Zarafat və onun şüursuzla əlaqəsi

A. ANALİTİK HİSSƏ

1 / 7

I. Giriş

Bir dəfə estetiklər və psixoloqların ədəbiyyatında zarafatın mahiyyəti və əlaqələri haqqında hansı izahatların verilə biləcəyini öyrənmək məcburiyyətində qalmış olan şəxs, fəlsəfi səyin zarafata, onun ruhi həyatımızdakı rolu ilə layiq olduğu dərəcədə çox qismət olmadığını etiraf etməli olmalıdır. Zarafatın problemləri ilə daha ətraflı məşğul olan az sayda mütəfəkkirin adını çəkmək olar. Həqiqətən də, zarafat haqqında işləyən müəlliflər arasında şair Jean Paul (Fr. Rihter) və filosoflar T. Vischer, Kuno Fischer və T. Lippsin parlaq adlarına rast gəlinir; lakin bu müəlliflərdə də zarafat mövzusu arxa planda qalır, tədqiqatın əsas marağı isə daha geniş və cəlbedici olan komiklik probleminə yönəldilmişdir.

Ədəbiyyatdan əvvəlcə belə bir təəssürat yaranır ki, zarafatı komiklik ilə əlaqədən başqa bir şəkildə nəzərdən keçirmək tamamilə qeyri-mümkündür.

T. Lippsə görə (Komiklik və Yumor, 1898)¹ zarafat «tamamilə subyektiv komiklikdir», yəni «bizim yaratdığımız, bizim fəaliyyətimizə məxsus olan, həmişə onun üzərində duran subyekt kimi, heç vaxt obyekt kimi, hətta könüllü obyekt kimi də yanaşmadığımız komiklikdir» (s. 80). Buna aydınlıq gətirən qeyd: Zarafat ümumiyyətlə «istər təəssüratın, istərsə də vəziyyətin komikliyi olsun, komikliyin şüurlu və bacarıqlı şəkildə yaradılması deməkdir» (s. 78).

1) Teodor Lipps və Riçard Mariya Verner tərəfindən nəşr olunan Estetikaya töhfələr. VI. — Bu kitab mənə bu cəhdi həyata keçirmək cəsarətini və imkanını borclu olduğum mənbədir.

K. Fischer zarafatın komiklik ilə əlaqəsini öz təsvirində ikisinin arasına yerləşdirdiyi karikatura vasitəsilə izah edir. (Zarafat haqqında, 1889.) Komikliyin predmeti çirkinliyin hər hansı bir təzahür formasıdır: «Harada gizlədilibsə, komik nəzərin işığında aşkar edilməli, harada az və ya demək olar ki, nəzərə çarpmırsa, orada gün işığında aydın və açıq şəkildə görünəcək tərzdə ortaya çıxarılmalı və beləliklə aydınlaşdırılmalıdır... Beləliklə, karikatura yaranır» (s. 45). — «Bütün mənəvi dünyamız, düşüncələrimizin və təsəvvürlərimizin intellektual səltənəti xarici nəzərin qarşısında açılmır, birbaşa təsviri və aydın şəkildə təsəvvür edilə bilmir, lakin yenə də özündə ləngimələri, nöqsanları, qüsurları, gülünc şeylərin və komik ziddiyyətlərin bolluğunu saxlayır. Bunları önə çıxarmaq və estetik nəzərə əlçatan etmək üçün yalnız obyektləri birbaşa təsəvvür etmək deyil, həm də bu təsəvvürlərin özünə nəzər salmaq və onları aydınlaşdırmaq qabiliyyətinə malik olan bir qüvvə, yəni düşüncəni işıqlandıran bir qüvvə lazım olacaq. Bu qüvvə yalnız hökmdür. Komik ziddiyyəti yaradan hökm zarafatdır; o, karikaturada da gizlicə rol oynayıb, lakin yalnız hökmdə özünəməxsus formasına və inkişafının azad sahəsinə nail olur» (s. 49).

Göründüyü kimi, Lipps zarafatın komik olan daxilində onu fərqləndirən xarakterini fəaliyyətə, subyektin aktiv davranışına köçürür, K. Fischer isə zarafatı onun obyekti ilə əlaqəsi vasitəsilə, yəni düşüncə dünyasının gizli çirkinliyi hesab edilən şey kimi xarakterizə edir. Zarafatın bu təriflərinin doğruluğunu yoxlamaq mümkün deyil, hətta onları burada göründüyü kontekstdən qoparılmış şəkildə, öz mənşə kontekstlərinə yerləşdirməsəniz, demək olar ki, başa düşmək belə mümkün deyil və bu vəziyyətdə müəlliflərin komik haqqında təsvirləri üzərindən keçərək zarafat haqqında bir şey öyrənmək məcburiyyəti ilə üzləşərsiniz. Lakin digər yerlərdə eyni müəlliflərin zarafatın komik olanla əlaqəsindən asılı olmayan, əsas və ümumi qəbul edilən xarakteristikalarını da bildikləri aydın olur.

K. Fischerin zarafatı təsviri, müəllifin özünü ən çox qane edən tərif belədir: Zarafat oyunlu hökmdür (S. 231). Bu ifadənin izahı üçün biz analojiyə istinad edirik: «estetik azadlığın şeylərin oyunlu nəzərdən keçirilməsindən ibarət olduğu kimi» (S. 50). Başqa bir yerdə (S. 20) obyektə qarşı estetik davranış, bizdən bu obyektdən heç nə tələb etməməyimiz, xüsusilə ciddi ehtiyaclarımızın təmin edilməsini istəməməyimiz, əksinə onun nəzərdən keçirilməsindən zövq almaqla kifayətlənməyimiz şərti ilə xarakterizə olunur. Estetik davranış əməyə qarşı oyunlu olur. — «Estetik azadlıqdan, adi qandallar və istiqamətverici qaydalardan qopmuş bir hökm vermə üsulu da yarana bilər, mən onun mənşəyinə görə bunu «oyunlu hökm» adlandırmaq istəyirəm və bu anlayışda, bütün düsturu olmasa da, məsələmizi həll edən ilk şərt ehtiva oluna bilər.» «Azadlıq zarafat verir, zarafat isə azadlıq verir», – deyir Jean Paul. «Zarafat ideyalarla sadəcə oyundur» (S. 24).

Əvvəllərdən zarafatı, oxşar olmayan şeylər arasında, yəni gizli oxşarlıqlar tapmaq bacarığı kimi tərif etməyi sevirdilər. Jean Paul bu fikri özü də zarafatla belə ifadə etmişdir: «Zarafat, hər cütlüyü nikahlayan maskalı kahindir.» T. Vischer davamını əlavə edir: «O, qohumların birləşməsinə dözmək istəmədiyi cütlükləri ən çox nikahlayır.» Lakin Vischer etiraz edir ki, elə zarafatlar da var ki, onlarda müqayisədən, deməli, oxşarlığın tapılmasından söhbət belə gedə bilməz. Buna görə də o, Jean Pauldan az fərqlənməklə zarafatı, daxili məzmununa və aid olduqları əlaqəyə görə bir-birinə əslində yad olan bir neçə təsəvvürü, təəccüblü bir sürətlə vahidə birləşdirmə bacarığı kimi tərif edir. K. Fischer sonra çoxlu zarafatlı hökmlərdə oxşarlıqların deyil, fərqlərin tapıldığını vurğulayır, Lipps isə bu təriflərin zarafatçının malik olduğu zarafatla, deyil, yaratdığı zarafatla əlaqəli olduğunu diqqətə çatdırır.

Müəyyən mənada bir-biri ilə bağlı olan və zarafatın anlayışını təyin etmək və ya təsvir etmək zamanı istifadə edilmiş digər nöqteyi-nəzərlər «təsəvvür kontrastı», «mənasızlıqda məna», «təəccüb və aydınlanma»dır.

Kraepelin kimi təriflər təsəvvür kontrastına xüsusi vurğu edir. Zarafat «hər hansı bir şəkildə bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən iki təsəvvürün ixtiyari birləşməsi və ya əlaqələndirilməsidir, əsasən dil assosiasiyası vasitəsi ilə». Lipps kimi bir tənqidçi üçün bu düsturun tamamilə qeyri-kafi olduğunu üzə çıxarmaq çətin deyil, lakin o, ziddiyyət anını kənarlaşdırmır, yalnız onu başqa bir yerə köçürür. «Ziddiyyət mövcud olaraq qalır, lakin bu, sözlərlə əlaqəli təsəvvürlərin belə və ya digər şəkildə qavranılan ziddiyyəti deyil, sözlərin mənası və mənasızlığı arasında ziddiyyət və ya çəkişmədir» (S. 87). Nümunələr bunun necə başa düşülməli olduğunu izah edir. «Ziddiyyət yalnız onunla yaranır ki, .... biz onun sözlərinə bir məna tanıyırıq, sonra isə həmin mənanı yenə də onlara tanıya bilmirik» (S. 90).

Bu son təyinin inkişafında «S. 85 və davamı»nda «məna və mənasızlıq» ziddiyyəti əhəmiyyət kəsb edir. «Bir an üçün mənalı qəbul etdiyimiz şey qarşımızda tamamilə mənasız durur. Bu halda komik proses bundan ibarətdir». «Bir ifadə, ona psixoloji zərurətlə məna verdiyimiz və verdiyimiz anda dərhal yenidən ondan imtina etdiyimiz zaman zarafat kimi görünür. Bu məna müxtəlif şeylər kimi başa düşülə bilər. Biz bir ifadəyə məna veririk və onun məntiqi olaraq ona aid ola bilməyəcəyini bilirik. Biz onda bir həqiqət tapırıq, lakin sonra təcrübə qanunlarına və ya düşüncəmizin ümumi vərdişlərinə görə onda belə bir həqiqət tapa bilməyəcəyimizi görürük. Biz ona həqiqi məzmunundan kənara çıxan məntiqi və ya praktik nəticə tanıyırıq, lakin ifadənin öz-özlüyündəki xarakterini nəzərə alanda məhz bu nəticəni inkar edirik. Hər halda, zarafat ifadəsinin bizdə yaratdığı və komiklik hissinin əsaslandığı psixoloji proses, həmin ödünc vermədən, doğru hesab etmədən, tanımadan nisbi əhəmiyyətsizlik şüuruna və ya təəssüratına ani keçiddən ibarətdir».

Bu müzakirə nə qədər təsirli səslənsə də, burada komiklik hissinin əsaslandığı məna və mənasızlıq ziddiyyətinin, zarafatın komiklikdən fərqləndiyi qədər, zarafatın anlayışını təyin etməyə töhfə verib-vermədiyi sualını qaldırmaq istərdik.

«Təəccüb və aydınlanma» anı da zarafatın komikliklə əlaqəsi məsələsinin dərinliklərinə nüfuz edir. Kant komiklik haqqında ümumiyyətlə deyir ki, onun qəribə bir xüsusiyyəti var: o, bizi yalnız bir anlıq aldata bilər. Heymans (Zeitschr. f. Psychologie XI, 1896) zarafatın təsirinin təəccüb və aydınlanmanın ardıcıl gəlməsi ilə necə baş verdiyini izah edir. O, öz fikrini Heinenin gözəl bir zarafatı ilə açıqlayır; bu zarafatda Heine öz qəhrəmanlarından biri olan, kasıb lotereya kollektor Hirsch-Hyacinth-in böyük baron Rothschildin onu özündən biri kimi, tamamilə «famillionär» qarşıladığını öyünməsinə imkan verir. Burada zarafatın daşıyıcısı olan söz, əvvəlcə sadəcə səhv bir söz düzümü, anlaşılmaz, dərkolunmaz və sirrli bir şey kimi görünür. Bu, təəccüb yaradır. Komiklik isə təəccübün həllindən, sözün dərk edilməsindən yaranır. Lipps buna əlavə edir ki, təəccüb doğuran sözün bu və ya digər mənanı ifadə etdiyi birinci aydınlanma mərhələsindən sonra ikinci bir mərhələ gəlir; bu mərhələdə insan anlayır ki, bu mənasız söz bizi təəccübləndirib və sonra yaxşı mənanı ortaya qoyub. Yalnız bu ikinci aydınlanma, yəni ümumi dil qaydalarına görə mənasız olan sözün bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürdüyü, bu «heç nəyə» həll olma anlayışı komikliyi yaradır (S. 95).

Bu iki baxışdan hansının bizə daha inandırıcı göründüyündən asılı olmayaraq, təəccüb və aydınlanma haqqındakı müzakirələr bizə müəyyən bir anlayışa daha yaxınlaşdırır. Əgər Heinenin «famillionär» sözünün komik təsiri görünüşcə mənasız olan sözün həllinə əsaslanırsa, onda «zarafat» bu sözün yaradılmasına və belə qurulmuş sözün xarakterinə aid edilməlidir.

Son müzakirə olunan nöqtələrlə hər hansı əlaqədən asılı olmayaraq, zarafatın başqa bir xüsusiyyəti bütün müəlliflər tərəfindən onun üçün əsas kimi qəbul edilir. Jean Paul deyir: «Qısalıq zarafatın bədənidir, ruhudur, hətta özüdür» (Vorschule der Ästhetik, I, § 45) və bununla Şekspirin «Hamlet»ində (2-ci pərdə, 2-ci səhnə) köhnə boşboğaz Poloniusun sözlərini dəyişdirir: «Çünki qısalıq zarafatın ruhudur, Çoxsözlülük isə bədəni və xarici bəzəyidir, Mən də qısa danışıram.» (Şleqel tərcüməsi). Lippsin zarafatın qısalığı haqqındakı təsviri də mənalıdır (S. 90). «Zarafat dediyini həmişə az sözlə demir, amma həmişə həddindən az sözlə deyir, yəni ciddi məntiqə və ya ümumi düşünmə və danışma tərzinə görə kifayət etməyən sözlərlə deyir. Nəhayət, o, susmaqla deməyə qadir ola bilər.»

«Zarafatın gizli və ya örtülü olan bir şeyi ortaya çıxarmalı olduğu» (K. Fischer, S. 51) fikri bizə zarafatın karikatura ilə müqayisəsi zamanı öyrədilmişdi. Mən bu təyinatı yenidən vurğulayıram, çünki o, zarafatın komikliyə aid olması ilə deyil, daha çox onun mahiyyəti ilə əlaqədardır.

Mən yaxşı bilirəm ki, zarafat barədə müəlliflərin əsərlərindən gətirilən bu acınacaqlı çıxarışlar həmin əsərlərin dəyərinə layiq ola bilməz. Belə mürəkkəb və incə çalarlı fikir gedişlərini yanlış anlaşılmadan çatdırmağa mane olan çətinliklər üzündən mən maraqlananları istədikləri məlumatı ilkin mənbələrdən özlərinin əldə etmək zəhmətindən azad edə bilmərəm. Lakin onların bundan tam qane olub geri dönəcəklərini bilmirəm. Müəlliflərin göstərdiyi və yuxarıda toplanmış zarafat meyarları və xüsusiyyətləri — fəallıq, düşüncəmizin məzmunu ilə əlaqə, oyunlu hökm xarakteri, oxşar olmayanların qoşalaşdırılması, təsəvvür ziddiyyəti, «mənasızlıqda məna», təəccüb və aydınlanmanın ardıcıllığı, gizli olanın üzə çıxarılması və zarafatın özünəməxsus qısalıq növü — bizə ilk baxışda o qədər yerində və misallarla o qədər asan sübut olunan görünür ki, belə fikirlərin dəyərini aşağı qiymətləndirmək təhlükəsinə düşə bilmərik; lakin bunlar disiecta membra-dır, yəni biz onları üzvi bir bütövlükdə birləşmiş görmək istərdik. Onlar zarafatın dərk edilməsinə, nəhayət, barəsində tərcümeyi-hal tələb etməyə haqqımız çatan bir şəxsiyyətin səciyyələndirilməsinə bir sıra lətifələrin verdiyindən artıq heç nə qatmır. Ayrı-ayrı təriflər arasında fərz olunan əlaqəyə dair bizdə heç bir aydınlıq yoxdur — məsələn, zarafatın qısalığının onun oyunlu hökm xarakteri ilə nə əlaqəsi ola biləcəyi; həmçinin zarafatın həqiqi zarafat olması üçün bütün bu şərtləri ödəməli, yoxsa yalnız bəzilərini ödəməli olduğu, hansılarının başqaları ilə əvəz oluna biləcəyi, hansılarının isə vacib olduğu da aydın deyil. Biz həm də zarafatların əsas xüsusiyyətləri kimi qabardılan əlamətlərə görə qruplaşdırılmasını və bölünməsini istərdik. Müəlliflərdə rast gəldiyimiz bölgü bir tərəfdən texniki vasitələrə, digər tərəfdən zarafatın nitqdə işlədilməsinə əsaslanır (səs zarafatı, söz oyunu — karikaturalaşdıran, səciyyələndirən zarafat, zarafatlı rədd cavabı). Deməli, zarafatın aydınlaşdırılması üçün göstəriləcək sonrakı səyin məqsədlərini müəyyən etməkdə çətinlik çəkmərik. Uğur gözləmək üçün ya işə yeni nöqteyi-nəzərlər gətirməli, ya da diqqətimizi gücləndirməklə və marağımızı dərinləşdirməklə daha dərinə nüfuz etməyə çalışmalıyıq. Heç olmasa sonuncu vasitəni əskik etməməyi qarşımıza məqsəd qoya bilərik. Hər halda, müəlliflərə öz araşdırmaları üçün tanınmış zarafatlardan bu qədər az misalın kifayət etməsi və hər birinin eyni misalları sələflərindən götürməsi diqqəti cəlb edir. Biz zarafat haqqında klassik müəlliflərə xidmət etmiş eyni misalları təhlil etmək borcundan yayına bilmərik, lakin nəticələrimiz üçün daha geniş zəmin qazanmaq məqsədilə, bundan əlavə, yeni materiala da müraciət etmək niyyətindəyik. Onda təbiidir ki, özümüzə həyatda ən böyük təəssürat bağışlamış və bizi ən çox güldürmüş zarafat misallarını tədqiqatımızın obyekti kimi götürək.

Zarafat mövzusu belə bir səyə layiqdirmi? Mən düşünürəm ki, bunda şübhə etmək olmaz. Bu tədqiqatların inkişafı zamanı üzə çıxan və mənə zarafatın problemlərinə nüfuz etmək üçün təkan verən şəxsi motivləri kənara qoysam, bütün psixi hadisələrin bir-biri ilə sıx əlaqəli olması faktına istinad edə bilərəm; bu fakt, hətta uzaq bir sahədəki psixoloji biliyə də digər sahələr üçün əvvəlcədən qiymətləndirilməyəcək bir dəyər vəd edir. Həmçinin, zarafatın cəmiyyətimizdə necə xüsusi, hətta bəzən ovsunlayıcı bir cazibə yaratdığını da xatırlatmaq olar. Yeni bir zarafat demək olar ki, ən ümumi maraq doğuran bir hadisə kimi təsir edir; o, ən son qələbə xəbəri kimi birindən digərinə çatdırılır. Hətta böyük adamlar, necə olduqlarını, hansı şəhərlər və ölkələri gördüklərini və hansı görkəmli insanlarla ünsiyyət qurduqlarını bildirməyi layiq gördükləri halda, həyat tərcümələrində bu və ya digər möhtəşəm zarafatları eşitdiklərini qeyd etməyi rədd etmirlər.

1) J.v. Falke, Lebenserinnerungen, 1897.

2 / 7

II. Zarafatın texnikası

Təsadüfün bir işarəsinə əməl edərək, əvvəlki bölmədə qarşımıza çıxan ilk zarafat nümunəsini götürürük.

«Səyahət şəkilləri» («Reisebilder») əsərinin «Lukka hamamları» («Die Bäder von Lucca») adlanan hissəsində H. Heine hamburqlu lotereya kollektoru və qazangözü (nasir) əməliyyatçısı Hirsch-Hyacinth-in ləzzətli obrazını yaradır; o, şairin qarşısında varlı Baron Rothschild ilə münasibətləri ilə öyünür və sonunda deyir: «Allah mənə hər cür yaxşılıq versin, doktor cənab, mən Salomon Rothschildin yanında oturmuşdum və o, mənimlə tamamilə özünə bərabər biri kimi, tamamilə famillionär rəftar etdi.»

Heymans və Lipps komik təsirin «təəccüb və aydınlanma»dan (yuxarıya bax) törəməsini əla hesab edilən və güclü gülüş doğuran bu nümunə üzərində izah etmişlər. Biz isə bu sualı kənara qoyub, başqa bir sual irəli sürürük: Hirsch-Hyacinth-in nitqini zarafata çevirən şey nədir? Bu, yalnız iki şeydən biri ola bilər; ya cümlədə ifadə olunan fikir zarafat xarakteri daşıyır, ya da zarafat fikrin cümlədə tapdığı ifadəyə bağlıdır. Zarafat xarakteri hansı tərəfdə özünü göstərirsə, biz onu orada daha da izləmək və ələ keçirməyə çalışmaq istəyirik.

Fikir ümumiyyətlə müxtəlif dil formalarında — yəni sözlərlə — ifadə oluna bilər və bu formalar onu eyni dərəcədə dəqiq əks etdirə bilər. Hirsch-Hyacinth-in nitqində bizə fikrin müəyyən bir ifadə forması təqdim olunur və, güman etdiyimiz kimi, bu, xüsusilə özünəməxsus, ən asan başa düşülən olmayan bir formadır. Gəlin eyni fikri mümkün qədər sadiq şəkildə başqa sözlərlə ifadə etməyə çalışaq. Lipps bunu artıq etmiş və beləliklə şairin ifadəsini müəyyən mənada izah etmişdir. O, deyir (S. 87): «Biz başa düşürük ki, Heine demək istəyir: qəbul ailəvi olub, yəni milyonçuluğun acı dadı üzündən xoş cəhətlər qazanmağa adət olunmayan məlum növdən olub.» Hirsch-Hyacinth-in nitqinə bəlkə də daha yaxşı uyğun gələn başqa bir ifadə formasını qəbul etsək, bu mənanı dəyişmərik: «Rothschild mənimlə tamamilə özünə bərabər biri kimi, tamamilə ailəvi rəftar etdi, yəni milyonçunun bacardığı qədər.» «Varlı adamın təvazökarlığı onu öz üzərində hiss edən üçün həmişə nə isə xoşagəlməz cəhət daşıyır» — deyə biz əlavə edərdik.

Fikrin bu və ya digər eyni dəyərli ifadəsində qalsaq da, görürük ki, irəli sürdüyümüz sual artıq həll olunub. Bu nümunədə zarafat xarakteri fikrə bağlı deyil. Heinenin Hirsch-Hyacinth-in ağzına qoyduğu söz doğru və kəskin ağıllı bir müşahidədir; bu, danılmaz acılığı olan bir müşahidədir və belə böyük sərvət qarşısında kasıb adam üçün asan başa düşüləndir, lakin biz onu zarafat adlandırmağa cürət etməzdik. Tərcümə zamanı şairin ifadəsini yaddan çıxara bilməyən hər hansı bir adam fikrin özünün də zarafatlı olduğunu desə, ona tərcümədə itmiş zarafat xarakterinin etibarlı meyarını göstərə bilərik. Hirsch-Hyacinthin nitqi bizi ucadan güldürürdü, Lippsin və ya bizim versiyamızın məna baxımından dəqiq tərcüməsi bizi məmnun edə bilər, düşünməyə vadar edə bilər, amma bizi güldürə bilməz.

1) Eyni zarafat bizi başqa bir yerdə də məşğul edəcək və orada Lippsin təqdim etdiyi, bizim də ona qoşulduğumuz tərcüməsinə bir düzəliş etmək üçün fürsət tapacağıq; lakin bu düzəliş aşağıdakı müzakirələri pozmağa qadir deyil.

Əgər bizim nümunəmizin zarafat xarakteri fikrə bağlı deyilsə, onda onu formada, ifadənin sözlərində axtarmaq lazımdır. Bu ifadənin xüsusiyyətlərini öyrənməyimiz kifayətdir ki, bu zarafatın söz və ya ifadə texnikası adlandırıla bilən və zarafatın mahiyyəti ilə sıx əlaqədə olması lazım olan şeyi qavrayaq, çünki zarafatın xarakteri və təsiri onun başqa bir şeylə əvəz edilməsi ilə yox olur. Əslində, zarafatın dil formasına bu qədər əhəmiyyət verdikdə müəlliflərlə tam uyğunluq içindəyik. Məsələn, K. Fischer (s. 72) deyir: «Əvvəlcə hökmü zarafata çevirən sadəcə formadır və burada insan Jean Paulun bir sözünü xatırlayır, həmin söz də zarafatın bu təbiətini eyni ifadə ilə izah edir və sübut edir: „Sadəcə yerləşmə bu qədər qalib gəlir, istər döyüşçü, istər cümlələr olsun.“»

Bu zarafatın «texnikası» nədən ibarətdir? Bizim versiyamızda fikrlə nə baş verib ki, onun üzərindən ürəkdən güldüyümüz zarafat yaranıb? Şairin mətni ilə bizim versiyamızın müqayisəsi göstərir ki, iki şey baş verib. Birincisi, əhəmiyyətli bir qısalma baş verib. Zarafatda olan fikri tam ifadə etmək üçün «R. mənimlə tam özününkülər kimi, tam ailəvi münasibətdə rəftar etdi» sözlərinə ən qısa şəkildə sıxılmış bir əlavə cümlə artırmalı idik: yəni bir milyonçunun bunu bacardığı qədər, və sonra hələ də izahedici bir əlavəyə ehtiyac hiss etdik. Şairin mətnində isə çox daha qısadır: «A. R. mənimlə tam özününkülər kimi, tam famillionär rəftar etdi.» Ailəvi rəftarı təsdiqləyən ikinci cümlənin birinci cümləyə əlavə etdiyi bütün məhdudiyyət zarafatda itib.

Amma tamamilə bir əvəz olmadan deyil, hansından ki, onu bərpa etmək olar. İkinci bir dəyişiklik də baş vermişdir. Zarafatın mətnindəki fikrin zarafatsız ifadəsindəki «familiär» sözü «famillionär» formasına çevrilmişdir və şübhəsiz, zarafat xarakteri və zarafatın gülüş effekti məhz bu söz quruluşundan asılıdır. Yeni yaranan söz öz başlanğıcı ilə birinci cümlənin «familiär» sözü ilə, öz son hecaları ilə ikinci cümlənin «Millionär» sözü ilə üst-üstə düşür; o, sanki ikinci cümlədən «Millionär» tərkib hissəsini, nəticədə bütün ikinci cümləni təmsil edir və bizə zarafat mətnində buraxılmış ikinci cümləni təxmin etmək imkanı verir. Onu «familiär» və «Millionär» komponentlərindən ibarət qarışıq quruluş kimi təsvir etmək lazımdır və insan bu iki sözdən onun yaranmasını qrafik olaraq canlandırmağa təşəbbüs göstərə bilər.¹

Famili är Millionär Famillionär

Lakin fikri zarafata çevirən prosesi, əvvəlcə çox fantaziyalı görünə bilən, lakin buna baxmayaraq, mövcud nəticəni tam dəqiq verən aşağıdakı şəkildə təsəvvür etmək olar: «A. R. mənimlə tamamilə ailəvi münasibətdə rəftar etdi, yəni milyonçunun bacardığı qədər.»

1) Lippsin köçürməsi üçün də tamamilə eyni şey keçərlidir.

2) Hər iki sözün ortaq hecaları burada, hər iki sözün xüsusi tərkib hissələrinin fərqli növlərinə zidd olaraq, qalın şriftlə çap edilmişdir. Tələffüzdə demək olar ki, nəzərə çarpmayan ikinci «l» təbii ki, nəzərə alınmamışdır. İki sözün bir neçə hecadakı uyğunluğunun zarafat texnikasına qarışıq sözün yaradılması üçün səbəb təqdim etməsi aydındır.

İndi bu cümlələrə boğucu bir qüvvənin təsir etdiyini təsəvvür edin və qəbul edin ki, ikinci cümlə hər hansı səbəbdən daha az müqavimət göstərən olsun. Bu halda o, yox olacaq; onun əhəmiyyətli tərkib hissəsi, «Millionär» sözü, boğulmaya qarşı müqavimət göstərməyə qadir olduğu üçün, sanki birinci cümləyə yapışdırılacaq, bu cümlənin ona çox bənzər elementi olan «familiär» sözü ilə birləşəcək və məhz ikinci cümlənin əsasını xilas etmək üçün təsadüfən verilmiş bu imkan, digər əhəmiyyətsiz tərkib hissələrinin məhvinə şərait yaradacaq. Beləliklə, zarafat yaranır: «R. mənə tamamilə famillionär rəftar etdi.»

(mili) (är)

Bu cür sıxlaşdırma qüvvəsindən, ki, bizə məlum deyil, kənara çıxaraq, zarafatın yaranma prosesini, yəni bu halda zarafat texnikasını, əvəzləmə ilə birlikdə sıxlaşdırma kimi təsvir edə bilərik; bizim nümunəmizdə isə əvəzləmə qarışıq sözün yaradılmasından ibarətdir. Bu «famillionär» adlı qarışıq söz, tək başına anlaşılmaz olsa da, içində yerləşdiyi kontekstdə dərhal başa düşülür və mənalı kimi qəbul edilir; indi o, zarafatın gülməyə məcbur edici təsirinin daşıyıcısıdır, lakin bu təsirin mexanizmi zarafat texnikasının açılması ilə bizə heç də aydınlaşmır. Dil üzərində aparılan sıxlaşdırma prosesi, qarışıq söz vasitəsilə əvəzləmə necə həzz yarada və gülməyə məcbur edə bilər? Görürük ki, bu, başqa bir məsələdir və onun həllini, ona giriş yolu tapana qədər təxirə sala bilərik. Hazırda biz zarafat texnikası üzərində qalacağıq.

Zarafat texnikasının onun mahiyyətini dərk etmək üçün əhəmiyyətsiz ola bilməyəcəyi barədə gözləntimiz bizi əvvəlcə araşdırmağa sövq edir: görəsən, Heinenin «famillionär»i kimi qurulmuş başqa zarafat nümunələri varmı? Belə nümunələr çox deyil, amma qarışıq söz yaratma xüsusiyyəti ilə seçilən kiçik bir qrup təşkil etmək üçün kifayət qədərdir. Heine özü «milyoner» sözündən ikinci bir zarafat çıxarmış, sanki özünü kopyalayaraq «milyonarr»dan danışmışdır (İdealar, XIV bölüm); bu, «milyoner» və «axmaq» sözlərinin şəffaf şəkildə birləşdirilməsidir və ilk nümunəyə çox bənzər şəkildə, boğulmuş yan fikri ifadə edir.

Mənə məlum olan digər nümunələr: Berlinlilər şəhərlərindəki müəyyən bir quyunu — tikintisi baş bələdiyyə rəisi Forckenbeckə çox narazılıq gətirmiş quyunu — «Forckenbecken» adlandırırlar; bu adlandırmadan zarafat xarakterini əsirgəmək olmaz, baxmayaraq ki, «quyu» sözü adla ortaq cəhət tapmaq üçün əvvəlcə az işlənən «hovuz» (Becken) sözünə çevrilməli idi. — Avropanın pis zarafatı bir zamanlar Leopold adlı bir hökmdarı, həmin dövrdə Cleo adlı bir xanımla olan münasibətlərinə görə Cleopold adlandırmışdı; bu, şübhəsiz bir sıxlaşdırma nəticəsidir və indi yalnız bir hərf sərfi ilə incitici bir eyhamı həmişə təzə saxlayır. — Xüsusi adlar ümumiyyətlə zarafat texnikasının bu işlənməsinə asanlıqla məruz qalır: Vyanada Salinger adlı iki qardaş var idi, onlardan biri birja vasitəçisi idi. Bu, bir qardaşı «Sensalinger» adlandırmaq üçün fürsət yaratdı, digərini isə fərqləndirmək üçün xoşagəlməz «Scheusalinger» adlandırması qəbul edildi. Bu, rahat və əlbəttə ki, zarafat idi; bunun haqlı olub-olmadığını bilmirəm. Zarafat adətən buna çox əhəmiyyət verməz.

Aşağıdakı sıxlaşdırma zarafatı mənə danışıldı: Hələ indiyədək xaricdə şən həyat sürmüş bir gənc kişi uzun müddət yoxluqdan sonra burada yaşayan bir dostunu ziyarət edir, dost isə təəccüblə ziyarətçinin əlindəki toy üzüyünü görür. Nə? qışqırır o, Siz evlisiniz? Bəli, cavab gəlir: Trauring, aber wahr (bu, «toy üzüyü» deməkdir, lakin səslənməsi «Traurig, aber wahr» — «kədərli, amma doğrudur» ifadəsinə bənzəyir). Zarafat əla; «Trauring» sözündə iki komponent, yəni Ehering (toy üzüyü) sözünün Trauringə çevrilməsi və Traurig, aber wahr (Kədərli, amma həqiqət) cümləsi birləşir.

Burada zarafatın təsirinə o məsələ mane olmur ki, qarışıq söz əslində «famillionär» kimi başa düşülməyən, əks halda mövcud ola bilməyən bir qurğu deyil, əksinə, sıxlaşdırılmış iki elementdən biri ilə tamamilə üst-üstə düşür.

«famillionär»-ə tamamilə analog olan bir zarafata mən özümdə söhbət zamanı təsadüfən material təqdim etmişəm. Mən bir xanıma bir tədqiqatçının böyük xidmətlərindən danışdım, onu haqsız yerə tanınmayan biri hesab edirəm. «Amma bu adam axı abidəyə layiqdir», dedi o. «Mümkündür ki, bir gün onu əldə etsin», cavab verdim, «amma hazırda onun uğuru çox azdır». «Monument» (abidə) və «momentan» (hazırda) ziddiyyətlərdir. Xanım indi ziddiyyətləri birləşdirir: Deməli, ona «monumentan» (monument və momentan sözlərinin qarışığı) bir uğur arzulayaq.

Eyni mövzunun ingilis dilində əla işlənməsinə (A. A. Brill, Freuds Theory of wit, Journal of abnormal Psychology 1911) mən eyni sıxlaşdırma mexanizmini göstərən, bizim «famillionär»-ə bənzəyən bir neçə xarici dil nümunəsini borcluyam.

İngilis müəllifi de Quincey, Brillin danışdığına görə, bir yerdə qeyd etmişdir ki, yaşlı adamlar «anecdotage»-ə (xatirə danışmağa) düşməyə meyllidirlər. Söz qismən üst-üstə düşən anecdote (xatirə) və dotage (uşaqcasına boşboğazlıq) sözlərindən əridilmişdir.

Brill bir dəfə anonim qısa hekayədə Milad mövsümünü «the alcoholidays» (alkol-bayramları) kimi adlandırılmış tapdı. Eyni əridilmə alcohol (alkol) və holidays (bayramlar) sözlərindən.

Flaubert qədim Kartacada baş verən məşhur romanı Salammböni nəşr etdirdikdən sonra, Sainte-Beuve onu həddindən artıq xırdaçı təfərrüat təsvirinə görə Carthaginoiserie (Kartaca-çinişə) adlandıraraq alay etdi: Carthaginois (Kartacalı) və chinoiserie (çinişə).

Bu qrupun ən əla zarafat nümunəsi Avstriyanın ilk şəxslərindən birinə aiddir, o, əhəmiyyətli elmi və ictimai fəaliyyətdən sonra indi dövlətdə ali vəzifə tutur. Mən bu şəxsə aid edilən və həqiqətən də hamısı eyni xarakter daşıyan zarafatları bu tədqiqatlar üçün material kimi istifadə etmək azadlığını özümə götürdüm, əsasən ona görə ki, daha yaxşısını əldə etmək çətin olardı.

N. bəy bir gün bir yazıçının şəxsiyyətinə diqqət yetirir, o, Vyana gündəlik qəzetində dərc etdirdiyi həqiqətən çox maraqsız məqalələr silsiləsi ilə məşhurlaşmışdır. Məqalələr ümumilikdə Napoleonun Avstriya ilə münasibətlərindən kiçik epizodları nəql edir. Müəllif qırmızı saçlıdır. N. bəy adını eşidən kimi soruşur: Bu, Napoleonidlərin tarixi boyunca uzanan qırmızı Fadiyan deyilmi?

1) Mənim buna haqqım varmı? Heç olmasa, bu şəhərdə (Viyana) hamıya məlum olan və hər kəsin dilində rast gəlinən bu zarafatları heç bir indiskresiya (sirrin yayılması) nəticəsində öyrənməmişəm. Onlardan bir neçəsini Ed. Hanslik «Neue Freie Presse» qəzetində və öz avtobioqrafiyasında ictimaiyyətə təqdim etmişdir. Şifahi ənənə nəticəsində qaçılmaz olan və digərlərinə toxunmuş ola biləcək təhriflərə görə üzr istəyirəm:

Bu zarafatın texnikasını tapmaq üçün ona elə bir reduksiya üsulunu tətbiq etməliyik ki, ifadənin dəyişdirilməsi ilə zarafatı ləğv etsin və yerinə, yaxşı zarafatdan qətiyyətlə çıxarmaq mümkün olan ilkin tam mənanı geri qaytarsın. Qırmızı Fadianlı cənab N.-nin zarafatı iki komponentdən yaranmışdır: yazıçı haqqında rədd edici hökm və Götenin «Wahlverwandtschaften» romanında «Ottilienin gündəliyindən» çıxarışları təqdim etmək üçün işlətdiyi məşhur bənzətməyə dair xatirədən.¹ Narazı tənqid belə səslənmiş ola bilər: Deməli, Avstriyada Napoleon haqqında sonsuz və daim təkrar-təkrar yalnız maraqsız feyetonlar yazmağı bacaran adam budur! Bu ifadə heç də zarafatlı deyil. Götenin gözəl bənzətməsi də zarafatlı deyil və əlbəttə ki, bizi güldürməyə heç də uyğun deyil. Yalnız bu ikisi bir-biri ilə əlaqələndirildikdə və xüsusi sıxlaşdırma və birləşmə prosesinə məruz qaldıqda zarafat yaranır, üstəlik, birinci dərəcəli zarafat.²

Maradsız tarixçi haqqında təhqiredici hökm ilə «Wahlverwandtschaften» əsərindəki gözəl bənzətmə arasındakı əlaqə, burada hələ aydın izah edə bilmədiyim səbəblərə görə, bir çox oxşar hallarda olduğundan daha sadə olmayan bir yolla qurulmuş olmalıdır. Təxminən həqiqi gedişatı aşağıdakı konstruksiyayla əvəz etməyə çalışacağam. Əvvəlcə cənab N.-də eyni mövzunun daimi təkrar olunması elementi «Wahlverwandtschaften»dakı məlum yerə dair zəif bir xatirə oyatmış ola bilər; bu yer, əslində, çox vaxt səhvən «qırmızı ip kimi çəkilir» sözləri ilə sitat gətirilir. Təmsilin «qırmızı ipi» artıq ilk cümlənin ifadəsinə dəyişdirici təsir göstərir, çünki təsadüfi şərait nəticəsində təhqir olunan da qırmızı, yəni qırmızı saçlıdır. Bu belə səslənə bilərdi: Deməli, bu qırmızı adam Napoleon haqqında maraqsız feyetonları yazan elə odur. İndi isə hər iki hissənin sıxlaşdırılmasını nəzərdə tutan proses müdaxilə etdi. Eyni «qırmızı» elementinin bərabərliyində ilk dayaq nöqtəsini tapmış olan həmin prosesin təzyiqi altında «maraqsız» sözü «ip» sözünə uyğunlaşdı və «fad» (yavan, maraqsız) sözünə çevrildi; nəticədə iki komponent zarafatın ifadəsinə birləşə bildi, burada bu dəfə sitat, əlbəttə ki, əvvəlcə tək başına mövcud olan təhqiredici hökmdən daha çox rol oynayır.

1) «Biz ingilis donanmasında xüsusi bir quruluş haqqında eşidirik. Kral donanmasının bütün kəndirləri, ən qalından ən nazikə qədər, elə toxunmuşdur ki, bütün toxuculuqdan keçən qırmızı ipi, hər şeyi sökmədən çıxarmaq mümkün deyil və ən kiçik parçaların belə tacın mülkü olduğunu göstərir. Eyni şəkildə Ottilienin gündəliyi boyunca hər şeyi birləşdirən və bütününü təyin edən meyl və bağlılıq ipi uzanır.» (Sophia nəşrinin 20-ci cildi, səh. 212.)

2) Bu müntəzəm təkrar olunan müşahidənin zarafatın oyunlu hökm olması iddiası ilə nə qədər az uyğun gəldiyini yalnız işarə etmək kifayətdir.

«Deməli, bu qırmızı adam N. haqqında fad (maraqsız) şeyləri yazan elə odur. Qırmızı ip, hər şeyin içindən keçir. Bu, N.-in tarixinin içindən keçən qırmızı Fadian deyilmi?»

Bu təsvirin həm əsaslandırmasını, həm də düzəlişini mən sonrakı bir bölmədə verəcəyəm, əgər bu zarafatı yalnız formal deyil, başqa nöqteyi-nəzərlərdən də təhlil etməyə icazə verilərsə. Lakin bu təsvirdə nə qədər şübhəli məqam olsa da, burada sıxlaşdırmanın baş verdiyi faktı şübhə altına alına bilməz. Sıxlaşdırmanın nəticəsi bir tərəfdən yenə də əhəmiyyətli qısalma, digər tərəfdən isə nəzərəçarpan qarışıq söz yaradılması əvəzinə, hər iki komponentin tərkib hissələrinin bir-birinə nüfuz etməsidir. «Qırmızı Fadian» həmişə sadəcə təhqiredici söz kimi mövcud ola bilər; bizim halda bu, əlbəttə ki, sıxlaşdırma məhsuludur.

Əgər bu yerdə hansısa oxucu ona zarafatdan zövq almağı məhv etmək təhlükəsi yaradan, lakin bu zövqün mənbəyini izah edə bilməyən bir baxış tərzinə qarşı narazı olsa, mən ondan əvvəlcə səbr istəyərdim. Biz hələ zarafatın texnikası mərhələsindəyik; onun tədqiqi, əgər kifayət qədər genişləndirilsə, açıqlamalar vəd edir.

Son nümunənin təhlili bizi hazırlayır ki, əgər sıxlaşdırma prosesinə digər nümunələrdə də rast gəlsək, boğulmuşun əvəzi qarışıq söz düzəltməsi ilə deyil, ifadənin başqa bir dəyişdirilməsi ilə də verilə bilər. Bu başqa tipli əvəzləmənin nədən ibarət ola biləcəyini, N. bəyin digər zarafatlarından öyrənək.

«Mən onunla tête-à-bête getdim.» Bu zarafatı sadələşdirməkdən asan heç nə yoxdur. Aydındır ki, o zaman yalnız belə demək olar: Mən X. ilə tête-à-tête getdim və X. axmaq bir heyvandır (bête).

Hər iki cümlə zarafatlı deyil. Və ya bir cümləyə sıxılmış halda: Mən axmaq heyvan olan X. ilə tête-à-tête getdim — bu da eyni dərəcədə zarafatsızdır. Zarafat yalnız «axmaq heyvan» buraxıldıqda və əvəzində birinci «tête»nin «t»si «b»yə çevrildikdə yaranır; bu cüzi dəyişiklikdə əvvəl boğulmuş «heyvan» (bête) yenə də ifadəyə çıxır. Bu zarafat qrupunun texnikasını cüzi dəyişikliklə sıxlaşdırma kimi təsvir etmək olar və hiss edirik ki, dəyişiklik nə qədər cüzi olarsa, zarafat bir o qədər yaxşı olacaq.

Başqa bir zarafatın texnikası da buna çox bənzəyir, baxmayaraq ki, sadə deyil. Cənab N. bir nəfər haqqında, onun bəzi cəhətləri tərifə layiq, çoxlu cəhətləri isə qınamağa dəyər olan şəxs haqqında qarşılıqlı söhbətdə deyir: Bəli, təkəbbür onun dörd Axilles dabanından biridir.

1) Eyni zarafat sözünün bundan əvvəl H. Hei tərəfindən yaradıldığı deyilir. Alfred de Musset haqqında olan bir məqalə.

Burada azca dəyişiklik ondan ibarətdir ki, qəhrəmanda belə etiraf etməli olduğumuz bir Axilles dabanı əvəzinə dörd daban iddia olunur. Dörd daban isə, yəni dörd ayaq, yalnız heyvanda olur. Beləliklə, zarafatda sıxlaşdırılmış iki fikir belə olmuşdur: «Y. təkəbbürü istisna olmaqla, əla bir insandır; amma mən onu yenə də sevmirəm, o, insandan çox heyvana bənzəyir.»

Eyni dərəcədə, lakin çox daha sadə olan başqa bir zarafat, ailə dairəsində doğulduğu anda (in statu nascendi) eşitdiyim bir nümunədir. İki qardaşdan, gimnaziya şagirdlərindən biri əla, digəri isə orta dərəcəli şagird idi. İndi nümunəvi oğlana da məktəbdə bir hadisə baş gəlir, anası bu hadisənin daimi bir pisləşmənin başlanğıcı ola biləcəyi narahatlığını ifadə etmək üçün məsələni gündəmə gətirir. İndiyə qədər qardaşı tərəfindən kölgədə qalmış oğlan bu fürsətdən razılıqla istifadə edir. Bəli, deyir, Karl dörd ayaq üstə geri gedir.

Burada dəyişiklik, digərinin də öz hökmünə görə geri getdiyini təsdiqləyən kiçik bir əlavədədir. Lakin bu dəyişiklik öz işi üçün ehtiraslı bir müdafiəni təmsil edir və əvəz edir: Ümumiyyətlə, onun məktəbdə daha yaxşı nəticə göstərdiyi üçün məndən çox ağıllı olduğuna inanmamalısınız. O, sadəcə axmaq bir heyvandır, yəni məndən çox daha axmaqdır.

Sıxlaşdırmanın cüzi dəyişiklik ilə uğurlu başqa bir nümunəsini cənab N.-nin digər çox tanınmış zarafatı verir: o, ictimai həyatda duran bir şəxsiyyət haqqında demişdi ki, onun böyük gələcəyi geridə qalıb. Zarafatın hədəfi cavan bir kişi idi ki, mənşəyinə, tərbiyəsinə və şəxsi keyfiyyətlərinə görə vaxtilə böyük bir partiyanın rəhbərliyini öz üzərinə götürmək və onun başında hakimiyyətə çatmaq üçün çağırılmış görünürdü. Lakin zamanlar dəyişdi, partiya hakimiyyət qurmaq qabiliyyətini itirdi və indi öncədən görmək olardı ki, onun rəhbəri olmaq taleyində olan adam da heç nəyə nail olmayacaq. Bu zarafatı əvəz edə biləcək ən qısa, azaldılmış variant belə olardı: Bu adamın qarşısında böyük gələcək var idi, amma indi onunla iş bitib. «Var idi» sözü və ardınca gələn əlavə cümlə əvəzinə baş cümlədə kiçik bir dəyişiklik edilir: «qarşısında» sözü əksi ilə, «arxasında» sözü ilə əvəz olunur.¹

1) Bu nümunənin texnikasının mürəkkəbliklərindən biri də odur ki, buraxılmış təhqiri əvəz edən dəyişiklik, sonuncuya eyham (Anspielung) kimi səciyyələndirilməlidir, çünki o, yalnız bir nəticə prosesi vasitəsilə ona çatır. Burada texnikanı mürəkkəbləşdirən başqa bir məqam haqqında aşağıya baxın.

Cənab N. demək olar ki, eyni dəyişikliyə, öz təsərrüfatını idarə etməkdən başqa heç bir hüququ olmadan kənd təsərrüfatı naziri olmuş bir kavalerin barəsində də əl atdı. İctimai fikir onu bu vəzifəyə həmişə təyin edilmiş ən az istedadlı adam kimi tanımaq imkanı tapmışdı. Amma o, vəzifəsindən istefa verib öz kənd təsərrüfatı maraqlarına qayıtdıqda, Herr N. onun haqqında belə dedi: O, Kinsinnat kimi, kotanın qarşısına qayıtdı.

Kənd təsərrüfatından vəzifəyə çağırılmış Roma vətəndaşı, kotanın arxasındakı yerini yenidən tutdu. Həmin vaxtlar da, indi də kotanın qarşısında yalnız — öküz gedirdi.

Karl Kraus bir «revolver jurnalisti» haqqında onun Orientexpreßzug (Şərq ekspresi) ilə Balkan ölkələrindən birinə getdiyini bildirəndə də incə dəyişikliklə uğurlu sıxlaşdırma var. Şübhəsiz, bu sözdə «Orientexpreßzug» (Şərq ekspresi) və «Erpressung» (şantaj) bir-birinə qovuşur. Kontekstə görə «Erpressung» elementi yalnız feilin tələb etdiyi «Orientexpreßzug»un dəyişikliyi kimi özünü göstərir. Bu zarafat çap xətasını imitasiya etdiyi üçün bizim üçün başqa bir maraq da kəsb edir.

1) Bu zarafatın texnikasında daha bir amil rol oynayır ki, onu sonraya saxlayıram. Bu, dəyişikliyin məzmun xarakteri (əksinə təsvir, mənasızlıq) ilə bağlıdır. Zarafat texnikası eyni anda bir neçə vasitədən istifadə etməyə heç nə mane olmur, lakin biz onları yalnız növbə ilə öyrənə bilərik.

Bu nümunələr sırasını başqaları ilə asanlıqla artıra bilərdik, amma məncə, ikinci qrupun, yəni dəyişikliklə sıxlaşdırmanın texnikasının xarakterini dəqiq başa düşmək üçün yeni hallara ehtiyacımız yoxdur. İndi ikinci qrupu, texnikası qarışıq söz düzəltməklə sıxlaşdırma olan birinci qrupla müqayisə etsək, fərqlərin əsas olmadığını və keçidlərin axıcı olduğunu asanlıqla görərik. Qarışıq söz düzəltmə də, dəyişiklik də əvəzedici formalaşma anlayışına tabe olur və istəsək, qarışıq söz düzəltməni də ikinci element vasitəsilə əsas sözün dəyişikliyi kimi təsvir edə bilərik.

Lakin burada ilk dəfə dayanıb özümüzə sual verə bilərik: ədəbiyyatdan məlum olan hansı məqam bizim ilk nəticəmizlə tam və ya qismən üst-üstə düşür? Aydındır ki, Jean Paulun zarafatın ruhu adlandırdığı qısalıqla (yuxarıda bax. § 10). Qısalıq isə təkbaşına zarafat deyil, əks halda hər bir lakonizm zarafat olardı. Zarafatın qısalığı xüsusi bir təbiətə malik olmalıdır. Xatırlayırıq ki, Lipps zarafat qısalığının xüsusiyyətini daha yaxından təsvir etməyə çalışmışdır (bax. S. 10/11). Burada bizim araşdırmamız başlamış və sübut etmişdir ki, zarafatın qısalığı çox vaxt xüsusi bir prosesin nəticəsidir; bu proses zarafatın söz ifadəsində ikinci bir iz, yəni əvəzedici formalaşma buraxmışdır. Sıxlaşdırma prosesini geri qaytarmağı nəzərdə tutan azaltma üsulunun tətbiqi zamanı biz həmçinin görürük ki, zarafat yalnız sıxlaşdırma prosesinin yaratdığı söz ifadəsindən asılıdır. Təbii ki, indi bütün diqqətimiz bu qəribə və indiyə qədər demək olar ki, qiymətləndirilməmiş prosesə yönəlir. Biz hələlik onun vasitəsilə zarafatın bütün dəyərinin, zarafatın bizə gətirdiyi həzz qazancının necə yarana biləcəyini heç cür başa düşə bilmirik.

Bizim burada zarafat texnikası kimi təsvir etdiyimiz bənzər proseslər psixi hadisələrin başqa hansı bir sahəsində artıq məlum olubmu? Bəli, tək bir sahədə və görünüşdə olduqca uzaqda yerləşən bir sahədə. 1900-cü ildə mən bir kitab dərc etdirmişəm ki, onun adı («Die Traumdeutung») göstərdiyi kimi, yuxunun sirrini açmağa və onu normal psixi fəaliyyətin törəməsi kimi təqdim etməyə cəhd edir. Orada mən manifest, çox vaxt qəribə yuxu məzmununu ondan törəyən latent, lakin tamamilə düzgün yuxu düşüncələri ilə qarşı-qarşıya qoymağa əsas tapıram və latent yuxu düşüncələrindən yuxunu yaradan prosesləri, eləcə də bu çevrilmədə iştirak edən psixi qüvvələri araşdırmağa keçirəm. Çevrilmə proseslərinin bütününü mən yuxu işlənməsi adlandırıram və yuxu işlənməsinin bir parçası kimi, zarafat texnikasındakı ilə ən böyük oxşarlığı göstərən, qısalığa gətirən və eyni xarakterli əvəzedici formalaşmalar yaradan bir sıxlaşdırma prosesini təsvir etmişəm. Hər kəs öz yuxularından olan xatirələr vasitəsilə yuxularda görünən şəxslərin və hətta obyektlərin qarışıq formalaşmalarını tanıyır; bəli, yuxu həmçinin sözlərin belə formalaşmalarını yaradır ki, bunlar sonra təhlildə parçalana bilər (məsələn, Autodidasker = Autodidakt + Lasker [«Die Traumdeutung», 1900, S. 206]).! Digər hallarda isə, hətta daha tez-tez, yuxunun sıxlaşdırma işi qarışıq törəmələr deyil, başqa mənbədən gələn bir əlavə və ya dəyişiklik istisna olmaqla, bir obyektə və ya şəxsə tamamilə bənzəyən obrazlar yaradır, yəni cənab N.-nin zarafatlarındakı kimi modifikasiyalar. Biz burada da, orada da eyni psixi prosesin qarşısında olduğumuza şübhə edə bilmərik; bu prosesi eyni nəticələr vasitəsilə tanıya bilərik. Zarafat texnikası ilə yuxu işlənməsi arasındakı belə geniş analojiya, şübhəsiz, birincisinə olan marağımızı artıracaq və zarafat ilə yuxunun müqayisəsindən zarafatın izahına aid çox şey əldə edəcəyimiz ümidini bizdə oyadacaq. Lakin biz bu işə girişməkdən çəkinirik, çünki zarafat texnikasını yalnız çox az sayda zarafatda araşdırdığımızı, buna görə də özümüzü onun rəhbərliyinə təslim etmək istədiyimiz analojiyanın davam edib-etməyəcəyini bilmədiyimizi deyirik. Beləliklə, biz yuxu ilə müqayisədən uzaqlaşır və zarafat texnikasına qayıdırıq, tədqiqatımızın bu nöqtəsində, sanki, sonradan yenidən götürəcəyimiz bir ipi boşluğa salırıq.

1) Ges. Werke, Bd. II/III.

Növbəti olaraq öyrənmək istədiyimiz şey, sıxlaşdırma prosesinin əvəzləmə ilə bütün zarafatlarda aşkar edilə bilib-edilmədiyi, belə ki, onun zarafat texnikasının ümumi xarakteri kimi qəbul edilə bilib-edilmədiyi məsələsidir.

Burada xüsusi hallar üzündən yaddaşımda qalmış bir zarafat yadıma düşür. Gənc yaşlarımdakı böyük müəllimlərimdən biri, zarafatın qiymətini bilməyə qadir olmayan, biz də ondan heç vaxt öz zarafatını eşitməmişdik, bir gün gülərək instituta gəldi və əvvəllərdən daha istəklə şən əhval-ruhiyyəsinin səbəbini izah etdi. «Mən əla bir zarafat oxumuşam. Parisdəki bir salonda böyük J. J. Rousseaunun qohumu olması lazım gələn və həmin ad daşıyan gənc bir kişi təqdim edilmişdi. O, üstəlik, qırmızı saçlı idi. Lakin o, elə bacarıqsız davranmışdı ki, ev sahibəsi onu təqdim edən kişiyə tənqid kimi belə demişdi: „Vous m’avez fait connaitre un jeune homme roux et sot, mais non pas un Rousseau.“ (Mənə qırmızı saçlı və axmaq bir gənc təqdim etdiniz, lakin Rousseau deyil.)» Və o, yenidən güldü.

Bu, müəlliflərin nomenklaturasına görə səs zarafatıdır, üstəlik, aşağı keyfiyyətlidir, xüsusən adlarla oynayan bir zarafatdır, məsələn, Wallensteins Lager-dəki kapusinada zarafatı kimi, ki, məlumdur ki, o, Abraham a Santa Claranın üslubuna bənzədilib: «Läßt sich nennen den Wallenstein, ja freilich ist er uns allen ein Stein des Anstoßes und Ärgernisses».! (Wallenstein deyilir; bəli, əlbəttə, o, hamımız üçün büdrəmə və qıcıq daşıdır.)

Lakin bu zarafatın texnikası nədir?

Burada aydın olur ki, ümumi olduğunu bəlkə də sübut etmək istədiyimiz xarakter, ilk yeni halda artıq uğursuzluğa uğrayır. Burada buraxma yoxdur, demək olar ki, qısaltma da yoxdur. Zarafatın özündə xanım, düşüncələrimizə əsasən onun demək istədiyi demək olar ki, hər şeyi deyir. «Siz məni J. J. Rousseaunun qohumu, bəlkə də ruh qohumu barədə intizara qoydunuz, və baxın, bu, qırmızı saçlı axmaq bir oğlandır, roux et sot.» Mən burada əlbəttə bir əlavə, bir ara söz edə bilərdim, lakin bu azaltma cəhdi zarafatı ləğv etmir. O, qalır və «Rousseau» — «roux et sot» səsləşməsinə bağlıdır. Bu artıq sübut edir ki, əvəzedici formalaşma ilə sıxlaşdırma bu zarafatın yaranmasında heç bir iştirak etmir.

Amma başqa nə? Yeni azaltma cəhdləri mənə öyrədə bilər ki, zarafat Rousseau adı başqa bir adla əvəz olunana qədər davamlı qalır. Mən, məsələn, həmin yerə Racine sözünü qoyuram və dərhal xanımın tənqidi, əvvəlki kimi eyni dərəcədə mümkün olsa da, zarafatın bütün izlərini itirir. Bu artıq bilirəm ki, bu zarafatın texnikasını harada axtarmalıyam, amma onun ifadəsi haqqında hələ də tərəddüd edə bilərəm; aşağıdakı variantı sınamaq istəyirəm: Zarafatın texnikası, eyni sözün — adın — ikiqat istifadədə, bir dəfə bütün kimi, digər dəfə isə bir şarada olduğu kimi hecalara bölünmüş halda işlədilməsindədir.

1) Bu zarafatın, başqa bir amil sayəsində daha yüksək qiymətləndirməyə layiq olduğu, yalnız sonrakı bir yerdə göstərilə bilər.

Texnikası bu zarafatla eyni olan bir neçə nümunə gətirə bilərəm.

Eyni ikiqat istifadə texnikasına əsaslanan bir zarafatla bir İtalyan xanımın Napoleon Bonapartın nəzakətsiz sözünə qarşı qisas aldığı deyilir. O, saray balında, öz vətəndaşlarına işarə edərək ona dedi: «Tutti gli Italiani danzano si male» (Bütün italyanlar pis rəqs edirlər), o da cavab verdi: «Non tutti, ma buona parte.» (Hamısından deyil, amma yaxşı bir hissəsi). (Brill, göstərilən əsər)

(T. Vischer və K. Fischerə görə.) Berlində bir dəfə Antigona tamaşası oynanıldıqda, tənqidçilər tamaşanın antik xarakterdən məhrum olduğunu bildirdilər. Berlin zarafatı bu tənqidi aşağıdakı şəkildə mənimsədi: Antik? Oh, nee.

Həkim dairələrində analoji bir hecalara bölmə zarafatı məlumdur. Əgər gənc xəstələrdən birinə mastürbasiya ilə məşğul olub-olmadığı soruşulsaydı, əlbəttə ki, «O na, nie» (Oh, heç vaxt — bu, Onanie sözünün hecalara bölünməsidir) cavabından başqa bir cavab eşidilməzdi.

Üç nümunənin hamısında, bu janr üçün kifayət edən nümunələrdə, eyni zarafat texnikası var. Ad iki dəfə istifadə olunur: bir dəfə bütün kimi, digər dəfə isə hecalara bölünmüş halda; bu bölünmədə hecalar müəyyən başqa bir məna verir.

Eyni sözün bir dəfə bütöv, sonra isə hecalara bölünə bilən halda çoxqat işlənməsi sıxlaşdırmadan fərqli, bizə rast gəlmiş ilk texnika idi. Lakin qısa düşüncədən sonra bizə axışan nümunələrin bolluğundan təxmin etməliyik ki, yeni tapılmış texnika çətin ki, yalnız bu vasitə ilə məhdudlaşsın. Eyni sözü və ya eyni söz materialını bir cümlədə çoxqat işlətmək üçün, görünür, hələlik ümumiyyətlə nəzərdən keçirilə bilməyən sayda imkan var. Bütün bu imkanlar zarafatın texniki vasitələri kimi qarşımıza çıxacaqmı? Belə görünür; aşağıdakı zarafat nümunələri bunu sübut edəcək.

1) Bu zarafatların keyfiyyəti onda yatır ki, eyni zamanda xeyli yüksək dərəcəli başqa bir texniki vasitə də tətbiq olunmuşdur (aşağıya bax). — Burada, yeri gəlmişkən, zarafatın tapmaca ilə əlaqəsinə də diqqət çəkə bilərəm. Filosof Fr. Brentano elə bir növ tapmaca qoşmuşdur ki, onlarda tapılmalı olan az sayda heca bir sözdə birləşdirildikdə və ya bu və ya digər şəkildə toplandıqda başqa məna verir, məsələn: «… platan yarpağı mənə sezdirdi, sən hindliyə necə yazdırdığını, tələsik yazdırdığını?» Tapılmalı olan hecalar cümlə daxilində müvafiq qədər təkrar olunan «dal» dolğu sözü ilə əvəz edilir. Filosofun bir həmkarı yaşlı kişinin nişanlandığını eşidəndə zəkalı bir qisas alaraq soruşdu: «Daldaldal daldaldal?» (Brentano brennt-a-no?). Bu «dal» tapmacaları ilə yuxarıdakı zarafatlar arasında fərq nədir? Birincilərdə texnika şərt kimi verilir və ifadə tapılmalıdır, zarafatlarda isə ifadə bildirilir, texnika gizlədilir.

Eyni söz materialını götürüb yalnız onların düzülüşündə kiçik dəyişiklik etmək olar. Dəyişiklik nə qədər az olarsa, eyni sözlərlə müxtəlif mənanın ifadə edildiyi təəssüratı nə qədər tez yaranarsa, zarafat texniki baxımdan bir o qədər yaxşı olar.

D. Spitzer (Wiener Spaziergänge, II. Bd., S. 42): «X ailəsi geniş ayaqda yaşayır. Bir tərəfdən deyilir ki, kişi çox qazanıb və bu zaman bir az kənara qoyub, digər tərəfdən isə deyilir ki, qadın bir az kənara qoyub və bu zaman çox qazanıb.»

Birbaşa şeytanvari dərəcədə yaxşı zarafat! Və nə qədər az vasitə ilə hazırlanıb! «Çox qazanıb — bir az kənara qoyub» və «bir az kənara qoyub — çox qazanıb»; əslində bu, yalnız bu iki ifadənin yerini dəyişməkdir, bununla da kişi haqqında deyilən fikir qadın haqqında eyham vurulan fikirdən fərqlənir. Lakin burada da bu, həmin zarafatın bütün texnikası deyil.

«Eyni materialın çoxqat istifadəsi» anlayışını genişləndirdikdə, zarafat texnikası üçün zəngin bir imkan açılır: zarafatın yapışdığı söz və ya sözlər bir dəfə dəyişməz, digər dəfə isə kiçik bir modifikasiya ilə istifadə oluna bilər.

Məsələn, N. cənabının başqa bir zarafatı: O, özü yəhudi doğulmuş bir cənabdan yəhudi xasiyyəti haqqında nifrət dolu bir ifadə eşidir. «Hofrat cənabı,» deyir, «Sizin antesemitizminiz mənə məlum idi, antisemitizminiz isə mənim üçün yenidir.»

Burada yalnız bir hərf dəyişdirilib, onun modifikasiyası diqqətsiz tələffüz zamanı demək olar ki, sezilmir. Bu nümunə N. cənabının digər modifikasiya zarafatlarını xatırladır (bax: S. 21), lakin onlardan fərqli olaraq, burada sıxlaşdırma yoxdur; zarafatın özündə deyilməli olan hər şey deyilib. «Mən bilirəm ki, siz əvvəllər özünüz yəhudi idiniz; buna görə də məhz sizin yəhudilərə qarşı söyüş söyməyiniz məni təəccübləndirir.»

Belə bir modifikasiya zarafatının əla nümunəsi həm də məşhur «Traduttore — Traditore!» nidasıdır.

Hər iki sözün demək olar ki, eyni olan oxşarlığı, tərcüməçini müəllifinə qarşı cinayətkar edən zərurətin çox təsirli təsvirini verir.

1) Oliver Wendell Holmesun Brill tərəfindən qeyd olunan, çox gözəl olan zarafatında olduğu kimi: «Pulda etimad etmə, amma pulunu etimad hesabına qoy». Burada baş verməyən bir ziddiyyət elan olunur. Cümlənin ikinci hissəsi bu ziddiyyəti geri götürür. Əlavə olaraq, bu cür texnikaya malik zarafatların tərcümə olunmazlığına yaxşı nümunədir.

2) Brill tamamilə analoq olan bir dəyişiklik zarafatını sitat gətirir: Amantes amentes (Aşıqlar — axmaqlar).

Bu zarafatlarda mümkün olan incə dəyişikliklərin müxtəlifliyi o qədər böyükdür ki, heç biri digərinə tamamilə bənzəmir.

Burada hüquq imtahanında baş verdiyi deyilən bir zarafat var! Namizəd Corpus juris-in bir yerini tərcümə etməlidir. «Labeo ait».... Mən düşürəm, deyir o... Siz düşürsünüz, mən deyirəm, müəllim cavab verir və imtahan bitir. Böyük hüquqşünasın adını, üstəlik yanlış xatırlanmış bir lüğət sözü ilə qarışdıran adam, əlbəttə, bundan yaxşısına layiq deyil. Amma zarafatın texnikası, imtahan verilən şəxsin cəzası olaraq müəllim tərəfindən, imtahan verilən şəxsin bilməməsini sübut edən demək olar ki, eyni sözlərin istifadəsindədir. Zarafat əlavə olaraq «cəld cavab»ın nümunəsidir; bunun texnikası, göstəriləcəyi kimi, burada izah ediləndən çox fərqlənmir.

Sözlər plastik bir maddədir, onlarla hər cür iş görmək olar. Bəzi sözlər var ki, müəyyən istifadə hallarında, digər kontekstlərdə hələ də sahib olduqları ilkin tam mənanı itirmişlər. Lichtenbergin bir zarafatında, məhz solmuş sözlərin tam mənasını yenidən qazanmalı olduqları hallar seçilmişdir.

«Necəsən?» kor olan topaldan soruşdu. «Gördüyünüz kimi», topal olan kora cavab verdi.

Alman dilində elə sözlər də var ki, müxtəlif mənalarda tam və boş götürülə bilər, üstəlik yalnız bir deyil, bir neçə mənada. Çünki eyni kökdən gələn iki müxtəlif törəmə, biri tam mənalı bir sözə, digəri isə solmuş bir sonluq və ya şəkilçiyə inkişaf etmiş ola bilər və hər ikisi tamamilə eyni səslənə bilər. Tam bir söz ilə solmuş bir heca arasındakı eyni səsli olma təsadüfi də ola bilər. Hər iki halda zarafat belə dil materialı hallarından fayda əldə edə bilər.

Məsələn, Schleiermacherə belə bir zarafat nisbət edilir ki, bu, bizə bu cür texniki vasitələrin demək olar ki, təmiz nümunəsi kimi vacibdir: Qısqanclıq, əziyyət yaradan şeyi həvəslə axtaran bir ehtirasdır.

Bu, şübhəsiz, zarafatlıdır, lakin zarafat kimi elə də güclü deyil. Burada, başqa zarafatların təhlili zamanı bizi çaşdırmağa qadir olan çoxlu amillər aradan qalxır, çünki biz onların hər birini ayrı-ayrılıqda araşdırırıq. Sözlərdə ifadə olunan fikir dəyərsizdir; o, hər halda qısqanclığın çox qeyri-kafi bir tərifini verir. «Mənasızlıqda məna», «gizli məna», «təəccüb və aydınlanma» barədə söhbət belə ola bilməz. Təsəvvür ziddiyyətini ən böyük səylə belə aşkar etmək mümkün deyil; sözlər və onların ifadə etdiyi məna arasındakı ziddiyyəti yalnız böyük bir məcburiyyətlə tapmaq olar. Qısalmadan heç bir əsər-əlamət yoxdur; əksinə, mətn uzunçuluq təəssüratı yaradır. Və buna baxmayaraq, bu, zarafatdır, özü də çox mükəmməl zarafatdır. Onun yeganə diqqətçəkən cəhəti eyni zamanda elə cəhətdir ki, onun aradan qaldırılması ilə zarafat yox olur, yəni burada eyni sözlər çoxqat istifadəyə məruz qalır. Onda bu zarafatı sözlərin bir dəfə tam, digər dəfə isə parçalanmış şəkildə istifadə edildiyi (Rousseau, Antigone kimi) alt bölməyə, yoxsa söz hissələrinin tam və solğun mənasının müxtəlifliyi yaratdığı o biri alt bölməyə aid etmək arasında seçim edə bilərik. Bundan başqa, zarafatın texnikası üçün nəzərə çarpan yalnız bir amil daha var. Burada qeyri-adi bir əlaqə qurulmuş, qısqanclıq öz adı vasitəsilə, sanki öz-özü ilə təyin edilməklə, bir növ vahidləşdirmə həyata keçirilmişdir. Burada eşidəcəyimiz kimi, bu da zarafatın bir texnikasıdır. Deməli, bu iki amil, nitqə axtarılan zarafat xarakterini vermək üçün tək başına kifayət etməlidir.

İndi eyni sözün «çoxqat istifadəsi»nin müxtəlifliyinə daha da dalsaq, birdən-birə qarşımızda «ikimənalı» və ya «söz oyunu»nun, zarafatın texnikası kimi artıq ümumiyyətlə məlum və qiymətləndirilmiş formalarının olduğunu qeyd edirik. Zarafat haqqında ən səthi məqalədən götürə biləcəyimiz bir şeyi yenidən kəşf etmək üçün niyə özümüzü yormuşuq? Özümüzü haqlı çıxarmaq üçün ilkin olaraq yalnız onu qeyd edə bilərik ki, dil ifadəsinin eyni fenomenində biz başqa bir tərəfi önə çıxarırıq. Müəlliflərdə zarafatın «oyunlu» xarakterini sübut etməli olan şey, bizdə «çoxqat istifadə» nöqtəi-nəzərinə düşür.

Çoxqat işlənmənin ikimənalılıq kimi yeni, üçüncü qrupda birləşdirilə bilən sonrakı halları asanlıqla yarımqruplara bölünür; lakin bu yarımqruplar bir-birindən mühüm fərqlərlə ayrılmır, bütövlükdə üçüncü qrup da ikincidən belə ayrılmır. Burada əvvəlcə belə hallar var: a) Bir adın və onun əşya mənasının ikimənalı olduğu hallar, məsələn, «Pistol, bizim cəmiyyətimizdən çıxıb get» (Şekspir).

«Sərbəstlik meydanından çox saray» dedi, bir zarafatlı Vyana sakini, uzun illər boyu çox təriflənən və hələ də bir kişi tapmayan bir neçə gözəl qıza istinad edərək. «Hof» (saray; həm də «ətrafında dolanmaq, xətrinə düşmək») və «Freiung» (meydan adı; həm də «elçilik») Vyana şəhərinin mərkəzində bir-birinə bitişik iki meydandır.

Heine: «Burada Hamburqda ləyaqətsiz Makbet hökm sürmür, burada Banko (Banquo) hökm sürür».

Dəyişdirilməmiş adın işlək olmadığı — deyə bilərik: sui-istifadə olunmadığı — yerdə, bizə məlum olan kiçik dəyişikliklərdən biri vasitəsilə həmin addan ikimənalılıq əldə etmək olar: «Fransızlar Lohenqrini niyə geri çevirdilər?»

Artıq keçmiş dövrlərdə belə soruşurdular. Cavab belə idi: «Elsanın (Elsas) ucbatından».

b) Zarafat texnikası üçün məhsuldar mənbə olan sözün əşyavi və məcazi mənasının ikimənalılığı. Yalnız bir nümunə gətirirəm: Zarafatçı kimi tanınan həmkar həkim bir dəfə şair Arthur Schnitzlerə deyib: «Böyük şair olduğuna təəccüblənmirəm. Atan da öz dövrünün sakinlərinə güzgü tutmuşdu». Şairin atası, məşhur həkim Dr. Schnitzlerin istifadə etdiyi güzgü qırtlaq güzgüsü idi; Hamletin məşhur sitatına görə, tamaşanın, deməli, onu yaradan şairin də məqsədi «təbiətə güzgü tutmaqdır: fəzilətə öz xüsusiyyətlərini, rüsvayçılığa öz təsvirini, əsrə və cismə öz formasının izini göstərməkdir» (III, 2-ci səhnə).

c) Əsl ikimənalılıq və ya söz oyunu, çoxistifadənin ideal halı kimi; sözə burada zor tətbiq edilmir, o, heca hissələrinə parçalanmır, heç bir dəyişikliyə məruz qalmır, mənsub olduğu sahəni, məsələn, xüsusi ad kimi, başqa bir sahə ilə dəyişdirməyə ehtiyac duymur; olduğu kimi və cümlənin quruluşunda durduğu şəkildə, müəyyən şəraitin xeyirxahlığı sayəsində iki məna ifadə etməyə icazə verilir.

Burada nümunələr bolca mövcuddur: (K. Fischerə görə). Axırıncı Napoleonun ilk hökmdarlıq addımlarından biri, məlum olduğu kimi, Orleanların mülklərinin müsadirə edilməsi idi. O vaxt əla bir söz oyunu deyilmişdir: «C’est le premier vol de l’aigle». «Vol» həm uçuş, həm də oğurluq deməkdir.

Lüdovik XV, istedadı haqqında ona danışılan saray zadəganlarından birinin zarafatını sınaqdan keçirmək istəyirdi; ilk fürsətdə cəngavərə əmr edir ki, öz haqqında zarafat desin; özü, kral, bu zarafatın «Sujet»i olmaq istəyir. Saray adamı məharətlə belə cavab verir: «Le roi n’est pas sujet». «Sujet» həm də tabe deməkdir.

Xəstə qadının yatağından uzaqlaşan həkim, onu müşayiət edən kişiyə başını bulayaraq deyir: Qadın mənə xoş gəlmir. Bu, artıq uzun müddətdir mənə xoş gəlmir, deyə kişi tələsik təsdiq edir.

Həkim təbii ki, qadının vəziyyətinə aid edir, lakin xəstə barədə narahatlığını elə sözlərlə ifadə etmişdir ki, kişi onlarda öz nikah nifrətinin təsdiqini tapa bilər.

Satirik komediya haqqında Heine deyib: «Bu satira şairin dişləyəcək daha çox şeyi olsaydı, bu qədər dişli olmazdı». Bu zarafat daha çox məcazi və adi ikimənalılığın nümunəsidir, düzgün söz oyununun deyil, amma burada kəskin sərhədlərə əməl etmək kimə lazımdır?

Başqa bir yaxşı söz oyunu müəlliflər (Heymans, Lipps) tərəfindən, onun başa düşülməsinə mane olan bir formada danışılır. Doğru variantı və ifadə formasını mən bir müddət əvvəl, digər cəhətdən çox az faydalı olan zarafat toplusunda tapdım.

«Saphir bir dəfə Rothschild ilə görüşdü. Onlar hələ bir qədər söhbət etməmişdilər ki, Saphir dedi: ‚Qulaq asın, Rothschild, kassam boşalıb, siz mənə 100 dukat borc verə bilərsiniz.‘ ‚Eh, bu mənim üçün problem deyil,‘ — cavab verdi Rothschild, — ‚yalnız bir şərtlə: siz bir zarafat edəsiniz.‘ ‚Bu da mənim üçün problem deyil,‘ — dedi Saphir. ‚Yaxşı, onda sabah mənim kontoruma gəlin.‘ Saphir dəqiq vaxtında gəldi. ‚Ah,‘ — dedi Rothschild içəri girəni görəndə, — ‚siz 100 dukatınız üçün gəlmisiniz.‘ ‚Xeyr,‘ — cavab verdi o, — ‚siz öz 100 dukatınızdan olacaqsınız, çünki qiyamət gününə qədər onları geri qaytarmaq mənim ağlıma gəlməyəcək.‘» Yuxarıda izah üçün tam verilmiş variant üzrə bu zarafatın texnikası Lippsin düşündüyündən xeyli sadədir. Saphir 300 quldeni gətirməyə gəlmir, əksinə, onları ilk növbədə varlıdan almağa gəlir. Beləliklə, bu zarafatda «məna və mənasızlıq» barədə mülahizələr aradan qalxır.

1) «,‚WennSaphir‘, deyir Heymans, ‚zəngin bir alacaqlıya, onu görməyə gəldiyi zaman, ‚300 guldeni almağa gəlmisiniz, deyilmi?‘ sualına cavab olaraq: ‚Xeyr, siz 300 guldeni almağa gəlmisiniz‘, cavab verirsə, onda onun nəzərdə tutduğu şey, dil baxımından tamamilə düzgün və heç də qeyri-adi olmayan bir formada ifadə olunmuşdur.‘ Həqiqətən də belədir: Saphirin cavabı öz-özlüyündə nəzərdən keçirildikdə ən gözəl qaydadadır. Biz də onun nə demək istədiyini başa düşürük, yəni onun borcunu ödəməyi nəzərdə tutmadığını. Amma Saphir, əvvəlcə onun alacaqlısı tərəfindən istifadə edilmiş eyni sözlərdən istifadə edir. Ona görə də onları həmin şəxsin işlətdiyi mənada da qəbul etməyə məcburuq. Və onda Saphirin cavabının heç bir mənası qalmır. Alacaqlı heç də ‚gəlmir‘. O, 300 guldeni almağa da gələ bilməz, yəni: o, 300 guldeni gətirmək üçün gələ bilməz. Üstəlik, alacaqlı olaraq o, gətirməli deyil, tələb etməlidir. Saphirin sözləri belə bir formada həm məna, həm də mənasızlıq kimi tanındığı zaman komiklik yaranır» (Lipps, s. 97).

2) Zarafat böyük kitabı, Willy-Hermann tərəfindən toplanmış və nəşr edilmiş. Berlin 1904.

«Bu heykəllər nəyi təmsil edir?» bir qərib, ictimai bir meydan üzərində abidələrin qarşısında yerli bir Berlindəliyə soruşur. «Yaxşı,» o cavab verir, «ya sağ, ya da sol ayağı.»

Heine, Harz səyahətində: «Bu anda mənə bütün tələbə adları yaddaşımda deyil və professorlar arasında hələ heç bir adı olmayanlar da var.»

Bəlkə, burada hamıya məlum başqa bir professor zarafatını əlavə etməklə diaqnostik fərqləndirmədə özümüzü sına bilərik. «Adi professorlarla qeyri-adi professorlar arasındakı fərq ondan ibarətdir ki, adi professorlar heç nə qeyri-adi iş görmür, qeyri-adi professorlar isə heç nə adi iş görmür». Bu, şübhəsiz, «adi» və «qeyri-adi» sözlərinin iki mənası ilə oynamaqdır: bir tərəfdən ordo (sinif) daxilində və ya kənarında olmaq, digər tərəfdən isə layiq və ya üstün olmaq. Lakin bu zarafatın bizə məlum olan digər nümunələrlə uyğunluğu bizə xatırladır ki, burada çoxqat istifadə ikimənalılıqdan daha çox diqqət çəkicidir. İnsan cümlədə təkrarlanan «adi» sözündən başqa heç nə eşitmir, bəzən müsbət, bəzən isə mənfi şəkildə dəyişdirilmiş (bax. S. 55). Bundan əlavə, burada yenidən bir anlayışı onun söz forması ilə təyin etmək sənətkarlığı (bax. Qısqanclıq bir ehtirasdır və s.) daha dəqiq desək, iki korrelyativ anlayışı bir-biri ilə, hətta mənfi şəkildə, təyin etmək bacarığı nümayiş etdirilir ki, bu da sənətkarlıqla qurulmuş qarşılıqlı bağlılıq yaradır. Nəhayət, burada da vahidləşdirmə (Unifizierung) nöqteyi-nəzərini vurğulamaq olar, yəni ifadənin elementləri arasında onların təbiətinə görə gözləməyə haqqımız olanlardan daha sıx bir əlaqənin qurulması.

1) Bu söz oyununun təhlilinə dair əlavə məlumat üçün aşağıya baxın.

Heine «Harz səyahəti»ndə: «Pedell Ş. məni çox həmkarcasına salamladı, çünki o da yazıçıdır və yarımillik nəşrlərində mənim haqqımda çox dəfə qeyd etmişdir; üstəlik məni tez-tez sitat gətirmiş (çağırmış) və məni evdə tapmadıqda həmişə o qədər xeyirxah olmuşdur ki, çağırışı təbaşirlə otağımın qapısına yazmışdır».

«Viyana piyada gəzən» Daniel Spitzer quruculuq dövründə çiçəklənən bir sosial tip üçün lakonik, lakin şübhəsiz çox zərif bioqrafik xarakteristika tapmışdır: «Dəmir alın — dəmir kasa — dəmir tac». (Sonuncusu, nəciblik statusu ilə bağlı olan bir orden idi.) Tamamilə əla bir vahidləşdirmə, sanki hər şey dəmirdən! «Dəmir» sifətinin müxtəlif, lakin bir-biri ilə çox açıq ziddiyyət təşkil etməyən mənalıları bu «çoxqat istifadələri» mümkün edir. Başqa bir söz oyunu bizə ikimənalılıq texnikasının yeni bir alt növünə keçid etməyə kömək edə bilər. S. 37-də qeyd olunan zərif həmkar Dr. eyfuşandels dövründə aşağıdakı zarafatı yaratmağa icazə verdi: «Bu qız mənə Dreyfusu xatırladır. Ordu onun bəraətinə inanmır». «Bəraət» sözü, üzərində zarafatın qurulduğu ikiqat mənalılığa malikdir; bir kontekstdə günah, cinayət ziddiyyəti ilə adət edilən mənanı, digər kontekstdə isə cinsi mənanı daşıyır, bunun ziddiyyəti cinsi təcrübədir. İndi belə ikiqat mənalılıq nümunələri çoxdur və onların hamısında zarafatın təsiri üçün xüsusilə cinsi məna əhəmiyyət kəsb edir. Bu qrup üçün təxminən «ikiqat mənalılıq» adını ayıra bilərik.

Belə iki mənalı zarafata əla nümunə D. Spitzer tərəfindən 32-ci səhifədə verilmiş zarafatdır: «Bəzilərinin fikrincə, kişi çox qazanmalı və bu zaman bir az kənara qoymalı idi, digərlərinin fikrincə isə qadın bir az kənara qoymalı və bu zaman çox qazanmalı idi.»

Lakin ikibaşlılıqla qoşalaşmış bu ikimənalılıq nümunəsini digərləri ilə müqayisə etdikdə, texnika baxımından tamamilə əhəmiyyətsiz olmayan bir fərq gözlə çarpır. «Günahsızlıq» haqqında olan zarafatda sözün bir mənası digəri qədər bizim qavrayışımıza yaxındır; insan həqiqətən sözün hansı mənasının – cinsi və ya cinsi olmayan mənanın – daha çox istifadə olunduğunu və bizə daha tanış olduğunu ayırd edə bilməz. D. Spitzerin nümunəsində isə vəziyyət fərqlidir; burada «bir az kənara qoymaq» sözlərinin banal mənası çox daha açıq-aşkar görünür və cinsi mənanı, bəlkə də diqqətsiz birinin qaçıra biləcəyi cinsi mənanı sanki ört-basdır edir və gizlədir. Cinsi mənanın belə gizlədilməsinə əsaslanan iki mənalılığın digər nümunəsini kəskin ziddiyyət kimi qoyaq, məsələn, Heinenin xoşxasiyyət bir xanımı səciyyələndirən sözü: «O, öz suyundan (sidikdən) başqa heç nəyi rədd edə bilməzdi» (abschlagen — həm «rədd etmək», həm «Wasser abschlagen» — «sidik ifraz etmək»). Bu, ədəbsiz söz kimi səslənir, zarafatın təəssüratı demək olar ki, özünü göstərmir. İki mənanın bizə bərabər dərəcədə yaxın olmaması xüsusiyyəti, cinsi əlaqəsi olmayan zarafatlarda də rast gəlinə bilər, ya ona görə ki, bir məna öz-özlüyündə daha çox istifadə olunan mənadır, ya da ona görə ki, cümlənin digər hissələri ilə əlaqəsi nəticəsində önə çıxarılır (məsələn, c’est le premier vol de l’aigle); mən bütün bu halları «eyhamlı ikimənalılıq» adlandırmağı təklif edirəm.

1) Bu barədə K. Fischerə baxın (s. 88), o, iki mənanın bərabər dərəcədə ön planda durmadığı, əksinə birinin digərinin arxasında qaldığı belə iki mənalı zarafatlar üçün «ikibaşlılıq» (Zweideutigkeit) adını tələb edir, mən isə bu adı yuxarıda fərqli şəkildə istifadə etmişəm. Belə adlandırma razılaşma məsələsidir, dil istifadəsi qəti bir qərar verməmişdir.

Biz indiyə qədər zarafatın o qədər çox müxtəlif texnikalarını öyrənmişik ki, onların üzərindən ümumi mənzərəni itirə biləcəyimizdən qorxmalıyam. Gəlin buna görə onların siyahısını tərtib edək: I. Sıxlaşdırma: a) qarışıq söz düzəltməsi ilə, b) modifikasiya ilə.

II. Eyni materialın istifadəsi: c) Bütöv və hissələr, d) Yenidən sıralanma, e) Yüngül modifikasiya, f) Eyni sözlərin dolu və boş istifadəsi. III. İkimənalılıq: g) Ad və məzmun mənası, h) Metaforik və məzmun mənası, i) Əsl iki mənalılıq (söz oyunu), k) İkibaşlılıq (Zweideutigkeit), l) Eyhamlı iki mənalılıq. Bu çoxluq çaşdırıcı təsir yaradır. Bizim məhz zarafatın texniki vasitələri ilə məşğul olmağa başlamış olduğumuz üçün bizi narazı edə bilər və zarafatın mahiyyətini anlamaq üçün onların əhəmiyyətini həddindən artıq şişirdiyimizdən şübhələndirə bilər. Lakin bu rahatladıcı fərziyyənin qarşısında danılmaz bir fakt durur: bu texnikaların ifadədəki təsirini aradan qaldırdığımız an zarafat hər dəfə yox olur! Deməli, biz yenə də bu çoxluqda vahidliyi axtarmağa məcbur olacağıq. Bütün bu texnikaları bir yerə toplamaq mümkün olmalıdır. İkinci və üçüncü qrupu birləşdirmək çətin deyil, artıq qeyd etdiyimiz kimi. İki mənali ifadə, söz oyunu eyni materialın istifadəsinin ideal halıdır. Sonuncu, aydındır ki, daha əhatəli anlayışdır. Eyni materialın parçalanması, yenidən təşkil edilməsi, yüngül dəyişikliklərlə çoxqat istifadəsi (c, d, e) nümunələri ikimənalı ifadə anlayışına zorlamasız tabe etmək olmaz. Lakin birinci qrupun texnikası — əvəzedici formalaşma ilə sıxlaşdırma — və digər ikisinin texnikası, yəni eyni materialın çoxqat istifadəsi arasında hansı ortaq cəhət var?

Yaxşı, mənim fikrimcə, çox sadə və aydın bir ortaq cəhət var. Eyni materialın istifadəsi sıxlaşdırmanın yalnız xüsusi halıdır; söz oyunu əvəzedici formalaşma olmadan sıxlaşdırmadan başqa bir şey deyil; sıxlaşdırma üst kateqoriya olaraq qalır. Sıxışdırıcı, daha doğrusu, qənaətedici bir tendensiya bütün bu texnikalara hakimdir. Şahzadə Hamletin dediyi kimi, hər şey iqtisadiyyat məsələsidir (Qənaət, Horasio, qənaət!).

Bu qənaəti ayrı-ayrı nümunələrdə yoxlayaq. «C’est le premier vol de l’aigle.» Bu, qartalın ilk uçuşudur. Bəli, lakin bu, bir soyğunçuluq uçuşudur. Şanslıyıq ki, bu zarafatın mövcudluğu üçün «vol» sözü həm «uçuş», həm də «soyğun» mənasını verir. Burada heç nə sıxlaşdırılmadı və qənaət edilmədi? Əlbəttə, bütün ikinci fikir sıxlaşdırıldı və qənaət edildi, üstəlik, o, əvəz olmadan buraxıldı. «Vol» sözünün ikimənalı olması belə bir əvəzi lüzumsuz edir, və ya eyni dərəcədə doğru desək: «Vol» sözü boğulmuş fikrin əvəzini özündə saxlayır, birinci cümlənin buna görə əlavə və ya dəyişiklik etməsinə ehtiyac yoxdur. Məhz ikimənalı ifadənin xeyri budur.

Başqa bir nümunə: Dəmir alına — dəmir kasa — dəmir tac. Fikrin, «dəmir» ifadəsini tapmayacaq bir şəkildə ifadə edilməsinə nisbətən nə qədər böyük qənaət! «Lazımi həyasızlıq və vicdansızlıqla böyük bir sərvət qazanmaq çətin deyil, və belə xidmətlərə mükafat olaraq əlbəttə ki, zadəganlıq da gəlir.»

Bəli, bu nümunələrdə sıxlaşdırma, yəni qənaət, aydın görünür. Lakin o, bütün hallarda aşkar edilməlidir. İndi Rousseau — roux et sot, Antigone — antik? o — nee kimi zarafatlarda, ilk növbədə sıxlaşdırmanı çatışmayan hesab etdiyimiz və bizə əsasən eyni materialın çoxqat istifadəsi texnikasını qurmağa vadar edən zarafatlarda qənaət haradadır? Burada biz əlbəttə ki, sıxlaşdırma ilə kifayətlənə bilmərik, lakin onu ona üstün olan «qənaət» anlayışı ilə əvəz etsək, heç bir çətinlik yaranmır. Rousseau, Antigone və s. nümunələrində nəyə qənaət etdiyimizi demək asandır. Biz tənqid bildirməyə, hökm çıxarmağa qənaət edirik; hər ikisi artıq adın özündə verilmişdir. Ehtiras — qısqanclıq nümunəsində biz tərifi zəhmətlə tərtib etməkdən qənaət edirik: qısqanclıq, ehtiras və — həvəs axtarır, iztirab yaradır; ona aid dolğun sözlər və tərif hazırdır. Eyni şey indiyə qədər təhlil edilmiş digər bütün nümunələr üçün də keçərlidir. Ən az qənaət edilən yerdə, məsələn, Safirin söz oyununda: «Siz öz 100 dukatınızı itirirsiniz», heç olmasa cavabı yenidən qurmaq üçün sözün ifadəsinə qənaət edilir; müraciətin sözləri cavab üçün də kifayətdir. Bu azdır, lakin zarafat yalnız bu azlıqdadır. Eyni sözlərin müraciət kimi də, cavab kimi də çoxqat istifadəsi əlbəttə ki, «qənaət»ə aiddir, tamamilə Hamletin atasının ölümü ilə anasının toyunun sürətli arxasınca gəlməsini belə başa düşdüyü kimi: «Cənazə şölənindən qalan çörəklər soyuq toy qabları oldu.»

Lakin «qənaət tendensiyasını» zarafat texnikasının ən ümumi xarakteri kimi qəbul etməzdən və bu tendensiyanın haradan gəldiyini, nə demək olduğunu və zarafatın həzz qazancının ondan necə yarandığını soruşmazdan əvvəl, dinlənməyə haqqı olan bir şübhəyə yer vermək istəyirik. Ola bilər ki, hər bir zarafat texnikasında ifadəyə qənaət etmək tendensiyası var, lakin bu əlaqə geri döndürülə bilən deyil. İfadədə edilən hər bir qənaət, hər bir qısalma buna görə də zarafatlı deyil. Biz artıq bir dəfə bu məqamda dayanmışdıq, o vaxt ki, hələ hər bir zarafatda sıxlaşdırma prosesini sübut etməyə ümid edirdik və o zaman biz haqlı bir etiraz irəli sürdük: lakonizm hələ zarafat deyil. Deməli, zarafatın xarakteri ondan asılı olan qısalmanın və qənaətin xüsusi bir növü olmalıdır və biz bu xüsusiyyəti bilməyənə qədər, zarafat texnikasında ortaq olanın aşkarlanması bizim vəzifəmizin həllinə bizi yaxınlaşdırmır. Bundan əlavə, zarafat texnikasının etdiyi qənaətlərin bizi təəccübləndirə bilmədiyini etiraf etmək cəsarətini tapırıq. Onlar bəlkə də bəzi evdar qadınların qənaət etmə tərzini xatırladır: uzaq bir bazara getmək üçün vaxt və pul sərf edirlər, çünki orada tərəvəz bir neçə heller ucuzdur. Zarafat öz texnikası ilə nəyə qənaət edir? Bir neçə yeni sözü bir-birinə calamaq zəhmətindən; bunlar çox vaxt asanlıqla tapılardı; əvəzinə, o, hər iki düşüncəni əhatə edən bir sözü tapmaq üçün əziyyət çəkməlidir; hətta, çox vaxt bir düşüncənin ifadəsini işlək olmayan bir formaya çevirməlidir, ta ki, bu forma ona ikinci düşüncə ilə birləşdirmə üçün dayaq verə bilsin. İki düşüncəni təsadüfən düşdüyü kimi ifadə etmək daha sadə, daha asan və əslində daha qənaətli olmazdımı, hətta bu zaman ifadədə ortaq bir şey yaranmasa belə? İfadə olunan sözlərdə edilən qənaət, intellektual sərf ilə tamamilə aradan qaldırılmırmı? Və bu zaman qənaəti kim edir, kimə fayda verir?

Bu şübhələrdən müvəqqəti olaraq yayınmaq olar, əgər şübhənin özünü başqa bir yerə köçürsək. Biz həqiqətən artıq zarafat texnikasının bütün növlərini bilirikmi? Yeni nümunələr toplamaq və təhlilə tabe tutmaq şübhəsiz daha ehtiyatlıdır.

Biz həqiqətən böyük, bəlkə də ən çoxluq təşkil edən zarafat qrupu haqqında hələ də düşünməmişik və bu zaman bu zarafatlara verilən aşağı qiymətləndirmədən təsirlənmiş ola bilərik. Bunlar adətən kalambur (Calembourgs) adlandırılan və söz zarafatlarının ən aşağı növü hesab edilənlərdir; ehtimal ki, onlar «ən ucuz» olduqları üçün ən asan səylə yaradıla bilirlər. Həqiqətən də, kalamburlar ifadə texnikasına ən az tələb qoyur, əsl söz oyunları isə ən yüksək tələbi qoyur. Əgər sonuncuda iki məna eyni olan və buna görə də adətən yalnız bir dəfə işlədilən sözdə ifadə olunmalıdırsa, kalamburda iki sözün iki mənanı xatırlatması üçün hər hansı, lakin göz ardı edilə bilməyən bir bənzərlik kifayətdir; bu, strukturlarının ümumi bənzərliyi, qafiyəyə bənzər ahəng, bəzi baş hərflərinin ortaq olması və s. ilə ola bilər. Tam uyğun olmayan «səs zarafatları» adlandırılan belə nümunələrin toplusu Wallensteinin düşərgəsində kapusin rahibinin xütbəsində rast gəlinir: «Müharibədən (Krieg) çox küpə (Krug) qayğı göstərir, Qılıncdan (Säbel) çox dimdiyi (Schnabel) itiləyir, Oksenstiernadan çox öküz (Ochs) yeyir, Reyn çayı əzab çayına (Peinstrom) çevrilib, Monastırlar boşaldılmış yuvalardır, Yepiskopluqlar viranə mülklərə (Wüsttümer) çevrilib, Və bütün mübarək alman ölkələri bədbəxtliyə (Elende) çevrilib.»

Zarafat xüsusilə sözün saitlərindən birini dəyişdirməyi sevir, məsələn: İmperatora düşmən olan və sonra nəhayət alman imperatorunu heksametrlərlə vəsf etməyə məcbur qalan italyan şairi haqqında Hevesi (Almanaccando, İtaliyada səyahətlər, s. 87) deyir: O, sezarları (Cäsaren) kökündən məhv edə bilmədiyi üçün, heç olmasa sezuraları (Cäsuren) məhv edir.

Bizim istifadəmizdə olan kalamburların bolluğunda, Heineyə aid olan həqiqətən pis bir nümunəni önə çıxarmaq xüsusi maraq doğura bilər. O, («Le Grand kitabı», V fəsil) uzun müddət xanımı qarşısında «hind şahzadəsi» kimi davranandan sonra maskanı atır və etiraf edir: «Madam! Mən sizi aldatdım... Mən Kalkuttada heç vaxt olmamışam, dünən günorta yediyim hind xoruzu (Kalkutenbraten) qızartmasının da Kalkuttadan gəlmədiyi kimi.» Zarafatın nöqsanı aydındır ki, iki bənzər söz artıq sadəcə bənzər deyil, əslində eynidir. Qızartmasını yediyi quş eyni Kalkuttadan gəldiyi və ya gəlməli olduğu üçün belə adlanır.

K. Fischer bu zarafat formalarına böyük diqqət yetirmiş və onları «söz oyunları»ndan kəskin şəkildə ayırmaq istəmişdir (s. 78). «Kalambur pis söz oyunudur, çünki o, sözü söz kimi deyil, səs kimi istifadə edir». Söz oyunu isə «sözün səslənməsindən sözün özünə keçir». Digər tərəfdən, o, «famillionär», Antigone (antik? o nee) və s. kimi zarafatları da səs zarafatları qrupuna aid edir. Mən ona bu məsələdə tabe olmaq üçün heç bir məcburiyyət görmürəm. Söz oyununda da söz bizim üçün yalnız bu və ya digər mənanın əlaqələndirildiyi bir səs obrazıdır. Lakin dil istifadəsi yenə də kəskin fərqlər qoymur və əgər «kalambur»ə hörmətsizliklə, «söz oyunu»na isə müəyyən bir hörmətlə yanaşırsa, bu qiymətləndirmələr texniki baxışlardan başqa amillərlə şərtlənmiş kimi görünür. İnsan bir dəfə diqqət yetirsin ki, «kalambur» kimi eşitdiyi zarafatlar necə bir şeydir. Bəzi şəxslər, əgər əhval-ruhiyyələri yaxşı olarsa, uzun müddət onlara ünvanlanan hər bir nitqi bir kalambur ilə cavablandırmaq qabiliyyətinə malikdirlər. Elmi sahədəki ciddi nailiyyətləri müzakirə olunduqda, adətən mütevazılıq nümunəsi olan bir dostum, belə şeyləri özündən fəxr edərək söyləməyi adət halına gətirib. Bir dəfə onun belə davamlı şəkildə nəfəsini kəsdiyi cəmiyyət onun bu davamlılığına təəccübünü ifadə etdikdə, o, dedi: «Bəli, mən burada pusquda (auf der Lauer) — Ka-Lauer-dəyəm» və ondan nəhayət dayandırmasını xahiş etdikdə, şərt qoydu ki, onu Poeta Ka-laureatus elan etsinlər. Hər ikisi, əslində, qarışıq söz yaradılması ilə mükəmməl sıxlaşdırma zarafatlarıdır. (Mən kalambur (Kalambur) düzəltmək üçün burada pusquda uzanmışam.)

Hər halda, kalambur və söz oyununun sərhədlərinin müəyyən edilməsi üzrə mübahisələrdən artıq belə nəticə çıxarırıq ki, birincisi bizə tamamilə yeni bir zarafat texnikasını tanımağa kömək edə bilməz. Kalamburda eyni materialın çoxmənalı istifadəsinə olan iddia rədd edilsə də, diqqət mərkəzi tanış olanın yenidən tapılmasına, kalauera xidmət edən iki sözün uyğunluğuna yönəlir və beləliklə, bu, yalnız əsl söz oyununda zirvəsinə çatan qrupun bir alt növüdür.

Lakin əslində, texnikası indiyə qədər nəzərdən keçirilən qrupların texnikası ilə demək olar ki, hər hansı bir əlaqəni buraxmayan zarafatlar da mövcuddur.

Heine haqqında danışılır ki, bir axşam Paris salonunda şair Soulie ilə birlikdə olub söhbət edirmiş, bu vaxt Parisin pul krallarından biri, ki, onları yalnız puluna görə Midas ilə müqayisə etmirlər, zalda görünür və tezliklə onu ən yüksək hörmətlə qarşılayan bir kütlə tərəfindən əhatə olunur. «Görün,» deyir Soulie Heineyə, «orada on doqquzuncu əsr qızıl buzağıya necə ibadət edir.» Heine, ibadət olunan obyektə bir baxış ataraq, sanki düzəliş edərək cavab verir: «Oh, o artıq daha yaşlı olmalıdır» (K. Fischer, s. 82).

Bu seçkin zarafatın texnikası nədən ibarətdir? K. Fischer bunu bir sözlə ifadə edir: «Məsələn, „qızıl buzağı“ sözü həm mammonu, həm də bütpərəstliyi ifadə edə bilər; birinci halda əsas məsələ qızıl, ikinci halda isə heyvan təsviridir; bu söz, çox pulu və çox az ağılı olan birini o qədər də xoş olmayan şəkildə təyin etmək üçün də istifadə oluna bilər» (s. 82). Əgər biz yoxlama aparsaq və «qızıl buzağı» ifadəsini kənarlaşdırsaq, həqiqətən də zarafatı da ləğv etmiş olarıq. Onda Soulienin belə deməsinə imkan veririk: «Görün, adamlar axmağın ətrafında necə fırlanırlar, sadəcə ona görə ki, o, varlıdır», və bu, əlbəttə, artıq heç də zarafatlı deyil. Heinenin cavabı da bundan sonra mümkün olmur.

Lakin biz yadda saxlamalıyıq ki, söhbət Soulienin bəlkə də zarafatlı olan müqayisəsindən deyil, əlbəttə, daha çox zarafatlı olan Heinenin cavabından gedir. Onda «qızıl buzağı» ifadəsinə toxunmağa haqqımız yoxdur, eyni ifadə Heinenin sözləri üçün şərt olaraq qalır və reduksiya yalnız sonuncu sözlərə aid ola bilər. Əgər biz bu sözləri: «Oh, o, artıq yaşlı olmalıdır», açıb ifadə etsək, onları yalnız təxminən belə əvəz edə bilərik: «Oh, artıq buzağı deyil, artıq böyümüş bir öküzdür». Deməli, Heinenin zarafatı üçün vacib olan, onun «qızıl buzağı»nı artıq metaforik deyil, şəxsi mənada qəbul etməsi, onu pul adamının özünə aid etməsi idi. Əgər bu ikili məna Soulienin fikrində artıq mövcud olmasaydı!

Amma necə? İndi biz qeyd edirik ki, bu sadələşdirmə Heinenin zarafatını tamamilə məhv etmir, əksinə, onun əsasını toxunulmaz saxlayır. İndi belə səslənir ki, Soulie deyir: «Görün, orada on doqquzuncu əsr qızıl buzağıya necə tapınır!» və Heine cavab verir: «Oh, artıq buzağı deyil, artıq bir öküzdür». Və bu sadələşdirilmiş formada bu, hələ də bir zarafatdır. Lakin Heinenin sözlərinin başqa bir sadələşdirilməsi mümkün deyil.

Təəssüf ki, bu gözəl nümunə çox mürəkkəb texniki şərtlər ehtiva edir. Biz onunla heç bir aydınlaşmaya nail ola bilmərik, ona görə də onu tərk edirik və əvvəlki ilə daxili qohumluq hiss etdiyimizi güman etdiyimiz başqa bir nümunə axtarırıq.

Bu, Qalisiyada yəhudilərin hamama getməkdən çəkinməsini nəzərdə tutan «hamam zarafatlarından» biri olsun. Biz nümunələrimizdən zadəganlıq fərmanı tələb etmirik, onların mənşəyini soruşmuruk, yalnız onların qabiliyyətinə, bizi güldürməyə qadir olub-olmadıqlarına və nəzəri marağımıza layiq olub-olmadıqlarına baxırıq. Lakin yəhudi zarafatları məhz bu iki tələbə ən yaxşı şəkildə cavab verir.

İki yəhudi hamamın yaxınlığında qarşılaşır. «Bir hamam aldın?» – biri soruşur. «Necə?» – digəri cavab verir, «bir hamam çatışmırmı?»

Bir zarafat haqqında ürəkdən gülürsənsə, onun texnikasını araşdırmaq üçün ən uyğun əhval-ruhiyyədə deyilsən. Buna görə də bu təhlillərə nüfuz etmək bir qədər çətinlik yaradır. «Bu, komik bir yanlış anlaşılmadır» — deyə fikrimizə gəlir. — Yaxşı, bəs bu zarafatın texnikası necədir? — Aydındır ki, «almaq» sözünün iki mənada işlədilməsidir. Biri üçün «almaq» rəngini itirmiş köməkçi sözdür; digəri üçün isə mənası zəifləməmiş feildir. Deməli, eyni sözün «dolu» və «boş» almaq hallarından biri (II qrup, f). «Hamam almaq» ifadəsini ona bərabər, daha sadə olan «hamam etmək» ifadəsi ilə əvəz etsək, zarafat yox olur. Cavab artıq uyğun gəlmir. Deməli, zarafat yenə də «hamam almaq» ifadəsinə bağlıdır.

Tamamilə düzgündür, lakin görünür ki, bu halda da reduksiya yanlış yerdən başlayıb. Zarafat sualda deyil, cavabda, yəni əks-sualdadır: «Necə yəni? Biri əskikdir?» Bu cavab, mənasını pozmadan edilən heç bir genişləndirmə və ya dəyişikliklə zarafatından məhrum edilə bilməz. Həmçinin belə bir təəssüratımız var ki, ikinci yəhudinin cavabında hamamın nəzərdən qaçırılması, «almaq» sözünün yanlış anlaşılmasından daha əhəmiyyətlidir. Amma burada da hələ aydın görmürük və üçüncü nümunə axtarmaq istəyirik.

Yenə bir yəhudi zarafatıdır, lakin yalnız əlavə hissəsi yəhudi xarakterlidir, nüvəsi isə ümumi insani xarakter daşıyır. Şübhəsiz ki, bu nümunənin də arzuolunmaz mürəkkəbliklər var, lakin xoşbəxtlikdən, indiyədək bizə aydın görməyə mane olan mürəkkəbliklər deyil.

«Yoxsullaşmış bir adam yoxsulluğuna dair çoxlu təminat verərək dövlətli bir tanışından 25 qulden borc alıb. Elə həmin gün xeyirxahı onu restoranda mayonezli qızılbalıq qabının qarşısında görür. Onu qınayır: „Necə, məndən pul borc alırsınız, sonra da mayonezli qızılbalıq sifariş edirsiniz? Pulumu bunun üçün işlətmisiniz?“ — „Sizi başa düşmürəm“, — deyə günahlandırılan cavab verir, „pulum olmayanda mayonezli qızılbalıq yeyə bilmirəm, pulum olanda yeməyə haqqım yoxdur. Bəs onda mən mayonezli qızılbalığı nə vaxt yeməliyəm?“»

Burada artıq ikimənalılıqdan əsər-əlamət yoxdur. «Mayonezli qızılbalıq» ifadəsinin təkrarlanması da zarafatın texnikasını ehtiva edə bilməz, çünki bu, eyni materialın «təkrar istifadəsi» deyil, məzmunun tələb etdiyi eyni şeyin həqiqi təkrarıdır. Bu təhlildən sonra bir müddət çaşqın qala bilərik, bəlkə də bizi güldürən bu hekayənin zarafat xarakterini inkar etmək üçün bəhanə axtarmaq istəyəcəyik.

Kasıbın cavabı haqqında başqa nə diqqətəlayiq şey söyləmək olar? Ona çox gözə çarpan şəkildə məntiqi xarakter verilmişdir. Lakin haqsız yerə: cavab məntiqsizdir. Kişi, özünə borc verilmiş pulu dadlı yemək üçün istifadə etdiyi iddiasına qarşı müdafiə olunur və haqlı görünərək — bəs onda nə vaxt qızılbalıq yeməyə haqqı olduğunu soruşur. Amma bu, tamamilə düzgün cavab deyil; pul verən ona qarşı, pulu borc aldığı həmin gündə qızılbalığı özünə rəva gördüyünü ittiham etmir, əksinə, onun vəziyyətinin belə dadlı yeməkləri düşünməyə ümumiyyətlə haqqı olmadığını ona xatırladır. Yoxsullaşmış bonvivan, bu ittihamın yeganə mümkün mənasını nəzərə almadan, sanki ittihamı yanlış başa düşmüş kimi, başqa bir şeyə cavab verir.

Əgər cavabın ittihamın mənasından yayınmasında məhz bu zarafatın texnikası gizlənirsə? Onda, biz qohum hesab etdiyimiz iki əvvəlki nümunədə də belə bir mövqe dəyişikliyi, psixi vurğunun yerdəyişməsi sübut edilə bilər.

Bax, bu sübut tamamilə asanlıqla alınır və həqiqətən də bu nümunələrin texnikasını üzə çıxarır. Soulie, Heineni XIX əsrdə cəmiyyətin «qızıl buzağı»ya elə bir vaxtlar yəhudi xalqının səhrada etdiyi kimi tapındığı barədə xəbərdar edir. Heinenin cavabı təxminən belə olmalı idi: «Bəli, insan təbiəti belədir; minilliklər onun heç nəyi dəyişməyib», və ya hər hansı digər təsdiqedici bir şey. Lakin Heine cavabında qaldırılan fikirdən yayınır, ona ümumiyyətlə cavab vermir, «qızıl buzağı» ifadəsinin qabiliyyətli olduğu ikili mənanı, yan yol tutmaq üçün istifadə edir, ifadənin bir tərkib hissəsini, «buzağı»nı götürür və sanki Soulienin sözlərindəki vurğu bu sözə düşmüş kimi cavab verir: «Oh, artıq buzağı deyil» və s.

1) Heinenin cavabı iki zarafat texnikasının, bir yayınma ilə bir eyhamın kombinasiyasıdır. O, birbaşa: «Bu, bir öküzdür» demir.

Yayınma hamam zarafatında daha aydındır. Bu nümunə qrafik təsvir tələb edir: Birinci soruşur: «Hast du genommen ein BAD?» («Bir HAMAM aldın?»). Vurğu «hamam» elementində dayanır.

İkinci elə cavab verir ki, sanki sual belə olub: «Hast du GENOMMEN ein Bad?» («Bir hamam ALDIN?»).

«Bir hamam aldın?» ifadəsi yalnız bu vurğunun yerdəyişməsinə imkan verməlidir. Əgər belə olsaydı: «Yuyundun?» onda hər hansı bir yerdəyişmə qeyri-mümkün olardı. Zarafatsız cavab onda belə olardı: «Yuyundun? Nə nəzərdə tutursan? Bilmirəm, bu nədir.» Lakin zarafatın texnikası «hamam»dan «almaq»a vurğunun yerdəyişməsindədir.

Gəlin ən təmiz nümunəyə — «mayonezli qızılbalığa» qayıdaq. Onun yeni tərəfləri bizi müxtəlif istiqamətlərdə məşğul edə bilər. Əvvəlcə burada üzə çıxarılan texnikaya bir ad verməliyik. Mən onu «yerdəyişmə» adlandırmağı təklif edirəm, çünki onun mahiyyəti düşüncə axınının sapdırılması, psixi vurğunun başlanğıc mövzudan fərqli bir mövzuya köçürülməsidir. Sonra isə bizə yerdəyişmə texnikasının zarafat ifadəsi ilə olan əlaqəsini araşdırmaq düşür. Bizim nümunəmiz (mayonezli qızılbalıq) bizə göstərir ki, yerdəyişmə zarafatı dəqiq söz ifadəsindən yüksək dərəcədə asılı deyil: o, sözə deyil, fikir gedişinə bağlıdır. Onu aradan qaldırmaq üçün cavabın mənasını saxlayaraq sözləri əvəz etmək bizə fayda vermir. Reduksiya yalnız fikir gedişini dəyişdirdiyimiz və dadsevəni zarafatın variantında yayındığı irada birbaşa cavab verdirdiyimiz təqdirdə mümkündür. Reduksiya olunmuş variant belə olardı: «Mənə ləzzət verən şeydən imtina edə bilmərəm, bunun üçün pulu haradan götürdüyüm isə mənim üçün fərqsizdir. Mənə pul borc verdikdən sonra bu gün məhz mayonezli qızılbalıq yeməyimin izahı budur.» — Lakin bu, artıq zarafat deyil, sinizm olardı.

1) «Götürmək» («almaq») sözü çoxşaxəli istifadə imkanlarına malik olduğu üçün söz oyunlarının yaradılmasında çox əlverişlidir; mən yuxarıdakı yerdəyişmə zarafatına qarşı təzad təşkil edən təmiz bir nümunəni təqdim etmək istəyirəm: «Tanınmış bir birja spekulyatoru və bank müdiri bir dostu ilə Ring küçəsi boyunca gəzintiyə çıxır. Bir qəhvəxanının qarşısında ona təklif edir: ‘Gedək içəri və bir şeylər götürək.’ Dostu onu saxlayır: ‘Amma Möhtərəm Hofrat, orada adamlar var.’»

Bu zarafatı mənasına görə ona çox yaxın olan bir zarafatla müqayisə etmək öyrədici olar: İçkiyə düşkün olan bir kişi kiçik bir şəhərdə dərs verməklə dolanışını təmin edir. Onun pis vərdişi tədricən məlum olur və nəticədə şagirdlərinin çoxunu itirir. Bir dostuna onu islah olmağa çağırmaq həvalə olunur. «Baxın, əgər içkini buraxmaq istəsəydiniz, şəhərdə ən gözəl dərs sifarişləri ala bilərdiniz. Elə isə bunu edin.» — «Siz məni kim hesab edirsiniz?» cavabı hiddətlə verilir. «Mən içkiyə pul qazanmaq üçün dərs verirəm; içkini buraxmağım üçün dərs almağımı istəyirsiniz!»

Həmin zarafat də «Lachs mit Mayonnaise» (Mayonezli qızılbalıq) nümunəsində diqqətimizi çəkən məntiqi görünüşü daşıyır, lakin artıq yerdəyişmə zarafatı deyil. Cavab birbaşa verilir. Orada gizlədilən sinizm burada açıq şəkildə etiraf olunur. — «Mənim üçün əsas məsələ içkidir.» Bu zarafatın texnikası əslində olduqca kasıbdır və onun təsirini izah edə bilməz; bu texnika yalnız eyni materialın yenidən sıralanmasından, daha dəqiq desək, içki ilə dərs vermə və ya dərs alma arasındakı vasitə və məqsəd münasibətinin tərsinə çevrilməsindən ibarətdir. Reduksiyada bu məqamı ifadədə artıq vurğulamadığım an, zarafatı silmiş oluram, məsələn, belə: «Bu nə qədər də mənasız tələbdir? Mənim üçün əsas məsələ içkidir, dərs deyil. Dərs mənim üçün yalnız içməyə davam etmək vasitəsidir.» Deməli, zarafat həqiqətən ifadədən asılı idi.

Hamam zarafatında zarafatın sözün ifadəsindən (Hast du genommen ein Bad?) asılılığı aydın görünür və ifadənin dəyişdirilməsi zarafatın ləğv olunmasına gətirib çıxarır. Burada texnika daha mürəkkəbdir, ikimənalılıq (f yarımnövündən) və yerdəyişmənin birləşməsidir. Sorğunun ifadəsi ikimənalılığa imkan verir və zarafat cavabın sorğu verən tərəfin nəzərdə tutduğu məna ilə deyil, ikincil məna ilə əlaqələndirilməsi nəticəsində yaranır. Buna uyğun olaraq, ifadədəki ikimənalılığı qoruyub saxlayan, lakin yalnız yerdəyişməni geri qaytararaq zarafatı ləğv edən bir reduksiya tapmağa qadirik: «Hast du genommen ein Bad?» — «Nə götürmüş olmalıyam? Bir hamam? Bu nədir?» Lakin bu artıq zarafat deyil, əksinə, qərəzli və ya oyun-zarafat xarakterli şişirtmədir.

Heinenin «qızıl buzağı» haqqındakı zarafatında ikimənalılıq çox oxşar rol oynayır. O, cavabın, «Mayonezli qızılbalıq» zarafatında ifadənin sözünə istinad etmədən baş verən, irəli sürülmüş fikir gedişindən yayınmasına imkan verir. Reduksiya halında Souliesin sözləri və Heinenin cavabı təxminən belə olardı: «Cəmiyyətin bu adamın ətrafında, sırf varlı olduğu üçün, necə dolandığını görmək qızıl buzağıya tapınmanı canlı xatırladır.» Heine isə: «Onun varlığına görə bu qədər təriflənməsini ən pis hesab etmirəm. Amma siz mənə onun varlığına görə axmaqlığının bağışlanmasını kifayət qədər vurğulamırsınız.» Beləliklə, ikimənalılığı saxlamaqla yerdəyişmə zarafatı ləğv edilmiş olardı.

Bu məqamda biz, bu incə fərqləndirmələrin bir-birinə bağlı olan şeyləri parçalamağa çalışdığı ittihamına hazır olmalıyıq. Hər ikimənalılıq fikir gedişinin bir mənanı digərinə yönəltməsinə, yəni yerdəyişməyə səbəb olmurmu? Biz: «ikimənalılıq» və «yerdəyişmə»nin zarafat texnikasının tamamilə fərqli iki tipinin nümayəndələri kimi qəbul edilməsinə razı olmalıyıq? Yaxşı, «ikimənalılıq» ilə «yerdəyişmə» arasında əlaqə həqiqətən mövcuddur, lakin bu əlaqə bizim zarafat texnikalarına aid fərqləndirməmizlə heç bir əlaqəyə malik deyil. İkimənalılıqda zarafat, dinləyiciyə — bir qədər məcburiyyətlə — yerdəyişməyə bərabər tutula bilən bir fikirdən digərinə keçid tapmağa imkan verən, çoxsaylı yozuma qabiliyyətli sözdən başqa heç nə ehtiva etmir. «Yerdəyişməli zarafat»də isə zarafatın özü belə bir yerdəyişmənin həyata keçirildiyi bir fikir axarını ehtiva edir; burada yerdəyişmə zarafatı yaradan işə aiddir, onun başa düşülməsi üçün zəruri olan işə yox. Əgər bu fərq bizə aydın görünmürsə, reduksiya cəhdlərimizdə bu fərqi gözümüzün önündə aydın şəkildə canlandırmaq üçün heç vaxt uğursuzluğa uğramayan bir vasitəyə malikik. Lakin həmin etiraza heç bir dəyər verməmək istəmirik. Bu etiraz bizi, zarafatın yaranması zamanı baş verən psixi prosesləri (zarafat işini) zarafatın qəbul edilməsi zamanı baş verən psixi proseslərlə (başa düşmə işi ilə) qarışdırmamalı olduğumuz barədə xəbərdar edir. Yalnız birincilər bizim cari araşdırmamızın mövzusudur.

Yerdəyişmə texnikasının başqa nümunələri də varmı? Onları tapmaq asan deyil. Bizim nümunəmizdə çox önə çıxarılan məntiqdən məhrum olan tamamilə təmiz bir nümunə aşağıdakı zarafatdır: Bir at taciri müştərisinə minik atını tövsiyə edir: «Əgər siz bu atı alıb səhər saat 4-də minsəniz, saat 6:30-da Pressburqda olacaqsınız.» — «Səhər saat 6:30-da Pressburqda mən nə edəcəyəm?»

1) İkincilərlə bağlı sonrakı bölmələrə baxın.

2) Burada daha aydınlaşdırma üçün bəzi sözlər artıq sayıla bilməz: Yerdəyişmə müntəzəm olaraq nitq ilə, fikir gedişini nitqdə başladığından başqa istiqamətdə davam etdirən cavab arasında baş verir. Yerdəyişməni ikimənalılıqdan ayırmağın haqlı olması ən gözəl şəkildə, hər ikisinin birləşdiyi nümunələrdən irəli gəlir; belə nümunələrdə nitqin sözləri nitqçi tərəfindən nəzərdə tutulmayan, lakin cavaba yerdəyişmə yolunu göstərən ikimənalılığa yol verir. (Nümunələrə baxın.)

Burada yerdəyişmə şübhəsiz, çox açıqdır. Tacir kiçik şəhərə erkən çatmağı açıq şəkildə yalnız atın qabiliyyətini bir nümunə üzərində sübut etmək məqsədilə qeyd edir. Müştəri heyvanın qabiliyyətini — ki, bunu daha sonra şübhə altına almır — nəzərə almır və yalnız nümunə kimi seçilmiş məlumatlara toxunur. Bu zarafatın reduksiyasını verməyin çətinliyi yoxdur.

Başqa bir nümunə — texnikası olduqca qaranlıq olsa da, yenə də yerdəyişməli ikimənalılığa ayrışdırıla bilən nümunə — daha çox çətinlik yaradır. Zarafat bir şadxenin (yəhudi nikah vasitəçisinin) bəhanəsindən söz açır, deməli, bizi hələ dəfələrlə məşğul edəcək bir qrupa aiddir.

Nikah vasitəçisi (şadxen) namizədi əmin etmişdi ki, qızın atası artıq sağ deyil. Nişandan sonra atasının hələ sağ olduğu və həbs cəzasını çəkdiyi məlum olur. Namizəd vasitəçiyə irad bildirir. «Yaxşı,» deyir o, «mən sizə nə demişdim? Axı bu həyatdırmı?»

İkimənalılıq «həyat» sözündədir, yerdəyişmə isə ondan ibarətdir ki, vasitəçi sözün «ölüm»ün əksi kimi başa düşülən adi mənasından, «Bu həyat deyil» ifadəsindəki mənasına keçir. O, həmin vaxtki ifadəsini sonradan iki mənalı kimi izah edir, baxmayaraq ki, çoxmənalılıq məhz burada olduqca uzaqdır. Bu dərəcədə texnika «qızıl buzağı» və «hamam» zarafatlarındakına bənzəyir. Lakin burada texnikanın başa düşülməsini pozan, öz üstünlüyü ilə diqqəti çəkən başqa bir amil də nəzərə alınmalıdır. Demək olar ki, bu zarafat «səciyyələndirici» zarafatdır; o, nikah vasitəçisinə xas olan yalançı həyasızlıq və cəld cavabın qarışığını bir nümunə ilə nümayiş etdirməyə çalışır. Biz eşidəcəyik ki, bu yalnız zarafatın ön tərəfi, vitrinidir; onun mənası, yəni məqsədi başqadır. Onun təhlilini də sonraya saxlayırıq.

Bu mürəkkəb və təhlili çətin nümunələrdən sonra, tamamilə saf və şəffaf bir «yerdəyişmə zarafatı» nümunəsini tanıya bilməyimiz bizə yenidən qaneedici olacaq. Bir dilənçi varlı barona Ostendə səyahət üçün dəstək istəyən xahişini çatdırır; həkimlər ona sağlamlığını bərpa etmək üçün dəniz vannalarını tövsiyə etmişlər. «Yaxşı, sizə bir az pul verəcəyəm,» deyir varlı adam, «amma mütləq Ostendə getməlisinizmi, dəniz kurortlarının ən bahalısına?» — «Cənab baron,» cavab verir dilənçi, «sağlamlığım üçün heç nə mənə çox bahalı deyil.» — Əlbəttə, düzgün mövqe, amma dilənçi üçün düzgün deyil. Cavab varlı adamın mövqeyindən verilib. Dilənçi elə davranır ki, sanki sağlamlığı üçün qurban verməli olduğu pul öz puludur, sanki pul və sağlamlıq eyni şəxsi maraqlandırır.

İndi yenidən çox öyrədici olan «mayonezli qızılbalıq» nümunəsinə qayıdaq. O da bizə məntiqi işin diqqət çəkən miqdarının göründüyü bir ön tərəf göstərirdi və təhlil vasitəsilə öyrəndik ki, bu məntiq bir düşünmə səhvini, yəni fikrin yerdəyişməsini örtməli idi. Buradan, baxmayaraq ki, yalnız ziddiyyət əlaqəsi yolu ilə, tam əksinə, bir mənasızlığı, bir axmaqlığı açıq-aşkar nümayiş etdirən digər zarafatlara xatırlaya bilərik. Bu zarafatların texnikasının nədən ibarət ola biləcəyini maraqla gözləyəcəyik.

1) Aşağıda III bölməyə baxın.

Qrupun ən güclü və eyni zamanda ən təmiz nümunəsini əvvəldə təqdim edirəm. Bu da yenə bir yəhudi zarafatıdır.

İtziq artilleriyaya işə qəbul edilmişdir. O, aydın ki, ağıllı bir oğlandır, lakin itaətsizdir və xidmətə maraq göstərmir. Ona yaxşı münasibət bəsləyən komandirlərindən biri onu bir kənara çəkir və ona deyir: «İtziq, sən bizə yaramırsan. Sənə bir məsləhət verəcəyəm: Özünə bir top al və müstəqil ol».

Göründüyü kimi gülünə biləcəyimiz bu məsləhət açıq-aşkar mənasızlıqdır. Axı satılan toplar yoxdur və tək bir şəxs müdafiə qüvvəsi olaraq müstəqil ola, təbiri caizse, «yerləşə» bilməz. Lakin bu məsləhətin sadəcə mənasızlıq deyil, əksinə, zarafatlı bir mənasızlıq, üstün bir zarafat olduğu barədə bizdə bir an belə şübhə qalmamalıdır. Deməli, mənasızlıq necə zarafata çevrilir?

Uzun uzadıya düşünməyimizə ehtiyac yoxdur. Girişdə müəlliflərin müzakirələrindən irəli gələn işarələrdən belə zarafatlı mənasızlıqlarda bir mənanın gizləndiyini və bu mənanın mənasızlıq içərisində mənasızlığı zarafata çevirdiyini təxmin edə bilərik. Bizim nümunədəki mənanı tapmaq asandır. Artillerist İtziqə mənasız məsləhət verən zabit, sadəcə İtziqə özünün nə qədər axmaq davrandığını göstərmək üçün axmaqlıq edir. O, İtziqi təqlid edir. «Sənə indi elə bir məsləhət verəcəyəm ki, o, sənin qədər axmaqdır». O, İtziqin axmaqlığına uyğunlaşır və onu, İtziqin istəklərinə cavab verməli olan bir təklifin əsasına çevirərək, ona aydınlıq gətirir; çünki İtziqin öz topu olsaydı və müharibə sənətini öz hesabına idarə etsəydi, onun ağlı və şöhrətpərəstliyi ona necə xeyir verərdi! O, topu necə saxlayar və digər top sahibləri ilə rəqabətə tab gətirmək üçün onun mexanizmi ilə tanış olardı!

Bu nümunənin təhlilini, mənasızlıq zarafatının daha qısa və sadə, lakin daha az açıq-aşkar bir halında mənasızlığın eyni mənasını sübut etmək üçün dayandırıram.

«Heç vaxt doğulmamaq, ölümlü insan uşaqları üçün ən yaxşısı olardı». «Amma», «Fliegende Blätter» jurnalının müdrikləri əlavə edirlər, «100.000 insandan bu, demək olar ki, heç kimin başına gəlmir».

Qədim hikmətli sözə edilən müasir əlavə açıq-aşkar mənasızlıqdır və görünüşdə ehtiyatlı olan «demək olar ki» ifadəsi ilə daha da axmaqlaşır. Lakin o, ilk cümləyə şübhəsiz doğru bir məhdudiyyət kimi bağlanır və bizim gözümüzü aça bilər ki, hörmətlə dinlənilən o hikmət də mənasızlıqdan çox da yaxşı deyil. Heç vaxt doğulmamış şəxs, ümumiyyətlə, insan uşağı deyil; onun üçün yaxşı və ən yaxşı şey yoxdur. Deməli, zarafatdakı mənasızlıq, artillerist İtziq nümunəsində olduğu kimi, başqa bir mənasızlığın açılması və təsviri üçün xidmət edir.

Burada üçüncü bir nümunə əlavə edə bilərəm; onun məzmunu, tələb etdiyi ətraflı təqdimata layiq olmasa da, məhz mənasızlığın zarafatda başqa bir mənasızlığın təsviri üçün istifadəsini xüsusilə aydın şəkildə izah edir: Səyahət etməli olan bir kişi, qızını bir dostuna etibar edir və ondan yoxluğunda qızının namusunu qorumağı xahiş edir. Aylar sonra geri qayıdır və qızının hamilə olduğunu görür. Təbii ki, dostuna irad tutub. Dostu bu bədbəxt hadisəni, iddia etdiyinə görə, izah edə bilmir. «Qızın harada yatmışdı?» — deyə nəhayət ata soruşur. — «Oğlumla eyni otaqda.» — «Amma mən səndən qızımı qorumağı bu qədər xahiş etdikdən sonra, onu necə oğlunla eyni otaqda yatmağa qoydun?» — «Onların arasında şirmə var idi. Bir tərəfdə qızının yatağı, digər tərəfdə oğlumun yatağı, ortada isə şirmə dururdu.» — «Bəs o, şirmənın ətrafından keçibsə?» — «Bundan başqa», — digəri fikrə dalaraq deyir. «Belə olsaydı, mümkün olardı.»

Digər keyfiyyətlərinə görə olduqca aşağı səviyyəli olan bu zarafat nümunəsindən reduksiyaya (sadələşdirməyə) ən asan şəkildə keçirik. Bu reduksiya açıq-aşkar belə olardı: Mənə irad tutmağa haqqın yoxdur. Necə bu qədər axmaq ola bilərsən ki, qızını gənc bir kişinin daimi cəmiyyətində yaşamalı olduğu bir evə verirsən? Belə şəraitdə bir qızın namusuna kənar birinin cavabdeh ola biləcəyini düşünmək sanki mümkün deyil! Deməli, dostun görünən axmaqlığı da burada yalnız atanın axmaqlığının əksidir. Reduksiya vasitəsilə zarafat nümunəsindəki axmaqlığı və onunla birlikdə zarafat nümunəsinin özünü aradan qaldırmışıq. «Axmaqlıq» elementindən isə qurtula bilməmişik; o, mənası reduksiya olunmuş cümlənin kontekstində başqa bir yer tapır.

İndi top haqqındakı zarafat nümunəsinin reduksiyasını da sınaya bilərik. Zabit belə deməli idi: «İtziq, bilirəm, sən ağıllı bir iş adamısan. Amma sənə deyirəm ki, hər kəsin öz başına və digərinə qarşı işlədiyi biznes həyatında olduğu kimi, hərbi sahədə də belə getməyin mümkün olmadığını başa düşməmək böyük axmaqlıqdır. Hərbi sahədə tabe olmaq və birgə fəaliyyət göstərmək lazımdır.»

Deməli, indiyə qədərki mənasız zarafat nümunələrinin texnikası həqiqətən də, başqa bir axmaqlığın və mənasızlığın təsvirini, nümayişini məqsəd tutan bir axmaqlığın, mənasızlığın yaradılmasından ibarətdir.

Zarafat nümunəsi texnikasında məntiqsizliyin istifadəsi hər dəfə bu mənanı daşıyırmı? Burada təsdiqedici mənada cavab verən daha bir nümunə var: Fokion bir dəfə çıxışından sonra alqışlandığı zaman, dostlarına tərəf dönərək soruşdu: «Mən nə axmaqlıq dedim?»

Bu sual məntiqsiz səslənir. Amma biz onun mənasını dərhal başa düşürük. «Bu axmaq camaata xoş gələ biləcək nə dedim? Əslində mən alqışlardan utanc duymalıyam; əgər axmaqlara xoş gəlibsə, deməli, o, çox da ağıllı olmamalıdır.»

Lakin digər nümunələr bizə göstərə bilər ki, məntiqsizlik zarafat nümunəsi texnikasında çox vaxt, başqa bir mənasızlığın təsviri məqsədinə xidmət etmədən istifadə olunur.

Məlum bir universitet müəlliminə, az cazibədar olan ixtisas sahəsini zarafatlarla bol-bol ədviyyələndirməyə adət etmiş şəxsə, artıq yaşlı ikən ona nəsib olan ən kiçik uşağının doğulması münasibətilə təbrik edilir. «Bəli,» – o, təbrik edənlərə cavab verir, – «insan əllərinin nələri bacarması heyrətamizdir.» – Bu cavab tamamilə mənasız və yerində deyil kimi görünür. Uşaqlar, insan əlinin işinə tam əks olaraq, həqiqətən Allahın neməti adlandırılır. Lakin tezliklə bizə bu cavabın əslində mənası olduğu, üstəlik, bu mənanın ədəbsiz bir məna olduğu yadımıza düşür. Xoşbəxt atanın, başqa bir şeyi və ya başqa şəxsləri axmaq adlandırmaq üçün özünü axmağa vurmaq istədiyi barədə heç bir söz gedə bilməz. Görünüşcə mənasız olan bu cavab bizə, müəlliflərin demək istədiyi kimi, təəccüblü, heyrətləndirici təsir edir. Biz müəlliflərin belə zarafatların bütün təsirini «təəccüb və aydınlanma» arasındakı dəyişmədən irəli gəlməsi kimi izah etdiklərini eşitmişik. Bu barədə fikrimizi sonradan bildirməyə çalışacağıq; biz yalnız bu zarafatın texnikasının belə heyrətləndirici, mənasız şeylərin quraşdırılmasından ibarət olduğunu vurğulamaqla kifayətlənirik.

Bu axmaqlıq zarafatları arasında Lichtenbergin bir zarafatı tamamilə xüsusi yer tutur.

O, pişiklərin dərisində, məhz gözlərinin olduğu yerdə iki deşiyin kəsildiyinə təəccüb edir. Öz-özlüyündə aydın olan bir şeyə, əslində yalnız eyniliyin açılmasından ibarət olan bir şeyə təəccüb etmək, şübhəsiz, axmaqlıqdır. Bu, Micheletnin («Qadın» əsərində) ciddi niyyətlə söylədiyi bir nidanı xatırladır; yaddaşıma görə, təxminən belədir: Təbiət nə qədər gözəl təşkil edib ki, uşaq dünyaya gələn kimi, ona qayğı göstərməyə hazır olan bir ananı tapır! Micheletnin cümləsi həqiqi axmaqlıqdır, lakin Lichtenbergin cümləsi, arxasında bir şeyin dayandığı bir məqsəd üçün axmaqlıqdan istifadə edən zarafatdır. Nə? Bunu biz, əlbəttə, bu anda deyə bilmərik.

Biz artıq nümunələrin iki qrupunda öyrənmişik ki, zarafat işi, zarafatlı ifadənin yaradılması üçün texniki vasitə kimi normal düşüncədən sapmalardan, yerdəyişmədən və mənasızlıqdan istifadə edir. Digər düşüncə səhvlərinin də eyni tətbiqi tapa biləcəyini gözləmək, şübhəsiz ki, əsaslıdır. Həqiqətən, bu cür bir neçə nümunə göstərmək olar: Bir cənab qənnadı mağazasına girib bir tort istəyir; lakin onu tezliklə geri gətirir və əvəzinə bir stəkan likör istəyir. Likörü içib ödəniş etmədən getmək istəyir. Mağaza sahibi onu saxlayır. «Məndən nə istəyirsiniz?» – «Likörün pulunu ödəməlisiniz.» – «Onun əvəzinə sizə tortu vermişdim ki.» – «Siz onu da ödəməmisiniz.» – «Mən onu da yeməmişəm.»

Bu kiçik hekayə də məntiq görünüşünü nümayiş etdirir; biz onu düşüncə səhvi üçün münasib fasad kimi artıq tanıyırıq. Səhv açıq şəkildə ondadır ki, hiyləgər müştəri tortun geri qaytarılması ilə likörün götürülməsi arasında mövcud olmayan bir əlaqə qurur. Əslində vəziyyət iki prosesə bölünür ki, bunlar satıcı üçün bir-birindən asılı deyil, yalnız onun öz niyyətində əvəzetmə münasibətində dayanır. O, əvvəlcə tortu götürüb geri qaytarıb, ona görə heç nə borclu deyil, sonra likörü götürür və onun pulunu ödəməli olur. Demək olar ki, müştəri «əvəzinə» münasibətini ikimənalı tətbiq edir; daha düzgün desək, o, ikimənalılıq vasitəsilə mahiyyətcə əsassız bir əlaqə qurur.¹

İndi o qədər də əhəmiyyətsiz olmayan bir etirafı etmək üçün fürsət yaranıb. Biz burada nümunələr üzərində zarafatın texnikasını araşdırırıq və seçdiyimiz nümunələrin həqiqətən doğru zarafatlar olduğundan əmin olmalıyıq. Lakin vəziyyət belədir ki, bir sıra hallarda müvafiq nümunənin zarafat adlandırılıb-adlandırıla bilməyəcəyi barədə tərəddüd edirik. Araşdırma belə bir meyar ortaya qoymamışdan əvvəl əlimizdə heç bir meyar yoxdur; dil işlənişi etibarsızdır və özünün haqlılığına görə yoxlanılmaya ehtiyac duyur; qərarda biz yalnız müəyyən bir «hiss»ə arxa çıxa bilərik ki, bunu da qərarlarımızın hələ dərkimizə açıq olmayan müəyyən meyarlar əsasında baş verdiyi kimi şərh edə bilərik. Bu «hiss»ə istinadı kifayət qədər əsaslandırma kimi təqdim edə bilmərik. Sonuncu nümunədə isə onu zarafat, məsələn, sofistik zarafat kimi təqdim edə bilərikmi, yoxsa sadəcə sofizm saymalıyıq — bu barədə şübhə etməli olacağıq. Biz hələ zarafatın xarakterinin nədən ibarət olduğunu bilmirik.

Əksinə, bir növ tamamlayıcı düşüncə səhvini göstərən növbəti nümunə şübhəsiz zarafatdır. Bu da yenə bir nikah vasitəçisi hekayəsidir: Şadxen özünün təklif etdiyi qızı gənc kişinin iradlarına qarşı müdafiə edir. «Qaynana mənə xoş gəlmir», – deyir o, – «o, bədxasiyyət, axmaq bir adamdır.» – «Siz ki qaynana ilə evlənmirsiniz, qızı istəyirsiniz.» – «Bəli, amma artıq cavan deyil, üzü də elə gözəl deyil.» – «Bunun heç bir əhəmiyyəti yoxdur; əgər o, gənc və gözəl deyilsə, sizə daha çox sadiq qalacaq.» – «Pul da çox deyil.» – «Kim puldan danışır? Siz ki pulla evlənmirsiniz? Siz ki arvad istəyirsiniz!» – «Amma onun da donqarı var!» – «Bəs nə istəyirsiniz? Qoy heç bir nöqsanı olmasın!»

1) Əgər zarafat öz məzmununun xüsusi şərtləri tərəfindən ləğv edilmiş kimi görünən bir əlaqəni saxlamaq istərsə, oxşar bir mənasızlıq texnikası yaranır. Lichtenbergin tiyəsi olmayan, sapı da çatışmayan bıçağı buna aiddir. J. Falkenin (l. c.) danışdığı zarafat da belədir: «Bura Duke of Wellingtonun o sözləri söylədiyi yerdir?» — Bəli, yer budur, amma o, bu sözləri heç vaxt deməyib.

Əslində söhbət artıq cavan olmayan, çirkin, az cehizli, xoşagəlməz anası olan və üstəlik ağır eybəcərliyi (donqarı) olan bir qızdan gedir. Bunlar, şübhəsiz, evlənməyə həvəsləndirən şərait deyil. Nikah vasitəçisi bu nöqsanların hər birində hansı baxış nöqtəsindən onunla barışmaq olacağını göstərməyi bilir; bağışlanması qeyri-mümkün donqarı isə hər insana göz yumulmalı yeganə nöqsan kimi qələmə verir. Yenə də sofizmə xas olan və düşünmə səhvini ört-basdır etməli olan məntiq görünüşü mövcuddur. Qızda açıq-aydın yalnız nöqsanlar var: bir neçə nöqsan ki, onlara göz yumaq olar və bir nöqsan ki, onun üstündən gəlinə bilmir; onunla evlənmək olmaz. Nikah vasitəçisi elə davranır ki, sanki hər bir fərdi nöqsan onun bəhanəsi ilə aradan qaldırılıb, halbuki hər nöqsandan dəyərdən düşmənin bir qalığı qalır və bu qalıq növbəti ilə cəmlənir. O, hər amili ayrı-ayrılıqda nəzərə almaqda israr edir və onları cəmdə birləşdirməkdən imtina edir.

Eyni nəzərdən qaçırma başqa bir sofizmin özəyini təşkil edir; bu sofizm çox gülüşə səbəb olub, lakin onun zarafat adlandırılmaq haqqı şübhə doğura bilər.

A B-dən mis qazan borc götürüb və qaytardıqdan sonra B onu məhkəməyə verir, çünki qazanda indi onu yararsız edən böyük bir dəlik görünür. Onun müdafiəsi belədir: «Birincisi, mən B-dən ümumiyyətlə heç bir qazan borc götürməmişəm; ikincisi, qazanda mən onu B-dən götürəndə artıq dəlik var idi; üçüncüsü, mən qazanı bütöv qaytarmışam.» Hər bir etiraz tək-tək götürüldükdə yaxşıdır, amma birgə götürüldükdə bir-birini inkar edirlər. A bir-biri ilə əlaqədə nəzərdən keçirilməli olanı təcrid olunmuş halda ələ alır — tam da nikah vasitəçisinin gəlinin nöqsanlarına yanaşdığı kimi. Belə də demək olar: A yalnız «ya – ya da»nın mümkün olduğu yerə «və» qoyur.

Aşağıdakı nikah vasitəçisi hekayəsində bizə başqa bir sofizm rast gəlir.

Namizəd gəlinin bir ayağının qısa olduğunu və axsadığını irad tutur. Şadxen ona etiraz edir. «Haqsızsınız. Fərz edin ki, siz sağlam, düz ayaqlı bir qadınla evlənirsiniz. Bundan sizə nə fayda var? Bir gün belə əmin deyilsiniz ki, o yıxılmasın, ayağı sınmasın və sonra bütün ömrü boyu şikəst qalmasın. Və sonra ağrılar, həyəcan, həkim hesabı! Amma əgər siz onu götürsəniz, belə bir şey başınıza gələ bilməz; onda sizin əlinizdə hazır iş olur.»

Məntiq görünüşü burada olduqca nazikdir və heç kim artıq «hazır bədbəxtliyə» sadəcə mümkün olan bədbəxtlikdən üstünlük vermək istəməyəcək. Fikir gedişində gizlənən səhv ikinci bir nümunədə, yəni mənim jarqonundan tamamilə təmizləmək istəmədiyim bir hekayədə daha asan şəkildə göstərilə bilər.

Krakovdakı məbəddə böyük ravvin N. oturub şagirdləri ilə birlikdə dua edir. O, gözlənilmədən bir qışqırıq qoparır və narahat şagirdlərin sualına cavab olaraq deyir: «Elə indi Lvovdakı böyük ravvin L. vəfat etdi.» İcma vəfat edənin ardınca yas saxlayır. Növbəti günlər ərzində Lvovdan gələnlərdən ravvinin necə öldüyü, nəyi olduğu soruşulur, lakin onlar bu barədə heç nə bilmirlər, onu tam sağlam-salamat qoyub gəliblər. Nəhayət, tamamilə təsdiqlənir ki, ravvin L. Lvovda ravvin N. onun ölümünü telepatik yolla hiss etdiyi saatda vəfat etməyib, çünki o hələ də yaşayır. Bir yad adam bu fürsətdən istifadə edib Krakov ravvininin bir şagirdini bu hadisə ilə lağa qoyur. «Sizin ravvininizin o vaxt Lvovdakı ravvin L.-nin öldüyünü görməsi böyük biabırçılıq idi. Həmin adam bu gün də həyatdadır.» «Eybi yoxdur,» şagird cavab verir, «Krakovdan Lvova qədər görə bilmək yenə də möhtəşəm idi.»

Burada son iki nümunədə ortaq olan düşüncə səhvi açıq şəkildə etiraf olunur. Fantaziya təsəvvürünün dəyəri reallıq qarşısında qeyri-münasib şəkildə yüksəldilir, imkan demək olar ki, reallıqla bərabərləşdirilir. Krakovu Lvovdan ayıran ərazi boyunca uzaqdan görmə, əgər doğru nəticə vermiş olsaydı, təsirli telepatik nailiyyət olardı, lakin şagird üçün əsas məsələ bu deyil. Ravvinin Lvovda, Krakov ravvininin onun ölümünü elan etdiyi həmin anda vəfat etməsi mümkün ola bilərdi və şagirdin vurğusu müəlliminin nailiyyətinin heyranedici olduğu şərtdən bu nailiyyətə şərtsiz heyranlığa doğru yerini dəyişir. «In magnis rebus voluisse sat est» [Böyük işlərdə istək kifayətdir] oxşar bir mövqeyi təsdiqləyir. Bu nümunədə reallıqdan imkan xətrinə necə üz çevrilirsə, əvvəlkində də nikah vasitəçisi namizədin qarşısına tələb qoyur: qadının qəza nəticəsində axsaq qala bilməsi imkanını qat-qat əhəmiyyətli sayıb nəzərə alsın, halbuki onun həqiqətən axsayıb-axsamaması sualı tamamilə arxa plana keçməlidir. Sofistik düşüncə səhvlərinin bu qrupuna maraqlı başqa bir qrup da qoşulur; burada düşüncə səhvini avtomatik səhv adlandırmaq olar. Bəlkə də bu, sadəcə təsadüfün bir şıltaqlığıdır ki, bu yeni qrupdan gətirəcəyim bütün nümunələr yenə də nikah vasitəçisi hekayələrinə aiddir: «Bir şadxen gəlin barəsində danışmaq üçün yanında öz sözlərini təsdiqləməli olan bir köməkçi gətirib. – Boy-buxunu küknar kimidir, – deyir şadxen. – Küknar kimi, – deyə əks-səda təkrarlayır. – Gözləri də var ki, görmək lazımdır. – Gözlər deyilən budur! – deyə əks-səda təsdiqləyir. – Təhsilli də elədir ki, tayı-bərabəri yoxdur. – Hələ necə təhsilli! – Ancaq bir şey doğrudur, – vasitəçi etiraf edir, – balaca bir donqarı var. – Amma nə donqar! – deyə əks-səda yenə təsdiqləyir.» Digər hekayələr tamamilə analojidir, lakin daha mənalıdır.

1) «Kück» «gucken» (baxmaq) feilindən gəlir, yəni nəzər, uzaqdan görmə.

«Bəy gəlinlə tanış olarkən çox xoşagəlməz təəccübə düşür və iradlarını pıçıltı ilə bildirmək üçün vasitəçini kənara çəkir. – Məni bura nə üçün gətirdiniz? – deyə məzəmmətlə soruşur. – O, çirkin və qocadır, çəpgözdür, dişləri pisdir, gözləri də sulanır... – Ucadan danışa bilərsiniz, – vasitəçi sözünü kəsir, – o, həm də kardır.»

«Bəy vasitəçi ilə birlikdə gəlinin evinə ilk dəfə gəlir və onlar salonda ailənin gəlməsini gözləyərkən, vasitəçi ən gözəl gümüş qabların nümayiş olunduğu şüşəli bir dolaba diqqət çəkir. – Oraya baxın, bu əşyalardan bu adamların nə qədər varlı olduğunu görə bilərsiniz. – Amma, – şübhələnən gənc soruşur, – məgər bu gözəl şeylərin yalnız bu münasibətlə, sərvət təəssüratı yaratmaq üçün borc alınmış olması mümkün deyil? – Nə danışırsınız? – deyə vasitəçi rədd edərək cavab verir. – Kim bu adamlara bir şey borc verər!»

Hər üç halda da eyni hadisə baş verir. Bir neçə dəfə ardıcıl olaraq eyni şəkildə reaksiya verən şəxs, növbəti dəfə də, artıq uyğun olmayan və şəxsin niyyətlərinə zidd düşən bir vəziyyətdə belə, ifadənin həmin üsulunu davam etdirir. O, vərdişin avtomatizminə təslim olaraq vəziyyətin tələblərinə uyğunlaşmağı əldən verir. Beləliklə, birinci hekayədəki köməkçi, namizədi təklif olunan gəlinin xeyrinə inandırmaq üçün götürüldüyünü unutur və indiyə qədər gəlinin irəli sürülən üstünlüklərini təkrarlayaraq vəzifəsini layiqincə yerinə yetirdiyi üçün, indi də utancaqlıqla etiraf edilmiş donqarı, kiçiltməli olduğu donqarı da vurğulayır. İkinci hekayədəki vasitəçi gəlinin nöqsan və qüsurlarının sadalanmasına elə heyran qalır ki, siyahını öz bildiyi ilə tamamlayır, baxmayaraq ki, bu, heç şübhəsiz onun vəzifəsi və niyyəti deyil. Üçüncü hekayədə isə nəhayət, gənci ailənin var-dövlətinə inandırmaq şövqü onu o qədər sürükləyir ki, yalnız bir sübut məsələsində haqlı olmaq üçün, bütün səylərini alt-üst edəcək bir şeyi irəli sürür. Hər yerdə avtomatizm, düşünmə və ifadə etmənin məqsədəuyğun dəyişdirilməsinə qalib gəlir.

Bunu başa düşmək asandır, lakin bu üç hekayəni zarafatlı kimi təqdim etdiyimiz kimi, eyni haqla «komik» də adlandırmaq olar — bunu fərq etdikdə çaşqınlıq yaranmalıdır. Psixi avtomatizmin üzə çıxarılması hər cür ifşa, hər cür özünü ələ vermə kimi komikliyin texnikasına aiddir. Burada biz, yan keçməyə çalışdığımız zarafatın komikliyə münasibəti problemi ilə birdən-birə üzləşirik. (Bax: Giriş.) Bu hekayələr yalnız «komik»dirmi, həm də «zarafat» deyilmi? Komiklik burada zarafatla eyni vasitələrlə işləyirmi? Bəs zarafatlılığın xüsusi xarakteri nədədir?

Biz son araşdırdığımız zarafat qrupunun texnikasının «düşünmə səhvləri»nin yerləşdirilməsindən başqa heç nədən ibarət olmadığını möhkəm saxlamalıyıq, lakin bu qrupun araşdırılmasının bizi indiyədək idraka deyil, daha çox qaranlığa apardığını da etiraf etməyə məcburuq. Bununla belə, zarafat texnikalarını daha tam öyrənməklə sonrakı qavrayışlar üçün çıxış nöqtəsi ola biləcək bir nəticəyə gələcəyimizə ümidimizi itirmirik.

Araşdırmağımızı davam etdirmək istədiyimiz növbəti zarafat nümunələri daha yüngül iş verir. Onların texnikası bizə hər şeydən əvvəl tanış olanı xatırladır.

Məsələn, Lichtenbergdən bir zarafat: «Yanvar ayı, yaxşı dostlarımıza arzular təqdim etdiyimiz aydır, digər aylar isə bu arzuların yerinə yetirilmədiyi aylardır.»

Bu zarafatları güclü yox, daha çox incə adlandırmaq olar və onlar az gözə soxulan vasitələrlə işləyir; ona görə onların təsirini əvvəlcə nümunələri çoxaltmaqla gücləndirmək istəyirik.

«İnsan həyatı iki hissəyə bölünür: birinci hissədə ikinci hissəni arzulayırsan, ikinci hissədə isə birinci hissənin geri qayıtmasını arzulayırsan.»

«Təcrübə insanın öyrənmək istəmədiyi şeyi öyrənməsindən ibarətdir» (hər ikisi K. Fischerdən).

Bu nümunələrin bizə əvvəllər işlənmiş, «eyni materialın çoxlu işlədilməsi» ilə fərqlənən qrupu xatırlatması qaçılmazdır. Xüsusilə son nümunə bizi bu sualı irəli sürməyə vadar edəcək: onu burada yeni əlaqədə göstərmək əvəzinə, niyə o qrupa daxil etməmişik? Təcrübə yenə öz sözləri ilə təsvir olunur — həmin yerdə qısqanclığın təsvir olunduğu kimi (müq. səh. 35). Bu qrupa aid edilməyə mən də çox etiraz etməzdim. Amma mənə elə gəlir ki, oxşar xarakterli o biri iki nümunədə eyni sözlərin çoxlu işlədilməsindən daha gözə çarpan və əhəmiyyətli başqa bir cəhət var; burada ikimənalılığa toxunan hər şey çatışmır. Və məhz onu vurğulamaq istərdim ki, burada yeni və gözlənilməz vahid bütövlər yaradılır: təsəvvürlərin bir-biri ilə münasibətləri və anlayışların bir-birinin vasitəsilə, yaxud ortaq üçüncü bir şeyə münasibət yolu ilə təyini. Bu prosesi vahidləşdirmə (Unifizierung) adlandırmaq istərdim; o, açıq-aydın eyni sözlərə bir araya sıxılma yolu ilə sıxlaşdırmaya bənzəyir. Beləliklə, insan həyatının iki yarısı onlar arasında kəşf edilmiş qarşılıqlı münasibətlə təsvir olunur: birincidə ikincini arzulayır, ikincidə isə birincini geri istəyir. Daha dəqiq desək, təsvir üçün bir-birinə çox bənzər iki münasibət seçilib. Münasibətlərin oxşarlığına sözlərin oxşarlığı uyğun gəlir; məhz bu oxşarlıq bizə eyni materialın çoxlu işlədilməsini xatırlada bilərdi (arzulamaq — geri arzulamaq). Lichtenbergin zarafatında yanvar və ona qarşı qoyulan aylar yenə də dəyişdirilmiş bir münasibətlə üçüncü bir şeyə görə səciyyələndirilir: bu, bir ayda alınan və digər aylarda yerinə yetməyən xoş arzulardır. İkimənalılığa yaxınlaşan eyni materialın çoxlu işlədilməsindən fərq burada olduqca aydındır.¹

1). Zarafatın tapmacaya olan, əvvəllər qeyd edilmiş xüsusi mənfi əlaqəsindən — birinin gizlətdiyini digərinin açıq şəkildə nümayiş etdirməsi — istifadə edərək, «vahidləşdirmə»ni yuxarıdakı nümunələrin imkan verdiyindən daha yaxşı təsvir etmək istəyirəm. Filosof G. Th. Fechnerin korluq dövründə vaxtını keçirmək üçün yaratdığı tapmacaların çoxu onlara xüsusi cazibə verən yüksək dərəcəli vahidləşdirmə ilə seçilir. Məsələn, Dr. Misesin «Tapmacalar kitabçası»ndan (dördüncü artırılmış nəşr, il göstərilməyib) gözəl 203-cü tapmacanı götürək: «Birinci ikisi dincəlmə yerini o birilərin cütündə tapır, bütünü isə onların yatağını düzəldir.» Tapılmalı olan iki heca cütündən yalnız onların bir-birinə münasibəti verilib, bütündən isə yalnız birinci cütə münasibəti. (Həlli: Totengräber — «Toten» + «Gräber», yəni qəbirqazan.) Yaxud eyni və ya az dəyişdirilmiş üçüncüyə münasibətlə təsvirin aşağıdakı iki nümunəsi: № 170. «Birinci hecanın dişləri və tükləri var, İkincinin tüklərində dişlər var. Dişində tük olmayan, Bütündən mal almasın.» (Roßkamm — «Roß» (at) + «Kamm» (daraq); «Roßkamm» həm də at alverçisi deməkdir.) № 168. «Birinci heca (heyvan kimi) yeyir, İkinci heca (insan kimi) yeyir, Üçüncü yeyilir, Bütün yeyilir.» (Sauerkraut — «Sau» (donuz) + «er» (o) + «Kraut» (kələm); turşu kələm.) Ən kamil vahidləşdirmə Schleiermacherin bir tapmacasında rast gəlinir ki, ona zarafatlı deməkdən başqa ad vermək olmaz: «Sonuncunun sardığı tamamlanmış bütün İlk ikisinə doğru yüksəlir.» (Galgenstrick — «Galgen» (dar ağacı) + «Strick» (kəndir).) Heca tapmacalarının böyük əksəriyyəti vahidləşdirmədən məhrumdur; yəni bir hecanı tapmaq üçün verilən əlamət ikinci, üçüncü heca üçün olan əlamətdən və bütünü müstəqil tapmaq üçün olan dayaq nöqtəsindən tamamilə asılı deyil.

Vahidləşdirmə zarafatının, izahat tələb etməyən gözəl nümunəsi aşağıdakıdır: fransız ode şairi J. B. Rousseau gələcək nəsillərə ithaf edilmiş ode yazdı (à la postérité); Volter şeirin dəyərinin onu gələcək nəsillərə çatdırmağa heç də haqq vermədiyini düşündü və zarafatla dedi: «Bu şeir öz ünvanına çatmayacaq.» (K. Fischerə görə.)

Son nümunə bizə onu xatırlada bilər ki, «cəld cavab» adlanan zarafatların əsasında məhz vahidləşdirmə dayanır. Cəld cavab əslində müdafiənin hücuma qoşulmasından, «nizənin ucunu çevirməkdən», «eyni sikkə ilə ödəməkdən», yəni hücumla əks hücum arasında gözlənilməz bir vəhdət yaratmaqdan ibarətdir. Məsələn: Çörəkçi irinləyən barmağı olan meyxanaçıya deyir: «Yəqin, bu sənin pivənə düşüb?» Meyxanaçı: «Yox, ancaq sənin çörəklərindən biri dırnağımın altına keçib.» (Überhorst, Das Komische, II, 1900 kitabından.)

Serenissimus (knyaz) öz dövlətini gəzərək səyahət edir və izdihamda öz yüksək şəxsiyyətinə gözə çarpacaq dərəcədə bənzəyən bir adam görür. Əlini yelləyib onu yaxına çağırır ki, soruşsun: «Ananız bir vaxt iqamətgahda xidmət etməyibmi?» — «Xeyr, Zati-aliləri,» cavab gəlir, «amma atam.»

Vürtemberq hersoqu Karl atla gəzintilərinin birində təsadüfən öz işi ilə məşğul olan bir boyaqçıya rast gəlir. «Mənim ağ atımı göy rəngə boyaya bilərsən?» — deyə hersoq ona səslənir və cavab alır: «Əlbəttə, Zati-aliləri, əgər qaynamağa dözə bilsə!»

Bu mükəmməl «cavab zərbəsində» (Retourkutsche) — mənasız sorğuya eyni dərəcədə mümkünsüz şərtlə cavab verən — başqa bir texniki amil də iştirak edir; boyaqçının cavabı belə olsaydı, bu amil olmazdı: «Xeyr, Zati-aliləri; qorxuram ki, ağ at qaynamağa dözməyəcək.»

Vahidləşdirmənin ixtiyarında daha bir, xüsusilə maraqlı texniki vasitə var: «və» bağlayıcısı ilə sıralama. Belə sıralama bağlılıq ifadə edir; biz onu başqa cür başa düşmürük. Məsələn, Heine «Harz səyahəti»ndə Göttingen şəhərindən danışarkən yazır: «Ümumiyyətlə, Göttingen sakinləri tələbələrə, professorlara, filisterlərə və mal-qaraya bölünür», biz bu vahidləşdirməni Heinenin əlavəsi ilə daha da qabardılan məhz o mənada anlayırıq: «lakin bu dörd təbəqə heç də kəskin şəkildə ayrılmayıb.» Yaxud o, «o qədər latın dili, kötək və coğrafiya» dözməli olduğu məktəbdən söhbət açanda, kötəyin iki dərs fənni arasında orta yerdə dayanması ilə aşkar görünən bu sıralama bizə demək istəyir ki, kötəklə açıq-aydın bildirilən məktəbli baxışını latın dilinə və coğrafiyaya da şamil etməliyik.

Lippsdə «zarafatlı sadalama» («koordinasiya») nümunələri arasında Heinenin «tələbələr, professorlar, filisterlər və mal-qara» sıralamasına ən yaxın olan bu misranı görürük: «Çəngəllə və zəhmətlə anası onu şorbadan çıxardı» (Mit einer Gabel und mit Müh’ zog ihn die Mutter aus der Brüh’); sanki zəhmət də çəngəl kimi bir alətdir, deyə Lipps izahat olaraq əlavə edir. Lakin bizdə belə təəssürat yaranır ki, bu misra heç də zarafat deyil, əlbəttə, çox komikdir, Heinenin sıralaması isə şübhəsiz zarafatdır. Bəlkə sonralar, komiklə zarafatın münasibəti problemindən artıq yan keçməli olmayacağımız zaman bu nümunələri xatırlayarıq.

Hersoq və boyaqçı nümunəsində müşahidə etmişik ki, boyaqçı «Xeyr, qorxuram ki, ağ at qaynamağa dözməyəcək» deyə cavab versəydi, bu, yenə vahidləşdirmə zarafatı olaraq qalardı. Onun cavabı isə belə idi: «Bəli, Zati-aliləri, əgər o, qaynamağa dözə bilsə.» Əslində yerinə düşən «Xeyr»in «Bəli» ilə əvəz olunmasında zarafatın yeni texniki vasitəsi yatır; onun işlədilməsini başqa nümunələrdə izləmək istəyirik.

K. Fischerdə yuxarıda qeyd olunana yaxın olan zarafat daha sadədir: Böyük Fridrix Silezyada ruhlarla ünsiyyətdə olması ilə tanınan bir vaiz barədə eşidir; adamı çağırtdırıb onu belə bir sualla qarşılayır: «Sən ruhları çağıra bilirsən?» Cavab belə olur: «Əmrinizə hazıram, Əlahəzrət, amma onlar gəlmirlər.» Burada tam aydın görünür ki, zarafatın vasitəsi yeganə mümkün «Xeyr»in əksi ilə əvəzlənməsindən başqa bir şey deyil. Bu əvəzləməni həyata keçirmək üçün «Bəli»yə «amma» bağlamaq lazım gəldi ki, «bəli» və «amma» birlikdə mənaca «xeyr»ə bərabər olsun.

Bizim «əksi ilə təsvir» adlandırmaq istədiyimiz bu təsvir üsulu zarafat işinə müxtəlif şəkillərdə xidmət edir. Aşağıdakı iki nümunədə bu, demək olar ki, təmiz şəkildə ortaya çıxır: Heine: «Bu qadın bir çox cəhətdən Milos Venerasına bənzəyirdi: o da son dərəcə qocadır, onun da dişləri yoxdur və bədəninin sarımtıl səthində bir neçə ağ ləkə var».

Çirkinliyin ən gözəllə üst-üstə düşən cəhətləri vasitəsilə təsviri; bu üst-üstə düşmələr, əlbəttə, yalnız ikimənalı ifadə olunmuş xassələrdən və ya əhəmiyyətsiz təfərrüatlardan ibarət ola bilər. Sonuncusu ikinci nümunəyə aiddir: Lichtenberg: «Böyük dahi».

«O, ən böyük adamların xüsusiyyətlərini özündə birləşdirmişdi, başını Aleksandr kimi əyri tuturdu, Sezar kimi həmişə saçlarında nəsə qurdalayırdı, Leybnits kimi qəhvə içə bilirdi, bir dəfə kreslosunda yaxşıca yerləşəndə isə Nyuton kimi yeməyi-içməyi unudurdu və onu da Nyuton kimi oyatmaq lazım gəlirdi; parikini Dr. Johnson kimi taxırdı və Servantes kimi şalvarının düyməsi həmişə açıq qalırdı».

Əksi ilə təsvirin, ikimənalı sözlərin işlədilməsindən tamamilə imtina edilmiş xüsusilə gözəl bir nümunəsini J. v. Falke İrlandiyaya səfərdən gətirib. Səhnə bir mum fiqurlar kabineti, deyək ki, Madam Tussaud. Burada da bir bələdçi var, yaşlı və gəncdən ibarət bir qrupu fiqurdan fiqura öz izahları ilə müşayiət edir. «Bu, Wellington hersoqu və onun atıdır», bundan sonra gənc bir xanım sual verir: «Hansı Wellington hersoqudur və hansı onun atıdır?» «Necə istəsəniz, mənim gözəl balam,» cavab belədir, «pulunuzu ödəyirsiniz və seçimi siz edirsiniz.» (Hansı hersoq W.-dur və hansı onun atıdır? — Necə istəyirsinizsə, mənim gözəl qızım, pulunuzu ödəyirsiniz və seçimi siz edirsiniz.) (Həyat xatirələri, səh. 271.)

Bu İrlandiya zarafatının reduksiyası belə səslənərdi: Həyasızlıqdır, bu mum fiqurçuların ziyarətçilərə təklif etməyə cürət etdikləri şey! At ilə atlı bir-birindən seçilmir. (Oyun-zarafat xarakterli şişirtmə.) Və bunun üçün adam yaxşı pulunu verir! Bu qəzəbli söz indi dramatikləşdirilir, kiçik bir hadisə ilə əsaslandırılır, ümumən ziyarətçilərin yerinə ayrıca bir xanım çıxır, atlı fiqur fərdiləşdirilir: bu, İrlandiyada son dərəcə populyar olan Wellington hersoqu olmalıdır. Lakin sahibin və ya bələdçinin həyasızlığı — adamların cibindən pul çıxarıb əvəzində onlara heç nə verməməsi — əksi vasitəsilə təsvir olunur: o, özünü vicdanlı tacir kimi göstərən bir nitq söyləyir ki, ona ziyarətçilərin ödənişlə qazandığı hüquqlara hörmətdən vacib heç nə yoxdur. İndi görürük ki, bu zarafatın texnikası heç də sadə deyil: fırıldaqçıya öz vicdanlılığına and içdirmək üçün yol tapıldığına görə zarafat əksi ilə təsvirin bir halıdır; lakin bunu o, ondan tamamilə başqa bir şey tələb olunan məqamda edir — fiqurların oxşarlığını gözlədikləri yerdə ticari etibarlılıqla cavab verir — bu isə yerdəyişmə nümunəsidir. Zarafatın texnikası hər iki vasitənin birləşməsindədir.

Bu nümunədən, üstələmə zarafatları adlandırıla biləcək kiçik bir qrupa keçid uzaq deyil. Onlarda reduksiyada yerinə düşən «Bəli» «Xeyr»lə əvəz olunur, amma məzmununa görə bu «Xeyr» daha da gücləndirilmiş «Bəli»yə bərabər olur, tərs halda da eynilə.

Ziddiyyət, üstələmə ilə təsdiqin yerinə keçir; məsələn, Lessingin epigramı: «Yaxşı Qalatea! Deyirlər, saçını qaraldır, Halbuki saçı onu alanda da artıq qara idi.»

Yaxud Lichtenbergin məktəb hikmətini bədxah, sözdə müdafiəsi: «Göydə və yer üzündə məktəb hikmətinizin xəyal edə biləcəyindən daha çox şey var», deyə Şahzadə Hamlet təhqiramiz şəkildə demişdi. Lichtenberg bilir ki, bu hökm kifayət qədər sərt deyil, çünki məktəb hikmətinə qarşı irəli sürülə biləcək bütün etirazları nəzərə almır. Buna görə də o, çatışmayan hissəni əlavə edir: «Amma məktəb hikmətində elə şeylər də var ki, nə göydə, nə də yer üzündə rast gəlinir». Onun təsviri, həqiqətən, məktəb hikmətinin Hamletin qınadığı nöqsanı necə kompensasiya etdiyini vurğulayır, lakin bu kompensasiyanın özündə ikinci və daha böyük bir ittiham gizlənir.

Yerdəyişmənin heç bir izini daşımadığı üçün daha da şəffaf olan iki yəhudi zarafatı var, düzdür, kobud tərzdədirlər.

İki yəhudi çimmək barədə danışır. «Mən hər il bir dəfə çimirəm», – deyir biri, «istər ehtiyacım olsun, istərsə də olmasın».

Aydındır ki, o, təmizliyinə dair belə lovğa təminatla özünü məhz natəmizlikdə ifşa edir.

Bir yəhudi digərinin saqqalında qida qalıqlarını görür. «Sənə dünən nə yediyini deyə bilərəm». – «Görək, de». – «Deməli, mərcimək». – «Yanılırsan, srağagün!»

Əksi ilə təsvirə asanlıqla gətirilə bilən gözəl bir üstələmə zarafatı da aşağıdakıdır: Kral öz lütfkarlığı ilə cərrahiyyə klinikasına baş çəkir və professoru bir ayağın amputasiyası zamanı tapır; o, əməliyyatın ayrı-ayrı mərhələlərini kral razılığını bildirən uca səsli sözlərlə müşayiət edir: «Bravo, bravo, əziz gizli müşavir.» Əməliyyat bitdikdən sonra professor ona yaxınlaşır və dərin təzim edərək soruşur: «Əlahəzrət, o biri ayağı da əmr edirsiniz?»

1) «Yunan antologiyası»ndakı bir nümunəyə görə.

Professorun krali təqdir zamanı nə düşündüyünü dəyişməz şəkildə açıq demək mümkün deyildi: «Bu, elə təəssürat yaratmalıdır ki, sanki mən yazıq bədbəxtin xəstə ayağını kralın əmri ilə və yalnız kralın bəyənməsi üçün kəsirəm. Mənim bu əməliyyat üçün həqiqətən başqa səbəblərim var». Amma sonra o, kralın qarşısına çıxır və deyir: «Əməliyyat üçün Əlahəzrətin tapşırığından başqa səbəbim yoxdur. Mənə göstərilən təqdir məni elə sevindirdi ki, sağlam ayağı da kəsmək üçün yalnız Əlahəzrətin əmrini gözləyirəm». Beləliklə, o, özünün düşündüyü və içində saxlamalı olduğu şeyin əksini ifadə etməklə özünü başa düşülən edir. Bu əks ifadə inandırıcı olmayan bir üstələmədir.

Bu nümunələrdə gördüyümüz kimi, əksi ilə təsvir zarafat texnikasının tez-tez istifadə olunan və güclü təsir edən bir vasitəsidir. Lakin biz başqa bir şeyi də nəzərdən qaçırmamalıyıq: bu texnika yalnız zarafata məxsus deyil. Mark Antonius, forumda uzun nitqində Sezarın cəsədi ətrafında dinləyicilərin əhvalını dəyişdikdən sonra, nəhayət, yenidən sözlərini atanda: «Çünki Brutus şərəfli bir adamdır...», o, bilir ki, xalq ona artıq sözlərinin həqiqi mənasını qışqıraraq cavab verəcək: «Onlar xəyanətkardırlar: şərəfli adamlar!»

Yaxud «Simplizissimus» görünməmiş qəddarlıq və sinizmlərdən ibarət bir toplunu «ürəyiyumşaq adamların» ifadələri başlığı altında verəndə, bu da əksi ilə təsvirdir. Lakin buna artıq «ironiya» deyilir, zarafat yox. İroniyaya əksi ilə təsvir texnikasından başqa heç bir texnika xas deyil. Üstəlik, ironik zarafat barədə də oxuyur və eşidirik. Deməli, texnikanın tək başına zarafatı səciyyələndirməyə kifayət etmədiyinə artıq şübhə etmək olmaz. Bura hələ tapmadığımız başqa bir şey də əlavə olunmalıdır. Digər tərəfdən, texnikanın geriyə çevrilməsi ilə zarafatın aradan qalxması hələ də etiraz doğurmur. Hələlik zarafatın aydınlaşdırılması üçün əldə etdiyimiz bu iki möhkəm dayaq nöqtəsini bir yerdə düşünmək bizə çətin gələ bilər.

Əksi ilə təsvir zarafatın texniki vasitələrindən biridirsə, bizdə belə bir gözlənti yaranır ki, zarafat onun əksindən — oxşar və qohum şeylər vasitəsilə təsvirdən də istifadə edə bilər. Tədqiqatımızın davamı bizə həqiqətən də öyrədə bilər ki, bu, fikir zarafatlarının yeni, xüsusilə geniş bir qrupunun texnikasıdır. Bu texnikanın özünəməxsusluğunu «qohum şeylər» vasitəsilə təsvir əvəzinə «bir-birinə aid olan və ya bağlı olan şeylər» vasitəsilə təsvir demək daha dəqiq olar. Biz hətta sonuncu xüsusiyyətdən başlamaq və onu dərhal nümunə ilə izah etmək istəyirik.

Bir Amerika anekdotu belə nəql edir: Az vicdanlı iki iş adamı bir sıra olduqca cəsarətli təşəbbüs sayəsində böyük sərvət qazanmağa nail olmuşdu və indi onların cəhdi yaxşı cəmiyyətə soxulmağa yönəlmişdi. Digər vasitələr arasında onlara şəhərin ən məşhur və ən bahalı rəssamına — şəkilləri hadisə sayılan rəssama — portret çəkdirmək münasib görünürdü. Böyük bir şənlik axşamında bahalı şəkillər ilk dəfə nümayiş etdirildi və iki ev sahibi özləri ən nüfuzlu incəsənət bilicisini və tənqidçini salonun divarına apardılar; orada iki portret yan-yana asılmışdı, onun heyranlıq dolu rəyini qopartmaq üçün. O, şəkillərə xeyli baxdı, sonra başını yellədi, sanki nəsə çatışmırmış kimi, və iki şəkil arasındakı boş yerə işarə edərək yalnız soruşdu: «And where is the Saviour?» (Bəs Xilaskar haradadır? Yaxud: Mən burada Xilaskarın şəklini axtarıram.)

Bu sözlərin mənası aydındır. Yenə də birbaşa ifadə edilə bilməyən bir şeyin təsvirindən söhbət gedir. Bu «dolayı təsvir» hansı yolla baş verir? Asanlıqla yaranan bir sıra assosiasiya və nəticə vasitəsilə biz zarafatın ifadəsindən başlayaraq yolu geriyə doğru izləyirik.

«Xilaskar haradadır, Xilaskarın şəkli haradadır?» sualı bizə təxmin etdirir ki, natiq iki şəklin görünüşündən özünə də, bizə də tanış olan oxşar bir mənzərəni xatırlayıb; bu mənzərədə isə burada çatışmayan element — Xilaskarın şəkli — iki başqa şəklin ortasında göstərilirdi. Belə hal yalnız birdir: Məsihin iki quldur arasında çarmıxda asılması. Çatışan hissəni zarafat önə çəkir, oxşarlıq isə zarafatda atlanmış, Xilaskarın sağındakı və solundakı şəkillərə bağlıdır. O, yalnız onda ola bilər ki, salonda asılmış şəkillər də quldur şəkilləridir. Tənqidçinin demək istədiyi, lakin deyə bilmədiyi bu idi: Siz bir cüt əclafsınız; daha ətraflı: Sizin şəkillərinizin mənə nə dəxli var? Siz bir cüt əclafsınız, bunu bilirəm. Və o, bunu nəhayət, bir neçə assosiasiya və nəticə vasitəsilə, bizim eyham adlandırdığımız yolla söyləmişdir.

Biz dərhal xatırlayırıq ki, eyhamla artıq qarşılaşmışıq. Məhz ikimənalılıqda: eyni sözdə ifadə olunan iki mənadan biri daha tez-tez rast gəlinən və işlək məna kimi o qədər ön planda durur ki, bizə ilk növbədə o gəlir, digəri isə daha uzaq məna kimi arxada qalır, biz bu halı eyhamlı ikimənalılıq adlandırmaq istəmişdik. İndiyə qədər araşdırdığımız nümunələrin bir sıra hissəsində onların texnikasının sadə olmadığını qeyd etmişdik və indi eyhamı onların mürəkkəbləşdirici elementi kimi tanıyırıq. (Məsələn, bir az pul yığıb bununla çox qazanan qadın haqqında yenidən sıralama zarafatına və ya ən kiçik uşağa görə təbrikdə «insan əllərinin nələrə qadir olması heyrətamizdir» mənasızlıq zarafatına bax, səh. 62.)

Amerika anekdotunda biz indi eyhamı ikimənalılıqdan azad halda görürük və onun səciyyəvi cəhətini fikir əlaqəsində bağlı olan bir şeylə əvəzləmədə tapırıq. İstifadə oluna bilən əlaqənin bir neçə növdən ola biləcəyini təxmin etmək asandır. Bolluq içində itməmək üçün yalnız ən qabarıq variantları və onları da yalnız bir neçə nümunədə nəzərdən keçirəcəyik.

Əvəzetmə üçün istifadə olunan əlaqə sadəcə bir səsləşmə ola bilər, belə ki, bu alt növ söz zarafatındakı kalambura analoq olur. Lakin bu, iki sözün bir-birinə səsləşməsi deyil, bütöv cümlələrin, səciyyəvi söz birləşmələrinin və s. səsləşməsidir. Məsələn, Lichtenberg «Yeni hamamlar yaxşı şəfa verir» kəlamını yaradıb (Neue Bäder heilen gut); bu, bizə dərhal «Yeni süpürgələr yaxşı süpürür» (Neue Besen kehren gut) atalar sözünü xatırladır: onunla ilk bir yarım söz («Neue B…»), son söz və cümlənin bütün quruluşu ortaqdır. Bu kəlam da şübhəsiz, zarafatcıl düşüncə sahibinin beynində məlum atalar sözünün təqlidi kimi yaranmışdır. Beləliklə, Lichtenbergin kəlamı atalar sözünə eyhama çevrilir. Bu eyham vasitəsilə bizə birbaşa deyilməyən bir şey bildirilir: hamamların təsirində xassələri dəyişməyən termal suyun özündən başqa digər amillər də iştirak edir.

Lichtenbergin başqa bir oyun-zarafatı və ya zarafatı da texniki cəhətdən oxşar şəkildə açılır: «On iki moda (Mode) yaşına çatmamış bir qız» (Ein Mädchen, kaum zwölf Moden alt). Bu, «zwölf Monden» («on iki ay», d. i. Monate) zaman təyininə səsləşir və bəlkə də əvvəlcə poeziyada yol verilən bu sonuncu ifadənin yazı səhvi idi. Lakin qadın məxluqunun yaşını dəyişən ay əvəzinə dəyişən modaya görə təyin etmək yaxşı məna daşıyır.

Əlaqə yalnız bir yüngül dəyişiklik istisna olmaqla, eynilikdə qala bilər. Bu texnika yenə də söz texnikasına paralel gedir. Zarafatın hər iki növü demək olar ki, eyni təəssüratı yaradır, lakin zarafat işi zamanı baş verən proseslərə görə onları bir-birindən daha yaxşı ayırmaq lazımdır.

Belə bir söz zarafatı və ya kalambur nümunəsi kimi: Marie Wilt adlı iri, amma yalnız səsinin həcmi ilə məşhur olmayan müğənni, J. Vernin məşhur romanından götürülmüş teatr əsərinin adının onun eybəcər bədən quruluşuna eyham kimi işlədilməsi ilə təhqir olundu: «Die Reise um die Wilt in 80 Tagen» («Wilt ətrafında 80 gündə səyahət»; Vernin romanının adındakı «Welt» (dünya) sözü müğənninin soyadı «Wilt» ilə əvəz olunub).

Yaxud: «Hər qulac bir kraliça» — Şekspirin məşhur «Hər düym bir kral» ifadəsinin dəyişdirilmiş forması və bu sitata eyham; əzəmətli, real ölçüdən böyük bir xanıma aid edilir. Kimsə bu zarafatı daha çox dəyişikliklə, əvəzedici formalaşma ilə sıxlaşdırmalara (səh. 24) aid etsəydi, buna qarşı ciddi bir şey demək olmazdı. (Müq.: tête-à-bête.)

Yüksək məqsədlərə can atan, lakin hədəflərinə çatmaqda inadkar olan bir şəxs haqqında bir dostu belə demişdi: «Onun başının önündə bir ideal var.» «Başının önündə taxta var» ifadəsi, bu dəyişikliyin eyham vurduğu və mənasını özünə götürdüyü məşhur deyimdir (yəni kütbeyin, inadkar adam). Burada da texnikanı dəyişikliklərlə sıxlaşdırma kimi təsvir etmək olar.

Modifikasiya yalnız hərflərin dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşanda, məsələn, «Dichteritis» (Dichter «şair» + Diphtheritis «difteriya»), modifikasiya vasitəsilə eyham ilə əvəzedici formalaşma ilə sıxlaşdırma demək olar ki, bir-birindən ayırd edilə bilməz.

Difteriya adlı pis epidemiyaya eyham şeir yazmağa çağırılmamış adamların şeirbazlığını da ictimai təhlükəli kimi göstərir.

İnkar hissəcikləri çox az dəyişiklik sərfi ilə çox gözəl eyhamlara imkan verir: «Mənim imansızlıqda yoldaşım Spinoza», — deyir Heine. «Biz, Allahın qəzəbi ilə gündəlik işçilər, təhkimlilər, zəncilər, mükəlləfiyyətli nökərlər» və s. ... — belə başlayır Lichtenbergdə sonra davam etdirilməyən manifest. Bu bədbəxtlərin belə bir titula, krallar və hökmdarların dəyişdirilməmiş titula olan haqqından hər halda daha çox haqqı var.

Eyhamın bir forması da nəhayət buraxmadır; o, əvəzedici formalaşmasız sıxlaşdırmaya bənzəyir. Əslində hər eyhamda bir şey buraxılır, yəni eyhama aparan fikir yolları. Məsələ yalnız ondadır: gözə daha çox çarpan boşluqdur, yoxsa eyhamın sözlə ifadəsində boşluğu qismən dolduran əvəzedici. Beləliklə, bir sıra nümunə vasitəsilə kobud buraxmadan əsl eyhama geri gəlib çıxarıq.

Əvəzetmə olmadan buraxma aşağıdakı nümunədə görünür: Vyanada ağıllı və dava-dalaş həvəskarı bir yazıçı yaşayır; o, təhqiramiz hücumlarının kəskinliyi ucbatından hücuma məruz qalanlar tərəfindən dəfələrlə fiziki zorakılığa məruz qalıb. Bir dəfə onun daimi rəqiblərindən birinin yeni bir əməli barədə danışılanda üçüncü adam belə deyib: «X bunu eşitsə, yenə şillə yeyəcək». Bu zarafatın texnikasına, hər şeydən əvvəl, zahirən mənasızlıq qarşısında çaşqınlıq aiddir, çünki şillə yemək bir şey eşitməyin bilavasitə nəticəsi kimi bizə heç cür məntiqli görünmür. Boşluğa «o, həmin adama qarşı o qədər zəhərli məqalə yazacaq ki, və s.» yerləşdirdikdə mənasızlıq aradan qalxır. Deməli, buraxma və mənasızlıq vasitəsilə eyham bu zarafatın texniki vasitələridir. Heine: «O, özünü elə güclü tərifləyir ki, buxurun qiyməti qalxır». Bu boşluğu doldurmaq asandır. Buraxılan hissə indi həmin şeyə eyham kimi geri qaytaran bir nəticə ilə əvəz olunub: özünütərif iylənir.

İndi yenidən hamamın qarşısındakı iki yəhudi nümunəsinə baxaq!

«Yenə bir il keçib!» – biri ah çəkir.

Bu nümunələr buraxmanın eyhama aid olduğuna dair heç bir şübhə qoymur.

Aşağıdakı nümunədə boşluq hələ də gözə çarpandır, lakin bu, əsl, düzgün eyham zarafatıdır. Vyanada incəsənət xadimlərinin şənliyindən sonra zarafat kitabı nəşr olundu; orada başqaları ilə yanaşı, çox qəribə bir hikmətli söz də qeyd olunmuşdu: «Qadın çətir kimidir. İnsan axırda yenə də bir Komfortabel götürür.»

Çətir yağışdan kifayət qədər qorumur. «Yenə də» ifadəsi yalnız «əgər güclü yağış yağarsa» mənasını verə bilər, Komfortabel isə ictimai araba (yaylı faeton) deməkdir. Lakin burada biz bənzətmə forması ilə işimiz olduğu üçün, bu zarafatın daha dərin tədqiqatını sonraya təxirə salaq.

Heinenin «Lukka hamamları» ən iti eyhamlarla dolu əsl eşşəkarısı yuvasıdır; bu əsər zarafatın bu formasından polemik məqsədlərlə (qraf Platenə qarşı) ən sənətkarlıqla istifadə edir. Oxucu bu istifadəni təxmin edə bilməzdən xeyli əvvəl, birbaşa təsvirə xüsusilə yaramayan müəyyən bir mövzuya ən müxtəlif materialdan eyhamlarla öncədən zəmin hazırlanır, məsələn, Hirsch-Hyacinth-in söz təhriflərində: «Siz çox kökəksiniz, mən isə çox arıq, sizdə xəyalpərəstlik çoxdur, mənim isə iş qabiliyyətim daha çox, mən praktikusam, siz isə diarrhetikussunuz, qısası, siz tamamilə mənim antipodeksimsiniz» (Praktikus — Diarrhetikus: Diarrhoe «ishal» sözündən; Antipodex: Antipode «əks qütb» + Podex «oturacaq»). — «Venus Urinia» — Hamburqun Dreckwall (Çirk valı) küçəsindən olan kök Gudel — və s.; sonra şairin danışdığı hadisələr elə bir dönüş alır ki, bu dönüş əvvəlcə yalnız şairin tərbiyəsiz şıltaqlığından xəbər verən kimi görünür, lakin tezliklə polemik niyyətə simvolik münasibətini üzə çıxarır və beləliklə, o da eyham kimi özünü büruzə verir. Nəhayət, Platenə hücum başlayır və indi qrafın kişi məhəbbəti mövzusuna — artıq tanış olan mövzuya — eyhamlar Heinenin rəqibinin istedadına və xarakterinə qarşı yönəltdiyi hər cümlədən qaynayıb-daşır, məsələn: «Muzalar ona mehriban olmasa da, o, dilin dahisini öz hökmü altında saxlayır, daha doğrusu, ona zor tətbiq etməyi bacarır; çünki bu dahinin azad məhəbbəti ondan əsirgənib, o, bu cavan oğlana da inadla dalınca düşməlidir və yalnız xarici formaları tuta bilir ki, onlar gözəl yumruluğuna baxmayaraq, heç vaxt nəcib ifadə olunmur.»

«Onunla belə olur ki, dəvəquşu kimi başını quma soxub özünü kifayət qədər gizlənmiş sayır, halbuki yalnız arxası görünür. Bizim möhtərəm quşumuz arxasını quma gizlədib başını bizə göstərsəydi, daha yaxşı edərdi.»

Eyham bəlkə də zarafatın ən işlək və ən asan işlədilən vasitəsidir və söhbətimizə qatmağa öyrəşdiyimiz, qısaömürlü zarafat məhsullarının çoxunun əsasını təşkil edir; bunlar həmin ana zəmindən ayrılıb müstəqil qorunmağa dözmür. Məhz onda biz yenə o münasibəti xatırlayırıq ki, zarafat texnikasını qiymətləndirməkdə bizi çaşdırmağa başlamışdı. Eyham da özlüyündə zarafatlı deyil; bu xarakterə iddiası olmayan, düzgün qurulmuş eyhamlar mövcuddur. Zarafatlı olan yalnız «zarafatlı» eyhamdır, belə ki, texnikaya qədər izlədiyimiz zarafat əlaməti orada yenə bizdən qaçır.

Mən eyhamı bəzən «dolayı təsvir» adlandırmışam və indi görürəm ki, eyhamın müxtəlif növlərini əksi ilə təsvirlə və hələ qeyd ediləcək texnikalarla elə bir böyük qrupda birləşdirmək olar ki, onun üçün «dolayı təsvir» ən əhatəli ad olardı. Deməli, düşüncə səhvi — vahidləşdirmə — dolayı təsvir fikir zarafatının bizə məlum olan texnikalarını yerləşdirə biləcəyimiz baxış bucaqlarıdır.

Materialımızın davam edən tədqiqatında biz dolayı təsvirin yeni bir alt növünü tanıdığımızı düşünürük; bu alt növ kəskin xarakterizə oluna bilər, lakin yalnız bir neçə nümunə ilə təsdiqlənə bilər. Bu, bütün bir xarakteri kiçik bir detalla tam ifadə etmək vəzifəsini həll edən kiçik və ya ən kiçik şey vasitəsilə təsvirdir. Bu qrupun eyhama calanması ona görə mümkün olur ki, həmin xırdalıq təsvir ediləcək şeylə əlaqəlidir və ondan nəticə kimi çıxarıla bilər, məsələn: Qalisiyalı bir yəhudi qatarda gedir və özünü olduqca rahat yerləşdirmişdir, paltarının düymələrini açmış, ayaqlarını oturacaq üzərinə qoymuşdur. Bu vaxt müasir geyimli bir cənab qatara minir. Yəhudi dərhal özünü toplayır, təvazökar bir duruşa keçir. Yad adam bir kitab vərəqləyir, hesablayır, düşünür və birdən yəhudiyə sual verir: «Xahiş edirəm, Yom Kippur (Kəffarə günü) nə vaxtdır?» Yəhudi «Aesoi» deyir və cavab verməzdən əvvəl ayaqlarını yenidən oturacaq üzərinə qoyur.

Danılmazdır ki, kiçik şey vasitəsilə bu təsvir, söz zarafatının texnikasını araşdırdıqdan sonra son ortaq cəhət kimi saxladığımız qənaət tendensiyası ilə bağlıdır.

Tamamilə oxşar bir nümunə aşağıdakı kimidir: Baron xanımın doğuşunda ona kömək etmək üçün çağırılmış həkim, hələ vaxtın gəlmədiyini bildirir və bu müddətdə barona yan otaqda kart oyunu təklif edir. Bir müddət sonra baron xanımın ah-naləsi iki kişinin qulağına çatır. «Ah mon Dieu, que je souffre!» Əri yerindən sıçrayır, lakin həkim mane olur: «Heç nə yoxdur, oyunumuza davam edək.» Bir az sonra doğum edən qadının yenidən səsi eşidilir: «Allahım, Allahım, nə qədər ağrı!» — «Professor cənab, içəri keçmək istəmirsiniz?» — deyə baron soruşur. — «Xeyr, xeyr, hələ vaxtı deyil.» — Nəhayət, yan otaqdan aydın şəkildə eşidilən bir «Ai, waih, waih» çığlığı gəlir; həkim kartları atır və deyir: «Vaxtıdır.»

Ağrının tərbiyənin bütün təbəqələrini aşaraq ilkin təbiəti necə ortaya çıxardığını və əhəmiyyətli bir qərarın, haqlı olaraq, görünüşdə əhəmiyyətsiz bir ifadədən necə asılı olduğunu, bu yaxşı zarafat, doğuş zamanı nəcib xanımın ah-nalalarının mərhələli dəyişməsi nümunəsində göstərir.

Zarafatın istifadə etdiyi dolayı təsvirin digər bir növünü — bənzətməni — biz ona görə bu qədər müddət saxlamışıq ki, onun qiymətləndirilməsi yeni çətinliklərə rast gəlir, yaxud başqa hallarda artıq meydana çıxmış çətinlikləri xüsusilə aydın görməyə imkan verir. Biz əvvəllər də etiraf etmişdik ki, araşdırdığımız nümunələrin bəzilərində onların ümumiyyətlə zarafatlara aid edilib-edilməməsi barədə tərəddüdü dəf edə bilmirik və bu qeyri-müəyyənlikdə araşdırmamızın əsaslarının təhlükəli şəkildə sarsıldığını görmüşük. Lakin bu qeyri-müəyyənliyi heç bir başqa materialda bənzətmə zarafatlarındakı qədər güclü və tez-tez hiss etmirəm. Mənə — və yəqin ki, mənimlə eyni şəraitdə olan bir çox başqasına da — adətən belə deyən hiss: «Bu, zarafatdır, zarafatın gizli əsas xarakteri hələ kəşf edilməmişdən əvvəl də bunu zarafat saymaq olar» — bu hiss məni zarafatlı müqayisələrdə hamıdan tez yarı yolda qoyur. Müqayisəni əvvəlcə heç bir tərəddüd etmədən zarafat elan etmişəmsə, bir an sonra bunu qeyd etməyə başlayıram ki, ondan aldığım həzz adətən zarafata borclu olduğum həzzdən başqa keyfiyyətdədir; həm də zarafatlı müqayisələrin yaxşı zarafatı təsdiq edən partlayışvari gülüşü çox nadir hallarda doğurması, bu növün ən yaxşı və ən təsirli nümunələri ilə kifayətlənməklə şübhədən əvvəlki kimi yaxa qurtarmağıma imkan vermir.

Bənzətmələrin çox gözəl və təsirli nümunələrinin olduğunu, lakin onların bizdə heç də zarafat təəssüratı yaratmadığını göstərmək asandır. Ottilienin gündəliyindəki davamlı mehribanlığı ingilis donanmasının qırmızı ipi ilə müqayisə edən gözəl bənzətmə (bax. səh. 22) belə bir nümunədir; heyran olmaqdan hələ də yorulmadığım və təəssüratını dəf edə bilmədiyim başqa bir nümunəni də eyni mənada gətirməkdən imtina edə bilmərəm. Bu, Ferd. Lassallenin məşhur müdafiə nitqlərindən birini («Elm və işçilər») bitirdiyi bənzətmədir: «Sizə izah etdiyim kimi, həyatını ‘Elm və işçilər’ şüarına həsr etmiş bir adama, yolunda rast gəldiyi məhkumiyyət hökmü də, elmi təcrübələrinə dalmış kimyaçıya retortanın çatlamasının yaratdığı təəssüratdan başqa heç bir təəssürat yarada bilməz. Maddənin müqavimətinə qarşı yüngül bir qaş çatma ilə, maneə aradan qalxdıqdan sonra, o, sakitcə araşdırmalarını və işini davam etdirir.»

Lichtenbergin əsərlərində (Göttingen nəşrinin II cildi, 1853) dəqiq və zarafatlı bənzətmələrin zəngin seçimi tapılır; araşdırmamız üçün materialı da oradan götürmək istəyirəm.

«Həqiqət məşəlini izdihamın içindən kiminsə saqqalını yandırmadan keçirmək demək olar ki, mümkün deyil.»

Bu, zarafatlı görünür, lakin diqqətlə nəzər saldıqda, zarafatlı təsirin bənzətmənin özündən deyil, onun bir yan xüsusiyyətindən qaynaqlandığını görürük. «Həqiqət məşəli» ifadəsi əslində yeni bir bənzətmə deyil, çoxdan işlək olan və sabit ifadə səviyyəsinə düşmüş bir bənzətmədir; bu, hər dəfə bənzətmə uğur qazanıb dilin işlənişi tərəfindən qəbul olunanda baş verir. Biz «həqiqət məşəli» ifadəsində bənzətməni artıq demək olar ki, nəzərə almırıq, lakin Lichtenbergdə ona ilkin gücü geri qaytarılır, çünki indi bənzətmənin üzərində qurulur və ondan nəticə çıxarılır. Solğunlaşmış deyimlərin belə yenidən tam mənası ilə götürülməsi isə zarafat texnikası kimi bizə artıq məlumdur: o, eyni materialın çoxlu işlədilməsi bölməsində yer tutur (bax: səh. 34). Çox ola bilər ki, Lichtenberg cümləsinin zarafatlı təəssüratı yalnız bu zarafat texnikasına söykənməkdən qaynaqlanır.

Eyni qiymətləndirmə, şübhəsiz, həmin müəllifin başqa bir zarafatlı bənzətməsi üçün də keçərli olacaqdır: «Bu adam, düzü, böyük işıq deyildi, amma böyük şamdan idi... O, fəlsəfə professoru idi.»

Alimi «böyük işıq», «lumen mundi» adlandırmaq artıq uzun vaxtdır ki, təsirli bir müqayisə deyil, istər əvvəlcə zarafat kimi təsir bağışlamış olsun, istərsə də olmasın. Lakin insan bu müqayisəni yenidən canlandırır, ondan bir dəyişiklik törədərək və bu şəkildə ondan ikinci, yeni bir müqayisə əldə edərək ona tam gücünü qaytarır. İkinci müqayisənin hansı qaydada yarandığı zarafatın şərtini özündə ehtiva edir kimi görünür, hər iki müqayisənin özü yox. Bu, məşəl haqqındakı nümunədəki eyni zarafat texnikasının bir halı olardı.

Başqa, lakin oxşar şəkildə qiymətləndirilməli bir səbəbdən aşağıdakı müqayisə zarafatlı görünür: «Mən rəyləri, yeni doğulmuş kitabları az və ya çox dərəcədə tutan bir növ uşaq xəstəliyi kimi qəbul edirəm. Sağlamlarının bundan öldüyünə, zəiflərinin isə çox vaxt sağ qaldığına nümunələr var. Bəziləri bu xəstəliyə ümumiyyətlə tutulmur. Onların qarşısını ön söz və ithaf tilsimləri ilə almağa, hətta öz mühakimələri ilə onları makulatura etməyə çalışıblar; lakin bu, həmişə kömək etmir.»

Rəylərin uşaq xəstəlikləri ilə müqayisəsi əvvəlcə yalnız kitabların dünyaya gəldikdən qısa müddət sonra bu xəstəliyə tutulması əsasında qurulmuşdur. Bu qədər zarafatlı olub-olmadığını qərar verməyə cəsarət etmirəm. Lakin sonra bu müqayisə davam etdirilir: yeni kitabların digər taleylərinin eyni bənzətmənin çərçivəsi daxilində və ya ona söykənən bənzətmələr vasitəsilə təsvir edilə biləcəyi ortaya çıxır. Belə bir müqayisənin davam etdirilməsi şübhəsiz, zarafatlı görünür, lakin biz artıq hansı texnikaya görə belə göründüyünü bilirik; bu, gözlənilməz bir əlaqənin yaradılması, vahidləşdirmə halıdır. Lakin vahidləşdirmənin xarakteri onunla dəyişmir ki, o burada ilk bənzətməyə calanmaqdan ibarətdir.

Müqayisələrin bir sıra digər nümunələrində insan, şübhəsiz mövcud olan zarafatlı təəssüratı, bənzətmənin öz təbiəti ilə heç bir əlaqəsi olmayan başqa bir amilə aid etməyə təhrik olunur. Bunlar, diqqət çəkici bir yan-yana gətirmə, çox vaxt absurd səslənən bir birləşmə ehtiva edən və ya müqayisənin nəticəsi olaraq belə bir birləşmə ilə əvəz olunan müqayisələrdir. Lichtenberg nümunələrinin əksəriyyəti bu qrupa aiddir.

«Təəssüf ki, yazıçılarda alim bağırsaqları görmək olmur ki, nə yediklərini araşdırasan.» «Alim bağırsaqlar» heyrətamiz, əslində absurd bir atribusiyadır ki, yalnız müqayisə vasitəsilə aydınlaşır. Bu müqayisənin zarafatlı təəssüratı tamamilə bu yan-yana qoyuluşun heyrətamiz xarakterinə söykənsəydi necə olardı? Bu, bizə yaxşı tanış olan zarafat vasitələrindən birinə — mənasızlıq vasitəsilə təsvirə — uyğun gələrdi.

Lichtenberg oxu və öyrənmə materialının mənimsənilməsinin fiziki qidanın qəbulu ilə eyni müqayisəsindən başqa bir zarafat üçün də istifadə etmişdir: «O, otaqda öyrənməyə çox əhəmiyyət verirdi və buna görə də alim tövlə yemləməsinin tam tərəfdarı idi.»

Həmin eyni absurd və ya ən azı diqqət çəkən atribusiya ki, bizim qeyd etməyə başladığımız kimi, zarafatın əsl daşıyıcısıdır, həmin müəllifin digər bənzətmələrində də özünü göstərir: «Bu, mənim əxlaqi təbiətimin küləyə açıq tərəfidir, burada mən bir şeyə dözə bilərəm.»

«Hər insanın da öz əxlaqi arxa tərəfi (backside) var ki, onu zərurət olmadan göstərmir və mümkün qədər uzun müddət yaxşı ədəb şalvarı ilə örtür.»

«Əxlaqi arxa tərəf» — bu, müqayisənin nəticəsi kimi ortaya çıxan diqqətçəkən atribusiyadır. Lakin buna müqayisənin əsl söz oyunu («Not» — «zərurət», eyni zamanda «təbii ehtiyac» — Notdurft sözünə eyham) ilə və daha da qeyri-adi ikinci bir yan-yana qoyuluşla («yaxşı ədəb şalvarı») davam etdirilməsi əlavə olunur; bu birləşmə bəlkə də öz-özlüyündə zarafatlıdır, çünki şalvarlar yaxşı ədəb şalvarı olduqları üçün özləri də sanki zarafatlı olurlar. Bütövlükdə çox zarafatlı müqayisə təəssüratı almağımız bizi təəccübləndirməməlidir; biz ümumiyyətlə, bütünün yalnız bir hissəsinə bağlı olan xarakteri öz qiymətləndirməmizdə bütövə yaymağa meylli olduğumuzu hiss etməyə başlayırıq. «Yaxşı ədəb şalvarı» əslində Heinenin bənzər təəccüb doğuran bir misrasını xatırladır: «Nəhayət mənim səbr şalvarımın bütün düymələri qopdu.»

Bu son iki müqayisənin hər bir yaxşı, yəni yerinə düşən bənzətmədə rast gəlinməyən bir xarakter daşıdığı açıq-aşkardır. Onları yüksək dərəcədə «aşağı çəkən» adlandırmaq olar: onlar yüksək kateqoriyalı bir şeyi, abstraktı (burada: yaxşı ədəb, səbr) çox konkret təbiətli və hətta aşağı növdən olan bir şeylə (şalvarla) yanaşı qoyurlar. Bu xüsusiyyətin zarafata nə dəxli olduğunu başqa bir əlaqədə də götür-qoy etməli olacağıq. Burada bu aşağı çəkən xarakterin xüsusilə aydın olduğu başqa bir nümunəni təhlil etməyə çalışaq. Nestroyun «Einen Jux will er sich machen» («Əylənmək istəyir») farsındakı kommis Weinberl, bir gün etibarlı yaşlı tacir kimi gənclik günlərini necə xatırlayacağını təsəvvür edərək deyir: «Səmimi söhbətdə yaddaş anbarının qarşısında buz sındırılanda, keçmişin tağlı qapısı yenidən açılanda və xəyalın piştaxtası keçmiş malları ilə doldurulanda.» Bunlar, şübhəsiz, abstrakt şeylərlə çox adi konkret şeylərin müqayisəsidir, lakin zarafat — tamamilə və ya qismən — kommisin gündəlik fəaliyyət dairəsindən götürülmüş bu müqayisələrdən istifadə etməsindədir. Abstraktı, həyatı başqa vaxt dolu olduğu bu adi şeylərlə əlaqəyə gətirmək isə vahidləşdirmə aktıdır.

Lichtenbergin müqayisələrinə qayıdaq.

«Bir şeyi etməyə vadar edən hərəkət səbəbləri¹ 32 külək kimi sıralana və adları oxşar şəkildə formalaşdırıla bilər, məsələn, Çörək—Çörək—Şöhrət və ya Şöhrət—Şöhrət—Çörək.»

Lichtenbergin zarafatlarında çox vaxt olduğu kimi, burada da isabetli, zəkalı və kəskin ağıllı olmaq təəssüratı o qədər üstün gəlir ki, zarafatlı xarakter barədə hökmümüz bununla çaşdırılır. Əgər belə bir ifadədə əla mənanın yanında bir az da zarafat qarışıq olursa, biz çox güman ki, bütününü əla bir zarafat kimi izah etməyə aldanarıq. Mən isə daha çox belə bir iddia irəli sürməyi risk edərəm ki, burada həqiqətən zarafat olan hər şey «Çörək—Çörək—Şöhrət» qəribə kombinasiyasına görə yaranan təəccübdən qaynaqlanır. Deməli, zarafat kimi bu, mənasızlıq vasitəsilə təsvirdir.

1) Biz bu gün «Beweggründe», «Motive» deyərdik.

Qəribə yan-yana qoyuluş və ya absurd atribusiya müqayisənin nəticəsi kimi tək başına da təqdim oluna bilər: Lichtenberg: İkiyataqlı qadın — təkyataqlı kilsə skamyası (Eine zweischläfrige Frau — Ein einschläfriger Kirchenstuhl). Hər ikisinin arxasında çarpayı ilə müqayisə dayanır; hər ikisində təəccübdən başqa eyham texniki məqamı da iştirak edir: bir dəfə vəzlərin yuxu gətirən (einschläfernd) təsirinə, digər dəfə cinsi münasibətlərin heç vaxt tükənməyən mövzusuna eyham edilir.

Biz indiyə qədər müqayisənin bizə zarafat kimi göründüyü hallarda bu təəssüratın bizə məlum olan zarafat texnikalarından birinin qarışığına borclu olduğunu tapmışıqsa, bəzi digər nümunələr nəhayət ki, müqayisənin öz-özlüyündə də zarafat ola biləcəyinə şahidlik edir.

Lichtenbergin bəzi odelərə xarakteristikası: «Onlar poeziyada elə şeydir ki, Jakob Böhmenin nəsrdəki ölməz əsərləri nədirsə — bir növ piknik ki, orada müəllif sözləri, oxucu isə mənanı gətirir.»

«O, fəlsəfə ilə məşğul olanda, adətən əşyaların üzərinə bütövlükdə xoş gələn, lakin heç bir tək əşyanı aydın göstərməyən xoş ay işığı salır.»

Yaxud Heine: «Onun üzü palimpsest kodeksə bənzəyirdi: bir kilsə atası mətninin təzə qara rahib yazısının altından qədim yunan eşq şairinin yarı sönmüş misraları boylanırdı.»

Yaxud «Lukka hamamları»ndakı güclü kiçildici tendensiyalı davam etdirilmiş müqayisə: «Katolik keşiş işini böyük ticarət evində işləyən kommis kimi görür; kilsə — başçısı Papa olan böyük ev — ona müəyyən iş və bunun müqabilində müəyyən maaş verir; o, öz hesabına işləməyən, çoxlu həmkarı olan və böyük ticarət qaynarlığında asanlıqla gözdən qaçan hər kəs kimi tənbəl işləyir — onu yalnız evin krediti narahat edir, daha çox isə onun qorunub saxlanması, çünki ehtimal ki, iflas halında dolanışığını itirərdi. Protestant keşiş isə hər yerdə özü patrondur və din işlərini öz hesabına aparır. O, katolik peşə yoldaşı kimi iri həcmdə ticarət etmir, yalnız xırda pərakəndə ticarət edir; və ona tək başına rəhbərlik etməli olduğu üçün tənbəl ola bilməz, o, iman maddələrini adamlara tərifləməli, rəqiblərinin maddələrini kiçiltməlidir və əsl xırdavatçı kimi öz pərakəndə dükanında, bütün böyük evlərə, xüsusilə də minlərlə mühasib və yük-bağlayan nökərə maaş verən və dünyanın dörd qitəsinin hamısında ticarət nümayəndəlikləri olan Romadakı böyük evə peşə paxıllığı ilə dolu dayanır.»

Bu və bir çox başqa nümunə qarşısında artıq inkar edə bilmərik ki, müqayisə özlüyündə də zarafatlı ola bilər, həm də bu təəssüratı məlum zarafat texnikalarından biri ilə qarışıqlığa aid etmək lazım gəlmədən. Lakin bənzətmənin zarafatlı xarakterinin nə ilə müəyyən olunduğu bizdən tamamilə yayınır, çünki o, şübhəsiz, fikrin ifadə forması kimi bənzətməyə və ya müqayisə əməliyyatına bağlı deyil. Biz bənzətməni zarafat texnikasının işlətdiyi «dolayı təsvir» növlərinə daxil etməkdən başqa çarə görmürük və bənzətmədə əvvəllər nəzərdən keçirilmiş zarafat vasitələrindəkindən çox daha aydın qarşımıza çıxan problemi həll olunmamış saxlamalıyıq. Bənzətmədə bir şeyin zarafat olub-olmadığına qərar vermək bizə digər ifadə formalarından daha çox çətinlik yaradırsa, bunun da yəqin ki, xüsusi səbəbi var.

Lakin bu ilk araşdırmanın nəticəsiz qaldığından şikayət etmək üçün bizə bu boşluq səbəb vermir. Zarafatın müxtəlif xüsusiyyətləri arasında qəbul etməyə hazır olduğumuz sıx əlaqə nəzərə alınarsa, məsələnin digər tərəflərinə hələ nəzər salmadan, onun bir tərəfini tamamilə aydınlaşdıra biləcəyimizi gözləmək ehtiyatsızlıq olardı. İndi problemə başqa yerdən girişməli olacağıq.

Zarafatın mümkün texnikalarından heç birinin araşdırmamızdan yayınmadığına əminikmi? Bəlkə də yox, lakin yeni material üzərində davamlı yoxlama aparmaqla zarafat işinin ən çox rast gəlinən və ən vacib texniki vasitələrini öyrəndiyimizə, ən azı bu psixi prosesin təbiəti barədə hökm çıxarmaq üçün tələb olunan qədərini bildiyimizə əmin ola bilərik. Belə bir hökm hələlik yoxdur; əvəzində isə problemin sonrakı aydınlaşmasını hansı istiqamətdən gözləməli olduğumuzu bildirən mühüm bir göstərişə sahib olmuşuq. Söz zarafatı texnikasının özəyi kimi tanıdığımız əvəzedici formalaşma ilə sıxlaşdırmanın maraqlı proseslərinin bizi yuxuların yaranmasına yönəltdiyi, yuxunun mexanizmində eyni psixi proseslərin üzə çıxarıldığı məlumdur. Fikir zarafatının texnikaları — yerdəyişmə, düşüncə səhvləri, mənasızlıq, dolayı təsvir, əksi ilə təsvir — da məhz ora işarə edir; bunların hamısı yuxu işinin texnikasında təkrarlanır. Yuxu bizi onda oyaq düşüncələrimizin davamını tanımaqdan saxlayan qəribə görkəmini yerdəyişməyə borcludur; yuxuda mənasızlığın və absurdun işlədilməsi ona psixi məhsul ləyaqətini itirtmiş və müəllifləri yuxunun yaranması şərtləri kimi zehni fəaliyyətlərin dağılmasını, tənqidin, əxlaqın və məntiqin dayandırılmasını qəbul etməyə vadar etmişdir. Yuxuda əksi ilə təsvir o qədər işləkdir ki, hətta bizi tamamilə yanlış yola salan xalq yuxuyozma kitabları da onunla hesablaşmağa adət ediblər; dolayı təsvir, yuxu fikrinin bir eyhamla, bir xırdalıqla, bənzətməyə analoji simvolika ilə əvəzlənməsi məhz yuxunun ifadə tərzini oyaq düşüncəmizinkindən fərqləndirən cəhətdir.¹ Zarafat işinin vasitələri ilə yuxu işinin vasitələri arasındakı bu qədər geniş uyğunluq çətin ki, təsadüfi ola bilsin. Bu uyğunluğu ətraflı sübut etmək və onun əsaslarını izləmək sonrakı vəzifələrimizdən biri olacaq.

1) Bax: mənim «Yuxuların yozumu» əsərim, VI bölmə, Yuxu işlənməsi.

3 / 7

III. Zarafatın meylləri

Keçən bölmənin sonunda Heinenin katolik keşişini bir böyük ticarət müəssisəsinin əməkdaşı ilə, protestantı isə müstəqil kiçik tacir ilə müqayisə edən bənzətməsini yazarkən, bu bənzətmədən istifadə etməməyə məni vadar etmək istəyən bir ləngimə hiss etdim. Özümə dedim ki, oxucularım arasında ehtimal ki, yalnız dinə deyil, həm də onun idarəsinə və heyətinə ehtiram bəsləyən bəziləri olacaq; bu oxucular yalnız müqayisəyə qəzəblənəcək və onlarda bənzətmənin özündənmi, yoxsa hər hansı əlavələr nəticəsindəmi zarafat kimi göründüyünü ayırd etmək marağını itirən bir emosional vəziyyətə düşəcəklər. Digər bənzətmələrdə, məsələn, yanındakı — müəyyən bir fəlsəfənin əşyalara saldığı xoş ay işığı haqqındakı bənzətmədə — oxucuların bir hissəsinə araşdırmamız üçün mane olan belə təsirdən qorxmağa ehtiyac olmazdı. Ən dindar adam belə, bizim problemimiz haqqında hökm çıxarmaq vəziyyətində qalardı.

Dinləyicidə zarafata verilən reaksiyanın fərqliliyi ilə bağlı olan zarafatın xarakterini təxmin etmək asandır. Zarafat bir halda öz-özlüyündə məqsəddir və xüsusi bir niyyətə xidmət etmir, digər halda isə belə bir niyyətin xidmətinə girir; o, tendensiyalı olur. Yalnız tendensiyası olan zarafat, onu dinləmək istəməyən şəxslərlə qarşılaşma təhlükəsi daşıyır.

Tendensiyasız zarafat Th. Vischer tərəfindən «abstrakt» zarafat adlandırılmışdır; mən onu «zərərsiz» zarafat adlandırmağa üstünlük verirəm.

Əvvəlki hissədə zarafatı, texnikasının üzərinə düşdüyü materiala görə söz və fikir zarafatı kimi ayırdığımız üçün, bu təsnifatın yeni irəli sürülən təsnifatla əlaqəsini araşdırmaq bizim borcumuzdur. Bir tərəfdə söz və fikir zarafatı, digər tərəfdə isə abstrakt və tendensiyalı zarafat bir-birinə heç bir təsir əlaqəsi qurmur; bunlar zarafat məhsullarının bir-birindən tamamilə müstəqil iki təsnifatıdır. Bəlkə kimsə belə təəssürat almış ola bilər ki, zərərsiz zarafatlar əsasən söz zarafatlarıdır, halbuki fikir zarafatının daha mürəkkəb texnikası çox vaxt güclü tendensiyalar tərəfindən xidmətə cəlb olunur; lakin söz oyunu və ahənglə işləyən zərərsiz zarafatlar da var, eləcə də fikir zarafatının bütün vasitələrindən istifadə edən zərərsiz zarafatlar da mövcuddur. Tendensiyalı zarafatın texnikasına görə söz zarafatından başqa bir şey olmasına ehtiyac olmadığını göstərmək də eyni dərəcədə asandır. Məsələn, xüsusi adlarla «oyun oynayan» zarafatlar çox vaxt təhqiredici, incidedici tendensiyaya malikdir və onlar, əlbəttə, söz zarafatlarına aid edilməlidir. Lakin bütün zarafatlar içərisində ən zərərsizləri yenə də söz zarafatlarıdır, məsələn, son vaxtlar dəbə düşmüş «Schüttelreim»lər (səs-hecaların yerini dəyişməklə qurulan qafiyələr), burada eyni materialın çoxlu işlədilməsi tamamilə özünəməxsus modifikasiya ilə texnikanı təşkil edir: «Və pulu çox olduğu üçün, Həmişə hamakda uzanırdı.» (Almanca: «…Geld in Menge hatte, … in der Hängematte» — «Menge hatte» / «Hängematte» səs oxşarlığı ilə qafiyələnir.)

Ümid etmək olar ki, heç kim başqa halda iddiasız olan bu cür qafiyələrdən aldığımız bəyənmənin zarafatı tanıdığımız həmin bəyənmə olduğunu inkar etməyəcək.

Abstrakt və ya zərərsiz fikir zarafatlarının yaxşı nümunələri, bir qismini artıq tanıdığımız Lichtenberg müqayisələrində bol miqdarda tapmaq olar. Bir neçə əlavə nümunə gətirirəm: «Onlar Gottingenə bir oktav cild göndərmişdilər və bədənən və ruhən bir kvartant geri almışdılar.»

«Bu binanı layiqincə ucaltmaq üçün, hər şeydən əvvəl yaxşı bir təməl qoyulmalıdır və mən hər „pro“ qatının üstünə dərhal bir „kontra“ qatı vurmaqdan daha möhkəm bir təməl bilmirəm.»

«Biri fikri doğurur, digəri onu vaftiz edir, üçüncüsü onunla uşaqlar doğurur, dördüncüsü ölüm döşəyində onu ziyarət edir və beşincisi onu dəfn edir.» (Vahidləşdirmə ilə bənzətmə.)

«O, nəinki kabuslara inanmırdı, hətta onlardan qorxmurdu da.» Burada zarafat yalnız mənasız təsvirdədir: adətən daha az qiymətləndirilən şeyi komparativə qoyur, daha əhəmiyyətli sayılanı isə pozitivə götürür. Bu zarafatlı örtükdən imtina etsək, məna belə olardı: ağılla kabus qorxusuna məhəl qoymamaq, rast gəlinən məqamda ondan özünü qorumaqdan çox asandır. Bu, artıq zarafat deyil, lakin doğru və hələ kifayət qədər qiymətləndirilməmiş psixoloji idrakdır — Lessingin məşhur sözlərlə ifadə etdiyi eyni idrak: «Zəncirlərinə gülən hər kəs azad deyil.»

Burada yaranan fürsətdən istifadə edib, hər halda mümkün olan bir yanlış anlaşmanı aradan qaldıra bilərəm. «Zərərsiz» və ya «abstrakt» zarafat heç bir halda «məzmunu olmayan» zarafatla eyni məna daşımır, əksinə, yalnız sonra müzakirə ediləcək «tendensiyalı» zarafatlara əks qütbü bildirir. Yuxarıdakı nümunə göstərir ki, zərərsiz, yəni tendensiyasız zarafat da çox məzmunlu ola bilər, dəyərli bir şeyi ifadə edə bilər. Lakin zarafatın məzmunu zarafatdan asılı deyil və burada xüsusi bir quruluş vasitəsilə zarafatlı ifadə olunan fikrin məzmunudur. Düzdür, saatsazlar xüsusilə yaxşı mexanizmi bahalı qutu ilə təchiz etməyə adət etdikləri kimi, zarafatda da ən yaxşı zarafat uğurlarının məhz ən məzmunlu fikirləri geyindirmək üçün işlədildiyi hallar rast gəlir.

İndi fikir zarafatında fikrin məzmunu ilə zarafatlı geyim arasındakı fərqə diqqətlə fikir versək, zarafatlar barədə hökmümüzdəki çoxlu qeyri-müəyyənliyi aydınlaşdıra biləcək bir idraka gəlib çıxırıq. Doğrusu, məlum olur ki — bu, təəccüblüdür — biz zarafata verdiyimiz bəyənməni məzmun və zarafat nailiyyətinin cəmlənmiş təəssüratına görə veririk və bir amil vasitəsilə digərinin ölçüsü barədə açıq-aşkar aldanırıq. Hökm aldanmasını bizə yalnız zarafatın reduksiyası aydınlaşdırır.

Eyni şey söz zarafatında da özünü göstərir. «Təcrübə ondan ibarətdir ki, insan öyrənməyi arzulamadığı şeyi öyrənir» — deyiləndə təəccüblənirik, yeni bir həqiqət eşitdiyimizə inanırıq və bu örtüdə «Zərər çəkən ağıllanır» (K. Fischer) bayağılığını tanımağımıza bir qədər vaxt gedir. «Təcrübə»ni demək olar ki, yalnız «öyrənmək» sözünü işlətməklə müəyyən etmək kimi gözəl zarafat nailiyyəti bizi elə aldadır ki, cümlənin məzmununu həddən artıq qiymətləndiririk. Lichtenbergin «Januarius» haqqındakı vahidləşdirmə zarafatında (səh. 70) da eyni hal var: o, bizə çoxdan bildiyimizdən başqa heç nə deməyə malik deyil — Yeni il arzuları digər arzular kimi nadir hallarda yerinə yetir; bir çox oxşar halda da belədir.

Digər zarafatlarda əksini yaşayırıq; burada fikrin dəqiq və doğru olması bizi elə ələ keçirir ki, cümləni parlaq zarafat adlandırırıq, halbuki yalnız fikir parlaqdır, zarafat nailiyyəti isə çox vaxt zəifdir. Lichtenbergin zarafatlarında fikir nüvəsi çox vaxt zarafat geydirilməsindən daha dəyərli olur; biz isə sonra qiymətləndirməni birincidən ikinciyə haqsız şəkildə genişləndiririk. Məsələn, «Həqiqət məşəli» haqqında qeyd (səh. 89) demək olar ki, zarafat olmayan bir müqayisədir, lakin o qədər dəqiqdir ki, cümləni xüsusi zarafatlı kimi qabartmaq istəyirik.

Lichtenbergin zarafatları ilk növbədə fikir məzmunu və dəqiqliyi ilə seçilir. Göte bu müəllif haqqında haqlı olaraq deyib ki, onun zarafatlı və oyun-zarafat xarakterli ideyaları birbaşa problemləri gizlədir, daha doğrusu: problemlərin həllinə toxunur. Məsələn, zarafat fikri kimi qeyd etdikdə: «O, „angenommen“ (qəbul edilmişdir) əvəzinə həmişə „Agamemnon“ oxuyurdu, Homeri o qədər çox oxumuşdu» (texniki): Axmaqlıq + sözlərin səsləşməsi, beləliklə o, yanlış oxumanın sirrini tamamilə açıqlamışdır. Texnikası (səh. 62) bizə olduqca qeyri-qənaətbəxş görünmüş zarafat da buna bənzəyir: «O, pişiklərin xəzində tam gözlərinin olduğu yerdə iki deşik kəsildiyinə təəccüblənirdi.» Burada nümayiş etdirilən axmaqlıq yalnız zahiri bir axmaqlıqdır; əslində bu sadəlövh müşahidənin arxasında heyvan bədəninin qurulmasında teleologiyanın böyük problemi dayanır; göz yarığının məhz buynuz qişanın açıq olduğu yerdə açılması heç də özlüyündə aydın deyil — ta ki inkişaf tarixi bu üst-üstə düşməni bizə izah edənə qədər.

Biz yadda saxlamalıyıq ki, zarafatlı cümlədən ümumi bir təəssürat alırıq ki, bu təəssüratda fikir məzmununun payını zarafat işinin payından ayıra bilmirik; bəlkə də sonradan buna daha əhəmiyyətli bir paralel tapılacaq.

1) Bax: mənim «Gündəlik həyatın psixopatologiyası» əsərim. 1904. 10-cu nəşr, 1923 (Toplu əsərlər, c. IV).

Zarafatın mahiyyəti haqqında nəzəri izahatımız üçün zərərsiz zarafatlar bizə tendensiyalı zarafatlardan daha qiymətli olmalıdır, məzmunu olmayanlar isə dərin mənalılardan daha qiymətli olmalıdır. Məsələn, zərərsiz və məzmunu olmayan söz oyunları bizə zarafat problemini onun ən təmiz formasında təqdim edəcəklər, çünki onlarda tendensiya tərəfindən qarışdırılma təhlükəsindən və yaxşı məna tərəfindən hökmün aldatılması təhlükəsindən qurtuluruq. Belə material üzərində bizim bilgimiz yeni bir irəliləyiş edə bilər.

Mən mümkün qədər zərərsiz bir söz zarafatı nümunəsi seçirəm: Bir qız geyinib-bəzənərkən qonağın gəlişi barədə xəbər alanda şikayətlənir: «Ah, nə təəssüf ki, insan məhz ən cazibədar olanda — „anziehend“ („cazibədar“ və eyni zamanda „geyinməkdə olan“) — özünü göstərməməlidir.»¹

Ancaq mənə bu zarafatı tendensiyasız kimi təqdim etmək hüququm olub-olmaması barədə şübhələr yaranır, ona görə də mən onu belə bir etirazdan azad ola biləcək, son dərəcə sadəlövh başqa bir zarafatla əvəz edirəm.

Mənim qonaq dəvət olunduğum bir evdə, yeməyin sonunda «Roulard» adlanan və hazırlanması aşpazda bir qədər bacarıq tələb edən unlu şirniyyat verilir. «Evdə hazırlanıb?» deyə qonaqlardan biri soruşur, ev sahibi isə cavab verir: «Bəli, əlbəttə, bir Home-Roulard» (Home Rule — İrlandiyanın muxtariyyət tələbinə eyham; «Home-Roulard» ilə səs oxşarlığı).

Bu dəfə zarafatın texnikasını araşdırmaq istəmirik, əksinə diqqətimizi başqa, lakin ən vacib məqama yönəltməyi nəzərdə tuturuq. Bu improvizə olunmuş zarafatı dinləmək iştirak edənlərə — mənim aydın xatırladığım — bir həzz verdi və bizi güldürdü. Bu və saysız-hesabsız başqa halda dinləyicinin həzz hissi nə tendensiyadan, nə də zarafatın fikir məzmunundan qaynaqlana bilər; geriyə yalnız bu həzz hissini zarafatın texnikası ilə əlaqələndirmək qalır. Beləliklə, yuxarıda təsvir etdiyimiz zarafatın texniki vasitələri — sıxlaşdırma, yerdəyişmə, dolayı təsvir və s. — dinləyicidə həzz hissi doğurmaq qabiliyyətinə malikdir, baxmayaraq ki, bu qabiliyyətin onlarda haradan olduğunu hələ qətiyyən anlaya bilmirik. Bu qədər asan yolla zarafatın izahı üçün ikinci müddəanı qazanırıq; birinci müddəa (səh. 15) zarafatın xarakterinin ifadə formasına bağlı olduğunu bildirirdi. Yadda saxlayaq ki, ikinci müddəa əslində bizə heç bir yenilik öyrətməyib. O, yalnız bizim əvvəl əldə etdiyimiz təcrübədə artıq mövcud olanı təcrid edir. Axı yadımızdadır: zarafatı reduksiya etmək, yəni mənanı diqqətlə qoruyub onun ifadəsini başqası ilə əvəz etmək mümkün olanda, bununla təkcə zarafat xarakteri deyil, həm də gülüş effekti, yəni zarafatdan alınan zövq də aradan qalxırdı. Burada irəli getməzdən əvvəl fəlsəfi avtoritetlərimizlə hesablaşmalıyıq.

1) R. Kleinpaul, «Die Rätsel der Sprache» (Dilin sirləri), 1890.

Zarafatı komikə aid edən və komikin özünü estetikada araşdıran filosoflar estetik təsəvvürü belə şərtlə səciyyələndirirlər: biz bu zaman şeylərdən heç nə istəmirik, şeylərdən böyük həyat ehtiyaclarımızdan birini ödəmək üçün istifadə etmirik, yalnız onlara baxmaq və təsəvvürdən həzz almaqla kifayətlənirik. «Bu zövq, bu təsəvvür növü təmiz estetik olandır ki, yalnız özündə əsaslanır, məqsədi yalnız özündədir və heç bir başqa həyat məqsədini yerinə yetirmir» (K. Fischer, §. 68).

Biz K. Fischerin bu sözləri ilə çətin ki, ziddiyyətə düşək; bəlkə də yalnız onun fikrini öz ifadə tərzimizə tərcümə edirik, əgər vurğulasaq ki, zarafat fəaliyyətini məqsədsiz və ya hədəfsiz adlandırmaq olmaz, çünki o, şübhəsiz ki, dinləyicidə həzz doğurmağı özünə hədəf seçib.

Şübhə edirəm ki, niyyətin nəzərə alınmadığı bir iş görməyə qadir olaq. Psixi aparatımızı zəruri ehtiyaclardan birinin ödənilməsi üçün məhz lazım etmədiyimiz zaman onu öz-özünə həzz üçün işlədirik, onun öz fəaliyyətindən həzz çıxarmağa çalışırıq. Güman edirəm ki, bu, ümumiyyətlə bütün estetik təsəvvürün tabe olduğu şərtdir, lakin estetikadan o qədər az başa düşürəm ki, bu müddəanı genişləndirmək istəmirəm; zarafata gəldikdə isə əvvəl qazandığımız iki idrak əsasında iddia edə bilərəm ki, o, psixi proseslərdən — intellektual və ya başqa — həzz əldə etməyə yönəlmiş fəaliyyətdir. Şübhəsiz ki, eyni məqsədi güdən başqa fəaliyyətlər də var. Bəlkə də onlar həzzi psixi fəaliyyətin hansı sahəsindən çıxarmaq istəmələri ilə fərqlənirlər, bəlkə də bu zaman işlətdikləri metodla. Hazırda bunu həll edə bilmərik; lakin bunu qəti saxlayırıq ki, indi zarafat texnikası və onu qismən idarə edən qənaət tendensiyası (səh. 45) həzzin yaradılması ilə əlaqələndirilmişdir.

Lakin zarafat işinin texniki vasitələrinin dinləyicidə həzzi necə oyada bildiyi tapmacasını həll etməyə girişməmişdən əvvəl xatırlayaq ki, sadələşdirmək və daha yaxşı şəffaflıq məqsədilə tendensiyalı zarafatları tamamilə kənara qoymuşduq. Axı biz aydınlaşdırmağa çalışmalıyıq ki, zarafatın tendensiyaları hansılardır və o, bu tendensiyalara hansı yolla xidmət edir.

Hər şeydən əvvəl bir müşahidə bizə xatırladır ki, zarafatda həzzin mənşəyini araşdırarkən tendensiyalı zarafatı kənara qoymayaq. Zərərsiz zarafatın həzz təsiri əksər hallarda mülayim olur; açıq-aşkar bəyənmə, yüngül təbəssüm adətən onun dinləyicidə nail ola bildiyi yeganə şeydir və bu effektin bir hissəsi də, uyğun nümunələrdə (səh. 99) qeyd etdiyimiz kimi, onun fikir məzmununun hesabına yazılmalıdır. Tendensiyasız zarafat demək olar ki, heç vaxt tendensiyalı zarafatı bu qədər qarşısıalınmaz edən ani qəhqəhə partlayışları doğurmur. Texnika hər ikisində eyni ola biləcəyi üçün, bizdə güman oyana bilər ki, tendensiyalı zarafat öz tendensiyası sayəsində zərərsiz zarafatın yolu olmayan həzz mənbələrinə sahib olmalıdır.

Zarafatın tendensiyalarını indi asanlıqla ümumiləşdirmək olar. Zarafat özlüyündə məqsəd olmayanda, yəni zərərsiz olmayanda, o, yalnız iki tendensiyanın xidmətinə girir ki, bunlar özləri bir baxış nöqtəsi altında birləşə bilir: o, ya düşmənçilikli zarafatdır (təcavüzə, satiraya, müdafiəyə xidmət edən), ya da ədəbsiz zarafat (soyunmağa/ifşaya xidmət edən). Əvvəlcədən bir də qeyd etməliyik ki, zarafatın texniki növü — söz zarafatı və ya fikir zarafatı olması — bu iki tendensiyaya heç bir münasibət bəsləmir.

Zarafatın bu tendensiyalara hansı yolla xidmət etdiyini göstərmək daha geniş məsələdir. Bu araşdırmada mən düşmənçilikli zarafatı deyil, ifşaedici zarafatı önə çəkmək istəyirəm. Bu zarafat, sanki mövzudan mahiyyətə bir ikrah keçibmiş kimi, çox nadir hallarda araşdırmaya layiq görülüb, lakin biz bununla çaşmayaq, çünki tezliklə zarafatın elə bir sərhəd halına rast gələcəyik ki, o, bir neçə qaranlıq nöqtə barədə bizə aydınlıq gətirməyi vəd edir.

Ədəbsiz sözün (Zote) nə olduğu məlumdur: cinsi faktların və münasibətlərin nitq vasitəsilə qəsdən qabardılması. Lakin bu tərif digər təriflərdən daha əsaslı deyil. Cinsiyyət orqanlarının anatomiyasına və ya nəsil törətmənin fiziologiyasına dair məruzənin bu tərifə baxmayaraq ədəbsiz sözlə heç bir ortaq toxunma nöqtəsi daşımaması mümkündür. Bura onu da aid etmək lazımdır ki, ədəbsiz söz danışanı cinsi cəhətdən oyadan müəyyən bir şəxsə ünvanlanır; həmin şəxs ədəbsiz sözü dinləməklə danışanın oyanmasından xəbər tutmalı və bununla özü də cinsi cəhətdən oyanmalıdır. Bu oyanma əvəzinə o, utanc və ya çaşqınlığa da düşə bilər ki, bu da yalnız onun oyanmasına qarşı reaksiya və bu dolayı yolla həmin oyanmanın etirafı deməkdir. Beləliklə, ədəbsiz söz əvvəlcə qadına ünvanlanmışdır və ayartma cəhdinə bərabərdir. Sonra kişi kişilər cəmiyyətində ədəbsiz sözlər danışmaq və ya dinləməklə əylənirsə, ictimai maneələr üzündən həyata keçirilə bilməyən ilkin vəziyyət də bu zaman təsəvvür olunur. Eşitdiyi ədəbsiz sözə gülən adam cinsi təcavüzün tamaşaçısı kimi gülür.

Ədəbsiz sözün məzmununu təşkil edən cinsilik hər iki cinsə xas olandan daha çoxunu, yəni üstəlik hər iki cinsə ortaq olanı da, utancın yayıldığı sahəni, deməli, ifrazat sahəsini bütün həcmi ilə əhatə edir. Lakin bu, uşaqlıq dövründə cinsiliyin malik olduğu həcmdir; burada təsəvvür üçün sanki bir kloaka mövcuddur və onun daxilində cinsi və ifrazatla bağlı şeylər zəif ayrılır və ya heç ayrılmır. Nevroz psixologiyasının düşüncə sahəsində hər yerdə cinsilik hələ də ifrazatı əhatə edir, əgər o, köhnə, uşaq mənasında başa düşülürsə.

Ədəbsiz söz ünvanlandığı, cinsi cəhətdən fərqli şəxsin soyundurulması kimidir. Ədəbsiz sözləri deməklə o, hücuma məruz qalan şəxsi müvafiq bədən üzvünü və ya fəaliyyəti təsəvvür etməyə məcbur edir və ona göstərir ki, hücum edən özü də bunu təsəvvür edir. Cinsiliyin çılpaq görünməsindən alınan həzzin ədəbsiz sözün ilkin motivi olduğuna şübhə yoxdur.

Burada təməllərə qədər qayıtmaq aydınlaşmaya yalnız kömək edə bilər. Cinsə məxsus xüsusiyyəti çılpaq görmək meyli libidomuzun ilkin komponentlərindən biridir. O, özü bəlkə artıq bir əvəzetmədir və ilkin sayılması fərz olunan həzzə — cinsi olana toxunmaq həzzinə — qayıdır. Çox vaxt olduğu kimi, burada da baxmaq toxunmağı əvəz etmişdir. Baxma və ya toxunma libidosu hər kəsdə iki şəkildə, aktiv və passiv, kişi və qadın kimi mövcuddur və cins xarakterinin üstünlüyünə görə bir və ya digər istiqamətdə əsasən formalaşır. Kiçik uşaqlarda özünü çılpaq göstərmə meylini asanlıqla müşahidə etmək olar. Bu meylin tumurcuğu adi talelə — üstünün örtülməsi və boğulma ilə — qarşılaşmadığı yerdə, o, yetkin kişilərdə ekshibisionist həvəs kimi tanınan sapkınlığa çevrilir. Qadında passiv ekshibisionist meyl demək olar ki, həmişə cinsi həyanın möhtəşəm reaksiya göstərməsi ilə örtülür, lakin geyimdə ona kiçik bir çıxış qapısı saxlanılmadan yox. Qadına icazə verilmiş nümayiş ölçüsünün nə qədər elastik və adət-ənənəyə, şəraitə görə dəyişkən olduğunu yalnız xatırlatmağım kifayətdir.

1) Eyni vaxtda çıxan «Cins nəzəriyyəsinə dair üç məqalə» əsərimə baxın, 1905 [Toplu əsərlər, c. V].

Kişidə bu can atmanın yüksək dərəcəsi libidonun bir hissəsi kimi qalır və cinsi aktın başlanğıcına xidmət edir. Bu can atma qadına ilk yaxınlaşma zamanı özünü göstərirsə, o, iki səbəbdən nitqə əl atmalı olur. Birincisi, qadına özünü bildirmək üçün, ikincisi isə ona görə ki, nitqlə təsəvvürün oyadılması qadını da müvafiq oyanma halına gətirə və onda passiv nümayiş meylini oyada bilər. Bu ayartmağa yönəlmiş nitq hələ ədəbsiz söz deyil, lakin ona keçir. Qadının hazırlığı tez yaranırsa, ədəbsiz nitq qısamüddətli olur və dərhal cinsi hərəkətə yer verir. Başqa cür olur, əgər qadının tez hazır olmasına ümid etmək olmursa və əvəzinə onun müdafiə reaksiyaları ortaya çıxırsa. Onda cinsi oyanma doğuran nitq ədəbsiz söz kimi özlüyündə məqsədə çevrilir; cinsi təcavüz aktadək irəliləməkdən saxlandığı üçün oyanmanın doğurulmasında ləngiyir və qadında bu oyanmanın əlamətlərindən həzz alır. Bu zaman təcavüz, qarşısında maneə dayanan hər libidinal can atma kimi eyni mənada öz xarakterini də dəyişir; o, birbaşa düşmənçilik, qəddarlıq kəsb edir, beləliklə, cinsi həvəsin sadistik komponentini maneəyə qarşı köməyə çağırır.

1) Mollun kontrektasiya həvəsi (Kontrektationstrieb) (Untersuchungen über die Libido sexualis, 1898).

Qadının güzəştə getməməsi ədəbsiz sözün formalaşması üçün ən yaxın şəraitdir, həm də elə bir şərait ki, yalnız təxirə salma kimi görünür və sonrakı səyi ümidsiz göstərmir. Qadında belə bir müqavimətin ideal halı, eyni anda başqa bir kişinin, üçüncü şəxsin mövcudluğu zamanı yaranır, çünki bu halda qadının dərhal güzəştə getməsi demək olar ki, qeyri-mümkündür. Bu üçüncü şəxs ədəbsiz sözün inkişafında tezliklə ən böyük əhəmiyyət kəsb edir; lakin əvvəlcə qadının iştirakına göz yummaq olmaz. Kənd camaatında və ya sadə adamın meyxanasında müşahidə etmək olar ki, ədəbsiz sözün üzə çıxmasına ilk növbədə ofisiantkanın və ya meyxana sahibəsinin gəlişi səbəb olur; daha yüksək sosial pillədə əksinə baş verir, qadın varlığı ədəbsiz sözə son qoyur; kişilər, əslində utanan qadının mövcudluğunu tələb edən bu cür söhbəti, tək «öz aralarında» olana qədər saxlayırlar. Beləliklə, tədricən qadının yerinə tamaşaçı, indi dinləyici, ədəbsiz sözün ünvanlandığı instansiya olur və bu dəyişiklikdən sonra ədəbsiz söz artıq zarafatın xarakterinə yaxınlaşır.

Bu yerdən etibarən diqqətimizi iki məqam cəlb edə bilər: üçüncü şəxsin — dinləyicinin — rolu və ədəbsiz sözün özünün məzmun şərtləri.

Tendensiyalı zarafat ümumiyyətlə üç şəxs tələb edir: zarafat deyən şəxsdən başqa, düşmənçilik və ya cinsi təcavüzün obyekti seçilən ikinci şəxs və zarafatın həzz yaratmaq məqsədinin reallaşdığı üçüncü şəxs. Bu münasibətlərin daha dərin əsaslandırmasını sonradan axtarmaq məcburiyyətində qalacağıq; hələlik isə, zarafat deyən şəxsin ona gülmədiyi, yəni onun həzz təsirindən həzz almadığı, əksinə, fəaliyyətsiz dinləyicinin belə etdiyi faktına əsaslanırıq. Ədəbsiz söz zamanı da üç şəxs eyni münasibətdədir. Hadisəni belə təsvir etmək olar: Birinci şəxsin libidinal təkanları, qadın vasitəsilə təmin olunmasının ləngidildiyi anda, bu ikinci şəxsə qarşı düşmənçilik tendensiyası inkişaf etdirir və əvvəlcə mane olan üçüncü şəxsi müttəfiqliyə çağırır. Birinci şəxsin ədəbsiz sözləri ilə qadın bu üçüncü şəxsin qarşısında soyundurulur; üçüncü şəxs isə dinləyici kimi — öz libidosunun zəhmətsiz təmin olunması ilə — ələ alınır.

Belə ədəbsiz söz mübadiləsinin adi xalq arasında bu qədər sevilməsi və şən əhval-ruhiyyənin heç vaxt əskik olmayan təzahürü olması diqqətəlayiqdir. Lakin bu mürəkkəb prosesin tendensiyalı zarafatın bir çox xarakterini özündə daşımasına baxmayaraq, ədəbsiz sözün özünə zarafatı səciyyələndirən formal tələblərdən heç biri irəli sürülmür — bu da diqqətəlayiqdir. Birinci şəxsə açıq çılpaqlığı söyləmək həzz verir və üçüncü şəxsi güldürür.

Yalnız daha incə təhsilli cəmiyyətə qalxdıqda, formal zarafat şərti əlavə olunur. Ədəbsiz söz zarafatlı olur və yalnız zarafatlı olduqda dözülür. Onun daha çox istifadə etdiyi texniki vasitə eyhamdır, yəni dinləyicinin təsəvvüründə tam və birbaşa ədəbsizliyə qədər bərpa etdiyi kiçik, uzaq əlaqədə olan bir şeylə əvəzetmədir. Ədəbsiz sözdə birbaşa verilən ilə onun dinləyicidə zəruri olaraq oyatdığı arasındakı uyğunsuzluq nə qədər böyükdürsə, zarafat o qədər incə olur və yaxşı cəmiyyətdə o qədər yüksəyə qalxmağa cürət edə bilər. Kobud və incə eyhamdan başqa, zarafatlı ədəbsiz sözün sərəncamında, nümunələrlə asanlıqla göstərilə biləcəyi kimi, söz zarafatının və fikir zarafatının bütün digər vasitələri durur. Burada nəhayət, zarafatın öz tendensiyası xidmətində nə etdiyi aydın olur. O, yolda dayanan maneəyə baxmayaraq bir həvəsin (şəhvətli və düşmənçilik həvəsinin) ödənilməsini mümkün edir, bu maneəni dolanır və beləliklə, maneə üzündən əlçatmaz olmuş bir həzz mənbəyindən həzz çıxarır. Yolda dayanan maneə əslində qadının örtülməmiş cinsi olana dözə bilməməsinin yüksək təhsil və cəmiyyət pilləsinə uyğun artmış formasından başqa bir şey deyil. İlkin vəziyyətdə iştirak edən kimi düşünülən qadın sonra da iştirak edən kimi saxlanılır, yaxud onun təsiri yoxluğunda da kişilərə çəkindirici şəkildə davam edir. Müşahidə etmək olar ki, yüksək təbəqədən olan kişilər aşağı mənşəli qızların cəmiyyətində dərhal zarafatlı ədəbsiz sözü sadə ədəbsiz sözə çevirməyə sövq olunurlar.

Qadına və daha az dərəcədə kişiyə örtülməmiş ədəbsizlikdən həzz almağı çətinləşdirən və ya qeyri-mümkün edən gücə biz «sıxışdırma» adını veririk və onda ciddi xəstəlik hallarında bütöv təkan komplekslərini onların törəmələri ilə birlikdə şüurdan uzaq tutan və sözdə psixonevrozların yaranmasında əsas amil olduğu üzə çıxan eyni psixi prosesi tanıyırıq. Biz mədəniyyətə və yüksək tərbiyəyə sıxışdırmanın inkişafında böyük təsir tanıyırıq və bu şərtlər altında, əks halda xoş hiss edilən şeyin indi qəbuledilməz görünməsi və bütün psixi qüvvələrlə rədd edilməsi nəticəsində, irsi qabiliyyət kimi də gətirilə bilən psixi təşkilatda dəyişiklik baş verdiyini qəbul edirik. Mədəniyyətin sıxışdırma işi nəticəsində ilkin, lakin indi içimizdəki senzura tərəfindən rədd edilmiş həzz imkanları itirilir. İnsan psixikasına isə hər cür imtina çox ağır gəlir və buna görə də, tendensiyalı zarafatın imtinanı geri qaytarmaq, itiriləni yenidən qazanmaq üçün bir vasitə təşkil etdiyini görürük. İncə ədəbsiz zarafata güləndə biz kəndlini kobud ədəbsiz sözə güldürən eyni şeyə gülürük; həzz hər iki halda eyni mənbədən gəlir; lakin kobud ədəbsiz sözə gülməyi bacarmazdıq, utanardıq və ya o bizə iyrənc görünərdi; biz yalnız zarafat bizə köməyini ödünc verəndə gülə bilirik.

Belə görünür ki, əvvəldə fərz etdiyimiz şey təsdiqlənir: tendensiyalı zarafat, bütün həzzin bir şəkildə texnikaya bağlı olduğu zərərsiz zarafatdan fərqli olaraq, həzzin başqa mənbələri ilə təchiz olunmuşdur. Həmçinin yenidən vurğulaya bilərik ki, tendensiyalı zarafatda həzzin hansı hissəsinin texnikanın mənbələrindən, hansının isə tendensiyanın mənbələrindən qaynaqlandığını hisslərimiz vasitəsilə ayırd etmək iqtidarında deyilik. Deməli, ciddi mənada nəyə güldüyümüzü bilmirik. Bütün ədəbsiz zarafatlarda zarafatın «keyfiyyəti» barədə, bu keyfiyyət formal şərtlərdən asılı olduğu ölçüdə, kobud hökm yanılmalarına məruz qalırıq; bu zarafatların texnikası çox vaxt olduqca kasıb olur, gülüş uğuru isə böyükdür.

İndi isə zarafatın düşmənçilik tendensiyasının xidmətindəki rolunun da eyni olub-olmadığını araşdırmaq istəyirik.

Başlanğıcdan burada eyni şərtlərlə rastlaşırıq. Yaxınlarımızın əleyhinə olan düşmənçilik təkanları, insan mədəniyyətinin uşaqlıq dövründə olduğu kimi, bizim fərdi uşaqlığımızdan bəri də eyni məhdudiyyətlərə, eyni tədrici sıxışdırmaya məruz qalır — cinsi can atmalarımızdakı kimi. Hələ düşmənlərimizi sevməyə qadir ola biləcək və ya sağ yanağımıza endirilən zərbədən sonra sol yanağımızı uzadacaq qədər irəliləməmişik; hətta bütün əxlaq qaydaları, fəal nifrətdəki məhdudiyyətlər üçün, əslində qəbilədaşlardan ibarət kiçik bir icma üçün nəzərdə tutulduqlarının ən aydın əlamətlərini bu gün də özündə saxlayır. Necə ki, biz hamımız bir xalqın üzvləri kimi hiss etmək ixtiyarına malikik, elə də əksər bu məhdudiyyətlərdən xarici bir xalqa qarşı göz yumağa icazə veririk. Lakin öz dairəmiz daxilində düşmənçilik hərəkətlərinə nəzarət sahəsində irəliləyişlər əldə etmişik; Lichtenbergin kəskin ifadəsi ilə desək: İndi «Üzr istəyirəm» deyilən yerdə, əvvəllər adamın qulağının üstünə zərbə endirilirdi. Qanunla qadağan edilmiş zorakı düşmənçilik sözlərlə edilən təhqirlərlə əvəzlənmişdir və insan hərəkətlərinin qarşılıqlı əlaqəsinə dair daha yaxşı bilik, onun ardıcıl «Hər şeyi anlamaq, hər şeyi bağışlamaqdır» (Tout comprendre c’est tout pardonner) şüarı ilə, yolumuza çıxan yaxınımıza qarşı qəzəblənmək qabiliyyətimizi getdikcə daha çox əlimizdən alır. Uşaqlıqda düşmənçiliyə güclü meyillərlə doğulmuş olsaq da, sonradan yüksək fərdi mədəniyyət bizə təhqiredici sözlərdən istifadə etməyin layiq olmadığını öyrədir; hətta mübarizənin özünə icazə verildiyi yerlərdə belə, mübarizədə vasitə kimi istifadə edilə bilməyəcək şeylərin sayı həddindən artıq artmışdır. Düşmənçiliyin əməllə ifadəsindən imtina etməli olduğumuzdan bəri — şəxsi təhlükəsizliyin qorunması marağında olan, ehtiraslardan uzaq üçüncü şəxs tərəfindən buna mane olunduğumuzdan — cinsi təcavüz halında olduğu kimi, düşmənimizə qarşı bu üçüncü şəxsi cəlb etməyə yönəlmiş təhqirin yeni bir texnikasını inkişaf etdirmişik. Düşməni kiçik, alçaq, nifrətəlayiq, komik göstərməklə, onun üzərində qələbə həzzini dolayı yolla özümüzə yaradırıq; bu həzzi, heç bir səy göstərməmiş üçüncü şəxs, gülüşü ilə təsdiq edir.

Artıq düşmənçilik təcavüzündə zarafatın roluna hazırıq. Zarafat bizə düşməndəki gülünc cəhətlərdən faydalanmağa imkan verəcək ki, qarşımızda dayanan maneələr üzündən onları ucadan və ya şüurlu şəkildə irəli sürməyə ixtiyarımız yox idi; beləliklə, o, yenə məhdudiyyətləri dolanacaq və əlçatmaz olmuş həzz mənbələrini açacaq. Bundan əlavə, o, dinləyicini öz həzz qazancı ilə ələ alıb, ən ciddi yoxlama aparmadan bizim tərəfimizi tutmağa vadar edəcək, necə ki, biz özümüz də başqa vaxtlar zərərsiz zarafat tərəfindən ələ alınaraq zarafatlı ifadə olunmuş cümlənin məzmununu şişirtməyə adət etmişdik. Dilimiz tamamilə dəqiq ifadə ilə «gülənləri öz tərəfinə çəkmək» deyir.

Məsələn, cənab N.-nin əvvəlki bölməyə səpələnmiş zarafatlarını nəzərdən keçirək. Bunların hamısı təhqirlərdir. Elə bil cənab N. qışqırmaq istəyir: Amma əkinçilik naziri özü də bir öküzdür! Məni *** ilə rahat buraxın; o, özündən razılıqdan çatlayır! Bu tarixçinin Napoleon haqqında Avstriyada yazdığı məqalələrdən daha sıxıcı bir şeyi mən hələ heç vaxt oxumamışam! Amma şəxsiyyətinin yüksəkliyi ona bu hökmlərini bu formada açıqlamağa imkan vermir. Buna görə də onlar zarafatdan kömək alırlar, zarafat isə onlara dinləyicinin qəbulunu təmin edir ki, bunu onlar bəlkə də həqiqət məzmununa malik olsalar belə, zarafatsız formada heç vaxt tapa bilməzdilər. Bu zarafatlardan biri, «qırmızı Fadian» haqqında olanı, bəlkə də hamısından daha çox təsirli olanı, xüsusilə öyrədici xarakter daşıyır. Bizi bunda güldürən və marağımızı yazıq yazıçıya haqsızlıq edilib-edilməməsi sualından bu qədər tam yayındıran nədir? Şübhəsiz ki, zarafatlı forma, yəni zarafat; amma biz bu zaman nəyə gülürük? Şübhəsiz ki, bizə «qırmızı Fadian» kimi təqdim olunan şəxsin özünə və xüsusilə onun qırmızı saçlarına gülürük. Bədən qüsurlarına gülməkdən təhsilli adam çoxdan əl çəkib, üstəlik onun üçün qırmızısaçlılıq gülməyə dəyər bədən qüsurlarına aid deyil.

Lakin məktəbli uşaqlarda və sadə xalqda o, bu cür (gülməyə dəyər qüsur) sayılır, hətta bəzi bələdiyyə və parlament nümayəndələrinin təhsil pilləsində də. İndi isə cənab N.-nin bu zarafatı, biz yetkin və incə hisli adamlar, tarixçi X.-in qırmızı saçlarına məktəb uşaqları kimi gülməyimizə ən incə yolla imkan verib. Bu, şübhəsiz, cənab N.-nin niyyətində deyildi; amma zarafatını işə salan adamın onun dəqiq niyyətini bilməli olması çox şübhəlidir.

Bu hallarda təcavüz qarşısındakı, zarafatın dolanmağa kömək etdiyi maneə daxili idisə — təhqirə qarşı estetik etiraz —, başqa dəfələr o, tamamilə xarici xarakter daşıya bilər. Məsələn, Serenissimus öz şəxsiyyətinə oxşarlığı gözünə çarpan yad adamdan soruşanda: «Anası bir vaxt iqamətgahda olubmu?», cəld cavab belə olur: «Xeyr, amma atam olub». Soruşulan adam, şübhəsiz, belə bir eyhamla sevimli anasının xatirəsinə ləkə vurmağa cürət edən həyasızı yerə yıxmaq istərdi; lakin bu həyasız Serenissimusdur ki, onu nə yıxmaq, nə hətta təhqir etmək olar, əgər bu qisası bütün varlığı ilə ödəmək istəmirsənsə. Deməli, təhqiri susaraq uddurmaq lazım gələrdi; lakin xoşbəxtlikdən zarafat bunu təhlükəsiz əvəzini çıxmağın yolunu göstərir: vahidləşdirmə texniki vasitəsi ilə eyhamı qəbul edib hücum edənə qarşı çevirmək. Burada zarafatlı təəssürat tendensiyadan o qədər çox asılıdır ki, zarafatlı cavab qarşısında hücum edənin sualının özünün də eyham yolu ilə zarafatlı olduğunu unutmağa meylliyik.

Təhqirin və ya təhqiredici cavabın xarici şərait tərəfindən qarşısının alınması o qədər tez-tez rast gəlinən haldır ki, tendensiyalı zarafat yüksək mövqedə olanlara, nüfuz sahibi şəxslərə qarşı tənqidi və ya təcavüzü mümkün etmək üçün xüsusi üstünlüklə istifadə olunur. Zarafat onda belə nüfuza qarşı üsyanı, onun təzyiqindən azad olmanı təmsil edir. Karikaturanın cazibəsi də məhz bu anda özünü göstərir; karikatura pis alınmış olsa belə, biz ona gülürük, çünki ona nüfuza qarşı üsyanı müsbət cəhət kimi hesab edirik.

Tendensiyalı zarafatın daxili ləngimələr və ya xarici şərait tərəfindən birbaşa aşağılamaqdan qorunan böyük, ləyaqətli və güclü şeylərə hücum etmək üçün nə qədər uyğun olduğunu nəzərə alsaq, aşağı dərəcəli və aciz şəxslərlə məşğul olan kimi görünən bəzi zarafat qruplarına xüsusi bir yozuma sövq olunuruq. Mən nikah vasitəçisi hekayələrini nəzərdə tuturam; düşüncə zarafatının müxtəlif texnikalarını araşdırarkən onların bəziləri ilə tanış olmuşuq. Onların bəzilərində, məsələn, «O da kardır» və «Kim borc verir adamlara!» nümunələrində nikah vasitəçisi ehtiyatsız və fikirsiz adam kimi məsxərəyə çevrilmişdir; həqiqət onun ağzından avtomatik olaraq qaçdığı üçün komik görünür. Lakin bir tərəfdən tendensiyalı zarafatın təbiətindən əldə etdiklərimiz, digər tərəfdən isə bu hekayələrdən aldığımız böyük bəyənmə, zarafatın güldüyü şəxslərin yazıqlığı ilə necə uzlaşır? Bunlar zarafata layiq rəqiblərdir? Əksinə, zarafat daha əhəmiyyətli bir şeyə dəymək üçün nikah vasitəçilərini yalnız qabağa çıxarır, atalar sözü kimi, «çuvala vurur, eşşəyi nəzərdə tutur» demək olar. Bu baxış həqiqətən də rədd edilə bilməz.

Yuxarıdakı vasitəçi hekayələrinin yozumu davamına imkan verir. Doğrudur ki, mən bu davama keçməyə ehtiyac duymuram, bu hekayələrdə sadəcə «şən əhvalatlar» (Schwänke) görməklə kifayətlənə və onlara zarafat xarakterini inkar edə bilərəm. Deməli, zarafatın belə bir subyektiv şərtliliyi də mövcuddur; biz indi ona diqqət yetirmişik və onu sonradan araşdırmalı olacağıq. Bu o deməkdir ki, yalnız mənim zarafat kimi qəbul etdiyim şey zarafatdır. Mənim üçün zarafat olan şey, başqası üçün sadəcə komik bir hekayə ola bilər. Lakin zarafat bu şübhəyə yol verirsə, bu yalnız ondan irəli gələ bilər ki, onun bir üz tərəfi, bizim hallarımızda komik olan fasadı var; birinin baxışı bu fasadda doyur, başqası isə onun arxasına göz atmağa çalışa bilər. Şübhə də yarana bilər ki, bu fasad yoxlayıcı baxışı kor etmək üçün nəzərdə tutulub, yəni belə hekayələrin gizlətməli bir şeyi var.

Hər halda, əgər bizim vasitəçi hekayələrimiz zarafatlardırsa, onda onlar öz fasadları sayəsində yalnız nə deməli olduqlarını deyil, həm də qadağan olunmuş bir şeyi deməli olduqlarını gizlətməyə qadir olduqlarına görə daha da yaxşı zarafatlardır. Lakin bu gizli olanı üzə çıxaran və komik fasadlı bu hekayələri tendensiyalı zarafatlar kimi ifşa edən yozumun davamı belə olardı: Həqiqəti belə gözətçisiz bir anda ağzından qaçıran hər kəs əslində ikiüzlülükdən azad olduğuna sevinir. Bu, doğru və dərinə gedən psixoloji idrakdır. Belə daxili razılıq olmadan heç kim, burada həqiqəti gün işığına çıxaran avtomatizmin əlinə düşməz.¹ Beləliklə, şadxenin gülünc obrazı yazıq, rəğbətəlayiq bir obraza çevrilir. İkiüzlülük yükünü nəhayət üstündən ata bildiyinə görə, həqiqətin son parçasını qışqırmaq üçün ilk fürsətdən dərhal istifadə edən bu adam nə qədər xoşbəxt olmalıdır! İşin xarab olduğunu, gəlinin gənc kişinin xoşuna gəlmədiyini görən kimi, o, həmin gəncin diqqətindən yayınmış gizli bir qüsurun da olduğunu məmnuniyyətlə ifşa edir və ya bir təfərrüat üçün həlledici arqument gətirmək fürsətindən istifadə edir ki, bununla da xidmətində işlədiyi adamlara nifrətini bildirsin: «Xahiş edirəm, kim adamlara bir şey borc verər!» Bütün gülünclük indi hekayədə yalnız toxunulan valideynlərin üzərinə düşür ki, qızlarını ərə vermək xatirinə belə fırıldaqları caiz sayırlar; belə tədbirlərlə ərə verilməyə razı olan qızların acınacaqlı halına, belə təmənnalarla bağlanan nikahların ləyaqətsizliyinə. Vasitəçi belə tənqidi ifadə etməyə haqqı olan düzgün adamdır, çünki bu sui-istifadələr haqqında ən çoxu o bilir, lakin onları açıq şəkildə elan edə bilməz, çünki o, yalnız bu sui-istifadələrdən qazanaraq yaşaya bilən yoxsul adamdır. Bu və bənzər hekayələri yaratmış xalq ruhu da oxşar konfliktlə üz-üzədir; çünki o bilir ki, bağlanmış nikahların müqəddəsliyi nikah bağlanması zamanı baş verənlərə işarə edilməklə ciddi zərər görür. Zarafat texnikasının tədqiqi zamanı edilən qeydi də xatırlayaq: zarafatda mənasızlıq çox vaxt zarafatın arxasındakı fikirdə istehza və tənqidi əvəz edir və bu cəhətdən zarafat işi yuxu işinə bənzəyir; bu vəziyyəti burada yenidən təsdiqlənmiş görürük. İstehza və tənqidin, əvvəlki nümunələrdə yalnız zarafatın günah keçisi kimi çıxış edən vasitəçi şəxsə aid olmadığı, vasitəçinin əksinə tam əks tərəfdən — dialektikası hər çətinliyə tab gətirən üstün şəxs kimi — təsvir edildiyi başqa bir zarafat sırası ilə sübut olunur. Bunlar komik fasad əvəzinə məntiqi fasadı olan hekayələrdir, sofistik fikir zarafatlarıdır. Onlardan birində (səh. 66) vasitəçi gəlinin axsaması qüsurunu mübahisə ilə yox edir. Heç olmasa bu, «hazır iş»dir, düz əzalı başqa qadın isə yıxılıb ayağını sındırmaq təhlükəsi altındadır, sonra xəstəlik, ağrılar, müalicə xərcləri gələr ki, onları artıq axsayan qadında insan əsirgəyir.

1) Bu, «dil sürçməsini» (Versprechen) və özünü ifşanın digər hadisələrini idarə edən eyni mexanizmdir. Bax: «Gündəlik həyatın psixopatologiyası» [Toplu əsərlər, c. IV].

Yaxud başqa bir hekayədə o, namizədin gəlinə qarşı irəli sürdüyü bir sıra iradı — hər birini ayrıca yaxşı arqumentlərlə — rədd edir ki, sonra sonuncu, bəzənilməz qüsur üçün ona qarşı desin: «Nə istəyirsiniz, heç bir nöqsanı olmasın?», sanki əvvəlki etirazlardan zəruri bir qalıq qalmamış kimi. Hər iki nümunədə arqumentasiyanın zəif nöqtəsini göstərmək çətin deyil; biz texnikanın tədqiqi zamanı da bunu etmişik. Lakin indi bizi başqa bir şey maraqlandırır. Vasitəçinin nitqinə elə güclü məntiqi görünüş verilirsə ki, diqqətlə yoxlanıldıqda bu sadəcə bir görünüş olduğu üzə çıxır, onda arxasındakı həqiqət budur ki, zarafat vasitəçini haqlı çıxarır; fikir ona ciddi surətdə haqq qazandırmağa cürət etmir, bu ciddiliyi zarafatın irəli sürdüyü görünüşlə əvəz edir, lakin oyun-zarafat burada, çox vaxt olduğu kimi, ciddiliyi ələ verir. Biz səhv etmərik, əgər məntiqi fasadlı bütün hekayələrin qəsdən səhv əsaslandırma ilə iddia etdikləri şeyi həqiqətən nəzərdə tutduğunu qəbul etsək. Sofizmin həqiqətin gizli təsviri üçün məhz bu cür istifadəsi ona zarafat xarakteri verir ki, bu da əsasən tendensiyadan asılıdır. Hər iki hekayədə eyham olunan odur ki, namizəd, hamısı keçərsiz olan gəlinin ayrı-ayrı üstünlüklərini bu qədər səylə toplayanda və bu zaman unudanda ki, qaçılmaz qüsurları olan bir insan övladını arvad etməyə hazır olmalıdır, doğrudan da özünü gülünc vəziyyətə salır; halbuki evliliyi qadının az-çox qüsurlu şəxsiyyətinə baxmayaraq dözülən edə biləcək yeganə cəhət — qarşılıqlı məhəbbət və sevgi dolu uyğunlaşmağa hazırlıq olardı ki, bu da bütün sövdələşmədə söhbət mövzusu deyil.

Bu nümunələrdə olan, vasitəçinin üstün şəxs rolunu tamamilə yerinə düşən şəkildə oynadığı evlənmək istəyənin istehzaya qoyulması başqa hekayələrdə daha aydın ifadə olunur. Bu hekayələr nə qədər aydın olsa, zarafat texnikasından bir o qədər azını ehtiva edirlər; onlar sanki zarafatın sərhəd hallarıdır, zarafat texnikası ilə yalnız fasad quruluşunu ortaq paylaşırlar. Eyni tendensiya və bu tendensiyanın fasad arxasında gizlədilməsi nəticəsində onlar zarafatın tam təsirini qazanırlar. Texniki vasitələrin azlığı, üstəlik, bu növdən olan bir çox zarafatın zarafat texnikası kimi təsir edən jarqonun komik elementindən ciddi itki olmadan vaz keçə bilməyəcəyini başa düşməyə imkan verir.

Tendensiyalı zarafatın bütün gücünə baxmayaraq, onun texnikasından heç nə qalmayan belə bir hekayə aşağıdakı kimidir: Vasitəçi soruşur: «Gəlininizdən nə tələb edirsiniz?» — Cavab: «O, gözəl olmalıdır, varlı olmalıdır və təhsilli olmalıdır.» — «Yaxşı,» deyir vasitəçi, «lakin mən bundan üç ayrı „partiya“ (evlilik variantı) düzəldərəm.» Burada tənbeh kişiyə birbaşa verilir, artıq zarafat libası içərisində deyil.

Bu nümunələrdə örtülü təcavüz hələ də şəxslərə yönəlmişdi, vasitəçi zarafatlarında isə evlilik ticarətində iştirak edən bütün tərəflərə: gəlin, bəy və onların valideynlərinə. Zarafatın hücum obyektləri eyni dərəcədə institutlar, həmin institutların daşıyıcısı olduqda şəxslər, əxlaq və ya dinin qaydaları, eləcə də belə bir nüfuz qazanmış həyat baxışları ola bilər ki, onlara etiraz yalnız zarafat maskası altında, üstəlik, öz fasadı ilə örtülmüş zarafat şəklində ifadə oluna bilər. Bu tendensiyalı zarafatın hədəf aldığı mövzular az olsa da, onun formaları və örtükləri son dərəcə müxtəlifdir. Məncə, bu tendensiyalı zarafat növünü xüsusi adla işarələmək düzgün olar. Hansı adın daha uyğun olduğu, bu növün bir neçə nümunəsini yozduqdan sonra aydın olacaq.

Mən yoxsullaşmış qurmanın «mayonezli qızılbalıq» (Lachs mit Mayonnaise) yanında yaxalandığı hekayəni və içkiyə qurğun müəllim haqqındakı hekayəni xatırladıram ki, onları sofistik yerdəyişmə zarafatları kimi tanımışdıq; indi onların yozumunu davam etdirirəm. Bizə bəlli olub ki, əgər məntiq görünüşü hekayənin fasadına yapışdırılıbsa, fikir bəlkə ciddi şəkildə belə demək istəyir: «Bu adam haqlıdır», lakin qarşısındakı ziddiyyətə görə ona onun haqsızlığının asanlıqla göstərilə bildiyi nöqtədən başqa cür haqq qazandırmağa cürət etmir. Seçilmiş «puent» onun haqlılığı ilə haqsızlığı arasında düzgün kompromisdir; bu, əlbəttə, qərar deyil, amma bizim özümüzdəki konfliktə uyğun gəlir. Hər iki hekayə sadəcə epikürçüdür, onlar deyir: «Bəli, adam haqlıdır, ləzzətdən yüksək heç nə yoxdur və onu hansı yolla əldə etmək xeyli fərqsizdir». Bu, dəhşətli dərəcədə əxlaqsız səslənir və yəqin ki, o qədər də yaxşı deyil, lakin əslində şairin «Carpe diem» (günün dadını çıxar) kəlamından başqa bir şey deyil; şair həyatın etibarsızlığına və fəzilətli imtinanın bəhərsizliyinə istinad edir. «Mayonezli qızılbalıq» zarafatındakı adamın haqlı olması fikri bizə bu qədər itələyici təsir göstərirsə, bu yalnız həqiqətin bizə çox lazımsız görünən ən aşağı növ ləzzət üzərində təsvir edilməsindən irəli gəlir. Əslində, hər birimizin belə bir həyat fəlsəfəsinə haqq verdiyi və əxlaq təliminə yalnız tələb etməyi bacardığını, əvəzində heç nə vermədiyini irəli sürdüyü saatlar və vaxtlar olub. Bütün imtinanın təmin olunma ilə mükafatlandırılacağı o dünyaya aid vədə artıq inanmadığımızdan bəri — imtinanı imanın əlaməti saysaq, həqiqətən az dindar var —, «Carpe diem» ciddi xəbərdarlığa çevrilir. Təmin olunmanı məmnuniyyətlə təxirə salaram, amma sabah hələ də burada olacağımı haradan bilim?

«Di doman’ non c’è certezza.»¹ (Sabaha əminlik yoxdur.)

1) Lorenzo dei Medici.

Mən cəmiyyət tərəfindən pislənən bütün təmin olunma yollarından məmnuniyyətlə imtina edərdim, lakin əminəmmi ki, cəmiyyət — müəyyən təxirlə olsa belə — mənə icazə verilən yollardan birini açmaqla bu imtinanı mükafatlandıracaq? Bu zarafatların pıçıltı ilə dediklərini ucadan söyləmək olar: insanın istəkləri və arzuları, tələbkar və amansız əxlaqın yanında özünü eşidilməli şəkildə ifadə etmək haqqına malikdir; və bizim günlərimizdə təkidli və təsirli cümlələrlə bildirilmişdir ki, bu əxlaq yalnız azsaylı varlı və güclü olanların xudbin göstərişidir, onlar isə istəklərini heç bir gecikmə olmadan istənilən vaxt təmin edə bilərlər. Tibb elmi hələ də bizim həyatımızı qorumaqda daha irəli getmədiyi müddətcə və sosial qurumlar həyatı daha sevindirici etmək üçün daha çox şey etmədiyi müddətcə, içimizdəki, əxlaq tələblərinə qarşı üsyan edən səs boğula bilməz. Hər bir dürüst insan ən azı öz-özünə bu etirafı nəhayət edəcək. Bu münaqişədə qərar yalnız yeni bir idrak vasitəsilə, dolayı yolla mümkündür. İnsan öz həyatını başqalarının həyatına elə bağlamalı, başqaları ilə elə yaxın eyniləşməlidir ki, öz ömrünün qısalığı aşıla bilsin; və insan öz ehtiyaclarının tələblərini qanunsuz şəkildə yerinə yetirməməlidir, əksinə, onları yerinə yetirilməmiş buraxmalıdır, çünki yalnız bu qədər çox sayda yerinə yetirilməmiş tələbin davamı, cəmiyyət qaydasını dəyişdirə biləcək gücü inkişaf etdirə bilər. Lakin bütün fərdi ehtiyaclar bu cür yerdəyişməyə və başqalarına ötürülməyə qadir deyil, və münaqişənin ümumi və qəti həlli mövcud deyil.

İndi biz bilirik ki, sonuncu yozumlu zarafatları necə adlandırmalıyıq; bunlar sinik zarafatlardır, onların ört-basdır etdiyi şeylər isə sinikliklərdir.

Sinik zarafatın hücum etməyə adət etdiyi qurumlar arasında nə daha vacib, nə əxlaq göstərişləri ilə daha ciddi qorunan, nə də hücuma daha çox dəvət edən heç biri yoxdur ki, evlilik institutu — ona görə də sinik zarafatların əksəriyyəti ona yönəlir. Heç bir tələb cinsi azadlıq tələbindən daha şəxsi deyil və mədəniyyət heç yerdə cinsi həyat sahəsində olduğu qədər güclü boğma tətbiq etməyə çalışmamışdır. Məqsədlərimiz üçün bir nümunə kifayət edə bilər — səh. 84-də xatırlanan «Karneval şahzadəsinin xatirə dəftərinə yazı»: «Qadın çətir kimidir — insan axırda yenə də bir Komfortabel götürür.»

Bu nümunənin mürəkkəb texnikasını artıq müzakirə etmişik: təəccüb doğuran, görünür, mümkünsüz müqayisə — lakin indi gördüyümüz kimi, özlüyündə zarafatlı olmayan —, sonra eyham (Komfortabel = ictimai araba) və ən güclü texniki vasitə kimi anlaşılmazlığı artıran buraxma. Müqayisəni belə açmaq olar: insan şəhvaniyyətin təhriklərindən qorunmaq üçün evlənir və sonra məlum olur ki, evlilik bir qədər güclü ehtiyacın ödənilməsinə yol vermir — necə ki, adam yağışdan qorunmaq üçün çətir götürür və sonra yenə yağışda islanır. Hər iki halda daha güclü müdafiə vasitəsi axtarmaq lazım gəlir: burada ictimai araba, orada pulla əlçatan qadınlar. İndi zarafat demək olar ki, tamamilə sinizmlə əvəz olunub. Evliliyin kişinin cinsi həyatını təmin etməyə yarayan tədbir olmadığını ucadan və açıq demək cürət edilmir — əgər adamı buna Christian v. Ehrenfelsin həqiqətsevərliyi və islahatçı şövqü sövq etməsə.¹ Bu zarafatın gücü ondadır ki, o, bunu — müxtəlif dolambaç yollarla — yenə də deyib.

Tendensiyalı zarafat üçün xüsusilə əlverişli hal o vaxt yaranır ki, nəzərdə tutulan tənqid, üsyan öz şəxsinə yönəlir — daha ehtiyatlı desək, özünün də payı olduğu bir şəxsə, yəni kollektiv şəxsə, məsələn, öz xalqına. Bu özünütənqid şərti bizə izah edə bilər ki, ən gözəl zarafatlardan bir neçəsi məhz yəhudi xalq həyatının zəmilində yetişib, onlardan burada bol-bol nümunələr vermişik. Bunlar yəhudilər tərəfindən yaradılmış və yəhudi xüsusiyyətlərinə qarşı yönəlmiş hekayələrdir. Yad adamların yəhudilər barədə düzəltdiyi zarafatlar əksərən kobud farslardır (Schwänke), burada zarafat işi yəhudinin yadlar üçün komik fiqur sayılması faktı hesabına əsirgənir. Yəhudilərdən çıxan yəhudi zarafatları da bunu etiraf edir, lakin onlar öz həqiqi nöqsanlarını və onların öz üstünlükləri ilə əlaqəsini bilirlər, tənqid olunan şeydə öz şəxsinin payı isə başqa halda çətin yaradıla bilən zarafat işinin subyektiv şərtini yaradır. Yeri gəlmişkən, bilmirəm ki, başqa halda bir xalqın öz mahiyyəti üzərində bu qədər məzələnməsi tez-tez baş verirmi.

1) Bax: onun «Politisch-anthropologische Revue» jurnalındakı məqalələri, II, 1903–1904.

Buna misal olaraq, səh. 86-da qeyd olunan hekayəyə istinad edə bilərəm: bir yəhudi dəmiryolunda, kupeyə yeni gələn şəxsin öz din yoldaşı olduğunu tanıdığı anda, davranışdakı bütün nəzakət qaydalarını dərhal kənara qoyur. Biz bu zarafatı «bir təfərrüat vasitəsilə təsvir, ən kiçik şeyin təsviri» nümunəsi kimi tanımışıq; o, yəhudilərin demokratik təfəkkür tərzini, yəni ağalarla qullar arasında heç bir fərq tanımayan, lakin təəssüf ki, intizamı və birgə fəaliyyəti pozan təfəkkür tərzini təsvir etməlidir. Başqa, xüsusilə maraqlı bir zarafatlar silsiləsi, yoxsul yəhudilərin varlı yəhudilərlə olan münasibətlərini təsvir edir; onların qəhrəmanları «şnorer» (peşəkar yəhudi dilənçi) və xeyirxah ev sahibi, yaxud barondur. Hər bazar günü eyni evdə qonaq kimi qəbul edilən dilənçi, bir gün naməlum gənc bir adamla gəlir və həmin gənc də süfrəyə oturmağa hazırlaşır. Ev sahibi soruşur: «Bu kimdir?» və cavab alır: «Bu, keçən həftədən bəri mənim kürəkənimdir; ona ilk il üçün yemək vəd etmişəm.» Bu hekayələrin tendensiyası həmişə eynidir; aşağıdakı hekayədə bu məqsəd ən aydın şəkildə özünü göstərəcək: Dilənçi barondan Ostendə istirahət səyahəti üçün pul dilənir; həkim ona şikayətlərinə görə dəniz kurortunu məsləhət görmüşdür. Baron hesab edir ki, Ostendə xüsusilə bahalı bir istirahət yeridir; daha ucuz bir yer də işini görər. Lakin dilənçi təklifi rədd edir və deyir: «Baron, mənim sağlamlığım üçün heç nə çox bahalı deyil.» Bu, bizim öz növü üçün nümunə kimi götürə biləcəyimiz əla bir yerdəyişmə zarafatıdır. Baron açıq-aydın puluna qənaət etmək istəyir, lakin dilənçi elə cavab verir ki, sanki baronun pulu onun öz puludur və o, həmin pulu sağlamlığından daha az dəyərləndirə bilər. Burada iddianın həyasızlığına gülməyə çağırılırıq, lakin bu zarafatlar istisna olaraq, başa düşülməni çaşdıran bir fasadla təchiz edilməyiblər. Arxasında duran həqiqət budur ki, varlı adamın pulunu fikrində öz pulu kimi qəbul edən dilənçi, yəhudilərin müqəddəs qanunlarına görə əslində bu qarışdırma haqqına demək olar ki, malikdir. Təbii ki, bu zarafatı yaradan üsyan hətta dindarları da ağır sıxan həmin qanuna qarşı yönəlib.

Başqa bir hekayə belə danışır: Bir şnorer varlı adamın pilləkənlərində öz peşədaşı ilə qarşılaşır və həmin peşədaşı ona yoluna davam etməməyi məsləhət görür. «Bu gün yuxarı getmə, baronun bu gün əhvalı yoxdur, heç kimə bir quldindən artıq vermir.» — «Mən yenə də yuxarı gedəcəyəm,» deyir birinci şnorer. «Niyə ona bir quldin bağışlayım? O mənə nə isə bağışlayır?»

Bu zarafat mənasızlıq texnikasından istifadə edir: şnorerə, hədiyyə diləməyə hazırlaşdığı eyni anda, baronun ona heç nə bağışlamadığını iddia etdirir. Lakin mənasızlıq yalnız görünüşdədir; demək olar ki, doğrudur ki, varlı ona heç nə bağışlamır, çünki qanun onu sədəqə verməyə borclu edir və ciddi mənada, ona xeyirxahlıq etmək imkanı verdiyinə görə şnorerə minnətdar olmalıdır. Sədəqənin adi, burjua baxışı burada dini baxışla ziddiyyətdədir; o, şnorerin ağrı-acı hekayəsindən dərindən təsirlənib xidmətçilərinə zəng çalan baron haqqındakı hekayədə dini baxışa açıq üsyan edir: «Onu bayıra atın; ürəyimi qırır!» (Werft’s ihn hinaus; er bricht mir das Herz!) Tendensiyanın bu açıq ifadəsi yenə zarafatın sərhəd halını yaradır. Artıq zarafat olmayan şikayətdən: «Yəhudilər arasında varlı olmaq doğrudan da üstünlük deyil. Özgənin bədbəxtliyi insana öz xoşbəxtliyindən ləzzət almağa imkan vermir» — bu son hekayələr demək olar ki, yalnız tək bir vəziyyətdə canlandırılması ilə fərqlənir. Dərin pessimist sinizmə başqa hekayələr də şahidlik edir ki, onlar da texniki cəhətdən yenə zarafatın sərhəd hallarıdır, məsələn, aşağıdakı kimi: Ağır eşidən adam həkimə müraciət edir; həkim düzgün diaqnoz qoyur: xəstə yəqin ki, çox araq içir və ona görə kardır. Həkim ona bundan əl çəkməyi məsləhət görür, ağır eşidən məsləhətə əməl etməyi vəd edir. Bir müddət sonra həkim onu küçədə görür və ucadan soruşur ki, halı necədir. «Sağ olun», — cavab gəlir. «Belə qışqırmağa ehtiyac yoxdur, doktor bəy, mən içkini atmışam və yenə yaxşı eşidirəm». Daha bir müddət sonra görüş təkrarlanır. Həkim adi səslə halını soruşur, lakin başa düşülmədiyini hiss edir. «Nə? Nə?» — «Mənə elə gəlir ki, siz yenə araq içirsiniz, — həkim onun qulağına qışqırır, — və buna görə yenə heç nə eşitmirsiniz». «Haqlı ola bilərsiniz, — ağır eşidən cavab verir. — Mən yenə araq içməyə başlamışam, amma sizə səbəbini deyim: içmədiyim vaxt eşidirdim, amma eşitdiyim heç nə arağın yanında o qədər yaxşı deyildi». — Texniki cəhətdən bu zarafat canlandırmadan başqa heç nə deyil; jarqon, nəqletmə sənəti gülüşü oyatmağa xidmət etməlidir, lakin arxasında kədərli sual pusur: bu adam öz seçimində haqlı deyilmi?

Bu pessimist hekayələr yəhudinin müxtəlif ümidsiz əzablarına eyham edir, mən bu əlaqəyə görə bu hekayələri tendensiyalı zarafata aid etməliyəm.

Digər oxşar mənada sinik zarafatlar, üstəlik yalnız yəhudi hekayələri deyil, dini doktrinləri və Tanrıya inamın özünü hədəf alır. «Ravvinin Kück»ü (uzaqdan görməsi) hekayəsinin texnikası fantaziya ilə reallığın bərabərləşdirilməsi səhvində (bu, yerdəyişmə kimi də başa düşülə bilər) dayanırdı; bu, möcüzə yaradanlara və əlbəttə ki, möcüzə inamına yönəlmiş belə bir sinik və ya tənqidi zarafatdır. Heine ölməkdə olan vəziyyətində birbaşa küfr xarakterli bir zarafat edibmiş. Mehriban keşiş onu Tanrının mərhəmətinə yönləndirib günahları üçün Tanrının yanında bağışlanma tapacağına dair ona ümid verdikdə, onun belə cavab verdiyi iddia olunur: «Bien sür, qu’il me pardonnera; c’est son metier.» Bu, kiçildici müqayisədir, texniki cəhətdən təxminən yalnız eyham dəyərindədir, çünki «métier» — iş və ya peşə — məsələn, sənətkarın və ya həkimin olur, özü də onun yalnız bir «métier»-si var. Lakin zarafatın gücü onun tendensiyasında dayanır. O, başqa heç nə demək istəmir, yalnız: «Əlbəttə, o mənə bağışlayacaq, o bunun üçün mövcuddur, mən onu başqa məqsədlə deyil, yalnız özümə lazım olan zaman istifadə etmək üçün əldə etmişəm (insan öz həkimini, öz vəkilini necə saxlayırsa).» Beləliklə, gücsüz uzanan ölməkdə olan adamda belə şüur hələ də qımıldanır ki, o, Tanrını özü yaratmış və ona hakimiyyət vermişdir ki, imkan düşəndə ondan istifadə etsin. Güman edilən məxluq öz məhvindən az əvvəl hələ də özünü yaradan kimi göstərir.

İndiyə qədər müzakirə edilmiş tendensiyalı zarafat növlərinə, yəni ifşaedici və ya ədəbsiz olan, aqressiv (düşmənçilikli), sinik (tənqidi, küfr edən) növlərə dördüncü və ən nadir olaraq yeni bir növü calamaq istəyirəm, onun xarakteri yaxşı bir nümunə ilə izah edilməlidir.

İki yəhudi Qalisiya stansiyasından olan qatar vaqonunda görüşürlər. «Haraya gedirsən?» deyə biri soruşur. «Krakova,» cavab verilir. «Bax, nə böyük yalançısan,» digəri qəzəblə qışqırır. «Əgər deyirsən ki, Krakova gedirsənsə, mənim Lvova getdiyinə inanmağımı istəyirsən. Amma mən bilirəm ki, həqiqətən Krakova gedirsən. Deməli, niyə yalan deyirsən?»

Bu qiymətli hekayə, həddindən artıq fəndgirlik təəssüratı yaratsa da, aydın şəkildə mənasızlıq texnikası ilə təsir edir. İkinciyə yalan ittihamı irəli sürülür, çünki o, həqiqətən də səyahət məqsədi olan Krakova getdiyini deyib! Bu güclü texniki vasitə — mənasızlıq — burada başqa bir texnika ilə, əksi ilə təsvirlə qoşalaşıb, çünki birincinin etirazsız qalan iddiasına görə, o biri həqiqəti deyəndə yalan danışır və yalanla həqiqəti söyləyir. Bu zarafatın daha ciddi məzmunu isə həqiqətin şərtləri barədə sualdır; zarafat yenə bir problemə işarə edir və ən işlək anlayışlarımızdan birinin qeyri-sabitliyindən faydalanır. Şeyləri olduqları kimi təsvir etmək və dinləyicinin deyilənləri necə qəbul edəcəyi ilə maraqlanmamaq — həqiqətdirmi? Yoxsa bu, yalnız yezuit həqiqətidir və əsl düzgünlük daha çox dinləyiciyə fikir verməkdə və ona öz biliyinin sadiq bir əksini çatdırmaqda deyilmi? Mən bu növ zarafatları digərlərindən kifayət qədər fərqli hesab edirəm ki, onlara xüsusi mövqe ayıraq. Onların hücum etdiyi şey nə şəxs, nə qurumdur, əksinə idrakımızın, nəzəri sərvətlərimizdən birinin özünün etibarlılığıdır. Buna görə «skeptik» zarafatlar adı onlar üçün uyğun olardı.

Zarafatın tendensiyaları barədə müzakirələrimiz gedişində bəlkə bir sıra aydınlıq qazanmış və sonrakı araşdırmalar üçün şübhəsiz bol təkan tapmışıq; lakin bu bölmənin nəticələri əvvəlki bölmənin nəticələri ilə birlikdə çətin bir problem yaradır. Doğrudursa ki, zarafatın gətirdiyi həzz bir tərəfdən texnikaya, digər tərəfdən tendensiyaya bağlıdır, zarafatın bu qədər fərqli iki həzz mənbəyini hansı ümumi nöqteyi-nəzər altında birləşdirmək olar?

B. SİNTETİK HİSSƏ

4 / 7

IV. Zarafatın həzz mexanizmi və psixogenezi

Zarafatın bizə bəxş etdiyi özünəməxsus həzzin hansı mənbələrdən axdığını biz indi etibarlı idrak kimi qabağa çəkirik. Bilirik ki, cümlənin fikir məzmununa olan bəyənməmizi əsl zarafat həzzi ilə qarışdırmaq aldanışına düşə bilərik, lakin bu həzzin özünün əsasən iki mənbəyi var: zarafatın texnikası və tendensiyaları. İndi öyrənmək istədiyimiz odur ki, həzz bu mənbələrdən hansı yolla yaranır — bu həzz təsirinin mexanizmi.

Bizə elə gəlir ki, axtarılan izah tendensiyalı zarafatda zərərsiz zarafata nisbətən xeyli asan alınır. Ona görə də birincidən başlayacağıq.

Tendensiyalı zarafatda həzz onun nəticəsində yaranır ki, əks halda təmin olunmayacaq bir tendensiya təmin olunur. Belə təmin olunmanın həzz mənbəyi olması əlavə izah tələb etmir. Lakin zarafatın bu təmin olunmanı necə yaratması xüsusi şərtlərə bağlıdır ki, bəlkə də onlardan əlavə aydınlıq əldə etmək olar. Burada iki halı fərqləndirmək lazımdır. Daha sadə hal odur ki, tendensiyanın təmin olunmasının yolunda xarici maneə dayanır və zarafat onu dolanır. Biz bunu, məsələn, Serenissimusun söhbət etdiyi adamın anasının bir vaxt iqamətgahda yaşayıb-yaşamadığı sualına aldığı cavabda, yaxud iki varlı fırıldaqçının öz portretlərini göstərdiyi incəsənət bilicisinin «And where is the Saviour?» sözündə tapdıq. Tendensiya bir halda təhqiri eyni ilə qaytarmağa, digər halda tələb olunan rəy əvəzinə təhqir etməyə yönəlir; ona mane olan şey sırf xarici məqamlardır — təhqirə məruz qalan şəxslərin güc münasibətləri. Hər halda bizi təəccübləndirə bilər ki, bu və analoji tendensiyalı zarafatlar bizi nə qədər razı salsalar da, güclü gülüş effekti doğurmağa qadir deyil.

Başqa cür olur, əgər tendensiyanın birbaşa həyata keçməsinin yolunda xarici məqamlar yox, daxili maneə durursa, daxili bir hərəkət tendensiyaya qarşı çıxırsa. Fərziyyəmizə görə, bu şərt cənab N.-in aqressiv zarafatlarında təxminən həyata keçir — onun şəxsiyyətində təhqiramiz hücuma güclü meyl yüksək inkişaf etmiş estetik mədəniyyət tərəfindən cilovlanır. Zarafatın köməyi ilə bu xüsusi halda daxili müqavimət aşılır, ləngimə aradan qaldırılır. Bununla xarici maneə halında olduğu kimi tendensiyanın təmin olunması mümkün olur, boğulma və onunla bağlı «psixi yığılma» yaranmaqdan qaçınılır; həzzin yaranma mexanizmi bu cəhətdən hər iki hal üçün eyni olardı.

Bu yerdə xarici və daxili maneə halları üçün psixoloji vəziyyətin fərqlərinə daha dərindən getmək meylini duyuruq, çünki bizə belə bir imkan görünür ki, daxili maneənin aradan qalxmasından həzzə müqayisəolunmaz dərəcədə yüksək bir pay gələ bilər. Lakin təklif edirəm ki, burada təvazökar qalaq və hələlik bizim üçün əsas olanda dayanan bir müəyyənləşdirmə ilə kifayətlənək. Xarici və daxili maneə halları yalnız onunla fərqlənir ki, bir halda artıq mövcud olan ləngimə aradan qaldırılır, digərində yeni birinin yaradılmasından yayınılır. Əgər iddia etsək ki, psixi ləngimənin həm yaradılması, həm də saxlanması üçün «psixi sərf» tələb olunur, onda fərziyyəyə çox da müraciət etməmiş olarıq. İndi tendensiyalı zarafatın işlədilməsinin hər iki halında həzz əldə olunursa, belə həzz qazancının qənaət edilmiş psixi sərfə uyğun gəldiyini düşünmək yaxındır.

Beləliklə, biz yenə qənaət prinsipinə rast gəlmişik ki, onunla ilk dəfə söz zarafatının texnikasında qarşılaşmışdıq. Lakin əvvəlcə qənaəti mümkün qədər az və ya mümkün qədər eyni sözlərdən istifadədə tapdığımızı sanırdıqsa, burada bizə ümumən psixi sərfə qənaətin daha əhatəli mənası görünür və biz hələ çox qeyri-müəyyən olan «psixi sərf» anlayışını daha dəqiq müəyyənləşdirməklə zarafatın mahiyyətinə yaxınlaşmağı mümkün saymalıyıq.

Tendensiyalı zarafatda həzz mexanizminin işlənməsi zamanı aradan qaldıra bilmədiyimiz müəyyən qeyri-müəyyənliyi, mürəkkəb olanı sadə olandan əvvəl, tendensiyalı zarafatı zərərsiz zarafatdan əvvəl aydınlaşdırmağa cəhd etdiyimizə görə layiqli cəza kimi qəbul edirik. Yadda saxlayırıq ki, «ləngitmə və ya boğma sərfinə qənaət» tendensiyalı zarafatın həzz təsirinin sirri kimi görünürdü və zərərsiz zarafatda həzz mexanizminə üz tuturuq.

Tendensiyadan və ya məzmundan hökmümüzün pozulmasından qorxulmayan zərərsiz zarafatın münasib nümunələrindən belə nəticə çıxarmalı olduq ki, zarafatın texnikalarının özləri həzz mənbələridir, və indi yoxlamaq istəyirik ki, bu həzzi psixi sərfə qənaətə qaytarmaq olarmı. Bu zarafatların bir qrupunda (söz oyunlarında) texnika bundan ibarət idi: psixi münasibətimizi sözün mənası əvəzinə söz səsinə yönəltmək, (akustik) söz təsəvvürünün özünü onun əşya təsəvvürləri ilə münasibətlər vasitəsilə verilən mənasının yerinə keçirmək. Biz doğrudan da güman edə bilərik ki, bununla psixi işdə böyük yüngülləşmə əldə olunur və sözlərdən ciddi istifadə zamanı müəyyən səylə özümüzü bu rahat üsuldan saxlamalıyıq. Müşahidə edə bilərik ki, düşüncə fəaliyyətinin elə xəstəlik halları var ki, orada psixi sərfi bir nöqtədə cəmləmək imkanı yəqin ki, məhdudlaşıb, və bunlar həqiqətən də söz səsi təsəvvürünü söz mənasından fərqli olaraq ön plana çıxarır, belə xəstələr də nitqlərində, düstur dediyi kimi, söz təsəvvürünün «daxili» əvəzinə «xarici» assosiasiyaları ilə irəliləyirlər. Sözləri hələ əşya kimi işlətməyə öyrəşmiş uşaqda da eyni və ya oxşar səs arxasında eyni məna axtarmaq meylini görürük ki, bu da böyüklərin gülüb keçdiyi çoxlu səhvlərin mənbəyinə çevrilir. Zarafatda eyni sözdən və ya ona oxşar sözdən istifadə etməklə bir təsəvvür dairəsindən başqa, uzaq bir dairəyə keçmək (Home-Roulard-da mətbəx dairəsindən siyasət dairəsinə keçmək kimi) bizə açıq-aşkar zövq verirsə, bu zövqü haqlı olaraq psixi sərfə qənaətə aid etmək olar. Belə «qısa qapanma»dan alınan zarafat həzzi də, eyni söz vasitəsilə bir-birinə bağlanan iki təsəvvür dairəsi bir-birinə nə qədər yad olarsa, bir-birindən nə qədər uzaq olarsa, yəni zarafatın texniki vasitəsi ilə fikir yolunda qənaət nə qədər böyük çıxarsa, bir o qədər böyük görünür. Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, zarafat burada ciddi təfəkkürün rədd etdiyi və diqqətlə qaçındığı bir əlaqələndirmə vasitəsindən istifadə edir.

Zarafatın texniki vasitələrinin ikinci bir qrupu — vahidləşdirmə, səsləşmə, çoxlu işlədilmə, məlum deyimlərin modifikasiyası, sitatlara eyham — ümumi xarakter kimi onu önə çəkməyə imkan verir ki, hər dəfə yeni bir şey gözlənilə biləcək yerdə tanış olan bir şey yenidən tapılır. Tanışı yenidən tapmaq həzzvericidir və yenə də belə həzzi qənaət həzzi kimi tanımaq, psixi sərfə qənaətə aid etmək bizə çətin gəlməz.

Tanışın yenidən tapılması, «yenidən tanıma» həzzvericidir — bu, ümumən qəbul olunur. Groos deyir (səh. 155): «Yenidən tanıma, çox mexanikləşməmiş olduğu hər yerdə (məsələn, geyinmə zamanı olduğu kimi, orada ...), həzz hissləri ilə bağlıdır. Sadəcə tanışlıq keyfiyyəti belə, Faustun qorxulu görüşdən sonra yenidən iş otağına girəndə onu bürüyən o mülayim rahatlıqla asanlıqla müşayiət olunur...» «Əgər yenidən tanıma aktı həzz doğurursa, onda gözləmək olar ki, insan bu qabiliyyəti öz xatirinə məşq etməyə, yəni onunla oyun şəklində təcrübə aparmağa yönələcək. Doğrudan da Aristotel yenidən tanımaqdan sevincdə sənət ləzzətinin əsasını görmüşdür və inkar etmək olmaz ki, bu prinsip, Aristotelin güman etdiyi qədər geniş əhəmiyyətə malik olmasa da, nəzərdən qaçırılmamalıdır.»

1) Burada mətnin təsvirini qabaqlamağa icazə verilirsə, zarafatın «yaxşı» və ya «pis» adlandırılması üçün dil işlənməsində həlledici görünən şərtə işıq sala bilərəm. Əgər mən ikimənalı və ya az dəyişdirilmiş bir söz vasitəsilə qısa yolla bir təsəvvür dairəsindən digərinə keçmişəmsə, lakin bu iki təsəvvür dairəsi arasında eyni zamanda mənalı bir əlaqə də yaranmırsa, onda «pis» zarafat etmişəm. Bu pis zarafatda söz, yəni «nüktə» (Pointe), iki uyuşmaz təsəvvür arasında mövcud olan yeganə əlaqədir. Yuxarıda işlədilən Home-Roulard nümunəsi belə bir haldır. «Yaxşı zarafat» isə o zaman yaranır ki, uşaq gözləntisi haqlı çıxsın və sözlərin oxşarlığı ilə eyni zamanda mənanın başqa mühüm bir oxşarlığı da həqiqətən göstərilmiş olsun, məsələn, «Traduttore—Traditore» nümunəsində olduğu kimi. Xarici assosiasiya ilə bağlanmış bu iki uyuşmaz təsəvvür, bundan başqa, onların mahiyyətcə qohumluğunu bildirən mənalı bir əlaqə içindədir. Xarici assosiasiya daxili əlaqəni yalnız əvəz edir; o, bu əlaqəni göstərməyə və ya aydınlaşdırmağa xidmət edir. «Tərcüməçi» yalnız «xain» sözünə bənzər adlanmır; o, həm də bir növ xaindir, öz adını bir növ haqlı olaraq daşıyır. Burada izah edilən fərq sonradan təqdim ediləcək «oyun-zarafat» (Scherz) və «zarafat» (Witz) ayrımı ilə üst-üstə düşür. Lakin Home-Roulard kimi nümunələri zarafatın təbiəti haqqında müzakirədən kənarda saxlamaq düzgün olmazdı. Zarafatın özünəməxsus həzzini nəzərə aldığımız an görürük ki, «pis» zarafatlar heç də zarafat kimi pis, yəni həzz doğurmağa yararsız deyillər.

2) «Die Spiele des Menschen» (İnsanın oyunları), 1899.

Groos sonra elə oyunları müzakirə edir ki, onların xarakteri yenidən tanıma sevincini bunun qarşısına maneələr qoymaqla, yəni tanıma aktı ilə aradan qalxan «psixi yığılma» yaratmaqla artırmaqdan ibarətdir. Lakin onun izah cəhdi tanımanın özlüyündə həzzverici olduğu fərziyyəsini tərk edir: o, bu oyunlara istinadla tanımadan alınan həzzi gücdən, çətinliyin aşılmasından alınan sevincə qaytarır. Mən bu sonuncu məqamı ikinci dərəcəli sayıram və daha sadə baxışdan uzaqlaşmaq üçün əsas görmürəm: tanıma özlüyündə, yəni psixi sərfin yüngülləşməsi hesabına, həzzvericidir və bu həzzə əsaslanan oyunlar yalnız onun miqdarını artırmaq üçün durğunluq mexanizmindən istifadə edir.

Qafiyənin, alliterasiyanın, refrenin və oxşar söz səslərinin təkrarının digər formalarının şeirdə eyni həzz mənbəyindən — tanışın yenidən tapılmasından — istifadə etməsi də ümumən qəbul olunur. Zarafatdakı «çoxlu işlədilmə» ilə bu qədər böyük uyğunluq göstərən bu texnikalarda «güc hissi» gözə çarpan rol oynamır.

Tanıma ilə xatırlama arasındakı yaxın əlaqələr nəzərə alınarsa, xatırlama həzzinin də mövcud olduğu fərziyyəsi artıq cəsarətli deyil; yəni xatırlama aktının öz-özlüyündə, eyni mənşəli bir həzz hissi ilə müşayiət olunduğu qəbul edilə bilər. Groos belə bir fərziyyəyə qarşı deyil kimi görünür, lakin o, xatırlama həzzini yenə də «güc hissi»ndən çıxarır, çünki o, demək olar ki, bütün oyunlarda zövqün əsas səbəbini — mənim fikrimcə, haqsız olaraq — bu güc hissində axtarır.

«Tanışın yenidən tapılması» üzərində zarafatın başqa bir texniki köməkçi vasitəsinin işlədilməsi də qurulub ki, bu barədə indiyədək söz getməyib. Mən aktuallıq məqamını nəzərdə tuturam; o, bir çox zarafatda bol həzz mənbəyini təşkil edir və zarafatların həyat tarixçəsindəki bəzi xüsusiyyətləri izah edir. Bu şərtdən tamamilə azad zarafatlar da var və zarafat haqqında traktatda biz demək olar ki, yalnız belə nümunələrə əl atmağa məcbur oluruq. Lakin unuda bilmərik ki, biz bəlkə bu həmişəyaşar zarafatlara gülməkdən də güclü şəkildə, indi işlətməyi çətin olan başqa zarafatlara gülmüşük, çünki onlar uzun şərh tələb edir və onun köməyi ilə belə keçmiş təsirə çatmazdı. Bu sonuncu zarafatlar o vaxt «aktual» olan, ümumi marağı oyatmış və hələ də gərgin saxlayan şəxslərə və hadisələrə eyhamlar ehtiva edirdi. Bu marağın sönməsindən, müvafiq işin başa çatmasından sonra bu zarafatlar da həzz təsirinin bir hissəsini, özü də xeyli böyük hissəsini itirmişdi. Məsələn, mehriban ev sahibimin əl-ələ verilən unlu yeməyi «Home-Roulard» adlandırdığı zarafat mənə bu gün Home Rule-un qəzetlərimizin siyasi xəbərlərində daimi rubrika olduğu vaxt kimi heç də yaxşı görünmür. İndi bu zarafatın üstünlüyünü belə təsvirlə qiymətləndirməyə çalışsam ki, bu bir söz bizi böyük bir fikir dolambaçına qənaət etməklə mətbəx təsəvvür dairəsindən çox uzaq olan siyasət dairəsinə aparır, onda bu təsviri o vaxt belə dəyişməli idim: «Bu söz bizi mətbəx təsəvvür dairəsindən ona özünə elə uzaq olan siyasət dairəsinə aparır ki, o dairə bizim canlı marağımızdan əmin idi, çünki bizi əslində fasiləsiz məşğul edirdi.» Başqa bir zarafat: «Bu qız mənə Dreyfusu xatırladır; ordu onun günahsızlığına inanmır» (Unschuld — həm «günahsızlıq», həm də «bakirəlik») bu gün, bütün texniki vasitələri dəyişməz qalmış olmalı olsa belə, eyni cür solmuşdur. Müqayisənin doğurduğu təəccüb və «Unschuld» sözünün ikimənalılığı o vaxt təzə oyanma ilə yüklənmiş bir işə toxunan eyhamın bu gün başa çatmış maraqları xatırlatmasının əvəzini çıxa bilməz. Hələ aktual olan zarafat isə, məsələn, belədir: Veliəhd şahzadə Luiza Qotadakı krematoriyaya müraciət edib yandırmanın nəyə başa gəldiyini soruşmuşdu. İdarə ona belə cavab vermişdi: «Adətən 5000 mark, amma ondan yalnız 3000 mark alacağıq, çünki o, artıq bir dəfə „durchgebrannt“ olub» (almanca «durchbrennen» həm «yanıb keçmək», həm də «qaçıb getmək» deməkdir). Belə zarafat bu gün qarşısıalınmaz görünür; bir müddət sonra qiymətləndirməmizdə xeyli enəcək, bir az sonra isə, Luiza şahzadənin kim olduğunu və onun «durchgebrannt» olmasının nə demək olduğunu şərhdə əlavə etmədən danışmaq mümkün olmayanda, yaxşı söz oyununa baxmayaraq təsirsiz qalacaq.

Dövriyyədə olan zarafatların böyük bir hissəsi beləliklə müəyyən ömür qazanır, daha doğrusu, çiçəklənmə dövründən və tənəzzül dövründən ibarət və tam unudulma ilə bitən bir həyat yoluna malik olur. İnsanların düşünmə proseslərindən həzz almaq ehtiyacı gündəlik yeni maraqlara söykənərək daim yeni zarafatlar yaradır. Aktual zarafatların həyat qüvvəsi onlara məxsus deyil, eyham yolu ilə həmin digər maraqlardan götürülür, onların gedişi zarafatın da taleyini müəyyən edir. Aktuallıq məqamı — keçici, lakin xüsusilə bol həzz mənbəyi kimi — zarafatın öz mənbələrinə əlavə olunur və sadəcə tanışın yenidən tapılması ilə eyniləşdirilə bilməz. Əksinə, burada tanışın xüsusi bir keyfiyyətindən bəhs edilir — ona təzəlik, yenilik, unudulmaya məruz qalmamaq xassəsi xas olmalıdır. Yuxunun yaranmasında da yeni olana xüsusi üstünlük verilməsinə rast gəlinir və güman etməkdən çəkinmək olmur ki, yeni olanla assosiasiya özünəməxsus həzz mükafatı ilə mükafatlandırılır, yəni asanlaşdırılır.

Vahidləşdirmə, əslində material əvəzinə fikir əlaqəsi sahəsində təkrar olduğuna görə, G. Th. Fechnerdə zarafatın həzz mənbəyi kimi xüsusi tanınma qazanıb. Fechner belə deyir («Vorschule der Ästhetik» — Estetikanın hazırlıq kursu — I, XVII): «Mənim fikrimcə, burada nəzərdə tutduğumuz sahədə müxtəlifliyin vahid əlaqələndirilməsi prinsipi əsas rolu oynayır, lakin bu sahəyə aid halların verə biləcəyi həzzi özünəməxsus xarakteri ilə eşiyi aşmağa sövq etmək üçün hələ dəstəkləyici əlavə şərtlərə ehtiyac duyur.»¹

Eyni əlaqənin və ya sözlərin eyni materialının təkrarı, tanış və yeni olanın yenidən tapılması ilə bağlı bütün bu hallarda hiss olunan həzzi psixi sərfə qənaətdən çıxarmaq bizə qadağan edilə bilməz, əgər bu nöqteyi-nəzər təfərrüatların aydınlaşdırılmasında və yeni ümumiliklərin əldə olunmasında səmərəli çıxsa. Bilirik ki, qənaətin necə baş verdiyini və «psixi sərf» ifadəsinin mənasını hələ aydınlaşdırmalıyıq.

Zarafat texnikalarının üçüncü qrupu — əsasən fikir zarafatının —, düşüncə səhvlərini, yerdəyişmələri, mənasızlığı, əksi ilə təsviri və s. əhatə edir; ilk baxışda xüsusi bir görkəmi ola və tanışın yenidən tapılması və ya əşya assosiasiyalarının söz assosiasiyaları ilə əvəzlənməsi texnikaları ilə heç bir qohumluq göstərməyə bilər; buna baxmayaraq məhz burada psixi sərfə qənaət və ya yüngülləşdirmə nöqteyi-nəzərini qüvvəyə mindirmək çox asandır.

1) XVII bölmənin başlığı belədir: Mənalı və zarafatlı müqayisələr, söz oyunları və əyləncəlilik, şənlik, gülünclük xarakteri daşıyan digər hallar haqqında.

Düşüncə yolundan sapmaq, onu davam etdirməkdən daha asan və rahatdır; fərqli şeyləri qarışdırmaq, onları ziddiyyətə gətirməkdən daha asandır; məntiqin rədd etdiyi nəticə çıxarma üsullarını qəbul etmək xüsusilə rahatdır; nəhayət, sözləri və ya düşüncələri birləşdirərkən onların məna verməli şərtindən imtina etmək: bu, əlbəttə ki, şübhə doğurmur və söhbət gedən zarafat texnikaları məhz bunu edir. Lakin belə bir hərəkətin zarafat işinə həzz mənbəyi açdığı fikri təəccüb doğuracaq, çünki zarafatdan kənarda düşüncə fəaliyyətinin bu cür aşağı səviyyəli işlərinə qarşı yalnız xoşagəlməz müdafiə hissləri keçirə bilirik.

Qısaca «mənasızlıqdan həzz» deyə biləcəyimiz şey, ciddi həyatda əlbəttə ki, görünməyəcək dərəcədə gizlədilmişdir. Onu sübut etmək üçün hələ görünən və yenidən görünən olduğu iki halı nəzərdən keçirməliyik: öyrənən uşağın davranışı və intoksikasiya ilə dəyişmiş əhval-ruhiyyədə olan yetkinin davranışı. Uşaq ana dilinin söz ehtiyatını istifadə etməyi öyrəndiyi dövrdə, bu materialla «oynaya-oynaya təcrübə aparmaq» (Groos) ona açıq-aydın zövq verir və məna şərtinə riayət etmədən sözləri birləşdirir ki, onlarla ritm və ya qafiyənin həzz effekti əldə etsin. Bu zövq ona tədricən qadağan edilir və nəticədə ona yalnız mənalı söz birləşmələri icazəli olaraq qalır. Öyrənilmiş məhdudiyyətlərdən kənara çıxmaq cəhdləri sonrakı illərə də uzanır: sözləri müəyyən əlavələrlə çirkinləşdirməklə, onların formalarını müəyyən tədbirlərlə dəyişməklə (təkrarlamalar, titrək danışma) və ya hətta oyun yoldaşları arasında istifadə üçün özünəməxsus bir dil yaratmaqla; bu cür səylər daha sonra müəyyən kateqoriyalara aid ruhi xəstələrdə yenidən ortaya çıxır.

Güman edirəm ki, uşaq belə oyunlara başlayanda hansı motivə uyduğundan asılı olmayaraq, sonrakı inkişafda onlara mənasız olduğunu dərk edərək qapılır və ağıl tərəfindən qadağan olunanın bu cazibəsində həzz tapır. İndi o, oyundan tənqidi ağlın təzyiqindən yayınmaq üçün istifadə edir. Lakin düzgün düşünməyə və reallıqdakı doğrunu yalandan ayırmağa tərbiyə zamanı ortaya çıxmalı olan məhdudiyyətlər qat-qat güclüdür və buna görə də düşünmə və reallıq məcburiyyətinə qarşı üsyan dərin və uzunmüddətlidir; hətta xəyal fəaliyyəti hadisələri də bu nöqteyi-nəzərə düşür. Uşaqlığın sonrakı mərhələsində və yetkinlik yaşından sonra uzanan öyrənmə dövründə tənqid gücü çox vaxt o qədər artır ki, «azad edilmiş mənasızlıqdan» həzz yalnız nadir hallarda birbaşa özünü bildirməyə cürət edir. Adam mənasız söz söyləməyə cürət etmir; lakin oğlan uşağına xas olan mənasız, məqsədə zidd hərəkətlərə meyl mənə mənasızlıqdan həzzin bilavasitə törəməsi kimi görünür. Patoloji hallarda bu meylin yenə şagirdin nitqinə və cavablarına hakim olacaq dərəcədə güclənməsini asanlıqla görmək olar; nevrozlu bəzi gimnaziya şagirdlərində əmin ola bildim ki, onların istehsal etdikləri mənasızlıqdan şüursuz işləyən həzz onların yanlış hərəkətlərində (Fehlleistungen) həqiqi cəhalətləri qədər az pay sahibi deyildi.

Tələbə düşünmə və reallıq məcburiyyətinə qarşı nümayiş etdirməkdən əl çəkmir, baxmayaraq ki, onun hökmranlığının getdikcə dözülməzləşdiyini və sərhədsizləşdiyini hiss edir. Tələbə şıltaqlıqlarının yaxşı bir hissəsi bu reaksiyaya aiddir. İnsan elə «yorulmaz həzz axtaran»dır — bu uğurlu ifadəni hansı müəllifdə tapdığımı artıq xatırlamıram — və bir dəfə dadılmış həzzdən hər cür imtina ona çox ağır gəlir. «Bierschwefel»in şən mənasızlığı ilə tələbə mühazirə kurslarının təhsili ilə getdikcə itirdiyi düşünmə azadlığından alınan həzzi xilas etməyə çalışır. Daha sonralar, yetkin kişi kimi elmi qurultayda başqaları ilə görüşəndə və yenidən özünü öyrənən kimi hiss edəndə, iclasın sonunda yeni qazanılmış idraklarını mənasızlığa çevirən «Kneipzeitung» (meyxana qəzeti) ona təzə yaranmış düşüncə ləngiməsinin əvəzini verməlidir.

«Bierschwefel» və «Kneipzeitung» adlarında şahidlik var ki, mənasızlıqdan həzzi sıxışdırmış tənqid artıq o qədər güclənib ki, intoksikasiya vasitələri olmadan müvəqqəti belə kənara qoyula bilmir. Əhval-ruhiyyənin dəyişməsi alkoholun insana verdiyi ən qiymətli şeydir və bu «zəhər»in hər kəs üçün eyni dərəcədə əvəzolunmaz olmamasının səbəbidir. İstər daxili mənşəli olsun, istərsə intoksikasiya ilə yaradılmış olsun, şən əhval-ruhiyyə ləngidici qüvvələri, onların arasında tənqidi zəiflədir və beləliklə, boğulmanın yük olduğu həzz mənbələrini yenidən əlçatan edir. Əhval-ruhiyyənin yüksəlməsi ilə zarafata olan tələblərin necə azaldığını görmək son dərəcə öyrədicidir. Əhval-ruhiyyə zarafatı əvəz edir, necə ki, zarafat da əhval-ruhiyyəni — başqa halda ləngidilmiş ləzzət imkanlarının, onların arasında mənasızlıqdan həzzin, özünü büruzə verdiyi əhval-ruhiyyəni — əvəz etməyə çalışmalıdır.

«Az zarafat, çox rahatlıq.»

Alkoholun təsiri altında yetkin adam yenidən uşağa çevrilir ki, onun üçün məntiq məcburiyyətinə əməl etmədən öz fikir gedişinə sərbəst sahib olmaq həzz verir.

İndi ümid edirik ki, zarafatın mənasızlıq texnikalarının da bir həzz mənbəyinə uyğun gəldiyini göstərməyi bacarmışıq. Bu həzzin psixi sərfə qənaətdən, tənqid məcburiyyətindən yüngülləşmədən qaynaqlandığını yalnız təkrar etməliyik.

Üç qrupa ayrılmış zarafat texnikalarına bir daha nəzər salanda görürük ki, bu qrupların birincisi və üçüncüsü — əşya assosiasiyalarının söz assosiasiyaları ilə əvəzlənməsi və mənasızlıqdan istifadə — köhnə azadlıqların bərpası və intellektual tərbiyənin məcburiyyətindən azad olma kimi birləşdirilə bilər; bunlar ikinci qrupda texnikanı təşkil edən qənaətlə müəyyən qarşıdurmaya qoyula bilən psixi yüngülləşmələrdir. Artıq mövcud olan psixi sərfin yüngülləşdirilməsi və hələ səfərbər ediləcək psixi sərfə qənaət — deməli, zarafatın bütün texnikası və bu texnikalardan gələn bütün həzz bu iki prinsipə gətirilib çıxarılır. Texnikanın və həzz əldə etməsinin bu iki növü, yeri gəlmişkən — ən azı böyük xətlərlə — zarafatın söz zarafatı və fikir zarafatına bölünməsi ilə üst-üstə düşür.

Yuxarıdakı müzakirələr bizi gözlənilmədən zarafatın inkişaf tarixinə yaxud psixogenezinə dair idrak yoluna çıxardı ki, indi ona daha yaxından yanaşmaq istəyirik. Biz zarafatın ilkin pillələrini tanıdıq ki, onların tendensiyalı zarafata qədər inkişafı bəlkə zarafatın müxtəlif xarakterləri arasında yeni münasibətləri üzə çıxara bilər. Hər cür zarafatdan əvvəl oyun və ya «oyun-zarafat» (Scherz) adlandıra biləcəyimiz bir şey var. Oyun — bu adı saxlayaq — uşaqda o zaman ortaya çıxır ki, o, sözləri işlətməyi və fikirləri bir-birinə calamağı öyrənir. Bu oyun, yəqin ki, uşağı öz qabiliyyətlərini məşq etməyə vadar edən həvəslərdən birinə tabedir (Groos); o, bu zaman oxşarın təkrarından, tanışın yenidən tapılmasından, səs uyğunluğundan və s. yaranan və psixi sərfə gözlənilməz qənaət kimi izah olunan həzz təsirlərinə rast gəlir. Bu həzz təsirlərinin uşağı oyuna qulluq etməyə sövq etməsi və onu sözlərin mənasına və cümlələrin əlaqəsinə baxmadan onu davam etdirməyə vadar etməsi təəccüblü deyil. Qənaətin müəyyən həzz təsirləri ilə motivləşdirilmiş söz və fikir oyunu deməli, zarafatın ilk ilkin pilləsi olardı.

Bu oyuna, tənqid yaxud sağduyu adlandırılmağa layiq olan bir məqamın güclənməsi son qoyur. Oyun indi mənasız və ya birbaşa mənasızlıq kimi rədd edilir; tənqid nəticəsində mümkünsüz olur. İndi tanışın yenidən tapılması və s. mənbələrdən təsadüfdən başqa cür həzz almaq da istisna olunur — yetişən gəncə uşağın şənliyi kimi tənqidi ləngiməni aradan qaldıran həzzli əhval-ruhiyyə bürüməsə. Yalnız bu halda həzz əldə etmənin köhnə oyunu yenidən mümkün olur, lakin insan bu hala gözləmək və ona tanış həzzdən imtina etmək istəmir. Buna görə də o, onu həzzli əhval-ruhiyyədən asılı etməyən vasitələr axtarır; zarafata doğru sonrakı inkişaf tənqiddən qaçmaq və əhval-ruhiyyəni əvəz etmək kimi iki səyin idarəsi altındadır.

Bununla zarafatın ikinci ilkin pilləsi — oyun-zarafat (Scherz) başlayır. İndi oyundan həzz qazancını təmin etmək və eyni zamanda həzz hissinin yaranmasına imkan verməyəcək tənqid etirazını susdurmaq lazımdır. Bu məqsədə yalnız bir yol aparır. Sözlərin mənasız yan-yana qoyuluşu və ya fikirlərin mənasız sıralanması yenə də bir məna daşımalıdır. Bu şərtin yerinə yetirildiyi belə sözləri və fikir qruplaşmalarını tapmaq üçün zarafat işinin bütün sənəti səfərbər edilir. Zarafatın bütün texniki vasitələri artıq burada, oyun-zarafatda işlənir, dilin işlənişi də oyun-zarafatla zarafat arasında ardıcıl fərq qoymur. Oyun-zarafatı zarafatdan fərqləndirən odur ki, tənqiddən xilas edilmiş cümlənin mənası qiymətli, yeni və ya hətta yaxşı olmağa məcbur deyil; sadəcə belə deyilə bilməlidir, belə deməyin qeyri-adi, artıq və faydasız olması isə fərq etmir. Oyun-zarafatda tənqid tərəfindən qadağan olunanı mümkün etmiş olmaqdan alınan təmin olunma ön plandadır.

Sırf oyun-zarafatdır, məsələn, Schleiermacherin qısqanclığı (Eifersucht) belə təyin etməsi: «əzab yaradanı həvəslə axtaran ehtiras» (Leidenschaft, die mit Eifer sucht, was Leiden schafft) — söz oyunu «Eifer-sucht» və «Leiden-schaft» sözlərinin tərkiblərinə əsaslanır. Oyun-zarafatdır, XVIII əsrdə Göttingendə fizika dərsi verən — və zarafatlar edən — professor Kästnerin qeydiyyat zamanı Kriegk adlı tələbədən yaşını soruşması və onun otuz yaşım var cavabını eşidəndə: «Deməli, mənim otuz illik müharibəni görmək şərəfim var» (Kriegk — «Krieg», yəni «müharibə» sözünə səs oxşarlığı; «otuz illik müharibə» tarixi hadisəyə eyham) deməsi. Ustad Rokitansky dörd oğlunun hansı peşələrə yönəldiyi sualına oyun-zarafatla cavab verdi: «İkisi sağaldır, ikisi ulayır» (Zwei heilen und zwei heulen — iki həkim və iki müğənni). Məlumat düzgün idi və buna görə daha tənqid oluna bilməzdi; lakin mötərizədə duran ifadədə (iki həkim və iki müğənni) olmayan heç nə əlavə etmirdi. Aydındır ki, cavab o biri formanı yalnız iki sözün vahidləşdirilməsindən və səsləşməsindən doğan həzz xatirinə qəbul edib.

Düşünürəm ki, nəhayət aydınlıq qazandıq. Zarafatın texnikalarını qiymətləndirməkdə bizi həmişə narahat edirdi ki, bunlar yalnız zarafata məxsus deyil, bununla belə zarafatın mahiyyəti onlara bağlı görünürdü, çünki onların reduksiya yolu ilə aradan qaldırılması ilə zarafat xarakteri və zarafat həzzi itirilirdi. İndi görürük ki, zarafatın texnikaları kimi təsvir etdiyimiz — və müəyyən mənada belə adlandırmaqda davam etməli olduğumuz — şeylər daha çox zarafatın həzzi aldığı mənbələrdir və başqa üsulların eyni məqsədlə eyni mənbələrdən götürməsi bizə qəribə gəlmir. Zarafata məxsus və yalnız ona xas texnika isə bu həzzhazırlayıcı vasitələrin tətbiqini həzzi ləğv edəcək tənqidin etirazına qarşı təmin etmək üsulundan ibarətdir. Bu üsul barədə ümumi nə isə az deyə bilərik; zarafat işi, artıq xatırlandığı kimi, sözlərlə və fikirlərlə köhnə oyunun tənqidin yoxlamasından keçməsinə imkan verən belə söz materialı və fikir vəziyyətləri seçməkdə özünü göstərir və bu məqsədlə lüğətin bütün özəllikləri və fikir əlaqəsinin bütün konstellasiyalarından ən məharətlə istifadə olunmalıdır. Bəlkə sonradan zarafat işini müəyyən bir xüsusiyyətlə səciyyələndirmək imkanı olacaq; hələlik zarafata xeyirli seçimin necə edilə bildiyi izahsız qalır. Lakin zarafatın tendensiyası və nailiyyəti — həzz hazırlayan söz və fikir birləşmələrini tənqiddən qorumaq — artıq oyun-zarafatda onun mühüm əlaməti kimi üzə çıxır. Əvvəldən onun nailiyyəti daxili ləngimələri aradan qaldırmaq və onların üzündən əlçatmaz olmuş həzz mənbələrini məhsuldar etməkdir və biz görəcəyik ki, o, bütün inkişafı boyu bu xarakterə sadiq qalır. İndi biz «mənasızlıqdakı məna» məqamına (bax: Giriş, səh. 8) — müəlliflərin zarafatın səciyyələndirilməsi və həzz təsirinin izahı üçün ona bu qədər böyük əhəmiyyət verdikləri məqama — düzgün yerini göstərmək vəziyyətindəyik. Zarafatın şərtlənməsindəki iki möhkəm nöqtə — onun həzzli oyunu həyata keçirmək tendensiyası və onu ağlın tənqidindən qorumaq səyi — izah edir ki, nə üçün bir zarafat bir baxışa görə mənasız göründüyü halda, başqa baxışa görə mənalı və ya heç olmasa yol verilən görünməlidir. Bunu necə etməsi isə zarafat işinin işidir; bunu bacarmayan yerdə o, elə «mənasızlıq» kimi rədd edilir. Lakin zarafatın həzz təsirini zarafatın mənasından və eyni vaxtda mənasızlığından, istər birbaşa, istərsə «təəccüb və aydınlanma» yolu ilə yaranan hisslərin çarpışmasından çıxarmağa da ehtiyacımız yoxdur. Eləcə də zarafatın mənasız sayılması və mənalı tanınmasının növbələşməsindən həzzin necə yarana biləcəyi sualına yaxınlaşmaq məcburiyyətimiz yoxdur. Zarafatın psixogenezi bizə öyrətdi ki, zarafatın həzzi sözlərlə oyundan və ya mənasızlığın azad edilməsindən qaynaqlanır və zarafatın mənası yalnız bu həzzi tənqid tərəfindən ləğv olunmaqdan qorumaq üçün nəzərdə tutulub.

1) Kleinpaul, «Die Rätsel der Sprache» (Dilin sirləri), 1890.

Beləliklə, zarafatın əsas xarakteri problemi artıq oyun-zarafatda izah olunub. İndi oyun-zarafatın tendensiyalı zarafatda zirvəyə çatan sonrakı inkişafına keçə bilərik. Oyun-zarafat hələ bizə əyləncə vermək tendensiyasını önə çəkir və öz ifadəsinin mənasız və ya tamamilə məzmunsuz görünməməsi ilə kifayətlənir. Əgər bu ifadənin özü məzmunlu və qiymətli olarsa, oyun-zarafat zarafata çevrilir. Ən sadə formada ifadə olunsa belə marağımıza layiq olacaq bir fikir indi öz-özlüyündə bəyənməmizi oyatmalı olan bir formaya bürünmüşdür. Şübhəsiz, belə birləşmə niyyətsiz yaranmayıb, deyə düşünməliyik və zarafatın yaranmasının əsasında duran niyyəti təxmin etməyə çalışmalıyıq. Daha əvvəl, sanki yolüstü, edilmiş bir müşahidə bizi izə salacaq. Yuxarıda qeyd etdik ki, yaxşı zarafat bizdə, belə demək olarsa, bəyənmənin ümumi təəssüratını yaradır, həm də həzzin hansı payının zarafatlı formadan, hansının əla fikir məzmunundan gəldiyini bilavasitə ayırd etməyə qadir olmuruq (səh. 99). Biz bu bölgüdə daim aldanırıq: bir dəfə zarafatın keyfiyyətini onda olan fikrə heyranlığımız üzündən, bir dəfə əksinə, fikrin dəyərini zarafatlı örtüyün bizə verdiyi zövq üzündən şişirdirik. Nəyin bizə zövq verdiyini və nəyə güldüyümüzü bilmirik. Mühakiməmizin bu faktiki qəbul ediləsi qeyri-müəyyənliyi zarafatın əsl mənada yaranması üçün motiv vermiş ola bilər. Fikir zarafat örtüyünü axtarır, çünki o, bunun vasitəsilə diqqətimizə tövsiyə olunur, bizə daha əhəmiyyətli, daha dəyərli görünə bilər, hər şeydən əvvəl isə ona görə ki, bu paltar tənqidimizi ələ alır və çaşdırır. Zarafatlı formada xoşumuza gələni fikrin xeyrinə yazmağa meylliyik, həm də bizə zövq vermiş bir şeyi səhv tapmağa meylimiz azalır ki, belə yolla bir həzz mənbəyini qurutmayaq. Zarafat bizi güldürübsə, tənqid üçün ən əlverişsiz ovqat artıq içimizdə yaranıb, çünki onda bizə bir nöqtədən elə əhval-ruhiyyə zorla verilib ki, ona artıq oyun kifayət edirdi və zarafat onu hər vasitə ilə əvəz etməyə çalışırdı. Əvvəl müəyyən etmiş olsaq da ki, belə zarafat zərərsiz, hələ tendensiyalı olmayan adlandırılmalıdır, qəti desək, yalnız oyun-zarafatın tendensiyasız olduğunu, yəni yalnız həzz yaratmaq niyyətinə xidmət etdiyini görməzlikdən gələ bilmərik. Zarafat isə — onda olan fikir tendensiyasız, yəni sırf nəzəri düşüncə marağına xidmət etsə belə — əslində heç vaxt tendensiyasız deyil; o, ikinci niyyəti güdür: fikri gücləndirməklə irəli aparmaq və onu tənqiddən qorumaq. Burada o, yenə öz ilkin təbiətini büruzə verir: ləngidici və məhdudlaşdırıcı qüvvəyə — indi tənqidi mühakiməyə — qarşı durur. Zarafatın həzz yaratmaqdan kənara çıxan bu ilk işlədilməsi sonrakı yolları göstərir. Zarafat indi psixi qüvvə amili kimi tanınır, onun çəkisi tərəzinin bu və ya digər gözünə düşəndə nəticəni həll edə bilər. Ruh həyatının böyük tendensiyaları və həvəsləri onu öz məqsədləri üçün xidmətə götürür. Əvvəlcə tendensiyasız olan, oyun kimi başlayan zarafat ikinci dərəcədə ruh həyatında formalaşan heç bir şeyin uzun müddətə qaça bilmədiyi tendensiyalarla əlaqəyə girir. Biz artıq bilirik ki, o, ifşaedici, düşmənçilikli, sinik, skeptik tendensiyanın xidmətində nəyə qadirdir. Ədəbsiz sözdən yaranan ədəbsiz zarafatda o, əvvəlcə cinsi vəziyyətə mane olan üçüncü şəxsi müttəfiqə çevirir ki, qadın onun qarşısında utanmalı olur, çünki o, onu öz həzz qazancını bildirməklə ələ alır. Aqressiv tendensiyada isə eyni vasitə ilə əvvəlcə laqeyd dinləyicini birgə nifrət edən və ya birgə xor baxana çevirir və yalnız bir nəfər olan düşmən üçün bir ordu rəqib yaradır. Birinci halda o, təklif etdiyi həzz mükafatı ilə utanc və ədəb ləngimələrini aşır; ikinci halda isə mübahisəni başqa halda yoxlayacaq tənqidi mühakiməni yenə də aşıb-devirir. Üçüncü və dördüncü halda — sinik və skeptik tendensiyanın xidmətində — dinləyicinin inandığı qurumlara və həqiqətlərə hörməti sarsıdır: bir tərəfdən arqumenti gücləndirməklə, digər tərəfdən isə hücumun yeni növünü işlətməklə. Arqument dinləyicinin tənqidini öz tərəfinə çəkməyə çalışan yerdə zarafat bu tənqidi kənara sıxışdırmağa can atır. Şübhə yoxdur ki, zarafat psixoloji cəhətdən daha təsirli yolu seçib.

1) Oyun-zarafat ilə əsl zarafat arasındakı fərqi göstərən nümunə olaraq, Avstriyada «Bürgerministerium»un (Vətəndaş nazirliyi) üzvünün kabinetin həmrəyliyi sualına verdiyi gözəl zarafatlı sözü göstərmək olar: «Bir-birimizə dözə bilmiriksə (einander nicht ausstehen können), bir-birimiz üçün necə zamin dura (füreinander einstehen) bilərik?» Texnika: eyni materialdan kiçik (əks) modifikasiya ilə istifadə; düzgün və yerinə düşən fikir: şəxsi razılıq olmadan həmrəylik yoxdur. Modifikasiyanın əksliyi («einstehen» — «ausstehen») fikrin iddia etdiyi uyuşmazlığa uyğundur və ona təsvir kimi xidmət edir.

Tendensiyalı zarafatın nailiyyətlərinə bu ümumi baxışda daha asan görünən, yəni zarafatın onu eşidənə təsiri ön plana çıxdı. Anlayış üçün daha əhəmiyyətli olanlar zarafatın onu düzəldənin, yaxud yeganə düzgün deyilişlə desək, ağlına gələnin ruh həyatında yerinə yetirdiyi nailiyyətlərdir. Biz bir dəfə artıq qərara gəlmişik — və burada onu yeniləməyə əsas tapırıq — ki, zarafatın psixi proseslərini iki şəxs arasında bölünməsi nəzərə alınmaqla öyrənək. Hələlik belə bir fərziyyəni ifadə edək ki, zarafatla oyadılan psixi proses dinləyicidə əksər hallarda zarafatı yaradanda olan prosesi təkrarlayır. Dinləyicidə aşılmalı xarici maneəyə zarafatçıda daxili ləngimə uyğun gəlir. Heç olmasa, sonuncuda xarici maneənin gözləntisi ləngidici təsəvvür kimi mövcuddur. Ayrı-ayrı hallarda tendensiyalı zarafatla aşılan daxili maneə aşkardır; məsələn, cənab N.-in zarafatlarından (səh. 113) güman edə bilərik ki, onlar təkcə dinləyicilərə təhqirlər vasitəsilə təcavüz ləzzətini deyil, ilk növbədə ona özünə bu təhqirləri istehsal etməyi mümkün edir. Daxili ləngimə və ya boğulma növləri arasında biri xüsusi marağımıza layiq olacaq, çünki o, ən uzağagedəndir; ona «sıxışdırma» adı verilir və onun əməli bununla tanınır ki, ona düçar olan hərəkətləri və onların törəmələrini şüura gəlməkdən kənarlaşdırır. Eşidəcəyik ki, tendensiyalı zarafat sıxışdırmaya məruz qalan belə mənbələrdən də həzz azad edə bilir. Əgər yuxarıda işarə edildiyi kimi, xarici maneələrin aşılması daxili ləngimələrin və sıxışdırmaların aşılmasına gətirilib çıxarıla bilərsə, onda demək olar ki, tendensiyalı zarafat zarafat işinin əsas xarakterini — ləngimələrin aradan qaldırılması ilə həzzi azad etməyi — zarafatın bütün inkişaf pillələri arasında ən aydın şəkildə göstərir. O, xidmətinə girdiyi tendensiyaları gücləndirir, onlara boğulmuş halda saxlanılan hərəkətlərdən kömək gətirməklə, yaxud ümumiyyətlə boğulmuş tendensiyaların xidmətinə girir.

Bunların tendensiyalı zarafatın nailiyyətləri olduğunu məmnuniyyətlə etiraf etmək olar, lakin yenə də yadda saxlamaq lazım gələcək ki, bu nailiyyətlərin ona necə nəsib ola bildiyi başa düşülmür. Onun gücü sözlərlə oyun və azad edilmiş mənasızlıq mənbələrindən çıxardığı həzz qazancındadır və tendensiyasız oyun-zarafatlardan aldığımız təəssüratlara görə mühakimə etmək lazımdırsa, bu həzzin miqdarını ona kök salmış ləngimələri və sıxışdırmaları aradan qaldırmaq gücünü etibar etmək üçün kifayət qədər böyük saymaq mümkün deyil. Burada, doğrudan da, sadə güc təsiri deyil, daha mürəkkəb bir tətikləmə münasibəti var. Bu münasibətin dərkinə gəldiyim uzun dolambacı izah etmək əvəzinə, onu qısa sintetik yolla göstərməyə çalışacağam.

G. Th. Fechner özünün «Vorschule der Ästhetik» (I cild, V) əsərində «estetik kömək və ya artım prinsipini» irəli sürmüşdür və bunu belə izah edir: «Özlüyündə az təsir göstərən həzz şərtlərinin ziddiyyətsiz üst-üstə düşməsindən, ayrı-ayrı şərtlərin həzz dəyərinə uyğun gələndən daha böyük, çox vaxt qat-qat böyük həzz nəticəsi doğur; elə böyük ki, onu ayrı-ayrı təsirlərin cəmi kimi izah etmək mümkün olmaz; hətta bu cür üst-üstə düşmə nəticəsində müsbət həzz nəticəsi əldə oluna, həzz eşiyi aşıla bilər — ayrı-ayrı amillər bunun üçün çox zəif olduğu yerdə; sadəcə onlar başqaları ilə müqayisədə bəyənmə üstünlüyünü hiss etdirməlidirlər.» Mənim fikrimcə, zarafat mövzusu bizə bir çox başqa bədii yaradıcılıqda özünü təsdiq edən bu prinsipin düzgünlüyünü təsdiqləmək üçün çox imkan vermir. Zarafatda biz bu prinsipə heç olmasa yaxın olan başqa bir şey öyrəndik: bir neçə həzz yaradan amilin birgə təsirində onların hər birinə nəticədə həqiqətən düşən payı göstərməyə qadir olmuruq (bax: səh. 100). Lakin kömək prinsipində qəbul edilən vəziyyəti dəyişdirmək və bu yeni şərtlər üçün cavaba layiq bir sıra suallar qoymaq olar. Ümumiyyətlə, bir konstellasiyada həzz şərtləri xoşagəlməzlik şərtləri ilə üst-üstə düşəndə nə baş verir? Nəticə və onun müsbət/mənfi işarəsi bundan sonra nədən asılıdır? Tendensiyalı zarafatın halı bu imkanlar arasında xüsusi haldır. Müəyyən mənbədən həzz azad etmək istəyən və maneəsiz imkan verilsə azad edəcək bir hərəkət və ya can atma var; bundan əlavə, bu həzz inkişafına qarşı duran, yəni onu ləngidən və ya boğan başqa bir can atma da mövcuddur. Boğan cərəyan, nəticənin göstərdiyi kimi, boğulandan müəyyən qədər güclü olmalıdır, lakin boğulan buna görə ləğv edilmiş deyil.

İndi ikinci bir can atma əlavə olunsun ki, eyni prosesdən, başqa mənbələrdən də olsa, həzz azad edər — yəni boğulana eyni istiqamətdə təsir edir. Belə halda nəticə nə ola bilər? Nümunə bu sxemləşdirmənin edə biləcəyindən daha yaxşı yol göstərəcək. Tutaq ki, müəyyən bir adamı söyməyə can atma var; lakin nəzakət hissi, estetik mədəniyyət buna o qədər mane olur ki, söyüş baş tutmamalıdır; məsələn, dəyişmiş affekt vəziyyəti və ya əhval-ruhiyyə nəticəsində o, qırıb keçsəydi, söyən tendensiyanın bu sıçrayışı sonradan xoşagəlməzliklə hiss olunardı. Beləliklə, söyüş baş tutmur. Lakin söyüş üçün işlənən sözlərin və fikirlərin materialından yaxşı bir zarafat çıxarmaq, yəni eyni boğulmanın yolunu kəsmədiyi başqa mənbələrdən həzz azad etmək imkanı ortaya çıxır. Lakin söyüşə icazə verilməsəydi, bu ikinci həzz inkişafı da baş tutmamalı idi; söyüşə icazə verilən kimi isə onunla birlikdə yeni həzz azadlığı da bağlıdır. Tendensiyalı zarafat üzrə təcrübə göstərir ki, belə şəraitdə boğulmuş tendensiya zarafat həzzinin köməyi ilə başqa halda daha güclü olan ləngiməni aşmaq gücü ala bilər. Söyülür, çünki bununla zarafat mümkün olub. Lakin əldə edilən bəyənmə yalnız zarafatın yaratdığı deyil; o, müqayisəolunmaz dərəcədə böyükdür, zarafat həzzindən o qədər böyükdür ki, qəbul etməliyik: əvvəl boğulmuş tendensiya, deyəsən, demək olar ki, heç bir itki olmadan özünü təsdiq etməyə nail olub. Bu şəraitdə tendensiyalı zarafatda ən bol gülünür. Bəlkə gülüşün şərtlərinin araşdırılması ilə zarafatın boğulmaya qarşı kömək prosesi barədə daha aydın təsəvvür yarada bilərik. Lakin hələ indi də görürük ki, tendensiyalı zarafat halı kömək prinsipinin xüsusi halıdır. Həzz inkişafı imkanı elə bir vəziyyətə əlavə olunur ki, orada başqa həzz imkanı əngəllənib və o tək başına heç bir həzz verməzdi; nəticə əlavə olunmuş imkanın verdiyindən qat-qat böyük həzz inkişafıdır. Sonuncu sanki cəlbedici mükafat kimi təsir edib; təqdim olunan kiçik miqdar həzzin köməyi ilə çox böyük, əks halda çətin əldə olunan həzz qazanılıb. Güman etməyə yaxşı əsasım var ki, bu prinsip ruh həyatının bir-birindən çox uzaq düşmüş bir çox sahəsində özünü doğruldan bir quruluşa uyğundur və böyük həzz azadlığının tətikləməsinə xidmət edən həzzi ilkin həzz (Vorlust), prinsipi isə ilkin həzz prinsipi (Vorlustprinzip) adlandırmağı məqsədəuyğun sayıram.

1) 2-ci nəşr, səh. 51, Leypsiq 1897. — Vurğulama Fechnerindir.

İndi tendensiyalı zarafatın fəaliyyət tərzi üçün düstur söyləyə bilərik: o, boğulmaların və sıxışdırmaların aradan qaldırılması vasitəsilə yeni həzz yaratmaq üçün zarafat həzzini ilkin həzz kimi işlədərək tendensiyaların xidmətinə girir. İndi onun inkişafına nəzər salsaq, deyə bilərik ki, zarafat öz mahiyyətinə başlanğıcdan kamilliyə qədər sadiq qalıb. O, sözlərdən və fikirlərdən sərbəst istifadədən həzz çıxarmaq üçün oyun kimi başlayır. Ağlın güclənməsi ona sözlərlə oyunu mənasız, fikirlərlə oyunu mənasızlıq sayaraq qadağan etdikdə, bu həzz mənbələrini saxlamaq və mənasızlığın azad edilməsindən yeni həzz qazanmaq üçün oyun-zarafata çevrilir. Əsl, hələ tendensiyasız zarafat kimi o, sonra fikirlərə köməyini verir və onları tənqidi mühakimənin etirazına qarşı gücləndirir, bu zaman ona həzz mənbələrinin qarışdırılması prinsipi yarayır, və nəhayət, boğulma ilə mübarizə aparan böyük tendensiyalara qoşulur ki, ilkin həzz prinsipinə görə daxili ləngimələri aradan qaldırsın. Ağıl — tənqidi mühakimə — boğulma: bunlar onun ardıcıl olaraq mübarizə apardığı qüvvələrdir; söz həzzinin ilkin mənbələrini saxlayır və oyun-zarafat pilləsindən etibarən ləngimələrin aradan qaldırılması ilə yeni həzz mənbələri açır. Onun yaratdığı həzzi — istər oyun həzzi, istərsə aradan qaldırma həzzi olsun — bütün hallarda psixi sərfə qənaətdən törətmək olar, əgər belə baxış həzzin mahiyyətinə zidd deyilsə və başqa cür də səmərəli olduğunu göstərsə.

1) Təsvirdə öz tam haqqına çatmamış mənasızlıq zarafatları əlavə olaraq qısaca nəzərə alınmağa layiqdir.

«Cəfəngiyyətdə məna» məqamına anlayışımızın verdiyi əhəmiyyət baxımından hər zarafatın mənasızlıq zarafatı olmalı olduğunu tələb etməyə vasvasılıq oyana bilər. Lakin bu zəruri deyil, çünki yalnız fikirlərlə oyun qaçılmaz olaraq mənasızlığa gətirir; zarafat həzzinin digər mənbəyi — sözlərlə oyun — bu təəssüratı yalnız bəzən yaradır və onunla bağlı tənqidi müntəzəm çağırmır. Zarafat həzzinin ikiqat kökü — sözlərlə oyundan və fikirlərlə oyundan — ki, o, söz və fikir zarafatlarına ən mühüm bölgüyə uyğundur, zarafat haqqında ümumi müddəaların qısa ifadəsinin qarşısına hiss olunan çətinlik kimi çıxır. Sözlərlə oyun yuxarıda sadalanan tanıma və s. məqamlar sayəsində aşkar həzz verir və buna görə boğulmaya yalnız az dərəcədə məruz qalır. Fikirlərlə oyun isə belə həzzlə motivləşdirilə bilməz; o, çox enerjili boğulmaya məruz qalıb və onun verə biləcəyi həzz yalnız aradan qaldırılmış ləngimənin həzzidir; deməli, deyə bilərik ki, zarafat həzzi ilkin oyun həzzindən ibarət nüvə və aradan qaldırma həzzindən ibarət qabıq göstərir. — Biz təbii ki, qavramırıq ki, mənasızlıq zarafatında həzz boğulmaya baxmayaraq mənasızlığı azad etməyə nail olmağımızdan gəlir, halbuki sözlərlə oyunun bizə həzz verdiyini dərhal hiss edirik. — Fikir zarafatında qalmış mənasızlıq ikincili olaraq diqqətimizi təəccübləndirməklə gərginləşdirmək funksiyasını qazanır; o, zarafatın təsirinin gücləndirilməsi vasitəsi kimi xidmət edir, lakin yalnız o halda ki, o, gözə soxulur, belə ki, təəccüb anlayışı aydın bir zaman zərrəsi qədər qabaqlaya bilsin. Mənasızlığın zarafatda, bundan əlavə, fikirdə olan hökmün təsvirinə də xidmət edə bildiyi səh. 59 və sonrakı nümunələrdə göstərilib. Lakin bu da mənasızlığın zarafatda əsas mənası deyil.

Cəfəngiyyət zarafatlarına zarafata bənzər bir sıra məhsul calamaq olar ki, onlar üçün münasib ad yoxdur, lakin «zarafatlı görünən axmaqlıq» adına iddia edə bilərlər. Onların sayı-hesabı yoxdur; mən yalnız ikisini nümunə kimi seçirəm: Bir kişi süfrədə ona balıq verilən zaman iki dəfə hər iki əlini mayoneza salır, sonra onu saçlarına sürtür. Qonşusu təəccüblə ona baxanda, səhvini hiss edir və üzr istəyir: Bağışlayın, mən elə bildim ki, bu ispanaqdır.

Yaxud: «Həyat zəncirli körpüdür», — deyir biri. — Necə yəni? — soruşur o biri. — Nə bilim? — cavab olur.

Bu ifrat nümunələr zarafat gözləntisini oyatmaqla təsir göstərir, belə ki, adam mənasızlığın arxasında gizli mənanı tapmağa çalışır. Lakin heç birini tapmır, onlar həqiqətən mənasızlıqdır. Bu aldadıcı görünüş altında bir anlıq mənasızlıqdan həzzi azad etmək mümkün olub. Bu zarafatlar tamamilə tendensiyasız deyil; bunlar «aldatmacadır» (Aufsitzer), dinləyicini yanıldıb hirsləndirməklə danışana müəyyən həzz verirlər. Sonuncu isə bu hirsi özü danışan olmaq niyyəti ilə yatırır.

5 / 7

V. Zarafatın motivləri. Sosial hadisə kimi zarafat

Zarafatın motivlərindən danışmaq lazımsız görünərdi, çünki həzz qazanmaq niyyəti zarafat işi üçün kifayət qədər motiv kimi qəbul edilməlidir. Lakin bir tərəfdən, zarafatın yaranmasında başqa motivlərin də iştirak etməməsi istisna deyil, digər tərəfdən isə bəzi məlum təcrübələrə görə zarafatın subyektiv şərtliliyi mövzusu ümumiyyətlə qoyulmalıdır.

Hər şeydən əvvəl iki fakt buna çağırır. Zarafat işi psixi proseslərdən həzz qazanmağın əla yolu olsa da, görünür ki, bütün insanlar bu vasitədən eyni dərəcədə istifadə edə bilmir. Zarafat işi hamının ixtiyarında deyil və geniş ölçüdə yalnız az sayda adamda olur ki, onlar barədə fərqləndirici şəkildə «zarafat qabiliyyəti var» deyirlər. «Zarafat» (Witz) burada köhnə «ruh qabiliyyətləri» ruhunda xüsusi qabiliyyət kimi görünür və təzahüründə digərlərindən — intellekt, təxəyyül, yaddaş və s. — xeyli asılı olmadığını göstərir. Deməli, zarafatçıl ağıllarda zarafat işinə imkan verən və ya onu üstün tutan xüsusi istedadlar və ya psixi şərtlər fərz edilməlidir.

Qorxuram ki, bu mövzunun araşdırılmasında çox irəli getməyəcəyik. Biz yalnız hərdən tək bir zarafatın anlaşılmasından zarafatı yaradanın ruhundakı subyektiv şərtlərin dərkinə qədər irəliləməyə nail oluruq. Tamamilə təsadüfən belə gətirib ki, zarafat texnikası üzrə araşdırmalarımıza başladığımız zarafat nümunəsi bizə zarafatın subyektiv şərtliliyinə də nəzər salmağa imkan verir. Mən Heinenin Heymans və Lippsin də diqqətini cəlb etmiş zarafatını nəzərdə tuturam: «... Mən Salomon Rothschildin yanında oturmuşdum və o, mənimlə tam özü kimi, tam „famillionär“ davranırdı.» (Lukka hamamları.)

Bu sözü Heine komik bir şəxsin, Hamburqlu kollektor, operator və taksator Hirsch-Hyacinth-in — hörmətli baron Cristoforo Gumpelinonun (əvvəllər Gumpel) xidmətçisinin — ağzına qoyub. Şair bu öz məxluqundan açıq-aşkar böyük zövq alır, çünki Hirsch-Hyacinth-ə böyük sözü danışdırır və ona ən əyləncəli, ən səmimi ifadələri söylədir; ona sanki Sancho Pansanın praktik müdrikliyini verir. Təəssüf etmək lazımdır ki, dramatik formaya meylli olmayan Heine bu qiymətli obrazı bu qədər tez atıb. Bir çox yerdə bizə elə gəlir ki, Hirsch-Hyacinth-in dili ilə nazik maska arxasından şairin özü danışır və tezliklə əmin oluruq ki, bu şəxs yalnız şairin özünüparodiyasıdır. Hirsch öz keçmiş adını nə üçün atdığını və indi özünü Hyacinth adlandırdığını izah edir. «Üstəlik, — davam edir, — mühürümdə artıq bir H. var və özümə yeni mühür həkk etdirməyə ehtiyac yoxdur.» Eyni qənaəti Heine özü də etmişdi, vaftiz zamanı «Harry» adını «Heinrich» adı ilə dəyişəndə. İndi şairin həyat tarixini bilən hər kəs xatırlamalıdır ki, Heinenin Hamburqda — Hirsch-Hyacinth obrazının da işarə etdiyi şəhərdə — eyni adlı bir dayısı var idi və o, ailənin varlı adamı kimi onun həyatında ən böyük rolu oynadı. Dayısının adı da Salomon idi, həmin yaşlı Rothschild kimi; o, yazıq Hirschi belə «famillionär» qəbul etmişdi. Hirsch-Hyacinth-in dilində sadə oyun-zarafat görünən şey, onu qardaşı oğlu Harry-Heinrich-ə aid edəndə tezliklə ciddi acılıq fonunu göstərir. O, axı ailəyə mənsub idi, hətta bilirik ki, bu dayının qızı ilə evlənmək onun qızğın arzusu idi, lakin dayıqızı onu rədd etdi və dayı onunla həmişə bir qədər «famillionär», yəni kasıb qohum kimi rəftar edirdi. Hamburqdakı varlı dayıoğulları onu heç vaxt tam qəbul etmirdilər; özümün bir yaşlı xalamın danışdığı əhvalatı xatırlayıram: o, evlənməklə Heine ailəsinə gəlmişdi və bir gün gənc, gözəl qadın kimi ailə süfrəsində yanında özünə xoşagəlməz görünən və digərlərinin də həqarətlə yanaşdığı, yanında oturan bir adam tapmışdı. O, ona qarşı daha mülayim olmağa əsas görmədi; yalnız bir çox il sonra anladı ki, bu özünə baxmayan və ona baxılmayan qohum şair Heinrich Heine imiş. Heinenin gəncliyində və sonralar varlı qohumlarının bu rədd cavabından nə qədər əziyyət çəkdiyi bir çox şəhadətdən məlumdur. Belə subyektiv sarsıntı zəmini üzərində «famillionär» zarafatı yetişmişdir.

Böyük istehzaçının digər bəzi zarafatlarında da oxşar subyektiv şərtləri güman etmək olar, lakin onları eyni dərəcədə inandırıcı göstərə biləcəyim başqa nümunə bilmirəm; buna görə bu fərdi şərtlərin təbiəti barədə nəsə dəqiq demək istəmək xoşagəlməzdir; həm də əvvəlcədən hər zarafat üçün oxşar mürəkkəb yaranma şərtlərini qəbul etməyə meylli olmayacağıq. Başqa məşhur adamların zarafatlı yaradıcılığında axtarılan idrak bizə elə də asan əlçatan olmur; məsələn, Lichtenberg barədə öyrənəndə ki, o, ağır hipoxondrik, hər cür qəribəlikdən əziyyət çəkən adam idi, adam belə təəssürat alır ki, zarafat işinin subyektiv şərtləri çox vaxt nevrotik xəstəliyin şərtlərindən uzaq deyil. Zarafatların böyük əksəriyyəti, xüsusilə günün münasibətləri ilə daim yenidən yaradılanlar, anonim dövriyyədədir; adam maraq üçün soruşa bilər ki, belə istehsal hansı adamlara bağlıdır. Həkim kimi başqa cür seçilməyən, lakin öz çevrəsində zarafatcıl və bir çox işlək zarafatın müəllifi kimi tanınan şəxslərdən birini tanımaq imkanı olsa, kəşf adamı təəccübləndirə bilər ki, bu zarafatcıl baş ikili, parçalanmış və əsəb xəstəliklərinə meylli şəxsiyyətdir. Lakin sənədlərin qeyri-kafiliyi bizi şübhəsiz belə psixonevrotik konstitusiyanı zarafat yaranmasının müntəzəm və ya zəruri subyektiv şərti kimi irəli sürməkdən çəkindirəcək.

Yenə daha şəffaf bir hal yəhudi zarafatları verir; artıq xatırlandığı kimi, onlar tamamilə yəhudilərin özləri tərəfindən yaradılıb, başqa mənşəli yəhudi hekayələri isə demək olar ki, heç vaxt komik fars (Schwank) və ya kobud məsxərə səviyyəsindən yuxarı qalxmır (səh. 123). Özünün iştirak şərti burada, Heinenin «famillionär» zarafatında olduğu kimi, üzə çıxır və onun mənası ondadır ki, şəxs üçün tənqid və ya təcavüz birbaşa çətinləşdirilir və yalnız dolayı yollarla mümkün olur.

Zarafat işinin digər subyektiv şərtləri və ya əlverişliləşdiriciləri daha az qaranlıqdadır. Zərərsiz zarafatların yaradılmasının hərəkətverici qüvvəsi çox vaxt öz ağlını göstərmək, özünü nümayiş etdirmək kimi şöhrətpərəst təkandır — cinsi sahədə nümayişkarlığa (ekshibisiyaya) bərabər tutulası bir həvəs. Boğulması müəyyən dərəcədə qeyri-sabitliyi saxlamış çoxsaylı ləngidilmiş həvəslərin mövcudluğu tendensiyalı zarafatın yaradılması üçün ən əlverişli zəmin yaradır. Beləliklə, xüsusən insanın cinsi konstitusiyasının ayrı-ayrı komponentləri zarafat yaranmasının motivləri kimi çıxış edə bilər. Bir sıra ədəbsiz zarafat onların müəlliflərində gizli ekshibisionist meylin olduğuna nəticə çıxarmağa imkan verir; təcavüzkar tendensiyalı zarafatlar ən yaxşı o adamlarda alınır ki, onların cinsiliyində güclü sadist komponent — həyatda az-çox ləngidilmiş — aşkarlana bilir.

Zarafatın subyektiv şərtliliyinin araşdırılmasına çağıran ikinci fakt ümumən məlum təcrübədir: heç kəs zarafatı yalnız özü üçün düzəltməklə kifayətlənə bilməz. Zarafat işi ilə zarafatı başqasına çatdırmaq təkanı ayrılmaz bağlıdır; hətta bu təkan o qədər güclüdür ki, çox vaxt mühüm çəkinmələri aşaraq həyata keçir. Komiklikdə də başqa şəxsə çatdırmaq həzz verir; lakin bu, məcburi deyil, komikliyə harada rast gəlsək, onu tək də dadmaq olar. Zarafatı isə çatdırmağa məcbur oluruq; zarafatın yaranmasının psixi prosesi zarafatın ağla gəlməsi ilə tamamlanmır, bir şey qalır ki, fikrin çatdırılması ilə zarafat yaranmasının naməlum prosesini sona çatdırmaq istəyir.

Zarafatı çatdırmaq həvəsinin nə ilə əsaslandırıldığını əvvəlcə təxmin edə bilmirik. Lakin zarafatda onu yenə komiklikdən fərqləndirən başqa bir özünəməxsusluğu görürük. Komiklik qarşıma çıxanda özüm onun üzərində ürəkdən gülə bilərəm; həqiqətən də onu çatdırmaqla başqasını güldürsəm, bu da mənə xoşdur. Mənim ağlıma gələn, mənim düzəltdiyim zarafata özüm gülə bilmirəm, zarafatdan duyduğum şübhəsiz bəyənməyə baxmayaraq. Mümkündür ki, zarafatı başqasına çatdırmaq ehtiyacım zarafatın mənə özümə qadağan edilən, başqasında isə aşkar olan gülüş təsiri ilə nəyəsə bağlıdır.

Niyə öz zarafatıma gülmürəm? Və bu zaman başqasının rolu nədir?

Əvvəlcə sonuncu suala müraciət edək. Komiklikdə ümumiyyətlə iki şəxs nəzərə alınır: mənim Mənimdən başqa, komikliyi tapdığım şəxs; mənə əşyalar komik görünəndə bu, təsəvvür həyatımızda nadir olmayan bir şəxsləşdirmə növü sayəsində baş verir. Komik proses bu iki şəxslə — Mən və obyekt-şəxslə — kifayətlənir; üçüncü şəxs əlavə ola bilər, lakin tələb olunmur. Zarafat öz sözləri və fikirləri ilə oyun kimi əvvəlcə obyekt-şəxsdən məhrumdur, lakin oyun-zarafat pilləsində artıq, oyunu və mənasızlığı ağlın etirazına qarşı təmin etməyə nail olanda, nəticəsini çatdıra biləcəyi başqa bir şəxs tələb edir. Zarafatdakı bu ikinci şəxs isə obyekt-şəxsə deyil, komiklikdəki üçüncü şəxsə, o birisinə uyğundur. Görünür ki, oyun-zarafatda zarafat işinin öz vəzifəsini yerinə yetirib-yetirmədiyi barədə qərar başqa şəxsə həvalə olunur, sanki Mən bu barədə öz mühakiməsindən əmin deyil. Fikri gücləndirən zərərsiz zarafat da niyyətinə çatıb-çatmadığını yoxlamaq üçün başqasına ehtiyac duyur. Zarafat ifşaedici və ya düşmənçilikli tendensiyaların xidmətinə girəndə o, komiklikdəki ilə eyni olan üç şəxs arasında psixi proses kimi təsvir oluna bilər, lakin üçüncü şəxsin rolu burada başqadır; zarafatın psixi prosesi komiklikdə olduğu kimi Mən ilə obyekt-şəxs arasında deyil, birinci — Mən — ilə üçüncü, yad şəxs arasında tamamlanır.

Zarafatın üçüncü şəxsi tərəfində də zarafat həzz oyatmaq məqsədini əlçatmaz edə bilən subyektiv şərtlərlə qarşılaşır. Necə ki Şekspir xatırladır (Love’s Labour’s Lost, V, 2): «A jest’s prosperity lies in the ear of him that hears it, never in the tongue of him that makes it...» (Zarafatın uğuru onu eşidənin qulağındadır, onu düzəldənin dilində heç vaxt deyil...)

Ciddi fikirlərə bağlı əhval-ruhiyyənin hakim olduğu adam oyun-zarafata söz həzzini xilas etməyə nail olduğunu təsdiqləməyə yararsızdır. Oyun-zarafat üçün üçüncü şəxs rolunu oynamaq üçün o, özü şən və ya heç olmasa laqeyd əhval-ruhiyyədə olmalıdır. Eyni maneə zərərsiz və tendensiyalı zarafat üçün davam edir; sonuncuda isə yeni maneə kimi zarafatın xidmət etmək istədiyi tendensiyaya əks olma ortaya çıxır. Əla ədəbsiz zarafata gülməyə hazırlıq, açılma (soyundurulma) üçüncü şəxsin hörmətlə tutulan bir yaxınına toxunursa, yarana bilməz; keşişlər və pastorlar yığıncağında heç kim Heinenin katolik və protestant keşişləri xırda tacirlərlə və iri ticarət evinin işçiləri ilə müqayisəsini səsləndirməyə cürət etməzdi, rəqibimin sadiq dostlarından ibarət tamaşaçı qarşısında isə ona qarşı söyləyə biləcəyim ən zarafatlı təhqirlər zarafat kimi deyil, təhqir kimi qəbul edilər, dinləyicilərdə həzz yox, qəzəb doğurardı. Müəyyən dərəcədə meyillilik və ya müəyyən laqeydlik, tendensiyaya düşmən güclü hissləri doğura biləcək bütün məqamların olmaması üçüncü şəxs zarafat prosesinin tamamlanmasında iştirak etməlidirsə, ayrılmaz şərtdir.

Zarafatın təsiri üçün belə maneələr aradan qalxan yerdə indi araşdırmamızın aid olduğu hadisə ortaya çıxır: zarafatın yaratdığı həzz üçüncü şəxsdə zarafatın müəllifindəkindən daha aydın üzə çıxır. Soruşmağa meyl etdiyimiz yerdə, dinləyicinin həzzi zarafatı düzəldənin həzzindən daha şiddətlidirmi deyə, «daha aydın» deməklə kifayətlənməliyik, çünki, başa düşüləndir ki, ölçmə və müqayisə vasitələri bizdə yoxdur. Lakin görürük ki, dinləyici öz həzzini partlayışvari gülüşlə təsdiq edir, birinci şəxs isə zarafatı çox vaxt ciddi gərgin sifətlə söyləyib. Özümün eşitdiyim zarafatı başqasına danışsam, onun təsirini korlamamaq üçün danışarkən onu düzəldən adamın davranışı kimi davranmalıyam. İndi sual belədir: zarafata gülünməsinin bu şərtliliyindən zarafatın yaranmasının psixi prosesi barədə nəticə çıxara bilərikmi?

Burada gülüşün təbiəti barədə irəli sürülmüş və çap olunmuş hər şeyi nəzərdən keçirmək niyyətimiz ola bilməz. Bu cür niyyətdən bizi Ribotnun şagirdi Düqanın «Psychologie du rire» (1902) kitabının başına qoyduğu cümlə çəkindirə bilər: «Gülüşdən daha adi və daha çox öyrənilmiş fakt yoxdur; elə fakt yoxdur ki, xalqın və filosofların marağını bundan çox oyatmaq qabiliyyətinə malik olsun, elə fakt yoxdur ki, onun barəsində bundan çox müşahidə toplanıb və bundan çox nəzəriyyə qurulub, və buna baxmayaraq elə fakt yoxdur ki, bundan çox izahsız qalsın; şübhəçilərlə birlikdə demək həvəsinə düşmək olar ki, gülməklə kifayətlənmək və nə üçün güldüyümüzü bilməyə çalışmamaq lazımdır, ona görə ki, bəlkə də düşüncə gülüşü öldürür və onun səbəblərini kəşf etməsi onda ziddiyyətli olardı» (səh. 1).

Əksinə, gülüşün mexanizmi barədə, bizim öz fikir dairəmizə əla uyğun gələn bir baxışdan məqsədlərimiz üçün istifadə etməyi əldən verməyəcəyik. Mən H. Spencerin «Physiology of Laughter» məqaləsindəki izah cəhdini nəzərdə tuturam.¹

Spencerə görə gülüş psixi oyanmanın boşalması hadisəsidir və bu oyanmanın psixi işlədilməsinin qəfildən maneəyə rast gəldiyinin sübutudur. Gülüşlə nəticələnən psixoloji vəziyyəti o, aşağıdakı sözlərlə təsvir edir: «Laughter naturally results only when consciousness is unawares transferred from great things to small — only when there is what we may call a descending incongruity.» (Gülüş təbii olaraq yalnız şüur gözlənilmədən böyük şeylərdən kiçik şeylərə keçəndə yaranır — yalnız bizim «enən uyğunsuzluq» adlandıra biləcəyimiz şey olduqda.)²

1) H. Spencer, «The physiology of laughter» (ilk dəfə 1860-cı ilin martında Macmillan’s Magazine-də çap olunub), Essays, II cild, 1901.

Çox oxşar mənada fransız müəlliflər (Düqa) gülüşü «détente», yəni boşalma, gərginliyin azalması hadisəsi kimi səciyyələndirirlər, A. Bainin «Laughter a relief from restraint» (gülüş — çəkindirmədən azad olma) formulu da mənə bir çox müəllifin inandırmaq istədiyindən qat-qat az Spencerin baxışından fərqlənir kimi görünür.

Spencerin fikrini dəyişdirmək və onda olan təsəvvürləri qismən daha dəqiq ifadə etmək, qismən dəyişmək ehtiyacını duyuruq. Deyərdik ki, gülüş o zaman yaranır ki, əvvəllər müəyyən psixi yolların yüklənməsinə sərf olunan psixi enerji miqdarı işlənməz hala gəlib və beləliklə sərbəst boşalma ala bilər. Biz belə bir qoyuluşla üzərimizə hansı «pis görkəm» götürdüyümüzü aydın dərk edirik, lakin Lippsin komiklik və yumor haqqında yazısından — komiklik və yumordan başqa şeylər üçün də aydınlıq əldə etmək olar — öz müdafiəmiz üçün bu gözəl cümləni sitat gətirməyə cürət edirik: «Axır ki, psixoloji ayrı-ayrı problemlər həmişə psixologiyaya xeyli dərinə aparır, belə ki, mahiyyətcə heç bir psixoloji problem təcrid olunmuş halda işlənə bilməz» (səh. 71). «Psixi enerji», «boşalma» anlayışları və psixi enerjinin kəmiyyət kimi işlənməsi, psixopatologiya faktlarını fəlsəfi cəhətdən düzüb-qoşmağa başlayandan bəri mənim üçün düşüncə vərdişinə çevrilib, və artıq «Yuxuların yozumu»nda (1900) Lipps ilə eyni mənada özlüyündə şüursuz psixi prosesləri, şüur məzmunlarını deyil, «əsl psixi təsir qabiliyyətinə malik olan» kimi göstərməyə çalışmışam.¹ Yalnız «psixi yolların yüklənməsi»ndən danışanda Lippsdə işlənən bənzətmələrdən uzaqlaşıram. Psixi enerjinin müəyyən assosiasiya yolları boyunca yerdəyişmə qabiliyyəti və psixi proseslərin izlərinin demək olar ki, dağılmaz qorunması üzrə təcrübələr mənə bilinməyən üçün belə bir obrazlaşdırma cəhdi təklif etdi. Yanlış anlamanın qarşısını almaq üçün əlavə etməliyəm ki, mən hüceyrələri və lifləri və ya bu gün onların yerini tutan neyron sistemlərini bu psixi yollar elan etməyə cəhd etmirəm, baxmayaraq ki, belə yollar sinir sisteminin üzvi elementləri vasitəsilə hələ göstərilə bilməyən şəkildə təmsil oluna bilməlidir.

1) Bu təyinin müxtəlif məqamları komik həzz haqqında araşdırmada ətraflı yoxlama tələb edərdi; bu yoxlama başqa müəlliflər tərəfindən aparılıb və hər halda bizim yolumuzda deyil. — Boşalmanın məhz oyanması gülüşün somatik şəklini verən yolları niyə tapdığının izahında Spencer mənə uğurlu görünmür. Darwindən əvvəl və sonra ətraflı işlənmiş, lakin hələ də qəti həll edilməmiş gülüşün fizioloji izahı, yəni gülüşə xas əzələ hərəkətlərinin çıxarılması və ya yozulması mövzusuna mən yalnız bir töhfə verə bilərəm. Bildiyimcə, təbəssümə xas olan, ağız bucaqlarının çəkilməsi cizgisi ilk dəfə doymuş və həddindən artıq tox körpədə, yuxulayaraq döşü buraxanda görünür. Orada bu, doğru ifadə hərəkətidir, çünki o, daha qida qəbul etməmək qərarına uyğundur, sanki «yetər» və ya daha çox «yetərindən artıq» göstərir. Həzzli doyma-bolluq məhz bu ilkin mənası təbəssümə — gülüşün əsas hadisəsi olaraq qalan təbəssümə — həzzli boşalma proseslərinə sonrakı münasibəti qazandırmış ola bilər.

1) Lippsin sitat gətirilən kitabında VIII fəslə — «Psixi qüvvə haqqında» və s. — bax. (Həmçinin «Yuxuların yozumu», VIII.) — «Beləliklə, ümumi müddəa belədir: psixi həyatın amilləri şüur məzmunları deyil, özlüyündə şüursuz olan psixi proseslərdir. Psixologiyanın vəzifəsi — əgər o, yalnız şüur məzmunlarını təsvir etmək istəmirsə — şüur məzmunlarının xarakterindən və onların zaman əlaqəsindən bu şüursuz proseslərin təbiətini nəticə çıxarmaqdan ibarət olmalıdır. Psixologiya bu proseslərin nəzəriyyəsi olmalıdır. Belə psixologiya isə tezliklə görəcək ki, bu proseslərin müvafiq şüur məzmunlarında təmsil olunmayan xeyli xassəsi var.» (Lipps, eyni əsər, səh. 123.)

Gülüşdə, deməli, fərziyyəmizə görə, indiyədək yüklənməyə sərf olunan psixi enerji cəminin sərbəst boşalmaya məruz qalması üçün şərait verilib və hər gülüş olmasa da, zarafata gülüş mütləq həzz əlaməti olduğundan, bu həzzi əvvəlki yüklənmənin ləğvinə aid etməyə meylli olacağıq. Zarafatı eşidənin güldüyünü, onu yaradanın isə gülə bilmədiyini görəndə bu, bizə o qədər demək ola bilər ki, dinləyicidə yüklənmə sərfi ləğv olunub və boşaldılır, zarafatın yaranması zamanı isə ya ləğvdə, ya boşalma imkanında maneələr yaranır. Dinləyicidə, zarafatın üçüncü şəxsində psixi prosesi ondan daha təsirli səciyyələndirmək çətindir ki, o, zarafat həzzini çox cüzi öz sərfi ilə satın alır. O, ona sanki hədiyyə edilir. Eşitdiyi zarafat sözləri onda zəruri olaraq elə təsəvvür və ya fikir əlaqəsi yaradır ki, onun yaranmasına onda da bu qədər böyük daxili maneələr qarşı durmuşdu. O, birinci şəxs kimi onu özbaşına yaratmaq üçün öz səyini sərf etməli, heç olmasa onun ləngidilməsinin, boğulmasının və ya sıxışdırmasının gücünə uyğun gələn qədər psixi sərf qoymalı olardı. Bu psixi sərfi o, özünə əsirgəyib; əvvəlki müzakirələrimizə görə (bax: səh. 133) deyərdik ki, onun həzzi bu qənaətə uyğundur. Gülüşün mexanizminə dair idrakımıza görə isə daha çox deyəcəyik ki, ləngimə üçün istifadə olunan yüklənmə enerjisi indi qadağan olunmuş təsəvvürün eşitmə qavrayışı yolu ilə yaradılması ilə qəfildən artıq, ləğv olunmuş və buna görə gülüşlə boşalmağa hazır olub. Mahiyyətcə hər iki təsvir eyni nəticəyə gəlir, çünki qənaət edilən sərf tam olaraq artıq olmuş ləngiməyə uyğundur. Lakin sonuncu təsvir daha əyanidir, çünki o, zarafatı dinləyənin ləngimə yüklənməsinin ləğvi ilə azad olmuş psixi enerji miqdarı ilə güldüyünü deməyə imkan verir; o, bu miqdarı sanki gülərək boşaldır.

Zarafatın yarandığı şəxs gülə bilmirsə, bu, dedik, üçüncü şəxsdəki prosesdən ya ləngimə yüklənməsinin ləğvinə, ya da onun boşalma imkanına aid olan bir sapmaya işarədir. Lakin bu iki haldan birincisi doğru deyil, dərhal anlamalıyıq. Ləngimə yüklənməsi birinci şəxsdə də ləğv olunmuş olmalıdır, əks halda zarafat yaranmazdı, çünki onun yaranması belə müqaviməti aşmalı idi. Həm də birinci şəxsin ləngimənin ləğvindən çıxarmalı olduğumuz zarafat həzzini duyması mümkünsüz olardı. Beləliklə, yalnız digər hal qalır: birinci şəxs həzz duysa da, boşalma imkanı pozulduğu üçün gülə bilmir. Gülüş üçün şərt olan boşalma imkanında belə bir pozuntu azad olmuş yüklənmə enerjisinin dərhal başqa bir endopsixik istifadəyə yönəldilməsindən yarana bilər. Bu ehtimala diqqət etməyimiz yaxşıdır; ona tezliklə əlavə maraq göstərəcəyik. Zarafatın birinci şəxsində isə eyni nəticəyə gətirən başqa bir şərt də həyata keçmiş ola bilər. Bəlkə ümumiyyətlə ifadəyə qabil enerji miqdarı azad olmayıb, ləngimə yüklənməsinin ləğvinə baxmayaraq. Zarafatın birinci şəxsində axı zarafat işi gedir ki, o, müəyyən miqdar yeni psixi sərfə uyğun olmalıdır. Birinci şəxs ləngiməni ləğv edən qüvvəni özü səfərbər edir; bundan onun üçün şübhəsiz həzz qazancı yaranır, tendensiyalı zarafat halında hətta çox əhəmiyyətli qazanc, çünki zarafat işi ilə qazanılan ilkin həzz özü sonrakı ləngimə aradan qaldırılmasını öz üzərinə götürür; lakin zarafat işinin sərfi hər halda ləngimənin ləğvindən alınan qazancdan çıxılır — zarafatı eşidəndə aradan qalxan həmin sərf. Yuxarıdakıları dəstəkləmək üçün onu da göstərmək olar ki, zarafat üçüncü şəxsdə də ona düşünmə işi sərfi tələb olunan kimi gülüş effektini itirir. Zarafatın eyhamları gözə çarpan olmalıdır, buraxılmışlar asan tamamlanmalıdır; şüurlu düşünmə marağının oyadılması, bir qayda olaraq, zarafatın təsirini mümkünsüz edir. Zarafatla tapmaca arasında mühüm fərq buradadır. Bəlkə zarafat işi zamanı psixi konstellasiya qazanılanın sərbəst boşalmasına ümumiyyətlə əlverişli deyil. Biz burada dərin idrak qazanmaq vəziyyətində deyilik; problemimizin bir hissəsini — nə üçün üçüncü şəxs gülür — digər hissəsindən — nə üçün birinci şəxs gülmür — daha yaxşı aydınlaşdıra bildik.

Hər halda, gülüşün şərtləri və üçüncü şəxsdəki psixi proses barədə bu baxışları saxlasaq, biz zarafatdan məlum olan, lakin başa düşülməyən bir sıra özəllikləri qənaətbəxş izah etmək vəziyyətinə düşürük. Üçüncü şəxsdə boşalmağa qadir olan yüklənmə enerjisi miqdarı azad edilməlidirsə, bir neçə şərt yerinə yetirilməli və ya əlverişlilik kimi arzuolunan olmalıdır. 1) Üçüncü şəxsin bu yüklənmə sərfini doğrudan da etdiyi təmin edilməlidir. 2) Azad olmuş yüklənmənin motor boşalmaya yönəlmək əvəzinə başqa psixi istifadə tapmasının qarşısı alınmalıdır. 3) Üçüncü şəxsdə azad ediləcək yüklənmənin əvvəlcədən daha da gücləndirilməsi, yüksəldilməsi yalnız faydalı ola bilər. Bütün bu məqsədlərə zarafat işinin bəzi vasitələri xidmət edir ki, onları ikincili və ya köməkçi texnikalar kimi birləşdirə bilərik.

Bu şərtlərdən birincisi üçüncü şəxsin zarafatın dinləyicisi kimi yararlılıqlarından birini müəyyən edir. O, birinci şəxslə o qədər psixi üst-üstə düşməyə malik olmalıdır ki, zarafat işinin birincidə aşdığı eyni daxili ləngimələrə malik olsun. Ədəbsiz sözlərə öyrəşmiş adam ağıllı ifşaedici zarafatlardan həzz çıxara bilməz; cənab N.-in təcavüzləri söyüş həvəsini sərbəst buraxmağa öyrəşmiş savadsızlar arasında anlayış tapmayacaq. Beləliklə, hər zarafat öz auditoriyasını tələb edir və eyni zarafatlara gülmək geniş psixi üst-üstə düşmənin sübutudur. Yeri gəlmişkən, biz burada üçüncü şəxsdəki prosesi daha dəqiq təxmin etməyə imkan verən bir nöqtəyə çatmışıq. O, zarafatın birinci şəxsdə aşdığı eyni ləngiməni vərdiş üzrə özündə yarada bilməlidir, belə ki, zarafatı eşidən kimi onda bu ləngiməyə hazırlıq məcburi və ya avtomatik oyansın. Mən real sərf kimi, ordunun səfərbərliyinə bənzər şəkildə başa düşməli olduğum bu ləngimə hazırlığı eyni zamanda artıq və ya gecikmiş kimi tanınır və beləliklə, doğuluş anında (in statu nascendi) gülüşlə boşaldılır.¹

Azad boşalmanın təmin edilməsi üçün ikinci şərt — azad olmuş enerjinin başqa cür işlədilməsinin qarşısının alınması — qat-qat mühüm görünür. O, dinləyicidə zarafatda ifadə olunan fikirlə güclü oyanma doğuran təsəvvürlər oyandıqda zarafat təsirinin qeyri-sabitliyinə nəzəri izah verir: bu halda diqqətin zarafat prosesində saxlanılması, yoxsa ondan çəkilməsi zarafatın tendensiyaları ilə dinləyiciyə hakim olan fikir sırası arasındakı uyğunluqdan və ya ziddiyyətdən asılı olur. Lakin daha da böyük nəzəri maraq doğuran zarafatın bir sıra köməkçi texnikalarıdır ki, onlar açıq-aydın dinləyicinin diqqətini ümumiyyətlə zarafat prosesindən yayındırmaq, sonuncunu avtomatik axmağa qoymaq məqsədinə xidmət edir. Mən qəsdən deyirəm: avtomatik, şüursuz yox, çünki sonuncu ad yanıldıcı olardı. Burada söhbət yalnız dinləyicinin zarafatı dinləyərkən psixi prosesdən diqqətin əlavə yüklənməsini uzaq tutmaqdan gedir və bu köməkçi texnikaların yararlılığı bizə haqlı olaraq güman etdirir ki, məhz diqqət yüklənməsi azad olmuş yüklənmə enerjisinin nəzarətində və yeni işlədilməsində böyük pay sahibidir.

1) «Status nascendi» baxışı Heymans tərəfindən («Zeitschrift für Psychologie», XI) bir qədər başqa əlaqədə irəli sürülüb.

Endopsixik istifadəni lazımsız olmuş yüklənmələrdən qaçınmaq ümumiyyətlə asan görünmür, çünki biz düşünmə proseslərimizdə bu cür yüklənmələri bir yoldan o birinə köçürməyə, onların enerjisindən boşalma yolu ilə heç nə itirmədən, daim vərdiş etmişik. Zarafat bunun üçün aşağıdakı vasitələrdən istifadə edir. Birincisi, diqqətə daha az hücum nöqtəsi verməkdən ötrü mümkün qədər qısa ifadəyə can atır. İkincisi, asan anlaşılma şərtinə əməl edir (bax yuxarıda); o, düşünmə işi tələb etsəydi, müxtəlif fikir yolları arasında seçim tələb etsəydi, təsirini yalnız qaçılmaz düşünmə sərfi ilə deyil, həm də diqqətin oyadılması ilə təhlükəyə salardı. Bundan başqa, o, diqqəti yayındırmaq fəndindən də istifadə edir: zarafatın ifadəsində ona diqqəti cəlb edən bir şey təqdim edir ki, bu vaxt ləngimə yüklənməsinin azad olunması və onun boşalması diqqətin müdaxiləsi olmadan baş tutsun. Zarafatın mətnindəki buraxmalar artıq bu məqsədi yerinə yetirir; onlar boşluqları doldurmağa təşviq edir və bu yolla zarafat prosesini diqqətdən azad edir. Burada sanki diqqəti cəlb edən tapmaca texnikası zarafat işinin xidmətinə qoyulur. Daha da təsirli olanlar fasad yaradılmalarıdır ki, onlara xüsusilə tendensiyalı zarafatın bəzi qruplarında rast gəlmişik (bax səh. 116). Sillogistik fasadlar diqqəti ona verilmiş tapşırıqla saxlamaq məqsədini mükəmməl yerinə yetirir. Bu cavabın nədə səhv ola biləcəyini düşünməyə başlayanda artıq gülürük; diqqətimiz qəfil basılıb, azad olmuş ləngimə yüklənməsinin boşalması başa çatıb. Eyni şey komik fasadlı zarafatlara da aiddir ki, orada komiklik zarafat texnikasına köməkçi xidmət göstərir. Komik fasad zarafatın təsirini bir neçə yolla artırır: diqqəti bağlamaqla zarafat prosesinin avtomatizmini mümkün edir və həm də komiklikdən gələn boşalmanı qabaqdan göndərməklə zarafatdan gələn boşalmanı asanlaşdırır. Komiklik burada tam ələ alan ilkin həzz kimi təsir edir və buna görə də anlaya bilərik ki, bəzi zarafatlar zarafatın başqa vasitələri ilə yaradılan ilkin həzzdən tamamilə imtina edə bilir və yalnız komikliyi ilkin həzz kimi işlədir. Zarafatın əsl texnikaları arasında xüsusilə yerdəyişmə və absurdla təsvir — başqa yararlılıqlarından əlavə — zarafat prosesinin avtomatik gedişi üçün arzuolunan diqqət yayındırılmasını da göstərir.

1) Yerdəyişmə zarafatının bir nümunəsində zarafat texnikasının başqa maraqlı xarakterini müzakirə etmək istəyirəm. Deyilənə görə, dahi aktrisa Gallmeyer bir dəfə istənməyən «Neçə yaşındasınız?» sualına «Qretxen ahəngi ilə və utancaq gözlərini aşağı salaraq» belə cavab verib: «Brünndə.» Bu, yerdəyişmənin nümunəsidir; yaşı soruşulanda doğum yerini deyir, yəni növbəti sualı qabaqlayır və başa salır: bu bircə suala toxunulmasını istəmirəm. Və yenə də hiss edirik ki, zarafatın xarakteri burada tam təmiz ifadə olunmur. Sualdan sıçrayış çox aydındır, yerdəyişmə həddindən artıq gözə çarpandır. Diqqətimiz dərhal başa düşür ki, bu, qəsdən yerdəyişmədir. Digər yerdəyişmə zarafatlarında yerdəyişmə örtülüdür, diqqətimiz onu müəyyən etmək səyi ilə bağlanır. Yerdəyişmə zarafatlarından birində (səh. 57) — minik atının tövsiyəsinə cavab olaraq «Səhər saat 6:30-da Pressburqda nə edəcəyəm?» — yerdəyişmə də eyni dərəcədə üzə çıxandır, lakin əvəzində o, diqqətə mənasızlıqla çaşdırıcı təsir edir, halbuki aktrisanın sorğusunda onun yerdəyişmə cavabını dərhal yerləşdirməyi bacarırıq. — Başqa istiqamətdə zarafatdan «oyun-zarafat sualları» (Scherzfragen) adlanan suallar ayrılır; onlar başqa hallarda ən yaxşı texnikalardan istifadə edə bilər. Yerdəyişmə texnikalı oyun-zarafat sualına nümunə belədir: Atasını və anasını yeyib qurtarmış yamyam nədir? — Cavab: Yetim. — Bütün digər qohumlarını da yeyibsə? — Universal varis. — Və belə bir məxluq hələ harada rəğbət tapır? — Ensiklopedik lüğətdə «S» hərfi altında (tərcüməçi qeydi: almanca «Sympathie» sözü «S» ilə başlayır). Oyun-zarafat sualları ona görə tam zarafat deyil ki, tələb olunan zarafatlı cavablar zarafatın eyhamları, buraxmaları və s. kimi təxmin edilə bilmir.

Biz artıq sezirik və sonradan daha yaxşı başa düşə biləcəyik ki, diqqətin yayındırılması şərti ilə zarafatı dinləyənin psixi prosesinin əhəmiyyətsiz olmayan bir cizgisini üzə çıxarmışıq. Bununla bağlı başqa şeyləri də başa düşə bilərik. Birincisi, zarafatda nə üçün demək olar ki, heç vaxt nəyə güldüyümüzü bilmirik, halbuki bunu analitik araşdırma ilə müəyyən edə bilərik. Bu gülüş elə məhz şüurlu diqqətimizin uzaq tutulması ilə mümkün olan avtomatik prosesin nəticəsidir. İkincisi, zarafatın özünəməxsusluğunu — dinləyiciyə tam təsirini yalnız o, ona yeni olanda, sürpriz kimi qarşısına çıxanda göstərməsini — başa düşürük. Zarafatın qısaömürlülüyünü şərtləndirən və daim yeni zarafatlar yaratmağa çağıran bu xassə, görünür, onunla bağlıdır ki, sürprizin və ya qəfil basqının mahiyyətində ikinci dəfə baş tutmamaq var. Zarafat təkrarlananda diqqət birinci dəfəyə yüksələn xatirə ilə istiqamətlənir. Buradan eşidilmiş zarafatı onu hələ bilməyən başqalarına danışmaq təkanının anlaşılması açılır. Yəqin ki, yenilik olmadığı üçün itən ləzzət imkanının bir parçasını adam zarafatın təzə dinləyiciyə göstərdiyi təəssüratdan yenidən götürür. Və analoji motiv zarafatın yaradıcısını da onu başqasına çatdırmağa sövq etmiş ola bilər.

Əlverişliləşdiricilər kimi — şərt olmasa da — zarafat prosesinin üçüncü məqamı olaraq zarafat işinin elə texniki köməkçi vasitələrini göstərirəm ki, onlar boşalmaya gələn miqdarı artırmağa və beləliklə zarafatın təsirini gücləndirməyə xidmət edir. Onlar çox vaxt zarafata yönələn diqqəti də artırır, lakin diqqəti eyni zamanda bağlamaq və hərəkətliliyini ləngitməklə onun təsirini yenə zərərsiz edirlər. Maraq və təəccüb doğuran hər şey bu iki istiqamətdə təsir edir, deməli, ilk növbədə mənasız olan, eləcə də bəzi müəlliflərin zarafatın əsas xarakteri etmək istədikləri, mənim isə onda yalnız təsirinin gücləndirmə vasitəsini görə bildiyim əksliklə, «təsəvvür kontrastı». Təəccüb doğuran hər şey dinləyicidə Lippsin «psixi yığılma» adlandırdığı enerji bölgüsü halını yaradır və o, şübhəsiz haqlıdır ki, əvvəlki yığılma nə qədər yüksək idisə, «boşalma» da bir o qədər güclü olur. Lippsin təsviri açıq şəkildə zarafata deyil, ümumiyyətlə komikliyə aiddir; lakin bizə çox ehtimallı görünə bilər ki, ləngimə yüklənməsini boşaldan zarafat boşalması da eyni şəkildə yığılma ilə yüksəldilir.

İndi aydın olur ki, zarafatın texnikası ümumiyyətlə iki cür tendensiya ilə müəyyən olunur: birinci şəxsdə zarafatın yaranmasını mümkün edənlər və üçüncü şəxsdə zarafata mümkün qədər böyük həzz təsiri təmin etməli olan digərləri. Zarafatın ilkin həzz qazancını tənqidi sağduyunun etirazına qarşı təmin edən Janus kimi iki üzlü olması və ilkin həzz mexanizmi birinci tendensiyaya aiddir; bu bölmədə şərh olunan şərtlərlə texnikanın sonrakı mürəkkəbləşməsi isə zarafatın üçüncü şəxsinə diqqətdən irəli gəlir. Beləliklə, zarafat özlüyündə ikidilli, eyni anda iki ağaya xidmət edən oyunbaz hiyləgərdir. Zarafatda həzz qazanmağa yönələn hər şey üçüncü şəxs üçün hesablanıb, sanki birinci şəxsdə buna aşılmaz daxili maneələr mane olur. Beləliklə, zarafat prosesinin tamamlanması üçün bu üçüncü şəxsin əvəzedilməzliyi barədə tam təəssürat yaranır. Lakin üçüncü şəxsdə bu prosesin təbiətinə kifayət qədər yaxşı nəzər sala bildiyimiz halda, birinci şəxsdəki müvafiq prosesin hələ də bizim üçün qaranlıqla örtüldüyünü hiss edirik. Bu iki sualdan: Nə üçün özümüz düzəltdiyimiz zarafata gülə bilmirik? və: Nə üçün öz zarafatımızı başqasına danışmağa məcbur oluruq? — birincisi indiyədək cavabdan yayınıb. Biz yalnız güman edə bilərik ki, aydınlaşdırılmalı iki fakt arasında dərin əlaqə var, yəni öz zarafatımızı başqasına bildirməyə ona görə məcbur oluruq ki, özümüz ona gülə bilmirik. Üçüncü şəxsdə həzz əldə etmə və boşalma şərtləri barədəki idrakımızdan birincisi üçün belə nəticə çıxara bilərik ki, onda boşalma şərtləri çatışmır, həzz əldə etmə şərtləri isə hələ yalnız natamam yerinə yetirilib. Onda inkar etmək olmaz ki, özümüzə qeyri-mümkün olan gülüşə güldürülən şəxsin təəssüratı vasitəsilə dolambaç yolla çatmaqla həzzimizi tamamlayırıq. Biz Düqanın ifadə etdiyi kimi, sanki «par ricochet» (sıçrayış yolu ilə) gülürük. Gülüş psixi vəziyyətlərin yüksək dərəcədə yoluxucu təzahürlərindəndir; başqasını zarafatımı bildirməklə güldürəndə əslində öz gülüşümü oyatmaq üçün ondan istifadə edirəm və doğrudan da müşahidə etmək olar ki, əvvəlcə ciddi sifətlə zarafatı danışan sonra o birinin gülüşünə mülayim gülüşlə qoşulur. Zarafatımı başqasına bildirməyim deməli bir neçə niyyətə xidmət edə bilər: birincisi, zarafat işinin uğur qazandığına dair mənə obyektiv əminlik vermək, ikincisi, həzzimi bu başqasının mənə əks təsiri ilə tamamlamaq, üçüncüsü — özüm istehsal etmədiyim zarafatın təkrarında — yeniliyin düşməsi ilə yaranan həzz itkisinin əvəzini çıxmaq.

Zarafatın iki şəxs arasında cərəyan edən psixi proseslərinə dair bu müzakirələrin sonunda, onun texnikasına dair ilk izahdan bəri zarafatın psixoloji qavranılması üçün əhəmiyyətli olaraq gözümüzün qabağında duran qənaət məqamına bir daha nəzər sala bilərik. Bu qənaətin ən yaxın, lakin eyni zamanda ən sadəlövh anlayışından — onun sözlərin işlədilməsində və fikir əlaqələrinin qurulmasında mümkün qədər məhdudiyyətin gətirəcəyi ümumən psixi sərfdən qaçınmaq olduğundan — biz çoxdan uzaqlaşmışıq. Biz o vaxt da öz-özümüzə demişdik: Qısa, lakonik hələ zarafatlı deyil. Zarafatın qısalığı xüsusi, məhz «zarafatlı» qısalıqdır. Sözlərlə və fikirlərlə oyunun gətirdiyi ilkin həzz qazancı doğrudan da sırf sərfə qənaətdən doğurdu, lakin oyunun zarafata çevrilməsi ilə qənaət tendensiyası da məqsədlərini dəyişməli idi, çünki düşünmə fəaliyyətimizin nəhəng sərfinə qarşı eyni sözlərdən istifadə və ya yeni fikir bağlantısından qaçmaqla qənaət edilən şey, şübhəsiz, nəzərə gəlməzdi. Psixi iqtisadiyyatı ticarət müəssisəsi ilə müqayisəyə icazə verə bilərik. Orada dövriyyə çox kiçik olduğu müddətcə, doğrusu, ümumilikdə az sərf olunması, idarəetmə xərclərinin son həddə məhdudlaşdırılması vacibdir. Qənaət hələ sərfin mütləq həddinə yönəlir. Sonralar, müəssisə böyüyəndə, idarəetmə xərclərinin əhəmiyyəti arxa plana keçir; dövriyyə və gəlir kifayət qədər artırıla bilirsə, sərfin miqdarının nə qədərə qalxmasının artıq əhəmiyyəti yoxdur. Müəssisə üçün sərfdə özünü saxlamaq xırdaçılıq, hətta birbaşa zərərgətirən olardı. Buna baxmayaraq, mütləq böyük sərf olduqda qənaət tendensiyasına heç yer qalmadığını güman etmək yanlış olardı. Qənaətə meylli rəis ağlı indi ayrı-ayrı təfərrüatlarda qənaətə yönələcək və əvvəllər daha böyük xərc doğuran eyni tədbir indi daha az xərclə yerinə yetirilə bildikdə, qənaət ümumi sərfin miqdarına nisbətdə nə qədər kiçik görünsə də, razı qalacaq. Tamamilə analoji şəkildə mürəkkəb psixi müəssisəmizdə də təfərrüatlı qənaət həzz mənbəyi olaraq qalır, gündəlik hadisələr bizə bunu göstərə bilər. Əvvəllər otağında qaz lampası yandırmış və indi elektrik işığına keçmiş adam elektrik açarını çevirəndə xeyli müddət aydın həzz hissi duyacaq — məhz həmin anda onda qaz lampasını yandırmaq üçün lazım olan mürəkkəb əməliyyatların xatirəsi canlı olduğu müddətdə. Eləcə də ümumi psixi sərflə müqayisədə cüzi olan, zarafatın yaratdığı ləngimə sərfinə qənaətlər bizim üçün həzz mənbəyi olaraq qalacaq, çünki onlar vasitəsilə bizim görməyə vərdiş etdiyimiz və bu dəfə də görməyə hazır olduğumuz ayrıca bir sərf əsirgənir. Sərfin gözlənilən, hazırlanmış olması məqamı şübhəsiz önə çıxır.

Yuxarıda nəzərdən keçirilən kimi lokal qənaət bizə anlıq həzz verməkdən yayınmaz, lakin burada qənaət edilən başqa yerdə işlədilə bildiyi müddətcə, onunla davamlı yüngülləşmə əldə olunmur. Yalnız bu digər istifadənin qarşısı alına bildikdə, xüsusi qənaət yenidən psixi sərfin ümumi yüngülləşməsinə çevrilir. Beləliklə, zarafatın psixi proseslərinə daha yaxşı bələd olduqca yüngülləşmə məqamı bizdə qənaətin yerini tutur.

Birincisi açıq-aydın daha böyük həzz hissi verir. Zarafatın birinci şəxsindəki proses ləngimənin ləğvi, lokal sərfin azaldılması ilə həzz yaradır; o, görünür, araya salınmış üçüncü şəxsin vasitəçiliyi ilə boşalma yolu ilə ümumi yüngülləşməyə nail olmayınca sakitliyə qovuşmur.

C. NƏZƏRİ HİSSƏ

6 / 7

VI. Zarafatın yuxu ilə və şüursuzla əlaqəsi

Zarafat texnikasının üzə çıxarılması ilə məşğul olan bölmənin sonunda biz (səh. 95) bildirmişdik ki, zarafatın yaranmasında iştirak etdiyini gördüyümüz əvəzedici formalaşma ilə və ya onsuz sıxlaşdırma, yerdəyişmə, mənasızlıq vasitəsilə, əksi ilə təsvir, dolayı təsvir və s. proseslər «yuxu işi»nin proseslərinə çox geniş uyğunluq göstərir və bir tərəfdən bu oxşarlıqları daha dəqiq öyrənməyi, digər tərəfdən zarafat və yuxunun bu yolla işarə olunan ortaq cəhətini araşdırmağı özümüzə saxlamışdıq. Bu müqayisənin aparılması bizim üçün çox asan olardı, əgər müqayisə edilənlərdən birini — «yuxu işini» — məlum saymaq olsaydı. Lakin çox güman ki, bu fərziyyəni etməməyimiz daha yaxşıdır; mənə elə təəssürat yarandı ki, 1900-cü ildə nəşr etdirdiyim «Yuxuların yozumu» mütəxəssis həmkarlarda «aydınlanma»dan çox «təəccüb» doğurub və bilirəm ki, daha geniş oxucu dairələri kitabın məzmununu asan yadda saxlanan və rahat sui-istifadə edilən bir şüara («arzunun yerinə yetməsi») endirməklə kifayətlənib.

Orada işlənən məsələlərlə davamlı məşğul olarkən ki, psixoterapevt kimi həkim fəaliyyətim buna mənə bol-bol əsas verir, mən heç nəyə rast gəlməmişəm ki, düşüncə yollarımda dəyişiklik və ya düzəliş tələb etsin və buna görə də oxucuların dərkinin mənə çatmasını və ya anlayışlı tənqidin baxışımın əsas yanlışlıqlarını mənə sübut etməsini sakitcə gözləyə bilərəm. Zarafatla müqayisə məqsədilə burada yuxu və yuxu işi barədə ən zəruri olanı sıxılmış qısalıqda təkrar edəcəyəm.

Biz yuxunu oyanandan sonra ona dair yaranan, çox vaxt bizə parça-parça görünən xatirədən tanıyırıq. O, onda əsasən vizual (lakin başqa növlü də) hiss təəssüratlarından ibarət bir quruluşdur ki, onlar bizə yaşantı kimi görünüb və onların arasına düşünmə prosesləri (yuxudakı «bilmə») və affekt təzahürləri qarışmış ola bilər. Bizim yuxu kimi xatırladığımız şeyi mən «manifest yuxu məzmunu» adlandırıram. O, çox vaxt tamamilə absurd və dolaşıqdır, başqa vaxt yalnız biri və ya digəridir; lakin bəzi təşviş yuxularında olduğu kimi tam ardıcıl olanda belə, o, ruh həyatımıza yad bir şey kimi qarşı durur və onun mənşəyi barədə hesabat vermək mümkün olmur. Yuxunun bu xarakterlərinin izahı indiyədək onun özündə axtarılıb, çünki bunlar sinir elementlərinin nizamsız, dissosiasiya olunmuş və belə demək olarsa, «yuxulu» fəaliyyətinin əlamətləri sayılırdı.

Əksinə, mən göstərmişəm ki, bu qədər qəribə «manifest» yuxu məzmunu müntəzəm olaraq, «latent yuxu düşüncələri» adını layiq olan müəyyən düzgün psixi təşəkkülün qüsurlu və dəyişdirilmiş transkripsiyası kimi başa düşülə bilər. Onları tanımaq üçün manifest yuxu məzmununu onun mümkün görünən mənasına fikir vermədən tərkib hissələrinə ayırırlar, sonra indi təcrid olunmuş hər elementdən çıxan assosiasiya saplarını izləyirlər. Bunlar bir-birinə qarışır və nəhayət elə düşüncə quruluşuna aparır ki, o, yalnız tamamilə düzgün deyil, həm də bizə məlum psixi proseslər əlaqəsinə asanlıqla daxil edilir. Bu «analiz» yolu ilə yuxu məzmunu bizi təəccübləndirən bütün özünəməxsusluqlarını üstündən atır; lakin analiz bizdə alınmalıdırsa, onun gedişində ayrı-ayrı vasitəçi assosiasiyaların reproduksiyasına qarşı fasiləsiz qalxan tənqidi etirazları möhkəm rədd etməliyik.

Xatırlanan manifest yuxu məzmununun bu yolla tapılmış latent yuxu düşüncələri ilə müqayisəsindən «yuxu işi» anlayışı yaranır. Yuxu işi dedikdə latent yuxu düşüncələrini manifest yuxuya çevirən bütün dəyişdirici proseslərin cəmi nəzərdə tutulmalıdır. İndi isə yuxu işinə yuxunun əvvəllər bizdə oyatdığı qəribəlik yapışır.

Yuxu işinin nailiyyəti isə belə təsvir oluna bilər: gün ərzində qurulmuş və sona çatdırılmamış, çox vaxt son dərəcə mürəkkəb fikir quruluşu — gündüz qalığı — gecə də öz tələb etdiyi enerji miqdarını — marağı — möhkəm tutur və yuxunun pozulması ilə hədələyir. Bu gündüz qalığı yuxu işi ilə yuxuya çevrilir və yuxu üçün zərərsiz edilir. Yuxu işinə hücum nöqtəsi vermək üçün gündüz qalığı arzu yaratmağa qabil olmalıdır — çətin olmayan şərt. Yuxu düşüncələrindən çıxan arzu yuxunun ilkin pilləsini və sonra özəyini təşkil edir. Analizlərdən gələn təcrübə — yuxunun nəzəriyyəsi yox — bizə deyir ki, uşaqda oyaq həyatdan qalan istənilən bir arzu ardıcıl və mənalı, lakin çox vaxt qısa olan və asanlıqla «arzunun yerinə yetməsi» kimi tanınan yuxu doğurmağa kifayət edir.

Yetkin adamda yuxu yaradan arzu üçün ümumi şərt belə görünür ki, o, şüurlu düşüncəyə yad olsun, yəni sıxışdırılmış arzu olsun, yaxud heç olmasa şüura naməlum gücləndirmələri ola bilsin. Yuxarıda izah edilən mənada şüursuzu qəbul etmədən mən yuxu nəzəriyyəsini daha irəli inkişaf etdirə, yuxu təhlillərinin təcrübə materialını yoza bilməzdim. Bu şüursuz arzunun yuxu düşüncələrinin şüurla uzlaşan materialına təsiri yuxunu yaradır. Sonuncu bu zaman sanki şüursuza doğru aşağı çəkilir, daha dəqiq desək, şüursuz düşüncə prosesləri pilləsində rast gəlinən və bu pillə üçün səciyyəvi olan işlənməyə məruz qalır. Biz şüursuz düşüncənin xarakterlərini və onun şüura qabil «şüuröncəsi» düşüncədən fərqini indiyədək yalnız məhz «yuxu işi»nin nəticələrindən bilirik. Yeni tipli, sadə olmayan və düşüncə vərdişlərinə zidd bir təlim sıxılmış təqdimatda ancaq çətin aydınlıq qazana bilər. Buna görə də bu izahlarla mən heç nə güdə bilmərəm, yalnız «Yuxuların yozumu»mda şüursuza dair daha geniş işləməyə və mənə son dərəcə əhəmiyyətli görünən Lippsin əsərlərinə işarə etməkdən başqa. Bilirəm ki, yaxşı fəlsəfi məktəb təhsilinin təsiri altında olan və ya sözdə fəlsəfi sistemdən uzaqdan asılı olan adam Lippsin və mənim mənamda «şüursuz psixi» fərziyyəsinə qarşı durur və onun mümkünsüzlüyünü ən çox psixi anlayışının tərifindən sübut etmək istəyir. Lakin təriflər şərtidir və dəyişdirilə bilər. Mən tez-tez belə bir təcrübə yaşamışam ki, şüursuzu absurd və ya mümkünsüz sayıb inkar edən şəxslər təəssüratlarını heç olmasa mənim üçün onun tanınmasına məcburiyyət axıb gəldiyi mənbələrdən əldə etməmişdilər. Şüursuzun bu əleyhdarları heç vaxt postheypnotik təlqinin təsirini görməmişdilər və hipnoz olunmamış nevrozlularda təhlillərimdən onlara nümunə kimi dediklərim onları ən böyük heyrətə salırdı. Onlar heç vaxt bu fikri reallaşdırmamışdılar ki, şüursuz — insanın doğrudan bilmədiyi, lakin məcburi nəticələrlə tamamlamağa məcbur olduğu bir şeydir; əvəzində onun altında şüura qabil bir şey, məhz o anda düşünülməyən, «diqqət mərkəzində» olmayan bir şey nəzərdə tuturdular. Onlar həm də heç vaxt öz ruh həyatlarında belə şüursuz fikirlərin mövcudluğuna özlərinin bir yuxusunun təhlili ilə əmin olmağa cəhd etməmişdilər və mən onlarla belə cəhd edəndə, öz ağıllarına gələnləri yalnız heyrət və çaşqınlıqla qəbul edə bilirdilər. Mənə elə təəssürat da yaranıb ki, «şüursuz» fərziyyəsinin yolunda əsasən affekt müqavimətləri durur ki, bunun əsası heç kəsin öz şüursuzunu tanımaq istəməməsidir; onda ən rahatı onun imkanını ümumiyyətlə inkar etməkdir.

Yuxu işi — bu kənara çıxmadan sonra ona qayıdıram — optativə salınmış fikir materialını tamamilə özünəməxsus işlənməyə məruz qoyur. İlk növbədə optativdən indiki zamana keçir, «Ah, kaş ki» ifadəsini «Belədir» ilə əvəz edir. Bu «Belədir» halüsinasiyalı təsvir üçün təyin olunub ki, mən buna yuxu işinin «reqressiyası» adlandırmışam: fikirlərdən qavrayış obrazlarına gedən yol, yaxud hələ məlum olmayan — anatomik başa düşülməməli — psixi aparatın topikasına münasibətdə danışmaq istəsək, fikir yaradılışları ərazisindən hissi qavrayışlar ərazisinə. Psixi mürəkkəbləşmələrin inkişaf istiqamətinə əks olan bu yolda yuxu düşüncələri əyanilik qazanır; nəhayət, manifest «yuxu obrazı»nın özəyi kimi plastik vəziyyət üzə çıxır. Belə hissi təsvir oluna bilməni əldə etmək üçün yuxu düşüncələri ifadələrinin kəskin dəyişdirilməsini yaşamalı olublar. Lakin düşüncələrin hissi obrazlara geri çevrilməsi zamanı onlarda yenə də dəyişikliklər baş verir ki, qismən zəruri kimi başa düşülür, qismən təəccüblüdür. Reqressiyanın zəruri yan nəticəsi kimi başa düşürük ki, düşüncələr daxilində onları üzvlərə bölən demək olar ki, bütün münasibətlər manifest yuxu üçün itir. Yuxu işi, belə desək, təsəvvürlərin yalnız xammalını təsvirə götürür, onların bir-birinə qarşı saxladığı düşüncə münasibətlərini yox, yaxud heç olmasa bu sonuncuları nəzərə almamaq azadlığını özündə saxlayır. Əksinə, yuxu işinin başqa bir hissəsini reqressiyadan, hissi obrazlara geri çevrilmədən törətmək olmaz — məhz zarafatın yaranması ilə analogiya üçün bizə əhəmiyyətli olan hissəni. Yuxu düşüncələrinin materialı yuxu işi zamanı fövqəladə dərəcədə bir araya sıxılma və ya sıxlaşdırma yaşayır. Onun çıxış nöqtələri yuxu düşüncələrində təsadüfən və ya məzmuna uyğun olaraq tapılan ortaq cəhətlərdir; bunlar geniş sıxlaşdırma üçün adətən kifayət etmədiyindən yuxu işində yeni, süni və keçici ortaq cəhətlər yaradılır və bu məqsədlə məhz müxtəlif mənaların səsində üst-üstə düşdüyü sözlərdən məmnuniyyətlə istifadə edilir. Yeni yaradılmış sıxlaşdırma ortaqlıqları yuxu düşüncələrinin nümayəndələri kimi manifest yuxu məzmununa daxil olur, belə ki, yuxunun bir elementi yuxu düşüncələri üçün düyün və kəsişmə nöqtəsinə uyğun gəlir və sonuncuları nəzərə alaraq ümumiyyətlə «həddən artıq müəyyənləşdirilmiş» (überdeterminiert) adlanmalıdır. Sıxlaşdırma faktı yuxu işinin ən asan tanınan hissəsidir; yuxunun yazılmış mətnini təhlillə əldə edilən yuxu düşüncələrinin qeydi ilə müqayisə etmək yuxu sıxlaşdırmasının genişliyi barədə yaxşı təəssürat almaq üçün kifayətdir.

Yuxu işinin yuxu düşüncələri üzərində törətdiyi ikinci böyük dəyişikliyə, mənim yuxu yerdəyişməsi adlandırdığım prosesə əmin olmaq daha az rahatdır. O, onda üzə çıxır ki, manifest yuxuda mərkəzdə dayanan və böyük hissi intensivliklə çıxış edən şey yuxu düşüncələrində periferiyada olan və əhəmiyyətsiz idi; və əksinə. Beləliklə, yuxu yuxu düşüncələrinə nisbətən yerdəyişmiş görünür və məhz bu yerdəyişmə sayəsində o, oyaq ruh həyatına yad və anlaşılmaz görünür. Belə yerdəyişmənin baş tutması üçün yüklənmə enerjisinin mühüm təsəvvürlərdən mühüm olmayanlara ləngimədən keçməsi mümkün olmalı idi ki, bu da normal şüura qabil düşüncədə yalnız «düşüncə səhvi» təəssüratı doğura bilər.

Təsvirə qabil olmağa çevrilmə, sıxlaşdırma və yerdəyişmə yuxu işinə aid edə biləcəyimiz üç böyük nailiyyətdir. «Yuxuların yozumu»nda bəlkə də qısa qiymətləndirilmiş dördüncüsü bizim məqsədlərimiz üçün burada nəzərə gəlmir. «Psixi aparatın topikası» və «reqressiya» ideyalarının ardıcıl icrasında — yalnız belə icra bu iş fərziyyələrini dəyərli edərdi — yuxu düşüncələrinin müxtəlif çevrilmələrinin reqressiyanın hansı mərhələlərində baş verdiyini müəyyən etməyə çalışmaq lazım gələrdi. Bu cəhd hələ ciddi şəkildə edilməyib; lakin heç olmasa yerdəyişmə barədə əminliklə demək olar ki, o, fikir materialı şüursuz proseslər pilləsində olduğu zaman baş verməlidir. Sıxlaşdırmanı yəqin ki, qavrayış zonasına gəlib çatanadək bütün gedişi əhatə edən proses kimi təsəvvür etmək lazımdır, ümumiyyətlə isə yuxunun yaranmasında iştirak edən bütün qüvvələrin eyni vaxtda təsiri fərziyyəsi ilə kifayətlənmək olar. Belə problemlərin işlənməsində ağıllı şəkildə saxlanmalı olan təmkini və burada müzakirə olunmayan belə sual qoyuluşunun prinsipial şübhələrini nəzərə alaraq, mən təxminən belə bir müddəa irəli sürməyə cürət edərdim ki, yuxu işinin yuxunu hazırlayan prosesi şüursuz zonaya yerləşdirilməlidir. Ümumilikdə yuxu yaranmasında kobud desək, üç mərhələ fərqləndirilməlidir: birincisi, şüuröncəsi gündüz qalıqlarının şüursuza yerləşdirilməsi — burada yuxu vəziyyətinin şərtləri də iştirak etməlidir —, sonra şüursuzda əsl yuxu işi və üçüncüsü, belə işlənmiş yuxu materialının qavrayışa reqressiyası ki, yuxu məhz bu qavrayış kimi şüurlu olur.

Yuxu yaranmasında iştirak edən qüvvələr kimi bunlar tanına bilər: yatmaq arzusu, yuxu vəziyyəti ilə aşağı salındıqdan sonra gündüz qalıqlarında hələ qalan enerji yüklənməsi, yuxu yaradan şüursuz arzunun psixi enerjisi və oyaq həyatda hökm sürən, yuxu zamanı tamamilə ləğv edilməyən «senzura»nın müqavimət göstərən gücü. Yuxu yaranmasının vəzifəsi hər şeydən əvvəl senzuranın ləngidici təsirini aşmaqdır və məhz bu vəzifə yuxu düşüncələrinin materialı daxilində psixi enerjinin yerdəyişmələri ilə həll olunur.

İndi xatırlayaq ki, zarafatın araşdırılması zamanı yuxu haqqında düşünməyə hansı əsasımız var idi. Biz tapdıq ki, zarafatın xarakteri və təsiri müəyyən ifadə formalarına, texniki vasitələrə bağlıdır; bunların arasında sıxlaşdırmanın, yerdəyişmənin və dolayı təsvirin müxtəlif növləri ən gözə çarpandır. Eyni nəticələrə — sıxlaşdırma, yerdəyişmə və dolayı təsvirə — gətirən proseslər isə bizə yuxu işinin xüsusiyyətləri kimi tanışdır. Bu uyğunluq bizi belə nəticəyə yaxınlaşdırmırmı ki, zarafat işi və yuxu işi heç olmasa bir mühüm nöqtədə eyni olmalıdır? Yuxu işi, fikrimcə, ən mühüm xarakterlərində pərdəsi açılmış halda qarşımızdadır; zarafatdakı psixi proseslərdən isə yuxu işi ilə müqayisə edə biləcəyimiz məhz o hissə — birinci şəxsdə zarafatın yaranması prosesi — bizdən örtülüdür. Bu prosesi yuxunun yaranması analogiyasına görə qurmaq vəsvəsəsinə qapılmayaq? Yuxunun bəzi cizgiləri zarafata o qədər yaddır ki, onlara uyğun gələn yuxu işi hissəsini də zarafatın yaranmasına köçürə bilmərik. Fikir gedişinin qavrayışa reqressiyası zarafat üçün şübhəsiz düşür; lakin yuxu yaranmasının digər iki mərhələsi — şüuröncəsi fikrin şüursuza enməsi və şüursuz işlənmə — onları zarafatın yaranması üçün fərz etsək, bizə məhz zarafatda müşahidə edə biləcəyimiz nəticəni verərdi. Gəlin deməli belə qəbul edək ki, birinci şəxsdə zarafatın yaranma gedişi belədir: şüuröncəsi fikir bir anlıq şüursuz işlənməyə buraxılır və onun nəticəsini dərhal şüurlu qavrayış tutur. Lakin bu müddəanı təfərrüatla yoxlamazdan əvvəl, fərziyyəmiz üçün təhlükəli ola biləcək bir etirazı xatırlayaq. Biz o faktdan çıxış edirik ki, zarafat texnikaları bizə yuxu işinin xüsusiyyətləri kimi tanış olan eyni proseslərə işarə edir. İndi buna qarşı demək asandır ki, yuxu işini əvvəlcədən tanımaq zarafat texnikası barədə baxışımızı ələ keçirməsəydi, biz zarafat texnikalarını sıxlaşdırma, yerdəyişmə və s. kimi təsvir etməzdik və zarafat ilə yuxunun təsvir vasitələrində bu qədər geniş uyğunluğa gəlib çıxmazdıq; beləliklə, əslində zarafatda yalnız yuxudan gətirdiyimiz gözləntilərin təsdiqləndiyini tapırıq. Uyğunluğun belə mənşəyi onun bizim qabaqcadan fikrimizdən kənarda mövcudluğuna dair etibarlı zəmanət olmazdı. Sıxlaşdırma, yerdəyişmə, dolayı təsvir nöqteyi-nəzərləri həqiqətən də başqa heç bir müəllif tərəfindən zarafatın ifadə formaları üçün irəli sürülməyib. Bu, mümkün etiraz olardı, amma ona görə də haqlı etiraz deyil. Elə də ola bilər ki, yuxu işinə dair idrakla baxışımızın itiləşməsi real uyğunluğu tanımaq üçün zəruri olub. Qərar yalnız onlardan asılı olacaq ki, yoxlayıcı tənqid zarafat texnikasına belə baxışı ayrı-ayrı nümunələrdə məcburi baxış kimi sübut edə bilərmi — ki, onun xeyrinə daha yaxın və daha dərinə gedən başqa baxışlar boğulub — yoxsa yuxudan gələn gözləntilərin zarafatda doğrudan təsdiqlənə biləcəyini etiraf etməli olacaq. Fikrimcə, biz belə tənqiddən qorxmamalıyıq və reduksiya üsulumuz (bax: səh. 22) bizə zarafatın texnikalarının hansı ifadə formalarında axtarılmalı olduğunu etibarlı göstərib. Bu texnikalara zarafat texnikası ilə yuxu işinin uyğunluğunun nəticəsini artıq qabaqlayan adlar vermişik — bu, bizim haqlı hüququmuz idi, əslində asanlıqla əsaslandırıla bilən sadələşdirmədən başqa bir şey deyil.

Başqa bir etiraz məsələmizə o qədər ağır dəyməz, amma o qədər də əsaslı rədd edilə bilməzdi. Demək olardı ki, məqsədlərimizə bu qədər yaxşı uyğun gələn zarafat texnikaları doğrudur tanınmağa layiqdir, lakin yenə də zarafatın bütün mümkün və ya praktikada işlədilən texnikaları olmazdı. Guya yuxu işinin nümunəsinin təsiri altında yalnız ona uyğun gələn zarafat texnikalarını seçib çıxarmışıq, bizim gözdən qaçırdığımız başqaları isə belə uyğunluğun ümumi olmadığını göstərərdi. Mən doğrudan da dövriyyədə olan bütün zarafatları texnikasına görə izah etməyə nail olduğumu iddia etməyə cürət etmirəm və buna görə zarafat texnikalarının sadalanmasında bəzi natamamlıq üzə çıxa biləcəyi ehtimalını açıq saxlayıram, lakin mənə şəffaf olmuş heç bir texnika növünü qəsdən müzakirədən kənarda saxlamamışam və iddia edə bilərəm ki, zarafatın ən tez-tez rast gəlinən, ən mühüm, ən səciyyəvi texniki vasitələri diqqətimdən yayınmayıb.

Zarafatın yuxudan çıxış edən zarafat işi anlayışımıza qənaətbəxş şəkildə uyğun gələn daha bir xarakteri var. Doğrudur, zarafatı «düzəldirik» deyirlər, lakin adam bu zaman hökm çıxaranda, etiraz irəli sürəndəkindən başqa cür davrandığını hiss edir. Zarafat çox seçilən dərəcədə istənilməz «ağla gələn fikrin» (Einfall) xarakterini daşıyır. Adam bir an əvvəl hansı zarafatı düzəldəcəyini bilmir ki, sonra onu yalnız sözlərə geyindirmək lazım gəlsin. Əksinə, adam təyin edilməz bir şey hiss edir ki, onu ən çox absansa, intellektual gərginliyin qəfil boşalmasına bənzətmək istərdim, və sonra zarafat birdən ortaya çıxır, çox vaxt öz geyimi ilə eyni vaxtda. Zarafatın bəzi vasitələri ondan kənarda da fikir ifadəsində işlədilir, məsələn, bənzətmə və eyham. Mən eyhamı qəsdən düzəltmək istəyə bilərəm. Bu zaman əvvəlcə fikrimin birbaşa ifadəsini nəzərdə tuturam (daxili eşitmədə), vəziyyətə uyğun bir çəkinməklə onun bildirilməsində özümü ləngidirəm, birbaşa ifadəni dolayı ifadə forması ilə əvəz etməyi az qala qərara alıram və sonra eyham yaradıram; lakin belə yaranmış, mənim davamlı nəzarətim altında qurulmuş eyham heç vaxt zarafatlı olmur, başqa cür nə qədər yararlı olsa da; zarafatlı eyham isə mən bu hazırlıq mərhələlərini fikrimdə izləyə bilmədən ortaya çıxır. Bu davranışa çox dəyər vermək istəmirəm; o, çətin ki, həlledici olsun, lakin zarafatın yaranmasında fikir gedişinin bir anlıq buraxılması, sonra isə onun şüursuzdan qəfildən zarafat kimi üzə çıxması fərziyyəmizlə yaxşı uzlaşır.

Zarafatlar assosiativ cəhətdən də xüsusi davranış göstərir. Biz onları istəyəndə onlar çox vaxt yaddaşımızın ixtiyarında olmur, əvəzində başqa vaxtlar sanki istənilmədən peyda olur — üstəlik fikir gedişimizin elə yerlərində ki, oradakı yerləşdirilməsini anlamırıq. Bunlar yenə yalnız kiçik cizgilərdir, lakin hər halda onların şüursuzdan törəməsinə dair işarələrdir.

İndi zarafatın şüursuzda yaranmasına aid edilə bilən xarakterlərini bir yerə toplayaq. Burada hər şeydən əvvəl zarafatın özünəməxsus qısalığı var — o, zəruri olmasa da, son dərəcə səciyyəvi əlamətdir. Ona ilk dəfə rast gələndə biz onda qənaət tendensiyalarının ifadəsini görməyə meylli idik, lakin bu baxışı özümüz yaxın etirazlarla dəyərdən saldıq. İndi o, bizə daha çox zarafat fikrinin keçdiyi şüursuz işlənmənin əlaməti kimi görünür. Yuxuda ona uyğun gələn — sıxlaşdırma — hadisəsini isə şüursuzda yerləşmədən başqa heç bir məqamla əlaqələndirə bilmərik və fərz etməliyik ki, şüuröncəsində çatışmayan belə sıxlaşdırmalar üçün şərtlər şüursuz düşüncə prosesində verilib.¹ Gözləmək olar ki, sıxlaşdırma prosesində ona məruz qalan elementlərin bəziləri itir, onların yüklənmə enerjisini öz üzərinə götürən digərləri isə sıxlaşdırma ilə güclənir və ya həddindən artıq güclü qurulur. Beləliklə, zarafatın qısalığı yuxunun qısalığı kimi hər ikisində baş verən sıxlaşdırmaların zəruri müşayiəti, hər iki dəfə sıxlaşdırma prosesinin nəticəsi olardı. Zarafatın qısalığı da öz xüsusi, daha ətraflı göstərilə bilməyən, lakin hissə gözə çarpan xarakterini bu mənşəyə borcludur.

1) Sıxlaşdırmanı müntəzəm və mənalı proses kimi mən yuxu işi və zarafat texnikasından başqa daha bir psixi hadisədə — normal (tendensiyalı olmayan) unutma mexanizmində — sübut edə bildim. Tək-tək təəssüratlar unutmağa çətinlik qarşı qoyur; müəyyən mənada analoji olanlar isə unudulur, çünki onlar öz təmas nöqtələrindən sıxlaşdırılır. Analoji təəssüratların qarışdırılması unutmanın ilkin pillələrindən biridir.

Biz bir az əvvəl (səh. 139) sıxlaşdırmanın bir nəticəsini — eyni materialın çoxlu işlədilməsini, söz oyununu, səs uyğunluğunu — lokallaşdırılmış qənaət kimi başa düşmüş və (zərərsiz) zarafatın yaratdığı həzzi belə qənaətdən çıxarmışıq; sonradan isə zarafatın ilkin niyyətini bunda tapmışıq: sözlərdən belə həzz qazanmaq — ki, bu, ona oyun pilləsində qadağan deyildi, lakin intellektual inkişaf gedişində ağıllı tənqidlə cilovlandı. İndi biz belə bir fərziyyəyə qərar vermişik ki, zarafatın texnikasına xidmət edən bu cür sıxlaşdırmalar düşüncə prosesi zamanı şüursuzda avtomatik, xüsusi niyyət olmadan yaranır. Burada eyni faktın bir-biri ilə uzlaşmaz görünən iki müxtəlif anlayışı yoxdurmu? Mən belə düşünmürəm; doğrudan da iki müxtəlif anlayış var və onlar bir-biri ilə uyğunlaşdırılmalıdır, lakin bir-birinə zidd deyil. Biri digərinə sadəcə yaddır və aralarında münasibət qurduqdan sonra yəqin ki, bir parça da irəli getmiş olacağıq. Belə sıxlaşdırmaların həzz qazancı mənbəyi olması onların şüursuzda yaranma şərtlərini asanlıqla tapması fərziyyəsi ilə çox yaxşı uzlaşır; əksinə, biz şüursuza batmanın motivini ondan görürük ki, orada zarafatın ehtiyac duyduğu həzz gətirən sıxlaşdırma asanlıqla alınır. Birinci baxışda bir-birinə tamamilə yad görünən və arzuolunmaz təsadüf kimi üst-üstə düşən daha iki məqam da dərinə getdikdə sıx bağlı, hətta mahiyyətcə vahid olduğu tanına bilər. Mən iki müddəanı nəzərdə tuturam: bir tərəfdən zarafat inkişafı zamanı oyun pilləsində, yəni ağlın uşaqlıq çağında, belə həzz gətirən sıxlaşdırmalar yarada bilirdi, digər tərəfdən isə yüksək pillələrdə eyni nailiyyəti fikrin şüursuza batması ilə həyata keçirir. İnfantil olan şüursuzun mənbəyidir; şüursuz düşüncə prosesləri erkən uşaqlıqda yeganə yaradılanlardan başqa bir şey deyil. Zarafat yaratmaq məqsədilə şüursuza batan fikir orada yalnız sözlərlə keçmiş oyunun köhnə ocağını axtarır. Düşüncə bir anlıq uşaq pilləsinə geri qaytarılır ki, uşaq həzz mənbəyinə yenidən sahib çıxsın. Əgər bunu nevroz psixologiyasının araşdırmasından artıq bilməsəydik, zarafatda belə bir güman yaranmalı idi ki, qəribə şüursuz işlənmə uşaq tipli düşüncə işindən başqa bir şey deyil. Sadəcə, yetkinin şüursuzunda qalmış xüsusiyyətləri ilə bu uşaq düşüncəsini uşaqda tutmaq o qədər də asan deyil, çünki o, çox vaxt, belə desək, in statu nascendi düzəldilir. Lakin bir sıra hallarda mümkün olur və onda hər dəfə «uşaq axmaqlığına» gülürük. Belə şüursuzun hər cür üzə çıxarılması bizə ümumiyyətlə «komik» təsir edir.

Bu şüursuz düşüncə proseslərinin xarakterlərini bəzi psixi pozuntularda xəstələrin söylədiklərində tutmaq daha asandır. Çox ehtimaldır ki, qoca Griesingerin güman etdiyi kimi, biz ruhi xəstələrin delirium hallarını anlamağa və onları məlumat kimi qiymətləndirməyə qadir olardıq, əgər onlara şüurlu düşüncənin tələblərini qoymasaydıq, əksinə yozum sənətimizlə onlara məsələn yuxulara yanaşdığımız kimi yanaşsaydıq.¹ Yuxu üçün də biz vaxtilə «ruh həyatının embrional mövqeyə qayıtması» fikrini qüvvəyə mindirmişdik.

1) Psixoanalitik müalicədə olan nevrotik xəstələrimin çoxu adətən gülüşlə təsdiq edirlər ki, örtülü şüursuzu onların şüurlu qavrayışına sədaqətlə göstərmək alınıb; hətta açılanın məzmunu buna heç də əsas vermədiyi halda da gülürlər. Bunun şərti isə odur ki, həkim onu təxmin edib onlara göstərəndə onlar bu şüursuza onu qavramağa kifayət qədər yaxınlaşmış olsunlar.

Yuxu ilə zarafatın analogiyasının əhəmiyyətini sıxlaşdırma prosesləri üzərində o qədər ətraflı müzakirə etdik ki, bundan sonra daha qısa ifadə edə bilərik. Bilirik ki, yuxu işində yerdəyişmələr şüurlu düşüncənin senzurasının təsirinə işarə edir və buna görə də zarafat texnikaları arasında yerdəyişməyə rast gələndə güman etməyə meylli olacağıq ki, zarafatın yaranmasında da ləngidici qüvvə rol oynayır. Biz artıq bilirik ki, bu, ümumiyyətlə belədir; zarafatın mənasızlıqdan köhnə həzzi və ya köhnə söz həzzini qazanmaq səyi normal əhval-ruhiyyədə tənqidi ağlın etirazında ləngimə ilə qarşılaşır ki, o, hər ayrıca halda aşılmalıdır. Lakin zarafat işinin bu vəzifəni həll etmə tərzində zarafat ilə yuxu arasında kəskin fərq özünü göstərir. Yuxu işində bu vəzifənin həlli müntəzəm olaraq yerdəyişmələrlə olur: senzuradan keçid tapmaq üçün etiraz doğuranlardan kifayət qədər uzaq olan, lakin yenə də onların törəməsi olan və onların psixi yüklənməsini tam keçirmə ilə öz üzərinə götürmüş təsəvvürlərin seçilməsi ilə. Buna görə yerdəyişmələr heç bir yuxuda çatışmır və qat-qat əhatəlidir; təkcə fikir gedişindən yayınmalar yox, dolayı təsvirin bütün növləri də yerdəyişmələrə aid edilməlidir, xüsusilə mühüm, lakin yersiz elementin laqeyd, lakin senzuraya zərərsiz görünən başqası ilə əvəz edilməsi ki, o, sanki ən uzaq eyham kimi birincinin yanında durur — simvolika, bənzətmə, xırdalıq vasitəsilə əvəzetmə. İnkar etmək olmaz ki, bu dolayı təsvirin bəzi hissələri artıq yuxunun şüuröncəsi düşüncələrində yaranır, məsələn, simvolik və bənzətmə ilə təsvir, çünki əks halda fikir ümumiyyətlə şüuröncəsi ifadə pilləsinə çata bilməzdi. Bu cür dolayı təsvirlər və əsl məna ilə münasibəti asan tapılan eyhamlar bizim şüurlu düşüncəmizdə də yol verilən və çox işlənən ifadə vasitələridir. Yuxu işi isə bu dolayı təsvir vasitələrinin tətbiqini sərhədsizlik həddinə çatdırır. Senzuranın təzyiqi altında hər cür əlaqə eyhamla əvəzetmə üçün kifayət qədər yaxşı sayılır, bir elementdən istənilən digərinə yerdəyişməyə icazə verilir. Xüsusilə gözə çarpan və yuxu işi üçün səciyyəvi olan daxili assosiasiyaların (oxşarlıq, səbəb əlaqəsi və s.) sözdə xarici assosiasiyalarla (eyni zamanlılıq, məkanda bitişiklik, səs uyğunluğu) əvəz edilməsidir.

1) Bu zaman unutmamalıyıq ki, psixozda da hələ təsirli olan senzura nəticəsində yaranan təhrifi nəzərə almaq lazımdır.

2) Yuxuların yozumu.

Bütün bu yerdəyişmə vasitələri zarafat texnikaları kimi də rast gəlinir, lakin rast gələndə çox vaxt şüurlu düşüncədə onların işlədilməsinə çəkilmiş sərhədləri gözləyir və ümumiyyətlə çatışmaya da bilər, baxmayaraq ki, zarafat da müntəzəm olaraq ləngimə vəzifəsini yerinə yetirməlidir. Zarafat işində yerdəyişmələrin bu geri çəkilməsini o zaman anlayırıq ki, xatırlayırıq: zarafatın ixtiyarında ümumiyyətlə ləngiməyə qarşı durmaq üçün başqa texnika var, hətta biz onun üçün məhz bu texnikadan daha səciyyəvi heç nə tapmamışıq. Zarafat yuxu kimi kompromislər yaratmır, ləngimədən yayınmır, əksinə, söz və ya mənasızlıqla oyunu dəyişməz saxlamaqda israr edir, lakin elə hallar seçməklə kifayətlənir ki, sözlərin çoxmənalılığı və fikir münasibətlərinin rəngarəngliyi sayəsində bu oyun və ya mənasızlıq eyni zamanda yol verilən (oyun-zarafat) və ya mənalı (zarafat) görünə bilsin. Zarafatı bütün digər psixi törəmələrdən heç nə bundan yaxşı ayırmır ki, bu onun ikitərəfliliyi və ikidilliliyidir və heç olmasa bu tərəfdən müəlliflər «mənasızlıqda məna»nı vurğulamaqla zarafatın dərkinə ən çox yaxınlaşıblar.

Zarafata xas olan bu texnikanın öz ləngimələrini aşmaqda istisnasız hakimliyi şəraitində onun ayrı-ayrı hallarda yenə də yerdəyişmə texnikasından istifadə etməsini artıq saymaq olar; lakin bir tərəfdən bu texnikanın bəzi növləri zarafat üçün məqsəd və həzz mənbəyi kimi dəyərli qalır, məsələn, əsl yerdəyişmə (fikrin yayındırılması) ki, o, mənasızlığın təbiətini bölüşür; digər tərəfdən unutmaq olmaz ki, zarafatın ən yüksək pilləsi — tendensiyalı zarafat — tez-tez iki cür ləngiməni aşmalı olur: özünə və onun tendensiyasına qarşı duranları (səh. 110) və eyhamlarla yerdəyişmələr ona sonuncu vəzifəni mümkün etməyə yararlıdır.

Yuxu işində dolayı təsvirin, yerdəyişmələrin və xüsusilə eyhamların bol və cilovsuz işlədilməsinin bir nəticəsi var ki, mən onu öz əhəmiyyətinə görə deyil, mənim üçün zarafat problemi ilə məşğul olmağın subyektiv səbəbi olduğuna görə xatırladıram. Biləməyənə və ya vərdiş etməyənə yuxu təhlili danışanda — onda yuxu işinin işlətdiyi eyham və yerdəyişmələrin, oyaq düşüncə üçün sıxıcı olan qəribə yolları göstərilir — oxucu ona xoşagəlməz bir təəssürat altına düşür, bu yozumları «zarafatlı» adlandırır, lakin onlarda açıq-aşkar uğurlu zarafatlar yox, məcburi və nədənsə zarafat qaydalarına zidd gələn şeylər görür. Bu təəssüratı izah etmək asandır: o, yuxu işinin zarafatla eyni vasitələrlə işləməsindən, lakin onları tətbiq edəndə zarafatın gözlədiyi sərhədləri aşmasından irəli gəlir. Biz tezliklə də eşidəcəyik ki, zarafat üçüncü şəxsin rolu səbəbindən yuxuya toxunmayan müəyyən bir şərtə bağlıdır.

Zarafat və yuxuya ortaq texnikalardan əksi ilə təsvir və mənasızlıqdan istifadə müəyyən maraq doğurur. Birincisi zarafatın güclü təsir edən vasitələrindəndir, buna biz, başqaları ilə yanaşı, «üstələmə zarafatı» nümunələrində (səh. 77) də əmin olmuşuq. Əksi ilə təsvir, yeri gəlmişkən, başqa zarafat texnikalarının əksəriyyəti kimi şüurlu diqqətdən yayına bilmədi; zarafat işinin mexanizmini özündə mümkün qədər qəsdən işə salmağa çalışan adam — vərdişli zarafatçı — tezliklə aşkar edir ki, iddiaya ən asan zarafatla onun əksini saxlamaqla və «ağla gələn fikrin» bu əksə qarşı qorxulan etirazı yenidən yozmaqla aradan qaldırmasına imkan verməklə cavab vermək olar. Bəlkə də əksi ilə təsvir bu üstünlüyü bununla borcludur ki, o, fikrin başqa bir həzz gətirən ifadə tərzinin özəyini təşkil edir və onun anlaşılması üçün şüursuzu yormağa ehtiyacımız yoxdur. Mən ironiyanı nəzərdə tuturam ki, o, zarafata çox yaxınlaşır və komikliyin alt növlərinə aid edilir. Onun mahiyyəti başqasına bildirmək niyyətində olduğunun əksini söyləməkdən, lakin başqasına ziddiyyəti bununla əsirgəməkdən ibarətdir ki, ahəngdə, müşayiət edən jestlərdə, kiçik üslub əlamətlərində — söhbət yazılı təqdimatdan gedirsə — başa salırsan ki, özün də öz sözünün əksini nəzərdə tutursan. İroniya yalnız başqasının əksini eşitməyə hazırlaşdığı yerdə tətbiq oluna bilər, belə ki, onun ziddiyyətə meyli qaçılmaz olsun. Bu şərtliliyə görə ironiya anlaşılmamaq təhlükəsinə xüsusilə asan məruz qalır. O, onu tətbiq edən şəxsə o üstünlüyü gətirir ki, məsələn, təhqirlərdə birbaşa deyimlərin çətinliklərini asan dolanır; dinləyicidə komik həzz yaradır, yəqin ki, onu dərhal artıq olduğu tanınan ziddiyyət sərfinə sövq etməklə. Zarafatın ona yaxın komiklik növü ilə belə müqayisəsi bizi güman etməkdə möhkəmləndirə bilər ki, şüursuza münasibət zarafata məxsus cəhətdir və bəlkə onu komiklikdən də ayırır.

Yuxu işində əksi ilə təsvirə zarafatdakından hələ qat-qat böyük rol düşür. Yuxu təkcə iki əksliyi eyni qarışıq törəmə ilə göstərməyi sevmir; yuxu düşüncələrindən bir şeyi də çox vaxt öz əksinə çevirir ki, bundan yozum işinə böyük çətinlik yaranır. «Əvvəlcə əksinə qabil heç bir elementin yuxu düşüncələrində müsbət, yoxsa mənfi şəkildə olduğu bilinmir.»²

Vurğulamalıyam ki, bu fakt hələ qətiyyən anlaşılmayıb. O, şüursuz düşüncənin mühüm bir xarakterinə işarə edir kimi görünür ki, ona, hər cür ehtimala görə, «mühakimə» ilə müqayisə oluna bilən proses xas deyil. Mühakimə yolu ilə rədd etmənin yerinə şüursuzda «sıxışdırma» tapılır. Sıxışdırmanı müdafiə refleksi ilə məhkum etmə arasında aralıq pillə kimi doğru təsvir etmək olar.

1) Komikliyin «quruluq» (Trockenheit) adlandırılan xarakteri də ifadənin və müşayiət edən jestlərin (ən geniş mənada) ayrılmasına əsaslanır.

2) «Yuxuların yozumu» (Toplu əsərlər, c. II/III).

3) Əksliklər münasibətinin şüursuzda bu son dərəcə qəribə və hələ də kifayət qədər dərk olunmamış davranışı nevrotiklərdə və ruhi xəstələrdə «negativizm»in anlaşılması üçün, yəqin ki, dəyərsiz deyil. (Bu barədə son iki işə bax: Bleuler, «Über die negative Suggestibilität», Psych.-Neurol. Wochenschrift, 1904, və Otto Groß, «Zur Differentialdiagnostik negativistischer Phänomene», eyni yerdə; həmçinin «Urworte»nin əks mənası (Gegensinn der Urworte) haqqında mənim referatım [Toplu əsərlər, c. VII].)

Yuxuda tez-tez rast gəlinən və ona bu qədər haqsız nifrət qazandıran mənasızlıq, absurdluq heç vaxt təsəvvür elementlərinin təsadüfi qarışdırılmasından yaranmayıb; hər dəfə onun yuxu işi tərəfindən qəsdən buraxıldığı və yuxu düşüncələri daxilindəki acı tənqid və hörmətsiz etirazın təsviri üçün təyin edildiyi sübut edilə bilər. Yuxu məzmununun absurdluğu deməli yuxu düşüncələrindəki «Bu mənasızlıqdır» hökmünü əvəz edir. Mən «Yuxuların yozumu»nda bu sübuta böyük vurğu qoymuşam, çünki yuxunun ümumiyyətlə psixi hadisə olmadığı səhvini — ki, o, şüursuzun dərkinə gedən yolu bağlayır — bu yolla ən təsirli mübarizə aparmağı nəzərdə tutmuşdum. İndi biz öyrəndik (müəyyən tendensiyalı zarafatların həlli zamanı, səh. 59) ki, zarafatda mənasızlıq eyni təsvir məqsədlərinə xidmət etdirilir. Həm də bilirik ki, zarafatın mənasız fasadı dinləyicidə psixi sərfi artırmaq və beləliklə, gülüşlə boşalmaya azad olan miqdarı yüksəltmək üçün xüsusilə yararlıdır. Bundan başqa, unutmamalıyıq ki, zarafatda mənasızlıq öz-özlüyündə məqsəddir, çünki mənasızlıqdan köhnə həzzi yenidən qazanmaq niyyəti zarafat işinin motivlərinə aiddir. Mənasızlığı yenidən qazanmaq və ondan həzz çıxarmaq üçün başqa yollar da var; karikatura, şişirtmə, parodiya və travesti eyni vasitələrdən istifadə edir və beləliklə «komik mənasızlıq» yaradır. Bu ifadə formalarını zarafatda tətbiq etdiyimizə bənzər təhlilə tabe etsək, görəcəyik ki, onların heç birində şüursuz prosesləri bizim mənada izah üçün cəlb etməyə əsas yoxdur. İndi biz həm də anlayırıq ki, «zarafatlı» xarakter nə üçün karikaturaya, şişirtməyə, parodiyaya əlavə kimi gələ bilər; bunu «psixi səhnənin» (psychischer Schauplatz) fərqi mümkün edir.¹ Fikrimcə, zarafat işinin şüursuz sistemə yerləşdirilməsi bizim üçün bütöv bir parça daha dəyərli olub, çünki o, zarafatın bağlı olduğu texnikaların başqa tərəfdən onun müstəsna mülkü olmaması faktının anlaşılmasını açıb. Bu texnikaların ilkin araşdırmamız zamanı növbəti məqama təxirə salmalı olduğumuz bəzi şübhələr indi rahat həllini tapır. Bununla da, zarafatın şüursuza danılmaz mövcud münasibətinin yalnız tendensiyalı zarafatın müəyyən kateqoriyaları üçün doğru olduğunu, halbuki biz onu zarafatın bütün növlərinə və inkişaf pillələrinə şamil etməyə hazır olduğumuzu deməyə can atan bir şübhə bizim qiymətləndirməmizə daha çox layiqdir. Biz bu etirazın yoxlanmasından yayına bilmərik.

1) G. Th. Fechnerin mənim baxışım üçün əhəmiyyətli olmuş ifadəsi.

Zarafatın şüursuzda yaranmasının şübhəsiz halı o zaman qəbul edilməlidir ki, söhbət şüursuz və ya şüursuzla gücləndirilmiş tendensiyaların xidmətindəki zarafatlardan gedir, yəni əksər «sinik» zarafatlarda. Onda şüursuz tendensiya şüuröncəsi fikri özünə doğru, şüursuza endirir ki, orada onu yenidən formalaşdırsın — nevroz psixologiyasının öyrənilməsi bu proses üçün çoxlu analogiya tanıdıb. Digər növ tendensiyalı zarafatlarda, zərərsiz zarafatda və oyun-zarafatda isə bu aşağı çəkən qüvvə düşmüş kimi görünür, beləliklə, zarafatın şüursuza münasibəti sual altındadır.

İndi isə özlüyündə dəyərsiz olmayan, düşüncə prosesləri əlaqəsində üzə çıxan bir fikrin zarafatlı ifadəsi halına baxaq. Bu fikri zarafata çevirmək üçün, aydındır ki, mümkün ifadə formaları arasında seçim lazımdır ki, məhz söz həzzi qazancını gətirən forma tapılsın. Özümüzü müşahidədən bilirik ki, bu seçimi şüurlu diqqət etmir; lakin şüuröncəsi fikrin yüklənməsi şüursuza endirildikdə bu, şübhəsiz ona fayda verəcək, çünki şüursuzda sözdən çıxan əlaqə yolları, yuxu işindən öyrəndiyimiz kimi, əşya əlaqələri ilə eyni cür işlənir. Şüursuz yüklənmə ifadənin seçilməsi üçün qat-qat əlverişli şərait verir. Yeri gəlmişkən, asanlıqla güman edə bilərik ki, söz həzzi qazancını daşıyan ifadə imkanı şüuröncəsi fikrin hələ tərəddüdlü ifadəsinə birinci halda şüursuz tendensiyanın təsir etdiyi kimi aşağı çəkici təsir göstərir. Oyun-zarafatın daha sadə halı üçün təsəvvür edə bilərik ki, söz həzzi qazancına çatmaq niyyəti — həmişə pusquda duran — şüuröncəsində məhz verilmiş əlverişli məqamı ələ keçirir ki, tanış sxemə uyğun olaraq yenə də yüklənmə prosesini şüursuza çəksin.

Arzu edərdim ki, zarafat barədə baxışımın bu bir həlledici nöqtəsini bir tərəfdən daha aydın izah etmək, digər tərəfdən məcburedici arqumentlərlə gücləndirmək mümkün olsun. Lakin burada, əslində, ikiqat deyil, bir və eyni uğursuzluqdan söhbət gedir. Daha aydın təqdimat verə bilmirəm, çünki baxışım üçün başqa sübutlarım yoxdur. O, mənə texnikanın öyrənilməsindən və yuxu işi ilə müqayisədən çıxıb, özü də yalnız bu bir tərəfdən; onda görə bilərəm ki, o, zarafatın xüsusiyyətlərinə bütövlükdə mükəmməl uyğundur. Bu baxış indi çıxarılmış baxışdır; belə çıxarışla tanış sahəyə deyil, daha çox yad, düşüncə üçün yeni sahəyə çatanda çıxarışa «hipoteza» deyilir və hipotezanın çıxarıldığı materiala münasibəti haqlı olaraq «sübut» sayılmır. O, yalnız o halda «sübut olunmuş» sayılır ki, ona başqa yolla da çatmaq, onu başqa əlaqələrin də düyün nöqtəsi kimi göstərmək mümkün olsun. Lakin şüursuz proseslər barədə yenicə başlayan biliyimizlə belə sübut ələ keçmir.

Hələ heç vaxt ayaq basılmamış zəmində dayandığımızı dərk edərək biz müşahidə nöqtəmizdən bilinməzə doğru tək, dar və yırğalanan taxta uzatmaqla kifayətlənirik.

Biz bu əsas üzərində çox şey qurmayacağıq. Zarafatın müxtəlif pillələrini onlar üçün əlverişli ruhi tendensiyalarla əlaqələndirsək, təxminən belə deyə bilərik: Oyun-zarafat şən əhval-ruhiyyədən doğur ki, ona ruhi yüklənmələrin azalmasına meyl xasdır. O, artıq zarafatın bütün səciyyəvi texnikalarından istifadə edir və həm həzz qazanma tələblərinə, həm ağıllı tənqidin tələblərinə cavab verən belə söz materialı və ya fikir bağlantısı seçməklə onun əsas şərtini artıq yerinə yetirir. Belə nəticə çıxaracağıq ki, fikir yüklənməsinin şüursuz pilləyə enməsi, şən əhval-ruhiyyə ilə asanlaşdırılaraq, artıq oyun-zarafatda baş verir. Zərərsiz, lakin qiymətli fikrin ifadəsi ilə bağlı zarafat üçün əhval-ruhiyyədən gələn bu dəstək düşür; burada biz xüsusi şəxsi yararlılığı qəbul etməliyik ki, o, şüuröncəsi yüklənmənin asanlıqla buraxılıb bir anlığa şüursuzla əvəz edilməsində özünü göstərir. Zarafatın ilkin həzz qazancını yeniləmək üçün həmişə pusquda duran tendensiya burada fikrin hələ tərəddüdlü şüuröncəsi ifadəsinə aşağı çəkici təsir göstərir. Şən əhval-ruhiyyədə insanların əksəriyyəti oyun-zarafat istehsal edə bilir; zarafat yararlılığı yalnız az adamda əhval-ruhiyyədən asılı olmayaraq mövcuddur. Nəhayət, zarafat işinə ən güclü təkan şüursuza qədər uzanan güclü tendensiyaların mövcudluğudur ki, onlar zarafat istehsalına xüsusi yararlılıq təşkil edir və bizə izah edə bilər ki, zarafatın subyektiv şərtləri nə üçün nevrotik şəxslərdə bu qədər tez-tez yerinə yetir. Güclü tendensiyaların təsiri altında başqa halda yararsız olan da zarafatçıl ola bilər.

Zarafat işinin birinci şəxsdə, hipotetik qalsa da, aydınlaşdırılmasına dair bu son töhfə ilə zarafata marağımız, qəti desək, başa çatır. Bizə hələ yalnız zarafatın daha yaxşı tanınan yuxu ilə qısa müqayisəsi qalır ki, ona belə bir gözlənti əvvəlcədən göndərəcəyik: bu qədər müxtəlif iki ruhi nailiyyət artıq qiymətləndirilmiş bir uyğunluqdan başqa yalnız fərqlər göstərə bilər. Ən mühüm fərq onların sosial davranışındadır. Yuxu tamamilə asosial ruhi məhsuldur; onun başqasına bildirəcək heç nəyi yoxdur; bir şəxsin daxilində onda mübarizə aparan ruhi qüvvələrin kompromisi kimi yaranıb, o, həmin şəxsin özünə də anlaşılmaz qalır və buna görə başqası üçün tamamilə maraqsızdır. O, təkcə anlaşıqlılığa dəyər verməməli deyil, hətta anlaşılmaqdan çəkinməlidir, çünki əks halda dağıdılardı; o, yalnız örtük altında mövcud ola bilər. Buna görə də o, şüursuz düşüncə proseslərinə hakim olan mexanizmdən artıq düzəldilə bilməyən təhrifə qədər maneəsiz istifadə edə bilər. Zarafat isə əksinə, həzz qazanmağa yönəlmiş bütün ruhi nailiyyətlərin ən sosialıdır. O, çox vaxt üç şəxs tələb edir və öz tamamlanmasını başqasının onun oyatdığı psixi prosesdə iştirakından istəyir. Buna görə o, anlaşıqlılıq şərtinə bağlanmalıdır, şüursuzda mümkün olan təhrifdən — sıxlaşdırma və yerdəyişmə vasitəsilə — yalnız üçüncü şəxsin anlaması ilə düzəldilə bilən həddə qədər istifadə edə bilər. Başqa cəhətdən, ikisi — zarafat və yuxu — ruh həyatının tamamilə müxtəlif sahələrində yetişib və psixoloji sistemin bir-birindən uzaq yerlərində yerləşdirilməlidir. Yuxu hələ də arzudur, tanınmaz hala salınsa da; zarafat isə inkişaf etmiş oyundur. Yuxu bütün praktik boşluğuna baxmayaraq həyatın böyük maraqlarına münasibətini saxlayır; o, ehtiyacları halüsinasiyanın reqressiv dolamac yolu ilə doldurmağa çalışır və öz icazəsini yalnız gecə vəziyyəti zamanı oyanan yatmaq ehtiyacına borcludur. Zarafat isə kiçik həzz qazancını ruhi aparatımızın sırf ehtiyacsız fəaliyyətindən çıxarmağa, sonra isə onun fəaliyyəti zamanı belə qazancı əlavə qazanc kimi əldə etməyə çalışır və beləliklə ikincili olaraq xarici dünyaya yönəlmiş, əhəmiyyətsiz olmayan funksiyalara çatır. Yuxu əsasən xoşagəlməzlikdən qənaətə, zarafat həzz əldə etməyə xidmət edir; bu iki məqsəddə isə bütün ruhi fəaliyyətlərimiz üst-üstə düşür.

7 / 7

VII. Zarafat və komizmin növləri

Biz komiklik problemlərinə qeyri-adi yolla yaxınlaşdıq. Bizə elə gəldi ki, əks halda komikliyin alt növü sayılan zarafat birbaşa işlənməyə kifayət qədər özəllik təklif edir və beləliklə, onun daha əhatəli komiklik kateqoriyası ilə münasibətindən mümkün olduqca yan keçdik — yol boyu komiklik üçün yararlı bəzi göstərişləri götürməyi də unutmadan. Çətinliksiz tapdıq ki, komiklik sosial cəhətdən zarafatdan fərqli davranır. O, yalnız iki şəxslə kifayətlənə bilər: komikliyi tapan birinci və komikliyin onda tapıldığı ikinci. Komikliyin bildirildiyi üçüncü şəxs komik prosesi gücləndirir, lakin ona heç nə əlavə etmir. Zarafatda isə bu üçüncü şəxs həzz gətirən prosesin tamamlanması üçün əvəzsizdir; əksinə, söhbət tendensiyalı, aqressiv zarafatdan getmədikdə ikinci şəxs düşə bilər. Zarafat düzəldilir, komiklik tapılır, özü də hər şeydən əvvəl şəxslərdə, sonra daha geniş keçirmə ilə obyektlərdə, vəziyyətlərdə və s.-də. Zarafat barədə bilirik ki, artırılacaq həzzin mənbələrini yad şəxslər yox, öz düşüncə prosesləri özündə daşıyır. Bundan əlavə, eşitmişik ki, zarafat zaman-zaman əlçatmaz olmuş komiklik mənbələrini yenidən açmağı bacarır və komik olan çox vaxt zarafata fasad kimi xidmət edir və ona başqa halda məlum texnika ilə yaradılası ilkin həzzi əvəz edir (səh. 171). Bütün bunlar zarafatla komiklik arasında çox sadə münasibətlərə işarə etmir. Digər tərəfdən, komiklik problemləri o qədər mürəkkəb çıxıb, filosofların indiyədək bütün həll cəhdlərinə o qədər uğurla müqavimət göstərib ki, zarafat tərəfdən onlara yaxınlaşanda sanki birdən-birə onlara yiyələnəcəyimiz gözləntisini saxlaya bilmərik. Həm də zarafatın araşdırılması üçün özümüzlə başqalarına hələ xidmət etməmiş bir alət — yuxu işinin biliyini — gətirmişdik; komikliyin dərki üçün bizim ixtiyarımızda belə üstünlük yoxdur və buna görə komikliyin mahiyyətindən, zarafatın komikliyə aid olduğu və onun bəzi cizgilərini dəyişməz və ya dəyişdirilmiş halda öz mahiyyətində daşıdığı qədər, zarafatda bizə artıq göstərilənlərdən başqa heç nə tanımayacağımızı gözləməliyik. Komikliyin zarafata ən yaxın növü naivlikdir. Naivlik komiklik kimi ümumiyyətlə tapılır, zarafat kimi düzəldilmir; naivlik ümumiyyətlə düzəldilə bilməz, sırf komiklikdə isə komik etmək, komikliyi doğurmaq da nəzərə gəlir. Naivlik ikinci şəxsin komiklikdəki və ya zarafatdakı yerində duran başqa şəxslərin sözlərində və hərəkətlərində bizim iştirakımız olmadan alınmalıdır. Naivlik o zaman yaranır ki, kimsə ləngimənin üstündən tam keçir, çünki onda belə ləngimə yoxdur, yəni onu asanlıqla aşır kimi görünür. Naivliyin təsiri üçün şərt odur ki, bizə bəlli olsun: onda bu ləngimə yoxdur, əks halda ona naiv deyil, həyasız deyirik, ona gülmürük, ona qəzəblənirik. Naivliyin təsiri qarşısıalınmazdır və anlaşılması sadə görünür. Bizim vərdişlə etdiyimiz ləngimə sərfi naiv nitqi dinləməklə qəfildən işlədilməz olur və gülüşlə boşaldılır; bu zaman diqqətin yayındırılması lazım deyil, yəqin ki, ona görə ki, ləngimənin ləğvi oyadılmış əməliyyatın vasitəçiliyi ilə deyil, birbaşa baş verir. Biz bu zaman zarafatın üçüncü şəxsinə bənzər davranırıq ki, ona ləngimə qənaəti öz zəhməti olmadan hədiyyə olunur.

Oyundan zarafata inkişafı izləyərkən ləngimələrin genezisinə dair qazandığımız idrakdan sonra bizi təəccübləndirməyəcək ki, naivlik ən çox uşaqda, daha geniş keçirmə ilə intellektual hazırlığına görə uşaq kimi qəbul edə biləcəyimiz təhsilsiz yetkində tapılır. Zarafatla müqayisə üçün naiv nitq, təbii ki, naiv hərəkətlərdən daha münasibdir, çünki zarafatın adi təzahür formaları hərəkət yox, nitqdir. Səciyyəvidir ki, uşaq kimi naiv nitqi məcburiyyətsiz «naiv zarafat» da adlandırmaq olar. Zarafatla naivlik arasındakı üst-üstə düşməni və fərqin əsasını bir neçə nümunədə asanlıqla görə biləcəyik.

3½ yaşlı bir qız qardaşını xəbərdar edir: «Sən, bu yeməkdən çox yemə, yoxsa xəstələnəcəksən və Bubizin içməli olacaqsan.» «Bubizin?» — soruşur ana, — «bu nədir?» «Mən xəstə olanda, — özünü haqlı çıxarır uşaq, — mən də Medizin içməli olmuşdum.» Uşaq belə düşünür ki, həkimin yazdığı dərman Mädi (qızcığaz) üçün nəzərdə tutulanda «Mädi-zin» adlanır və buradan nəticə çıxarır ki, Bubi (oğlancıq) onu içməli olsa, «Bubi-zin» adlanacaq. Bu, səs uyğunluğu texnikası ilə işləyən söz zarafatı kimi düzəldilib və real zarafat kimi də baş verə bilərdi; onda biz ona yarı könülsüz təbəssüm bəxş edərdik. Naivliyin nümunəsi kimi isə bu bizə tamamilə əla görünür və bizi ucadan güldürür. Bəs burada zarafatla naiv arasında fərqi nə yaradır? Aydındır ki, söz və ya texnika deyil — onlar hər iki ehtimal üçün eynidir — hər ikisindən ilk baxışdan olduqca uzaqda yerləşən bir məqam. Söhbət yalnız ondan gedir ki, biz qəbul edirik ki, danışan zarafat niyyəti güdüb, yoxsa o — uşaq — düzəldilməmiş cəhaləti əsasında xoş niyyətlə ciddi nəticə çıxarmaq istəyib. Naivlik yalnız sonuncu haldır. Başqa şəxsin istehsal edən şəxsin psixi prosesinə belə özünü qoyması məsələsinə biz burada ilk dəfə diqqət çəkirik.

İkinci nümunənin araşdırılması bu baxışı təsdiqləyəcək. Bir bacı-qardaş cütü — 12 yaşlı qız və 10 yaşlı oğlan — öz bəstələdikləri teatr pyesini dayı və xalalardan ibarət tamaşaçılar qarşısında oynayırlar. Səhnə dəniz sahilindəki daxmanı təmsil edir. Birinci pərdədə iki şair-aktyor — yoxsul balıqçı və onun yaxşı arvadı — ağır zamanlardan və pis qazancdan şikayətlənirlər. Kişi başqa yerdə var-dövlət axtarmaq üçün qayığı ilə geniş dənizə çıxmağa qərar verir və ikisinin həssas vidasından sonra pərdə çəkilir. İkinci pərdə bir neçə il sonra cərəyan edir. Balıqçı böyük pul kisəsi ilə varlı adam kimi qayıdıb və daxmanın qarşısında gözləyən arvadına orada ona necə gözəl uğur gəldiyini danışır. Arvad qürurla onun sözünü kəsir: «Amma mən də bu arada tənbəllik etməmişəm» və onun baxışlarına daxmanı açır, onun döşəməsində uşaqlar kimi yatan on iki iri kukla görünür... Tamaşanın bu yerində aktyorlar tamaşaçıların fırtınavari gülüşü ilə kəsildilər, onlar bunu izah edə bilmirdilər. Onlar daha əvvəl özlərini ədəblə aparmış və diqqətlə dinləmiş əziz qohumlara çaşqın-çaşqın baxırdılar. Bu gülüşün izah olunduğu şərt tamaşaçıların fərziyyəsidir ki, gənc şairlər uşaqların yaranma şərtləri barədə hələ heç nə bilmirlər və buna görə də inana bilərlər ki, arvad kişinin uzun yoxluğunda doğulmuş nəsli ilə fəxr edər, kişi də onunla sevinə bilər. Şairlərin belə cəhalət əsasında yaratdığını isə mənasızlıq, absurd adlandırmaq olar.

Üçüncü nümunə bizə zarafatda tanıdığımız başqa bir texnikanı naivliyin xidmətində göstərəcək. Kiçik qız üçün «fransız qadın» qubernator kimi işə götürülür, lakin onun şəxsiyyəti qızın bəyənməsinə layiq olmur. Yeni götürülən çıxıb gedən kimi balaca öz tənqidini səsləndirir: «Bu da fransız qadın imiş! Bəlkə ona görə belə deyirlər ki, bir vaxt fransızla yatıb!» Əgər uşaq ikimənalılığın imkanı barədə bir təsəvvürə malik olsaydı, bu hətta dözülən zarafat ola bilərdi — ikibaşlılıqla ikimənalılıq, yaxud ikibaşlı eyham. Əslində o, yalnız tez-tez eşitdiyi saxtalığa dair zarafatlı iddianı özünə xoş gəlməyən yad qadına köçürmüşdü. («Bu da əsl qızıl imiş? Bəlkə bir vaxt qızılın yanında yatıb!») Uşağın bu bilməməsi anlayan dinləyicilərdə psixi prosesi o qədər köklü dəyişdirdiyi üçün onun sözü naiv olur. Bu şərtə görə yanlış başa düşülən naivlik də var; uşaqda artıq olmayan cəhalət güman edilə bilər və uşaqlar çox vaxt başqa halda onlara icazə verilməyəcək azadlıqdan istifadə etmək üçün özlərini naiv göstərirlər.

Bu nümunələrdə naivliyin zarafat və komiklik arasındakı mövqeyini izah etmək olar. Naivlik (nitqdə) mətn və məzmunca zarafatla üst-üstə düşür, söz sui-istifadəsi, mənasızlıq və ya ədəbsiz söz yaradır. Lakin zarafatda bizə bu qədər maraqlı və müəmmalı şey bəxş etmiş birinci, istehsal edən şəxsdəki psixi proses burada tamamilə düşür. Naiv şəxs ifadə vasitələrindən və düşüncə yollarından normal və sadə şəkildə istifadə etdiyini güman edir və yan niyyətdən xəbərsizdir; o, naivlik istehsalından heç bir həzz qazancı da çıxarmır. Naivliyin bütün xarakterləri yalnız dinləyən şəxsin qavrayışında durur ki, o, zarafatın üçüncü şəxsi ilə üst-üstə düşür. İstehsal edən şəxs naivliyi əziyyətsiz yaradır; zarafatda ağıllı tənqidin ləngidici təsirini iflic etməyə təyin olunmuş mürəkkəb texnika onda düşür, çünki bu ləngiməyə hələ malik deyil, beləliklə, mənasızlığı və ədəbsiz sözü bilavasitə və kompromissiz söyləyə bilir. Bu cəhətdən naivlik zarafatın sərhəd halıdır ki, zarafatın yaranması düsturunda bu senzuranın ölçüsünü sıfıra endirəndə üzə çıxır.

Əgər zarafatın təsirli olması üçün şərt iki şəxsin təxminən eyni ləngimələr və ya daxili müqavimətlər altında olması idisə, naivliyin şərti kimi tanımaq olar ki, bir şəxsin ləngimələri var, o birində isə yoxdur. Naivliyin qavranması ləngimələri olan şəxsdədir, naivliyin gətirdiyi həzz qazancı yalnız onda yaranır və biz bu həzzin ləngimənin aradan qaldırılmasından yarandığını təxmin etməyə yaxınıq. Zarafatın həzzi eyni mənşəli olduğundan — söz və mənasızlıq həzzindən özək və aradan qaldırma və yüngülləşmə həzzindən qabıq —, ləngiməyə bu oxşar münasibət naivliyin zarafatla daxili qohumluğunu əsaslandırır. Hər ikisində həzz daxili ləngimənin aradan qaldırılmasından doğur. Qəbul edən şəxsdəki psixi proses isə — naivlikdə bizim Mən müntəzəm olaraq onunla üst-üstə düşür, halbuki zarafatda özümüzü yaradıcının yerinə də qoya bilərik — naivlik halında yaradıcı şəxsdəki prosesin zarafatla müqayisədə sadələşdiyi qədər mürəkkəbdir. Qəbul edən şəxsə eşidilən naivlik bir tərəfdən zarafat kimi təsir etməlidir ki, buna məhz nümunələrimiz şəhadət verə bilər, çünki ona zarafatda olduğu kimi senzuranın aradan qaldırılması sırf dinləmə zəhməti ilə mümkün edilib. Lakin naivliyin yaratdığı həzzin yalnız bir hissəsi bu izaha imkan verir, hətta bu da naivliyin başqa hallarında, məsələn, naiv ədəbsiz sözləri dinləyəndə təhlükə altına düşərdi. Naiv ədəbsiz sözə, əgər başqa bir məqam bizi bu qəzəbdən əsirgəməsə və eyni zamanda naivliyə həzzin daha əhəmiyyətli payını verməsəydi, həqiqi ədəbsiz sözə qarşı qalxan eyni qəzəblə asanlıqla cavab vermək olardı.

Bu digər məqam bizə yuxarıda xatırlanan şərtlə verilir: naivliyi tanımaq üçün istehsal edən şəxsdə daxili ləngimənin olmaması bizə məlum olmalıdır. Yalnız bu təmin ediləndə qəzəblənmək əvəzinə gülürük. Yəni istehsal edən şəxsin psixi vəziyyətini nəzərə alırıq, özümüzü onun yerinə qoyuruq, onu özümüzünkü ilə müqayisə edərək anlamağa çalışırıq. Belə özünü yerinə qoymadan və müqayisədən sərfə qənaət alınır ki, onu gülüşlə boşaldırıq.

Sadə təqdimata üstünlük vermək olar: şəxs heç bir ləngiməni aşmağa məcbur olmadığı üçün bizim qəzəbimiz artıq olur; gülüş deməli əsirgənmiş qəzəb hesabına baş verir. Ümumiyyətlə yanıldıcı olan bu baxışı uzaqlaşdırmaq üçün yuxarıdakı təqdimatda birləşdirdiyim iki halı daha kəskin ayırmaq istəyirəm. Qarşımıza çıxan naivlik ya nümunələrimizdəki kimi zarafatın təbiətində, ya da ədəbsiz sözün, ümumiyyətlə təhqiramiz olanın təbiətində ola bilər ki, bu, xüsusilə nitq kimi deyil, hərəkət kimi təzahür edəndə doğru olacaq. Bu sonuncu hal doğrudan yanıldıcıdır; onun üçün həzzin əsirgənmiş və dəyişdirilmiş qəzəbdən yarandığını güman etmək olar. Lakin birinci hal aydınlaşdırıcıdır. Naiv nitq, məsələn, Bubizin haqqındakı, özlüyündə kiçik zarafat kimi təsir edə bilər və qəzəbə əsas verməyə bilər; bu, şübhəsiz daha nadir, lakin daha təmiz və qat-qat öyrədicidir. Uşağın «Medizin» sözündəki «Medi» hecasını ciddi və yan niyyət olmadan öz adı «Mädi» ilə eyni saydığını nəzərə aldıqca, eşidilənə həzz zarafat həzzi ilə heç bir əlaqəsi olmayan artım alır. İndi deyilənə iki nöqteyi-nəzərdən baxırıq: bir dəfə uşaqda olduğu kimi, sonra isə bizdə olacağı kimi, bu müqayisədə tapırıq ki, uşaq bir eyniliyi tapıb, bizdə mövcud olan bir sədd aşıb və sonra təxminən belə davam edir, sanki özümüzə deyirik: eşidilənləri anlamaq istəyirsənsə, bu səddin gözlənilməsi üçün sərfi əsirgəyə bilərsən. Belə müqayisədə azad olan sərf naivlikdən alınan həzzin mənbəyidir və gülüşlə boşaldılır; o, məhz başqa halda qəzəbə çevirəcəyimiz sərfdir, əgər istehsal edən şəxsin anlayışı və burada deyilənin təbiəti belə bir şeyi istisna etməsəydi. Naiv zarafat halını naiv ədəbsizliyin digər halı üçün nümunəvi götürsək, görürük ki, burada da ləngiməyə qənaət birbaşa müqayisədən çıxa bilər, başlayan və sonra boğulan qəzəbi qəbul etməyə ehtiyacımız yoxdur, sonuncu isə yalnız azad olmuş sərfin başqa işlədilməsinə uyğun gəlir ki, zarafatda buna qarşı mürəkkəb qoruyucu tədbirlər tələb olunurdu.

Bu müqayisə, istehsal edən şəxsin psixi prosesinə özünü yerinə qoyarkən sərfə qənaət naivlik üçün yalnız o halda əhəmiyyət iddia edə bilər ki, o, yalnız ona məxsus olmasın. Doğrudan da, bizdə belə güman yaranır ki, zarafata tamamilə yad olan bu mexanizm komikliyin psixi prosesinin bir parçası, bəlkə də əsas parçasıdır. Bu tərəfdən — bu, şübhəsiz naivliyin ən mühüm tərəfidir — naivlik beləliklə komikliyin bir növü kimi görünür. Naiv nitq nümunələrimizdə zarafat həzzinə əlavə olunan şey «komik» həzzdir. Bu həzz haqqında biz ümumiyyətlə güman etməyə meylli olardıq ki, o, başqasının təzahürlərini özümüzünkülərlə müqayisədə qənaət edilmiş sərfdən doğur. Lakin burada geniş əhatəli baxışlar qarşısında dayandığımız üçün hələlik naivliyin qiymətləndirilməsini bitirək. Naivlik komikliyin bir növü olardı, çünki onun həzzi başqasını anlamağa çalışarkən yaranan sərf fərqindən doğur və o, zarafata onunla yaxınlaşır ki, müqayisədə qənaət edilən sərf ləngimə sərfi olmalıdır.¹

Son vaxtlar gəldiyimiz anlayışlarla komikliyin psixologiyasında çoxdan adı çəkilənlər arasında bir neçə uyğunluq və fərqi tez müəyyənləşdirək. Özünü yerinə qoymaq, anlamaq istəmək, aydındır ki, Jean Pauldan bəri komikliyin təhlilində rol oynayan «komik borclanma»dan (komisches Leihen) başqa bir şey deyil; başqasındakı psixi prosesin özünkü ilə «müqayisəsi» zarafatda onunla heç nə edə bilmədiyimizdən sonra burada nəhayət yer tapdığımız «psixoloji kontrasta» uyğun gəlir. Komik həzzin izahında isə, həzzin diqqətin ziddiyyətli təsəvvürlər arasında o yan-bu yana yırğalanmasından yarandığı iddia olunan bir çox müəllifdən ayrılırıq. Biz belə həzz mexanizmini başa düşməzdik; qeyd edirik ki, kontrastların müqayisəsində sərf fərqi üzə çıxır ki, o, başqa işlədilmə tapmasa boşalmağa qabil olur və beləliklə həzz mənbəyinə çevrilir.¹

1) Mən burada hər yerdə naivliyi naiv-komik ilə eyniləşdirmişəm ki, bu, şübhəsiz ümumiyyətlə yol verilən deyil. Lakin naivliyin xarakterlərini «naiv zarafat» və «naiv ədəbsiz söz» üzərində öyrənmək niyyətlərimiz üçün kifayətdir. Daha geniş girişmə buradan komikliyin mahiyyətini araşdırmaq niyyətini şərt qoyardı.

Komikliyin öz problemi ilə biz yalnız qorxa-qorxa yaxınlaşırıq. Nəhəng bir sıra seçkin mütəfəkkirin işləri hərtərəfli qənaətbəxş aydınlıq verməyəndən sonra bizim səylərimizin onun həllinə qəti bir şey qatacağını gözləmək həddindən artıq cəsarətli olardı. Biz doğrudan da zarafat üçün dəyərli olduğu özünü göstərmiş həmin nöqteyi-nəzərləri komiklik sahəsində müəyyən məsafəyə qədər izləməkdən başqa heç nə nəzərdə tutmuruq.

Komik əvvəlcə insanların sosial münasibətlərindən qəsdsiz tapıntı kimi üzə çıxır. O, şəxslərdə, daha doğrusu, onların hərəkətlərində, formalarında, əməllərində və xarakter cizgilərində tapılır — yəqin ki, əvvəlcə yalnız bədən, sonralar isə onların ruhi xüsusiyyətlərində, daha doğrusu, bunların təzahürlərində. Çox işlək bir şəxsləşdirmə növü ilə sonra heyvanlar və cansız obyektlər də komik olur. Bununla belə komik şəxslərdən ayrılma qabiliyyətinə malikdir, belə ki, şəxsin hansı şərtdə komik göründüyü tanınır. Beləliklə, vəziyyətin komikliyi yaranır və belə idrakla şəxsi istədiyin kimi komik etmək imkanı var: onu elə vəziyyətlərə qoymaq olar ki, onun əməllərinə komikliyin bu şərtləri yapışsın. Başqasını komik etməyin öz ixtiyarımızda olduğunu kəşf etmək gözlənilməz komik həzz qazancına yol açır və yüksək inkişaf etmiş texnikanın mənşəyini verir. Adam özünü də başqası kimi komik edə bilər. Komik etməyə xidmət edən vasitələr bunlardır: komik vəziyyətlərə salmaq, təqlid, geyindirmə, ifşa, karikatura, parodiya və travesti və s. Təbii ki, bu texnikalar düşmənçilikli və aqressiv tendensiyaların xidmətinə girə bilər. Şəxsi nifrətəlayiq etmək, ondan ləyaqət və nüfuz iddiasını almaq üçün komik etmək olar. Lakin belə niyyət müntəzəm olaraq komik etmənin əsasında dursa belə, bu, spontan komikliyin mənası olmaq məcburiyyətində deyil.

1) Bergson da (Le rire, 1904) (səh. 99) komik həzzin qıdıqlanan adamın gülüşü ilə analogiya yaratmaq səyindən açıq-aşkar təsirlənmiş belə bir törədilməsini yaxşı arqumentlərlə rədd edir. — Lippsdə komik həzzin izahı tamamilə başqa səviyyədə dayanır; onu komikliyi «gözlənilməz kiçik» kimi anlaması ilə əlaqəli təqdim etmək lazım olardı.

Komikliyin rast gəlinməsinə dair bu nizamsız icmaldan artıq görürük ki, ona çox geniş mənşə sahəsi tanınmalıdır və naivlikdə olduğu kimi, komiklikdə belə ixtisaslaşmış şərtlər gözləmək olmaz. Komiklik üçün keçərli şərtin izinə düşmək üçün çıxış halının seçilməsi ən mühümdür; biz hərəkətlərin komikliyini seçirik, çünki xatırlayırıq ki, ən ibtidai səhnə təqdimatı — pantomima — bizi güldürmək üçün bu vasitədən istifadə edir. Kloun hərəkətlərinə nə üçün güldüyümüz sualının cavabı belə olardı: çünki onlar bizə həddindən artıq və məqsədəuyğunsuz görünür. Biz həddindən artıq böyük sərfə gülürük. Şərti süni düzəldilmiş komikliyin kənarında, yəni onu qəsdsiz tapmaq mümkün olan yerdə axtaraq. Uşağın hərəkətləri bizə komik görünmür, baxmayaraq ki, uşaq çırpınır və hoppanır. Əksinə, uşaq yazmağı öyrənərkən çölə çıxarılmış dilini qələm sapının hərəkətlərinə uyğun hərəkət etdirəndə komik olur; biz bu yoldaş hərəkətlərdə eyni fəaliyyətdə özümüzə qənaət edəcəyimiz artıq hərəkət sərfini görürük. Eyni qaydada başqa yoldaş hərəkətlər, yaxud sadəcə həddindən artıq güclənmiş ifadə hərəkətləri yetkinlərdə də bizə komik görünür. Beləliklə, bu növ komikliyin tamamilə təmiz halları kegl atıcısının topu buraxandan sonra onun gedişini izlədiyi müddətdə, sanki hələ də sonradan onu tənzimləyə bilərmiş kimi etdiyi hərəkətlərdir; beləliklə, hissi hərəkətlərin normal ifadəsini şişirdən bütün qəribə üz cizgiləri komikdir, hətta Vitus rəqsi (xorea) ilə xəstə şəxslərdə olduğu kimi qeyri-iradi baş verəndə belə; beləliklə, müasir dirijorun ehtiraslı hərəkətləri onların zərurətini anlamayan hər qeyri-musiqili adama komik görünəcək. Bəli, hərəkətlərin bu komikliyindən bədən formalarının və üz cizgilərinin komikliyi ayrılır, çünki bunlar həddindən artıq irəli aparılmış və məqsədsiz hərəkətin nəticəsi kimi qavranılır. Geniş açılmış gözlər, ağıza doğru qarmaq kimi əyilmiş burun, çıxıntılı qulaqlar, donqar — bütün bunlar yəqin ki, yalnız o dərəcədə komik təsir edir ki, bu cizgilərin yaranması üçün zəruri olan hərəkətlər təsəvvür olunur və bu zaman burun, qulaqlar və digər bədən hissələri təsəvvürdə reallıqdakından daha hərəkətli sayılır. Şübhəsiz komikdir ki, kimsə «qulaqlarını tərpədə» bilir və burnunu qaldıra və ya endirə bilsəydi, bu, mütləq daha da komik olardı. Heyvanların bizə göstərdiyi komik təsirin yaxşı bir hissəsi onlarda bizim təqlid edə bilmədiyimiz belə hərəkətlərin qavranılmasından gəlir.

Lakin başqasının hərəkətlərini həddindən artıq və məqsədəuyğunsuz kimi tanıdıqda gülüşə hansı yolla çatırıq? Fikrimcə, müqayisə yolu ilə: başqasında müşahidə edilən hərəkətlə mənim onun yerində özümün icra etmiş olacağım hərəkət arasında. Müqayisə olunan hər ikisi təbii ki, eyni ölçüyə gətirilməlidir və bu ölçü hər iki halda hərəkət təsəvvürü ilə bağlı olan mənim innervasiya sərfimdir. Bu iddia izaha və sonrakı işlənməyə ehtiyac duyur.

Burada bir-biri ilə münasibətə gətirdiyimiz şey bir tərəfdən müəyyən təsəvvür etmə zamanı psixi sərf, digər tərəfdən təsəvvür olunanın məzmunudur. İddiamız odur ki, birincisi ikincidən, təsəvvür məzmunundan ümumi və prinsipcə asılı olmayan deyil, xüsusən böyüyün təsəvvürü kiçiyin təsəvvürünə nisbətdə əlavə sərf tələb edir. Söhbət yalnız müxtəlif böyüklükdəki hərəkətlərin təsəvvüründən gedirsə, cümləmizin nəzəri əsaslandırılması və müşahidə ilə sübutu bizə çətinlik yaratmamalıdır. Aydın olacaq ki, bu halda təsəvvürün bir xassəsi təsəvvür olunanın bir xassəsi ilə doğrudan üst-üstə düşür, baxmayaraq ki, psixologiya bizi başqa vaxt belə qarışdırmadan çəkindirir.

Müəyyən böyüklükdəki hərəkətin təsəvvürünü mən bu hərəkəti icra etməklə və ya təqlid etməklə qazanmışam və bu aksiya zamanı innervasiya hisslərimdə bu hərəkət üçün ölçü tanımışam.¹

İndi başqasında bənzər, az-çox böyük hərəkət qavrayanda onu anlamağın — apersepsiyanın — ən etibarlı yolu onu təqlidlə icra etmək olacaq və sonra müqayisə ilə hansı hərəkətdə sərfimin daha böyük olduğunu müəyyən edə bilərəm. Hərəkətləri qavrayanda belə təqlid təkanı şübhəsiz yaranır. Əslində isə mən təqlidi həyata keçirmirəm, necə ki, hərf-hərf oxumaqla oxumağı öyrəndikdən sonra artıq hərfləmirəm. Hərəkətin əzələlərimlə təqlidi əvəzinə mən onun təsəvvürünü, oxşar hərəkətlərdəki sərflərə dair xatirə izlərim vasitəsilə təsəvvür etməni qoyuram. Təsəvvür etmə və ya «düşünmə» hərəkətdən və ya icradan hər şeydən əvvəl onunla fərqlənir ki, yerdəyişməyə daha az yüklənmə enerjisi gətirir və əsas sərfi axıb getməkdən saxlayır. Bəs qavranılan hərəkətin kəmiyyət momenti — daha böyük, ya daha az olması — təsəvvürdə necə ifadə olunur? Və keyfiyyətlərdən ibarət təsəvvürdə kəmiyyətin təsviri düşürsə, mən müxtəlif böyüklükdəki hərəkətlərin təsəvvürlərini necə fərqləndirə, burada məsələnin əsası olan müqayisəni necə apara bilərəm?

1) Bu innervasiya sərfinin xatirəsi bu hərəkət təsəvvürünün mühüm parçası olaraq qalacaq və ruh həyatımda həmişə elə düşüncə tərzləri olacaq ki, orada təsəvvür bu sərfdən başqa heç nə ilə təmsil olunmur. Başqa əlaqələrdə bu elementin başqası ilə, məsələn, hərəkət məqsədinin vizual təsəvvürləri, söz təsəvvürü ilə əvəzlənməsi baş verə bilər və abstrakt düşünmənin bəzi növlərində təsəvvürün tam məzmunu əvəzinə nişan kifayət edəcək.

Burada fiziologiya bizə yolu göstərir: o, bizə öyrədir ki, təsəvvür etmə zamanı da əzələlərə innervasiyalar gedir ki, onlar, doğrudur, yalnız cüzi sərfə uyğundur. İndi isə güman etmək çox yaxındır ki, təsəvvür etməni müşayiət edən bu innervasiya sərfi təsəvvürün kəmiyyət amilinin təsviri üçün işlədilir, böyük hərəkət təsəvvür ediləndə kiçik hərəkət söz mövzusu olanda olduğundan böyükdür. Beləliklə, daha böyük hərəkətin təsəvvürü burada doğrudan daha böyük, yəni daha böyük sərflə müşayiət olunan təsəvvür olardı.

Müşahidə birbaşa göstərir ki, insanlar öz təsəvvür məzmunlarındakı böyüyü və kiçiyi bir növ təsəvvür mimikası şəklində müxtəlif sərf vasitəsilə ifadə etməyə öyrəşmişlər.

Uşaq, xalqdan çıxmış adam və ya müəyyən irqlərin nümayəndəsi nəyisə danışanda və ya təsvir edəndə asanlıqla görmək olar ki, o, təsəvvürünü aydın sözlər seçməklə dinləyiciyə anlatmaqla kifayətlənmir, həm də onun məzmununu ifadə hərəkətləri ilə təqdim edir; o, mimik təqdimatı sözlə təqdimatla birləşdirir. O, xüsusən kəmiyyətləri və intensivlikləri göstərir. «Hündür dağ» deyəndə əlini başının üstünə qaldırır; «balaca cırtdan» deyəndə onu yerə yaxın tutur. Əlləri ilə rəsm çəkməyi tərk etmiş olsa belə, bunu səsi ilə edəcək və bunda da özünü saxlasa belə, mərc gəlmək olar ki, böyük bir şeyi təsvir edəndə gözlərini bərəltəcək, kiçik bir şeyi təsvir edəndə gözlərini qısacaq. Bu yolla ifadə etdiyi onun affektləri deyil, həqiqətən də təsəvvür etdiyi şeyin məzmunudur.

Yoxsa güman etmək lazımdır ki, mimikaya bu ehtiyac yalnız bildiriş tələbi ilə oyanır, halbuki bu təqdimat üsulunun xeyli hissəsi dinləyicinin diqqətindən ümumiyyətlə yayınır? Mən daha çox inanıram ki, bu mimika, az canlı olsa da, hər cür bildirişdən asılı olmayaraq mövcuddur, şəxs tək başına nəyisə təsəvvür edəndə, aydın düşünəndə də yaranır; bu şəxs onda böyük və kiçiyi, nitq zamanı olduğu kimi, bədənində — heç olmasa üz cizgilərində və hiss orqanlarında dəyişmiş innervasiya ilə ifadə edir. Hətta təsəvvür olunanın məzmununa uyğun gələn bədən innervasiyasının bildiriş məqsədli mimikanın başlanğıcı və mənbəyi olduğunu düşünə bilərəm; ona bu məqsədə xidmət etmək üçün yalnız gücləndirilmək, başqasına gözə çarpdırılmaq kifayət idi. Ruhi proseslərin bədənə yan təsiri kimi tanınan «duyğu hərəkətlərinin ifadəsinə» bu «təsəvvür məzmununun ifadəsi»nin də əlavə olunmalı olduğu fikrini müdafiə edərkən, mənə əlbəttə aydındır ki, böyük və kiçik kateqoriyasına aid qeydlərim mövzunu tükətmir. Mən özüm də hələ çox şey əlavə edə bilərdim, hətta şəxsin diqqətinin toplanmasını və düşüncəsinin məhz dayandığı abstraksiya səviyyəsini bədənən göstərdiyi gərginlik hadisələrinə çatmazdan əvvəl. Mən mövzunu olduqca əhəmiyyətli hesab edirəm və inanıram ki, təsəvvür mimikasının estetikanın digər sahələrində izlənməsi burada komikliyin anlaşılması üçün olduğu qədər faydalı ola bilər.

Hərəkətin komikliyinə qayıdaraq təkrar edirəm ki, müəyyən hərəkətin qavranması ilə onun təsəvvürü üçün impuls müəyyən sərflə verilmiş olacaq. Deməli, mən bu hərəkəti «anlamaq istəyərkən», apersepsiya zamanı müəyyən sərf edirəm, ruhi prosesin bu hissəsində özümü müşahidə olunan şəxsin yerinə qoymuşam kimi davranıram. Yəqin ki, eyni zamanda bu hərəkətin məqsədini də nəzərə alıram və əvvəlki təcrübə ilə bu məqsədə çatmaq üçün lazım olan sərfin miqdarını qiymətləndirə bilirəm. Bu zaman müşahidə olunan şəxsdən uzaqlaşıram və sanki hərəkətin məqsədinə özüm çatmaq istəyirmiş kimi davranıram. Bu iki təsəvvür imkanı müşahidə olunan hərəkətin mənim öz hərəkətimlə müqayisəsinə gətirib çıxarır. Digərinin həddindən artıq və məqsədəuyğunsuz hərəkətində anlamaq üçün mənim artıq sərfim in statu nascendi, sanki səfərbərlik zamanı ləngidilir, lazımsız elan olunur və sonrakı istifadə üçün, ehtimal ki, gülüşlə boşalma üçün azad olur. Başqa əlverişli şərtlər əlavə olunduqda komik hərəkətdən həzzin yaranması belə olardı: öz hərəkətimlə müqayisədə artıq qalan, istifadə oluna bilməyən innervasiya sərfi.

İndi görürük ki, mülahizələrimizi iki müxtəlif istiqamətdə davam etdirməliyik: birincisi, artığın boşalması şərtlərini müəyyənləşdirmək, ikincisi, komikliyin digər hallarının hərəkətin komikliyi kimi eyni şəkildə dərk oluna bilib-bilməyəcəyini yoxlamaq.

Biz əvvəlcə sonuncu vəzifəyə müraciət edirik və hərəkətin və əməlin komikliyindən sonra başqasının zehni fəaliyyətlərində və xarakter cizgilərində tapılan komikliyi nəzərdən keçiririk.

Cahil imtahan verənlərin yaratdığı komik mənasızlığı bu növün nümunəsi kimi götürə bilərik; xarakter cizgilərindən sadə nümunə vermək isə yəqin ki, daha çətindir. Bizi çaşdırmamalıdır ki, çox vaxt komik təsir bağışlayan mənasızlıq və axmaqlıq bütün hallarda komik hiss olunmur, eynilə bir dəfə komik kimi güldüyümüz eyni xarakterlər başqa vaxtlar bizə xor baxılası və ya nifrət doğuran görünə bilər. Nəzərə almağı unutmamalı olduğumuz bu fakt yalnız onu göstərir ki, komik təsir üçün bizə məlum müqayisədən başqa münasibətlər də nəzərə gəlir — başqa əlaqədə izinə düşə biləcəyimiz şərtlər.

Başqasının zehni və ruhi xüsusiyyətlərində tapılan komiklik də açıqca onunla mənim Mənim arasındakı müqayisənin nəticəsidir, lakin qəribə şəkildə, çox vaxt hərəkətin və ya əməlin komikliyi halındakının əksi olan nəticə verən müqayisənin. Bu sonuncu halda başqası özünə mənim lazım bildiyimdən çox sərf yüklədikdə komik idi; ruhi fəaliyyət halında isə, əksinə, başqası mənim zəruri hesab etdiyim sərfi əsirgədikdə komik olur, çünki mənasızlıq və axmaqlıq əslində az məhsuldar fəaliyyətlərdir. Birinci halda mən gülürəm ki, o, işi özünə çox ağırlaşdırıb, ikinci halda isə ona görə ki, çox asanlaşdırıb. Deməli, komik təsir üçün görünür ki, yalnız iki yüklənmə sərfi — «empatiya» sərfi ilə Mənin sərfi — arasındakı fərq əhəmiyyətlidir, bu fərqin kimin xeyrinə olduğu isə yox. Əvvəlcə mühakiməmizi çaşdıran bu qəribəlik, lakin o zaman aradan qalxır ki, nəzərə alırıq: şəxsi inkişafımızın daha yüksək mədəniyyət pilləsinə doğru istiqaməti əzələ işimizi məhdudlaşdırmaq və düşüncə işimizi artırmaqdan ibarətdir. Düşünmə sərfimizi artırmaqla eyni nəticə üçün hərəkət sərfimizi azaldırıq; bu mədəniyyət nailiyyətinə maşınlarımız şəhadət verir.

Beləliklə, vahid anlayışa uyğun gəlir ki, fiziki fəaliyyətləri üçün çox, ruhi fəaliyyətləri üçün isə bizimlə müqayisədə az sərf edən şəxs bizə komik görünür və rədd etmək olmaz ki, bu iki halda gülüşümüz ona nisbətən özümüzə aid etdiyimiz, həzzlə hiss olunan üstünlüyün ifadəsidir. Hər iki halda nisbət tərsinə dönərsə, yəni digərinin somatik sərfi bizimkindən az, ruhi sərfi isə çox tapılarsa, onda biz artıq gülmürük, təəccüblənirik və heyran qalırıq.¹

Komik həzzin burada müzakirə olunan mənşəyi — başqa şəxsin öz Mənlə müqayisəsindən, empatiya sərfi ilə öz sərfimiz arasındakı fərqdən — yəqin ki, genetik baxımdan ən əhəmiyyətlisidir. Lakin əmindir ki, o, yeganə qalmayıb. Biz nə vaxtsa başqası ilə Mən arasındakı belə müqayisəni nəzərə almamağı və həzz gətirən fərqi yalnız bir tərəfdən — ya empatiyadan, ya da öz Mənimizdəki proseslərdən — əldə etməyi öyrənmişik; bununla üstünlük hissinin komik həzzlə əsaslı əlaqəsi olmadığı sübut olunur. Bu həzzin yaranması üçün müqayisə əvəzsizdir; biz görürük ki, bu müqayisə bir-birinin ardınca tez gələn və eyni fəaliyyətə aid iki yüklənmə sərfi arasında baş verir; bu sərfləri ya başqasına empatiya yolu ilə özümüzdə yaradırıq, ya da belə əlaqə olmadan öz ruhi proseslərimizdə tapırıq. Başqa şəxsin hələ də rol oynadığı, yalnız onun bizim Mənlə müqayisəsinin rol oynamadığı birinci hal, həzz gətirən yüklənmə sərfləri fərqi biz «vəziyyət» adı altında ümumiləşdirə biləcəyimiz xarici təsirlərlə yarandıqda meydana çıxır; buna görə komikliyin bu növünə vəziyyət komikliyi də deyilir. Komik olanı verən şəxsin xassələri burada əsas yer tutmur; biz o zaman da gülürük ki, eyni vəziyyətdə özümüzün də eyni şeyi etməli olacağımızı etiraf etməliyik. Burada komikliyi insanın tez-tez qüvvətli olan xarici aləmlə münasibətindən çıxarırıq; insandakı ruhi proseslər üçün cəmiyyətin konvensiyaları və zərurətləri, hətta onun öz bədən ehtiyacları da belə xarici aləm kimi çıxış edir. Sonuncu növün tipik halı odur ki, ruhi qüvvələrini tələb edən fəaliyyətlə məşğul olan kimsə birdən ağrı və ya ekskrement ehtiyacı ilə pozulur. Empatiya zamanı bizə komik fərqi verən qarşıdurma pozuntudan əvvəlki yüksək maraqla pozuntu başlayandan sonra onun ruhi fəaliyyəti üçün hələ qalan minimal maraq arasındakıdır. Bu fərqi bizə verən şəxs yenə də aşağı mövqedə olan kimi bizə komik görünür; lakin o, yalnız öz əvvəlki Mənlə müqayisədə aşağı mövqedədir, bizimlə müqayisədə yox, çünki bilirik ki, eyni halda biz də başqa cür davrana bilməzdik. Lakin diqqətəlayiqdir ki, insanın bu aşağı düşməsini yalnız empatiya halında, yəni başqasında komik tapa bilirik, özümüz belə və buna bənzər çətin vəziyyətlərdə isə yalnız ağrılı hisslərdən xəbərdar olardıq. Yəqin ki, məhz ağrılı olanın şəxsimizdən bu şəkildə uzaq tutulması dəyişən yüklənmələrin müqayisəsindən çıxan fərqi həzzli kimi yaşamağa bizə imkan verir.

1) «Başda olmayan şey ayaqlarda olmalıdır» — deyir məsəl.

2) Komikliyin şərtlərindəki bu daimi əkslik — komik həzzin mənbəyi kimi bəzən artıqlığın, bəzən çatışmazlığın görünməsi — problemin çaşdırılmasına az kömək etməyib. Bax: Lipps (e. ə. s. 47).

Komikliyin öz yüklənmə dəyişikliklərimizdə tapdığımız digər mənbəyi gələcəklə münasibətlərimizdədir; gələcəyi biz gözləmə təsəvvürlərimizlə qabaqcadan görməyə öyrəşmişik. Güman edirəm ki, hər dəfəki gözləmə təsəvvürümüzün əsasında kəmiyyətcə müəyyən sərf durur; belə ki, məyusluq halında bu sərf müəyyən fərq qədər azalır — və burada yenə də əvvəldə «təsəvvür mimikası» haqqında etdiyim qeydlərə istinad edirəm. Mənə isə həqiqətən səfərbər edilmiş yüklənmə sərfini gözləmə halları üçün göstərmək daha asan görünür. Bir sıra hallar üçün tamamilə aşkardır ki, motor hazırlıqlar gözləmənin ifadəsini təşkil edir, ilk növbədə gözlənilən hadisənin hərəkətliliyimə tələb qoyduğu bütün hallarda, və bu hazırlıqlar asanlıqla kəmiyyətcə müəyyən edilə bilər. Mənə atılan topu tutmağı gözləyəndə bədənimi topun zərbəsinə davam gətirə biləcək gərginliklərə gətirirəm, tutulan top çox yüngül çıxanda isə etdiyim artıq hərəkətlər məni tamaşaçılara komik edir. Gözləmə məni həddindən artıq hərəkət sərfinə sövq edib. Eləcə də, məsələn, səbətdən ağır sandığım bir meyvəni qaldırıram, amma aldanıram: o, içi boş, mumdan təqlid olunmuşdur. Əlim sıçrayıb qalxmaqla bildirir ki, məqsəd üçün həddindən artıq böyük innervasiya hazırlamışdım və buna görə mənə gülürlər. Hətta heç olmasa bir hal var ki, orada gözləmə sərfini heyvan üzərində fizioloji təcrübə ilə birbaşa ölçülə bilən şəkildə göstərmək mümkündür. Pavlovun tüpürcək ifrazı üzrə təcrübələrində tüpürcək fistulası qoyulmuş itlərə müxtəlif yem göstərilir və ifraz olunan tüpürcək miqdarı təcrübə şərtlərinin itin göstərilənlə yemləndiriləcəyi gözləntisini gücləndirməsindən və ya aldatmasından asılı olaraq dəyişir.

Gözlənilən yalnız hiss orqanlarıma tələb qoyduqda, hərəkətliliyimə isə yox, o zaman da güman edə bilərəm ki, gözləmə hisslərin gərginləşdirilməsində, digər gözlənilməyən təəssüratların uzaq tutulmasında müəyyən motor sərfi şəklində ifadə olunur, və ümumiyyətlə diqqətin istiqamətləndirilməsini müəyyən sərfə bərabər motor fəaliyyət kimi qəbul edə bilərəm. Bundan başqa, fərz edə bilərəm ki, gözləmənin hazırlıq fəaliyyəti gözlənilən təəssüratın böyüklüyündən asılı olmaya bilməz, əksinə, onun böyüklüyünü və ya kiçikliyini, bildiriş halında və gözləmədən düşünmə halında olduğu kimi, daha böyük və ya daha kiçik hazırlıq sərfi ilə mimik olaraq təqdim edəcəyəm. Gözləmə sərfi, əlbəttə, bir neçə komponentdən ibarət olacaq və mənim məyusluğumda da müxtəlif şeylər nəzərə gələcək: yalnız baş verənin hissi cəhətdən gözləniləndən böyük və ya kiçik olması deyil, həm də onun gözləmə üçün səfərbər etdiyim böyük marağa layiq olub-olmaması. Bu yolla mən böyük və kiçiyin təqdimi üçün sərfdən (təsəvvür mimikası) başqa diqqətin gərginliyi üçün sərfi (gözləmə sərfi) və digər hallarda bundan əlavə abstraksiya sərfini də nəzərə almağa istiqamətləndirilirəm. Lakin bu digər sərf növləri böyük və kiçik üçün sərfə asanlıqla gətirilə bilər, çünki daha maraqlı, daha yüksək və hətta daha abstrakt olan yalnız daha böyüyün xüsusi keyfiyyət qazanmış xüsusi hallarıdır. Bunu da əlavə edək ki, Lipps və başqalarına görə komik həzzin mənbəyi ilk növbədə keyfiyyət yox, kəmiyyət kontrastı sayılır; onda ümumilikdə razı qala bilərik ki, araşdırmamızın çıxış nöqtəsi kimi hərəkətin komikliyini seçmişik.

Kantın «komik olan, heçə çevrilmiş gözləntidir» müddəasını inkişaf etdirərək, Lipps burada dəfələrlə istinad etdiyim kitabında komik həzzi tamamilə ümumi şəkildə gözləntidən çıxarmağa cəhd etmişdir. Bu cəhdin üzə çıxardığı çoxsaylı öyrədici və dəyərli nəticələrə baxmayaraq, mən başqa müəlliflərin bildirdiyi tənqidə qoşulmaq istərdim ki, Lipps komikliyin mənşə sahəsini xeyli dar götürmüşdür və onun hadisələrini böyük məcburiyyət olmadan öz düsturuna tabe edə bilməmişdir.

İnsanlar komiklikdən yalnız onunla həyatda rastlaşdıqları yerdə həzz almaqla kifayətlənməyib, onu qəsdən yaratmağa can atıblar; komikliyin mahiyyəti haqqında daha çox şey komik etməyə xidmət edən vasitələri öyrənəndə məlum olur. Hər şeydən əvvəl komikliyi öz şəxsində başqalarının əyləncəsi üçün doğurmaq olar, məsələn, özünü bacarıqsız və ya axmaq kimi göstərməklə. Bu zaman komiklik elə yaradılır ki, sanki insan doğrudan da belədir: müqayisə şərti — sərf fərqinə aparan şərt — yerinə yetirilir; lakin insan bununla özünü gülünc və ya xor baxılası etmir, hətta müəyyən hallarda heyranlıq da qazana bilər. Üstünlük hissi o birində yaranmır, əgər o bilirsə ki, adam sadəcə özünü başqa cür göstərib; bu, komikliyin üstünlük hissindən prinsipial müstəqilliyinə dair yaxşı yeni sübutdur.

Başqasını komik etmək vasitəsi kimi ilk növbədə onu elə vəziyyətlərə salmaq xidmət edir ki, insanın xarici şəraitdən, xüsusən sosial amillərdən asılılığı üzündən o, əlaqədar şəxsin şəxsi xassələrinə fikir verilmədən komik olur, yəni vəziyyət komikliyindən istifadə. Komik vəziyyətə bu salınma real ola bilər (a practical joke) — kiminsə ayağına ayaq ilişdirirsən, o da bacarıqsız kimi yıxılır, onun inamından istifadə edib ona nəsə mənasızlıq inandırmağa çalışmaqla onu axmaq göstərirsən və s. — yaxud nitq və ya oyun vasitəsilə uydurula bilər. Komik etmənin adətən xidmətində durduğu təcavüzün yaxşı köməkçi vasitəsi ondan ibarətdir ki, komik həzz komik vəziyyətin reallığından asılı deyil, belə ki, hər kəs əslində komik edilməyə qarşı müdafiəsizdir.

Lakin komik etmənin xüsusi qiymətə layiq olan və qismən komik həzzin yeni mənşələrini də göstərən başqa vasitələri var. Bura, məsələn, təqlid aiddir; o, dinləyiciyə tamamilə qeyri-adi həzz verir və karikaturaya xas şişirtmədən hələ uzaq dursa belə, öz mövzusunu komik edir. Karikaturanın komik təsirini sadə təqlidin təsirindən daha asan araşdırmaq olar. Karikatura, parodiya və travesti, eləcə də onların praktik qarşılığı olan ifşa, nüfuz və hörmət iddia edən, hansısa mənada uca olan şəxslərə və obyektlərə yönəlir. Bunlar alman dilinin uğurlu ifadəsinin dediyi kimi aşağı salma üsullarıdır.¹ Uca olan köçürmə, psixi mənada böyükdür və mən fərz edirəm, daha doğrusu təzələyirəm ki, o, somatik böyük kimi artıq sərflə təqdim olunur. Müşahidənin azı bunu müəyyən etməyə kifayət edir: uca haqqında danışanda səsimi başqa cür innervasiya edirəm, başqa mimikalar edirəm və bütün bədən duruşumu sanki təsəvvür etdiyim şeyin ləyaqətinə uyğunlaşdırmağa çalışıram.

1) Aşağı salma (degradation). A. Bain (The emotions and the will, 2nd edit. 1865) deyir: «The occasion of the Ludicrous is the degradation of some person or interest, possessing dignity, in circumstances that excite no other strong emotion» (səh. 248).

Mən özümə təntənəli məcburiyyət qoyuram, uca bir şəxsiyyətin, monarxın, elm sahəsində bir şahzadənin hüzuruna getməli olduğum zamandan çox da fərqli deyil. Bu başqa innervasiyanın — təsəvvür mimikasının — artıq sərfə uyğun gəldiyini fərz etsəm, çətin ki, yanılaram. Belə artıq sərfin üçüncü halını, adət olunmuş konkret və plastik təsəvvürlər əvəzinə abstrakt fikir axınlarında gəzəndə tapıram. İndi izah olunan aşağı salma üsulları ucanı mənə adi bir şey kimi təsəvvür etdirirsə, qarşısında özümü yığışdırmağa ehtiyac duymadığım, ideal hüzurunda «rahat» ola biləcəyim — hərbi ifadədə deyildiyi kimi — bir şey kimi, onlar mənə təntənəli məcburiyyətin artıq sərfini əsirgəyir və empatiya ilə oyanmış bu təsəvvür üsulunun, eyni zamanda yaranmağa çalışan indiyədək adət olunmuş üsulla müqayisəsi yenə də gülüşlə boşalda biləcək sərf fərqini yaradır.

Karikatura, məlum olduğu kimi, aşağı salmanı belə yaradır: ucaldılmış obyektin ümumi ifadəsindən, yalnız ümumi mənzərədə qavranıldığı müddətcə nəzərdən qaçmalı olan, özlüyündə komik bir cizgini ayırıb çıxarır. Bu cizginin təcrid olunması ilə yaddaşımızda bütövə yayılan komik effekt əldə etmək olar. Şərt odur ki, ucanın özünün mövcudluğu bizi ehtiram əhvalında saxlamasın. Belə nəzərdən qaçmış komik cizgi reallıqda olmayan yerdə karikatura onu özlüyündə komik olmayan bir şeyi şişirtməklə çəkinmədən yaradır. Yenə də komik həzzin mənşəyi üçün səciyyəvidir ki, karikaturanın effekti reallığın belə təhrif olunması ilə əhəmiyyətli dərəcədə zədələnmir.

Parodiya və travesti ucanın aşağı salınmasına başqa yolla nail olur: bizə tanış olan şəxslərin xarakterləri ilə onların nitqləri və əməlləri arasındakı vəhdəti pozur, ya ucaldılmış şəxsləri, ya da onların ifadələrini aşağı olanlarla əvəz edir. Karikaturadan bununla fərqlənirlər, komik həzzin yaranma mexanizminə görə isə yox. Eyni mexanizm ifşaya da aiddir ki, o, yalnız kimsə ləyaqət və nüfuzu aldatmaqla öz əlinə keçirdiyi, reallıqda isə ondan alınmalı olduğu halda nəzərə gəlir. İfşanın komik təsirini zarafatda bir neçə misalla tanımışıq, məsələn, ilk doğuş sancılarında «Ah, mon dieu» deyə qışqıran, amma həkimin «Ai, waih» deyə qışqırmayınca kömək etmək istəmədiyi zadəgan xanım hekayəsində. Komikliyin xarakterlərini tanıdıqdan sonra artıq inkar edə bilmərik ki, bu hekayə əslində komik ifşanın nümunəsidir və zarafat adlanmağa haqlı iddiası yoxdur. O, zarafatı yalnız səhnələşdirməsi, «ən kiçiyi ilə təsvir» texniki vasitəsi ilə xatırladır; burada qışqırıq diaqnoz qoymaq üçün kifayət sayılır. Lakin yenə də qalır ki, dil hissimizi qərara çağıranda, o, belə hekayəni zarafat adlandırmağa etiraz etmir. Bunun izahını belə tapa bilərik ki, dil işlənməsi bu zəhmətli araşdırmada qazandığımız zarafatın mahiyyətinə dair elmi görüşdən çıxış etmir. Zarafatın işlərindən biri örtülmüş komik həzz mənbələrini yenidən əlçatan etmək olduğundan (səh. 113), boş analogiya ilə açıq-aşkar olmayan komikliyi üzə çıxaran hər hansı hiylə zarafat adlandırıla bilər. Lakin bu sonuncu daha çox ifşaya aiddir, eləcə də komik etmənin başqa üsullarına.¹

1) «Ümumiyyətlə, komikliyin — istər görüntü komikliyi, istərsə vəziyyət komikliyi olsun — hər cür şüurlu və bacarıqlı yaradılması zarafat adlanır. Təbii ki, zarafatın bu anlayışını da burada işlədə bilmərik.» Lipps, e. ə. səh. 78.

«İfşa»ya bizə artıq məlum olan, fərdin ləyaqətini onun ümumi insani zəifliyinə, xüsusən də ruhi fəaliyyətlərinin bədən ehtiyaclarından asılılığına diqqət çəkməklə alçaldan komik etmə üsullarını da aid etmək olar. İfşa onda xəbərdarlığa bərabər olur: yarımtanrı kimi heyran olunan filan-filan da axı məndən və səndən ayrı bir insandır. Bundan əlavə, psixi fəaliyyətlərin zənginliyi və zahiri azadlığı arxasında monoton psixi avtomatizmi açmağa yönəlmiş bütün səylər də bura aiddir. Belə «ifşalara» nümunələri nikah vasitəçisi zarafatlarında tanımışıq və o zaman bu hekayələri haqlı olaraq zarafatlara aid etdiyimizdən şübhə hiss etmişik. İndi daha böyük əminliklə qərar verə bilərik ki, nikah vasitəçisinin bütün iddialarını təsdiqləyən və sonda onun gəlinin donqarı olduğunu etiraf etməsini də «Amma nə donqar!» nidası ilə gücləndirən əks-səda haqqındakı lətifə mahiyyətcə komik hekayədir, psixi avtomatizmin ifşasına nümunədir. Komik hekayə burada isə yalnız fasaddır; nikah vasitəçisi lətifələrinin gizli mənasına diqqət etmək istəyən hər kəs üçün bütövlükdə əla səhnələşdirilmiş zarafat qalır. Bu qədər dərinə girməyən komik hekayədə dayanır. Oxşar şey nikah vasitəçisi haqqındakı o biri zarafata da aiddir: etirazı təkzib etmək üçün o, nəhayət «Amma xahiş edirəm, kim belə adamlara borc verər!» nidası ilə həqiqəti etiraf edir; zarafat üçün fasad kimi komik ifşa. Lakin burada zarafat xarakteri daha da açıqdır, çünki vasitəçinin nitqi eyni zamanda əksi ilə təsvirdir. O, adamların varlı olduğunu sübut etmək istəyəndə, eyni zamanda onların varlı deyil, çox kasıb olduğunu sübut edir. Zarafat və komiklik burada birləşir və bizə öyrədir ki, eyni ifadə həm zarafat, həm komik ola bilər.

Komik ifşadan zarafata qayıtmaq fürsətini məmnuniyyətlə qəbul edirik, çünki bizim əsl vəzifəmiz komikliyin mahiyyətini müəyyən etmək deyil, zarafatla komiklik arasındakı münasibəti aydınlaşdırmaqdır. Buna görə psixi avtomatizmin açılması halına — ki, bunda nəyinsə komik, yoxsa zarafat olduğu hissi bizi yarı yolda qoyub — digərini, zarafatla komikliyin eyni zamanda bir-birinə qarışdığı hal, mənasızlıq zarafatları halını əlavə edirik. Araşdırmamız isə axırda göstərəcək ki, bu ikinci hal üçün zarafatla komikliyin üst-üstə düşməsi nəzəri cəhətdən çıxarıla bilər.

Zarafat texnikalarını müzakirə edərkən tapdıq ki, şüursuzda adət olan və şüurda yalnız «düşüncə səhvi» kimi qiymətləndirilə bilən düşüncə tərzlərinin sərbəst buraxılması çox zarafatın texniki vasitəsidir; onların zarafat xarakterinə isə yenə şübhə edə bilirdik, belə ki, onları sadəcə komik hekayələr kimi təsnif etməyə meyl göstərirdik. Şübhəmiz barədə qərara gələ bilmədik, çünki əvvəlcə zarafatın əsas xarakteri bizə məlum deyildi. Sonradan biz bunu yuxu işi ilə analogiyadan istiqamət alaraq, zarafat işinin ağıllı tənqidin tələbləri ilə qədim söz və mənasızlıq həzzindən imtina etməmək həvəsi arasındakı kompromis fəaliyyətində tapdıq. Beləliklə kompromis kimi yaranan şey — düşüncənin şüuröncəsi başlanğıcı bir anlığa şüursuz işlənməyə tapşırılanda — bütün hallarda hər iki tələbi ödəyirdi, lakin tənqidə müxtəlif formalarda təqdim olunurdu və ondan müxtəlif qiymətləndirmələrlə razılaşmalı olurdu. Zarafat bir dəfə mənasız, lakin yenə də yol verilən cümlə formasını gizlicə əldə etməyə, başqa dəfə dəyərli fikrin ifadəsinə sığışdırılmağa nail olmuşdu; kompromis fəaliyyətinin sərhəd halında isə o, tənqidin təmin edilməsindən imtina etmiş və sərəncamında olan həzz mənbələrinə arxalanaraq qarşısında çılpaq mənasızlıq kimi görünmüş, onun etirazını oyatmaqdan çəkinməmişdi, çünki hesab edə bilərdi ki, dinləyici ifadəsinin şüursuz işləmə ilə təhrifini düzəldəcək və beləliklə ona mənasını qaytaracaq.

Zarafat hansı halda tənqid qarşısında mənasızlıq kimi görünəcək? Xüsusilə o zaman ki, şüursuzda adət olan, şüurlu düşüncədə isə qadağan olunmuş düşüncə tərzlərindən, yəni düşüncə səhvlərindən istifadə edir. Şüursuzun bəzi düşüncə tərzləri şüur üçün də qalıb, məsələn, dolayı təsvirin bəzi növləri, eyham və s., baxmayaraq ki, onların şüurlu işlənməsi daha böyük məhdudiyyətlərə məruzdur. Bu texnikalarla zarafat tənqiddə heç bir, ya da cüzi narazılıq doğuracaq; bu nəticə yalnız o zaman gəlir ki, o, şüurlu düşüncənin artıq heç nə bilmək istəmədiyi vasitələrdən də texnika kimi istifadə etsin. Zarafat tətbiq olunan düşüncə səhvini örtsə, onu məntiq görünüşü ilə bürüsə, tort və likör, mayonezli qızılbalıq və buna oxşar hekayələrdə olduğu kimi, yenə də narazılıqdan yayına bilər. Düşüncə səhvini örtülməmiş gətirsə, tənqidin etirazı şübhəsizdir.

Bu halda zarafata başqa bir şey xeyir verir. Onun şüursuzun düşüncə tərzləri kimi öz texnikası üçün istifadə etdiyi düşüncə səhvləri tənqidə — həmişə olmasa da — komik görünür. Şüursuz və səhvli kimi rədd edilmiş düşüncə tərzlərinə şüurlu şəkildə sərbəstlik vermək komik həzz yaratmaq vasitəsidir və bunu anlamaq asandır, çünki şüuröncəsi yüklənmənin yaradılması üçün şüursuzu sərbəst buraxmaqdan əlbəttə daha çox sərf lazımdır. Şüursuzda olduğu kimi qurulmuş fikri dinləyəndə onu öz düzəlişi ilə müqayisə etdikdə bizdə komik həzzin doğulduğu sərf fərqi yaranır. Belə düşüncə səhvlərini texnika kimi işlədən və buna görə mənasız görünən zarafat deməli eyni zamanda komik təsir də göstərə bilər. Zarafatın izinə düşməsək, yenə bizə yalnız komik hekayə, şən əhvalat qalır.

Geri qaytarılarkən dəliyi olan ödünc qazan haqqında hekayə — borc alan özünü müdafiə edir: birincisi, ümumiyyətlə qazan borc almayıb, ikincisi, qazan borc alınanda artıq deşik olub, üçüncüsü, onu zədəsiz, deşiksiz qaytarıb (səh. 65) — şüursuz düşüncə tərzinə sərbəstlik verməklə sırf komik təsirin əla nümunəsidir. Hər biri özlüyündə yaxşı əsaslandırılmış bir neçə fikrin bir-birini ləğv etməsi məhz şüursuzda düşür. Şüursuzun düşüncə tərzlərinin aşkar göründüyü yuxu da buna uyğun olaraq «ya-ya da»¹ bilmir, yalnız eyni zamanda yan-yana durmanı bilir. «Yuxuların yozumu» kitabımdan olan o yuxu nümunəsində — mürəkkəbliyinə baxmayaraq onu yozum işi üçün nümunə kimi seçmişəm² — mən özümü bir xəstənin ağrılarını psixi müalicə ilə yox etməmişəm ittihamından təmizə çıxarmağa çalışıram. Əsaslandırmalarım belədir: 1. xəstə mənim həllimi qəbul etmək istəmədiyi üçün öz xəstəliyində özü günahkardır, 2. onun ağrıları üzvi mənşəlidir, deməli, məni heç maraqlandırmır, 3. onun ağrıları dulluğu ilə bağlıdır, buna mən günahkar deyiləm, 4. onun ağrıları başqasının ona vurduğu çirkli şprislə iynədən gəlir. Bu bütün səbəblər indi elə yan-yana durur ki, sanki biri digərini istisna etmir. Mənasızlıq ittihamından yaxa qurtarmaq üçün yuxunun «və»si əvəzinə «ya-ya da» qoymalı olardım.

1) Bu, ən çoxu söyləyən tərəfindən yozum kimi qoyulur. 2) (Toplu əsərlər, c. II/III).

Buna bənzər komik hekayə odur ki, macar kəndində dəmirçi ölümə layiq cinayət törədib, bələdiyyə başçısı isə qərara alıb ki, kəffarə üçün dəmirçini yox, bir dərzini asdırsın, çünki kənddə iki dərzi var, başqa dəmirçi isə yoxdur, kəffarə isə olmalıdır. Təqsirkarın şəxsindən başqasına belə yerdəyişmə, əlbəttə, şüurlu məntiqin bütün qanunlarına ziddir, lakin şüursuzun düşüncə tərzinə qətiyyən yox. Bu hekayəni komik adlandırmaqda tərəddüd etmirəm, halbuki qazan haqqındakını zarafatlar arasında göstərmişəm. İndi etiraf edirəm ki, sonuncu da zarafat deyil, «komik» adlanmağa daha çox layiqdir. Lakin indi başa düşürəm ki, adətən belə etibarlı olan hissim məni bu hekayənin komik, yoxsa zarafat olması barədə şübhədə necə buraxa bilər. Bu, hiss ilə qərar verə bilmədiyim haldır — yəni komiklik məhz şüursuza xas düşüncə tərzlərinin üzə çıxarılması ilə yarananda. Belə hekayə eyni zamanda həm komik, həm zarafat ola bilər; mənə isə zarafat təəssüratı bağışlayacaq, sırf komik olsa belə, çünki şüursuzun düşüncə səhvlərinin işlədilməsi məni zarafatı xatırladır, necə ki bir az əvvəl (səh. 230) gizli komikliyi üzə çıxarmaq üçün tədbirlər xatırladırdı.

Zarafatın komikliyə münasibətini — mübahisələrimin bu ən kövrək nöqtəsini — aydınlaşdırmağa dəyər verməliyəm və buna görə deyilənləri bir neçə inkar cümləsi ilə tamamlamaq istəyirəm. Əvvəlcə diqqəti ona çəkə bilərəm ki, burada işlənən zarafatla komikliyin üst-üstə düşməsi halı əvvəlkinə (səh. 232) eyni deyil. Bu, doğrudur, daha incə fərqdir, lakin onu etibarlı şəkildə etmək olar. Əvvəlki halda komiklik psixi avtomatizmin açılmasından gəlirdi. Bu avtomatizm isə heç də yalnız şüursuza xas deyil və zarafat texnikaları arasında da gözə çarpan rol oynamır. İfşa zarafatla yalnız təsadüfən əlaqəyə girir: zarafatın başqa texnikasına, məsələn, əksi ilə təsvirə xidmət edir. Şüursuz düşüncə tərzlərinin sərbəst buraxılması halında isə zarafatla komikliyin üst-üstə düşməsi zəruridir, çünki zarafatın birinci şəxsində həzzin azad olunması texnikası üçün işlədilən eyni vasitə, öz təbiətinə görə, üçüncü şəxsdə komik həzz yaradır.

Bu sonuncu halı ümumiləşdirmək və zarafatın komiklə münasibətini zarafatın üçüncü şəxsə təsirinin komik həzz mexanizmi üzrə baş verməsində axtarmaq vəsvəsəsinə düşmək olar. Lakin bundan söhbət gedə bilməz: komiklə təmas bütün, hətta çox zarafata da aid deyil; əksər hallarda zarafat və komiklik daha çox təmiz şəkildə ayrılmalıdır. Zarafat mənasızlıq görünüşündən yayınmağa nail olduqca, yəni əksər ikimənalı və eyhamlı zarafatlarda, dinləyicidə komikə bənzər təsir aşkar etmək mümkün deyil. Bunu əvvəl verilmiş nümunələrdə və ya gətirə biləcəyim bəzi yeni nümunələrdə sınamaq olar.

70 yaşı tamam olan bir qumarbaza təbrik teleqramı: «Trente et quarante.» (Eyhamla parçalama.)

Hevesi bir dəfə tütün istehsalı prosesini təsvir edir: «Açıq sarı yarpaqlar... orada bir məhlula batırıldı və bu məhlulda məhlullandı.» (Eyni materialın təkrar işlənməsi.)

Madame de Maintenona Mme. de Maintenant deyirdilər. (Adın dəyişdirilməsi.)

Prof. Kästner nümayiş zamanı teleskopun qarşısında dayanmış bir şahzadəyə deyir: «Şahzadəm, yaxşı bilirəm ki, siz nurlusunuz (durchlauchtig), lakin şəffaf deyilsiniz.»

Qraf Andraşiyə «gözəl zahirin naziri» deyirdilər.

Bundan əlavə, belə də düşünmək olar ki, heç olmasa mənasızlıq fasadlı bütün zarafatlar komik görünməli və belə təsir etməlidir. Lakin burada xatırladıram ki, belə zarafatlar çox vaxt dinləyiciyə başqa təsir göstərir — çaşqınlıq və rədd etməyə meyl doğurur (bax: səh. 155). Deməli, aydındır ki, məsələ zarafatın mənasızlığının komik, yoxsa adi, çılpaq mənasızlıq kimi görünməsindədir, bunun şərtini isə hələ araşdırmamışıq. Buna görə belə nəticədə qalırıq ki, zarafat öz təbiətinə görə komiklikdən ayrılmalıdır və onunla bir tərəfdən müəyyən xüsusi hallarda, digər tərəfdən intellektual mənbələrdən həzz əldə etmək tendensiyasında üst-üstə düşür.

Zarafatla komiklik arasındakı münasibətlərə dair bu araşdırmalar zamanı bizə ən əhəmiyyətli olaraq vurğulamalı olduğumuz fərq aşkar olur və o, eyni zamanda komikliyin əsas psixoloji xarakterinə işarə edir. Zarafatın həzz mənbəyini şüursuza yerləşdirməli olduq; komiklik üçün eyni yerləşdirməyə heç bir əsas tapılmır. Əksinə, indiyədək apardığımız bütün təhlillər onu göstərir ki, komik həzzin mənbəyi iki sərfin müqayisəsidir və hər ikisini şüuröncəsinə aid etməliyik. Zarafatla komiklik hər şeydən əvvəl ruhi yerləşməsinə görə fərqlənir; zarafat, belə demək mümkünsə, komikliyə şüursuz sahədən töhfədir.

Özümüzü haşiyəyə çıxmaqda günahlandırmağa ehtiyac yoxdur, çünki məhz zarafatın komiklə münasibəti bizi komikliyin araşdırılmasına sövq edən səbəb olmuşdur. Lakin indi artıq indiki mövzumuza — komik etməyə xidmət edən vasitələrin işlənməsinə — qayıtmağın vaxtıdır. Karikatura və ifşanın müzakirəsini ona görə irəli keçirdik ki, hər ikisindən təqlidin komikliyinin təhlili üçün bəzi dayaq nöqtələri götürə bilərik. Təqlid əksər hallarda karikatura ilə, əks halda gözə çarpmayan bəzi cizgilərin şişirdilməsi ilə qarışıqdır və özündə də aşağı salma xarakterini daşıyır. Lakin onun mahiyyəti bununla tükənmiş görünmür; danılmazdır ki, o, özlüyündə komik həzzin olduqca bol mənbəyidir, çünki məhz təqlidin dəqiqliyinə xüsusilə gülürük. Bergsonun¹ baxışına qoşulmaq istəməsək, bunun üçün qənaətbəxş izah vermək asan deyil; bu baxış təqlidin komikliyini psixi avtomatizmin açılması ilə yaranan komikliyə yaxınlaşdırır. Bergson hesab edir ki, canlı şəxsdə cansız mexanizmi düşündürən hər şey komik təsir edir. Bunun üçün onun düsturu belədir: Mécanisation de la vie (həyatın mexanikiləşməsi). O, təqlidin komikliyini Paskalın «Pensées»-də qoyduğu problemə bağlayaraq izah edir: nə üçün iki bənzər üzü müqayisə edəndə gülürük, halbuki onların heç biri özlüyündə komik təsir bağışlamır. «Gözləntimizə görə canlı heç vaxt tamamilə eyni şəkildə təkrarlanmamalıdır. Belə təkrarı gördüyümüz yerdə hər dəfə bu canlının arxasında duran mexanizmi güman edirik.» İki üzü həddindən artıq bənzər görəndə insan eyni qəlibdən çıxmış iki izi və ya mexaniki istehsalın buna bənzər üsulunu düşünür. Qısası, bu hallarda gülüşün səbəbi canlının cansıza doğru yayınmasıdır; deyə bilərik: canlının cansıza endirilməsi (e. ə. səh. 35). Bu cəlbedici fikri qəbul etsək, onu öz düsturumuza tabe etmək çətin deyil. Təcrübədən öyrəndik ki, hər canlı başqadır və anlamamızdan müəyyən sərf tələb edir; tam uyğunluq və ya aldadıcı təqlid nəticəsində yeni sərfə ehtiyac qalmayanda biz məyus oluruq. Lakin biz yüngülləşmə mənasında məyus oluruq və artıq qalmış gözləmə sərfi gülüşlə boşalır. Eyni düstur Bergsonun qiymətləndirdiyi komik donuqluq (raideur), peşə vərdişləri, sabit ideyalar və hər fürsətdə təkrarlanan ifadələr hallarının hamısını əhatə edərdi. Bütün bu hallar gözləmə sərfinin dəyişməz qalanı anlamaq üçün lazım olan sərflə müqayisəsinə gəlib çıxardı və bu zaman daha böyük gözləmə canlının fərdi rəngarəngliyinin və plastikliyinin müşahidəsinə söykənir. Deməli, təqlidlə komik həzzin mənbəyi vəziyyət komikliyi deyil, gözləmə komikliyidir.

1) Bergson, Le rire, essai sur la signification du comique. 3me édition, Paris 1904.

Komik həzzi ümumiyyətlə müqayisədən çıxardığımız üçün müqayisənin özündəki komikliyi də araşdırmaq bizim öhdəmizə düşür, çünki o da komik etmə vasitəsi kimi xidmət edir. Bu suala marağımız artacaq, əgər xatırlasaq ki, bənzətmə halında da çox vaxt nəyin zarafat, nəyin sırf komik adlandırılmalı olduğuna dair «hiss» bizi yarı yolda qoyur (bax: səh. 87).

Mövzu, əlbəttə, marağımızdan çıxış edərək ona ayıra biləcəyimizdən daha çox diqqətə layiqdir. Bənzətmə haqqında soruşduğumuz əsas xassə odur ki, o, yerindədirmi, yəni iki müxtəlif obyekt arasındakı həqiqətən mövcud uyğunluğa diqqət çəkirmi. Eyni olanı yenidən tapmaqdan ilkin həzz (Groos, səh. 103) müqayisədən istifadəni təşviq edən yeganə motiv deyil; üstəlik, bənzətmə intellektual işi yüngülləşdirən tətbiqə qadirdir: belə ki, adətən olduğu kimi, daha az tanışı daha tanışla, abstraktı konkretlə müqayisə edir və bu müqayisə ilə daha yadı və daha çətini aydınlaşdırır. Hər belə müqayisə, xüsusən abstraktın əşyavi ilə müqayisəsi, müəyyən aşağı salma və (təsəvvür mimikası mənasında) abstraksiya sərfində müəyyən qənaətlə bağlıdır, lakin təbii ki, bu, komik xarakteri aydın üzə çıxarmağa kifayət etmir. Bu xarakter birdən yox, müqayisənin yüngülləşmə həzzindən tədricən yaranır; komikliyə yalnız toxunan, komik xarakter göstərib-göstərmədiyinə şübhə etmək olan çoxlu hallar var. Müqayisə o zaman şübhəsiz komik olur ki, müqayisə olunan hər ikisi arasında abstraksiya sərfinin səviyyə fərqi artır, yəni ciddi və yad olan nəsə, xüsusən intellektual və ya mənəvi xarakterli olan, bayağı və aşağı olanla müqayisəyə çəkilir. Əvvəlki yüngülləşmə həzzi və təsəvvür mimikasının şərtlərindən gələn töhfə müqayisədə ümumi həzzlidən komikə kəmiyyət nisbətləri ilə müəyyənləşən tədrici keçidi izah edə bilər. Yanlış anlamaların qarşısını alıram, vurğulayıram ki, bənzətmədəki komik həzzi müqayisə olunan ikisinin kontrastından deyil, iki abstraksiya sərfinin fərqindən çıxarıram. Çətin dərk olunan yad, abstrakt, əslində intellektual cəhətdən uca olan, indi iddia olunan uyğunluqla — tanış aşağı olanla, onun təsəvvüründə hər cür abstraksiya sərfi aradan qalxır — özü də eyni dərəcədə aşağı bir şey kimi ifşa olunur. Deməli, müqayisənin komikliyi aşağı salma hallarından birinə qayıdır.

Müqayisə, əvvəl gördüyümüz kimi, komik qarışığın izi belə olmadan zarafatlı ola bilər — yəni o, məhz aşağı salmadan yayındıqda. Belə ki, həqiqətin izdihamdan keçirilərkən kiminsə saqqalını yandırmadan daşınmayan məşəllə müqayisəsi sırf zarafatlıdır, çünki sönmüş ifadəni («Həqiqət məşəli») tam dəyərli götürür, heç də komik deyil, çünki məşəl, konkret əşya olsa da, müəyyən ucalıqdan məhrum deyil. Müqayisə isə asanlıqla həm zarafatlı, həm komik ola bilər, özü də biri o birindən asılı olmayaraq, belə ki, müqayisə zarafatın müəyyən texnikaları — məsələn, vahidləşdirmə (Unifizierung) və ya eyham — üçün köməkçi vasitəyə çevrilir. Nestroyun yaddaşı «anbar»la müqayisəsi (səh. 92) eyni zamanda həm komik, həm zarafatlıdır: birincisi, psixoloji anlayışın «anbar»la müqayisədə qəbul etməli olduğu fövqəladə aşağı salma səbəbindən, ikincisi isə müqayisədən istifadə edən şəxs dükan köməkçisi olduğu üçün və bu müqayisədə psixologiya ilə öz peşə fəaliyyəti arasında tamamilə gözlənilməz vahidləşdirmə yaratdığı üçün. Heinenin «Nəhayət, səbir şalvarının bütün düymələri qopdu» misrası əvvəlcə yalnız komik alçaldıcı müqayisənin əla nümunəsi kimi görünür; daha yaxından düşünəndə ona zarafatlı xarakter də vermək lazımdır, çünki müqayisə eyham vasitəsi kimi ədəbsizlik sahəsinə girir və beləliklə, ədəbsizlikdən həzzi azad etməyə nail olur. Eyni materialdan, əlbəttə tamamilə təsadüfi olmayan üst-üstə düşmə ilə, bizim üçün eyni zamanda komik və zarafatlı həzz qazancı yaranır; birinin şərtləri o birinin yaranmasına kömək etsə də, burada zarafat, yoxsa komiklik olduğunu bizə bildirməli olan «hiss» üçün belə birləşmə çaşdırıcı təsirdir və yalnız həzz əhvalından asılı olmayan diqqətli araşdırma qərar gətirə bilər.

Komik həzz qazancının bu daha intim şərtlərinin izinə düşmək nə qədər cazibədar olsa da, müəllif özünə xatırlatmalıdır ki, nə təhsili, nə gündəlik peşəsi ona araşdırmalarını zarafat sferasından uzağa yaymaq hüququ vermir və etiraf edə bilər ki, məhz komik müqayisə mövzusu ona öz səlahiyyətsizliyini hiss etdirir.

Buna görə bizə yada salınmasına razıyıq ki, bir çox müəllif bizim özümüzü məcbur hiss etdiyimiz zarafatla komiklik arasındakı kəskin anlayış və məzmun ayrımını qəbul etmir və zarafatı sadəcə «nitqin» və ya «sözlərin komikliyi» kimi təqdim edir. Bu fikri yoxlamaq üçün zarafatla müqayisə məqsədilə nitqin qəsdən və qeyri-iradi komikliyindən hər birindən bir nümunə seçmək istəyirik. Biz artıq əvvəlki bir yerdə qeyd etmişik ki, komik nitqi zarafatlı nitqdən fərqləndirməyə tamamilə qadir olduğumuza inanırıq.

«Anası onu çəngəllə və zorla şorbadan çıxardı» sadəcə komikdir; Heinenin Göttingen əhalisinin dörd kastası — professorlar, tələbələr, filistlər və mal-qara — haqqında cümləsi isə nəfis zarafatdır.

Nitqin qəsdən komikliyi üçün Stettenheimin «Wippchen»ini nümunə götürürəm. Stettenheimi zarafatcıl adlandırırlar, çünki o, komikliyi doğurmaq məharətinə xüsusi dərəcədə malikdir. İnsanın «malik olduğu» zarafat «yaratdığı» zarafatın əksinə, doğrudan da bu qabiliyyətlə düzgün müəyyənləşir. Bernau müxbiri Wippchenin məktublarının da zarafatlı olması danılmazdır, çünki orada hər cür zarafat — o cümlədən ciddi uğurlu olanlar (vəhşilərdə keçirilən paraddan danışarkən «bayram münasibətilə soyunmuş») — bol-bol səpələnib; lakin bu əsərlərə xas xarakteri verən bu tək-tək zarafatlar deyil, onlarda demək olar ki, həddindən artıq bol çağlayan nitq komikliyidir. «Wippchen» şübhəsiz, əvvəlcə satirik nəzərdə tutulmuş obrazdır, G. Freytagın Şmokunun dəyişdirilmiş forması, millətin təhsil xəzinəsi ilə alver və sui-istifadə edən o savadsızlardan biri; lakin onun təsvirində əldə olunan komik effektlərdən zövq müəllifdə satirik tendensiyanı tədricən arxa plana sıxışdırıb. Wippchenin məhsullarının böyük hissəsi «komik mənasızlıq»dır; belə nailiyyətlərin yığılması ilə qazanılan həzz əhvalından müəllif — yeri gəlmişkən, haqlı olaraq — tamamilə yol verilənin yanında özlüyündə dözülməz olacaq hər cür bayağılığı irəli sürmək üçün istifadə etmişdir. Wippchenin mənasızlığı indi xüsusi texnikanın nəticəsində spesifik kimi görünür. Bu «zarafatlara» daha yaxından baxanda, bütün məhsula öz möhürünü vuran bir neçə növ xüsusilə gözə çarpır. Wippchen əsasən birləşmələrdən (qovuşmalardan), tanınmış ifadə və sitatların dəyişdirilməsindən və onlardakı ayrı-ayrı bayağı elementlərin əksərən daha iddialı, daha yüksək dəyərli ifadə vasitələri ilə əvəz edilməsindən istifadə edir. Bu, əlbəttə, zarafat texnikalarına yaxındır.

Qovuşmalara, məsələn, bunlar aiddir (bütün silsilənin ön sözündən və ilk səhifələrindən seçilmişdir): «Türkiyənin dəniz kənarında ot kimi pulu var»; bu, «ot kimi pul» və «dəniz kənarında qum kimi pul» ifadələrindən birləşdirilib. Yaxud: «Mən yarpaqları tökülmüş, itib-batmış əzəmətdən xəbər verən sütundan başqa heç nəyəm», «yarpaqsız gövdə» və «sütun ki, və s.» ifadələrindən sıxlaşdırılıb. Yaxud: «Bu Avgi tövləsinin Skillasından çıxaran Ariadna ipi haradadır?», buraya üç yunan əfsanəsi hər biri bir element qatıb.

Dəyişdirmələri və əvəzetmələri çox məcburiyyət olmadan bir yerdə ümumiləşdirmək olar; onların xarakteri Wippchen üçün səciyyəvi aşağıdakı nümunələrdən aydın olur; bunlarda mütəmadi olaraq başqa, işlək, əksərən bayağı, banal ifadəyə çevrilmiş söz formulu sezilir: «Mənə kağız və mürəkkəbi daha yuxarı asmaq.» Deyirlər: kiməsə çörək səbətini yuxarı asmaq — məcazi mənada: onu ağırlaşdırıcı şəraitə salmaq. Bəs bu obrazı niyə başqa materiala yaymaq olmasın?

«Rusların bir dəfə qısa, bir dəfə uzun saman çəkdiyi döyüşlər.» Məlum olduğu kimi, yalnız birinci ifadə («qısa saman çəkmək» — uduzmaq) işlənir; onun mənşəyinə görə digərini də dövriyyəyə daxil etmək belə mənasız olmazdı.

«Mənim içimdə Pegas erkən yaşdan tərpəndi.» Geri əvəzetmə ilə «şair» desək, bu, tez-tez işlənməklə artıq dəyərdən düşmüş avtobioqrafik dönüşdür. «Pegas» «şair»i əvəz etməyə yaramasa da, onunla fikir əlaqəsindədir və yüksək səslənən sözdür.

«Beləcə mən tikanlı uşaq ayaqqabılarını yaşadım.» Sadə söz əvəzinə tamamilə obraz. «Uşaq ayaqqabılarını köhnəltmək» uşaqlıq anlayışı ilə bağlı obrazlardan biridir.

Wippchenin başqa məhsullarının bolluğundan bəzilərini sırf komikliyin nümunələri kimi seçmək olar, məsələn, komik məyusluq kimi: «Saatlarla döyüş o yan-bu yana dalğalandı, nəhayət, həll olunmamış qaldı», yaxud komik ifşa kimi (cəhalətin): «Klio, tarixin Meduzası»; «Habent sua fata morgana» kimi sitatlar. Lakin marağımızı daha çox qovuşmalar və dəyişdirmələr oyadır, çünki onlar zarafatın tanınmış texnikalarını yenidən gətirir. Məsələn, dəyişdirmələrlə bağlı belə zarafatları müqayisə edin: «O, böyük gələcəyini arxada qoyub» — «Onun başının qabağında ideal var» — Lichtenbergin dəyişdirmə zarafatları: «Yeni hamamlar yaxşı müalicə edir» və s. Wippchenin eyni texnikalı məhsullarını indi zarafat adlandırmaq olarmı, yoxsa onlar zarafatlardan nə ilə fərqlənir?

Buna cavab vermək əlbəttə çətin deyil. Xatırlayaq ki, zarafat dinləyiciyə iki üzlü görkəm göstərir, onu iki müxtəlif dərkə məcbur edir. Sonuncu zikr olunanlar kimi mənasızlıq zarafatlarında bir dərk, yalnız sözün ifadəsini nəzərə alan, onun mənasızlıq olduğunu deyir; digəri, eyhamlara tabe olub dinləyicidə şüursuz vasitəsilə yol keçərək, əla mənanı tapır. Wippchenin zarafata bənzər məhsullarında zarafatın üzlərindən biri boşdur, sanki cılızlaşıb; Yanus başı, lakin yalnız bir üz inkişaf edib. Texnika ilə şüursuza aldanmaq olduqda heç nəyə çatılmır. Qovuşmalardan iki qovuşanın həqiqətən yeni məna verdiyi bir hala aparılmırsan; təhlil cəhdi zamanı bunlar tamamilə dağılır. Dəyişdirmələr və əvəzetmələr zarafatda olduğu kimi işlək və tanış ifadəyə aparır, lakin dəyişdirmənin və ya əvəzetmənin özü başqa bir şey demir və ümumiyyətlə mümkün və ya yararlı bir şey də demir. Beləliklə, bu «zarafatlar» üçün mənasızlıq kimi yalnız bir dərk qalır. İndi istədiyiniz kimi qərar verə bilərsiniz ki, zarafatın ən vacib xarakterlərindən birindən azad olmuş belə məhsulları «pis» zarafat adlandırmaq istəyirsiniz, yoxsa ümumiyyətlə zarafat saymırsınız.

Şübhəsiz belə cılız zarafatlar komik təsir bağışlayır ki, bunu bir neçə cür izah etmək olar. Ya komiklik əvvəl nəzərdən keçirilən hallarda olduğu kimi şüursuzun düşüncə tərzlərinin üzə çıxarılmasından doğur, ya da həzz mükəmməl zarafatla müqayisədən yaranır. Komik həzzin hər iki yaranma yolunun burada üst-üstə düşdüyünü fərz etməyimizə heç nə mane olmur. Rədd etmək olmaz ki, məhz zarafata bu qeyri-kafi bənzəmə cəhdi mənasızlığı burada komik mənasızlığa çevirir.

Başqa, asan seçilən hallar var ki, orada belə yetərsizlik, yerinə yetirilməli olanla müqayisədə, mənasızlığı müqavimətsiz dərəcədə komik edir. Zarafatın qarşılığı olan tapmaca, bizə bunun üçün bəlkə zarafatın özündən daha yaxşı nümunələr verə bilər. Zarafat sualı, məsələn, belədir: Bu nədir: divardan asılıb və onunla əlləri qurulamaq olar? Cavab «dəsmal» olsa, bu axmaq tapmaca olardı. Bu cavab əksinə rədd edilir. — Yox, siyənək. — Ay Allah xatirinə, — deyir sonra dəhşətə gələn etiraz, — siyənək divardan asılmır ki. — Sən onu asa bilərsən ki. — Bəs kim siyənəklə əllərini qurulayar? — Eh, — deyir sakitləşdirici cavab, — sən məcbur deyilsən ki. — İki tipik yerdəyişmə ilə verilən bu izah göstərir ki, bu sualın həqiqi tapmaca olması üçün nə qədər şey çatışmır və bu mütləq yetərsizliyə görə o, sadəcə mənasız-axmaq yox, — müqavimətsiz dərəcədə komik görünür. Beləcə, zarafat, tapmaca və s. özlüyündə komik həzz verməyən şeylər vacib şərtlərə əməl edilməməsi ilə komik həzz mənbəyinə çevrilə bilər.

Anlamaq üçün hələ də az çətinlik yaradan hal nitqin qeyri-iradi komikliyidir; onu biz Friederike Kempnerin¹ şeirlərində istədiyimiz qədər tez-tez həyata keçmiş şəkildə tapa bilərik.

Viviseksiyaya qarşı. Ruhların bilinməyən bir bağı insanı yazıq heyvana bağlayır. Heyvanın iradəsi var — ergo ruhu — bizimkindən kiçik olsa da. Yaxud mehriban ər-arvad arasında söhbət: Kontrast. «Nə qədər xoşbəxtəm», — deyə o, yavaşca pıçıldayır, «Mən də», — deyir ucadan əri, «Sənin tərzin məni öz yaxşı seçimimlə çox fəxr etdirir!»

1) Altıncı nəşr, Berlin 1891.

Burada zarafatı xatırladan heç nə yoxdur. Lakin şübhəsiz ki, bu «şeirləri» komik edən onların yetərsizliyidir: ifadə tərzinin fövqəladə kobudluğu, ən gündəlik və ya qəzet üslubundan götürülmüş ifadələrə bağlılığı, fikirlərinin sadəlövh məhdudluğu, şeirvari düşüncə və ya nitq tərzinin heç bir izinin olmaması. Bütün bunlarla belə, Kempnerin şeirlərini komik tapmağımız özlüyündə aydın deyil; çoxlu oxşar məhsulları biz sadəcə ürəkdən pis hesab edirik, onlara gülmürük, əksinə, onlara hirslənirik. Lakin məhz şeirə tələblərimizdən məsafənin böyüklüyü komik dərkə itələyir; bu fərq kiçik olsaydı, biz gülməkdən çox tənqidə meylli olardıq. Bundan əlavə, Kempnerin şeirlərində komik təsir başqa yan şərtlərlə də təmin olunur: müəllifin açıq-aşkar xoş niyyəti və onun köməksiz frazalarının arxasında duyduğumuz, istehzamızı və ya hirsimizi tərksilah edən müəyyən duyğu səmimiyyəti. Biz burada qiymətləndirilməsini təxirə saldığımız bir məsələni xatırlayırıq. Sərf fərqi şübhəsiz komik həzzin əsas şərtidir, lakin müşahidə göstərir ki, belə fərqdən hər dəfə həzz doğmur. Komik həzzin sərf fərqindən həqiqətən yarana bilməsi üçün hansı şərtlər əlavə olunmalı və ya hansı pozuntuların qarşısı alınmalıdır? Bu suala cavaba keçməzdən əvvəl, əvvəlki müzakirələrin yekunu olaraq müəyyən edək ki, nitqin komikliyi zarafatla üst-üstə düşmür, deməli, zarafat nitqin komikliyindən başqa bir şey olmalıdır.

İndi sonuncu qoyulmuş suala — komik həzzin sərf fərqindən yaranma şərtlərinə dair suala — cavaba yaxınlaşmaq üzrə olduğumuzdan özümüzə bir yüngüllük icazə verə bilərik ki, bu, özümüzə də ancaq həzz gətirə bilər. Bu sualın dəqiq cavabı komikliyin təbiətinin hərtərəfli təsviri ilə eyni olardı və buna nə qabiliyyətimiz, nə də səlahiyyətimiz var. Biz yenə də komiklik problemini yalnız zarafat probleminindən aydın şəkildə ayrılana qədər işıqlandırmaqla kifayətlənəcəyik.

Komikliyin bütün nəzəriyyələrinə tənqidçiləri tərəfindən etiraz irəli sürülüb ki, onların tərifi komiklik üçün mühüm olanı nəzərdən qaçırır. Komiklik təsəvvür kontrastına əsaslanır; bəli, yalnız o halda ki, bu kontrast komik təsir göstərsin, başqa cür yox. Komiklik hissi gözləntinin dağılmasından irəli gəlir; bəli, əgər bu ümidsizlik elə də ağrılı deyilsə. Etirazlar şübhəsiz əsaslıdır, lakin onlardan komikliyin mühüm əlamətinin indiyədək dərkdən qaçdığını nəticə kimi çıxaranda onları şişirdirlər. Bu təriflərin ümumi etibarlılığını məhdudlaşdıran şey komik həzzin yaranması üçün zəruri şərtlərdir və komikliyin mahiyyətini onlarda axtarmaq lazım deyil. Etirazların rədd edilməsi və komikliyin tərifləri əleyhinə olan ziddiyyətlərin aydınlaşdırılması isə yalnız komik həzzi iki sərfin müqayisə fərqindən doğan hesab etdikdə asan olur. Komik həzz və onun tanındığı effekt — gülüş — yalnız bu fərq yararsız və boşalmaya qabil olduqda yarana bilər. Fərq tanındıqdan dərhal sonra başqa istifadəyə düşərsə, biz həzz effekti deyil, ən çoxu komik xarakterin üzə çıxmadığı ötəri həzz hissi qazanırıq. Zarafatda artıq tanınmış sərfin başqa istifadəsinin qarşısını almaq üçün xüsusi tədbirlər görülməli olduğu kimi, komik həzz də yalnız bu sonuncu şərti ödəyən vəziyyətlərdə yarana bilər. Təsəvvür həyatımızda belə sərf fərqlərinin yarandığı hallar buna görə olduqca çoxdur; komikliyin onlardan doğduğu hallar isə müqayisədə daha az.

Komikliyin sərf fərqindən yaranma şərtlərinə hətta ötəri nəzər salan müşahidəçiyə iki qeyd özünü diqtə edir: birincisi, komikliyin müntəzəm və sanki zəruri şəkildə yarandığı hallar var və onların əksinə, bunun tamamilə halın şərtlərindən və müşahidəçinin nöqteyi-nəzərindən asılı göründüyü başqaları; ikincisi isə, qeyri-adi böyük fərqlərin çox vaxt əlverişsiz şərtləri yarıb keçməsi, belə ki, komik hiss buna baxmayaraq yaranır. Birinci nöqtəyə münasibətdə iki sinif qurmaq olar: qaçılmaz komikin və təsadüfən komikin sinfi, baxmayaraq ki, əvvəlcədən birinci sinifdə komikin qaçılmazlığını istisnasız tapmaqdan imtina etmək lazım gələrdi. Hər iki sinif üçün həlledici şərtlərin izinə düşmək cazibədar olardı.

İkinci sinif üçün əsas olan şərtlərdir ki, onların bir hissəsi komik halın «təcridi» kimi ümumiləşdirilib. Daha yaxın təhlil təxminən aşağıdakı münasibətləri aydınlaşdırır: a) Komik həzzin yaranması üçün ən əlverişli şərt ümumi şən əhval-ruhiyyədir ki, orada insan «gülməyə hazır» olur. Toksik şən əhvalda demək olar ki, hər şey komik görünür, yəqin ki, normal vəziyyətdəki sərflə müqayisə nəticəsində. Zarafat, komiklik və ruhi fəaliyyətdən həzz qazanmanın bütün oxşar üsulları, əgər bu şən əhval — eyforiya — psixikanın ümumi vəziyyəti kimi mövcud deyilsə, onu tək nöqtədən yenidən qazanmağın yollarından başqa bir şey deyil.

b) Komikə gözləmə, komik həzzə köklənmə də eyni dərəcədə əlverişli təsir göstərir. Buna görə komik etmək niyyəti başqası tərəfindən bölüşüldükdə, o qədər kiçik fərqlər kifayət edir ki, əgər onlar qəsdsiz yaşantıda baş versəydi, yəqin ki, nəzərdən qaçardı. Komik oxu ilə məşğul olan və ya fars tamaşasına teatra gedən adam bu niyyətə borcludur ki, adi həyatında onun üçün komik hal sayılmayacaq şeylərə gülür. O, nəhayət, gülmüş olduğunu xatırlamaqdan, gülməyi gözləməkdən gülür — komik aktyorun yalnız səhnəyə çıxdığını görəndə, o hələ onu güldürmək cəhdinə başlamamışdan. Buna görə də insan etiraf edir ki, teatrda nəyə gülə bildiyindən sonradan utanır.

c) Komikliyə əlverişsiz şərtlər fərdin həmin anda məşğul olduğu ruhi fəaliyyətin növündən yaranır. Ciddi məqsədlər güdən təsəvvür və ya düşüncə işi yüklənmələrin boşalma qabiliyyətini pozur — halbuki bu iş öz yerdəyişmələri üçün ona ehtiyac duyur — belə ki, yalnız gözlənilməz dərəcədə böyük sərf fərqləri komik həzzə yol aça bilər. Komikliyə xüsusilə əlverişsiz olanlar düşüncə prosesinin təsəvvür mimikasını kəsəcək qədər əyanilikdən uzaqlaşan bütün tərzləridir; abstrakt düşünmədə komiklik üçün ümumiyyətlə yer qalmır, yalnız bu düşüncə tərzi qəflətən kəsildikdə istisna olur.

d) Komik həzzin azad olunması imkanı, diqqət məhz komikliyin doğa biləcəyi müqayisəyə yönəldikdə də itir. Belə şəraitdə başqa vaxt ən etibarlı komik təsir göstərən şey komik gücünü itirir. Hərəkət və ya zehni nailiyyət, marağı məhz onu aydın gözünün önündə olan ölçü ilə müqayisə etməyə yönəlmiş şəxs üçün komik ola bilməz. Beləcə imtahançı imtahan verənin cəhalətində yaratdığı mənasızlığı komik tapmır; ona hirslənir, halbuki imtahan verənin yoldaşları — onun nə qədər bildiyindən daha çox hansı bəxtin onu gözlədiyi ilə maraqlanırlar — həmin mənasızlığa ürəkdən gülürlər. Gimnastika və ya rəqs müəllimi şagirdlərinin hərəkətlərindəki komikliyi nadir hallarda görür, vaizdən də insanların xarakter qüsurlarındakı komiklik — komediya müəllifinin bu qədər təsirli tapmağı bacardığı komiklik — tamamilə yayınır. Komik proses diqqətlə həddindən artıq yüklənməyə dözmür, o, tamamilə nəzərə çarpmadan keçə bilməlidir, yeri gəlmişkən, bunda zarafata tamamilə bənzəyir. Lakin onu zəruri olaraq şüursuz adlandırmaq, «Yuxuların yozumu»nda yaxşı əsasla istifadə etdiyim «şüur prosesləri» nomenklaturasına zidd olardı. O, daha çox şüuröncəsinə aiddir və şüuröncəsində cərəyan edən və şüurun bağlı olduğu diqqət yüklənməsinə ehtiyacı olmayan belə proseslər üçün «avtomatik» adından münasib şəkildə istifadə etmək olar. Sərflərin müqayisə prosesi, əgər komik həzz yaratmalıdırsa, avtomatik qalmalıdır.

e) Komiklik üçün olduqca pozucudur ki, onun yaranmalı olduğu hal eyni zamanda güclü affekt azad olunmasına səbəb olur. Təsirli fərqin boşalması bu zaman, qayda olaraq, istisna edilir. Affektlər, fərdin müvafiq halda əhvalı və köklənməsi başa düşməyə imkan verir ki, komiklik ayrı şəxsin nöqteyi-nəzəri ilə ortaya çıxır və ya yox olur, mütləq komik yalnız istisna hallarda olur. Komikliyin asılılığı və ya nisbiliyi buna görə zarafatınkından xeyli böyükdür; zarafat heç vaxt özü-özünə yaranmır, mütəmadi olaraq düzəldilir və onun hazırlanması zamanı onun qəbul tapdığı şərtlərə artıq fikir vermək olar. Affektin inkişafı isə komikliyi pozan şərtlər arasında ən intensivdir və bu əhəmiyyətdə heç bir tərəfdən yanlış anlaşılmır.¹ Buna görə deyirlər ki, komik hiss ən yaxşı yarımçıq laqeyd hallarda, daha güclü hiss və ya maraq iştirakı olmadan yaranır. Lakin məhz affekt azad olunan hallarda xüsusilə güclü sərf fərqinin boşalmanın avtomatizmini yaratdığını görmək olar. Polkovnik Butler Oktavionun xəbərdarlıqlarına «acı-acı gülərək»: «Avstriya evindən təşəkkür!» nidası ilə cavab verəndə, onun acıq-acığı gülüşü maneə törətməyib, bu gülüş onun yaşadığına inandığı ümidsizliyin xatirəsinə aiddir; digər tərəfdən şair bu ümidsizliyin böyüklüyünü, azad olunmuş affektlərin tufanının ortasında gülüş qoparmağa qadir olduğunu göstərməkdən daha təsirli təsvir edə bilməzdi. Hesab edərdim ki, bu izah gülüşün həzzli olmayan münasibətlərlə və intensiv ağrılı və ya gərgin affektlərlə birgə baş verdiyi bütün hallar üçün tətbiq edilə bilər.

1) «Sənə gülmək asandır, bu sənə aid deyil.»

f) Əlavə etsək ki, komik həzzin inkişafı hala əlavə olunan hər bir başqa həzzli ünsürlə sanki bir növ təmas təsiri ilə təşviq oluna bilər (tendensiyalı zarafatda ilkin həzz prinsipinə bənzər şəkildə), onda komik həzzin şərtlərini əlbəttə tam deyil, lakin məqsədimiz üçün kifayət qədər müzakirə etmiş oluruq. Onda görürük ki, bu şərtlərə, komik təsirin qeyri-sabitliyinə və asılılığına başqa heç bir fərziyyə komik həzzin fərqin boşalmasından — ən dəyişkən şəraitdə boşalmadan başqa istifadəyə məruz qala bilən fərqin boşalmasından — çıxarılması qədər asan cavab vermir.

Cinsi və ədəbsizin komikliyi hələ daha dərin qiymətə layiq idi, lakin biz burada ona yalnız bir neçə qeydlə toxunmaq istəyirik. Burada da başlanğıc nöqtəsini çılpaqlıq təşkil edər. Təsadüfi çılpaqlıq bizə komik təsir göstərir, çünki mənzərədən həzz almağımızın asanlığını, əks halda bu məqsədə çatmaq üçün lazım olacaq böyük sərflə müqayisə edirik. Hal beləliklə naiv-komikə yaxınlaşır, lakin ondan sadədir. Üçüncü şəxs tərəfindən tamaşaçı — ədəbsiz söz halında dinləyici — edildiyimiz hər çılpaqlıq çılpaq şəxsi komik etməyə bərabərdir. Eşitdik ki, zarafatın vəzifəsi ədəbsiz sözü əvəz etmək və beləliklə itmiş komik həzz mənbəyini yenidən açmaqdır. Əksinə, çılpaqlığı gizlicə izləmək, izləyən üçün komiklik halı deyil, çünki bunda öz səyi komik həzzin şərtini ləğv edir; burada yalnız görülənə cinsi həzz qalır. Gizlicə izləyənin başqasına danışdığı nağılda izlənilən şəxs yenə komik olur, çünki əsas məqam ondadır ki, o, öz gizlisini örtmək üçün yerinə düşən sərfi etməyib. Əks halda, cinsi və ədəbsiz sahədən həzzli cinsi oyanma ilə yanaşı komik həzz qazancı üçün ən bol imkanlar yaranır — o mənada ki, insan bədən ehtiyaclarından asılılığında göstərilə bilər (aşağı salma) və ya ruhi sevgi iddiasının arxasında bədən tələbi üzə çıxarıla bilər (ifşa).

Komikliyin anlaşılmasını da onun psixogenezində axtarmaq çağırışı gözlənilmədən Bergsonun gözəl və həyat dolu kitabından (Le rire) irəli gəlmişdir. Bergson — komik xarakteri tutmaq üçün düsturları bizə artıq tanışdır: «mécanisation de la vie», «substitution quelconque de l'artificiel au naturel» və s. — yaxın fikir əlaqəsi ilə avtomatizmdən avtomata keçir və bir sıra komik effekti uşaq oyuncağının solmuş xatirəsinə qaytarmağa çalışır. Bu əlaqədə o, bir dəfə elə bir nöqteyi-nəzərə yüksəlir ki, onu tezliklə yenə tərk edir; komikliyi uşaq sevinclərinin nəticə təsirindən çıxarmağa çalışır. «Bəlkə sadələşdirməni daha da irəli aparmalı, ən qədim xatirələrimizə qayıtmalı, uşağı əyləndirən oyunlarda insanı güldürən kombinasiyaların ilk cizgisini axtarmalıyıq... Çox vaxt xüsusən də şən duyğularımızın əksəriyyətində, belə demək mümkünsə, hələ də uşaqcasına olanı tanımırıq» (səh. 68 və sonrakı). İndi biz zarafatı ağıllı tənqidin qadağan etdiyi söz və fikirlərlə uşaq oyununa qədər izlədiyimizə görə, Bergsonun güman etdiyi komikliyin bu infantil köklərinin də izinə düşmək bizi cəlb etməlidir. Doğrudan da, komikliyin uşağa münasibətini araşdıranda bizə ümidverici görünən bir sıra əlaqəyə rast gəlirik. Uşağın özü bizə qətiyyən komik görünmür, baxmayaraq ki, onun mahiyyəti bizimkilə müqayisədə komik fərq yaradan bütün şərtləri ödəyir: həddindən artıq hərəkət sərfi və az zehni sərf, ruhi fəaliyyətlərin bədən funksiyaları ilə idarə olunması və başqa cizgilər. Uşaq bizə yalnız o zaman komik təsir göstərir ki, özünü uşaq kimi deyil, ciddi böyük kimi aparır və o zaman da özünü gizlədən digər şəxslər kimi; uşaq mahiyyətini qoruduqca isə onun qavranması bizə sırf, bəlkə komikə səslənən həzz bəxş edir. Onu o dərəcədə naiv adlandırırıq ki, o, bizə öz ləngiməsizliyini göstərir, naiv-komik isə onun elə ifadələridir ki, başqasında onları ədəbsiz və ya zarafatlı kimi qiymətləndirərdik. Digər tərəfdən uşaqda komiklik hissi yoxdur. Bu cümlə, görünür, yalnız onu deyir ki, komik hiss ruhi inkişaf gedişində nə vaxtsa, başqa bir çox şey kimi, meydana çıxır və bu heç də qəribə olmazdı, xüsusən etiraf etmək lazımdır ki, uşaqlıq çağına aid etməli olduğumuz illərdə o, artıq aydın şəkildə özünü göstərir. Lakin göstərmək olar ki, uşaqda komiklik hissinin olmadığı iddiası aşkar həqiqətdən daha çox şey ehtiva edir. Əvvəlcə anlamaq asandır ki, əgər komik hissi başqasını anlayarkən yaranan sərf fərqindən çıxaran baxışımız düzgündürsə, başqa cür ola bilməz. Yenə nümunə kimi hərəkətin komikliyini seçək. Fərqi verən müqayisə şüurlu düsturlara salınanda belə səslənir: Bunu o belə edir, və: Mən bunu belə edərdim, belə etmişəm. Uşaqda isə ikinci cümlədə olan ölçü yoxdur, o, sadəcə təqlidlə anlayır, özü də eyni cür edir. Uşağın tərbiyəsi ona standart bəxş edir: Sən bunu belə etməlisən; o, indi müqayisədə bundan istifadə edəndə, ona belə nəticə yaxındır: Bu, düzgün etməyib, və: Mən bunu daha yaxşı bacarıram. Bu halda o, başqasına gülür, üstünlük hissi ilə onu məsxərəyə qoyur. Bu gülüşü də sərf fərqindən çıxarmağa heç nə mane olmur, lakin bizdə baş verən məsxərəyə qoyma hallarına analogiya ilə nəticə çıxara bilərik ki, uşağın üstünlük gülüşündə komik hiss duyulmur. Bu, sırf həzz gülüşüdür. Bizdə öz üstünlüyümüz haqqında hökm aydın görünəndə, gülmək əvəzinə yalnız təbəssüm edirik, yaxud gülürüksə də, üstünlüyümüzün bu dərk edilməsini bizi güldürən komiklikdən aydın ayıra bilirik.

Yəqin ki, demək düzgündür: uşaq bizim «komik» hiss etdiyimiz və motivasiya edə bilmədiyimiz müxtəlif şəraitdə sırf həzzdən gülür, halbuki uşağın motivləri aydın və göstərilə biləndir. Məsələn, kimsə küçədə sürüşüb yıxılsa, biz gülürük, çünki bu təəssürat — səbəbi bilinmir — komikdir. Uşaq eyni halda üstünlük hissindən və ya başqasının bədbəxtliyinə sevincdən gülür: Sən yıxıldın, mən yox. Uşağın bəzi həzz motivləri bizim, böyüklər üçün itir; əvəzində eyni şəraitdə itirilənin əvəzi olaraq «komik» hissi duyuruq.

Ümumiləşdirməyə icazə olsaydı, komikliyin axtarılan spesifik xarakterini infantilin oyadılmasında görmək, komikliyi yenidən qazanılmış «itirilmiş uşaq gülüşü» kimi dərk etmək olduqca cazibədar görünərdi. Onda demək olardı ki, mən başqası ilə öz aramdakı sərf fərqinə hər dəfə başqasında uşağı yenidən tapanda gülürəm. Yaxud daha dəqiq ifadə etsək, komikliyə aparan tam müqayisə belə səslənərdi: Bu, bunu elə edir ki, mən uşaq ikən etmişdim.

Bu gülüş deməli hər dəfə böyüyün Məni ilə uşaq kimi Mən arasındakı müqayisəyə aid olardı. Hətta komik fərqin müxtəlif istiqamətli olması — mənə bəzən sərfin artıqlığı, bəzən azlığı komik görünməsi — infantil şərtə uyğun gələrdi; komik burada faktiki olaraq həmişə infantilin tərəfindədir.

Bunun əleyhinə danışmır ki, uşağın özü müqayisə obyekti kimi mənə komik deyil, sırf həzzli təəssürat bağışlayır; həmçinin onun əleyhinə danışmır ki, infantillə bu müqayisə yalnız fərqin başqa istifadəsindən qaçınıldıqda komik təsir göstərir. Çünki bu zaman boşalma şərtləri nəzərə alınır. Psixi prosesi əlaqəyə daxil edən hər şey artıq yüklənmənin boşalmasına əks təsir göstərir və onu başqa istifadəyə yönəldir; psixi aktı təcrid edən şey boşalmaya kömək edir. Uşağa müqayisə şəxsi kimi şüurlu köklənmə buna görə komik həzz üçün lazım olan boşalmanı mümkünsüz edir; yalnız şüuröncəsi yüklənmə halında təcridə oxşar yaxınlaşma yaranır — ki, bunu yeri gəlmişkən uşaqdakı ruhi proseslərə də aid edə bilərik. Müqayisəyə əlavə: «Mən də uşaq ikən belə etmişdim» — komik təsirin ondan çıxacağı — orta fərqlər üçün deməli yalnız o zaman nəzərə gələrdi ki, heç bir başqa əlaqə azad olmuş artığı ələ keçirə bilməsin.

Əgər komikliyin mahiyyətini infantilə şüuröncəsi bağlılıqda tapmaq cəhdində hələ dayanırıqsa, Bergsondan kənara bir addım atmalı və etiraf etməliyik ki, komikliyi verən müqayisənin köhnə uşaq həzzini və uşaq oyununu oyatması mütləq deyil, onun ümumiyyətlə uşaqvarı mahiyyətə, bəlkə hətta uşaq əzabına toxunması kifayətdir. Bununla biz Bergsondan uzaqlaşırıq, lakin komik həzzi xatırlanan həzzə deyil, hər dəfə müqayisəyə aid etdiyimizdə öz-özümüzlə uyğun qalırıq. Bəlkə birinci növ hallar müntəzəm və müqavimətsiz komikliyi müəyyən dərəcədə əhatə edir. Burada əvvəl göstərilən komik imkanlar sxemini nəzərdən keçirək. Demişdik ki, komik fərq ya a) başqası ilə Mən arasındakı müqayisə ilə, ya b) tamamilə başqasının daxilindəki müqayisə ilə, ya c) tamamilə Mənin daxilindəki müqayisə ilə tapılır.

Birinci halda başqası mənə uşaq kimi görünərdi, ikincidə o özü uşaq səviyyəsinə enərdi, üçüncüdə uşağı öz içimdə tapardım. Birinci hala hərəkətin və formaların, zehni nailiyyətin və xarakterin komikliyi aiddir; müvafiq infantil olan uşağın hərəkət ehtiyacı və zehni və əxlaqi geriliyi olardı, belə ki, axmaq mənə o dərəcədə komik görünərdi ki, məni tənbəl uşağı xatırladır, pis adam isə pis uşağı xatırlatdığı qədər. Böyükdən itmiş uşaq həzzindən yalnız uşağa məxsus hərəkət sevincinin nəzərə gəldiyi bir halda danışmaq olar.

İkinci hal — komikliyin tamamilə «empatiya»ya əsaslandığı — ən çox sayda imkanı əhatə edir: vəziyyət komikliyi, şişirtmə (karikatura), təqlid, aşağı salma və ifşa. Bu, infantil nöqteyi-nəzərin tətbiqinin ən çox kömək etdiyi haldır. Çünki vəziyyət komikliyi əksərən çətinliklərə əsaslanır ki, onlarda uşağın köməksizliyini yenidən tapırıq; bu çətinliklərin ən ağırı — başqa fəaliyyətlərin təbii ehtiyacların hökmlü tələbləri ilə pozulması — uşaqda hələ olmayan bədən funksiyalarına hakim olmağa uyğun gəlir. Vəziyyət komikliyi təkrarlarla təsir göstərən yerdə uşağa xas olan davamlı təkrardan həzzə (suallar, nağıl danışmaq) söykənir ki, bununla o, böyük üçün əzaba çevrilir. Şişirtmə — o, böyüyə də həzz verir, çünki onun tənqidi qarşısında özünə haqq qazandırmağı bacarır — uşağın xas ölçüsüzlüyü ilə, onun kəmiyyət münasibətlərini bilməməsi ilə bağlıdır, onları o, keyfiyyət münasibətlərindən sonra öyrənir. Ölçülülük, icazə verilən təkanların da yumşaldılması tərbiyənin gec meyvəsidir və bir əlaqəyə daxil edilmiş ruhi fəaliyyətlərin qarşılıqlı ləngidilməsi ilə qazanılır. Bu əlaqə zəiflədiyi yerdə — yuxunun şüursuzunda, psixonevrozların monoideizmində — uşağın ölçüsüzlüyü yenidən üzə çıxır.

Təqlidin komikliyi, biz infantil məqamı nəzərə almadığımız müddətcə, anlayışımız üçün nisbətən böyük çətinliklər yaradırdı. Təqlid isə uşağın ən yaxşı sənətidir və onun oyunlarının çoxunun hərəkətverici motividir. Uşağın şöhrətpərəstliyi öz tayları arasında seçilməyə nisbətən çox az, böyükləri təqlid etməyə yönəlir. Aşağı salma komikliyi də uşağın böyüklərə münasibətindən asılıdır; ona uşaq həyatında böyüyün enməsi uyğun gəlir. Uşağa böyüyün özü ona enməsindən, əzici üstünlüyündən imtina etməsindən və onunla tayı kimi oynamasından daha böyük həzz verə biləcək az şey var. Uşağa sırf həzz yaradan yüngülləşmə böyükdə aşağı salma kimi komik etmə vasitəsinə və komik həzz mənbəyinə çevrilir. İfşa haqqında bilirik ki, o, aşağı salmaya qayıdır.

Ən çox çətinliyə üçüncü halın, gözləmə komikliyinin infantil əsaslandırılması rast gəlir, bu da yəqin izah edir ki, bu halı komikliyə baxışlarında önə çəkən müəlliflər komiklik üçün infantil məqamı nəzərə almağa əsas tapmayıblar. Gözləmənin komikliyi uşağa yəqin ən uzaqdır, onu dərk etmək qabiliyyəti onda ən gec yaranır. Böyüyə komik görünən belə halların əksəriyyətində uşaq yəqin yalnız məyusluq duyacaq. Lakin uşağın gözləmə xoşbəxtliyinə və sadəlövhlüyünə söykənmək olar ki, anlayaq: komik məyusluğa uğrayanda insan «uşaq kimi» özünü komik hiss edir.

Yuxarıdakılardan komik hissin təxminən belə səslənə biləcək tərcüməsi üçün müəyyən ehtimal alınsa da — komik odur ki, böyüyə yaraşmır —, komik problemə bütün münasibətimə görə bu son cümləni əvvəl irəli sürülənlər kimi oxşar ciddiliklə müdafiə etməyə kifayət qədər cəsarətli hiss etmirəm. Uşağa qədər aşağı salmanın komik aşağı salmanın yalnız xüsusi halı olub-olmadığını, yoxsa bütün komikliyin əslində uşağa qədər aşağı salmaya əsaslandığını həll etmək istəmirəm.¹

Komikliyi hələ bu qədər ötəri nəzərdən keçirən araşdırma, ən azı yumor üçün bir neçə qeyd də ayırmasa, ağır şəkildə natamam olardı. İkisinin mahiyyətcə qohumluğu o qədər şübhəsizdir ki, komikliyin izah cəhdi yumoru anlamaq üçün ən azı bir komponent verməlidir. Yumorun qiymətləndirilməsi üçün nə qədər yerinə düşən və ucaldıcı şey söylənibsə də — özü ən yüksək psixi nailiyyətlərdən biri olan, düşünənlərin xüsusi rəğbətindən də bəhrələnən yumor haqqında —, biz yenə də onun mahiyyətini zarafat və komiklik düsturlarına yaxınlaşdırma ilə ifadə etmək cəhdindən yayına bilmərik.

Eşitdik ki, ağrılı affektlərin azad olunması komik təsirin ən güclü maneəsidir. Məqsədsiz hərəkət ziyan vurduqda, axmaqlıq bəlaya aparanda, məyusluq ağrı verəndə, komik effekt imkanı bitir — ən azı belə xoşagəlməzlikdən özünü qoruya bilməyən, özü ondan zərər çəkən və ya ona qatılmağa məcbur olan şəxs üçün; maraqsız şəxs isə davranışı ilə sübut edir ki, müvafiq halın vəziyyətində komik təsir üçün tələb olunan hər şey var. Yumor isə həzzi onu pozan ağrılı affektlərə baxmayaraq qazanmaq vasitəsidir; o, bu affekt inkişafının əvəzinə gəlir, onun yerini tutur. Onun şərti o zaman verilir ki, vəziyyət elədir ki, vərdişlərimizə görə ağrılı affekti azad etməyə meylliyik və indi bu affekti yarandığı anda boğmaq üçün motivlər bizə təsir edir. Yuxarıda göstərilən hallarda ziyan, ağrı və s. çəkən şəxs yumoristik həzz qazana bilər, maraqsız isə komik həzzdən gülür. Yumorun həzzi onda, başqa cür deyə bilmərik, bu baş verməmiş affekt azad olunmasının hesabına yaranır, qənaət olunmuş affekt sərfindən doğur.

1) Komik həzzin mənbəyinin «kəmiyyət kontrastı»nda, kiçiklə böyüyün müqayisəsində olması — ki, o, nəhayət uşağın böyüyə əsas münasibətini də ifadə edir — əgər komiklik infantillə başqa heç bir əlaqəsi olmasaydı, doğrudan da qəribə təsadüf olardı.

Yumor komikliyin növləri arasında ən qənaətcil olanıdır; onun prosesi artıq tək bir şəxsdə başa çatır, başqasının iştirakı ona yeni heç nə əlavə etmir. Məndə yaranmış yumoristik həzzin ləzzətini bildirməyə sövq olunmadan özümdə saxlaya bilərəm. Bir şəxsdə yumoristik həzzin yaranması zamanı nə baş verdiyini demək asan deyil; lakin bildirilən və ya hiss edilib təkrar yaşanan yumor hallarını araşdıranda müəyyən görüş qazanırıq: bu hallarda mən yumoristik şəxsi anlamaq vasitəsilə onunla eyni həzzə çatıram. Yumorun ən kobud halı, adlandırılmış dar ağacı yumoru, bu barədə bizə öyrədə bilər. Bazar ertəsi edama aparılan əclaf deyir: «Yaxşı, bu həftə yaxşı başlayır.» Bu, əslində zarafatdır, çünki qeyd özlüyündə tamamilə yerinə düşür, digər tərəfdən isə tamamilə mənasız şəkildə yersizdir, çünki bu həftədə onun üçün başqa hadisələr olmayacaq. Belə zarafat etmək üçün isə yumor lazımdır, yəni bu həftə başlanğıcını başqalarından fərqləndirən hər şeyə göz yummaq, tamamilə xüsusi hiss təkanlarına motiv verə biləcək fərqi inkar etmək. Eyni hal baş verir, əgər o, edam yolunda soyuqlamamaq üçün çılpaq boynuna boyunbağı istəsə — başqa vaxt tamamilə təqdirəlayiq ehtiyat, lakin bu boynun yaxın taleyi qarşısında olduqca artıq və əhəmiyyətsiz. Demək lazımdır ki, bu blague-da, adət etdiyi mahiyyətini belə saxlamaqda və bu mahiyyəti alt-üst edib ümidsizliyə sürükləməli olandan üz döndərməkdə ruh böyüklüyünə bənzər nəsə var. Yumorun bu cür böyüklüyü o halda danılmaz üzə çıxır ki, heyranlığımız yumoristik şəxsin vəziyyətində heç bir ləngimə tapmasın.

Viktor Hüqonun «Ernani»sində İspaniya kralı I Karla, alman imperatoru kimi V Karla qarşı sui-qəsdə qoşulmuş quldur bu qüdrətli düşmənin əlinə düşüb; o, sübut olunmuş vətən xaini kimi taleyini görür, başı gedəcək. Lakin bu öncədən görmə onu İspaniyanın irsi hüquqlu qrandı kimi tanıtdırmaqdan və belə bir qrandın heç bir imtiyazından imtina etmək fikrində olmadığını bəyan etməkdən çəkindirmir. İspaniya qrandı öz kral ağasının hüzurunda başını örtə bilərdi. Yaxşı: «Nos têtes ont le droit de tomber couvertes devant toi.» Bu, möhtəşəm yumordur və dinləyici kimi bu zaman gülmürüksə, bu, heyranlığımızın yumoristik həzzi örtməsindəndir. Dar ağacına gedən yolda soyuqlamaq istəməyən əclaf halında isə biz ürəkdən gülürük. Cinayətkarı ümidsizliyə sürükləməli olan vəziyyət bizdə güclü mərhəmət oyada bilərdi; lakin bu mərhəmət ləngidilir, çünki başa düşürük ki, ona daha yaxından toxunan o, vəziyyəti vecinə almır. Bu anlayış nəticəsində bizdə artıq hazır olan mərhəmət sərfi yararsız olur və biz onu gülüşlə boşaldırıq. Əclafın laqeydliyi — ki, bunun ona böyük psixi iş sərfinə başa gəldiyini sezirik — sanki bizə də keçir.

Qənaət olunmuş mərhəmət yumoristik həzzin ən tez-tez rast gəlinən mənbələrindən biridir. Mark Tvenin yumoru adətən bu mexanizmlə işləyir. O, bizə qardaşının həyatından danışanda — qardaşı böyük yol tikinti müəssisəsində işçi kimi mina vaxtından əvvəl partlayanda havaya uçub işlədiyi yerdən xeyli uzaqda yerə düşübmüş — bizdə qaçılmaz olaraq qəzaya uğrayana həmdərdlik duyğuları oyanır; sual vermək istəyirik ki, qəza zamanı ona ziyan dəyməyibmi; lakin hekayənin davamı, qardaşdan «iş yerindən uzaqlaşdığına görə» yarım günlük əmək haqqı tutulması, bizi mərhəmətdən tamamilə yayındırır və bizi o təşkilatçılar qədər qəddar, qardaşın sağlamlığına mümkün zərərə qarşı bir o qədər laqeyd edir. Başqa dəfə Mark Tven bizə nəsil şəcərəsini təqdim edir, onu təxminən Kolumbun yoldaşlarından birinə qədər çatdırır. Lakin bizə bu əcdadın xarakteri təsvir olunandan sonra — onun bütün yükü hər biri başqa markalı bir neçə alt paltarından ibarətdir — biz bu ailə tarixinin əvvəlində özümüzü qoymaq niyyətində olduğumuz qənaət olunmuş ehtiram hesabına gülməkdən başqa çarə tapmırıq. Yumoristik həzzin mexanizmi burada bunun bilinməsi ilə pozulmur ki, bu əcdad hekayəsi uydurmadır və bu uydurma başqalarının belə məlumatlarında özünü göstərən bəzəyib-düzəltməni ifşa etmək satirik tendensiyaya xidmət edir; o, komik etmə halında olduğu kimi, reallıq şərtindən müstəqildir. Mark Tvenin başqa bir hekayəsi nəql edir ki, qardaşı yeraltı yaşayış yeri düzəldib, ora çarpayı, stol və lampa gətirib, dam kimi də ortası deşilmiş böyük bir yelkən parçası alıb, lakin otaq hazır olandan sonra gecə evə sürülən inək tavanın deşiyindən stolun üstünə düşüb lampanı söndürüb, qardaş səbirlə heyvanı yuxarı qaldırmağa və qurğunu bərpa etməyə kömək edib, növbəti gecə eyni pozuntu təkrarlananda eyni şeyi edib və sonra hər gecə; belə hekayə təkrarı ilə komikləşir. Mark Tven isə onu belə yekunlaşdırır: qardaş nəhayət 46-cı gecə inək yenə düşəndə qeyd edib ki, iş monoton olmağa başlayır, və bizim yumoristik həzzimizi saxlamağa gücümüz çatmır, çünki biz çoxdan eşitməyi gözləyirdik ki, qardaş bu inadkar bədbəxtliyə — hirslənib. Həyatımızda özümüzün yaratdığımız kiçik yumoru isə qayda olaraq hirslənmək əvəzinə hirsin hesabına yaradırıq.

Yumorun növləri olduqca rəngarəngdir, yumorun xeyrinə qənaət edilən hiss oyanmasının təbiətinə görə: mərhəmət, hirs, ağrı, kövrəlmə və s.¹ Bunların sırası da tamamlanmamış görünür, çünki sənətkar və ya yazıçı hələ ram edilməmiş hiss təkanlarını yumoristik cilovlamağa, onları əvvəlki nümunələrdəki kimi oxşar fəndlərlə yumoristik həzz mənbəyinə çevirməyə nail olduqca yumor səltənəti getdikcə daha çox genişlənir. «Simplicissimus» sənətkarları, məsələn, dəhşət və iyrənmə hesabına yumor qazanmaqda heyrətamiz nəticələr əldə ediblər. Yumorun təzahür formaları isə yaranma şərtləri ilə bağlı iki xüsusiyyətlə müəyyən olunur. Yumor, birincisi, zarafatla və ya komikin başqa bir növü ilə qovuşmuş şəkildə çıxış edə bilər — bu zaman ona vəziyyətdə mövcud olan, həzz təsiri üçün maneə olacaq affekt inkişafı imkanını aradan qaldırmaq vəzifəsi düşür. İkincisi, o, bu affekt inkişafını tamamilə ləğv edə və ya yalnız qismən — bu, hətta daha tez-tez rast gəlinən haldır, çünki daha yüngül işdir — və «sınıq» yumorun müxtəlif formalarını, göz yaşları içində gülümsəyən yumoru verir. O, affektdən enerjisinin bir hissəsini alır və əvəzində ona yumoristik çalar verir.

1) Falstaff kimi, yəni kök cəngavər Sir John kimi obrazın böyük yumoristik təsiri qənaət olunmuş nifrət və hiddətə əsaslanır. Biz onda, doğrudur, layiqsiz yeyib-içəni və fırıldaqçını tanıyırıq, lakin hökmümüz bir sıra məqamla tərksilah edilir. Başa düşürük ki, o, özünü bizim onu qiymətləndirdiyimiz kimi tanıyır; o, öz zarafatı ilə bizi heyran edir, bundan başqa, bədən eybəcərliyi onun şəxsiyyətini ciddi deyil, komik dərk etmək xeyrinə təmas təsiri göstərir, sanki əxlaq və şərəf tələblərimiz belə yoğun qarından əks olunmalıdır. Onun hərəkətləri bütövlükdə zərərsizdir və aldatdıqlarının komik alçaqlığı ilə demək olar ki, bağışlanır. Etiraf edirik ki, yazıq adam başqası kimi yaşamağa və ləzzət almağa çalışa bilər və onu əsas vəziyyətlərdə özündən qat-qat üstün olanın əlində oyuncaq tapdığımız üçün az qala yazığımız gəlir. Buna görə ona hirslənə bilmirik və onda hiddətdən qənaət etdiyimiz hər şeyi onun başqa vaxt yaratdığı komik həzzə əlavə edirik. Sir Conun öz yumoru əslində elə bir Mənin üstünlüyündən doğur ki, nə bədən, nə əxlaq qüsurları onun şənliyini və əminliyini əlindən ala bilmir. Zəkalı cəngavər Don Kixot de la Mança isə əksinə, özü heç bir yumora malik olmayan və ciddiliyi ilə bizə yumoristik adlandırıla biləcək həzz verən obrazdır, baxmayaraq ki, onun mexanizmi yumorun mexanizmindən mühüm sapma göstərir. Don Kixot əvvəlcə sırf komik fiqurdur, cəngavər kitablarının xəyalları başına vurmuş böyük uşaq. Məlumdur ki, şair əvvəlcə onunla başqa bir şey istəmirdi və bu məxluq tədricən yaradıcının ilk niyyətlərindən xeyli kənara çıxdı. Şair bu gülünc şəxsi ən dərin müdriklik və ən nəcib niyyətlərlə təchiz edib, məqsədlərinin gerçəkləşəcəyinə inanan, vəzifələri ciddi, vədləri hərfi qəbul edən idealizmin simvolik nümayəndəsinə çevirdikdən sonra bu şəxs komik təsir göstərməkdən qalır. Yumoristik həzzin başqa vaxt hiss oyanmasının qarşısını almaqdan doğduğu kimi, burada o, komik həzzin pozulmasından yaranır. Lakin bu nümunələrlə biz artıq yumorun sadə hallarından nəzərəçarpacaq dərəcədə uzaqlaşırıq.

Birgə hiss etmə ilə qazanılan yumoristik həzz¹, yuxarıdakı nümunələrdə sezmək mümkün olduğu kimi, yerdəyişməyə bənzər xüsusi texnikadan qaynaqlanır: bu texnika ilə hazır tutulmuş affekt azad olunması boşa çıxarılır və yüklənmə başqa, tez-tez əhəmiyyətsiz şeyə yönəldilir. Lakin yumoristik şəxsin özündə yerdəyişmənin affekt inkişafından uzağa necə baş verdiyi prosesinin anlaşılması üçün bununla heç nə qazanılmır. Görürük ki, qəbul edən yumor yaradıcısını öz ruhi proseslərində təqlid edir, lakin bu zaman bu prosesi sonuncuda mümkün edən qüvvələr haqqında heç nə öyrənmirik.

1) Fr. Th. Vischerin estetikasında tamamilə başqa mənada işlədilən termin.

Yalnız demək olar: kimsə, məsələn, dünya maraqlarının böyüklüyünü öz kiçikliyinə qarşı qoyaraq ağrılı affektin üstündən keçməyə nail olursa, biz bunda yumorun deyil, fəlsəfi düşüncənin nailiyyətini görürük və onun düşüncə gedişinə özümüzü qoyanda da həzz qazanmırıq. Yumoristik yerdəyişmə deməli şüurlu diqqətin işığında komik müqayisə kimi eyni dərəcədə mümkünsüzdür; o, bunun kimi, şüuröncəsi və ya avtomatik qalmaq şərtinə bağlıdır.

Yumoristik yerdəyişmə haqqında müəyyən aydınlıq əldə etmək üçün onu müdafiə prosesi işığında nəzərdən keçirmək lazımdır. Müdafiə prosesləri qaçış refleksinin psixi qarşılığıdır və daxili mənbələrdən xoşagəlməzliyin yaranmasının qarşısını almaq vəzifəsini daşıyır; bu vəzifəni yerinə yetirməkdə onlar ruhi hadisələrə avtomatik tənzimləmə kimi xidmət edir ki, bu da nəhayət, zərərli olduğu üzə çıxır və buna görə şüurlu düşüncənin hakimiyyətinə tabe edilməlidir. Bu müdafiənin müəyyən bir növünü, uğursuz sıxışdırmanı, mən psixonevrozların yaranmasında fəaliyyət göstərən mexanizm kimi göstərmişəm. Yumor indi bu müdafiə nailiyyətlərinin ən yüksəyi kimi qəbul oluna bilər. O, ağrılı affektlə bağlı təsəvvür məzmununu sıxışdırmanın etdiyi kimi şüurlu diqqətdən yayındırmaqdan imtina edir və beləliklə müdafiə avtomatizmini aşır; bunu o yolla bacarır ki, hazır tutulmuş xoşagəlməzlik azad olunmasından enerjisini almaq və bu enerjini boşalma yolu ilə həzzə çevirmək vasitələrini tapır. Hətta güman etmək olar ki, yenə də infantillə əlaqə ona bu nailiyyət üçün vasitələri təqdim edir. Yalnız uşaq həyatında intensiv ağrılı affektlər olub ki, böyük bu gün onlara gülümsəyərdi, necə ki yumorist kimi indiki ağrılı affektlərinə gülür. Onun Mənin ucalması — ki, yumoristik yerdəyişmə ona şəhadət verir, tərcüməsi belə olardı: Mən o qədər böyüyəm (əzəmətliyəm) ki, bu hallar məni ağrıya salmamalıdır — bunu o, öz indiki Məni ilə uşaq Məninin müqayisəsindən götürə bilərdi. Bu baxış nevrotik sıxışdırma proseslərində infantilə düşən rolla müəyyən dərəcədə dəstəklənir.

Bütövlükdə yumor komikliyə zarafatdan daha yaxındır. O, komikliklə şüuröncəsində psixi lokalizasiyanı da ortaq paylaşır, halbuki zarafat, qəbul etməli olduğumuz kimi, şüursuzla şüuröncəsi arasında kompromis kimi yaranır. Əvəzində o, zarafatla komikliyin kəsişdiyi, bəlkə indiyə qədər kifayət qədər kəskin vurğulamadığımız xüsusi bir xarakterdə iştirak etmir. Komikliyin yaranması üçün şərt odur ki, eyni təsəvvür işi üçün eyni zamanda və ya tez ardıcıllıqla iki müxtəlif təsəvvür tərzini tətbiq etməyə vadar olunaq; onların arasında sonra «müqayisə» baş verir və komik fərq yaranır. Belə sərf fərqləri yadla doğma, vərdişlə dəyişmiş, gözlənilənlə baş verən arasında yaranır.¹ Zarafatda eyni zamanda yaranan və müxtəlif sərflə işləyən iki dərk tərzi arasındakı fərq zarafat dinləyicisindəki proses üçün nəzərə gəlir. Bu iki dərkdən biri zarafatdakı eyhamlara əməl edərək fikrin şüursuz vasitəsilə yolunu təkrarlayır, digəri səthdə qalır və zarafatı şüuröncəsindən şüurlu olmuş digər ifadə kimi təqdim edir. Dinlənilən zarafatın həzzini bu iki təsəvvür tərzinin fərqindən çıxarmaq bəlkə də əsassız təqdimat olmazdı.¹

1) Əgər gözləmə anlayışına bir qədər zorakılıq tətbiq etməkdən çəkinməsək, Lippsin ardınca komikliyin çox böyük bir sahəsini gözləmə komikliyinə aid etmək olar, lakin məhz komikliyin yəqin ən ilkin halları — özgə sərfin öz sərflə müqayisəsindən doğanlar — bu ümumiləşdirməyə ən az sığar.

Biz burada zarafat haqqında onun Yanus başlılığı² kimi təsvir etdiyimiz eyni şeyi deyirik — zarafatla komiklik arasındakı münasibət bizə hələ həll olunmamış görünən müddətdə.

Yumorda burada ön plana çəkilən xarakter itir. Doğrudur, biz yumoristik həzzi vəziyyətə vərdişlə aid edilmiş kimi gözlədiyimiz hiss təkanı yayınıldıqda duyuruq və bu mənada yumor da gözləmə komikliyinin genişləndirilmiş anlayışına daxildir. Lakin yumorda artıq eyni məzmunun iki müxtəlif təsəvvür tərzindən söhbət getmir; vəziyyətin qarşısı alınmalı hiss oyanması ilə xoşagəlməzlik xarakteri ilə hakimləşdirilməsi komiklikdə və zarafatda olan xarakterlə müqayisə oluna bilməyə son qoyur. Yumoristik yerdəyişmə əslində azad olmuş sərfin komik təsir üçün bu qədər təhlükəli çıxmış digər tərzdə istifadəsinin bir halıdır.

1) Bu düsturu bir şübhə olmadan saxlamaq olar, çünki o, əvvəlki müzakirələrə zidd heç nəyə gətirmir. İki sərf arasındakı fərq mahiyyətcə qənaət edilmiş ləngimə sərfinə endirilməlidir. Komiklikdə bu ləngimə qənaətinin olmaması və zarafatda kəmiyyət kontrastının düşməsi, eyni dərk üçün iki cür təsəvvür işinin xarakterindəki bütün uyğunluğa baxmayaraq, komik hissin zarafat təəssüratından fərqini şərtləndirər.

2) «Double face» xüsusiyyəti müəlliflərin diqqətindən təbii ki, yayınmayıb. Yuxarıdakı ifadəni götürdüyüm Mélinand («Pourquoi rit-on?», Revue des deux mondes, fevral 1895), gülüşün şərtini aşağıdakı düsturla ifadə edir: «Ce qui fait rire, c’est ce qui est à la fois, d’un côté, absurde et de l’autre, familier.» Bu düstur zarafata komiklikdən daha yaxşı uyğun gəlir, lakin zarafatı da tam əhatə etmir. — Bergson (e. ə. səh. 98) komik vəziyyəti «interférence des séries» ilə təyin edir: «Une situation est toujours comique quand elle appartient en même temps à deux séries d’événements absolument indépendantes, et qu’elle peut s’interpréter à la fois dans deux sens tout différents.» — Lipps üçün komiklik «eyni şeyin böyüklüyü və kiçikliyi»dir.

İndi biz vəzifəmizin sonundayıq: yumoristik həzzin mexanizmini komik həzz və zarafat üçün olan kimi analoji düstura gətirmişik. Zarafatın həzzi bizə qənaət edilmiş ləngimə sərfindən, komikliyinki qənaət edilmiş təsəvvür (yüklənmə) sərfindən, yumorunku isə qənaət edilmiş hiss sərfindən doğan kimi göründü. Ruhi aparatımızın bütün üç iş tərzində həzz qənaətdən qaynaqlanır; üçü də bunda ortaqdır ki, ruhi fəaliyyətdən əslində məhz bu fəaliyyətin inkişafı ilə itmiş həzzi yenidən qazanmaq üsullarını təşkil edir. Çünki bu yollarla əldə etməyə can atdığımız eyforiya psixi işimizi ümumiyyətlə az sərflə görmək adətində olduğumuz bir həyat dövrünün əhvalından, komikliyi tanımadığımız, zarafata qabil olmadığımız və həyatda özümüzü xoşbəxt hiss etmək üçün yumora ehtiyac duymadığımız uşaqlığımızın əhvalından başqa bir şey deyil.