrı təzahürləri çoxlu detallar və digər hallarda geniş dəyişikliklərlə fərqlənir. Mənim xəstələrimdən biri belə məlumat verir ki, bu gün də həmişə eyni şəkildə təkrarlanan sevimli yuxusunu görüb: mavi dənizdə üzür, dalğaları həzz alaraq yarır və s. Daha dərin araşdırma göstərir ki, ortaq zəmin üzərində bir dəfə bu, digər dəfə isə o detal əlavə olunur; hətta bir dəfə o, dənizdə üzürmüş, halbuki dəniz donmuşmuş və buzdağlarının arasında imiş. Onun özü eyni yuxular kimi qəbul etməyə çalışmadığı digər yuxular, bu təkrarlanan yuxularla sıx şəkildə əlaqəli görünür. Məsələn, o, bir fotoşəkildən sonra eyni anda Helqolandın yuxarı və aşağı hissələrini real ölçülərdə görür, dənizdə bir gəmi var, onun içində onun iki gənclik tanışlığı yerləşir və s.

Şübhəsizdir ki, müalicə dövründə Doranın gördüyü yuxu — bəlkə də açıq məzmununu dəyişmədən — yeni bir aktual məna qazanmışdı. O, yuxu düşüncələri arasında mənim müalicəmlə əlaqəni daxil etmiş və həmin dövrdəki təhlükədən yayınmaq qərarının yenilənməsinə uyğun gəlmişdi. Əgər oyanandan sonra L.-də tüstünü artıq hiss etdiyini iddia edərkən onun tərəfindən yaddaş aldanması baş verməmişsə, onda etiraf etmək lazımdır ki, o, mənim «Tüstü olan yerdə od da var» sözlərimi çox məharətlə hazır yuxu formasının altına yerləşdirmiş və bu ifadənin son elementin həddindən artıq müəyyənləşdirilməsində istifadə olunduğu görünür. Onun üçün son aktual səbəb, ananın yemək otağını kilidləməsi və bununla da qardaşın öz yataq otağında kilidli qalması, L.-dəki Cənab K.-nın təqibinə bağlanma imkanı verdi; bu təqib onun qərarının yetkinləşdiyi, yataq otağını kilidləyə bilmədiyi anda baş vermişdi. Bəlkə də qardaş həmin dövrdəki yuxularda görünmürdü, ona görə də «mənim iki uşağım» sözləri yalnız son səbəbdən sonra yuxu məzmununa daxil olmuşdu.

III. İkinci yuxu

Birinci yuxudan bir neçə həftə sonra ikinci yuxu baş verdi və analiz onun həlli ilə dayandı. Bu yuxu birinci yuxu qədər tamamilə şəffaf edilməyə imkan vermədi, lakin xəstənin ruh vəziyyəti haqqında zəruri olan fərziyyənin arzulanan təsdiqini gətirdi, yaddaş boşluğunu doldurdu və onun digər bir simptomunun yaranmasına dərin nəzər salmağa imkan verdi.

Dora belə danışdı: Mən tanımadığım bir şəhərdə gəzintiyə çıxıram, mənə yad olan küçələr və meydanlar görürəm. Sonra mənim yaşadığım bir evə girirəm, öz otağıma gedirəm və orada anamdan gələn bir məktub tapıram. O yazır: valideynlərin xəbəri olmadan evdən getdiyim üçün, atanın xəstələndiyini mənə yazmaq istəməmişdi. İndi o vəfat edib və əgər istəsən, gələ bilərsən. Mən indi vağzala gedirəm və təxminən 100 dəfə soruşuram: Vağzal haradadır? Həmişə cavab alıram: Beş dəqiqə. Sonra qarşımda sıx bir meşə görürəm, içinə girirəm və orada rastlaşdığım bir kişidən soruşuram. O mənə deyir: Hələ 2½ saat qalıb. O, mənə yol yoldaşlığı təklif edir. Mən imtina edirəm və tək gedirəm. Vağzalı qarşımda görürəm və ona çata bilmirəm. Bu, yuxuda irəliləyə bilmədikdə yaranan adi təşviş hissidir. Sonra evdəyəm, arada mən getmiş olmalıyam, amma bunun haqqında heç nə bilmirəm. — Qapıçı otağına girirəm və ondan mənzilimizi soruşuram. Xidmətçi qız mənə qapını açır və cavab verir: Ana və digərləri artıq qəbiristanlıqdadır.^158159160

Bu yuxunun yozumu çətinliksiz keçmədi. Onun məzmunu ilə bağlı olan, bizim yarımçıq dayandığımız özünəməxsus şərait üzündən hər şey aydınlaşdırılmadı və bununla da yenidən o bağlıdır ki, mənim yaddaşım çıxarılan nəticələrin ardıcıllığını hər yerdə eyni dərəcədə etibarlı saxlamamışdır. Əvvəlcədən onu da deyim ki, yuxu araya girdiyi zaman davam edən analizin mövzusu nə idi. Dora bir müddətdir ki, öz hərəkətlərinin ehtimal edilən motivlərlə əlaqəsi barədə özü suallar qaldırırdı. Bu suallardan biri belə idi: Niyə gölün yanındakı səhnədən sonrakı ilk günlərdə hələ də bu barədə susmuşdum? İkincisi: Niyə sonra birdən-birə valideynlərimə bu barədə danışdım? Ümumiyyətlə, onun K.-nın elçiliyindən özünü bu qədər ağır təhqir olunmuş hiss etməsinin hələ izaha ehtiyacı olduğunu görürdüm, xüsusən də ona görə ki, məndə o anlayış yaranmağa başlayırdı ki, Doraya elçilik etmək cəhdi cənab K. üçün də qeyri-ciddi bir başdan çıxarma cəhdi demək deyildi. Onun baş verənlərdən valideynlərini xəbərdar etməsini mən artıq xəstəlikli intiqam hissinin təsiri altında olan bir hərəkət kimi izah edirdim. Normal bir qız, məncə belə olmalıdır, bu kimi işlərin öhdəsindən təkbaşına gələr.

Deməli, bu yuxunun analizinə təqdim olunan materialı mənim xatırlamamda yaranan kifayət qədər rəngarəng ardıcıllıqla təqdim edəcəyəm.¹⁶¹

O, yad bir şəhərdə təkbaşına azır, küçələr və meydanlar görür. O, əmin edir ki, bu, mənim ilk təxmin etdiyim B. deyildi, əksinə, onun heç vaxt olmadığı bir şəhər idi. Davam etmək yaxın idi: Siz axı yuxu şəkillərini götürdüyünüz şəkillər və ya fotoşəkillər görmüş ola bilərsiniz. Bu qeyddən sonra meydandakı abidə barədə əlavə ortaya çıxdı və dərhal da mənbə barədə məlumat. O, Milad bayramlarına alman kurortundan şəhər mənzərələri olan bir albom almışdı və elə dünən onu qonaq gəlmiş qohumlarına göstərmək üçün çıxarmışdı. Albom dərhal tapılmayan bir şəkil qutusunda idi və o, anasından soruşdu: «Qutu haradadır?» Şəkillərdən biri abidə olan bir meydanı göstərirdi. Hədiyyə edən isə bir gənc mühəndis idi ki, o, onunla bir vaxtlar fabrik şəhərində qısa tanışlıq etmişdi. Gənc kişi tez bir zamanda müstəqilliyə çatmaq üçün Almaniyada bir vəzifə qəbul etmişdi, özünü yada salmaq üçün hər fürsətdən istifadə edirdi və təxmin etmək asan idi ki, o, vaxtı gələndə, mövqeyi yaxşılaşdıqdan sonra Doraya elçilik etmək niyyətində idi. Amma buna hələ vaxt lazım idi, deməli, gözləmək lazım idi.

Yad bir şəhərdə gəzib-dolaşma həddindən artıq müəyyən edilmişdi. Bu, həmin günün səbəblərindən birinə gətirib çıxarırdı. Bayram günlərində gənc bir əmi oğlu qonaq gəlmişdi və ona indi Vyana şəhərini göstərməli idi. Bu gündəlik səbəb əlbəttə ki, olduqca əhəmiyyətsiz idi. Lakin əmi oğlu ona Dresdenə qısa müddətli ilk səfərini xatırlatdı. O vaxt o, yad kimi gəzib-dolaşır, məşhur qalereyanı ziyarət etməyi təbii ki, qaçırmırdı. Onlarla birlikdə olan və Dresdeni tanıyan başqa bir əmi oğlu qalereyada bələdçi olmaq istədi. Amma o, onu rədd etdi və tək getdi, xoşuna gələn rəsm əsərlərinin qarşısında dayandı. Sixtina Madonnası qarşısında iki saat uzun müddət sakit, xəyalpərəst heyranlıq içində dayandı. Rəsm əsərinin ona nə qədər xoş gəldiyi sualına cavab olaraq aydın bir şey deyə bilmədi. Nəhayət dedi: Madonna.¹⁶²

Bu fikirlərin həqiqətən yuxu yaradan materiala aid olması şübhəsizdir. Onlar yuxu məzmununda dəyişməz şəkildə yenidən tapdığımız hissələri (onu rədd etdi və tək getdi — iki saat) əhatə edir. Artıq qeyd edirəm ki, «rəsm əsərləri» yuxu düşüncələrinin toxumasında bir düyün nöqtəsinə uyğun gəlir (albomdakı rəsm əsərləri — Dresden rəsm əsərləri). Həmçinin Məryəm, bakirə ana mövzusunu daha sonra izləmək üçün seçmək istəyirəm. Ən əsası isə görürəm ki, o, yuxunun bu ilk hissəsində gənc bir kişi ilə özünü eyniləşdirir. O, yad yerdə gəzib-dolaşır, bir məqsədə çatmağa çalışır, amma ona mane olunur, səbr etməli, gözləməli olur. Əgər o, bu zaman mühəndisi düşünürdüsə, bu məqsədin bir qadının, onun öz şəxsiyyətinin mənimsənilməsi olması uyğun gələrdi. Bunun əvəzinə isə — vağzal idi, lakin yuxudakı sualın həqiqətən verilən sualla olan münasibətinə görə biz onun yerinə bir qutu qoya bilərik. Bir qutu və bir qadın, bu daha yaxşı uyğun gəlir.

O, bəlkə də yüz dəfə soruşur... Bu, yuxunun daha az əhəmiyyətsiz olan başqa bir səbəbinə gətirib çıxarır. Dünən axşam cəmiyyətdən sonra atası ondan konyak gətirməsini xahiş etdi; əgər əvvəlcə konyak içməsə, yata bilməzmiş. Anasından yemək dolabının açarını istədi, amma ana bir söhbətə qarışmışdı və ona cavab vermədi, ta ki, o, səbirsizliklə şişirdərək: «Artıq sənə açarın harada olduğunu yüz dəfə soruşmuşam» deyənə qədər. Əslində o, sualı təbii ki, təxminən beş dəfə təkrarlamışdı.¹⁶³

«Açar haradadır?» sualı mənə «Qutu haradadır?» sualının kişi qarşılığı kimi görünür (baxın birinci yuxu, səhifə 228). Deməli, bunlar — cinsiyyət orqanları haqqında suallardır.

Eyni qohumlar məclisində kimsə atanın şərəfinə badə qaldırmış və onun «hələ uzun müddət ən yaxşı sağlamlıqda və s.» qalacağı ümidini bildirmişdi. Bu zaman atanın yorğun simasında elə qəribə bir titrəyiş olmuşdu və o, atanın hansı düşüncələri boğmağa məcbur olduğunu anlamışdı. Yazıq xəstə adam! Kim bilə bilərdi ki, ona daha nə qədər ömür qismət olunmuşdu.

Bununla biz yuxudakı məktubun məzmununa çatmış olduq. Ata ölmüşdü, o isə özbaşına evdən uzaqlaşmışdı. Mən yuxuda məktub məsələsində onu dərhal valideynlərə yazdığı və ya heç olmasa valideynlər üçün qələmə aldığı vida məktubunu xatırlatdım. Bu məktub atanı dəhşətə salmaq, bununla da onun xanım K.-dən əl çəkməsinə nail olmaq, ya da heç olmasa, buna meyilləndirmək mümkün olmadıqda, ondan qisas almaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Biz onun ölümü və atasının ölümü mövzusu ətrafındayıq (yuxuda sonralar qəbiristanlıq). Əgər yuxunun fasadını təşkil edən situasiyanın ataya qarşı qisas fantaziyasına uyğun gəldiyini fərz etsək, yanılmış olarıqmı? Bir gün əvvəlki mərhəmətli düşüncələr buna yaxşı uyğun gələrdi. Fantaziya isə belə idi: O, evdən uzaqlara, yad ellərə gedəcəkdi və ata bundan kədərlənərək, onun həsrətindən ürəyi partlayacaqdı. Onda o, qisasını almış olacaqdı. Axı o, indi konyaksız yata bilməyən atanın nəyinin çatışmadığını çox yaxşı anlayırdı.

Qisasçılığı yuxu düşüncələrinin sonrakı sintezi üçün yeni element kimi yadda saxlamalıyıq.¹⁶⁴

Məktubun məzmunu isə daha başqa təyinediciliyə imkan verməli idi. «Əgər istəsən» əlavəsi haradan gəlirdi?

Onda yadına düşdü ki, «istəsən» sözünün arxasında sual işarəsi durmuşdu və bununla o, bu sözləri də xanım K.-nin L.-yə (gölün yanına) dəvəti ehtiva edən məktubundan sitat kimi tanıdı. Bu məktubda tam diqqətçəkən şəkildə, «əgər gəlmək istəsən?» əlavəsindən sonra cümlənin quruluşunun ortasında sual işarəsi dururdu.

Beləliklə, biz yenidən gölün kənarındakı səhnəyə və onunla bağlı tapmacalara qayıtdıq. Ondan xahiş etdim ki, bu səhnəni bir dəfə də ətraflı danışsın. Əvvəlcə çox yeni bir şey demədi. Cənab K. bir qədər ciddi giriş söyləmişdi; lakin o, onu sona qədər danışmağa qoymadı. Yalnız nədən getdiyini anlayan kimi onun üzünə şillə vurdu və qaçıb getdi. Hansı sözləri işlətdiyini bilmək istəyirdim; o, yalnız onun əsaslandırmasını xatırlayır: «Bilirsiniz, mənim arvadımdan heç bir xeyir görmürəm.» Sonra onunla bir daha rastlaşmamaq üçün L.-yə gedən yolu gölün ətrafı ilə piyada getmək istədi və qarşısına çıxan bir kişidən oraya nə qədər yol olduğunu soruşdu. Onun cavabına: «2½ saat» deyincə, bu niyyətindən əl çəkdi və yenə də bir az sonra yola düşəcək gəmiyə tərəf getdi. Cənab K. də yenidən orada idi, ona yaxınlaşdı, onu bağışlamasını və baş verənlərdən heç nə danışmamasını xahiş etdi. Lakin o, heç bir cavab vermədi. — Bəli, yuxudakı meşə gölün sahilindəki meşəyə tamamilə bənzəyirdi, indicə yenidən təsvir olunan səhnə məhz orada cərəyan etmişdi. Lakin o, dünən «Sezession» sərgisindəki bir rəsm əsərində də eyni sıx meşəni görmüşdü. Şəklin arxa planında nimfalar görünürdü¹⁶⁵⁾. İndi məndə bir şübhə qətiyyətə çevrildi. Qadın cinsiyyət orqanları yerinə «vağzal» və «qəbiristanlıq» kifayət qədər diqqətçəkən idi, lakin mənim itilənmiş diqqətimi bənzər quruluşlu «dəhliz»ə — qadın cinsiyyət orqanlarının müəyyən bir nahiyəsi üçün anatomik terminə — yönəltmişdi. Lakin bu, gülməli bir səhv ola bilərdi. İndi isə «sıx meşə»nin arxa planında görünən «nimfalar» da buna əlavə olunduqda, artıq heç bir şübhəyə yer qalmırdı. Bu, simvolik cinsi coğrafiya idi! Nimfalar, həkimə məlum olduğu, lakin sadə adama məlum olmadığı kimi — hərçənd birincisi üçün də çox işlədilmir — qasıq tüklərindən ibarət «sıx meşə»nin arxa planındakı kiçik dodaqcıqlar adlanır. Lakin «dəhliz» və «nimfalar» kimi texniki adları işlədən kimsə öz biliyini kitablardan — populyar kitablardan deyil, anatomik dərsliklərdən və ya cinsi maraqla yanan gəncliyin adi sığınacağı olan ensiklopedik lüğətdən — götürmüş olmalı idi. Deməli, yuxunun birinci situasiyasının arxasında, əgər bu yozum düzgün idisə, bir deflorasiya fantaziyası gizlənirdi — kişinin qadın cinsiyyət orqanına daxil olmağa çalışması¹⁶⁶⁾.

Ona öz nəticələrimi bildirdim. Təəssürat mütləq güclü olmalı idi, çünki dərhal yuxunun unudulmuş bir parçası ortaya çıxdı: onun sakitcə öz otağına getməsi və masasının üzərində duran böyük bir kitabı oxuması. Burada vurğu iki detalladır: sakit və böyük (kitab haqqında). Mən soruşdum: Bu, ensiklopediya ölçüsündə idi? O, təsdiq etdi. İndi uşaqlar qadağan olunmuş mövzular haqqında ensiklopediyada heç vaxt sakit oxumurlar. Onlar titrəyirlər və təşvişlənirlər, gəlib-gəlmədiyini görmək üçün ətrafa təşvişlə baxırlar. Belə bir oxuma zamanı valideynlər çox mane olur. Lakin yuxunun istəyi yerinə yetirən gücü narahat vəziyyəti köklü şəkildə yaxşılaşdırmışdı. Ata ölmüşdü və digərləri artıq qəbiristanlığa yola düşmüşdülər. O, istədiyi şeyi sakit oxuya bilərdi. Bu o demək deyilmi ki, onun intiqam səbəblərindən biri də valideynlərin məcburiyyətinə qarşı üsyan idi? Ata öləndə, o, istədiyi kimi oxuya və ya sevgi yaşaya bilərdi. Əvvəlcə o, konversasiya ensiklopediyasında oxuduğunu heç vaxt xatırlamaq istəmədi, sonra belə bir xatirənin onda peyda olduğunu etiraf etdi, əlbəttə, zərərsiz məzmunlu. Sevimli xalası çox ağır xəstə ikən və Vyanaya səyahəti artıq qərarlaşdırılmış zaman, başqa bir dayıdan məktub gəldi, Vyanaya səyahət edə bilməzdilər, bir uşaq, yəni Doranın qohumu, apandisitdən təhlükəli şəkildə xəstələnmişdi. O zaman o, ensiklopediyada apandisit əlamətlərinin nə olduğunu oxudu. Oxuduqlarından o, hələ də qarında xarakterik lokalizasiya olunmuş ağrını xatırlayır.^167168169

İndi mən xatırladım ki, xalanın ölümündən qısa müddət sonra o, Vyanada iddia edilən apandisit xəstəliyini keçirmişdi. İndiyə qədər mən bu xəstəliyi onun histerik nailiyyətlərinə aid etməyə cəsarət etməmişdim. O, danışdı ki, ilk günlərdə hərarət yüksək idi və ensiklopediyada oxuduğu eyni aşağı qarın ağrısını hiss edirdi. Ona soyuq kompreslər verilmişdi, lakin o, onlara dözə bilməmişdi; ikinci gündə şiddətli ağrılarla, xəstəliyindən bəri çox qeyri-müntəzəm olan menstruasiya dövrü başladı. O, o zaman həmişə qəbizlikdən əziyyət çəkirdi.

Bu vəziyyəti təmamilə histerik bir vəziyyət kimi qəbul etmək düzgün deyildi. Hətta histerik qızdırmanın şübhəsiz ki, baş verdiyi halda, bu şübhəli xəstəliyin qızdırmasını o zamanlar mövcud olan orqanik bir səbəbə deyil, histeriyaya aid etmək özbaşına görünürdü. İzləməni tərk etmək istəyirdim, lakin o, yuxunun son əlavəsini gətirərək öz-özünə irəliləməyə kömək etdi: Özünü xüsusilə aydın şəkildə pilləkənlərdən yuxarı qalxarkən görürdü.

Buna görə təbii ki, xüsusi bir təyinat tələb etdim. Onun ciddi niyyət etmədiyi etirazını, yəni yuxarı mərtəbədə yerləşən mənzilinə getmək istəyirsə, pilləkənlərdən yuxarı qalxmalı olduğunu, asanlıqla rədd edə bildim; əgər yuxuda yad şəhərdən Vyanaya səyahət edərkən dəmir yolu səyahətini nəzərə almırsa, onda yuxuda pilləkənlərin pillələrini də nəzərə almaya bilər. Daha sonra belə danışdı: Apandisitdən sonra sağ ayağını sürüdüyü üçün pis gəzə bilirdi. Bu, uzun müddət belə qaldı və buna görə də xüsusilə pilləkənlərdən qaçmağı xoşlayırdı. Hətta indi də ayaq bəzən geridə qalır. Atasının tələbi ilə məsləhətləşdiyi həkimlər, apandisitdən sonra bu qədər qeyri-adi qalıqdan çox təəccübləndilər, xüsusilə də qarındakı ağrı yenidən baş vermədiyi və ayağın sürülməsinə heç bir şəkildə eşlik etmədiyi üçün.

Bu, əsl histerik bir simptom idi. Hətta qızdırma o zamanlar orqanik olaraq, məsələn, xüsusi bir lokalizasiya olmadan çox yayılmış qrip xəstəliklərindən biri ilə şərtləndirilmiş olsa belə, nevrozun təsadüfə sahib çıxaraq onu öz ifadələrindən biri üçün istifadəyə çevirdiyi təsdiqlənmişdi. Deməli, o, ensiklopediyada oxuduğu bir xəstəliyi qazanmış, bu oxuma üçün cəzalandırılmış və cəzanın zərərsiz məqalənin oxunmasına aid ola bilməyəcəyini, lakin zərərsiz oxumadan sonra ona daha günahkar bir oxuma qoşulduqdan sonra yerdəyişmə nəticəsində baş verdiyini, bu gün yaddaşda eyni vaxtdakı zərərsiz oxumanın arxasında gizləndiyini söyləməli idi. Bəlkə də o zaman hansı mövzular haqqında oxuduğunu hələ də araşdırmaq mümkün idi.¹⁷⁰

Nə demək idi perityphlitisə bənzəmək istəyən vəziyyət? Patologiyanın qalan hissəsi, bir ayağın sürünməsi, perityphlitisə heç cür uyğun gəlməyən bu əlamət, xəstəlik mənzərəsinin gizli, bəlkə də cinsi mənasına daha yaxşı uyğunlaşmalı idi və öz növbəsində, əgər aydınlaşdırılsa, axtarılan bu mənası işıqlandıra bilərdi. Mən bu sirrə yol tapmağa çalışdım. Yuxuda zamanlar keçmişdi; bioloji hadisələrin hamısında zaman həqiqətən heç də əhəmiyyətsiz deyil. Mən buna görə soruşdum ki, bu apandisit nə vaxt baş verib, göl kənarındakı səhnədən əvvəlmi, yoxsa sonramı. Dərhal verilən, bütün çətinlikləri bir anda həll edən cavab belə oldu: doqquz ay sonra. Bu müddət xarakterikdir. İddia edilən apandisit beləliklə, xəstənin əlində olan mütevazı vasitələrlə, ağrılar və aybaşı qanaması ilə, doğum fantaziyasını reallaşdırmışdı. O, əlbəttə, bu müddətin mənasını bilirdi və o vaxt hamiləlik və doğum haqqında lüğətdə oxuduğu ehtimalını inkar edə bilməzdi. Amma geriyə çəkilmiş ayaq nə idi? İndi mən təxmin etməyə cəhd etməli idim. Ayağını burxan adam belə gedir. Deməli, o, «səhv addım» atmışdı, göl kənarındakı səhnədən doqquz ay sonra doğum edə bildiyi üçün bu, tamamilə doğru idi. Yalnız mən daha bir tələb irəli sürməli idim. Mənim inancıma görə, belə simptomlar yalnız onlar üçün uşaqlıqdan qalmış nümunə olduqda yarana bilər. Sonrakı dövrlərin təəssüratlarından qalan xatirələr, indiyə qədərki təcrübələrimə əsasən qətiyyətlə bildirməliyəm ki, simptom kimi özünü təsbit etmək gücünə malik deyil. Mən uşaqlıqdan istədiyim materialı mənə təqdim edəcəyinə demək olar ki, ümid etmək cəsarətini göstərə bilməzdim, çünki həqiqətən də inanmaq istədiyim yuxarıdakı cümləni hələ ümumi şəkildə irəli sürə bilmərəm. Amma burada təsdiq dərhal gəldi. Bəli, uşaqlıqda eyni ayağını bir dəfə burxmışdı, B. şəhərində pilləkənlərlə enərkən bir pillədən sürüşmüşdü; ayaq, hətta sonradan geriyə çəkdiyi eyni ayaq idi, şişmiş, sarğı edilməli olmuş, bir neçə həftə sakit qalmışdı. Bu, səkkiz yaşında əsəbi astmadan qısa müddət əvvəl baş vermişdi. İndi bu fantaziyanın sübutundan istifadə etmək lazım idi: Əgər göl kənarındakı səhnədən doqquz ay sonra doğum keçirsəniz və sonra «səhv addım»ın nəticələri ilə bu günə qədər gəzirsinizsə, bu, göl kənarındakı səhnənin nəticəsini şüursuzluqda təəssüfləndiyinizi sübut edir. Deməli, onu şüursuz düşüncənizdə düzəltmisiniz. Doğum fantaziyanızın şərti ondan ibarətdir ki, o vaxt nəsə baş verib, o vaxt siz sonradan lüğətdən çıxarmalı olduğunuz hər şeyi yaşamış və təcrübə etmisiniz. Görürsünüz ki, K. cənabına olan məhəbbətiniz həmin səhnə ilə bitməyib, mənim iddia etdiyim kimi, bu günə qədər — əlbəttə, sizə şüursuz olaraq — davam edir. — O, artıq buna etiraz da etmədi.¹⁷¹¹⁷²

İkinci yuxunun aydınlaşdırılmasına yönəlmiş bu işlər iki saat tələb etmişdi. İkinci seansın sonunda əldə edilənlə bağlı məmnuniyyətimi ifadə etdikdə, o, həqarət dolu cavab verdi: «Buradan nə çox şey çıxıb?» və beləliklə, məni sonrakı aşkarlamaların yaxınlaşmasına hazırladı.¹⁷³

Uşağa qarşı analıq həsrəti, təhlilin davam etdirilməsi halında, ehtimal ki, onun davranışının qaranlıq, lakin güclü motivasiyası kimi üzə çıxarıla bilərdi. — Son vaxtlar ortaya qoyduğu çoxsaylı suallar, lüğətdən öyrənməyə çalışdığı cinsi maraq suallarının gecikmiş nəslləri kimi görünür. Ehtimal etmək olar ki, o, hamiləlik, doğuş, bakirəlik və buna bənzər mövzular haqqında oxumuşdur. — İkinci yuxu vəziyyətinin kontekstinə daxil edilməli olan suallardan biri, yuxunun təkrarlanması zamanı onun yadından çıxıb. Bu sual yalnız belə ola bilərdi: «Burada cənab *** yaşayırmı?» və ya: «Cənab *** harada yaşayır?» Onun bu görünüşdə zərərsiz sualı, ümumiyyətlə yuxuya daxil etdikdən sonra unutması müəyyən səbəbə malik olmalıdır. Mən bu səbəbi özündə daşıyan soyadında tapıram; o, obyekt mənasına malikdir, üstəlik çoxsaylı mənalara malikdir, yəni «iki mənalı söz» kimi qəbul edilə bilər. Təəssüf ki, bu adı açıqlaya bilmirəm ki, onun «iki mənalı və ədəbsiz» şeyləri ifadə etmək üçün nə qədər məharətlə istifadə olunduğunu göstərim. Yuxunun başqa bir hissəsində, materialın xalanın ölümü ilə bağlı xatirələrdən gəldiyi yerdə, «Siz artıq qəbiristanlığa getmisiniz» cümləsində də xalanın adına sözlə işarə edildiyini görmək bu yozumu dəstəkləyir. Bu qeyri-ədəb sözlərdə, şübhəsiz ki, ikinci bir şifahi mənbəyə işarə var, çünki onlar üçün lüğət kifayət etmir. Xanım K.-nın, yəni iftiracı qadının, bu mənbə olduğunu eşitsəydim təəccüblənməzdim. Dora məhz onu qorumuş, digər şəxsləri isə demək olar ki, xəyanətkar qisasla təqib etmişdir; bu qədər çox yerdəyişmələrin arxasında, sadə bir amili, xanım K.-ya dərin köklənmiş homoseksual sevgini güman etmək olar.

Üçüncü görüşməyə gəldiyində belə dedi: «Bilirsiniz, Həkim Bəy, bu gün burada son dəfə olduğumu?» — Mən bunu bilə bilmərəm, çünki siz mənə bunun haqqında heç nə deməmisiniz. — «Bəli, mən qərar vermişəm ki, Yeni ilə qədər dözməyə davam edəcəyəm; lakin müalicənin baş verməsini daha uzun gözləmək istəmirəm.» — Siz bilirsiniz ki, çıxıb getmək azadlığınız həmişə var. Bu gün isə hələ işləməliyik. Qərarı nə vaxt verdiniz? — «14 gün əvvəl, güman edirəm.» — Bu, sanki bir xidmətçi qadının və ya tərbiyəçi xanımın 14 günlük işdən çıxma bildirişi kimi səslənir. — «O vaxt K. ailəsində işləyən və işdən çıxmış bir tərbiyəçi xanım da var idi, mən onları göldəki L. şəhərində ziyarət edəndə.» — Belə? Haqqında heç vaxt danışmadığınız bir tərbiyəçi xanım. Zəhmət olmasa, danışın.

«Evə tərbiyəçi xanım kimi gənc bir qız gəlmişdi, uşaqlara baxırdı və cənab K.-ya qarşı çox qəribə davranırdı. Ona salam vermir, cavab vermir, süfrədə bir şey istəyəndə ona heç nə uzatmırdı, qısası, ona elə rəftar edirdi ki, sanki o, yoxdur. Əlbəttə, o da ona qarşı çox nəzakətli deyildi. Göldəki səhnədən bir və ya iki gün əvvəl qız məni bir kənara çəkdi; mənə bir şey demək istəyirdi. Sonra mənə danışdı ki, xanım bir neçə həftəlik yox ikən, cənab K. ona yaxınlaşmış, ona çox diqqət göstərmiş və ondan ona yaxınlıq göstərməsini xahiş etmişdi; arvadından heç bir xeyir görmədiyini demiş və s.»... Bunlar, sizin ona üzünə şillə vurduğunuz zaman, sizin üçün etdiyi təklifdə istifadə etdiyi eyni sözlərdir. — «Bəli. O, ona təslim oldu, lakin qısa müddət sonra o, artıq ona əhəmiyyət vermədi və qız o vaxtdan bəri ondan nifrət edirdi.» — Bu tərbiyəçi xanım işdən çıxmışdı? — «Xeyr, çıxmaq istəyirdi. Mənə dedi ki, tək qaldığını hiss edən kimi hadisəni dərhal valideynlərinə bildirmişdi, onlar ləyaqətli adamlardır və Almaniyanın bir yerində yaşayırlar. Valideynlər dərhal evi tərk etməsini tələb etmişdilər və o, bunu etməyincə ona yazmışdılar ki, artıq ondan heç nə bilmək istəmirlər və evə geri qayıda bilməz.» — Niyə getmədi? — «Dedi ki, cənab K.-nin davranışında bir dəyişiklik olub-olmayacağını görmək üçün bir az daha gözləmək istəyir. Bu cür yaşamağa dözmür. Dəyişiklik görməsə, işdən çıxacaq və gedəcək.» — Qızın başına nə gəldi? — «Yalnız bilirəm ki, o, gedib.» — Bu macəradan uşaq sahibi olubmu? — «Xeyr.»¹⁷⁴

Deməli — əslində tamamilə qanunauyğun şəkildə — təhlil prosesinin ortasında, əvvəllər qaldırılmış problemlərin həllinə kömək edən real material parçası üzə çıxmışdı. Mən Doraya deyə bildim: İndi sizə təklif olunan müraciətə cavab olaraq endirdiyiniz zərbənin motivini bilirəm. Bu, sizə edilən tələbə görə incinmə deyil, qısqanc qisas idi. Tərbiyəçi qız öz hekayəsini sizə danışanda, siz hələ də hisslərinizə uyğun gəlməyən hər şeyi kənara itələmək sənətindən istifadə edirdiniz. Cənab K. «Arvadımdan heç bir xeyir görmürəm» sözlərini işlətdiyi — ki, bu sözləri o, həmin xanıma da demişdi — anında, sizdə yeni təhriklər oyandı və tərəzi bir tərəfə əyildi. Siz özünüzə dediniz: «O, cəsarət edir, məni bir tərbiyəçi, bir xidmətçi kimi rəftar etməyə cəhd edir?» Bu qürur zədələnməsi qısqanclığa və şüurlu, soyuqqanlı motivlərə əlavə olundu: bu, artıq həddindən çox idi. Tərbiyəçi qızın hekayəsinin sizə nə qədər təsir etdiyini sübut etmək üçün, yuxularda və davranışlarınızda onunla təkrarlanan eyniləşmələri qarşınıza qoyuram. Siz valideynlərə, bunu — indiyədək anlamadığımız kimi — qız valideynlərinə necə yazmışdısa, elə də deyirsiniz. Siz mənə 14 günlük xəbərdarlıq müddəti ilə bir tərbiyəçi kimi istefanızı bildirirsiniz. Yuxudakı məktub, sizə evə qayıtmağa icazə verən məktub, qızın valideynlərinin ona evə qayıtmağı qadağan etdiyi məktubun qarşılığıdır.¹⁷⁵

«Nə üçün mən bunu dərhal valideynlərimə danışmadım?»

Siz nə qədər vaxtın keçməsinə imkan vermisiniz?

«İyunun sonunda hadisə baş verdi; iyulun 14-də mən bunu anama danışdım.»

Yenə də 14 gün, xidmətçi şəxslər üçün xarakterik olan müddət! Sizin sualınıza indi cavab verə bilərəm. Siz həmin bədbəxt qızı çox yaxşı başa düşmüsünüz. O, dərhal getmək istəmirdi, çünki hələ də ümid edirdi, Cənab K.-nin məhəbbəti yenidən ona tərəf yönələcəyini gözləyirdi. Deməli, bu da sizin motiviniz olmalı idi. Siz müddəti gözləyirdiniz, görəsən o, müraciətini təkrarlayacaqmı, bundan siz onun ciddi olduğunu və sizinlə tərbiyəçi qızla olduğu kimi oynamaq istəmədiyini nəticə çıxaracaqdınız.

«Getdikdən sonrakı ilk günlərdə o, hələ də bir açıq kart göndərirdi.»

Bəli, lakin sonra heç nə gəlməyincə, siz qisasınıza sərbəstlik verdiniz. Hətta təsəvvür edə bilərəm ki, həmin vaxt ona qarşı irəli sürdüyünüz ittihamla onu sizin yaşayış yerinizə gəlməyə məcbur etmək kimi yan məqsəd üçün də yer qalırdı.

«...Çünki o, bunu bizə ilk dəfə təklif etmişdi» — o, sözünə müdaxilə etdi. — Onda ona olan həsrətiniz sakitləşərdi — burada o, təsdiq edərək başını tərpətdi, mən bunu gözləmirdim — və o, sizə tələb etdiyiniz satisfaksiyanı verə bilərdi.

«Hansı satisfaksiya?»

Mən indi sezməyə başlayıram ki, siz Cənab K. ilə olan məsələni, indiyə qədər açıqlamaq istədiyinizdən çox daha ciddi qəbul etmisiniz. K. ailəsi arasında tez-tez boşanma haqqında söhbət gedirdi?

«Əlbəttə, əvvəlcə uşaqlara görə istəmirdi, indi isə istəyir, amma o, artıq istəmir.»¹⁷⁶

Onun sizinlə evlənmək üçün arvadından boşanmaq istədiyini, indi isə əvəz tapa bilmədiyi üçün artıq istəmədiyini düşünməmisiniz? İki il əvvəl çox gənc idiniz, amma ananızın 17 yaşında nişanlandığını və sonra iki il ərzində əri üçün gözlədiyini mənə özünüz danışmısınız. Ananın eşq hekayəsi adətən qız üçün nümunə olur. Deməli, siz də onu gözləmək istəyirdiniz və onun yalnız sizin onun arvadı olmaq üçün kifayət qədər yetkinləşməyinizi gözlədiyini düşünürdünüz. Mən təsəvvür edirəm ki, bu, sizin üçün çox ciddi həyat planı idi. Hətta K. cənabın belə bir niyyətini inkar etmək haqqınız belə yoxdur və mənə onun belə bir niyyətə işarə edən kifayət qədər məlumat verdiniz. L.-dəki davranışı da buna zidd deyil. Onun sözünü kəsdiniz və nə demək istədiyini bilmirsiniz. Əlavə olaraq, bu planı həyata keçirmək heç də o qədər qeyri-mümkün deyildi. Ehtimal ki, yalnız buna görə uzun müddət dəstəklədiyiniz atanızın K. xanımla olan münasibətləri, boşanma üçün xanımın razılığını əldə etmək mümkün olacağına dair sizə təminat verirdi və atanızdan istədiyinizi əldə edə bilərsiniz. Bəli, L.-dəki ayartma başqa cür nəticələnmiş olsaydı, bu, bütün tərəflər üçün yeganə mümkün həll yolu olardı. Mən də düşünürəm ki, ona görə başqa nəticənin olmamasına belə təəssüfləndiniz və onu, apandisit kimi ortaya çıxan fantaziyanızda düzəltdiniz. Deməli, K. cənabın təkrar evlənmə təklifi əvəzinə, inkar etməsi və təhqirləri ilə nəticələnən ittihamınızın uğursuzluğu sizin üçün ağır bir məyusluq olmalı idi. Etiraf edirsiniz ki, sizi heç nə, göl kənarındakı səhnəni özünüzün uydurduğunuzu düşünmək qədər qəzəbləndirə bilməz. İndi bilirəm ki, evlənmə təklifinin ciddi olduğunu və K. cənabın sizinlə evlənməyincə əl çəkməyəcəyini özünüz uydurduğunuz fikrini xatırlamaq istəmirsiniz.¹⁷⁷¹⁷⁸

O, digər vaxtlar etdiyi kimi etiraz etmədən dinləmişdi. O, təsirlənmiş görünürdü, ilin dəyişməsi ilə bağlı ən mehriban şəkildə, isti arzularla vidalaşmış və — geri qayıtmamışdı. Məni bir neçə dəfə daha ziyarət edən atası, onun geri gələcəyini təsdiq etmişdi; müalicənin davamına olan həsrətinin ondan sezildiyi deyilirdi. Lakin o, bəlkə də heç vaxt tam səmimi olmamışdı. O, müalicəyə, mən Doranı onunla xanım K. arasında dostluqdan başqa bir şeyin olduğu fikrindən «döndərəcəyimə» ümid edə bildiyi müddət dəstək vermişdi. Onun marağı, bu uğurun mənim niyyətimdə olmadığını sezdiyi zaman sönmüşdü. Mən onun geri qayıtmayacağını bilirdim. Bu, şübhəsiz bir qisas aktı idi; gözləntilərim müalicənin xoşbəxt sonu ilə bağlı ən yüksək həddə çatdığı bir anda, gözlənilməz şəkildə müalicəni dayandırmış və bu ümidləri məhv etmişdi. Onun özünə zərər verməyə meylliliyi də bu davranışda öz haqqını tapmışdı. İnsan sinəsində tam ram edilməmiş şəkildə yaşayan ən pis cinləri, onlarla mübarizə aparmaq üçün oyadan bir insan, bu mübarizədə özünün də zədəsiz qalmayacağına hazır olmalıdır. Əgər mən özümü bir rola salmış, onun mənim üçün qalmasının dəyərini şişirtmiş və həkim mövqeyimlə yumşaldılsa da, onun arzuladığı şefqətə bir əvəz kimi görünəcək isti maraq göstərmiş olsaydım, qızın müalicə zamanı yanımda qalmasını təmin edə bilərdimmi? Bilmirəm. Müqavimət kimi qarşıma çıxan amillərin bir hissəsi hər halda naməlum qaldığı üçün, mən həmişə rollar oynamaqdan qaçınmış və daha iddiasız psixoloji sənətlə kifayətlənmişəm. Bütün nəzəri marağıma və kömək etmək istəyən bütün həkim səylərimə baxmayaraq, psixiki təsirin təbiəti etibarilə sərhədlərlə məhdudlaşdırılmalı olduğunu özümə xatırladır və xəstənin iradəsini və dərkini də belə sərhədlər kimi hörmətlə qarşılayıram.

Mən də bilmirəm ki, K. cənabı, Doranın üzünə endirilən həmin zərbənin heç də qəti bir «Xeyr» olmadığını, əksinə, sonradan oyadılmış qısqanclıqdan irəli gəldiyini, halbuki onun ruh həyatının ən güclü təhriklərinin hələ də onun tərəfini tutduğunu öyrənmiş olsaydı, daha çox nəticə əldə edə bilərdi. Əgər o, bu ilk «Xeyr»i eşitməzlikdən gəlsə və təklifini inandırıcı ehtirasla davam etdirsəydi, qızın meylinin bütün daxili çətinlikləri aşaraq uğur qazanması asan ola bilərdi. Amma mənim fikrimcə, bəlkə də eyni dərəcədə asan olan odur ki, o, sadəcə qıcıqlandırılsın və qisas hissi onun üzərində daha geniş şəkildə təmin edilsin. Motiflərin mübarizəsində qərarın hansı tərəfə — sıxışdırmanın aradan qaldırılmasına, yoxsa gücləndirilməsinə meyl edəcəyini heç vaxt hesablaya bilmərik. Real sevgi tələbinin ödənməsinə qadir olmamaq nevrozun ən əsas xarakterik cəhətlərindən biridir; xəstələr reallıq ilə fantaziya arasındakı ziddiyyətdən idarə olunurlar. Onlar fantaziyalarında ən intensiv şəkildə arzuladıqları şeylərdən, həqiqətdə qarşılarına çıxanda qaçırlar və fantaziyalara ən çox, onların reallaşmasından artıq qorxmadıqları yerlərdə təslim olurlar. Sıxışdırmanın qurduğu sədd, həqiqətən səbəbləndirilmiş şiddətli oyanmaların hücumu altında həqiqətən də yıxıla bilər, nevroz həqiqət tərəfindən hələ də dəf oluna bilər. Lakin biz ümumiyyətlə hesablaya bilmərik ki, kimdə və hansı səbəblə bu sağalma mümkün olardı. Bir az irəliyə itələmiş kimi görünən hissədən ataya qarşı qisas fantaziyası aydın şəkildə seçilir: O, özbaşına evdən gedib, atası xəstələnib, ölüb... İndi o, evə qayıdır, digərləri artıq hamısı qəbiristanlıqdadır. O, heç də kədərli şəkildə otağına getmir və sakitcə lüğətdən oxuyur. — Bu, valideynlərinə bir veda məktubu buraxaraq həqiqətən həyata keçirdiyi digər qisas aktına iki işarədir: Məktub (yuxuda anadan gələn) və onun üçün nümunəvi olan xalanın dəfn mərasiminin qeyd edilməsi. — Bu fantaziyanın arxasında K. cənabına qarşı qisas düşüncələri gizlənir ki, bunlara o, mənə qarşı davranışında çıxış yolu tapmışdır. Xidmətçi — dəvət — meşə — 2½ saat L. yerində baş verən hadisələrin materialından gəlir. Tərbiyəçi qadın və onun valideynləri ilə yazışması haqqında xatirə, onun veda məktubunun elementi ilə, yuxu məzmununda rast gəlinən və ona evə qayıtmağa icazə verən məktubla birləşir. Yoldaşlıq təklifinin rədd edilməsi, tək getmək qərarı belə tərcümə oluna bilər: Sən məni xidmətçi kimi davrandığın üçün, mən səni tərk edirəm, tək yoluma gedirəm və evlənmirəm. — Bu qisas düşüncələri ilə örtülmüş olaraq, digər yerlərdə K. cənabına şüursuz şəkildə davam edən sevgidən irəli gələn incə fantaziyalardan material süzülür: Mən sənin arvadın olana qədər səni gözləyərdim — qızlığın itirilməsi — doğum. — Nəhayət, qızlığın itirilməsi fantaziyasının kişi nöqteyi-nəzərindən təqdim edilməsi (indi xaricdə olan pərəstişkarla eyniləşmə) və iki yerdə ikili mənalı söhbətlərə (burada X. X. cənabı yaşayırmı?) və cinsi biliklərinin qeyri-şifahi mənbəyinə (lüğət) ən aydın işarələrin olması, dördüncü, ən dərinə gizlədilmiş düşüncə dairəsinə, yəni xanım K.-ya olan sevgiyə aiddir. Qəddar və sadist təhriklər bu yuxuda öz

IV. Son söz

Mən bu məlumatı təhlilin bir hissəsi kimi elan etmişəm; lakin oxucu, başlığından gözləniləndən çox daha geniş miqyasda natamam olduğunu qeyd etmişdir. Bu, heç də təsadüfi olmayan buraxılışları əsaslandırmağa çalışmaq mənə yaraşar.

Təhlilin nəticələrindən bir sıra hissələr, işin dayandırıldığı anda bəziləri kifayət qədər etibarlı şəkildə müəyyən edilmədiyi, bəziləri isə ümumi nəticəyə qədər davam etdirilməyə ehtiyac duyduğu üçün çıxarılmışdır. Digər hallarda, mənə icazəli görünən yerlərdə, bəzi həllərin ehtimal olunan davamına işarə etmişəm. Xəstənin ağlına gələn fikirlərdən ibarət xammaldan dəyərli şüursuz fikirlərin təmiz məzmununu yalnız hansı üsulla çıxarmaq mümkün olduğunu göstərən, heç də öz-özlüyündə aydın olmayan texnika, mənim tərəfimdən burada tamamilə buraxılmışdır; bununla da oxucunun bu təsvir prosesində mənim hərəkətlərimin düzgünlüyünü təsdiq edə bilməməsi kimi bir çatışmazlıq qalır. Lakin mən, təhlilin texnikasını və histeriya halının daxili strukturunu bir məqalədə işləməyi tamamilə icraolunmaz hesab etdim; bu, mənim üçün demək olar ki, qeyri-mümkün bir iş, oxucu üçün isə əlbəttə ki, oxunulmaz bir mətn olardı. Texnika, müxtəlif hallardan götürülmüş çoxsaylı nümunələrlə izah edilən və hər dəfəki nəticədən asılı olmayan ayrı bir təsvir tələb edir. Mənim psixi hadisələrin təsvirlərində özünü göstərən psixoloji fərziyyələri də burada əsaslandırmağa cəhd etməmişəm. Səthi bir əsaslandırma heç nə verməzdi; ətraflı bir əsaslandırma isə ayrıca bir iş olardı. Mən yalnız təsdiq edə bilərəm ki, müəyyən bir psixoloji sistemə borclu olmadan, psixonevrozlu xəstələrin müşahidəsinin aşkar etdiyi hadisələrin öyrənilməsinə başlamışam və sonra fikirlərimi, müşahidə olunanların əlaqəsini izah etməyə uyğun görünənə qədər düzəltmişəm. Spekulyasiyadan yayınmağımla qürur duymuram; lakin bu fərziyyələr üçün material ən geniş və əməkli müşahidə ilə əldə edilmişdir. Xüsusilə, şüursuz məsələsində mövqeyimin qətiyyəti etiraz doğura bilər, çünki mən şüursuz təsəvvürlərlə, fikirlərlə və təhriklərlə elə işləyirəm ki, sanki onlar bütün şüurlu şeylər kimi psixologiyanın eyni dərəcədə yaxşı və şübhəsiz obyektləridir; lakin mən əminəm ki, eyni hadisə sahəsini eyni üsulla araşdırmağa təşəbbüs edən şəxs, filosofların bütün xəbərdarlıqlarına baxmayaraq, eyni mövqeyə gəlməkdən yayınmayacaqdır.

Mütəxəssis həmkarlarım, mənim histeriya nəzəriyyəmi tamamilə psixoloji hesab edib, ona görə də əvvəlcədən patologik bir problemi həll etmək qabiliyyətsiz elan etmiş olanlar, bu məqalədən, onların ittihamının texnikanın xarakterini ədalətsiz şəkildə nəzəriyyəyə köçürdüyünü yəqin ki, başa düşəcəklər. Yalnız terapevtik texnika tamamilə psixologikdir; nəzəriyyə nevrozun orqanik əsasına işarə etməyi heç də buraxmır, baxmayaraq ki, o, bu əsası patologik-anatomik dəyişiklikdə axtarmır və gözlənilən kimyəvi dəyişikliyi, orqanik funksiyanın müvəqqəti xarakteri ilə əvəz edərək, hələlik anlaşılmaz kimi qəbul edir. Mənim histeriyanın, eləcə də ümumiyyətlə psixonevrozların əsaslandırmasını gördüyüm cinsi funksiyanın orqanik amil xarakterini daşıdığını heç kim inkar etmək istəməyəcəkdir. Mənim təxminimə görə, cinsi həyatın nəzəriyyəsi müəyyən, oyanma törədən cinsi maddələrin qəbul edilməsindən imtina edə bilməz. Müəyyən xroniki zəhərlərin istifadəsi zamanı baş verən intoksikasiyalar və abstinensiyalar, klinikanın bizə tanıtdığı bütün xəstəlik obrazları arasında, əsl «psixonevrozlara» ən yaxın olanlardır.

Lakin «somatik uyğunluq», perversiyaya doğru infantil rüşeymlər, erogen zonalar və biseksuallığa meyllilik haqqında bu gün söylənilə bilən şeyləri, mən bu məqalədə eyni zamanda açıqlamamışam, yalnız analizin simptomların bu orqanik təməllərinə rast gəldiyi yerləri vurğulamışam. Tək bir hadisədən daha çoxunu etmək mümkün deyildi, həmçinin yuxarıda qeyd olunan eyni səbəblərə görə, bu məqamların təsadüfi müzakirəsindən qaçmaq məcburiyyətində idim. Burada, çox sayda analizin üzərində qurulmuş daha geniş işlər üçün kifayət qədər səbəb mövcuddur.

Bu qədərliklə natamam olan nəşrlə mən yenə də iki məqsədə nail olmaq istəmişdim. Birincisi, yuxuların yozumu haqqında kitabıma əlavə olaraq, əks halda faydasız sayılan bu sənətin ruh həyatındakı gizli və sıxışdırılmış şeyləri üzə çıxarmaq üçün necə istifadə oluna biləcəyini göstərmək; burada təqdim olunan iki yuxunun təhlili zamanı psixoanalizə bənzəyən yuxu yozumu texnikası da nəzərə alınmışdır. İkincisi, bu gün elm üçün tamamilə məlum olmayan, çünki yalnız bu müəyyən üsulun tətbiqi ilə kəşf edilə bilən bir sıra əlaqələrə maraq oyatmaq istəyirdim. Histeriyada psixi proseslərin mürəkkəbliyi, ən müxtəlif təhriklərin yan-yana olması, əkslərin qarşılıqlı bağlanması, sıxışdırmalar və yerdəyişmələr və s. haqqında heç kimin düzgün təxmin apara biləcəyini düşünmürəm. Janetin simptoma çevrilən «ide fixe»-nin vurğulanması, həqiqətən, acınacaqlı bir sxemləşdirmədən başqa bir şey deyil. Təsəvvürləri şüurlu olmaq qabiliyyətindən məhrum olan oyanmaların, biz «normal» adlandırdığımız və təsəvvür məzmunu bizə şüur olunanlardan fərqli olaraq, bir-birinə fərqli təsir etdiyi, fərqli axdığı və fərqli ifadələrə gətirdiyi ehtimalına qarşı durmaq mümkün deyil. Bu qədər aydınlaşdıqdan sonra, birinci növ təsəvvürləri normala çevirməklə nevroz simptomlarını aradan qaldıran bir terapiyanın anlaşılmasına mane olan heç nə qalmır.

Mənim üçün vacib olan, cinsəlliyin histeriyaya xarakterik proseslər mexanizminə haradasa bir dəfə çıxan «deus ex machina» kimi deyil, hər bir simptom və hər bir simptom ifadəsi üçün hərəkətverici qüvvə kimi təsir etdiyini göstərmək idi. Xəstəlik əlamətləri, açıq desək, xəstələrin cinsəllik fəaliyyətidir. Tək bir hal belə ümumi bir hökmü sübut etmək iqtidarında deyil, lakin mən cinsəlliyin psixonevrozlar və ümumiyyətlə nevrozlar probleminin açarı olduğunu, çünki heç vaxt fərqli tapmadığım üçün, təkrar-təkrar yenidən təkrarlaya bilərəm. Onu rədd edən heç vaxt kilidi aça bilməyəcək. Bu hökmü ləğv və ya məhdudlaşdırma qabiliyyətinə malik olan araşdırmaları hələ gözləyirəm. İndiyə qədər buna qarşı eşitdiklərim, şəxsi narazılıq və ya inanmazlıq ifadələri idi ki, onlara Şarkonun sözlərini qarşı qoymaq kifayətdir: «ça n’empêche pas d’exister».

Bu xəstəlik və müalicə tarixçəsindən burada bir hissə dərc etdiyim hal, psixoanalitik terapiyanın dəyərini düzgün işıqlandırmaq üçün uyğun deyil. Müalicə müddətinin qısalığı, təxminən üç ay çəkmiş olması, həmçinin halda mövcud olan başqa bir amil, müalicənin adətən əldə edilə bilən, xəstə və onun yaxınları tərəfindən etiraf edilən, tam sağalmaya az və ya çox yaxın olan yaxşılaşma ilə sona çatmasına mane olmuşdur. Belə sevindirici nəticələr, xəstəlik əlamətlərinin yalnız cinsəlliklə bağlı təhriklər arasındakı daxili münaqişə tərəfindən idarə olunduğu yerlərdə əldə edilir. Bu hallarda xəstələrin vəziyyətinin, patoloji materialın normal materiala çevrilməsi vasitəsilə onların psixiki vəzifələrinin həllinə töhfə verdiyimiz dərəcədə yaxşılaşdığını görürük. Əlamətlərin həyatın xarici motivlərinin xidmətinə qoyulduğu yerlərdə isə proses fərqli gedir; Dorada son iki ildə baş verən də budur. Müalicənin özünün çox irəliləmiş işi xəstələrin vəziyyətini nəzərəçarpan dərəcədə dəyişmədiyi öyrəniləndə təəccüblənirik və asanlıqla aldanmaq olar. Əslində vəziyyət o qədər də pis deyil; əlamətlər iş zamanı yox olmasa da, həkimlə əlaqələr kəsildikdən sonra müəyyən müddət sonra yox olurlar. Sağalma və ya yaxşılaşmanın təxirə salınması əslində yalnız həkimin şəxsiyyəti tərəfindən törədilir.

Bu məsələni başa düşülən etmək üçün bir az daha geniş izah verməliyəm. Psixoanalitik müalicə zamanı əlamətlərin yenidən yaranması, demək olar ki, mütəmadi olaraq dayandırılır. Lakin nevrozun məhsuldarlığı tamamilə sönməmiş, əksinə, əksər hallarda şüursuz olan xüsusi bir fikir formalaşmalarının yaradılmasında özünü göstərir; bunlara «transferlər» adı verilə bilər.

Transferlər nədir? Bunlar, analizin irəliləməsi zamanı oyadılmalı və şüurlu edilməli olan təhriklərin və fantaziyaların yenidən nəşrləri, təkrarlarıdır; bu qrupa xas olan xüsusiyyət, əvvəlki bir şəxsin həkimin şəxsiyyəti ilə əvəz olunmasıdır. Başqa sözlə desək, əvvəlki psixiki təcrübələrin bir sıra nümunələri keçmiş kimi deyil, həkimin şəxsiyyətinə aktual münasibət kimi yenidən canlanır. Belə transferlər var ki, məzmunca öz prototiplərindən, əvəzetmədən başqa heç nə ilə fərqlənmir. Deməli, bənzətməni davam etdirsək, bunlar sadəcə yenidən çaplar, dəyişdirilməmiş yenidən nəşrlərdir. Digərləri daha incə hazırlanmışdır; onlar məzmunlarının yumşaldılmasını, mənim dediyim kimi, sublimasiyanı keçmişlər və həkimin şəxsiyyətində və ya şəraitində bacarıqla istifadə olunan real bir xüsusiyyətə söykənərək şüurlu ola bilirlər. Deməli, bunlar yenidən işlənmələrdir, artıq yenidən çaplar deyil.

Analitik texnikanın nəzəriyyəsinə dalsaq, transferin zəruri olaraq tələb olunan bir şey olduğu qənaətinə gəlmək olar. Praktikada ən azından bunun heç bir vasitə ilə qarşısını almaq mümkün olmadığını və xəstəliyin son yaradılışı olan bu şeylə, əvvəlkilərin hamısı kimi, mübarizə aparmaq lazım olduğunu qəbul edirik. İndi isə: işin bu hissəsi ən çətindir. Yuxuların yozumu, xəstənin ağlına gələn fikirlərindən şüursuz düşüncələri və xatirələri çıxarmaq və oxşar tərcümə sənətləri asan öyrənilir; bu zaman mətni həmişə xəstənin özü təqdim edir. Transferi demək olar ki, müstəqil şəkildə, əhəmiyyətsiz ipuçlarına əsaslanaraq və özbaşınalıqda günahkar olmadan tapmaq lazımdır. Lakin ondan yayınmaq olmaz, çünki o, materialı müalicə üçün əlçatan etməyən bütün maneələrin yaradılmasında istifadə olunur və qurulan əlaqələrin düzgünlüyünə inam hissi xəstədə yalnız transferin həllindən sonra yaranır.

İnsan, artıq narahat olan bu üsulun ağır çatışmazlığı kimi qəbul etməyə meylli ola bilər ki, həmin üsul həkimin işini xəstəliyə aid yeni bir psixi məhsullar növünün yaradılması ilə daha da artırır, hətta bəlkə də analitik müalicənin xəstəyə zərər verdiyini transferlərin mövcudluğundan çıxarmaq istəyəcək. Hər ikisi səhvdir. Həkimin işi transfer ilə artmır; çünki ona fərqi yoxdur ki, xəstənin müvafiq təhrikini öz şəxsiyyəti ilə əlaqəli və ya başqa biri ilə əlaqəli şəkildə üstələməli olsun. Lakin müalicə xəstəyə transfer ilə belə, əks halda icra etməyəcəyi yeni bir fəaliyyət yükləmir. Əgər nevrozların müalicəsi psixo-analitik müalicənin istisna olunduğu müəssisələrdə də baş verirsə, əgər histeriyanın metodla deyil, həkimlə müalicə olunduğunu demək mümkün idisə, əgər hipnotik təlqinlə simptomlarından azad etdiyi xəstənin həkimə qarşı bir növ kor asılılıq və davamlı bağlanma hissi inkişaf edirsə, onda bütün bunların elmi izahı xəstənin həkimin şəxsiyyətinə mütəmadi olaraq etdiyi «transferlərdə» görülməlidir. Psixoanalitik müalicə transferi yaratmır, o, yalnız digər gizli qalmış psixi həyat hadisələri kimi, onu üzə çıxarır. Fərq yalnız ondadır ki, xəstə spontan olaraq yalnız müalicəsi üçün şirin və dostluq transferlərini oyadır; əgər bu mümkün deyilsə, ona «simpatik» olmayan həkimdən təsirlənmədən, mümkün qədər tez ayrılır. Psixoanalizdə isə, dəyişmiş motivlər quruluşuna uyğun olaraq, bütün təhriklər, hətta düşmənçilik təhrikləri də oyadılır, analizin istifadəsi üçün şüurlu hala gətirilir və bu zaman transfer həmişə yenidən məhv edilir. Psixoanaliz üçün ən böyük maneə olmağa məhkum olan transfer, hər dəfə onu tapmaq və xəstəyə tərcümə etmək mümkün olduqda, onun ən güclü vasitəsinə çevrilir.¹⁷⁹

«Transfer haqqında danışmalı oldum, çünki Doranın analizinin xüsusiyyətlərini yalnız bu amillə aydınlaşdıra bilirəm. Onun üstünlüyünü təşkil edən və onu ilk, giriş xarakterli nəşr üçün yararlı görünməsinə səbəb olan şey — onun xüsusi şəffaflığı — onun böyük nöqsanı ilə, yəni vaxtından əvvəl kəsilməsinə gətirib çıxaran nöqsanla sıx bağlıdır. Mən transferin öhdəsindən vaxtında gəlməyi bacarmadım; onun patogen materialın bir hissəsini müalicə zamanı mənim ixtiyarıma verməyə hazır olması sayəsində, həmin materialın mənə naməlum qalmış digər bir hissəsi ilə hazırladığı transferin ilk əlamətlərinə diqqət yetirmək ehtiyatını unutdum. Əvvəlcə aydın idi ki, mən fantaziyada onun üçün atanı əvəz edirdim, bu da yaşlarımız arasındakı fərqə görə ağlabatan idi. O da məni həmişə şüurlu surətdə onunla müqayisə edir, mənim ona qarşı tam səmimi olub-olmadığıma dair təşvişlə əmin olmağa çalışırdı, çünki ata «həmişə gizliliyə və dolayı yola üstünlük verirdi». Sonra ilk yuxu gəldi, o yuxuda özünü K. bəyin evini vaxtilə tərk etdiyi kimi müalicəni tərk etməyin yaxşı olacağı barədə xəbərdar edirdi; o zaman mən özüm xəbərdar edilməli və ona deməli idim: «İndi siz K. bəydən mənə transfer etmisiniz. K. bəyin (birbaşa və ya hər hansı bir sublimasiyada) niyyətlərinə bənzər pis niyyətlər barədə nəticə çıxarmağa imkan verən bir şey hiss etmisinizmi, yoxsa məndə bir şey diqqətinizi çəkdi və ya mənim haqqımda elə bir şey öyrəndiniz ki, bu, əvvəllər K. bəydə olduğu kimi, sizin rəğbətinizi məcburi şəkildə doğurur?» Onda onun diqqəti bizim münasibətlərimizdən hansısa bir detalə, mənim şəxsiyyətimə və ya mənim şəraitimə yönələrdi, onun arxasında K. bəyə aid olan, lakin müqayisə olunmaz dərəcədə daha vacib olan analoji bir şey gizlənərdi və bu transferin həlli sayəsində analiz yaddaşın yeni, ehtimal ki, real materialına çıxış qazanardı. Lakin mən bu ilk xəbərdarlığı eşitmədim, hesab etdim ki, kifayət qədər vaxt var, çünki transferin başqa pillələri meydana çıxmırdı və analiz üçün material hələ tükənməmişdi. Beləliklə, transfer məni qəflətən yaxaladı və mənim onda K. bəyi xatırlatdığım X üzündən o, K. bəydən qisas almaq istədiyi kimi məndən də qisas aldı və aldanmış və tərk edilmiş hesab etdiyi K. bəydən ayrıldığı kimi məndən də ayrıldı. O, xatirələrinin və fantaziyalarının mühüm bir hissəsini müalicə zamanı reproduksiya etmək əvəzinə, onu hərəkətlə həyata keçirdi. Bu X-in nə olduğunu, təbii ki, bilə bilmərəm: güman edirəm ki, o, pulla bağlı idi, ya da sağaldıqdan sonra mənim ailəmlə münasibətdə qalmış başqa bir pasiyentə qarşı qısqanclıq idi. Transferləri analizə erkən cəlb etmək mümkün olduqda, onun gedişi qeyri-şəffaf və ləng olur, lakin onun davamlılığı qəfil qarşısıalınmaz müqavimətlərə qarşı daha yaxşı təmin edilir.»

Doranın ikinci yuxusunda transfer, bir neçə aydın işarə ilə təmsil olunur. Onu mənə danışarkən, hələ bilmirdim, yalnız iki gün sonra öyrəndim ki, qarşımızda cəmi iki saatlıq iş qalmışdı; eyni müddəti o, Sikstin Madonnası şəklinin qarşısında keçirmiş və bir düzəliş vasitəsilə (iki saat, iki buçuk saat əvəzinə) gölün ətrafında qət etmədiyi yolun ölçüsü kimi də istifadə etmişdi. Yuxuda Almaniyadakı gənc kişiyə aid olan və onun cənab K.-nın onunla evlənə biləcəyi vaxta qədər gözləməsindən qaynaqlanan can atma və gözləmə, bir neçə gün əvvəl transferdə artıq özünü büruzə vermişdi: Müalicə ona çox uzun gəlirdi, bu qədər gözləməyə səbri çatmayacaqdı, halbuki ilk həftələrdə tam sağalması təxminən bir il çəkəcəyi barədəki xəbərdarlığımı belə bir etiraz etmədən dinləyəcək qədər anlayış göstərmişdi. Yuxuda müşayiətin rədd edilməsi, tək getməyi üstün tutması, Dresden qalereyasındakı ziyarətdən qaynaqlanan bu davranışı, mən həmin gün öyrənməli idim. Onun mənası belə idi: Bütün kişilər bu qədər iyrənc olduqları üçün, daha yaxşıdır ki, heç evlənməyim. Bu, mənim qisasımdır.

Həyatda artıq simptomların saxlanması üçün istifadə edilmiş olan qəddarlıq təhrikləri və qisas motivləri, müalicə zamanı həkimə köçürüldükdə, həkim hələ onları mənbələrinə qaytararaq öz şəxsiyyətindən ayırmağa vaxt tapmamışkən, xəstənin vəziyyətinin onun terapevtik səylərinin təsirini göstərməməsinə təəccüblənmək olmaz. Çünki xəstə öz şəxsiyyətində həkimin nə qədər aciz və qüsurlu olduğunu nümayiş etdirməklə özünü daha effektiv şəkildə necə qisas ala bilər? Buna baxmayaraq, mən Doranın müalicəsi kimi fraqmentar müalicələrin terapevtik dəyərini kiçik hesab etməməyə meylliyəm.

Müalicənin və bu yazının tamamlanmasından yalnız beş rüb, yəni bir il üç ay sonra xəstəmin vəziyyəti və beləliklə müalicənin nəticəsi haqqında məlumat aldım. Tamamilə əhəmiyyətsiz olmayan bir tarixdə, 1 apreldə — zamanların onun üçün heç vaxt mənasız olmadığını bilirik — o, tarixçəsini bitirmək və yenidən kömək diləmək üçün yanıma gəldi; lakin onun üz ifadəsinə nəzər salmaq mənə onun bu xahişdə ciddi olmadığını göstərə bilərdi. Müalicəni tərk etdikdən sonra dörd-beş həftə boyu, öz sözləri ilə desək, «qarışıqlıq» içərisində qalmışdı. Sonra böyük bir yaxşılaşma baş verdi, tutmalar azaldı, əhvalı yüksəldi. Keçən ilin mayında K. cütlüyünün uşaqlarından biri, həmişə xəstəlikdən əziyyət çəkən, vəfat etdi. O, bu yas hadisəsini K. cütlüyünə başsağlığı vermək üçün bəhanə kimi istifadə etdi və onlar tərəfindən elə qarşılandı ki, sanki son üç ildə heç nə baş verməmişdi. O vaxt onlarla barışdı, onlardan qisasını aldı və öz məsələsini onun üçün qaneedici bir nəticəyə gətirdi. Qadına dedi: «Bilirəm ki, atanla münasibətin var», qadın bunu inkar etmədi. Kişini isə göl kənarında baş vermiş və onun tərəfindən inkar edilmiş səhnəni etiraf etməyə məcbur etdi və bu, onu haqlı çıxaran xəbəri atasına çatdırdı. Ailə ilə əlaqələrini yenidən bərpa etmədi.¹⁸⁰

O ona oktyabrın ortalarına qədər tamamilə yaxşı idi, həmin vaxt səssizlik növbəti dəfə altı həftə davam edən bir tutma ilə yenidən baş verdi. Bu məlumatdan təəccüblənərək, bunun üçün bir səbəbin olub-olmadığını soruşuram və tutmanın «şiddətli bir dəhşət» ilə əlaqəli olduğunu eşidirəm. O, kiminsə araba ilə əzilməsini seyr etməyə məcbur olmuşdu. Nəhayət, qəzanın K. cənabından başqa heç kimə toxunmadığını açıqladı. O, bir gün onu küçədə gördü; o, hərəkətin canlı olduğu bir yerdə ona tərəf gəldi, qarışıq halda onun qarşısında dayandı və özünü unutmuş halda bir araba tərəfindən yerə yıxıldı!. Əlavə olaraq, onun ciddi bir ziyan görmədən qurtulduğunu öyrəndi. Atası ilə K. xanım arasındakı münasibət haqqında danışdıqlarını eşitdikdə, onun içində hələ də zəif bir təhrik baş qaldırır; əks halda isə bu münasibətə artıq qarışmır. O, təhsilinə davam edir, evlənməyi düşünmür.¹⁸¹

Onun köməyimə ehtiyacı sağ tərəfdəki üz nevralgiyasına görə idi, bu ağrı indi gecə-gündüz davam edir. Neçə vaxtdan bəri? «Dəqiq on dörd gündür.» — Ona dəqiq on dörd gün əvvəl mənimlə bağlı bir xəbəri qəzetdə oxuduğunu sübut edə bildiyim üçün gülümsəməli oldum, o da bunu təsdiqlədi (1902).

İddia edilən üz nevralgiyası, o vaxt K. cənabına vurduğu şilləyə görə peşmanlıq və bundan irəli gələn, mənim üzərimə köçürülən intiqam transferinə görə özünü cəzalandırmağa uyğun gəlirdi. Məndən necə bir kömək istədiyini bilmirəm, amma mən ona, onu əziyyətindən daha köklü şəkildə azad etmək doyumundan məni məhrum etdiyi üçün onu bağışlayacağımı vəd etdim.

Mənim yanıma gəlməsindən bəri yenə illər keçib. Qız, o vaxtdan bəri evlənib, əgər bütün əlamətlər məni aldatmırsa, ikinci yuxunun təhlilinin əvvəlindəki fikirlərin qeyd etdiyi həmin gənc kişi ilə evlənib. Birinci yuxu sevilən kişidən ataya tərəf dönüşü, yəni həyatdan xəstəliyə qaçışı bildirirdisə, bu ikinci yuxu da onun atadan qopacağını və həyata qayıdacağını elan edirdi.¹⁸²

7 / 7

Psixi müalicə (Ruh müalicəsi)

Psixe yunan sözüdür və alman dilinə tərcümə edildikdə «ruh» (Seele) deməkdir. Deməli, psixi müalicə ruh müalicəsi deməkdir. İnsan düşünə bilər ki, bununla ruh həyatının xəstəlik əlamətlərinin müalicəsi nəzərdə tutulur. Lakin bu, bu sözün mənası deyil. Psixi müalicə daha çox bunu ifadə etmək istəyir: ruhdan müalicə, ruhi və ya fiziki pozğunluqların müalicəsi – insanın psixikasına ilkin və birbaşa təsir edən vasitələrlə.

Belə bir vasitə əvvəlcə sözdür və sözlər də ruh müalicəsinin əsas alətidir. Qeyri-mütəxəssis həkimin «yalnız» sözləri ilə bədəndəki və ruhdakı xəstəlik əlamətlərinin aradan qaldırılacağını başa düşməkdə çətinlik çəkəcəkdir. O, özündən sehrə inanmağı tələb etdiklərini düşünəcəkdir. Bu mövzuda o, tam da haqsız deyil; gündəlik danışığımızda işlətdiyimiz sözlər solğun sehrdən başqa bir şey deyildir. Lakin elmin sözdəki köhnə sehr qüvvəsinin heç olmasa bir hissəsini ona qaytarmaq üçün necə hərəkət etdiyini başa düşmək üçün daha uzun bir yol getmək zəruri olacaqdır.

Elmi təhsil almış həkimlər də ruh müalicəsinin dəyərini yalnız son vaxtlar qiymətləndirməyi öyrənmişlər. Bu, son yarım əsrdə tibbin inkişaf yolunu nəzərə alsaq, asanlıqla izah olunur. Sözdə təbiət fəlsəfəsindən asılılığın olduqca məhsulsuz dövründən sonra tibb, təbiət elmlərinin uğurlu təsiri altında, həm elm, həm də sənət kimi ən böyük irəliləyişlərə nail olmuşdur; orqanizmin mikroskopik kiçik vahidlərdən (hüceyrələrdən) qurulmasını dərk etmiş, ayrı-ayrı həyat funksiyalarını fiziki və kimyəvi baxımdan başa düşmüş, müxtəlif xəstəlik proseslərinin nəticəsi olan bədən hissələrindəki görünən və əlçatan dəyişiklikləri ayırmış, digər tərəfdən də, dərin yerləşən xəstəlik proseslərinin hələ də sağ olan insanlarda özünü büruzə verdiyi əlamətləri tapmış, bundan əlavə, çoxlu sayda canlı xəstəlik törədici amilləri kəşf etmiş və yeni qazanılmış biliklər vasitəsilə ağır cərrahi müdaxilələrin təhlükələrini çox kəskin şəkildə azaltmışdır. Bütün bu irəliləyişlər və kəşflər insanın bədən hissəsinə aid idi və nəticədə, düzgün olmayan, lakin asanlıqla başa düşülən bir hökm istiqaməti səbəbindən həkimlər öz maraqlarını bədən üzərində məhdudlaşdırdılar və ruhla məşğul olmağı, öz tərəflərindən təhqir edilən filosoflara asanlıqla buraxdılar.

Müasir tibbin bədən və ruh arasındakı inkarolunmaz əlaqəni öyrənmək üçün kifayət qədər səbəbi var idi, lakin sonra o, heç vaxt ruhu bədənlə müəyyən edilmiş və ondan asılı kimi təqdim etməyi buraxmadı. Beləliklə, zehni fəaliyyətlərin normal inkişaf etmiş və kifayət qədər qidalanmış beyinin mövcudluğuna bağlı olduğu və bu orqanın hər hansı xəstəliyi zamanı pozğunluqlara uğradığı vurğulandı; qan dövranına zəhərli maddələrin daxil edilməsinin müəyyən dəli hal vəziyyətlərini yaratmağa imkan verdiyi və ya kiçik miqyasda, yatan adamın yuxularının, təcrübə məqsədilə ona təsir etmək üçün istifadə edilən qıcıqlandırıcılardan asılı olaraq dəyişdiyi qeyd olundu.

Bədən və ruh arasındakı əlaqə (həm heyvanlarda, həm də insanlarda) qarşılıqlı təsir əlaqəsidir, lakin bu əlaqənin digər tərəfi, yəni ruhun bədənə təsiri, keçmiş dövrlərdə həkimlərin gözündə az qəbul görmüşdür. Onlar ruh həyatına müəyyən müstəqillik tanımaqdan çəkinirmiş kimi görünürdülər, sanki bununla elmi əsasları tərk edəcəkmişlər kimi.

Tibbin bədəni yönəltməkdəki bu tək tərəfli istiqaməti son on beş ildə tədricən dəyişikliyə uğramışdır; bu dəyişiklik birbaşa həkim fəaliyyətindən qaynaqlanmışdır. Belə ki, yüngül və ağır xəstələrin böyük bir sayı var ki, onların pozğunluqları və şikayətləri həkimlərin sənətinə böyük tələblər qoyur, lakin elmi tibbin tədqiqat metodlarındakı bütün inkişafa baxmayaraq, həyatda və ya ölüm sonrası xəstəlik prosesinin görünən və əlçatan əlamətləri aşkar edilə bilmir. Bu xəstələrin bir qrupu xəstəlik mənzərəsinin zənginliyi və çoxşəkilliliyi ilə diqqət çəkir; baş ağrısı və ya diqqətin çatışmazlığı səbəbindən zehni işləyə bilmirlər, oxuma zamanı gözləri ağrıyır, ayaqları gəzərkən yorulur, küt ağrılı və ya hissini itirmiş olur, xoşagəlməz hisslər, geyirmə və ya mədə spazmları səbəbindən həzm pozulur, bağırsaq hərəkəti kömək olmadan baş vermir, yuxu pozulur və s. Onlar bütün bu əziyyətləri eyni anda, ardıcıl olaraq və ya yalnız onların bir hissəsini yaşaya bilərlər; bütün hallarda eyni xəstəliyin olduğu açıqdır. Bu zaman xəstəlik əlamətləri çox vaxt dəyişkən xarakter daşıyır, biri digərini əvəz edir və yerini tutur; indiyə qədər baş ağrıları səbəbindən iş qabiliyyəti olmayan, lakin nisbətən yaxşı həzm sistemi olan eyni xəstə, növbəti gün başının azad olmasından həzz ala bilər, lakin bundan sonra qidanın çoxunu pis qəbul edir. Həyat şəraitindəki köklü dəyişiklik zamanı əziyyətləri onu qəflətən tərk edir; səyahət zamanı özünü tamamilə yaxşı hiss edə bilər və müxtəlif qidaları zərərsiz qəbul edə bilər, evə qayıtdıqda isə bəlkə yenidən turşu südə məhdudlaşmalı olur. Bu xəstələrin bəzilərində pozğunluq – ağrı və ya iflicə bənzər zəiflik – hətta bədən tərəfini dəyişə bilər, sağdan sola uyğun bədən sahəsinə keçə bilər. Lakin hamısında müşahidə etmək olar ki, əziyyət əlamətləri həyəcanlanmaların, əhval-ruhiyyə dəyişikliklərinin, narahatlıqların və s. təsiri altında çox açıq şəkildə qalır, eləcə də onlar uzun müddət davam etdikdən sonra belə iz qoymadan yox ola, tam sağlamlığa yer verə bilərlər.

Həkimlik tədqiqatı nəhayət belə şəxslərin mədə xəstəsi və ya göz xəstəsi və s. kimi qəbul edilməli və müalicə olunmalı olmadığını, əksinə, onların bütün sinir sisteminin xəstəliyi ilə əlaqəli olduğunu ortaya qoydu. Lakin belə xəstələrin beyin və sinirlərinin müayinəsi indiyə qədər aydın dəyişikliklər aşkarlaya bilmədi və xəstəlik mənzərəsinin bəzi cizgiləri, xəstəliyi izah etmək qabiliyyətində olan belə dəyişikliklərin gələcəkdə daha incə tədqiqat vasitələri ilə sübut edilə biləcəyi gözləntisini belə qadağan edir. Bu hallara sinirlilik (neyrasteniya, histeriya) adı verilmiş və onlar sinir sisteminin sadəcə «funksional» xəstəlikləri kimi təsnif edilmişdir. Bundan əlavə, daha davamlı sinir xəstəliklərində və yalnız psixi xəstəlik əlamətləri verən (sözdə məcburi ideyalar, sayıqlama fikirləri, dəlilik) hallarda da beyinin ətraflı müayinəsi (xəstənin ölümündən sonra) nəticəsiz qalmışdır.

Həkimlər qarşısında bu sinirli və ya nevrozlu xəstələrdə xəstəlik təzahürlərinin təbiətini və mənşəyini araşdırmaq vəzifəsi dururdu. Bu zaman ən azı bu xəstələrin bir hissəsində əziyyət əlamətlərinin, psixi həyatlarının bədənlərinə dəyişmiş təsirindən başqa heç nədən qaynaqlanmadığı kəşf edildi; yəni pozğunluğun birbaşa səbəbi psixi sahədə axtarılmalıdır. Psixi sahənin pozulmasına səbəb olan daha uzaq səbəblərin hansı olduğu, indi öz növbəsində bədəni pozan psixi sahənin pozğunluğuna səbəb olan amillər başqa bir sualdır və burada layiqincə nəzərə alınmadan buraxıla bilər. Lakin həkimlik elmi burada, bədən və ruh arasındakı qarşılıqlı əlaqədə indiyə qədər nəzərə alınmayan tərəfə tam dərəcədə diqqət yetirmək üçün əlaqə nöqtəsini tapmışdı.

Yalnız xəstəliyi öyrəndikdə normalı anlamağı öyrənirsən. Psixi sahənin bədənə təsiri haqqında çox şey həmişə məlum idi, lakin yalnız indi bu məlumatlar düzgün işıqlandırma altında yerini tapdı. Bədənə psixi təsirin ən gündəlik, müntəzəm və hər kəsdə müşahidə edilə bilən nümunəsini sözdə «hisslərin ifadəsi» təqdim edir. İnsanların demək olar ki, bütün psixi vəziyyətləri üz əzələlərinin gərginlik və boşalmalarında, gözlərinin vəziyyətində, dərinin qanla dolmasında, səs aparatının istifadəsində və əzaların, xüsusilə əllərin vəziyyətində özünü büruzə verir. Bu müşayiət edən bədən dəyişiklikləri adətən həmin şəxsə heç bir fayda gətirmir, əksinə, o, psixi proseslərini başqalarından gizlətmək istədikdə çox vaxt onun niyyətlərinə mane olur, lakin onlar başqaları üçün etibarlı əlamətlər kimi xidmət edir; bu əlamətlərdən psixi proseslər haqqında nəticə çıxarmaq olar və onlara eyni vaxtda baş verən qəsdən sözlərlə ifadələrdən daha çox etibar edilir. Əgər insanı müəyyən psixi fəaliyyətlər zamanı daha dəqiq müayinəyə tabe etmək mümkün olarsa, həmin fəaliyyətlərin bədən nəticələrini ürək fəaliyyətinin dəyişikliklərində, bədəndə qan paylanmasının dəyişməsində və s. aşkar etmək olar.

Müəyyən ruh vəziyyətlərində, «affektlər» adlandırılan hallarda, bədənin iştirakı o qədər aydın və o qədər böyükdür ki, bəzi ruhşünaslar hətta affektlərin mahiyyətinin yalnız bu fiziki ifadələrdən ibarət olduğunu düşünmüşlər. Qorxu, qəzəb, ruh ağrısı, cinsi həzz kimi hisslərin təsiri altında üz ifadəsində, qan dövranında, sekresiyalarda, iradəli əzələlərin oyanma vəziyyətlərində hansı qeyri-adi dəyişikliklərin baş verdiyi hamıya məlumdur. Daha az məlum, lakin tamamilə təsdiqlənmiş başqa fiziki təsirlər də var ki, artıq affektlərin ifadəsinə aid deyil. Naxoş və ya, dedikləri kimi, «depresiv» təbiətli davamlı affekt vəziyyətləri, məsələn, kədər, qayğı və yas, bədənin ümumi qidalanmasını aşağı salır, saçların ağarmasına, piyin yox olmasına və qan damarlarının divarlarının xəstəlik təsirindən dəyişməsinə səbəb olur. Əksinə, sevinc oyanmalarının, «xoşbəxtliyin» təsiri altında bütün bədənin çiçəkləndiyini və fərdin gəncliyin bir çox əlamətlərini yenidən qazandığını görmək olar. Böyük affektlərin yoluxucu xəstəliklərə qarşı müqavimət qabiliyyəti ilə əlaqəsi açıq şəkildə mövcuddur; tibb müşahidəçilərinin bildirdiyinə görə, məğlub ordunun üzvlərində düşərgə xəstəliklərinə və dizenteriyaya (qanlı ishal) meyllilik qaliblər arasında olanlardan çox daha böyükdür. Affektlər, demək olar ki, yalnız depressiv olanlar, tez-tez özləri də xəstəlik törədici amilə çevrilir; həm anatomik olaraq sübut edilə bilən dəyişikliklərlə müşayiət olunan sinir sistemi xəstəlikləri, həm də digər orqanların xəstəlikləri üçün, bu halda müvafiq şəxsin həmin xəstəliyə qədər təsirsiz olan uyğunluğunu əvvəlcədən daşıdığını qəbul etmək lazımdır.

Artıq formalaşmış xəstəlik vəziyyətləri fırtınalı affektlər tərəfindən çox əhəmiyyətli dərəcədə təsirlənə bilər, əksər hallarda pisləşmə istiqamətində, lakin böyük bir dəhşət, qəfil bir kədər orqanizmin xüsusi bir dəyişməsi ilə əsaslı bir xəstəlik vəziyyətini sağaldıcı təsir göstərdiyi və ya hətta aradan qaldırdığı nümunələr də mövcuddur. Nəhayət, depressiv affektlərin həyat müddətini əhəmiyyətli dərəcədə qısalda biləcəyi, eləcə də güclü bir dəhşət, yanan bir «təhqir» və ya utancın həyata qəfil son qoya biləcəyi şübhə doğurmur; maraqlıdır ki, sonuncu təsir bəzən gözlənilmədən böyük bir sevincin nəticəsi olaraq da müşahidə edilir.

Ən dar mənada affektlər bədəni proseslərlə çox xüsusi əlaqə ilə seçilir, lakin ciddi şəkildə desək, bütün ruh vəziyyətləri, hətta bizə «düşünmə prosesləri» kimi görünənlər də müəyyən dərəcədə «affektiv»dir və onların heç biri bədən ifadələrindən və bədən proseslərini dəyişdirmə qabiliyyətindən məhrum deyil. Hətta «təsəvvürlərdə» sakit düşünmə zamanı belə, bu təsəvvürlərin məzmununa uyğun olaraq, hamar və zolaqlı əzələlərə daimi oyanmalar yönəldilir; bu oyanmalar uyğun gücləndirmə ilə açıq şəkildə göstərilə bilər və bəzi diqqət çəkən, hətta «təbiətüstü» hesab edilən hadisələr üçün izahat verir. Məsələn, məlum «düşüncəni təxmin etmə» hadisəsi belə izah olunur: insan ondan gizli bir əşyanı tapmaq üçün özünü ona təslim etdikdə və ya onunla təcrübələr apardıqda, «vasitəçi»nin icra etdiyi kiçik, iradəsiz əzələ hərəkətləri vasitəsilə. Bütöv hadisə daha çox «düşüncənin ələ verilməsi» adını haqq edir.

İradə və diqqət prosesləri də bədən proseslərinə dərindən təsir etmək və bədən xəstəliklərində köməkçi və ya ləngidici kimi böyük rol oynamaq qabiliyyətinə malikdir. Böyük bir ingilis həkim öz təcrübəsindən xəbər vermişdir ki, o, diqqətini yönəltmək istədiyi hər hansı bədən hissəsində müxtəlif hisslər və ağrılar yarada bilir və insanların çoxu onun kimi davranır. Adətən bədən əlamətləri hesab edilən ağrıların qiymətləndirilməsində, ümumiyyətlə, onların ruh şərtlərindən həddindən artıq aydın asılılığı nəzərə alınmalıdır. Bu cür təsirləri «təsəvvür» adı altında birləşdirməyə meylli olan qeyri-peşəkarlar, yaralanma, xəstəlik və ya iltihab nəticəsində yaranan ağrılara nisbətən, təsəvvür nəticəsində yaranan ağrılara qarşı az hörmət bəsləyirlər. Lakin bu, açıq-aydın haqsızlıqdır; ağrıların səbəbi hansı olursa olsun, hətta təsəvvür olsa belə, ağrıların özü ondan daha az real və daha az şiddətli deyil.

Ağrılar diqqətin yönəldilməsi ilə necə yaradılır və ya gücləndirilirsə, diqqətin yayındırılması ilə də yox olurlar. Hər uşaqda bu təcrübəni sakitləşdirmək üçün istifadə etmək olar; yetkin döyüşçü döyüşün qızğın şövqü zamanı yaralanmanın ağrısını hiss etmir; şəhid çox güman ki, dini hisslərinin həddindən artıq qızğınlaşması və bütün düşüncələrinin ona təklif olunan göylərin mükafatına yönəldilməsi nəticəsində işgəncələrinin ağrısına tamamilə həssas deyil. İradənin bədən xəstəlik proseslərinə təsirini nümunələrlə sübut etmək daha çətindir, lakin sağalma qərarının və ya ölüm iradəsinin ağır və şübhəli xəstəlik hallarının nəticəsi üçün əhəmiyyətsiz olmaması çox mümkündür.

Bizi maraqlandıran ən böyük iddia, vasitəsilə fiziki əziyyətlərin yaranması və sağalması üçün ən təsirli psixi qüvvələrdən bir sıra hərəkətə gətirilə bilən gözlənti psixi vəziyyətidir. Təşvişli gözlənti nəticə üçün əlbəttə ki, əhəmiyyətsiz deyil; onun xəstəliyə tutulmağa, ona aid edilən qədər təsir edib-etmədiyini, məsələn, bir epidemiya hökmranlığı dövründə xəstəliyə tutulmağı ən çox qorxanların ən çox təhlükə altında olub-olmadığını dəqiq bilmək vacib olardı. Əks vəziyyət, ümidli və inanclı gözlənti, əslində, bütün müalicə və sağaltma cəhdlərimizdə ciddi mənada nəzərə almalı olduğumuz təsirli bir qüvvədir. Əks halda, dərmanlarda və müalicəvi müdaxilələrdə müşahidə etdiyimiz təsirlərin xüsusiyyətlərini izah edə bilməzdik. Lakin inanclı gözləntinin təsiri ən aydın şəkildə, həkim sənətinin köməyi olmadan, indi də gözümüzün qarşısında baş verən, belə deyilən möcüzəvi sağalmalarda görünür. Doğru möcüzəvi sağalmalar, dini hissləri gücləndirməyə qadir olan tədbirlərin təsiri altında, inanclılarda baş verir; yəni möcüzə yaradan müqəddəs surətə sitayiş olunduğu, müqəddəs və ya ilahi şəxsiyyətin insanlara göründüyü və ibadət müqabilində onlara yüngüllük vəd etdiyi, yaxud da müqəddəs qalıqların xəzinə kimi saxlandığı yerlərdə. Gözlənti yolu ilə xəstəliyi sıxışdırmaq təkcə dini inanc üçün asan görünmür, çünki möcüzəvi sağalmalarda adətən digər tədbirlər də rol oynayır. İlahi lütfün axtarıldığı vaxtlar xüsusi əlaqələrlə fərqlənməlidir; xəstənin özünə tətbiq etdiyi fiziki məşəqqət, zəvvarlığın əziyyətləri və qurbanları onu bu lütfə xüsusilə layiq etməlidir.

Bu möcüzəvi sağalmalara sadəcə inanmamaq və onlar haqqında olan hesabatları dindar aldatma ilə qeyri-dəqiq müşahidənin təsadüfən üst-üstə düşməsi ilə izah etmək rahat, lakin çox yanlış olardı. Bu izah cəhdi nə qədər haqlı olsa da, möcüzəvi sağalmalar faktını tamamilə aradan qaldırmaq qüdrətinə malik deyil. Onlar həqiqətən baş verir, bütün dövrlərdə təkrarlanıb və yalnız «təsəvvür»də səbəbləri olan, yəni zəvvarlığın şərtlərinin xüsusilə təsir edə biləcəyi psixi mənşəli əziyyətlərlə deyil, həm də əvvəllər bütün həkim səylərinə qarşı durmuş «orqanik» əsaslı xəstəlik vəziyyətləri ilə bağlıdır.

Lakin möcüzəvi sağalmaları izah etmək üçün ruhi qüvvələrdən başqa qüvvələrə müraciət etmək məcburiyyəti yoxdur. Bizim dərkimiz üçün anlaşılmaz sayıla biləcək təsirlər belə şəraitdə də üzə çıxmır. Hər şey təbii şəkildə baş verir; hətta dini inamın gücü burada bir neçə həqiqi insani həvəs qüvvəsi ilə güclənir. Fərdin dindar inamı, müqəddəs məkana yaxınlaşmağa adət etdiyi insan kütləsinin həyəcanı ilə artır. Belə kütləvi təsir fərdin bütün ruhi təhriklərini həddindən artıq yüksəldə bilər. Fərd lütf məkanında sağalma axtardıqda, kütlənin təsirini əvəz edən şey həmin məkanın şöhrəti və nüfuzudur; beləliklə, yenə də yalnız kütlənin gücü təsir göstərir. Bu təsir başqa bir yolla da özünü büruzə verir. Məlumdur ki, ilahi lütf özündən diləyən çoxluğun yalnız bir neçəsinə nəsib olur; hər bir fərd bu seçilmişlər və fərqləndirilmişlər arasında olmaq istəyir; hər bir fərdin içində yatan şöhrətpərəstlik dindar inama kömək edir. Bu qədər güclü qüvvələr birgə fəaliyyət göstərdikdə, bəzən hədəfin həqiqətən əldə edilməsinə təəccüblənməməliyik.

Dini inamsızlar da möcüzəvi sağalmalardan imtina etmək məcburiyyətində deyillər. Nüfuz və kütləvi təsir onlara dini inamı tamamilə əvəz edir. Hər zaman modaya uyğun müalicələr və moda həkimlər var ki, xüsusilə yüksək cəmiyyətə hökm sürür; bu cəmiyyətdə bir-birini üstələmək və ən nüfuzlu şəxslərə bərabər olmaq istəyi ən güclü ruhi həvəs qüvvələrini təşkil edir. Belə moda müalicələr öz güc sahəsinə aid olmayan sağaltma təsirləri yaradır və eyni vasitələr, məsələn, əlamətdar bir şəxsiyyətin köməkçisi kimi tanınmış moda həkimin əlində, digər həkimlərin bacara biləcəyindən qat-qat çox iş görür. Beləliklə, ilahi möcüzə yaradanlar kimi insani möcüzə yaradanlar da var; lakin moda və təqlid lütfü ilə nüfuz qazanmış bu insanlar, onlar üçün fəaliyyət göstərən qüvvələrin təbiətinə uyğun olaraq, tez tükənirlər.

Həkimlik sənətinin çox vaxt qeyri-kafi olan köməyinə qarşı başa düşülən narazılıq, bəlkə də insanlara təbiətin amansızlığını əks etdirən elmi düşüncənin məcburiyyətinə qarşı daxili üsyan, bütün dövrlərdə və bizim günlərimizdə yenidən şəxslərin və vasitələrin sağaldıcı qüvvəsi üçün qəribə bir şərt yaratmışdır. İnanclı gözlənti yalnız kömək edən həkim olmadıqda və sağaldıcı sənətin elmi əsaslandırmasından heç nə başa düşmədiyini öyünə bildikdə, vasitə dəqiq yoxlama ilə sınaqdan keçirilməmiş, əksinə, xalq arasında yayılmış bir üstünlüklə tövsiyə edildikdə özünü qurur. Buna görə də təbii müalicə üsullarının və təbii müalicə ustalarının bolluğu mövcuddur; onlar da indi yenidən həkimlərin peşələrini icra etmələrinə mane olurlar və biz ən azı bir qədər əminliklə deyə bilərik ki, onlar sağalmağı istəyən xəstələrə faydadan çox zərər verirlər. Əgər burada xəstələrin inanclı gözləntisinə qəzəblənmək üçün əsasımız varsa, eyni qüvvənin daima bizim öz həkimlik səylərimizi də dəstəklədiyini unutacaq qədər nankor olmamalıyıq. Həkimin təyin etdiyi hər bir vasitənin, onun etdiyi hər bir müdaxilənin təsiri, ehtimal ki, iki hissədən ibarətdir. Bəzən böyük, bəzən kiçik olan, heç vaxt tamamilə nəzərə almamaq lazım gəlməyən birinci hissəni xəstənin psixiki davranışı təşkil edir. Xəstənin həkim tədbirinin birbaşa təsirinə qarşı göstərdiyi inanclı gözlənti, bir tərəfdən onun öz sağalmağa can atmasının dərəcəsindən, digər tərəfdən isə doğru addımları atdığına olan inamından, yəni ümumiyyətlə həkimlik sənətinə hörmətindən, sonra öz həkiminin şəxsiyyətinə tanıdığı qüvvədən və hətta həkimin onda oyatdığı sadə insani məhəbbətdən asılıdır. Elə həkimlər var ki, xəstələrin inamını qazanma qabiliyyəti onlarda digərlərindən daha yüksək dərəcədə mövcuddur; xəstə çox vaxt həkimin otağına gəldiyini gördüyü anda artıq yüngüllük hiss edir.

Həkimlər qədimdən, keçmiş dövrlərdə bugünkü kimi deyil, daha geniş şəkildə ruh müalicəsi tətbiq etmişlər. Əgər biz ruh müalicəsi dedikdə, xəstədə sağalmağa ən əlverişli psixiki vəziyyətləri və şərtləri yaratmağa yönəlmiş səyi nəzərdə tuturuqsa, bu cür həkimlik müalicəsi tarixən ən qədimidir. Qədim xalqların əlində psixiki müalicədən başqa demək olar ki, heç nə yox idi; onlar sağaldıcı içkilərin və sağaldıcı tədbirlərin təsirini təsirli ruh müalicəsi ilə dəstəkləməyi heç vaxt əldən verməmişlər. Cadu düsturlarının məlum tətbiqləri, təmizləyici hamamlar, məbəd sahəsində yatmaqla kəhanət yuxularının oyadılması və s. yalnız psixiki yolla sağaldıcı təsir göstərə bilərdi. Həkimin öz şəxsiyyəti, sağaldıcı sənətin başlanğıcında kahinlərin əlində olduğu üçün, birbaşa ilahi qüvvədən gələn bir nüfuz yaratmışdı. Beləliklə, həkimin şəxsiyyəti o vaxt da, indi də xəstədə sağalmağa əlverişli psixiki vəziyyətin əldə edilməsi üçün əsas şərtlərdən biri olmuşdur.

İndi sözün «sehr»ini də anlamağa başlayırıq. Söz, bir insanın digərinə təsir göstərmək istədiyi ən vacib vasitədir; söz, ona yönəldildiyi şəxsdə psixoloji dəyişikliklər yaratmaq üçün yaxşı vasitədir və buna görə də, sözün sehrinin xəstəlik əlamətlərini, xüsusilə də özləri psixoloji vəziyyətlərdə əsaslanan əlamətləri aradan qaldıra biləcəyi iddiası artıq sirr kimi gəlmir.

Xəstəliklərin aradan qaldırılmasında effektiv olduğu sübut edilmiş bütün psixoloji təsirlərdə bir qədər hesablanmaz bir şey var. Affektlər, iradənin yönəlməsi, diqqətin yayındırılması, inamlı gözlənti — xəstəliyi bəzən ləğv edən bu bütün qüvvələr, digər hallarda bunu etməyi buraxırlar, halbuki müxtəlif nəticəyə görə xəstəliyin təbiətini məsul tutmaq olmaz. Görünür, psixoloji baxımdan çox fərqli şəxsiyyətlərin özbaşınalığıdır ki, müalicə uğurunun qanunauyğunluğuna mane olur. Həkimlər psixoloji vəziyyətin müalicə üçün əhəmiyyətini aydın dərk etdikdən sonra, xəstənin özündə nə qədər psixoloji qarşılıq yaranacağını xəstənin öz ixtiyarına buraxmamaq, əksinə, əlverişli psixoloji vəziyyəti məqsədyönlü şəkildə uyğun vasitələrlə məcburi olaraq yaratmaq cəhdinə təşviq edilmişlər. Bu səylə müasir psixoterapiya öz başlanğıcını götürür.

Beləliklə, bir sıra müalicə üsulları ortaya çıxır; onlardan bəziləri, əlbəttə, başa düşüləndir, digərləri isə yalnız mürəkkəb şərtlərdən sonra başa düşülə bilən olur. Əlbəttə, bu gün artıq kahin və ya sirr elminin sahibi kimi heyranlıq aşılaya bilməyən həkimin, öz şəxsiyyətini elə saxlaması vacibdir ki, xəstəsinin etimadını və sevgisinin bir hissəsini qazana bilsin. Əgər belə bir uğur ona yalnız məhdud sayda xəstədə nail olursa, digərləri isə təhsil səviyyələri və başqa həkim şəxslərə olan meylləri səbəbindən onlara cəlb olunurlarsa, bu, məqsədəuyğun bölgüyə xidmət edir. Lakin sərbəst həkim seçiminin ləğvi ilə xəstələrə psixoloji təsir göstərmək üçün vacib bir şərt məhv edilir.

Bir sıra çox təsirli ruhi vasitələrdən həkim özü üçün istifadə edə bilmir. Ya onların gücü çatmır, ya da onlardan istifadə etmək hüququnu özünə aid edə bilməz. Bu, ilk növbədə güclü affektlərin oyadılmasına, yəni ruhun bədənə təsir etdiyi ən mühüm vasitələrə aiddir. Tale çox vaxt xəstəlikləri böyük sevinc oyanmaları, ehtiyacların ödənilməsi, arzuların yerinə yetirilməsi ilə sağaldır; sənətindən kənarda çox vaxt özü də aciz olan həkim bununla yarışa bilməz. Şiddətli qorxu və dəhşət yaratmaqla müalicə məqsədi güdmək isə daha çox onun gücündə ola bilər, lakin uşaqlardan başqa, belə iki tərəfi iti tədbirlərə əl atmaq barədə çox düşünməli olacaq. Digər tərəfdən, xəstə ilə bağlı olan, zərif hisslərlə əlaqəli bütün münasibətlər bu ruh hallarının həyati əhəmiyyəti üzündən həkim üçün bağlanır. Beləliklə, onun xəstələrinin ruhi dəyişməsi üçün güc bolluğu əvvəlcədən o qədər məhdud görünərdi ki, qəsdən aparılan ruhi müalicə əvvəlki üsula qarşı heç bir üstünlük vəd etməzdi.

Həkim xəstənin iradə fəaliyyətini və diqqətini yönəltməyə cəhd edə bilər və müxtəlif xəstəlik hallarında buna yaxşı əsas vardır. Əgər o, özünü iflic olmuş hesab edəni israrla xəstənin guya bacarmadığı hərəkətləri yerinə yetirməyə məcbur edərsə və ya şübhəsiz mövcud olmayan bir xəstəlik üzündən müayinə olunmağı tələb edən təşvişli adamdan müayinəni əsirgəyərsə, düzgün müalicə yolunu tutmuş olacaq; lakin bu tək-tək hallar ruhi müalicəni xüsusi bir sağaltma üsulu kimi ortaya qoymaq üçün çətin ki, əsas verir. Əksinə, həkimə özünəməxsus və əvvəlcədən gözlənilməz bir yolla xəstələrinin ruh həyatına dərin, hərçənd müvəqqəti təsir göstərmək və bundan müalicə məqsədləri üçün istifadə etmək imkanı yaranmışdır.

Çoxdan məlum idi, lakin yalnız son onilliklər ərzində hər cür şübhədən yuxarı qaldırılmışdır ki, insanları müəyyən yumşaq təsirlərlə tamamilə özünəməxsus bir ruhi vəziyyətə gətirmək mümkündür; bu vəziyyət yuxuya çox bənzəyir və buna görə də hipnoz adlandırılır. Hipnozu yaratmaq üsullarının ilk baxışda bir-biri ilə çox az ortaqlığı var. İnsanı hipnoz etmək olar: parlaq bir əşyanı bir neçə dəqiqə boyunca gözdən qaçırmadan ona baxdırmaqla, ya saatı həmin müddət ərzində təcrübə olunan şəxsin qulağına tutmaqla, ya da öz düz tutulmuş əlləri ilə az məsafədən onun üzü və əzaları üzərində təkrar-təkrar sığallamaqla. Lakin eyni nəticəyə o zaman da nail olmaq olar ki, hipnoz etmək istənilən şəxsə hipnotik vəziyyətin və onun xüsusiyyətlərinin baş verməsini sakit əminliklə bildirəsən, yəni ona hipnozu «təlqin edəsən». Hər iki üsulu bir-biri ilə birləşdirmək də olar. Məsələn, şəxsi oturtmaq, gözlərinin qarşısına bir barmaq tutmaq, ona həmin barmağa dik baxmağı tapşırmaq və sonra ona demək olar: «Özünüzü yorğun hiss edirsiniz. Gözləriniz artıq yumulur, onları açıq saxlaya bilmirsiniz. Əzalarınız ağırdır, artıq tərpənə bilmirsiniz. Yuxuya gedirsiniz» və s. Görünür ki, bütün bu üsullarda ortaq olan diqqətin bağlanmasıdır; əvvəlcə sadalananlarda söhbət zəif və bərabər hissi qıcıqlandırıcılarla diqqətin yorulmasından gedir. Yalnız təlqinin digər üsullarla tamamilə eyni vəziyyəti necə yaratdığı hələ də qənaətbəxş şəkildə aydınlaşdırılmamışdır. Təcrübəli hipnotizorlar bildirirlər ki, bu yolla təcrübə olunan şəxslərin təxminən 80 faizində aydın hipnotik dəyişiklik əldə edilir. Lakin əvvəlcədən hansı şəxslərin hipnoza meyilli olduğunu və hansıların olmadığını təxmin etməyə imkan verən heç bir əlamət yoxdur. Xəstəlik vəziyyəti heç də hipnozun şərtlərindən deyil; deyilənə görə, normal insanlar xüsusilə asanlıqla hipnoz olunurlar, əsəbi olanların bir hissəsi isə çox çətinliklə hipnoz olunur, ruhi xəstələr isə tamamilə boyun əymirlər. Hipnotik vəziyyətin çox müxtəlif dərəcələri var; ən yüngül dərəcəsində hipnoz olunan yalnız bir növ yüngül keyləşmə hiss edir, ən yüksək və xüsusi qəribəliklərlə seçilən dərəcə isə somnambulizm adlandırılır — təbii hadisə olaraq müşahidə edilən yuxuda gəzməyə bənzədiyinə görə. Lakin hipnoz heç də gecə yuxumuz və ya yuxu dərmanları ilə yaradılan süni yuxu kimi bir yuxu deyil. Onda dəyişikliklər baş verir və onda normal yuxuda olmayan ruhi fəaliyyətlər qorunub qalır.

Hipnozun bəzi təzahürləri, məsələn, əzələ fəaliyyətindəki dəyişikliklər, yalnız elmi maraq doğurur. Lakin hipnozun ən əhəmiyyətli və bizim üçün ən mühüm əlaməti hipnoza salınmış şəxsin hipnotizatoruna qarşı davranışındadır. Hipnoza salınmış şəxs xarici aləmə qarşı adətən yatan adam kimi davrandığı, yəni bütün hissləri ilə ondan üz döndərdiyi halda, onu hipnoza salmış şəxsə qarşı oyaqdır, yalnız onu eşidir və görür, onu başa düşür və ona cavab verir. Hipnozda rapport adlanan bu təzahür, bəzi adamların, məsələn, körpəsini əmizdirən ananın yatması zamanı özünü göstərən hala uyğun gəlir. Bu, o qədər diqqətçəkəndir ki, bizə hipnoza salınmış şəxslə hipnotizator arasındakı münasibətin anlaşılmasını verməlidir.

Hipnoza salınmış şəxsin dünyasının, belə demək mümkünsə, hipnotizatorla məhdudlaşması isə yeganə hal deyil. Buna əlavə olaraq, birinci şəxs ikinciyə qarşı tamamilə itaətkar olur, sözə baxan və inanan olur, dərin hipnozda isə bu, demək olar ki, hədsiz şəkildə baş verir. Və bu itaətin və bu inamın icrasında hipnotik halın xarakteri kimi özünü göstərir ki, hipnoza salınmış şəxsdə ruhi həyatın bədənə təsiri son dərəcə artmışdır. Əgər hipnotizator deyirsə: «Siz qolunuzu tərpədə bilməzsiniz», qol sanki tərpənməz halda aşağı düşür; hipnoza salınmış şəxs açıq-aydın bütün gücünü sərf edir və onu tərpədə bilmir. Əgər hipnotizator deyirsə: «Qolunuz öz-özünə tərpənir, siz onu saxlaya bilməzsiniz», bu qol tərpənir və adam hipnoza salınmış şəxsin onu hərəkətsiz saxlamaq üçün boş yerə səy göstərdiyini görür. Hipnotizatorun söz vasitəsilə hipnoza salınmış şəxsə verdiyi təsəvvür onda məhz öz məzmununa uyğun olan həmin ruhi-bədəni davranışı doğurmuşdur. Burada bir tərəfdən itaət, digər tərəfdən isə bir ideyanın bədənə təsirinin güclənməsi vardır. Söz burada yenidən həqiqətən sehrə çevrilmişdir.

Eyni şey hissiyyat qavrayışı sahəsində də belədir. Hipnotizator deyir: «Siz ilan görürsünüz, gül iyi duyursunuz, ən gözəl musiqini eşidirsiniz», və hipnoza salınmış şəxs ona təlqin edilmiş təsəvvürün ondan tələb etdiyi kimi görür, iyi duyur, eşidir. Hipnoza salınmış şəxsin bu qavrayışları həqiqətən yaşadığını nədən bilirik? Düşünmək olar ki, o, sadəcə olaraq özünü belə aparır; lakin buna şübhə etmək üçün heç bir əsas yoxdur, çünki o, elə davranır ki, sanki bunları həqiqətən yaşayır, bütün müvafiq affektləri ifadə edir, hətta bəzi hallarda hipnozdan sonra öz uydurma qavrayışları və yaşantıları haqqında danışa bilir. Onda aydın olur ki, o, bizim yuxuda gördüyümüz və eşitdiyimiz kimi görüb və eşidib, yəni hallüsinasiya keçirmişdir. O, açıq-aydın hipnotizatora o qədər inanır ki, əgər hipnotizator ona ilan görəcəyini bildirirsə, əmindir ki, ilan görünməlidir, və bu əminlik bədənə o qədər güclü təsir edir ki, o, ilanı həqiqətən görür, bu isə yeri gəlmişkən, hipnoza salınmamış şəxslərdə də bəzən baş verə bilər.

Yeri gəlmişkən, hipnotizasiya olunan şəxsin hipnotizatoruna qarşı bəslədiyi belə bir inam, hipnozdan başqa, real həyatda yalnız uşağın sevdiyi valideynlərinə qarşı münasibətində rast gəlinir və öz ruh həyatının başqa bir şəxsin ruh həyatına bu cür tabeçilliklə uyğunlaşdırılması bəzi tam sədaqətli sevgi münasibətlərində yeganə, lakin bununla belə tam dəyərli bir oxşarını tapır. Yeganə sayılma ilə inamlı itaətin bir araya gəlməsi ümumiyyətlə sevmənin səciyyəsinə aiddir.

Hipnotik vəziyyət haqqında hələ bir neçə şey söyləmək lazımdır. Təsvir edilən sehrli təsirləri göstərən hipnotizatorun nitqi təlqin adlanır və bu adı ilk növbədə yalnız oxşar təsir doğurmaq niyyətinin olduğu yerlərdə də işlətməyə adət etmişik. Hərəkət və hissiyyat kimi, hipnotizasiya olunan şəxsin bütün digər ruhi fəaliyyətləri də bu təlqinə itaət edir, halbuki o, öz təşəbbüsü ilə heç nə etməyə adət etməmişdir. Hipnotik itaətdən ruhi mexanizmə dərin baxış açan və tamaşaçıda ruhun bədən üzərində heç təsəvvür edilməyən qüdrətinə dair silinməz bir əqidə yaradan bir sıra son dərəcə qəribə təcrübələr üçün istifadə etmək olar. Hipnotizasiya olunan şəxsi orada olmayanı görməyə məcbur etmək mümkün olduğu kimi, ona orada olan və hiss orqanlarına özünü qəbul etdirməyə çalışan bir şeyi, məsələn, müəyyən bir şəxsi görməyi də qadağan etmək olar (sözdə mənfi hallüsinasiya) və bu şəxs sonra hipnotizasiya olunan şəxsə hər hansı qıcıqlandırıcılarla özünü hiss etdirməyi qeyri-mümkün hesab edir; o, onun tərəfindən «hava kimi» rəftar görür. Hipnotizasiya olunan şəxsə müəyyən bir hərəkəti yalnız hipnozdan oyandıqdan sonra müəyyən bir vaxtda yerinə yetirmək təlqini vermək olar (posthipnotik təlqin) və hipnotizasiya olunan şəxs vaxta riayət edir və ayıq vəziyyətinin ortasında təlqin edilmiş hərəkəti yerinə yetirir, ona heç bir səbəb göstərə bilmədən. Ondan sonra soruşsalar ki, bunu indi niyə etdi, o ya müqavimət göstərə bilmədiyi qaranlıq bir təkanı göstərir, ya da yarı yolda inandırıcı görünən bir bəhanə uydurur, halbuki əsl səbəbi, ona verilmiş təlqini xatırlamır.

Hipnozdan oyanma hipnotizatorun «Oyanın!» əmr sözü ilə heç bir çətinlik çəkmədən baş verir. Ən dərin hipnozlarda isə sonra hipnoz zamanı hipnotizatorun təsiri altında yaşanmış hər şey üçün yaddaş yox olur. Ruh həyatının bu parçası sanki digərindən təcrid olunmuş qalır. Digər hipnotizasiya olunan şəxslərdə yuxuya bənzər bir yaddaş olur, başqa bəziləri isə hər şeyi xatırlayır, lakin bildirirlər ki, onlar qarşısında heç bir müqavimətin olmadığı bir ruhi məcburiyyət altında olmuşlar.

Həqiqətən də, hipnotik faktlarla tanışlığın həkimlərə və ruh araşdırmaları ilə məşğul olanlara gətirdiyi elmi qazancı asanlıqla şişirtmək olmaz. Lakin yeni məlumatların praktik əhəmiyyətini dəyərləndirmək üçün, hipnotizatorun yerinə həkim, hipnotizə olunanın yerinə isə xəstə qoyulmalıdır. Hipnozun, həkimin «ruh həkim»i kimi xəstəyə qarşı çıxmaq istədiyi ölçüdə, onun bütün ehtiyaclarını ödəmək üçün çağırılmış görünmürmü? Hipnoz, hipnotizə olunanın bütün ruhi marağını həkimin şəxsiyyətində birləşdirməklə, həkimə, ehtimal ki, heç bir keşiş və ya möcüzə yaradanın heç vaxt malik olmadığı bir avtoritet bəxş edir; o, ruhi həyatın xəstədəki özbaşınalığını ləğv edir, biz isə bu özbaşınalığı ruhi təsirlərin bədəndə ifadə olunmasına mane olan qəribə bir əngəl kimi tanımışıq; o, özlüyündə, ruhi hökmranlığın bədən üzərində, əks halda yalnız ən güclü affekt təsirləri altında müşahidə edilən bir artımını yaradır və hipnozda xəstəyə verilənlərin yalnız sonra, normal vəziyyətdə üzə çıxmasına imkan verməklə (hipnozdan sonrakı təlqin), həkimə, hipnoz zamanındakı böyük gücünü ayıq vəziyyətdə xəstənin dəyişdirilməsi üçün istifadə etmə vasitələrini verir. Beləliklə, ruhi müalicə yolu ilə sağalmanın sadə bir nümunəsi yaranardı. Həkim xəstəni hipnoz vəziyyətinə salır, ona cari şəraitə uyğun dəyişdirilmiş təlqin verir: ki, o, xəstə deyil, oyandıqdan sonra əziyyət əlamətlərini hiss etməyəcək, sonra onu oyadır və təlqinin xəstəliyə qarşı öz vəzifəsini yerinə yetirdiyinə ümid bəsləyə bilər. Bu üsul, əgər tək bir tətbiq kifayət qədər fayda verməmişsə, lazım olan sayda təkrarlanmalıdır.

Tək bir şübhə həkim və xəstəni belə çox ümidverici bir müalicə üsulunun tətbiqindən çəkindirə bilər. Əgər məlum olarsa ki, hipnoza salınma öz faydasını başqa tərəfdən bir ziyanla kompensasiya edir, məsələn, hipnotizə olunanın ruhi həyatında davamlı bir pozğunluq və ya zəifləmə buraxırsa. İndiyə qədər toplanmış təcrübələr artıq bu şübhəni aradan qaldırmaq üçün kifayətdir; tək-tək hipnoz seansları tamamilə zərərsizdir, hətta çox təkrarlanan hipnozlar ümumilikdə zərərsizdir. Yalnız bir şeyi vurğulamaq lazımdır: şərait hipnozun davamlı tətbiqini zəruri etdiyi yerdə, hipnoza öyrəşmə və hipnotizator həkimdən asılılıq yaranır, bu isə müalicə üsulunun niyyətində ola bilməz.

Hipnotik müalicə həqiqətən də həkimlik səlahiyyətlərinin böyük bir genişlənməsi və beləliklə, tibb sənətində bir irəliləyiş deməkdir. Əgər bu müalicə məharətli və etibarlı bir həkim tərəfindən həyata keçirilirsə, hər bir xəstəyə ona etibar etmək tövsiyəsi verilə bilər. Lakin hipnozdan, hazırda əksər hallarda edildiyi kimi deyil, başqa bir şəkildə istifadə edilməlidir. Adətən, bu müalicə üsuluna yalnız digər bütün vasitələr nəticə vermədiyi, xəstənin artıq ümidini itirdiyi və narazılıq hissi keçirdiyi zaman müraciət edilir. Sonra hipnoz edə bilməyən və ya bunu etməyən öz həkimini tərk edərək, çox vaxt yalnız hipnoz etməkdən başqa heç nə bilməyən və ya bacarmayan tanımadığı bir həkimə üz tuturlar. Hər iki hal xəstə üçün əlverişsizdir. Ev həkiminin özü hipnotik müalicə üsulu ilə tanış olmalı və əgər hadisəni və şəxsi bunun üçün uyğun hesab edirsə, bu üsulu əvvəldən tətbiq etməlidir. Hipnoz, ümumiyyətlə faydalı olduğu yerlərdə, digər müalicə üsulları ilə bərabər səviyyədə durmalı, son sığınacaq və ya elmdən şarlatanlığa keçid mənasını daşımamalıdır. Lakin hipnotik müalicə üsulu yalnız bütün sinir vəziyyətlərində və «təsəvvür» nəticəsində yaranan pozğunluqlarda, habelə xəstəlik təbiətli vərdişlərdən (alkolizm, morfinmaniya, cinsi sapmalar) qurtarmaqda deyil, həm də bir çox orqan xəstəliklərində, hətta iltihabi olanlarda da faydalıdır; belə hallarda əsas xəstəlik davam etdiyi təqdirdə, xəstəni əvvəlcə narahat edən əlamətləri, məsələn, ağrıları, hərəkət ləngiməsini və s. aradan qaldırmaq ümidi olur. Hipnotik üsulun tətbiqi üçün halların seçilməsi tamamilə həkimin qərarından asılıdır.

İndi həkim üçün hipnoz vasitəsi ilə rahat möcüzəkarlıq dövrünün başladığına dair təəssüratı aradan qaldırmaq vaxtı gəlib. Hipnotik müalicəyə olan tələblərimizi əhəmiyyətli dərəcədə azaldan və xəstələrdə yaranmış ola biləcək ümidləri onların haqlı səviyyəsinə endirən çoxlu sayda şəraiti nəzərə almaq lazımdır. Əvvəla, hipnoz vasitəsi ilə xəstələrin psixi davranışlarındakı narahat edici özbaşınalığı onlardan almağın mümkün olduğu yönündəki əsas ilkin fərziyyənin əsassız olduğu üzə çıxır. Onlar eyni özbaşınalığı qoruyub saxlayırlar və hətta onları hipnotiz etmək cəhdinə münasibətlərində bunu sübut edirlər. Əgər yuxarıda insanların təxminən 80 faizinin hipnotiz oluna biləcəyi deyilmişsə, bu böyük rəqəm yalnız hər hansı bir təsir əlaməti göstərən bütün halların müsbət hallar kimi qəbul edilməsi nəticəsində yaranmışdır. Təsvir zamanı nümunə kimi seçilən, tam itaətkarlıqla müşayiət olunan həqiqi dərin hipnozlar əslində nadirdir, heç olmasa müalicə məqsədi ilə arzu olunan qədər çox deyil. Hipnozun dərinliyi və təlqinlərə qarşı itaətkarlığın bir-biri ilə eyni addımla getmədiyini, buna görə də çox vaxt yüngül hipnotik keyləşmə zamanı belə təlqinlərin yaxşı təsirini müşahidə etmək mümkün olduğunu vurğulamaqla bu faktın təəssüratını yenidən zəiflətmək olar. Lakin hipnotik itaətkarlığı vəziyyətin özü üçün daha əsaslı götürsək belə, fərdi insanların özünəməxsusluğunu, yalnız müəyyən bir itaətkarlıq dərəcəsinə qədər təsirə məruz qala bildiklərini və orada dayandıqlarını göstərməklə etiraf etmək lazımdır. Beləliklə, fərdi şəxslər hipnotik müalicə üçün çox müxtəlif dərəcədə yararlılıq nümayiş etdirirlər. Əgər hipnotik vəziyyətin bütün bu xüsusi mərhələlərini tam hipnoza qədər yüksəldə biləcək vasitələr tapmaq mümkün olsaydı, xəstələrin özünəməxsusluğu yenidən aradan qalxar, ruh müalicəsinin ideali reallaşardı. Lakin bu irəliləyiş indiyə qədər uğurlu olmamışdır; təlqinə nə qədər itaətkarlığın tabe olacağı hələ də həkimdən çox xəstədən asılıdır, yəni bu yenidən xəstənin ixtiyarındadır.

Daha əhəmiyyətli olan başqa bir baxış bucağıdır. Hipnotik vəziyyətdə təlqinin ən qəribə nəticələrini təsvir edərkən, insan asanlıqla bunu unutur ki, bütün psixiki təsirlərdə olduğu kimi, burada da ölçü və ya güc nisbətlərindən söhbət gedir. Sağlam bir insanı dərin hipnoza salıb ona, kartofu armud kimi təqdim etdiyiniz halda, həmin kartofu dişləməyi əmr etsəniz və ya ona salam verməli olduğu bir tanışını gördüyünü inandırsanız, hipnotizə olunan şəxsdə təlqinə qarşı müqavimət göstərə biləcək ciddi bir səbəb olmadığı üçün tam itaət görmək asandır. Lakin digər əmrlərdə, məsələn, əks halda utancaq olan bir qızdan soyunmasını və ya dürüst bir kişidən oğurluq yolu ilə dəyərli bir əşyanı mənimsəməsini tələb etdikdə, hipnotizə olunan şəxsdə elə bir müqavimət müşahidə etmək olar ki, bu müqavimət hətta təlqinə itaət etməkdən imtina edəcək dərəcəyə qədər gedə bilər. Buradan öyrənirik ki, ən yaxşı hipnozdakı təlqin sonsuz bir güc tətbiq etmir, yalnız müəyyən gücdə bir qüvvəyə malikdir. Hipnotizə olunan şəxs kiçik qurbanlar verir, böyük qurbanlardan isə, tamamilə ayıq halda olduğu kimi, çəkinir. Əgər xəstə ilə işləyirsinizsə və onu təlqin vasitəsilə xəstəliyindən imtina etməyə məcbur edirsinizsə, bunun onun üçün kiçik deyil, böyük bir qurban demək olduğunu hiss edirsiniz. Təlqinin gücü, əlbəttə, xəstəlik əlamətlərini yaradan və onları saxlayan qüvvə ilə ölçülür, lakin təcrübə göstərir ki, sonuncu, hipnotik təsirdən tamamilə fərqli bir ölçüdədir. Hər hansı bir – elə də qəbuledilməz olmayan – yuxu vəziyyətinə, ona təlqin etdiyiniz kimi, tamamilə itaətkar şəkildə uyğunlaşan eyni xəstə, ona təlqin edilən xəyali iflicini inkar edən təlqinə qarşı tamamilə itaətsiz qala bilər. Bundan əlavə, praktikada, xüsusilə sinirli xəstələrin çoxu pis hipnotizə olunduğundan, tam hipnotik təsir deyil, yalnız onun bir hissəsi, xəstəliyin psixi həyatda kök saldığı güclü qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq məcburiyyətində qalır.

Beləliklə, hipnozun və hətta dərin hipnozun uğurla həyata keçirildiyi halda belə, təlqinin xəstəlik üzərində qələbəsi əvvəlcədən təmin edilmir. Hələ də bir mübarizə tələb olunur və nəticə çox vaxt qeyri-müəyyəndir. Buna görə də, psixi mənşəli ciddi pozuntulara qarşı tək bir hipnozla heç nə əldə etmək olmaz. Hipnozun təkrarlanması isə xəstənin bəlkə də gözlədiyi möcüzə təəssüratını azaldır. Sonra, təkrarlanan hipnozlarda əvvəlcə çatışmayan xəstəliyə təsir, qənaətbəxş bir nəticə əldə edilənə qədər getdikcə daha aydın olur. Lakin belə bir hipnotik müalicə, digər hər hansı bir müalicə kimi, eyni dərəcədə əziyyətli və vaxt tələb edən ola bilər.

Təlqinin mübarizə aparmalı olduğu xəstəliklə müqayisədə nisbi zəifliyinin özünü büruzə verdiyi başqa bir üsul da budur ki, təlqin xəstəlik əlamətlərinin aradan qaldırılmasını həyata keçirsə də, yalnız qısa bir müddət üçün. Bu müddət keçdikdən sonra əziyyət əlamətləri yenidən peyda olur və təkrar hipnozla, təlqinlə yenidən qovulmalı olur. Bu gedişat kifayət qədər tez-tez təkrarlanarsa, o, adətən xəstənin də, həkimin də səbrini tükəndirir və hipnotik müalicədən əl çəkilməsi ilə nəticələnir. Bu, həm də xəstədə həkimə asılılığın və bir növ hipnoza aludəçiliyin yaranmağa meylli olduğu hallardır.

Xəstənin hipnotik müalicə üsulunun bu nöqsanlarını və onun tətbiqi zamanı məyusluq ehtimallarını bilməsi yaxşıdır. Hipnotik təlqinin şəfa qüvvəsi həqiqətən də real bir şeydir, o, şişirdilmiş tərifə ehtiyac duymur. Digər tərəfdən, hipnotik ruh müalicəsinin yerinə yetirə biləcəyindən qat-qat çox şey vəd etdiyi həkimlərin xəstənin ruhuna daha dərindən təsir edən və ya daha az gözlənilməz təsir imkanı verən başqa üsullar axtarmaqdan yorulmamaları asanlıqla başa düşüləndir. Əmin bir gözləntiyə qapılmaq olar ki, köhnə müalicə üsullarının tamamilə gənc bir canlanmasını təmsil edən məqsədyönlü müasir ruh müalicəsi həkimlərin əlinə xəstəliyə qarşı mübarizədə daha da güclü silahlar verəcəkdir. İlk başlanğıcları məhz hipnotik təcrübələrə dayanan ruh həyatının gedişatına daha dərin bir baxış buna vasitələr və yollar göstərəcəkdir.