Əsərlər 1906–1909

1 / 15

Cinayət tərkibinin diaqnostikası və psixoanaliz

Əgər reaksiya verən şəxsin özündən reaksiyasının səbəblərini soruşsanız, belə olar. Yunqun məqaləsinin 6-cı və 8-dən 9-a qədər səhifələrindəki nümunələr psixi hadisələrdə təsadüfə və iddia olunan ixtiyarlığa şübhə etməyə vadar etmək üçün çox uyğundur.

İndi sizlə birlikdə imtahan olunan şəxsdə kompleks tərəfindən reaksiyanın müəyyən edilməsi haqqında Bleuler-Yunq fikrinin tarixçəsinə nəzər salaq. 1901-ci ildə bir məqalədə göstərdim ki, motivsiz hesab edilən bir sıra hərəkətlər əslində qəti şəkildə müəyyən edilmişdir və bununla psixi ixtiyarlığı məhdudlaşdırmağa kömək etmişdir. Unutma, dilin sürüşməsi, yazıda səhv etmə və əşyanı itirmə kimi kiçik səhvləri araşdırma mövzusu etdim və göstərdim ki, insan dilini sürüşdürdükdə, bunun səbəbi təsadüf və ya yalnız tələffüz çətinlikləri və səs oxşarlıqları deyil, əksinə, nəzərdə tutulan nitqi səhvə çevirən, hər dəfə aşkar edilə bilən pozucu təsəvvür məzmunu — kompleks — mövcuddur. Bundan əlavə, insanların kiçik, görünüşdə məqsədsiz və təsadüfi hərəkətlərini, o cümlədən əyləncə, oyun və s. nəzərə aldım və onları gizli məna ilə əlaqəli olan və bu mənanı nəzərə çarpmayan şəkildə ifadə etməli olan “simptom hərəkətləri” kimi açdım. Bundan əlavə, aydın oldu ki, insan hətta adını da ixtiyari olaraq seçə bilməz; əksinə, güclü təsəvvür kompleksi tərəfindən müəyyən edildiyi aşkarlanır; bəli, hətta ixtiyari seçildiyi görünən ədədlər belə həmin gizli kompleksə aid edilə bilər. Bir həmkar, Dr. Alfred Adler, bir neçə il sonra bu Nevrologiya jurnalı, c. X. [1904-cü ildə kitab kimi nəşr olundu, 10. nəşr. 1924; Toplanmış əsərlər c. IV.]¹²

müddəalarımın ən qəribəsini bir neçə gözəl nümunə ilə sübut edə bilər. Əgər psixi həyatda şərtlənmə haqqında belə bir anlayışa öyrəşilsə, onda gündəlik həyatın psixopatologiyası nəticələrindən qanuni bir çıxarış olaraq, assosiasiya təcrübəsində şəxsin fikirlərinin də ixtiyari deyil, onda təsir edən təsəvvür məzmunu tərəfindən şərtləndirilmiş ola biləcəyi ortaya çıxır.

Beləliklə, cənablar, assosiasiya təcrübəsinə qayıdaq! İndiyə qədər nəzərdən keçirilmiş hallarda reaksiyaların mənşəyi haqqında bizə imtahan olunan şəxs məlumat verirdi və bu şərt təcrübəni əslində ədalət mühakiməsi üçün maraqsız edir. Amma təcrübə quruluşunu dəyişsək, məsələn, bir neçə dəyişənli tənliyi birinə və ya digərinə görə həll etmək, orada a və ya b-ni axtarılan x-ə çevirmək kimi? İndiyə qədər biz, tədqiqatçılar, bu kompleksdən xəbərsiz idik, istənilən seçilmiş qıcıq sözlərlə yoxlama aparırdıq və sınaq iştirakçısı bizə qıcıq sözlər tərəfindən üzə çıxarılmış kompleksi ifşa edirdi. İndi isə fərqli edək, bizə məlum olan bir kompleksi götürək, ona qəsdən seçilmiş qıcıq sözlərlə reaksiya verək, x-i reaksiya verən şəxsin tərəfinə çevirək, onda reaksiyaların nəticələrindən yoxlanan şəxsin seçilmiş kompleksi özündə daşıyıb-daşımadığını müəyyən etmək mümkündürmü? - Görürsünüz ki, bu təcrübə quruluşu, müəyyən bir cinayət hadisəsinin təqsirləndirilən şəxsə də məlum olub-olmadığını öyrənmək istəyən istintaq hakiminin vəziyyətinə tam uyğun gəlir. Görünür, Praqa cinayət hüququ müəllimi Hans Qrossun iki şagirdi olan Vertaymer və Klayn, sizin üçün əhəmiyyətli olan bu təcrübə quruluşu dəyişikliyini ilk dəfə həyata keçirmişlər.³

Öz təcrübələrinizdən artıq bilirsiniz ki, belə sual qoyulduqda, reaksiyalarda yoxlanan şəxsin, sizin qıcıq sözlərlə reaksiya verdiyiniz kompleksi daşıyıb-daşımadığını müəyyən etmək üçün dörd cür əlamət ortaya çıxır. Onları sizə ardıcıl olaraq sayacam: 1) Reaksiyanın qeyri-adi məzmunu, hansı ki, izahat tələb edir. 2) Reaksiya vaxtının uzanması, çünki məlum olur ki, kompleksi vurğulayan qıcıq sözlər yalnız açıq gecikmədən sonra (çox vaxt digər reaksiya vaxtlarının bir neçə qatı) reaksiya ilə cavablandırılır. 3) Reproduksiya zamanı səhv. Bu ifadə ilə hansı qəribə faktın nəzərdə tutulduğunu bilirsiniz. Təcrübənin bitməsindən qısa müddət sonra uzun qıcıq söz sırasını yenidən yoxlanılan şəxsə təqdim etdikdə, o, ilk dəfə olduğu kimi eyni reaksiyaları təkrarlayır. Yalnız kompleksi birbaşa toxunan qıcıq sözlərdə o, əvvəlki reaksiyanı asanlıqla başqası ilə əvəz edir. 4) Perseverasiya faktı (bəlkə daha yaxşı deyək: təsir qalığı). Çox vaxt belə olur ki, kompleksin ona aid olan (“kritik”) qıcıq sözlə oyadılmasının təsiri, məsələn, reaksiya vaxtının uzanması ilə özünü göstərir və sonrakı kritik olmayan sözlərə reaksiyaları da dəyişdirir. Bu əlamətlərin hamısı və ya bir neçəsi bir yerə gəldikdə, bizə məlum olan kompleksin çağırılan şəxsdə narahatlıq yaradan şəkildə mövcud olduğu sübut olunur. Bu narahatlığı, çağırılan şəxsdə mövcud olan kompleksin affektlə yükləndiyi və reaksiya vermə vəzifəsinə diqqəti yayındırmağa qadir olduğu kimi başa düşürsünüz, beləliklə bu narahatlıqda “psixi öz-özünə xəyanət” tapırsınız.

Bilirəm ki, hazırda təqsirləndirilən şəxsi obyektiv öz-özünə xəyanətə gətirməli olan bu metodun imkanları və çətinlikləri ilə məşğulsunuz, ona görə də diqqətinizi tamamilə analoq olan bir məlumat üzərinə yönəldirirəm ki, gizli və ya gizlədilən ruhi məzmunların üzə çıxarılması prosesi on ildən çoxdur ki, başqa bir sahədə tətbiq olunur. Mənim vəzifəm, burada və oradakı vəziyyətlərin oxşarlığını və fərqlərini sizə nümayiş etdirməkdir.

Bu sahə, sizin sahənizdən xeyli fərqlidir. Mən konkret olaraq müəyyən “sinir xəstəliklərinin”, yəni adlandırılan psixonevrozların terapiyasını nəzərdə tuturam; siz buna nümunə olaraq histeriya və məcburi düşüncələri götürə bilərsiniz. Orada bu metod psixoanaliz adlanır və ilk dəfə Vyanada J. Breuer tərəfindən tətbiq olunan “katartik” müalicə metodundan mənim tərəfimdən inkişaf etdirilmişdir. Təəccübünüzü aradan qaldırmaq üçün cinayətkar və histerik arasında bir analoji qurmalıyam. Hər ikisində sirr, yəni gizli bir şey söhbət mövzusudur. Amma, paradoksal olmamaq üçün, dərhal fərqi də vurğulamalıyam. Cinayətkar haqqında danışarkən, onun bildiyi və sizdən gizlətdiyi bir sirr nəzərdə tutulur; histerik xəstə haqqında danışarkən isə, onun özünün də bilmədiyi və özündən gizlətdiyi bir sirr nəzərdə tutulur. Bu necə mümkündür? Biz çətin araşdırmalar nəticəsində bilirik ki, bütün bu xəstəliklər, bu şəxslərin güclü affektlə yüklü bəzi təsəvvür və xatirələri, eləcə də onlara əsaslanan istəkləri o qədər sıxışdırmağa nail olmalarına əsaslanır ki, onlar onların düşüncələrində rol oynamır, şüurlarında ortaya çıxmır və beləliklə, özlərinə belə sirr qalır. Lakin bu sıxışdırılmış psixi materialdan, bu "komplekslərdən" xəstələri tam pis vicdan kimi əzən somatik və psixi simptomlar yaranır. Beləliklə, cinayətkar ilə histerik xəstə arasındakı fərq bu bir nöqtədə fundamental xarakter daşıyır.⁴

Terapevtin vəzifəsi isə istintaq hakiminin vəzifəsi ilə eynidir; biz gizli psixi olanı üzə çıxarmalıyıq və bu məqsədlə detektivlik sənətlərinin bir sıra növlərini ixtira etmişik, indi isə cənab hüquqşünaslar bizdən bəzilərini təqlid edəcəklər.

Sizin işiniz üçün psixoanaliz zamanı həkimlərin necə hərəkət etdiyini eşitmək maraqlı olacaq. Xəstə ilk dəfə öz tarixçəsini danışdıqdan sonra, biz ondan tamamilə öz fikirlərinə tabe olmağı və heç bir tənqidi çəkinmədən ağlına gələni söyləməyi tələb edirik. Beləliklə, biz onun heç də bölüşmədiyi bir fərziyyədən irəli gəlirik: bu fikirlərin ixtiyari deyil, onun sirri, onun "kompleksi" ilə əlaqəyə görə müəyyən olunduğu, deməli, bu kompleksin törəmələri kimi qəbul edilə biləcəyi fərziyyəsi. Görürsünüz ki, bu, assosiasiya təcrübələrini təfsir etməyə imkan verən eyni fərziyyədir. Lakin bütün fikirlərini bildirmək qaydasına əməl etməsi tapşırılan xəstə, bunu etməyə qadir görünmür. O, tez-tez bu və ya digər fikri geri saxlayır və müxtəlif əsaslandırmalardan istifadə edir: ya bu tamamilə əhəmiyyətsizdir, ya da bura aid deyil, ya da ümumiyyətlə mənasızdır. Biz sonra ondan bu etirazlara baxmayaraq fikri bildirməyi və davam etdirməyi tələb edirik; çünki özünü büruzə verən tənqid, bizim açmağa çalışdığımız "kompleksə" fikrin aid olması üçün bizə sübutdur. Xəstələrin bu cür davranışında, müalicənin bütün müddəti ərzində bizi tərk etməyən, onlarda mövcud olan "müqavimətin" ifadəsini görürük. Yalnız qısaca qeyd etmək istəyirəm ki, müqavimət anlayışı xəstəliyin yaranma mexanizmini və sağalma mexanizmini başa düşməyimizdə ən böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir.

Belə bir fikirlərin tənqidini siz öz təcrübələrinizdə birbaşa müşahidə etmirsiniz; bunun əvəzinə, psixoanalizdə biz sizin diqqətinizi çəkən bütün kompleks əlamətlərini müşahidə etmək imkanı əldə edirik. Əgər xəstə artıq verilmiş qaydanı pozmağa cəsarət etmirsə, biz fikirlərin təkrarlanmasında müvəqqəti ləngimə, tərəddüd və fasilələr olduğunu qeyd edirik. Hər bir belə tərəddüd bizim üçün müqavimətin ifadəsidir və "kompleksə" aidliyin əlaməti kimi xidmət edir. Bəli, bu, bizim üçün belə əhəmiyyətli olan ən vacib əlamətdir, eyni sizin reaksiya vaxtının analoji uzanması kimi. Biz, saxlanılan fikrin məzmunu heç bir etiraz doğurmasa belə, xəstə onun bölüşməkdən niyə çəkinməli olduğunu düşünə bilmədiyini təsdiqləsə belə, tərəddüdü bu mənada təfsir etməyə öyrəşmişik. Psixoanalizdə baş verən fasilələr, adətən, reaksiya cəhdlərində qeyd etdiyiniz gecikmələrdən çox daha böyükdür.

Kompleks əlamətlərinizdən digəri olan reaksiyanın məzmun dəyişikliyi də psixoanaliz texnikasında öz rolunu oynayır. Biz xəstələrimizdə ümumi ifadə tərzindən olan hətta ən kiçik sapmaları da gizli mənanın əlaməti kimi qəbul etməyə öyrəşmişik və belə təfsirlərə görə müəyyən müddət onların istehzasına özümüzü məruz qoymağı xoşlayırıq. Biz ondan ikimənalı danışan və zərarsız ifadənin arxasından gizli mənanın parıltı ilə görünən sözləri gözləyirik. Yalnız xəstə deyil, psixoanalitik texnikadan və onun xüsusi şəraitindən xəbərsiz olan həmkarlar da bizə inanmırlar və bizə zarafat və sözlərlə oynamaq ittihamı irəli sürürlər, lakin biz demək olar ki, həmişə haqlı oluruq. Nəhayət, ehtiyatla qorunan bir sirrin yalnız incə, ən yaxşı halda ikimənalı işarələrlə özünü açdığını başa düşmək çətin deyil. Xəstə nəhayət, kompleksin açılması üçün lazım olan hər şeyi bizə 'dolayı təqdimat' adlandırdığımız formada verməyə öyrəşir.

Daha məhdud bir sahədə, psixoanaliz texnikasında kompleks əlamətlərinizdən üçüncüsünü, yəni reproduksiya zamanı dəyişikliyi, yəni səhvi tətbiq edirik. Bizə tez-tez verilən vəzifələrdən biri yuxuların yozumudur, yəni xatırlanan yuxu məzmununun onun gizli mənasına tərcümə edilməsidir. Bu zaman hansı nöqtədən vəzifəyə başlamalı olduğumuzda qərar verə bilmədiyimiz hallar olur və bu halda, bizə yuxu hekayəsini təkrarlatmağı məsləhət görən empirik olaraq tapılmış bir qaydadan istifadə edə bilərik. Yuxu görən adətən bəzi yerlərdə ifadə tərzini dəyişir, digər yerlərdə isə sadiq qalaraq təkrar edir. Biz isə reproduksiyanın dəyişiklik, çox vaxt da buraxılışla səhv olduğu yerlərdən yapışırıq, çünki bu sadiqsizlik bizə kompleksə aidliyi təmin edir və yuxunun gizli mənasına ən yaxşı giriş yolunu vəd edir.

İndi 'perseverasiya'ya bənzər bir fenomenin psixoanalizdə ortaya çıxmamasını etiraf etdiyim zaman, izlədiyim uyğunluğun sona çatdığını düşündüyünüz təəssüratını almayın. Bu görünən fərq yalnız təcrübələrinizin xüsusi şərtlərindən irəli gəlir. Siz kompleks təsirinin inkişaf etməsi üçün əslində vaxt vermirsiniz; o yeni başladıqda, yeni, ehtimal ki, zərərsiz bir qıcıq sözü ilə müayinə edilən şəxsin diqqətini yenidən cəlb edirsiniz və sonra müşahidə edə bilərsiniz ki, təcrübə iştirakçısı bəzən sizin maneələrinizə baxmayaraq komplekslə məşğul olmağa davam edir. Biz isə psixoanalizdə belə maneələrdən qaçınırıq, xəstəni komplekslə məşğul olmağa saxlayırıq və bizdə demək olar ki, hər şey perseverasiya olduğu üçün bu fenomeni ayrıca bir hadisə kimi müşahidə edə bilmərik.⁵

Biz, təqdim olunan texnikalar kimi vasitələrlə, xəstəyə sıxışdırılmış olanı, onun sirrini şüurlu etməyi və bununla da əziyyət simptomlarının psixoloji şərtliliyini aradan qaldırmağı prinsipial olaraq bacardığımızı iddia edə bilərik. İndi bu uğurdan öz işlərinizin şansları haqqında nəticələr çıxarmadan əvvəl, burada və oradakı psixoloji vəziyyətdəki fərqləri işıqlandıraq.

Əsas fərqi artıq qeyd etmişik: Nörotikdə öz şüurundan gizli sirr, cinayətkarda isə yalnız sizə qarşı; birincidə həqiqi bilməməzlik, hərçənd hər mənada olmasa da, ikincidə isə yalnız bilməməzliyin simulyasiyası. Bununla bağlı başqa, praktik olaraq vacib bir fərq də mövcuddur. Psixoanalizdə xəstə öz müqavimətinə qarşı şüurlu səyi ilə kömək edir, çünki o, imtahandan gözlənilən faydanı, yəni sağalmanı gözləyir; cinayətkar isə sizinlə işləmir, o, bütün Məninə qarşı işləmiş olardı. Sanki bunu tarazlaşdırmaq üçün, sizin araşdırmanızda yalnız obyektiv inanc qazanmağınız vacibdir, halbuki terapiyada xəstənin özü eyni inancı yaratması tələb olunur. Lakin gözləmək lazımdır ki, araşdırılanın əməkdaşlığının olmaması sizin metodunuza hansı çətinliklər və ya dəyişikliklər yaradacaq. Bu, seminar təcrübələrinizdə heç vaxt yarada bilməyəcəyiniz bir haldır, çünki təqsirləndirilən roluna girən həmkarınız yenə də sizin əməkdaşınız qalır və özünü açmamaq haqqında şüurlu qərarına baxmayaraq sizə kömək edir.

Əgər hər iki vəziyyətin müqayisəsinə daha yaxından nəzər salsanız, psixoanalizdə ruhi həyatda gizli olanı üzə çıxarmaq vəzifəsinin daha sadə, xüsusi halı, sizin işinizdə isə daha geniş halının olduğunu ümumiyyətlə görəcəksiniz. Psixonevrozlularda tam müntəzəm olaraq sıxışdırılmış cinsi kompleksdən (ən geniş mənada götürülmüş) söhbət gedir; bu, sizin üçün fərq kimi nəzərə alınmır. Lakin başqa bir şey nəzərə alınmalıdır. Psixoanalizin vəzifəsi bütün hallar üçün eynidir: xoşagəlməz hisslər nəticəsində sıxışdırılmış və şüura daxil etməyə çalışdıqda müqavimət əlamətləri göstərən kompleksləri üzə çıxarmaq. Bu müqavimət sanki lokalizasiya olunub, o, şüursuz və şüurlu arasındakı sərhəd keçidində yaranır. Sizin hallarınızda tamamilə şüurdan qaynaqlanan müqavimətdən söhbət gedir. Siz bu bərabərsizliyi asanlıqla nəzərdən qaçıra bilməzsiniz və əvvəlcə təcrübələr vasitəsilə şüurlu müqavimətin şüursuz müqavimət kimi eyni əlamətlərlə özünü açıb-açmadığını müəyyən etməlisiniz. Bundan əlavə, fikrimcə, siz hələ də obyektiv kompleks əlamətlərinizi biz psixoterapevtlər kimi "müqavimət" kimi şərh etməyə icazə verildiyinə əmin deyilsiniz. Cinayətkarlarda çox tez-tez olmasa da, sizin təcrübə şəxslərinizdə belə bir hal baş verə bilər ki, toxunduğunuz kompleks həzzlə vurğulanmış kompleksdir və bu kompleksin xoşagəlməzliklə vurğulanmış kompleks kimi eyni reaksiyaları verib-verməyəcəyi sualı doğulur.

Həmçinin qeyd etmək istəyirəm ki, sizin təcrübəniz psixoanalizdə öz-özünə başa düşülən kimi aradan qalxan bir qarışmaya məruz qala bilər. Belə ki, siz nevrozlu xəstənin araşdırmasında çaşdırıla bilərsiniz, o, günahsız olmasına baxmayaraq, günahkar kimi reaksiya verir, çünki onun içində hazır olan və pusquda gözləyən günah hissi xüsusi halın təqsirləndirməsinə sahib çıxır. Bu halı boş bir uydurma hesab etməyin; uşaqlıq dövrünü düşünün, orada bunu kifayət qədər tez-tez müşahidə etmək olar. Belə bir hal olur ki, uşağa bir pis əməl ittihamı irəli sürüldükdə, o, günahı qətiyyətlə inkar edir, lakin eyni zamanda ifşa olunmuş günahkar kimi ağlayır. Siz bəlkə də uşağın günahsızlığını təsdiq edərkən yalan dediyini düşünəcəksiniz, lakin hal başqa cür ola bilər. Uşaq sizin ona yüklədiyiniz bir pis əməli həqiqətən etməyib, lakin əvəzində sizə məlum olmayan və onu onunla təqsirləndirmədiyiniz başqa, oxşar bir pis əməl törədib. Beləliklə, o, haqlı olaraq birincidəki günahını inkar edir — və eyni zamanda günah hissi ikinciyə görə özünü açır. Yetkin nevrozlu xəstə bu və bir çox digər məqamlarda tamamilə uşaq kimi davranır; belə insanlardan çoxdur və sizin texnikanızın belə özünü ittiham edənləri həqiqi günahkarlardan ayırmağı bacarıb-bacarmayacağı hələ də sual altındadır. Nəhayət, bir məsələ də: Siz bilirsiniz ki, cinayət prosesi qanunvericiliyinizə əsasən, təqsirləndirilən şəxsi heç bir prosedurla qəfil yaxalaya bilməzsiniz. Beləliklə, o, təcrübənin özünü ifşa etməmək məqsədi daşıdığını biləcək və diqqət kompleksə yönəldildikdə, yoxsa ondan yayındırıldıqda eyni reaksiyaların gözlənilib-gözlənilmədiyi, habelə gizlətmə niyyətinin müxtəlif şəxslərdə reaksiya tərzinə nə qədər nüfuz edə biləcəyi kimi əlavə suallar yaranacaq.

Məhz tədqiqatınızın obyekti olan vəziyyətlərin bu qədər müxtəlif olması səbəbindən psixologiya onların nəticələrindən canlı maraqlanır və sizdən xahiş edirik ki, onların praktik tətbiq imkanlarından çox tez ümidinizi kəsməyəsiniz. Mənə, praktik ədalət mühakiməsindən bu qədər uzaq olan birinə, başqa bir təklif irəli sürməyə icazə verin! Təcrübələr seminarda hazırlıq və sualın qoyuluşu baxımından nə qədər zəruri olsa da, cinayət işi üzrə ittiham olunan şəxslərin müayinəsi zamanı yaranan eyni psixoloji vəziyyəti burada heç vaxt yarada bilməyəcəksiniz. Bunlar fantom məşqləri olaraq qalır; onlara əsasən cinayət prosesində praktik tətbiq heç vaxt əsaslandırıla bilməz. Əgər praktik tətbiqdən imtina etmək istəmiriksə, aşağıdakı həll yolu mövcuddur. Sizə belə araşdırmaları bir neçə il ərzində cinayət ittihamı ilə bağlı bütün real hallarda aparmaq icazəsi verilməli, hətta bu, vəzifə kimi təyin edilməlidir; lakin bu araşdırmaların nəticələrinin hökm çıxaran instansiyanın qərarına təsir göstərməsinə icazə verilməsin. Ən yaxşısı, qərar verən instansiyanın sizin araşdırmadan çıxardığınız, təqsirləndirilən şəxsin təqsirli olması haqqında nəticədən ümumiyyətlə xəbər tutmamasıdır. Uzun illər ərzində toplanan və müqayisəli şəkildə işlənmiş təcrübələr əsasında bu psixoloji tədqiqat metodunun yararlılığına dair bütün şübhələr aradan qalxmalıdır. Əlbəttə, bilirəm ki, bu təklifin reallaşdırılması yalnız sizdən və hörmətli müəlliminizdən asılı deyil.

2 / 15

Uşaqların cinsi maarifləndirilməsi

mümkündür və hansı şəkildə. İndi əvvəlcədən etirafımı qəbul edin ki, ikinci və üçüncü məsələlərə dair müzakirəni tamamilə başa düşülən hesab edirəm, lakin mənim anlayışıma görə, bu sual məsələlərindən birincisinin fikir ayrılığı mövzusu necə ola biləcəyini tamamilə dərk etmək mümkün deyil. Uşaqlara — və ya gənc nəslə — insan cinsi həyatı haqqında belə məlumatları gizlətməklə nəyə nail olmaq istəyirik? Onların bu məsələlərə olan marağını, öz içlərində hələ tərpənməmişdən əvvəl vaxtından əvvəl oyatmaqdan qorxuruq? Belə gizlətməklə cinsi həvəsi, onun burjua cəmiyyət nizamı tərəfindən yalnız ona açılan yollara yönələ biləcəyi vaxta qədər ümumiyyətlə saxlamağı ümid edirik? Elə düşünürük ki, uşaqlar cinsi həyatın faktlarına və sirlərinə maraq və ya anlayış göstərməzdilər, əgər onlara kənar tərəfdən bu məsələlərə işarə edilməsəydi? Onlardan əsirgənilən biliyin başqa yollarla çatdırılmayacağını ehtimal edirik? Yoxsa həqiqətən və ciddi şəkildə, onların gələcəkdə cinsəlliyə aid hər şeyi, valideynlərinin və tərbiyəçilərinin onları mümkün qədər uzaq saxlamaq istədiyi alçaq və iyrənc bir şey kimi qiymətləndirmələri niyyətini güdürük?

Uşaqlardan cinsəlliyi həqiqətən gizlətmək üçün istifadə olunan məqsədlərdən hansının əsl səbəb olduğunu bilmirəm; yalnız bilirəm ki, onların hamısı eyni dərəcədə axmaqdır və onları ciddi təkziblərlə şərəfləndirmək mənə çətin gəlir. Ancaq böyük düşünən və insansevər Multatulinin ailə məktublarında cavab olaraq sadəcə kifayət etməkdən daha artığını verə bilən bəzi sətirlər tapdığımı xatırlayıram.

Ümumiyyətlə, bəzi şeylər mənim hissimə görə həddindən artıq örtülmüşdür. Uşaqların təxəyyülünü saf saxlamaq haqlıdır, lakin bu saflıq cəhalətlə qorunmur. Daha çox inanıram ki, bir şeyi gizlətmək oğlan və qızları həqiqəti güman etməyə daha çox vadar edir. Əgər bizə çox çətinlik çəkmədən bildirilsəydi, az və ya heç bir maraq oyatmayacaq şeyləri maraq hissi ilə axtarırıq. Əgər bu cəhalət hələ qorunub saxlanılsa, mən onunla barışa bilərdim, lakin bu mümkün deyil; uşaq digər uşaqlarla təmasa girir, əlinə onu düşünməyə vadar edən kitablar düşür; məhz valideynlərin uşağın yenə də başa düşdüyü şeylərə münasibətdə göstərdiyi sirr saxlamaq cəhdi, daha çox bilmək istəyini artırır. Bu istək, yalnız qismən, yalnız gizlicə ödəndikdə ürəyi qızışdırır və təxəyyülü pozur, uşaq artıq günah edir, valideynlər isə hələ onun günahın nə olduğunu bilmədiyini düşünürlər. Bu barədə daha yaxşı nə demək olacağını bilmirəm, bəlkə də bəzi şeylər əlavə edilə bilər. Yetkinləri uşaqlar qarşısında “sirr saxlamağa” vadar edən şey, şübhəsiz ki, cinsi məsələlərdəki adi süni həya və öz pis vicdanlarıdır; lakin bəlkə də burada, yetkinlərin maarifləndirilməsi ilə qarşılanabilən nəzəri cəhalətdən bir hissə də təsir göstərir. Belə düşünülür ki, uşaqlarda cinsi həvəs yoxdur və yalnız pubertat dövründə cinsiyyət orqanlarının yetkinləşməsi ilə onlarda yaranır. Bu, həm nəzəriyyə, həm də təcrübə baxımından ağır nəticələrə səbəb olan kobud bir səhvdir. Onu müşahidə ilə düzəltmək o qədər asandır ki, bu səhvin ümumiyyətlə necə yarana bildiyinə təəccüblənməmək olmur. Həqiqətən, yeni doğulmuş uşaq dünyaya cinsiliklə gəlir, müəyyən cinsi hisslər onun körpəlik və uşaqlıq dövründəki inkişafına müşayiət edir və uşaqların çox azı pubertatdan əvvəl cinsi fəaliyyətlərdən və hisslərdən yayınır. Bu iddiaların ətraflı izahını öyrənmək istəyən, mənim qeyd etdiyim "Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə" (Vyana, 1905) əsərinə müraciət edə bilər. Orada öyrənəcək ki, əsl reproduksiya orqanları cinsi həzz hisslərini ötürən tək bədən hissələri deyil və təbiət elə qurmuşdur ki, uşaqlıq dövründə cinsiyyət orqanlarının qıcıqlanması belə qaçınılmazdır. Müxtəlif dəri sahələrinin (erojen zonaların) oyanması, bəzi bioloji həvəslərin fəaliyyəti və bir çox affektiv vəziyyətlərdə birgə oyanma nəticəsində müəyyən miqdarda şübhəsiz cinsi həzz yarandığı bu həyat dövrü, Havelock Ellis tərəfindən təqdim edilən "autoerotizm dövrü" termini ilə adlandırılır. Pubertat, həzz yaradan bütün zonalar və mənbələr arasında cinsiyyət orqanlarına üstünlük verməklə və erotikanı çoxalma funksiyasının xidmətinə məcbur etməklə başqa bir şey etmir; bu proses təbii ki, müəyyən ləngimələrə məruz qala bilər və bir çox insanlarda, sonradan pervers və nevrozlu olanlarda yalnız qeyri-kamil şəkildə baş verir. Digər tərəfdən, uşaq sevgi həyatının psixi nailiyyətlərinin (şəfqət, özünü həsr etmə, qısqanclıq) çoxuna pubertata çatmadan çox əvvəl qadirdir və tez-tez bu ruhi vəziyyətlərin cinsi oyanmanın fiziki hisslərinə nüfuz etməsi də baş verir, belə ki, uşaq bu ikisinin bir-biri ilə əlaqəli olduğunda şübhə etməyə bilər. Qısası, uşaq pubertatdan çox əvvəl, çoxalma qabiliyyəti istisna olmaqla, tam hazır bir sevgi varlığıdır və ona "sirrləndirmə" ilə yalnız psixi olaraq hazırlanmış və somatik olaraq tənzimlənmiş belə nailiyyətlərin intellektual olaraq öhdəsindən gəlmək qabiliyyətinin əsirgənildiyini söyləmək olar. Uşağın cinsi həyatın sirlərinə olan intellektual marağı, onun cinsi bilmə həvəsi gözlənilmədən erkən yaşda özünü büruzə verir. Belə olmalıdır ki, valideynlər uşağın bu marağına qarşı korluqla vurulmuş kimi olurlar və ya dərhal onu boğmağa çalışırlar, əgər onu nəzərdən qaçıra bilmirlərsə, bundan sonra təqdim olunacaq müşahidələr kimi hallar daha tez-tez baş verə bilməz. Mən indi dörd yaşında olan möhtəşəm bir oğlanı tanıyıram, ağıllı valideynləri uşağın inkişafının bir hissəsini zorla boğmaqdan imtina edirlər. Kiçik Hans, əlbəttə ki, baxıcı tərəfindən heç bir azdırıcı təsirdən keçməyib, bir müddətdir bədəninin "Wiwimacher" adlandırdığı hissəsinə ən canlı marağı göstərir. Üç yaşında ikən anasına soruşmuşdu: "Ana, sənin də Wiwimacherin var?" Ana cavab vermişdi: "Əlbəttə, nə düşünürdün?" Eyni sualı atasına dəfələrlə yönəltmişdi. Eyni yaşda ilk dəfə tövləyə aparılarkən, inəyin sağılmasını izləmiş və sonra təəccüblə qışqırmışdı: "Bax, Wiwimacherdən süd çıxır." Üç yaş doqquz aylıq ikən, öz müşahidələri ilə müstəqil olaraq düzgün kateqoriyaları kəşf etmə yolundadır. Lokomotivdən suyun buraxıldığını görür və deyir: "Bax, lokomotiv Wiwi edir; onun Wiwimacheri haradadır?" Sonra fikrə dalaraq əlavə edir: "İt və atın Wiwimacheri var; masa və stulun yoxdur." Bir müddət əvvəl bir həftəlik bacısının yuyulmasını izləmiş və qeyd etmişdi: "Amma onun Wiwimacheri hələ kiçikdir. Böyüdüyü zaman o da böyüyəcək." (Cinsiyyət fərqləri məsələsinə eyni münasibət digər həmyaşıdlı oğlanlardan da mənə bildirilmişdir.) Kiçik Hansın şəhvani və ya patologik meyilli bir uşaq olduğunu açıq şəkildə inkar edirəm; yalnız onu qorxutmadıqlarını, günah hissi ilə əzilmədiyini və buna görə də düşüncə prosesləri haqqında safqəlbliklə məlumat verdiyini düşünürəm.⁶⁷

Uşaqların düşüncəsinə — bəlkə də bir az daha gec yaşlarda — məsələlər yaradan ikinci böyük problem, uşaqların haradan gəldiyi sualıdır ki, bu sual adətən yeni kiçik qardaş və ya bacının istənməyən görünüşü ilə bağlıdır. Bu, gənc insanlığın ən qədim və ən kəskin sualıdır; mifləri və ənənələri şərh etməyi bacaranlar, Teb sfinksinin Ödipusa verdiyi tapmacadan bu sualı eşidə bilərlər. Uşaq otağında adət olan cavablar uşağın dürüst tədqiqat həvəsini yaralayır, çox vaxt valideynlərinə olan etimadını ilk dəfə sarsıdır; bundan sonra o, adətən böyüklərə etimadsızlıq göstərməyə və ən yaxın maraqlarını onlardan gizlətməyə başlayır. Kiçik bir sənəd, bu elmə həvəsin daha böyük yaşlı uşaqlarda necə əzabverici olduğunu göstərə bilər: anasız, on bir yarım yaşlı bir qızın məktubu, kiçik bacısı ilə bu məsələ haqqında fərziyyələr irəli sürmüşdü:

“Əziz xala Mali!”

“Xahiş edirəm, zəhmət olmasa, mənə yazın ki, Kristeli və ya Paulu necə əldə etmisiniz, evli olduğunuz üçün bunu mütləq bilməlisiniz. Dünən axşam biz bu barədə mübahisə etdik və həqiqəti bilmək istəyirik. Başqası yoxdur ki, soruşa bilək. Nə vaxt Zaltsburqa gələcəksiniz? Bilirsiniz, əziz xala Mali, biz leyləyin uşaqları necə gətirdiyini başa düşə bilmirik. Trudel leyləyin onları köynəkdə gətirdiyinə inanırdı. Sonra biz də bilmək istəyirik ki, o, onları gölməçədən çıxarırmı və niyə uşaqları heç vaxt gölməçədə görmürük. Xahiş edirəm, mənə həmçinin deyin ki, onları nə vaxt əldə edəcəyimizi əvvəlcədən necə bilirik. Bu barədə mənə ətraflı cavab yazın.

Hamımızdan minlərlə salam və öpüşlə, Sizin maraqlı Lilliniz.”

Fikrimcə, bu təsirli məktub iki bacıya tələb olunan izahatı vermədi. Məktubun müəllifi sonradan cavablandırılmamış şüursuz suallardan qaynaqlanan nevroza, məcburi fikirləşmə xəstəliyinə tutuldu.'

Fikrimcə, uşaqların elmə həvəsinin tələb etdiyi izahatı onlardan əsirgəmək üçün yalnız bir səbəb yoxdur. Əlbəttə, əgər tərbiyəçilərin məqsədi uşaqların müstəqil düşünmə qabiliyyətini, çox yüksək qiymətləndirilən “itaətkarlıq” xatirinə mümkün qədər tez boğmaqdırsa, bu, cinsi sahədə aldatma və dini sahədə qorxutma yolu ilə daha yaxşı edilə bilməz. Güclü xasiyyətlilər bu təsirlərə müqavimət göstərir və valideynlərə, sonra isə hər hansı digər avtoritetə qarşı üsyançılara çevrilirlər. Uşaqlar böyüklərə müraciət etdikləri izahatları almazlarsa, məsələ ilə gizlicə əzab çəkməyə davam edirlər və sezdiyi doğru olanı ən qəribə şəkildə grotesk yanlışlıqlarla qarışdıran həll cəhdləri ortaya qoyurlar, yaxud gənc tədqiqatçıların günahkarlıq hissinə görə cinsi həyata dəhşətli və iyrənc xarakterin yükləndiyi məlumatları bir-birlərinə pıçıldayırlar. Bu uşaq cinsəllik nəzəriyyələri toplanmağa və qiymətləndirilməyə layiq olardı. Adətən uşaqlar bu vaxtdan etibarən cins suallarına yeganə doğru münasibəti itirirlər və onların çoxu bunu heç vaxt bərpa etmirlər.

Görünür ki, gənclərin cinsi maarifləndirilməsi haqqında yazmış kişi və qadın müəlliflərin əksəriyyəti təsdiqedici mənada qərar verirlər. Lakin çoxlu təkliflərin bacarıqsızlığından, bunun nə vaxt və necə baş verməli olduğundan belə nəticə çıxarmaq olar ki, bu etiraf həmin şəxslər üçün asan olmamışdır. Ədəbiyyat biliyimə görə, Emma Ekşteyn adlı bir qadının təxminən on yaşlı oğluna yazdığı iddia olunan o cazibədar maarifləndirici məktub tamamilə təkdir. Uşaqlara uzun müddət cinsəlliklə bağlı hər hansı bir məlumatı verməmək, sonra isə onlara çox vaxt gecikmiş, hətta yarımçıq səmimi bir açıqlamayı şişkin-təntənəli sözlərlə təqdim etmək, açıq-aydın tamamilə doğru deyil. “Uşağıma necə deyim?” sualına verilən cavabların əksəriyyəti mənə ən azı o qədər acınacaqlı təsir bağışlayır ki, valideynlər ümumiyyətlə maarifləndirmə ilə məşğul olmasalar daha yaxşı olardı. Əksinə, uşaqların cinsi həyatının faktlarını başqa, hələ onlara anlaşılmayan şeylərdən daha çox sirr kimi saxlamaq istədikləri fikrinə düşməmələri vacibdir. Və bunu əldə etmək üçün cinsi məsələlərin əvvəldən digər biliklər kimi ələ alınması zəruridir. Ən əsası, məktəbin vəzifəsi cinsi məsələlərə toxunmamaqdan yayınmaq deyil, heyvanlar aləmi haqqında təlim zamanı çoxalmanın böyük faktlarını öz mənasına uyğun yerləşdirmək və insanın quruluşunun əsasını yüksək heyvanlarla paylaşdığını dərhal vurğulamaqdır. Əgər evdə düşünməkdən çəkindirmə işi aparılmırsa, bir dəfə uşaq otağında eşitdiyim hadisə tez-tez təkrarlanacaq: bir oğlan kiçik bacısına belə deyir: “Amma necə düşünə bilərsən ki, leyləklər kiçik uşaqları gətirir. Sən bilirsən ki, insan məməlidir, elə bilirsən ki, leylək digər məməlilərə balalarını gətirir?” Uşağın marağı, öyrənmənin hər mərhələsində uyğun doyum taparsa, heç vaxt yüksək dərəcəyə çatmayacaq. Cinsi həyatın xüsusi insan münasibətləri haqqında maarifləndirmə və onun sosial əhəmiyyətinə işarə ibtidai məktəb təliminin sonunda (və orta məktəbə daxil olmadan əvvəl), yəni on yaşından sonra deyil, əlavə edilməlidir. Nəhayət, konfirmasiya vaxtı, artıq bütün fiziki məsələlər haqqında maarifləndirilmiş uşağa, həvəsin icrası ilə bağlı əxlaqi öhdəlikləri izah etmək üçün heç bir başqa vaxt kimi uyğun deyil. Məktəbin təşəbbüs göstərdiyi, cinsi həyat haqqında belə mərhələli irəliləyən və əslində heç vaxt dayandırılmayan maarifləndirmə, uşağın inkişafını nəzərə alan və buna görə mövcud təhlükəni uğurla aradan qaldıran yeganə maarifləndirmə kimi görünür.⁸⁹

Uşaq tərbiyəsində ən əhəmiyyətli irəliləyiş kimi onu qəbul edirəm ki, Fransız dövləti katexizmin yerinə uşağa vətəndaşlıq mövqeyi və gələcəkdə ona düşəcək əxlaqi vəzifələr haqqında ilk məlumatları verən bir ibtidai kitab təqdim etdi. Lakin bu ibtidai təlim, cinsi həyat sahəsini əhatə etməsə, çox ciddi şəkildə natamamdır. Burada tərbiyəçilər və islahatçıların doldurmağa başlamalı olduqları boşluqdur! Uşaqların tərbiyəsinin tam və ya qismən ruhanilərin əlində buraxıldığı dövlətlərdə, əlbəttə, belə tələblər irəli sürülə bilməz. Ruhanilər, əxlaqi tələbləri əsaslandırmaq üçün ehtiyac duyduğu ölməz ruhdan imtina edə bilmədiyi üçün, insan və heyvanın mahiyyət etibarilə eyniliyini heç vaxt qəbul etməyəcəklər. Beləliklə, bir daha təsdiqlənir ki, cırıq paltara tək bir ipək parça tikmək nə qədər ağılsızdır və sistemin əsaslarını dəyişmədən tək bir islahatı həyata keçirmək nə qədər mümkünsüzdür!

3 / 15

V. Yensenin «Qradiva» əsərində sayıqlama və yuxular

Yensenin «Qradiva» əsəri 1907-ci ildə Prof. Freyd tərəfindən nəşr olunan «Tətbiqi psixologiya üzrə yazılar» seriyasının I buraxılışı kimi Hugo Heller & Cie. nəşriyyatında (Vena) çap olundu; ikinci nəşr 1912-ci ildə, üçüncü nəşr isə 1924-cü ildə Franz Deuticke nəşriyyatında (Leypsiq və Vena) dərc olundu və onun razılığı ilə bu iş bu tam məcmuya daxil edildi.

1912-ci ildə Odessada rus dilinə tərcümə olundu;

H. M. Downey tərəfindən ingilis dilinə tərcümə olundu, G. Stanley Hall tərəfindən ön söz ilə 1917-ci ildə;

Dr. Gustavo de Benedicty tərəfindən italyan dilinə tərcümə olundu, Prof. Levi-Bianchini tərəfindən ön söz ilə «Biblioteca Psicoanalitica Italiana» seriyasının 7-ci nömrəsi kimi 1923-cü ildə və Luis Lopez Ballesteros y de Torres tərəfindən ispan dilinə tərcümə olundu, «Obras Completas» əsərinin III cildində (Madrid).

Yuxunun ən əsas sirrlərinin müəllifin səyləri ilə həll olunduğunu qəbul edən kişilərin bir dairəsində, bir gün heç vaxt görülməmiş, şairlər tərəfindən yaradılmış və hekayə kontekstində uydurma personajlara aid edilən yuxularla maraqlanmaq istəyi oyandı. Bu növ yuxuların tədqiqinə tabe edilməsi təklifi bəlkə də mənasız və qəribə görünə bilərdi; bir tərəfdən onu əsaslandırmaq olardı. Yuxunun mənalı və şərh edilə bilən bir şey olduğuna heç də hamı tərəfindən inanılmır. Elm və təhsilli insanların əksəriyyəti onlara yuxuların yozumu vəzifəsi verildikdə təbəssüm edir; yalnız batil inancına bağlı olan və burada qədim dövrlərin inanclarını davam etdirən xalq yuxuların şərh edilə biləcəyindən əl çəkmək istəmir və «Yuxuların yozumu» əsərinin müəllifi, ciddi elmin etirazına qarşı qədimlər və batil inanc tərəfini tutmağa cəsarət etdi. O, əlbəttə ki, yuxuda insanın qədimdən bəri bütün qadağan olunmuş vasitələrlə boş yerə üzə çıxarılmasına can atdığı gələcəyin xəbərini tanımaqdan çox uzaqdır. Amma o da yuxunun gələcəklə əlaqəsini tamamilə rədd edə bilmədi, çünki çətin tərcümə işinin tamamlanmasından sonra yuxu ona yuxu görən şəxsin yerinə yetirilmiş arzusunu təmsil edən bir şey kimi açıqlandı və arzuların əsasən gələcəyə yönəldiyini kim inkar edə bilər?¹⁰

Mən az əvvəl dedim: yuxu yerinə yetirilmiş bir arzudur. Çətin bir kitabı işləməkdən çəkinməyən, mürəkkəb bir məsələnin öz səyini qorumaq naminə sədaqət və həqiqət hesabına ona asan və sadə kimi təqdim edilməsini tələb etməyən kəs, qeyd olunan “Yuxuların yozumu”nda bu hökmün geniş sübutunu axtara bilər və o vaxta qədər yuxu ilə arzunun yerinə yetirilməsinin bərabərləşdirilməsinə qarşı əlbəttə ki, ona yaranan etirazları kənara qoya bilər.

Amma biz çox irəli getdik. Məsələ hələ heç də bir yuxunun mənasının hər halda yerinə yetirilmiş bir arzu ilə verilib-verilməyəcəyini və ya eyni dərəcədə tez-tez təşvişli bir gözlənti, bir qərar, bir düşünmə və s. ilə verilib-verilməyəcəyini müəyyən etmək deyil. Əksinə, ilk növbədə sual budur ki, yuxunun ümumiyyətlə bir mənası varmı, ona psixi bir prosesin dəyəri verilməlidirmi? Elm cavab verir: Xeyr, o, yuxu görməni sadəcə fizioloji bir proses kimi izah edir, beləliklə, onun arxasında məna, əhəmiyyət və məqsəd axtarmağa ehtiyac yoxdur. Bədən qıcıqları yuxu zamanı psixi alətdə oynayırdı və beləliklə, bütün psixi bütövlükdən məhrum edilmiş təsəvvürlərdən bəzən bunları, bəzən isə onları şüura gətirirdi. Yuxular yalnız titrəmələr idi, lakin ruhi həyatın ifadə hərəkətləri ilə müqayisə edilə bilməzdi.

Yuxunun dəyərləndirilməsi haqqında bu mübahisədə şairlər qədimlər, batil inanclı xalq və “Yuxuların yozumu”nun müəllifi kimi eyni tərəfdə dayanırlar. Çünki onlar öz təsəvvürləri ilə formalaşdırdıqları personajları yuxu gördükdə, gündəlik təcrübəyə tabe olurlar, insanların düşünmə və hisslərinin yuxuya davam etdiyini və qəhrəmanlarının ruh vəziyyətlərini onların yuxuları ilə təsvir etməkdən başqa bir şey axtarmadıqlarını göstərirlər. Lakin şairlər dəyərli müttəfiqlərdir və onların şahidliyi yüksək qiymətləndirilməlidir, çünki onlar adətən göy ilə yer arasında, bizim məktəb hikmətimizin hələ heç nə bilmədiyi bir çox şeyi bilirlər. Ruhşünaslıqda isə onlar biz gündəlik insanlardan çox irəlidədirlər, çünki orada elm üçün hələ açmadığımız mənbələrdən su içirlər. Kaş şairlərin yuxuların mənalı təbiətinə olan bu tərəfdarlığı daha aydın olsaydı! Daha kəskin bir tənqidçi belə iddia edə bilər ki, şair tək bir yuxunun psixi əhəmiyyəti nə lehinə, nə də əleyhinə tərəf tutmur; o, yalnız yuxu halında olan ruhun, oyaq həyatının qalıqları kimi onda güclü qalmış oyanmalar altında necə titrədiyini göstərməklə kifayətlənir.

Şairlərin yuxudan necə istifadə etdikləri haqqında marağımız, lakin bu soyuq reallıq ilə də sönmədi. Tədqiqat bizə yuxuların təbiəti haqqında heç nə yeni öyrətməsə belə, bəlkə də bu küncdən şair yaradıcılığının təbiətinə kiçik bir nəzər salmağa imkan verir. Həqiqi yuxular artıq cilovsuz və qaydasız formalaşmalar kimi qəbul edilsə də, indi belə yuxuların azad təqlidləri nədir! Lakin ruh həyatında bizim qəbul etməyə meyilli olduğumuzdan çox daha az azadlıq və ixtiyar var; bəlkə də heç yoxdur. Dünyada təsadüfi adlandırdığımız şey, məlum olduğu kimi, qanunlara ayrılır; həmçinin ruhi həyatda ixtiyar adlandırdığımız şey də — hal-hazırda yalnız qaranlıq sezgilərlə — qanunlara əsaslanır. Gəlin baxaq!

Bu araşdırma üçün iki yol olardı. Birinci yol, xüsusi bir halın, şairin əsərlərindən birindəki yuxu yaradıcılığının dərinliyinə nüfuz etmək olardı. İkinci yol isə bütün nümunələrin toplanması və bir-biri ilə müqayisə edilməsindən ibarət olardı: müxtəlif şairlərin əsərlərində istifadə olunan:

yuxular tapıla bilər. İkinci yol çox daha uyğun görünür, bəlkə də yeganə əsaslı yoldur, çünki o, dərhal bizi “şair” kimi süni vahid anlayışının qəbulu ilə bağlı zərərlərdən azad edir. Bu vahidlik araşdırma zamanı çox fərqli dəyərə malik şair fərdlərinə parçalanır; onların arasında bəzilərini insan ruh həyatının ən dərin biliciləri kimi hörmətlə qarşılayırıq. Buna baxmayaraq, bu səhifələr birinci növ araşdırma ilə dolacaqdır. Təşəbbüsün ortaya çıxdığı kişilərin o dairəsində elə bir vəziyyət yaranmışdı ki, biri fikirləşdi: son zamanlarda onun xoşuna gələn ədəbi əsərdə bir neçə yuxu var idi ki, sanki tanış xüsusiyyətlərlə ona baxır və “yuxuların yozumu” metodunu onlara tətbiq etməyə dəvət edirdi. O, etiraf etdi ki, kiçik əsərin mövzusu və məkanı onun xoşuna gəlməsinin yaranmasında əsas rol oynamışdır, çünki hekayə Pompey torpağında baş verir və həyata olan marağını klassik keçmişin qalıqlarına olan marağa dəyişmiş gənc bir arxeoloq haqqındadır; o, indi maraqlı, lakin tamamilə düzgün bir yol ilə həyata qaytarılır. Bu həqiqi poetik mövzunun işlənməsi zamanı oxucuda müxtəlif yaxın və uyğun hisslər oyandı. Əsər isə Vilhelm Yensendən olan “Qradiva” adlı kiçik povestdir; müəllif tərəfindən özü “Pompey fantaziya parçası” adlandırılıb. İndi mən əslində bütün oxucularımdan bu dəftəri əldən buraxmağı və bir müddət əvəzinə 1903-cü ildə kitab mağazalarında çıxan “Qradiva”nı oxumağı xahiş etməliyəm ki, gələcəkdə məlum olan şeylərə istinad edə bilim. Lakin “Qradiva”nı artıq oxumuş olanlara hekayənin məzmununu qısa bir xülasə ilə yaddaşlarına qaytarmaq istəyirəm və onların xatirələrinin buradan silinən cazibəni öz başlarına bərpa edəcəyinə ümid edirəm.

Gənc bir arxeoloq, Norbert Hanold, Romada antikalar kolleksiyasında o qədər çox diqqətini çəkən bir relyef tapmışdı ki, ondan mükəmməl bir gips qəlibi əldə etdiyinə çox şad olmuşdu; onu Alman universitet şəhərindəki iş otağında asıb maraqla öyrənə bilərdi. Şəkildə gəzən yetkin bir gənc qız təsvir olunur; o, zəngin libasını bir az yuxarı qaldırmışdır, belə ki, sandallardakı ayaqları görünür. Bir ayaq tamamilə yerə dayanır, digəri isə izləmək üçün yerdən qalxıb yalnız ayaq barmaqlarının ucları ilə toxunur, taban və daban isə demək olar ki, şaquli olaraq yuxarı qalxır. Burada təsvir olunan qeyri-adi və xüsusilə cazibədar gəzinti, ehtimal ki, sənətkarın diqqətini çəkmiş və çox əsrlər sonra indi bizim arxeoloji baxışımızı cəlb edir.

Hekayənin qəhrəmanının təsvir olunan relyefə olan bu marağı, əsərimizin psixoloji əsas faktıdır. Bu, asanlıqla izah edilə bilməz. «Arxeologiya dosenti Doktor Norbert Hanold, elmi baxımından relyefdə xüsusi diqqətə layiq heç nə tapmadı.» (Qradiva, s. 3.) «Onun diqqətini nənin cəlb etdiyini aydın şəkildə ifadə edə bilmədi, yalnız bir şey tərəfindən cəlb olunduğunu və bu təsirin o vaxtdan bəri dəyişməz qaldığını bildi.» Lakin onun təxəyyülü şəkildə məşğul olmaqdan əl çəkmir. Onda «bugünkü» bir şey tapır, sanki sənətkar küçədəki mənzərəni «həyatdan» olduğu kimi əks etdirmişdir. O, addımlayan qıza bir ad verir: «Qradiva», yəni «İrəli addımlayan»; o, uydurur ki, qız əminliklə soylu bir ailənin, bəlkə də «Seres adına vəzifəsini icra edən patrisi aedilin» qızıdır və tanrıçanın məbədinə gedir. Sonra onun sakit, səssiz təbiətini böyük şəhərin qaynaşmasına uyğunlaşdırmaq ona qarşı gəlir, əksinə, o, qızın Pompeyə köçürülməli olduğunu və orada, yağışlı havalarda küçənin bir tərəfindən digərinə quru keçid təmin edən, lakin eyni zamanda araba təkərlərinin keçməsinə imkan verən yenidən qazıntıdan çıxarılmış xüsusi daşların üzərində gəzdiyini təsəvvür edir. Onun üz cizgiləri ona yunan tipli görünür, hellen mənşəyi şübhəsizdir; onun bütün qədimşünaslığı tədricən relyefin ilkin obrazına aid bu və digər fantaziyaların xidmətinə girir.

Lakin sonra ona həllini tələb edən, iddia olunan elmi bir problem ortaya çıxır. Onun üçün söhbət «sənətkarın Qradivanın addım atma prosesini həyata uyğun olaraq təsvir edib-etmədiyi» barədə tənqidi hökm verməkdən gedir. Özü onu özündə yarada bilmir; bu yürüşün «real»lığını axtararkən, «məsələnin özünü aydınlaşdırmaq üçün həyatdan müşahidələr aparmağa» gəlib çıxır. (G. s. 9.) Bu, onu tamamilə yad olan bir hərəkətə məcbur edir. «Qadın cinsi indiyə qədər onun üçün yalnız mərmər və ya metal tökmədən ibarət bir anlayış idi və o, bu cinsin çağdaş nümayəndələrinə heç vaxt ən kiçik diqqət yetirməmişdi.» Cəmiyyətdə olmaq ona həmişə yalnız qaçılmaz bir əziyyət kimi görünürdü; orada qarşılaşdığı gənc xanımları o qədər az görür və eşidirdi ki, növbəti görüşdə onlara salam vermədən keçib gedirdi, bu da təbii ki, onun onlar arasında yaxşı təəssürat yaratmasına mane olurdu. Lakin indi özünə qoyduğu elmi vəzifə onu quru, xüsusilə də nəmli hava şəraitində küçədə qadınların və qızların görünən ayaqlarını diqqətlə izləməyə məcbur etdi; bu fəaliyyət ona müşahidə olunanlardan bəzən narazı, bəzən də cəsarətləndirici baxışlar qazandırdı; «lakin onların nə birini, nə də o birini başa düşürdü.» (G. s. 10.) Bu diqqətli tədqiqatların nəticəsi olaraq o, Qradivanın yürüşünün real həyatda mövcud olmadığını tapmalı oldu, bu da onu təəssüf və narazılıq hissi ilə doldurdu.

Qısa müddət sonra o, onu Vezuvin partlayışı günü qədim Pompeyə aparan və şəhərin məhvinə şahid edən dəhşətli, qorxulu bir yuxu gördü. «Forumun kənarında, Yupiter məbədi yanında dayanarkən, birdən qarşısında az məsafədə Qradivanı gördü; indiyə qədər onun orada olması haqqında heç bir fikri yox idi, lakin indi birdən və təbii şəkildə ona aydın oldu ki, o, Pompey sakini olduğu üçün öz vətən şəhərində yaşayır və, o, bunu sezə bilmədən, eyni zamanda onunla birlikdədir.» (G. s. 12.) Onu gözləyən tale üçün təşviş ondan xəbərdarlıq çağırışı qopartdı, bu çağırışa təmkinlə irəli addımlayan obraz ona üzünü çevirdi. Lakin o, sonra məbədin portikuna qədər yoluna davam etdi, orada pilləkənlərdən birinə oturdu və yavaş-yavaş başını aşağı saldı, üzünün rəngi ağ mərmərə çevrilirmiş kimi getdikcə solğunlaşdı. O, arxasınca qaçanda, onu geniş pillə üzərində sakit ifadə ilə yuxuya getmiş kimi uzanmış tapdı, sonra isə kül yağışı onun bədənini basdırdı.

O, oyandıqda, hələ də Pompey sakinlərinin xilas axtararkən çıxardıqları qarışıq qışqırığı və coşmuş dənizin boğuq gurultulu dalğalarını qulağında eşitdiyini düşünürdü. Lakin yenidən gələn şüur bu səsləri səs-küylü böyük şəhərin oyadan həyat əlamətləri kimi tanıdıqdan sonra belə, o, uzun müddət yuxuda gördüklərinin real olduğuna inamını saxladı; nəhayət, özünün iki min il əvvəl Pompeyin məhvinə şahidlik etdiyi təsəvvüründən qurtulduqda, ona Qradivanın Pompeydə yaşadığı və orada 79-cu ildə basdırıldığı haqqında həqiqi bir inam kimi qaldı. Qradiva haqqındakı fantaziyaları bu yuxunun təsirindən belə bir davam tapdı ki, o, artıq onu itmiş kimi yas tutdu.

Bu düşüncələrlə məşğul olub pəncərədən kənara baxarkən, qarşıdakı evin açıq pəncərəsində qəfəsdə mahnı oxuyan bir kanarya quşu onun diqqətini cəlb etdi. Birdən, görünür, hələ yuxusundan tam ayılmamış olan adamı bir sarsıntı keçdi. O, küçədə Qradiva kimi bir fiquru gördüyünə və hətta ona xas olan gedişini tanıdığına inandı, ona çatmaq üçün heç çəkinmədən küçəyə çıxdı, lakin yalnız insanların onun səhər geyiminin uyğunsuzluğuna görə gülüşü və istehzası onu sürətlə yenidən mənzilinə qaytardı. Otağında yenə qəfəsdəki oxuyan kanarya quşu onu məşğul edir və öz şəxsiyyəti ilə müqayisəyə təşviq edirdi. O da qəfəsdə oturduğunu düşündü, lakin qəfəsini tərk etməyin daha asan olduğunu bildi. Yuxunun davam edən təsiri kimi, bəlkə də mülayim yaz havasının təsiri altında, ona İtaliyaya yaz səyahəti etmək qərarı formalaşdı, bunun üçün elmi bəhanə tez tapıldı, baxmayaraq ki, "bu səyahətə təkan ona adlandırıla bilməyən bir hissdən qaynaqlanmışdı." (G. s. 24.)

Bu qəribə şəkildə zəif əsaslandırılmış səyahət haqqında bir anlıq dayanıb qəhrəmanımızın şəxsiyyətini və hərəkətlərini daha yaxından nəzərdən keçirək. O, bizə hələ də anlaşılmaz və axmaq görünür; onun xüsusi axmaqlığının insanlıqla necə əlaqələndiriləcəyini və bizim marağımızı necə qazanacağını sezmirik. Şairin imtiyazı budur ki, bizi belə bir qeyri-müəyyənlikdə saxlamağa icazə verilsin; dilinin gözəlliyi, fikirlərinin mənalılığı ilə ona göstərdiyimiz etimadı və hələ layiq olmadığı halda qəhrəmanına bəslədiyimiz rəğbəti hələlik mükafatlandırır. Qəhrəman haqqında bizə hələ də bildirir ki, o, ailə ənənəsi ilə qədimlik araşdırıcısı olmağa təyin olunmuş, sonrakı tənhalığı və müstəqilliyi dövründə tamamilə öz elminə dalıb həyatdan və onun zövqlərindən tamamilə uzaqlaşmışdı. Mərmər və bürünc onun hissləri üçün tək həqiqətən canlı olan, insan həyatının məqsədini və dəyərini ifadə edən şeylər idi. Lakin bəlkə də yaxşı niyyətlə təbiət ona tamamilə elmi olmayan bir tənzimləyici, yəni çox canlı bir təxəyyül vermişdi, bu təxəyyül yalnız yuxularda deyil, çox vaxt oyaq halda da özünü göstərə bilirdi. Təxəyyülün düşüncə qabiliyyətindən bu cür ayrılması onu şair və ya nevrotik olmağa məcbur edirdi; o, səltənəti bu dünyadan olmayan insanlara aid idi. Beləliklə, onun başına gələ bilərdi ki, qəribə şəkildə yürüyən qız təsvir edən bir relyefə marağı ilişib qalsın, onu təxəyyülləri ilə əhatə etsin, ona ad və mənşə uydursun, yaratdığı şəxsiyyəti 1800 ildən çox əvvəl basdırılmış Pompeyə köçürsün və nəhayət, qəribə bir təşviş yuxusundan sonra Qradiva adlı qızın mövcudluğu və məhvi haqqındakı təxəyyülü, hərəkətlərinə təsir edən bir sayıqlamaya yüksəltsin. Bu təxəyyül nailiyyətləri bizə qəribə və qaranlıq görünərdi, əgər biz onlarla həqiqətən canlı bir insanda qarşılaşsaydıq. Qəhrəmanımız Norbert Hanold şairin məxluqu olduğu üçün, biz bəlkə də şairə utancaq sual vermək istərdik: onun təxəyyülü öz ixtiyarından başqa qüvvələr tərəfindən idarə olunubmu?

Qəhrəmanımızı, görünür, bir kanarya quşunun mahnısı ilə İtaliyaya səyahətə təşviq edildiyi anda tərk etmişdik, bu səyahətin motivləri ona aydın deyildi. Daha sonra öyrənirik ki, bu səyahətin məqsədi və hədəfi də ona müəyyən deyildi. Daxili narahatlıq və narazılıq onu Romadan Neapola və oradan daha uzağa qovur. O, bal ayı səyahətçilərinin dəstəsinə düşür və nəvazişli "Avqust" və "Qret" ilə məşğul olmağa məcbur olaraq, özünü bu cütlüklərin hərəkət və davranışlarını anlamaqda tamamilə aciz tapır. O, insanlığın bütün axmaqlıqları arasında "heç olmasa evlənmənin ən böyük və anlaşılmaz olanı kimi ən yüksək yer tutduğunu, və onların mənasız İtaliya bal ayı səyahətlərinin bu axmaqlığa bir növ tac qoyduğunu" nəticəsinə gəlir. (G. s. 27.) Romada yuxusunda nəvazişli bir cütlüyün yaxınlığından narahat olduğu üçün dərhal Neapola qaçır, lakin orada da başqa "Avqust və Qret" cütlərini yenidən tapır. Onların söhbətlərindən bu quş cütlərinin əksəriyyətinin Pompey xarabalıqları arasında yuva qurmaq niyyətində olmadıqlarını, əksinə uçuşlarını Kapriyə yönəltdiklərini başa düşdüyü üçün, o, onların etmədiyi şeyi etməyə qərar verir və ayrıldıqdan bir neçə gün sonra "gözlənilmədən və niyyətindən asılı olmayaraq" Pompeydə tapır.

Lakin orada axtardığı sakitliyi tapa bilmir. İndiyədək onun qəlbini narahat edən və hisslərini incidən bal ayı cütlərinin rolunu, indi onun mütləq pisliyin və artıqlığın təcəssümü olduğunu görməyə meylli olduğu otaq milçəkləri üstlənir. Hər iki növ əziyyət verən varlıq onun üçün bir bütövlükdə əriyir; bəzi milçək cütləri ona bal ayı səyahətçilərini xatırladır, ehtimal ki, öz dillərində də "mənim tək Avqustum" və "mənim şirin Qretəm" deyə müraciət edirlər. Nəhayət, o, "onun narazılığının yalnız ətrafındakı şeylərlə deyil, həm də mənşəyinin bir hissəsinin özündən qaynaqlandığını" qəbul etməkdən yayınmağa imkan tapa bilmir. (G. s. 42.) O, "bir şeyin çatışmadığı üçün narazı olduğunu, lakin nəyin çatışmadığını aydınlaşdıra bilmədiyini" hiss edir.

Növbəti səhər o, "Ingresso" vasitəsilə Pompeyə gedir və bələdçidən ayrıldıqdan sonra şəhəri planlaşdırılmamış şəkildə gəzir, təəccüblü şəkildə bir müddət əvvəl yuxusunda Pompeyin basdırılmasına şahid olduğunu xatırlamadan. Sonra qədimlər üçün ruhların saatı hesab edilən "isti, müqəddəs" günorta saatında digər ziyarətçilər qaçdıqda və xarabalıqlar tərk edildikdə və günəş işığına qərq olmuş halda qarşısında durduqda, onda batmış həyata qayıtmaq qabiliyyəti oyanır, lakin bu, elmin köməyi ilə deyil. "Elmin öyrətdiyi cansız arxeoloji baxış idi, ağzından çıxan isə ölü filoloji dil idi. Bunlar ruhla, qəlb ilə, ürəklə, necə adlandırmaq istəsəniz, heç bir dərk etməyə kömək etmirdi, əksinə, bundan arzu edən şəxs, fiziki gözləri ilə görməmək və fiziki qulaqları ilə eşitməmək üçün keçmişin qalıqları arasında isti günorta sükutunda tək başına dayanmalı idi. Onda... ölülər oyandı və Pompey yenidən yaşamağa başladı." (G. s. 55.)

Beləliklə, keçmişi təxəyyülü ilə canlandırdığı vaxt, o, birdən-birə relyefindəki aydın tanınan Qradivanı bir evdən çıxıb, lavadan hazırlanmış pillələrdən küçənin o tayına, həmin gecə yuxusunda Apollon məbədinin pillələrində yatmağa hazırlaşarkən gördüyü kimi, yüngül və çevik addımlarla keçərkən görür. "Və bu xatirə ilə birlikdə ona ilk dəfə başqa bir şey də aydın olur: O, daxili təkanından xəbərsiz olaraq, İtaliyaya və Romadan Neapola, oradan da Pompeyə dayanmadan gəlməsinin səbəbi, burada onun izlərini tapıb-tapmayacağını yoxlamaq idi. Hərfi mənada, çünki onun xüsusi yürüş tərzinə görə, külün içində digərlərindən fərqlənən barmaq izləri qalmış olmalı idi." (G. s. 58.)

Şairin indiyədək bizi saxladığı gərginlik, bu nöqtədə bir anlıq narahat çaşqınlığa yüksəlir. Təkcə qəhrəmanımızın açıq-aydın tarazlığını itirməsi deyil, Qradivanın, əvvəllər daş və sonra təxəyyül obrazı olan, görünüşü qarşısında biz də özümüzü itirmişik. Bu, sayıqlamaya qapılmış qəhrəmanımızın halüsinasiyası, "real" bir xəyali varlıq, yoxsa canlı bir şəxsdir? Bu sıralamayı aparmaq üçün xəyali varlıqlara inanmağımız lazım deyil. Hekayəsini "fantaziya parçası" adlandıran şair, bizi quru və elmin qanunları ilə idarə olunan dünyamızda saxlayacağını, yoxsa ruhların və xəyali varlıqların reallıq qazandığı başqa bir fantastik dünyaya aparacağını bizə izah etmək üçün hələ heç bir səbəb tapmamışdır. Hamlet və Makbet nümunələri göstərir ki, biz belə bir dünyaya tərəddüdsüz təqib etməyə hazırıq. Bu halda xəyalpərəst arxeoloqun sayıqlaması başqa meyarla ölçülməlidir. Bəli, görünüşündə qədim daş heykəli dəqiq təkrarlayan bir şəxsin real mövcudluğunun nə qədər ehtimaldan uzaq olduğunu nəzərə alsaq, bizim siyahımız bir alternativə daralır: hallüsinasiya və ya günorta xəyalı. Təsvirin kiçik bir detalı tezliklə birinci ehtimalı aradan qaldırır. Böyük bir kərtənkələ günəş işığında hərəkətsiz uzanmışdır, lakin Qradivanın yaxınlaşan ayağından qaçaraq küçələrin lav plitələri üzərindən burulub gedir. Deməli, hallüsinasiya deyil, bizim yuxu görən adamımızın hisslərindən kənarda olan bir şey. Amma Redivivanın reallığı bir kərtənkələni narahat edə bilərmi?

Meleagerin evinin qarşısında Qradiva yox olur. Norbert Hanoldun sayıqlamasını, Pompeyin günorta ruhları saatında ətrafında yenidən yaşamağa başladığına və Qradivanın da yenidən canlanaraq 79-cu ilin fəlakətli avqust günündən əvvəl yaşadığı evə girdiyinə dair davam etdirməsinə təəccüblənmirik. Bu evə adını vermiş ola biləcək sahibinin şəxsiyyəti və Qradivanın onunla əlaqəsi haqqında dərin fərziyyələr onun beynindən keçir və bu da onun elminin artıq tamamilə fantaziyasının xidmətinə girdiyini sübut edir. Bu evin daxilinə girdikdə, o, görünüşü birdən-birə aşağı pillələrdə, sarı sütunlardan ikisinin arasında oturmuş halda yenidən aşkarlayır. "Dizlərinin üstündə ağ bir şey yayılmışdı, baxışı onu aydın seçə bilmirdi; papirus vərəqi kimi görünürdü..." Onun mənşəyi haqqındakı son kombinasiyasının şərtləri altında, ona yunan dilində müraciət edir, onun görünən varlığında danışma qabiliyyətinin olub-olmaması qərarını tərəddüdlə gözləyərək. O cavab vermədiyi üçün, müraciətini latın dilinə dəyişir. Onda təbəssüm edən dodaqlardan səslənir: "Mənimlə danışmaq istəyirsinizsə, bunu alman dilində etməlisiniz.

Biz oxucular üçün nə qədər utanc verici! Beləliklə, şair bizlə də alay etdi və bizi Pompeyin günəş şüalarının əksinə bənzər bir kiçik sayıqlamaya çəkdi ki, real günəşin yandırdığı bu bədbəxt adamı daha yumşaq qiymətləndirək. Biz isə indi, qısa çaşqınlıqdan sağalaraq, Qradivanın əsl alman qızı olduğunu bilirik, məhz bunu biz ən ehtimaldan uzaq sayıb rədd etmək istəyirdik. Sakit üstünlüklə biz indi qız və onun daşdakı heykəli arasında hansı əlaqənin olduğunu və gənc arxeoloqumuzun onun real şəxsiyyətinə işarə edən fantaziyalara necə gəldiyini öyrənənə qədər gözləyə bilərik.

Qəhrəmanımız sayıqlamasından bizim qədər tez qoparılmır, çünki şair deyir: "Əgər inanç xoşbəxtlik gətirirsə, o, hər yerdə böyük miqdarda anlaşılmazlığı da qəbul edir" (G. s. 140), üstəlik, bu sayıqlamanın ehtimal ki, bizim bilmədiyimiz və bizdə olmayan daxili kökləri var. Onu reallığa qaytarmaq üçün ona müdaxilə xarakterli müalicə lazımdır. Hazırda o, sayıqlamasını yeni etdiyi möcüzəvi təcrübəyə uyğunlaşdırmaqdan başqa bir şey edə bilməz. Pompeyin basdırılmasında məhv olan Qradiva, qısa ruhlar saatında həyata qayıdan günorta xəyalından başqa bir şey ola bilməz. Amma alman dilində verilən cavabdan sonra ona niyə "Mən bunu bilirdim, səsin belə səslənərdi?" nidası qopur? Yalnız biz deyil, qızın özü də belə soruşmalıdır və Hanold etiraf etməlidir ki, o, səsi heç vaxt eşitməyib, lakin onu eşitməyi gözləyib, həmin vaxt yuxuda, məbədin pillələrində yatmaq üçün uzanarkən onu çağırdığı zaman. O, ondan xahiş edir ki, həmin dəfəki kimi yenidən etsin, lakin o zaman qız qalxır, ona təəccüblü baxış yönəldir və bir neçə addımdan sonra həyət sütunları arasında yox olur. Gözəl bir kəpənək qızı bir az əvvəl bir neçə dəfə əhatə etmişdi; onun təfsirində bu, Hadesin elçisi idi və günorta ruhları saatının bitdiyi üçün dünyasını dəyişmişə geri qayıtmağı xatırlatmalı idi. Hanold yox olan qızın arxasından "Sabah günorta saatında yenidən buraya qayıdırsan?" çağırışını göndərə bilər. İndi daha realist təfsirlərə cəsarət edən bizə isə elə görünür ki, gənc xanım Hanoldun ona ünvanladığı təklifdə yersiz bir şey görür və ona görə də incinmiş halda onu tərk edir, halbuki o, onun yuxusundan heç nə bilməzdi. Onun incə hissiyatı Hanold üçün yuxusuna istinadla motivləşən istəyin erotik təbiətini hiss etməmişdirmi?

Qradivanın yox olmasından sonra bizim qəhrəman Hotel Diomededə masada olan bütün qonaqları və sonra Hotel Suissedə olanları nəzərdən keçirir və sonra Pompeyin yalnız ona məlum olan iki qalacaq yerindən heç birində Qradiva ilə ən uzaq bənzərliyə malik olan şəxsin olmadığını deyə bilər. Əlbəttə, o, Qradivanı həqiqətən bu iki mehmanxanadan birində görə biləcəyi gözləntisini məntiqsiz sayaraq rədd edərdi. Vezuvun isti torpağında hazırlanmış şərab sonra onun günü keçirdiyi başgicəllənməni gücləndirməyə kömək edir.

Növbəti gündən yalnız Hanoldun yenidən günorta saatında Meleagerin evində olması lazım olduğu məlum idi və bu vaxtı gözləyərək, o, qaydalara uyğun olmayan bir yolla köhnə şəhər divarı üzərindən Pompeyə daxil olur. Ağ zəngçiçəkləri ilə bəzədilmiş asfodel sapı ona yeraltı dünyanın çiçəyi kimi kifayət qədər mənalı görünür ki, onu qoparsın və özü ilə aparsın. Lakin gözləmə müddətində bütün qədimlik elmi ona dünyadakı ən mənasız və əhəmiyyətsiz şey kimi görünür, çünki başqa bir maraq ona sahib olub: "Qradiva kimi bir varlığın fiziki görünüşünün necə olduğu məsələsi, eyni zamanda ölü və, yalnız günorta ruhları saatında olsa belə, canlı olan." (G. s. 80.) O, həmçinin bu gün axtardığını tapmamaqdan qorxur, çünki bəlkə də ona uzun zaman sonra qayıtmağa icazə verilə bilər və sütunlar arasında onu yenidən gördüyü zaman onun görünüşünü fantaziyasının bir oyunu hesab edir, bu da ona acı bir nida qoparır: "Ah, əgər hələ də olsaydın və yaşasaydın!" Lakin bu dəfə o, açıq-aydın həddindən artıq tənqidi olmuşdu, çünki görünüşün səsi var və o, ondan ağ çiçəyi gətirmək istəyib-istəmədiyini soruşur və yenidən çaşqın qalan onu uzun bir söhbətə çəkir. Qradivanı artıq canlı şəxsiyyət kimi maraqlı hesab edən biz oxuculara şair bildirir ki, əvvəlki gün onun baxışında ifadə olunan narazılıq və rəddetmə, axtarış marağı və bilmə həvəsi ifadəsinə yerini vermişdi. O, həqiqətən də ondan soruşur, əvvəlki gün onun qeydinin izahını tələb edir, nə vaxt o, yatmaq üçün uzanarkən onun yanında dayanmışdı, beləliklə, onun doğma şəhəri ilə birlikdə məhv olduğu yuxudan, sonra isə arxeoloqu bu qədər cəlb edən relyef və ayaq mövqeyindən xəbərdar olur. İndi o, öz gəzintisini nümayiş etdirməyə də razı olur, burada Qradivanın ilkin nümunəsindən yeganə fərq olaraq, sandalların yerini incə dəridən olan qum rəngli açıq ayaqqabıların tutması qeyd olunur və bunu müasir dövrə uyğunlaşma kimi izah edir. Açıq-aydın o, onun sayıqlamasına uyğunlaşır, bütün həcmi ondan çıxarır, heç vaxt etiraz etmədən. Yalnız bir dəfə, o, diqqətini onun relyefinə yönəldib, onu ilk baxışda tanıdığını iddia etdiyi zaman, öz təsirindən rolundan çıxarılmış kimi görünür. Söhbətin bu nöqtəsində o, hələ relyef haqqında heç nə bilmədiyi üçün, Hanoldun sözlərinin yanlış başa düşülməsi ehtimalı yüksəkdir, lakin dərhal özünü toplayır və yalnız bizə elə görünür ki, onun bəzi sözləri iki mənalı səslənir, sayıqlama kontekstindəki mənasından əlavə, real və mövcud olan bir şeyi nəzərdə tutur, məsələn, o, həmin vaxt Qradiva gəzinti üsulunun küçədə müəyyən edilməsinin uğursuz olmasından təəssüf etdiyi zaman. «Çox təəssüf ki, bəlkə də bu qədər uzaq məsafəyə gəlməyə ehtiyacın olmayacaqdı» (G. s. 89). O, həmçinin onun «Qradiva» adlı relyef portretini adlandırdığını öyrənir və ona özünün həqiqi adının Zoë olduğunu deyir: «Ad sənə çox yaraşır, amma mənə acı bir istehza kimi gəlir, çünki Zoë həyat deməkdir». «Dəyişdirilə bilməyən şeyə tabe olmaq lazımdır», – o cavab verir, – «və mən artıq uzun müddətdir ölü olmağa öyrəşmişəm». Sabah günorta saatlarında eyni yerdə yenidən olacağına söz verərək, ondan asfodel sapını da istədikdən sonra onunla vidalaşır. «Daha yaxşı vəziyyətdə olanlara yazda güllər verilir, amma mənim üçün sənin əlindən çıxan unudulma çiçəyi düzgün seçimidir» (G. s. 90). Qısa saatlar üçün həyata qayıtmış belə uzun müddət əvvəl ölmüş birinə hüzün uyğun gəlir.

İndi başa düşməyə və ümid bəsləməyə başlayırıq. Əgər Qradivanın yenidən canlandığı gənc xanım Hanoldun sayıqlamasını bu qədər tam qəbul edirsə, ehtimal ki, bunu onu ondan azad etmək üçün edir. Bunun başqa yolu yoxdur; etirazla insan özünə imkanları bağlayır. Belə bir xəstəlik vəziyyətinin ciddi müalicəsi də əvvəlcə sayıqlama binasının zəminində dayanmaqdan və sonra onu mümkün qədər tam araşdırmaqdan başqa cür ola bilməzdi. Əgər Zoë bunun üçün düzgün şəxsdirsə, qəhrəmanımızın sayıqlamasını necə sağaltmaq lazım olduğunu öyrənəcəyik. Belə bir sayıqlamanın necə yarandığını da bilmək istərdik. Sayıqlamanın müalicəsi və araşdırması üst-üstə düşsə və onun yaranma tarixinin aydınlaşması məhz onun parçalanması zamanı baş versəydi, bu qəribə olardı, lakin nümunəsiz və bənzərsiz deyil. Şübhəsiz ki, xəstəlik halımızın «adi» bir eşq hekayəsi ilə bitə biləcəyini sezinirik, lakin sayıqlamaya qarşı sağaldıcı qüvvə kimi eşqi küçümsəmək olmaz, qəhrəmanımızın Qradiva obrazına aludə olması da tam bir aşiq olma deyildimi, baxmayaraq ki, hələ keçmişə və cansız olana yönəlmişdi?

Qradiva yoxa çıxdıqdan sonra, xarabalıq şəhərinin üzərindən uçan quşun gülüş səsi kimi uzaqdan bir dəfə daha səslənir. Arxada qalan, Qradivanın buraxdığı ağ bir şeyi götürür; bu papirus vərəqi deyil, Pompeydən müxtəlif motivlərlə qələm eskizləri olan eskiz dəftəridir. Deyərdik ki, onun geri qayıtmasının nişanı odur ki, o, kiçik kitabı bu yerdə unudub, çünki biz iddia edirik ki, insan gizli səbəb və ya gizli motiv olmadan heç nəyi unutmur.

Günün qalan hissəsi Hanolda bir çox maraqlı kəşflər və müəyyənləşdirmələr gətirir, lakin o, bunları bir bütövə birləşdirməyi nəzərdən qaçırır. Qradivanın yoxa çıxdığı portikin divarında, o, bu gün dar, lakin qeyri-adi incəlikdə olan bir şəxsin keçə biləcəyi qədər geniş bir yarıq görür. O, başa düşür ki, Zoë-Qradivanın yerə batmasına ehtiyac yoxdur, bu o qədər ağılsızdır ki, artıq rədd etdiyi bu inancından utanır, əksinə, o, məzarına getmək üçün bu yolu istifadə edir. Ona elə gəlir ki, Qəbir küçəsinin sonunda, sözüm ona Diomed villasının qarşısında yüngül bir kölgə əriyib yox olur. Əvvəlki gündəki kimi başı dönük və eyni problemlərlə məşğul olaraq, o, indi Pompey ətrafında gəzib-dolaşır. Zoë-Qradivanın fiziki quruluşu necə ola bilər və onun əlinə toxunanda nə hiss olunardı? Onu bu təcrübəni aparmağa qərar verməyə təkan verən qəribə bir istək var idi, lakin eyni dərəcədə böyük bir çəkinmə onu hətta bu haqda təsəvvür belə etməkdən geri saxlayırdı. Günəşli yamacda, avadanlıqlarına görə zoolog və ya botanik olması lazım olan və nəsə tutmaqla məşğul görünən yaşlı bir cənabla qarşılaşdı. O, ona tərəf çevrildi və sonra dedi: "Siz də Faraglionensis-lərlə maraqlanırsınız? Bunu heç gözləməzdim, amma mənə tamamilə ehtimaldır ki, o, yalnız Kapridəki Faraglioni adalarında deyil, səbirlə qitənin özündə də tapıla bilər. Həmkar Eimerin göstərdiyi vasitə həqiqətən yaxşıdır; mən onu artıq bir neçə dəfə ən yaxşı nəticələrlə tətbiq etmişəm. Zəhmət olmasa, tamamilə sakit durun —." (G. s. 96.) Danışan sonra dayandı və bir qaya yarığına, içindən kərtənkələnin mavi parıltılı başı görünən yerə, uzun ot sapından hazırlanmış bir ilmə tutdu. Hanold kərtənkələ ovçusunu belə bir tənqidi fikirlə tərk etdi ki, insanları Pompeyə bu qədər uzaq səyahətə hansı axmaq və qəribə niyyətlərin təşviq edə biləcəyinə inanmaq çətindir; bu tənqidə o, özünü və Pompeyin külündə Qradivanın ayaq izlərini axtarmaq niyyətini, təbii ki, daxil etmədi. Cənabın üzü ona tanış gəldi, sanki onu iki qonaq evindən birində qısa müddət ərzində görmüşdü; üstəlik, onun müraciəti də tanış birinə edilən kimi idi. Daha sonra yolunda, bir yan yol onu indiyə qədər kəşf etmədiyi bir evə apardı; bu ev "Albergo del Sole" adlanan üçüncü qonaq evi idi. Məşğul olmayan qonaq evi sahibi, evini və içindəki qazıntı xəzinələrini ən yaxşı şəkildə tövsiyə etmək fürsətindən istifadə etdi. O, iddia edirdi ki, o da orada idi. Forumun ətrafında qaçılmaz sonu anladıqları zaman qolları ilə bir-birini sıx büküb ölümü gözləyən gənc sevgililər cütü tapıldıqda idi. Hanold bundan əvvəl eşitmişdi və bunu fantaziya dolu bir nağılçıdan gələn bir əfsanə uydurması kimi qəbul edərək çiyinlərini silkələmişdi, lakin bu gün qonaq evi sahibinin sözləri onda bir inam oyatdı; bu inam, o, yaşıl patina ilə örtülmüş bir metal tokanı gətirdikdə daha da genişləndi; tokanın onun mövcudluğu zamanı qızın külündən yığıldığı iddia edilirdi. O, bu tokanı heç bir tənqidi şübhə olmadan əldə etdi və Albergonu tərk edərkən, açıq pəncərədən ağ çiçəklərlə örtülmüş bir asfodel sapının aşağı əyildiyini gördükdə, məzar çiçəyinin mənzərəsi yeni mülkiyyətinin həqiqiliyinə təsdiq kimi ona nüfuz etdi.

Lakin bu tokayla ona yeni bir sayıqlama sahib çıxmışdı, və ya daha doğrusu, köhnə sayıqlama bir az daha davam etmişdi; bu, başlanğıc terapiya üçün yaxşı bir əlamət deyildi. Forumun yaxınlığında belə bir qucaqlaşma içində gənc sevgililər cütü qazılıb çıxarılmışdı və o, yuxusunda Qradivanı Apollon məbədi yaxınlığında, məhz bu ərazidə yatmaq üçün uzandığını görmüşdü. Mümkün deyildirmi ki, o, həqiqətən Forumdan daha uzağa getmiş olsun, ki, sonra birisi ilə görüşsün və birlikdə ölsün? Bu fərziyyədən, bəlkə də qısqanclıq kimi qiymətləndirə biləcəyimiz əziyyətli bir hiss yaranırdı. O, bu hissi kombinasiyanın qeyri-müəyyənliyinə işarə edərək sakitləşdirdi və yenidən Hotel Diomededə axşam yeməyini yeyə biləcək qədər özünü toparladı. İki yeni gələn qonaq, bir kişi və bir qadın, müəyyən bir oxşarlığa görə qardaş-bacı olmaları lazım gəlirdi — fərqli saç rənglərinə baxmayaraq — orada onun diqqətini özünə cəlb etdi. Bu ikisi, səyahətində ona rast gəldiyi və xoş təsir bağışlayan ilk insanlar idi. Gənc qızın taxdığı qırmızı Sorrento gülü onun içində nə isə bir xatirə oyatdı, hansı olduğunu xatırlaya bilmirdi. Nəhayət, yatağa getdi və yuxu gördü; bu, qəribə dərəcədə mənasız şeylər idi, lakin aydın görünürdü ki, günün hadisələrindən toplanmışdı. “Günəşin altında haradasa Qradiva oturmuşdu, ot sapından kərtənkələ tutmaq üçün ilmə hazırlayırdı və deyirdi: ‘Zəhmət olmasa, sakit dur — həmkarım haqlıdır, vasitə həqiqətən yaxşıdır və o, onu ən yaxşı nəticə ilə tətbiq edib.’” Bu yuxuya qarşı o, yuxuda belə tənqidlə müqavimət göstərirdi, bunun tamamilə dəlilik olduğunu deyirdi və görünməz bir quşun qısa gülüş səsi çıxarıb kərtənkələni dimdiyi ilə aparması köməyi ilə yuxudan qurtulmağı bacardı.

Bütün bu xəyallara baxmayaraq, o, daha çox aydınlaşmış və möhkəmlənmiş halda oyandı. Dünən gənc xanımın sinəsində gördüyü növdən çiçəklər açmış bir gül kolu ona xatırlatdı ki, gecə kimsə demişdi: yazda güllər verilir. O, qeyri-ixtiyari olaraq bir neçə gülü qopardı və bu güllərə onun başında həlledici təsir edən nə isə bağlanmalı idi. İnsanlardan çəkinmə hissindən qurtulmuş halda, o, adi yolla Pompeyə doğru yola çıxdı, əlində güllər, metal toka və eskiz dəftəri, Qradiva ilə bağlı müxtəlif problemlərlə məşğul olaraq. Köhnə sayıqlama çat vermişdi, o, artıq şübhə edirdi ki, Qradiva Pompeydə yalnız günorta saatlarında, başqa vaxtlarda isə yox qala bilər. Vurğu isə son əlavə edilən hissəyə keçmişdi və bu hissədən asılı olan qısqanclıq onu müxtəlif obrazlarda əzablandırırdı. Demək olar ki, o, arzulayırdı ki, bu görünüş yalnız onun gözlərinə görünən olsun və başqalarının qavrayışından gizlənsin; beləliklə, onu özünə məxsus mülk kimi qəbul edə bilərdi. Günorta saatını gözləyərək gəzintiləri zamanı o, gözlənilməz bir görüş keçirdi. Faun Evinə (Casa del Fauno) daxil olduqda, o, iki fiqurla qarşılaşdı, onlar bucaqda kimsə tərəfindən görülməmək üçün gizləndiklərini düşünə bilərdilər, çünki qolları ilə bir-birini qucaqlamışdılar və dodaqları birləşmişdi. Təəccüblə o, onlarda dünən axşamın xoş təsir bağışlayan cütünü tanıdı. Amma iki bacı-qardaş üçün onların indiki davranışı, qucaqlaşma və öpüşün çox uzun davam etməsi ona elə gəldi; deməli, bu, həqiqətən də bir sevgili və ehtimal ki, gənc toy cütü idi, hətta bir Avqust və bir Qreta. Qəribə şəkildə, bu mənzərə indi onun içində yalnız məmnunluq oyatdı və gizli bir ibadəti pozmuş kimi utancaq, görünmədən geri çəkildi. Uzun müddət ona çatışmayan hörmət onun içində yenidən bərpa olundu.

Meleagerin evinin qarşısına gəldikdə, Qradivanı başqa biri ilə birlikdə görməkdən təşviş onu elə şiddətlə bürüdü ki, onun görünüşü üçün “Təksən?” sualından başqa heç bir salam tapmadı. Çətinliklə o, özünün gülləri onun üçün qopardığını şüuruna gətirə bilir, ona son sayıqlamasını etiraf edir, ki, o, Forumda sevgi qucaqlaşmasında tapılan və yaşıl toka ona məxsus olan qız idi. İstehza ilə soruşur ki, bəlkə o, parçanı günəşdə tapıb? Bu — burada Günəş adlandırılan — hər cür belə şeylər yaradır. Başındakı başgicəllənməni, ki, o, bunu etiraf edir, sağaltmaq üçün ona özünün kiçik yeməyini onunla bölüşməyi təklif edir və ona ipək kağıza bükülmüş ağ çörəyin bir yarısını təqdim edir, digər yarısını isə özü açıqca iştaha ilə yeyir. Bu zaman onun qüsursuz dişləri dodaqlarının arasında parlayır və çörək qabığını dişləyərkən yüngül bir çatırtı səsi yaradır. Onun sözlərinə "Mənə elə gəlir ki, biz iki min il əvvəl də belə birlikdə çörəyimizi yemişik. Bunu xatırlaya bilmirsən?" (G. s. 118) cavab verə bilmədi, lakin qidalanma vasitəsilə başının güclənməsi - və onun verdiyi bütün mövcudluq əlamətləri ona təsir etmədən qalmadı. Onun içində ağıl baş qaldırdı və Qradivanın sadəcə bir günorta xəyalı olması haqqındakı bütün sayıqlamanı şübhə altına aldı; lakin buna qarşı, onun az əvvəl özünün də dediyi, iki min il əvvəl onunla yeməyi bölüşdüyü faktı irəli sürülə bilərdi. Belə bir münaqişədə qərar vermək üçün bir təcrübə vasitə kimi təklif olundu və o, bunu hiyləgərliklə və yenidən tapdığı cəsarətlə icra etdi. Onun sol əli nazik barmaqları ilə dizlərinin üstündə sakit dayanırdı və əvvəllər həyasızlığına və faydasızlığına görə çox qəzəbləndiyi otaq milçəklərindən biri bu əlin üstünə qondu. Birdən Hanoldun əli yuxarı qalxdı və milçəyin və Qradivanın əlinin üstünə heç də yumşaq olmayan bir zərbə ilə endi. Bu cəsarətli təcrübə ona iki nəticə gətirdi: əvvəlcə, şübhəsiz real, canlı və isti bir insan əlinə toxunduğuna dair xoşbəxt inanc, sonra isə, qorxudan pillədəki oturacağından sıçrayaraq qalxmasına səbəb olan bir söz. Çünki Qradivanın dodaqlarından, təəccübündən ayıldıqdan sonra belə bir səs gəldi: "Sən açıq-aydın dəlisən, Norbert Hanold." Məlumdur ki, öz adının səsləndirilməsi yatmış və ya gecə gəzən birini oyatmaq üçün ən yaxşı vasitədir. Norbert Hanoldun Pompeydə heç kimə bildirmədiyi adının Qradiva tərəfindən səsləndirilməsinin ona hansı nəticələr gətirdiyi təəssüf ki, müşahidə edilə bilmədi. Çünki bu həlledici anda Casa del faunodan (Faun evindən) xoş təsir bağışlayan sevgililər cütü ortaya çıxdı və gənc xanım xoşbəxt təəccüb tonu ilə qışqırdı: "Zoë! Sən də buradasan? Və bal ayında da? Mənə bunun haqqında bir söz belə yazmamışdın!" Qradivanın həyat reallığının bu yeni sübutu qarşısında Hanold qaçmağa başladı.

Zoë-Qradiva gözlənilməz ziyarətdən, onu, görünür, vacib bir işdə narahat etdiyi üçün, heç də xoş təəccüblənmədi. Amma tez toparlanaraq, suala cavab verir, bu cavabda o, dostuna, daha çox isə bizə vəziyyət haqqında məlumat verir və bu vasitə ilə gənc cütdən qurtulmağı bacarır. O, təbrik edir, amma bal ayı səyahətində deyil. Az əvvəl gedən gənc cənab da qəribə bir xəyal-xülyadan əziyyət çəkir, mənə elə gəlir ki, o, başında bir milçəyin vıqqıldadığına inanır; bəs, hər kəsin içində bir növ həşərat var. Vəzifə borcu olaraq entomologiyadan bir az başa düşürəm və buna görə belə hallarda bir az faydalı ola bilərəm. Atam və mən Soledə (Günəş otelində) qalırıq, o, da qəfil bir tutma keçirdi və üstəgəl, Pompeydə özümün hesabıma dolana bilsəm və ondan heç bir tələb irəli sürməsəm, məni buraya götürmək kimi yaxşı bir fikir tapdı. Mən özümə dedim ki, burada tək başıma da olsa, mütləq maraqlı bir şey qazıb çıxararam. Doğrusu, etdiyim kəşfə - yəni səni tapmaq şansına, Gisa, heç bir ümidim yox idi." (G. s. 124.) Amma indi o, tələsməlidir, atasına Günəş otelinin süfrəsində yoldaşlıq etmək üçün. Beləliklə, o, zoolog və kərtənkələ ovçusunun qızı kimi özünü təqdim etdikdən və terapiya niyyəti və digər gizli niyyətlər haqqında müxtəlif ikili mənalı sözlər söylədikdən sonra uzaqlaşır. Amma onun tutduğu istiqamət, atasının onu gözlədiyi Günəş qonaq evi deyildi, ona elə gəlirdi ki, Diomed villasının ətrafında bir kölgə fiquru öz qəbir təpəsinə yaxınlaşır və qəbir abidələrindən birinin altında yox olur, buna görə də o, hər dəfə ayağını demək olar ki, şaquli qoyaraq qəbir yoluna doğru yönəltdi. Hanold utanc və çaşqınlıq içində oraya sığınmışdı və bağ sahəsinin portikunda gəzib-dolaşaraq, probleminin qalan hissəsini düşünmə səyi ilə həll etməyə çalışırdı. Onun üçün bir şey mübahisəsiz aydın idi — — ki, o, tamamilə mənasız və ağılsız şəkildə, az-çox cismən yenidən dirilmiş gənc Pompeyli qadınla ünsiyyət qurduğuna inanmışdı və öz dəliliyini bu aydın dərk etməsi sağlam ağla qayıdış yolunda əsas irəliləyiş təşkil edirdi. Amma digər tərəfdən, bu canlı, başqalarının da ona bənzər maddi varlıq kimi yanaşdığı Qradiva idi və o, onun adını bilirdi və bu sirri həll etmək üçün yeni oyanan ağlı kifayət qədər güclü deyildi. Həmçinin, o, belə çətin vəzifənin öhdəsindən gəlmək üçün kifayət qədər sakit deyildi, çünki Zoë-Qradiva ilə yenidən qarşılaşmamaq üçün Diomedin villasında iki min il əvvəl onunla birlikdə torpaq altında qalmağı üstün tutardı.

Lakin onu yenidən görməyə olan güclü həsrət, onun içində qalan qaçma meylinin qalığına qarşı mübarizə aparırdı.

Sütunlu keçidin dörd küncündən birini döndükdə, o, birdən geri sıçradı; Diomedin villasında burada ölümlərini tapmış qızlardan biri qırılmış divar parçasının üstündə oturmuşdu. Amma bu, dəlilik aləminə sığınmaq üçün tezliklə rədd edilmiş son cəhd idi; yox, Qradiva idi, açıq-aşkar onun müalicəsinin son hissəsini ona bəxş etmək üçün gəlmişdi. O, onun ilk instinktiv hərəkətini məkanı tərk etmək cəhdi kimi tamamilə doğru başa düşdü və ona qaça bilməyəcəyini sübut etdi, çünki kənarda dəhşətli bir su axını şırıldamağa başlamışdı. Acımasız qadın imtahanı, onun əlindəki milçəklə nə etmək istədiyi sualı ilə başladı. O, müəyyən bir əvəzlik istifadə etmək cəsarətini tapmadı, lakin daha dəyərli olanı — həlledici sualı vermək cəsarətini tapdı:

«Mən — birinin dediyi kimi — başımda bir az çaşqın idim və əlinə belə vurduğuma görə — necə belə mənasız ola bildiyim mənə anlaşılmazdır — üzr istəyirəm, amma onun sahibinin mənə mənim — mənim ağılsızlığımı öz adımla necə üzümə vura bildiyini də başa düşmürəm.» (G. s. 134.)

(G. s. 134.) "Deməli, Norbert Hanold, sən hələ bu qədər dərk edə bilməmisən. Məni təəccübləndirə bilməz, çünki məni uzun müddət buna alışdırmışsan. Bu təcrübəni yenidən yaşamaq üçün Pompeyə gəlməyim lazım deyildi və sən bunu mənə yüz mil daha yaxında təsdiqləyə bilərdin."

"Yüz mil daha yaxında; mənzilinin çəpəki qarşısında, künc binada; mənim pəncərəmdə bir qəfəs var, içində kanarya quşu", — hələ də başa düşməyənə açıqlayır.

Bu son söz dinləyiciyə uzaq bir xatirə kimi təsir edir. Bu, mahnısı ona İtaliyaya səyahət qərarını ilham verən eyni quşdur.

"Bu evdə zoologiya professoru Riçard Bertqanq, atam yaşayır."

Deməli, qonşusu olaraq o, onun şəxsiyyətini və adını tanıyırdı. Bizi gözləntilərimizə layiq olmayan səthi bir həll ilə məyusluq təhlükəsi gözləyir.

Norbert Hanold təkrar edərək: "Deməli siz — siz xanım Zoë Bertqanqsınız?" dedikdə, düşüncənin bərpa olunmuş müstəqilliyini hələ göstərmir. Amma o, tamamilə fərqli görünürdü.

Xanım Bertqanqın cavabı sonra göstərir ki, ikisi arasında qonşuluqdan başqa əlaqələr də mövcud olub. O, onun günorta xəyalına təbii olaraq təklif etdiyi, lakin canlı qarşısında geri çəkdiyi, amma onun köhnə hüquqlarını irəli sürdüyü səmimi "sən" müraciətini müdafiə etməyi bilir. "Əgər aramızda daha uyğun müraciət tapırsansa, mən də ondan istifadə edə bilərəm; mənə yalnız digəri dilimə daha təbii gəlirdi." Artıq xatırlamıram ki, əvvəllər biz hər gün dostcasına birlikdə gəzişərkən, arabir dəyişiklik üçün bir-birimizi itələyib-döyərkən başqa cür görünüb-görünmədiyimi. Amma son illərdə bir dəfə belə olsa mənə diqqətlə baxsaydınız, bəlkə gözünüzdən qaçmazdı ki, mən artıq uzun müddətdir belə görünürəm."

Deməli, ikisi arasında uşaq dostluğu mövcud olub, bəlkə də uşaq sevgisi, "sən" müraciəti öz haqlılığını buradan alırdı. Bu həll, bəlkə də əvvəlki fərz edilən həll qədər səthi deyilmi? Amma bizim ağlımıza gələn, bu uşaq münasibətinin gözlənilmədən ikisi arasındakı indiki ünsiyyət zamanı baş verən bir çox təfərrüatı izah etməsi, dərinləşməyə əhəmiyyətli dərəcədə töhfə verir. Norbert Hanoldun Zoë-Qradivanın əlinə vurması, onun görünüşünün cismaniliyi sualını təcrübi qərarla həll etmək ehtiyacı ilə çox uğurla əsaslandırdığı bu hərəkət, digər tərəfdən, Zoenin sözlərinin uşaqlıqda hökm sürdüyünü bizə sübut etdiyi "itələmə və döymə" təkanının yenidən canlanması ilə təəccüblü dərəcədə oxşar görünmürmü? Və əgər Qradiva arxeoloqa sual vermişsə ki, ona elə gəlmirmi ki, onlar iki min il əvvəl belə yeməyi birgə bölüşüblər, bu anlaşılmaz sual birdən mənalı olmurmu, əgər biz tarixi keçmişin əvəzinə şəxsi keçmişi, qızın yaddaşında canlı qalan, gənc kişidə isə unudulmuş kimi görünən uşaqlıq dövrünü qoyuruq? Bizə birdən aydın olmurmu ki, gənc arxeoloqun öz Qradivası haqqındakı fantaziyaları bu unudulmuş uşaqlıq xatirələrinin əks-sədası ola bilər? Onda onlar onun fantaziyasının ixtiyari məhsulları deyil, əksinə, o, bundan xəbərsiz olaraq, onun tərəfindən unudulmuş, amma hələ də onda mövcud olan uşaqlıq təəssüratları materialı ilə müəyyən edilmiş olardı. Biz bu fantaziyaların mənşəyini ətraflı şəkildə, bəlkə də yalnız fərziyyələr vasitəsilə sübut edə bilməliyik. Məsələn, Qradivanın mütləq yunan mənşəli olması, nüfuzlu bir kişinin, bəlkə də Seresin rahibinin qızı olması lazımdırsa, bu, onun yunan adı Zoënin və zoologiya professorunun ailəsinə mənsubiyyətinin biliklərinin təsirinin qalıqları ilə pis uyğunlaşmırdı. Amma əgər Hanoldun fantaziyaları dəyişdirilmiş xatirələrdirsə, Zoë Bertqanqın məlumatlarında bu fantaziyaların mənbələrinə işarə tapmağı gözləyə bilərik. Qulaq asaq; o, bizə uşaqlıq illərindəki yaxın dostluqdan danışmışdı, indi isə bu uşaq münasibətinin ikisində necə inkişaf etdiyini öyrənəcəyik. O vaxtlar, təxminən bizi, niyə olduğunu bilmirəm, gənc qızlar adlandırdıqları dövrə qədər, sizə qarşı qəribə bir bağlılıq inkişaf etdirmişdim və dünyada mənə daha xoş gələn bir dost tapa bilməyəcəyimi düşünürdüm. Anam və ya bacım, qardaşım yox idi, atam üçün spirtdə saxlanmış kor kərtənkələ məndən çox daha maraqlı idi və insanın, qızları da buna aid sayıram, düşüncələrini və onlarla bağlı olan hər şeyi məşğul edə biləcəyi bir şeyə ehtiyacı var. Deməli, o vaxtlar siz belə idiniz; lakin qədimşünaslıq elmi sizə hakim olduqda, kəşf etdim ki — bağışlayın, amma sizin bu uyğun yeniliyiniz mənə çox bayağı gəlir və demək istədiyimə də uyğun deyil — demək istədim ki, aydın oldu ki, səndən dözülməz bir insan ortaya çıxmışdı, ən azı mənim üçün, başında gözləri, ağzında dili və uşaqlıq dostluğumuza aid xatirələrimizin yerləşdiyi yaddaşı artıq yox idi. Buna görə də əvvəllərdən fərqli görünürdüm, çünki arada bir cəmiyyətdə sənlə qarşılaşanda, hətta keçən qışda bir dəfə, məni görmürdün və daha da azı səsini eşidirdim, halbuki bunda mənim üçün heç bir üstünlük yox idi, çünki sən bunu digərləri ilə də eyni şəkildə edirdin. Sənin üçün havaydım, sən isə, əvvəllər tez-tez saçlarını qarışdırdığım sarı saçlı başınla, doldurulmuş bir kakadu kimi canı sıxıcı, qurumuş və danışmağa tənbəl, üstəgəl — qazıntıdan çıxarılmış tufandan əvvəlki quş canavarı Arxeopteriks adlanır — qədər böyük və əzəmətli idin. Yalnız başının, Pompeydə məni də qazıntıdan çıxarılmış və yenidən canlanmış bir şey kimi görməyə imkan verən, eyni dərəcədə əzəmətli bir fantaziyanı daşıması — bunu səndən gözləməzdim və birdən-birə gözlənilmədən qarşımda dayandıqda, təsəvvürünün necə inanılmaz bir xəyal-xülya yaratdığını başa düşmək mənə əvvəlcə bir qədər çətinlik verdi. Sonra bu mənə əyləncəli oldu və dəlilik olmasına baxmayaraq, pis deyil, xoşuma gəldi. Çünki, dediyim kimi, bunu səndən gözləməzdim.

Beləliklə, o, uşaqlıq dostluğunun illər keçdikcə ikisinin də başına nə gəldiyini bizə kifayət qədər açıq şəkildə deyir. Onun üçün bu, ürəkdən bir eşqə yüksəldi, çünki qızların ürəklərini bağlaya biləcəyi bir şeyə ehtiyacı var. Zoë qız, ağıl və aydınlığın təcəssümü, bizə də öz ruh dünyasını tamamilə şəffaf edir. Əgər normal qızlar üçün ümumi qayda, meyllərini əvvəlcə ataya yönəltməkdirsə, ailəsində atadan başqa heç kim olmayan o, buna xüsusilə hazır idi. Lakin bu ata onun üçün heç nə hiss etmirdi, elminin obyektləri bütün marağını ələ keçirmişdi. Buna görə də o, başqa bir şəxs axtarmalı oldu və uşaqlıq oyun yoldaşına xüsusi bir səmimiyyətlə bağlandı. Bu oyun yoldaşının da artıq onun üçün gözləri olmadıqda, sevgisinə mane olmadı, əksinə, onu artırdı, çünki o, atasına bənzəmişdi, elm tərəfindən udulmuş və həyatdan və Zoëdən uzaq saxlanılmışdı. Beləliklə, ona xəyanətdə belə sadiq qalmaq, sevgilidə atanı yenidən tapmaq, hər ikisini eyni hisslə qucaqlamaq və ya deyə biləcəyimiz kimi, hər ikisini hisslərində eyniləşdirmək mümkün idi. Bu kiçik psixoloji təhlilə, özbaşına görünə biləcək bu təhlilə haqqı haradan alırıq? Şair bizə bunu tək, lakin çox xarakterik bir detalla verib. Zoë uşaqlıq oyun yoldaşının onu çox kədərləndirən dəyişməsini təsvir edərkən, onu Arxeopteriks ilə müqayisə edərək təhqir edir, zoologiyanın arxeologiyasına aid olan o quş canavarı ilə. Beləliklə, hər iki şəxsin eyniləşdirilməsi üçün tək konkret ifadə tapmışdır; qəzəbi eyni sözlə həm sevgiliyə, həm də ataya toxunur. Arxeopteriks, demək olar ki, sevgilisinin axmaqlığı haqqındakı fikir ilə atasının analoji axmaqlığı haqqındakı fikrin birləşdiyi kompromis və ya orta təsəvvürdür.

Gənc oğlanın vəziyyəti başqa cür inkişaf etmişdi. Qədimşünaslıq elmi ona qalib gəldi və ona yalnız daşdan və bürüncdən olan qadın heykəllərinə maraq saxladı. Uşaq dostluğu, ehtirasa çevrilmək əvəzinə, unudulub getdi və ona aid xatirələr o qədər dərin unudulmağa qərq oldu ki, cəmiyyətdə uşaq yoldaşını görəndə onu tanımadı və diqqət etmədi. Həqiqətən, daha geniş perspektivdən baxsaq, bu arxeoloqun xatirələrinin taleyi üçün “unutulmuşluq” sözünün doğru psixoloji termin olub-olmadığını şübhə altına ala bilərik. Elə bir unudulma növü var ki, xatirənin güclü xarici təsirlərlə belə oyadılmasındakı çətinliklə xarakterizə olunur; sanki daxili müqavimət onun yenidən canlanmasına qarşı çıxır. Belə bir unudulma psixopatologiyada “sıxışdırma” adını almışdır; şairin bizə təqdim etdiyi hal, elə bir sıxışdırma nümunəsi kimi görünür. İndi biz ümumiyyətlə bilmirik ki, bir təəssüratın unudulması onun xatirə izinin ruhi həyatda məhv olması ilə əlaqədardır; “sıxışdırma” haqqında isə biz qətiyyətlə iddia edə bilərik ki, o, xatirənin məhv olması və ya silinməsi ilə üst-üstə düşmür. Sıxışdırılmış olan, adətən, birbaşa xatirə kimi özünü təsdiqləyə bilmir, lakin güc və təsir qabiliyyətini saxlayır; bir gün xarici təsirin təsiri altında, unudulmuş xatirənin çevrilmə məhsulları və törəmələri kimi qəbul edilə bilən psixi ardıcıllıqlar yaradır və onlar belə qəbul edilmədikdə anlaşılmaz qalır. Norbert Hanoldun Qradiva haqqındakı fantaziyalarında biz artıq onun Zoë Bertqanq ilə uşaq dostluğuna aid sıxışdırılmış xatirələrinin törəmələrini tanıyırdıq. Sıxışdırılmış təəssüratlarda insanın erotik hissləri mövcud olduqda və onun sevgi həyatı sıxışdırmadan təsirləndikdə, belə bir sıxışdırılmışın geri dönüşünü xüsusi qanunauyğunluqla gözləmək olar. Onda qədim latın atalar sözü haqlı olur, bəlkə də əvvəlcə daxili konfliktlərə deyil, xarici təsirlərlə qovulmaya aid edilmiş: “Təbiəti çəngəllə qovsan da, o həmişə geri dönəcək.” Amma o, hər şeyi demir, yalnız sıxışdırılmış təbiətin bir hissəsinin geri dönüşü faktını bildirir və bu geri dönüşün, xəyanətkar bir hiylə ilə baş verən çox qəribə tərzini təsvir etmir. Sıxışdırma vasitəsi kimi seçilən şey — atalar sözündəki çəngəl kimi — geri dönənin daşıyıcısına çevrilir; sıxışdıranın içində və arxasında nəhayət, sıxışdırılmış olan qələbə çalır. Felicien Ropsun məşhur bir həkk olunmuş şəkli, bu az nəzərə çarpan və qiymətləndirilməyə çox ehtiyacı olan faktı, bir çox izahlardan daha təsirli şəkildə, müqəddəslərin və tövbəkarların həyatındakı sıxışdırmanın nümunəvi halında təsvir edir. Bir zahid rahib — əlbəttə, dünyanın sınaqlarından — çarmıxa çəkilmiş Xilaskarın təsvirinə sığınmışdı. Onda bu xaç kölgə kimi aşağı düşür və onun yerinə, əvəzinə, eyni çarmıxa çəkilmə vəziyyətində olan dolğun, çılpaq bir qadının təsviri parlayaraq yüksəlir. Daha az psixoloji dərinliyə malik olan digər rəssamlar bu cür sınaq təsvirlərində günahı, çarmıxdakı Xilaskarın yanına, hər hansı bir yerə arsız və qələbə çalan şəkildə yerləşdirmişdilər. Yalnız Rops günahın Xilaskarın çarmıxdakı öz yerini tutmasına imkan verdi; o, sıxışdırılmışın geri dönüşü zamanı sıxışdıranın özündən çıxacağını bildiyi görünür.

Xəstəlik hallarında, sıxışdırma vəziyyətində insanın ruhi həyatının sıxışdırılmışın yaxınlaşmasına nə qədər həssas olduğunu və eyni şeyin sıxışdıranın arxasında və onun vasitəsilə təsir göstərməsi üçün nə qədər zəif və əhəmiyyətsiz bənzərliklərin kifayət etdiyini yoxlamağa dəyər. Bir dəfə mənə, cinsi proseslər haqqında ilk istənməyən məlumatı aldıqdan sonra, içində qalxan bütün istəklərdən qaçan və sıxışdırma vasitələrindən istifadə edərək, təhsil həvəsini artıran, anasına uşaq bağlılığını gücləndirən və ümumiyyətlə uşaq xasiyyəti alan, demək olar ki, hələ uşaq olan gənc bir oğlana tibbi qayğı göstərmək imkanı yarandı. Məhz ana ilə münasibətdə sıxışdırılmış cinsəlliyin necə yenidən nüfuz etdiyini burada izah etmək istəmirəm, əksinə, daha nadir və qəribə olan bir halı təsvir etmək istəyirəm: az qala kifayətli sayıla biləcək bir səbəbdən onun müdafiə qalalarından birinin necə çökdüyünü. Cinsəllikdən yayındırma kimi riyaziyyat ən böyük nüfuza malikdir; artıq J. J. Russo ondan narazı olan bir xanımın məsləhətini dinləməli olmuşdu: Qadınları burax və riyaziyyatı öyrən. Beləliklə, bizim qaçqın da məktəbdə tədris olunan riyaziyyat və həndəsəyə xüsusi həvəslə atıldı, ta ki, bir gün onun qavrama qabiliyyəti bir neçə zərərsiz məsələ qarşısında qəflətən zəiflədi. Bu məsələlərdən ikisinin mətni hələ də müəyyən edilə bilirdi: İki cisim bir-birinə dəyir, birinin sürəti...

və s. — Və: Əsasının diametri m olan silindrə konus daxil etmək və s. Başqası üçün əlbəttə ki, diqqət çəkməyən bu cinsəllik hadisəsinə işarə edən ifadələrdə o, riyaziyyat tərəfindən də xəyanətə uğradığını gördü və ondan da qaçdı.

Əgər Norbert Hanold həyatdan götürülmüş bir şəxsiyyət olsaydı və sevgisini və uşaqlıq dostluğuna olan xatirəsini arxeologiya ilə sıxışdırmış olsaydı, onda qədim bir relyefin uşaq hissləri ilə sevdiyi qadına olan unudulmuş xatirəni onda canlandırması yalnız qanunauyğun və düzgün olardı; onun layiq olduğu tale, yaşayan və onun tərəfindən nəzərə alınmayan Zoënin, aydınlaşdırılmamış bənzərlik sayəsində təsir göstərdiyi Qradivanın daş heykəlinə aşiq olması idi.

Xanım Zoë gənc arxeoloqun sayıqlamasına dair bizim anlayışımızı bölüşür kimi görünür, çünki onun "çəkinməz, ətraflı və öyrədici tənbeh nitqinin" sonunda ifadə etdiyi bəyənməni, Qradivaya olan marağını əvvəldən öz şəxsiyyətinə aid etməyə hazır olması ilə izah etmək olar. Bu, məhz onun ondan gözləmədiyi və bütün sayıqlama örtüyünə baxmayaraq, belə tanıdığı şey idi. Ona qarşı isə psixi müalicə öz tərəfindən xeyirli təsirini tamamlamışdı; o, sayıqlamanın, yalnız təhrif olunmuş və kifayətsiz bir təsviri ola biləcəyi şeylə əvəz edildiyini hiss edərək özünü azad hiss edirdi. İndi o, xatırlamaqdan və onu əslində heç dəyişməyən yaxşı, şən, ağıllı yoldaşı kimi tanımaqdan çəkinmirdi. Amma başqa bir şeyi çox qəribə tapdı — qız belə dedi: "Amma arxeoloqlar üçün bu bəlkə də lazımlıdır." (G. s. 141.) O, ona uşaqlıq dostluğundan yeni qurulan "Birinin yaşamaq üçün əvvəlcə ölməli olması," əlaqəyə qədər qədimşünaslıq elmi üzərindən getdiyi dolambaçlı yolu hələ bağışlamamışdı.

"Xeyr, mən adını nəzərdə tuturam... Çünki Bertqanq Qradiva ilə eyni mənadadır və "addımlayarkən parlayan" deməkdir." (G. s. 142.)

Biz də buna hazır deyildik. Qəhrəmanımız alçalmadan qalxmağa və aktiv rol oynamağa başlayır. O, aydın şəkildə öz sayıqlamasından tamamilə sağalmış, onun üzərinə qalxmış və sayıqlama xəyalları son iplərini müstəqil şəkildə qopararaq bunu sübut edir. Sayıqlama düşüncələrinin məcburiyyəti, arxasında gizlənən sıxışdırılmış məzmunun üzə çıxarılması ilə yumşaldılmış xəstələr də tam olaraq belə davranırlar. Onlar başa düşdükdə, qəribə vəziyyətlərinin son və ən əhəmiyyətli sirrləri üçün birdən-birə yaranan fikirlərlə həll yollarını özləri təqdim edirlər. Biz artıq ehtimal etmişdik ki, mifik Qradivanın yunan mənşəyi, yunan Zoë adının qaranlıq sonrakı təsirinin nəticəsidir, lakin "Qradiva" adının özünə toxunmağa cəsarət etməmişdik, onu Norbert Hanoldun fantaziyasının sərbəst yaradıcılığı kimi qəbul etmişdik. Və baxın, məhz bu ad, iddia olunan uşaqlıq sevgilisinin unudulmuş ailə adının sıxışdırılmış törəməsi olduğu, əslində isə onun tərcüməsi olduğu ortaya çıxır!

Sayıqlamanın mənşəyi və həlli artıq tamamlanmışdır. Şairin bundan sonra gətirdikləri, yəqin ki, hekayənin ahəngdar sonluğuna xidmət edir. Əvvəllər sağalma ehtiyacı olan biri kimi acınası rol oynayan adamın rehabilitasiyasının davam etməsi və onun indiyə qədər dözdüyü affektlərdən bir qismini onda oyatmağı bacarması, gələcəyə baxışımızda yalnız xoş təsir bağışlaya bilər. Beləliklə, o, bir az əvvəl Meleager evində onların birgə olmasını pozan xoş təsir bağışlayan gənc xanımı xatırlatmaqla və bu xanımın ona çox xoş gələn ilk şəxs olduğunu etiraf etməklə onu qısqandırır. Zoë sonra soyuq bir vidalaşma ilə ayrılmaq istəyirsə: "İndi hər şey yenidən ağla qayıtdı, mən özüm də hamıdan çox; o, Gisa Hartlebeni, və ya indi necə adlanırsa, Pompeydəki qalma məqsədi ilə elmi cəhətdən ona kömək etmək üçün yenidən axtara bilər; amma o, indi atasının onu nahar gözlədiyi Albergo del Soleyə getməlidir; bəlkə də ikisi Almaniyada və ya Ayda bir cəmiyyətdə yenidən görüşərlər"; o, ilk növbədə yanağına və sonra dodaqlarına sahib olmaq və artıq sevgi oyununda kişinin vəzifəsi olan hücumu həyata keçirmək üçün əlverişli bir fürsət kimi bezdirici milçəkdən istifadə edə bilər. Yalnız bir dəfə daha, Zoë xatırlatdıqda, atasının əks halda Soledə aclıqdan öləcəyini söyləyərək, indi həqiqətən atasının yanına getməli olduğunu bildirdikdə, xoşbəxtliyinə bir kölgə düşür. "Atan — o nə edəcək?" (G. s. 147.) Amma ağıllı qız narahatlığı tezliklə sakitləşdirməyi bilir: "Yəqin ki, heç nə etməyəcək, mən onun zooloji kolleksiyasında əvəzsiz bir parça deyiləm; əgər belə olsaydım, ürəyim sənə bu qədər ağılsızca bağlanmazdı." Əgər ata istisna olaraq ondan fərqli fikirdə olmaq istəsə, əmin bir vasitə var idi. Hanold sadəcə Kapriyə keçməli, orada bir Lacerta faraglionensis tutmalı, bunun üçün texnikanı onun kiçik barmağında məşq etməli, sonra heyvanı burada azad etməli, zooloqun gözü qarşısında yenidən tutmalı və ona qitədəki Faraglionensis ilə qız arasında seçim etməyə imkan verməli idi. Asanlıqla görüldüyü kimi, istehzanın acılıqla qarışdığı bir təklif, sevgilisinin onu seçdiyi nümunəyə çox da sədaqətlə bağlı qalmamaq üçün nişanlıya bir xəbərdarlıq kimi. Norbert Hanold, onunla baş verən böyük dəyişikliyi, müxtəlif görünüşdə kiçik əlamətlərlə ifadə edərək, bizi bu barədə də sakitləşdirir. O, Zoë ilə bal ayı səyahətinə İtaliyaya və Pompeyə getmək niyyətini bildirir, sanki heç vaxt bal ayı səyahətçiləri Avqust və Qretaya qəzəblənməmişdi. Doğma Almaniyadan yüz mildən də uzağa lazımsız yerə gəlmiş bu xoşbəxt cütlüklərə qarşı nə hiss etdiyini tamamilə yaddaşından silmişdir. Şair, əlbəttə, haqlıdır, belə bir yaddaş zəifliyini bir fikir dəyişikliyi əlaməti kimi ən dəyərli hesab edir. Zoë, "bir növ dağıntı altından yenidən qazılıb çıxarılmış uşaqlıq dostu"nun açıqladığı səyahət məqsədinə cavab olaraq (G. s. 150), belə coğrafi qərarlar üçün hələ tamamilə canlı hiss etmədiyini bildirir.

Gözəl reallıq indi sayıqlamanı məğlub etdi, lakin hər ikisi Pompeydən ayrılmazdan əvvəl, sonuncunun hələ də bir təqdiri gözləyir. Konsul yolunun (Strada consolare) başlanğıcında köhnə ayaq basacaqlarının küçəni kəsdiyi Herkül qapısına çatdıqda, Norbert Hanold dayanır və qızdan irəli getməsini xahiş edir. O, onu başa düşür, "və sol əli ilə donunu bir az qaldıraraq, dirilmiş Qradiva Zoë Bertqanq, yuxu halında baxışlarla onu əhatə edən Norbertin yanında, sakit və qətiyyətli addımları ilə günəş işığı altında ayaq basacaqlarından keçərək küçənin o biri tərəfinə doğru irəliləyir." Erotikanın qələbəsi ilə birlikdə, sayıqlamada da gözəl və dəyərli olan şeylər indi tanınır.

Lakin şair "dağıntılar altından qazılıb çıxarılmış uşaqlıq dostu" haqqındakı son bənzətmə ilə bizə simvolizmin açarını verdi; qəhrəmanın sayıqlaması sıxışdırılmış xatirəni pərdələmək üçün bu açardan istifadə edirdi. Ruhi olan bir şeyi eyni anda həm əlçatmaz, həm də qorunmuş vəziyyətə gətirən sıxışdırma üçün, Pompey üçün tale olmuş və şəhərin kürək işi sayəsində yenidən dirilə bildiyi basdırılmadan daha yaxşı bir analoqiya həqiqətən yoxdur. Buna görə gənc arxeoloq onu unudulmuş gənclik sevgilisini xatırladan relyefin ilkin obrazını təsəvvüründə Pompeyə köçürməli idi. Lakin şairin, insanlığın tarixindəki tək bir tarixi hadisə ilə fərdin ruhi proseslərindən bir hissə arasında incə duyğusunun aşkarladığı dəyərli oxşarlığa diqqət yetirməyə tam haqqı var idi.

Əslində bizim məqsədimiz yalnız "Qradiva" hekayəsinə səpələnmiş iki və ya üç yuxunu müəyyən analitik metodların köməyi ilə araşdırmaq idi; bəs necə oldu ki, biz bütün hekayənin təhlilinə və iki əsas qəhrəmanın ruhi proseslərinin yoxlanmasına sürükləndik? Yaxşı, bu, lazımsız bir iş deyildi, əksinə, zəruri bir hazırlıq işi idi. Hətta real bir şəxsin həqiqi yuxularını anlamaq istəyiriksə, bu şəxsin xarakterinə və taleyinə intensiv şəkildə diqqət yetirməliyik; yalnız yuxudan əvvəlki hadisələrini deyil, həm də uzaq keçmişdəki hadisələrini də nəzərə almalıyıq. Hətta fikrimcə, biz hələ də əsas vəzifəmizə keçmək üçün sərbəst deyilik, hələ də bədii əsərin özündə dayanmalı və daha çox hazırlıq işləri görməliyik.

Oxucularımız şübhəsiz təəccüblə qeyd etmişlər ki, biz Norbert Hanoldu və Zoë Bertqanqu bütün ruhi ifadələrində və fəaliyyətlərində indiyə qədər elə davrandıq ki, sanki onlar şairin məxluqları deyil, həqiqi fərdlər idilər; sanki şairin zehni işığı sındıran və ya bulandıran bir mühit deyil, tamamilə şəffaf bir mühit idi. Və şairin hekayəsini "fantaziya parçası" adlandıraraq reallıq təsvirindən açıq şəkildə imtina etdiyi nəzərə alınsa, bizim yanaşmamız daha da təəccüblü görünməlidir. Lakin biz onun reallıq təsvirlərinin o qədər dəqiq olduğunu görürük ki, "Qradiva" fantaziya parçası deyil, psixiatrik tədqiqat adlansaydı, heç bir etiraz bildirməzdik. Yalnız iki nöqtədə şair, real qanunauyğunluq zəminində kök salmayan şərtlər yaratmaq üçün ona məxsus olan sərbəstlikdən istifadə etdi. Birinci dəfə, gənc arxeoloqa şübhəsiz antik bir relyef portretini tapdıraraq, bu portretin yalnız addımlama zamanı ayaq duruşunun xüsusiyyəti ilə deyil, həm də üz quruluşu və bədən duruşunun bütün detallarında çox sonra yaşamış bir şəxsi o qədər təqlid etməsinə imkan verərək ki, o, bu şəxsin cazibədar görünüşünü canlanmış daş heykəl hesab edə bilsin. İkinci dəfə isə, onu canlı qadınla məhz Pompeydə qarşılaşdıraraq, çünki yalnız təsəvvürü ölmüş olanı oraya köçürmüşdü, halbuki o, yaşadığı yerin küçəsində diqqətini çəkən canlı olan qadından uzaqlaşmaq üçün Pompeyə səyahət edirdi. Lakin şairin bu ikinci tədbiri həyat imkanlarından zorakı bir sapma deyil; o, sadəcə olaraq, insan taleylərinin çoxunda mübahisəsiz rol oynayan təsadüfdən kömək istəyir və üstəlik, bu təsadüf, insanın qaçdığı şeyə məhz qaçış vasitəsi ilə təslim olacağını müəyyən edən taleyi əks etdirdiyi üçün ona yaxşı bir məna verir. Bütün sonrakı hadisələri daşıyan və daş heykəlin canlı qızla o qədər geniş oxşarlığını tələb edən birinci şərt, daha fantastik və tamamilə şairin özbaşınalığından doğmuş kimi görünür; halbuki ayıqlıq bu uyğunluğu yalnız addımlama zamanı ayaq duruşu xüsusiyyətinə məhdudlaşdırmaq istəyir. İnsan burada reallıqla əlaqə qurmaq üçün öz fantaziyasını işə salmağa meylli olardı. Bertqanq adı göstərə bilər ki, bu ailənin qadınları qədim zamanlarda gözəl gedişinə görə belə bir xüsusiyyətlə seçilirdilər və nəsil ardıcıllığı ilə german Bertqanqları, qadınlarından biri qədim sənətçini öz gedişinin xüsusiyyətini daş heykəldə əks etdirməyə vadar etdiyi yunanlarla bağlı idilər. Lakin insan bədən quruluşunun fərdi dəyişkənlikləri bir-birindən asılıdır və həqiqətən də bizim aramızda kolleksiyalarda rast gəldiyimiz qədim tiplər yenidən ortaya çıxır, ona görə də müasir bir Bertqanqın qədim əcdadının bədən quruluşunun bütün digər cəhətlərini təkrarlaması tamamilə qeyri-mümkün deyil. Belə spekulyasiyalardan daha ağıllı olanı, şairin özündən onun yaradıcılığının bu hissəsinin axıb gəldiyi mənbələr haqqında soruşmaqdır; bu, bizə iddia olunan ixtiyarlılığın qanunauyğunluğa çevrilməsinə yaxşı bir ümid verərdi. Lakin şairin ruh dünyasındakı mənbələrə çıxışımız sərbəst olmadığı üçün, ona ehtimalı az olan bir fərziyyə üzərində tamamilə həyatla uyğun inkişaf qurmaq hüququnu toxunulmaz saxlayırıq; məsələn, Şekspir "Kral Lear" əsərində də belə bir hüquqdan istifadə etmişdir.

Digər tərəfdən, təkrarlayaq ki, şair bizə tamamilə düzgün psixiatrik tədqiqat təqdim etmişdir; bu tədqiqatla biz ruh dünyasını başa düşməyimizi ölçə bilərik, bu, tibbi psixologiyanın bəzi fundamental təlimlərini vurğulamaq üçün nəzərdə tutulmuş xəstəlik və sağalma tarixidir. Şairin bunu etmiş olması qəribədir! Bəs əgər o, soruşulanda bu niyyəti tamamilə inkar etsəydi? Uyğunlaşdırmaq və məna vermək çox asandır; əslində, şairə çox uzaq olan mənanı gözəl poetik hekayəyə biz aid etmirikmi? Mümkündür; biz sonra buna yenidən qayıdaq. Hazırda isə biz belə tendensiyalı şərhdən özümüzü qorumağa çalışmışıq: hekayəni demək olar ki, tamamilə şairin öz sözləri ilə təkrarlayaraq, mətni və şərhi onun özündən alaraq. Bizim reproduksiyamızı "Qradiva"nın mətni ilə müqayisə etmək istəyən kəs bunu bizə təsdiq etməlidir.

Bəlkə də əsərini psixiatrik tədqiqat kimi elan edərək, şairə əksəriyyətin rəyində pis xidmət etmiş olarıq. Şair psixiatriya ilə təmasdan qaçmalıdır və xəstə ruh vəziyyətlərinin təsvirini həkimlərə buraxmalıdır, deyə eşidirik. Həqiqətən, heç bir həqiqi şair heç vaxt bu əmri nəzərə almayıb. İnsan ruh dünyasının təsviri onun ən əsas sahəsidir; o, hər zaman elmin, o cümlədən elmi psixologiyanın öncüsü olub. Lakin normal və xəstə adlandırılan ruh vəziyyətləri arasındakı sərhəd qismən konvensional, digər tərəfdən isə o qədər axıcıdır ki, ehtimal ki, hər birimiz onu gün ərzində bir neçə dəfə keçirik. Digər tərəfdən, psixiatriya, incə ruh aparatının kobud zədələnməsi nəticəsində yaranan ağır və qaranlıq xəstəliklərin öyrənilməsini daimi olaraq məhdudlaşdırsa, haqsızlıq etmiş olar. Sağlamlıqdan daha yumşaq və uyğunlaşa bilən sapmalar, ki, biz bu gün onları yalnız psixi qüvvələr oyunundakı pozuntulara qədər izləyə bilirik, onun marağından az deyil; əksinə, yalnız bu sapmalar vasitəsilə o, sağlamlığı və ağır xəstəliklərin əlamətlərini başa düşə bilər. Beləliklə, şair psixiatrdan, psixiatr isə şairdən qaça bilməz və psixiatrik mövzunun poetik işlənməsi gözəllikdən itirmədən düzgün ola bilər.

Hekayənin başa çatmasından və öz gərginliyimizin doyurulmasından sonra daha yaxşı nəzərdən keçirə biləcəyimiz və indi öz elmi terminlərimizlə təkrarlamaq istədiyimiz xəstəlik və müalicə tarixinin bu poetik təsviri həqiqətən düzgündür. Bu zaman artıq deyilmiş olanların təkrarlanması zərurəti bizi narahat etməməlidir.

Norbert Hanoldun vəziyyəti şair tərəfindən kifayət qədər çox "sayıqlama" adlandırılır və biz də bu adı rədd etmək üçün heç bir səbəb görmürük. "Sayıqlama"nın iki əsas xarakteristikasını qeyd edə bilərik; bu xüsusiyyətlər onu tam təsvir etməsə də, digər pozuntulardan ayırd edir. Birincisi, o, birbaşa fiziki təsiri olmayan, yalnız ruhi əlamətlərlə ifadə olunan xəstəlik vəziyyətləri qrupuna aiddir və ikincisi, "fantaziyaların" üstünlük qazanması, yəni inanclara çevrilməsi və davranışa təsir göstərməsi faktı ilə xarakterizə olunur. Qradivanın xüsusi formalaşmış ayaq izlərini axtarmaq üçün Pompeyə səyahəti xatırlasaq, sayıqlamanın hökmranlığı altında olan bir hərəkətin möhtəşəm nümunəsini görərik. Psixiatr Norbert Hanoldun sayıqlamasını bəlkə də böyük paranoiya qrupuna aid edəcək və onu "fetişist erotomaniya" adlandıracaq, çünki ona daş heykələ vurğunluq ən diqqət çəkən şey kimi görünür və onun hər şeyi kobudlaşdıran baxışına görə gənc arxeoloqun qadınların ayaqlarına və ayaq vəziyyətlərinə olan marağı "fetişizm" kimi şübhəli görünməlidir. Lakin sayıqlamanın müxtəlif növlərinin məzmununa görə belə bütün adlandırma və təsnifatlar bir qədər əlverişsiz və səmərəsizdir.*

Sərt psixiatr bundan əlavə, qəhrəmanımızı belə qəribə bir meyl əsasında sayıqlama inkişaf etdirməyə qadir bir şəxs kimi dərhal "degenerat" elan edəcək və onu bu taleyə amansızca itələmiş irsiyyəti araşdıracaqdır. Lakin şair ona bu yolda tabe olmur; əsaslı səbəbdən. O, qəhrəmanı bizə yaxınlaşdırmaq, "empatiya"nı asanlaşdırmaq istəyir; elmi cəhətdən əsaslandırıla bilən və ya bilməyən "degenerativ" diaqnozu ilə gənc arxeoloq dərhal bizdən uzaqlaşır; çünki biz oxucular normal insanlarıq və insanlığın ölçüsüyük. Həmçinin vəziyyətin irsi və konstitusional ön şərtləri şairi az maraqlandırır; əvəzində o, belə bir sayıqlamanın mənbəyi ola bilən fərdi ruhi vəziyyətə dərindən nüfuz edir.¹¹

Norbert Hanold vacib bir məqamda adi bir insandan tamamilə fərqli davranır. Onun canlı qadına marağı yoxdur; xidmət etdiyi elm ondan bu marağı alıb daş və ya bürünc qadınlara yönəltmişdir. Bunu əhəmiyyətsiz bir xüsusiyyət kimi qəbul etməmək lazımdır; əksinə, bu, hekayənin əsas ön şərtidir, çünki bir gün belə olur ki, belə tək bir daş heykəl, əks halda yalnız canlı qadına aid olan bütün marağı özünə cəlb edir və beləliklə sayıqlama yaranır. Gözümüzün qarşısında sonra bu sayıqlamanın xoşbəxt bir təsadüf nəticəsində sağaldığı və marağın daşdan yenidən canlı birinə qaytarıldığı açılır. Qəhrəmanımızın qadından uzaqlaşma vəziyyətinə hansı təsirlərlə düşdüyünü şair bizə izləməyə imkan vermir; o, yalnız belə bir davranışın onun təbiəti ilə izah edilmədiyini, əksinə, fantaziyalı — biz tamamlaya bilərik: erotik — bir ehtiyacı da əhatə etdiyini bildirir. Həmçinin, sonradan öyrənirik ki, uşaqlığında o, digər uşaqlardan fərqlənməyib; o vaxtlar kiçik bir qızla uşaq dostluğu qurmuş, ondan ayrılmaz olmuş, kiçik yeməklərini onunla bölüşmüş, onu itələmiş və öz saçlarının onun tərəfindən qarışdırılmasına icazə vermişdir. Belə bir bağlılıqda, həssaslıq və təcavüzün belə bir birləşməsində uşaq həyatının qeyri-mükəmməl erotikası ifadə olunur ki, onun təsirləri yalnız sonradan, lakin sonra qarşısıalınmaz şəkildə təzahür edir və uşaqlıq dövründə yalnız həkim və şair onu erotika kimi tanımağa adət edir. Şairimiz bizə açıq-aşkar başa salır ki, o da bunu başqa cür nəzərdə tutmur, çünki qəhrəmanında uyğun bir fürsətdə qadınların gəzişməsi və ayaq duruşuna canlı bir maraq oyadır, bu da onu həm elm, həm də yaşadığı yerin qadınları arasında ayaq fetişisti kimi pis ada çıxarmalıdır, lakin bu maraq bizə zəruri olaraq bu uşaq oyun yoldaşının xatirəsindən irəli gəlir. Bu qız, şübhəsiz ki, uşaq ikən belə, addım atarkən ayaq ucunu demək olar ki, şaquli qaldırmaqla gözəl yürüyüş xüsusiyyətini göstərirdi və məhz bu yürüyüşün təsviri sayəsində sonradan qədim daş relyefi Norbert Hanold üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Əlavə edək ki, şair fetişizmin bu qəribə hadisəsinin mənşəyini izah edərkən elm ilə tam uyğunluq içindədir. A. Binetdən bəri biz həqiqətən fetişizmi erotik uşaqlıq təəssüratlarına qədər izləməyə çalışırıq.

Qadından daimi uzaqlaşma vəziyyəti, adət etdiyimiz kimi, şəxsi uyğunluğu, yəni sayıqlamanın yaranması üçün meyilliliyi verir. Ruhi pozğunluğun inkişafı, təsadüfi bir təəssüratın unudulmuş və ən azı izlər şəklində erotik vurğulanmış uşaqlıq hadisələrini oyatdığı anda başlayır. Lakin "oyatmaq" sözü, bundan sonra baş verənləri nəzərə alsaq, əlbəttə ki, doğru adlandırma deyil. Biz şairin dəqiq təsvirini sənətkarlığa uyğun psixoloji ifadə tərzində yenidən ifadə etməliyik. Norbert Hanold relyefə baxarkən, belə bir ayaq duruşunu uşaqlıq dostunda gördüyünü xatırlamır; o, heç nəyi xatırlamır, lakin relyefin bütün təsiri uşaqlıqdakı təəssürata belə bir bağlanışdan irəli gəlir. Beləliklə, uşaqlıq təəssüratı canlanır, aktivləşdirilir, nəticədə təsirlərini ifadə etməyə başlayır, lakin şüura çıxmır, "şüursuz" qalır, necə ki, biz psixopatologiyada qaçınılmaz olmuş bir terminlə bu gün adət etdiyimiz kimi deyirik. Bu şüursuzu, çox vaxt yalnız etimoloji əhəmiyyət kəsb edən filosofların və təbiət filosoflarının bütün mübahisələrindən kənar tutmaq istərdik. Aktiv davranan, lakin müvafiq şəxsin şüuruna çatmayan psixi proseslər üçün bizdə hələlik daha yaxşı bir ad yoxdur və "Şüursuzluq" dedikdə başqa heç nəyi nəzərdə tutmuruq. Əgər bəzi düşünərlər belə bir şüursuzun mövcudluğunu məntiqsizlik kimi inkar etmək istəyirlərsə, biz inanırıq ki, onlar heç vaxt uyğun ruhi fenomenlərlə məşğul olmamışlar, bütün ruhi halların aktiv və intensiv olduqda eyni zamanda şüurlu olması haqqında müntəzəm təcrübənin təsiri altında qalmışlar və şairimizin çox yaxşı bildiyi, intensiv olmalarına və enerjili təsirlər ifadə etmələrinə baxmayaraq, şüurdan uzaq qalan ruhi proseslərin mövcud olduğunu hələ öyrənməlidirlər.

Biz bir az əvvəl Zoë& ilə uşaqlıq ünsiyyətinə aid xatirələrin Norbert Hanoldda "Sıxışdırma" vəziyyətində olduğunu bildirmişdik; indi isə onları "şüursuz" xatirələr adlandırdıq. Deməli, məna baxımından üst-üstə düşən kimi görünsələr də, bu iki termin arasındakı əlaqəyə bir az diqqət yetirməliyik. Bu barədə açıqlama vermək çətin deyil. «Şüursuz» daha geniş, «sıxışdırılmış» isə daha dar bir anlayışdır. Sıxışdırılmış hər şey şüursuzdur; lakin şüursuz olan hər şeyin sıxışdırıldığını iddia edə bilmərik. Hanold, relyefə baxarkən Zoënin yeriyiş tərzini xatırlasaydı, onda əvvəllər şüursuz olan bir xatirə eyni zamanda həm aktiv, həm də şüurlu olardı və bununla da həmin xatirənin əvvəllər sıxışdırılmadığını göstərərdi. «Şüursuz» təmiz deskriptiv, bəzi baxımdan qeyri-müəyyən, bir növ statik termindir; «sıxışdırılmış» isə psixi qüvvələr oyununu nəzərə alan dinamik ifadədir və bildirir ki, şüurlanmanın da daxil olduğu bütün psixi təsirləri zahirə çıxarmaq istiqamətində bir meyl mövcuddur; lakin bu psixi təsirlərin bir qismini, yenə şüurlanmanı da əhatə edəcək şəkildə, qarşısını almağa qadir bir əks qüvvə, bir müqavimət də vardır. Sıxışdırılmışın əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, o, öz intensivliyinə baxmayaraq, şüur səviyyəsinə yüksələ bilmir. Hanold işində relyefin ortaya çıxması, sıxışdırılmış şüursuzun, qısaca desək, sıxışdırılmış bir şeyin təzahürü ilə bağlıdır.

Norbert Hanoldun gözəl yeriyən qızla uşaqlıq dövründəki münasibətlərinə dair xatirələri sıxışdırılıb, lakin bu, psixoloji vəziyyətin düzgün qiymətləndirilməsi deyil. Yalnız xatirələr və təsəvvürlərlə məşğul olduğumuz müddətcə, səthdə qalırıq. Ruhun həyatında yeganə dəyərli olan hisslərdir; bütün ruh qüvvələri yalnız hissləri oyatma qabiliyyəti ilə əhəmiyyət kəsb edir. Təsəvvürlər yalnız, baş verməməli olan hissi boşalmalarla bağlı olduqları üçün sıxışdırılır; daha düzgünü, sıxışdırmanın hisslərə aid olduğunu söyləmək olardı, ancaq biz bu hissləri təsəvvürlərlə bağlılıqları şəklində başa düşə bilərik. Norbert Hanoldda erotik hisslər sıxışdırılıb və onun erotizminin uşaqlıq dövründəki Zoë Bertqanqdan başqa obyekti olmadığı və ya olmamış olduğu üçün, bu şəxsə dair xatirələr də unudulub. Qədim relyef şəkli onun içində yatan erotizmi oyadır və uşaqlıq xatirələrini canlandırır. Onun içində mövcud olan erotikaya qarşı müqavimət səbəbindən, bu xatirələr yalnız şüursuz formada təsirli ola bilər. Onun daxilində bundan sonra baş verən şey, erotikanın gücü ilə onu sıxışdıran qüvvələr arasındakı mübarizədir; bu mübarizənin xarici təzahürü isə bir sayıqlamadır.

Şairimiz, qəhrəmanının sevgi həyatının sıxışdırılmasının səbəblərini izah etməyi buraxmışdır; elmlə məşğul olmaq yalnız sıxışdırmanın istifadə etdiyi vasitədir; həkim burada daha dərin əsaslara enməli idi, bəlkə də bu halda dibinə çatmadan. Lakin şair, heyranlıqla vurğuladığımız kimi, sıxışdırılmış erotikanın canlandırılmasının məhz sıxışdırma vasitələri dairəsindən baş verdiyini bizə təsvir etməyi unutmadı. Haqlı olaraq, məhz antik bir əsər — qadın heykəli — arxeoloqumuzu sevgidən uzaqlaşma vəziyyətindən çıxarır və bizə doğuşumuzdan etibarən daşıdığımız həyat borcunu ödəməyi xatırladır.

Hanoldda relyef təsviri ilə oyadılan prosesin ilk təzahürləri, təsvir olunan şəxslə oynayan xəyallardır. Model ona “bu günün” ən yaxşı mənasında görünür, sanki sənətkar küçədə gedən qadını “canlı həyatdan” təsvir etmişdir. O, “Qradiva” adını qədim qıza verir; bu adı döyüşə atılan müharibə tanrısı Mars Gradivusun epitetindən düzəldib; onun şəxsiyyətini getdikcə daha çox xüsusiyyətlərlə təchiz edir. O, nüfuzlu bir kişinin, bəlkə də bir tanrının məbəd xidməti ilə əlaqəli bir patrisinin qızı ola bilər; onun üz cizgilərindən yunan mənşəli olduğunu təxmin edir və nəhayət onu böyük şəhərin səs-küyündən uzaqlaşdırıb daha sakit Pompeyə köçürməyə can atır; burada onu küçənin bir tərəfindən digərinə keçidi təmin edən lava daşları üzərində gəzdirir. Bu fantaziya məhsulları kifayət qədər ixtiyari görünür, lakin yenə də zərərsiz və şübhəsizdir. Bəli, hətta onlardan ilk dəfə hərəkətə keçmək üçün bir təkan yarandıqda, arxeoloqun belə ayaq vəziyyətinin həqiqətə uyğun olub-olmadığı sualı ilə narahat olub, müasir qadın və qızların ayaqlarına baxmaq üçün həyatdan müşahidələr aparmağa başladığı zaman, bu hərəkət onun tərəfindən qəsdən elmi motivlərlə örtülür, sanki Qradivanın daş heykəlinə olan bütün maraq onun arxeologiya ilə peşəkar məşğuliyyətinin torpağından qalxmışdır. Küçədəki qadın və qızlar, onun tədqiqatının obyektləri kimi qəbul etdiyi şəxslər, əlbəttə, onun fəaliyyətinin daha kobud, erotik bir qavranışını seçməli idilər və biz onlara haqq verməliyik. Bizim üçün Hanoldun tədqiqatının motivlərini Qradiva haqqındakı fantaziyalarının mənşəyi qədər az bildiyinə dair heç bir şübhə yoxdur. Sonradan öyrənəcəyimiz kimi, bu sonuncular onun gənclik sevgilisindən olan xatirələrinə əsaslanan, bu xatirələrin törəmələri, dəyişmələri və təhrifləridir, çünki onlar dəyişməz formada şüura çatmağa nail ola bilməmişdilər. Daş heykəlin "müasir" bir şeyi təmsil etdiyi haqqında iddia edilən estetik hökm, belə bir yürüyüşün onun tanıdığı, hazırda küçədən keçən bir qıza aid olduğu bilgisini əvəz edir; "həyatdan" təəssüratının və onun yunanlılığı haqqındakı fantaziyasının arxasında, yunan dilində həyat mənasına gələn Zoë adının xatirəsi gizlənir; Qradiva, sonradan sayıqlamadan sağalan şəxsin bizə izah etdiyi kimi, onun Bertqanq soyadının yaxşı bir tərcüməsidir, bu da "yürüyüşdə parlayan və ya möhtəşəm" deməkdir; onun atası haqqındakı məlumatlar, Zoë Bertqanqın universitetin nüfuzlu bir müəlliminin qızı olduğu, bunun da qədim dövrdə məbəd xidmətinə tərcümə oluna biləcəyi bilgisindən qaynaqlanır. Nəhayət, fantaziyası onu Pompeyə köçürür, "onun sakit, səssiz təbiətinin bunu tələb etdiyi üçün" deyil, çünki onun elmində uşaqlıq dostluğu xatirələrini qaranlıq bir xəbərlə hiss etdiyi qəribə vəziyyətə başqa və daha yaxşı bir analoq tapıla bilmir. Əgər o, bir dəfə öz uşaqlığını klassik keçmişlə üst-üstə salmağı, bu qədər yaxın olan şeyi bacarırsa, onda Pompeyin basdırılması, keçmişin qorunması ilə yox olması, onun təxminən "endopsixik" qavrayışla xəbərdar olduğu sıxışdırma ilə mükəmməl bir oxşarlıq yaradır. Onun içində, hekayənin sonunda şairin qıza şüurlu şəkildə istifadə etdirdiyi eyni simvolika işləyir.

"Özümə dedim ki, burada tək başıma mütləq maraqlı bir şey qazıb çıxararam. Əlbəttə, əldə etdiyim tapıntını heç ağlıma belə gətirməmişdim." (G. s. 124.) — Sonunda (G.s. 150) qız, "təxminən basdırılmışlıqdan yenidən qazıb çıxarılmış uşaqlıq dostunun" səyahət məqsədi istəyinə cavab verir.

Beləliklə, Hanoldun sayıqlama fantaziyalarının və hərəkətlərinin ilk məhsullarında artıq ikiqat determinasiya, iki fərqli mənbədən gəlmə imkanı tapırıq. Bir müəyyənləşdirmə Hanoldun özünə görünən, digəri isə onun psixi proseslərinin yoxlanışı zamanı bizə açılan müəyyənləşdirmədir. Birincisi, Hanold şəxsinə aid olan, onun şüurlu olduğu, ikincisi isə onun tamamilə şüursuz olduğu müəyyənləşdirmədir. Birincisi tamamilə arxeoloji elmin təsəvvür dairəsindən qaynaqlanır, ikincisi isə onun içində canlanan sıxışdırılmış uşaqlıq xatirələrindən və onlara yapışmış hissi həvəslərdən gəlir. Birincisi səthidir və sanki arxasında gizlənən ikincisini örtür. Demək olar ki, elmi motivasiya şüursuz erotik motivasiyaya bəhanə kimi xidmət edir və elm tamamilə sayıqlamanın xidmətinə girib. Ancaq şüursuz müəyyənləşdirmənin, eyni zamanda şüurlu elmi müəyyənləşdirməni qane edən şeydən başqa heç nəyi həyata keçirə bilmədiyini də unutmamalıyıq. Sayıqlamanın simptomları — fantaziyalar və hərəkətlər — iki psixi axın arasındakı kompromisin nəticələridir və kompromisdə hər iki tərəfin tələblərinə əməl olunur; lakin hər bir tərəf də həyata keçirmək istədiyi şeyin bir hissəsindən imtina etməli olur.

Harada bir kompromiss əldə edilibsə, orada bir mübarizə olub; burada bizim tərəfimizdən qəbul edilmiş, boğulmuş erotika ilə onu sıxışdırma yolu ilə saxlayan qüvvələr arasındakı konflikt. Sayıqlamanın yaranması zamanı bu mübarizə əslində heç vaxt sona ermir. Hər kompromiss formalaşmasından sonra hücum və müqavimət yenidən canlanır, çünki bu kompromisslər demək olar ki, heç vaxt tam kifayət etmir. Bizim şairimiz də bunu bilir və buna görə də qəhrəmanının üzərində bu pozğunluq mərhələsinə xas olan qaneolunmazlıq hissi və xüsusi bir narahatlığın hökm sürməsinə imkan verir; bu, gələcək inkişafların həm xəbərçisi, həm də təminatçısı kimi çıxış edir.

Fantaziyalar və qərarlar üçün ikiqat determinasiya, hərəkətlər üçün şüurlu bəhanələrin formalaşması (hərəkətlərin motivləşdirilməsində sıxışdırılmış olanın daha böyük töhfə verdiyi) kimi bu əhəmiyyətli xüsusiyyətlər hekayənin gedişində bizə daha çox dəfə, bəlkə də daha aydın şəkildə qarşı çıxacaq. Və bu tamamilə haqlıdır, çünki şair bununla patoloji psixi proseslərin heç vaxt əskik olmayan əsas xarakterini ələ keçirib və təsvir etmişdir.

Norbert Hanoldun sayıqlamasının inkişafı, heç bir yeni hadisə ilə tətiklənməyən, tamamilə konfliktlə dolu psixi həyatından qaynaqlanan bir yuxu ilə davam edir. Lakin gəlin duraq, şairin yuxularının formalaşmasında da dərin başa düşməyə dair gözləntilərimizə cavab verib-vermədiyini yoxlamağa başlamazdan əvvəl. Əvvəlcə özümüzə sual verək ki, psixiatriya elmi sayıqlamanın yaranması haqqında onun fərziyyələri nə deyir, sıxışdırma və şüursuzun rolu, konflikt və kompromiss formalaşması ilə bağlı mövqeyi necədir. Qısaca, sayıqlamanın yaranmasının poetik təsviri elmin hökmü qarşısında dayanıb-dayana bilməyəcəyini soruşaq.

Və burada bəlkə də gözlənilməz cavab verməliyik ki, əslində vəziyyət təəssüf ki, tam əksinədir: Elm şairin nailiyyəti qarşısında dayana bilmir. İrsi-konstitusional ön şərtlər və hazır görünən sayıqlama yaradılışları arasında o, bir boşluq qoyur ki, biz bu boşluğu şairdə doldurulmuş tapırıq. O, hələ sıxışdırmanın əhəmiyyətini sezmir, psixopatoloji hadisələr dünyasını izah etmək üçün şüursuzun mütləq lazım olduğunu qəbul etmir, sayıqlamanın səbəbini psixi konfliktdə axtarmır və onun simptomlarını kompromiss formalaşması kimi dərk etmir. Beləliklə, şair bütün elm qarşısında tək qalacaqmı? Xeyr, belə deyil, — əgər müəllif öz işlərini də elmə aid edə bilərsə. Çünki o, bir neçə ildir — və son vaxtlara qədər olduqca təcrid olunmuş şəkildə — burada V. Yensenin «Qradiva»sından çıxardığı və peşə terminləri ilə təsvir etdiyi bütün bu baxışları təmsil edir. O, histeriya və məcburi ideyalar kimi tanınan hallar üçün ən ətraflı şəkildə, psixi pozğunluğun fərdi şərti kimi həvəs həyatının bir hissəsinin boğulmasını və boğulmuş həvəsi təmsil edən ideyaların sıxışdırılmasını göstərmiş və eyni baxışı qısa müddət sonra sayıqlamanın bəzi formaları üçün təkrarlamışdır. Bu səbəblərdə nəzərə alınan həvəslərin hər dəfə cinsi həvəsin komponentləri olub-olmaması və ya başqa cür ola bilib-bilməməsi məsələsi, «Qradiva»nın təhlili üçün əhəmiyyətsiz qala bilər, çünki şairin seçdiyi halda söhbət əlbəttə ki, yalnız erotik hisslərin boğulmasından gedir. Müəllif psixi konflikt və bir-biri ilə mübarizə aparan iki ruhi cərəyan arasında kompromislər vasitəsilə simptomların formalaşması baxışlarını həqiqətən müşahidə etdiyi və tibbi müalicə etdiyi xəstəlik hallarında, şairin uydurduğu Norbert Hanoldda edə bildiyi eyni şəkildə ortaya qoymuşdur. Sinir, xüsusilə histeriya xəstəlik əlamətlərinin şüursuz düşüncələrin gücünə qaytarılması müəllifdən əvvəl P. Janet, böyük Şarkonun şagirdi, və müəlliflə birlikdə Vyanada Yozef Broyer tərəfindən həyata keçirilmişdi.¹²¹³

Müəllif 1895-ci ildən sonrakı illərdə ruh pozğunluqlarının yaranması haqqında bu cür araşdırmalara daldığı zaman, nəticələrini şairlərdə təsdiqləməyi heç düşünməmişdi və buna görə də 1903-cü ildə dərc edilmiş "Qradiva"da şairin öz yaradıcılığına, müəllifin tibbi təcrübə mənbələrindən yeni yaratmağı düşündüyü eyni şeyi əsas götürdüyünü gördükdə təəccübü az deyildi. Şair həkimlə eyni biliyə, və ya ən azı eyni biliyə malikmiş kimi davranmağa necə nail oldu? — Norbert Hanoldun sayıqlaması, dedik, onun doğma şəhərinin küçələrində Qradivanın yürüş tərzi kimi bir yürüş tərzi nümayiş etdirməyə çalışdığı məşğuliyyətlərinin ortasında baş verən bir yuxu ilə daha da inkişaf edir. Bu yuxunun məzmununu qısa şəkildə asanlıqla təqdim edə bilərik. Yuxu görən şəxs o bədbəxt şəhərin məhvinə səbəb olan gündə Pompeydədir, özü təhlükəyə düşmədən dəhşətləri yaşayır, orada qəflətən Qradivanın yeridiyini görür və onun pompeyli olduğunu nəzərə alaraq, doğma şəhərində və "özünün xəbəri olmadan, eyni zamanda onunla" yaşadığını birdən tamamilə təbii kimi başa düşür. Onun üçün təşviş onu bürüyür, onu çağırır, o da üzünü ona qısa müddətə çevirir. Lakin o, ona fikir vermədən irəli gedir, Apollon məbədinin pillələrində uzanır və üzü rəngini itirdikdən sonra, sanki ağ mərmərə çevrilirmiş kimi, tamamilə bir daş heykələ bənzəyənə qədər kül yağışı onu basdırır. Oyanarkən yatağına dolan böyük şəhərin səs-küyünü hələ də Pompeyin ümidsiz sakinlərinin kömək fəryadına və vəhşicəsinə qızışmış dənizin gurultusuna yozur. Onun gördüyü yuxunun həqiqətən başına gəldiyi hissi, oyandıqdan sonra da uzun müddət onu tərk etmir və Qradivanın Pompeydə yaşadığı və həmin bədbəxt gündə öldüyünə inam, bu yuxudan onun sayıqlamasına yeni bir başlanğıc kimi qalır.¹⁴

Şairin bu yuxu ilə nə demək istədiyini və onu sayıqlamanın inkişafını məhz bir yuxuya bağlamağa nəyin sövq etdiyini söyləmək bizim üçün o qədər də rahat olmayacaq. Yuxu tədqiqatçıları, əqli xəstəliklərin yuxulara necə bağlandığını və yuxulardan necə qaynaqlandığını göstərən kifayət qədər nümunə toplasa da, bəzi seçkin şəxslərin həyat hekayələrində vacib hərəkətlər və qərarlar üçün təkanların yuxular vasitəsilə yaradıldığı iddia olunur. Lakin bu analogiyalar bizim başa düşməyimizə çox da kömək etmir; buna görə də öz halımızda, şairin uydurduğu arxeoloq Norbert Hanoldun halında qalaq. Belə bir yuxunu təsvirin lüzumsuz bəzəyi kimi qalmaması üçün onu hansı tərəfdən tutub kontekstə daxil etmək lazımdır?

Bir oxucunun bu məqamda belə qışqıra biləcəyini təxmin edə bilərəm: Yuxunu izah etmək doğrudan da asandır. Böyük şəhərin küyü ilə törədilən sadə bir təşviş yuxusu, öz Pompeyli qadını ilə məşğul olan arxeoloq tərəfindən Pompeyin dağılmasına yozulur! Yuxunun nailiyyətlərinə ümumi hörmətsizlik şəraitində, yuxu izahına iddia adətən belə məhdudlaşdırılır ki, yuxu məzmununun bir hissəsi üçün xarici qıcıq axtarılır, bu da təxminən onunla üst-üstə düşür. Yuxu görmək üçün bu xarici qıcıq, yuxuda olanı oyadan küy ilə verilmişdir; bu yuxuya maraq beləliklə bitmiş olur. Əgər bu səhər böyük şəhərin həmişəkindən daha küylü olduğunu fərz etmək üçün bir səbəbimiz olsaydı, məsələn, şair Hanoldun bu gecə adətindən fərqli olaraq pəncərəni açıq qoyub yatdığını bizə bildirməyi unutmasaydı. Təəssüf ki, şair bu zəhmətə qatılmayıb! Və əgər təşviş yuxusu yalnız bu qədər sadə bir şey olsaydı! Xeyr, bu maraq bu qədər sadə həll olunmur.¹⁵

Xarici hissi qıcığa bağlanmaq yuxu qurulması üçün əhəmiyyətli deyil. Yuxuda olan şəxs xarici dünyadan gələn bu qıcığı nəzərə almaya bilər, yuxu qurmadan onunla oyana bilər, hətta başqa hər hansı bir səbəbdən ona uyğun gəlsə, burada olduğu kimi, onu yuxusuna da toxuya bilər; və məzmunu yatanın hiss orqanlarına çatan bir qıcıq tərəfindən müəyyən edildiyini sübut etmək mümkün olmayan çoxlu yuxular var. Xeyr, başqa bir yolla cəhd edək.

Bəlkə də yuxunun Hanoldun ayıq həyatında buraxdığı qalıqlara bağlanarıq. İndiyə qədər Qradivanın bir Pompey sakini olması onun fantaziyası idi. İndi bu fərziyyə onun üçün qətiyyətə çevrilir və ikinci qətiyyət də onun orada 79-cu ildə basdırıldığına əlavə olunur. Sayıqlamanın bu yaranmasının inkişafına, yuxunu dolduran təşvişin əks-sədası kimi hüznlü hisslər müşayiət edir. Qradiva üçün bu yeni acı bizə tam aydın görünmür; Qradiva, 79-cu ildə dağıntıdan əvvəl həyatını qurtarsa belə, bu gün də çox əsrlərdir ölüdür, ya da belə bir şəkildə nə Norbert Hanoldla, nə də şairin özü ilə mübahisə etməyə haqqımız yoxdurmu? Burada da aydınlaşmaya aparan yol görünmür. Hər halda qeyd edək ki, sayıqlamanın bu yuxudan əldə etdiyi artıma güclü acılı emosional vurğu əlavə olunur.¹⁶

Lakin başqa cür bizim çarəsizliyimizdə heç bir yaxşılaşma olmur. Bu yuxu öz-özünə izah olunmur; biz müəllifin «Yuxuların yozumu» əsərindən iqtibaslar etməyə və orada verilən yuxuların həlli üçün bəzi qaydaları burada tətbiq etməyə qərar verməliyik.

Belə qaydalardan biri deyir ki, yuxu adətən yuxudan əvvəlki gündəki fəaliyyətlərlə əlaqəlidir. Şair bu qaydaya əməl etdiyini bildirmək istəyir, çünki o, yuxunu Hanoldun «piyada yoxlamaları» ilə birbaşa əlaqələndirir. Sonuncular isə onu özünəməxsus yeriş tərzindən tanımaq istədiyi Qradivanı axtarmaqdan başqa bir şey demək deyil. Deməli, yuxu Qradivanın harada tapılacağına dair işarə ehtiva etməli idi. O, həqiqətən də bunu ehtiva edir, onu Pompeydə göstərərək, lakin bu bizim üçün hələ yenilik deyil.

Başqa bir qayda deyir: əgər yuxudan sonra yuxu obrazlarının reallığına inam qeyri-adi dərəcədə uzun sürürsə, belə ki, insan yuxudan qopa bilmir, bu, yuxu obrazlarının canlılığından irəli gələn bir hökm səhvi deyil, əksinə, yuxu məzmununa aid olan, orada bir şeyin həqiqətən də yuxuda göründüyü kimi olduğu barədə bir psixi akt, bir təsdiqdir və biz bu təsdiqə inanmaqla haqlıyıq. Bu iki qaydaya əməl etsək, nəticə çıxarmalıyıq ki, yuxu axtarılan Qradivanın harada olması haqqında reallıqla üst-üstə düşən məlumat verir. İndi biz Hanoldun yuxusunu bilirik; iki qaydanın ona tətbiqi hər hansı ağlabatan məna verirmi?

Təəccüblü şəkildə, bəli. Bu məna yalnız xüsusi bir şəkildə gizlədilib, elə ki, onu dərhal tanımaq olmur. Hanold yuxuda öyrənir ki, axtarılan şəxs bir şəhərdə və eyni zamanda onunla birlikdə yaşayır. Bu Zoë Bertqanq üçün doğrudur, yalnız bu şəhər yuxuda alman universitet şəhəri deyil, Pompeydir, zaman isə indiki deyil, bizim eranın 79-cu ilidir. Bu, yerdəyişməsi ilə bir təhrif kimi görünür, Qradiva indiki zamana köçürülməyib, yuxu görən şəxs keçmişə köçürülüb; lakin əsas və yeni olan, onun axtarılan şəxslə yer və zamanı bölüşməsi də belə deyilib. Bu təhrif və gizlətmə haradan gəlir ki, həm bizi, həm də yuxu görəni yuxunun əsl mənası və məzmunu haqqında aldadır? Yaxşı, bu suala qaneedici cavab vermək üçün artıq vasitələrimiz əlimizdədir.

Fantaziyaların, bu sayıqlamanın öncüllərinin təbiəti və mənşəyi haqqında eşitdiklərimizin hamısını xatırlayaq. Onların sıxışdırılmış xatirələrin əvəzləyiciləri və törəmələri olduğunu, bu xatirələrin şüura dəyişməz şəkildə çıxmasına maneə yaradan müqavimətə rast gəldiyini, lakin müqavimət senzurasına uyğunlaşmaq üçün dəyişikliklər və təhriflər edərək şüurlu olmağı özlərinə satın aldıqlarını xatırlayaq. Bu kompromis həyata keçirildikdən sonra, həmin xatirələr artıq bu fantaziyalara çevrilmişdir ki, şüurlu şəxs tərəfindən asanlıqla yanlış başa düşülə bilər, yəni hakim psixi axının mənasında başa düşülə bilər. İndi təsəvvür edin ki, yuxu təsvirləri insanın, belə demək olarsa, fizioloji sayıqlama məhsullarıdır, yəni sıxışdırılmış və hakim olan arasında gedən mübarizənin kompromis nəticələridir; bu mübarizənin gündüz tamamilə sağlam olan hər kəsdə də mövcud olması ehtimalı yüksəkdir. Onda başa düşülür ki, yuxu təsvirlərini təhrif olunmuş bir şey kimi qəbul etmək lazımdır; onların arxasında təhrif olunmamış, lakin müəyyən mənada qəbahətli olan başqa bir şeyi axtarmaq lazımdır, Hanoldun fantaziyalarının arxasında duran sıxışdırılmış xatirələr kimi. Beləliklə aşkarlanan bu ziddiyyətə ifadə vermək üçün, yuxu görən şəxsin oyandıqda xatırladığı şeyi, yəni manifest yuxu məzmununu, senzura təhrifindən əvvəl yuxunun əsasını təşkil edən, yəni laten yuxu fikirlərindən fərqləndirmək lazımdır. Bir yuxunu təfsir etmək, manifest yuxu məzmununu laten yuxu fikirlərinə çevirmək, yəni sonuncuların müqavimət senzurasına tabe olmağa məcbur edildikləri təhrifi geri qaytarmaq deməkdir. Bu düşüncələri bizi məşğul edən yuxuya tətbiq etdikdə, laten yuxu fikirlərinin yalnız belə ola biləcəyini görürük: O qız, axtardığın o gözəl yeriş tərzinə malik olan qız, həqiqətən də bu şəhərdə səninlə birlikdə yaşayır. Amma bu formada fikir şüura çıxa bilməzdi; çünki əvvəlki bir kompromisin nəticəsi olaraq Qradivanın Pompeyli olduğunu qəbul edən bir fantaziya buna mane olurdu, nəticədə, eyni yerdə və eyni vaxtda həyatın həqiqi faktı qorunmalı idisə, təhrifi etmək qalırdı: Sən Qradivanın dövründə Pompeydə yaşayırsan və bu, manifest yuxu məzmununun reallaşdırdığı, yaşanılan bir mövcudluq kimi təqdim etdiyi fikirdir.

Yuxu nadir hallarda tək bir fikrin təsviri, demək olar ki, səhnələşdirilməsidir; çox vaxt bu, belə fikirlərin bir silsiləsi, bir fikir toxumasıdır. Hanoldun yuxusundan məzmunun başqa bir hissəsini də çıxarmaq olar ki, onun təhrifini asanlıqla aradan qaldırmaq olar və beləliklə, onun təmsil etdiyi laten fikri öyrənmək olar. Bu, yuxunun bir hissəsidir ki, yuxunun sonluqda ifadə etdiyi reallıq təsdiqini də ona şamil etmək olar. Çünki yuxuda addımlayan Qradiva daş təsvirə çevrilir. Bu, həqiqi hadisənin dərin mənalı və poetik təsvirindən başqa bir şey deyil. Hanold həqiqətən də marağını canlı qadından daş heykələ transfer etmişdi; sevgilisi onun üçün daş relyefə çevrilmişdi. Şüursuz qalmalı olan laten yuxu fikirləri bu təsviri yenidən canlı qadına çevirmək istəyirlər; onlar ona əvvəlki ilə əlaqəli olaraq təxminən belə deyirlər: Sən Qradivanın relyefinə yalnız ona görə maraq göstərirsən ki, bu, sənə indiki, burada yaşayan Zoëni xatırladır. Amma bu dərk, əgər şüura çıxsa, sayıqlamanın sonu demək olardı.

Bizə manifest yuxu məzmununun hər bir hissəsini belə bir şəkildə şüursuz fikirlərlə əvəz etmək öhdəliyi düşürmü? Dəqiq desək, bəli; həqiqətən görülən bir yuxunun təfsirində biz bu vəzifədən yayınmağa haqqımız olmazdı. Yuxu görən şəxs bizə ən geniş şəkildə cavab verməli idi. Şairin yaratdığı qəhrəmana belə bir tələbi tətbiq edə bilməyəcəyimiz başa düşüləndir; lakin biz bu yuxunun əsas məzmununu hələ də təfsir və ya tərcümə işlənməsinə tabe etmədiyimizi görməzdən gəlmək istəmirik.

Hanoldun yuxusu əlbəttə ki, təşviş yuxusudur. Onun məzmunu dəhşətlidir, yuxu görən şəxs yuxuda təşviş hiss edir və ondan sonra ağrılı hisslər qalır. Bu, bizim izah cəhdimiz üçün heç də əlverişli deyil; biz yenidən yuxuların yozumu nəzəriyyəsindən geniş istifadə etməyə məcbur oluruq. Bu nəzəriyyə bizə xəbərdarlıq edir ki, yuxuda hiss edilən təşvişi yuxunun məzmunundan çıxarmaq xətasına düşməyək, yuxu məzmununu oyaq həyatın təsəvvür məzmunu kimi qəbul etməyək. O, bizə nə qədər çox dəhşətli şeylər gördüyümüzü, lakin bununla yanaşı təşviş hissinin heç bir izi olmadan yuxu gördüyümüzü xatırladır. Əksinə, həqiqi vəziyyət tamamilə fərqlidir, onu asanlıqla təxmin etmək çətindir, lakin sübut etmək mümkündür. Təşviş yuxusundakı təşviş cinsi affektə, libidinal hisslərə, ümumiyyətlə hər hansı bir nevrotik təşvişə uyğun gəlir və sıxışdırma prosesi nəticəsində libidodan yaranmışdır. s. 344 (7. nəşr, s. 432).¹⁷

Yuxunun təfsirində təşvişi cinsi oyanma ilə əvəz etmək lazımdır. Beləliklə yaranan təşviş — müntəzəm olaraq deyil, lakin tez-tez — yuxu məzmununa seçici təsir göstərir və yuxuya elə təsəvvür elementləri gətirir ki, onlar yuxunun şüurlu və yanlış qavranılması üçün təşviş affektinə uyğun görünür. Bu, dediyimiz kimi, qətiyyən müntəzəm deyil, çünki məzmunu heç də dəhşətli olmayan, yəni hiss edilən təşvişi şüurlu şəkildə izah etmək mümkün olmayan kifayət qədər təşviş yuxuları var.

Bilirəm ki, yuxudakı təşvişin bu izahı çox qəribə səslənir və asanlıqla inam tapmır; lakin mən yalnız ona alışmağı məsləhət görə bilərəm. Bundan başqa, Norbert Hanoldun yuxusunun təşvişin bu qavranışı ilə birləşməsi və ondan izah edilməsi çox maraqlı olardı. Biz onda belə deyərdik ki, yuxu görən şəxsdə gecələr sevgi həsrəti qalxır, güclü bir irəliyə doğru hərəkət edərək ona sevgilisinin xatirəsini şüura çıxarmağa və onu sayıqlamadan qoparmağa çalışır, lakin yenidən rədd edilmə və təşvişə çevrilmə ilə üzləşir; bu təşviş isə öz növbəsində yuxu görən şəxsin məktəb xatirələrindən dəhşətli obrazları yuxu məzmununa gətirir. Bu şəkildə yuxunun əsl şüursuz məzmunu, bir vaxtlar tanıdığı Zoëyə olan aşiq həsrəti, Pompeyin dağılması və Qradivanın itirilməsi haqqında manifest məzmununa çevrilir.

Məncə, bu, indiyə qədər olduqca inandırıcı səslənir. Lakin haqlı olaraq belə bir tələb irəli sürmək olar: əgər erotik istəklər bu yuxunun təhrif olunmamış məzmununu təşkil edirsə, onda çevrilmiş yuxuda da ən azı həmin istəklərin tanınan bir qalığını haradasa gizlədilmiş şəkildə göstərmək mümkün olmalıdır. Yaxşı, bəlkə də sonradan verilən hekayədən alınan bir işarənin köməyi ilə bu belə mümkün olar. Fərz edilən Qradiva ilə ilk görüşdə Hanold bu yuxunu xatırlayır və görünüşə xahiş edir ki, o vaxt gördüyü kimi yenidən yerə uzansın. Bundan sonra gənc xanım qəzəblə qalxır və qəribə partnyorunu tərk edir; onun sayıqlama nəzarətində olan sözlərindən yersiz erotik istəyi eşidir. Fikrimcə, Qradivanın təfsirini özümüzə mənimsəyə bilərik; erotik istəyin təsviri üçün daha böyük dəqiqliyi real yuxudan da həmişə tələb etmək olmaz.

Beləliklə, yuxu təfsiri qaydalarından bəzilərinin Hanoldun ilk yuxusuna tətbiqi, bu yuxunu əsas xüsusiyyətləri ilə bizə aydın etmək və onu hekayənin kontekstinə yerləşdirmək uğuruna nail olmuşdur. Deməli, o, həqiqətən də şair tərəfindən bu qaydalara riayət edilməklə yaradılmış olmalıdır? Yalnız bir sual daha irəli sürmək olar: şair sayıqlamanın daha da inkişafı üçün ümumiyyətlə niyə bir yuxu daxil edir? Yaxşı, məncə, bu çox ustalıqla qurulmuş kompozisiyadır və yenə də reallığa sadiq qalır. Biz artıq eşitmişik ki, real xəstəlik hallarında sayıqlamanın yaranması çox vaxt bir yuxuya bağlanır, lakin yuxunun mahiyyəti haqqında izahatlarımıza görə bu vəziyyətdə yeni bir tapmaca görməyə ehtiyac yoxdur. Yuxu və sayıqlama eyni mənbədən, sıxışdırılmışdan qaynaqlanır; yuxu, belə demək mümkünsə, normal insanın fizioloji sayıqlamasıdır. Sıxışdırılmış olan, oyaq həyatda sayıqlama kimi özünü təsdiqləyəcək qədər güclü olmadan əvvəl, yuxu vəziyyətinin daha əlverişli şəraitində davamlı təsir edən bir yuxu şəklində ilk uğurunu qazanmış ola bilər. Yuxu zamanı, psixi fəaliyyətin ümumi azalması ilə yanaşı, dominant psixi qüvvələrin sıxışdırılmışa qarşı göstərdikləri müqavimətin gücündə də zəifləmə baş verir. Bu zəifləmə yuxu formalaşmasını mümkün edən şeydir və buna görə də yuxu bizim üçün şüursuz psixia haqqında məlumat əldə etmək üçün ən yaxşı yoldur. Yalnız adətən oyaq vəziyyətin psixi yüklənmələrinin bərpası ilə yuxu yenidən uçub gedir, şüursuz tərəfindən qazanılmış zəmin yenidən təmizlənir.¹⁸

II

Hekayənin bundan sonrakı inkişafında, bəlkə də birincisindən daha çox, onun tərcüməsini və qəhrəmanın ruhi hadisələr kontekstində yerləşdirməyi cəhd etməyə bizi həvəsləndirə biləcək başqa bir yuxu da tapılır. Ancaq şairin təsvirini buraxıb birbaşa ikinci yuxuya tələsərik, onda az qazanc əldə edirik, çünki başqasının yuxusunu şərh etmək istəyən kəs, yuxu görənin xaricən və daxilən yaşadığı hər şeylə mümkün qədər ətraflı maraqlanmadan əlacsız qalır. Beləliklə, hekayənin ipinə sadiq qalmağımız və onu davamlı olaraq öz qeydlərimizlə zənginləşdirməyimiz demək olar ki, ən yaxşı yol olardı.

Pompeyin 79-cu ildə məhvi zamanı Qradivanın ölümü haqqında yeni yaranmış sayıqlama, bizim təhlil etdiyimiz ilk yuxunun tək nəticəsi deyil. Dərhal sonra Hanold İtaliyaya səyahət etməyə qərar verir və bu səyahət onu nəhayət Pompeyə gətirir. Ancaq əvvəlcə onunla başqa bir şey də olur; pəncərədən əyilib, küçədə Qradivasının duruşu və yeriyişi ilə bir fiquru gördüyünə inanır, geyiminin natamam olmasına baxmayaraq onun arxasınca tələsir, lakin ona çatmır, əksinə, küçədəki adamların istehzası ilə geri qaytarılır. Otağına qayıtdıqdan sonra, qarşısındakı evin pəncərəsindən asılan qəfəsdəki kanarya quşunun oxuması, onun da əsirlikdən azadlığa çıxmaq istədiyi kimi bir əhval-ruhiyyə yaradır və bahar səyahəti elə sürətlə qərara alınıb icra olunur.

Şair Hanoldun bu səyahətini çox xüsusi və kəskin işıq altında göstərib və ona öz daxili prosesləri haqqında qismən aydınlıq bəxş edib. Hanold, təbii ki, səyahətləri üçün elmi bir bəhanə uydurub, lakin bu bəhanə tutmur. O, əslində "səyahətə təkanın adlandırıla bilməyən bir hissdən qaynaqlandığını" bilir. Xüsusi bir narahatlıq ona rast gəldiyi hər şeydən narazı olmağı əmr edir və onu Romadan Neapola, oradan Pompeyə qovar, hətta son dayanacaqda belə öz əhval-ruhiyyəsini izah edə bilmir. O, bal ayına gedənlərin axmaqlığına qəzəblənir və Pompey qonaq evlərini dolduran milçəklərin həyasızlığına hiddətlənir. Ancaq nəhayət, "narazılığının yalnız ətrafındakı şeylərdən qaynaqlanmadığını, əksinə, mənşəyinin bir hissəsinin də özündən qaynaqlandığını" inkar etmir. O, özünü həddindən artıq qıcıqlanmış hesab edir, "bir şeyin çatışmadığı üçün qəmli olduğunu, lakin nəyin çatışmadığını aydınlaşdıra bilmədiyini" hiss edir. Və bu pis əhval-ruhiyyəni hər yerə özü ilə aparır." Belə bir vəziyyətdə o, hətta hakimi olan elmə qarşı da üsyan edir; Pompeydə günorta günəşinin istisində ilk dəfə gəzərkən, "bütün elmi onu təkcə tərk etməmiş, hətta onu yenidən tapmaq üçün ən kiçik bir istək də buraxmamışdı; onu yalnız uzaq bir məsafədən xatırlayırdı və hisslərində o, qurumuş, darıxdırıcı yaşlı bir xala, dünyadakı ən quru və lazımsız məxluq idi." (G. s. 55.)

Bu xoşagəlməz və qarışıq əhval-ruhiyyə vəziyyətində, o, Pompeydə ilk dəfə Qradivanı yeriyərkən gördüyü anda bu səyahətlə bağlı tapmacalardan biri onun üçün həll olunur. Ona "ilk dəfə şüuruna düşür: daxili təkanından xəbərsiz olsa da, burada onun izlərini tapa bilib-bilməyəcəyini yoxlamaq üçün İtaliyaya və Romadan Neapola, oradan da Pompeyə dayanmadan getdiyi" aydın olur. Hərfi mənasında, çünki onun xüsusi yeriyiş tərzinə görə, küldə digərlərindən fərqlənən ayaq barmaqlarının izini qoymuş olmalı idi." (G. s. 58.)

Şair bu səyahətin təsvirinə çox diqqət ayırdığı üçün, bizim də onun Hanoldun sayıqlaması ilə əlaqəsini və hadisələr kontekstindəki yerini izah etməyə dəyər. Səyahət, şəxsin əvvəlcə tanımadığı və yalnız sonra etiraf etdiyi, şairin birbaşa "şüursuz" adlandırdığı motivlərdən ibarət bir təşəbbüsdür. Bu, şübhəsiz həyatdan alınmışdır; belə davranmaq üçün sayıqlamada olmaq lazım deyil; əksinə, sağlam insanlarda belə, öz hərəkətlərinin motivləri haqqında aldanmaq və yalnız bir neçə duyğu axını arasındakı konflikt onlar üçün belə bir qarışıqlıq şəraiti yaratdıqda, sonradan bunun şüuruna varmaq adi bir hadisədir. Beləliklə, Hanoldun səyahəti əvvəldən sayıqlamasına xidmət etmək üçün planlaşdırılmışdı və onu Pompeyə gətirməli idi ki, orada Qradiva haqqında axtarışları davam etdirə bilsin. Xatırlayırıq ki, yuxudan əvvəl və dərhal sonra bu axtarış onu məşğul edirdi və yuxunun özü Qradivanın harada olması sualına onun şüuru tərəfindən sıxışdırılmış yalnız bir cavab idi. Bizim tanımadığımız bir qüvvə, əvvəlcə sayıqlama niyyətinin şüura çıxmasını da ləngidir, belə ki, səyahətin şüurlu əsaslandırılması üçün yalnız qeyri-kafi, bəzən yenilənməli olan bəhanələr qalır. Şair bizə başqa bir tapmaca verir: o, yuxunu, küçədə güman edilən Qradivanın kəşfini və səyahət qərarını mahnı oxuyan kanarya quşunun təsiri ilə bir-biri ilə daxili əlaqəsi olmayan təsadüflər kimi ardıcıl göstərir.

Zoë Bertqanqın sonrakı söhbətlərindən əldə etdiyimiz izahlardan istifadə edərək, hekayənin bu qaranlıq hissəsi bizim başa düşməyimiz üçün aydınlaşır. Həqiqətən, Qradivanın prototipi, yəni xanım Zoënin özü, Hanoldun pəncərəsindən küçədə gəzərkən gördüyü (G. s. 89) və tezliklə çatmaq üzrə olduğu şəxs idi. Yuxunun bildirişi: 'O, bu gün səninlə eyni şəhərdə yaşayır', beləliklə, xoşbəxt təsadüf sayəsində, qarşısında onun daxili müqavimətinin çökəcəyi qarşısıalınmaz bir təsdiq almış olardı. Lakin mahnısı Hanoldu uzaqlara sürükləyən kanarya quşu Zoëyə məxsus idi və onun qəfəsi Hanoldun evinin çəpəki qarşısında, Zoënin pəncərəsində dururdu. (G. s. 135.) Qızın ittihamına görə 'mənfi halüsinasiya' qabiliyyətinə malik olan, yəni yanında olan şəxsləri görməmək və tanımaq sənətini bilən Hanold, əvvəldən bizim yalnız gec öyrəndiyimiz şeylər haqqında şüursuz məlumat sahibi olmalı idi. Zoënin yaxınlıq əlamətləri, onun küçədə görünməsi və quşunun onun pəncərəsinə çox yaxın mahnı oxuması yuxunun təsirini gücləndirir və erotikaya qarşı müqaviməti üçün bu qədər təhlükəli olan vəziyyətdə — o, qaçır. Səyahət, yuxuda sevgi həsrətinin həmin irəliləyişindən sonra müqavimətin toplanmasından, canlı və hazırda olan sevgilidən qaçış cəhdindən yaranır. O, praktik olaraq sıxışdırmanın qələbəsini ifadə edir; bu dəfə sayıqlamada üstünlük qazanır, əvvəlki hərəkətlərində, qadınlara və qızlara edilən 'piyada yoxlamalarda' erotikanın qalib gəldiyi kimi. Lakin bu mübarizənin dalğalanmasında hər yerdə qərarların kompromis təbiəti qorunur; canlı Zoëdən uzaqlaşmalı olan Pompeyə səyahət, heç olmasa onun əvəzedicisinə, Qradivaya aparır. Latent yuxu fikrinə rəğmən edilən səyahət isə yenə də manifest yuxu məzmununun Pompeyə olan göstərişinə tabe olur. Beləliklə, erotika və müqavimət yenidən mübarizə apardıqda hər dəfə sayıqlama yenidən qələbə çalır.

Hanoldun səyahətinin, ona çox yaxın olan sevgilisinə qarşı içində oyanan sevgi həsrəti qarşısında qaçış kimi başa düşülməsi, İtaliyada qaldığı müddətdə onun haqqında təsvir edilən əhval-ruhiyyə vəziyyətləri ilə yalnız bu uyğun gəlir. Ona hakim olan erotikanın rədd edilməsi, orada bal ayına gedənlərdən iyrənməsi ilə ifadə olunur. Rimdəki oteldə, 'Avqust və Qreta' adlı alman sevgililərinin qonşuluğu ilə, incə arakəsmənin arxasından axşam söhbətlərini dinləməli olduğu ilə əlaqədar kiçik bir yuxu, sonradan onun ilk böyük yuxusunun erotik meyillərinə işıq salır. Yeni yuxu onu yenidən Pompeyə aparır, burada Vezuv yenidən partlayır və beləliklə, səyahət zamanı davam edən yuxuya bağlanır. Lakin təhlükə altında olan şəxslər arasında bu dəfə — əvvəlki kimi özünü və Qradivanı deyil — Belveder Apollonunu və Kapitol Venüsünü görür, bəlkə də qonşu otaqdakı cütlüyün ironik yüksəldilməsi kimi. Apollon Venüsü qaldırır, daşıyır və qaranlıqda, 'gıcırtılı səs' gələn bir araba və ya arabaya bənzəyən bir cismin üzərinə qoyur. Yuxunun təfsiri üçün başqa xüsusi sənət tələb olunmur. (G. s. 31.)

Şairimiz, uzun zamandır onun təsvirində heç bir detalı boş və məqsədsiz yerləşdirməyəcəyinə inandığımız, Hanoldun səyahətini idarə edən aseksual axın üçün bizə başqa bir sübut da verib. Pompeydə saatlarla gəzib-dolaşarkən, ona “təəccüblü şəkildə, bir dəfə belə yuxu gördüyünü, 79-cu ildə krater partlayışı ilə Pompeyin basdırılmasına şahid olduğunu” xatırlamır.” (G. s. 47.) Yalnız Qradivanı gördükdə o, bu yuxunu birdən-birə xatırlayır, eyni zamanda sirli səyahətinin sayıqlama motivinin də şüuruna gəldiyini hiss edir. Yuxunun unudulması, yuxu ilə səyahət zamanı ruhi vəziyyət arasındakı bu sıxışdırma baryeri nə demək ola bilər? Bu, səyahətin yuxunun birbaşa təsiri ilə deyil, ona qarşı qiyam kimi, yuxunun gizli mənasını bilmək istəməyən ruhi gücün təsiri altında baş verdiyini göstərmir?

Digər tərəfdən, Hanold erotikası üzərində qazandığı bu qələbədən xoşhal deyil. Boğulmuş ruhi təhrik, onu basdıran qüvvədən narazılıq və ləngimə ilə qisas almaq üçün kifayət qədər güclü qalır. Onun həsrəti narahatlığa və qaneedilməməyə çevrilmişdir, bu da ona səyahəti mənasız göstərir; sayıqlamanın xidmətində səyahətin motivlərinə aydınlıq gətirmə ləngidilir, elmi ilə əlaqəsi pozulur, halbuki belə bir yerdə bütün marağını oyatmalı idi. Beləliklə, şair bizə qəhrəmanını sevgidən qaçdıqdan sonra bir növ böhran, tamamilə qarışıq və dağınıq vəziyyətdə, xəstəlik vəziyyətlərinin zirvəsində baş verə bilən bir dağıntı içərisində göstərir; bu, mübarizə aparan iki qüvvədən heç biri digərindən o qədər güclü olmadıqda, fərqin möhkəm ruhi bir rejim qura bilmədiyi zaman baş verir. Burada şair köməkçi və vasitəçi kimi müdaxilə edir, çünki bu nöqtədə o, sayıqlamanın müalicəsini həyata keçirən Qradivanı səhnəyə çıxarır. Onun yaratdığı insanların taleyini, onları itaət etdirdiyi bütün zəruriyyətlərə baxmayaraq, yaxşılığa doğru yönəltmək gücü ilə, Hanoldun Pompeyə qaçdığı qızı da həmin yerə gətirir və beləliklə, sayıqlamanın gənc adamı, xəyallarında onu əvəz edən ölüm yerinə, canlı sevgilisinin yaşadığı yerdən uzaqlaşdırmaq axmaqlığını düzəldir.

Zoë Bertqanqın Qradiva kimi görünməsi, hekayədəki gərginliyin zirvəsini təşkil edir, tezliklə marağımızda da bir dəyişiklik baş verir. İndiyə qədər bir sayıqlamanın inkişafına şahid olmuşuqsa, indi onun sağalmasına şahid olmalıyıq və şairin bu sağalmanın gedişini sadəcə uydurub-uymadığını, yoxsa mövcud imkanlara əsaslanaraq formalaşdırıb-formalaşdırmadığını soruşa bilərik. Zoënin dostu ilə söhbətində öz sözlərinə görə, biz ona belə bir sağaltma niyyətini aid etmək hüququna qəti şəkildə sahibik. (G. s. 124.) Amma o, buna necə hazırlaşır? “O vaxtkı” kimi yenidən yatmağa uzanmaq təklifinin ona verdiyi qəzəbi geri itələdikdən sonra, növbəti günün eyni vaxtında, eyni yerdə görünür və Hanoldan, əvvəlki gün onun davranışını başa düşmək üçün ona çatışmayan bütün gizli məlumatları öyrənir. O, onun yuxusundan, Qradivanın relyef təsvirindən və bu heykəllə ortaq olduğu yürüşün xüsusiyyətindən xəbər tutar. O, qısa bir müddət üçün həyata qayıtmış bir xəyalın rolunu qəbul edir, bu rolun, onun qeyd etdiyi kimi, onun sayıqlaması tərəfindən ona təyin edildiyini görür və ona çoxmənalı sözlərlə yavaş-yavaş yeni bir mövqe təyin edir; bunu da, şüurlu məqsəd olmadan gətirdiyi qəbir çiçəyini qəbul edərək və ona gül vermədiyi üçün təəssüfünü bildirərək edir. (G. s. 90.)

Üstün ağıllı qızın, sayıqlamasının arxasında sevgisini hərəkətverici qüvvə kimi tanıdıqdan sonra uşaqlıq sevgilisini əri kimi qazanmağa qərar verdiyi davranışına olan marağımız, bu nöqtədə, çox güman ki, bu sayıqlamanın özünün bizdə yarada biləcəyi təəccüb tərəfindən geri itələnir. Onun son forması — 79-cu ildə basdırılmış Qradivanın bir saatlıq günorta xəyalı kimi onunla söhbət edə biləcəyi, bu saat bitdikdən sonra isə ya batacağı, ya da məzarına qayıdacağı fikri, nə müasir ayaqqabılarının müşahidəsi, nə qədim dilləri bilməməsi, nə də o vaxt mövcud olmayan alman dilinə yiyələnməsi ilə çaşdırılmayan bu xəyal-xülya — şairin “Pompey fantaziya əsəri” adlandırmasını əlbəttə doğruldur, lakin klinik reallıqla hər cür müqayisəni istisna edir. Yenə də daha dərin nəzər saldıqda, bu sayıqlamanın ehtimalsızlığının böyük hissəsinin aradan qalxdığını görürəm. Şair günahın bir hissəsini öz üzərinə götürüb və hekayənin fərziyyəsində Zoënin daş relyefin tam bənzəri olması şərtini gətirib. Buna görə də, bu fərziyyənin ehtimalsızlığını onun nəticəsinə, yəni Hanoldun qızı həyata qayıtmış Qradiva hesab etməsinə köçürməkdən çəkinmək lazımdır. Sayıqlama izahatının dəyəri burada şairin bizə rasionel bir izahat verməməsi ilə yüksəlir. Şair, Kampaniyanın günəş istisi və Vezuvda bitən şərabın çaşdırıcı sehrli gücündə qəhrəmanın həddindən artıq davranışları üçün köməkçi və yumşaldıcı şərait yaratmışdır. Lakin ən vacib izahedici və bağışlayıcı amil, güclü affektlə yüklü təhriklər öz doyumunu tapdıqda, düşünmə qabiliyyətimizin absurd məzmunu qəbul etməkdəki asanlığıdır. Belə psixoloji konstellasiyalarda yüksək zəkalı şəxslərin belə asanlıqla və tez-tez qismən axmaqlıq reaksiyaları verməsi heyrətamizdir və çox vaxt kifayət qədər qiymətləndirilmir; həddindən artıq özünəpərəst olmayanlar bunu özündə dəfələrlə müşahidə edə bilər. Və yalnız düşünmə proseslərinin bir hissəsi şüursuz və ya sıxışdırılmış motivlərə bağlı olduqda! Mən mənə yazan bir filosofun sözlərini sitat gətirməyi sevirəm: "Mən də gözəçarpan səhvlərin, sonradan (çox qeyri-məntiqi şəkildə) motivləşdirilən düşüncəsiz hərəkətlərin özümün yaşadığım hallarını qeyd etməyə başlamışam." Bu, dəhşətlidir, lakin səciyyəvidir ki, bu zaman nə qədər axmaqlıq üzə çıxır. İndi isə götürək ki, ruhlar, xəyallar və qayıdan ruhlar haqqında inancların, biz hamımızın uşaqlıqda ən azı bağlı olduğumuz dinlərdə çoxlu dayaq tapdığını, lakin təhsilli adamların hamısında tamamilə yox olmadığını, çoxlu ağıllı adamların spiritizm ilə məşğul olmağı ağılla uyğun gördüyünü nəzərə alsaq... Hətta soyuqqanlı və inanmayan olanlar belə, təsirlənmə və çarəsizlik birləşdikdə, bir anlıq ruhlar inancına nə qədər asanlıqla qayıtdıqlarını utancla müşahidə edə bilərlər. Bir həkim tanıyıram ki, o, Basedov xəstəliyi olan xəstələrindən birini itirmiş və ehtiyatsız dərman müalicəsi ilə bədbəxt nəticəyə töhfə verdiyi haqqında yüngül bir şübhəni aradan qaldıra bilməmişdi. Bir neçə il sonra bir gün, bir qız onun həkim otağına girdi və o, bütün müqavimətə baxmayaraq, orada vəfat etmiş şəxsi tanımalı oldu. O, başqa heç bir fikri qəbul edə bilmədi: ölülər həqiqətən qayıda bilər, və qorxusu, qonaq eyni xəstəlikdən vəfat edən qızın bacısı olduğunu təqdim etdikdə utanca çevrildi. Basedov xəstəliyi ona tutulanlarda tez-tez müşahidə olunan, üz cizgilərində geniş oxşarlıq yaradır və bu halda tipik oxşarlıq bacılıq oxşarlığının üzərinə əlavə olunmuşdu. Lakin bu hadisənin baş verdiyi həkim mən idim və buna görə də mən Norbert Hanoldun canlanmış Qradiva haqqında qısa sayıqlamasının kliniki ehtimalını inkar etməyə meylli deyiləm. Nəhayət, xroniki sayıqlama yaranması (paranoya) hallarında ağıllıca qurulmuş və yaxşı müdafiə olunan absurd şeylərin ən yüksək səviyyədə həyata keçirildiyi hər bir psixiatr üçün yaxşı məlumdur.

Qradiva ilə ilk görüşdən sonra Norbert Hanold əvvəlcə birində, sonra isə digərində, digər ziyarətçilər əsas yeməklə məşğul ikən, Pompeydəki tanıdığı restoranlarda şərabını içdi.

Təbii ki, ona heç bir vaxt absurd fərz ağılına gəlməmişdi ki, Qradivanın hansı mehmanxanada yaşadığını və yemək yediyini öyrənmək üçün belə edir, lakin onun bu hərəkətinin başqa hansı mənası ola biləcəyini demək çətindir. Meleager evində ikinci görüşdən sonrakı gün o, çoxlu qəribə və görünüşdə əlaqəsiz şeylər yaşayır: portikin divarında, Qradivanın yoxa çıxdığı yerdə dar bir yarıq tapır, onu tanış kimi qarşılayan bir kərtənkələ ovçusuna rast gəlir, "Albergo del Sole" adlı üçüncü, gizli yerləşən restoranı kəşf edir, sahibi ona Pompey qızının qalıqları arasında tapılmış yaşıl patinalı metal tokanı zorla satır və nəhayət, öz mehmanxanasında yeni gəlmiş, bacı-qardaş cütü kimi müəyyən etdiyi və ona rəğbət bəslədiyi gənc cütlüyə diqqət yetirir. Bu təəssüratların hamısı sonra aşağıdakı mətnə malik olan “təəccüblü şəkildə mənasız” bir yuxuda toxunur:

“Günəşin altında bir yerdə Qradiva oturur, ot sapından kərtənkələ tutmaq üçün bir ilmə düzəldir və deyir: “Zəhmət olmasa, tamamilə sakit durun — həmkar haqlıdır, vasitə həqiqətən yaxşıdır və o, onu ən yaxşı nəticə ilə tətbiq etmişdir.”

Bu yuxuya qarşı o, hələ yuxuda tənqidlə müqavimət göstərir, bunun həqiqətən tam dəlilik olduğunu deyir və ondan qurtulmaq üçün o yan-bu yana çevrilir. Buna qısa, gülüşə bənzər bir səs çıxaran və kərtənkələni dimdiyi ilə aparan görünməz bir quşun köməyi ilə də nail olur.

Gəlin bu yuxunu şərh etməyə, yəni onun yarandığı latent yuxu düşüncələri ilə əvəz etməyə cəhd edək? O, bir yuxudan gözlənilə biləcəyi qədər mənasızdır və yuxuların bu absurdluğu, yuxuya tam etibarlı psixi akt xarakterini inkar edən və onu psixi elementlərin məqsədsiz oyanmasından yarandığını qəbul edən baxışın əsas dayağıdır.

Biz bu yuxuya yuxu təfsirinin müntəzəm proseduru adlandırıla biləcək texnikanı tətbiq edə bilərik. Bu, manifest yuxuda görünən əlaqə ilə maraqlanmamaq, əksinə, məzmunun hər bir hissəsini ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirmək və yuxu görənin təəssüratlarında, xatirələrində və sərbəst fikirlərində onun törəməsini axtarmaqdan ibarətdir. Lakin biz Hanoldu sorğu-sual edə bilməyəcəyimiz üçün, onun təəssüratlarına olan əlaqə ilə kifayətlənməli və yalnız çox utancaq şəkildə öz fikirlərimizi onun fikirlərinin yerinə qoya bilərik.

“Günəşin altında bir yerdə Qradiva oturur, kərtənkələləri tutur və danışır” — yuxunun bu hissəsi günün hansı təəssüratına aid olur? Şübhəsiz ki, yaşlı cənabla, yəni kərtənkələ ovçusu ilə görüşə, ki, o da yuxuda Qradiva ilə əvəz olunub. O, “qızmar günəşli” yamacda oturur və ya uzanır və Hanoldla da danışır. Yuxuda Qradivanın danışdığı sözlər də həmin kişinin danışığından kopyalanmışdır. Müqayisə edin: “Həmkar Eymer tərəfindən göstərilən vasitə həqiqətən yaxşıdır, mən onu artıq bir neçə dəfə ən yaxşı nəticə ilə tətbiq etmişəm. Zəhmət olmasa, tamamilə sakit durun —.” Qradiva yuxuda çox oxşar danışır, yalnız həmkar Eymer adsız bir həmkarla əvəz olunub; həmçinin zooloqun danışığındakı “bir neçə dəfə” ifadəsi yuxuda yoxdur və cümlələrin bağlanması bir qədər dəyişdirilib. Belə görünür ki, günün bu təcrübəsi bəzi dəyişikliklər və təhriflər ilə yuxuya çevrilmişdir. Niyə məhz bu və təhriflər nə deməkdir — yaşlı kişinin Qradiva ilə əvəz edilməsi və sirli “həmkar”ın daxil edilməsi?

Yuxu təfsirinin belə bir qaydası var: yuxuda eşidilən nitq həmişə ayıq vəziyyətdə eşidilmiş və ya özünün söylədiyi nitqdən qaynaqlanır. Bu qayda burada riayət olunmuş kimi görünür, Qradivanın nitqi gündüz eşidilən yaşlı zooloqun nitqinin yalnız bir modifikasiyasıdır. Yuxu təfsirinin başqa bir qaydası bizə deyərdi ki, bir şəxsin başqası ilə əvəz edilməsi və ya iki şəxsin qarışdırılması, məsələn, birinin digərinə xas olan vəziyyətdə göstərilməsi, hər iki şəxsin bərabərləşdirilməsi, onlar arasındakı uyğunluq deməkdir. Bu qaydanı yuxumuza da tətbiq etməyi riskə atsaq, nəticədə belə bir tərcümə alınardı: Qradiva, həmin yaşlı adam kimi kərtənkələləri tutur və kərtənkələ tutmağı da onun kimi yaxşı bilir. Bu nəticə hələlik tam aydın deyil, lakin qarşımızda hələ başqa bir tapmaca da var. Yuxuda məşhur zooloq Eimeri əvəz edən “həmkar” qadını hansı gündəlik təəssürata aid etməliyik? Şükürlər olsun ki, burada seçimimiz çox deyil, “həmkar” kimi yalnız başqa bir qız nəzərdə tutula bilər, yəni Hanoldun qardaşı ilə birlikdə səyahət edən bacı kimi tanıdığı o sevimli gənc xanım. “Onun paltarında qırmızı Sorrento gülü vardı və bu gülün görünüşü, öz küncündən baxan şəxsin yaddaşında bir şeyə toxunurdu, lakin o, bu şeyin nə olduğunu xatırlaya bilmirdi.”

Şairin bu qeydi bizə onu yuxuda “həmkar” kimi qəbul etmək hüququ verir. Hanoldun xatırlaya bilmədiyi şey, şübhəsiz, fərz edilən Qradivanın sözlərindən başqa bir şey deyildi: o, ondan ağ qəbir çiçəyini tələb edərkən: “Daha xoşbəxt qızlara yazda qızılgül gətirərlər.” Lakin bu sözlərdə gizli bir sevgi izharı vardı. Bu daha xoşbəxt həmkarın kərtənkələ tutmağı necə bu qədər uğurlu olub?

Ertəsi gün Hanold fərz edilən bacı-qardaş cütünü şirin qucaqlaşma halında görür və əvvəlki günkü səhvini düzəldə bilir. Onlar həqiqətən sevgili cütdür və sonradan öyrəndiyimiz kimi, bal ayındadırlar, onlar Hanoldun Zoë ilə üçüncü görüşünü gözlənilmədən pozduqları zaman. Əgər Hanoldun onları şüurlu olaraq bacı-qardaş hesab etdiyini, lakin şüursuzluğunda dərhal onların həqiqi münasibətini tanıdığını qəbul etsək, bu münasibət ertəsi gün o qədər aydın üzə çıxır ki, yuxuda Qradivanın sözləri üçün yaxşı bir məna yaranır. Qırmızı gül sevgi münasibətinin simvolu olur; Hanold başa düşür ki, onlar onun və Qradivanın hələ çevriləcəyi şeydirlər, kərtənkələ tutmaq kişi tutmaq mənasını alır və Qradivanın sözləri təxminən belə olur: “Burax, mən də bu digər qız kimi özümə bir kişi qazanmağı eyni dərəcədə yaxşı bilirəm.”

Lakin Zoënin niyyətlərinin bu qədər dərin başa düşülməsi niyə mütləq yuxuda yaşlı zooloqun sözləri şəklində ortaya çıxmalı idi? Niyə Zoënin kişi tutmağındakı bacarığı yaşlı kişinin kərtənkələ tutmağındakı bacarığı ilə təsvir edilməli idi? Yaxşı, bu suala cavab vermək bizə asandır; biz artıq kərtənkələ tutanın zoologiya professoru Bertqanq, yəni Zoënin atası olduğunu və onun da Hanoldu tanımalı olduğunu, beləliklə onun Hanoldu tanış kimi qarşılamasının başa düşülən olduğunu uzun vaxtdır təxmin etmişik. Yenidən fərz edək ki, Hanold şüursuzluğunda professoru dərhal tanıyıb, “Ona qaranlıq gəldi, kərtənkələ ovçusunun üzü artıq bir dəfə, ehtimal ki, iki mehmanxanadan birində, gözlərinin önündən keçmişdi” — bu, Zoëyə aid edilən niyyətin qəribə şəkildə örtülməsini izah edir. O, kərtənkələ tutanın qızıdır və bu bacarığı ondan alıb.

Beləliklə, yuxu məzmununda kərtənkələ tutanın Qradiva ilə əvəz edilməsi, şüursuzluqda tanınan hər iki şəxsin münasibətinin təsviridir; “həmkar”ın həmkar Eimerin yerinə gətirilməsi yuxuya, kişini qazanmaq üçün onun cəhdini ifadə etmək imkanı verir. Yuxu indiyə qədər gündəlik təcrübələrdən ikisini bir vəziyyətdə qaynaşdırmış, dediyimiz kimi "sıxlaşdırmışdır", şüurə çıxmasına icazə verilməyən iki anlayışa, həqiqətən çox tanınmaz bir ifadə vermək üçün. Lakin biz daha da irəliləyə, yuxunun qəribəliyini daha da azalda və digər gündəlik təcrübələrin manifest yuxunun formalaşmasına təsirini də sübut edə bilərik.

Kərtənkələ tutma səhnəsinin niyə məhz yuxunun nüvəsi seçildiyini izah edən indiyə qədərki cavabla qane olmaya bilərik və manifest yuxuda "kərtənkələ"nin seçilməsinə yuxu düşüncələrindəki digər elementlərin də öz təsirləri ilə qoşulduğunu fərz edə bilərik. Həqiqətən belə olması asan ola bilər. Hanoldun divarda, ona Qradivanın yoxa çıxdığı kimi görünən yerdə, "qeyri-adi incəlikdə bir fiqurun keçməsinə kifayət qədər geniş" bir yarıq aşkarladığını xatırlayaq. Bu müşahidə nəticəsində gündüz vaxtı sayıqlamasında bir dəyişiklik etməyə vadar edildi: Qradiva gözlərindən yoxa çıxanda yerə batmırdı, əksinə, bu yolla öz məzarına qayıdırdı. Şüursuz düşüncələrində, qızın təəccüblü yoxa çıxması üçün təbii izahı indi tapdığını söyləmiş ola bilər. Amma dar yarıqlardan sıxışaraq keçmək və bu cür yarıqlarda yoxa çıxmaq kərtənkələlərin (Lacertaların) davranışını xatırlatmırmı? Qradiva bu zaman özü çevik bir kərtənkələ kimi davranmırmı? Beləliklə, biz hesab edirik ki, divardakı yarığın aşkarlanması manifest yuxu məzmunu üçün "kərtənkələ" elementinin seçilməsinə müəyyən dərəcədə təsir etmiş, yuxudakı kərtənkələ vəziyyəti həm gündüz təəssüratını, həm də zooloqla, yəni Zoënin atası ilə görüşü təmsil edir.

Və indi, cəsarətləndiyimiz üçün, hələ istifadə edilməmiş gündəlik təcrübə — üçüncü "del Sole" mehmanxanasının aşkarlanması üçün də yuxu məzmununda təmsil tapmağa cəhd etsək? Şair bu epizodu o qədər ətraflı işləmiş və ona o qədər çox şey bağlamışdır ki, onun yuxunun yaranmasına heç bir töhfə verməməsinə təəccüblənməli olardıq. Hanold, uzaq yerləşməsi və dəmir yolu stansiyasından məsafəsinə görə ona naməlum qalan bu mehmanxanaya, başa qan hücumuna qarşı bir şüşə qazlı su almaq üçün daxil olur. Mehmanxana sahibi bu fürsətdən istifadə edərək antik əşyalarını təklif edir və ona iddia olunduğuna görə, forumun yaxınlığında sevgilisi ilə sıx qucaqlaşmış halda tapılan Pompey qızına məxsus olan bir toka göstərir. Bu çox təkrarlanan hekayəyə indiyə qədər heç vaxt inanmayan Hanold, indi ona məlum olmayan bir qüvvə tərəfindən bu duyğusal hekayənin və tapıntının həqiqiliyinə inanmağa məcbur edilir, tokanı alır və əldə etdiyi şeylə mehmanxananı tərk edir. Çıxarkən, pəncərələrdən birində su stəkanına qoyulmuş, ağ çiçəklərlə bəzənmiş asfodel sapının aşağı əyildiyini görür və bu mənzərəni yeni mülkiyyətinin həqiqiliyinin təsdiqi kimi qəbul edir. İndi onu həqiqi əminlik bürüyür: yaşıl toka Qradivaya məxsus imiş və o, sevgilisinin qucağında ölmüş qız imiş. Onu bürüyən əzabverici qısqanclığını, növbəti gün Qradivanın özünə tokanı göstərərək şübhələri barədə əminlik əldə etmək qərarı ilə sakitləşdirir. Bu, həqiqətən, qəribə bir yeni sayıqlama yaranması parçasıdır və növbəti gecənin yuxusunda buna işarə edən heç bir iz olmamalıdır!

Bu sayıqlama artımının yaranmasını başa düşmək və yeni sayıqlama parçası ilə əvəz olunan yeni şüursuz anlayış parçasını tapmaq bizə zəhmətə dəyər olacaq. Sayıqlama Günəş mehmanxanasının sahibinin təsiri altında yaranır; Hanold ona qarşı o qədər qəribə şəkildə asanlıqla inanır ki, sanki ondan bir təlqin almışdır. Mehmanxana sahibi ona metal geyim tokasını həqiqi və sevgilisinin qucağında basdırılmış halda tapılan həmin qıza məxsus mal kimi göstərir; Hanold isə hekayənin həqiqiliyindən və tokanın əsil olmasından şübhələnməyə kifayət qədər tənqidi yanaşa bilsə də, dərhal inamla aldanır və şübhədən də artıq şübhəli antik əşyanı alır. Onun niyə belə davranması tamamilə anlaşılmazdır və mehmanxana sahibinin şəxsiyyətinin özü bizə bu tapmacanı həll edə biləcəyinə işarə edən heç nə yoxdur. Lakin hadisədə daha bir tapmaca var və iki tapmaca bir-biri ilə asanlıqla həll olunur. Alberqodan çıxarkən, pəncərədə şüşə içində bir asfodel sapı görür və metal tokanın əsil olduğuna təsdiq kimi qəbul edir. Bu necə baş verə bilər? Bu son cizgini həll etmək xoşbəxtlikdən asandır. Ağ çiçək, yəqin ki, onun Qradivaya günorta vaxtı hədiyyə etdiyi eyni çiçəkdir və bu mehmanxananın pəncərələrindən birində onun görünüşünün bir şeyi təsdiqləməsi tamamilə doğrudur. Əlbəttə, tokanın əsilliyi deyil, lakin bu vaxta qədər nəzərdən qaçırılmış Alberqonun kəşfi zamanı ona artıq aydın olan başqa bir şey. O, artıq əvvəlki gün Pompeydəki iki mehmanxanada, ona Qradiva kimi görünən şəxsin yaşadığı yeri axtarırmış kimi davranmışdı. İndi, gözlənilmədən üçüncüsünə rast gəldiyi üçün, şüursuzluğunda belə deməlidir: Deməli, o, burada yaşayır; və sonra gedərkən: Düzgündür, ona verdiyim asfodel çiçəyi budur; deməli, bu onun pəncərəsidir. Deməli, bu, şüur səviyyəsinə çıxa bilməyən, çünki onun ön şərti olan Qradivanın canlı, bir vaxtlar onun tanıdığı şəxs olması şüur səviyyəsinə çıxa bilmədiyi üçün, sayıqlama ilə əvəz olunan yeni anlayışdır.

Lakin yeni anlayışın sayıqlama ilə əvəz olunması necə baş vermişdir? Mənim fikrimcə, anlayışa bağlı olan inam hissi özünü qoruyub saxlaya bilmiş və davam etmişdir, halbuki şüur səviyyəsinə çıxa bilməyən anlayışın özü əvəzinə başqa, lakin düşünmə əlaqəsi ilə onunla bağlı olan bir təsəvvür məzmunu daxil olmuşdur. Beləliklə, inam hissi ona əslində yad olan bir məzmunla əlaqəyə girdi və bu sonuncu, özünə layiq olmayan bir tanınma qazanaraq sayıqlama kimi ortaya çıxdı. Hanold, Qradivanın bu evdə yaşadığına olan inamını, bu evdə qəbul etdiyi digər təəssüratlara transfer edir, mehmanxana sahibinin sözlərinə, metal tokanın əsilliyinə və qucaqlaşmış halda tapılmış sevgililər haqqında hekayənin həqiqiliyinə inamlı olur, lakin yalnız bu evdə eşitdiklərini Qradiva ilə əlaqələndirməklə. Onun içində hazırda olan qısqanclıq bu materialı ələ keçirir və özünün ilk yuxusu ilə ziddiyyət təşkil etsə belə, Qradivanın sevgilisinin qollarında ölmüş həmin qız olduğu və onun tərəfindən alınan tokanın ona məxsus olduğu sayıqlama yaranır.

Qradiva ilə söhbət və onun "çiçək vasitəsilə" incə sevgi izharı artıq Hanoldda vacib dəyişikliklər yaratdığını diqqətlə nəzərə alırıq. Onun içində kişi arzusu, libidonun komponentləri oyandı, lakin bunlar hələ də şüurlu bəhanələrlə örtülməyə ehtiyac duyur. Lakin Qradivanın "fiziki quruluşu" problemi, bütün gün onu təqib etsə də, gəncin qadın bədəninə olan erotik marağından qaynaqlandığını inkar edə bilməz, hətta Qradivanın ölüm və həyat arasında özünəməxsus süzülüşünün şüurlu vurğulanması ilə elmi çərçivəyə salınmağa çalışılsa belə. Qısqanclıq, Hanoldun sevgidəki oyanan fəalliyinin daha bir əlamətidir; o, növbəti gün söhbətin əvvəlində bu qısqanclığını ifadə edir və sonra yeni bir bəhanə ilə qızın bədəninə toxunmağı və onu, çoxdan keçmiş dövrlərdə olduğu kimi, vurmağa nail olur.

İndi isə sual vermək vaxtıdır ki, şairin təsvirindən çıxardığımız sayıqlamanın yaranma yolu, əvvəlcədən məlum olan və ya ümumiyyətlə mümkün olan bir yoldurmu? Həkimlik biliklərimizdən yalnız belə cavab verə bilərik: bu, əlbəttə, düzgün yoldur, bəlkə də sayıqlamanın kliniki xarakterlərindən olan sarsılmaz təsdiqə nail olduğu yeganə yoldur. Xəstə öz sayıqlamasına o qədər möhkəm inanırsa, bu, onun hökm vermə qabiliyyətinin pozulması nəticəsində deyil və sayıqlamanın yanlış olan hissəsindən irəli gəlmir. Əksinə, hər bir sayıqlamanın içində həqiqət dənəsi də var, onda həqiqətən inanca layiq olan bir şey var və xəstənin bu qədər əsaslandırılmış inancının mənbəyi budur. Amma bu həqiqət uzun müddət sıxışdırılıb; nəhayət, bu dəfə təhrif olunmuş formada şüura nüfuz etməyə nail olsa, ona bağlı olan inanc hissi təzminat kimi həddindən artıq güclü olur, sıxışdırılmış həqiqətin təhrif olunmuş əvəzinə yapışır və onu hər cür tənqidi hücumdan qoruyur. İnam, bir növ, şüursuz həqiqətdən onunla əlaqəli olan şüurlu yanlışlığa keçir və məhz bu keçid nəticəsində orada sabitləşir. Hanoldun ilk yuxusundan irəli gələn sayıqlamanın yaranma halı, belə bir keçidin eyni olmayan, lakin bənzər nümunəsindən başqa bir şey deyil. Bəli, sayıqlama zamanı inancın təsvir olunan yaranma tərzi, sıxışdırmanın rol oynamadığı normal hallarda inancın necə formalaşdığından prinsipial olaraq fərqli deyil. Biz hamımız inancımızı, içində həqiqətlə yanlışın birləşdiyi fikir məzmunlarına bağlayırıq və onun birincisindən ikincisinə yayılmasına imkan veririk. O, bir növ, həqiqətdən assosiasiya olunmuş yanlışlığa yayılır və sayıqlama zamanı olduğu qədər dəyişməz olmasa da, onu layiq olduğu tənqiddən qoruyur. Əlaqələr, bir növ himayə, normal psixologiyada da öz dəyərini əvəz edə bilər.

İndi yuxuya qayıtmaq və yuxunun iki səbəbi arasında əlaqə quran kiçik, lakin maraqsız olmayan bir detalı vurğulamaq istəyirəm. Qradiva ağ asfodel çiçəyini qırmızı gül ilə müəyyən bir ziddiyyətə gətirmişdi; Albergo del Sole pəncərəsində asfodelin yenidən tapılması, yeni sayıqlamasında ifadə olunan Hanoldun şüursuz dərk etdiyi şey üçün vacib bir sübuta çevrilir və buna, sevimli gənc qızın paltarındakı qırmızı gülün Hanoldun şüursuzluğunda onun yoldaşı ilə münasibətini düzgün qiymətləndirməsinə kömək etməsi, beləliklə də onu yuxuda "həmkar" kimi göstərməsinə imkan verməsi əlavə olunur.

Bəs Hanoldun, yeni sayıqlama ilə əvəz etdiyimiz kəşfinin - Qradivanın atası ilə Pompeyin üçüncü, gizli qonaq evində, Albergo del Soledə yaşaması haqqında kəşfinin - manifest yuxu məzmununda hansı izi və təmsili var? Yaxşı, o, tamamilə və hətta çox da təhrif olunmadan yuxuda yer alır; yalnız ona diqqət yetirməkdən çəkinirəm, çünki bilirəm ki, mənimlə bu qədər səbirlə davam edən oxucularda belə, mənim təfsir cəhdlərimə qarşı güclü bir müqavimət yaranacaq. Hanoldun kəşfi, təkrar edirəm, yuxu məzmununda tam olaraq verilib, lakin o qədər ustalıqla gizlədilib ki, onu nəzərdən qaçırmaq məcburiyyətində qalırsınız. O, orada sözlərlə oyunun, ikimənalılığın arxasında gizlənib. "Günəşdə haradasa Qradiva oturur", bunu biz haqlı olaraq Hanoldun zooloqu, onun atasını gördüyü yerə aid etdik. Amma bu, "Günəş"də, yəni Albergo del Soledə, Günəş qonaq evində Qradivanın yaşaması mənasını da verə bilməzmi? Və atası ilə görüşə heç bir istinad etməyən "Haradasa" sözü, məhz Qradivanın harada olduğunu göstərən dəqiq məlumatı başlatdığı üçün bu qədər ikiüzlü qeyri-müəyyən səslənmir? Real yuxuların təfsirindəki digər təcrübələrimə əsasən, bu ikimənalılığın belə başa düşülməsinə tam əminəm, lakin şair mənə burada öz güclü köməyini göstərməsəydi, bu kiçik təfsir işini oxuculara təqdim etməyə həqiqətən cəsarət etməzdim. Ertəsi gün şair metal tokanı gördükdə qızın dilinə, yuxu məzmunundakı həmin yerin təfsiri üçün qəbul etdiyimiz eyni söz oyununu qoyur. “Bəlkə onu günəşdə tapdın, o burada belə sənətkarlıq edir.” Hanold bu sözləri başa düşmədiyi üçün, o, izah edir, “Günəş” otelini nəzərdə tutduğunu, burada ona “Sole” dediklərini və iddia olunan tapıntının ona oradan məlum olduğunu bildirir.

İndi isə Hanoldun “qəribə mənasız” yuxusunu, onun arxasında gizlənən, ona mümkün qədər bənzəməyən, şüursuz düşüncələrlə əvəz etməyə cəhd edək. Təxminən belə: “O, atası ilə birlikdə Günəşdə yaşayır, niyə mənimlə belə oyun oynayır? Mənimlə alay etmək istəyir? Yoxsa məni sevdiyi və məni ər kimi qəbul etmək istədiyi mümkündür?” — Bu sonuncu ehtimala, yəqin ki, hələ yuxuda ikən rədd cavabı verilir: bu, görünür, bütün manifest yuxuya yönələn tam bir dəlilikdir.

Tənqidi oxucular, Qradiva tərəfindən alay edilməyə aid olan, indiyə qədər əsaslandırılmamış bu əlavənin mənşəyini soruşmaq haqqına malikdirlər. Buna “Yuxuların yozumu” cavab verir: əgər yuxu düşüncələrində alay, istehza, amansız etiraz varsa, bu, manifest yuxunun mənasız quruluşu, yuxudakı absurdluq ilə ifadə olunur. Sonuncusu psixi fəaliyyətin zəifləməsi demək deyil, əksinə, yuxu işlənməsinin istifadə etdiyi təsvir vasitələrindən biridir. Həmişə olduğu kimi, xüsusilə çətin yerlərdə burada da şair bizə kömək edir. Mənasız yuxunun, bir quşun gülüşə bənzər bir səs çıxardığı və kərtənkələni dimdiyi ilə apardığı qısa bir davamı var. Hanold Qradivanın yoxa çıxmasından sonra məhz belə bir gülüş səsi eşitmişdi. O, həqiqətən Zoëdən gəlirdi, o, yeraltı dünyadakı rolunun qara ciddiliyini bu gülüşlə özündən atırdı. Qradiva ona həqiqətən gülmüşdü. Lakin quşun kərtənkələni aparması yuxu obrazı, əvvəlki bir yuxuda Belvedere Apollonunun Kapitol Venüsünü apardığı digər obrazı xatırlada bilər.

Bəlkə də bəzi oxucuların nəzərində, kərtənkələ tutma vəziyyətinin sevgi izharı ideyası ilə tərcüməsinin kifayət qədər təmin edilmədiyi təəssüratı hələ də mövcuddur. Bu halda, Zoënin həmkarı ilə söhbətində, Hanoldun düşüncələrinin ondan gözlədiyi eyni şeyi etiraf etməsi, Pompeydə özünə maraqlı bir şey “qazıb çıxarmaq”dan əmin olduğunu bildirməsi dəstək kimi xidmət edə bilər. O, bu zaman arxeoloji təsəvvür dairəsinə müraciət edir, necə ki o, kərtənkələ tutma bənzətməsi ilə zooloji dairəyə müraciət etmişdi — sanki onlar bir-birinə doğru can atırlar və hər biri digərinin xüsusiyyətini qəbul etmək istəyir.

Beləliklə, biz bu ikinci yuxunun da təfsirini tamamlamışıq. Hər ikisi, yuxu görənin şüursuz düşüncəsində şüurunda unutduğu hər şeyi bildiyi, burada sayıqlama ilə yanlış qiymətləndirdiyi hər şeyi orada düzgün qiymətləndirdiyi şərti ilə bizim başa düşməyimizə açıqdır. Bu zaman biz, əlbəttə, oxucuya, yad olduğu üçün, qəribə gələn və çox vaxt bizim şairin mənası kimi təqdim etdiyimizin yalnız öz mənamız olduğuna dair şübhə doğuran bir çox iddia irəli sürməli olduq. Bu şübhəni aradan qaldırmaq üçün hər şeyi etməyə hazırıq və ona görə də ən həssas məsələlərdən birini — mən ikimənalı sözlərin və nitqlərin, məsələn: "Günəşin haradasa bir yerində Qradiva oturur" nümunəsindəki kimi, istifadəsini nəzərdə tuturam — daha ətraflı nəzərdən keçirmək istəyirik.

"Qradiva" əsərinin hər bir oxucusunun diqqətini çəkməlidir ki, şair iki əsas qəhrəmanının dilinə iki fərqli məna verən nitqləri nə qədər tez-tez yerləşdirir. Hanoldda bu nitqlər aydın mənalıdır və yalnız onun partnyoru, Qradiva, bu nitqlərin digər mənasından təsirlənir. Məsələn, onun ilk cavabından sonra "Mən bunu bilirdim, səsin belə səslənəcəkdi" deyə qışqırır və hələ heç nədən xəbərsiz olan Zoë, Hanoldun onu hələ danışarkən eşitmədiyi halda bunun necə mümkün olduğunu soruşmalıdır. İkinci söhbətdə qız, Hanoldun onu dərhal tanıdığını təsdiqlədiyi anda bir anlığa onun sayıqlamasından şübhələnir. O, bu sözləri, uşaqlıq dövrünə qədər uzanan tanışlığının etirafı kimi, onun şüursuzu üçün doğru olan mənada başa düşməlidir, halbuki o, əlbəttə ki, nitqinin bu dərinliyindən xəbərsizdir və onu yalnız ona hakim olan sayıqlama ilə əlaqələndirərək izah edir. Qızın nitqləri isə, hansı ki, onun şəxsiyyətində ən parlaq zehni aydınlıq sayıqlamaya qarşı qoyulur, qəsdən ikimənalı saxlanılmışdır. Onların bir mənası Hanoldun sayıqlamasına uyğunlaşır ki, onun şüurlu başa düşülməsinə nüfuz edə bilsin, digər məna isə sayıqlamanın üstünə qalxır və adətən bizə onun təmsil etdiyi şüursuz həqiqətə çevirilməsini verir. Bu, eyni ifadə formasında həm sayıqlamanı, həm də həqiqəti təqdim edə bilən zarafatın qələbəsidir.

Zoënin nitqi, hansı ki, o, vəziyyəti rəfiqəsinə izah edir və eyni zamanda özünü narahat edən yoldaşlıqdan qurtarır, belə ikimənalılıqlarla doludur; əslində, bu nitq kitabın xaricində deyilir, daha çox biz oxucular üçün, xoşbəxt həmkarı üçün deyil. Hanoldla söhbətlərdə ikimənalılıq adətən Zoënin, Hanoldun ilk yuxusunda riayət olunduğunu gördüyümüz simvolizmdən — basdırılma ilə sıxışdırmanın, Pompey ilə uşaqlığın bərabərləşdirilməsindən — istifadə etməsi ilə yaradılır. Beləliklə, o, nitqləri ilə bir tərəfdən Hanoldun sayıqlamasının ona təyin etdiyi rolda qala bilər, digər tərəfdən isə real vəziyyətlərə toxuna və Hanoldun şüursuzunda onlar barədə anlayışı oyada bilər.

"Mən artıq uzun müddətdir ölü olmağa öyrəşmişəm."

(G. s. 90.) — "Mənim üçün sənin əlindən olan unudulma çiçəyi düzgündür." (G. s. 90.) Bu nitqlərdə ittiham yüngül şəkildə özünü göstərir; bu ittiham sonra, onu Arxeopteriks ilə müqayisə etdiyi son qınama nitqində kifayət qədər açıq şəkildə ortaya çıxır. "Birinin canlı olması üçün əvvəlcə ölməli olması. Amma arxeoloqlar üçün bu, yəqin ki, lazımdır" (G. s. 141), o, sayıqlamanın həllindən sonra, sanki ikimənalı nitqlərinə açar vermək üçün, sonradan əlavə olaraq deyir. Simvolizminin ən gözəl tətbiqinə isə sualda nail olur: (G. s. 118) "Mənə elə gəlir ki, biz iki min il əvvəl də bir dəfə belə çörəyimizi birgə yemişik. Bunu xatırlaya bilmirsən?" nitqində uşaqlığın tarixi qədimliklə əvəzlənməsi və birincisinə olan xatirəni oyatma cəhdi tam aydın görünür.

"Qradiva"da ikimənalı nitqlərə bu qədər üstünlük verilməsinin səbəbi nədir? O, bizə təsadüfi deyil, hekayənin şərtlərindən irəli gələn zəruri ardıcıllıq kimi görünür. O, simptomların ikiqat müəyyənləşdirilməsinin paralelindən başqa bir şey deyil, çünki nitqlərin özü simptomlardır və bunlar da şüurlu ilə şüursuz arasındakı kompromislərdən yaranır. Yalnız danışmalarda bu ikiqat mənşəyi, məsələn, hərəkətlərdə olduğundan daha asan qavramaq olar; və nitq materialının yumşaqlığı çox vaxt imkan verdiyi kimi, eyni sözlərdə hər iki nitq niyyətinə yaxşı ifadə vermək mümkün olarsa, onda biz "ikimənalılıq" adlandırdığımız şey mövcuddur.

Sayıqlamanın və ya analoji pozğunluğun psixoterapevtik müalicəsi zamanı xəstədə çox vaxt belə ikimənalı nitqlər, ən qısa müddətli yeni simptomlar kimi inkişaf edir və insan özü də onlardan istifadə etmək vəziyyətinə düşə bilər; bu zaman xəstənin şüuruna nəzərdə tutulmuş məna ilə şüursuzda etibarlı olan məna üçün anlayışı çox vaxt oyatmaq olar. Təcrübədən bilirəm ki, ikimənalılığın bu rolu, işin içində olmayanlar arasında ən böyük etirazı doğurmağa və ən kobud yanlış anlaşılmalar yaratmağa meyllidir, lakin şair, yuxu və sayıqlama yaranması proseslərinin bu xarakterik cəhətini öz yaradıcılığında təsvir etməkdə qətiyyən haqlı idi.

IV

Zoënin həkim kimi ortaya çıxması ilə bizdə, artıq qeyd etdiyimiz kimi, yeni bir maraq oyandı. Onun Hanoldda həyata keçirdiyi belə bir müalicənin başa düşülən və ya ümumiyyətlə mümkün olub-olmadığını, şairin sayıqlamanın yaranması üçün olduğu kimi, onun yox olması üçün də şərtləri düzgün görüb-görmədiyini öyrənmək üçün maraqla gözləyərdik.

Şübhəsiz ki, burada bizə, şairin təsvir etdiyi hadisəyə belə prinsipial marağı inkar edən və aydınlaşdırmağa ehtiyacı olan heç bir problemi qəbul etməyən bir baxış qarşı çıxacaq. Hanolda, sayıqlamasının obyekti olan fərz edilən "Qradiva"-nın özü onun bütün iddialarının yanlışlığını sübut etdikdən və hər hansı sirrli şey üçün, məsələn, onun adını haradan bildiyi üçün ən təbii izahları verdikdən sonra, sayıqlamasını yenidən həll etməkdən başqa çarə qalmır. Beləliklə, məsələ məntiqi olaraq həll olunmuş olardı; lakin qız bu kontekstdə ona sevgisini etiraf etdiyi üçün, şair, başqa cəhətdən maraqsız olmayan hekayəni, adətən, qadın oxucularının məmnuniyyəti üçün, evliliklə bitən adi xoş sonla bitirir. Daha məntiqli və eyni dərəcədə mümkün olan digər son, gənc alimin səhvinin aydınlaşdırılmasından sonra gənc xanımdan nəzakətlə təşəkkür edərək ayrılması və onun sevgisini rədd etməsini belə əsaslandırması idi, ki, o, bürünc və ya daşdan olan qədim qadınlar və onların əslləri, əgər ünsiyyət üçün əlçatan olsaydı, intensiv maraq göstərə bilər, lakin ətdən və sümükdən olan müasir bir qızla heç nə edə bilməz. Arxeoloji fantaziya parçası, şair tərəfindən tamamilə özbaşına bir eşq hekayəsi ilə yapışdırılmışdır.

Bu baxışı mümkün olmayan kimi rədd edərkən, biz Hanolda baş verən dəyişikliyi təkcə sayıqlamadan imtina etməklə izah etməməli olduğumuza diqqət yetiririk. Eyni zamanda, hətta sonuncunun həllindən əvvəl, onun sevgi ehtiyacının oyandığı açıq-aşkar görünür və bu, sonra öz-özünə, onu sayıqlamasından azad edən qıza evlənmə təklifi ilə nəticələnir. Biz artıq qeyd etmişik ki, sıxışdırılmış sevgi həsrəti ona ilk yuxunu verdiyindən bəri, onun fiziki quruluşuna olan maraq, qısqanclıq və kobud kişi sahiblənmə həvəsi, sayıqlamanın ortasında hansı bəhanələr və örtüklər altında ifadə olunur. Qradiva ilə ikinci söhbətdən sonra axşam, ona ilk dəfə canlı bir qadın varlığı xoş gəldiyini, baxmayaraq ki, o, hələ də bal ayına gedənlərə olan keçmiş nifrətinə görə xoş gələn qadını yeni gəlin kimi tanımaqdan imtina etdiyini əlavə bir sübut kimi qəbul edək. Növbəti səhər isə təsadüf onu bu qız və onun fərz edilən qardaşı arasında nəvazişlərin mübadiləsinə şahid edir və o, müqəddəs bir mərasimi pozmuş kimi utancaqlıqla geri çəkilir. "Avqust və Qretə"yə olan istehza unudulub, sevgi həyatına olan hörmət onda bərpa olunub.

Beləliklə, şair sayıqlamanın həllini və sevgi ehtiyacının qabarmasını bir-biri ilə sıx bağlı şəkildə təsvir etmiş, sonu sevgi izharı ilə bitən nəticəni zəruri hazırlanmış kimi göstərmişdir. O, sayıqlamanın mahiyyətini öz tənqidçilərindən daha yaxşı bilir, o, bilir ki, aşiqanə həsrət komponenti ilə müqavimət komponenti sayıqlamanın yaranması üçün birləşmişdir və o, müalicəni üzərinə götürən qızın Hanoldun sayıqlamasındakı ona münasib olan komponenti hiss edib çıxarmasına imkan verir. Yalnız bu anlayış onu özünü müalicəyə həsr etməyə, yalnız ondan sevildiyinə əminlik onu ona öz sevgisini etiraf etməyə vadar edə bilər. Müalicə, onun daxildən azad edə bilmədiyi sıxışdırılmış xatirələri xaricdən geri qaytarmaqdan ibarətdir; lakin terapevt hisslərə diqqət yetirməsə və sayıqlamanın tərcüməsi nəticədə "Bax, bütün bunlar yalnız məni sevdiyini bildirir" kimi səslənməsə, heç bir təsir göstərməzdi.

Şairin Zoëyə gənclik dostunun sayıqlamasını sağaltmaq üçün seçdirdiyi üsul, Dr. J. Breuer və müəllifin 1895-ci ildə tibbə gətirdikləri və ikincisinin o vaxtdan bəri təkmilləşdirməsinə həsr olunduğu bir terapiya metodu ilə geniş bənzərlik, daha doğrusu, mahiyyətcə tam uyğunluq nümayiş etdirir. Breuer tərəfindən ilk dəfə "katartik" adlandırılan, müəllif tərəfindən isə üstünlüklə "psixoanalitik" kimi təsvir olunan bu müalicə üsulu, Hanoldun sayıqlamasına bənzər pozğunluqlardan əziyyət çəkən xəstələrdə, onların sıxışdırılması nəticəsində xəstələndikləri şüursuzu, Qradivanın uşaqlıq münasibətlərinə aid sıxışdırılmış xatirələrini etdiyi kimi, bir növ zorla şüura gətirməkdən ibarətdir. Əlbəttə, Qradiva bu vəzifəni həkimdən daha asan yerinə yetirir, o, bir neçə baxımdan ideal adlandırıla bilən mövqedədir. Xəstəsini əvvəlcədən tam başa düşməyən və onun şüursuzluğunda işləyən şeyi özündə şüurlu xatirə kimi daşımayan həkim, bu çatışmazlığı kompensasiya etmək üçün mürəkkəb texnikadan istifadə etməlidir. O, böyük əminliklə xəstənin şüurlu fikirlərindən və məlumatlarından onun içindəki sıxışdırılmış şey barədə nəticə çıxarmağı, xəstənin şüurlu ifadələri və hərəkətləri arxasında özünü büruzə verdikdə şüursuzu təxmin etməyi öyrənməlidir. O, Norbert Hanoldun hekayənin sonunda "Qradiva" adını "Bertgang" kimi geri tərcümə edərək özünün başa düşdüyünə bənzər bir şeyi reallaşdırır. Pozğunluq öz mənbəyinə qaytarıldıqca yox olur; təhlil eyni zamanda sağalmanı da gətirir.

Qradivanın üsulu ilə psixoterapiyanın analitik metodu arasındakı bənzərlik yalnız bu iki məqamla, yəni sıxışdırılmışın şüura gətirilməsi və aydınlaşma ilə sağalmanın üst-üstə düşməsi ilə məhdudlaşmır. O, bütün dəyişikliyin mahiyyəti kimi ortaya çıxan şeyə, yəni hisslərin oyadılmasına da şamil olunur. Hanoldun sayıqlamasına bənzər, elmdə psixonevroz adlandırmağa alışdığımız hər bir pozğunluq, cəsarətlə desək, cinsi həvəsin bir hissəsinin sıxışdırılmasını ön şərt kimi tələb edir və şüursuz və sıxışdırılmış xəstəlik səbəbini şüura gətirməyə yönəlmiş hər bir cəhddə, müvafiq həvəs komponenti, şiddətli reaksiya əlamətləri ilə tez-tez son nəticəyə doğru uzlaşma üçün onu sıxışdıran qüvvələrlə yenidən mübarizə aparmaq üçün zəruri olaraq yenidən qalxır. Cinsi həvəsin bütün müxtəlif komponentlərini "sevgi" kimi ümumiləşdirdikdə, sağalma prosesi sevgi təkrarlanması zamanı baş verir və bu təkrarlanma zəruridir, çünki müalicənin aparılmasına səbəb olan simptomlar, əvvəlki sıxışdırma və ya geri dönüş mübarizələrinin çöküntülərindən başqa bir şey deyil və yalnız eyni ehtirasların yeni bir daşqını ilə həll edilə və yuyula bilər. Hər bir psixoanalitik müalicə, bir simptomda acınacaqlı bir kompromis çıxış yolu tapmış sıxışdırılmış sevgini azad etməyə cəhddir. Bəli, şairin «Qradiva»da təsvir etdiyi sağalma prosesi ilə uyğunluq o zaman zirvəsinə çatır ki, əlavə edirik: analitik psixoterapiyada da yenidən oyadılmış ehtiras — istər sevgi, istərsə də nifrət olsun — hər dəfə həkimin şəxsiyyətini özünə obyekt seçir.

Bununla belə, Qradiva halını ideal hala çevirən və tibbi texnikanın nail ola bilmədiyi fərqlər ortaya çıxır. Qradiva şüursuzdan şüura keçən sevgiyə cavab verə bilər, həkim isə bunu bacarmır; Qradiva özü əvvəlki, sıxışdırılmış sevginin obyekti olmuşdur, onun şəxsiyyəti azad edilmiş sevgi istəyinə dərhal arzuolunan hədəf təklif edir. Həkim əvvəllər yad adam olub və sağalmadan sonra yenidən yad adam olmağa çalışmalıdır; o, çox vaxt sağalanlara qazandıqları sevgi qabiliyyətini həyatda necə istifadə edə biləcəkləri barədə məsləhət verə bilmir. Şairin bizə təsvir etdiyi sevgi ilə sağalma nümunəsinə az və ya çox dərəcədə nail olmaq üçün həkimin hansı vasitələrdən və əvəzləyicilərdən istifadə etdiyini qeyd etmək, qarşımızda duran vəzifədən çox uzaqlaşmağımıza səbəb olardı.

İndi isə cavabını bir neçə dəfə təxirə saldığımız son sual. Sıxışdırma, sayıqlamanın və oxşar pozğunluqların yaranması, yuxuların formalaşması və həlli, sevgi həyatının rolu və bu cür pozğunluqlarda sağalma üsulları haqqında baxışlarımız elmi ictimaiyyət üçün ortaq mal deyil, təhsillilərin rahat mülkiyyəti isə heç yox. Əgər şairi öz «fantaziya əsərini» elə yaratmağa qadir edən, ki, biz onu real xəstəlik tarixçəsi kimi təhlil edə bilirik, bu cür bilikdirsə, bu bilik mənbələrini öyrənməyə can atarıq. Əvvəldə qeyd edildiyi kimi, «Qradiva»dakı yuxulara və onların mümkün təfsirinə maraq göstərən dairədən biri şairə birbaşa sual verdi ki, ona elmdəki bu qədər oxşar nəzəriyyələrdən nə isə məlum olubmu. Şair gözlənildiyi kimi, mənfi və hətta bir qədər əsəbi cavab verdi. Onun fantaziyası ona «Qradiva»nı ilham verib və o, bundan zövq alıb; kimə xoş gəlmirsə, sadəcə onu olduğu kimi buraxsın. O, oxuculara nə qədər xoş gəldiyini hiss etmirdi.

Şairin imtinasının burada dayanması çox ehtimal olunandır. Bəlkə də o, onda aşkarladığımız qaydalara riayət edilməsini ümumiyyətlə inkar edir və yaradıcılığında aşkarladığımız bütün niyyətləri inkar edir. Bunu ehtimaldan kənar saymıram; lakin onda yalnız iki hal mümkündür. Ya biz təfsirin əsl təhrifini təqdim etmişik, yəni yaradıcısının heç bir fikrində olmadığı meylləri zərərsiz bir sənət əsərinə yerləşdirmişik və bununla da axtardığımız və özümüzün dolu olduğumuz şeyi tapmağın nə qədər asan olduğunu bir daha sübut etmişik; ədəbiyyat tarixində bunun üçün ən qəribə nümunələr qeyd olunub. Hər bir oxucu bu izahata qoşula bilib-bilməyəcəyi barədə özü qərara gəlsin; biz təbii ki, digər, hələ də qalan baxışda israr edirik. Biz belə düşünürük ki, şairin belə qaydalardan və niyyətlərdən xəbərdar olması lazım deyil, ona görə də onları səmimi qəlblə inkar edə bilər və biz onun yaradıcılığında onda olmayan heç nə tapmamışıq. Biz ehtimal ki, eyni mənbədən bəslənirik, eyni obyekti işləyirik, hər birimiz fərqli üsulla işləyirik və nəticədəki uyğunluq ikisinin də düzgün işlədiyini təsdiqləyir. Bizim üsulumuz başqalarında anormal psixi proseslərin şüurlu müşahidəsindən ibarətdir ki, onların qanunlarını sezmək və ifadə etmək mümkün olsun. Şair bəlkə də fərqli davranır; o, diqqətini öz ruhundakı şüursuza yönəldir, onun inkişaf imkanlarını dinləyir və onlara şüurlu tənqidlə boğmaq əvəzinə, sənətkar ifadəsinə icazə verir. Beləliklə, o, özündən, başqalarında öyrəndiyimiz şeyi, bu şüursuzun fəaliyyətinin tabe olduğu qanunları öyrənir, lakin bu qanunları açıqlamağa, hətta onları aydın tanımağa belə ehtiyac duymur; onlar onun zəkasının dözümlülüyü nəticəsində onun yaradıcılığında təcəssüm olunmuş şəkildə mövcuddur. Biz bu qanunları onun əsərlərindən analiz yolu ilə çıxarırıq, real xəstəlik hallarından onları aşkar etdiyimiz kimi, lakin nəticə qaçılmaz görünür: ya şair və həkim şüursuzu eyni şəkildə yanlış başa düşüblər, ya da hər ikimiz onu düzgün başa düşmüşük. Bu nəticə bizim üçün çox dəyərlidir; məhz buna görə Yensenin "Qradiva" əsərindəki sayıqlamanın yaranması və sayıqlamanın sağalmasının təsvirini, eləcə də yuxuları tibbi psixoanaliz metodları ilə araşdırmaq bizim üçün zəhmətə dəyərdi. Biz sona çatmışıq. Diqqətli bir oxucu bizi xəbərdar edə bilər ki, əvvəldə yuxuların yerinə yetirilmiş arzular kimi təqdim edildiyini qeyd etmişik və sonra bunun sübutunu verməli idik. İndi cavab veririk ki, bizim izahlarımız yuxu haqqında verə biləcəyimiz açıqlamaları, yuxu bir arzunun yerinə yetirilməsidir, kimi tək bir düsturla örtmək istəməyin nə qədər əsassız olduğunu göstərə bilər. Lakin bu iddia mövcuddur və Qradivadakı yuxular üçün də asanlıqla sübut edilə bilər. Latent yuxu düşüncələri — indi nə nəzərdə tutulduğunu bilirik — çox müxtəlif ola bilər; Qradivada bunlar "gündüz qalıqları", yəni oyanma zamanı psixi fəaliyyətdən eşidilməmiş və həll edilməmiş şəkildə qalan düşüncələrdir. Lakin onlardan bir yuxunun yaranması üçün, əksər hallarda şüursuz olan bir arzunun köməyi tələb olunur; bu, yuxu formalaşması üçün hərəkətverici qüvvəni təmin edir, gündüz qalıqları isə bunun materialını verir. Norbert Hanoldun ilk yuxusunda iki arzu bir-biri ilə rəqabət aparır, yuxunu yaratmaq üçün, biri şüura çıxa bilən, digəri isə şüursuza aid olan və sıxışdırmadan fəaliyyət göstərən. Birincisi, hər bir arxeoloq üçün başa düşülən olan, 79-cu ilin fəlakətinə şahid olmaq arzusudur. Əgər bu arzunu yuxudan başqa bir yolla da həyata keçirmək mümkün olsaydı, bir qədimşünas üçün hansı qurban çox böyük olardı! Digər arzu və yuxu yaradanı erotik təbiətdədir; sevgilinin yatmaq üçün uzandığı anda orada olmaq, onu kobud və ya qeyri-kamil formada ifadə etmək olar. Onun rədd edilməsi yuxunu təşviş yuxusuna çevirən məhz budur. İkinci yuxunun hərəkətverici arzuları bəlkə də daha az nəzərə çarpan ola bilər, lakin onun tərcüməsini xatırlasaq, onları da erotik adlandırmaqdan çəkinmərik. Sevgili tərəfindən əsir alınmaq, ona tabe olmaq və itaət etmək, kərtənkələ tutma vəziyyətinin arxasında qurula bilən arzu, əslində passiv, mazoxist xarakter daşıyır. Növbəti gün yuxu görən, əks erotik cərəyanın hökmü altında, sevgilini döyür. Lakin burada dayanmalıyıq, əks halda Hanold və Qradivanın yalnız şairin məxluqları olduğunu həqiqətən də unuda bilərik.

ƏLAVƏ

İKİNCİ NƏŞR ÜÇÜN

Bu tədqiqatın yazılmasından ötən beş il ərzində psixoanalitik araşdırma, şairlərin yaradıcılığına başqa bir məqsədlə də yaxınlaşmağa cəsarət etdi. O, artıq onlarda yalnız qeyri-poetik, nevrotik insanda etdiyi kəşflərinin təsdiqini axtarmır, həm də şairin əsəri hansı təəssürat və xatirə materialından qurduğunu və bu materialın hansı yollarla, hansı proseslər vasitəsilə ədəbi yaradıcılığa çevrildiyini bilmək istəyir.

Məlum oldu ki, bu suallara ən çox, bizim V. Yensen (+1911) kimi, təxəyyülünün təkanına sadə yaradıcılıq sevinci ilə tabe olmağa adət etmiş şairlər tərəfindən cavab verilə bilər. «Qradiva»nın analitik qiymətləndirilməsinin nəşrindən qısa müddət sonra, qoca şairi psixoanalitik araşdırmanın bu yeni vəzifələri ilə maraqlandırmaq cəhdini etdim; lakin o, əməkdaşlıqdan imtina etdi.

Bir dostum o vaxtdan bəri diqqətimi şairin iki başqa povestinə yönəltdi; bu povestlər «Qradiva» ilə genetik əlaqədə ola bilər, eyni sevgi həyatı məsələsini poetik baxımdan qaneedici şəkildə həll etmək üçün ilkin etüdlər və ya əvvəlki cəhdlər kimi. Bu povestlərin birincisi, «Qırmızı Çətir» adlı olanı, «Qradiva»nı çoxlu kiçik motivlərin təkrarlanması ilə xatırladır: Ağ ölüm çiçəyi, unudulmuş əşya («Qradiva»nın eskiz dəftəri), mənalı kiçik heyvan («Qradiva»da kəpənək və kərtənkələ), lakin hər şeydən əvvəl, yay günorta istisində vəfat etmiş və ya öldüyünə inanılan qızın görünməsi olan əsas vəziyyətin təkrarlanması ilə. «Qırmızı Çətir» hekayəsində hadisə yeri, «Qradiva»da qazılmış Pompey xarabalıqları kimi, dağılan qala xarabalığıdır.

Digər povest «Qotik Evdə» açıq məzmununda nə «Qradiva», nə də «Qırmızı Çətir» ilə belə uyğunluqlar göstərmir; lakin onun gizli mənasının yaxın qohumluğuna işarə edən aydın bir məqam var ki, o, sonuncu hekayə ilə ortaq başlıq vasitəsilə xarici birliyə birləşdirilib. (Üstün qüvvələr. Vilhelm Yensenin iki povesti, Berlin, Emil Felber 1892.) Bütün üç hekayənin eyni mövzunu — uşaqlıq illərindəki intim, bacı-qardaş kimi birliyin təsirindən sevginin («Qırmızı Çətir»də sevgi ləngiməsinin) inkişafını — işlədiyini görmək asandır.

Eva Qrafin Baudissinin (Vyanın «Die Zeit» gündəlik qəzetində, 11 fevral 1912) bir məqaləsindən onu da öyrənirəm ki, Yensenin son romanı («İnsanlar arasında yadlar»), şairin öz gəncliyindən çox şey ehtiva edən, «sevgilidə bacını tanıyan» bir adamın taleyini təsvir edir.

«Qradiva»nın əsas motivinə — ayağın dik qoyulduğu xüsusi gözəl yürüşə — iki əvvəlki povestdə heç bir iz rast gəlinmir.

Yensenin belə yürüş edən qızın relyefini Roma əsəri kimi təqdim etməsi və onu «Qradiva» adlandırması həqiqətən Yunan sənətinin çiçəklənmə dövrünə aiddir. O, Vatikanın Museo Chiaramonti muzeyində 644 nömrəli olaraq tapılır və F. Hauser (Yeni Attika relyeflərinin dağılmış hissələri, Avstriya Arxeologiya İnstitutunun illik məcmuəsində, VI cild, 1-ci buraxılış) tərəfindən tamamlanma və şərh almışdır. «Qradiva»nın Florensiya və Münhendəki digər parçalarla birləşdirilməsi nəticəsində, hər birində üç fiqur olan iki relyef lövhəsi əldə edildi; bu fiqurlarda Horaları, bitki tanrıçalarını və onlara qohum olan mayalandırıcı şeh tanrılarını tanımaq mümkün idi.

4 / 15

Məcburi hərəkətlər və dini ayinlər

Əvvəlcə Bresler və Vorbrodt tərəfindən nəşr olunan „Dini Psixologiya Jurnalı“nda dərc edilmişdir, cild I, 1-ci buraxılış, 1907; sonra “Nevroz nəzəriyyəsinə dair kiçik yazılar toplusu”nun İkinci seriyasında.

Mən, nevrotik xəstələrin məcburi hərəkətləri ilə möminin öz dindarlığını nümayiş etdirmək üçün icra etdiyi ayinlər arasındakı oxşarlığa ilk dəfə diqqət çəkən şəxs deyiləm. Bu məcburi hərəkətlərin bəzilərinə verilmiş “Zeremoniell” adı mənim üçün bunun zəmanətidir. Lakin mənə belə görünür ki, bu oxşarlıq səthi oxşarlıqdan daha çoxdur, belə ki, nevrotik mərasimlərin yaranışına dair dərin bir anlayışdan çıxış edərək din həyatının psixi proseslərinə analoji nəticələr çıxarmağa cəsarət etmək olar.

Məcburi hərəkətlər və ya ritual əməllər icra edən şəxslər, məcburi düşüncələr, məcburi təsəvvürlər, məcburi impulslar və bu kimi hallardan əziyyət çəkənlərlə birlikdə, xüsusi bir klinik vahid təşkil edir; bu vəziyyət üçün “məcburiyyət nevrozu” adı işlədilir. Lakin bu xəstəliyin xüsusiyyətini onun adından çıxarmağa cəhd etmək olmaz, çünki ciddi mənada digər növdəki patoloji psixi hallar da eyni dərəcədə “məcburi xarakter” adlanan iddiasına malikdirlər. Tərifin əvəzinə hazırda bu halların detallı bilgisi qoyulmalıdır, çünki məcburiyyət nevrozunun ehtimal ki, dərində yatan meyarını göstərmək hələ mümkün olmamışdır, halbuki onun təzahürlərində bu meyarın mövcudluğunu hər yerdə hiss etdiyimizi zənn edirik.¹⁹

Nevrotik mərasim, gündəlik həyatın müəyyən hərəkətləri zamanı həmişə eyni və ya qanunauyğun olaraq dəyişdirilmiş şəkildə yerinə yetirilən kiçik əməliyyatlardan, əlavələrdən, məhdudiyyətlərdən və tərtibatlardan ibarətdir. Bu fəaliyyətlər bizə sadəcə "formallıqlar" təəssüratı yaradır; onlar bizə tamamilə əhəmiyyətsiz görünür. Xəstənin özünə də onlar fərqli görünmür, lakin o, onlardan imtina etməyə qadir deyil, çünki mərasimdən hər hansı bir sapma dərhal buraxılanın sonradan yerinə yetirilməsini məcbur edən dözülməz təşviş ilə cəzalandırılır. Mərasim hərəkətlərinin özləri qədər, mərasimlə bəzədilən, çətinləşdirilən və hər halda gecikdirilən səbəblər və fəaliyyətlər də xırdadır, məsələn: geyinmək və soyunmaq, yatağa getmək, fiziki ehtiyacların ödənilməsi. Mərasimin icrasını, onu sanki yazılmamış qanunlar sırası ilə əvəz edərək təsvir etmək olar, məsələn, Yataq mərasimi üçün: stul yatağın qarşısında müəyyən bir mövqedə durmalıdır, üstündə paltarlar müəyyən bir qaydada qatlanmış halda olmalıdır; yorğan ayaq ucundan içəri salınmalıdır, çarşaf hamar çəkilməlidir; yastıqlar belə və ya belə paylanmalıdır, bədən özü dəqiq müəyyən edilmiş vəziyyətdə olmalıdır; yalnız bundan sonra yuxuya getmək olar. Yüngül hallarda mərasim, adi və haqlı bir qaydanın şişirdilməsinə bənzəyir. Lakin icranın xüsusi vicdanlılığı və yerinə yetirməmə zamanı yaranan təşviş, mərasimi "müqəddəs hərəkət" kimi xarakterizə edir. Onların pozulması adətən pis qarşılanır; icra zamanı ictimaiyyət və ya digər şəxslərin iştirakı demək olar ki, həmişə istisna edilir.

Kiçik əlavələrlə bəzədildikdə, fasilələr və təkrarlarla ritmləndirildikdə, istənilən fəaliyyət geniş mənada məcburi hərəkətlərə çevrilə bilər. "Mərasim"in "məcburi hərəkətlərdən" kəskin ayrılmasını tapmağı gözləmək olmaz. Adətən məcburi hərəkətlər mərasimdən yaranmışdır. Bu ikisinin yanında, xəstəyə bəzi şeylərə ümumiyyətlə icazə verilməməsi, digərlərinə isə yalnız təyin edilmiş mərasimə riayət etməklə icazə verilməsi ilə məcburi hərəkətlərin işini davam etdirən qadağalar və maneələr (abuliya) xəstəliyin məzmununu təşkil edir.

Maraqlıdır ki, məcburiyyət və qadağalar (birini etməli, digərini etməməli) əvvəlcə yalnız insanın tənha fəaliyyətlərinə aid olur və onların sosial davranışını uzun müddət toxunulmaz saxlayır; buna görə də belə xəstələr xəstəliklərini bir çox il boyunca öz şəxsi məsələləri kimi qəbul edə və gizlədə bilərlər. Həmçinin, məcburiyyət nevrozunun bu formalarından əzab çəkən şəxslərin sayı həkimlərə məlum olan saydan çoxdur. Gizlətmə, bir çox xəstə üçün, bir neçə saatı Meluzina kimi təcrid olunmuş halda sirli fəaliyyətlərinə həsr etdikdən sonra, günün bir hissəsində sosial vəzifələrini yerinə yetirməyə qadir olduqları faktı ilə asanlaşır.

Nevrotik mərasimin dini ayinlərin müqəddəs hərəkətləri ilə oxşarlığının harada olduğunu anlamaq asandır: yerinə yetirməmə zamanı vicdan təşvişində, bütün digər fəaliyyətlərdən tam təcrid olunmada (pozulma qadağası) və kiçik detallarda icranın vicdanlılığında. Lakin bəziləri o qədər kəskindir ki, müqayisəni müqəddəsliyə qarşı təhqirə çevirən fərqlər də eyni dərəcədə açıq-aşkar görünür. Ayinin stereotipliliyinə (dua, təzim və s.) qarşı mərasim hərəkətlərinin daha böyük fərdi müxtəlifliyi, onların şəxsi xarakteri dini ibadətin ictimailiyinə və ümumiliyinə qarşı; lakin ən əsas fərq ondadır ki, dini mərasimin kiçik əlavələri mənalı və simvolik məqsəd daşıyır, nevrotik olanlar isə əhəmiyyətsiz və mənasız görünür. Məcburiyyət nevrozu burada şəxsi dinin yarısı komik, yarısı kədərli təhrif olunmuş görüntüsünü verir. Lakin nevrotik və dini mərasimlər arasındakı ən kəskin fərq, psixoanalitik tədqiqat texnikası vasitəsilə məcburi hərəkətlərin mahiyyətini dərk etdikdə aradan qalxır. Bu tədqiqat zamanı məcburi hərəkətlərin əhəmiyyətsiz və mənasız olduğu görünüşü tamamilə məhv edilir və bu görünüşün əsasları üzə çıxarılır. Məlum olur ki, məcburi hərəkətlər bütün təfərrüatları ilə mənalıdır, şəxsiyyətin əhəmiyyətli maraqlarına xidmət edir və davam edən təcrübələri, eləcə də affektlə yüklü düşüncələrini ifadə edir. Onlar bunu iki yolla edirlər: ya birbaşa, ya da simvolik təmsillər kimi; buna görə də onlar ya tarixi, ya da simvolik olaraq şərh edilməlidir.

Bu iddianı izah edən bir neçə nümunəni burada nəzərdən qaçıra bilmərəm. Psixonevrozlarda psixoanalitik tədqiqat nəticələri ilə tanış olanlar, məcburi hərəkətlər və ya mərasimlərlə təmsil olunanların, xəstələrin ən intim, çox vaxt cinsi təcrübələrindən qaynaqlandığını eşidib təəccüblənməyəcəklər:

a) Mənim müşahidəmdə olan bir qız yuyunduqdan sonra yuyunma qabını bir neçə dəfə çalxalamağa məcbur idi. Bu mərasim hərəkətinin mənası atalar sözündə idi: Təmiz su tapılmadan kirli su tökülməməlidir. Bu hərəkət onun əziz bacısını xəbərdar etmək və geri çəkmək üçün nəzərdə tutulmuşdu ki, o, daha yaxşı biri ilə əlaqə qurmayınca xoşagəlməz əri ilə ayrılmasın.²⁰

b) Ərindən ayrı yaşayan bir qadın yemək zamanı ən yaxşı hissəni buraxmağa məcbur idi, məsələn, qızardılmış ətin yalnız kənarlarını yeyirdi. Bu imtina onun yaranma tarixi ilə izah olunurdu. O, həmin gün, qadın ərinə ər-arvad münasibətini dayandırdıqdan, yəni ondan tamamilə imtina etdikdən sonra ortaya çıxmışdı.

c) Həmin xəstə əslində yalnız bir stulda otura və ondan yalnız çətinliklə qalxa bilərdi. Stul, nikah həyatının müəyyən detallarına aid edərək, ona sadiq qaldığı kişini simvolizə edirdi. O, məcburiyyətini izah etmək üçün belə bir cümlə tapdı: “İnsan bir dəfə oturduğu (kişidən, stuldan) çətinliklə ayrılır.”

d) O, bir müddət boyu xüsusilə diqqət çəkən və mənasız bir məcburi hərəkəti təkrar etməyə adət etmişdi. Sonra otağından, ortasında masa olan başqa bir otağa qaçardı, masanın üstündəki süfrəni müəyyən qaydada düzəldərdi, masaya yaxınlaşmalı olan xidmətçini zənglə çağırardı və ona əhəmiyyətsiz bir əmrlə geri göndərərdi. Bu məcburiyyəti izah etmək üçün göstərilən səylər zamanı ona məlum oldu ki, həmin masa süfrəsinin bir yerində ləkə var və o, hər dəfə süfrəni elə düzəldir ki, ləkə xidmətçinin gözünə dəyməli idi. Bütün bunlar, sonralar onun düşüncələrində həll edilməli bir problem yaradan nikah həyatından bir hadisənin təkrarlanması idi. Onun əri gəlin gecəsində nadir olmayan bir uğursuzluğa düçar olmuşdu. O, impotent olduğunu hiss etdi və “gecə boyu dəfələrlə cəhdi təkrarlamaq üçün öz otağından onun otağına qaçdı”. Səhər tezdən o, bildirdi ki, yataqları düzəldəcək otel xidmətçisinə qarşı utanc hissi keçirməlidir, buna görə də qırmızı mürəkkəb dolu kiçik şüşəni götürüb çarşafın üzərinə tökdü, lakin o qədər bacarıqsızlıqla ki, qırmızı ləkə onun niyyətinə çox uyğun olmayan bir yerdə yarandı. Beləliklə, o, həmin məcburi hərəkətlə gəlin gecəsini təqlid edirdi. “Masa və yataq” birlikdə nikahı təşkil edir.

e) Əgər o, əlindən çıxarmadan əvvəl hər bir banknotun nömrəsini qeyd etmək məcburiyyətini qəbul etmişdisə, bu da eyni şəkildə tarixi olaraq izah edilə bilərdi. Ərini tərk etmək və daha etibarlı birini tapmaq niyyətində olduğu dövrdə, o, kurortda bir bəyin nəzakətli təşəbbüslərinə icazə verdi, lakin onun ciddi olmağa hazır olub-olmadığından şübhə edirdi. Bir gün xırda pul çatışmazlığı ilə üzləşən o, ondan beş kronluq sikkəni dəyişdirməsini xahiş etdi. O, bunu etdi, böyük sikkəni cibinə qoydu və qalant şəkildə bildirdi ki, onun əlindən keçdiyi üçün bu sikkədən heç vaxt ayrılmamağı düşünür. Sonrakı görüşlərdə o, tez-tez onu təhrik edirdi ki, sanki onun iltifatlarına inanıb-inanmamaq lazım olduğunu yoxlamaq üçün beş kronluq sikkəni ona göstərsin. Lakin o, eyni dəyərə malik sikkələrin bir-birindən fərqləndirilməyəcəyi haqqında yaxşı bir əsaslandırma ilə bunu etmədi. Beləliklə, şübhə həll olunmadan qaldı; bu, onda hər birini ona bərabər olan digərlərindən fərdi olaraq ayıran banknotların nömrələrini qeyd etmək məcburiyyətini buraxdı.

Təcrübəmin bolluğundan seçilmiş bu bir neçə nümunə, məcburi hərəkətlərdəki hər şeyin mənalı və şərh oluna biləcəyi haqqında fikri izah etmək üçündür. Eyni şey əsl mərasim üçün də keçərlidir, yalnız burada sübut daha mürəkkəb bir izahat tələb edəcəkdi. Məcburi hərəkətlərin izahında din düşüncə dairəsindən nə qədər uzaqlaşdığımızı heç də inkar etmirəm.

Xəstəliyin şərtlərindən biri də odur ki, məcburiyyətə tabe olan şəxs onun mənasını — ən azı əsas mənasını — bilmədən icra etməsidir. Yalnız psixoanalitik terapiyanın səyləri nəticəsində ona məcburi hərəkətin mənası və ona təkan verən motivlər şüuruna gətirilir. Biz bu əhəmiyyətli vəziyyəti belə ifadə edirik ki, məcburi hərəkət şüursuz motivlər və təsəvvürlərin ifadəsinə xidmət edir. Burada din ibadətinə qarşı yeni bir fərq görünür; lakin nəzərə almaq lazımdır ki, fərdi mömin də adətən dini mərasimi onun mənasını soruşmadan həyata keçirir, halbuki keşiş və tədqiqatçı ritualın əksər hallarda simvolik mənasını bilə bilər. Din ibadətinə təkan verən motivlər isə bütün möminlərə məlum deyil və ya onların şüurunda irəli sürülmüş motivlərlə əvəz olunur.

Məcburi hərəkətlərin analizi bizə artıq onların səbəblənməsi və onlar üçün həlledici olan motivlərin zəncirlənməsi barədə müəyyən bir anlayış qazanmağa imkan vermişdir. Demək olar ki, məcburiyyət və qadağalardan əziyyət çəkən şəxs, sanki özünün heç nə bilmədiyi, şüursuz günahkarlıq hissinin hakimiyyəti altında olan kimi davranır; burada toqquşan sözlərin müqavimətini nəzərə almayaraq belə ifadə etmək lazımdır. Bu günahkarlıq hissinin mənbəyi müəyyən erkən psixi proseslərdədir, lakin hər bir aktual səbəblə yenilənən təhrik cəhdləri ilə daima canlanır və digər tərəfdən, təhrikə dair daxili qavrayışla cəza anlayışı ilə bağlı olan, daima pusuda duran gözləmə təşvişi, bədbəxtlik gözləməsi yaradır. Mərasimlərin formalaşmasının əvvəlində xəstəyə hələ də bunu və ya digərini etməli olduğu, əks halda bədbəxtliyin baş verəcəyi şüuruna gəlir və adətən gözlənilən bədbəxtliyin növü də onun şüuruna deyilir. Gözləmə təşvişinin ortaya çıxdığı səbəb ilə onunla hədələdiyi məzmun arasındakı hər dəfə aşkar edilə bilən əlaqə xəstəyə artıq örtülmüşdür. Mərasim beləliklə müdafiə və ya təminat hərəkəti, qorunma tədbiri kimi başlayır.

Məcburiyyət nevrozlu şəxslərin günahkarlıq hissinə dindarların ürəklərində pis günahkar olduqlarını bildiklərinə dair andiçmələri uyğun gəlir; müdafiə və qorunma tədbirlərinin dəyərinə mömin ibadətlər (dualar, çağırışlar və s.) malik görünür, onlarla gündəlik hər fəaliyyətə və xüsusilə hər qeyri-adi təşəbbüsə başlayırlar.

Məcburiyyət nevrozunun mexanizminə daha dərin baxış, onun əsasında duran ilk faktı nəzərə alsaq əldə edilir: bu, həmişə şəxsin konstitusiyasında olan, uşaqlıq həyatında bir müddət ifadə oluna bilən və sonra boğulmağa məruz qalan bir həvəs təhrikinin (cinsi həvəsin bir komponentinin) sıxışdırılmasıdır. Bu həvəs təhrikinin sıxışdırılması zamanı ona xas, hədəflərinə yönəlmiş vicdanlılıq yaradılır, lakin bu psixi reaksiya formalaşması özünü təhlükəsiz hiss etmir, əksinə, şüursuzda pusuda duran həvəs təhriki tərəfindən daima hədələnir. Sıxışdırılmış həvəsin təsiri vəsvəsə kimi hiss olunur, sıxışdırma prosesinin özündə isə təşviş yaranır və o, gözləmə təşvişi kimi gələcəyi ələ keçirir. Məcburiyyət nevrozuna gətirib çıxaran sıxışdırma prosesi qüsurlu icra edilmiş kimi təsvir edilə bilər və həmişə daha çox uğursuzluğa məruz qalma təhlükəsi daşıyır. Buna görə də onu bitməyən bir konfliktlə müqayisə etmək olar; həvəsin daimi təzyiqinə qarşı tarazlığı qorumaq üçün həmişə yeni psixi səylər tələb olunur. Mərasim və məcburi hərəkətlər beləliklə qismən təhrikə qarşı müdafiə, qismən isə gözlənilən bədbəxtliyə qarşı qorunma üçün yaranır. Təhrikə qarşı qorunma hərəkətləri tezliklə kifayət etmir; sonra təhrik vəziyyətini uzaqlaşdırmalı olan qadağalar ortaya çıxır. Qadağalar, göründüyü kimi, məcburi hərəkətləri əvəz edir, eynilə fobiyanın histerik tutmanın qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulduğu kimi. Digər tərəfdən, mərasim, hələ tamamilə qadağan edilməmiş başqa şeylərin icazə verildiyi şərtlərin cəmini təşkil edir, tam olaraq kilsə nikah mərasiminin dindar insana əks halda günah sayılan cinsi həzzin icazəsini verməsi kimi. Məcburiyyət nevrozunun və bütün oxşar xəstəliklərin xarakterinə, onların təzahürlərinin (simptomların, o cümlədən məcburi hərəkətlərin) mübarizə aparan psixi qüvvələr arasında kompromiss şərtini yerinə yetirməsi də daxildir. Beləliklə, onlar həmişə qarşısını almaq üçün təyin olunduqları həzzdən bir şeyi də geri qaytarırlar, sıxışdırılmış həvəsə, onu sıxışdıran instansiyalar qədər xidmət edirlər. Bəli, xəstəliyin irəliləməsi ilə əvvəlcə daha çox müdafiəni hədəf alan hərəkətlər, uşaqlıq dövründə həvəsin özünü ifadə edə bildiyi qınanan aktlara getdikcə daha çox yaxınlaşır.

Bu münasibətlərdən bəziləri dini həyat sahəsində də tapıla bilər: Dini formalaşmanın əsasında da müəyyən həvəs təhriklərinin boğulması, onlardan imtina dayanır; lakin nevrozda olduğu kimi yalnız cinsi komponentlər deyil, əksinə, bencil, sosial zərərli həvəslər var ki, bunlara adətən cinsi töhfə də əsirgənmir. Sönməyən təhrik nəticəsində yaranan günahkarlıq hissi, ilahi cəzalardan təşviş kimi gözləmə təşvişi bizə nevroz sahəsindən əvvəl dini sahədə məlum olmuşdur. Bəlkə də qarışmış cinsi komponentlərə görə, bəlkə də həvəslərin ümumi xüsusiyyətləri nəticəsində, həvəslərin boğulması dini həyatda da kifayətsiz və bitməyən kimi görünür. Günaha tam geri dönüşlər dindar insanda nevrotikdən hətta daha tez-tez baş verir və yeni bir dini fəaliyyət növünü, kəffarə hərəkətlərini əsaslandırır, ki, bunların qarşılığını məcburiyyət nevrozunda tapmaq olar.

Məcburiyyət nevrozunun xarakterik və alçaldıcı cəhətlərindən biri də mərasimin gündəlik həyatın kiçik hərəkətlərinə bağlanması və onların əhəmiyyətsiz qaydalar və məhdudiyyətlər şəklində ifadə olunması idi. Xəstəlik mənzərəsinin quruluşundakı bu diqqət çəkici cəhəti yalnız psixi yerdəyişmə mexanizminin, ki, mən onu ilk dəfə yuxu formalaşmasında kəşf etmişəm, məcburiyyət nevrozunun ruhi proseslərinə hakim olduğunu öyrəndikdə başa düşmək olar. Məcburi hərəkətlərin az sayda nümunələrində artıq aydın görünür ki, əsas və mənalı şeydən əvəzedici kiçik şeyə, məsələn, kişidən stula yerdəyişmə nəticəsində simvolizm və icra detalları necə formalaşır. Yerdəyişməyə bu meyil xəstəlik təzahürlərinin mənzərəsini daim dəyişdirir və nəhayət, görünüşcə ən əhəmiyyətsiz şeyi ən vacib və təcili şeyə çevirir. Dini sahədə də psixi dəyərin yerdəyişməsinə oxşar bir meyilin, üstəlik eyni istiqamətdə mövcud olduğunu inkar etmək olmaz, belə ki, tədricən dini mərasimlərin kiçik detalları əsas halına gəlir və onların məzmununu kənara itələyir. Buna görə də dinlər, ilkin dəyər nisbətini bərpa etməyə çalışan ani islahatlara məruz qalır.

Məcburi hərəkətlərin nevrotik simptomlar kimi kompromiss xarakteri, uyğun dini fəaliyyətdə ən az aydın görünəcək. Və yenə də, dinin qınadığı bütün hərəkətlərin — din tərəfindən boğulan həvəslərin ifadələrinin — nə qədər tez-tez dinin adına və iddia olunduğuna görə dinin xeyrinə icra olunduğunu xatırladıqda, insan nevrozun bu cəhətinə də diqqət yetirir.

Bu uyğunluqlar və analogiyalardan sonra məcburiyyət nevrozunu dini formalaşmanın patoloji qarşılığı kimi qəbul etməyə, nevrozu fərdi dindarlıq, dini isə universal məcburiyyət nevrozu adlandırmağa cəsarət etmək olar. Əsas uyğunluq konstitusional olaraq verilmiş həvəslərin fəaliyyətindən imtina etməkdədir; həlledici fərq isə bu həvəslərin təbiətindədir, nevrozda onlar yalnız cinsi, dinlərdə isə eqoist mənşəlidir.²¹

Konstitusional həvəslərdən davamlı imtina, hansılarının fəaliyyəti Mənə ilkin həzz verə bilərdi, insan mədəniyyətinin inkişafının əsaslarından biri kimi görünür. Dinlər bu həvəs sıxışdırılmasının bir hissəsini yerinə yetirir, fərdi öz həvəs həzzini Tanrının qurbanı kimi təqdim etməyə məcbur edərək. "Qisas mənimdir", – deyə Rəbb buyurur. Qədim dinlərin inkişafında belə bir şeyi görmək olar ki, insanın "günah" kimi imtina etdiyi çox şey Tanrıya həvalə edilmiş və Tanrının adı ilə icazə verilmişdir, beləliklə, Tanrıya həvalə etmək insanın pis, sosial zərərli həvəslərin hakimiyyətindən qurtulduğu yol idi. Buna görə də, qədim tanrılara bütün insan xüsusiyyətlərinin – onlardan irəli gələn cinayətlərlə birlikdə – məhdudiyyətsiz şəkildə aid edilməsi təsadüfi deyil və öz günahlarını ilahi nümunə ilə əsaslandırmağa icazə verilməməsi ziddiyyət deyil.

5 / 15

«Mədəni» cinsi əxlaq və müasir sinirlilik

1908-ci ildə "Ana qoruma" jurnalının yeni seriyasının IV cildində "Cinsi problemlər" başlığı ilə dərc olundu, sonra "Nevrozlar nəzəriyyəsinə dair kiçik yazılar toplusu"nun İkinci seriyasında işıq üzü gördü. Əsər A. Stärcke tərəfindən holland dilinə (1914), Vırubov tərəfindən isə rus dilinə (Moskva, 1912) tərcümə edilərək nəşr olunmuşdur.

Yaxın vaxtlarda dərc etdirdiyi "Cinsi əxlaq" əsərində v. Erenfels "təbii" və "mədəni" cinsi əxlaqın fərqləndirilməsində dayanır. Təbii cinsi əxlaq, insan qəbiləsinin sağlamlığını və həyat qabiliyyətini davamlı olaraq qoruya bildiyi əxlaq kimi başa düşülməlidir; mədəni cinsi əxlaq isə insanları daha intensiv və məhsuldar mədəni işə təşviq edən əxlaqdır. Bu ziddiyyət, xalqın konstitusional və mədəni mülkiyyətinin müqayisəsi ilə ən yaxşı şəkildə izah olunur. Bu əhəmiyyətli fikir gedişinin daha da qiymətləndirilməsi üçün v. Erenfelsin öz əsərinə istinad edərək, yalnız öz töhfəmin əlaqələndirilməsi üçün lazım olan qədərini ondan çıxarmaq istəyirəm.

Ehtimal edilir ki, mədəni cinsi əxlaqın hökmranlığı altında fərdlərin sağlamlığı və həyat qabiliyyəti zədələnmələrə məruz qala bilər və nəhayət, fərdlərə yüklənən qurbanlar hesabına onların zədələnməsi elə bir həddə çatır ki, bu vasitə ilə mədəni son hədəf də təhlükə altına düşür. v. Erenfels, indiki qərb cəmiyyətinə hökm edən cinsi əxlaqın məsul olduğu bir sıra zərərləri həqiqətən göstərir və onun mədəniyyətin inkişafına yüksək uyğunluğunu tam qəbul etsə də, onu islahata ehtiyacı olan kimi pisləməyə gəlir. Bizə hökm edən mədəni cinsi əxlaq üçün xarakterik olan, qadın tələblərinin kişilərin cinsi həyatına köçürülməsi və nikah-monogam istisna olmaqla, hər hansı cinsi əlaqənin qadağan edilməsidir. Cinslərin təbii fərqliliyinə riayət etmək, əlbəttə, kişilərin əxlaqi pozuntularının daha az sərt cəzalandırılmasına və beləliklə, kişilər üçün faktiki olaraq ikiqat əxlaqın qəbul edilməsinə məcbur edir. Lakin bu ikiqat əxlaqa razılaşan cəmiyyət "həqiqət sevgisi, dürüstlük və humanizm"* sahəsində müəyyən, dar sərhədlərdən kənara çıxa bilməz, üzvlərini həqiqətin gizlədilməsinə, işləri gözəl göstərməyə, özünü aldatmağa və digərlərini aldatmağa yönəltməlidir. Mədəni cinsi əxlaq daha da zərərli təsir göstərir, çünki monogamiyanın uca tutulması ilə kişilərin seçilməsi amilini iflic edir; yalnız onun təsiri ilə konstitusiyanın yaxşılaşdırılması mümkündür, çünki mədəni xalqlarda həyati seçilmə humanizm və gigiyena səbəbindən minimuma endirilmişdir.²²

Mədəni cinsi əxlaqın üzərinə yüklənən zərərlər arasında həkim, burada ətraflı müzakirə edilməli olan bir zərərin çatışmadığını hiss edir. Mən onun vasitəsilə təşviq olunan müasir, yəni hazırkı cəmiyyətimizdə sürətlə yayılan sinirlilikdən danışıram. Bəzən sinirli xəstənin özü həkimin diqqətini xəstəliyin yaranmasında nəzərə alınmalı olan konstitusiya və mədəni tələblər arasındakı ziddiyyətə yönəldir və belə deyir: “Biz ailəmizdə hamımız sinir xəstəsi olduq, çünki mənşəyimizə görə ola biləcəyimizdən daha yaxşı olmaq istədik.” Həmçinin həkim tez-tez belə müşahidə ilə fikrə dalır ki, sadə və sağlam kənd şəraitindən gələn, xam, lakin güclü ailələrin törəmələri olan, böyük şəhərə fateh kimi gələn və uşaqlarını qısa müddət ərzində yüksək mədəni səviyyəyə qaldırmağa çalışan ataların nəslindən olanlar məhz sinirliliyə düçar olurlar. Ən əsası, sinir həkimlərinin özləri “artan sinirli hal”ın müasir mədəni həyatla əlaqəsini açıq şəkildə elan etmişlər. Onların bu asılılığın əsasını harada axtardıqları, görkəmli müşahidəçilərin bəzi ifadələrindən çıxarışlarla göstəriləcəkdir.²³

W. Erb: “Əvvəlcə verilən sual indi belədir: Sizə təqdim olunan sinirlilik səbəbləri müasir mövcudluğumuzda elə yüksək dərəcədə mövcuddurmu ki, onun əhəmiyyətli artımını izah etmək mümkün olsun — və müasir həyatımıza və onun quruluşuna sürətli nəzər salmaq göstərəcək ki, bu sual rahatlıqla təsdiqlənə bilər.”

“Artıq bir sıra ümumi faktlardan bu aydın görünür: Yeni dövrün fövqəladə nailiyyətləri, bütün sahələrdəki kəşflər və ixtiralar, artan rəqabətə qarşı tərəqqinin qorunması yalnız böyük əqli əməklə əldə edilmişdir və yalnız belə zəhmətlə qoruna bilər. Mövcudluq mübarizəsində fərdin qabiliyyətinə olan tələblər əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır və o, yalnız bütün zehni qüvvələrini sərf etməklə onları ödəyə bilər; eyni zamanda fərdin ehtiyacları, həyatdan həzz almaq tələbləri bütün təbəqələrdə artmışdır, əvvəllər tamamilə toxunulmamış əhali təbəqələrinə misli görünməmiş lüks yayılmışdır; dinsizlik, narazılıq və hərislik geniş xalq kütlələri arasında artmışdır; həddindən artıq artan nəqliyyat, teleqraf və telefonun dünya miqyaslı naqil şəbəkələri vasitəsilə ticarət və dövriyyə şərtləri tamamilə dəyişib: hər şey tələskənlik və həyəcanla gedir, gecə səyahət üçün, gündüz iş üçün istifadə olunur, hətta “istirahət səyahətləri” belə sinir sistemi üçün əziyyətə çevrilir; böyük siyasi, sənaye, maliyyə böhranları həyəcanı əvvəllərdən daha geniş əhali dairələrinə daşıyır; siyasi həyatda iştirak ümumiləşib: siyasi, dini, sosial mübarizələr, partiya fəaliyyəti, seçki təbliğatları, həddindən artıq artan dərnəkçilik beynləri qızışdırır, zehinləri daimi yeni səylərə məcbur edir və istirahət, yuxu və sükunət üçün vaxtı oğurlayır; böyük şəhərlərdə həyat daha mürəkkəb və daha narahat olub. Yorğun sinirlər istirahəti artan həyəcanlarda, güclü ədviyyatlı həzzlərdə axtarırlar, bununla daha da yorulmaq üçün; müasir ədəbiyyat əsasən bütün ehtirasları qızışdıran, şəhvaniliyi və zövqə düşkünlüyü, bütün etik prinsiplərə və bütün ideallara hörmətsizliyi təşviq edən ən narahat problemlərlə məşğuldur; o, patologik obrazları, psixopatik-cinsi, inqilabi və digər problemləri oxucunun zehni qarşısına çıxarır; qulağımız böyük dozalarda verilən, təkidli və küylü musiqi ilə həyəcanlanır və həddindən artıq qıcıqlanır, teatrlar həyəcanverici tamaşaları ilə bütün hissləri ələ keçirirlər; təsviri incəsənət də üstünlüklə iyrəndirici, çirkin və həyəcanvericiyə müraciət edir və həqiqətin təqdim etdiyi ən dəhşətli şeyləri belə iyrəndirici reallıqda gözümüzün qarşısına qoymaqdan çəkinmir.”

“Beləliklə, bu ümumi mənzərə artıq müasir mədəni inkişafımızda bir sıra təhlükələri göstərir; bəlkə də bəzi xüsusiyyətlərlə daha da tamamlana bilər!”

Binswanger: “Xüsusilə nevrasteniyanı tamamilə müasir xəstəlik adlandırıblar və Beard, bizə onun ilk aydın təsvirini borclu olduğumuz, yeni, xüsusilə Amerika torpağında yaranan sinir xəstəliyini kəşf etdiyinə inanırdı. Bu fərziyyə əlbəttə ki, səhv idi; lakin ilk dəfə amerikalı həkimin bu xəstəliyin özünəməxsus xüsusiyyətlərini zəngin təcrübə əsasında qavraya və qeyd edə bilməsi faktı, müasir həyatın, pul və mülk üçün nəzarətsiz tələskənliyin və qaçışın, nəqliyyat həyatının bütün zaman və məkan maneələrini illüziya halına gətirən texniki sahədəki nəhəng tərəqqinin bu xəstəliklə olan yaxın əlaqələrini xarakterizə edir.”

v. Krafft-Ebing: “Saysız mədəni insanın həyat tərzində bu gün sinirliliyin fəlakətli şəkildə yayılmasını asanlıqla izah edən bir çox anti-higienik amillər var, çünki bu zərərli amillər əvvəlcə və əsasən beyinə təsir edir. Mədəni millətlərin siyasi və sosial, xüsusilə ticari, sənaye və kənd təsərrüfatı şəraitində son onilliklər ərzində elə dəyişikliklər baş verib ki, onlar peşəni, vətəndaş mövqeyini və mülkiyyəti kəskin şəkildə dəyişdirib, özü də sinir sisteminin hesabına — çünki o, artan sosial və iqtisadi tələblərə çox vaxt qeyri-kafi istirahət şəraitində gərginlik qüvvəsini daha çox sərf etməklə cavab verməli olur.²⁴

"Bu və buna bənzər çoxlu digər nəzəriyyələrə etirazım ondan irəli gəlmir ki, onlar səhvdir, əksinə, onlar sinir pozğunluqlarının təzahürlərinin detallarını izah etməkdə qeyri-kafi olduqlarını göstərirlər və etioloji təsirli amillərin ən əhəmiyyətlisini diqqətdən kənarda qoyurlar. "Sinirli" olmanın qeyri-müəyyən formalarını kənara qoysaq və sinir xəstəliyinin həqiqi formalarını nəzərə alsaq, mədəniyyətin zərərli təsiri əsasən mədəni xalqların (və ya təbəqələrin) cinsi həyatının onlarda hökm sürən "mədəni" cinsi əxlaq tərəfindən zərərli şəkildə boğulmasına endirilir.

Bu iddianın sübutunu mən bir sıra peşəkar işlərdə təqdim etməyə çalışmışam; onu burada təkrarlamaq mümkün deyil, lakin araşdırmalarımın ən vacib arqumentlərini burada da qeyd etmək istəyirəm.

Dəqiq kliniki müşahidə bizə sinir xəstəliyi vəziyyətlərini iki qrupa ayırmağa haqq verir: həqiqi nevrozlar və psixonevrozlar. Birinci qrupda pozğunluqlar (simptomlar), fiziki və ya ruhi funksiyalarda özünü göstərsələr də, toksik təbiətli görünür: onlar müəyyən sinir zəhərlərinin həddindən artıq miqdarda qəbul edilməsi və ya çatışmazlığı zamanı baş verən hadisələrə tamamilə bənzər davranırlar. Bu nevrozlar — əksər hallarda nevrasteniya kimi ümumiləşdirilir — irsi yüklənmənin köməyi olmadan, cinsi həyatın müəyyən zərərli təsirləri ilə yaradıla bilər və xəstəliyin forması bu zərərli amillərin növü ilə uyğun gəlir, belə ki, çox vaxt kliniki mənzərədən birbaşa xüsusi cinsi etiologiyaya nəticə çıxarmaq olar. Lakin sinir xəstəliyinin forması ilə müəlliflərin xəstəlik yaradan kimi ittiham etdikləri digər zərərli mədəni təsirlər arasında belə mütəmadi uyğunluq tamamilə müşahidə olunmur. Beləliklə, həqiqi nevrozların yaranmasında cinsi amili əsas kimi qəbul etmək olar.²⁵

Psixonevrozlarda irsi təsir daha əhəmiyyətlidir, səbəb isə daha az aydındır. Lakin psixoanaliz adlanan xüsusi bir araşdırma üsulu, bu xəstəliklərin (histeriya, məcburiyyət nevroz və s.) simptomlarının psixogen olduğunu, şüursuz (sıxışdırılmış) təsəvvür komplekslərinin təsirindən asılı olduğunu görməyə imkan verdi. Eyni üsul bizə bu şüursuz kompleksləri də tanıtdı və onların, ümumi desək, cinsi məzmuna malik olduğunu göstərdi; onlar doyumu olmayan insanların cinsi ehtiyaclarından doğur və onlar üçün bir növ əvəzedici doyum təşkil edir. Beləliklə, cinsi həyata zərər verən, onun fəaliyyətini boğan, məqsədlərini yerdəyişdirən bütün amillərdə psixonevrozların da patogen faktorlarını görməliyik.

Toksik və psixogen nevrozlar arasında nəzəri fərqləndirmənin dəyəri, əlbəttə ki, sinirli şəxslərin əksəriyyətində hər iki mənşəli pozğunluqların müşahidə edilməsi faktı ilə zəifləmir.

Sinirliliyin etiologiyasını ilk növbədə cinsi həyata zərərli təsirlərdə axtarmağa hazır olanlar, sinirliliyin artması mövzusunu daha ümumi kontekstə yerləşdirməyə yönəlmiş aşağıdakı müzakirələri də izləmək istəyəcəklər.

Bizim mədəniyyətimiz ümumiyyətlə həvəslərin boğulması üzərində qurulub. Hər bir fərd öz mülkünün, hakimiyyətinin, şəxsiyyətinin təcavüzkar və intiqamçı meyllərinin bir hissəsini təslim etmişdir; bu töhfələrdən maddi və mənəvi nemətlərin ortaq mədəni mülkiyyəti yaranmışdır. Həyatın tələblərindən başqa, ehtimal ki, erotizmdən irəli gələn ailə hissləri fərdləri bu imtinaya sövq etmişdir. Bu imtina mədəniyyət inkişafı prosesində tədricən artmışdır; onun ayrı-ayrı mərhələləri din tərəfindən təsdiqlənmişdir; imtina edilən həvəs doyumu hissəsi tanrıya qurban edilmişdir; beləliklə qazanılan ortaq mülk “müqəddəs” elan edilmişdir. Əyilməz konstitusiyası sayəsində bu həvəs boğulmasında iştirak edə bilməyən şəxs, cəmiyyət qarşısında “cinayətkar”, “qanundan kənar” kimi çıxış edir, yalnız onun sosial mövqeyi və üstün qabiliyyətləri ona cəmiyyət daxilində böyük adam, “qəhrəman” kimi yerini tutmağa imkan verdiyi hallar istisnadır.

Cinsi həvəs — və ya daha düzgün desək: cinsi həvəslər, çünki analitik araşdırma göstərir ki, cinsi həvəs bir çox komponentlərdən, qismi həvəslərdən ibarətdir — insanda bəlkə də bir çox yüksək dərəcəli heyvanlardan daha güclü inkişaf etmişdir və hər halda daha davamlıdır, çünki o, heyvanlarda ona bağlı olan dövriliyi demək olar ki, tamamilə aradan qaldırmışdır. O, mədəniyyət işinə qeyri-adi dərəcədə böyük miqdarda enerji təmin edir və bu, onun hədəfini intensivliyi əhəmiyyətli dərəcədə azaltmadan dəyişə bilmə xüsusiyyətinə görədir. Bu qabiliyyətə, yəni ilkin cinsi hədəfi başqa, artıq cinsi olmayan, lakin psixi olaraq ona yaxın olan hədəflə əvəz etmə qabiliyyətinə sublimasiya qabiliyyəti deyilir. Mədəni dəyəri məhz bundan ibarət olan bu yerdəyişmə qabiliyyətinin əksinə olaraq, cinsi həvəsdə çox inadkar fiksasiya da müşahidə olunur, nəticədə o, istifadəyə yararsız olur və bəzən sözüm ona “anormallıqlara” çevrilir. Cinsi həvəsin ilkin gücü fərdlər arasında ehtimal ki, fərqli dərəcədə böyükdür; şübhəsiz ki, onun sublimasiyaya uyğun olan miqdarı dəyişkəndir. Biz təsəvvür edirik ki, əvvəlcə doğuşdan gələn quruluş tərəfindən müəyyən edilir ki, fərdin cinsi həvəsinin nə qədər hissəsi sublimasiya oluna və istifadə edilə bilən kimi özünü göstərəcək; əlavə olaraq, həyatın təsirləri və psixi aparatın intellektual təsirləri digər hissəni də sublimasiyaya gətirməyə nail olur. Bu yerdəyişmə prosesi, bizim maşınlarımızda istiliyin mexaniki işə çevrilməsi kimi, şübhəsiz ki, sonsuzluğa qədər davam etdirilə bilməz. Birbaşa cinsi doyumun müəyyən dərəcəsi, demək olar ki, bütün quruluşlar üçün zəruri görünür və bu fərdi dəyişən miqdardan məhrumiyyət, funksiya zərərvericiliyi və subyektiv xoşagəlməzlik xarakteri səbəbindən xəstəlik hesab etdiyimiz hadisələrlə cəzalandırılır.

İnsanın cinsi həvəsinin ilkin olaraq heç də çoxalma məqsədlərinə xidmət etmədiyini, əksinə, müəyyən həzz əldə etmə növlərini hədəf aldığını nəzərə alsaq, daha geniş perspektivlər açılır. O, insanın uşaqlığında belə ifadə olunur, burada həzz əldə etmə hədəfini yalnız cinsiyyət orqanlarında deyil, həm də bədənin digər hissələrində (erojen zonalar) əldə edir və buna görə də bu rahat obyektlərdən başqa obyektlərdən imtina edə bilər. Biz bu mərhələni avtoerotizm adlandırırıq və tərbiyəyə onun məhdudlaşdırılması vəzifəsini veririk, çünki bu mərhələdə qalmaq cinsi həvəsi sonradan idarəolunmaz və istifadəyə yararsız edərdi. Cinsi həvəsin inkişafı avtoerotizmdən obyekt sevgisinə və erojen zonaların avtonomiyasından çoxalma xidmətində olan cinsiyyət orqanlarının primatına tabeçiliyə doğru gedir. Bu inkişaf zamanı öz bədəni tərəfindən verilən cinsi oyanmanın bir hissəsi çoxalma funksiyası üçün yararsız olduğu üçün ləngidilir və əlverişli halda sublimasiyaya yönəldilir. Mədəniyyət işi üçün istifadə edilə bilən qüvvələr, beləliklə, böyük ölçüdə, sözdə “pervers” cinsi oyanma hissələrinin boğulması ilə əldə edilir.²⁶

Cinsi həvəsin bu inkişaf tarixinə istinadən üç mədəniyyət mərhələsini fərqləndirmək olar: Birincisi, cinsi həvəsin fəaliyyətinin çoxalma məqsədlərindən kənarda da sərbəst olduğu mərhələ; ikincisi, cinsi həvəsdə çoxalmaya xidmət edən hər şey istisna olmaqla, hər şeyin boğulduğu mərhələ; və üçüncüsü, yalnız qanuni çoxalmanın cinsi məqsəd kimi qəbul edildiyi mərhələ. Bu üçüncü mərhələyə bizim indiki "mədəni" cinsi əxlaqımız uyğun gəlir.

Bu mərhələlərdən ikincisini səviyyə kimi götürsək, əvvəlcə qeyd etmək lazımdır ki, bir sıra şəxslər quruluş səbəbləri ilə onun tələblərinə cavab vermir. Fərdlərin bütöv sıralarında cinsi həvəsin avtoerotizmdən obyekt sevgisinə, cinsiyyət orqanlarının birləşməsi məqsədi ilə olan qeyd olunan inkişafı düzgün və kifayət qədər köklü şəkildə baş verməmişdir və bu inkişaf pozuntularından normal, yəni mədəniyyətə kömək edən cinsəllikdən iki növ zərərli sapma yaranır ki, bunlar bir-birinə demək olar ki, müsbət və mənfi kimi davranır. Bunlar əvvəlcə — çox güclü və ləngidilə bilməyən cinsi həvəsi olan şəxslərdən başqa — perverzlərin müxtəlif növləridir, burada uşaqlıq dövründə müvəqqəti cinsi məqsədə fiksasiya çoxalma funksiyasının üstünlüyünü ləngidib və homoseksuallar və ya inversiyaya uğramışlar, burada hələ tam aydınlaşmayan şəkildə cinsi məqsəd əks cinsdən yayındırılıb. Bu iki növ inkişaf pozuntusunun zərərli təsiri gözləniləndən daha az olursa, bu yüngülləşmə birbaşa cinsi həvəsin mürəkkəb tərkibinə aid edilməlidir, çünki bu tərkib hətta həvəsin bir və ya bir neçə komponenti inkişafdan kənarlaşdırılsa belə, cinsi həyatın işlək son formalaşmasına imkan verir. İnversiyaya uğrayanların, homoseksualların konstitusiyası cinsi həvəsin mədəni sublimasiyasına xüsusi uyğunluğu ilə hətta tez-tez seçilir.

Perversiyaların və homoseksuallığın daha güclü və xüsusilə eksklüziv formalaşmaları onların daşıyıcılarını sosial olaraq işlək olmayan və bədbəxt edir, belə ki, ikinci mərhələnin mədəni tələblərinin insanlığın müəyyən bir hissəsi üçün əziyyət mənbəyi kimi tanınması lazımdır. Konstitusiyasına görə digərlərindən fərqlənən bu şəxslərin taleyi, onların mütləq güclü və ya daha zəif cinsi həvəsi ilə doğulmasından asılı olaraq müxtəlifdir. Sonuncu halda, ümumi zəif cinsi həvəsi olduqda, perverslər onları öz mədəniyyət mərhələsinin əxlaq tələbi ilə toqquşduracaq meyllərin tam boğulmasına nail olurlar. Lakin ideal baxımdan bu, onların nail olduğu yeganə nəticə olaraq qalır, çünki cinsi həvəslərinin bu boğulması üçün onlar əks halda mədəniyyət işinə sərf edəcəkləri qüvvələri sərf edirlər. Onlar bir növ daxildən ləngidilmiş və xaricdən iflic olunmuşdur. Onlar üçün, üçüncü mədəniyyət mərhələsində kişilərdən və qadınlardan tələb olunan abstinensiya haqqında sonra təkrarlayacağımız şey doğrudur.

Daha intensiv, lakin pervers cinsi həvəsi olduqda nəticənin iki halı mümkündür. Birinci, daha çox nəzərdən keçirilməyən hal, təsirə məruz qalanların pervers qalması və mədəniyyət səviyyəsindən sapmalarının nəticələrini daşımasıdır. İkinci hal çox daha maraqlıdır — o, tərbiyənin və sosial tələblərin təsiri altında pervers həvəslərin boğulmasına nail olunması, lakin əslində boğulma olmayan, daha çox boğulmanın uğursuzluğu adlandırıla bilən bir növ boğulma halından ibarətdir. Ləngimiş cinsi həvəslər əlbəttə ki, öz-özlüyündə ifadə olunmur: uğur bundadır — lakin onlar fərd üçün tamamilə eyni dərəcədə zərərli və onu cəmiyyət üçün eyni dərəcədə yararsız edən digər yollarla ifadə olunurlar boğulmuş həvəslərin dəyişməmiş doyumu kimi: prosesin uğursuzluğu bundadır, bu da uzunmüddətli perspektivdə uğuru sadəcə üstələyir. Həvəsin boğulması nəticəsində burada yaranan əvəzedici fenomenlər bizim sinirlilik, xüsusilə psixonevrozlar (əvvəldə baxın) kimi təsvir etdiyimiz şeyi təşkil edir. Nevrotiklər, müqavimət göstərən quruluş şəraitində mədəni tələblərin təsiri altında həvəslərinin yalnız görünən və getdikcə daha çox uğursuz olan boğulmasına nail olan və buna görə də mədəniyyət işlərindəki iştiraklarını böyük qüvvə sərfi ilə, daxili kasıblıq şəraitində davam etdirən və ya müvəqqəti olaraq xəstə kimi dayandıran insan sinfidir. Nevrosları isə mən perversiyaların "mənfi"si adlandırmışam, çünki onlarda pervers təhriklər psixianın şüursuzundan sıxışdırıldıqdan sonra ifadə olunur, çünki onlar müsbət perverslərdəki eyni meylləri "sıxışdırılmış" vəziyyətdə ehtiva edir.

Təcrübə göstərir ki, insanların əksəriyyəti üçün konstitusiyalarının mədəni tələblərə tabe ola bilmədiyi bir hədd var. Konstitusiyalarının icazə verdiyindən daha yüksək olmaq istəyən hər kəs nevroza tutulur; onlar daha pis olmaq imkanı qalsaydı, daha rahat hiss edəcəkdi. Perversiya və nevrozanın bir-birinə müsbət və mənfi kimi münasibətdə olduğu haqqında anlayış, çox vaxt eyni nəsildə aparılan müşahidələrlə qəti şəkildə təsdiqlənir. Çox vaxt bacı-qardaşlar arasında qardaş cinsi baxımdan pervers, qadın olaraq daha zəif cinsi həvəsə malik olan bacı isə nevrozlu olur; lakin onun simptomları, cinsi cəhətdən daha aktiv olan qardaşının perversiyalarını ifadə edən eyni meyilləri göstərir və buna uyğun olaraq, bir çox ailələrdə kişilər sağlam, lakin sosial cəhətdən arzuolunmaz dərəcədə əxlaqsız, qadınlar isə asil və həddindən artıq zərif, lakin — ağır sinirli olurlar.

Bu, açıq-aydın sosial ədalətsizliklərdən biridir: mədəni standart bütün insanlardan eyni cinsi həyat tərzini tələb edir; lakin bu tərz bəzilərinin quruluşuna görə asanlıqla mümkün olur, digərlərinə isə ən ağır psixi qurbanlar yükləyir. Əlbəttə, bu ədalətsizlik çox vaxt əxlaqi qaydalara riayət edilməməsi ilə puç edilir.

Biz indiyə qədərki nəzərlərimizdə, ikinci mədəniyyət mərhələsinə aid olan və bizim fərz etdiyimiz tələbi əsas götürmüşük; bu tələbə görə, hər bir sözüm ona pervers cinsi fəaliyyət qadağan edilmiş, əksinə, normal adlandırılan cinsi əlaqə isə sərbəst buraxılmışdır. Biz, cinsi azadlıq və məhdudiyyətin bu bölgüsündə belə, bir qrup fərdin sapqın kimi kənara itələndiyini, digər bir qrupun isə, konstitusional olaraq sapqın olmaları lazım ikən, sapqın olmamağa çalışdıqları üçün sinirliliyə sürükləndiyini aşkar etmişik. Artıq cinsi azadlığın daha da məhdudlaşdırılması və mədəni tələblərin üçüncü mərhələnin səviyyəsinə yüksəldilməsi, yəni qanuni nikah çərçivəsindən kənarda olan hər hansı digər cinsi fəaliyyətin qadağan edilməsi nəticəsində əldə ediləcək uğuru proqnozlaşdırmaq asandır. Güclülərin, açıq şəkildə mədəniyyət tələblərinə qarşı çıxanların sayı qeyri-adi dərəcədə artacaq, eləcə də zəiflərin sayı da artacaq; onlar mədəni təsirlərin təzyiqi və öz konstitusiyalarının müqaviməti arasındakı konflikt nəticəsində nevroz xəstəliyinə sığınacaqlar.

Qarşımıza burada yaranan üç suala cavab vermək məqsədini qoyaq: 1) mədəniyyət tələbinin üçüncü səviyyəsi fərdə hansı vəzifə qoyur; 2) icazə verilən legitim cinsi doyum, digər imtinaların əvəzini ödəyə biləcək qədər qəbul edilə bilən kompensasiya təmin edə bilərmi; 3) bu imtinaların yaratdığı mümkün zərərlər, onun mədəni faydalanması ilə hansı nisbətdədir.

İlk sualın cavabı, çox vaxt müzakirə edilmiş və burada tam həll olunmayacaq olan cinsi abstinensiya məsələsinə toxunur. Üçüncü mədəniyyət mərhələmizin fərdlərdən tələb etdiyi şey, hər iki cins üçün nikaha qədər abstinensiya, qanuni nikaha girməyən bütün insanlar üçün isə ömür boyu abstinensiyadır. Bütün hakimiyyət orqanlarının xoşuna gələn, cinsi abstinensiyanın zərərli olmadığı və həyata keçirilməsinin çox da çətin olmadığı iddiası, çox vaxt həkimlər tərəfindən də müdafiə edilmişdir. Belə demək olar ki, cinsi həvəs kimi güclü bir təhrikin öhdəsindən gəlmək vəzifəsi, doyum yolundan başqa yolla, insanın bütün qüvvələrini səfərbər edə bilər. Sublimasiya yolu ilə, yəni cinsi həvəs qüvvələrini cinsi məqsəddən uzaqlaşdıraraq daha yüksək mədəni məqsədlərə yönəltməklə həyata keçirilən öhdəsindən gəlmə, azınlıq üçün mümkün olur və bu azınlıq üçün də yalnız müvəqqəti olur, alovlu gənclik dövründə ən çətin olur. Qalanların əksəriyyəti nevrotik olur və ya başqa cür zərər görür. Təcrübə göstərir ki, cəmiyyətimizi təşkil edən şəxslərin çoxluğu abstinensiya vəzifəsinin öhdəsindən konstitusional olaraq gələ bilmir. Daha yumşaq cinsi məhdudiyyətlərdə belə xəstələnəcək olanlar, bu günkü mədəni cinsi əxlaqımızın tələbləri altında daha tez və daha intensiv xəstələnirlər, çünki qüsurlu irsiyyət və inkişaf pozğunluqlarının normal cinsi həvəsin təhdidinə qarşı cinsi doyumdan daha yaxşı təminat yoxdur. Bir nəfər nevroza nə qədər meyllidirsə, əlçinməni bir o qədər pis dözür; yuxarıda qeyd olunan mənada normal inkişafdan yayınan qismi həvəslər, eyni zamanda bir o qədər də ləngidilməz olmuşdur. Lakin ikinci mədəniyyət mərhələsinin tələbləri altında sağlam qalacaq olanlar da indi böyük sayda nevroza sürüklənirlər. Çünki cinsi doyumun psixi dəyəri onun məhrum edilməsi ilə artır; toplanmış libido indi vita sexualis quruluşunda nadir hallada çatışmayan zəif nöqtələrdən birini tapmaq və orada nevrotik əvəzedici doyuma, xəstəlik əlamətləri formasında nüfuz etmək üçün imkan qazanır. Sinirli xəstəliklərin şərtlərinə nüfuz etməyi bacaran hər kəs, cəmiyyətimizdə sinir xəstəliklərinin artımının cinsi məhdudiyyətin artmasından qaynaqlandığına tezliklə əmin olur.

Biz sonra, qanuni nikahda cinsi əlaqənin nikahdan əvvəlki məhdudiyyət üçün tam kompensasiya təklif edib-edə bilməyəcəyi sualına yaxınlaşırıq. Bu sualın mənfi cavablandırılması üçün material o qədər bol toplanır ki, bizə ən qısa ifadə məcburiyyət halına gəlir. Əvvəla onu xatırlayırıq ki, mədəni cinsi əxlaqımız nikahdakı cinsi əlaqəni də məhdudlaşdırır, çünki ailəli cütlərə adətən çox az sayda uşaq törətməklə kifayətlənmək məcburiyyətini qoyur. Bu ehtiyat nəticəsində nikahda yalnız bir neçə il ərzində doyurucu cinsi əlaqə olur, təbii ki, qadının sağlamlığı üçün gigiyenik səbəblərdən tələb olunan vaxtlar da çıxılmaqla. Bu üç, dörd və ya beş ildən sonra nikah, cinsi ehtiyacların ödənilməsini vəd etdiyi mənada uğursuz olur; çünki indiyə qədər mayalanmanın qarşısını almaq üçün mövcud olan bütün vasitələr cinsi zövqü zəiflədir, hər iki tərəfin incə həssaslığını pozur və ya birbaşa xəstəlik doğurur; cinsi əlaqənin nəticələrindən təşviş ilə əvvəlcə ailəli cütlərin bir-birinə qarşı fiziki nəvazişi, daha sonra isə adətən ilkin fırtınalı ehtirasın mirasını daşımaq üçün nəzərdə tutulmuş ruhi bağlılığı da yox olur. Əksər nikahların taleyi halına gələn bu ruhi məyusluq və fiziki məhrumiyyət şəraitində, hər iki tərəf nikahdan əvvəlki vəziyyətə qaytarılır, yalnız bir illüziya itirilmiş və cinsi həvəsi idarə etmək və yönəltmək mövzusunda yenidən öz möhkəmliyinə etibar etməyə məcbur qalır. Bu vəzifənin öhdəsindən daha yetkin yaşda kişinin nə dərəcədə gəldiyini araşdırmaq lazım deyil; təcrübə göstərir ki, o, artıq çox vaxt, ən sərt cinsi nizam tərəfindən belə, yalnız susqunluqla və istəksizliklə ona verilən cinsi azadlıq hissəsindən istifadə edir; cəmiyyətimizdə kişilər üçün qüvvədə olan ‘ikiqat’ cinsi əxlaq, qaydaları çıxaran cəmiyyətin özünün belə onların icra oluna biləcəyinə inanmadığının ən yaxşı etirafıdır. Lakin təcrübə göstərir ki, insanın cinsi maraqlarının əsl daşıyıcıları olan qadınlara həvəsin sublimasiyası qabiliyyəti yalnız az miqdarda verilmişdir, cinsi obyektin əvəzi olaraq körpə onlara kifayət etsə də, böyüyən uşaq kifayət etmir, deyirəm ki, qadınlar nikahın məyusluqları altında ağır və həyatı daima qaraldan nevrozlarla xəstələnirlər. Nikah bu günkü mədəni şəraitdə qadının sinir xəstəliklərinə qarşı panzəhr olmağı çoxdan dayandırmışdır; və biz həkimlər belə hallarda hələ də ona məsləhət versək də, əksinə, bir qızın nikaha ‘dözə’ bilməsi üçün olduqca sağlam olmalı olduğunu bilirik və kişi xəstələrimizə nikahdan əvvəl artıq sinirli olan qızla evlənməkdən kəskin şəkildə evlənməməyi qətiyyətlə məsləhət görürük. Evlilikdən qaynaqlanan sinirliliyə qarşı dərman, əslində, nikah sadiqliyinin pozulması olardı; qadın nə qədər ciddi tərbiyə alıbsa, mədəni tələblərə nə qədər ciddi tabe olubsa, bu çıxış yolundan o qədər çox qorxur və istəkləri ilə vəzifə hissi arasındakı münaqişədə yenə də sığınacaq axtarır — nevrozda. Onun fəzilətini xəstəlik qədər etibarlı qoruyan heç nə yoxdur. Mədəni insanın cinsi həvəsinin gənclik dövründə təsəlli kimi gözlədiyi nikah vəziyyəti, beləliklə, öz həyat dövrünün tələblərini qarşılaya bilməz; əvvəlki imtinanın əvəzini çıxa biləcəyi barədə söhbət belə gedə bilməz.

Mədəni cinsi əxlaqın bu zərərlərini qəbul edən belə, üçüncü sualımıza cavab verərkən iddia edə bilər ki, cinsi məhdudiyyətin bu dərəcədə aparılmasından əldə edilən mədəni qazanc, ağır formada yalnız azınlığa toxunan bu əziyyətləri, ehtimal ki, sadəcə üstələməklə qalmır. Burada qazanc və itkini düzgün müqayisə etmək qabiliyyətim olmadığını bəyan edirəm, lakin itkilər tərəfini qiymətləndirmək üçün daha çox şey gətirə bilərəm. Əvvəlcə toxunulan abstinensiya mövzusuna qayıdaraq, iddia etməliyəm ki, abstinensiya nevrozlardan başqa da zərərlər gətirir və bu nevrozlar adətən tam əhəmiyyətinə görə qiymətləndirilmir.

Tərbiyəmizin və mədəniyyətimizin hədəflədiyi cinsi inkişafın və cinsi fəaliyyətin təxirə salınması, əvvəlcə, əlbəttə, zərərsizdir; təhsilli təbəqələrin gənclərinə nə qədər gec yaşlarda müstəqil mövqe və qazanc əldə etməyə icazə verildiyini nəzərə alsaq, bu zərurətə çevrilir. Bununla belə, burada bütün mədəni institutlarımızın bir-biri ilə sıx əlaqəsi və onların bir hissəsini bütövlüyü nəzərə almadan dəyişdirmənin çətinliyi xatırladılır. Lakin iyirmi yaşdan çox uzadılan imtina gənc kişi üçün artıq təhlükəsiz deyil və sinirliliyə səbəb olmasa belə, başqa zərərlərə gətirib çıxarır. Güclü həvəslə mübarizənin və ruhi həyatda bütün etik və estetik qüvvələrin vurğulanmasının xarakteri "möhkəmləndirdiyi" deyilir və bu, bəzi xüsusi quruluşlu təbiətlər üçün doğrudur; həmçinin, müasir dövrümüzdə bu qədər açıq ifadə olunan fərdi xarakterlərin differensiasiyasının yalnız cinsi məhdudiyyət sayəsində mümkün olduğu da qəbul edilməlidir. Lakin halların çox böyük əksəriyyətində şəhvaniliyə qarşı mübarizə xarakterin mövcud enerjisini tükəndirir və bu, gənc kişinin cəmiyyətdə öz yerini və payını qazanmaq üçün bütün qüvvələrinə ehtiyac duyduğu bir dövrə təsadüf edir. Mümkün sublimasiya ilə zəruri cinsi fəaliyyət arasındakı nisbət, təbii ki, fərdlər üçün və hətta müxtəlif peşə növləri üçün çox dəyişir. Abstinensiyaya riayət edən sənətçi demək olar ki, mümkün deyil, abstinensiyaya riayət edən gənc alim isə əlbəttə, nadir deyil. İkincisi, çəkinmə sayəsində təhsili üçün sərbəst qüvvələr qazana bilər, birincinin isə bədii yaradıcılığı, ehtimal ki, cinsi təcrübəsi ilə güclü şəkildə stimullaşdırılacaq. Ümumiyyətlə, cinsi abstinensiyanın enerjili, müstəqil fəaliyyət adamlarını və ya orijinal düşünənləri, cəsur azadlıq mübarizlərini və islahatçıları yetişdirməyə kömək etdiyi təəssüratını almamışam; daha çox, güclü fərdlərin verdiyi təkanlara könülsüz tabe olmağa meylli olan, böyük kütləyə qarışan itaətkar, zəif xarakterli adamlar yetişir.

Cinsi həvəsin ümumiyyətlə özbaşına və itaətsiz davranması, abstinensiya cəhdlərinin nəticələrində də özünü göstərir. Mədəni tərbiyə, təxminən, yalnız nikaha qədər müvəqqəti boğulmasını hədəfləyir və sonra ondan istifadə etmək üçün sərbəst buraxmağı nəzərdə tutur. Lakin həvəsə qarşı ekstremal təsirlər yumşaltmalardan daha asan nəticə verir; boğulma çox vaxt həddindən artıq irəli gedib və cinsi həvəsin sərbəst buraxıldıqdan sonra daimi olaraq zədələnmiş görünməsi kimi arzuolunmaz nəticəyə səbəb olub. Buna görə də, gənc kişilər üçün gənclik dövründə tam abstinensiya həmişə nikah üçün ən yaxşı hazırlıq deyil. Qadınlar bunu sezinləyir və namizədləri arasında artıq başqa qadınlara qarşı kişi kimi özünü sübut etmiş olanları üstün tuturlar. Nikaha qədər ciddi abstinensiya tələbi ilə qadının mahiyyətində yaradılan zərərlər xüsusilə aydın görünür. Tərbiyə, qızın evlənməsinə qədər şəhvaniliyini boğma vəzifəsini açıq-aydın asan qəbul etmir, çünki ən kəskin vasitələrlə işləyir. O, yalnız cinsi əlaqəni qadağan etmir, qadın məsumluğunun qorunmasına yüksək mükafatlar təyin edir, həmçinin yetişən qadın fərdini vəsvəsədən uzaqlaşdırır, ona təyin edilmiş rolun bütün faktiki məsələləri haqqında cəhalət içində saxlayır və evliliyə gətirib çıxara bilməyən heç bir sevgi təhrikinə dözmür. Nəticə odur ki, qızlara valideyn avtoritetləri tərəfindən ani olaraq aşiq olmağa icazə verildikdə, onlar psixi bacarığı yerinə yetirə bilmirlər və öz hisslərinə əmin olmadan evliliyə gedirlər. Sevgi funksiyasının süni gecikdirilməsi nəticəsində, bütün istəklərini onlar üçün yığmış kişiyə yalnız məyusluq hazırlayırlar; ruhi hissləri ilə cinsi boğulmanı onlarda yaradan valideynlərin avtoritetinə hələ də bağlıdırlar və fiziki davranışlarında soyuq olduqlarını göstərirlər, bu da kişidə hər hansı yüksək səviyyəli cinsi zövqü əngəlləyir. Anestetik qadın tipinin mədəni tərbiyədən kənarda da rast gəlinib-gəlinmədiyini bilmirəm, lakin bunun ehtimalını yüksək hesab edirəm. Hər halda, bu tip tərbiyə ilə birbaşa yetişdirilir və bu qadınlar, həzz almadan hamilə qaldıqları üçün, çox vaxt ağrılarla doğum etməyə az istək göstərirlər. Beləliklə, evliliyə hazırlıq evliliyin öz məqsədlərini pozur; sonra qadında inkişaf gecikməsi aradan qalxdıqda və qadın mövcudluğunun zirvəsində tam sevgi qabiliyyəti oyandığında, onun əri ilə münasibəti artıq xarab olub; indiyə qədərki itaətkarlığına mükafat olaraq ona doymayan həsrət, xəyanət və ya nevroz arasında seçim qalır.

İnsanın cinsi davranışı çox vaxt dünyada digər bütün reaksiya tərzinə nümunə olur. Kişi kimi cinsi obyektini enerjili şəkildə fəth edən şəxsə, digər məqsədlərin təqibində də oxşar mərhəmətsiz enerjini etibar edirik. Əksinə, güclü cinsi həvəslərinin təmin edilməsindən müxtəlif səbəblərdən imtina edən şəxs, həyatın digər sahələrində də fəal davranmaqdansa, daha çox güzəştə gedən və təslim olmuş kimi davranacaq. Cinsi həyatın digər funksiyaların icrası üçün nümunəvi olması haqqında bu qaydanın xüsusi tətbiqini bütün qadın cinsində asanlıqla müşahidə etmək olar. Tərbiyə onlara, ən böyük bilmək həvəsi ilə gəldikləri cinsi problemlərlə intellektual məşğuliyyəti qadağan edir, bu bilmək həvəsinin qadına yaraşmadığını və günahkar təbiətin əlaməti olduğunu qınamaqla onları qorxudur. Beləliklə, onlar ümumiyyətlə düşünməkdən qorxudulur, bilik onlar üçün dəyərdən salınır. Düşünmə qadağası cinsi sahədən kənara çıxır, qismən qaçınılmaz əlaqələr nəticəsində, qismən avtomatik olaraq, kişilərdəki dini düşünmə qadağasına və yaxşı təbəələrdə sadiq düşünmə qadağasına çox bənzər şəkildə. İnanmıram ki, intellektual iş və cinsi fəaliyyət arasındakı biologik ziddiyyət, Moebiusun çoxlu etirazlara səbəb olan əsərində göstərdiyi kimi, qadının “fizioloji ağılsızlığını” izah edir. Əksinə, düşünürəm ki, bir çox qadının intellektual aşağılılığının şübhəsiz faktı, cinsi boğulma üçün tələb olunan düşünmə ləngiməsinə aid edilməlidir.

Abstinensiya məsələsinə yanaşarkən, onun iki formasını – ümumiyyətlə hər hansı cinsi fəaliyyətdən imtina və qarşı cinslə cinsi əlaqədən imtina – kifayət qədər ciddi ayırmırıq. Uğurlu abstinensiyası ilə qürur duyan bir çox şəxs üçün bu, yalnız masturbasiya və erkən uşaqlıq autoerotik cinsi fəaliyyətləri ilə əlaqəli olan bənzər doyum vasitələri ilə mümkün olmuşdur. Lakin məhz bu əlaqəyə görə, cinsi doyum üçün bu əvəzedicilər heç də zərərsiz deyil; onlar cinsi həyatın infantil formalarına geri qayıtmasının şərt olduğu nevroz və psixozların çoxsaylı formalarına meyillilik yaradırlar. Masturbasiya da mədəni cinsi əxlaqın ideal tələblərinə heç cavab vermir və buna görə gəncləri tərbiyə idealı ilə eyni konfliktlərə sürükləyir ki, onlardan abstinensiya vasitəsilə qaçmaq istəyirdilər. O, bundan əlavə, bir neçə yolla şımartmaqla xarakterin xarab olmasına səbəb olur: birincisi, əhəmiyyətli məqsədləri enerjili güc sərf etməklə deyil, asan və rahat yollarla çatmağı öyrətməklə, yəni cinsi nümunəlik prinsipinə uyğun olaraq; ikincisi isə, doyumu müşayiət edən xəyallarda cinsi obyekti reallıqda asanlıqla tapılmayacaq bir üstünlük səviyyəsinə qaldırmaqla. Zəka sahibi bir yazıçı (Karl Kraus, Vyana "Fackel" jurnalında), vəziyyəti tərsinə çevirərək, həqiqəti sinizm ifadəsi ilə belə söyləyə bildi: Cinsi əlaqə onanizmin yalnız qeyri-kafi əvəzedicisidir!

Mədəni tələblərin sərtliyi və abstinensiya vəzifəsinin çətinliyi, müxtəlif cinslərin cinsi orqanlarının birləşməsindən yayınmanı abstinensiyanın nüvəsinə çevirmək və müəyyən mənada yarımçıq itaətə bərabər olan digər cinsi fəaliyyət növlərini təşviq etmək üçün birgə təsir göstərmişdir. Normal cinsi əlaqənin əxlaq tərəfindən — və yoluxma imkanlarına görə gigiyena tərəfindən də — belə amansız təqib edildiyi vaxtdan bəri, digər bədən hissələrinin cinsi orqanların rolunu oynadığı, hər iki cins arasında baş verən, belə adlandırılan pervers əlaqə növlərinin sosial əhəmiyyəti şübhəsiz ki, artmışdır. Lakin bu fəaliyyətlər sevgi münasibətlərindəki analoji həddən artıq hallar kimi zərərsiz qiymətləndirilə bilməz; onlar etika baxımından qınanılır, çünki iki insanın sevgi münasibətlərini ciddi bir məsələdən təhlükəsiz və ruhi iştirak olmadan asan bir oyun səviyyəsinə endirirlər. Normal cinsi həyatın çətinləşməsinin daha bir nəticəsi kimi homoseksual doyumun yayılması göstərilə bilər; artıq quruluşuna görə homoseksual olan və ya uşaqlıqda belə olanların hamısına, libido əsas axınının bağlanması səbəbindən yetkin yaşlarda homoseksual yan qolun geniş açıldığı çox sayda insan da əlavə olunur.

Abstinensiya tələbinin bütün bu qaçılmaz və qeyri-məqsədli nəticələri, mədəni cinsi əxlaqın niyyətinə görə cinsi meyllərin yeganə varisi olmalı olan nikahın hazırlığını kökündən xarab etməkdə ortaq bir nöqtədə birləşir. Masturbator və ya pervers cinsi təcrübə nəticəsində libidosunu doyumun normal vəziyyət və şərtlərindən başqasına yönəldən bütün kişilər, nikahda azalmış potensiya nümayiş etdirirlər. Eyni köməkliklər sayəsində bakirəliklərini qoruya bilmiş qadınlar da nikahda normal əlaqəyə qarşı anestetik (hissiz) görünür. Hər iki tərəfin aşağı düşmüş sevgi qabiliyyəti ilə başlayan nikah, digərlərinə nisbətən daha da sürətlə dağılma prosesinə uğrayır. Kişinin aşağı potensiyası nəticəsində qadın doyuma çatmır və tərbiyədən gətirdiyi frigidliyə (soyuqluğa) meyllilik güclü cinsi təcrübə ilə aşıla biləcək olsa belə, anestetik qalır. Belə bir cüt, kişinin zəifləmiş potensiyası uşaqdan qorunma vasitələrinin tətbiqini pis qəbul etdiyi üçün, sağlam bir cütə nisbətən uşaq doğumunun qarşısını almağı daha çətin hesab edir. Belə bir çarəsizlikdə, cinsi əlaqə bütün çətinliklərin mənbəyi kimi tezliklə tərk edilir və beləliklə, nikah həyatının əsası itirilir.

Mən bütün mütəxəssislərdən tələb edirəm ki, mən həddi aşmıram, əksinə, istənilən qədər tez-tez müşahidə edilə bilən, eyni dərəcədə pis vəziyyətləri təsvir etdiyimi təsdiqləsinlər. Mədəni cinsi əxlaqımız hakimiyyəti altında olan nikah cütlərinin kişilərində normal potensiyanın nə qədər nadir, qadınlarda isə frigidliyin nə qədər tez-tez rast gəlinməsi, nikahın hansı imtinalarla, çox vaxt hər iki tərəf üçün bağlı olması və bu qədər həsrətlə arzulanan xoşbəxtlik olan nikah həyatının nəyə məhdudlaşması, mövzudan xəbərsiz adam üçün həqiqətən inanılmazdır. Bu şəraitdə nəticənin sinirlilik olması ən ehtimallı olduğunu artıq izah etmişəm; lakin belə bir nikahın içində doğulan — yeganə və ya az sayda — uşaqlara necə təsir etdiyini də əlavə etmək istəyirəm. Burada irsi ötürülmə görünüşü yaranır ki, daha diqqətlə baxdıqda güclü uşaqlıq təəssüratlarının təsirinə həll olur. Kişisi tərəfindən təmin olunmayan nevrozlu qadın, sevgi ehtiyacını köçürdüyü uşağa qarşı ana olaraq həddindən artıq şefqətli və həddindən artıq təşvişli olur və onda cinsi erkən yetkinliyi oyadır. Valideynlər arasındakı pis anlaşma sonra uşağın hisslər həyatını qızışdırır, ona ən həssas yaşda sevgi, nifrət və qısqanclığı intensiv şəkildə hiss etdirir. Belə erkən oyadılmış cinsi həyatın heç bir fəaliyyətinə dözməyən sərt tərbiyə, boğucu qüvvəni təmin edir və bu yaşdakı bu konflikt, ömür boyu sinirliliyin yaranması üçün lazım olan hər şeyi ehtiva edir.

İndi əvvəlki iddiama qayıdıram ki, nevrozların qiymətləndirilməsində onların tam əhəmiyyəti çox vaxt nəzərə alınmır. Bununla mən yaxınların ehtiyatsızlıqla kənara atması və həkimlərin təmtəraqlı arxayınlandırmaları ilə ifadə olunan bu halların aşağı qiymətləndirilməsini nəzərdə tutmuram; guya bir neçə həftəlik soyuq su müalicəsi və ya bir neçə aylıq istirahət və bərpa vəziyyəti aradan qaldıra bilər. Bunlar yalnız tamamilə cahil həkimlərin və qeyri-həkimlərin fikirləridir, çox vaxt sadəcə sözlərdir, əziyyət çəkənə qısamüddətli təskinlik vermək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Daha çox məlumdur ki, xroniki nevroz, hətta həyat qabiliyyətini tamamilə ləğv etməsə belə, fərd üçün ağır bir həyat yükü təşkil edir, təxminən vərəm və ya ürək qüsuru səviyyəsində. Əgər nevroz xəstəlikləri yalnız bir sıra nisbətən zəif fərdləri mədəniyyət işindən kənarlaşdırsaydı və digərlərinə yalnız subyektiv şikayətlər bahasına olsa da, iştirak etməyə imkan versəydi, buna dözmək olardı. Mən daha çox bu nöqtəyə diqqət çəkmək istəyirəm ki, nevroz, hansı miqyasda və kimdə olursa olsun, mədəniyyət məqsədini pozmağı bacarır və beləliklə, əslində, boğulmuş mədəniyyətə düşmən ruh qüvvələrinin işini yerinə yetirir; nəticədə cəmiyyət, öz geniş tələblərinə tabeçiliyi sinirliliyin artması ilə ödədiyi təqdirdə, qurbanlar hesabına qazanılmış bir qazanc deyil, heç bir qazanc əldə edə bilməz. Gəlin, məsələn, çox tez-tez rast gəlinən bir halı nəzərdən keçirək: əri ilə evlənmə şərtlərinə və ailə həyatındakı təcrübələrinə görə onu sevməyə əsas olmayan, lakin tərbiyə aldığı nikah idealına uyğun gəldiyi üçün ərinə mütləq sevgi bəsləmək istəyən bir qadın. O, həqiqəti ifadə etmək istəyən və idealına zidd olan bütün təhriklərini özündə boğacaq və sevgi dolu, nəzakətli və qayğıkeş bir həyat yoldaşı rolunu oynamaq üçün xüsusi səy göstərəcək. Bu özünü boğmanın nəticəsi nevroz xəstəliyi olacaq və bu nevroz qısa müddət ərzində sevmədiyi əridən qisas alacaq və ona həqiqi vəziyyətin etirafından yaranacaq qədər narazılıq və qayğı törədəcək. Bu nümunə nevrozun fəaliyyəti üçün tamamilə tipikdir. Birbaşa cinsi olmayan, lakin mədəniyyətə düşmən olan digər təhriklərin boğulmasından sonra da kompensasiyanın oxşar uğursuzluğu müşahidə olunur. Məsələn, kim sərtlik və qəddarlığa olan konstitusional meylin zorakı boğulması nəticəsində həddindən artıq yaxşı bir insana çevrilirsə, ona çox vaxt kompensasiya təhriklərinə uyğun hərəkət etmək üçün kifayət qədər enerji qalmır və ümumilikdə, boğulma olmadan əldə edə biləcəyindən daha az yaxşılıq edir. Bundan əlavə, bir xalqda cinsi fəaliyyətin məhdudlaşdırılması ilə ümumiyyətlə həyat təşvişi və ölüm təşvişinin artması, fərdlərin zövq alma qabiliyyətini pozması və hər hansı məqsədlər üçün ölümü qəbul etməyə hazır olmalarını ləğv etməsi, uşaq doğurmağa olan meyllərin azalması ilə nəticələnməsi və bu xalqı və ya insan qrupunu gələcəkdən kənarlaşdırması faktını da nəzərə alsaq, bizim "mədəni" cinsi əxlaqımızın bizə yüklədiyi qurbanlara dəyib-dəymədiyi sualını qaldırmaq olar; xüsusilə də, fərdi xoşbəxtlik doyumunu mədəni inkişafımızın məqsədləri arasında yerləşdirməmək üçün hedonizmdən kifayət qədər uzaqlaşmasaq. Şübhəsiz ki, islahat təklifləri ilə çıxış etmək həkimin işi deyil; lakin mən düşünürdüm ki, v. Ehrenfelsin bizim "mədəni" cinsi əxlaqımızın zərərli təsirləri haqqındakı təsvirini müasir sinirliliyin yayılmasında onun əhəmiyyətinə işarə edərək genişləndirərsəm, belə təkliflərin təcili olduğunu dəstəkləyə bilərəm.

6 / 15

Uşaq cinsəllik nəzəriyyələri haqqında

İlk dəfə "Sexualprobleme" jurnalında, "Mutterschutz" jurnalının Yeni seriyası, IV cild, 1908-ci ildə; sonra "Nevrozlar nəzəriyyəsinə dair kiçik yazılar toplusu"nun İkinci seriyasında çap olunmuşdur.

Aşağıdakı tərtibin dayandığı material bir neçə mənbədən gəlir. Birincisi, uşaqların ifadələrinin və təhriklərinin bilavasitə müşahidəsindən, ikincisi, psixoanalitik müalicə zamanı uşaqlıq dövründən şüurlu yaddaşında nə qaldığını danışan yetkin nevrotiklərin məlumatlarından, üçüncüsü isə qismən nevrotiklərlə aparılan psixoanalizlərdən çıxan nəticələrdən, konstruksiyalardan və şüura çevrilmiş şüursuz xatirələrdən.

Bu üç mənbədən birincisinin təkbaşına bütün bilinməli olanları verməməsi, yetkinlərin uşaq cinsi həyatına münasibəti ilə əsaslandırılır. Uşaqlarda cinsi fəaliyyət ehtimal edilmir, buna görə də onu müşahidə etməyə səy göstərilmir, digər tərəfdən isə diqqətə layiq olan təzahürləri boğulur. Deməli, bu ən saf və ən məhsuldar mənbədən bəhrələnmək imkanı olduqca məhduddur. Yetkinlərin öz şüurlu uşaqlıq xatirələri haqqında təsirsiz məlumatlarından gələnlər, ən çoxu geriyə baxışda mümkün təhrif etirazına məruz qalır, bundan başqa, məlumat verən şəxslərin sonradan nevrotik olmaları baxımından da qiymətləndirilməlidir. Üçüncü mənşəli material, psixoanalizin etibarlılığına və ondan çıxarılan nəticələrin dəqiqliyinə qarşı adətən irəli sürülən bütün etirazlara məruz qalacaq; bu hökmün əsaslandırılmasına burada cəhd edilə bilməz; yalnız onu təsdiq etmək istəyirəm ki, psixoanalitik texnikanı bilən və tətbiq edən şəxs onun nəticələrinə geniş etimad qazanır.

Nəticələrimin tamlığına zəmanət verə bilmərəm, yalnız onların əldə edilməsinə göstərdiyim səylə qədər səylə.

Burada uşaqlar haqqında ümumiyyətlə deyilənlərin bütün uşaqlara, yəni hər bir ayrı-ayrı uşağa nə dərəcədə aid edilə biləcəyini qərar vermək çətin bir məsələ olaraq qalır. Tərbiyə təzyiqi və cinsi həvəsin müxtəlif intensivliyi, şübhəsiz ki, uşağın cinsi davranışında böyük fərdi tərəddüdlərə imkan verəcək, ən başlıcası isə uşaq cinsi marağının zaman etibarilə ortaya çıxmasına təsir edəcəkdir. Buna görə də təsvirimi ardıcıl uşaqlıq dövrlərinə görə bölmədim, əksinə, müxtəlif uşaqlarda gah erkən, gah gec özünü göstərənləri bir yerdə cəmlədim. Əminəm ki, heç bir uşaq — heç olmasa tam sağlam düşüncəli, hətta zehni istedadlı olan — yetkinlik yaşından əvvəlki illərdə cinsi problemlərlə məşğul olmaqdan yayına bilməz.

Nevrotiklərin degenerativ quruluşla seçilən xüsusi bir insan sinfi olduğu, onların uşaqlıq həyatından başqalarının uşaqlığı haqqında nəticə çıxarmağın qadağan edilməli olduğu etirazına böyük əhəmiyyət vermirəm. Nevrotiklər də başqaları kimi insanlardır, normallardan kəskin şəkildə ayırmaq mümkün deyil, uşaqlıqda onları sonralar sağlam qalanlardan həmişə asanlıqla fərqləndirmək olmur. Psixoanalitik tədqiqatlarımızın ən dəyərli nəticələrindən biri budur ki, onların nevrozlarının onlara xas və yalnız onlara məxsus xüsusi psixi məzmunu yoxdur, əksinə, C. G. Jungun ifadə etdiyi kimi, onlar biz sağlamların da mübarizə apardığımız həmin komplekslərdən xəstələnirlər. Fərq yalnız bundadır ki, sağlamlar bu komplekslərin öhdəsindən kobud, praktik olaraq aşkar edilə bilən ziyan çəkmədən gəlməyi bacarırlar, əsəbi olanlar isə bu komplekslərin boğulmasına yalnız bahalı əvəzedici formalaşmalar bahasına nail olurlar, yəni praktik olaraq buna nail ola bilmirlər. Əsəbi olanlarla normallar uşaqlıqda, təbii ki, sonrakı həyatda olduğundan qat-qat yaxın dururlar, buna görə də nevrotiklərin öz uşaqlıqları haqqında verdikləri məlumatlardan normal uşaqlıq həyatı barədə analogiya nəticələri çıxarmaqda metodik səhv görmürəm. Lakin sonralar nevrotik olanlar çox vaxt konstitusiyalarında xüsusilə güclü cinsi həvəs və erkən yetişkənliyə, onun vaxtından əvvəl təzahürünə meyl gətirdikləri üçün, onlar bizə uşaq cinsi fəaliyyətindən bir çox şeyi digər uşaqlar üzərində onsuz da küt olan müşahidə qabiliyyətimizin imkan verdiyindən daha parlaq və aydın göstərəcəklər. Yetkin nevrotiklərdən gələn bu məlumatların həqiqi dəyərini isə, şübhəsiz, yalnız Havelock Ellisin nümunəsinə uyğun olaraq yetkin sağlamların uşaqlıq xatirələri də toplanmağa layiq görüldükdən sonra qiymətləndirmək mümkün olacaqdır.

Xarici və daxili şəraitin əlverişsizliyi üzündən aşağıdakı məlumatlar əsasən yalnız bir cinsin, yəni kişi cinsinin cinsi inkişafına aiddir. Lakin burada cəhd etdiyim kimi bir toplunun dəyəri yalnız təsviri olmaq məcburiyyətində deyildir. Uşaq cinsi nəzəriyyələrinin uşaq düşüncəsində necə formalaşdığını bilmək müxtəlif istiqamətlərdə maraqlı ola bilər, təəccüblü dərəcədə miflərin və nağılların anlaşılması üçün də. Lakin o, nevrozların özünün dərk edilməsi üçün əvəzolunmaz olaraq qalır, çünki bu nevrozlar daxilində həmin uşaq nəzəriyyələri hələ də qüvvədədir və simptomların formalaşmasına təyinedici təsir qazanır.

* * *

Əgər biz bədənimizdən imtina edərək yalnız düşünən varlıqlar kimi, məsələn, başqa bir planetdən yer üzünün şeylərinə təzə gözlə baxa bilsəydik, bəlkə də diqqətimizi insanlar arasında bir-birinə bu qədər bənzəyən, lakin ən zahiri əlamətlərlə fərqliliklərini vurğulayan iki cinsin mövcudluğundan başqa heç nə daha çox cəlb etməzdi. Görünür, uşaqlar da cinsi problemlərə dair tədqiqatlarının başlanğıc nöqtəsi kimi bu əsas faktı seçmirlər. Atanı və ananı tanıdıqları, yaddaşları yetdiyi qədər onların varlığını daha artıq araşdırılmasına ehtiyac olmayan bir reallıq kimi qəbul edirlər; oğlan da özündən cəmi 1-2 yaş kiçik olan bacısına qarşı eyni cür davranır. Uşaqların bilik istəyi burada ümumiyyətlə öz-özünə, məsələn, anadangəlmə səbəbiyyət ehtiyacı nəticəsində oyanmır, əksinə, onları idarə edən eqoist həvəslərin qıcığı altında — məsələn, həyatının ikinci ilini tamamladıqdan sonra — yeni bir uşağın gəlişi ilə üzləşdikdə oyanır. Uşaq otağı evin özündə belə bir əlavə qonaq qəbul etməyən uşaqlar isə başqa evlərdəki müşahidələrinə əsaslanaraq özlərini bu vəziyyətə qoya bilirlər. Valideynlər tərəfindən qayğıdan məhrum olmağın bizzat yaşanması və ya haqlı olaraq gözlənilməsi, bundan sonra bütün malı əbədi olaraq yeni gələnlə bölüşmək məcburiyyətində qalmaq qorxusu uşağın hiss həyatını oyadır və düşünmə qabiliyyətini kəskinləşdirir. Böyük uşaq rəqibinə qarşı açıq-aşkar düşmənçilik nümayiş etdirir; bu düşmənçilik onu xoşagəlməz şəkildə qiymətləndirməkdə, "leylək onu yenidən aparsın" kimi arzularda və sairədə özünü göstərir, bəzən isə beşikdə köməksiz uzanan körpəyə qarşı kiçik sui-qəsdlərə belə gətirib çıxarır. Daha böyük yaş fərqi adətən bu ilkin düşmənçiliyin ifadəsini zəiflədir; eyni şəkildə bir qədər sonrakı illərdə, qardaş-bacı olmadıqda, uşağın başqa yerdə müşahidə edə bildiyi kimi bir oyun yoldaşına olan arzusu üstünlük qazana bilər.

Bu hislər və qayğılar təhriki altında uşaq həyatın ilk, əzəmətli problemi ilə məşğul olmağa başlayır və "uşaqlar haradan gəlir?" sualını qarşısına qoyur; bu sual əvvəlcə, yəqin ki, "bu tək narahat edən uşaq haradan gəlib?" şəklində səslənir. Bu ilk tapmacanın əks-sədasını mif və əfsanələrin saysız-hesabsız tapmacalarında eşitdiyimizi zənn edirik; sualın özü isə, hər bir tədqiqat kimi, həyat ehtiyacının məhsuludur — sanki düşüncə qarşısına belə qorxulu hadisələrin təkrar baş verməsinin qarşısını almaq vəzifəsi qoyulmuşdur. Lakin fərz edək ki, uşağın düşüncəsi tezliklə bu təhrikdən azad olur və müstəqil tədqiqat meyli kimi fəaliyyətini davam etdirir. Uşaq hələ çox qorxudulmamışsa, gec-tez növbəti yola əl atır: bilik mənbəyi saydığı valideynlərindən və ona baxan şəxslərdən cavab tələb edir. Lakin bu yol uğursuzluğa düçar olur. Uşaq ya yayındırıcı cavab alır, ya bilik həvəsinə görə məzəmmət eşidir, ya da Almaniyada mifik əhəmiyyət daşıyan o məlumatla yola salınır: "Uşaqları leylək gətirir, onları sudan çıxarır". Əminəm ki, valideynlərin güman etdiyindən qat-qat çox uşaq bu həll yolu ilə razılaşmır və ona qarşı həmişə açıq etiraf olunmayan qəti şübhələr irəli sürür. Üç yaşlı bir oğlan uşağı tanıyıram ki, ona verilən izahatdan sonra dayəsinin dəhşətinə görə yoxa çıxmış və böyük saray gölməçəsinin sahilində tapılmışdı; ora uşaqları suda müşahidə etmək üçün qaçmışdı. Bir başqası da var idi ki, öz inamsızlığını yalnız çəkinərək belə ifadə edə bilmişdi: o, daha yaxşı bilir, uşaqları leylək yox, vağ gətirir. Çoxsaylı məlumatlardan aydın görünür ki, uşaqlar leylək nəzəriyyəsinə inam göstərmirlər, lakin bu ilk aldatma və rədd edilmədən sonra böyüklərə qarşı daxillərində bir inamsızlıq bəsləyir, onlardan "böyüklər" tərəfindən gizlədilən qadağan olunmuş bir şeyin varlığına dair bir duyğu qazanır və buna görə də sonrakı tədqiqatlarını sirr pərdəsi altında aparırlar. Bununla yanaşı, onlar "psixi konflikt"in ilk təhrikini də yaşamış olurlar: belə ki, həvəs təbiətli üstünlük duyduqları, lakin böyüklərə "doğru" görünməyən fikirlər, "böyüklər"in nüfuzu ilə dəstəklənən, özlərinə isə xoş gəlməyən digər fikirlərlə ziddiyyətə girir. Bu psixi konfliktdən tezliklə bir "psixi parçalanma" yarana bilər; bir fikir — ki onunla birlikdə yaxşı davranış, həm də düşünmənin dayandırılması bağlıdır — hakim şüurlu fikir olur; digəri isə — ki bu arada tədqiqat işi ona yeni sübutlar gətirmişdir, lakin bunlar qəbul edilməməlidir — boğulmuş, "şüursuz" fikir olur. Nevrozun nüvə kompleksi bu yolla təşəkkül tapır.²⁷

"Leylək nağılı" uşaq cinsəllik nəzəriyyələrinə aid deyil; əksinə, cinsi həyatını bu qədər az örtən və uşağın özünü bu qədər yaxın hiss etdiyi heyvanların müşahidəsi uşağın inamsızlığını gücləndirir. Uşağın ananın bədənində böyüdüyü anlayışı ilə — ki, uşaq onu hələ özü müstəqil şəkildə əldə edir — o, ilk dəfə düşünmə qüvvəsini sınadığı problemi həll etmək üçün düzgün yolda olardı. Lakin sonrakı irəliləyişdə ona əvəzolunmaz bir biliksizlik və öz cinsəlliyinin vəziyyətinin ona zorla qəbul etdirdiyi yanlış nəzəriyyələr mane olur.

İndi müzakirə edəcəyim bu yanlış cinsəllik nəzəriyyələrinin hamısı çox qəribə bir xarakter daşıyır. Qrotesk şəkildə yanılmalarına baxmayaraq, hər biri bir parça əsl həqiqət ehtiva edir; bu birləşmədə onlar yetkin şəxslərin insan düşüncəsi üçün həddindən artıq çətin olan dünya problemlərinə dair "dahiyanə" adlandırılan həll cəhdlərinə bənzəyir. Bu nəzəriyyələrdəki doğru və əsaslı cəhət onların artıq uşaq orqanizmində təhrik edən cinsi həvəsin komponentlərindən qaynaqlanması ilə izah olunur; çünki bu fərziyyələri psixi ixtiyar və ya təsadüfi təəssüratlar deyil, psixoseksual konstitusiyanın zərurətləri yaratmışdır və buna görə də biz uşaqların tipik cinsəllik nəzəriyyələrindən danışa bilərik, buna görə də cinsi həyatı bizə açıq olan bütün uşaqlarda eyni yanlış fikirlərə rast gəlirik.

Bu nəzəriyyələrin birincisi, əvvəldə uşağa xas xüsusiyyət kimi qeyd etdiyimiz cins fərqlərinin nəzərə alınmamasına bağlanır. O, bütün insanlara, qadın şəxslərə də, oğlan uşağının öz bədənindən tanıdığı kimi bir penis aid etməkdən ibarətdir. "Normal" kimi qəbul etməli olduğumuz o cinsəllik konstitusiyasında penisin özü artıq uşaqlıqda aparıcı erogen zonadır, əsas autoerotik cinsi obyektdir və onun dəyərləndirilməsi məntiqi olaraq bu əsas tərkib hissəsi olmadan Mənə bənzər bir şəxsiyyəti təsəvvür etmək qabiliyyətsizliyində əks olunur. Kiçik oğlan uşağı kiçik bacısının cinsiyyət orqanını görəndə, onun ifadələri göstərir ki, onun qərəzi qavrayışı əymək üçün artıq kifayət qədər güclüdür; o, üzvün yoxluğunu qeyd etmir, əksinə hər dəfə təsəlli verən və vasitəçilik edən tərzdə deyir: o... hələ kiçikdir; böyüyəndə o da böyüyəcək. Qadının penisli təsəvvürü yetkin şəxsin yuxularında hələ çox sonralar da təkrarlanır; gecə cinsi oyanma zamanı o, bir qadını yıxır, onu soyundurur və koitusa hazırlaşır, sonra qadın cinsiyyət orqanlarının yerinə yaxşı inkişaf etmiş üzvü görəndə yuxunu və oyanmanı kəsir. Klassik antik dövrün çoxsaylı hermafroditləri bu bir vaxtlar ümumi olan uşaq təsəvvürünü sədaqətlə əks etdirir; müşahidə etmək olar ki, o, əksər normal insanlara incidici təsir göstərmir, halbuki təbiətin həqiqətən yol verdiyi cinsiyyət orqanlarının hermafrodit formalaşmaları demək olar ki, həmişə ən böyük ikrah doğurur.

Qadında penis təsəvvürü uşaqda "fiksasiya" edərsə, sonrakı həyatın bütün təsirlərinə müqavimət göstərərsə və kişini cinsi obyektində penisdən imtina etmək qabiliyyətsiz edərsə, belə bir fərd başqa cəhətdən normal cinsi həyatda homoseksual olmalı, cinsi obyektlərini başqa somatik və ruhi xüsusiyyətləri ilə qadını xatırladan kişilər arasında axtarmalıdır. Sonralar tanınan həqiqi qadın onun üçün cinsi obyekt kimi qeyri-mümkün qalır, çünki o, əsas cinsi qıcıqdan məhrumdur, hətta uşaqlıq həyatının başqa bir təəssüratı ilə əlaqədə o, onun üçün iyrəncliyə çevrilə bilər. Əsasən penis oyanmasının hökmranlıq etdiyi uşaq adətən onu əli ilə qıcıqlandırmaqla özünə həzz yaratmış, valideynlər və ya baxıcı şəxslər tərəfindən bu işdə tutulmuş və üzvünün kəsiləcəyi təhdidi ilə qorxudulmuşdur. Bu "kastrasiya təhdidi"nin təsiri bu bədən hissəsinin dəyərləndirilməsi ilə düz mütənasib olaraq tamamilə qeyri-adi dərəcədə dərin və davamlıdır. Rəvayətlər və miflər uşaq hiss həyatının qarışıqlığından, sonralar şüur tərəfindən də uyğun şəkildə könülsüz xatırlanan kastrasiya kompleksinə bağlanan dəhşətdən xəbər verir. Bu təhdidi sonralar qavranılan, şikəst kimi başa düşülən qadın cinsiyyət orqanı xatırladır və buna görə də homoseksualda həzz yerinə dəhşət oyadır. Homoseksual elmdən öyrənəndə ki, qadının da penisə sahib olması barədə uşaq fərziyyəsi o qədər də yanlış deyil, bu reaksiyada artıq heç nə dəyişdirilə bilməz. Anatomiya qadın cinsiyyət yarığı daxilində klitorisi penisə homoloji orqan kimi tanımış, cinsi proseslərin fiziologiyası isə əlavə edə bilmişdir ki, bu kiçik və artıq böyüməyən penis qadının uşaqlığında həqiqətən də əsl və həqiqi penis kimi davranır, ona toxunmağa sövq edən oyanmaların yeri olur, onun qıcıqlanabilirliyi kiçik qızın cinsi fəaliyyətinə kişi xarakteri verir və qadının meydana gəlməsi üçün yeniyetməlik illərində bu kişi cinsəlliyinin kənarlaşdırılması yolu ilə bir sıxışdırma təkanına ehtiyac var. Bir çox qadınların cinsi funksiyasında bu klitoris qıcıqlanabilirliyinin inadla saxlanması nəticəsində elə zəifləməsi ki, koitus əlaqəsində anestezik qalırlar, ya da sıxışdırmanın həddindən artıq baş verməsi nəticəsində onun təsirinin histerik əvəzləyici formalaşma ilə qismən ləğv edilməsi — bütün bunlar qadının kişi kimi penisə sahib olması barədə uşaq cinsəllik nəzəriyyəsini haqsız çıxarmır.

Kiçik qızda onun qardaşının dəyərləndirilməsini tamamilə bölüşdüyünü asanlıqla müşahidə etmək olar. O, oğlan uşağındakı bu bədən hissəsinə böyük maraq inkişaf etdirir, lakin bu maraq dərhal paxıllıq tərəfindən idarə olunur. Özünü məhrum edilmiş hiss edir, oğlana böyük penisə sahib olmaqla mümkün olan o vəziyyətdə sidik ifraz etməyə cəhdlər edir və "Mən daha çox oğlan olmaq istərdim" arzusunu ifadə edəndə, bu arzunun hansı çatışmazlığın aradan qaldırılmasına yönəldiyini bilirik.

Əgər uşaq penisin oyanmasından irəli gələn işarələri izləyə bilsəydi, öz probleminin həllinə bir az da yaxınlaşardı. Uşağın ana bətnində böyüməsi açıq-aydın kifayət qədər izah deyil. O, ora necə daxil olur? Onun inkişafına nə təkan verir? Atanın bununla bir əlaqəsi olduğu ehtimal edilir; axı o, uşağın da öz uşağı olduğunu bildirir. Digər tərəfdən, penis də bu təxmin edilə bilməyən proseslərdə şübhəsiz ki, öz payına malikdir, bütün bu düşüncə işi zamanı özünün də oyanması ilə bunu təsdiqləyir. Bu oyanma ilə uşağın yozə bilmədiyi təhriklər, zorakı hərəkətə, daxil olmağa, sındırmağa, bir yerdə deşik açmağa yönəlmiş qaranlıq meyllər bağlıdır. Lakin uşaq beləcə vajinanın mövcudluğunu postulat kimi qəbul etməyə və atanın penisinin anaya belə bir daxil olmasını uşağın ana bətnində yaranmasına səbəb olan həmin akt kimi izah etməyə ən yaxın yolda görünəndə, tədqiqat bu yerdə yenə də çaşqınlıq içində dayanır, çünki onun qarşısını ananın da kişi kimi penisinə sahib olması nəzəriyyəsi kəsir və penisi qəbul edən boşluğun mövcudluğu uşaq üçün açılmamış qalır. Düşüncə səyinin nəticəsizliyinin sonra onun rədd edilməsini və unudulmasını asanlaşdırdığını asanlıqla qəbul etmək olar. Lakin bu düşünmə və şübhə sonrakı bütün problemlər üzərində düşüncə işi üçün nümunəvi olur və ilk uğursuzluq bütün zamanlar üçün iflicedici təsir göstərməyə davam edir.²⁸

"Vajinanın bilinməməsi uşağa öz cinsəllik nəzəriyyələrinin ikincisinə dair əminliyi də mümkün edir. Əgər uşaq ana bətnində böyüyürsə və oradan çıxarılırsa, bu, yalnız bağırsaq açılışının yeganə mümkün yolu ilə baş verə bilər. Uşaq nəcis kimi, bir nəcis ifrazı kimi xaric edilməlidir. Əgər həmin sual sonrakı uşaq illərində tənha düşüncənin və ya iki uşaq arasında söhbətin mövzusu olursa, o zaman, yəqin ki, uşağın açılan kindikdən gəldiyi və ya qarının yarılıb uşağın çıxarıldığı, necə ki "Qırmızı papaq" nağılında canavarın başına gəldiyi barədə məlumatlar ortaya çıxır. Bu nəzəriyyələr ucadan söylənilir və sonralar şüurlu şəkildə də xatırlanır; onlarda artıq heç bir qıcıqlandırıcı şey yoxdur. Həmin uşaqlar sonra tamamilə unutmuş olurlar ki, əvvəlki illərdə başqa bir cinsəllik nəzəriyyəsinə inanırdılar, halbuki hazırda buna anal cinsi komponentin o vaxtdan bəri baş vermiş sıxışdırılması mane olur. O zaman nəcis ifrazı uşaq otağında utanmadan danışıla bilən bir şey idi, uşaq öz konstitusional koprofil meyllərindən hələ o qədər də uzaq deyildi; nəcis yığını kimi dünyaya gəlmək heç də alçalma deyildi, çünki iyrənclik onu hələ lənətləməmişdi. Bir çox heyvanlar üçün haqlı olaraq mövcud olan kloaka nəzəriyyəsi ən təbii və uşağa ehtimal kimi qəbul etdirə bilən yeganə nəzəriyyə idi."

Lakin o zaman uşağın qadının ağrılı imtiyazını — uşaq doğmağı — qəbul etməməsi tamamilə məntiqli idi. Əgər uşaqlar dalaqdan doğulursa, kişi də qadın kimi asanlıqla doğa bilər. Deməli, oğlan da özünün uşaq doğduğunu fantaziya edə bilər və buna görə onu qadınsı meyllərdə günahlandırmağa ehtiyac yoxdur. O, bununla yalnız hələ də canlı olan anal erotizmini həyata keçirir.

Əgər doğumun kloaka nəzəriyyəsi sonrakı uşaq illərinin şüurunda qalırsa — bu, bəzən olur — o zaman uşaqların yaranması sualına artıq ilkin olmayan bir həll də gətirir. Onda hər şey nağıldakı kimi olur. Müəyyən bir şey yeyirsən və bundan uşaq əldə edirsən. Ruhi xəstə qadın bu uşaq doğum nəzəriyyəsini yenidən canlandırır. Məsələn, maniya xəstəsi ziyarətə gələn həkimi kamerasının küncündə qoyduğu kiçik bir nəcis yığınına aparır və gülərək ona deyir: Bu, bu gün doğduğum uşaqdır.

Tipik cinsəllik nəzəriyyələrinin üçüncüsü uşaqlarda o zaman yaranır ki, onlar evdəki təsadüflərdən birinin sayəsində valideynlərin cinsi əlaqəsinə şahid olurlar və bu barədə yalnız çox natamam qavrayışlar əldə edə bilirlər. Bunun hansı hissəsi onların müşahidəsinə düşürsə də — istər iki şəxsin qarşılıqlı vəziyyəti, istər səslər, istərsə də müəyyən yan hallar — onlar bütün hallarda koitusun eyni, deyə bilərik ki, sadist qavrayışına gəlir, onda güclü tərəfin zəif tərəfə zorla etdiyi bir şey görür və onu — xüsusilə oğlanlar — uşaq münasibətlərindən tanıdıqları və cinsi oyanma qarışığından da məhrum olmayan bir davaya bənzədirlər. Müəyyən edə bilmədim ki, uşaqlar valideynlər arasında müşahidə etdikləri bu hadisəni uşaq probleminin həlli üçün zəruri olan hissə kimi tanıyırlar; daha çox belə görünürdü ki, bu əlaqəni uşaqlar məhz ona görə dərk etmirlər ki, onlar sevgi aktına bu cür zorakılıq yönümlü yozum vermişlər. Lakin bu qavrayış özü də o qaranlıq impulsun — uşaqların haradan gəldiyi tapmacası haqqında ilk düşüncə zamanı penis oyanmasına bağlanan qəddar təzahür impulsunun — qayıdışı təəssüratını yaradır. Həm də inkar etmək mümkün deyil ki, koitusu az qala təxmin edə biləcək həmin erkən sadist impuls özü valideynlərin cinsi əlaqəsi barədə ən qaranlıq xatirələrin təsiri altında meydana çıxmışdır; uşaq hələ ilk həyat illərində valideynlərinin yataq otağını bölüşdüyü zaman bu materialı qəbul etmiş, lakin o vaxt ondan istifadə etməmişdir.²⁹

Koitusun sadist nəzəriyyəsi təcrid olunduğu yerdə yanlış yola səbəb olur, halbuki təsdiq gətirə biləcəyi yerlər də vardır; bu nəzəriyyə öz növbəsində anadangəlmə cinsi komponentlərdən birinin ifadəsidir ki, bu komponent ayrı-ayrı uşaqlarda az və ya çox dərəcədə güclü ola bilər; buna görə də müəyyən dərəcədə haqlıdır, cinsi aktın mahiyyətini və ondan əvvəl gələn "cinslər mübarizəsini" qismən duyur. Uşaq çox vaxt bu anlayışını təsadüfi qavrayışlarla da dəstəkləyə bilir ki, bunları qismən düzgün, qismən isə yanlış, hətta əksinə qavrayır. Bir çox nikahlarda qadın həqiqətən də müntəzəm olaraq ər-arvad qucaqlaşmasına qarşı çıxır, çünki bu ona nə həzz gətirir, nə də yeni hamiləlik təhlükəsindən başqa bir şey verir; beləliklə, ana yatmış hesab edilən (və ya özünü yatmış kimi göstərən) uşağa elə bir təəssürat verə bilər ki, bu, zorakılığa qarşı müqavimətdən başqa cür yozula bilməz. Digər hallarda isə bütün nikah diqqətli uşağa davamlı, uca sözlərlə və kobud jestlərlə ifadə olunan bir mübahisə tamaşası təqdim edir; o zaman uşaq bu mübahisənin gecə də davam etməsinə və nəhayət, uşağın qardaş-bacıları və ya oyun yoldaşları ilə ünsiyyətdə istifadə etməyə öyrəşdiyi üsullarla həll olunmasına təəccüblənməməlidir.

Uşaq yataqda və ya anasının paltarında qan izlərinə rast gəldikdə də bunu öz anlayışının təsdiqi kimi qəbul edir. Onun üçün bunlar gecə yenidən atanın anaya belə bir hücumunun baş verdiyinin sübutudur; halbuki biz eyni təzə qan izini daha çox cinsi əlaqədə fasilənin əlaməti kimi yozmağa üstünlük verərdik. Əsəbilərin bəzi başqa cür izah olunmayan "qandan qorxması" bu əlaqə sayəsində aydınlaşır. Uşağın yanılması yenə də bir parça həqiqəti üzə çıxarır; müəyyən, məlum şəraitlərdə qan izi həqiqətən də başlanmış cinsi əlaqənin əlaməti kimi qiymətləndirilir.

Uşağın haradan gəldiyi kimi həllolunmaz problemlə yalnız səthi əlaqədə olan bir məsələ də onu düşündürür: "evli olmaq" adlanan halın mahiyyəti və məzmunu nədən ibarətdir? Uşaq bu suala müxtəlif cür cavab verir; cavab valideynlərdə təsadüfən müşahidə etdiyi şeylərin öz hələ də həzz yüklü həvəsləri ilə üst-üstə düşməsindən asılı olaraq dəyişir. Bütün bu cavabların ortaq cəhəti yalnız bundan ibarətdir ki, uşaq evli olmaqdan həzz doyumu gözləyir və orada utanmağın ayaqlanmasını ehtimal edir. Ən çox rast gəldiyim anlayış belədir: "bir-birinin qarşısında sidik ifraz etmək"; simvolik olaraq daha çox bilməyə işarə edən bir dəyişiklik isə belə səslənir: kişi qadının lüləyinə sidik ifraz edir. Başqa hallarda evlənməyin mənası belə yozulur: bir-birinə arxa tərəfini göstərmək (utanmadan). Tərbiyənin cinsi təcrübəni xüsusilə uzun müddət gecikdirməyə nail olduğu bir halda, 14 yaşlı və artıq aybaşı görmüş qız oxuduqlarının təsiri ilə belə bir fikrə gəldi ki, evli olmaq "qanın qarışması"ndan ibarətdir; öz bacısı hələ aybaşı görmədiyi üçün həmin şəhvətli qız təzəcə aybaşı gördüyünü etiraf etmiş bir qonağa sui-qəsd etməyə çalışdı ki, onu bu "qan qarışdırması"na məcbur etsin.

Nikahın mahiyyəti haqqında uşaq dövrünə aid fikirlər — ki bunlar çox vaxt şüurlu yaddaşda saxlanılır — sonrakı nevrotik xəstəliyin simptomatikası üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu fikirlər əvvəlcə uşaq oyunlarında ifadəsini tapır; həmin oyunlarda uşaqlar evli olmağı təşkil edən şeyi bir-biri ilə edirlər; sonralar isə evli olmaq arzusu uşaq dövrünə aid ifadə formasını seçib əvvəlcə tanınmaz bir fobiya və ya ona uyğun bir simptom şəklində üzə çıxa bilər.³⁰

Bunlar uşağın erkən uşaqlıq illərində, kortəbii surətdə, yalnız cinsi həvəs komponentlərinin təsiri altında yaratdığı tipik cinsəllik nəzəriyyələrinin ən mühümləri olardı. Bilirəm ki, nə materialın tamlığına, nə də uşaq həyatının digər tərəfləri ilə boşluqsuz əlaqənin qurulmasına nail ola bilmişəm. Burada hər bir bilici şəxsin yoxluğunu hiss edəcəyi bəzi əlavələri də qoşa bilərəm. Məsələn, uşağın öpüşlə əldə edildiyi barədə əhəmiyyətli nəzəriyyə — bu, sanki öz-özünə aydın olduğu kimi, ağız erogen zonasının hökmranlığını açıb göstərir. Təcrübəmə görə, bu nəzəriyyə yalnız qadınlara xasdır və patogen kimi bəzən uşaqlıqda cinsi araşdırmanın ən güclü maneələrlə üzləşdiyi qızlarda rast gəlinir. Xəstələrimdən biri təsadüfi bir müşahidə nəticəsində "kuvada" nəzəriyyəsinə gəlib çıxmışdı; məlum olduğu kimi, bu, bəzi xalqlarda ümumi adətdir və ehtimal ki, atalığa dair heç vaxt tamamilə məğlub edilə bilməyən şübhəyə qarşı çıxmaq məqsədi daşıyır. Bir qədər qəribə bir əmi uşağı doğulduqdan sonra günlərlə evdə qalıb qonaqları xalatda qəbul etdiyi üçün qız belə nəticəyə gəlmişdi ki, doğuşda hər iki valideyn iştirak edir və yatağa girməlidir.

Təxminən onuncu və ya on birinci yaşda uşaqlara cinsi məlumat çatmağa başlayır. Daha az məhdudiyyətli sosial şəraitdə böyümüş və ya başqa cür müşahidə üçün daha əlverişli imkan tapmış uşaq bildiklərini başqalarına danışır, çünki bununla özünü yetkin və üstün hiss edə bilir. Uşaqların bu yolla öyrəndikləri, çox vaxt düzgün olur, yəni onlara vajinanın varlığı və təyinatı açılır, lakin bir-birindən götürdükləri bu məlumatlar başqa cür nadir hallarda yanlışlarla qarışır, daha əvvəlki uşaq cinsəllik nəzəriyyələrinin qalıqları ilə yüklü olur. Onlar demək olar ki, heç vaxt tam olmur və qədim problemin həlli üçün kifayət etmir. Əvvəllər vajinanın bilinməməsi mane olduğu kimi, indi də toxumun bilinməməsi əlaqənin dərk edilməsinə mane olur. Uşaq kişi cinsiyyət üzvündən sidikdən başqa bir maddənin də ifraz olunduğunu təxmin edə bilmir və bəzən "günahsız" bir qız hələ toy gecəsində kişinin "onun içinə sidik ifraz etdiyinə" görə qəzəblənir. Yetkinlikdən əvvəlki illərdəki bu məlumatlara indi uşaq cinsi tədqiqatının yeni yüksəlişi qoşulur; lakin uşaqların indi yaratdıqları nəzəriyyələr artıq o tipik və ilkin xarakterə malik deyil ki, uşaq cinsi komponentlərinin maneəsiz və dəyişməz surətdə nəzəriyyələrdə öz ifadəsini keçirə bildiyi dövrdə erkən uşaqlıq dövrünün ilkin nəzəriyyələri üçün səciyyəvi idi. Cinsi tapmacaların həllinə yönəlmiş sonrakı düşüncə səyləri mənə toplamağa dəyməz göründü, onlar həm də patogen əhəmiyyətə artıq az iddia edə bilərlər. Onların müxtəlifliyi, təbii ki, ilk növbədə alınmış məlumatın xarakterindən asılıdır; onların əhəmiyyəti daha çox ondadır ki, cinsi marağın ilk dövrünün şüursuz hala gəlmiş izlərini yenidən oyadırlar, belə ki, buna tez-tez masturbasiya xarakterli cinsi fəaliyyət və valideynlərdən hissi ayrılmanın bir hissəsi bağlanır. Buna görə də tərbiyəçilərin bu illərdə belə məlumatın uşaqları "korladığı" barədə qınayıcı hökmü meydana çıxır.

Bir neçə azsaylı misal göstərə bilər ki, uşaqların cinsi həyat haqqında bu gec düşüncələrinə hansı elementlər tez-tez daxil olur. Bir qız məktəbli yoldaşlarından eşitmişdir ki, kişi qadına bir yumurta verir, qadın da onu bədənində cücərdib çıxarır. Yumurta haqqında eşitmiş bir oğlan da bu "yumurta"nı xalq arasında eyni adla tanınan xayayla eyniləşdirir və başını yorur ki, xaya kisəsinin içindəkisi necə olub həmişə yenidən bərpa oluna bilər. Bu məlumatlar cinsi proseslər barədə əsaslı qeyri-müəyyənliklərin qarşısını almaq üçün nadir hallarda kifayət qədər uzağa gedir. Beləliklə, qızlar belə bir gözləntiyə gələ bilərlər ki, cinsi əlaqə yalnız bir dəfə baş verir, lakin o zaman çox uzun sürür, 24 saat, və bu bir dəfədən sıra ilə bütün uşaqlar gəlir. Adam güman edərdi ki, bu uşaq müəyyən həşəratlarda çoxalma prosesi barədə məlumat əldə etmişdir; lakin bu ehtimal təsdiqini tapmır, nəzəriyyə müstəqil bir yaradılış kimi görünür. Digər qızlar hamiləlik müddətini, ana bətnindəki həyatı nəzərdən qaçırır və güman edirlər ki, uşaq ilk cinsi əlaqə gecəsindən dərhal sonra üzə çıxır. Marcel Prevost "Lettres de femmes" əsərlərindən birində bu gənc qız yanılmasını şən bir hekayəyə çevirmişdir. Uşaqların bu gec cinsi araşdırmasının və ya uşaq səviyyəsində saxlanılmış yeniyetmələrin mövzusunu tükətmək çətindir və bəlkə də ümumiyyətlə maraqsız deyil, lakin bu, mənim marağımdan daha uzaqdır və yalnız onu vurğulamalıyam ki, bu zaman uşaqlar tərəfindən çoxlu yanlış şeylər üzə çıxarılır ki, bunlar da daha qədim, daha yaxşı, lakin şüursuz olmuş və sıxışdırılmış biliyə zidd olmağa məhkumdur.

Uşaqların onlara çatan məlumatlara qarşı necə davranmaları da öz əhəmiyyətini daşıyır. Bəzilərində cinsi sıxışdırma o qədər irəliləmişdir ki, onlar heç nə eşitmək istəmirlər və bunlar da gec yaşlara qədər nadan qalmağı bacarırlar, heç olmasa zahirən nadan, ta ki nevrotiklərin psixoanalizində erkən uşaqlıqdan qalan bilik üzə çıxana qədər. Mən 10-13 yaş arası iki oğlan da tanıyıram ki, onlar cinsi məlumatı dinləmişdilər, lakin məlumat verənə rədd cavabı vermişdilər: "Mümkündür ki, sənin atan və başqa adamlar belə bir şey edirlər, lakin mən öz atam barədə dəqiq bilirəm ki, o bunu heç vaxt etməzdi." Uşaqların cinsi bilik həvəsinin doyumuna qarşı bu gec davranışı nə qədər müxtəlif olsa da, onların ilk uşaqlıq illəri üçün tamamilə bircür davranışı güman edə bilərik və inanırıq ki, o zaman onların hamısı ən böyük həvəslə valideynlərin bir-biri ilə nə etdiyini öyrənməyə çalışırdılar, bunun nəticəsində

7 / 15

Histerik fantaziyalar və onların biseksuallıqla əlaqəsi

İlk dəfə Hirschfeldin redaktəsi ilə "Cinsəllik elmi jurnalı"nda, I, 1908; sonra "Nevrozlar nəzəriyyəsinə dair kiçik yazılar toplusu"nda, İkinci seriya.

Paranoyalıların böyüklüyü və öz Məninin əzablarını məzmununa çevirən və tamamilə tipik, demək olar ki, monoton formalarda təzahür edən sayıqlama uydurmaları hamıya məlumdur. Bundan başqa, çoxsaylı məlumatlar vasitəsilə bəzi pozğunların cinsi doyumlarını — fikirdə və ya reallıqda — hansı qəribə tədbirlərlə səhnələşdirdikləri bizə məlum olmuşdur. Əksinə, bütün psixonevrozlarda, xüsusilə histeriyada tamamilə analoji psixi formalaşmaların müntəzəm olaraq baş verdiyini və bunların — sözdə histerik fantaziyaların — nevrotik simptomların yaranması ilə mühüm əlaqələr aşkar etdiyini öyrənmək çoxlarına yeni bir şey kimi səslənə bilər.

Bütün bu fantastik yaradıcılıqların ortaq mənbəyi və normal nümunəsi gəncliyin sözdə gündüz xəyallarıdır ki, bunlar ədəbiyyatda artıq müəyyən, hələ kifayət qədər olmasa da, diqqət qazanmışdır. Hər iki cinsdə bəlkə də eyni tezlikdə rast gəlinsələr də, qızlarda və qadınlarda bütünlüklə erotik, kişilərdə isə erotik və ya iddialı xarakter daşıdıqları görünür. Lakin kişilərdə də erotik amilin əhəmiyyətini ikinci plana atmaq olmaz; kişinin gündüz xəyalına daha yaxından nəzər saldıqda adətən aydın olur ki, bütün bu qəhrəmanlıqlar yalnız bir qadına xoş gəlmək və onun tərəfindən digər kişilərə üstün tutulmaq üçün göstərilir, bütün uğurlar yalnız bunun üçün qazanılır. Bu fantaziyalar məhrumiyyətdən və həsrətdən doğan arzunun yerinə yetirilmələridir; "gündüz xəyalları" adını haqlı olaraq daşıyırlar, çünki gecə yuxularının anlaşılmasının açarını verirlər; gecə yuxularında yuxu formalaşmasının nüvəsini məhz bu cür mürəkkəb, təhrif olunmuş və şüurlu psixi instansiya tərəfindən yanlış başa düşülmüş gündüz fantaziyalarından başqa heç nə təşkil etmir.³¹³²³³

Bu gündüz xəyalları böyük maraqla yüklənir, diqqətlə qorunub saxlanılır və çox vaxt utancla qorunur, sanki şəxsiyyətin ən intim sərvətlərindən sayılırlar. Küçədə gündüz xəyalına qapılmış adamı qəflətən, sanki özü də olmayan bir təbəssümdən, öz-özünə danışmaqdan və ya xəyal etdiyi vəziyyətin zirvəsini bildirən yerişin qaçışa bənzər sürətlənməsindən asanlıqla tanımaq olar. — İndiyə qədər araşdıra bildiyim bütün histerik tutmalar isə elə bu cür iradəsizcəsinə baş verən gündüz xəyalları olduğunu göstərdi. Müşahidə belə fantaziyaların şüurlu olduğu kimi şüursuz da mövcud olduğuna heç bir şübhə yeri qoymur və onlar şüursuz hala keçdikdən sonra patogen də ola bilərlər, yəni simptomlarda və tutmalarda ifadə oluna bilərlər. Əlverişli şəraitdə belə bir şüursuz fantaziyanı hələ də şüurla yaxalamaq mümkündür. Fantaziyalarına diqqətini yönəltdiyim xəstələrimdən biri mənə danışdı ki, bir dəfə küçədə qəflətən özünü göz yaşları içində tapıb və nəyə görə ağladığını tez düşünəndə o fantaziyanı yaxalayıb: guya şəhərdə hamının tanıdığı (amma şəxsən özünün tanımadığı) bir piano virtuozu ilə mehriban münasibətə girib, ondan uşaq doğub (o, uşaqsız idi) və sonra uşaqla birlikdə onun tərəfindən səfalət içində atılıb. Romanın bu yerində göz yaşları qopub.

Şüursuz fantaziyalar ya əvvəldən şüursuz olub, şüursuzda formalaşmışdır, ya da — daha tez-tez rast gəlinən hal — bir vaxt şüurlu fantaziyalar, gündüz xəyalları olmuş, sonra qəsdən unudulmuş, "sıxışdırma" yolu ilə şüursuza düşmüşdür. Onların məzmunu ya eyni qalmış, ya da dəyişikliklərə uğramışdır ki, indi şüursuz olan fantaziya bir vaxt şüurlu olanın törəməsini təşkil edir. Şüursuz fantaziya isə şəxsin cinsi həyatı ilə çox mühüm bir əlaqədə durur; belə ki, o, həmin şəxsə masturbasiya dövründə cinsi doyum üçün xidmət etmiş fantaziya ilə eynidir. O vaxt masturbasiya (ən geniş mənada: onanist) aktı iki hissədən ibarət idi: fantaziyanın oyadılmasından və onun zirvəsində özünü doyurmağa yönəlmiş fəal göstəricidən. Bu birləşmə, məlum olduğu kimi, özü də bir lehimlənmədir. Əvvəlcə bu fəaliyyət müəyyən, erogen adlandırılmalı bədən nöqtəsindən həzz qazanmağa yönəlmiş saf autoerotik bir tədbir idi. Sonralar bu fəaliyyət obyekt sevgisi dairəsindən gələn bir arzu təsəvvürü ilə birləşdi və həmin fantaziyanın zirvəyə çatdığı vəziyyətin qismən gerçəkləşdirilməsinə xidmət etdi. Sonra şəxs masturbasiya-fantastik doyumun bu üsulundan imtina edərsə, fəaliyyət buraxılır, fantaziya isə şüurludan şüursuza çevrilir. Əgər cinsi doyumun başqa bir üsulu meydana çıxmazsa, şəxs abstinensiyada qalarsa və libidosunu sublimasiya etməyi, yəni cinsi oyanmanı daha yüksək bir məqsədə yönəltməyi bacarmazsa, o zaman şüursuz fantaziyanın təzələnməsi, vücud tapması və sevgi ehtiyacının bütün gücü ilə heç olmasa məzmununun bir hissəsində xəstəlik simptomu kimi özünü göstərməsi üçün şərait yaranmış olur. Bir sıra histerik simptomlar üçün şüursuz fantaziyalar bu cür ən yaxın psixi ilkin mərhələlərdir.³⁴

Histerik simptomlar "konversiya" yolu ilə təsvirə gətirilmiş şüursuz fantaziyalardan başqa bir şey deyildir və somatik simptomlar olduqları dərəcədə, çox vaxt həmin cinsi duyğular və motor innervasiyalar dairəsindən götürülür ki, bir vaxt hələ şüurlu olan fantaziyanı ilkin olaraq müşayiət etmişdilər. Bu yolla masturbasiyadan uzaqlaşma əslində geri çevrilir və bütün patoloji prosesin son məqsədi — vaxtiləki ilkin cinsi doyumun bərpası — bununla heç vaxt tamamilə olmasa da, həmişə bir növ yaxınlaşma şəklində əldə edilir.

Histeriyanı öyrənən şəxsin marağı tezliklə onun simptomlarından uzaqlaşıb, həmin simptomların meydana gəldiyi fantaziyalara yönəlir. Psixoanaliz texnikası simptomlardan başlayaraq bu şüursuz fantaziyaları əvvəlcə təxmin etməyə, sonra isə xəstədə şüurlu hala gətirməyə imkan verir. Bu yolla müəyyən edilmişdir ki, histerik xəstələrin şüursuz fantaziyaları məzmunca pozğunların şüurlu surətdə həyata keçirdikləri doyum vəziyyətlərinə tamamilə uyğun gəlir və bu qəbildən misallar tapmaqda çətinlik çəkən adamın yalnız Roma sezarlarının dünya-tarixi tədbirlərini xatırlaması kifayətdir; onların dəliliyi, təbii ki, yalnız fantaziya yaradıcılarının məhdudiyyətsiz hakimiyyət bolluğu ilə şərtlənmişdir. Paranoyalıların sayıqlamaları da elə bu cür fantaziyalardır, lakin bilavasitə şüurlu hala gəlmiş fantaziyalardır ki, onları cinsi həvəsin mazoxist-sadist komponenti daşıyır və onlar eyni zamanda histerik xəstələrin müəyyən şüursuz fantaziyalarında tam qarşılıqlarını tapa bilərlər. Yeri gəlmişkən, praktik baxımdan da əhəmiyyətli olan hal məlumdur ki, histerik xəstələr öz fantaziyalarını simptom kimi deyil, şüurlu reallaşdırma şəklində ifadə edir və bununla da sui-qəsdləri, zorakılıqları, cinsi təcavüzləri uydurub səhnələşdirirlər.

Psixonevrotiklərin cinsəlliyi haqqında öyrənilə bilən hər şey bu yolla — təcavüzkar simptomlardan gizli şüursuz fantaziyalara aparan psixoanalitik tədqiqat yolu ilə — müəyyən edilir, bunların sırasında elə o fakt da var ki, onun bildirilməsi bu kiçik ilkin nəşrin ön planına çəkilməlidir.

Yəqin ki, şüursuz fantaziyaların özünü ifadə etmək cəhdinin qarşısında duran çətinliklər nəticəsində fantaziyaların simptomlarla münasibəti sadə deyil, bir neçə dəfə mürəkkəbləşmişdir. Adətən, yəni nevroz tam inkişaf etdikdə və uzun müddət davam etdikdə, bir simptom tək bir şüursuz fantaziyaya deyil, bir neçə belə fantaziyaya uyğun gəlir və bu, ixtiyari şəkildə deyil, qanunauyğun birləşmə şəklində baş verir. Xəstəliyin başlanğıcında bütün bu mürəkkəbləşmələr, çox güman ki, hələ inkişaf etməmiş olur.³⁵

Ümumi maraq naminə mən burada bu bildirişin əlaqəsini aşıb, histerik simptomların mahiyyətini tədricən tükətməyə çalışan bir sıra formullar əlavə edirəm. Onlar bir-birinə zidd deyil, qismən daha tam və daha dəqiq ifadələrə, qismən də müxtəlif nöqteyi-nəzərlərin tətbiqinə uyğun gəlir.

1. Histerik simptom müəyyən təsirli (travmatik) təəssüratların və yaşantıların xatirə simvoludur.

2. Histerik simptom bu travmatik yaşantıların assosiativ qayıdışının "konversiya" yolu ilə yaradılmış əvəzləyicisidir.

3. Histerik simptom — digər psixi formalaşmalar kimi — arzunun yerinə yetirilməsinin ifadəsidir.

4. Histerik simptom arzunun yerinə yetirilməsinə xidmət edən şüursuz fantaziyanın gerçəkləşməsidir.

5. Histerik simptom cinsi doyuma xidmət edir və şəxsin cinsi həyatının bir hissəsini təşkil edir (onun cinsi həvəsinin tərkib hissələrindən birinə uyğun olaraq).

6. Histerik simptom uşaq həyatında real olmuş və o vaxtdan bəri sıxışdırılmış cinsi doyum üsulunun qayıtmasına uyğundur.

7. Histerik simptom iki zidd affekt və ya həvəs təhrikinin kompromisi kimi yaranır; bunlardan biri qismən həvəsi və ya cinsi konstitusiyanın bir tərkib hissəsini ifadə etməyə, digəri isə həmin şeyi boğmağa çalışır.

8. Histerik simptom müxtəlif şüursuz, cinsi olmayan təhriklərin nümayəndəliyini öz üzərinə götürə bilər, lakin cinsi mənadan məhrum ola bilməz.

Bu müxtəlif təyinatlar arasında yeddinci təyinat histerik simptomun mahiyyətini şüursuz fantaziyanın gerçəkləşməsi kimi ən tam şəkildə ifadə edir və səkkizinci təyinatla cinsi amilin mənasını düzgün qiymətləndirir. Əvvəlki formullardan bəziləri bu formulun içində ilkin mərhələlər kimi mövcuddur.

Simptomlarla fantaziyalar arasındakı bu münasibət nəticəsində simptomların psixoanalizindən fərdi idarə edən cinsi həvəs tərkib hissələrini bilməyə keçmək asanlıqla mümkün olur; bunu mən "Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə"də izah etmişəm. Lakin bu tədqiqat bəzi hallar üçün gözlənilməz nəticə verir. O göstərir ki, bir çox simptomlar üçün şüursuz cinsi fantaziya ilə, yaxud biri — ən mühümü və ilkin olanı — cinsi xarakter daşıyan bir sıra fantaziyalarla həll etmək kifayət etmir; simptomun həlli üçün iki cinsi fantaziya tələb olunur ki, bunlardan biri kişi, digəri qadın xarakteri daşıyır, belə ki, bu fantaziyalardan biri homoseksual təhrikdən qaynaqlanır. 7-ci formulda ifadə olunan müddəa bu yenilikdən təsirlənmir, belə ki, histerik simptom mütləq libidinal və sıxışdırma təhriki arasında kompromisə uyğun gəlir, bununla yanaşı isə əks cins xarakterli iki libidinal fantaziyanın birləşməsinə də uyğun gələ bilər.

Bu müddəa üçün misallar gətirməkdən çəkinirəm. Təcrübə mənə öyrətmişdir ki, qısa, bir ekstrakta sıxlaşdırılmış analizlər heç vaxt onların gətirilməsinə səbəb olan sübutedici təəssüratı yarada bilməz. Tam analiz edilmiş xəstəlik hallarının təqdimatı isə başqa bir yer üçün saxlanmalıdır.

Buna görə də mən yalnız müddəanı irəli sürməklə və onun mənasını izah etməklə kifayətlənirəm:

9. Histerik simptom bir tərəfdən kişi, digər tərəfdən qadın şüursuz cinsi fantaziyasının ifadəsidir.

Açıq şəkildə qeyd edirəm ki, mən bu cümləyə digər formulalar üçün iddia etdiyim kimi oxşar ümumilik verə bilmərəm. Gördüyüm qədərilə, o nə bir halın bütün simptomlarına, nə də bütün hallara aiddir. Əksinə, əks cinsə mənsub təhriklərin ayrı-ayrı simptomatik ifadə tapdığı, beləliklə də hetero- və homoseksuallıq simptomlarının arxalarında gizlənən fantaziyalar kimi kəskin şəkildə bir-birindən ayrıla bildiyi halları göstərmək çətin deyil. Lakin doqquzuncu formulada iddia olunan münasibət kifayət qədər tez-tez rast gəlinir və rast gəlindiyi yerdə kifayət qədər əhəmiyyətlidir ki, xüsusi vurğulanmağa layiqdir. Mənə elə gəlir ki, bu, histerik simptomun təyininin yüksələ biləcəyi ən yüksək mürəkkəblik səviyyəsini ifadə edir və buna görə də yalnız nevrozun uzun müddət davam etdiyi və onun daxilində böyük təşkilatçılıq işi görüldüyü halda gözlənilə bilər.³⁶

Histerik simptomların kifayət qədər çoxsaylı hallarda sübuta yetirilə bilən biseksual mənası, şübhəsiz ki, insanın ehtimal olunan biseksual quruluşunun psixonevrotiklərdə psixoanaliz vasitəsilə xüsusilə aydın şəkildə tanına bildiyinə dair irəli sürdüyüm iddia üçün maraqlı bir sübutdur. Eyni sahədən tamamilə oxşar bir proses, masturbasiya edənin şüurlu fantaziyalarında təsəvvür olunan vəziyyətin həm kişisinə, həm də qadınına özünü qoymağa çalışmasıdır; daha başqa uyğun nümunələr isə bəzi histerik tutmalar göstərir ki, burada xəstə eyni zamanda əsasda duran cinsi fantaziyanın hər iki rolunu oynayır, yəni məsələn, müşahidəmə düşən bir halda olduğu kimi, bir əli ilə paltarı bədəninə sıxır (qadın kimi), digər əli ilə onu qoparmağa çalışır (kişi kimi). Bu ziddiyyətli eyni vaxtlılıq, tutmada başqa cür bu qədər plastik təsvir olunan vəziyyətin anlaşılmazlığını böyük ölçüdə şərtləndirir və buna görə də təsirli şüursuz fantaziyanın örtülməsi üçün əla yarayır.³⁷

Psixoanalitik müalicədə simptomun biseksual mənasına hazırlıqlı olmaq çox vacibdir. O zaman insan təəccüblənməməli və çaşmamalıdır ki, simptomun cinsi mənalarından biri artıq həll olunduğu halda, o, guya azalmadan davam edir. O zaman simptom hələ də, bəlkə də gözlənilməyən əks cinsə mənsub olana dayanır. Bu cür halların müalicəsində həmçinin müşahidə etmək olar ki, xəstə analiz zamanı cinsi mənalardan birinə münasibətdə rahatlıqdan istifadə edərək öz fikirləri ilə durmadan

8 / 15

Xarakter və anal erotizm

İlk dəfə Dr. Yohann Bresler tərəfindən redaktə olunan Psixiatriya-Nevrologiya Həftəliyində (Lublinitz, Sileziya, IX il, № 52, 1908) dərc edilmişdir, sonra isə "Nevrozlar nəzəriyyəsinə dair kiçik yazılar toplusu"nun İkinci seriyasında.

Psixoanalitik səylərlə kömək axtarılan şəxslər arasında, müəyyən xarakter xüsusiyyətlərinin birləşməsi ilə seçilən və uşaqlıq dövründə müəyyən bədən funksiyasının və bunda iştirak edən orqanların davranışı diqqəti cəlb edən bir tipə tez-tez rast gəlinir. Bu gün artıq o xarakter ilə bu orqan fəaliyyəti arasında orqanik əlaqənin mövcud olduğu haqqında təəssüratın hansı konkret səbəblərdən yarandığını deyə bilmirəm, lakin təsdiq edə bilərəm ki, nəzəri gözləntilər bu təəssüratda heç bir rol oynamayıb.

Təcrübələrin artması nəticəsində belə bir əlaqəyə olan inamım o qədər gücləndi ki, onun haqqında məlumat verməyə cəsarət edirəm.

Təsvir etmək istədiyim şəxslər aşağıdakı üç xüsusiyyəti mütəmadi olaraq birlikdə göstərmələri ilə diqqəti cəlb edirlər: onlar xüsusilə səliqəli, qənaətcil və inadkardırlar. Bu sözlərin hər biri əslində bir-biri ilə bağlı xarakter xüsusiyyətlərinin kiçik bir qrupunu və ya sırasını əhatə edir. "Səliqəlilik" həm fiziki təmizliyi, həm də kiçik vəzifələrin yerinə yetirilməsində vicdanlılığı və etibarlılığı əhatə edir;

bunun əksi: dağınıq, diqqətsiz olardı. Qənaətcilik xəsisliyə qədər artmış görünə bilər; inadkarlıq isə inada çevrilir və buna asanlıqla qəzəb və qisas hissi əlavə olunur. Son iki xüsusiyyət — qənaətcilik və inadkarlıq — birinci, "səliqəlilik" xüsusiyyəti ilə olduğundan daha sıx əlaqəlidir; onlar bütün kompleksin daha sabit hissəsidir, lakin məncə, hər üç xüsusiyyətin bir-biri ilə əlaqəli olması qaçılmazdır.

Bu şəxslərin uşaqlıq tarixindən asanlıqla öyrənmək olar ki, onlar uşaqlıq nəcis saxlaya bilməməsinə (incontinentia alvi) nəzarət etməyi öyrənmək üçün nisbətən uzun vaxt sərf ediblər və uşaqlıq illərinin sonrakı dövründə bu funksiyanın bəzi uğursuzluqlarından şikayət ediblər. Onlar qazana oturdulduqda bağırsaqlarını boşaltmaqdan imtina edən və defekasiyadan əlavə həzz alan körpələrə aid olmuş kimi görünür; çünki onlar bir az sonrakı illərdə belə nəcis saxlamağın onlara zövq verdiyini bildirirlər və öz şəxsləri haqqında olduğundan daha tez və daha asan qardaşları haqqında olsa da, çıxarılan nəcislə hər cür yersiz məşğuliyyətləri xatırlayırlar. Bu əlamətlərdən onların gətirdiyi cinsi konstitusiyada anal zonasının həddindən artıq erogen vurğulanması nəticəsini çıxarırıq; lakin uşaqlıq dövrü bitdikdən sonra bu şəxslərdə bu zəifliklər və xüsusiyyətlər artıq müşahidə edilmədiyi üçün, anal zonasının inkişaf prosesində erogen əhəmiyyətini itirdiyini qəbul etməliyik və sonra onların xarakterindəki bu üç xüsusiyyətin sabitliyinin anal erotizmin tükənməsi ilə əlaqəli olduğunu fərz edirik.

Bilirəm ki, bir fakt anlaşılmaz göründüyü və izahat üçün 1) Cinsəllik nəzəriyyəsi haqqında üç məqalə, II, s. 41, 1905; 5. nəşr, 1922. [Bu cildin ümumi nəşrinə daxildir.]

heç bir bağlantı nöqtəsi təklif etmədiyi müddətcə ona inanmağa cəsarət etmirlər. Ən azından onun əsasını, "Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə"də (1905) izah olunan fərziyyələr vasitəsilə başa düşməyimizə yaxınlaşdıra bilərik. Orada insanın cinsi həvəsinin yüksək dərəcədə mürəkkəb olduğunu, çoxsaylı komponentlər və qismi həvəslərin töhfələrindən yarandığını göstərməyə çalışıram. "Cinsi oyanma"ya əsas töhfəni, "erojen zonalar" adını haqq edən bəzi seçilmiş bədən nahiyələrinin (cinsiyyət orqanları, ağız, anus, sidik kisəsi çıxışı) periferik oyanmaları verir. Lakin bu nahiyələrdən gələn oyanma miqdarları hamısı və hər həyat dövründə eyni taleyə məruz qalmır. Ümumiyyətlə, onların yalnız bir hissəsi cinsi həyata xidmət edir; digər hissəsi cinsi məqsədlərdən yayınır və başqa məqsədlərə yönəldilir, bu proses "sublimasiya" adını haqq edir. "Cinsi latensiya dövrü" adlandırıla bilən, beş yaşdan pubertatın ilk ifadələrinə (təxminən on bir yaş) qədər olan həyat dövründə, hətta erojen zonaların təmin etdiyi oyanmalar hesabına psixi həyatda reaksiya təşəkkülləri, qarşı qüvvələr yaradılır, məsələn, utanc, iyrənmə və əxlaq, sonradan cinsi həvəslərin fəaliyyətinə qarşı sanki bəndlər kimi durur. İndi anal erotika həvəsin komponentlərindən birinə aid olduğuna görə, inkişaf prosesində və bugünkü mədəni təlimatımıza uyğun olaraq cinsi məqsədlər üçün istifadə edilə bilməz hala gəlir, keçmiş anal erotiklərdə çox tez-tez ortaya çıxan xarakter xüsusiyyətlərində — səliqəlilik, qənaətcillik və inadkarlıq — anal erotikanın sublimasiyasının ən yaxın və sabit nəticələrini görmək məntiqli olardı.³⁸

çox ağıllı bir xəstəyə borcluyam: "Bir tanış, 'Cinsəllik nəzəriyyəsi' haqqında məqaləni oxuyub, kitab haqqında danışır, onu tamamilə qəbul edir, Bu əlaqənin daxili zərurəti mənə təbii ki, aydın deyil, lakin onun başa düşülməsinə kömək ola biləcək bəzi şeyləri gətirə bilərəm. Təmizlik, səliqəlilik, etibarlılıq, kirli, narahat edən, bədənə aid olmayan şeylərə marağa qarşı reaksiya formalaşması təəssüratını tamamilə yaradır ("Kir, yanlış yerdə olan maddədir"). İnadkarlığı defekasiya marağı ilə əlaqələndirmək asan iş kimi görünmür, lakin xatırlamaq olar ki, artıq körpə defekasiya edərkən inadkar davranış göstərə bilər (yuxarıya bax) və erojen anal zonaya... yalnız bir yer ona — baxmayaraq ki, məzmununu təbii ki, təsdiq edir və başa düşür — o qədər qəribə və komik gəlib ki, oturub on beş dəqiqə buna gülmüşdür. Bu yer belədir: "Sonradan qəribəlik və ya sinirlilik üçün ən yaxşı nişanlardan biri, əgər körpə qazana oturdulduqda, yəni baxıcı belə istədikdə, bağırsaqlarını boşaltmağı inadla imtina edirsə, bu funksiyanı öz istəyinə saxlayırsa." Onun üçün təbii ki, yatağını çirkləndirmək məsələ deyil; o, yalnız defekasiya zamanı həzz qazancının əlindən qaçmamasını təmin edir." Qazana oturan və belə bir şəxsi iradə azadlığı məhdudiyyətini qəbul edib-etməməyi düşünən, üstəlik defekasiya zamanı həzz qazancının əlindən qaçmamasını təmin edən bu körpənin təsəvvürü onun geniş şənliyini oyatdı. — Təxminən iyirmi dəqiqə sonra, yemək vaxtı, tanışım tamamilə gözlənilmədən başlayır: "Sən, mənə indi, qarşımda kakao gördüyüm üçün, uşaqlıqda həmişə sahib olduğum bir fikir ağlıma gəlir. Mən həmişə təsəvvür edirdim ki, mən kakao istehsalçısı Van Houtenam (o, 'Van Hauten' deyirdi) və mən bu kakaonun hazırlanması üçün möhtəşəm bir sirrə malikəm, indi isə bütün insanlar mənim diqqətlə qoruduğum bu dünyanı xoşbəxt edən sirri məndən almağa çalışırlar. Niyə məhz Van Houten fikrinə düşdüyümü bilmirəm. Ehtimal ki, onun reklamı məni ən çox təsir etdi." Gülərək və hələ də əslində daha dərin bir məqsəd bağlamadan, dedim: "Anası nə vaxt döyür?! Yalnız bir müddət sonra anladım ki, mənim söz oyunum həqiqətən bu bütün, birdən ortaya çıxan uşaqlıq xatirəsinin açarını ehtiva edirdi, mən bunu artıq əsl faktiki olanı (qidalanma prosesi) saxlayaraq və fonetik assosiasiyalar əsasında ('Kakao', 'Nə vaxt döyür —:') xatirə məzmununun tam dəyişdirilməsi ilə təqsir hissinin sakitləşdirildiyi parlaq bir örtük fantaziyası nümunəsi kimi başa düşdüm. (Geri tərəfdən irəliyə köçürmə, qida vermə qida qəbuluna çevrilir, utandırıcı və gizlədilməli məzmun dünyanı xoşbəxt edən sirrə çevrilir.) Mənim üçün maraqlı idi ki, burada müdafiəyə cavab olaraq — ki bu, həqiqətən də formal etiraz şəklində daha yumşaq forma almışdı — həmin şəxsə öz istəyi olmadan on beş dəqiqə sonra öz şüursuzluğundan ən inandırıcı sübut təqdim edildi.

Bir-biri ilə əlaqəli olan sağrı dərisi, ümumiyyətlə, uşağın inadını qırmaq və onu itaətkar etmək tərbiyəsinə xidmət edir. İnadçılıq və inadçı istehza ifadəsi kimi, bizdə hələ də qədim dövrlərdə olduğu kimi, anal zonasına nəvaziş etmək məzmununa malik olan bir çağırış istifadə olunur; bu, əslində, sıxışdırmaya məruz qalmış bir nəvazişi ifadə edir. Sağrının açılması, bu sözlərin jestə çevrilmiş zəifləmiş formasını təmsil edir; Götenin "Götz von Berlichingen" əsərində həm söz, həm də jest, inadçılığın ifadəsi kimi ən uyğun yerdə yerləşdirilmişdir.

Görünüşdə bir-birinə zidd olan pul marağı və defekasiya kompleksləri arasında yaranan əlaqələr ən geniş şəkildə təqdim olunur. Psixoanaliz tətbiq etmiş hər bir həkimə yaxşı məlumdur ki, bu yolla nevrozlu xəstələrdəki ən inatçı və uzun sürən, belə adlandırılan vərdişli qəbizlikləri aradan qaldırmaq mümkündür. Bu mövzudakı təəccüb, həmin funksiyanın hipnotik təlqinə qarşı da eyni dərəcədə itaətkar olduğunu xatırlamaqla yumşalır. Lakin psixoanalizdə bu təsir yalnız, müvafiq şəxsin pul kompleksinə toxunulduqda və onun bütün əlaqələri ilə birlikdə şüur səviyyəsinə çıxarılmasına səbəb olduqda əldə edilir. İnsan düşünə bilər ki, nevroz burada yalnız dil istifadəsinə tabe olur; dil istifadəsi isə pulu həddindən artıq ehtiyatla saxlayan şəxsi "kirli" və ya "xəsis" (ingiliscə: filthy — kirli) adlandırır. Ancaq bu, çox səthi bir qiymətləndirmə olardı. Həqiqətən, arxaik təfəkkürün hökm sürdüyü və ya qaldığı bütün yerlərdə — qədim mədəniyyətlərdə, miflərdə, nağıllarda, batil inanclarda, şüursuz düşüncədə, yuxularda və nevrozda — pul kir ilə ən dərin əlaqələrə girmişdir. Məlumdur ki, şeytanın sevgililərinə hədiyyə etdiyi qızıl, onun getdikdən sonra kirlə çevrilir; və şeytan, əlbəttə ki, sıxışdırılmış şüursuz həvəs həyatının personifikasiyasından başqa bir şey deyildir." Həmçinin, xəzinələrin tapılmasını defekasiya ilə əlaqələndirən batil inanc da məlumdur və "Dukatenscheißer" (dukat ifraz edən) fiquru hamıya tanışdır. Hətta qədim Babil təlimində də qızıl cəhənnəmin nəcisidir, Mammon — ilu manman? Beləliklə, nevroz dil istifadəsinə tabe olduqda, burada və başqa yerlərdə sözləri onların ilkin, mənalı mənasında qəbul edir; və bir sözü təsviri şəkildə ifadə etdiyi görünəndə, adətən, yalnız həmin sözün köhnə mənasını bərpa edir.

İnsanın tanıdığı ən dəyərli şey ilə özündən atdığı ən dəyərsiz şey ("refuse" — zibil) arasındakı ziddiyyət, qızıl və nəcisin bu şərti eyniləşdirilməsinə səbəb olmuş ola bilər.

Nevrozun düşüncəsində bu bərabərləşdirməyə başqa bir amil də kömək edir. Defekasiyaya olan ilkin erotik maraq, bildiyimiz kimi, yetkin yaşlarda sönməyə məhkumdur; bu yaşlarda uşaqlıqda hələ mövcud olmayan yeni bir maraq kimi pula olan maraq ortaya çıxır; nəticədə, hədəfini itirmək üzrə olan əvvəlki meylin yeni yaranan hədəfə yönləndirilməsi asanlaşır.

Əgər anal erotizm ilə xarakter xüsusiyyətlərinin bu üçlüyü arasında iddia edilən əlaqələrin əsasında real bir şey varsa, onda anal zonasının erojen xüsusiyyətini yetkin həyat üçün qoruyub saxlamış şəxslərdə "anal xarakterin" xüsusi bir ifadəsini gözləmək olmaz; məsələn, bəzi homoseksuallarda. Əgər çox yanılmırsamsa, təcrübə əsasən bu nəticə ilə yaxşı uyğunluqdadır.³⁹⁴⁰

Ümumiyyətlə, digər xarakter komplekslərinin də müəyyən erojen zonaların oyanmaları ilə əlaqəsini nəzərə almaq lazımdır. İndiyə qədər yalnız keçmişdə enuretik olanların həddindən artıq "yanan" ambisiyasını bilirəm. Konstitusional həvəslərdən son xarakterin formalaşması üçün bir düstur verilə bilər: Qalan xarakter xüsusiyyətləri ya ilkin həvəslərin dəyişməmiş davamı, ya onların sublimasiyası, ya da onlara qarşı reaksiya formalaşmasıdır.

9 / 15

Şair və fantaziya

həyatın imkanlarını lazım olan ciddiliklə dərk etmək, bir gün oyunla reallıq arasındakı ziddiyyəti yenidən ləğv edən ruhi bir vəziyyətə düşə bilər. Böyüklər bir vaxtlar uşaq oyunlarını hansı yüksək ciddiliklə oynadıqlarını xatırlaya bilər və iddia etdikləri ciddi məşğuliyyətlərini həmin uşaq oyunlarına bərabər tutaraq, həyatın həddindən artıq ağır təzyiqini atır və yumorun yüksək həzz qazancını əldə edir.

Beləliklə, böyüyən uşaq oynamağı dayandırır, oyundan əldə etdiyi həzz qazancından zahirən imtina edir. Amma insanın ruh həyatını bilən kəs bilir ki, ona bir vaxtlar tanıdığı həzzdən imtina etmək kimi çətin heç nə yoxdur. Əslində biz heç nədən imtina edə bilmərik, yalnız birini digəri ilə dəyişirik; imtina kimi görünən şey əslində əvəzləmə və ya surroqat formalaşmasıdır. Eləcə də böyüyən uşaq oynamağı dayandırdıqda, real obyektlərə söykənməkdən başqa heç nəyi tərk etmir; oyun yerinə indi fantaziya edir. O, hava qəsrləri qurur, gündüz xəyalları adlandırılan şeyi yaradır. Mən inanıram ki, insanların əksəriyyəti həyatlarının müəyyən dövrlərində fantaziyalar qururlar. Bu, uzun müddət nəzərdən qaçırılan və buna görə də əhəmiyyəti kifayət qədər qiymətləndirilməyən bir həqiqətdir.

İnsanların fantaziyalarını uşaqların oyunlarından daha çətin müşahidə etmək olar. Uşaq bəzən təkbaşına oynayır və ya digər uşaqlarla birlikdə oyun məqsədilə qapalı psixi sistem yaradır, lakin böyüklərə heç nə göstərməsə belə, oyununu onlardan gizlətmir. Böyüklər isə fantaziyalarına görə utanır və onları başqalarından gizlədirlər; onları öz ən şəxsi intim hissləri kimi qoruyurlar, adətən fantaziyalarını bölüşmək əvəzinə günahlarını etiraf etməyi üstün tutarlar. Belə olur ki, o, yalnız özünün belə fantaziyalar qurduğunu düşünür və başqalarında çox oxşar yaradıcılığın ümumi yayılmasından heç bir xəbəri yoxdur. Oynayan və fantaziya quran şəxslərin bu fərqli davranışı, bir-birini davam etdirən bu iki fəaliyyətin motivlərində yaxşı əsaslandırma tapır.

Uşağın oyunu istəklərlə idarə olunurdu, əslində uşağı tərbiyə etməyə kömək edən, böyük və yetkin olmaq istəyindən ibarət olan bir istəklə. O, həmişə "böyük olmağı" oynayır, böyüklərin həyatından bildiklərini oyun zamanı təqlid edir. İndi onun bu istəyi gizlətmək üçün heç bir səbəbi yoxdur. Böyüklərdə vəziyyət fərqlidir; bir tərəfdən o, artıq oynamamaq və ya fantaziya qurmamaq, əksinə real dünyada hərəkət etmək gözlənildiyini bilir, digər tərəfdən isə fantaziyalarını yaradan istəklər arasında gizlədilməsi zəruri olanlar var; buna görə də o, fantaziya qurmasını uşaqcasına və icazəsiz olduğu üçün utanır.

Siz soruşacaqsınız ki, insanların fantaziyaları onlar tərəfindən bu qədər sirr pərdəsi ilə örtülürsə, bu barədə bu qədər dəqiq məlumat haradan əldə edilir? Yaxşı, bir qrup insan var ki, onlara Tanrı deyil, lakin ciddi bir Tanrıça — Zərurət — əziyyət çəkdikləri və həzz aldıqları şeyləri söyləmək tapşırığını verib. Bunlar, psixi müalicə ilə sağalmağı gözlədikləri həkimə fantaziyalarını da etiraf etməli olan nevrozlu xəstələrdir; bizim ən yaxşı məlumatlarımız bu mənbədən gəlir və biz xəstələrimizin bizə, sağlam insanlardan da öyrənə biləcəyimizdən başqa heç nə söyləmədikləri haqqında əsaslı fərziyyəyə gəldik.

Gəlin fantaziya qurma xüsusiyyətlərindən bəzilərini öyrənməyə başlayaq. Demək olar ki, xoşbəxt insan heç vaxt fantaziya qurmur, yalnız narazı olanlar qurur. Narazı istəklər fantaziyaların hərəkətverici qüvvələridir və hər bir fantaziya bir istəyin təmin edilməsi, narazı reallığın düzəldilməsidir. Hərəkətverici istəklər fantaziya quran şəxsiyyətin cinsindən, xarakterindən və həyat şəraitindən asılı olaraq fərqlənir; lakin onlar məcburiyyət olmadan iki əsas istiqamətə qruplaşdırıla bilər. Bunlar ya şəxsiyyətin yüksəldilməsinə xidmət edən ambisiyalı istəklər, ya da erotik istəklərdir. Gənc qadınlarda erotik istəklər demək olar ki, istisnasız üstünlük təşkil edir, çünki onların ambisiyası adətən sevgi axtarışı tərəfindən udulur; gənc kişilərdə isə erotik istəklərlə yanaşı, eqoist və ambisiyalı istəklər kifayət qədər önəmlidir. Lakin biz bu iki istiqamətin qarşıtlığını deyil, əksinə onların tez-tez birləşməsini vurğulamaq istəyirik; bir çox altar rəsmlərində küncdə himayədarın portretinin görünməsi kimi, biz də əksər ambisiyalı fantaziyalarda hansısa küncdə fantaziya quranın bütün bu qəhrəmanlıqları yerinə yetirdiyi və bütün uğurlarını ayaqlarına qoyduğu xanımı kəşf edə bilərik. Görürsünüz, burada gizlətmək üçün kifayət qədər güclü motivlər var; tərbiyəli qadına ümumiyyətlə yalnız minimal miqdarda erotik ehtiyac tanınır, gənc oğlan isə uşaqlıq şımartmasından gətirdiyi özünə inam həddindən artıqlığını, oxşar tələbləri olan fərdlərlə zəngin olan cəmiyyətə uyğunlaşmaq məqsədilə sıxışdırmağı öyrənməlidir.

Bu fantaziya fəaliyyətinin məhsullarını, yəni ayrı-ayrı fantaziyaları, hava qəsrlərini və ya gündüz xəyallarını biz sərt və dəyişməz kimi təsəvvür etməməliyik. Əksinə, onlar dəyişən həyat təəssüratlarına uyğunlaşır, həyat şəraitinin hər dəyişməsi ilə dəyişir və hər bir təsirli yeni təəssüratdan belə adlanan "zaman möhürü" qəbul edir. Fantaziyanın zamanla əlaqəsi ümumiyyətlə çox əhəmiyyətlidir. Belə demək olar: fantaziya təsəvvürümüzün üç zaman anı olan üç zaman arasında sanki asılı qalır. Psixi iş, şəxsin böyük arzularından birini oyatmağa qadir olan, indiki zamandakı aktual təəssürata, bir səbəbə bağlanır, oradan həmin arzunun təmin olunduğu, əksər halla uşaqlıq dövrünə aid olan keçmiş hadisənin xatirəsinə qayıdır və indi gələcəyə yönəlmiş vəziyyət yaradır, həmin arzunun təmin edilməsi kimi təqdim olunan, yəni gündüz xəyalı və ya fantaziya olan vəziyyət, artıq mənşəyinin izlərini səbəbdən və xatirədən daşıyır. Beləliklə, keçmiş, indiki və gələcək, sanki davam edən arzunun ipinə düzülmüşdür.

Ən adi nümunə mənim irəli sürdüyüm müddəanı sizə izah edə bilər. Fərz edin ki, yoxsul və yetim bir gəncə, bəlkə də iş tapa biləcəyi bir işəgötürənin ünvanını verdiniz. Oraya gedərkən, o, vəziyyətindən uyğun şəkildə doğan bir gündüz xəyalına dala bilər. Bu fantaziyanın məzmunu təxminən belə olacaq ki, orada qəbul edilir, yeni müdirinə xoş gəlir, işdə əvəzsiz olur, müdirin ailəsinə qəbul edilir, evin cazibədar qızı ilə evlənir və sonra özü də ortaq sahib kimi, daha sonra isə varis kimi işi idarə edir. Və bu zaman xəyal quran, xoşbəxt uşaqlığında sahib olduğu şeyləri, yəni qoruyucu evi, sevən valideynləri və nəvazişli meyllərinin ilk obyektlərini əvəz etmişdir. Belə bir nümunədə görürsünüz ki, arzu keçmişin nümunəsi əsasında gələcək obrazı yaratmaq üçün indiki zamandakı bir səbəbdən istifadə edir.

Fantaziyalar haqqında daha çox şey demək olardı; lakin mən ən qısa işarələrlə məhdudlaşmaq istəyirəm. Fantaziyaların çoxalması və üstünlük təşkil etməsi nevroz və ya psixoz halına düşmə şərtlərini yaradır; fantaziyalar həm də xəstələrimizin şikayət etdiyi əziyyət simptomlarının ən yaxın ruhi ilkin pillələridir. Buradan patologiyaya geniş bir yan yol ayrılır.

Lakin mən fantaziyaların yuxu ilə əlaqəsini nəzərdən qaçıra bilmərəm. Bizim gecə yuxularımız da yuxuların yozumu ilə aydın şəkildə göstərə biləcəyimiz kimi, belə fantaziyalardan başqa bir şey deyil." Dil öz misilsiz müdrikliyi ilə fantaziya quranların havadakı yaradıcılıqlarına da "gündüz xəyalları" dedirtməklə yuxuların mahiyyəti haqqındakı sualı çoxdan həll etmişdir. Bu işarəyə baxmayaraq, yuxularımızın mənası bizə əksər hallarda qeyri-müəyyən qalırsa, bunun səbəbi ondadır ki, gecələr bizdə utandığımız və özümüzdən belə gizlətməli olduğumuz, məhz bu səbəbdən sıxışdırılıb şüursuzluğa itələnmiş istəklər də oyana bilər. Belə sıxışdırılmış istəklərə və onların törəmələrinə yalnız ağır dərəcədə təhrif olunmuş bir ifadəyə icazə verilə bilər. Yuxunun təhrif olunmasının elmi tədqiqat tərəfindən aydınlaşdırılmasından sonra, gecə yuxularının da, hamımızın yaxşı tanıdığı gündüz xəyalları kimi, eyni dərəcədə istəklərin yerinə yetirilməsi olduğunu anlamaq artıq çətin deyildi.⁴¹

Xəyallar haqqında bu qədər, indi isə şairə gəlin! Biz həqiqətən şairi "gündüz xəyal görən" adlandırmağa, onun yaradıcılığını gündüz xəyalları ilə müqayisə etməyə cəhd edə bilərikmi? Burada ilk növbədə bir fərq üzə çıxır; biz qədim epik və dramatik şairlər kimi hazır mövzuları götürən şairləri, öz mövzularını sərbəst yaradanlardan ayırmalıyıq. Sonunculara nəzər salaq və müqayisəmiz üçün tənqid tərəfindən ən yüksək qiymətləndirilən şairləri deyil, əvəzində roman, povest və hekayələrin daha iddiasız nağılçılarını seçək, onlar isə bunun əvəzində ən çoxsaylı və ən həvəskar oxucuları tapırlar. Bu nağılçıların yaradıcılığında ilk növbədə diqqətimizi çəkən bir xüsusiyyət var; onların hamısında marağın mərkəzində duran, şairin bütün vasitələrlə bizim rəğbətimizi qazanmağa çalışdığı və sanki xüsusi bir ilahi təqdirlə qoruduğu bir qəhrəman var. Əgər roman fəslinin sonunda qəhrəmanı huşsuz, ağır yaralardan qan axaraq tərk etmişəmsə, növbəti fəslin əvvəlində onu ən diqqətli qulluq altında və sağalma yolunda tapacağıma əminəm; və əgər birinci cild qəhrəmanımızın üzərində olduğu gəminin dəniz fırtınasında batması ilə bitibsə, ikinci cildin əvvəlində onun möcüzəvi xilasından oxuyacağıma əminəm, çünki o olmasa roman davam edə bilməzdi. Qəhrəmanı təhlükəli taleləri ilə müşayiət etdiyim zaman hiss etdiyim təhlükəsizlik hissi, həqiqi bir qəhrəmanın boğulan birini xilas etmək üçün suya atılarkən və ya batareyaya hücum etmək üçün düşmən atəşinə məruz qalarkən hiss etdiyi eyni hissdir, bizim ən yaxşı şairlərimizdən biri ona "Sənə heç nə olmaz" (Anzengruber) ifadəsini hədiyyə etdiyi həqiqi qəhrəmanlıq hissidir. Lakin mən belə hesab edirəm ki, toxunulmazlığın bu ifşaedici əlamətindən asanlıqla — Əlahəzrət Məni, bütün gündüz xəyallarının və bütün romanların qəhrəmanını tanımaq olar.

Bu eqosentrik hikayələrin digər tipik xüsusiyyətləri də eyni qohumluğa işarə edir. Əgər romanın bütün qadınları həmişə qəhrəmana aşiq olursa, bunu real həyatın təsviri kimi qəbul etmək çətindir, lakin gündüz xəyalının zəruri bir hissəsi kimi başa düşmək asandır. Eyni şəkildə, romanın digər şəxsləri real həyatda müşahidə edilən insan xarakterlərinin rəngarəngliyindən imtina edərək, kəskin şəkildə yaxşı və pis olaraq ayrılırsa; "yaxşılar" qəhrəmana çevrilmiş Mənin köməkçiləri, "pislər" isə düşmənləri və rəqibləridir.

Biz çoxlu sayda bədii yaradıcılıq əsərinin sadə gündüz xəyalı nümunəsindən çox uzaqda durduğunu inkar etmirik, lakin ən ekstremal sapmaların belə, bu modellə kəsilməz keçidlər silsiləsi ilə əlaqələndirilə biləcəyi fərziyyəsini bastıra bilmirəm. Hətta sözdə psixoloji romanların çoxunda da diqqətimi çəkən odur ki, yalnız bir şəxs, yenə də qəhrəman, daxildən təsvir olunur; şair sanki onun ruhunda oturur və digər şəxsləri xaricdən seyr edir. Psixoloji roman öz xüsusiyyətini, görünür, ümumilikdə müasir şairin öz Mənini özünümüşahidə yolu ilə hissəvi Mənlərə parçalamağa və nəticədə ruhi həyatının konflikt axınlarını bir neçə qəhrəmanda şəxsləşdirməyə olan meylinə borcludur. Gündüz xəyalı tipinə tamamilə zidd görünən, "eksentrik" adlandırıla bilən romanlar var ki, orada qəhrəman kimi təqdim olunan şəxs ən az fəal rol oynayır, əksinə tamaşaçı kimi digərlərinin hərəkətlərini və əzablarını öz gözləri önündən keçirir. Zolanın sonrakı romanlarından bir neçəsi bu cürdür. Lakin qeyd etməliyəm ki, psixoloji analiz, şair olmayan, bəzi cəhətlərdən sözdə normadan sapma göstərən fərdlərdə gündüz xəyallarının analoji variantlarını, yəni Mənin tamaşaçı roluna qane olduğu variantları bizə tanıtdı.

Əgər şairi gündüz xəyalı görənlə, poetik yaradıcılığı gündüz xəyalı ilə bərabərləşdirməyimiz dəyərli olacaqsa, o, ilk növbədə hər hansı bir şəkildə məhsuldar olduğunu sübut etməlidir. Gəlin əvvəllər irəli sürdüyümüz, fantaziyanın üç zamanla və davam edən istəklə əlaqəsi haqqında tezisi şairlərin əsərlərinə tətbiq etməyə və şairin həyatı ilə onun yaradıcılığı arasındakı əlaqələri onun köməyi ilə öyrənməyə çalışaq. Adətən, bu məsələyə hansı gözlənti təsəvvürləri ilə yaxınlaşmaq lazım olduğunu bilmirdilər; çox vaxt bu əlaqəni çox sadə təsəvvür edirdilər. Fantaziyalardan əldə edilən dərk əsasında aşağıdakı vəziyyəti gözləməliyik: Güclü aktual hadisə şairdə, adətən uşaqlıq dövrünə aid olan və ondan elə bir istək çıxan, bədii əsərdə öz yerinə yetirilməsini yaradan köhnə bir hadisənin xatirəsini oyadır; bədii əsərin özü həm təzə səbəbin, həm də köhnə xatirənin elementlərini tanıdır.

Bu düsturun mürəkkəbliyindən qorxmayın; mən fərz edirəm ki, həqiqətdə o, çox kasad sxem kimi özünü göstərəcək, lakin real vəziyyətə ilk yaxınlaşma onda ehtiva oluna bilər və mənim apardığım bəzi cəhdlərdən sonra bədii yaradıcılığa belə bir yanaşmanın səmərəsiz çıxması mümkün deyil. Şairin həyatında uşaqlıq xatirələrinə bəlkə də qəribə gələn vurğunun, nəticə etibarilə, bədii əsərin gündüz xəyalı kimi bir vaxtkı uşaqlıq oyununun davamı və əvəzi olması fərzindən irəli gəldiyini unutmursunuz.

Gəlin elə bədii əsərlər sinfinə qayıtmağı unutmayaq ki, onlarda sərbəst yaradıcılığı deyil, hazır və məlum mövzuların işlənməsini görməliyik. Hətta bu halda da şairə müstəqillik payı qalır ki, bu da mövzunun seçilməsində və çox vaxt onun geniş dəyişdirilməsində özünü göstərə bilər. Mövzuların verildiyi dərəcədə, onlar xalqın mif, əfsanə və nağıl xəzinəsindən gəlir. Bu xalq psixologiyası təşəkküllərinin tədqiqi heç də tamamlanmış deyil, lakin məsələn, miflər üçün tamamilə ehtimal olunur ki, onlar bütün millətlərin arzu fantaziyalarının təhrif edilmiş qalıqlarına, gənc insanlığın əsrlər boyu davam edən yuxularına uyğun gəlir.

Siz deyəcəksiniz ki, mən sizə başlığında qeyd etdiyim şair haqqında deyil, fantaziyalar haqqında çox daha çox danışmışam. Mən bunu bilirəm və bu günkü elmi dərkimizin vəziyyətinə işarə edərək bunu əsaslandırmağa çalışıram. Mən sizə yalnız fantaziyaların öyrənilməsindən bədii mövzu seçimi məsələsinə keçən təşəbbüslər və çağırışlar gətirə bildim. Digər məsələ, yəni şairin öz yaradıcılıqları ilə yaratdığı təsir effektlərini bizdə hansı vasitələrlə əldə etdiyi məsələsinə biz ümumiyyətlə toxunmamışıq. Mən sizə ən azı fantaziyalar haqqında müzakirələrimizdən poetik effektlər məsələlərinə aparan yolu göstərmək istəyirəm, Xatırlayırsınız, biz demişdik ki, gündüz xəyalı görən şəxs fantaziyalarını başqalarından diqqətlə gizlədir, çünki onlardan utanc hissi keçirmək üçün səbəblər hiss edir. Mən indi əlavə edirəm ki, hətta o, onları bizə açıqlasa belə, belə bir açıqlama ilə bizə həzz bəxş edə bilməzdi. Belə fantaziyalar, əgər onları öyrənsək, bizi dəf edir və ya ən yaxşı halda onlara qarşı soyuq qalırıq. Lakin şair bizə öz oyunlarını göstərdikdə və ya onun şəxsi gündüz xəyalları kimi qəbul etməyə meylli olduğumuz şeyləri danışdıqda, biz yüksək, çox güman ki, bir çox mənbələrdən axan həzz hissi keçiririk. Şairin bunu necə bacarması onun ən özünəməxsus sirridir; hər bir fərdi Mən ilə digərləri arasında qalxan sədlərlə əlaqəli olan həmin dəf olunma hissinin aradan qaldırılması texnikasında əsl Ars poetica (şeir sənəti) dayanır. Bu texnikanın iki vasitəsini təxmin edə bilərik: Şair dəyişikliklər və ört-basdır etmələrlə eqoist gündüz xəyalının xarakterini yumşaldır və fantaziyalarını təqdim edərkən bizə bəxş etdiyi təmiz formal, yəni estetik həzz qazancı ilə bizi ələ alır. Bizə təqdim olunan və daha dərin psixi mənbələrdən daha böyük həzzin azad olmasına imkan vermək üçün istifadə edilən belə bir həzz qazancını, adətən, təşviq mükafatı və ya ilkin həzz adlandırırlar. Mənim fikrimcə, şairin bizə bəxş etdiyi bütün estetik həzz belə bir ilkin həzz xarakterini daşıyır və bədii əsərin əsl ləzzəti ruhumuzdakı gərginliklərdən azad olmaqdan irəli gəlir. Bəlkə də şairin bizə öz fantaziyalarımızı artıq heç bir qınanma və utanc olmadan həzz almaq imkanı yaratması bu uğura az olmayan töhfə verir. Beləliklə, indi yeni, maraqlı və mürəkkəb araşdırmaların başlanğıcındayıq, lakin, ən azından bu dəfə, müzakirələrimizin sonunda olardıq.

10 / 15

Nevrotiklərin ailə romanı

Böyüyən fərdin valideynlərinin avtoritetindən ayrılması inkişafın ən zəruri, lakin eyni zamanda ən ağrılı nailiyyətlərindən biridir. Bu, tamamilə zəruridir ki, o baş versin və güman etmək olar ki, hər normal hala gəlmiş insan onu müəyyən dərəcədə həyata keçirmişdir. Bəli, cəmiyyətin tərəqqisi bütövlükdə iki nəslin bu ziddiyyətinə əsaslanır. Digər tərəfdən, nevrotiklərin elə bir sinfi var ki, onların vəziyyətində bu vəzifədə uğursuzluğa düçar olduqları şərtiliyi görmək olar.

Kiçik uşaq üçün valideynlər əvvəlcə yeganə avtoritet və bütün inamın mənbəyidir. Onlara, yəni eyni cinsli tərəfə bənzəmək, ata və ana kimi böyümək bu uşaq illərinin ən güclü, ən ağır nəticəli arzusudur. Artan intellektual inkişaf ilə uşaq tədricən valideynlərinin mənsub olduğu kateqoriyaları öyrənməyə başlayır. O, başqa valideynlərlə tanış olur, onları öz valideynləri ilə müqayisə edir və bununla da onlara aid edilən misilsizlik və yeganəlikdən şübhələnmək hüququ qazanır. Uşaq həyatında onda narazı əhval-ruhiyyə doğuran kiçik hadisələr ona valideynlərini tənqid etməyə başlamaq və digər valideynlərin bəzi cəhətlərdən üstün tutulmalı olduğuna dair əldə etdiyi biliyi öz valideynlərinə qarşı bu mövqeyi tutmaq üçün istifadə etmək üçün əsas verir. Nevroz psixologiyasından bilirik ki, burada başqa amillərlə yanaşı, cinsi rəqabət təhriklərinin ən intensivləri də iştirak edir. Bu fürsətlərin mövzusu açıq-aydın geri qoyulma hissidir. Çox vaxt elə hallar olur ki, uşaq arxa plana keçirilir və ya heç olmasa özünü arxa plana keçirilmiş hiss edir, valideynlərinin tam məhəbbətini görmədiyini duyur, xüsusilə də bu məhəbbəti digər qardaş-bacılarla bölüşməli olduğuna görə təəssüflənir. Öz meyllərinin tam qarşılıq tapmadığı hissi o zaman erkən uşaqlıq illərindən tez-tez şüurlu şəkildə xatırlanan "ögey övlad" və ya "övladlığa götürülmüş uşaq" olduğu fikrində özünü göstərir. Bir çox nevrotik olmayan insanlar belə halları çox tez-tez xatırlayırlar ki, onlar – çox vaxt oxuduqlarının təsiri altında – valideynlərinin düşmən mövqeyini bu cür qavramış və cavab vermişdilər. Lakin burada artıq cinsin təsiri özünü göstərir: oğlan atasına qarşı anasına nisbətən xeyli daha çox düşmənçilik təhriklərinə meyl göstərir və özünü anasından deyil, atasından azad etməyə daha intensiv meyl edir. Qızların fantaziya fəaliyyəti bu məsələdə çox daha zəif ola bilər. Uşaqlıq illərinin şüurla xatırlanan bu ruhi təhriklərində mifin başa düşülməsini bizə mümkün edən amili tapırıq.

Nadir hallarda şüurla xatırlanır, lakin psixoanaliz vasitəsilə demək olar ki, həmişə sübut edilə bilən bu valideynlərdən başlayan uzaqlaşmanın növbəti inkişaf mərhələsi, nevrotiklərin ailə romanları adlandırılan hadisədir. Belə ki, nevrozun və hətta hər bir yüksək istedadın təbiətinə, əvvəlcə uşaq oyunlarında özünü göstərən və təxminən pubertatdan əvvəlki dövrdən başlayaraq ailə münasibətləri mövzusunu mənimsəyən fantaziyanın çox xüsusi bir fəaliyyəti daxildir. Bu xüsusi fantaziya fəaliyyətinin xarakterik nümunəsi, pubertatdan çox sonra da davam etdirilən məşhur gündüz xəyallarıdır ⁴². Bu gündüz xəyallarının dəqiq müşahidəsi göstərir ki, onlar istəklərin yerinə yetirilməsinə, həyatın düzəldilməsinə xidmət edir və əsasən iki məqsədi bilir: erotik və ambisiyalı (lakin arxasında əksər hallada erotik olan). Göstərilən vaxtda uşağın fantaziyası, dəyəri aşağı sayılan valideynlərdən qurtulmaq və onları adətən sosial cəhətdən daha yüksək mövqedə olanlarla əvəz etmək vəzifəsi ilə məşğul olur. Bu zaman real hadisələrlə təsadüfi qarşılaşmalar (kənddəki qala sahibi və ya torpaq sahibi, şəhərdəki zadəganlarla tanışlıq) istifadə olunur. Belə təsadüfi hadisələr uşağın həsədini oyadır və bu qısqanclıq sonra hər iki valideyni daha nəcib olanlarla əvəz edən bir fantaziyada ifadəsini tapır. Belə fantaziyaların icra texnikasında, təbii ki, bu vaxt şüurlu olan, uşağın əlində olan bacarıq və material həlledici rol oynayır. Həmçinin məsələ, fantaziyaların ehtimalı əldə etmək üçün böyük və ya kiçik səylə işlənib hazırlanmasından asılıdır. Bu mərhələ, uşağın mənşəyin cinsi şərtləri haqqında hələ məlumatı olmadığı bir vaxtda əldə edilir.

Ata və ananın müxtəlif cinsi münasibətləri haqqında məlumat əldə edildikdə, uşaq 'pater semper incertus est' (ata həmişə qeyri-müəyyəndir), ananın isə 'certissima' (ən müəyyəni) olduğunu başa düşdükdə, ailə romanı xüsusi bir məhdudiyyətə uğrayır: belə ki, o, yalnız atanı yüksəltməklə kifayətlənir, anadan olan mənşəyi isə dəyişdirilə bilməyən bir şey kimi daha şübhə altına almır. Ailə romanının bu ikinci (cinsi) mərhələsi, birinci (aseksual) mərhələdə olmayan ikinci bir motivlə də dəstəklənir. Cinsi proseslər haqqında məlumat əldə edildikdə, erotik vəziyyətlər və münasibətlər təsəvvür etmək meyli yaranır; burada hərəkətverici qüvvə, ən yüksək cinsi marağın obyekti olan ananı gizli xəyanət və gizli eşq münasibətləri vəziyyətinə salmaqdan alınan həzzdir. Bu şəkildə, həmin ilk, demək olar ki, aseksual fantaziyalar indiki məlumat səviyyəsinə yüksəldilir.

Qeyd edək ki, əvvəllər ön planda olan qisas və intiqam motivi burada da özünü göstərir. Əksər hallarda valideynlər tərəfindən cinsi pis vərdişlərdən uzaqlaşdırılarkən cəzalandırılan və indi valideynlərindən belə fantaziyalarla intiqam alan nevrotik uşaqlar bunlardır.

Xüsusilə, sonradan doğulan uşaqlar, əvvəlcə bu cür uydurmalarla (tarixi intriqalarda olduğu kimi) öz qabaqda olan bacı-qardaşlarını üstünlüklərindən məhrum edir, hətta çox vaxt rəqiblər qədər anaya eşq münasibətləri uydurmaqdan çəkinmirlər. Ailə romanının maraqlı bir variantı, uyduran qəhrəmanın öz legitimliyini bərpa etməsi, digər bacı-qardaşları isə bu yolla legitim olmayan kimi aradan qaldırmasıdır. Bununla yanaşı, çoxşaxəli və müxtəlif istifadə imkanları ilə hər cür cəhdlərə cavab verən ailə romanını idarə edən xüsusi bir maraq da ola bilər. Beləliklə, kiçik fantazçı, məsələn, onu cinsi cəhətdən cəlb etmiş bacısı ilə qohumluq əlaqəsini bu yolla aradan qaldırır.

Uşaq qəlbinin bu pozğunluğundan ürpərərək üz çevirən, hətta belə şeylərin mümkünlüyünü inkar etmək istəyən şəxsə xatırladılmalıdır ki, zahirdə bu qədər düşmənçilik dolu uydurmaların hamısı əslində o qədər də pis niyyətli deyil və yüngül bir maska altında uşağın valideynlərinə qarşı qalmış ilkin nəvazişini qoruyub saxlayır. Bu, yalnız görünüşdə xəyanətkarlıq və nankorluqdur; çünki bu roman fantaziyalarının ən çox yayılmışını, yəni hər iki valideynin və ya yalnız atanın daha əzəmətli şəxslərlə əvəz edilməsini təfərrüatlı nəzərdən keçirdikdə, bu yeni və nəcib valideynlərin, aşağı rütbəli real valideynlərə dair real xatirələrdən gələn cizgilərlə donadılmış olduğunu kəşf edirik; belə ki, uşaq əslində atanı aradan qaldırmır, onu yüksəldir. Bəli, real atanı daha əsilzadə biri ilə əvəz etmək istəyinin hamısı, uşağın itirilmiş xoşbəxt dövrə olan həsrətini ifadə edir; həmin dövrdə ona atası ən əsilzadə və ən güclü kişi, anası isə ən əziz və ən gözəl qadın kimi görünürdü. O, indi tanıdığı atasından uzaqlaşaraq, uşaqlıq illərində inandığı ataya qayıdır və fantaziya əslində bu xoşbəxt dövrün keçib getməsinə görə təəssüfün ifadəsidir. Beləliklə, uşaqlığın ən erkən illərinin həddindən artıq yüksək qiymətləndirilməsi bu fantaziyalarda yenidən öz tam hüququnu bərpa edir. Bu mövzuya maraqlı bir töhfə yuxuların öyrənilməsindən alınır. Yuxuların yozumu göstərir ki, hətta sonrakı illərdə də yuxularda imperator və ya imperatriça bu ali şəxslər ata və ananı ifadə edir ⁴³. Beləliklə, valideynlərin uşaqlıq dövründəki həddindən artıq yüksək qiymətləndirilməsi normal yetkin adamın yuxusunda da qalmaqdadır.

11 / 15

Histerik tutma haqqında ümumi məlumat

Əvvəlcə A. Moll tərəfindən nəşr olunan “Psixoterapiya və Tibbi Psixologiya Jurnalı”nda (I cild, 1909) dərc olunmuşdur. Sonra “Nevrozlar nəzəriyyəsinə dair kiçik yazılar toplusu”nun ikinci seriyasında çap edilmişdir.

A

Əgər əziyyəti tutmalarla ifadə olunan bir histerik qadını psixoanalizə tabe etsəniz, asanlıqla qanaət gətirirsiniz ki, bu tutmalar motorikə çevrilmiş, hərəkət qabiliyyətinə proyeksiya olunmuş və pantomimik olaraq təsvir edilmiş fantaziyalardan başqa bir şey deyildir. Bunlar şüursuz fantaziyalardır, lakin əks halda gündüz xəyallarında birbaşa qavranılan və gecə yuxularından yozum yolu ilə inkişaf etdirilə bilən eyni növ fantaziyalardır. Tez-tez bir yuxu tutmanın əvəz edir, daha tez-tez isə eyni fantaziyanın yuxuda və tutmada müxtəlif ifadələrə malik olması ilə onu izah edir. İnsan tutmanın müşahidəsi vasitəsilə onun təsvir etdiyi fantaziya haqqında məlumat əldə edəcəyini gözləməlidir; lakin bu nadir hallarda mümkün olur. Adətən, fantaziyanın pantomimik təsviri, yuxunun hallüsinator təsvirinə tam analoq olaraq, senzura təsiri altında tamamilə eyni təhriflərə məruz qalır, nəticədə həm pantomimik təsvir, həm də yuxu təsviri ilkin olaraq öz şüuru və tamaşaçının başa düşməsi üçün qeyri-şəffaflaşır. Beləliklə, histerik tutma gecə yuxularına tətbiq etdiyimiz eyni yozum işlənməsinə ehtiyac duyur. Amma yalnız təhrifin çıxdığı qüvvələr və bu təhrifin məqsədi deyil, onun texnikası da yuxu yozumu vasitəsilə bizə məlum olan texnika ilə eynidir.

1) Tutma, eyni maddə daxilində eyni anda bir neçə fantaziyanı təsvir etməsi, yəni sıxlaşdırma (verdichtung) yolu ilə anlaşılmaz olur. İki (və ya daha çox) fantaziyanın ortaq elementləri, yuxuda olduğu kimi, təsvirin nüvəsini təşkil edir. Bu cür üst-üstə düşən fantaziyalar çox vaxt tamamilə fərqli növdə olur, məsələn, son zamanlara aid bir istək və uşaq yaşında alınmış bir təəssüratın canlandırılması; eyni innervasiyalar sonra hər iki məqsədə, çox vaxt ən ustalıqla xidmət edir. Böyük miqyasda sıxlaşdırmadan istifadə edən histeriklər, təxminən tək bir tutma forması ilə kifayətlənirlər; digərləri isə çoxlu sayda patogen fantaziyaları tutma formalarının çoxaldılması ilə ifadə edirlər.

2) Tutma, xəstənin fantaziyada iştirak edən hər iki şəxsin fəaliyyətlərini yerinə yetirməyə cəhd etməsi, yəni çoxlu identifikasiya yolu ilə qeyri-şəffaf olur. Hirschfeldin “Cinsəllik Elmi Jurnalı”nda (I cild, №1) dərc etdiyim “Histerik fantaziyalar və onların biseksuallıqla əlaqəsi” məqaləsində qeyd etdiyim nümunəyə nəzər salın: xəstə bir əli ilə (kişi kimi) paltarı aşağı dartıb çıxarır, digər əli ilə (qadın kimi) isə onu bədəninə sıxır.

3) Innervasiyaların antagonistik çevrilməsi, yuxu işlənməsində elementin öz əksinə çevrilməsinə analog olan, son dərəcə təhrifedici təsir göstərir, məsələn, tutma zamanı qucaqlama qolların spazmla geriyə çəkilməsi ilə, əllər onurğa sütunu üzərində görüşənədək, təmsil olunursa. — Mümkündür ki, böyük histerik tutmanın məşhur Arc de cercle-i cinsi əlaqə üçün uyğun bədən vəziyyətinin antaqonistik innervasiya vasitəsilə enerjili inkarından başqa bir şey deyil.

4.) Təsvir olunan fantaziya daxilində zaman ardıcıllığının çevrilməsi də heç də az çaşdırıcı və yanıldıcı təsir göstərmir; bu da öz növbəsində hərəkətin sonu ilə başlayıb onun əvvəli ilə bitən bəzi yuxularda tam əksini tapır. Məsələn, bir histerik qadının ayartma fantaziyası belə bir məzmuna malikdirsə: o, parkda oxuyur, geyimini bir az qaldırır, ayağı görünür, bir kişi ona yaxınlaşır, onunla danışır, sonra o, kişi ilə başqa bir yerə gedir və orada onunla nəvazişlə yaxınlıq edir; və o, bu fantaziyanı tutma zamanı elə canlandırır ki, koitusla uyğun gələn spazm mərhələsi ilə başlayır, sonra ayağa qalxır, başqa otağa gedir, orada oturub oxumağa başlayır və sonra xəyali bir müraciətə cavab verir.

Son iki təhrif, bizə sıxışdırılmışın histerik tutmada üzə çıxarkən hələ də hesaba almalı olduğu müqavimətlərin intensivliyini sezməyə imkan verə bilər. B Histerik tutmaların baş verməsi asanlıqla başa düşülən qanunauyğunluqlara tabedir. Sıxışdırılmış kompleks libido yüklənməsindən və təsəvvür məzmunundan (fantaziyadan) ibarət olduğuna görə, tutma aşağıdakı hallarda oyadıla bilər: 1.) assosiativ, əgər (kifayət qədər yüklənmə olunmuş) kompleks məzmunu şüurlu həyatın bir əlaqəsi ilə işarə edilirsə, 2.) orqanik, əgər daxili somatik səbəblərdən və xaricdən psixi təsirdən libido yüklənməsi müəyyən həddi aşarsa, 3.) birincil tendensiyanın xidmətində, "xəstəliyə qaçış" ifadəsi kimi, əgər reallıq narahat və ya qorxulu olursa, yəni təsəlli üçün, 4.) ikincil tendensiyaların xidmətində, xəstəliyin onlarla müttəfiq olduğu, tutmanın yaradılması ilə xəstə üçün faydalı bir məqsədə nail olmaq mümkün olduqda. Sonuncu halda tutma müəyyən şəxslər üçün hesablanıb, onlar üçün vaxtca təxirə salına bilər və şüurlu simulyasiya təəssüratı yaradır.

C

Histeriklərin uşaq tarixinin araşdırması göstərir ki, histerik tutma əvvəllər tətbiq olunan və sonradan tərk edilmiş autoerotik doyumun əvəzi kimi nəzərdə tutulmuşdur. Çox sayda halda bu doyum (toxunma və ya ayaqların sıxılması ilə masturbasiya, dil hərəkəti və s.) şüurun uzaqlaşdırılması şəraitində tutmanın özündə də yenidən təkrarlanır. Tutmanın libido artımı ilə və ilkin tendensiyanın xidmətində təsəlli kimi təkrarlanması, həmin autoerotik doyumun xəstə tərəfindən əvvəllər qəsdən axtarıldığı şəraiti dəqiq təkrarlayır. Xəstənin anamnezi aşağıdakı mərhələləri ortaya qoyur: a) təsəvvür məzmunu olmadan autoerotik doyum, b) doyum aktına çıxan bir fantaziya ilə əlaqəli eyni doyum, c) fantaziyanı saxlayaraq aktın tərk edilməsi, d) bu fantaziyanın sıxışdırılması, hansı ki, sonra ya dəyişməz qalır, ya da dəyişdirilərək yeni həyat təəssüratlarına uyğunlaşdırılır və histerik tutmada özünü göstərir, e) bəlkə də ona aid olan, iddia edilən tərk edilmiş doyum aktını yenidən ortaya çıxarır. Tipik bir dövr: uşaq cinsi fəaliyyəti — sıxışdırma — sıxışdırmanın uğursuzluğu və sıxışdırılanın geri qayıtması.

Qeyri-ixtiyari sidik axıdılması, şübhəsiz ki, histerik tutma diaqnozu ilə uyğunsuz sayıla bilməz; o, sadəcə, fırtınalı pollyutsiyanın uşaq formasını təkrarlayır. Yeri gəlmişkən, şübhəsiz histeriyada da dil dişləməsinə rast gəlmək olar; o, histeriyaya da, eşq oyununa da o qədər zidd deyil; onun tutma zamanı baş verməsi, əgər xəstənin diqqəti həkim sorğusu ilə differensial-diaqnostik çətinliklərə cəlb edilibsə, asanlaşır. Histerik tutma zamanı özünə ziyan vurma (kişilərdə daha tez-tez) baş verə bilər, burada o, uşaq həyatındakı bir qəzanı (məsələn, bir davanın nəticəsini) təkrarlayır.

Histerik tutmanın şüur itkisi, absensi, hər hansı intensiv cinsi doyumun (autoerotik olan da daxil olmaqla) zirvəsində hiss edilən o qısa, lakin inkar edilə bilməyən şüur çıxışından irəli gəlir. Gənc qadınların pollyutsiya təəssüratlarından histerik absenslərin yaranmasında bu inkişafı ən etibarlı şəkildə izləmək olar. Sözdə hipnoid hallar, xəyal qurma zamanı baş verən, histeriklərdə çox tez-tez rast gəlinən absenslər eyni mənşəyi aşkar edir. Bu absenslərin mexanizmi nisbətən sadədir. Əvvəlcə bütün diqqət doyum prosesinin axarına yönəldilir və doyumun baş verməsi ilə bu bütün diqqət yüklənməsi birdən-birə ləğv edilir, nəticədə anlıq şüur boşluğu yaranır. Bu, demək olar ki, fizioloji şüur boşluğu sonra sıxışdırma xidmətində genişləndirilir, ta ki, sıxışdıran instansiyanın özündən uzaqlaşdırdığı hər şeyi qəbul edə bilsin.

D

Sıxışdırılmış libidoya tutma zamanı motorik boşalma yolunu göstərən qurum, hər kəsdə, hətta qadında da hazır saxlanılan, cinsi fəaliyyətə sərhədsiz təslimlik zamanı aşkar olan koitus aktının refleks mexanizmidir. Qədimlər artıq deyirdilər ki, koitus "kiçik epilepsiya"dır. Biz bunu dəyişdirə bilərik! Histerik konvulsiya tutması bir koitus ekvivalentidir. Analogiya epileptik tutmaqla bağlı bizə az kömək edir, çünki onun yaranma səbəbi histerik tutmağınkindən daha anlaşılmazdır.

Ümumilikdə histerik tutma, histeriya ümumiyyətlə olduğu kimi, qadında uşaqlıq illərində mövcud olmuş və o vaxt açıq-aşkar kişi xarakteri göstərən cinsi fəaliyyətin bir hissəsini yenidən bərpa edir. Tez-tez müşahidə etmək olar ki, pubertatdan əvvəlki illərə qədər oğlanlara xas davranış və meyillər göstərən qızlar pubertatdan sonra histerik olurlar. Bir çox hallarda histerik nevroz yalnız kişiliyə xas cinsəlliyin aradan qaldırılması yolu ilə qadının yaranmasına səbəb olan tipik sıxışdırma mərhələsinin həddindən artıq ifadəsinə uyğun gəlir. (Bax: Cinsəllik nəzəriyyəsi haqqında üç məqalə, 1905.)

12 / 15

Beş yaşlı bir oğlan uşağının fobiyasının təhlili

I Giriş

Aşağıdakı səhifələrdə təqdim olunan çox gənc xəstənin xəstəlik və müalicə tarixi, əslində, mənim müşahidəmə aid deyil. Mən müalicənin ümumi planına rəhbərlik etmiş və hətta bir dəfə uşaqla şəxsən söhbətə müdaxilə etmişəm; lakin müalicənin özü uşağın atası tərəfindən həyata keçirilib, ona öz qeydlərini nəşr məqsədilə təqdim etdiyi üçün dərin təşəkkür borcluyam. Atanın xidməti daha da böyükdür; fikrimcə, uşağı belə etiraflara inandırmaq başqa bir şəxsə heç vaxt mümkün olmazdı; atanın 5 yaşlı oğlunun ifadələrini şərh etməyə imkan verən mütəxəssislik əvəzolunmaz idi, belə erkən yaşda psixoanalizin texniki çətinlikləri aşılmaz qalırdı. Yalnız bir şəxsdə ata və həkim avtoritetlərinin birləşməsi, eyni şəxsdə nəvazişli marağın elmi maraqla üst-üstə düşməsi, bu halda metodun əks halda uyğun olmadığı bir tətbiqinə imkan verib.

Bu müşahidənin xüsusi dəyəri aşağıdakılardadır: Yetkin bir nevroz xəstəsini psixoanalitik yolla müalicə edən həkim, psixi qurumların təbəqə-təbəqə üzə çıxarılması işi nəticəsində uşaq cinsəlliyi haqqında müəyyən fərziyyələrə gəlir və bu fərziyyələrin komponentlərində sonrakı həyatın bütün nevroz simptomlarının həvəs qüvvələrini tapdığını düşünür. Mən bu fərziyyələri 1905-ci ildə dərc etdiyim 'Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə' əsərində izah etmişəm; bilirəm ki, onlar mövzudan uzaq olanlara nə qədər qəribə görünürsə, psixoanalitik üçün bir o qədər qaçılmazdır. Lakin psixoanalitik də həmin təməl müddəaların daha birbaşa, daha qısa yolla əldə edilmiş sübutu arzusunu etiraf edə bilər. Bizim yaşlılarda böyük əziyyətlə basdırıldıqları yerlərdən qazıb çıxardığımız, üstəlik bütün insanlarda konstitusional ortaq mülk olduğunu və nevrozda yalnız gücləndiyini və ya təhrif olunduğunu iddia etdiyimiz cinsi təhrikləri və arzu formalaşmalarını uşağın özü üzərində, həyatın canlılığı içərisində birbaşa öyrənmək mümkün deyilmi?

Belə bir məqsədlə mən illərlə şagirdlərimi və dostlarımı uşaqların adətən ustalıqla nəzərdən qaçırılan və ya qəsdən inkar edilən cinsi həyatı haqqında müşahidələr toplamağa həvəsləndirmişəm. Bu çağırış nəticəsində əlimə keçən materiallar arasında kiçik Hans haqqında davamlı məlumatlar tezliklə əsas yer tutdu. Hər ikisi mənim ən yaxın tərəfdarlarımdan olan valideynləri, ilk uşaqlarını yaxşı əxlaqın qorunması üçün mütləq zəruri olanlardan artıq məcburiyyət olmadan böyütməyə razılaşmışdılar və uşaq şən, yaxşı xasiyyətli və oyanıq bir oğlan kimi inkişaf etdiyi üçün, onu qorxutmadan böyütmək və özünü ifadə etməsinə imkan vermək cəhdi uğurla davam edirdi. İndi mən atanın kiçik Hans haqqında olan qeydlərini mənə çatdırıldığı kimi təqdim edirəm və təbii ki, uşaq otağının sadəliyi və dürüstlüyünü konvensional təhriflərlə pozmaq cəhdindən çəkinəcəyəm.

Hans haqqında ilk məlumatlar onun hələ tam üç yaşında olmadığı dövrə aiddir. O zaman o, müxtəlif sözlər və suallarla bədəninin 'Wiwimacher' adlandırmağa öyrəşdiyi hissəsinə xüsusi canlı maraq göstərirdi. Beləliklə, bir dəfə anasına sual verdi:

Hans: 'Ana, sənin də Wiwimacherin var?'

Ana: 'Əlbəttə. Niyə?'

Hans: 'Yalnız belə düşündüm.'

Eyni yaşda bir dəfə tövləyə girir və inəyin sağıldığını görür. 'Bax, Wiwimacherdən süd gəlir.'

Artıq bu ilk müşahidələr kiçik Hansın bizə göstərdiyi şeylərin çoxunun, hətta əksəriyyətinin uşağın cinsəllik inkişafı üçün tipik olacağı gözləntisini yaradır. Bir dəfə qeyd etmişəm ⁴⁴ ki, qadın varlığında kişi cinsiyyət orqanını əmmə təsəvvürünə rast gəldikdə çox təəccüblənməyə ehtiyac yoxdur. Bu qəbuledilməz təhrikin çox zərərsiz bir mənşəyi var, çünki o, ananın sinəsindən əmməkdən irəli gəlir; bu zaman inəyin yelini – təbiətcə bir sinə, forması və yerləşməsinə görə bir penis – uyğun bir vasitəçi rolunu oynayır. Kiçik Hansın kəşfi mənim fərzimin son hissəsini təsdiqləyir.

Lakin onun «Wiwimacher»ə (penisə) olan marağı sadəcə nəzəri deyil; gözlənildiyi kimi, bu, onu cinsiyyət üzvünə toxunmağa da qıcıqlandırır. 3,5 yaşında anası tərəfindən, əli penisində olduğu halda yaxalanır. Anası hədələyir: «Əgər bunu etsən, Dr. A.-nı çağıraram, o da sənə «Wiwimacher»i kəsər. Onda nə ilə «wiwi» edəcəksən?»

Hans: «Popo ilə.»

O, hələ günah hissi olmadan cavab verir, lakin bu münasibətlə «kastrasiya kompleksi»ni əldə edir; nevrozlu xəstələrin analizlərində bu kompleksi çox vaxt nəticə yolu ilə üzə çıxarmaq məcburiyyətində qalırıq, halbuki onlar hamısı onun tanınmasına şiddətlə qarşı çıxırlar. Uşaq hekayəsinin bu elementinin əhəmiyyəti haqqında çox vacib şeylər demək olar. «Kastrasiya kompleksi» mifdə (və yalnız yunan mifində deyil) nəzərəçarpacaq izlər qoyub; mən onun roluna «Yuxuların yozumu»ndakı bir yerdə (ikinci nəşrin 385-ci səhifəsi, 7. nəşr. 456-cı səhifə) və başqa yerlərdə toxunmuşam ⁴⁵.

Təxminən eyni yaşda (3,5 yaş) o, Şönbrunndakı aslan qəfəsi qarşısında həyəcanla belə deyir: «Mən aslanın «Wiwimacher»ini gördüm.»

Heyvanlar mif və nağıllarda sahib olduqları əhəmiyyətin bir hissəsini, kiçik, bilmək həvəsi olan insan balasına cinsiyyət orqanlarını və cinsi funksiyalarını göstərməkdəki açıqlığa borcludurlar. Hansın cinsi marağı şübhə doğurmur, lakin bu maraq onu həm də tədqiqatçı edir və ona düzgün konseptual biliklər qazanmağa imkan verir.

O, 3¾ yaşında, stansiyada lokomotivdən su buraxıldığını görür. "Bax, lokomotiv wiwi edir. Bəs onun Wiwimacheri haradadır?"

Bir müddət sonra fikrə dalaraq əlavə edir: "İtin və atın Wiwimacheri var; masanın və stulun yoxdur." Beləliklə, o, canlı ilə cansızı ayırd etmək üçün əsas bir xüsusiyyət qazanmışdır.

Bilmək həvəsi və cinsi maraq bir-birindən ayrılmaz görünür. Hansın marağı xüsusilə valideynlərinə yönəlmişdir.

Hans, 3¾ yaş: "Ata, sənin də Wiwimacherin var?"

Ata: "Bəli, əlbəttə."

Hans: "Amma mən heç vaxt görməmişəm, sən soyunduğunda belə."

Bir dəfə də o, anasının yatmazdan əvvəl soyunmasını diqqətlə izləyir. Ana soruşur: "Niyə belə baxırsan?"

Hans: "Yalnız baxıram ki, sənin də Wiwimacherin var?"

Ana: "Əlbəttə. Bunu bilmirdinmi?"

Hans: "Xeyr, mən düşünürdüm ki, sən böyük olduğuna görə, atınki kimi Wiwimacherin var."

Gəlin kiçik Hansın bu gözləntisini yaddaşımızda saxlayaq; o, sonradan əhəmiyyət kəsb edəcək.

Hansın həyatındakı böyük hadisə, onun dəqiq 3½ yaşında olduğu zaman (1903-cü il aprel - 1906-cı il oktyabr) kiçik bacısı Hannanın doğulmasıdır. Bu münasibətlə onun davranışı ata tərəfindən dərhal qeyd olunmuşdur:

Səhər saat 5-də, doğum ağrıları başlayanda, Hansın çarpayısı yan otağa aparılır; burada o, saat 7-də oyanır və doğum edən ananın iniltisini eşidir, sonra soruşur: "Ana niyə öskürür?" – Bir fasilədən sonra: "Bu gün əlbəttə Leylək gəlir." Təbii ki, son günlərdə ona çox dəfə deyilmişdir ki, Leylək qız və ya oğlan uşağı gətirəcək və o, bu qeyri-adi iniltini Leyləyin gəlişi ilə düzgün əlaqələndirir. Sonradan o, mətbəxə aparılır; dəhlizdə həkimin çantasını görür və soruşur: "Bu nədir?", ona cavab verirlər: "Bir çanta." O, sonra inamlı şəkildə deyir: "Bu gün Leylək gəlir." Doğumdan sonra ebe mətbəxə gəlir və Hans onun çay qaynatmağı əmr etdiyini eşidir, o da deyir: "Aha, ana öskürdüyünə görə ona çay verilir." Sonra otağa çağırılır, lakin anaya deyil, hələ də otaqda duran qanlı su dolu qablara baxır və qan dolu leğənə işarə edərək təəccüblə qeyd edir: "Amma mənim Wiwimacherimdən qan gəlmir." Onun bütün söylədikləri, vəziyyətin qeyri-adi olduğunu Leyləyin gəlişi ilə əlaqələndirdiyini göstərir. O, gördüyü hər şeyə qarşı çox şübhəli və gərgin bir ifadə ilə baxır və şübhəsiz ki, Leyləyə qarşı ilk şübhə onda möhkəmlənmişdir. Hans yeni gələnə çox qısqanclıq edir və əgər kimsə onu tərifləsə, gözəl tapsa və s., dərhal istehza ilə deyir: "Amma onun hələ dişləri yoxdur ⁴⁶." Çünki onu ilk dəfə görəndə, onun danışa bilməməsinə çox təəccüblənmiş və dişləri olmadığı üçün danışa bilmədiyini düşünmüşdür. İlk günlərdə o, təbii ki, çox geri qoyulur və qəflətən anjinadan xəstələnir. Qızma zamanı onun belə dediyi eşidilir: "Amma mən bacı istəmirəm!" Təxminən yarım ildən sonra qısqanclıq üstələnilir və o, həm nəvazişli, həm də üstünlüyünü bilən bir qardaş olur ⁴⁷. Bir az sonra Hans, bir həftəlik bacısının yuyulmasını izləyir. O, qeyd edir: "Amma onun Wiwimacheri hələ kiçikdir" və təsəlli verirmiş kimi əlavə edir: "O böyüyəndə, o da böyüyəcək ⁴⁸." Eyni yaşda, 3¾ yaşında, Hans ilk yuxu hekayəsini təqdim edir. "Bu gün, yatdığım zaman, düşündüm ki, mən Gmundendə Mariedl iləyəm." Mariedl, ev sahibinin 13 yaşlı qızıdır, tez-tez onunla oynayırdı.

Ata ananın yuxusunu onun hüzurunda danışarkən, Hans düzəldərək deyir: 'Mariedl ilə deyil, tamamilə tək Mariedl ilə.'

Bununla bağlı qeyd edilməlidir:

Hans 1906-cı ilin yayında Gmundendə idi, burada gündüz ev sahibinin uşaqları ilə vaxt keçirirdi. Gmundendən yola düşəndə, onun vidalaşmanın və şəhərə köçmənin çətin olacağına inanırdıq. Təəccüblü şəkildə, belə olmadı. O, açıq-aydın dəyişiklikdən məmnun idi və bir neçə həftə boyu Gmunden haqqında çox az danışdı. Həftələr keçdikdən sonra, Gmundendə keçirilən vaxta aid canlı rəngli xatirələr onda daha tez-tez canlanmağa başladı. Təxminən 4 həftədir o, bu xatirələri fantaziyalara çevirir. O, Berta, Olga və Fritzl adlı uşaqlarla oynadığını xəyal edir, onlarla sanki orada imişlər kimi danışır və saatlarla bu şəkildə söhbət etməyə qadirdir. İndi, bir bacısı olduğu və açıq-aşkar uşaq sahibi olma məsələsinin onu maraqlandırdığı bir vaxtda, Bertanı və Olqanı yalnız 'öz uşaqları' adlandırır və bir dəfə əlavə edir: 'Leylək mənim uşaqlarımı, Bertanı və Olqanı da gətirib.' Gmundendən 6 aylıq uzaq qaldıqdan sonra görülən bu yuxu, açıq-aşkar Gmundenə getmək istəyinin ifadəsi kimi başa düşülməlidir.

Ata tərəfindən bu qədər; mən əvvəlcədən qeyd edirəm ki, Hans leyləyin gətirdiyi iddia edilən öz uşaqları haqqındakı son ifadəsi ilə, içində gizlənən bir şübhəyə açıq şəkildə etiraz edir. Ata, xoşbəxtlikdən, sonradan gözlənilməz bir dəyər kəsb edəcək çoxlu şeylər qeyd edib.

Son zamanlarda Şönbrunna daha çox gedən Hansa bir zürafə çəkirəm. Mənə deyir: 'Bəs Wiwimacheri də çək.' Mən də cavab verirəm: 'Onu özün çək.' Bundan sonra zürafənin şəklinə aşağıdakı xətti (rəsm əlavə olunub) əlavə edir, əvvəlcə qısa çəkir, sonra bir hissə daha əlavə edərək qeyd edir: 'Wiwimacher daha uzundur.' Hansla sidik edən bir atın yanından keçirik. Deyir: 'Atın Wiwimacheri mənimki kimi aşağıdadır.' 3 aylıq bacısının yuyulduğunu görür və təəssüflə deyir: 'Onun çox, çox kiçik bir Wiwimacheri var.' Oynamaq üçün bir kukla alır və onu soyundurur. Onu diqqətlə nəzərdən keçirir və deyir: 'Amma onun çox kiçik bir Wiwimacheri var.'

Artıq bilirik ki, bu düsturla ona kəşfini (bax. S. 16) qorumaq mümkün olub.

Hər bir tədqiqatçı vaxtaşırı səhvə düşmək təhlükəsi altındadır. Əgər o, növbəti nümunədəki Hans kimi, tək başına səhv etməsə və bəhanə olaraq dil istifadəsinə istinad edə bilsə, bu bir təsəlli qalır. Belə ki, şəkilli kitabında bir meymun görür və yuxarıya doğru burulmuş quyruğuna işarə edir: 'Bax Ata, Wiwimacher.'

Wiwimacherə olan marağı ilə çox xüsusi bir oyun uydurub.

Giriş otağında tualet və qaranlıq taxta bir otaq var. Bir müddətdir ki, Hans taxta otağa gedir və deyir: 'Mən öz tualetimə gedirəm.' Bir dəfə qaranlıq otaqda nə etdiyini görmək üçün içəri baxıram. O, özünü göstərir və deyir: 'Mən Wiwi edirəm.' Yəni: o, tualet 'oyun' edir. Oyun xarakteri yalnız Wiwi etməyi təqlid etdiyindən və həqiqətən etmədiyindən deyil, həm də əslində daha asan olacaq halda tualetə getməyib, əvəzində 'öz tualeti' adlandırdığı taxta otağı üstün tutmasından da aydın olur.

Hansa haqsızlıq edərik, əgər cinsi həyatının yalnız avtoerotik cəhətlərini izləsək. Atası, digər uşaqlarla olan sevgi münasibətləri haqqında geniş müşahidələr təqdim edir, bunlardan böyüklərdəki kimi bir 'obyekt seçimi' ortaya çıxır. Əlbəttə, həmçinin çox diqqətəlayiq bir dəyişkənlik və poliqam meyllilik.

Qışda (3¾ yaş) Hansı buz meydanına aparıram və onu həmkarım N.-nin təxminən 10 yaşlı iki qız uşağı ilə tanış edirəm. Hans onların yanına oturur, onlar isə yetkin yaşlarının hissi ilə bu uşağa bir qədər təhqiramiz baxırlar, Hans isə onlara hörmətlə baxır, bu da onlarda böyük bir təəssürat yaratmır. Hans yenə də onlardan yalnız "mənim qızlarım" kimi danışır. Hansın 5 yaşlı əmisi oğlu, indi 4 yaşlı olan Hansa qonaq gəlir. Hans onu daima qucaqlayır və belə nəvazişli bir qucaqlama zamanı bir dəfə deyir: «Səni çox sevirəm.»

Bu, Hansda qarşılaşacağımız homoseksuallığın ilk, lakin son xüsusiyyəti deyil. Kiçik Hansımız həqiqətən bütün pisliklərin timsalıdır!

Biz yeni mənzilə köçdük. (Hans 4 yaşındadır.) Mətbəxdən qapı bir xalça döyülən balkona açılır, oradan qarşıdakı həyət mənzilinə baxmaq olar. Hans burada təxminən 7-8 yaşlı bir qız uşağını kəşf etdi. O, onu seyr etmək üçün xalça döyülən balkona aparan pilləyə oturur və saatlarla orada qalır. Xüsusilə günortadan sonra saat 4-də, qız məktəbdən gələndə, onu otaqda saxlamaq mümkün deyil və o, müşahidə mövqeyini tutmaqdan əl çəkmir. Bir dəfə, qız həmişəki saatda pəncərədə görünməyəndə, Hans çox narahat olur və ev sakinlərini suallarla incidir: «Qız nə vaxt gəlir? Qız haradadır?» və s. O, sonra görünəndə, Hans çox xoşbəxt olur və nəzərini qarşıdakı mənzildən ayırmır. Bu «məsafədən sevginin» ⁴⁹ şiddəti, Hansın nə yoldaşının, nə də oyun yoldaşının olmaması ilə izah olunur. Uşağın normal inkişafı üçün digər uşaqlarla kifayət qədər ünsiyyət lazımdır. Bu, biz qısa müddət sonra (4,5 yaş) yay istirahəti üçün Gmundenə köçəndə Hansa nəsib olur. Evimizdə onun oyun yoldaşları ev sahibinin uşaqlarıdır: Fransl (təxminən 12 yaş), Fritzl (8 yaş), Olqa (7 yaş), Berta (5 yaş) və əlavə olaraq qonşu uşaqlar: Anna (10 yaş) və adlarını artıq xatırlamadığım 9 və 7 yaşlı iki qız uşağı. Onun sevimlisi Fritzldir, onu tez-tez qucaqlayır və sevgisindən əmin edir. Bir dəfə ondan soruşulur: «Qızlardan hansını ən çox sevirsən?» O, cavab verir: «Fritzli.» Eyni zamanda qızlara qarşı çox aqressiv, kişisayağı, fəth edici davranır, onları qucaqlayır və öpür, xüsusilə Berta buna razı qalır. Berta bir axşam otaqdan çıxanda, onu qucaqlayır və ən nəvazişli tonda deyir: «Berta, sən çox mehribansan», bu isə onu digərlərini də öpməyə və sevgisindən əmin etməyə mane olmur. Təxminən 14 yaşlı Mariedl, ev sahibinin qızı və onunla oynayan, onu da sevir və bir axşam yatağa aparılarkən deyir: «Mariedl mənim yanımda yatmalıdır.» «Bu mümkün deyil» cavabına o, deyir: «Onda Mamminin və ya Vattinin yanında yatsın.» Ona cavab verilir: «Bu da mümkün deyil, Mariedl valideynlərinin yanında yatmalıdır» və sonra belə bir dialoq yaranır: Hans: «Onda mən aşağıya Mariedlin yanına yatmağa gedirəm.» Ana: «Sən həqiqətən Mammindən ayrılıb aşağıda yatmaq istəyirsən?» Hans: «Yox, səhər qəhvə içmək və tualetə getmək üçün yenidən yuxarı gələcəm.» Ana: «Əgər həqiqətən Vattidən və Mammindən getmək istəyirsənsə, paltarını və şalvarını götür və – əlvida!» Hans həqiqətən paltarlarını götürür və Mariedlin yanına yatmağa getmək üçün pilləkənə doğru gedir, təbii ki, geri gətirilir.

(«Mariedl bizim yanımızda yatmalıdır» istəyinin arxasında, təbii ki, başqa bir istək durur: Onunla birlikdə olmağı bu qədər xoşladığı Mariedl bizim ev icmasına qəbul edilməlidir. Şübhəsiz ki, ata və ananın Hansı, çox tez-tez olmasa da, öz yataqlarına götürmələri, bu birgə yatma zamanı onda erotik hisslər oyatmışdır və Mariedlin yanında yatmaq istəyinin də erotik mənası var. Ata və ya ananın yatağında uzanmaq, Hans üçün və bütün uşaqlar üçün erotik təhriklərin mənbəyidir.)

Kiçik Hansımız, homoseksual meyillərinə baxmayaraq, ananın çağırışına qarşı həqiqi kişi kimi davranmışdır.

Aşağıdakı halda da Hans Mammiyə deyib: «Sən, mən bir dəfə qız ilə yatmaq istərdim.» Bu hal bizə çoxlu söhbət imkanı verir, çünki Hans burada həqiqətən aşiq olan böyüklər kimi davranır. Bizim nahar etdiyimiz qonaq evinə bir neçə gündür təxminən 8 yaşlı gözəl bir qız gəlir, Hans isə təbii ki, dərhal ona aşiq olur. O, özünü ona tərəf süzmək üçün davamlı olaraq öz kreslosunda fırlanır, yeməyini bitirdikdən sonra onun yaxınlığında dayanır və onunla naz-qəmzə etmək istəyir, lakin onu müşahidə etdikləri zaman qızarır. Onun baxışı qız tərəfindən cavablandırılırsa, dərhal utancaqcasına əks tərəfə baxır. Onun davranışı, təbii ki, bütün qonaq evi müştəriləri üçün böyük bir əyləncədir. Hər gün, onu qonaq evinə apardıqları zaman soruşur: "Sən fikirləşirsən ki, qız bu gün orada olacaq?" Nəhayət gəldikdə, eyni vəziyyətdə olan böyüklər kimi tamamilə qızarır. Bir dəfə xoşbəxtlikdən mənə gəlir və qulağıma pıçıldayır: "Bax, mən artıq bilirəm ki, qız harada yaşayır. Orada və orada mən gördüm ki, o, pilləkənlərdən yuxarı qalxdı." Evdəki qızlara qarşı aqressiv davranarkən, burada platonik şəkildə həsrət çəkən bir pərəstişkar olur. Bu, bəlkə də evdəki qızların kənd uşaqları olması, lakin bu qızın mədəni bir xanım olması ilə əlaqədardır. Bir dəfə onunla yatmaq istədiyini deməsi artıq qeyd edilmişdir. Hansı, qıza olan sevgisinin onu saldığı indiki ruhi gərginlikdə buraxmaq istəmədiyim üçün, onun qızla tanışlığını təşkil etdim və qızı, Hans gündüz yuxusunu bitirdikdən sonra ona bağçaya gəlməyə dəvət etdim. Hans, qızın yanına gələcəyi gözləntisindən o qədər həyəcanlanır ki, ilk dəfə gündüz yuxusuna getmir, əvəzinə yataqda narahat şəkildə bir o tərəfə, bir bu tərəfə çevrilir. Ana ondan soruşur: "Niyə yatmırsan? Bəlkə də qızı düşünürsən?", buna cavab olaraq o, xoşbəxtliklə "bəli" deyir. O, qonaq evindən evə qayıtdıqda da evdəkilərin hamısına danışmışdı: "Bax, bu gün mənim qızım yanıma gəlir", və 14 yaşlı Mariedl bildirir ki, o, davamlı olaraq ondan soruşmuşdur: "Sən fikirləşirsən ki, o, mənimlə yaxın olacaq? Sən fikirləşirsən ki, mən onu öpəndə o, mənə öpücək verəcək?" və s. Gündüz yağış yağdı və buna görə də ziyarət baş tutmadı, bundan sonra Hans Berta və Olqa ilə özünü təsəlli etdi.

Yay istirahəti dövründən olan digər müşahidələr güman etməyə əsas verir ki, kiçik uşaqda hər cür yeni şeylər hazırlanır. Hans, 4¼ yaş.

Bu gün səhər Hans, anası tərəfindən hər gün olduğu kimi çimdirilir, çimdirildikdən sonra qurudulur və pudralanır. Ana, ona toxunmamaq üçün ehtiyatla onun penisini pudralayarkən, Hans deyir: "Niyə barmağını vermirsən?" Ana: "Çünki bu, donuzluqdur." Hans: "Bu nədir? İyrənc bir şey? Niyə?" Ana: "Çünki bu, qeyri-ədəblidir." Hans (gülərək): "Amma gülməlidir!" ⁵⁰ Hansın təxminən eyni vaxtda gördüyü bir yuxu, anasına qarşı göstərdiyi cəsarətlə çox nəzərəçarpan şəkildə ziddiyyət təşkil edir. Bu, uşağın təhriflə tanınmaz hala gəlmiş ilk yuxusudur. Atanın kəskin zəkası sayəsində ondan həllini əldə etməyə nail olmaq mümkün oldu.

Hans, 4¼ yaşında. Yuxu. Bu gün səhər Hans oyandı və danışdı: "Bax, bu gecə mən belə düşünürdüm: Biri deyir: Kim mənə gəlmək istəyir? Sonra biri deyir: Mən. Sonra o, ona Wiwi etdirməlidir." Digər suallar aydın etdi ki, bu yuxuda heç bir vizual element yoxdur, o, tamamilə eşitmə tipinə aiddir. Hans bir neçə gündür ev sahibinin uşaqları, o cümlədən dostları Olga (7 yaş) və Berta (5 yaş) ilə cəmiyyət oyunları, hətta girov çıxarma oyunu oynayır. (A.: Əlimdəki girov kimə məxsusdur? B.: Mənə. Sonra B.-nın nə etməli olduğu müəyyən edilir.) Bu girov oyununa yuxu uyğun gəlir, yalnız Hans arzulayır ki, girovu çəkən şəxs adətən öpüşmə və ya şilləyə məhkum edilməsin, əksinə Wiwi etməyə, və ya daha doğrusu: biri ona Wiwi etdirməlidir. Mən yuxunu bir daha danışdırıram; o, eyni sözlərlə danışır, yalnız "sonra biri deyir" əvəzinə "sonra o deyir" ifadəsini işlədir. Bu "o" açıq-aydın Berta və ya Olqadır, onlarla o, oyun oynamışdır. Beləliklə, yuxunun tərcüməsi belədir: Mən qızlarla girov çıxarma oyunu oynayırıq. Mən soruşuram: Kim mənə gəlmək istəyir? O (Berta və ya Olqa) cavab verir: Mən. Sonra o, mənə Wiwi etdirməlidir. (Sidik etməyə kömək etmək, bu isə Hansa açıq-aydın xoş gəlir.) Aydındır ki, Wiwi etdirmə prosesi, uşağın şalvarının açılıb penisinin çıxarıldığı hal, Hans üçün həzz mənbəyidir. Gəzintilərdə adətən bu köməyi uşağa ata göstərir, bu da atasına homoseksual meylin fiksasiyasına səbəb olur. İki gün əvvəl, məlumat verildiyi kimi, o, anasını genital nahiyəni yuyarkən və pudralayarkən soruşmuşdu: "Niyə barmağını vermirsən?" Dünən, Hansı kənara apardıqda, o, mənə ilk dəfə dedi ki, onu evin arxasına aparam, ki, heç kim baxmasın, və əlavə etdi: "Keçən il, mən Wiwi edəndə, Berta və Olqa mənə baxırdılar." Məncə, bu o deməkdir ki, keçən il qızların ona baxması xoş gəlirdi, indi isə artıq gəlmir. Ekshibisionizm həzzi indi sıxışdırılmaya məruz qalır. Berta və Olqanın ona Wiwi edərkən baxması (və ya ona Wiwi etdirməsi) arzusunun indi həyatda sıxışdırılması, onun yuxuda görünməsinin izahıdır, burada o, girov oyunu vasitəsilə gözəl bir örtük yaratmışdır. – O vaxtdan bəri mən təkrar-təkrar müşahidə etmişəm ki, o, Wiwi edərkən görülmək istəmir.

Bununla bağlı yalnız qeyd edirəm ki, bu yuxu da mənim Yuxuların yozumu kitabımda (s. 283 və davamı, 7. nəşr) verdiyim qaydaya tabe olur: Yuxuda işlədilən sözlər, əvvəlki günlərdə eşidilmiş və ya özü tərəfindən söylənilmiş söhbətlərdən gəlir.

Vyanaya qayıtdıqdan qısa müddət sonra ata daha bir müşahidəni qeyd etdi:

Hans (4½ yaşında) kiçik bacısının yuyulmasına yenidən baxır və gülməyə başlayır. Ondan soruşurlar: "Niyə gülürsən?" Hans: "Mən Hannanın Wiwimacherinə gülürəm." – "Niyə?" – "Çünki Wiwimacher çox gözəldir." Cavab əlbəttə ki, yanlışdır. Wiwimacher ona sadəcə komik görünmüşdür. Həmçinin, bu, onun kişi və qadın genitaliyası arasındakı fərqi belə bir şəkildə tanıdığı, inkar etmək əvəzinə, ilk dəfədir.

II. Xəstəlik tarixçəsi və təhlili

Hörmətli Professor bəy! Sizə yenidən Hansdan kiçik bir hissə göndərirəm, bu dəfə təəssüf ki, xəstəlik tarixçəsinə aid materiallardır. Buradan oxuduğunuz kimi, son günlərdə onun sinir pozğunluğu inkişaf edib, bu da məni və həyat yoldaşımı çox narahat edir, çünki biz onun aradan qaldırılması üçün heç bir vasitə tapa bilmədik. Sabah sizi ziyarət etmək icazəsini xahiş edirəm, lakin mövcud olan materialı sizə yazılı olaraq təqdim etmişəm. Ananın nəvazişi ilə yaranan cinsi həddindən artıq oyanma əsası qoyub, lakin pozğunluğun səbəbini göstərə bilmirəm. Küçədə bir atın onu dişləyəcəyindən qorxması, böyük bir cinsiyyət orqanından qorxması ilə bir şəkildə əlaqəli görünür – atın böyük cinsiyyət orqanını, əvvəlki qeydlərdən bildiyiniz kimi, çox erkən yaşda fərq edib və o zaman ana böyük olduğu üçün onun da at kimi cinsiyyət orqanı olması lazım olduğu nəticəsinə gəlib. Bununla faydalı bir şey edə bilmirəm. O, haradasa bir ekshibisionist görüb? Yoxsa bütün bunlar yalnız anaya bağlıdır? Onun artıq indi tapmacalar yaratmağa başlaması bizə xoş gəlmir. Küçəyə çıxmaqdan qorxması və axşamlar əhval-ruhiyyənin pozulması istisna olmaqla, o, əksinə, köhnə halındadır, şən və qayğısızdır.

Biz nə atanın başa düşülən narahatlıqlarını, nə də onun ilk izah cəhdlərini mənimsəmirik, əvəzində əvvəlcə təqdim olunan materiala baxacağıq. Bizim vəzifəmiz xəstəlik halını dərhal «anlamaq» deyil, bu, yalnız ondan kifayət qədər təəssürat əldə etdikdən sonra mümkün ola bilər. Hazırda hökmümüzü açıq saxlayırıq və müşahidə edilən hər şeyə bərabər diqqət yetiririk.

Lakin bu ilin, 1908-ci ilin yanvar ayının ilk günlərinə aid olan ilk məlumatlar belədir:

Hans (4¾ yaşında) səhər ağlayaraq qalxır və anası niyə ağladığını soruşduqda deyir: «Yuxuda gördüm ki, sən yoxsan və sığallanmaq üçün mənim anam yoxdur» (= əzizləmək). Deməli, bu təşviş yuxusu idi. Gmundendə yayda da buna bənzər bir şey müşahidə etmişdim. Axşamlar yataqda çox vaxt çox həssas olur və bir dəfə belə bir qeyd etdi (təxminən): əgər anam olmasa, əgər sən getsən və ya buna bənzər bir şey; sözün dəqiq ifadəsini yadda saxlamamışam. Belə bir elegik əhval-ruhiyyədə olanda, təəssüf ki, həmişə anası onu yatağa aparırdı. Təxminən 5-ci yanvarda o, səhər tezdən anasının yanına yatağa gəldi və bu münasibətlə dedi: «Bilirsin, xala M. nə deyib: «Onun axı şirin Pischl var ⁵¹» (Xala M. 4 həftə əvvəl bizdə qalmışdı; bir dəfə həyat yoldaşımın oğlanı çimdirməsinə baxmış və yuxarıdakı sözləri həqiqətən həyat yoldaşıma pıçıldamışdı. Hans bunu eşitmiş və ondan istifadə etməyə çalışmışdı.) 7-ci yanvarda o, uşaq baxıcısı ilə adətən olduğu kimi Şəhər Parkına gedir, küçədə ağlamağa başlayır və onunla evə qayıtmağı tələb edir, anası ilə «sığallanmaq» istəyir. Evə gəldikdən sonra niyə daha uzağa getmək istəmədiyi və ağladığı soruşulduqda, bunu demək istəmir. Axşama qədər adətən olduğu kimi şəndir; axşam açıq-aydın təşviş keçirir, ağlayır və anasından ayrıla bilmir; yenidən sığallanmaq istəyir. Sonra yenidən şən olur və yaxşı yuxlayır. 8-ci yanvarda həyat yoldaşım onunla birlikdə gəzintiyə çıxmaq istəyir, onunla nə baş verdiyini görmək üçün, xüsusilə də Şönbrunna, oraya çox sevərək gedir. O yenidən ağlamağa başlayır, getmək istəmir, qorxur. Nəhayət, o gedir, lakin küçədə açıq-aydın təşviş keçirir. Şönbrunndan dönüşdə çoxlu müqavimətdən sonra anasına deyir: Məni bir atın dişləyəcəyindən qorxdum. (Həqiqətən də, Şönbrunnda atı görəndə narahat olmuşdu.) Deyilənə görə, axşam yenə əvvəlki günə bənzər bir tutma keçirib, «sığallanmaq» istəyi ilə. Onu sakitləşdirirlər. O ağlayaraq deyir: "Bilirəm, sabah yenidən gəzintiyə getməli olacağam", və sonra: "At otağa gələcək." Həmin gündə ana ondan soruşur: "Bəlkə əlini Wiwimacherə qoyursan?" O cavab verir: "Bəli, hər axşam, yatağa girəndə." Növbəti gün, 9. yanvar, gündüz yuxusundan əvvəl ona əlini Wiwimacherə qoymamaq barədə xəbərdarlıq edilir. Oyandıqdan sonra soruşulanda, o, əlini qısa müddətə belə olsa verdiyini deyir.

Bu, təşvişin və fobiyanın başlanğıcı olardı. Biz onların bir-birindən ayrılması üçün yaxşı səbəbimiz olduğunu görürük. Material, əslində, istiqamətlənmək üçün tamamilə kifayətdir və belə, təəssüf ki, çox vaxt nəzərə alınmayan və ya gizlədilən başlanğıc mərhələsi kimi bir mərhələ, başa düşülmə üçün ən əlverişli vaxtdır. Pozulma təşvişli və nəvazişli düşüncələrlə, sonra isə təşviş yuxusu ilə başlayır. Sonuncunun məzmunu: Ananı itirmək, belə ki, onunla sığallana bilməsin. Anaya olan nəvaziş hissi nəhəng dərəcədə artmış olmalıdır. Bu, vəziyyətin əsas fenomenidir. Anaya qarşı etdiyi iki ayartma cəhdini təsdiqləmək üçün xatırlayaq; birincisi hələ yayda baş vermişdi, ikincisi isə küçə təşvişinin başlamasından bir az əvvəl, sadəcə cinsiyyət orqanını təqdim etməsini ehtiva edirdi. Anaya olan bu artmış nəvaziş hissidir ki, təşvişə çevrilir və, dediyimiz kimi, sıxışdırmaya tabe olur. Sıxışdırmanın hansı səbəbdən qaynaqlandığını hələ bilmirik; bəlkə də uşaq üçün idarəolunmaz olan təhrikin intensivliyindən qaynaqlanır, bəlkə də hələ tanımadığımız digər qüvvələr də bu prosesdə iştirak edir. Bunu bundan sonra öyrənəcəyik. Sıxışdırılmış erotik həsrətə uyğun gələn bu təşviş əvvəlcə hər hansı uşaq təşvişi kimi obyektsizdir, hələ təşvişdir və qorxu deyil. Uşaq nədən qorxduğunu bilməz və Hans qızla ilk gəzintidə nədən qorxduğunu demək istəməsə, o, bunu hələ bilmir. O, bildiyini deyir: küçədə onunla sığallana biləcəyi anasının çatışmazlığını hiss edir və anasından uzaqlaşmaq istəmir. O, burada tam səmimiyyətlə küçəyə olan ikrahının ilk mənasını açır.

Həmçinin, iki axşam ardıcıl olaraq yatmazdan əvvəl təkrarlanan, qorxulu və hələ də açıq şəkildə nəvaziş çalarlı vəziyyətlər göstərir ki, xəstəliyin başlanğıcında küçəyə, gəzintiyə və ya atlara qarşı fobiya hələ mövcud deyil. Axşam vəziyyəti o zaman izahedilməz olardı; yatağa getməzdən əvvəl kim küçə və gəzinti haqqında düşünür? Buna qarşı, onun yatağa getməzdən əvvəl, obyekti ana olan və məqsədi anası ilə yatmaq ola bilən libidonun güclü hücumuna məruz qaldığı zaman axşamlar bu qədər qorxulu olması tamamilə aydındır. O, Gmundendə anasının belə əhval-ruhiyyələrə təsir olunaraq onu öz yatağına götürməyə razı olduğunu təcrübə ilə öyrənmişdir və burada, Vyanada da eyni nəticəyə nail olmaq istəyir. Bu arada, atasının bütün tətili orada keçirə bilmədiyi üçün Gmundendə müəyyən vaxtlar anası ilə tək qaldığını; orada onun nəvazişinin burada çatışmayan bir sıra oyun yoldaşlarına, dostlara və dost qızlara paylandığını, beləliklə libidonun yenidən bölünmədən anaya qayıda biləcəyini unutmayaq.

Beləliklə, təşviş sıxışdırılmış həsrətə uyğundur, lakin o, həsrətin özü deyil; sıxışdırma da bir şeyi təmsil edir. Həsrət, arzulanan obyekt ona təqdim edildikdə tamamilə doyumla dəyişdirilə bilər; təşvişdə isə bu müalicə artıq kömək etmir, həsrət ödənilə bilsə belə qalır, artıq tamamilə libidoya geri çevrilə bilməz; libido sıxışdırma vasitəsilə bir şey tərəfindən geri saxlanılır ⁵². Bu, Hansda anası ilə etdiyi növbəti gəzintidə özünü göstərir. O, indi anası ilə birlikdədir və yenə də təşviş keçirir, yəni onunla bağlı ödənilməmiş həsrət çəkir. Əlbəttə, təşviş daha azdır, o, xidmətçini geri qayıtmağa məcbur etdiyi halda, gəzintiyə getməyə razı olur; həmçinin küçə kiçik aşiqin istədiyi «sığallanma» və ya digər şeylər üçün uyğun yer deyil. Amma təşviş imtahandan keçib və indi bir obyekt tapmalıdır. Bu gəzintidə o, əvvəlcə atın onu dişləyəcəyindən qorxduğunu bildirir. Bu fobiyanın materialı haradan gəlir? Ehtimal ki, sıxışdırmaya töhfə vermiş və anaya olan libidonu sıxışdırılmış vəziyyətdə saxlamış hələ naməlum komplekslərdən. Bu, həllini tapmaq üçün indi inkişafını izləməli olduğumuz halın hələ bir sirridir. Ata, atları böyük «Wiwimacher»lərinə görə həmişə maraqla müşahidə etdiyi, ananın at kimi «Wiwimacher»i olması lazım olduğunu fərz etdiyi və s. kimi, ehtimal ki, etibarlı olan bəzi ipuçlarını artıq vermişdir. Beləliklə, insan atın yalnız ananın əvəzi olduğunu düşünə bilər. Amma Hansın axşam atın otağa gələcəyindən qorxduğunu bildirməsi nə deməkdir? Kiçik uşağın axmaq təşviş fikri, deyiləcək. Amma nevroz, yuxu kimi, heç nə axmaq demir. Biz həmişə heç nə başa düşmədiyimiz zaman söyürük. Yəni, vəzifəni asanlaşdırırıq.

Bu vəsvəsədən başqa bir nöqtədə də qorunmalıyıq. Hans, hər gecə yuxudan əvvəl həzz məqsədilə penisi ilə məşğul olduğunu etiraf etmişdir. Yaxşı, praktikçi məmnuniyyətlə deyəcək, indi hər şey aydındır. Uşaq masturbasiya edir, buna görə də təşviş yaranır. Yavaş ol! Uşağın masturbasiya yolu ilə həzz hissləri yaratması onun təşvişini heç də izah etmir, əksinə, onu daha da sirli edir. Təşviş vəziyyətləri masturbasiya ilə, ümumiyyətlə, doyumla yaranmır. Bu arada, indi 4¾ yaşında olan Hansın bu həzzi əlbəttə ki, bir ildir (bax: S. 15) hər axşam özünə bəxş etdiyini qəbul edə bilərik və onun məhz indi vərdişdən imtina mübarizəsində olduğunu öyrənəcəyik, bu isə sıxışdırma və təşviş formalaşmasına daha çox uyğundur.

Həmçinin, yaxşı və əlbəttə ki, çox narahat olan ana üçün də tərəf tutmalıyıq. Ata onu, haqsız da olmayaraq, həddindən artıq nəvaziş və uşağı yatağa almağa həddindən artıq hazır olma göstərməklə nevrozun başlanğıcına səbəb olduğu üçün ittiham edir; biz ona onun təkliflərini ("bu, donuzluqdur") qəti rədd etməsi ilə sıxışdırmanın başlanğıcını sürətləndirdiyi üçün də eyni dərəcədə ittiham edə bilərdik. Amma o, taleyüklü rol oynayır və vəziyyəti ağırdır.

Ata ilə razılaşırıq ki, oğlana atlarla bağlı olan hər şeyin axmaqlıq olduğunu, başqa heç nə olmadığını desin. Həqiqət ondan ibarətdir ki, o, anasını çox sevir və onun tərəfindən yatağa alınmaq istəyir. Çünki atların "Wiwimacher"i onu çox maraqlandırırdı, ona görə də indi atlardan qorxur. O, fərqinə varmışdı ki, Wiwimacherlə, hətta özününkü ilə belə intensiv məşğul olmaq düzgün deyil və bu, tamamilə doğru bir anlayışdır. Bundan əlavə, ataya cinsi maarifləndirmə yoluna düşməyi təklif etdim. Kiçik uşağın keçmişinə əsasən, onun libidosunun ananın "Wiwimacher"ini görmək istəyinə bağlı olduğunu qəbul edə bildiyimiz üçün, ona bu məqsədi, ananın və digər bütün qadın varlıqların, onun Hannadan biləcəyi kimi – "Wiwimacher"ə ümumiyyətlə sahib olmadığını bildirməklə əlindən almalı idi. Sonuncu maarifləndirmə Hansın sualına və ya ifadəsinə uyğun olaraq, münasib fürsətdə verilməlidir.

Hans haqqında növbəti məlumatlar 1-dən 17 martadək olan dövrü əhatə edir. Aylarla davam edən fasilə tezliklə öz izahını tapacaq.

Maarifləndirmədən ⁵³ sonra daha sakit bir dövr gəlir, bu dövrdə Hansı gündəlik olaraq şəhər parkına gəzməyə getməyə xüsusi çətinlik olmadan razı salmaq olar. At qorxusu get-gedə atlara baxma məcburiyyətinə çevrilir. O deyir: "Mən atlara baxmalıyam və sonra qorxuram." İki həftə onu yatağa bağlayan qrippdən sonra fobiya o qədər güclənir ki, onu çölə çıxmağa razı salmaq mümkün olmur; ən yaxşı halda yalnız balkona çıxır. Bazar günləri o, mənimlə həftədə bir dəfə Lainzə ⁵⁴ gedir, çünki həmin gün küçədə az araba görünür və o, dəmir yolu stansiyasına qısa yol gedir. Lainzdə bir dəfə bağdan çölə gəzməyə getməyi rədd edir, çünki bağın qarşısında bir araba dayanır. Badamcıqları kəsildiyi üçün evdə qalmalı olduğu daha bir həftədən sonra fobiya yenidən çox güclənir. O həqiqətən balkona çıxır, lakin gəzmir, yəni evin qapısına çatanda tez geri dönür. Bazar günü, 1 martda qatar stansiyasına gedərkən belə bir söhbət yaranır: Mən ona yenidən atların dişləmədiyini izah etməyə çalışıram. O: "Amma ağ atlar dişləyir; Gmundendə dişləyən bir ağ at var. Əgər barmaqlarını uzatsan, dişləyər." (Mənim diqqətimi çəkir ki, o, "əlini" deyil, "barmaqlarını" deyir.) Sonra o, mənim burada ardıcıl olaraq təqdim etdiyim aşağıdakı hekayəni danışır: "Lizzi getməli olduqda, onun evinin qarşısında ağ atlı bir araba dayanmışdı, bu at yükü qatar stansiyasına daşımalı idi. (Lizzi, onun mənə danışdığına görə, qonşu evdə yaşayan bir qız idi.) Atası atın yaxınlığında dayanmışdı və at başını ona tərəf çevirmişdi (ona toxunmaq üçün), və o, Lizziyə demişdi: Ağ ata barmaqlarını uzatma, yoxsa səni dişləyər." Mən cavab verdim: "Bilirəsən, məncə, sənin nəzərdə tutduğun at deyil, əlini uzatmamaq lazım olan bir Wiwimacherdir." O: "Amma Wiwimacher dişləmir ki." Mən: "Bəlkə də dişləyər", bundan sonra o, mənə həqiqətən ağ at olduğunu canlı şəkildə sübut etməyə çalışır ⁵⁵. 2 martda mən ona, yenidən qorxduqda deyirəm: "Bilirmisən nə? Axmaqlıq" – o, fobiyasını belə adlandırır – "daha tez-tez gəzərsən, zəifləyəcək. İndi o qədər güclüdür, çünki evdən çıxmamısan, xəstə idin." O: "Yox, o qədər güclüdür, çünki hər gecə yenidən əlimi Wiwimacherə uzadıram."

Həkim və xəstə, ata və oğul, beləliklə, mövcud vəziyyətin patogenezində masturbasiya vərdişinə əsas rol verməkdə razılaşırlar. Lakin digər amillərin əhəmiyyətini göstərən əlamətlər də mövcuddur.

3 martda bizim evə yeni bir qız işə başlayır, o, xüsusi rəğbətini qazanır. Otağı təmizləyərkən ona minməsinə icazə verdiyi üçün, o, ona yalnız "mənim atım" deyir və həmişə ətəyindən tutub "Hüoh" deyə qışqırır. 10 martda təxminən o, bu uşaq baxıcısına deyir: "Əgər bunu və ya onu etsəniz, tamamilə soyunmalısanız, hətta köynəyinizi də." (O, cəza kimi nəzərdə tutur, lakin arxasında istəyi görmək asandır.) O: "Yox, bunda nə var? Belə düşünəcəyəm ki, geyimlərə pulum yoxdur." O: "Amma bu ayıbdır, orada Wiwimacher görünür."

Köhnə maraq, yeni obyektə yönəldilmiş və sıxışdırma dövrlərinə xas olduğu kimi, əxlaqi bir meyllə örtülmüşdür!

13 martda səhər mən Hansa deyirəm: "Bilirsən, əgər artıq əlini Wiwimacherə qoymasan, axmaqlıq artıq zəifləyəcək." Hans: "Amma mən artıq əlimi Wiwimacherə qoymuram." Mən: "Amma sən həmişə qoymaq istəyirsən." Hans: "Bəli, istəyirəm, amma 'istəmək' 'etmək' deyil, və 'etmək' 'istəmək' deyil." (!!) Mən: "Amma istəməsən deyə, bu gün yatmaq üçün bir kisə alacaqsan." Bundan sonra evin qarşısına çıxırıq. O, qorxur, lakin mübarizənin asanlaşdırılması perspektivindən açıq şəkildə ruhlanaraq deyir: »Sabah, kisəni əldə edəndə, axmaqlıq yox olacaq.« O, əslində atlardan qat-qat az qorxur və arabaların yanından kifayət qədər sakit keçməsinə imkan verir. Gələn bazar günü, 15 martda Hans mənimlə Lainzə getməyi vəd etmişdi. O, əvvəlcə qarşı çıxır, nəhayət mənimlə gedir. Küçədə, az sayda araba getdiyi üçün, açıq-aydın rahat hiss edir və deyirdi: «Tanrının atı artıq buraxması ağıllıca işdir.» Yolda ona bacısının onun kimi "Wiwimacher"i olmadığını izah edirəm. Qızlar və qadınların «Wiwimacher»i yoxdur. Mamminin yoxdur, Annanın da yoxdur və s. Hans: «Sənin «Wiwimacher»in var?» Mən: «Əlbəttə, nə düşünürdün?» Hans: (Bir fasilədən sonra) «Bəs qızlar «Wiwimacher»ləri olmadıqda necə «wiwi» edirlər?» Mən: «Onların sənin kimi belə bir «Wiwimacher»i yoxdur. Hanna çimdirilərkən görmədinmi?» Bütün gün çox şən olur, kirşə sürür və s. Yalnız axşama doğru yenidən əsəbi olur və atlardan qorxur kimi görünür. Axşam sinir tutması və sığallanmaq ehtiyacı keçmiş günlərdəkindən daha zəifdir. Növbəti gün onu anası şəhərə aparır, küçədə böyük qorxu keçirir. Ertəsi gün evdə qalır və çox şən olur. Növbəti səhər təxminən saat 6-da təşviş içində qalxır. Nə olduğunu soruşduqda danışır: «Barmağımı «Wiwimacher»ə çox az qoymuşdum. Orada Mamminin tam çılpaq, yalnız köynəkdə olduğunu gördüm və o, «Wiwimacher»ini göstərdi. Mən Gretaya ⁵⁶, mənim Gretama, anamın nə etdiyini göstərdim və ona öz «Wiwimacher»imi göstərdim. Sonra əlimi tez «Wiwimacher»dən çəkdim.» Mənim «ya köynəkdə, ya da tam çılpaq ola bilər» itirazıma cavab olaraq Hans deyir: «O, köynəkdə idi, amma köynək o qədər qısa idi ki, mən «Wiwimacher»ini gördüm.»

Bütün bunlar yuxu deyil, əksinə, yuxuya ekvivalent olan bir onaniya fantaziyasıdır. Onun anasına etdirdiyi şey, açıq-aydın onun özünü haqlı çıxarmasına xidmət edir: «Əgər Mammi «Wiwimacher»ini göstərirsə, mən də göstərə bilərəm.»

Bu fantaziyadan iki nəticə çıxara bilərik: birincisi, anasının vaxtı ilə etdiyi qadağa onun üzərində güclü təsir göstərmişdir; ikincisi, qadınların «Wiwimacher»i olmadığı haqqındakı izahat, onun tərəfindən ilkin olaraq qəbul edilmir. Belə olmasına təəssüf edir və fantaziyasında buna bağlı qalır. Bəlkə də atasına ilkin olaraq inanmamaq üçün öz səbəbləri var.

Atanın həftəlik hesabatı:

Hörmətli Professor! Əlavədə Hansın hekayəsinin davamı gəlir, çox maraqlı bir hissə. Bəlkə də Bazar ertəsi qəbulda sizi ziyarət etmək və mümkün olsa, Hansı da aparmaq cəsarətini göstərə bilərəm – əgər gedərsə. Bu gün ona soruşdum: «Bazar ertəsi mənimlə, sənə axmaqlığı ala biləcək professorun yanına gedərsən?» O: «Xeyr.» Mən: «Amma onun çox gözəl bir qızı var.» – Bundan sonra o, könüllü və sevinclə razılaşdı. Bazar, 22. Mart. Bazar proqramını genişləndirmək üçün Hansa əvvəlcə Schönbrunna getməyi və yalnız günorta oradan Lainzə keçməyi təklif edirəm. Deməli, o, yalnız evdən şəhər tramvayının Hauptzollamt stansiyasına qədər piyada getməli deyil, həm də Hietzing stansiyasından Schönbrunna və oradan yenidən Hietzing buxarlı tramvay stansiyasına qədər getməlidir; atlar görünəndə təcillə başını çevirdiyi üçün bunu da yerinə yetirir, çünki o, açıq-aşkar təşvişli olur. Başını çevirməklə o, anasının məsləhətinə əməl edir. Schönbrunnda o, adətən qorxusuz baxdığı heyvanlardan qorxu göstərir. Beləliklə, zürafanın olduğu evə mütləq girmək istəmir, ona əvvəllər çox əyləncə verən filə də baxmaq istəmir. O, bütün böyük heyvanlardan qorxur, kiçik heyvanlarla isə çox əylənir. Quşlar arasında bu dəfə o, pelikandan da qorxur, əvvəllər heç vaxt belə etməmişdi, açıq-aşkar ölçüsünə görə. Mən ona deyirəm: "Bilirmisən, niyə böyük heyvanlardan qorxursan?" Böyük heyvanların böyük Wiwimacheri var və sən əslində böyük Wiwimacherdən qorxursan." Hans: "Amma mən böyük heyvanların Wiwimacherini heç vaxt görməmişəm." ⁵⁷ Mən: "Amma atınkını görmüsən, at da böyük heyvandır." Hans: "Oh, atınkını tez-tez." Bir dəfə Gmundendə, evin qarşısında araba dayananda, bir dəfə Hauptzollamtın qarşısında." Mən: "Kiçik ikən, sən yəqin ki, Gmundendə ağıla gedirdin..." Hans (sözünü kəsərək): "Bəli, Gmundendə atlar evə gələndə hər gün ağıla gedirdim." Mən: "– və yəqin ki, atın böyük Wiwimacherini bir dəfə görəndə qorxdun, amma bundan qorxmağa ehtiyac yoxdur." Böyük heyvanların böyük Wiwimacherləri var, kiçik heyvanların kiçik Wiwimacherləri." Hans: "Və bütün insanların Wiwimacherləri var, Wiwimacher mən böyüdükcə böyüyür; o, artıq böyüyüb." Bununla söhbət bitdi. Növbəti günlərdə qorxu yenidən bir az artmış kimi görünür; o, yeməkdən sonra aparıldığı evin qapısı qarşısına belə çıxmağa cürət etmir.

Hansın son təsəlli nitqi vəziyyətə işıq salır və bizə atanın iddialarını bir az düzəltməyə imkan verir. Doğrudur ki, o, böyük heyvanlar qarşısında təşviş keçirir, çünki onların böyük Wiwimacherləri haqqında düşünməli olur, amma əslində onun böyük Wiwimacherin özündən qorxduğunu demək olmaz. Belə bir təsəvvür ona əvvəllər qətiyyətlə həzz verirdi və o, bütün səyləri ilə onun görünüşünü əldə etməyə çalışırdı. Bu həzz, hələlik aydınlaşdırılmamış şəkildə onun bütün cinsi araşdırmalarını əhatə edən həzzin xoşagəlməzliyə çevrilməsi və bizə daha aydın olan, xoşagəlməz nəticələrə gətirib çıxaran bəzi təcrübələr və mülahizələr səbəbindən ondan əl çəkdirilmişdir. Onun təsəllisindən: "Wiwimacher mən böyüdükcə böyüyür", müşahidələrində daim müqayisə etdiyi və öz Wiwimacherinin ölçüsündən çox narazı qaldığı nəticəsi çıxarıla bilər. Böyük heyvanlar ona bu qüsudu xatırladır və ona görə də onlar ona xoşagəlməz gəlir. Amma bütün düşüncə axınının ehtimal ki, aydın şəkildə şüurlu ola bilməyəcəyi üçün, bu xoşagəlməz hiss də təşvişə çevrilir, beləliklə, onun indiki təşvişi keçmiş həzz və cari xoşagəlməzlik üzərində qurulur. Bir dəfə təşviş vəziyyəti yarandıqda, təşviş digər bütün hissləri udur; sıxışdırma irəlilədikcə, artıq şüurlu olmuş affekt daşıyan təsəvvürlər şüursuza itdikcə, bütün affektlər təşvişə çevrilə bilər.

Hansın qəribə qeydi: "o, artıq böyüyüb", təsəlli kontekstində, söyləyə bilmədiyi və bu analizdə də söyləmədiyi çox şeyi təxmin etməyə imkan verir. Mən böyüklərin analizlərindən əldə etdiyim təcrübələrə əsasən burada bir hissəni tamamlayıram, amma ümid edirəm ki, bu əlavə məcburi və ixtiyari kimi qiymətləndirilməyəcək. "O, artıq böyüyüb": əgər bu inad və təsəlli üçün deyilibsə, bu, anasının, onunla məşğul olmağa davam edərsə, Wiwimacherini kəsdirməyə əmr edəcəyi haqqındakı köhnə hədəni xatırladır. Bu hədə, o, 3,5 yaşında ikən təsirsiz qalmışdı. O, təəssüf hissi keçirmədən cavab verdi, onda o, popo ilə Wiwi edəcək. Əgər kastrasiya hədəsi indi, sonradan təsir göstərsə və o, indi, 1 il 3 ay sonra, Mənin bu bahalı hissəsini itirmək təşvişi altında yaşasa, bu, tamamilə tipik davranış olardı. Uşaqlıqda əmrlər və hədələrin sonradan yaranan təsirlərini, fasilənin eyni qədər onilliklər və daha çox əhatə etdiyi digər xəstəlik hallarında müşahidə etmək olar. Bəli, «sonradan itaət»in sıxışdırmanın xəstəlik simptomlarının müəyyənləşməsində əsas rol oynadığı halları bilirəm.

Hansın qadınların həqiqətən «Wiwimacher» (cinsiyyət orqanı) olmadığına dair son vaxtlar aldığı məlumat, onun özünə inamını sarsıtmış və kastrasiya kompleksini oyatmış ola bilər. Buna görə də o, buna qarşı çıxdı və bu məlumatın terapevtik uğuru olmadı: Deməli, həqiqətən «Wiwimacher»i olmayan canlı varlıqlar varmı? Onda ona «Wiwimacher»i almaq, onu demək olar ki, qadına çevirmək fikri artıq o qədər də inanılmaz deyil! 27-dən 28-nə keçən gecə Hans bizi təəccübləndirir, çünki qaranlıqda yatağından qalxıb bizim yatağımıza gəlir. Onun otağı kiçik bir kabinetlə bizim yataq otağımızdan ayrılır. Ona səbəbini soruşuruq, bəlkə qorxduğunu düşünürük. O deyir: «Xeyr, sabah deyəcəyəm», bizim yatağımızda yuxuya gedir və sonra öz yatağına geri daşınır. Ertəsi günü onu sorğuya çəkirəm ki, gecə niyə bizə gəldiyini öyrənəm və bir az müqavimətdən sonra dərhal stenoqrafiya ilə qeyd etdiyim aşağıdakı dialoq yaranır: O: «Gecə otaqda böyük və buruşmuş bir zürafə var idi, böyük olan mən buruşmuş olanı ondan aldığım üçün qışqırırdı. Sonra qışqırmağı dayandırdı və mən buruşmuş zürafənin üstündə oturdum.» Mən, təəccüblə: «Nə? Buruşmuş zürafə? Necə oldu?» O: «Bəli.» (Tez bir kağız götürür, onu buruşdurur və mənə deyir:) «Belə buruşmuş idi.» Mən: «Sən buruşmuş zürafənin üstündə oturdun? Necə?» O mənə yenə göstərir, yerə oturur. Mən: «Niyə otağa gəldin?» O: «Bunu mən də bilmirəm.» Mən: «Qorxdun?» O: «Xeyr, əlbəttə yox.» Mən: «Zürafələr haqqında yuxu gördün?» O: «Xeyr, yuxu görmədim; mən bunu düşünürdüm – hamısını düşünürdüm – artıq qalxmışdım.» Mən: «Buruşmuş zürafə nə deməkdir? Sən bilirsən ki, zürafəni kağız parçası kimi sıxmaq olmaz.» O: «Bilirəm. Sadəcə belə inandım. Belə şey dünyada yoxdur. Buruşmuş olan tamamilə döşəmənin üstündə uzanırdı, mən onu əllərimlə götürdüm.» Mən: «Nə, belə böyük zürafəni əllə tutmaq olarmı?» O: «Buruşmuş olanı əllə tutdum.» Mən: «Böyük olan bu vaxt harada idi?» O: «Böyük olan uzaqda dayanmışdı.» Mən: «Buruşmuş zürafə ilə nə etdin?» O: «Böyük olan qışqırmağı dayandırana qədər onu bir az əlimdə saxladım, böyük olan qışqırmağı dayandırdıqda mən onun üstündə oturdum.» Mən: «Böyük olan niyə qışqırırdı?» O: «Çünki mən kiçik olanı ondan aldım.» (Hər şeyi qeyd etdiyimi görür və soruşur: «Niyə bunu yazırsan?»)» Mən: «Çünki bunu sənə «axmaqlığı» ala biləcək bir professor göndərirəm.» O: «Aha, deməli, Mamminin köynəyini çıxardığını da yazmısan və bunu da professoruna verirsən.» Mən: «Bəli, amma o, zürafənin buruşdurula biləcəyinə inandığın kimi başa düşməyəcək.» O: «Ona de ki, mən də bilmirəm, onda soruşmayacaq; amma əgər buruşmuş zürafənin nə olduğunu soruşsa, bizə yaza bilər, biz də cavab yazarıq və ya dərhal yazırıq, mən də bilmirəm.» Mən: «Amma gecə niyə gəldin?» O: «Bilmirəm.» Mən: «Tez de, indi nə düşünürsən?» O (humorla): «Moruq şirəsi.» Mən: «Daha nə?» O: «Öldürmək üçün tüfəng.» Mən: «Sən bunu, əlbəttə, yuxuda görməmisən?» O: «Qətiyyən yox; xeyr, mən bunu dəqiq bilirəm.» O davam edir: «Mammi mənə gecə niyə gəldiyimi deməyimi uzun uzun xahiş etdi. Amma mən demək istəmədim, çünki əvvəlcə Mammidən utandım.» Mən: «Niyə?» O: «Bilmirəm.» Əslində, arvadım zürafə hekayəsini danışana qədər onu bütün səhər boyu sorğuya çəkdi.⁵⁸⁵⁹⁶⁰

Həmin gün ata zürafə fantaziyasının həllini tapır.

Böyük zürafə mənəm, yəni böyük penis (uzun boyun), buruşmuş zürafə isə mənim arvadımdır, yəni onun cinsiyyət orqanı, bu da aydınlaşmanın uğurudur. Zürafə: Schönbrunna səyahətə bax. Həmçinin, yatağının üstündə zürafə və fil şəkili asılıdır. Bütün bunlar son günlərdə demək olar ki, hər səhər baş verən səhnənin təkrarıdır. Hans səhərlər həmişə yanımıza gəlir və arvadım onu bir neçə dəqiqəlik öz yatağına çağırmaqdan özünü saxlaya bilmir. Bundan sonra mən həmişə onu xəbərdar etməyə başlayıram, onu yanına çağırmasın («böyük olan qışqırdı, çünki mən əzilmiş olanı ondan aldım»), o isə bəzən, bəlkə də qıcıqlanaraq, bunun mənasız olduğunu, bir dəqiqənin əhəmiyyətsiz olduğunu və s. deyir. Hans sonra bir müddət onun yanında qalır. («Sonra böyük zürafə qışqırmağı dayandırdı və mən buruşmuş zürafənin üstündə oturdum.») Beləliklə, zürafə həyatına köçürülmüş bu nikah səhnəsinin həlli belədir: o, gecə anasını, onun nəvazişini, onun cinsiyyət orqanını arzulamış və buna görə yataq otağına gəlmişdir. Bütöv mənzərə at qorxusunun davamıdır.

Atanın dərrakəli təfsirinə yalnız bunu əlavə edə bilərəm: «Üstündə oturmaq» Hansın mənimsəməni təsvir etməsidir. Amma bütün bunlar, atanın müqaviməti üzərində qələbəyə məmnuniyyətlə bağlanan bir inad fantaziyasıdır. «İstədiyin qədər qışqır, ana yenə də məni yatağına götürür və ana mənimdir.» Beləliklə, atanın fərz etdiyi şeyi haqlı olaraq onun arxasında tapmaq olar: atasının cinsiyyət orqanı ilə rəqabət apara bilmədiyi üçün anasının onu sevməməsi təşvişi.

Növbəti səhər ata təfsirinin təsdiqini alır.

Bazar, 29. Mart, mən Hans ilə Lainza gedirəm. Qapıda arvadımla zarafatla vidalaşıram: «Əlvida, böyük zürafə.» Hans soruşur: «Niyə zürafə?» Mən cavab verirəm: «Ana böyük zürafədir», Hans isə deyir: «Doğrudur, və Hanna buruşmuş zürafədir?» Qatarda ona zürafə fantaziyasını izah edirəm, o da deyir: Bəli, bu doğrudur, və mən ona böyük zürafə olduğumu, uzun boyunun ona Wiwimacheri xatırlatdığını dedikdə, deyir: «Ananın da zürafə kimi boynu var, bunu ağ boynunu yuyarkən gördüm.» ⁶¹ Bazar ertəsi, 30. Mart, səhər, Hans yanıma gəlir və deyir: «Bax, bu gün iki şey düşünmüşəm. Birincisi? Mən səninlə qoyunların olduğu Schönbrunnda olmuşam, sonra kəndirlərin altından sürünərək keçmişik və bunu bağın girişindəki gözətçiyə demişik, o da bizi tutmuşdur.» İkincisini unutmuşdur. Qeyd edirəm ki, bazar günü qoyunlara getmək istədikdə, bu otaq kəndir ilə bağlanmışdı, ona görə də ora gedə bilmədik. Hans, insanın asanlıqla altından keçə biləcəyi bir otağın yalnız kəndir ilə bağlanmasına çox təəccüblənmişdi. Ona dedim ki, ədəbli insanlar kəndirin altından keçmirlər. O, bunun çox asan olduğunu dedi, mən isə cavab verdim ki, sonra bir gözətçi gəlib sizi apara bilər. Schönbrunnun girişində bir leyb-qvardiyaçı dayanır, haqqında mən Hansa bir dəfə demişəm ki, o pis uşaqları həbs edir. Sizə etdiyimiz ziyarətdən qayıtdıqdan sonra, həmin gün baş vermiş, Hans qadağan edilmiş şeylər etmək istəyinin bir hissəsini daha etiraf etdi. «Bax, bu gün səhər yenə bir şey düşünmüşəm.» «Nə?» «Mən səninlə qatarda getmişik və bir pəncərəni qırmışıq və gözətçi bizi aparıb.»

Zürafə fantaziyasının doğru davamı. O, ananı mənimsəməyin qadağan olduğunu sezinləyir; o, insest qadağası ilə qarşılaşmışdır. Amma o, bunu özü üçün qadağan sayır. Təsəvvüründə icra etdiyi qadağan olunmuş şıltaqların hər birində ata da iştirak edir və onunla birlikdə həbs olunur. Onun fikrincə, ata da anası ilə həmin sirli qadağan olunmuş şeyi edir, o isə bunu pəncərə şüşəsinin qırılması kimi zorakı hərəkətlərlə və ya qapalı otağa daxil olmaqla əvəz edir.

Həmin gün günortadan sonra ata və oğul mənim həkim qəbuluma gəldilər. Mən bu əyləncəli uşağı artıq tanıyırdım və özünə inamı ilə belə şirin olan bu uşağı hər dəfə görməkdən zövq alırdım. Məni xatırlayıb-xatırlamadığını bilmirəm, amma o, insan cəmiyyətinin tamamilə ağıllı bir üzvü kimi qüsursuz davranırdı. Məsləhətləşmə qısa oldu. Ata, bütün izahatlara baxmayaraq, at təşvişinin hələ azalmadığını qeyd edərək söhbətə başladı. Biz də etiraf etməli idik ki, onun qorxduğu atlar ilə anaya qarşı aşkarlanan nəvaziş təhrikləri arasındakı əlaqələr kifayət qədər aydın deyildi. İndi öyrəndiyim təfərrüatlar, məsələn, atların gözlərinin qarşısındakı şeydən və onların ağızlarının ətrafındakı qara rəngdən xüsusilə narahat olması, bildiklərimizlə heç şübhəsiz izah edilə bilməzdi. Amma ikisini qarşımda oturmuş gördüyüm və onun qorxulu atları haqqındakı təsviri eşitdiyim zaman, həllin daha bir hissəsi ağlıma gəldi; mən başa düşdüm ki, bu hissə atadan qaça bilərdi. Mən Hansa zarafatla atlarının eynək daşıyıb-daşımadığını soruşdum, o isə inkar etdi; sonra atasının eynək daşıyıb-daşımadığını soruşdum, o da bütün aydınlığa baxmayaraq yenə inkar etdi; «ağız» ətrafındakı qara rənglə bığını nəzərdə tutub-tutmadığını soruşdum və ona atasından qorxduğunu, çünki anasını çox sevdiyini açıqladım. O, atasının buna görə ona qəzəbləndiyinə inanmalı idi, amma bu doğru deyil, ata onu sevir, o isə ataya qorxusuzca hər şeyi etiraf edə bilər. O dünyaya gəlməzdən çox əvvəl, mən artıq bilirdim ki, anasını o qədər sevən kiçik bir Hans gələcək ki, buna görə də atadan qorxmalı olacaq və bunu atasına danışmışdım. «Niyə mənim sənə qəzəbli olduğuma inanırsan?» – deyə ata burada məni kəsdi, «Mən səni heç vaxt söydüm və ya döydüm?» «Bəli, məni döydün» – deyə Hans düzəltdi. «Bu doğru deyil. Nə vaxt?» «Bu gün səhər» – deyə kiçik uşaq xatırlatdı və ata, Hansın gözlənilmədən başı ilə onun qarnına toxunduğunu, bunun cavabı olaraq da əlini refleks kimi ona vurduğunu xatırladı. Diqqət çəkən məqam odur ki, o, bu təfərrüatı nevrozun kontekstinə daxil etməmişdi; lakin indi bunu kiçik uşağın ona qarşı düşmən münasibətinin ifadəsi kimi, bəlkə də buna görə özünə cəza almaq ehtiyacının ifadəsi kimi başa düşdü ⁶².

Evə qayıdarkən Hans ataya soruşdu: «Professor Tanrı ilə danışır ki, bütün bunları əvvəlcədən bilə bilir?» Uşaq ağzından çıxan bu təqdiri eşitsəydim çox qürurlanardım, əgər bunu öz zarafatcıl öyünmələrimlə özüm təhrik etməmiş olsaydım. Bu məsləhətləşmədən sonra kiçik xəstənin vəziyyətindəki dəyişikliklər haqqında demək olar ki, hər gün məlumatlar aldım. Onun mənim bildirişimlə dərhal təşvişsiz ola biləcəyi gözlənilmirdi, lakin aydın oldu ki, ona artıq şüursuz məhsullarını ortaya qoymaq və fobiyasını həll etmək imkanı verilmişdi. O, bundan sonra atasına əvvəlcədən bildirə bildiyim bir proqramı icra etdi.

2 aprel tarixində ilk əsaslı yaxşılaşma müşahidə olunur. O, əvvəllər evin qapısı qarşısında uzun müddət dayanmağa heç vaxt razı olmamış və atlar gəldikdə həmişə qorxu əlamətləri ilə evə qaçmışdı; bu dəfə isə, bizdə kifayət qədər tez-tez baş verdiyi kimi, arabalar keçsə belə, bir saat evin qapısı qarşısında qaldı. Bəzən uzaqdan bir arabanın gəldiyini görəndə evə qaçır, lakin dərhal geri dönür, sanki fikrini dəyişəcəkmiş kimi. Hər halda yalnız təşviş qalığı mövcuddur və aydınlanmadan bəri irəliləyişi inkar etmək olmaz. Axşam o deyir: "Əgər evin qapısı qarşısına çıxsaq, şəhər parkına da gedərik." 3 apreldə o, son günlərdə gəlmədiyi və hətta bu imtina ilə qürur duyduğu halda, erkən mənim yatağıma gəlir. Mən soruşuram: "Niyə bu gün gəldin?" Hans: "Qorxmayana qədər artıq gəlməyəcəyəm." Mən: "Deməli, qorxduğun üçün mənim yanıma gəlirsən?" Hans: "Sənin yanında olmasam, qorxuram; sənin yatağında olmasam, orada qorxuram. Artıq qorxmayana qədər gəlməyəcəyəm." Mən: "Deməli, məni sevirsən və səhər öz yatağında ikən qorxursan, ona görə mənim yanıma gəlirsən?" Hans: "Bəli. Niyə mənə ananı sevdiyimi və səni sevdiyim üçün qorxduğumu dedin?"

Kiçik burada həqiqətən üstün bir aydınlıq nümayiş etdirir. O, özündə ataya olan sevginin, ananın yanındakı rəqib rolu səbəbindən ataya düşmənçiliklə mübarizə apardığını göstərir və atanı, təşviş ilə nəticələnən bu qüvvələr oyununa indiyə qədər diqqət yetirmədiyi üçün ittiham edir. Ata hələ onu tam başa düşmür, çünki kiçiyin ona qarşı düşmənçiliyinə, mənim məsləhətləşməmizdə iddia etdiyim kimi, yalnız bu söhbət zamanı əmin olur. Aşağıdakı, mənim buna baxmayaraq dəyişməz şəkildə çatdırdığım hissə, əslində kiçik xəstə üçün deyil, atanın aydınlanması üçün daha əhəmiyyətlidir.

Təəssüf ki, mən bu etirazı dərhal əhəmiyyətinə görə dərk etmədim. Hans anasını sevdiyi üçün, açıq-aydın məni uzaqlaşdırmaq istəyir, sonra ata yerinə keçir. Bu boğulmuş düşmən istək ata üçün təşvişə çevrilir və o, mənim gedib-getmədiyimi görmək üçün erkən yanıma gəlir. Təəssüf ki, mən bu anda hələ bunu başa düşməmişəm və ona deyirəm: "Yalnız olanda mənim üçün darıxırsan və yanıma gəlirsən." Hans: "Sən gedəndə, evə qayıtmayacağından qorxuram." Mən: "Mən heç vaxt evə qayıtmayacağımı sənə təhdid etmişəm?" Hans: "Sən yox, amma ana. Ana mənə artıq gəlməyəcəyini dedi." (Yəqin ki, o pis idi və ona getməklə təhdid etmişdi.) Mən: "O, pis olduğun üçün bunu dedi." Hans: "Bəli." Mən: "Deməli, pis olduğun üçün mənim gedəcəyimdən qorxursan, ona görə yanıma gəlirsən." Səhər yeməyində masadan qalxıram, bunun üzərinə Hans deyir: Ata, məndən qaçma!" Onun "qaç" əvəzinə "yüyür" deməsi diqqətimi çəkir və cavab verirəm: "Oha, sən qorxursan, at səndən qaçır." Buna o gülür.

Bilirik ki, Hansın təşvişinin bu hissəsi ikiqat qurulub: atadan təşviş və ata üçün təşviş. Birincisi ataya qarşı düşmənçilikdən, digəri isə burada reaksiya olaraq şişirdilən nəvazişin düşmənçiliklə konfliktindən qaynaqlanır.

Ata davam edir:

Bu, şübhəsiz ki, vacib bir hissənin başlanğıcıdır. Onun ən çoxu evin qarşısına qədər getməsi, evdən uzaqlaşmaması, təşvişin ilk tutmasında yolun yarısında geri dönəsi, valideynləri evdə tapmamaq qorxusu ilə, çünki onlar getmişdilər, əsaslandırılır. O, anaya olan sevgi səbəbindən evə yapışır, mənim gedəcəyimdən qorxur, mənə qarşı düşmən istəklərinə görə: onda o, ata olardı. Yayda peşə tələb etdiyi üçün Gmundendən Vyanaya dəfələrlə getmişəm, sonra o, ata olardı. At təşvişinin Gmundendəki hadisəyə, Lizzinin yükünü vağzala aparmaq istəyən atın hadisəsinə bağlı olduğunu xatırladıram. Sıxışdırılmış istək, mənim vağzala getməyim, sonra o, anası ilə tək qalır ("at getməlidir"), sonra atların getməsi təşvişinə çevrilir və əslində, mənzilimizin qarşısındakı Baş Gömrük İdarəsinin həyətindən bir arabanın getməsindən və atların hərəkətə keçməsindən daha çox təşviş yaradan heç nə yoxdur. Bu yeni hissə (ataya qarşı düşmən münasibət) yalnız ananı çox sevdiyi üçün mənim qəzəbli olmadığımı bildikdən sonra ortaya çıxa bildi. Günortadan sonra yenidən onunla evin qapısı qarşısına gedirəm; o, yenidən evin qarşısına gedir və arabalar gedəndə orada qalır, yalnız bəzi arabalarda qorxur və evin dəhlizinə qaçır. O mənə həmçinin belə izah edir: «Bütün ağ atlar dişləmir»; yəni: təhlil nəticəsində artıq bəzi ağ atların «Vatti» olduğu müəyyən edilmişdir, onlar artıq dişləmirlər, lakin dişləyəcək başqaları da qalır. Evimizin qabağındakı vəziyyət belədir: Qarşıda İstehlak Vergisi İdarəsinin anbarı yerləşir, orada yük rampası var və bütün gün ərzində qutuları və s. götürmək üçün arabalar gəlir. Bu həyət meydançasını küçəyə doğru bir hasar bağlayır. Mənzilimizin qarşısında həyət meydançasının giriş qapısı yerləşir (Şəkil 2). Şəkil 2 Bir neçə gündür müşahidə edirəm ki, Hans xüsusilə arabalar həyətdən çıxanda və ya içəri girəndə, bu zaman onlar manevr etməli olduqda qorxur. Vaxtilə niyə belə qorxduğunu soruşmuşdum, o da cavab verirdi: «Arabalar dönəndə atların yıxılmasından qorxuram (A).» Eyni dərəcədə, yük rampasında dayanan arabalar birdən hərəkətə keçib getmək istədikdə də qorxur (B). O, bundan əlavə (C) böyük yük atlarından kiçik atlardan daha çox, kənd atlarından isə zərif (məsələn, fiakr) atlarından daha çox qorxur. O, həmçinin araba sürətlə keçəndə (D), atlar yavaş-yavaş gəldikdə olduğundan daha çox qorxur. Bu fərqləndirmələr, əlbəttə, yalnız son günlərdə aydın şəkildə ortaya çıxmışdır.

Demək istəyirəm ki, təhlil nəticəsində yalnız xəstə deyil, onun fobiyası da daha çox cəsarət tapıb və özünü göstərməyə cəsarət edir.

5 aprel günü Hans yenidən yataq otağına gəlir və öz yatağına göndərilir. Ona deyirəm: «Sən səhərlər otağa gəldikcə, at qorxusu yaxşılaşmayacaq.» Lakin o, inad edir və cavab verir: «Qorxsam belə, gələcəyəm.» Deməli, o, anasının yanına getməsinin qadağan edilməsinə razı olmur. Səhər yeməyindən sonra aşağı düşməliyik. Hans buna çox sevinir və adətən evin qabağında qalmaq əvəzinə, küçəni keçib həyət meydançasına getməyi planlaşdırır; orada o, çox vaxt küçə uşaqlarının oynadığını görürdü. Ona deyirəm ki, əgər o, qarşıya keçsə, mən sevinərəm və yüklənmiş arabalar yük rampasında hərəkətə keçərkən (B) niyə bu qədər qorxduğunu soruşmaq üçün fürsətdən istifadə edirəm. Hans: «Arabanın yanında dayananda və araba sürətlə gedəndə, mən də üstündə dayananda və oraya taxtaya (yük rampasına) çıxmaq istəyəndə, araba ilə birlikdə gedəndə qorxuram.» Şəkil 3. Mən: «Bəs araba dayananda? Onda qorxmursan? Niyə?» Hans: «Araba dayananda, mən tez arabanın üstünə çıxıram və taxtaya gedirəm.» (Hans beləliklə, arabanın üstündən yük rampasına dırmaşmağı planlaşdırır və o, arabanın üstündə ikən arabanın gedəcəyindən qorxur.) Mən: «Bəlkə də araba ilə gedəndə evə geri qayıda bilməyəcəyindən qorxursan?» Hans: «Xeyr; mən həmişə anamın yanına gələ bilərəm, arabayla və ya fiakrla. Mən ona evin nömrəsini də deyə bilərəm.» Mən: «Deməli, əslində niyə qorxursan?» Hans: «Bunu bilmirəm, amma professor biləcək. Səncə, o, bunu biləcək?» Mən: «Əslində niyə o tərəfə, taxtaya getmək istəyirsən?» Hans: «Çünki mən hələ heç vaxt orada olmamışam və ora getməyi çox istəmişəm; bilirsən, niyə ora getmək istəmişəm? Çünki yük yükləmək və daşımaq və orada yükün üstündə dırmaşmaq istəmişəm. Orada dırmaşmağı çox xoşlayıram. Bilirsən, bu dırmaşmağı kimdən öyrəndim? Oğlanlar yükün üstündə dırmaşırdılar, mən də bunu gördüm və mən də bunu etmək istəyirəm.» Onun istəyi yerinə yetirilmədi, çünki Hans yenidən evin qabağına çıxmağa cəsarət etsə də, küçəni keçib həyət meydançasına gedən bir neçə addım onda çox böyük müqavimət yaradır, çünki həyətdə daim arabalar hərəkət edir.

Professor da yalnız bunu bilir ki, Hansın yüklənmiş arabalarla nəzərdə tutduğu bu oyun, hələ heç nə demədiyi başqa bir istəklə simvolik, əvəzedici əlaqəyə girməlidir. Lakin bu istək, əgər çox cəsarətli görünməsəydi, artıq indi qurulardı. Gündüz saatlarında yenidən evin qabağına çıxırıq və qayıtdıqdan sonra Hansa soruşuram: «Əslində atların hansından ən çox qorxursan?» Hans: «Hamısından.» Mən: «Bu doğru deyil.»

Hans: «Ağzında belə bir şey olan atlardan ən çox qorxuram.» Mən: «Nə nəzərdə tutursan? Ağzında olan dəmir?» Hans: «Xeyr, ağzında qara bir şey var (əli ilə ağzını örtür).» Mən: «Nə, bəlkə bığ?» Hans (gülür): «Oh, xeyr.» Mən: «Hamısında var?» Hans: «Xeyr, yalnız bəzilərində.» Mən: «Ağzında olan nədir?» Hans: «Belə qara bir şey.» – Realda yük atlarının burnunun üstündəki qalın kəmərlər olduğunu düşünürəm. Şəkil 4 «Bir mebel daşıyan at arabasından da ən çox qorxuram.» Mən: «Niyə?» Hans: «Fikr edirəm ki, mebel atları ağır bir arabaya çəkəndə yıxılırlar.» Mən: «Deməli, kiçik bir arabadan qorxmursan?» Hans: «Xeyr, kiçik bir arabadan və poçt arabasından qorxmuram. Omnibus gələndə də ən çox qorxuram.» Mən: «Niyə, çox böyük olduğu üçün?» Hans: «Xeyr, çünki bir dəfə omnibusun atı yıxılmışdı.» Mən: «Nə vaxt?» Hans: «Bir dəfə, anamla gedəndə, o «axmaqlıq»a baxmayaraq, yelek aldığım zaman.» (Bu, sonradan ana tərəfindən təsdiqlənir.) Mən: «At yıxılarkən nə düşündün?» Hans: «İndi həmişə belə olacaq. Bütün atlar omnibusda yıxılacaq.» Mən: «Hər omnibusda?» Hans: «Bəli! Və mebel arabasında da. Mebel arabasında o qədər tez-tez deyil.» Mən: «O vaxt artıq o «axmaqlıq» sənə bulaşmışdı?» Hans: «Xeyr, mən onu yalnız o vaxt aldım. Omnibusun atı yıxılarkən, çox qorxdum, həqiqətən! Gedəndə onu aldım.» Mən: «O «axmaqlıq» elə bir şey idi ki, bir atın səni dişləyəcəyini düşünürdün, indi isə deyirsən ki, bir atın yıxılmasından qorxdun.» Hans: «Yıxılacaq və dişləyəcək.» ⁶³ Mən: «Niyə bu qədər qorxdun?» Hans: «Çünki at ayaqları ilə belə edirdi (yerə uzanır və mənə ayaqlarını çırpmasını göstərir). Ayaqları ilə «qalmaqal» saldığı üçün qorxdum.» Mən: «O vaxt ananla harada idin?» Hans: «Əvvəlcə buz üzərində sürüşmə meydanında, sonra kafedə, sonra yelek almaq, sonra anamla şirniyyatçıda və sonra axşam evə; oradan şəhər parkından keçdik.» (Bütün bunlar arvadım tərəfindən təsdiqlənir, həm də dərhal sonra təşvişin başladığı.) Mən: «At yıxılarkən ölü idi?» Hans: «Bəli!» Mən: «Bunu haradan bilirsən?» Hans: «Çünki gördüm (gülür). Xeyr, heç də ölü deyildi.» Mən: «Bəlkə də ölü olduğunu düşündün.» Hans: «Xeyr, əlbəttə ki, yox. Yalnız zarafatla dedim.» (Amma o vaxt üz ifadəsi ciddi idi.) Yorulduğu üçün onu buraxıram. Mənə yalnız bunu danışır ki, əvvəlcə omnibus atlarından, sonra bütün digərlərindən və ən sonunda mebel arabası atlarından qorxmuşdur. Lainza qayıdış yolunda bir neçə sual: Mən: «Omnibusun atı yıxılarkən rəngi necə idi? Ağ, qırmızı, qəhvəyi, boz?» Hans: «Qara, hər iki at qara idi.» Mən: «Böyük və ya kiçik?» Hans: «Böyük.» Mən: «Şişman və ya arıq?» Hans: «Şişman, çox böyük və şişman.» Mən: «At yıxılarkən atanı düşündün?» Hans: «Bəlkə. Bəli. Mümkündür.»

Ata bəzi yerlərdə uğursuz araşdırmalar aparmış ola bilər; lakin yeni obyektinə görə adlandırmaq istədiyin belə bir fobiyanı yaxından tanımaq zərərli deyil. Beləliklə, onun əslində nə qədər dağınıq olduğunu öyrənirik. O, atlara və arabalara, atların yıxılmasına və dişləməsinə, xüsusi quruluşa malik atlara, ağır yüklənmiş arabalara aiddir. Dərhal açıqlayaq ki, bu xüsusiyyətlərin hamısı təşvişin əslində atlara aid olmamasından, ikincili olaraq onlara transfer edilməsindən və indi at kompleksinin müəyyən transferlərə uyğun gələn yerlərində sabitləşməsindən irəli gəlir. Atanın sorğusunun əsas nəticələrindən birini xüsusi olaraq qəbul etməliyik. Fobiyanın hansı cari səbəbdən sonra başladığını öyrəndik. Bu, oğlanın böyük və ağır bir atın yıxıldığını gördüyü zaman idi və bu təəssüratın ən azı bir təfsiri, atanın vurğuladığı kimi, Hansın o vaxt atanın belə yıxılmasını – və ölməsini istəməsi idi. Danışarkən ciddi üz ifadəsi, yəqin ki, bu şüursuz mənanı ifadə edirdi. Bunun arxasında başqa bir məna gizlənməyib ki? Ayaqlarla bu qalmaqal yaratmaq nə deməkdir?

Hans bir müddətdir otaqda at oyunu oynayır, gəzib-dolanır, yıxılır, ayaqlarını çırpır, kişnəyir. Bir dəfə belinə yem torbası kimi kiçik bir torba bağlayır. Təkrar-təkrar mənə tərəf qaçır və məni dişləyir.

O, son təfsirləri sözlərlə edə biləcəyindən daha qətiyyətlə qəbul edir, lakin təbii ki, rol dəyişikliyi ilə, çünki oyun bir arzu fantaziyasının xidmətindədir. Yəni o, atdır, o, atanı dişləyir, əslində isə bu zaman atanla eyniləşir.

İki gündür müşahidə edirəm ki, Hans mənə qarşı ən qəti şəkildə üsyan edir, tərbiyəsiz deyil, tamamilə əyləncəli. Bəlkə də artıq məndən, atdan, qorxmadığı üçündür? 6 aprel. Gündüz Hansla evin qarşısında. Ona bütün atlarda «Ağızdakı qara»nı görüb-görmədiyini soruşuram: hamısında inkar edir. Ona qaranın əslində necə göründüyünü soruşuram; deyir ki, qara dəmirdir. İlk fərzim, onun yük atlarının çəngərindəki qalın dəri qayışları nəzərdə tutması, beləliklə təsdiqlənmir. «Qara»nın bığa xatırladıb-xatırlatmadığını soruşuram; deyir: yalnız rənginə görə. Onun əslində nə olduğunu hələlik bilmirəm. Qorxu azalıb; bu dəfə qonşu evə qədər cəsarət edir, lakin uzaqdan at tappıltısını eşidəndə tez geri dönür. Bir araba evimizin qapısı qarşısında dayanıb duranda, at ayağı ilə yerə vurduğu üçün təşvişə düşür və evə qaçır. Ona niyə qorxduğunu, bəlkə də ayağı ilə yerə vurduğu üçün (belə etdiyi üçün) narahat olub-olmadığını soruşuram. Deyir: «Ayaqlarınla belə qalmaqal yaratma!» Bununla yıxılan omnibus atı haqqındakı ifadəni müqayisə et. Xüsusilə mebel arabasının keçməsi onu qorxudur. Sonra evin daxilinə qaçır. Ona laqeydliklə soruşuram: «Belə bir mebel arabası əslində omnibusa bənzəmir ki?» O, heç nə demir. Sualı təkrar edirəm. Sonra deyir: «Əlbəttə, əks halda mebel arabasından bu qədər qorxmazdım.» 7 aprel. Bu gün yenidən soruşuram ki, atların «Ağızdakı qara»sı necə görünür. Hans deyir: ağızlıq kimi. Ən qəribə tərəfi odur ki, 3 gündür yanından keçən heç bir at yoxdur ki, o, bu "ağızlığı" müşahidə edə bilsin; mən özüm heç bir gəzintidə belə bir at görməmişəm, baxmayaraq ki, Hans belə atların olduğunu iddia edir. Mən fərz edirəm ki, onu həqiqətən də atların baş bağlamının bir növü – təxminən ağız ətrafındakı qalın kəmərlər – bığa xatırladıb və mənim işarəmlə bu qorxu da yox olub. Hansın yaxşılaşması davamlıdır, ev qapısı mərkəz olmaqla onun hərəkət dairəsinin radiusu böyüyür; o, hətta indiyə qədər onun üçün mümkün olmayan bir fəndi, qarşıdakı səkiyə qaçmağı belə icra edir. Qalan bütün qorxu, mənası mənə hələ də aydın olmayan omnibus səhnəsi ilə bağlıdır. 9 aprel. Bu gün səhər, mən üst hissəm açıq halda yuyunarkən Hans gəldi. Hans: "Vatti, sən nə qədər gözəlsən, nə qədər ağsan!" Mən: "Elə deyilmi, ağ at kimi." Hans: "Yalnız bığ qara rəngdədir (davam edir). Yoxsa bəlkə də qara ağızlıqdır?" Mən ona əvvəlki axşam professorun yanında olduğumu danışdım və dedim: "O, bir neçə şeyi bilmək istəyir", buna cavab olaraq Hans: "Bu məni çox maraqlandırır." Mən ona ayaqları ilə küy necə yaratdığı vəziyyəti bildiyimi deyirəm. O, məni dayandırır: "Elə deyilmi, əgər mən qəzəbliyəm və ya böyük ehtiyacımı ödəməliyəm və daha çox oynamaq istəyirəmsə." (Qəzəbli halda o, həqiqətən də ayaqları ilə küy yaratmağa, yəni yerə döyməyə öyrəşib. – "Böyük ehtiyacını ödəmək" ifadəsi böyük tuvaletə getmək deməkdir. Hans kiçik ikən, bir gün qabdan qalxarkən deyirdi: "Bu 'lumpf'-a bax." [O, forması və rənginə görə corabı nəzərdə tutmuşdu.] Bu ad bu günə qədər davam edir. – Çox erkən dövrlərdə, onu qaba oturdulmalı olduqda və oynamağı dayandırmağı imtina etdikdə, qəzəblə ayaqlarını yerə döyür, çırpınır və bəzən də yerə yıxılırdı.) "Sən də Wiwi etməli olduğun və getmək istəmədiyin, çünki daha çox oynamaq istədiyin zaman ayaqlarınla çırpınırsan." O: "Bax, mən Wiwi etməliyəm" – və çıxır, təsdiq kimi.

Ata öz ziyarətində mənə sual vermişdi ki, ayaqlarla çırpınma Hansı yıxılan ata nə ilə xatırlatmış ola bilər və mən bunun sidik saxlanılması zamanı onun öz reaksiyası ola biləcəyini irəli sürmüşdüm. Hans indi söhbət zamanı sidik istəyinin yenidən meydana çıxması ilə bunu təsdiqləyir və ayaqlarla küy yaratmanın digər mənalarını da əlavə edir.

Sonra ev qapısının qarşısına gedirik. Kömür arabası gələndə mənə deyir: "Bax, kömür arabasından da çox qorxuram." Mən: "Bəlkə də, çünki o da omnibus kimi böyükdür." Hans: "Bəli, və çünki o, çox ağır yüklənib, atlar isə çox ağırlıq çəkməli olur və asanlıqla yıxıla bilərlər. Əgər araba boşdursa, qorxmuram." Həqiqətən də, əvvəllər müəyyən edildiyi kimi, yalnız ağır yüklü nəqliyyat vasitələri onu təşvişə salır.

Bütün bunlarla yanaşı, vəziyyət olduqca qaranlıqdır. Analiz az irəliləyir; təsvirinin, qorxuram ki, oxucu üçün tezliklə bezdirici olacaq. Lakin, hər psixoanalizdə belə qaranlıq dövrlər var. Hans indi bizim gözləmədiyimiz bir sahəyə keçir.

Evə gəlirəm və müxtəlif alış-verişlər etmiş və onları mənə göstərən həyat yoldaşımla danışır. Onların arasında sarı alt şalvarı var. Hans bir neçə dəfə deyir: "Pfui!", yerə yıxılır və tüpürür. Həyat yoldaşım deyir ki, o, şalvarı gördüyü kimi bunu bir neçə dəfə edib. Mən soruşuram: "Niyə 'Pfui' deyirsən?" Hans: "Şalvara görə." Mən: "Niyə, rənginə görə, çünki sarıdır və Wiwi-yə və ya 'lumpf'-a xatırladır?" Hans: "'Lumpf' sarı deyil, ağ və ya qara rəngdədir." – Dərhal sonra: "Sən, pendir yeyəndə asanlıqla 'lumpf' edilirmi?" (Mən bunu bir dəfə, o mənə niyə pendir yediyimi soruşanda demişdim.) Mən: "Bəli." Hans: "Ona görə də sən həmişə səhər dərhal 'lumpf' etməyə gedirsən? Mən çox istəyirəm ki, kərə yağı ilə çörəyin üstünə pendir yeyim." Dünən də küçədə tullanıb oynadığı zaman mənə soruşmuşdu: "Sən, elə deyilmi, əgər insan bu qədər tullanırsa, asanlıqla 'lumpf' edir?" – Həmişə onun nəcisi çətinlik yaradır, Kindermeth və lavajlar tez-tez istifadə olunur. Bir dəfə onun adətən olan qəbizliyi o qədər güclü idi ki, həyat yoldaşım Dr. L.-dən məsləhət istədi. O, Hansın həddindən artıq çox yedirildiyini, bu da əslində doğru olduğunu bildirdi və daha mötədil qidalanmağı tövsiyə etdi; bu da vəziyyəti dərhal yaxşılaşdırdı. Son vaxtlar qəbizlik yenidən tez-tez baş verirdi. Yeməkdən sonra deyirəm: «Professora yenə yazacağıq», o da mənə belə diktə etdi: «Sarı şalvarı görəndə dedim: Pfui, tüpürürəm, özümü yerə atdım, gözlərimi yumdum və baxmadım.» Mən: «Niyə?» Hans: «Çünki sarı şalvarı gördüm və qara şalvarda ⁶⁴ da belə bir şey etmişdim. Qara da belə bir şalvardır, yalnız qara idi.» (Sözünü kəsərək.) «Bax, mən şadam; professora yaza bildiyim zaman həmişə belə şad olaram.» Mən: «Niyə "pfui" dedin? İyrəndin?» Hans: «Bəli, çünki onu gördüm. Elə bildim ki, Lumpf etməliyəm.» Mən: «Niyə?» Hans: «Bilmirəm.» Mən: «Qara şalvarı nə vaxt gördün?» Hans: «Bir dəfə, Anna (bizim xidmətçi qız) çoxdan evdə olanda – anamın yanında – o, onu alış-verişdən təzəcə evə gətirmişdi.» (Bu məlumatı həyat yoldaşım təsdiqləyir.) Mən: «Sən də iyrəndin?» Hans: «Bəli.» Mən: «Mammini belə şalvarda gördün?» Hans: «Xeyr.» Mən: «O geyinəndə?» Hans: «Sarısını artıq bir dəfə görmüşdüm, o, onu alanda. (Ziddiyyət! Ana sarını alanda o, onu ilk dəfə görmüşdü.) Qaranı bu gün də geyinib (düzdür!), çünki səhər onu necə soyunduğunu gördüm.» Mən: «Necə? Səhər qara şalvarı soyunub?» Hans: «Səhər, gedəndə qara şalvarı çıxardı, gələndə isə qaranı yenidən geydi.» Mən bunu mənasız hesab etdiyimdən həyat yoldaşımdan soruşuram. O da deyir ki, bu, ümumiyyətlə doğru deyil; gedərkən təbii ki, şalvarı dəyişməyib. Mən dərhal Hansdan soruşuram: «Sən danışdın ki, Mammi qara şalvar geyindi, gedəndə onu soyundu, gələndə isə yenidən geydi. Mammi isə deyir ki, bu doğru deyil.» Hans: «Mənə elə gəlir ki, bəlkə də onu soyunmadığını unutmuşam. (Narazılıqla.) Nəhayət, məni rahat burax.»

Bu şalvar hekayəsini izah etmək üçün qeyd edirəm ki, Hans, bu məsələ haqqında danışmağa icazə verildiyinə görə belə şad göründüyü zaman açıq-aydın ikiüzlülük edir. Sonda maskanı çıxarır və atasına qarşı kobud davranır. Söhbət, əvvəllər ona çox həzz verən və indi sıxışdırma baş verdikdən sonra çox utandığı, iyrəndiyini göstərdiyi şeylərdən gedir. O, anada müşahidə etdiyi şalvar dəyişikliyinə başqa səbəblər uydurmaq üçün açıq-aydın yalan danışır; əslində şalvarın geyinilib-çıxarılması «Lumpf» kontekstinə aiddir. Ata burada əsas məsələnin nə olduğunu və Hansın nəyi gizlətmək istədiyini dəqiq bilir.

Hansın həyat yoldaşım tuvaletə getdikdə tez-tez orada olub-olmadığını soruşuram. O deyir: Bəli, çox vaxt, o, ona icazə verilənə qədər “təkid edir”; bütün uşaqlar belə edir.

Ancaq bu gün artıq sıxışdırılmış olan, ananın Lumpf edərkən görünməsindən duyulan həzzi yaxşı yadda saxlamalıyıq.

Evimizin qarşısına gedirik. O çox şəndir, və o, davamlı olaraq at kimi tullanıb-dolanarkən, mən soruşuram: «Bax, əslində omnibus atı kimdir? Mən, sən yoxsa Mammi?» Hans (dərhal): «Mən, mən gənc atam.» Atların tullanmasını gördüyü ən güclü təşviş dövründə, təşviş keçirdikdə və mənə niyə belə etdiklərini soruşduqda, onu sakitləşdirmək üçün dedim: «Bilirsin, bunlar gənc atlardır, onlar da gənc oğlanlar kimi tullanırlar.» «Sən də tullanırsan və oğlansan.» O vaxtdan bəri, atların tullanmasını görəndə deyir: «Doğrudur, bunlar cavan atlardır!» Pilləkənə çıxarkən demək olar ki, düşüncəsiz soruşuram: «Gmundendə uşaqlarla at oyunu oynadın?» O: «Bəli! (Düşüncəli.) Mənə elə gəlir ki, axmaqlığı orada tutdum.» Mən: «Kim at idi?» O: «Mən, Berta isə arabaçı idi.» Mən: «Bəlkə at olarkən yıxıldın?» Hans: «Xeyr! Berta «Hü» deyəndə, mən tez qaçırdım, hətta yüyürürdüm.» ⁶⁵ Mən: «Siz heç vaxt arabalı oyun oynamamısınız?» Hans: «Xeyr, adi araba və arabasız at.» «Əgər at arabaya qoşulubsa, deməli, onsuz da gedə bilər və araba evdə qala bilər.» Mən: «Siz at oyunu çox oynayırdınız?» Hans: «Çox tez-tez. Fritzl (məlum olduğu kimi, ev sahibinin uşağı da) bir dəfə at olmuşdur, Fransl isə arabaçı idi; Fritzl çox sürətlə qaçırdı və birdən daşın üstünə basdı, qanı axdı.» Mən: «Bəlkə yıxıldı?» Hans: «Xeyr, ayağını suya saldı, sonra üstünə parça qoydu.» ⁶⁶ Mən: «Sən çox at olmusan?» Hans: «Bəli.» Mən: «Və sən o vaxt axmaqlığı aldın.» Hans: «Çünki həmişə deyirdilər: «ata görə» və «ata görə» (o, «görə» sözünü vurğulayır), ona görə də bəlkə, belə dedikləri üçün «ata görə», bəlkə də axmaqlığı aldım.» ⁶⁷ Ata bir müddət digər yollarda məhsulsuz axtarış aparır.

Mən: «At haqqında bir şey danışdılar?» Hans: «Bəli!» Mən: «Nə?» Hans: «Unutdum.» Mən: «Bəlkə Wiwimacher haqqında danışdılar?» Hans: «Xeyr!» Mən: «Orada atdan qorxdun?» Hans: «Xeyr, heç qorxmadım.» Mən: «Bəlkə Berta atın...» Hans: (sözünü kəsərək) «Wiwi edir?» Xeyr!» 10 aprel günü dünənki söhbəti davam etdirirəm və «ata görə» ifadəsinin nə demək olduğunu öyrənmək istəyirəm. Hans xatırlamır, yalnız bilir ki, səhər bir neçə uşaq evin qapısı qarşısında dayanıb «ata görə, ata görə» deyirdilər. Özü də orada idi. Mən daha israrlı olduqda, onların heç də «ata görə» demədiklərini, yanlış xatırladığını izah edir. Mən: «Siz də tez-tez tövlədə olurdunuz, yəqin ki, orada atdan danışmısınız.» – «Danışmadıq.» – «Nə haqqında danışdınız?» – «Heç nə haqqında.» – «Bu qədər uşaq olub heç nə haqqında danışmadınız?» – «Bir şey danışdıq, amma atdan deyil.» – «Nə haqqında?» – «İndi xatırlamıram.» Müqavimətlər açıq-aydın çox böyük olduğu üçün ⁶⁸ bu mövzunu buraxıram və soruşuram: «Berta ilə oynamağı xoşlayırdın?» O: «Bəli, çox xoşlayırdım, Olqa ilə yox; bilirsən, Olqa nə etdi? Yuxarıdakı Grete mənə bir dəfə kağız top hədiyyə etdi, Olqa onu tamamilə cırdı. Berta heç vaxt topu cırmazdı. Berta ilə oynamağı çox xoşlayırdım.» Mən: «Bertanın Wiwimacherinin necə göründüyünü gördün?» O: «Xeyr, amma atınkini gördüm, çünki həmişə tövlədə idim, orada atın Wiwimacherini gördüm.» Mən: «Və sən maraqlandın, Bertanın və Mamminin Wiwimacheri necə görünür?» O: «Bəli!» Mən ona bir dəfə mənə şikayət etdiyini xatırladıram ki, qızlar o Wiwi edəndə həmişə baxmaq istəyirlər. O: «Berta da həmişə baxırdı (heç inciməmiş, əksinə, çox məmnun), tez-tez. Kiçik bağçada, turpların olduğu yerdə, mən Wiwi edirdim, o isə evin qapısı qarşısında dayanıb baxırdı.» Mən: «O Wiwi edəndə sən baxırdın?» O: «O tualete gedirdi.» Mən: «Və sən maraqlanırdın?» O: «O içəridə olanda mən də tuvaletdə idim.» (Bu doğrudur; ev əhli bir dəfə bizə danışmışdı və mən xatırlayıram ki, biz bunu Hansa qadağan etmişdik.) Mən: «Ona dedin ki, içəri girmək istəyirsən?» O: «Tək başıma içəri girdim, çünki Berta icazə vermişdi. Bu heç bir ayıb deyil.» Mən: «Və sən Wiwimacheri görmək istəyirdin.» O: «Bəli, amma görmədim.» Mən ona Gmunden yuxusunu xatırladıram: Əlimdəki girov nə deməkdir və s., və soruşuram: «Gmundendə Bertanın səni Wiwi etdirməsini istədin?» O: «Ona heç vaxt demədim.» Mən: «Niyə ona heç vaxt demədin?» O: «Çünki ağlıma gəlməmişdi. (Sözünü kəsərək.) Əgər hər şeyi professora yazsam, axmaqlıq tezliklə bitəcək, elə deyilmi?» Mən: «Niyə Bertanın sənə Wiwi etməsinə icazə verməsini istədin?» O: «Bilmirəm. Çünki o baxırdı.» Mən: «Fikirləşdin ki, o, əlini Wiwimacherinə versin?» O: «Bəli. (Mövzunu dəyişərək.) Gmundendə çox əyləncəli idi. Kiçik bağçada, turpların olduğu yerdə kiçik bir qum təpəsi var, orada kürəklə oynayırıq.» (Bu, həmişə Wiwi etdiyi bağçadır.) Mən: «Gmundendə, yataqda uzananda əlini Wiwimacherinə verdin?» O: «Xeyr, hələ yox. Gmundendə elə yaxşı yatdım ki, ağlıma belə gəlmədi. Yalnız — küçəsində ⁶⁹ və indi etdim.» Mən: «Berta heç vaxt əlini sənin Wiwimacherinə vermədi?» O: «Heç vaxt etmədi, xeyr, çünki ona heç vaxt demədim.» Mən: «Nə vaxt istədin?» O: «Gmundendə bir gün.» Mən: «Yalnız bir dəfə?» O: «Bəli, tez-tez.» Mən: «Hər dəfə Wiwi edəndə o baxırdı; bəlkə də maraqlanırdı ki, sən necə Wiwi edirsən.» O: «Bəlkə də mənim Wiwimacherimin necə göründüyünə maraqlanırdı.» Mən: «Amma sən də maraqlanırdın; yalnız Bertaya?» O: «Bertaya, Olqaya.» Mən: «Kimə daha?» O: «Heç kimə.» Mən: «Bu doğru deyil. Mammiyə də.» O: «Mammiyə də.» Mən: «İndi artıq maraqlanmırsan. Sən bilirsən ki, Hannanın Wiwimacheri necə görünür?» O: «Amma böyüyəcək, elə deyilmi?» ⁷⁰ Mən: «Bəli, əlbəttə, amma o böyüyəndə sənin kimi görünməyəcək.» O: «Bunu bilirəm. O belə olacaq» (yəni indi olduğu kimi), «yalnız daha böyük.» Mən: «Gmundendə Mammi soyunduqda maraqlanırdın?» O: «Bəli, Hannanın hamamda çimərkən də Wiwimacheri gördüm.» Mən: «Mammidə də?» O: «Xeyr!» Mən: «Mamminin şalvarını görəndə iyrənirdin.» O: «Yalnız qara şalvarı görəndə, onu aldıqda, qusuram, amma o şalvarı geyinəndə və ya çıxaranda qusmuram. Sonra qusuram, çünki qara şalvar əslində bir Lumpf kimi qara, sarı isə bir Wiwi kimidir, və onda düşünürəm ki, Wiwi etməliyəm. Mammi şalvarı geyinəndə, mən onu görmürəm, çünki paltarları üstündədir.» Mən: «Və o paltarları çıxaranda?» O: «Sonra qusmuram. Amma o yenidirsə, bir Lumpf kimi görünür. Əgər köhnədirsə, rəngi düşür və kirlənir. Onu aldıqda tam təmizdir, evdə artıq onu kirlətdik. Əgər alınıbsa, yenidir, əgər alınmayıbsa, köhnədir.» Mən: «Yəni köhnədən iyrənmirsən?» O: «Əgər köhnədirsə, bir Lumpfdan çox daha qara, elə deyilmi? Bir az daha qaradır.» ⁷¹ Mən: «Mammi ilə çox vaxt tualetdə olmusan?» O: «Çox tez-tez.» Mən: «Orada iyrənirdin?» O: «Bəli . . . Xeyr!» Mən: «Mammi Wiwi və ya Lumpf edəndə yanında olmağı xoşlayırsan?» O: «Çox xoşlayıram.» Mən: «Niyə bu qədər xoşlayırsan?» O: «Bilmirəm.» Mən: «Çünki Wiwimacheri görəcəyini düşünürsən.» O: «Bəli, mən də belə düşünürəm.» Mən: «Amma niyə Lainzdə heç vaxt tualetə getmək istəmirsən?» (Lainzdə həmişə məndən xahiş edir ki, onu tualetə aparmayım; bir dəfə axan suyun yaratdığı səs-küyündən qorxmuşdu.) O: «Bəlkə, çünki aşağı çəkəndə səs-küy yaradır.» Mən: «Ondan qorxursan.» O: «Bəli!» Mən: «Və buradakı tualetimizdə?» O: «Burada yox. Lainzdə sən aşağı çəkəndə qorxuram. Əgər içəridəyəmsə və aşağı çəkilirsə, mən də qorxuram.» Özünün bizim mənzildə qorxmadığını göstərmək üçün, məni tualetə getməyə və suyu axıtmağa vadar edir. Sonra mənə belə izah edir: «Əvvəlcə güclü, sonra zəif səs-küy olur (su axanda). Əgər güclü səs-küy olursa, içəridə qalmağı üstün tuturam, əgər zəif olursa, çölə çıxmağı üstün tuturam.» Mən: «Qorxduğun üçün?» O: «Çünki həmişə güclü səs-küyü görməyi (özünü düzəldir), eşitməyi çox xoşlayıram, və ona görə içəridə qalmağı üstün tuturam ki, onu yaxşı eşidim.» Mən: «Güclü səs-küy sənə nəyi xatırladır?» O: «Tualetdə Lumpf etməli olduğumu.» (Yəni qara şalvarla eyni şey.) Mən: «Niyə?» O: «Bilmirəm. Bilirəm, güclü səs-küy elə eşidilir ki, sanki Lumpf edirsən. Böyük səs-küy Lumpfı, kiçik səs-küy isə Wiwini xatırladır (qara və sarı şalvara bax).» Mən: «Bax, omnibus atının rəngi Lumpfın rəngi ilə eyni deyildimi?» (Onun dediyinə görə qara idi.) O (çox sarsılmış): «Bəli!

Burada bəzi sözləri əlavə etməliyəm. Ata çox sual verir və öz niyyətlərini araşdırır, uşağın özünü ifadə etməsinə imkan vermək əvəzinə. Bunun nəticəsində analiz qaranlıq və qeyri-müəyyən olur. Hans öz yolunda gedir və onu bu yoldan ayırmaq istəsəniz, heç nəyə nail olmur. Onun marağı indi açıq şəkildə Lumpf və Wiwi-dədir, bunun səbəbini bilmirik. Qalmaqal hekayəsi sarı və qara şalvarla bağlı hadisə kimi kifayət qədər aydınlaşdırılmayıb. Fikrimcə, onun iti qulağı kişi və ya qadın sidik atarkən çıxan səs fərqlərini çox yaxşı hiss etmişdir. Təhlil materialı iki ehtiyacın qarşıdurmasına bir qədər süni şəkildə sıxışdırıb. Hələ öz təhlilini aparmamış oxucuya yalnız məsləhət verə bilərəm ki, hər şeyi dərhal başa düşməyə çalışmasın, əksinə, gələn hər şeyə müəyyən bir qərəzsiz diqqət yetirsin və davamını gözləsin.

11. Aprel. Bu gün səhər Hans yenidən otağa gəlir və son günlərdə olduğu kimi, kənara qovulur. Sonra danışır: "Bax, mən bir şey fikirləşdim: Mən hamam vannasındayam ⁷², oraya çilingər gəlir və onu söküb açır ⁷³. O, böyük bir matkap götürür və mənim qarnıma soxur."

Ata bu fantaziyanı özünə tərcümə edir.

"Mən anamın yanında yataqdayam. Oraya ata gəlir və məni qovur. Böyük penisi ilə məni anamdan sıxışdırıb çıxarır."

Biz hökmümüzü hələlik təxirə salmaq istəyirik.

Bundan əlavə, o, fikirləşdiyi ikinci bir şeyi danışır: "Biz qatarla Gmundenə gedirik. Stansiyada geyimlərimizi geyinirik, amma bitirmirik və qatar bizi aparır." Sonra soruşuram: "Sən heç Lumpf edən at görmüsən?" Hans: "Bəli, çox vaxt." Mən: "Lumpf edərkən güclü səs-küy salır?" Hans: "Bəli!" Mən: "Qalmaqal sənə nəyi xatırladır?" Hans: "Lumpf qazana düşəndəki kimi." Yıxılan və ayaqları ilə səs-küy salan omnibus atı, yəqin ki – düşən və səs çıxaran bir Lumpf-dur. Nəcis atmaqdan qorxu, ağır yüklü arabalardan qorxu, ümumiyyətlə, ağır yüklü qarından qorxu ilə eynidir.

Bu dolambaclı yollarla ataya həqiqi vəziyyət aydın olur.

11. Aprel. Hans nahar zamanı deyir: "Kaş Gmundendə hamam vannamız olsaydı, ictimai hamama getməyə məcbur olmasaydım." Çünki Gmundendə onu isti yuyandırmaq üçün həmişə yaxınlıqdakı ictimai hamama aparırdılar, buna qarşı o, güclü ağlayaraq etiraz etməyə adət edirdi. Viyanada da böyük vannaya oturdulanda və ya uzadılanda həmişə qışqırır. O, diz çökərək və ya ayaq üstə yuyulmalıdır.

Hansın, təhlilə müstəqil ifadələrlə qida verməyə başladığı bu nitqi, onun son iki fantaziyası (vannanı sökən çilingər və Gmundendə uğursuz səyahət haqqında) arasında əlaqə yaradır. Ata haqlı olaraq sonuncusundan Gmundendə nifrət nəticəsini çıxarmışdı. Əlavə olaraq, şüursuzdan qalxan şeyi əvvəlki hadisələrlə deyil, sonrakı hadisələrlə başa düşmək lazım olduğuna dair yaxşı bir xəbərdarlıq.

Mən ondan soruşuram, qorxub-qorxmadığını və nədən qorxduğunu. Hans: "Çünki içəri düşərəm." Mən: "Amma kiçik vannada yuyulanda niyə heç vaxt qorxmadın?" Hans: "Orada otururdum, uzana bilməzdim, çünki çox kiçik idi." Mən: "Gmundendə qayıqda gedəndə suya düşməkdən qorxmadın?" Hans: "Xeyr, çünki tutundum və düşə bilmirəm. Böyük vannada yalnız suya düşməkdən qorxuram." Mən: "Ancaq anan səni yuyur. Mamminin səni suya atmasından qorxursan?" Hans: "Əllərini buraxacaq və mən başım üstə suya düşəcəm." Mən: "Bilirsin ki, ana səni sevir, əllərini buraxmaz." Hans: "Mən sadəcə belə inandım." Mən: "Niyə?" Hans: "Bunu dəqiq bilmirəm." Mən: "Bəlkə pis olduğuna görə və onun səni artıq sevmədiyini düşündüyünə görə?" Hans: "Bəli!" Mən: "Ana Hannanı yuyarkən yanında olduğun zaman, bəlkə əlini buraxmasını və Hannanın içəri düşməsini istədin?" Hans: "Bəli."

Fikrimizcə, ata bunu çox düzgün təxmin etdi.

12. Aprel. Lainzdən qayıdarkən ikinci dərəcəli vaqonda Hans qara dəri oturacaqları görəndə deyir: "Pfui, burada qusuram, qara şalvarlarda və qara atlarda da qusuram, çünki Lumpf etməliyəm." Mən: "Bəlkə ananda səni qorxudan qara bir şey gördün?" Hans: "Bəli!" Mən: "Nə?" Hans: "Bilmirəm." Qara köynək və ya qara corablar." Mən: "Bəlkə Wiwimacherdə qara saçlar, əgər maraqlanıb baxmışdın." Hans (üzr istəyərək): "Amma Wiwimacheri görmədim." Bir dəfə qarşıdakı həyət qapısından bir araba çıxarkən qorxdu, mən soruşdum: "Bu qapı Podla bənzəmir?" O: "Və atlar Lumpfelərdir!" O vaxtdan bəri, hər arabanın çıxışını görəndə deyir: "Bax, bir 'Lumpfi' gəlir." Lumpfi forması ona tamamilə yad idi, əzizləmə sözünə bənzəyirdi. Qayınım uşağını həmişə "Wumpfi" adlandırır. 13. Apreldə şorbanın içində bir parça qaraciyər görüb deyir: "Pfui, bir Lumpf." Həmçinin, forma və rəngi onu lumpf-a xatırlatdığı üçün çəkilmiş əti açıq şəkildə istəməyərək yeyir. Axşam həyat yoldaşım danışır ki, Hans balkonda olub və sonra deyib: "Düşündüm ki, Hanna balkonda idi və aşağı düşdü." Mən ona tez-tez deyirdim ki, Hanna balkonda olanda, secessionist çilingər tərəfindən çox bacarıqsız – böyük boşluqlarla, kiçiltmək üçün mənim tel şəbəkə vurdurmağım lazım olan – qurulmuş qoruyucu hasara çox yaxın düşməməsinə diqqət etsin. Hansın sıxışdırılmış istəyi çox aydındır. Ana ondan soruşur ki, Hanna olmasa daha yaxşı olarmı, o da təsdiqləyir. 14. Aprel. Hanna mövzusu ön plandadır. Əvvəlki qeydlərdən xatırladığımız kimi, valideynlərin sevgisinin bir hissəsini ondan alan yeni doğulmuş uşağa qarşı böyük bir nifrəti var idi, bu nifrət indi də tamamilə yoxa çıxmamış və həddindən artıq nəvazişlə yalnız qismən kompensasiya olunmuşdur ⁷⁴. O, tez-tez deyirdi ki, Leylək artıq uşaq gətirməsin, ona pul verək ki, uşaqların olduğu böyük sandıqdan heç birini gətirməsin. (Mebel arabasından qorxunu nəzərdə tutun. Yük maşını böyük bir sandığa bənzəmir?) Hanna çox qışqırır, bu ona narahatlıq verir. Bir dəfə birdən deyir: "Xatırlayırsan, Hanna necə gəldi?" Ananın yatağında uzanırdı, çox şirin və itaətkar idi." (Bu tərif şübhəli dərəcədə yanlış səslənirdi!) Sonra evin qarşısında. Yenə də böyük bir irəliləyiş qeyd etmək lazımdır. Hətta yük maşınları ona daha az qorxu verir. Bir dəfə demək olar ki, sevinclə qışqırır: «Bax, ağzında qara bir şey olan at gəlir», mən isə nəhayət bunun dəri ağızlıqlı at olduğunu təsdiq edə bilirəm. Hansın bu ata qarşı heç bir təşvişi yoxdur. Bir dəfə çubuğu ilə döşəməyə vurur və soruşur: «Sən, aşağıda bir kişi var... dəfn olunmuş biri... yoxsa bu yalnız qəbiristanlıqda olur?» Deməli, onu yalnız həyatın sirri deyil, həm də ölümün sirri maraqlandırır. Qayıtdıqda, dəhlizdə bir sandıq görürəm və Hans deyir: «Hanna belə bir sandıqla Gmundenə gedib. Hər dəfə Gmundenə getdiyimiz zaman, o da sandıqla gedirdi. Yenə də mənə inanmırsan? Həqiqətən, ata. Mənə inan. Biz böyük bir sandıq aldıq və içində çoxlu uşaq var, hamısı vanna içində oturur. (Sandığın içində kiçik bir vanna qablaşdırılmışdı.) Mən onları oraya yerləşdirdim, həqiqətən. Yaxşı xatırlayıram.» ⁷⁵ Mən: «Nəyi xatırlayırsan?» Hans: «Hannanın sandıqda getdiyini, çünki bunu unutmadım. Şərəf sözüm!» Mən: «Amma keçən il Hanna kupedə getmişdi.» Hans: «Amma əvvəllər həmişə sandıqda gedirdi.» Mən: «Mammidə sandıq yox idimi?» Hans: «Bəli, anacığı orada idi!» Mən: «Harada?» Hans: «Evdə, döşəmədə.» Mən: «Bəlkə onu özü ilə gəzdirirdi?» ⁷⁶ Hans: «Xeyr! İndi Gmundenə getsək, Hanna da sandıqda gedəcək.» Mən: «O, sandıqdan necə çıxmışdı?» Hans: «Onu çıxartmışdılar.» Mən: «Anacığı?» Hans: «Mən və anacığı, sonra biz arabaya mindik, Hanna atın üstündə idi və arabacı «Hüöh» dedi. Arabacı oturacaqda idi. Sən də getdin? Anacığı hətta bunu bilir. Anacığı bunu bilmir, artıq yenə unutmuşdur, amma ona heç nə demə!» Mən hər şeyi təkrar etdirirəm. Hans: «Sonra Hanna düşdü.» Mən: «O, hələ heç yeriyə bilmirdi.» Hans: «Biz onu sonra aşağı endirdik.» Mən: «O, atın üstündə necə otura bilərdi, keçən il hələ heç otura bilmirdi.» Hans: «O, artıq oturmuşdu və «Hüöh» qışqırır, əvvəllər məndə olan qamçı ilə «Hüöh, hüöh» deyirdi. Atın heç bir üzəngisi yox idi və Hanna minirdi; ata, amma bəlkə də zarafat deyil.

Bu inadla saxlanılan mənasızlıq nə üçün lazımdır? Oh, bu mənasız deyil, bu parodiyadır və Hansın atasından qisasıdır. Bu o deməkdir: Əgər mənə inanmağı tələb edə bilərsən ki, Leylək Hannanı oktyabrda gətirib, halbuki mən anamın böyük qarnını yayda, Gmundendə olduğumuz zaman artıq görmüşdüm, onda mən də səndən yalanlarıma inanmağı tələb edə bilərəm. Hannanın artıq keçən yayda Gmundendə »sandıqda« gəldiyi iddiası ananın hamiləliyini bildiyindən başqa nə demək ola bilər? Hər növbəti il üçün bu sandıqda səyahətin təkrarlanacağını gözləməsi, keçmişdən şüursuz bir fikrin tez-tez ortaya çıxması formasına uyğundur və ya xüsusi səbəbləri var və növbəti yay səyahətində belə bir hamiləliyi təkrar görməkdən təşvişini ifadə edir. İndi onun Gmundendəki səyahətdən nə səbəbdən bezdiyi, ikinci fantaziyasının nəyi işarə etdiyini də öyrəndik.

Sonra ondan soruşuram ki, Hanna doğulduqdan sonra əslində anasının yatağına necə gəlib?

Onda o, başlaya bilər və atasını »məsxərəyə qoya« bilər.

Hans: »Hanna sadəcə gəldi. Xanım Kraus (baba) onu yatağa qoydu. O, axı gedə bilməzdi. Amma Leylək onu dimdiyi ilə daşıdı. Gedə bilməzdi axı. (Ardıcıl davam edərək.) Leylək pilləkənlərdə dəhlizə qədər getdi, sonra döydü, hamı yatırdı və o, düzgün açarı var idi, kilidi açdı və Hannanı sənin ⁷⁷ yatağına qoydu və ana yatırdı – yox, Leylək onu onun yatağına qoydu. Artıq tam gecə idi, sonra Leylək onu sakitcə yatağa qoydu, heç təpikləmədi, sonra papağını götürdü və yenidən getdi. Yox, papağı yox idi. »Mən: »Papağı kim götürdü? Bəlkə həkim?«Hans: »Sonra Leylək getdi, evə getdi və sonra zəng vurdu və evdəki hamı artıq yatmırdı. Amma bunu anaya və Tinniyə (aşpaza) demə. Bu sirrdir!«Mən: »Hannanı sevirsən?«Hans: »Bəli, çox sevirəm.«Mən: »Hanna dünyaya gəlməsəydi sənə daha xoş olardı, yoxsa onun dünyada olması sənə daha xoşdur?«Hans: »Mənə daha xoş olardı ki, o, dünyaya gəlməmişdi.«Mən: »Niyə?«Hans: »Heç olmasa, o, belə qışqırmır və mən qışqırığına dözə bilmirəm.«Mən: »Sən özün də qışqırırsan.«Hans: »Hanna da qışqırır axı.«Mən: »Niyə dözməyə bilmirsən?«Hans: »Çünki o, çox güclü qışqırır.«Mən: »Amma o, heç qışqırmır ki.«Hans: »Əgər onun çıplaq poposuna vursan, onda qışqırır.«Mən: »Sən bir dəfə ona vurdun?«Hans: »Əgər ana onun poposuna vursa, onda qışqırır.«Mən: »Bunu xoşlamırsan?«Hans: »Yox . . . Niyə? Çünki qışqırığı ilə belə bir qalmaqal yaradır.«Mən: »Əgər onun dünyada olmamasını istəsən, deməli, onu heç sevmirsən.«Hans: »Hm, hm« (razılıq verərək).Mən: »Ona görə də düşünürdün ki, ana onu yuyanda, əllərini vermək istəyəndə, suya düşmək istəyir . . .«Hans (davam etdirir): – »və ölmək istəyir.«Mən: »Və sən sonra ananla tək qalacaqsan. Və yaxşı oğlan bunu istəməz axı.«Hans: »Amma düşünə bilər.«Mən: »Bu, yaxşı deyil.«Hans: »Əgər düşünürsə, yaxşıdır, ki, professora yazsınlar.« ⁷⁸ Sonra ona deyirəm: »Bilirsən, Hanna böyüyəndə və danışa bilən olanda, onu daha çox sevəcəksən.«Hans: »Yox. Mən onu sevirəm axı. Payızda böyük olanda, mən onunla tək başıma Şəhər Parkına gedəcəyəm və ona hər şeyi izah edəcəyəm.«Daha bir izahata başlamaq istədikdə, məni dayandırır, ehtimal ki, Hannaya ölüm istəməsinin o qədər də pis olmadığını izah etmək üçün.Hans: »Bax, o, artıq çoxdan dünyada idi, hətta hələ orada olmadığı vaxt da. Leyləyin yanında da dünyada idi axı.«Mən: »Yox, Leyləyin yanında bəlkə də dünyada deyildi.«Hans: »Kim gətirdi onu? Leylək onu saxlayırdı.«Mən: »Haradan gətirdi?«Hans: »Na, ondan.«Mən: »Harada saxlayırdı?«Hans: »Sandıqda, Leylək sandığında.«Mən: »Sandıq necə görünür?«Hans: »Qırmızı. Qırmızıya boyanmış.« (Qan?)Mən: »Kim dedi sənə?«Hans: »Ana – mən düşünmüşdüm – kitabda yazılıb.«Mən: »Hansı kitabda?«Hans: »Şəkilli kitabda.« (Onun ilk şəkilli kitabını gətirməyə qoyuram. Orada qırmızı bir bacanın üstündə leyləklərlə birlikdə leylək yuvası təsvir olunub. Bu sandıqdır; təəccüblüdür ki, eyni vərəqdə nal çakılan bir at görünür. Hans uşaqları sandığa köçürür, çünki onları yuvada tapa bilmir.)Mən: «Leylək onunla nə etdi?»Hans: «Sonra Hannanı buraya gətirdi. dimdiyi ilə. Bilirsin, Şönbrundakı leylək, çətirə dişini vuran leylək.» (Şönbrunda kiçik bir hadisəyə xatırlatma.)Mən: «Leyləyin Hannanı necə gətirdiyini gördün?»Hans: «Ay, mən hələ yatırdım. Səhər heç bir leylək qız və ya oğlan gətirə bilməz.»Mən: «Niyə?»Hans: «Ona görə ki, bacarmır. Leylək bunu bacarmır. Niyə olduğunu bilirsən? Ki, adamlar görməsin, və birdən, səhər olanda, bir qız orada olsun.» ⁷⁹ Mən: «Amma o vaxt leyləyin bunu necə etdiyi barədə maraqlı idin?»Hans: «Bəli!»Mən: «Hanna gələndə necə görünürdü?»Hans (səhv): «Tam ağ və sevimli. Nə qədər şirin.»Mən: «Amma onu ilk dəfə görəndə sənə xoş gəlməmişdi.»Hans: «Yox, çox xoş gəldi!»Mən: «Onun bu qədər kiçik olmasına təəccüblənməmişdin?»Hans: «Bəli!»Mən: «Nə qədər kiçik idi?»Hans: «Cavan bir leylək kimi.»Mən: «Başqa necə? Bəlkə bir lumpf kimi?»Hans: «Yox, lumpf çox böyükdür . . . Hannanın həqiqətən olduğundan bir az kiçik.

Ataya əvvəlcədən bildirmişdim ki, uşağın fobiyası bacının doğumu münasibəti ilə yaranan fikirlər və istəklərlə izah edilə biləcək, amma uşağın uşaq cinsəllik nəzəriyyəsi üçün bir «lumpf» olduğunu və Hansın ekskremental kompleksdən keçəcəyini ona xatırlatmağı unutmuşdum. Mənim bu diqqətsizliyimdən müalicənin müvəqqəti qaralması yarandı. İndi aydınlaşmadan sonra ata, Hansı bu vacib məsələ üzrə ikinci dəfə sorğu-sual etməyə çalışır.

Növbəti gün dünkü hekayənin yenidən danışılmasını istəyirəm. Hans danışır: «Hanna böyük sandıqla Gmundenə getdi, ana vaqonda idi, Hanna isə sandıqla yük qatarında getdi, sonra Gmundenə çatanda mən və ana Hannanı çıxardıq, onu atın üstünə oturtdurduq. Arabaçı yerində idi və Hanna keçən ilki qamçıdan istifadə edirdi, atı qamçılayırdı və daim «Hüöh» deyirdi, bu həmişə əyləncəli idi, arabaçı da qamçılayırdı. – Arabaçı heç qamçılamırdı, çünki qamçı Hannanın əlində idi. – Arabaçının dizginləri var idi – dizginlər də Hannanın əlində idi (biz hər dəfə dəmiryolundan evə bir arabayla gedirdik; Hans burada reallıq və fantaziyanı uyğunlaşdırmağa çalışır). Gmundendə Hannanı atdan endirdik və o, pilləkənlərlə tək başına getdi.» (Hanna keçən il Gmundendə olanda 8 aylıq idi. Bir il əvvəl, açıq-aydın Hansın fantaziyasının aid olduğu vaxt, Gmundendə gəliş zamanı hamiləliyin 5 ayı keçmişdi. Mən: «Keçən il Hanna artıq orada idi.» Hans: «Keçən il o, arabada getmişdi, amma bir il əvvəl, bizdə dünyaya gəldiyi zaman...» Mən: «Bizdə artıq var idi?» Hans: «Bəli, sən həmişə gəlirdin, mənimlə qayıqda gəzməyə, və Anna sənə xidmət edirdi.» Mən: «Amma bu keçən il deyildi, o vaxt Hanna hələ dünyaya gəlməmişdi.» Hans: «Bəli, o vaxt o, dünyada idi. O, sandıqda ilk dəfə gedəndə artıq yeriyə və 'Anna' deyə bilirdi.» (Bu, ona yalnız 4 aydır ki, bacarıqlıdır.) Mən: «Amma o vaxt o, bizdə hələ deyildi.» Hans: «O, bəli, o vaxt o, Leyləyin yanında idi.» Mən: «Hanna neçə yaşındadır?» Hans: «O, payızda 2 yaşına dolacaq. Hanna orada idi, sən bunu bilirsən.» Mən: «Və o, Leyləyin sandığında nə vaxt idi?» Hans: «O, sandıqda getməzdən çoxdan əvvəl. Çox çoxdan.» Mən: «Hanna nə qədərdir ki, yeriyə bilir? «O, Gmundendə olanda hələ yeriyə bilməzdi.» Hans: «Keçən il yox, başqa vaxt bəli.» Mən: «Hanna Gmundendə yalnız bir dəfə olub.» Hans: «Xeyr! O, iki dəfə olub; bəli, bu doğrudur. Mən çox yaxşı xatırlayıram. Sadəcə Mammidən soruş, o sənə deyəcək.» Mən: «Bu doğru deyil.» Hans: «Bəli, bu doğrudur. O, Gmundendə ilk dəfə olanda yeriyə və minə bilirdi, sonra isə onu daşımalı oldular. – Xeyr, sonra o, ilk dəfə minib və keçən il onu daşımalı oldular.» Mən: «Amma o, hələ çox qısa müddətdir ki, yeriyir. Gmundendə o, yeriyə bilməzdi.» Hans: «Bəli, sadəcə yaz. Mən çox yaxşı xatırlayıram. – Niyə gülürsən?» Mən: «Çünki sən hiyləgərsən, çünki sən çox yaxşı bilirsən ki, Hanna Gmundendə yalnız bir dəfə olub.» Hans: «Xeyr, bu doğru deyil. İlk dəfə o, atın üstündə minib... və ikinci dəfə (açıq-aydın qeyri-müəyyən olur).» Mən: «At bəlkə anadır?» Hans: «Xeyr, həqiqi at, bir atlı araba ilə.» Mən: «Biz həmişə iki atlı araba ilə gəzmişik.» Hans: «Deməli, bu fiakr idi.» Mən: «Hanna sandıqda nə yedi?» Hans: «Ona kərə yağılı çörək, siyənək balığı və turp (Gmundendə axşam yeməyi) verdilər, və Hanna gəzərkən, o, kərə yağılı çörəyi hazırladı və 50 dəfə yedi.» Mən: «Hanna qışqırmadı?» Hans: «Xeyr!» Mən: «Onda o, nə etdi?» Hans: «Tam sakit içəridə oturdu.» Mən: «O, itələmədi?» Hans: «Xeyr, o, daim yedi və hətta tərpənmədi. İki böyük fincan qəhvə içdi – səhərə qədər hər şey bitdi və peyinini sandıqda buraxdı, iki turpun yarpaqları və turp kəsmək üçün bıçaq; o, hamısını dovşan kimi yeyib qurtardı, bir dəqiqəyə hazır idi. Bu, əyləncə idi. Mən və Hanna hətta sandıqda birlikdə getdik, mən bütün gecə sandıqda yatdım (biz həqiqətən 2 il əvvəl gecə Gmundendə getmişik) və Mammi kupedə getdi. Həmişə arabada da yedik, bu, əyləncə idi. – O, atın üstündə heç vaxt minməyib (indi o, qeyri-müəyyən olur, çünki bilir ki, biz iki atlı araba ilə gəzmişik)... o, arabada oturub. Bu, doğrudur, amma mən və Hanna tam tək gəzdik... ana atın üstündə minib, Karolin (keçən ilki qızımız) digər atın üstündə... Bax, sənə danışdığım şey hətta doğru deyil.» Mən: «Nə doğru deyil?» Hans: «Heç biri. Bax, onu və məni sandığa qoyuruq ⁸⁰ və mən sandığa Wiwi edəcəyəm. Sadəcə şalvarıma Wiwi edəcəyəm, mənə heç nə olmur, bu, heç bir ayıb deyil. Bax, bu, zarafat deyil, amma əyləncəlidir!» Sonra o, Leyləyin necə gəldiyi haqqında hekayə danışır, dünənki kimi, yalnız gedərkən papağını götürdüyünü demir. Mən: «Leylə qapı açarını harada saxlayırdı?» Hans: «Cibində.» Mən: «Leyləyin cibində necə cib var?» Hans: «Dimdiyində.» Mən: «Dimdiyində saxlayırdı! Mən hələ dimdiyində açar olan heç bir Leylə görməmişəm. «Onda o, necə içəri girə bildi? Leylə qapıdan necə girir? Bu, doğru deyil, mən sadəcə səhv etmişəm; Leylə zəng edir və biri açır.» Mən: «O, necə zəng edir?» Hans: «Zəngə basaraq.» Mən: «O, bunu necə edir?» Hans: «Dimdiyini götürür və dimdiyi ilə basır.» Mən: «Və o, qapını yenidən bağladı?» Hans: «Xeyr, bir xidmətçi qız onu bağladı. «O, artıq açıq idi, ona açdı və bağladı.» Mən: «Leylə harada yaşayır?» Hans: «Harada? Sandıqda, orada qızları var. Bəlkə Şönbrunnda.» Mən: «Mən Şönbrunnda heç bir sandıq görməmişəm.» Hans: «Yəqin ki, daha uzaqdadır. – Bilirsən, Leylək sandığı necə açır?» O, dimdiyini götürür – sandığın da açarı var – dimdiyini götürür və birini (dimdiyin yarısını) açıq saxlayır və beləliklə kilidi açır (bunu mənə yazı masasının kilidində nümayiş etdirir). «Bu da bir qulpdur.» Mən: «Belə bir qız onun üçün çox ağır deyil?» Hans: «Xeyr, heç də!» Mən: «Bax, omnibus Leylək sandığına bənzəmir?» Hans: «Bəli!» Mən: «Mebel arabası?» Hans: «Bir «Gsindelwerk» arabası da belədir» (Gsindelwerk: yaramaz uşaqlar üçün söyüş sözü). 17 aprel. Dünən Hans uzun müddətdir planlaşdırdığı niyyətini həyata keçirərək qarşıdakı həyətə keçib. Bu gün bunu etmək istəmədi, çünki giriş qapısının qarşısında bir araba yükləmə rampasında dayanmışdı. O mənə dedi: «Orada bir araba dayanırsa, atları qıcıqlandıracağımdan qorxuram, onlar yıxılar və ayaqları ilə qalmaqala salarlar.» Mən: «Atları necə qıcıqlandırırlar?» Hans: «Onları danlayanda, onları qıcıqlandırırsan, “hüüü” deyə qışqıranda.» ⁸¹ Mən: «Sən atları qıcıqlandırmısan?» Hans: «Bəli, bir neçə dəfə.» Bunu etməkdən qorxuram, amma bu doğru deyil. Mən: «Gmundendə atları qıcıqlandırmısan?» Hans: «Xeyr!» Mən: «Amma atları qıcıqlandırmağı xoşlayırsan?» Hans: «Bəli, çox xoşlayıram!» Mən: «Onları qamçı ilə vurmağı xoşlayırsan?» Hans: «Bəli!» Mən: «Atları elə vurmağı istəyirsən ki, ana Hannanı vurduğu kimi?» «Sən də bunu xoşlayırsan.» Hans: «Atları döyməyin onlara heç bir zərəri yoxdur. (Ona vaxtilə belə demişdim ki, atları qamçılamaqdan qorxusunu azaltsın. Bir dəfə həqiqətən belə etmişdim.» Bir dəfə qamçı almışdım və atı qamçılamışdım, at yıxılmış və ayaqları ilə qalmaqal yaratmışdı. «Mən: «Nə vaxt?» Hans: «Gmundendə.» Mən: «Həqiqi at? Arabaya qoşulmuş olanı?» Hans: «Maşının xaricində idi.» Mən: «Bəs harada idi?» Hans: «Sadəcə onu tutmuşdum ki, qaçıb getməsin.» (Təbii ki, bütün bunlar inandırıcı deyildi.) Mən: «Bu harada baş vermişdi?» Hans: «Bulağın yanında.» Mən: «Sənə kim icazə vermişdi? Arabaçı onu orada qoyub getmişdi? Hans: «Sadəcə tövlədən bir at.» Mən: «Bulağa necə gəlib çatıb?» Hans: «Mən onu oraya aparmışam.» Mən: «Haradan?» «Tövlədən?» Hans: «Onu, dövmək istədiyim üçün çıxartdım.» Mən: «Tövlədə heç kim yox idi?» Hans: «Bəli, Loisl (Gmundendəki arabaçı).» Mən: «İcazə verdi?» Hans: «Onunla mehriban danışdım, o da icazə verdi.» Mən: «Ona nə dedin?» Hans: «Atı götürüb döyə və qışqıra bilərəm?» O, bəli demişdi. «Mən: «Çoxmu döyürdün?» Hans: «Sənə dediklərimin heç biri doğru deyil.» Mən: «Bunlardan hansı doğrudur?» Hans: «Heç biri doğru deyil, mən sənə yalnız zarafat olaraq danışmışdım.» Mən: «Heç vaxt atı tövlədən çıxarmamısan?» Hans: «Xeyr, əlbəttə!» Mən: «Arzulamışdın.» Hans: «Bəli, arzulamışdım, fikrimi də ona yönəltmişdim.» Mən: «Gmundendə?» Hans: «Xeyr, yalnız burada.» Səhər vaxtı, tam geyinmiş halda belə düşünmüşdüm; yox, səhər yataqda. Mən: «Niyə mənə heç vaxt demədin?» Hans: «Ağlıma gəlmədi.» Mən: «Sən bunu düşünmüşdün, çünki küçələrə baxmışdın.» Hans: «Bəli!» Mən: «Əslində kimi döymək istəyirsən, ananı, Hannanı, yoxsa məni?» Hans: «Anamı.» Mən: «Niyə?» Hans: «Sadəcə onu döymək istəyirəm.» Mən: «Nə vaxt gördün ki, biri anasını döyür?» Hans: «Heç vaxt görməmişəm, həyatımda heç vaxt.» Mən: «Amma sən yenə də bunu etmək istəyirsən.» «Bunu necə etmək istəyirsən?» Hans: «Pracker ilə.» (Ana onu tez-tez Pracker ilə döyəcəyi ilə hədələyir.) Bu gün söhbəti dayandırmalı oldum. Küçədə Hans mənə belə izah etdi: omnibuslar, mebel arabaları, kömür arabaları Leylək sandığı arabalarıdır.

Yəni hamilə qadınlar. Birbaşa əvvəlki sadist təhrikin mövzumuzla əlaqəsiz olması mümkün deyil.

21 aprel. Bu gün səhər Hans deyib ki, fikirləşib: “Lainzdə bir qatar var idi və mən Lainzli nənəmlə birlikdə Hauptzollamta getmişəm.” Sən hələ körpüdən düşməmişdin ki, ikinci qatar artıq St. Veit-də idi. Sən aşağı düşəndə, qatar artıq gəlmişdi və biz də minmişdik." (Dünən Hans Lainzdə idi. Minmə platformasına çıxmaq üçün körpüdən keçmək lazımdır. Platformadan St. Veit stansiyasına qədər relslərin boyu görünür. Məsələ bir az qeyri-müəyyəndir. Əvvəlcə Hans belə düşünmüş ola bilər: mən qaçırdığım ilk qatarla yola düşmüşəm, sonra Unter-St. Veit-dən ikinci bir qatar gəlib, mən də onunla arxasınca getmişəm. Bu qaçış fantaziyasının bir hissəsini təhrif etmiş, nəticədə deyir: "Biz ikimiz də yalnız ikinci qatarla yola düşdük." Bu fantaziya, sonuncu izah edilməmiş fantaziya ilə əlaqəlidir; orada Gmundendə paltarları qatarda geyinmək üçün çox vaxt sərf etdiyimiz və qatarın gedib getdiyi haqqında danışılır.) Ev qarşısında günortadan sonra. Hans birdən evə qaçır, çünki iki atlı bir araba gəlir, mən isə onda heç nə qeyri-adi görmürəm. Ona nə olduğunu soruşuram. Deyir: "Qorxuram, çünki atlar çox qürurludur və yıxılacaqlar." (Atlar arabacı tərəfindən dizginlərdən çox bərk tutulmuşdu, buna görə qısa addımlarla gedirdilər, başlarını yuxarı qaldırır – həqiqətən qürurlu bir gedişləri var idi.) Ona kimin qürurlu olduğunu soruşuram. O: "Sən, mən Mamminin yanına yatağa gələndə." Mən: "Deməli, sən istəyirsən ki, mən yıxılım?" O: "Bəli, sən çılpaq (o, Fritzl kimi ayaqları çılpaq demək istəyir) bir daşa dəyəcəksən və oradan qan axacaq, heç olmasa Mammi ilə bir az tək qala bilərəm. Sən mənzilə gələndə, Mammidən tez qaçıb gedə bilərəm ki, sən görməyəsən." Mən: "Xatırlayırsan, kim daşa dəydi?" O: "Bəli, Fritzl." Mən: "Fritzl yıxılanda, nə düşünürdün?" ⁸² O: "Sənin daşın üstündən uçacağını düşünürdüm." Mən: "Deməli, Mammiyə getmək istəyirsən?" O: "Bəli!" Mən: "Niyə mən əslində danlayıram?" O: "Bilmirəm." (!!) Mən: "Niyə?" O: "Çünki sən qısqanırsan." Mən: "Bu doğru deyil!" O: "Bəli, doğrudur, sən qısqanırsan, bunu bilirəm. Bu doğru olmalıdır." Kiçik oğlanların Mammiyə yatağa gəldiyini, böyüklərin isə öz yataqlarında yatdığını izah etməyim ona çox təsir etmədi. Şübhələnirəm ki, atı "qıcıqlandırmaq" (yəni döymək, qışqırmaq) istəyi, onun dediyi kimi anaya deyil, mənə aiddir. Anasını yalnız ona görə önə çəkmişdir ki, digərini mənə etiraf etmək istəmirdi. Son günlər mənə qarşı xüsusi bir nəvaziş göstərir.

İnsanların "sonradan" asanlıqla qazandığı üstünlüklərlə, atanı düzəltmək istəyirik ki, Hansın atı "qıcıqlandırmaq" istəyi ikiqat quruluşludur, anaya qarşı qaranlıq, sadist bir həvəsdən və ataya qarşı açıq bir intiqam istəyindən ibarətdir. Sonuncu, hamiləlik kompleksi kontekstində birincisi növbəyə gələnə qədər yenidən yaradıla bilməzdi. Fobiyanın şüursuz düşüncələrdən formalaşması zamanı sıxlaşdırma baş verir; buna görə təhlilin yolu heç vaxt nevrozun inkişaf mərhələlərini təkrarlaya bilməz.

22. Aprel. Bu gün səhər Hans yenə bir şey düşünüb: "Bir küçə uşağı arabada gedirdi və konduktor gəlib uşağı tamamilə soyundurub səhərə qədər orada dayandırdı, səhər uşaq konduktora 50 000 qulden verdi ki, arabada getməsinə icazə versin." (Bizim qarşımızda Şimal Dəmiryolu keçir. Bir yan dəmiryolu xəttində bir drezina dayanır, Hans bir dəfə küçə uşağının onunla getdiyini görüb, özü də belə etmək istəyib. Ona demişəm ki, belə etmək olmaz, əks halda konduktor gələr. Fantaziyanın ikinci elementi sıxışdırılmış çılpaqlıq istəyidir.)

Bir müddətdir nəzərə çarpır ki, Hansın fantaziyası «nəqliyyat» işarəsi altında yaradır və nəticə etibarilə arabanı çəkən atdan dəmir yoluna keçir. Beləliklə, hər küçə fobiyasına zamanla dəmir yolu təşvişi da əlavə olunur.

Günorta eşidirəm ki, Hans bütün səhər boyu Grete adlandırdığı rezin kukla ilə oynayıb. Bir vaxtlar kiçik metal fitin bərkidildiyi açıq yerə kiçik bir cib bıçağı soxub, sonra bıçağın düşməsi üçün kuklanın ayaqlarını bir-birindən ayırıb. Baxıcı qızına kuklanın ayaqlarını göstərərək deyib: «Bax, burası Wiwimacherdir!» Mən: «Bu gün kukla ilə nə oynadın?» O: «Ayaqlarını bir-birindən ayırdım, bilirsən niyə? Çünki içəridə Mammidə olan bir bıçaq var idi. Onu düymənin cır-cır səsi çıxardığı yerə soxdum, sonra ayaqlarını bir-birindən ayırdım və oradan çıxdı.» Mən: «Niyə ayaqlarını bir-birindən ayırdın? Wiwimacheri görmək üçün?» O: «O əvvəlcə orada idi, ona görə də onu görə bilərdim.» Mən: «Niyə bıçağı içəri soxdun?» O: «Bilmirəm.» Mən: «Bıçaq necə görünür?» O, mənə onu gətirir. Mən: «Fikirləşdin ki, bəlkə kiçik bir uşaqdır?» O: «Xeyr, heç nə fikirləşmədim, amma Leylək, mənə elə gəlir ki, bir dəfə kiçik bir uşaq alıb – və ya kim.» Mən: «Nə vaxt?» O: «Bir dəfə. Eşitdim, ya da eşitmədim, ya da səhv danışdım?» Mən: «Özünü aldatmaq nə deməkdir?» O: «Doğru deyil.» Mən: «Deyilən hər şey bir az doğrudur.» O: «Bəli, bir az.» Mən (bir keçid sonrası): «Necə təsəvvür edirsən, toyuqlar dünyaya necə gəlir?» O: «Leylək onları böyüdür, Leylək toyuqları böyüdür – yox, Tanrı.» Mən ona izah edirəm ki, toyuqlar yumurta qoyur və yumurtalardan yenidən toyuqlar çıxır. Hans gülür. Mən: «Niyə gülürsən?» O: «Çünki mənə dediklərin xoşuma gəlir.» O deyir ki, bunu artıq görüb. Mən: «Harada?» Hans: «Səndə!» Mən: «Mən harada yumurta qoydum?» Hans: «Gmundendə, otun içinə yumurta qoydun və birdən bir toyuq çıxdı. Bir dəfə yumurta qoydun, bunu bilirəm, bunu dəqiq bilirəm. Çünki anam mənə bunu dedi.» Mən: «Anama soruşacağam ki, bu doğrudurmu?» Hans: «Bu heç də doğru deyil, amma mən bir dəfə yumurta qoymuşam, oradan bir toyuq çıxdı.» Mən: «Harada?» Hans: «Gmundendə özümü otun içinə qoydum, yox, diz çökdüm və uşaqlar heç baxmırdılar və bir səhər birdən dedim: Axtarın uşaqlar, dünən mən yumurta qoydum! Və birdən baxdılar və birdən bir yumurta gördülər və ondan kiçik bir Hans çıxdı. Niyə gülürsən? Anam bilmir və Karolin bilmir, çünki heç kim baxmırdı və birdən mən yumurta qoydum və birdən orada idi. Həqiqətən. Vatti, yumurtadan toyuq nə vaxt böyüyür? Əgər onu yerində saxlasaq? Onu yemək lazımdır?» Mən ona izah edirəm. Hans: «Bəli, onu toyuğun yanına qoyaq, sonra bir toyuq böyüyür. Onu sandığa qoyaq və Gmundendə göndərək.»

Valideynlər çoxdan əsaslı olan izahatları verməkdə gecikdikləri üçün Hans analizin rəhbərliyini cəsarətli bir hərəkətlə öz əlinə alıb, parlaq bir simptom hərəkəti ilə bildirdi: «Görürsünüz, mən doğumu belə təsəvvür edirəm.» Xidmətçi qızına kukla ilə oyununun mənası haqqında dedikləri dürüst deyildi; ataya qarşı o, yalnız Wiwimacheri görmək istədiyi fikrini birbaşa rədd edir. Ata ona, sanki avans kimi, yumurtadan balaca toyuqların yaranmasını danışdıqdan sonra, onun narazılığı, etimadsızlığı və daha yaxşı bilmək iddiası möhtəşəm bir parodiyada birləşir və son sözlərində bacısının doğumuna açıq bir işarəyə yüksəlir.

Mən: «Kukla ilə nə oynadın?» Hans: «Ona Grete dedim.» Mən: «Niyə?» Hans: «Çünki ona Grete dedim.» Mən: «Necə oynadın?» Hans: «Ona sadəcə həqiqi bir uşağa baxdığım kimi baxdım.» Mən: «Kiçik bir qız istəyirsən?» Hans: «Bəli. Niyə olmasın? Birini istəyirəm, amma anam birini istəməməlidir, mən istəmirəm.» (O, artıq çox vaxt belə ifadə edib. O, üçüncü uşaq dünyaya gəldikdə daha da məhdudlaşacağından qorxur. Mən: «Ancaq qadınlar uşaq doğur.» Hans: «Mən qız uşağı alacam.» Mən: «Onu haradan alacaqsan?» Hans: «Axı, Leylək gətirəcək. O, qızı yerindən çıxarır və qız birdən yumurta qoyur, yumurtadan isə başqa bir Hanna, daha bir Hanna çıxır. Hannadan yenə bir Hanna çıxır. Xeyr, bir Hanna çıxır.» Mən: »Sən bir qız istəyirsən.«Hans: »Bəli, gələn il mənə bir qız doğulacaq, onun adı da Hanna olacaq.«Mən: »Niyə Mammi bir qız uşağı almamalıdır?«Hans: »Çünki mən bir qız istəyirəm.«Mən: »Amma sən qız uşağı ala bilməzsən.«Hans: »Əlbəttə, bir oğlan qız alır və bir qız oğlan alır.« ⁸³ Mən: «Bir oğlan uşaq ala bilməz. Uşaqları yalnız qadınlar, Mammilər alır.» Hans: «Niyə mən almıram?» Mən: «Çünki Tanrı belə təşkil edib.» Hans: «Niyə sən almırsan? Ah, bəli, sən də birini alacaqsan, sadəcə gözləməlisən.» Mən: «Çox uzun gözləməliyəm.» Hans: «Mən sənə aidəm.» Mən: «Amma səni Mammi dünyaya gətirib. Onda sən Mammiyə və mənə məxsussan.» Hans: «Hanna mənə məxsusdur, yoxsa Mammiyə?» Mən: «Mammiyə.» Hans: «Xeyr, mənə. Niyə mənə və Mammiyə yox?» Mən: «Hanna mənə, Mammiyə və sənə məxsusdur.» Hans: «Bax, elə də!»

Təbii ki, qadın cinsiyyət orqanı kəşf edilmədiyi müddətcə, uşağın cinsi münasibətləri başa düşməsində əsas bir hissə çatışmır.

24 apreldə Hans mən və arvadım tərəfindən uşaqların Mammidə böyüdüyü və sonra böyük ağrılarla, «Lumpf» kimi itələnərək dünyaya gəldiyi barədə kifayət qədər məlumatlandırılır. Günortadan sonra evin qarşısında oluruq. Onda görünən yüngülləşmə baş vermişdir, arabaların arxasınca qaçır və yalnız əsas darvazanın yaxınlığından uzaqlaşmağa cəsarət etməməsi, daha uzun gəzintiyə razı salına bilməməsi təşvişin qalığını ifşa edir. Aprelin 25-də Hans başını qarnıma vuraraq mənə tərəf qaçır, bunu əvvəllər də bir dəfə etmişdi. Ona keçi olub-olmadığını soruşuram. Deyir: «Bəli, bir qoçdur» (qoç). – «Qoçu harada görüb?» Deyir: «Gmundendə, Fritzlin bir qoçu var idi.» (Fritzlin oynamaq üçün kiçik, canlı bir qoyunu var idi.) Mən: «Lamperl haqqında mənə danışmalısan, o nə edirdi?» Hans: «Bilirsin, xanım Mizzi (evdə yaşayan bir müəllimə) Hannanı həmişə Lamperlin üstünə oturdurdu, amma o qalxa bilmirdi, itələyə bilmirdi.» Yaxına getdikdə, buynuzları olduğu üçün insanı itələyir. Fritzl onu kəndirlə aparıb ağaca bağlayır. O, onu həmişə bir ağaca bağlayır.» Mən: «Lamperl səni itələdimi?» Hans: «O, üstümə tullanmışdı. Fritzl bir dəfə məni ona vermişdi... Bir dəfə getmişdim və bilmirdim, birdən o, üstümə tullanmışdı.» Bu çox əyləncəli idi – qorxmadım.» Bu, əlbəttə ki, yalandır. Mən: «Vattini sevirsən?» Hans: «Bəli.» Mən: «Bəlkə də sevmirsən?» Hans (kiçik bir at oyuncağı ilə oynayır). Bu anda at yıxılır. O qışqırır:) «At yıxıldı!» Görürsən, necə səs-küy salır!» Mən: «Vattidə səni bir şey qıcıqlandırır: Mammi onu sevir.» Hans: «Xeyr.» Mən: «Onda niyə anam mənə öpücək verəndə həmişə ağlayırsan? Çünki qısqanırsan.» Hans: «Elədir.» Mən: «Əgər Vatti olsaydın, nə etmək istərdin?» Hans: «Sən isə Hans olsan? – Onda səni hər bazar günü Lainzə aparardım, yox, hətta hər həftənin iş günündə də.» «Əgər mən Vatti olsaydım, çox yaxşı olardım.» Mən: «Mammi ilə nə etmək istəyirsən?» Hans: «Onu da Lainzə aparmaq istəyirəm.» Mən: «Başqa nə?» Hans: «Heç nə.» Mən: «Niyə qısqanırsan?» Hans: «Bilmirəm.» Mən: «Gmundendə də qısqanırdın?» Hans: «Gmundendə yox (bu doğru deyil).» Gmundendə əşyalarım var idi, Gmundendə bir bağçam da var idi və uşaqlar da var idi. «Mən: «İnəyin buzağısı necə doğduğunu xatırlayırsan?» Hans: «O, bəli. O, bir arabayla gəldi (– ona bunu Gmundendə deyiblər; bu da Leylək nəzəriyyəsinə bir zərbədir –) və başqa bir inək onu qarnından çıxartdı.» (Bu artıq onun «araba nəzəriyyəsi» ilə uzlaşdırmaq istədiyi maarifləndirmənin məhsuludur.) Mən: «Bu doğru deyil, o, arabayla gəlməyib; o, tövlədəki inəkdən doğulub.» Hans bunu inkar edir, səhər arabayı gördüyünü deyir. Ona diqqətini çəkirəm ki, ona buzağının arabayla gəldiyini yəqin ki, ona deyiblər. Nəhayət bunu qəbul edir: «Bunu mənə ehtimal ki, Berta deyib, ya da yox – bəlkə də ev sahibi. O da orada idi və gecə idi, ona görə də mənim dediyim kimi doğrudur, ya da mənə elə gəlir ki, heç kim mənə deməyib, mən bunu gecə özüm düşünmüşəm.» Əgər səhv etmirəmsə, buzağı arabayla aparılıb; buna görə də çaşqınlıq yaranıb. Mən: «Niyə düşünmədin ki, Leylək gətirib?» Hans: «Bunu düşünmək istəmədim.» Mən: «Amma Hannanı Leyləyin gətirdiyini düşünmüşdün?» Hans: «Səhər (doğum zamanı) bunu düşünmüşdüm. – Ata, buzağı inəkdən doğulanda Herr Reisenbichler (ev sahibi) orada idi?» ⁸⁴ Mən: «Bilmirəm. İnanırsan?» Hans: «İnanıram . . . Ata, atın ağzında qara bir şey olduğunu daha əvvəl görmüsən?» Mən: «Gmundendə küçədə daha əvvəl görmüşəm.» ⁸⁵ Mən: «Gmundendə ananın yanında yataqda çox olmusan?» Hans: «Bəli.» Mən: «Və sonra özünə ata olduğunu düşünmüsən?» Hans: «Bəli.» Mən: «Və sonra atadan qorxmusan?» Hans: «Sən hər şeyi bilirsən, mən heç nə bilmirdim.» Mən: «Fritzl yıxılanda sən düşünmüsən ki, kaş Vatti də belə yıxılaydı, Lamperl səni itələyəndə isə kaş o Vattini itələyəydi. Gmundendəki dəfn mərasimini xatırlayırsan?» (Hansın gördüyü ilk dəfn mərasimi. O, buna daha çox dəfə xatırlayır, şübhəsiz ki, örtücü xatirədir.) Hans: «Bəli, orada nə var idi?» Mən: «Orada düşünmüsən ki, Vatti ölsə, sən Vatti olacaqsan.» Hans: «Bəli.» Mən: «Əslində hansı arabalardan qorxursan?» Hans: «Hamısından.» Mən: «Bu doğru deyil.» Hans: «Fiakrlardan, tək atlı arabalardan qorxmuram. Omnibuslardan, baqaj arabalarından, amma yalnız yüklü olduqda, boş olduqda isə qorxmuram. Əgər bir atdırsa və tam yüklənibsə, qorxuram, əgər iki atdırsa və tam yükləniblərsə, qorxmuram.» Mən: «Omnibuslardan qorxursan, çünki içində çoxlu adam var?» Hans: «Çünki damında çoxlu yük var.» Mən: «Ana Hannanı doğanda, o da tam yüklü deyildimi?» Hans: «Ana yenə yüklü olacaq, əgər yenə bir uşaq olarsa, yenə bir uşaq böyüyənə qədər, yenə içində bir uşaq olana qədər.» Mən: «Bunu istəyirsən.» Hans: «Bəli.» Mən: «Sən demisən ki, Mammidən başqa uşaq doğulmasını istəmirsən.» Hans: «Beləliklə, o, artıq yüklü olmayacaq. Ana dedi ki, əgər ana uşaq istəməsə, Tanrı da istəməz. Əgər ana da uşaq istəməsə, uşaq olmayacaq.» (Hans dünən əlbəttə ki, ananın qarnında başqa uşaqlar olub-olmadığını soruşub. Ona dedim ki, yox, əgər Tanrı istəməsə, onun qarnında da böyüməyəcək.) Hans: «Amma ana mənə dedi ki, əgər o istəməsə, artıq böyüməyəcək, sən isə deyirsən ki, əgər Tanrı istəməsə.» Ona dedim ki, mənim dediyim kimidir, o da qeyd etdi: «Sən orada idin? Sən bunu daha yaxşı bilirsən.» – Beləliklə, ananı sorğuya çəkdi, o da uzlaşmanı təmin etdi, çünki əgər o istəməsə, Tanrı da istəməz ⁸⁶ .1 [Bütün dialoqun «Hans dünən əlbəttə ki...» sözlərindən «Tanrı da istəməz» sözlərinə qədər olan hissəsi mötərizəyə alınmalı ola bilər, çünki hər şey bir gün əvvəl baş vermişdi və indi yalnız hesabat verilir. Freyd ingilis tərcüməçiləri tərəfindən (1923-cü ildə) buna diqqət çəkildikdə, bunun belə olduğunu ehtimal etdiyini etiraf etdi, lakin mətnin dəyişdirilməməsi lazım olduğunu bildirdi, çünki bu, Hansın atasının qeydlərinin əlyazması idi.] Mən: «Mənə elə gəlir ki, sən yenə də ananın uşaq doğmasını istəyirsən?» Hans: «Amma onu istəmirəm.» Mən: «Amma istəyirsən?» Hans: «İstəyirəm.» Mən: «Niyə istədiyini bilirsən? Çünki ata olmaq istəyirsən.» Hans: «Bəli . . . Bu necə olur?» Mən: «Necə?» Hans: «Ata uşaq doğmursa, mən ata olmaq istəyirəmsə, bu necə olur?» Mən: «Sən ata olmaq və anayla evli olmaq istəyirsən, mənim kimi böyük olmaq, bığlı olmaq və ananın uşaq doğmasını istəyirsən.» Hans: «Ata, mən evli olana qədər, əgər istəsəm, yalnız birini alacağam, əgər anayla evli olarsam, və əgər uşaq istəməsəm, evləndikdən sonra Tanrı da istəməz.» Mən: «Anayla evli olmaq istəyirsən?» Hans: «O, bəli.

Xəyaldakı xoşbəxtliyin atasının rolu haqqındakı qeyri-müəyyənlik və uşaq doğma nəzarəti haqqındakı şübhələrlə necə pozulduğunu aydın görmək olar.

Həmin günün axşamı Hans yatağa qoyulanda mənə dedi: «Bilirsin, indi nə edirəm? İndi Grete ilə saat 10-a qədər danışacağam, o, mənim yanımda yataqdadır. Uşaqlarım həmişə mənim yanımda, yataqdadır. Mənə bunun necə olduğunu deyə bilərsən?" – Çox yuxusu gəldiyi üçün ona sabah bunu yazacağımıza söz verirəm və o, yuxuya gedir. Əvvəlki qeydlərdən aydın olur ki, Hans Gmundendən qayıtdıqdan sonra həmişə öz "uşaqları" haqqında fantaziya edir, onlarla söhbət edir və s. ⁸⁷ 26. Apreldə mən ondan soruşuram ki, niyə həmişə uşaqlarından danışır. Hans: "Niyə? Çünki uşaqlarımın olmasını çox istəyirəm, amma heç vaxt arzulamıram, istəmirəm." ⁸⁸ Mən: "Həmişə təsəvvür etdin ki, Berta, Olqa və s. sənin uşaqlarındır?" Hans: "Bəli, Fransl, Fritzl və Paul (Lainzdəki oyun yoldaşı) da və Lodi." Uydurma ad. Onun ən çox danışdığı sevimli uşağı. – Burada vurğulayıram ki, Lodi şəxsiyyəti təkcə son bir neçə gündür, yəni son izahat tarixindən (24 aprel) bəri mövcud deyil. Mən: "Lodi kimdir? O, Gmundendədir?" Hans: "Xeyr." Mən: "Lodi var?" Hans: "Bəli, mən onu tanıyıram." Mən: "Hansı?" Hans: "Budur, məndə olan." Mən: "O, necə görünür?" Hans: "Necə? Qara gözlər, qara saçlar . . . mən onu bir dəfə Mariedl ilə (Gmundendə) qarşılaşdım, şəhərə gedəndə." Daha ətraflı öyrənmək istədikdə, bunun uydurma olduğu aydın olur ⁸⁹. Mən: "Deməli, sən özünü Mammi kimi təsəvvür etdin?" Hans: "Mən həqiqətən də ana idim." Mən: "Uşaqlarla nə etdin?" Hans: "Onları yanımda yatırdım, qızları və oğlanları." Mən: "Hər gün?" Hans: "Əlbəttə." Mən: "Onlarla danışdın?" Hans: "Bütün uşaqlar yatağa girməyəndə, bəzilərini divana qoyurdum, bəzilərini uşaq arabasına oturdurdum, hələ qalanlar olarsa, onları döşəmədə daşıyırdım və qutuya qoyurdum, orada da uşaqlar var idi və mən onları başqa qutuya qoydum." Mən: "Deməli, Leylək uşaq sandıqları döşəmədə dururdu?" Hans: "Bəli." Mən: "Uşaqlara nə vaxt sahib oldun? Hanna artıq dünyaya gəlmişdi?" Hans: "Bəli, çoxdan." Mən: "Amma uşaqları kimdən aldığını düşünürdün?" Hans: "Yox, özüm." ⁹⁰ Mən: "O vaxt sən hələ uşaqların birindən gəldiyini bilmirdin." Hans: "Mən düşünürdüm ki, Leylək onları gətirib." (Aydındır ki, yalandır və bəhanədir) ⁹¹. Mən: "Dünən Qretə sənin yanındaydı, amma sən artıq bilirsən ki, oğlan uşaqlarının övladları ola bilməz." Hans: "Bəli, amma mən yenə də inanıram." Mən: "Lodi adını necə tapdın? Belə adlı qız yoxdur. Bəlkə Lotti?" Hans: "Ox, xeyr, Lodi. Bilmirəm, amma gözəl addır." Mən (zarafatla): "Bəlkə Şokolodi nəzərdə tutursan?" Hans (dərhal): "Xeyr, Saffalodi ⁹² . . . çünki mən kolbasa yeməyi çox sevirəm, salamı da." Mən: "Bax, Saffalodi Lumpfa bənzəmir?" Hans: "Bəli!" Mən: "Lumpf necə görünür?" Hans: "Qara. Bilirsən (qaşlarıma və bığlarıma işarə edir) belə və belə." Mən: "Hələ necə? Saffaladi kimi yuvarlaq?" Hans: "Bəli." Mən: "Qazana oturanda və bir Lumpf gələndə, uşaq sahibi olacağını düşünürdün?" Hans (gülərək): "Bəli, — küçəsində və burada da." Mən: "Bilirsən, omnibus atları necə yıxıldı? Omnibus uşaq sandığı kimi görünür və qara at yıxılanda, belə olurdu . . ." Hans (əlavə edərək): "Uşaq sahibi olanda olduğu kimi." Mən: "Ayaqları ilə səs çıxaranda nə düşündün?" Hans: "Yox, qazana oturmaq istəməyib, oynamağı üstün tutanda, ayaqlarımla belə səs çıxarıram." (Ayaqları ilə döşəməyə vurur.) Buna görə də uşaq sahibi olunmasının istəklə və ya istəksiz olması onu çox maraqlandırırdı. Hans bu gün davamlı olaraq yük sandıqlarını yükləyir və boşaldır, oyuncaq kimi belə sandıqları olan nərdivanlı araba da istəyir. Baş Gömrük İdarəsinin həyətində onu ən çox arabaların yüklənməsi və boşaldılması maraqlandırırdı. Bir araba yüklənib hərəkət etməli olanda o, ən çox qorxurdu. "Atlar yıxılacaq." ⁹³ Baş Gömrük İdarəsinin anbarının qapılarını "deşik" (birinci, ikinci, üçüncü . . . deşik) adlandırırdı. İndi isə "Podlloch" deyir. Təşviş demək olar ki, tamamilə keçib, yalnız evin yaxınlığında qalmaq istəyir ki, qorxarsa, geri çəkilmək imkanı olsun. Amma o, artıq heç vaxt evə qaçmır, həmişə küçədə qalır. Məlum olduğu kimi, xəstəlik onun gəzintidə ağlayaraq geri qayıtması ilə başladı və ikinci dəfə gəzintiyə məcbur edildikdə, yalnız evimizi görməyə imkan verən "Baş Gömrük İdarəsi" şəhər qatarı stansiyasına qədər getdi. Arvadımın doğum zamanı o, təbii ki, ondan ayrılmışdı və indi onu evin yaxınlığını tərk etməyə mane olan təşviş, hələ də həmin vaxtkı həsrətdir. 30. Aprel. Hans yenidən xəyali uşaqları ilə oynadığı üçün ona deyirəm: "Uşaqların necə hələ də yaşayır? Sən bilirsən ki, oğlan uşaqları övlad sahibi ola bilməz. Hans: Mən bunu bilirəm. Əvvəllər mən Mammi idim, indi isə Vattiyəm. Mən: Uşaqlar üçün ana kimdir? Hans: Yox, Mammi odur, sən isə böyük Vattisən. Mən: Deməli, sən mənim kimi böyük olmaq, Mammi ilə evlənmək və onun övlad sahibi olmasını istəyirsən. Hans: Bəli, mən bunu istəyirəm və Lainzerin (anam) böyük Mammi olacaq.

Hər şey yaxşı sonluqla bitir. Kiçik Edip taleyin təyin etdiyindən daha xoşbəxt həll yolu tapıb. O, atasını aradan qaldırmaq əvəzinə, özünə istədiyi eyni xoşbəxtliyi ona da bağışlayır; onu baba təyin edir və öz anası ilə evləndirir.

1 mayda Hans günorta vaxtı yanıma gəlir və deyir: «Bilirsin nə? Professor üçün bir şey yazaq.» Mən: «Nə yazacağıq?» Hans: «Səhər bütün uşaqlarımla tualetdə idim.» «Əvvəlcə mən Wiwi və Lumpf etdim, onlar da baxdılar.» «Sonra onları tualetə oturtdum, onlar Wiwi və Lumpf etdilər, mən də kağızla Podllarını sildim.» «Bilirsin niyə?» «Çünki çox istəyirəm ki, uşaqlarım olsun, o zaman onlara hər şeyi etmək istəyirəm, tualetə aparmaq, arxalarını silmək, uşaqlarla edilən hər şeyi.»

Bu xəyalın etirafından sonra Hansda ekskrement funksiyaları ilə bağlı həzzi inkar etmək çətin olacaq.

Günortadan sonra ilk dəfə şəhər parkına çıxmağa cəsarət edir. Çünki 1-ci May ayıdır, yəqin ki, adətən olduğundan daha az araba gedir, lakin onu indiyə qədər qorxudan sayda kifayət qədər var. O, öz nailiyyəti ilə çox fəxr edir və mən onunla yeməkdən sonra yenidən Şəhər Parkına getməliyəm. Yolda bir omnibusla qarşılaşırıq, onu mənə göstərir: "Bax, Leylək sandığı arabası!" Əgər planlaşdırıldığı kimi, sabah yenidən mənimlə Şəhər Parkına getsə, xəstəliyi sağalmış hesab etmək olar. 2-ci Mayın səhərində Hans gəlir: "Bax, bu gün mən bir şey düşünmüşəm." Əvvəlcə bunu unutmuşdu, sonra əhəmiyyətli müqavimətlərlə danışır: "Su ustası gəldi və mənə əvvəlcə bir kəlbətinlə Podlu götürdü, sonra mənə başqasını verdi və sonra Wiwimacheri." Dedi: «Podlu göstər» və mən dönməli oldum, o onu götürdü və sonra dedi: «Wiwimacheri göstər.»

Ata arzu fantaziyasının xarakterini dərk edir və icazə verilən yeganə təfsirdən bir an belə şübhə etmir.

Mən: "O, sənə daha böyük bir Wiwimacher və daha böyük bir Podl verdi." Hans: "Bəli." Mən: "Ata kimi, çünki sən ata olmaq istəyirsən?" Hans: "Bəli, və sənin kimi bir bığ və belə saçlar istərdim." (Mənim döşümdəki saçlara işarə edir.) Bir müddət əvvəl danışılan fantaziyanın təfsiri: Su ustası gəldi və vanna qabını sökdü və sonra mənə qarına bir matkap qoydu, beləliklə düzəldilir: Böyük vanna Podlu, matkap və ya vint açarı, artıq həmin vaxt təfsir edildiyi kimi, Wiwimacheri ⁹⁴ ifadə edir. Bunlar eyni fantaziyalardır. Hansın böyük vanna qorxusuna da yeni bir giriş yolu açılır, bu qorxu əslində artıq azalmışdır. Onun Podlu böyük vanna üçün çox kiçik olduğu üçün xoşagəlməzdir.

Növbəti günlərdə ana Kiçiyin sağalmasından məmnunluğunu ifadə etmək üçün dəfələrlə söz alır.

Atanın bir həftə sonra əlavəsi: Hörmətli Professor! Hansın xəstəlik tarixçəsini aşağıdakılarla tamamlamaq istəyirəm: 1. İlk aydınlaşdırmadan sonra remissiya (sakitləşmə) mənim təsvir etdiyim qədər tam deyildi. Hans əlbəttə ki, gəzintiyə çıxırdı, amma yalnız məcburiyyətlə və böyük təşviş ilə. Bir dəfə mənimlə 'Hauptzollamt' stansiyasına qədər getdi, oradan evi görmək olar və daha uzağa getmək mümkün olmadı. 2. Ad: Moruq şirəsi, atəşli silah. Hans qəbizlik zamanı moruq şirəsi içir. Atəş açmaq (schießen) və nəcis etmək (scheißen) onun da tanış olduğu söz dəyişdirməsidir.3. Hans bizim yataq otağımızdan öz otağına ayrıldıqda təxminən 4 yaşında idi.4. İndi də hələ mövcud olan bir qalıq var ki, artıq qorxu kimi deyil, normal sual vermə həvəsi kimi özünü göstərir. Suallar əsasən şeylərin nədən hazırlandığına (tramvaylar, maşınlar və s.), şeyləri kimin hazırladığına və s. aid olur. Sualların əksəriyyəti üçün xarakterik olan odur ki, Hans cavabı artıq öz-özünə vermiş olsa belə, soruşur. O, yalnız əmin olmaq istəyir. Bir dəfə sualları ilə məni çox yorduqda və ona: "Yoxsa sən mənim soruşduğun hər şeyə cavab verə biləcəyimi düşünürsən?" dedikdə, o belə cavab verdi: "Yox, mən belə düşünürdüm, çünki at haqqında bildiyin şeyi sən də bildiyin üçün."5. Hans xəstəlik haqqında yalnız tarixi şəkildə danışır: "O vaxt, mən axmaqlıq etdiyim zaman."6. Həll olunmamış qalıq odur ki, Hans baş sındırır: uşağı anası dünyaya gətirdiyi halda, atanın uşaq ilə nə əlaqəsi var? Bunu belə suallardan nəticə çıxarmaq olar: "Elə deyilmi, mən də sənə məxsusam." (O, yalnız anaya deyil, həm də ataya məxsus olduğunu nəzərdə tutur.) Niyə mənə məxsus olması ona aydın deyil. Lakin sizin düşündüyünüz kimi, valideynlərin cinsi əlaqəsini dinlədiyinə dair birbaşa dəlilim yoxdur.7. Bir təsvirdə bəlkə də təşvişin şiddətinə diqqət yetirmək lazımdır, əks halda deyilərdi: "Onu sadəcə yaxşı döysəydilər, artıq gəzintiyə çıxardı."

Nəticə olaraq əlavə edirəm: Hansın son fantaziyası ilə kastrasiya kompleksindən qaynaqlanan təşviş də dəf edildi, narahat gözlənti xoşagələn bir vəziyyətə çevrildi. Bəli, həkim, su ustası və s. gəlir, o, penisini çıxarır, amma yalnız daha böyük birini vermək üçün. Bundan başqa, kiçik tədqiqatçımız yalnız erkən yaşda təcrübə qazanmağı üstün tutsun ki, bütün biliklər parça-parçadır və hər mərhələdə həll olunmamış bir qalıq qalır.

III Epikriz

İndi mən beş yaşını doldurmamış bir oğlan uşağında fobiyanın inkişafı və həlli ilə bağlı bu müşahidəni üç istiqamətdə nəzərdən keçirəcəyəm: birincisi, mənim Cinsəllik Nəzəriyyəsinə Dair Üç Məqalədə (1905 d) irəli sürdüyüm iddiaları nə dərəcədə dəstəklədiyi; ikincisi, bu qədər tez-tez rast gəlinən xəstəlik formasının başa düşülməsinə nə qədər töhfə verdiyi; üçüncüsü, uşaq psixiasının aydınlaşdırılması və tərbiyə məqsədlərimizin tənqidi üçün ondan nə əldə edilə biləcəyi.

1

Təəssüratım belədir ki, kiçik Hansın müşahidəsindən ortaya çıxan uşaq cinsi həyatının mənzərəsi, böyüklərdə psixoanalitik araşdırmalar əsasında Cinsəllik Nəzəriyyəmdə təqdim etdiyim təsvirlə çox yaxşı uyğun gəlir. Amma bu uyğunluğun təfərrüatlarını izləməyə başlamazdan əvvəl, bu təhlilin istifadəsinə qarşı irəli sürülən iki etiraza cavab verməliyəm. Birinci etiraz belədir: Kiçik Hans normal uşaq deyil, əksinə, nəticə, yəni xəstəlik göstərdiyi kimi, nevroza meylli, kiçik bir "irsi meylli şəxsdir" və ona görə də, bəlkə də onun üçün keçərli olan nəticələri digər, normal uşaqlara köçürmək yolverilməzdir. Bu etiraza, müşahidənin dəyərini yalnız məhdudlaşdırdığı, tamamilə ləğv etmədiyi üçün, sonra toxunacağam. İkinci və daha ciddi etiraz iddia edəcək ki, nəzəri görüşlərimə bağlı, qərəzlərlə yüklənmiş atası tərəfindən aparılan uşaq təhlili ümumiyyətlə obyektiv dəyərdən məhrumdur. Uşaq təbii ki, yüksək dərəcədə təlqinə açıqdır, bəlkə heç kimə qarşı atasına qarşı olduğundan daha çox deyil; atasının ona bu qədər vaxt ayırdığına görə minnətdarlıq hissi ilə ona hər şeyi təlqin etmək olar, onun ifadələri heç bir dəlil qüvvəsinə malik deyil və onun qəfil fikirlərdəki, fantaziyalardakı və yuxulardakı məhsulları təbii ki, bütün vasitələrlə təzyiq edildiyi istiqamətdə baş verir. Qısaca, deyəcəklər ki, yenə hər şey «suggestiya»dır və uşaqda onun ifşası xüsusilə asandır.

Qəribədir; 22 il əvvəl elmi fikir mübahisələrinə qoşulmağa başladığımda, nevroloqların və psixiatrların yaşlı nəslinin suggestiya anlayışının və onun təsirlərinin irəli sürülməsini hansı istehza ilə qarşıladığını xatırlayıram. O vaxtdan bəri vəziyyət köklü şəkildə dəyişib; istəksizlik həddən artıq güzəştli razılığa çevrilib və bu, yalnız Liébeault, Bernheim və onların şagirdlərinin bu onilliklər ərzində apardıqları işlərin təsirindən deyil, həm də «suggestiya» sözünün tətbiqi ilə bağlı əldə edilə bilən fikir qənaətinin kəşf edilməsi səbəbindən baş verib. Axı heç kim bilmir və heç kim də suggestiyanın nə olduğunu, haradan qaynaqlandığını və nə vaxt ortaya çıxdığını öyrənməyə çalışmır; kifayətdir ki, psixi baxımdan narahatlıq doğuran hər şeyə “suggestiya” deyə bilərik.

Hazırda geniş yayılmış, uşaq ifadələrinin tamamilə özbaşına və etibarlı olmadığı fikrini bölüşmürəm. Psixiada özbaşınalıq ümumiyyətlə yoxdur; uşaqların ifadələrindəki etibarlılığın olmaması onların fantaziyalarının gücündən, böyüklərin ifadələrindəki etibarlılığın olmaması isə onların qərəzlərinin gücündən qaynaqlanır. Bundan başqa uşaq da səbəbsiz yerə yalan danışmır və ümumilikdə böyüklərdən daha çox həqiqəti sevməyə meyllidir. Kiçik Hansın məlumatlarını bütünlüklə rədd etmək ona əlbəttə ki, ağır haqsızlıq olardı; əksinə, onun müqavimət təzyiqi altında harada saxtalaşdırdığı və ya geri saxladığı, harada özünün də qərarsız qaldığı halda atasının fikirlərinə qoşulduğu (bunu isə sübut kimi qəbul etmək olmaz) və harada təzyiqdən azad olaraq daxili həqiqətini, indiyə qədər yalnız özünün bildiyi şeyləri coşğunluqla bölüşdüyünü aydın şəkildə fərqləndirmək olar. Böyüklərin verdiyi məlumatlar da daha böyük etibarlılıq təqdim etmir. Təəssüf ki, heç bir psixoanaliz təsviri onun icrası zamanı alınan təəssüratları əks etdirə bilmir; son inam heç vaxt oxumaqla, yalnız yaşamaqla əldə edilə bilər. Lakin bu qüsur yetkinlərlə aparılan analizlərə də eyni dərəcədə xasdır.

Kiçik Hansı valideynləri şən və dürüst bir uşaq kimi təsvir edirlər və ona verdikləri tərbiyə də belə bir nəticə doğurmuş ola bilər; bu tərbiyə əsasən, bizim adətən yol verdiyimiz tərbiyəvi səhvlərə yol verməməkdən ibarət idi. O, şən sadəlövhlük içində araşdırmalarını davam etdirə bildiyi müddətdə, onlardan tezliklə doğacaq münaqişələrdən xəbərsiz olaraq, özünü tamamilə açıq şəkildə ifadə edir və fobiyasından əvvəlki dövrə aid müşahidələr də heç bir şübhə və ya etiraza məruz qalmır. Xəstəlik dövründə və təhlil prosesində onun dedikləri ilə düşündükləri arasındakı uyğunsuzluqlar qismən, şüursuz materialın ona zorla təqdim olunmasından və onun bu materialı dərhal idarə edə bilməməsindən, qismən isə valideynləri ilə olan münasibətlərindən irəli gələn məzmunla bağlı maneələrdən qaynaqlanır. Mən bu hökmü verərkən bitərəf qaldığımı iddia edirəm, bu çətinliklər böyüklərlə aparılan bir çox digər təhlillərdəki qədər böyük olmamışdır.

Təhlil zamanı isə ona özü söyləməyi bacarmadığı çox şey deyilməli, onun içində hələ heç bir əlaməti görünməyən fikirlər ona aşılanmalı, diqqəti atanın gələcək hadisələri gözlədiyi istiqamətlərə yönəldilməlidir. Bu, təhlilin sübutetmə qüvvəsini zəiflədir; lakin hər analizdə belə davranılır. Psixoanaliz heç də qərəzsiz elmi tədqiqat deyil, əksinə, terapevtik müdaxilədir; onun məqsədi özü-özlüyündə bir şeyi sübut etmək deyil, yalnız bir şeyi dəyişdirməkdir. Hər dəfə psixoanalizdə həkim xəstəyə, köməyi ilə şüursuzu tanımaq və qavramaq qabiliyyətinə malik olması üçün lazım olan şüurlu gözlənti təsəvvürlərini verir; bəzən daha geniş, bəzən isə daha mütevəssil miqyasda. Elə hallar var ki, daha çox, elələri isə daha az əlavə kömək tələb edir. Belə kömək olmadan heç kim öhdəsindən gələ bilməz. İnsanın təkbaşına sona çatdıra biləcəyi şeylər yüngül pozuntulardır; heç vaxt Mənə yad bir şey kimi qarşı duran nevroz deyildir. Belə bir nevrozun öhdəsindən gəlmək üçün başqasına ehtiyac var və başqası nə qədər kömək edə bilirsə, nevroz o qədər müalicə oluna bilər. nevrozun mahiyyəti “digər”dən uzaqlaşmaqdan ibarətdirsə, ki, bu da Dementia praecox adı altında toplanan halların xarakteristikasında özünü göstərir, onda məhz bu səbəbdən bu hallar bizim müalicə səylərimiz üçün qeyri-müalicəolunandır. İndi qəbul edilir ki, uşaq zəka sistemlərinin aşağı inkişaf səviyyəsinə görə xüsusi intensiv köməyə ehtiyac duyur. Lakin həkimin xəstəyə bildirdiyi məlumat da yenə analitik təcrübələrdən qaynaqlanır və həkim müdaxiləsinin səyi sayəsində patogen materialın əlaqəsi və həlli əldə edildiyi təqdirdə, bu kifayət qədər inandırıcı dəlildir.

Buna baxmayaraq, kiçik xəstəmiz təhlil zamanı da kifayət qədər müstəqillik nümayiş etdirmişdir ki, onu «təlqin» hökmündən azad etmək mümkün olsun. O, uşaqlıq cinsəllik nəzəriyyələrini digər bütün uşaqlar kimi öz materialına tətbiq edir, bunun üçün heç bir təşviq almadan. Eyni nəzəriyyələr böyüklər üçün o qədər uzaqdır; bəli, bu halda mən ataya Hansın doğum mövzusuna gedən yolun ifrazat kompleksindən keçməli olduğunu xəbərdar etməyi tamamilə unutmuşdum. Mənim səthiliyim nəticəsində təhlilin qaranlıq hissəsinə çevrilən bu məsələ, ən azından Hansın düşüncə işinin həqiqiliyi və müstəqilliyi üçün yaxşı bir şahidlik etdi. O, birdən-birə «Lumpf» ilə məşğul oldu, guya telqin edən ata isə onun necə buna gəldiyini və bundan nə çıxacağını başa düşə bilmədi. Atanın, erkən qazanılmış «kastrasiya kompleksi»ndən irəli gələn su ustası haqqındakı iki fantaziyanın inkişafında da iştirakını eyni dərəcədə güman etmək olmaz. Burada etiraf etməliyəm ki, mən ataya bu əlaqənin gözləntisini tamamilə gizli saxlamışam, nəzəri maraqdan, çətin əldə edilə bilən bir sübutun dəlil gücünü zəiflətməmək üçün.

Təhlilin detallarına daha da dərinləşdikcə, Hansın «təlqin»dən asılı olmaması üçün daha çox yeni sübutlar tapılacaq, lakin mən burada birinci etiraza aid müzakirəni dayandırıram. Bilirəm ki, bu təhlillə də inandırılmaq istəməyən heç kimə təsir edə bilməyəcəyəm və şüursuz patogen materialın obyektivliyinə artıq inam tapmış oxucular üçün bu müşahidənin işlənməsini davam etdirirəm, sonuncuların sayının daimi artmaqda olması xoş əminliyini vurğulamaqdan çəkinmədən.

Kiçik Hansın cinsi həyatına aid edilə bilən ilk xüsusiyyəti, onun «Wiwimacher»inə (penisinə) olan çox canlı marağıdır; bu orqan, iki funksiyasından daha az vacib olmayanı və uşaq otağında qaçılmaz olanı nəzərə alınaraq belə adlandırılır. Bu maraq onu tədqiqatçı edir; o, Wiwimacherin mövcudluğuna və ya olmamasına əsasən canlı və cansız şeyləri ayırd etmək mümkün olduğunu kəşf edir. Özünə bənzər hesab etdiyi bütün canlılarda o, bu əhəmiyyətli bədən hissəsinin olduğunu fərz edir, böyük heyvanlarda onu öyrənir, hər iki valideyndə olduğunu təxmin edir və yeni doğulmuş bacısında da onu qəbul etməkdən imtina etmir, hətta göz ilə görünən əks dəlillərə baxmayaraq. Belə demək olar ki, özünə bənzər bir varlıqda bu hissənin olmamasını qəbul etməyə razı olsa, bu onun «dünyagörüşü»nün çox güclü sarsıntısı olardı; sanki bu hissə özündən qoparılmış kimi olardı. Məzmunu Wiwimacherin itirilməsindən ibarət olan ananın təhdidi buna görə də ehtimal ki, tez bir zamanda sıxışdırılır və təsirini yalnız sonrakı dövrlərdə göstərməyə icazə verilir. Ananın müdaxiləsi, onun bu orqana toxunaraq həzz hissləri yaratmağı sevməsi səbəbindən baş vermişdi; uşaq avtoerotik cinsəlliyin ən adi və – ən normal formasına başlamışdı.

Elə bir şəkildə ki, Alf. Adler tərəfindən çox uyğun olaraq «həvəslərin bir-birinə keçməsi» adlandırılan bir şəkildə ⁹⁵, öz cinsiyyət orqanına olan həzz hissi, baxmaq həvəsinin aktiv və passiv inkişafı ilə birləşir. Uşaq başqalarının Wiwimacherini görməyə çalışır, cinsi maraq inkişaf etdirir və özününkünü göstərməyi sevir. Sıxışdırmanın ilk dövründəki yuxularından birinin məzmunu, kiçik dostlarından birinin ona Wiwi etməkdə kömək etməsi, yəni bu mənzərəyə şahid olması arzusu idi. Yuxu, bu arzunun o vaxta qədər sıxışdırılmadan mövcud olduğunu təsdiqləyir, sonrakı məlumatlar da onun doyum tapdığını təsdiqləyir. Cinsi baxış həzzinin aktiv istiqaməti onda tezliklə müəyyən bir motivlə birləşir. O, həm ataya, həm də anaya onların Wiwimacherlərini heç vaxt görmədiyinə görə təəssüfünü təkrar-təkrar bildirdikdə, onu buna ehtimal ki, müqayisə etmək ehtiyacı vadar edir. Mən, dünyanı ölçmək üçün istifadə edilən meyar olaraq qalır; daim özü ilə müqayisə edərək insan dünyanı anlamağı öyrənir. Hans müşahidə etmişdir ki, böyük heyvanların Wiwimacherləri onunkindən çox daha böyükdür; buna görə də valideynlərində də eyni nisbətin olduğunu fərz edir və bundan əmin olmaq istəyir. Mamminin, onun fikrincə, «at kimi» bir Wiwimacheri var. Sonra Wiwimacherin onunla birlikdə böyüyəcəyi təsəllisini hazırlayır; sanki uşağın böyüklük istəyi cinsiyyət orqanına yönəlmiş kimi görünür.

Kiçik Hansın cinsəllik quruluşunda cinsiyyət zonası, əvvəlcədən, erojen zonalar arasında ən intensiv həzz verən zonadır. Onunla yanaşı, yalnız sidik və nəcis ifrazının açılışlarına bağlı olan ifrazat həzzi də onun üçün sübut edilmişdir. Xəstəliyini üstələdiyi son xoşbəxtlik fantaziyasında, uşaqları tuvaletə apardığı, onlara 'wiwi' etdirdiyi və podlunu (altını) silib təmizlədiyi, qısası 'uşaqlarla edilə bilən hər şeyi onlarla etdiyi' halda, bu eyni əməllərin onun uşaq baxımı dövründə həzz hissi üçün mənbə olduğunu qəbul etmək qaçılmaz görünür. Erojen zonalardan əldə edilən bu həzz onun üçün ona qulluq edən şəxs, yəni ana vasitəsilə qazanılır və buna görə də artıq obyekt seçiminə gətirib çıxarır; lakin daha erkən dövrlərdə eyni həzzi avtoerotik yolla əldə etməyə alışdığı, nəcisi, ifrazı həzz qıcığı yarada bilənədək, saxlamağı sevən uşaqlardan olduğu ehtimalı da mövcuddur. Sadəcə deyirəm ki, bu mümkündür, çünki analizdə bu aydınlaşdırılmamışdır; sonradan çox qorxduğu «ayaqları ilə hay-küy salmaq» (çırpınmaq) bu istiqamətə işarə edir. Digər uşaqlarda çox tez-tez rast gəlinən diqqət çəkən vurğulama, onun bu həzz mənbələrində yoxdur. O, tez təmizləndi, yataqda sidik buraxma və gündəlik inkontinensiya onun ilk illərində rol oynamadı; böyüklərdə çox çirkin olan, psixi geriləmə proseslərinin sonunda yenidən ortaya çıxmağa meylli olan nəcislərlə oynamaq meylindən onun heç bir əlaməti müşahidə edilmədi.

Bu məqamda dərhal qeyd edək ki, onun fobiyası dövründə cinsi fəaliyyətinin onda yaxşı inkişaf etmiş bu iki komponentinin sıxışdırılması açıq-aşkar görünür. Başqalarının qarşısında sidik buraxmağa utanır, barmağını Wiwimacher-i verməkdə özünü ittiham edir, mastürbasiyanı da tərk etməyə çalışır və 'Lumpf', 'Wiwi' və bunu xatırladan hər şeydən iyrənir. Uşaq baxımı haqqındakı fantaziyada bu sonuncu sıxışdırmanı geri alır.

Kiçik Hansınkı kimi bir cinsi quruluşun, sapqınlıqların və ya onların mənfi formasının (burada yalnız histeriya ilə məhdudlaşaq) inkişafına meyllilik ehtiva etmədiyi görünür. Öyrəndiyimə görə (burada həqiqətən ehtiyatlı olmaq lazımdır), histeriyalıların anadangəlmə quruluşu – sapqınlıqlarda bu demək olar ki, öz-özünə başa düşüləndir – cinsiyyət zonalarının digər erojen zonalar qarşısında geri çəkilməsi ilə seçilir. Cinsi həyatın yalnız bir "sapması" bu qaydadan açıq şəkildə istisna edilməlidir. Sonradan homoseksual olanlarda — ki, mənim gözləntimə və J. Sadgerin müşahidələrinə görə hamısı uşaqlıqda amfigen faza keçirir — cinsiyyət zonasının, xüsusilə penisin eyni uşaqlıq üstünlüyünə rast gəlinir. Bəli, kişi orqanının bu yüksək qiymətləndirilməsi homoseksuallar üçün taleyə çevrilir. Uşaqlıqda, qadında bu onlar üçün vacib sayılan bədən hissəsinin varlığını fərz etdikləri müddətcə, cinsi obyekti kimi qadını seçirlər; qadının bu məsələdə onları aldatdığı inancı ilə qadın onlar üçün cinsi obyekt kimi qəbuledilməz olur. Onları cinsi əlaqəyə qıcıqlandıran şəxsdə penissiz edə bilməzlər və libidolarını əlverişli halda 'penisli qadın', yəni qadın görünüşlü gənc üzərində sabitləyirlər. Beləliklə, homoseksuallar, öz cinsiyyət orqanlarının erojen əhəmiyyəti səbəbindən, cinsi obyektlərində öz şəxsləri ilə bu uyğunluqdan imtina etməyə mane olan şəxslərdir. Onlar avtoerotizmdən obyekt sevgisinə keçid inkişafında, avtoerotizmə daha yaxın olan bir nöqtədə sabit qalıblar.

Xüsusi bir homoseksual həvəsi ayırd etmək tamamilə qəbuledilməzdir; homoseksualı təşkil edən şey həvəs həyatının xüsusiyyəti deyil, obyekt seçiminin xüsusiyyətidir. Cinsəllik nəzəriyyəsində qeyd etdiyimə istinad edirəm ki, cinsi həyatda həvəs və obyektin birləşməsini səhvən çox sıx təsəvvür etmişik. Homoseksual, müəyyən bir şərtlə fərqlənən bir obyektdən – bəlkə də normal olan – həvəsləri ilə qopa bilmir; uşaqlıqda, bu şərt hər yerdə öz-özünə yerinə yetirilmiş sayıldığı üçün, oğlan və qızlara fərqsiz şəkildə nəvazişli olan və bəzən dostu Fritzli 'ən sevimli qızcığaz' elan edən kiçik Hansımız kimi davranır. Hans homoseksualdır, bütün uşaqların ola biləcəyi kimi, öz cinsi orqanından başqa heç bir cinsi orqan növünü tanımadığı, yəni yalnız özününkini tanıdığı və nəzərdən qaçırılması mümkün olmayan faktla tam uyğunluq içindədir ⁹⁶.

Lakin kiçik erotistimizin bundan sonrakı inkişafı homoseksualığa deyil, əksinə, poliqam kimi davranan enerjili kişiliyə doğru gedir; bu kişilik dəyişən qadın obyektlərinə görə özünü fərqli aparmağı bacarır: bəzən cəsarətlə əl uzadır, bəzən isə həsrətlə və utancaqlıqla yanıb-yaxılır. Sevgi üçün digər obyektlərin çatışmazlığı olan bir dövrdə, bu meyil, daha əvvəl ondan digərlərinə yönəlmiş olduğu anaya qayıdır, ta ki nevrozda anada iflasa uğrasın. Yalnız bundan sonra anaya olan sevginin hansı intensivliyə çatdığını və hansı taleylərdən keçdiyini öyrənirik. O, oyun yoldaşları ilə əlaqəsində, onlarla yatmaq məqsədini güdürdü; bu cinsi məqsəd artıq anadan gəlirdi; bu, yetkin həyatda da saxlanıla bilən sözlərlə ifadə olunur, baxmayaraq ki, bu sözlərin məzmunu sonradan zənginləşə bilər. Oğlan, uşaq baxımı vasitəsilə, obyekt sevgisinə gedən adi yolu tapmışdı və ona yeni bir həzz təcrübəsi, yəni ananın yanında yatmaq təyinedici olmuşdu; biz bu təcrübənin tərkib hissələrindən, hamımıza konstitusional olaraq mənsub olan dəri toxunma həzzini seçib çıxarardıq, halbuki Mollun bizə süni görünən terminologiyasına görə, bu, təmas həvəsinin təmin edilməsi adlandırılardı.

Ata və ana ilə olan münasibətində Hans, «Yuxuların yozumu»nda və «Cinsəllik nəzəriyyəsi»ndə uşaqların valideynlərinə qarşı cinsi münasibətləri haqqında irəli sürdüyüm bütün fikirləri ən açıq və aydın şəkildə təsdiqləyir. O, həqiqətən kiçik bir Edipdir; ata «yox» olsun, aradan qaldırılsın istəyir ki, gözəl anası ilə tək qalsın, onun yanında yatsın. Bu istək yay istirahəti zamanı yarandı; atanın gəliş-gediş dəyişiklikləri ona anası ilə arzuladığı yaxınlığın hansı şərtə bağlı olduğunu göstərirdi. O zaman o, atanın «getməli» olduğu fikri ilə kifayətlənirdi; sonradan ağ at tərəfindən dişlənmək təşvişi, başqa bir ayrılıq zamanı təsadüfi təəssürat sayəsində, birbaşa bu fikirlə əlaqələndirilə bildi. Daha sonra, ehtimal ki, yalnız Vyanada, atanın səyahətə çıxmasının artıq gözlənilmədiyi bir yerdə, bu istək atanın daimi olaraq «yox» olması, «ölü» olması məzmununu aldı. Ataya qarşı bu ölüm istəyindən doğan, yəni normal şəkildə əsaslandırılan ata təşvişi, mənim muayənəxanamda aparılan söhbət zamanı aradan qaldırılana qədər analizin ən böyük maneəsi oldu ⁹⁷.

Lakin bizim Hans həqiqətən pis adam deyil, hətta insan təbiətinin qəddar və zorakı meyillərinin həyatın bu dövründə hələ də sərbəst inkişaf etdiyi bir uşaq da deyil. Əksinə, o, qeyri-adi dərəcədə mehriban və nəvazişli təbiətə malikdir; ata qeyd etmişdir ki, onun təcavüzkarlıq meylinin rəhmdəliyə çevrilməsi çox erkən yaşlarda baş vermişdir. Fobiyadan çox əvvəl, karuseldə atların döyüldüyünü gördükdə narahat olurdu və onun yanında kimsə ağladığı zaman heç vaxt duyğusuz qalmırdı. Analizin bir yerində, müəyyən bir kontekstdə, onun içində boğulmuş bir sadizm parçası üzə çıxır ⁹⁸; lakin bu sıxışdırılmış idi və biz sonradan kontekstdən bunun nəyi ifadə etdiyini və nəyi əvəz etdiyini təxmin etməli olacağıq. Hans, bu ölüm istəklərinin istiqamətləndiyi atasını da dərin sevgi ilə sevir və zəkası bu ziddiyyəti etirazla qarşılayarkən ⁹⁹, atasını döyüb dərhal sonra döyülmüş yeri öpməklə onun faktiki mövcudluğunu nümayiş etdirməlidir. Biz də bu ziddiyyəti qəbuledilməz saymaqdan çəkinməliyik; insanın duyğu həyatı ümumiyyətlə belə əks mənalı cütlüklərdən təşkil olunur [3]; bəlkə də vəziyyət fərqli olsaydı, sıxışdırma və nevroz baş verməzdi. Bu duyğu əkslikləri, böyüklərdə adətən yalnız ən yüksək sevgi ehtirası zamanı eyni anda şüur səviyyəsinə çıxır, əks halda bir-birini boğmağa çalışır, ta ki biri digərini gizlətməyi bacarana qədər; uşağın ruh həyatında isə bu əksliklər uzun müddət boyunca sakit şəkildə yan-yana yerləşə bilir.¹⁰⁰

Oğlanın psixoseksual inkişafı üçün ən böyük əhəmiyyət kəsb edən hadisə, onun 3,5 yaşı olanda kiçik bacısının doğulması idi. Bu hadisə onun valideynlərlə münasibətlərini kəskinləşdirdi, düşüncəsinə həll olunmaz məsələlər qoydu və uşaq baxımına tamaşa etmək sonra onun öz ən erkən həzz təcrübələrinin xatirə izlərini canlandırdı. Bu təsir də tipikdir; həyat və xəstəlik tarixlərinin gözlənilmədən böyük bir sayında, növbəti uşağın doğulması ilə bağlı olan cinsi həzzin və cinsi bilmək həvəsinin bu alovlanmasını başlanğıc nöqtəsi kimi götürmək lazımdır. Hansın gələn uşağa qarşı davranışı Yuxuların yozumunda ¹⁰¹ təsvir edilən davranışdır. Bir neçə gün sonra qızdırma zamanı o, bu artımdan nə qədər narazı olduğunu açıqlayır. Burada düşmənçilik vaxt baxımından əvvəl gələn şeydir, nəvaziş isə sonra gələ bilər ¹⁰². Yeni bir uşağın daha doğula biləcəyi təşvişi o vaxtdan bəri onun şüurlu düşüncəsində yer tutub. Nevrozda artıq boğulmuş düşmənçilik hamam vannasına qarşı xüsusi bir təşviş ilə təmsil olunur; analizdə isə o, bacısına qarşı ölüm arzusunu açıq şəkildə ifadə edir, yalnız atanın tamamlamalı olduğu işarələrlə deyil. Onun özünütənqidi bu arzunu ataya qarşı analoji arzu qədər ağır göstərmir; lakin o, aydın şəkildə hər iki şəxsə şüursuzda eyni qaydada rəftar edib, çünki hər ikisi Mammini ondan alır və onun Mammi ilə tək qalmasına mane olur.

Bu hadisə və onunla bağlı oyadılmalar, əslində, onun arzularına yeni bir istiqamət verdi. Qələbə çalan son fantaziyada o, avtoerotik fazadan gələn və obyekt sevgisi ilə bağlı olan bütün erotik arzu təhriklərinin cəmini çıxarır. O, gözəl ana ilə evlidir və sayısız uşaqları var ki, onlara öz üslubuna görə baxa bilər.

2

Hans bir gün küçədə təşvişə tutulur. O, hələ nədən qorxduğunu deyə bilmir, lakin təşviş vəziyyətinin əvvəlində xəstəliyinin motivini, xəstəlik qazancını atasına da açıqlayır. O, anası ilə qalmaq, onunla sığallanmaq istəyir; uşaq gəldiyi vaxt ondan da ayrıldığı xatirəsi, atanın fikrincə, bu həsrətə töhfə verə bilər. Tezliklə aydın olur ki, bu təşviş artıq həsrətə geri çevrilə bilməz, o, ana onunla getdikdə də qorxur. Bu vaxt təşvişə çevrilmiş libidonun nəyə bağlandığına dair əlamətlər alırıq. O, ağ bir atın onu dişləyəcəyinə dair tamamilə xüsusi bir qorxu ifadə edir.

Biz belə bir xəstəlik vəziyyətini "fobiya" adlandırırıq və kiçik xəstəmizin halını agorafobiyaya aid edə bilərdik, əgər bu xəstəlik, adətən mümkün olmayan fəzada hərəkətin, hər dəfə müəyyən bir seçilmiş şəxsin, ən pis halda həkimin müşayiəti ilə asanlaşması xüsusiyyəti ilə seçilməmiş olsaydı. Hansın fobiyası bu şərti yerinə yetirmir, tezliklə fəzadan uzaqlaşır və atı daha aydın şəkildə obyekt kimi qəbul edir; ilk günlərdə təşviş vəziyyətinin zirvəsində "At otağa gələcək" deyə narahatlığını ifadə edir, bu da mənə onun qorxusunu başa düşməkdə çox kömək etmişdir.

"Fobiyaların" nevrozlar sistemindəki mövqeyi indiyə qədər qeyri-müəyyən olmuşdur. Qəti görünür ki, fobiyalarda yalnız müxtəlif nevrozlara aid ola bilən sindromlar görmək lazımdır, onlara xüsusi xəstəlik prosesləri mənasını vermək lazım deyil. Kiçik xəstəmizinkinə bənzər fobiyalar üçün, ki bunlar ən çox rast gəlinənlərdir, "təşviş histeriyası" adlandırması mənə məqsədəuyğun görünür; mən onu cənab Dr. W. Stekelə təklif etmişəm, o, sinir təşviş vəziyyətlərinin təsvirinə başlayanda, və ümid edirəm ki, bu ad yayılacaq ¹⁰³. Bu ad, bu fobiyaların psixi mexanizminin histeriya ilə tam uyğunluğu ilə, lakin ayırmağa imkan verən həlledici bir nöqtə istisna olmaqla, əsaslandırılır. Patogen materialdan sıxışdırma nəticəsində azad olan libido, ruhdan fiziki innervasiyaya çevrilmir, əksinə, təşviş kimi sərbəst buraxılır. Mövcud xəstəlik hallarında bu "təşviş histeriyası" istənilən dərəcədə "konversiya histeriyası" ilə qarışa bilər. Həmçinin, heç bir təşviş olmadan saf konversiya histeriyası və konversiya əlavəsi olmadan təşviş hissləri və fobiyalarla ifadə olunan sadə təşviş histeriyası da var; sonuncu növün bir nümunəsi kiçik Hansın halıdır.

Təşviş histeriyaları bütün psixonevrotik xəstəliklər arasında ən çox rast gəlinənlərdir, xüsusilə də həyatda ilk ortaya çıxanlardır, onlar birbaşa uşaqlıq dövrünün nevrozlarıdır. Əgər bir ana uşağının çox "sinirli" olduğunu söyləsə, 10 halın 9-u uşağın hər hansı bir təşviş növü və ya eyni anda bir çox təşviş hissi yaşadığını gözləmək olar. Təəssüf ki, bu qədər əhəmiyyətli xəstəliklərin daha incə mexanizmi hələ kifayət qədər öyrənilməyib; təşviş histeriyasının konversiya histeriyasından və digər nevrozlardan fərqli olaraq, yeganə şərtinin konstitusional amillərdə və ya təsadüfi təcrübədə olub-olmadığı, ya da hər ikisinin hansı birləşməsində olduğu hələ müəyyən edilməyib ¹⁰⁴. Mənə elə gəlir ki, bu, xüsusi konstitusiyaya ən az tələb qoyan nevroz xəstəliyidir və buna görə də həyatın istənilən dövründə ən asan şəkildə qazanıla bilər.

Təşviş histeriyalarının əsas xarakteristikasını asanlıqla vurğulamaq olar. Təşviş histeriyası həmişə daha çox "fobiyaya" inkişaf edir, sonunda xəstə təşvişsiz ola bilər, lakin bu, yalnız onun tabe olmalı olduğu ləngimələr və məhdudiyyətlər hesabına baş verir. Təşviş histeriyasında əvvəldən davam edən psixi iş var ki, sərbəst buraxılan təşvişi yenidən psixi olaraq bağlamaq üçün, lakin bu iş nə təşvişin libidoya geri çevrilməsinə, nə də libidonun mənşə olduğu eyni komplekslərə bağlanmağa imkan vermir. Ona qalan tək şey, təşviş inkişafının mümkün hər bir səbəbini ehtiyat, ləngimə və ya qadağa növündə psixi bir quruluşla bloklamaqdır və bu qoruyucu quruluşlar bizim üçün fobiyalar kimi görünür və xəstəliyin mahiyyətini bizim qavrayışımız üçün təşkil edir.

Demək olar ki, təşviş histeriyasının müalicəsi indiyə qədər tamamilə mənfi xarakter daşıyıb. Təcrübə göstərdi ki, xəstəni təşvişin boşalmasını yaşamalı olduğu bir vəziyyətə salıb ondan müdafiə vasitələrini aldıqdan sonra fobianın müalicəsinə zorakı yolla nail olmaq mümkün deyil, hətta bəzi hallarda təhlükəlidir. Beləliklə, ona məcburi olaraq özünün tapdığını düşündüyü yerlərdə qorunma axtarmağa icazə verilir və onun 'anlaşılmaz cəsarətsizliyinə' görə təsirsiz bir hörmətsizlik göstərilir.

Kiçik xəstəmizin valideynləri xəstəliyin başlanğıcından etibarən onunla alay etməmək və ona qarşı kobud davranmamaq, əksinə, onun sıxışdırılmış istəklərinə psixoanalitik yolla çatmaq lazım olduğu aydın idi. Atasının qeyri-adi səyləri uğurla nəticələndi; onun məlumatları bizə belə bir fobiyanın quruluşuna nüfuz etmək və onun üzərində aparılan analizin yolunu izləmək imkanı verəcək.

Məncə, analizin genişliyi və ətraflılığına görə onun oxucuya bir qədər qaranlıq görünməsi ehtimalı az deyil. Buna görə də, əvvəlcə maneə törədən bütün əlavələri buraxaraq və addım-addım aydın görünən nəticələri vurğulayaraq, analizin gedişini qısaltılmış şəkildə təkrarlayacağam.

Əvvəlcə öyrənirik ki, təşviş vəziyyətinin başlanması ilk baxışda göründüyü qədər ani olmayıb. Bir neçə gün əvvəl uşaq təşvişli yuxudan oyandı; yuxunun məzmunu belə idi: ana getmişdir və indi onun sığallanmaq üçün anası yoxdur. Artıq bu yuxu narahat edici intensivlikdə olan sıxışdırma prosesinə işarə edir. Onun izahı, digər təşvişli yuxularda olduğu kimi, uşağın yuxuda bəzi somatik mənbələrdən təşviş hiss etməsi və bu təşvişin şüursuzdan gələn, əks halda intensiv şəkildə sıxışdırılmış bir istəyin təmin edilməsi üçün istifadə edilməsi ola bilməz (bax. Yuxuların yozumu), çünki bu, həqiqi cəza və sıxışdırma yuxusudur; burada uşaq təşviş ilə yuxudan oyandığı üçün yuxunun funksiyası da uğursuzluğa düçar olur. Şüursuzdakı əsl proses asanlıqla bərpa edilə bilər. Uşaq anası ilə nəvazişlər haqqında yuxu görüb, onun yanında yatıb; bütün həzz təşvişə, bütün təsəvvür məzmunu isə öz əksinə çevrilib. Sıxışdırma yuxu mexanizmi üzərində qələbə çalıb.

Lakin bu psixoloji vəziyyətin başlanğıcı daha da geriyə gedir. Artıq yayda ona bənzər həsrətli-təşvişli əhval-ruhiyyələr olub, o, bənzər ifadələr işlədib və bu, ona anasının onu öz yatağına götürməsi üstünlüyünü qazandırıb. Təxminən bu vaxtdan etibarən Hansda cinsi oyanmanın artmış halının mövcud olduğunu qəbul edə bilərik; onun obyekti anasıdır, intensivliyi anaya qarşı edilən iki ayartma cəhdində – təşvişin başlanğıcından bir az əvvəl olan sonuncu cəhətdə – özünü büruzə verir və əlavə olaraq, hər axşam masturbasiya yolu ilə boşalır. Bu oyanmanın çevrilməsi spontan baş verir, yoxsa ananın rədd etməsi nəticəsində, ya da xəstəliyin sonradan öyrəniləcək 'səbəbi' zamanı əvvəlki təəssüratların təsadüfən canlanması nəticəsində – bunu müəyyən etmək mümkün deyil, bəlkə də əhəmiyyətsizdir, çünki bu üç müxtəlif hal bir-birinə zidd kimi qəbul edilə bilməz. Fakt ondan ibarətdir ki, cinsi oyanma təşvişə çevrilir.

Uşağın təşvişin ilk dövründəki davranışı haqqında artıq eşitmişik, həmçinin onun təşvişinə verdiyi ilk məzmunun belə olduğu da məlumdur: Bir at onu dişləyəcək. Burada terapiyanın ilk müdaxiləsi baş verir. Valideynlər təşvişin masturbasiyanın nəticəsi olduğunu bildirir və onu bundan uzaqlaşdırmağa yönəldirlər. Mən, onun atlara qarşı təşvişi ilə dəyişdirmək istədiyi anasına olan nəvazişinin onun qarşısında güclü şəkildə vurğulanmasını təmin edirəm. Bu ilk təsirdən sonra baş verən azacıq yaxşılaşma, fiziki xəstəlik dövründə tezliklə yox olur. Vəziyyət dəyişməz qalır. Qısa müddət sonra Hans, atın onu dişləyəcəyinə dair qorxusunun, Gmundendəki bir təəssüratın xatirəsindən irəli gəldiyini aşkar edir. O vaxt bir ata, uşağını yola düşərkən xəbərdarlıq etmişdi: Barmağını ata vermə, yoxsa o, səni dişləyər. Hansın atanın xəbərdarlığını ifadə etdiyi sözlər, mastürbasiya haqqında edilən xəbərdarlığın ifadəsini (barmağı təqdim etmək) xatırladır. Valideynlər, Hansın onanistik doyumundan qorxduğunu söyləməkdə ilk dəfə haqlı görünürdülər. Lakin əlaqə hələ zəifdir və at, qorxu rolunu tamamilə təsadüfən almış kimi görünür.

Mən, onun sıxışdırılmış istəyinin indi belə ola biləcəyinə dair fərziyyə irəli sürmüşdüm: o, anasının cinsiyyət orqanını mütləq görmək istəyir. Onun yeni işə başlayan xidmətçiyə qarşı davranışı buna uyğun gəldiyi üçün, ata ona ilk izahatı verir: Qadınlarda Wiwimacher yoxdur. O, bu ilk köməyə, anasının Wiwimacherini göstərdiyini gördüyünə dair bir fantaziya ilə cavab verir ¹⁰⁵. Bu fantaziya və söhbət zamanı edilən, onun Wiwimacherinin böyüdüyünə dair şərhlər, xəstənin şüursuz düşüncə axarlarına ilk baxış imkanı verir. Həqiqətən, o, 1¼ il əvvəl baş vermiş anasının kastrasiya hədələməsinin sonradan yaranan təəssüratı altında idi, çünki anasının da eyni şeyi edəcəyinə dair fantaziya, ittiham olunan uşaqların adətən etdiyi "qarşı ittiham", onun rahatlamasına xidmət etməlidir; bu, qoruyucu və müdafiə fantaziyasıdır. Bununla belə, özümüzə deməliyik ki, Hansda təsirli olan patogen materialdan Wiwimacher ilə məşğul olma mövzusunu ortaya çıxaran valideynlər idi. O, onlara bu mövzuda tabe olmuş, lakin hələ analizin gedişinə öz təşəbbüsü ilə müdaxilə etməmişdir. Hər hansı bir terapevtik uğur müşahidə edilmir. Analiz atlardan çox uzaqdadır və qadınlarda Wiwimacher olmadığı xəbəri, məzmununa görə, onun öz Wiwimacherinin qorunması ilə bağlı narahatlığını artırmağa daha çox uyğundur.

Lakin biz ilk növbədə terapevtik uğuru hədəfləmirik, əksinə, xəstənin şüursuz arzu təhriklərini şüurlu şəkildə dərk etməsinə imkan yaratmaq istəyirik. Buna, onun bizə verdiyi işarələr əsasında, təfsir sənətimizdən istifadə edərək, şüursuz kompleksi öz sözlərimizlə onun şüuruna çatdıraraq nail oluruq. Onun eşitdiyi şey ilə axtardığı şey, bütün müqavimətlərə baxmayaraq özünü şüura çatdırmaq istəyən şey arasındakı oxşarlıq parçası, ona şüursuzu tapmaq imkanı verir. Həkim, başa düşmə baxımından ondan bir parça irəlidədir; xəstə öz yolları ilə ardınca gəlir və nəhayət, göstərilən məqsəddə yolları kəsişir. Psixoanalizdə yeni başlayanlar adətən bu iki məqamı birləşdirir və xəstənin şüursuz kompleksinin onlara aydın olduğu anı, xəstənin də onu dərk etdiyi an kimi qəbul edirlər. Onlar çox şey gözləyirlər, əgər bu məlumatı verməklə xəstəni sağaltmaq istəyirlərsə, halbuki xəstə verilən məlumatı yalnız, şüursuz kompleksi öz şüursuzunda, onun yerləşdiyi yerdə tapmaq üçün köməkçi vasitə kimi istifadə edə bilər. Bu cür ilk uğuru indi Hansda əldə edirik. Kastrasiya kompleksinin qismən həllindən sonra o, artıq anasına olan istəklərini bildirməyə qadirdir və bunu, onlardan birinin, o digərini ələ keçirdiyi üçün, nəticəsiz qışqırdığı iki zürafə haqqındakı fantaziya vasitəsilə hələ də təhrif olunmuş formada edir. Sahiblənməni üstünə oturmaq təsviri ilə ifadə edir. Ata bu fantaziyada səhər yataq otağında valideynlər və uşaq arasında baş vermiş səhnənin təkrarlanmasını tanıyır və istəyə hələ də yapışmış olan təhrifatı silib atmağı unutmur. O və ana iki zürafədir. Zürafə fantaziyasına bürünmə, bir neçə gün əvvəl Şönbrundakı bu böyük heyvanlara edilmiş ziyarətlə, atanın əvvəlki dövrlərdən saxladığı zürafə rəsmi ilə, bəlkə də zürafənin uzun və bərk boynuna bağlı şüursuz bir müqayisə ilə kifayət qədər müəyyən edilmişdir ¹⁰⁶. Biz qeyd edirik ki, zürafə böyük və Wiwimacheri ilə maraqlı bir heyvan kimi atların təşviş rolunda rəqibi ola bilərdi, həmçinin ata və ananın hər ikisinin zürafə kimi təqdim edilməsi, təşviş atlarının təfsiri üçün hələlik istifadə olunmamış bir işarə verir.

Hans zürafə fantaziyasından dərhal sonra gətirdiyi iki kiçik fantaziya – Şönbrunda qadağan olunmuş bir otağa soxulması, şəhər qatarında bir pəncərəni qırması, hər iki halda hərəkətin cəzalandırılmalı olduğu vurğulanır və ata günahdaş kimi görünür – təəssüf ki, atanın təfsirindən yayınır. Ona görə də onların xəbər verilməsi Hansa heç bir fayda gətirmir. Amma belə başa düşülməmiş qalan şey yenidən ortaya çıxır; həll və qurtuluşa çatmayınca, qurtulmamış bir ruh kimi sakit durmur.

Hər iki cinayət fantaziyasının başa düşülməsi bizə heç bir çətinlik yaratmır. Onlar ananın sahiblənməsi kompleksinə aiddir. Uşağın içində ananın sahiblənməsinin tamamlanması üçün onunla nə edə biləcəyinə dair bir hissin mübarizəsi gedir və o, zorakı və qadağan olunmuş olan, məzmunu bizə gizli reallıqla çox uyğun gələn bəzi təsviri təmsillər tapır. Biz yalnız deyə bilərik ki, bunlar simvolik cinsi əlaqə fantaziyalarıdır və atanın da buna iştirak etməsi heç də əhəmiyyətsiz deyil: «Anamla qadağan olunmuş bir şey etmək istəyirəm, nə olduğunu bilmirəm, amma bilirəm ki, sən də bunu edirsən.»

Zürafə fantaziyası məndə kiçik Hansın «At otağa gələcək» ifadəsi ilə artıq oyanmış bir inancı gücləndirdi və mən onun şüursuz təhriklərinin vacib bir hissəsi kimi ona bildirmək üçün anı uyğun tapdım: atasına qarşı qısqanclıq və düşmənçilik istəkləri səbəbindən atasından qorxması. Bununla mən ona atlara qarşı təşvişinin bir hissəsini təfsir etmiş oldum: ata, onun yaxşı daxili əsaslarla qorxduğu at olmalı idi. Hansın təşviş göstərdiyi bəzi detallar, ağızdakı qara və gözlərin önündəki (bığ və eynək böyüklərin imtiyazları kimi) mənim fikrimcə birbaşa atadan atlara köçürülmüşdü.

Bu izahatla mən Hansda şüursuz fikirlərin şüurlaşdırılmasına qarşı ən təsirli müqaviməti aradan qaldırdım, çünki ata özü onun yanında həkim rolunu oynayırdı. Vəziyyətin zirvəsi bundan sonra keçilmişdi, material bolluqla axırdı, kiçik xəstə fobiyasının detallarını bildirməkdə cəsarət göstərdi və tezliklə təhlilin axarına müstəqil olaraq müdaxilə etdi ¹⁰⁷.

Hansın hansı obyektlərdən və təəssüratlardan qorxduğunu yalnız indi öyrənirik. Yalnız atlardan və atların onu dişləməsindən deyil, tezliklə sakitləşəcək, həmçinin arabalardan, mebel arabalarından və at arabalarından, ki onların ortaq cəhəti tezliklə ağır yük kimi ortaya çıxır, hərəkətə başlayan atlardan, böyük və ağır görən atlardan, sürətli gedən atlardan qorxur. Bu təyinatların mənasını Hans özü verir; atların yıxılmasından qorxur və beləliklə, atların yıxılmasını asanlaşdıran hər şeyi fobiyasının məzmununa çevirir.

Fobiyanın əsl məzmununu, məcburi təkanın düzgün ifadəsini və s. psixoanalitik səylərin bir hissəsindən sonra eşitmək çox da nadir deyil. Sıxışdırma yalnız şüursuz kompleksləri hədəf almamışdır, o, davamlı olaraq onların törəmələrinə qarşı yönəlir və xəstənin öz xəstəlik məhsullarını qavramasına mane olur. Həkim kimi insan burada qəribə bir vəziyyətdədir: xəstəliyə kömək etməyə, ona diqqət cəlb etməyə gəlir; lakin yalnız psixoanalizin mahiyyətini tamamilə səhv başa düşən kəs bu səy mərhələsini vurğulayacaq və analizdən zərər gözləyəcək. Həqiqət odur ki, Nürnberqlilər əvvəlcə ələ keçirmədikləri heç kimi asmazlar və məhv etmək istədiyi xəstəlik təşəkküllərini ələ keçirmək üçün bir qədər iş tələb olunur.

Xəstəlik tarixçəsini müşayiət edən qeydlərdə artıq qeyd etmişdim ki, fobiyanın təfərrüatlarına belə dərinləşmək və təşviş ilə onun obyektləri arasında ikincili olaraq qurulmuş əlaqənin etibarlı təəssüratını əldə etmək çox öyrədici bir şeydir. Buna görə də fobiyanın özünəməxsus dağınıq və sonra yenidən çox ciddi şərtləndirilmiş təbiəti. Bu xüsusi həllər üçün materialı kiçik xəstəmiz, güman ki, mənzilin Baş Gömrük İdarəsinin qarşısında yerləşməsi səbəbindən gündüz gördüyü təəssüratlardan götürmüşdür. O, bu münasibətlə, indi təşviş tərəfindən ləngidilən, arabaların yükləri, baqajlar, çəlləklər və sandıqlarla küçə uşaqları kimi oynamaq təhrikini də açır.

Analizin bu mərhələsində o, özü-özlüyündə əhəmiyyətsiz olan, lakin xəstəliyin başlanğıcından birbaşa əvvəl gələn və bu başlanğıcın vəsiləsi kimi qəbul edilə bilən hadisəni yenidən tapır. O, anası ilə gəzintiyə çıxmış və bir omnibus atının yıxılıb ayaqları ilə çırpındığını görmüşdür. Bu, ona böyük təsir bağışlamışdır. O, çox qorxdu, atın öldüyünü dedi; bundan sonra bütün atlar yıxılacaqdı. Atası ona, yıxılan ata baxarkən özünü, yəni atanı düşünməli və onun belə yıxılıb ölməsini istəmiş olmalı olduğunu xatırladır. Hans bu təfsirə qarşı çıxmır; bir müddət sonra, atasını dişləyərək oynadığı oyunla, atanı qorxulan atla eyniləşdirməni qəbul edir və bundan sonra atasına qarşı sərbəst, qorxusuz, hətta bir az da şıltaq davranır. Lakin atlardan təşviş hələ də davam edir və hansı əlaqə nəticəsində yıxılan atın şüursuz istəkləri qıcıqlandırdığı bizə hələ aydın deyil.

İndiyə qədər əldə edilənləri ümumiləşdirək: İlk ifadə edilən atın onu dişləyəcəyi təşvişinin arxasında, daha dərin yerləşən atların yıxılacağı təşvişi açılmışdır və hər ikisi, həm dişləyən, həm də yıxılan at, ona qarşı belə pis istəklər bəslədiyi üçün onu cəzalandıracaq olan atadır. Bu arada analizdə anadan uzaqlaşmışıq.

Tamamilə gözlənilmədən və əlbəttə atasının köməyi olmadan Hans "Lumpf kompleksi" ilə məşğul olmağa və nəcis ifrazatını xatırladan şeylərdən iyrənməyə başlayır. Burada istəməyərək ardınca gedən ata, ortada analizin davamını, özünün istədiyi kimi aparmaq üçün, təmin edir və Hansı, yıxılan omnibus atının təəssüratının arxasında gizlənən Gmundendəki bir hadisəni xatırlamağa məcbur edir. Fritzl, onun sevimli oyun yoldaşı, bəlkə də çoxlu oyun yoldaşları arasında rəqibi, at oyununda ayağını daşa dəymiş, yıxılmış və ayağı qanaymışdır. Yıxılan omnibus atı ilə olan hadisə bu qəzaya xatırlatma etmişdir. Diqqət çəkici haldır ki, o vaxt başqa şeylərlə məşğul olan Hans, əlaqəni quran Fritzlin yıxılmasını əvvəlcə inkar edir, yalnız analizin sonrakı mərhələsində bunu etiraf edir. Bizim üçün isə libidonun təşvişə çevrilməsinin fobiyanın əsas obyekti olan atın üzərinə necə proyeksiya edildiyini vurğulamaq maraqlı ola bilər. Atlar ona ən maraqlı böyük heyvanlar, at oyunu isə uşaq yoldaşları ilə ən sevimli oyunu idi. Atanın ona əvvəlcə at kimi xidmət etdiyi fərziyyəsi, atadan soruşmaqla təsdiqlənir və beləliklə, Gmundendəki qəzada atanın şəxsiyyətini Fritzlin şəxsiyyəti əvəz edə bilərdi. Sıxışdırma dönüşü baş verdikdən sonra, o, əvvəllər bu qədər həzz bağladığı atlardan qorxmalı idi.

Amma biz artıq demişdik ki, xəstəliyə səbəb olan amilin təsirli olması haqqında bu son əhəmiyyətli aydınlaşmanı atasının müdaxiləsinə borcluyuq. Hans öz Lumpf maraqları ilə məşğuldur və biz nəhayət onu orada izləməliyik. Biz öyrənirik ki, o, əvvəllər anasını tualetə gedərkən yoldaş kimi izləməyə çalışırdı və bunu ananın o vaxtki yerini tutan, onun dostu Berta ilə təkrarlayırdı, ta ki, bu məlum olub qadağan edilənə qədər. Sevildiyi şəxsin fiziki ehtiyacını ödəməsini izləmək həzzi, Hansda artıq bir nümunəsini müşahidə etdiyimiz bir «həvəslərin bir-birinə keçməsinə» uyğun gəlir. Nəhayət, ata da nəcis simvolizminə toxunur və ağır yüklənmiş araba ilə nəcis kütlələri ilə yüklənmiş bədən arasında, arabanın darvazadan çıxması və nəcisin bədəndən xaric edilməsi kimi analoji bir əlaqəni qəbul edir.

Lakin Hansın analizdəki mövqeyi əvvəlki mərhələrlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Əvvəllər ata ona nəyin baş verəcəyini öncədən deyə bilərdi, Hans isə işarəni izləyib arxasınca gedirdi; indi isə o, qətiyyətli addımlarla irəliyə qaçır və atanın ona yetişməsi çətinləşir. Hans gözlənilmədən yeni bir fantaziya gətirir: Çilingər və ya su ustası Hansın içində olduğu hamam vannasını söküb, sonra böyük matkapı ilə onun qarnına soxmuşdur. İndidən etibarən bizim başa düşməyimiz materialdan geri qalır. Biz yalnız sonra təxmin edə bilərik ki, bu, təşviş ilə təhrif olunmuş bir mayalanma fantaziyasının yenidən işlənməsidir. Hansın suyun içində oturduğu böyük hamam vannaı ana bətnidir; artıq ataya böyük bir penis kimi tanınan «matkap» isə doğulma hadisəsinə görə qeyd olunur. Əlbəttə, fantaziyaya belə bir təfsir verməyimiz çox qəribə səslənir: «Böyük penisinlə məni «deşdin» (doğuşa gətirdin) və məni ana bətninə qoydun». Lakin hələlik bu fantaziya təfsirdən yayınır və Hansa yalnız məlumatlarını davam etdirmək üçün bir bağlama nöqtəsi kimi xidmət edir.

Böyük vannada çimməzdən əvvəl Hans yenidən mürəkkəb quruluşlu bir təşviş nümayiş etdirir. Onun bir hissəsi hələ də bizdən yayınır, digər hissəsi isə kiçik bacısının çimməsi ilə əlaqə qurularaq dərhal aydınlaşır. Hans anasının kiçik bacısını çimmə zamanı düşürməsini və beləliklə ölməsini istədiyini etiraf edir; özünün çimmə zamanı yaşadığı təşviş isə bu pis istəyə görə qisas və cəza təşvişi idi, yəni ona da eyni şeyin baş verəcəyi təşvişi. O, indi Lumpf mövzusunu tərk edir və dərhal kiçik bacısı mövzusuna keçir. Lakin biz bu ardıcıl düzülüşün nə demək olduğunu sezinə bilərik. Bu, başqa heç nə deyil, yalnız kiçik Hannanın özü bir «kaba» olması, bütün uşaqların kaba olması və kaba kimi doğulması deməkdir. İndi biz anlayırıq ki, bütün mebel, omnibus və yük arabaları yalnız Leylək sandığı arabalarıdır və onun üçün yalnız hamiləliyin simvolik təmsilləri kimi maraq doğururdu; o, ağır və ya ağır yüklənmiş atların yıxılmasında yalnız bir şeyi – doğuşu, yəni dünyaya gəlməni görə bilərdi. Deməli, yıxılan at yalnız ölməkdə olan ata deyil, həm də doğuşda olan anadır.

Və indi Hans, əslində hazırlıqsız olduğumuz bir təəccüb doğuran hadisəni gətirir. O, anasının hamiləliyini, kiçik bacının doğumu ilə bitən və onun 3,5 yaşında olduğu dövrü, nəzərə almış və doğumdan sonra ən azı doğru vəziyyəti qurmuşdu, bəlkə də bunu açıqlamadan, hətta açıqlaya bilmədən; o vaxt yalnız müşahidə edilə bilərdi ki, doğumdan dərhal sonra leyləyin varlığına işarə edən bütün əlamətlərə qarşı çox skeptik davrandı. Lakin onun şüursuzda və rəsmi sözlərinin tam əksinə olaraq, uşağın haradan gəldiyini və əvvəllər harada olduğunu bildiyi, bu analizlə hər hansı bir şübhəyə yer qoymadan qəti şəkildə sübut olunur; bu, bəlkə də onun ən sarsılmaz hissəsidir.

Buna məcburedici sübutu, Hannanın doğumundan əvvəlki yayda onlarla Gmundendə olması, oraya necə səyahət etdiyi və doğumundan bir il sonra olduğundan çox daha çox şey bacardığı haqqında, çoxlu detallarla bəzədilmiş və inatla saxlanılan fantaziya təqdim edir. Hansın bu fantaziyanı təqdim edərkən göstərdiyi cəsarət, onun içərisinə toxuduğu sayısız ağılsız yalanlar heç də mənasız deyil; bütün bunlar ona leylək nağılı ilə aldatdığına görə qəzəbləndiyi atasından qisas almağa xidmət etməlidir. Elə bilirdi ki, belə demək istəyir: məni o qədər axmaq hesab etdin və Leyləyin Hannanı gətirdiyinə inanmağı mənə təklif etdin, ona görə də mən səndən tələb edə bilərəm ki, mənim uydurduğum şeyləri həqiqət kimi qəbul edəsən. Kiçik tədqiqatçının atasına qarşı bu qisas aktı ilə şəffaflıqla bağlı olaraq, indi atları qıcıqlandırmaq və döymək haqqında fantaziya əlavə olunur. O, yenidən ikiqat quruluşludur; bir tərəfdən atasına etdiyi qıcıqlandırmaya söykənir, digər tərəfdən isə anaya qarşı hələlik bizə qaranlıq görünən, qadağan edilmiş hərəkətlər haqqındakı fantaziyalarda ifadə olunan sadist istəkləri yenidən ortaya qoyur. O, şüurlu şəkildə Mammini döymək həzzini də etiraf edir.

İndi artıq çoxlu tapmaca gözləməyimiz lazım deyil. Qatardan qalma haqqındakı qaranlıq fantaziya, Lainzdə atanın nənənin yanında yerləşdirilməsinin sonrakı nümunəsi kimi görünür, çünki o, Laynsa səyahəti ələ alır və nənə də orada iştirak edir. Bir başqa fantaziyada, bir oğlan konduktora 50 000 florin verir ki, onu vaqonla getməyə qoysun; bu, qismən zənginliyində olan atasından ananı almaq planına bənzəyir. Sonra o, atasını aradan qaldırmaq istəyini və bunun səbəbini, yəni atasının onun anası ilə yaxınlığına mane olduğunu, indiyə qədər nail ola bilmədiyi bir açıqlıqla etiraf edir. Eyni arzu təhriklərinin təhlil prosesində təkrar-təkrar ortaya çıxmasına təəccüblənməməliyik; monotonluq yalnız əlavə edilən şərhler nəticəsində yaranır; Hans üçün bunlar sadəcə təkrarlar deyil, utancaq işarələrdən tam şüurlu, hər cür təhrifdən azad aydınlığa qədər inkişaf edən proseslərdir.

İndi gələcək olan şeylər, Hans tərəfindən edilən və bizim şərhimiz üçün artıq təhlil nəticələri kimi təmin edilmiş hərəkətlərdir. O, yalnız ev xidmətçisinin qarşısında, atasının qarşısında deyil, yüngül şəkildə maskalanmış halda, doğumun necə olduğunu təsəvvür etdiyini göstərən birmənalı bir simptom hərəkəti nümayiş etdirir; lakin daha diqqətlə baxsaq, daha çox şey göstərir və təhlildə artıq müzakirə olunmayan bir şeyə işarə edir. Bir oyuncaq qızın rezin gövdəsindəki yuvarlaq boşluğa anaya məxsus kiçik bir bıçaq salır və sonra onun ayaqlarını açaraq bıçağın yenidən düşməsinə imkan verir. Sonrakı valideyn izahı, uşaqların həqiqətən ananın bədənində böyüdüyü və bir 'Lumpf' (kolbasa) kimi xaric edildiyi barədə, çox gec gəlir; ona artıq heç nə yeni deyə bilməz. Başqa, təsadüfi görünən bir simptom hərəkəti ilə, atasının bu ölüm istəyindən danışdığı anda, oynadığı atı yıxaraq (yəni devirərək) atasının ölməsini istədiyini etiraf edir. Sözlərlə təsdiq edir ki, ağır yüklənmiş vaqonlar ona anasının hamiləliyini təsəvvür etdirirdi və atın yıxılması uşaq sahibi olmağa bənzəyirdi. Bu kontekstdə ən gözəl təsdiq, uşaqların "Lumpfe" olduğuna dair sübut, sevimli uşağına "Lodi" adını verməklə yalnız gecikərək məlumatımıza gəlir, çünki onun bu "sosis uşaqla" artıq uzun müddətdir oynadığını eşidirik ¹⁰⁸.

Hansın sağalmasını tamamladığı iki son fantaziyanı artıq qiymətləndirmişik. Biri, su ustasının ona yeni və atanın təxmin etdiyi kimi daha böyük bir Wiwimacher taxması haqqındadır; bu, sadəcə su tesisatçısı və hamam vanna ilə məşğul olan əvvəlki fantaziyanın təkrarı deyil. Bu, qələbə çalan bir istək fantaziyasıdır və kastrasi təşvişinin üstəsindən gəlməni ehtiva edir. İkinci fantaziya, anası ilə evlənmək və onunla çoxlu uşaq sahibi olmaq istəyini etiraf edir; bu, yıxılan atı görərkən həyəcanlanan və təşviş inkişaf etdirən şüursuz komplekslərin məzmununu tükəndirmir – həm də, atasını aradan qaldırmaq əvəzinə, onu nənə ilə evləndirərək yüksəltməklə, həmin fikirlərdə tamamilə qəbuledilməz olanı düzəldir. Bu fantaziya ilə xəstəlik və təhlil haqlı olaraq başa çatır.

Bir xəstəlik halının təhlili zamanı nevrozun strukturu və inkişafı haqqında aydın bir təəssürat əldə etmək mümkün deyil. Bu, sonradan tabe olmaq məcburiyyətində qaldığımız sintetik bir işin məsələsidir. Kiçik Hansın fobiyasında bu sintezi həyata keçirdiyimiz zaman, bu məqalənin əvvəlki səhifələrində təqdim etdiyimiz onun konstitusiyasının, dominant cinsi istəklərinin və bacısının doğumuna qədərki təcrübələrinin təsvirinə bağlanırıq.

Bu bacının gəlişi ona bundan sonra sakitləşməsinə imkan verməyən bir çox şey gətirdi. Əvvəlcə bir miqdarda məhrumiyyət, əvvəllər anadan müvəqqəti ayrılma və sonra isə bacısı ilə bölüşməyə öyrəşməli olduğu qayğı və diqqətinin daimi azalması. İkincisi, anasının kiçik bacısı ilə etdiyi hər şey tərəfindən yaradılan uşaq baxımından olan həzz təcrübələrinin yenidən canlanması. Hər iki təsir onun erotik ehtiyacının artmasına səbəb oldu və bu ehtiyacın ödənilməsi çatışmazlıq etməyə başladı. Bacısının ona gətirdiyi itkiyə, özünün uşaqları olduğu xəyalı ilə kompensasiya edir və (ikinci dəfə) Gmundendə bu uşaqlarla həqiqətən oynaya bildiyi müddətcə, nəvazişi kifayət qədər çıxış yolu tapırdı. Amma Vyanaya qayıtdıqdan sonra yenə tənha idi, bütün tələblərini anasına yönəldirdi və 4,5 yaşından bəri valideynlərin yataq otağından qovulduğu üçün daha çox məhrumiyyət çəkirdi. Onun artmış erotik oyanma qabiliyyəti indi tənhalığına yay oyun yoldaşlarını çağıran xəyallarda və genital orqanın masturbator stimulyasiyası ilə mütəmadi avtoerotik doyumlarda ifadə olunurdu.

Üçüncüsü, bacısının doğumu ona bir tərəfdən həll edilə bilməyən, digər tərəfdən isə onu hissi konfliktlərə cəlb edən bir düşünmə işinə təkan verdi. Uşaqların haradan gəldiyi sualı onun üçün böyük bir tapmaca oldu, bəlkə də həlli uşağın zehni qüvvələrini məşğul edən ilk problem, Teb Sfinksinin tapmacası isə onun yalnız bir təhrifidir. Ona verilən izahatı, yəni Leyləyin Hannanı gətirdiyini rədd etdi. O, kiçik bacısının doğumundan aylar əvvəl anasının böyük qarnı olduğunu, sonra yatağa düşdüyünü, doğum zamanı ah çəkdiyini və sonra incə qalxdığını nəzərə almışdı. Beləliklə, o, Hannanın anasının bətnində olduğu və sonra bir "Lumpf" kimi çıxdığı qənaətinə gəldi. Bu doğumu, özünün ən erkən mədə-bağırsaq boşalması zamanı olan həzz hisslərinə bağlanaraq, həzzlə təsəvvür edə bilərdi və beləliklə, ikiqat motivlə uşaqları olmasını, onları həzzlə doğurmağı və sonra (sanki intiqam həzzi ilə) baxmağı istəyə bilərdi. Bütün bunlarda onu şübhəyə və ya konfliktə aparan heç nə yox idi.

Amma onu narahat etməli olan başqa bir şey də var idi. Atasının kiçik Hannanın doğumu ilə əlaqəsi olmalı idi, çünki o, iddia edirdi ki, Hanna və özü, Hans, onun uşaqlarıdır. Amma o, onları dünyaya gətirməmişdi, bunu ana etmişdi. Bu ata ona anasının yanında mane olurdu. O, orada olanda, anasının yanında yata bilməzdi və ana Hansı yatağa almaq istəyəndə, ata qışqırırdı. Hans atasının yoxluğunda necə rahat ola biləcəyini öyrənmişdi və atasını aradan qaldırmaq istəyi yalnız ədalətli idi. İndi bu düşmənçilik gücləndi. Ata ona Leylək haqqında yalan danışmış və ona bu məsələlərdə izahat istəməyi mümkün qılmamışdı. O, onun yalnız anasının yanında yatmasına mane olmurdu, həm də ona can atdığı bilikdən məhrum edirdi. O, onu hər iki istiqamətdə məhrum etdi və bu, açıq-aydın öz xeyrinə idi.

Onun rəqib kimi nifrət etməli olduğu bu eyni atanı, həmişə sevmiş olması və bundan sonra da sevməyə məcbur olması, onun nümunə olması, ilk oyun yoldaşı və ilk illərdə qulluqçusu olması, əvvəlcə həll olunmayan ilk hissi konflikti yaradırdı. Hansın təbiəti necə inkişaf etmişdisə, sevgi müvəqqəti olaraq üstünlük qazanmalı və nifrəti, onu ləğv edə bilmədən, boğmalı idi, çünki nifrət anaya olan sevgidən daim yenidən qidalanırdı.

Ata təkcə uşaqların haradan gəldiyini bilməklə kifayətlənmirdi, həm də Hansın qaranlıq şəkildə sezinləyə bildiyi şeyi həqiqətən icra etdi. Wiwimacher bütün bu fikirləri müşayiət edən oyanma ilə əlaqəli olmalı idi, üstəlik, Hansın öz Wiwimacherindən daha böyük bir şey. Orada yaranan hissi işarələri izləsək, məsələ anaya qarşı törədilən zorakılıq, qırılma, açılış yaratma, qapalı bir otağa nüfuz etmə ilə bağlı olmalı idi; uşaq bu təkanın özündə olduğunu hiss edə bilərdi; lakin uşaq penis hisslərindən yola çıxaraq vaginanı fərz etmə yolunda olsa da, bu sirri həll edə bilməzdi, çünki Wiwimacherin ehtiyac duyduğu kimi bir şey onun məlumatında mövcud deyildi; əksinə, ananın onun kimi bir Wiwimacherə sahib olduğu inancı həllinə mane olurdu. Ananın uşaq sahibi olması üçün onunla nə etmək lazım olduğu barədə həll cəhdi şüursuza gömüldü və hər iki aktiv həvəs, ataya qarşı düşmənçilik həvəsi və anaya qarşı sadist-nəvazişli həvəs, istifadəsiz qaldı; biri nifrətlə yanaşı mövcud olan sevgi səbəbindən, digəri isə uşaq cinsəllik nəzəriyyələrindən yaranan çarəsizlik səbəbindən.

Yalnız bu şəkildə, təhlilin nəticələrinə əsaslanaraq, kiçik Hansın fobiyasını üzə çıxaran şüursuz kompleksləri və arzu təhriklərini, onların sıxışdırılmasını və yenidən canlanmasını qura bilirəm. Bilirəm ki, bu, 4-5 yaş arası uşağın düşünmə qabiliyyətinə çox şey yükləyir, lakin mən yeni öyrəndiklərimizlə rəhbərlik edirəm və cahilliyimizin qərəzləri ilə özümü bağlı saymıram. Bəlkə də ayaqlarla "səs-küy salma" təşvişindən, sübutetmə prosesimizdəki boşluqları doldurmaq üçün istifadə etmək olardı. Hans, ayaqlarla çırpınmağı xatırlatdığını bildirdi, çünki oyununu dayandırmağa və Lumpf etməyə məcbur edildikdə belə olurdu, belə ki, nevrozun bu elementi ananın uşaqları istəyərək yoxsa yalnız məcburiyyətdən doğurması problemi ilə əlaqəyə girir, lakin mən "ayaqlarla qalmaqal yaratma" üçün tam aydınlaşmanın burada verildiyi təəssüratında deyiləm. Uşağın yataq otağında müşahidə etdiyi valideynlərin cinsi əlaqəsinə aid bir xatirənin canlandığı haqqındakı fərziyyəmi ata təsdiqləyə bilmədi. Beləliklə, öyrəndiklərimizlə kifayətlənək.

Təsvir edilən vəziyyətdə Hansda libidinal arzunun təşvişə çevrilməsi, sıxışdırmanın hansı nöqtədə başladığı sualı çətindir və yalnız bir neçə bənzər təhlillərlə müqayisə yolu ilə həll edilə bilər; uşağın uşaqların yaranması kimi çətin problemi həll etmək və həllə yaxınlaşma nəticəsində azad olan aqressiv təhrikləri istifadə etmək intellektual acizliyi, yoxsa konstitusiyasının müntəzəm masturbasiya ilə doyumuna qarşı intoleransından irəli gələn somatik acizliyi, yoxsa cinsi oyanmanın bu qədər yüksək intensivlikdə davamının dəyişməyə səbəb olması məsələsini, bizə daha çox təcrübə kömək edənə qədər şübhəli kimi qoyuram.

Xəstəliyin başlanğıcı üçün təsadüfi vəsiləyə çox təsir aid etmək, zaman şərtləri tərəfindən qadağandır, çünki Hans küçədə omnibus atının yıxıldığını görməzdən çox əvvəl təşviş əlamətləri müşahidə edilirdi.

Buna baxmayaraq, nevroz birbaşa bu təsadüfi hadisəyə bağlandı və atın təşviş obyektinə yüksəldilməsində onun izini qoruyub saxladı. Bu təəssürata öz-özlüyündə "travmatik qüvvə" aid deyil; yalnız atın əvvəllər sevgi və maraq obyekti kimi əhəmiyyəti, Fritzl at oyununda yıxılarkən Gmundendəki daha travmatik uyğun hadisəyə bağlanması, eləcə də Fritzldən ataya asosiasiya yolunun asanlığı, təsadüfən müşahidə edilən qəzanı bu qədər təsirli etdi. Bəli, əgər asosiasiya əlaqələrinin çevikliyi və çoxmənalılığı sayəsində eyni təəssürat, Hansda şüursuzda gizlənən ikinci kompleksə, yəni hamilə ananın doğumuna toxunmaq üçün uyğun olmasaydı, bu əlaqələr kifayət etməzdi. O andan etibarən sıxışdırılanın geri dönüşünə yol açıldı və indi patogen material at kompleksinə yenidən işlənmiş (köçürülmüş) və müşayiət edən affektlər vahid şəkildə təşvişə çevrilmiş kimi görünürdü.

Diqqətəlayiqdir ki, fobiyanın artıq mövcud olan təsəvvür məzmunu, şüur onun haqqında məlumat almadan əvvəl bir təhrif və əvəzləməyə tabe olmalı idi. Hansın ifadə etdiyi təşvişin ilk sözləri belə idi: "At məni dişləyəcək"; bu, Gmundendəki başqa bir səhnədən gəlir, bir tərəfdən ataya qarşı düşmən istəyi ilə əlaqəlidir, digər tərəfdən masturbasiya xəbərdarlığını xatırladır. Orada, bəlkə də valideynlərdən gələn diqqəti yayındıran bir təsir özünü göstərdi; Hansın təşvişinə bu ifadəni anası onu masturbasiyasına görə danışdırmazdan əvvəlmi, yoxsa yalnız bundan sonramı verdiyini bizə qərar verməyə imkan verəcək qədər diqqətlə yazılıb-yazılmadığından əmin deyiləm. Xəstəlik tarixinin təsvirinin əksinə, mən ikincisini fərz edirəm. Digər tərəfdən, aydındır ki, Hansda ataya qarşı düşmən kompleks, anaya qarşı şəhvətli kompleksi hər yerdə örtür, təhlildə də ilk olaraq açılan və həll edilən budur.

Digər xəstəlik hallarında nevrozun quruluşu, inkişafı və yayılması haqqında çox daha çox şey demək olardı, lakin kiçik Hansın xəstəlik tarixi çox qısadır; başlanğıcından qısa müddət sonra müalicə tarixi ilə əvəz olunur. Əgər müalicə zamanı fobiyanın inkişaf etməyə davam etdiyi, yeni obyektləri və yeni şərtləri öz əhatəsinə cəlb etdiyi görünürdüsə, müalicəni özü aparan ata təbii ki, bunda artıq hazır olanın üzə çıxmasını, müalicənin üzərinə yüklənə biləcək yeni bir yaranmanı deyil, yalnız bunu görmək üçün kifayət qədər uzaqgörən idi. Belə bir aydın düşüncəyə başqa müalicə hallarında həmişə etibar etmək olmaz.

Bu sintezi bitmiş elan etməzdən əvvəl, nevroz vəziyyətlərinin dərk edilməsindəki çətinliklərin ortasına düşdüyümüz başqa bir nöqtəni də nəzərə almalıyam. Kiçik xəstəmizin, xüsusilə onun dominant cinsi komponentlərinə toxunan vacib bir sıxışdırma dalğasına tutulduğunu görürük ¹⁰⁹. O, masturbasiyadan (onaniyadan) əl çəkir, ifrazatı və ya fizioloji ehtiyacların ödənilməsini izləməyi xatırladan şeylərdən iyrənc hissi ilə uzaqlaşır. Lakin xəstəliyə səbəb olan hadisə (düşən atın görünüşü) zamanı oyanan və simptomlar üçün material, fobiyanın məzmununu təmin edən komponentlər bunlar deyil.

Deməli, prinsipial bir fərqləndirmə qurmaq üçün əsas var. Ehtimal ki, xəstəlik halını daha dərin dərk etmək üçün, son iki şərti ödəyən digər komponentlərə müraciət etmək lazımdır. Hansda bunlar, əvvəlcədən boğulmuş və bildiyimiz qədər heç vaxt ləngiməsiz ifadə oluna bilməmiş, ataya qarşı düşmən-qısqanc hisslər və anaya qarşı koitusu xəbər verən sadist həvəslərdir. Bəlkə də sonrakı xəstəlik üçün meyillilik bu erkən boğulmalarda gizlənir. Bu aqressiv meyillər Hansda çıxış yolu tapmadı və məhrumiyyət və artan cinsi oyanma dövründə güclü şəkildə üzə çıxmaq istədikləri anda, bizə "fobiya" adlandırdığımız mübarizə alovlanır. Bu müddət ərzində sıxışdırılmış təsəvvürlərin bir hissəsi, təhrif olunmuş və başqa bir kompleksə köçürülmüş şəkildə, fobiyanın məzmunu kimi şüura nüfuz edir; lakin bunun acınacaqlı bir uğur olduğunda şübhə yoxdur. Qələbə sıxışdırmaya məxsusdur və bu münasibətlə, nüfuz edən komponentdən başqa komponentlərə də keçid edir. Bu, xəstəlik vəziyyətinin mahiyyətinin, rədd edilməli olan həvəs komponentlərinin təbiəti ilə tam bağlı qalması gerçəyini dəyişmir. Fobiyanın məqsədi və məzmunu hərəkət azadlığının geniş miqyasda məhdudlaşdırılmasıdır; deməli, o, xüsusilə anaya qarşı yönəlmək istəyən qaranlıq hərəkət təkanlarına qarşı güclü bir reaksiyadır. At, oğlan üçün həmişə hərəkət həzzinin nümunəsi idi ("Mən gənc atam" deyir Hans tullanarkən), lakin bu hərəkət həzzi koitus impulsunu əhatə etdiyi üçün, hərəkət həzzi nevroz tərəfindən məhdudlaşdırılır və at dəhşətin simvolu kimi yüksəldilir. Görünür ki, nevrozda sıxışdırılmış həvəslərə yalnız şüurda təşvişə bəhanə vermək şərəfi qalır. Lakin fobiyada cinsi rədd etmənin qələbəsi nə qədər aydın olsa da, xəstəliyin kompromiss təbiəti, sıxışdırılmışın heç nəyə nail olmamasına imkan vermir. Atlara qarşı fobiya yenə də küçəyə çıxmağa maneədir və sevdiyi ananın yanında evdə qalmaq üçün vasitə kimi istifadə oluna bilər. Beləliklə, anaya qarşı nəvaziş qalib gəlmişdir; fobiya nəticəsində aşiq sevdiyi obyektinə yapışır, lakin əlbəttə ki, onun zərərsiz qalması təmin edilir. Bu iki təsirdə nevroz xəstəliyinin əsl təbiəti üzə çıxır.

Alf. Adler yaxınlarda, yuxarıda "həvəslərin qarışması" adını götürdüyüm dərin fikirli bir işdə, təşvişin onun "təcavüz həvəsi" adlandırdığı şeyin boğulması nəticəsində yarandığını izah etmiş və geniş miqyaslı bir sintezdə bu həvəsə hadisələrdə, "həyatda və nevrozda" əsas rol vermişdir. Fobiyamızda təşvişin, ataya qarşı düşmən və anaya qarşı sadist təcavüzkar meyillərin sıxışdırılması ilə izah edilməli olduğu nəticəsinə gəldikdə, Adlerin baxışının açıq-aşkar təsdiqini tapmış kimi görünürük. Lakin mən, onu aldadıcı bir ümumiləşdirmə hesab etdiyim üçün, həmin baxışa qoşula bilmirəm. Bizə tanış olan özünü qoruma və cinsi həvəslərlə yanaşı və onlarla bərabər hüquqlu olaraq xüsusi bir təcavüz həvəsinin mövcudluğunu qəbul etməyə qərar verə bilmirəm ¹¹⁰. Məncə, Adler bütün həvəslərin ümumi və zəruri xarakteri olan, yəni bizə hərəkətə təkan vermə qabiliyyəti kimi təsvir edə biləcəyimiz 'həvəs xarakterli', təzyiq edən şeyi, haqsız olaraq xüsusi bir həvəs kimi hipostazlaşdırmışdır. Digər həvəslərdən, hədəfə çatmaq üçün vasitələrlə əlaqə 'təcavüz həvəsi' tərəfindən onlardan alındıqdan sonra, yalnız hədəflə əlaqə qalır; həvəs nəzəriyyəmizin bütün qeyri-müəyyənliyinə və aydınlaşmamışlığına baxmayaraq, mən müvəqqəti olaraq, hər həvəsin təcavüzkar olma qabiliyyətini özündə saxladığı adət edilmiş baxışı qorumaq istəyirəm və Hansda sıxışdırılan iki həvəsdə cinsi libidonun köhnədən tanınan komponentlərini görürəm.

3

Kiçik Hansın fobiyasından uşaq həyatı və tərbiyəsi üçün ümumi dəyərli nəticələr çıxarmaq haqqında gözlənilən qısa müzakirələrə keçməzdən əvvəl, uzun müddət saxlanılan və bizi Hansın nevrotik, irsən yüklü, deqenerat, normal uşaq olmadığı, digər uşaqlara şamil edilə bilməyəcəyi barədə xəbərdar edən etiraza cavab verməliyəm. 'Normal insan'ın tərəfdarlarının, Hansda həqiqətən irsi yüklənmənin sübut oluna biləcəyini öyrəndikdən sonra, zavallı kiçik Hansa necə pis davranacaqlarını düşünmək məni uzun müddətdən bəri kədərləndirir. Qızlıq dövründəki bir konflikt nəticəsində nevrotik xəstələnən gözəl anasına o vaxtlar kömək etmişdim və bu, valideynləri ilə əlaqələrimin başlanğıcı belə olmuşdu. Onun xeyrinə bir şeylər deməyə yalnız çox utancaq cəsarət edirəm.

Əvvəla, Hansın ciddi müşahidəyə görə degenerasiya olunmuş, nevrozluğa irsi meylli uşaq kimi təsəvvür edilən şey olmadığını, əksinə, fiziki cəhətdən yaxşı qurulmuş, şən, xoşxasiyyət və zehni cəhətdən aktiv bir oğlan olduğunu, onunla yalnız öz atasının deyil, başqalarının da məmnun qala biləcəyini qeyd etmək lazımdır. Onun cinsi erkən yetişməsi şübhəsizdir, lakin düzgün hökm vermək üçün müqayisə materialı çox azdır. Amerika mənbəli bir toplama araşdırmasından mən, məsələn, oğlanlarda bənzər erkən obyekt seçimi və sevgi hisslərinin o qədər də nadir rast gəlinmədiyini öyrəndim və sonradan 'böyük' kimi tanınan kişilərin uşaqlıq tarixlərindən də eyni şeyi bilirik, ona görə də fikrincə, cinsi erkən yetişmə, intellektual erkən yetişmənin demək olar ki, həmişə olan bir korrelatıdır və buna görə də istedadlı uşaqlarda gözləniləndən daha çox rast gəlinir.

Bundan əlavə, kiçik Hansa qarşı açıq tərəfdarlığım ilə, onun uşaqlıq dövrünün hər hansı bir mərhələsində fobiyalara tutulan tək uşaq olmadığını irəli sürürəm. Məlum olduğu kimi, belə xəstəliklər, tərbiyəsində sərtlik baxımından heç bir çatışmazlığı olmayan uşaqlarda da olduqca çox rast gəlinir. Həmin uşaqlar sonradan ya nevrotik olurlar, ya da sağlam qalırlar. Onların fobiyaları, müalicəyə əlverişsiz və əlbəttə çox narahatlıq doğurucu olduqları üçün uşaq otağında susdurulur. Sonra aylar və ya illər ərzində azalır, görünüşə görə sağalır; belə bir sağalma hansı psixi dəyişiklikləri şərtləndirir, onunla hansı xarakter dəyişiklikləri əlaqəlidir, bunu heç kim bilmir. Sonra, gəlin fərz edək ki, yalnız yetkin yaşlarda açıq şəkildə xəstələnmiş bir yetkin nevrotiki psixoanalitik müalicəyə götürdüyümüz zaman, mütəmadi olaraq onun nevrozunun həmin uşaqlıq təşvişinə bağlandığını, onun davamı olduğunu və beləliklə, kəsilməyən, lakin eyni zamanda pozulmayan psixi işin, həmin uşaqlıq konfliktlərindən başlayaraq həyat boyu davam etdiyini, ilk simptomun davam edib-etməməsindən və ya şəraitin təzyiqi altında geri çəkilib-çəkilməməsindən asılı olmayaraq, öyrənirik. Beləliklə, mənim fikrimcə, bizim Hans bəlkə də digər uşaqlardan daha ağır xəstə deyildi; lakin o, qorxudulmadan, mümkün qədər yumşaq və mümkün qədər az məcburiyyətlə tərbiyə olunduğu üçün, onun təşvişi daha cəsarətlə ortaya çıxmışdır. Vicdan əzabı və cəza qorxusu motivləri ondan yayınmışdır, halbuki bu motivlər adətən təşvişin azalmasına xidmət edir. Mənə elə gəlir ki, biz simptomlara çox böyük əhəmiyyət veririk və onların hansı səbəblərdən yaranması ilə az maraqlanırıq. Ümumiyyətlə, uşaq tərbiyəsində biz sadəcə sakitlik istəyirik, heç bir çətinliklə qarşılaşmaq istəmirik, qısası, itaətkar uşaq yetişdirməyə çalışırıq və bu inkişaf yolunun həqiqətən uşağa faydalı olub-olmamasına çox az diqqət yetiririk. Beləliklə, mən təsəvvür edə bilərəm ki, Hans üçün bu fobiyanı yaratması faydalı olmuşdur, çünki o, valideynlərin diqqətini, mədəni tərbiyə zamanı doğuşdan gələn həvəs komponentlərinin üstəsindən gəlmənin uşağa yaratdığı qaçılmaz çətinliklərə yönəltmişdir və bu pozulma atanın köməyini cəlb etmişdir. Bəlkə də o, indi digər uşaqlardan fərqli olaraq, sonrakı həyatda hər dəfə bir məna kəsb edən, mütləq müəyyən dərəcədə xarakterin təhrif olunmasına və ya gələcək nevroza meyilliliyə səbəb olan sıxışdırılmış komplekslərin toxumunu özündə daşımır. Mən belə düşünməyə meylliyəm, lakin bilmirəm ki, başqaları da mənim hökmümü bölüşəcəkmi, həmçinin təcrübənin məni təsdiqləyib-təsdiqləməyəcəyini də bilmirəm.

Lakin mən soruşmalıyam: Hansda yalnız uşaqlar tərəfindən deyil, həm də valideynlər tərəfindən qorxulan komplekslərin üzə çıxması nəyə ziyan vurdu? Kiçik indi anaya olan tələblərini ciddi şəkildə irəli sürdümü, yoxsa ataya qarşı pis niyyətlərin yerini fiziki zorakılıq tutdumu? Şübhəsiz ki, psixoanalizin mahiyyətini başa düşməyən və pis həvəsləri şüurlu etdikdə gücləndirdiyini düşünən bir çoxları bunu qorxulu hesab etmişlər. Bu müdrik adamlar, nevrozların arxasında duran pis şeylərlə məşğul olmağı Tanrı xatirinə qadağan etdikdə yalnız məntiqli hərəkət etmiş olurlar. Onlar bu zaman həkim olduqlarını unudurlar və Şekspirin "Çox səs-küydən heç nə" pyesindəki Holzapfel obrazına bənzəyirlər; o da göndərilən keşikçilərə rast gəlinən oğrular və ya ev soyğunçuları ilə heç bir təmasda olmamağı məsləhət görür. Belə alçaq adamlarla dürüst insanlar üçün ünsiyyət yaraşmaz ¹¹¹.

Analizin yeganə nəticələri isə Hansın sağalması, atdan qorxmaması və atanın əyləncəli şəkildə bildirdiyinə görə, onunla daha ailəvi münasibətdə olmasıdır. Lakin atanın itirdiği hörmətin yerini etimad qazanır: "Mən düşünürdüm ki, sən hər şeyi bilirsən, çünki at haqqında bildiklərini bilirdin." Analiz əslində sıxışdırmanın nəticəsini geri qaytarmır; o vaxt boğulan həvəslər boğulmuş olaraq qalır, lakin bu nəticəyə başqa yolla nail olunur: avtomatik və həddindən artıq olan sıxışdırma prosesini, ən yüksək psixi instansiyaların köməyi ilə ölçülü və məqsədyönlü idarəetmə ilə əvəz edir, bir sözlə: sıxışdırmanı qınama ilə əvəz edir. O, bizə şüurun bioloji funksiyası olduğunu və onun işə düşməsinin əhəmiyyətli bir üstünlüklə bağlı olduğunu uzun müddət gözlənilən sübutu təqdim etdiyi görünür ¹¹².

Əgər bu barədə yalnız mən qərar verə bilsəydim, uşağa valideynlərin ondan gizlətdiyi bir açıqlamanı da verməyə cəsarət edərdim. Ona vaginanın və cinsi əlaqənin mövcudluğundan danışaraq, onun həvəslə bağlı sezgilərini təsdiqləyər, həll olunmamış qalıqları daha da azaldar və sual vermə ehtirasına son qoyardım. Mən əminəm ki, bu açıqlamalar nəticəsində o, anaya olan sevgisini və ya uşaqlıq mahiyyətini itirməzdi və bu vacib, hətta heyranlıq doğuran şeylərlə məşğul olmasının böyümək istəyi yerinə yetirilənə qədər dayandırılmalı olduğunu başa düşərdi. Lakin pedaqoji təcrübə bu qədər irəli aparılmadı.

«Sinirli» və «normal» uşaqlar və böyüklər arasında kəskin sərhəd çəkilə bilməyəcəyini, «xəstəlik»in təmiz praktik bir cəmləmə anlayışı olduğunu, bu cəmləmənin həddini aşmaq üçün meyllilik və təcrübənin birləşməli olduğunu, nəticədə daima çoxlu fərdlərin sağlam sinfindən sinir xəstələri sinfinə keçdiyini və əks istiqamətdə gedənlərin sayının çox az olduğunu söyləmək, bu qədər çox təkrarlandığı və bu qədər çox rəğbət qazandığı üçün, mən bu iddiaları tək başıma irəli sürmədiyimə əminəm. Uşağın tərbiyəsinin, bu cəmləmədə nəzərə alınan xəstəlik meylliliyinə xeyir və ya ziyan verən güclü təsir göstərə biləcəyi ən azı çox ehtimallıdır, lakin tərbiyənin nəyə can atmalı və hara müdaxilə etməli olduğu hələ tamamilə şübhəli görünür. Tərbiyə indiyə qədər həmişə yalnız həvəslərin idarə edilməsini, çox vaxt daha doğrusu həvəslərin boğulmasını vəzifə kimi qəbul etmişdir; nəticə qaneedici olmamışdır və uğur qazanılan yerlərdə bu, həvəs boğulması tələb olunmayan az sayda imtiyazlı insanın xeyrinə olmuşdur. Həmçinin, narahat edən həvəslərin boğulmasının hansı yolla və hansı qurbanlar hesabına əldə edildiyi soruşulmamışdır. Bu vəzifənin əvəzinə, fərdi öz fəaliyyətindən ən az itki ilə mədəniyyətə qabiliyyətli və sosial baxımdan istifadə edilə bilən etmək vəzifəsi qoyulsa, psixoanalizlə əldə edilən patogen komplekslərin mənşəyi və hər bir nevrozun nüvəsi haqqındakı aydınlıqlar, əslində, tərbiyəçi tərəfindən uşağa qarşı davranışında qiymətli ipuçları kimi dəyərləndirilməyə haqq qazandırır. Buradan hansı praktik nəticələrin çıxacağı və sosial münasibətlərimiz çərçivəsində onların tətbiqini təcrübənin nə dərəcədə haqlı qıla biləcəyini, sınaqdan keçirmək və qərar vermək üçün başqalarına buraxıram.

Kiçik xəstəmizin fobiyası ilə vidalaşarkən, onun sağalmağa aparan təhlilini xüsusilə dəyərli edən fərziyyəni ifadə etmədən gedə bilmərəm. Bu təhlildən, ciddi mənada, heç bir yeni şey öyrənmədim; yetkin yaşda müalicə etdiyim digər xəstələrdə artıq çox vaxt daha az aydın və daha vasitəli şəkildə sezinləyə biləcəyim heç nə öyrənmədim. Digər xəstələrin nevrozları hər dəfə Hansın fobiyasının arxasında aşkar edilə bilən eyni uşaq komplekslərinə aid olduğu üçün, bu uşaq nevrozu üçün tipik və nümunəvi bir əhəmiyyət iddia etməyə meylliyəm; sanki nevrotik sıxışdırma hadisələrinin müxtəlifliyi və patogen materialın zənginliyi, eyni təsəvvür komplekslərində çox az sayda prosesdən törəməyə mane olmuyormuş kimi.

Kiçik Hansın təhlilinə əlavə

Bir neçə ay əvvəl – 1922-ci ilin yazında – mənə gənc bir kişi təqdim olundu və 1909-cu ildə uşaq nevrozu haqqında hesabat verdiyim «kiçik Hans» olduğunu bildirdi. Onu yenidən görməkdən çox məmnun oldum, çünki təhlilinin tamamlanmasından təxminən iki il sonra gözümdən itmişdi və mən on ildən çoxdur onun taleyi haqqında heç nə eşitməmişdim. Uşaqla aparılan bu ilk təhlilin dərc edilməsi çoxlu diqqət və daha çox qəzəb doğurmuşdu və zavallı oğlana, çox gənc yaşda «qorunmasız» buraxıldığı və psixoanalizin qurbanı edildiyi üçün böyük bədbəxtliklər proqnozlaşdırılmışdı.

Lakin bu qorxuların heç biri gerçəkləşmədi. Kiçik Hans indi 19 yaşında qəşəng bir gənc idi. Tamamilə yaxşı olduğunu və heç bir şikayət və ya ləngimədən əziyyət çəkmədiyini iddia etdi. O, yalnız pubertatdan zərərsiz keçməmiş, həm də emosional həyatı üçün ən ağır sınaqlardan birini uğurla dəf etmişdi. Valideynləri bir-birindən boşanmış və hər biri yeni evlilik qurmuşdu. Nəticədə tək yaşadığını, lakin hər iki valideyni ilə yaxşı münasibətdə olduğunu və yalnız ailənin dağılması səbəbindən sevimli kiçik bacısından ayrıldığını təəssüf etdiyini söylədi.

Kiçik Hansın bir məlumatı mənə xüsusilə qəribə gəldi. Ona bir izahat verməyə də cəsarət etmirəm. Həyat hekayəsini oxuyarkən, ona hər şeyin yad göründüyünü, özünü tanımadığını, heç nəyi xatırlaya bilmədiyini, yalnız Gmundənə səyahətə rast gəldikdə, xatirənin bir parıltısına bənzər bir şeyin ağlına gəldiyini, bunun özünün ola biləcəyini söylədi. Beləliklə, təhlil hadisəni amneziyadan qorumamış, əksinə, özü amneziyaya uğramışdı. Psixoanalizə bələd olan şəxsə yuxuda da bəzən eyni şey baş verir. O, bir yuxu ilə oyadılır, dərhal onu təhlil etməyə qərar verir, səyinin nəticəsindən məmnun olaraq yenidən yuxuya gedir və növbəti səhər yuxu da, təhlil də unudulur.

13 / 15

Məcburiyyət nevrozu halı haqqında qeydlər

Aşağıdakı səhifələr iki növ məlumatı ehtiva edəcək: birincisi, müddəti, zərərverici nəticələri və subyektiv qiymətləndirmə baxımından olduqca ağır sayıla bilən və təxminən bir il ərzində müalicəsi şəxsiyyətin tam bərpasını və onun ləngimələrinin aradan qaldırılmasını təmin edən məcburiyyət nevrozu halının xəstəlik tarixindən fraqmentar məlumatlar. İkincisi isə, bu hadisəyə və daha əvvəl analiz edilmiş digər hadisələrə əsaslanaraq, psixi məcburiyyət proseslərinin yaranması və incə mexanizmi haqqında, 1896-cı ildə dərc etdiyim ilk təsvirlərimi inkişaf etdirməli olan ayrı-ayrı aforizmik məlumatlar.

Belə bir məzmun təsviri, mənə elə gəlir ki, özünü əsaslandırmağa ehtiyac duyur; ki, bu cür məlumat vermə üsulunu qüsursuz və təqibə layiq hesab etdiyim düşünülməsin, halbuki əslində mən yalnız xarici və məzmun təbiətli ləngimələri nəzərə alıram və yalnız icazə verilsə və imkan olsa, daha çox məlumat verməyə hazır olardım. Tam müalicə tarixini təqdim edə bilmirəm, çünki bu, xəstəmin həyat şərtlərinə detallı şəkildə toxunmağı tələb edərdi. Böyük şəhərin, mənim tibbi fəaliyyətimə xüsusilə yönəlmiş narahat edici diqqəti, həqiqətə uyğun təsvir verməyi mənə qadağan edir; lakin adətən işlədilən təhriflər, mən getdikcə daha çox yararsız və qəbul edilməz hesab edirəm. Əgər onlar əhəmiyyətsizdirsə, xəstəni həddindən artıq maraqlı nəzərlərdən qorumaq məqsədini yerinə yetirmirlər; əgər daha da irəliləsələr, həyatın kiçik reallıqlarına bağlı əlaqələrin başa düşülməsini məhv etdikləri üçün çox böyük qurbanlar tələb edirlər. Bu sonuncu amildən paradoksal vəziyyət yaranır: insan xəstənin ən intim sirlərini, onun tanınmadan qaldığı sirləri açıqlamağa, onun hamıya məlum olan və hamı tərəfindən tanınmasını təmin edən ən zərərsiz və adi şəxsi məlumatlarını açıqlamağa nisbətən daha çox icazə verə bilər.¹¹³

Beləliklə, xəstəlik və müalicə tarixinin kəskin qısaltmasını əsaslandırdığımda, məcburiyyət nevrozunun psixoanalitik araşdırmasından alınan ayrı-ayrı nəticələrlə məhdudlaşma üçün mənə daha inandırıcı bir izahat təqdim olunur. Etiraf edirəm ki, hələlik ağır məcburiyyət nevrozu halının mürəkkəb quruluşunu tamamilə dərk etməyi bacarmamışam və analitik olaraq aşkar edilmiş və ya sezinilmiş bu strukturu müalicənin qatları arasından keçərək, analizin təqdimatında başqalarına görünür etmək üçün bacarmaram. Xəstələrin müqaviməti və onların ifadə formaları, sonuncu vəzifəni çox çətinləşdirir; lakin demək lazımdır ki, məcburiyyət nevrozunun özlüyündə başa düşülməsi asan deyil, histeriya hadisəsinin başa düşülməsindən çox daha çətindir. Əslində əksini gözləmək lazımdır. Məcburiyyət nevrozunun gizli düşüncələrini ifadə etmək üçün istifadə etdiyi vasitələr, məcburiyyət nevrozunun dili, bir növ histeriya dilinin dialektidir, lakin bizə empatiya qurmağı daha asan etməli olan bir dialekt, çünki o, şüurlu düşüncəmizin ifadəsinə histeriya dilindən daha yaxındır. O, hər şeydən əvvəl, psixi olandan somatik innervasiyaya keçidi — histeriya konversiyasını — ehtiva etmir, biz isə bunu dərk etməklə heç vaxt müşayiət edə bilmərik.

Bəlkə də yalnız məcburiyyət nevrozu ilə az tanışlığımız, həqiqətin bu gözləntini təsdiqləməməsinə səbəb olur. Ağır dərəcəli məcburiyyət nevrozu xəstələri analitik müalicəyə histeriya xəstələrindən çox daha az müraciət edirlər. Onlar həyatda da vəziyyətlərini mümkün qədər gizlədirlər və həkimə çox vaxt elə irəliləmiş mərhələlərdə müraciət edirlər ki, məsələn, ağciyər vərəmində olduğu kimi, sağalma müəssisəsinə qəbulu istisna edəcək dərəcədə. Lakin mən bu müqayisəni ona görə gətirirəm ki, məcburiyyət nevrozunun yüngül və ağır, lakin vaxtında mübarizə aparılmış hallarında, həmin xroniki infeksiya xəstəliyində olduğu kimi, bir sıra parlaq müalicə uğurlarına işarə edə bilərik.

Belə şəraitdə, şeyləri bildiyimiz və daha çox açıqlamağa icazə verilən qədər qüsurlu və qeyri-kamil şəkildə təqdim etməkdən başqa heç nə mümkün deyil. Burada təqdim olunan, kifayət qədər çətinliklə əldə edilmiş bilik parçaları öz-özlüyündə az məmnunluq doğura bilər, lakin digər tədqiqatçıların işi onlara əsaslanabilir və ortaq səylə, fərd üçün bəlkə də çox çətin olan nailiyyət əldə edilə bilər.

I xəstə TARİXÇƏSİNDƏN

Akademik təhsilli gənc kişi, uşaqlığından bəri, xüsusilə son dörd ildə isə daha güclü olmaqla, məcburi təsəvvürlərdən əziyyət çəkdiyini bildirərək söhbətə başlayır. Əziyyətinin əsas məzmunu, çox sevdiyi iki şəxsə, atasına və hörmət etdiyi bir xanıma bir şey olacağına dair qorxuları idi. Bundan əlavə, məcburi təkanlar hiss etdiyini, məsələn, tıraş bıçağı ilə boğazını kəsmək kimi, və hətta əhəmiyyətsiz şeylərə aid olan qadağalar yaratdığını bildirir. Fikirləri ilə mübarizə apardığı üçün illərini itirdiyini və buna görə həyatda geridə qaldığını deyir. Cəhd edilən müalicələrdən ona yalnız ** yaxınlığındakı bir müəssisədə su müalicəsi fayda vermişdi; lakin bu da yalnız orada mütəmadi cinsi əlaqəyə gətirib çıxaran bir tanışlıq qurduğu üçün işə yaramışdı. Burada belə bir imkanı yoxdur, nadir hallarda və qeyri-müntəzəm intervallarla cinsi əlaqədə olur. Fahişələrdən iyrənir. Cinsi həyatı ümumiyyətlə kasad olmuş, onaniya yalnız kiçik rol oynamış, 16 və ya 17. yaşlarında. Potensiyası normadır; ilk cinsi əlaqə 26 yaşında.

Aydın, dərin düşüncəli bir insan təəssüratı yaradır. Mən ondan cinsi həyatı haqqında məlumatları ön plana çıxarmağa nəyin səbəb olduğunu soruşduqda, o cavab verir ki, bu, mənim təlimlərimdən bildiyi yeganə şeydir. Mənim digər yazılarımdan heç nə oxumamışdı, lakin bir müddət əvvəl kitabımda, öz ideyaları ilə bağlı “düşünmə işləri”ni ona o qədər xatırladan, qəribə söz əlaqələndirmələrinin izahını tapmışdı ki, mənə etibar etməyə qərar vermişdi.

a) Müalicənin başlanğıcı

Ertəsi gün onu müalicənin yeganə şərtinə, yəni ağlına gələn hər şeyi, hətta xoşagəlməz olsa belə, hətta əhəmiyyətsiz, aid olmayan və ya mənasız görünsə belə deməyə razı saldıqdan və hansı mövzu ilə məlumatlarını açacağını sərbəst buraxdıqdan sonra, o, belə başlayır:

Çox yüksək qiymətləndirdiyi bir dostu var. Onu cinayətkar bir impuls narahat etdiyi zaman həmişə onun yanına gedir və ondan onu cinayətkar kimi hor gördüyünü soruşur. Dostu ona qüsursuz insan olduğunu, ehtimal ki, uşaqlığından bəri həyatını belə baxış bucaqlarından nəzərdən keçirməyə öyrəşdiyini təsdiqləyərək ona dəstək verir. Əvvəllər başqa biri ona bənzər təsir göstərmişdi: 19 yaşlı bir tələbə (o zaman özü 14 yaşında idi) onu olduqca yüksək tutmuşdu, elə ki, o, özünü dahi kimi hiss edə bilirdi. Bu tələbə sonra onun ev müəllimi oldu və sonra birdən davranışını dəyişərək onu axmaq kimi aşağı saldı. Nəhayət, onun bacılarından biri ilə maraqlandığını və evə giriş əldə etmək üçün yalnız onunla əlaqə qurduğunu hiss etdi. Bu, həyatındakı ilk böyük sarsıntı idi.¹¹⁴¹¹⁵

O, sonra gözlənilmədən belə davam edir:

b) Uşaq cinsəlliyi

“Mənim cinsi həyatım çox erkən başlamışdır. Mən 4-5 yaşlarımdakı bir səhnəni xatırlayıram (6 yaşından sonra xatirələrim tamamilə aydındır), ki, bu səhnə mənə illər sonra aydın şəkildə ortaya çıxmışdır. Bizim çox gözəl, gənc bir tərbiyəçimiz, tərbiyəçi Peter xanım var idi. O, bir axşam yüngül geyimli şəkildə divanda uzanmış və kitab oxuyurdu; mən onun yanında uzanmış və ətəklərinin altına sürünməyə icazə istəmişdim. O, əgər heç kimə bundan deməsəm, icazə verdi. Onun üstündə az şey var idi və mən onun cinsiyyət orqanlarını və mənə qəribə gələn bədənini ovuşdururdum. O vaxtdan bəri mənə qadın bədənini görmək üçün yanan, əzab verən bir maraq qalmışdır. Hələ xatırlayıram, tərbiyəçi və bacılarla birlikdə getməyə icazə verildiyi hamamda, tərbiyəçi soyunub suya düşənə qədər hansı gərginliklə gözlədiyimi. 6 yaşından sonra daha çox şey xatırlayıram. Sonra bizdə başqa bir tərbiyəçi var idi, o da gənc və gözəl idi, oturacağında abseslər var idi və onları axşamlar sıxmağı adət etmişdi. Marağımı yatırmaq üçün bu anı gözləyirdim. Eyni şəkildə hamamda, baxmayaraq ki, tərbiyəçi Lina xanım birincidən daha çəkinən idi. (Aralıq sualına cavab: Mən onun otağında mütəmadi yatmırdım, əksər halla valideynlərimlə birlikdə yatırdım.) 7 yaşımda olduğum bir səhnəni xatırlayıram, başqa qız, mən və məndən bir yarım il kiçik olan qardaşım bir yerdə. Birdən qızların söhbətindən eşitdim ki, tərbiyəçi Lina xanım deyir: Kiçik uşaqla bunu etmək olar, amma Paul (mən) çox bacarıqsızdır, o, əlbəttə ki, yanılacaq. Nə nəzərdə tutulduğunu dəqiq başa düşmədim, amma təhqir edilməni başa düşdüm və ağlamağa başladım. Lina məni sakitləşdirdi və mənə, etimadına verilmiş oğlan uşağı ilə belə bir şey edən bir qızın bir neçə ay həbs edildiyini danışdı. Onun mənə qarşı haqsızlıq etdiyinə inanmıram, amma ona qarşı çox azadlıqlar götürdüm. Onun yatağına gəldikdə, onu açırdım və ona toxunurdum, o da bunu sakit qəbul edirdi. O, çox ağıllı deyildi və açıq-aydın cinsi ehtiyacı çox idi. 23 yaşında ikən artıq bir uşağı olmuşdu, uşağın atası ilə sonradan evləndi, ona görə də bu gün ona Hofrat xanım deyilir. Onu hələ də küçədə tez-tez görürəm.¹¹⁶¹¹⁷

Mən artıq 6 yaşımda ereksiyalardan əziyyət çəkmişəm və bilirəm ki, bir dəfə anamın yanına gedib bundan şikayət etmişəm. Həmçinin bilirəm ki, bu zaman bəzi şübhələri aşmalı idim, çünki təsəvvürlərim və marağım ilə əlaqəni sezinləyirdim və o vaxtlar bir müddət valideynlərimin fikirlərimi bildiyi haqqında xəstəlik xarakterli ideyaya malik idim, bunu özümə belə izah edirdim ki, mən onları səsləndirmişəm, amma özüm eşitməmişəm. Bunda xəstəliyimin başlanğıcını görürəm. Mənə çox xoş gələn və çıplaq görməyi çox istədiyim qızlar var idi. Amma bu istəklərim zamanı, bunu düşünəndə bir şey baş verəcəyini və qarşısını almaq üçün hər cür şey etməli olduğumu hiss edən qorxulu bir duyğu yaşayırdım.

(Bu qorxuların nümunəsi olaraq sorğu zamanı bildirir: məsələn, atam öləcək.) «Atamın ölümü haqqında düşüncələr məni erkən yaşlardan uzun müddət məşğul etdi və çox kədərli etdi.

Bu münasibətlə təəccüblə eşidirəm ki, bu günkü məcburi qorxularının aid olduğu atası bir neçə il əvvəl vəfat edib.

xəstəmizin müalicənin ilk saatında 6 və ya 7 yaşından təsvir etdiyi şey, onun düşündüyü kimi, yalnız xəstəliyin başlanğıcı deyil, artıq xəstəliyin özüdür. Tam bir məcburiyyət nevrozu, artıq heç bir əsas elementi çatışmayan, eyni zamanda sonrakı əziyyətin nüvəsi və nümunəsi, sanki elementar orqanizm olub, yalnız onun öyrənilməsi bizə bugünkü xəstəliyin mürəkkəb təşkilatının münasibətini çatdıra bilər. Uşağı, nəticəsi böyük intensivliklə təkrar-təkrar ortaya çıxan, xoşagələn qadınları çıplaq görmək istəyi olan, baxmaq həzzi adlanan cinsi həvəs komponentinin hökmü altında görürük. Bu istək sonrakı məcburi ideyaya uyğundur; əgər hələ məcburi xarakter daşımırsa, bu, Mənin hələ onunla tam ziddiyyət təşkil etmədiyi, onu yad kimi qəbul etmədiyi üçün belədir, lakin artıq haradasa bu istəyə qarşı müxalifət qalxır, çünki xoşagəlməz bir affekt onun ortaya çıxmasını müntəzəm olaraq müşayiət edir. Kiçik şəhvətpərəstin ruhunda açıq-aydın bir münaqişə olduğunu güman etmək çətin deyil; məcburi istəyin yanında, istəyə sıx bağlı olan bir məcburi qorxu durur: hər dəfə belə bir şey düşündükdə, dəhşətli bir şeyin baş verəcəyindən qorxmalıdır. Bu dəhşətli şey artıq xarakterik bir qeyri-müəyyənlik geyinib, bundan sonra nevrozun ifadələrində heç vaxt əskik olmayacaq. Amma uşaqlarda bu qeyri-müəyyənliklə örtülmüş şeyi tapmaq çətin deyil. Məcburiyyət nevrozunun bulanıq ümumiliklərinin hansısa biri üçün nümunə tapmaq mümkündürsə, əmin olun ki, bu nümunə əslində ilkin olanıdır və ümumiləşdirmə ilə gizlədilməli olan əsl məsələnin özü. Beləliklə, məcburi qorxu, mənasına uyğun olaraq bərpa edildikdə belə ifadə olunur: Əgər mən bir qadını çılpaq görmək istəyirəmsə, atam ölməlidir. Xoşagəlməz affekt açıq şəkildə qəribə və batil inanc rəngini alır və artıq bədbəxtliyi dəf etmək üçün nəsə etmək istəklərinə mənşə verir; bu istəklər sonradan qoruyucu tədbirlərdə özünü göstərəcəkdir.¹¹⁸

Beləliklə: erotik bir həvəs və ona qarşı üsyan, (hələ məcburi xarakter daşımayan) bir istək və ona (artıq məcburi xarakter daşıyan) qarşı çıxan bir qorxu, xoşagəlməz bir affekt və müdafiə hərəkətlərinə doğru bir can atma; nevrozun inventarı tamdır. Bəli, daha bir şey mövcuddur, qəribə məzmunlu bir delirium və ya sayıqlama yaranması növü: valideynlər onun düşüncələrini bilirdilər, çünki o, onları özü eşitmədən səsləndirirdi. Bu uşaq izah cəhdində, şüursuz adlandırdığımız və qaranlıq vəziyyətin elmi aydınlatılması üçün imtina edə bilməyəcəyimiz o qəribə psixi proseslərə dair bir ipucu qavradığımızda, çox güman ki, səhv etmərik. "Düşüncələrimi özüm eşitmədən səsləndirirəm" ifadəsi, onun düşüncələri olduğunu, lakin onlar haqqında heç nə bilmədiyinə dair öz fərziyyəmizin xaricə proyeksiyası kimi, sıxışdırılmışın daxili psixi qavranılması kimi səslənir.

Biz bunu açıq şəkildə qəbul edirik: Bu uşaq elementar nevrozunun artıq öz problemi və hər hansı mürəkkəb böyük nevrozda olduğu kimi görünən absurdluğu var. Uşaqda həmin şəhvətli istək oyandığı zaman atanın ölməli olması nə deməkdir? Bu açıq-aşkar mənasızlıqdır, yoxsa bu cümləni başa düşməyin, onu əvvəlki proseslərin və ilkin şərtlərin zəruri nəticəsi kimi qavramağın yolları varmı? Başqa yerlərdə əldə edilmiş anlayışları bu uşaq nevrozu halına tətbiq etdiyimiz zaman, burada da, yəni 6-cı ildən əvvəl, travmatik təcrübələrin, konfliktlərin və sıxışdırmaların baş verdiyini, onların özlərinin amneziyaya uğradığını, lakin qalıq olaraq məcburi qorxunun məhz bu məzmununu qoyub getdiyini fərz etməliyik. Sonradan bu unudulmuş təcrübələri yenidən tapmaq və ya bir qədər dəqiqliklə qurmaq imkanımız olub-olmadığını öyrənəcəyik. Bu arada, xəstəmizin uşaqlıq amneziyasının məhz 6-cı ildə sona çatmasının ehtimal ki, əhəmiyyətsiz olmayan bir təsadüf olduğunu vurğulamaq istəyirik. Erkən uşaqlıqda belə şəhvətli istəklərlə, qorxulu gözləntilər və müdafiə hərəkətlərinə meyl ilə əlaqəli olan xroniki məcburiyyət nevrozunun belə bir başlanğıcını bir neçə digər haldan bilirəm. O, tamamilə tipikdir, bəlkə də yeganə mümkün tip olmasa da. İkinci seansın məzmununa keçməzdən əvvəl xəstənin erkən cinsi təcrübələri haqqında bir söz də. Onları xüsusilə zəngin və təsirli adlandırmağa qarşı çıxmaq çətindir. Lakin təhlil edə bildiyim məcburiyyət nevrozunun digər hallarında da belədir. Erkən cinsi aktivliyin xarakteri histeriyaya nisbətən burada heç vaxt əskik olmur. Məcburiyyət nevrozu, psixonevrozu formalaşdıran anların aktual cinsi həyatda deyil, uşaqlıq cinsi həyatında axtarılmalı olduğunu histeriyə nisbətən daha aydın göstərir. Məcburiyyət nevrozlu xəstələrin indiki cinsi həyatı səthi araşdıran üçün çox vaxt tamamilə normal görünə bilər; bu, məhz bizim xəstəmizdə olduğundan daha az patoloji anlar və anormallıqlar əhatə edir.

c) Böyük məcburiyyət qorxusu

“Fikirləşirəm ki, bu gün sizə müraciət etməyimə birbaşa vəsilə olan hadisə ilə başlamaq istəyirəm. Bu, avqust ayında hərbi təlimləri zamanı baş vermişdi. Əvvəllər bədbəxt idim və müxtəlif məcburi fikirlərlə özümü əzirdim, lakin təlimlər zamanı onlar tez geri plana keçdi. Peşəkar zabitlərə təkcə bir şey öyrəndiyini deyil, həm də bir şeyə dözə bildiyini göstərmək məni maraqlandırırdı. Bir gün * yerindən kiçik bir yürüş etdik. İstirahət zamanı gözlüyümü itirdim və onu asanlıqla tapa bilsəm də, yola çıxmağı gecikdirmək istəmədim və ondan imtina etdim, lakin Vyanadakı optikçiyə dərhal əvəz göndərməsi üçün teleqram çəkdirdim. Eyni istirahətdə iki zabit arasında yer tutdum, onlardan biri, çex adlı kapitan, mənim üçün əhəmiyyətli olacaqdı. O adamdan bir qədər təşvişim vardı, çünki o, açıq-aydın qəddarlığı sevirdi. Onun pis olduğunu iddia etmək istəmirəm, amma o, zabitlər yeməyində dəfələrlə döyülmə cəzasının tətbiqini müdafiə etmişdi, buna görə də ona qətiyyətlə etiraz etməli oldum. Bu istirahətdə söhbətə başladıq və kapitan Şərqdə xüsusilə dəhşətli bir cəza haqqında oxuduğunu danışdı...”

Burada o, sözü kəsir, ayağa qalxır və məndən detalların təsvirini ona bağışlamağımı xahiş edir. Ona əmin edirəm ki, özümün qəddarlığa heç bir meylim yoxdur, onu əzmək istəmirəm, lakin əlimdə olmayan bir şeyi ona bağışlamağım mümkün deyil. O, məndən iki kometanı bağışlamağımı da eyni dərəcədə xahiş edə bilər. Müqavimətlərin üstəsindən gəlmək müalicənin bir əmridir və biz bunun üzərindən keçə bilmərik. (Müqavimət anlayışını ona bu seansın əvvəlində, yaşadığı hadisəni danışmaq üçün özündə çox şeyi aşmalı olduğunu söylədiyi zaman təqdim etmişdim.) Davam etdim: Lakin onun işarə etdiyi şeyi tamamilə təxmin etmək üçün nə edə biləcəyimsə, elə edilməlidir. Yoxsa o, qazığa oturtma cəzasını nəzərdə tutur? — Xeyr, o deyil, amma məhkum bağlanır — (o, elə qeyri-aydın ifadə etdi ki, hansı mövqedə olduğunu dərhal təxmin edə bilmədim) — onun oturaq yerinin üzərinə bir qazan çevrilir, sonra bu qazana siçanlar buraxılır, onlar da — o yenidən ayağa qalxmışdı və dəhşət və müqavimət əlamətləri göstərirdi — içəri girirlər. Anusa, — deyə mən əlavə etməli oldum.

Danışığın bütün mühüm anlarında onun üzündə çox qəribə qarışmış bir ifadə nəzərə çarpır ki, mən bunu yalnız özünə məlum olmayan həzz qarşısında dəhşət kimi izah edə bilərəm. Bütün çətinliklərlə davam edir: “Həmin anda ağlımdan ildırım kimi keçdi ki, bu, mənə əziz olan bir şəxsin başına gəlir.” Birbaşa soruşulduqda, bu cəzanı özünün icra etmədiyini, əksinə, onun üzərində qeyri-şəxsi şəkildə icra olunduğunu bildirir. Qısa bir təxminlə bilirəm ki, həmin “təəssürat” onun hörmət etdiyi xanıma aid idi.

Danışığını kəsir və mənə bu fikirlərin ona nə qədər yad və düşmən olduğunu, eləcə də onlarla əlaqəli olan hər şeyin içində nə qədər fövqəladə sürətlə baş verdiyinə məni əmin edir. İdeya ilə eyni vaxtda həmişə “sanksiya” da var, yəni belə bir fantaziyanın gerçəkləşməməsi üçün onun riayət etməli olduğu müdafiə tədbiri. Kapitan həmin dəhşətli cəzadan danışanda və onun içində həmin fikirlər yüksələndə, o, adi formulları ilə hər ikisindən qoruna bildi: bir “amma” sözü, əli ilə kənarlaşdırma hərəkəti ilə müşayiət olunan, və “Ağlına nə gəlir” sözləri ilə.

Cəm forması məni şübhələndirdi, eləcə də oxucu üçün də başa düşülməz qalmış olacaq. Biz indiyə qədər yalnız xanımın siçan cəzasına məruz qalması haqqında bir ideyanı eşitmişdik. İndi o, eyni zamanda onda başqa bir ideyanın da peyda olduğunu etiraf etməlidir: cəzanın atasına da toxunduğunu. Atası çoxdan vəfat etdiyi üçün, bu məcburi qorxu ilkindən daha da mənasız olduğundan, etirafdan əvvəl onu bir müddət gizlətməyə çalışdı.¹¹⁹

Ertəsi axşam eyni kapitan ona poçtla gələn bir paket təqdim etdi və dedi: Baş leytenant A. sənin üçün ödənişli göndəriş pulunu qarşılayıb. Sən onu ona qaytarmalısan. Paketdə teleqramla sifariş edilmiş eynək var idi. Lakin həmin anda ona bir "Sanksiya" formalaşdı: Pulu qaytarma, əks halda (yəni, siçanlar haqqındakı fantaziya ata və xanıma qarşı gerçəkləşəcək) baş verəcək. Və ona məlum olan bir tipə görə, bu sanksiyaya qarşı mübarizə aparmaq üçün dərhal and içmiş kimi bir əmr qalxdı: Baş leytenant A.-ya 35'80 kronu qaytarmalısan, bunu o, demək olar ki, astadan öz-özünə dedi.

İki gün sonra hərbi təlimi sona çatdı. O vaxta qədər olan müddəti, Baş leytenant A.-ya kiçik məbləği geri vermək səyləri ilə doldurdu, lakin getdikcə daha çox, görünüşdə obyektiv təbiətli çətinliklər yarandı. Əvvəlcə ödənişi başqa bir zabit vasitəsilə etməyə çalışdı, poçta gedən bu zabit ona pulu, baş leytenant A.-nı poçtda tapa bilmədiyi izahı ilə geri gətirdiyi üçün çox şad oldu, çünki bu andı yerinə yetirmə üsulu onu qane etmirdi, belə ki, bu, "baş leytenant A.-ya pulu qaytarmalısan" sözlərinə uyğun gəlmirdi. Nəhayət, axtardığı A. şəxsini tapdı, lakin o, pulu, onun üçün heç nə ödəmədiyini, ümumiyyətlə poçta getmədiyini, əksinə baş leytenant B.-nin getdiyini qeyd edərək rədd etdi. O, andının şərti yanlış olduğu üçün andını yerinə yetirə bilməyəcəyindən çox sarsıldı və çox qəribə çıxış yolları uydurdu: Hər iki cənab A. və B. ilə poçta gedəcək, orada A...¹²⁰

...poçt qızına 3'80 kron verəcək, poçt qızı bunu B.-yə verəcək, o da andın mətninə görə sonra A.-ya 3'80 kronu qaytaracaq.

Bu məqamda oxucuların başa düşməsinin zəifləməsinə təəccüblənməyəcəyəm, çünki xəstənin bu günlərdəki xarici hadisələr və onlara reaksiyaları haqqında mənə verdiyi ətraflı təsvir də daxili ziddiyyətlərdən əziyyət çəkirdi və tamamilə qarışıq səslənirdi. Yalnız üçüncü hekayə zamanı onu bu qeyri-müəyyənliklərə aydınlıq gətirməyə və düşdüyü yaddaş yanılgılarını və yerdəyişmələri üzə çıxarmağa nail oldum. Bu detalların təkrarını özümə qənaət edirəm, çünki əsas məqamlarını tezliklə tamamlaya bilərik və qeyd edirəm ki, ikinci seansın sonunda o, başı qarışmış və çaşqın davranırdı. O, mənə təkrar-təkrar "Cənab Kapitan" deyə müraciət etdi, ehtimal ki, seansın əvvəlində özümün Kapitan M. kimi qəddar olmadığımı və onu lazımsız yerdə əziyyət vermək niyyətində olmadığımı qeyd etdiyim üçün.

Bu seansda ondan yalnız bir aydınlaşma aldım: O, əvvəldən, bütün keçmiş qorxularında da, sevdiklərinə bir şey olacağı haqqında, bu cəzaları yalnız dünyəvi deyil, həm də əbədiyyətə, axirətə aid etmişdi. O, 14 və ya 15 yaşına qədər çox vicdanlı bir dindar olmuşdu, oradan etibarən bugünkü azad fikirliliyinə qədər inkişaf etmişdi. O, ziddiyyəti belə deyərək həll edirdi: Axı o biri dünyadakı həyat haqqında nə bilirsən? Digərləri bunun haqqında nə bilirlər? Axı heç nə bilmək mümkün deyil, sən heç nə risk etmirsən, ona görə də bunu et. Bu nəticə çıxarma üsulunu, adətən çox dərrakəli olan bu adam, qüsursuz hesab edir və bu məsələdə ağlın qeyri-müəyyənliyini, artıq üstələmiş olduğu dindar dünya görüşünün xeyrinə istifadə edir.

Üçüncü seansda o, məcburi andı yerinə yetirmək üçün göstərdiyi səylərə dair çox xarakterik hekayəsini bitirir: Axşam hərbi təlimin bitməsindən əvvəl zabitlərin son görüşü baş tutdu. Ona “rezerv zabitləri” şərəfinə qaldırılan badəyə görə təşəkkür etmək düşdü. O, yaxşı danışdı, lakin yuxuda gəzən kimi, çünki arxa planda onu həmişə andı narahat edirdi. Gecə dəhşətli idi; arqumentlər və əks-arqumentlər bir-biri ilə mübarizə aparırdı; əsas arqument isə, əlbəttə ki, onun andının şərti olan baş leytenant A.-nın pulu onun üçün ödəməsi faktının doğru olmaması idi. Lakin o, A.-nın sabahkı P. stansiyasına atla səfərinin müəyyən bir nöqtəyə qədər ona qoşulacağını, beləliklə ona bu xahişi etmək üçün vaxtının olacağını düşünərək özünü təskinlik verirdi. O, bunu etmədi, A.-nın ayrılmasına imkan verdi, lakin yenə də xidmətçisinə günortadan sonra ona gələcəyini xəbər verməyi əmr etdi. Özü isə səhər saat 9:30-da vağzala çatdı, yükünü yerə qoydu, kiçik şəhərdə müxtəlif alış-verişlər etdi və bundan sonra A.-ya baş çəkməyi qərarlaşdırdı. A.-nın yerləşdiyi kənd P. şəhərindən araba ilə təxminən bir saat uzaqlıqda idi. Poçt şöbəsinin yerləşdiyi məntəqəyə dəmir yolu ilə getmək üç saat çəkərdi; o, belə düşünürdü ki, mürəkkəb planını yerinə yetirdikdən sonra P.-dən Vyana gedən axşam qatarına çatmaq hələ də mümkün olacaq. Bir-biri ilə mübarizə aparan ideyalar bir tərəfdən belə idi: bu, onun cəsarətsizliyi idi, o, açıq-aşkar A.-dan bu qurbanı tələb etmək və onun qarşısında axmaq kimi görünmək narahatlığından qaçmaq istəyir və buna görə də andını pozur; digər tərəfdən isə: əksinə, andı yerinə yetirmək cəsarətsizlikdir, çünki o, bununla yalnız məcburi düşüncələrdən sükunət tapmaq istəyir. Əgər bir mülahizədə arqumentlər bir-birinə bərabər gələrsə, o, adətən təsadüfi hadisələrlə, tanrının hökmü kimi hərəkət edir: Buna görə də dedi: Bəli, vağzalda bir yük daşıyıcı ona “Saat 10-da gedən qatara, leytenant?” deyə soruşduqda, o, saat 10-da yola düşdü və beləliklə, onu çox rahatlaşdıran tamamlanmış bir fakt yaratdı. Restoran vaqonunun konduktorundan o, hələ də “table d’hôte” (ümumi nahar) üçün bir marka götürdü. Birinci stansiyada ona birdən-birə gəldi ki, indi hələ də düşə bilər, əks istiqamətli qatarı gözləyə bilər, onunla P.-yə və baş leytenantın olduğu məntəqəyə gedə bilər, sonra onunla poçt şöbəsinə üç saatlıq dəmir yolu səyahətini edə bilər və s. Yalnız ofisianta verdiyi sözə riayət etmək onu bu niyyətini yerinə yetirməkdən mane oldu; lakin o, bundan imtina etmədi, əksinə, düşməyi sonrakı bir stansiyaya təxirə saldı. Beləliklə, o, stansiyadan-stansiyaya keçdi, nəhayət elə bir stansiyaya çatdı ki, orada qohumları olduğu üçün düşməyi ona qeyri-mümkün göründü və o, Vyana qədər getməyə, orada dostunu tapmağa, məsələni ona danışmağa və onun qərarından sonra gecə qatarı ilə yenidən P.-yə qayıtmağa qərar verdi. Bunun uyğun gəlib-gəlməyəcəyinə dair şübhəmə o, bir qatarın gəlişi ilə digərinin yola düşməsi arasında yarım saat boş vaxtı olduğunu təsdiqləyərək cavab verdi. Vyanaya çatdıqda, onu tapmağı gözlədiyi mehmanxanada dostunu tapmadı, yalnız axşam saat 11-də dostunun mənzilinə gəldi və hələ gecə ikən məsələni ona danışdı. Dostu, bunun hələ də məcburi bir düşüncə olub-olmadığına şübhə edə bildiyi üçün əllərini çırpdı, onu həmin gecə üçün sakitləşdirdi, belə ki, o, əla yuxu yatdı və növbəti gün səhər onu poçta apardı ki, eynək paketinin gəldiyi poçt şöbəsinin ünvanına 3.80 kron göndərsin.

Sonuncu məlumat mənə onun hekayəsindəki təhrifləri aydınlaşdırmaq üçün əsas verdi. Əgər o, dostu tərəfindən ağıl başına gətirilərək kiçik məbləği baş leytenant A-ya və baş leytenant B-yə deyil, birbaşa poçt şöbəsinə göndərsəydi, o, ödənişli göndəriş haqqı üçün poçt işçisindən başqa heç kəsə borclu qalmadığını və bunu artıq yola çıxarkən bildiyini dərk etməli idi. Həqiqətən belə oldu ki, o, kapitanın tələbindən və and içməsindən əvvəl bunu bilirdi, çünki indi xatırlayırdı ki, qəddar kapitanla görüşməsindən bir neçə saat əvvəl ona doğru vəziyyəti bildirdiyi başqa bir kapitanla tanış olmaq imkanı olmuşdu. Bu zabit adını eşitdikdə ona danışdı ki, bir müddət əvvəl poçt şöbəsində olub və poçt qızından leytenant H-ni (məhz bizim xəstəmizi) tanıyıb-tanımadığı soruşulub, çünki ona ödənişli göndərişlə bir paket gəlib çatmışdı. O, mənfi cavab verdi, lakin qız naməlum leytenanta etimad etdiyini və hələlik haqqı özünün ödəyəcəyini bildirdi. Bu şəkildə bizim xəstə sifariş etdiyi eynəyə sahib oldu. Qəddar kapitan paket təqdim edilərkən 380 kronu A-ya qaytarmağı xatırlatmaqla səhv etdi. Bizim xəstə bunun səhv olduğunu bilməli idi. Buna baxmayaraq, bu səhvə əsaslanan, ona əzaba çevrilməli olan andı içdi. Bu zaman o, digər kapitanın hadisəsini və etimadlı poçt qızının mövcudluğunu həm özündən, həm də mənə danışarkən gizlətdi. Etiraf edirəm ki, bu düzəlişdən sonra onun davranışı əvvəlkindən daha da mənasız və anlaşılmaz olur.

Dostunu tərk edib ailəsinə qayıtdıqdan sonra şübhələr yenidən onu bürüdü. Dostunun arqumentləri əslində onun öz arqumentlərindən fərqlənmirdi və o, müvəqqəti sakitliyin yalnız dostunun şəxsi təsirindən qaynaqlandığını özündən gizlətmirdi. Həkimə müraciət etmək qərarı aşağıdakı məharətli üsulla deliriuma hörüldü. O, həkimdən arayış alacaqdı ki, sağalması üçün baş leytenant A. ilə uydurduğu belə bir akt ona zəruridir; bu arayış baş leytenantı 53.80 kronu ondan qəbul etməyə mütləq inandıracaqdı. Məhz o vaxt əlinə mənim kitabımı salan təsadüf onun seçimini mənim üzərimə yönəltdi. Lakin mənim yanımda həmin arayışdan söhbət gedə bilməzdi, o, çox ağıllı şəkildə yalnız məcburi düşüncələrindən azad edilməyi tələb etdi. Neçə-neçə ay sonra müqavimətin zirvəsində yenidən P.-yə getmək, baş leytenant A.-nı tapmaq və pulun qaytarılması komediyasını onunla oynamaq vəsvəsəsi yarandı.

d) Müalicənin anlaşılmasına giriş

Bu qəribə və mənasız məcburi düşüncələrə (siçanlar haqqında) işıq salmaq üçün nə söyləməli olduğumu bu qədər tez eşidəcəyinizi gözləməyin; doğru psixoanalitik texnika həkimin öz marağını boğmasını tələb edir və xəstəyə işdə mövzuların ardıcıllığı üzərində sərbəst nəzarət imkanı verir. Beləliklə, mən dördüncü seansda xəstəni belə bir sualla qarşıladım: İndi necə davam edəcəksiniz?

“Çox əhəmiyyətli hesab etdiyim və əvvəldən bəri məni əzən şeyi sizə bildirməyə qərar verdim.” O, indi atasının xəstəlik tarixini çox geniş danışır. Atası 9 il əvvəl amfizemdən vəfat etmişdi. Bir axşam, vəziyyətin böhran halında olduğunu düşünərək, həkimdən təhlükənin nə vaxt aradan qalxmış sayıla biləcəyini soruşdu. Cavab belə idi: “Birisigün axşam.” Atasının bu vaxtı görə bilməyəcəyi ağlına belə gəlməmişdi. Gecə saat 11:30-da bir saatlıq yatağa uzandı və saat 1-də oyandıqda, həkim dostundan atasının vəfat etdiyini eşitdi. Ölüm anında yanında olmadığını düşünərək özünü qınadı; bu qınama, baxıcı qadın ona atasının son günlərdə bir dəfə adını çəkdiyini və ona yaxınlaşanda "Siz Paul musunuz?" deyə soruşduğunu bildirdikdə daha da gücləndi. Anasının və bacılarının da eyni cür qınama hissi keçirdiklərini fərq etdiyini düşünürdü; lakin onlar bu barədə danışmırdılar. Lakin ilkin mərhələdə bu qınama işgəncə verici deyildi; ölüm faktını uzun müddət qəbul edə bilmirdi; tez-tez belə olurdu ki, yaxşı bir zarafat eşitdikdə özünə deyirdi: "Bunu atama danışmalıyam." Həmçinin təxəyyülü atası ilə oynayırdı, ona görə də tez-tez qapı döyüldükdə "İndi ata gəlir" deyirdi; otağa girəndə atasını orada tapmağı gözləyirdi və ölüm faktını heç vaxt unutmasa da, belə ruhani görünüşlərə olan gözlənti ona dəhşətli deyil, əksinə, çox arzulanan bir şey kimi gəlirdi. Yalnız bir buçuk il sonra öz qüsuru haqqında xatirə oyandı və onu dəhşətli şəkildə işgəncə verməyə başladı, nəticədə özünü cinayətkar kimi qəbul etdi. Səbəb, qohum olan bir xalanın vəfatı və onun matəm evinə baş çəkməsi idi. O vaxtdan sonra düşüncə quruluşuna ölümdən sonrakı həyat haqqında davamını əlavə etdi. Bu tutmanın nəticəsi ağır iş qabiliyyətsizliyi idi. O, danışarkən yalnız dostunun təsəllilərinin onu o vaxtlar ayaq üstə saxladığını, dostunun isə bu qınamaqları həmişə həddindən artıq şişirdilmiş kimi rədd etdiyini söyləyirdi; mən də bu fürsətdən istifadə edərək ona psixoanalitik terapiyanın əsas şərtlərinə ilk baxışı vermək istəyirəm. Əgər təsəvvür məzmunu ilə duyğu arasında, yəni qınamağın böyüklüyü ilə qınama səbəbi arasında uyğunsuzluq varsa, adi insan deyər ki, duyğu səbəbə görə çox böyükdür, yəni şişirdilmişdir, qınamaqdan çıxarılan nəticə, cinayətkar olmaq iddiası yanlışdır. Həkim əksinə deyir: Xeyr, duyğu haqlıdır, günah hissi daha çox tənqid edilməməlidir, lakin o məlum olmayan (şüursuz) və hələ axtarılmalı olan başqa bir məzmuna aiddir. Məlum olan təsəvvür məzmunu yalnız yanlış əlaqələndirmə nəticəsində bu yerə gəlib çatmışdır. Lakin biz içimizdə təsəvvür məzmunu olmadan güclü duyğuları hiss etməyə öyrəşmiş deyilik, ona görə də məzmun çatışmadıqda, hər hansı uyğun gələn başqa bir məzmunu əvəz kimi qəbul edirik, təxminən polisimizin doğru qatili tuta bilmədikdə, onun yerinə yanlış birini həbs etdiyi kimi. Yanlış əlaqələndirmə faktı təkbaşına məntiqi işin əziyyət verici təsəvvürə qarşı acizliyini izah edir. Sonra bu yeni baxışdan əvvəlcə böyük sirrlərin yarandığını etiraf edərək bağlayıram, çünki o, atasına qarşı cinayətkar olması haqqındakı qınamağına necə haqq verə bilər, halbuki ona qarşı heç vaxt cinayətkar bir şey etmədiyini bilməlidir?¹²¹

Növbəti seansda o, mənim izahlarıma böyük maraq göstərir, lakin bəzi şübhələr irəli sürməyə icazə verir: Qınamağın, günah hissinin haqlı olması barədə məlumat necə sağaldıcı təsir göstərə bilər? — Bu məlumat təsir etmir, əksinə, qınamağın aid olduğu naməlum məzmunun aşkarlanması təsir edir. — Bəli, sualı məhz buna aiddir. — Şüurlu ilə şüursuz arasındakı psixoloji fərqlər, bütün şüurlunun məruz qaldığı aşınma, şüursuzun isə nisbətən dəyişməz olduğu haqqında qısa məlumatlarımı, otağımda nümayiş olunan antik əşyalara işarə edərək izah edirəm. Onlar əslində yalnız məzar tapıntılarıdır, torpaq altında qalma onlar üçün qorunma mənasına gəlirdi. Pompey yalnız aşkarlandıqdan sonra məhv olmağa başlayır. — O, daha sonra soruşur: Aşkarlanan şeylə necə davranılacağına dair bir zəmanət varmı? Onun fikrincə, biri qınamağı üstələyə bilər, digəri isə yox. — Xeyr, vəziyyətin təbiəti belədir ki, duyğu hər dəfə, çox vaxt iş gedən zaman üstələnilir. Pompeyi insan qorumağa çalışır, belə əzabverici ideyalardan isə tamamilə qurtulmaq istəyir. — O, özünə belə demişdi: İttiham yalnız ən şəxsi əxlaq qanunlarının, xarici qanunların deyil, pozulması ilə yarana bilər. (Mən təsdiq edirəm, kim yalnız xarici qanunları pozursa, çox vaxt özünü qəhrəman hiss edir.) Belə bir proses yalnız əvvəldən mövcud olan şəxsiyyətin parçalanması halında mümkündür. O, şəxsiyyətin vahidliyini yenidən qazana biləcəkmi? Bu halda o, çox şeyə nail olmağı, bəlkə də başqalarından daha çoxunu bacaracağını düşünür. — Mən buna cavab verirəm: Mən şəxsiyyətin bu parçalanması ilə tamamilə razıyam, o, əxlaqi şəxsiyyət ilə pislik arasındakı bu yeni ziddiyyəti yalnız əvvəlki, yəni şüurlu ilə şüursuz arasındakı ziddiyyət ilə birləşdirməlidir. Əxlaqi şəxsiyyət şüurludur, pislik isə şüursuzdur. — O, xatırlaya bilər ki, özünü əxlaqi şəxsiyyət hesab etsə də, uşaqlığında digər şəxsiyyətdən qaynaqlanan işlər görmüşdür. — Mənim fikrimcə, o, burada şüursuzun əsas xarakteristikasını, yəni uşaqlıqla əlaqəni kəşf etdi. Şüursuz uşaqlıqdır, yəni həmin vaxt şəxsiyyətdən ayrılan, inkişafın digər mərhələlərini keçməyən və buna görə də sıxışdırılan hissədir. Bu sıxışdırılmış şüursuzun törəmələri, onun əziyyətini təşkil edən qeyri-ixtiyari düşüncəni dəstəkləyən elementlərdir. O, indi şüursuzun daha bir xarakteristikasını kəşf edə bilər; mən bunu ona sevinclə buraxıram. — O, birbaşa başqa bir şey tapmır, əvəzinə, bu qədər uzun müddət davam edən dəyişikliklərin geri qaytarılıb-qaytarılmayacağına dair şübhəsini bildirir. Məntiqi cəhətdən təkzib edilə bilməyən axirət haqqındakı ideyaya qarşı xüsusi olaraq nə etmək olar? — Mən onun vəziyyətinin ağırlığını və konstruksiyalarının əhəmiyyətini inkar etmirəm, lakin onun yaşı çox əlverişlidir və şəxsiyyətinin bütövlüyü də əlverişlidir; bu zaman mən onun haqqında təqdir dolu bir rəy bildirirəm ki, bu da onu açıq-aşkar sevindirir.¹²²

Növbəti seansda o, uşaqlığından faktiki bir hadisə danışmalı olduğunu bildirir. 7 ildən sonra, artıq danışıldığı kimi, valideynlərinin onun düşüncələrini oxuyacağı təşvişi yaranmışdı və bu təşviş ona əslində sonrakı həyatı boyunca da qalmışdı. Bir qadınla (sorğulandıqda: cinsi deyil, onun çılpaq olmasını istəmirdi, o, çox kiçik idi), lakin qadın onunla onun istədiyi qədər nəvazişli deyildi. Və onda ona belə bir fikir gəldi ki, əgər ona bir bəla gəlsəydi, qadın ona sevgi ilə yanaşardı; belə bir bəla kimi ağlına atasının ölümü gəldi. O, bu fikri dərhal qətiyyətlə rədd etdi və indi də bir “istəyin” belə ifadə oluna biləcəyi ehtimalına qarşı mübarizə aparır. Bu, sadəcə bir “düşüncə əlaqəsi” idi. — Mən etiraz edirəm: Əgər bu istək deyilsə, niyə bu qədər müqavimət göstərirsən? — Bəli, yalnız təsəvvürün məzmununa görə, atasının ölə biləcəyi fikrinə görə. — Mən: O, bu ifadəyə hökmdara təhqir kimi yanaşır, məlum olduğu kimi, “İmperator eşşəkdir” deyən şəxs də, bu qadağan olunmuş sözləri “Əgər kimsə deyirsə...” kimi ifadə etdiyi halda da eyni cəzaya çarptırılır. — Deməli, onun mənimlə işi var. Mən onun müqavimət göstərdiyi təsəvvür məzmununu, bu müqaviməti istisna edəcək bir əlaqəyə sala bilərdim; məsələn: Əgər atam ölərsə, onun qəbirinin üstündə özümü öldürərəm. — O, etirazını tərk etmədən sarsılır, buna görə də mən mübahisəni belə bir qeydlə dayandırıram: Atanın ölümü haqqındakı fikir bu halda ilk dəfə ortaya çıxmayıb, o, aydın şəkildə daha əvvəldən gəlir və biz onun mənşəyini bir dəfə araşdırmalıyıq. — O, danışmağa davam edir: ikinci dəfə atasının ölümündən yarım il əvvəl ona tamamilə oxşar bir fikir şimşək kimi gəlib çatmışdı. O, artıq həmin xanıma aşiq idi, lakin maddi maneələr səbəbindən evlənməyi düşünə bilmirdi. Orada fikir belə idi: Atanın ölümü sayəsində o, bəlkə də onunla evlənə biləcək qədər varlı olacaq. Müdafiəsində o, o qədər irəli getdi ki, atasının heç nə qoymamasını istədi ki, heç bir qazanc onun üçün dəhşətli olan bu itkini kompensasiya etməsin. Üçüncü dəfə eyni fikir, lakin çox yumşaldılmış formada, atasının ölümündən bir gün əvvəl gəldi. O, düşündü: İndi mən ən sevdiyimi itirə bilərəm və buna qarşı etiraz gəldi: Xeyr, itkisi sənə daha da ağrılı olacaq başqa bir şəxs də var. — O, bu düşüncələrə çox təəccüblənir, çünki o, tam əmindir ki, atasının ölümü heç vaxt onun istəyinin obyekti ola bilməzdi, həmişə yalnız qorxunun obyekti idi. — Bu tam güclü ifadə olunan nitqdən sonra mən ona nəzəriyyənin yeni bir hissəsini təqdim etməyi məqsədəuyğun hesab edirəm. Nəzəriyyə iddia edir ki, belə bir təşviş keçmişdəki, indi isə sıxışdırılmış bir istəyə uyğun gəlir, buna görə də onun əminliklə söylədiyinin tam əksini qəbul etmək lazımdır. Bu, şüursuzun şüurlunun ziddiyyətli əksi olması tələbinə də uyğundur. O, çox həyəcanlıdır, çox inamsızdır və atası bütün insanlardan ən sevimlisi olduğu halda, belə bir istəyin onun üçün necə mümkün ola biləcəyinə təəccüblənir. Şübhəsizdir ki, o, atasının həyatını xilas etmək üçün hər hansı bir fərdi xoşbəxtlikdən imtina edərdi. Mən cavab verirəm ki, məhz bu intensiv sevgi sıxışdırılmış nifrətin şərtidir. Biganə (indifferent) şəxslərdə ona mütləq asan olacaq ki, orta dərəcəli bir meyil və eyni dərəcədə bir istəksizlik motivlərini yan-yana saxlasın, məsələn, əgər o, dövlət qulluqçusudursa və büro rəisi haqqında belə düşünürsə: "O, xoşagələn bir rəhbərdir, amma dar fikrili bir hüquqşünas və qeyri-insani bir hakimdir." Şekspirin (III, 2) pyesində Brutus da Sezar haqqında belə deyir: "Sezar məni sevdiyi üçün ağlayıram; xoşbəxt olduğu üçün sevinirəm; qəhrəman olduğu üçün ona hörmət edirəm; amma hakimiyyətə can atdığı üçün onu öldürdüm." Bu nitq artıq təəccüb doğurur, çünki biz Brutusun Sezar üçün olan sevgisini daha intensiv təsəvvür etmişik. Ona daha yaxın olan bir şəxs, məsələn, arvadı olduqda, o, vahid bir hissin axtarışında olacaq və buna görə də, ümumi insan xüsusiyyəti kimi, istəksizliyini doğura biləcək onun qüsurlarını nəzərdən qaçıracaq, sanki kor olmuş kimi görməzdən gələcək. Deməli, məhz böyük sevgi, hər hansı bir mənbəyə malik olması lazım olan nifrətin (karikatura kimi belə adlandırılan) şüurlu qalmasına imkan vermir. Həqiqətən də, bu nifrətin haradan gəldiyi bir problemdir; onun ifadələri özü də valideynlərinin onun düşüncələrini oxumasından qorxduğu dövrə işarə edir. Digər tərəfdən, böyük sevginin niyə nifrəti, əks təhriklərdən gözlənilən kimi, məhv edə bilmədiyi də soruşula bilər. Yalnız belə qəbul etmək olar ki, nifrət onu məhv edilməz edən bir mənbə və ya səbəblə əlaqəlidir. Deməli, bir tərəfdən, belə bir əlaqə atasına qarşı olan nifrəti məhv olmaqdan qoruyur, digər tərəfdən isə böyük sevgi onun şüurlu olmasına mane olur, nəticədə ona yalnız şüursuzda mövcud olmaq qalır, oradan isə bəzi anlarda şimşək kimi "irəli itələyə" bilər.¹²³¹²⁴

O, bütün bunların dinləməyə çox inandırıcı olduğunu etiraf edir, amma təbii ki, heç bir inam əlaməti yoxdur. O, istəyir ki... 1) Belə müzakirələrin məqsədi heç vaxt inam yaratmaq deyil. Onlar yalnız sıxışdırılmış kompleksləri şüura gətirməyə, mübahisə mövzusunu...

...icazə verməlidir ki, belə bir ideyanın necə fasilələr yarada bildiyini soruşsun: 12 yaşında bir an üçün gəlsin, sonra 20 yaşında yenidən və iki il sonra yenidən, oradan da davam etsin. O, inanmır ki, bu fasilələr ərzində düşmənçilik sönmüş olsun, baxmayaraq ki, fasilələr zamanı heç bir qınama əlaməti görünməmişdi. Mən cavab verirəm: Əgər kimsə belə bir sual verirsə, deməli, cavabı da artıq hazırdır. Onu sadəcə daha çox danışdırmaq lazımdır. O, indi görünüşcə sərbəst bir əlaqə ilə davam edir: O, atasının ən yaxşı dostu olmuşdur, atası da onun ən yaxşı dostu; ata və oğulun bir-birindən qaçmağa alışdığı bir neçə sahə istisna olmaqla (o, nəyi nəzərdə tutur?), aralarındakı yaxınlıq indi ən yaxşı dostu ilə olan yaxınlıqdan daha böyük olmuşdur. Həmin xanımı, ona görə atasını ideyada geri qoyduğu xanımı, o, həqiqətən çox sevmişdir, amma uşaqlığını dolduran hissi istəklər ona qarşı heç vaxt oyanmamışdır; uşaqlıq dövründə onun hissi təhrikləri pubertat dövründəkindən ümumiyyətlə daha güclü olmuşdur. — Məncə, o, indi gözlədiyimiz cavabı verib və eyni zamanda şüursuzun üçüncü böyük xarakterini aşkarlayıb. Ataya qarşı düşmənçiliyin məhv edilməzliyini əldə etdiyi mənbə, aydın şəkildə, hissi istəklərin təbiətindən gəlir, bu zaman o, atasını bir növ maneə kimi qəbul etmişdir. Hissilik və uşaq sevgisi arasında belə bir konflikt tamamilə tipikdir. Onun fasilələri, hissiliyinin vaxtından əvvəl partlaması nəticəsində əvvəlcə onun əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədilməsi baş verdiyi üçün mövcud olmuşdur. Yalnız onda yenidən intensiv cinsi istəklər ortaya çıxdıqda, bu düşmənçilik analoji vəziyyətdən yenidən baş qaldırmışdır. Mən onları şüurlu ruh fəaliyyəti zəminində alovlandırmağa və şüursuzdan materialın ortaya çıxmasını asanlaşdırmağa icazə verirəm. İnam yalnız xəstə tərəfindən geri qazanılmış materialın işlənməsi ilə formalaşır; o, qeyri-sabit olduğu müddətcə, materialın tükənməmiş olduğu qiymətləndirilməlidir.

Əlavə olaraq, onun tərəfindən təsdiqləndi ki, mən onu nə uşaqlıq mövzusuna, nə də cinsi mövzuya yönəltmişəm, əksinə, o, hər ikisinə müstəqil olaraq gəlib çatmışdır. — İndi o, daha da soruşur ki, niyə xanıma aşiq olduğu dövrdə sadəcə özündə qərar verməyib ki, atasının bu məhəbbəti pozması atasına olan məhəbbətinə qarşı nəzərə alına bilməz. — Mən cavab verdim: Birini yoxluğunda öldürmək çətindir. Həmin qərarı mümkün etmək üçün, o vaxt ona bu etiraz doğuran istək ilk dəfə gəlməli idi; lakin bu, köhnədən sıxışdırılmış bir istək idi və ona qarşı əvvəlkindən fərqli davranmaq mümkün deyildi, buna görə də məhv edilmədən qaldı. İstək (atanı pozucu kimi aradan qaldırmaq) vəziyyətlərin tamamilə fərqli olduğu dövrlərdə yaranmış olmalıdır, məsələn, o vaxt atanı hissi cəhətdən arzulanan şəxsdən daha çox sevməmiş ola bilər, və ya aydın qərar verməyə qadir olmamış ola bilər, yəni çox erkən uşaqlıqda, 6 yaşından əvvəl, onun davamlı xatırlaması başlamazdan əvvəl, və bu, bütün dövrlər üçün belə qalmışdır. — Bu konstruksiya ilə müzakirə müvəqqəti olaraq başa çatır.

Növbəti, yeddinci seansda, o, eyni mövzunu yenidən qaldırır. O, atasına qarşı heç vaxt belə bir istəyə malik olduğuna inana bilməz. O, Sudermannın ona dərin təsir etmiş bir hekayəsini xatırlayır, orada bir bacı digərinin ölüm yatağında, onun əri ilə evlənə bilmək üçün ona qarşı ölüm istəyini hiss edir. Sonra o, belə bir alçaqlıqdan sonra yaşamağa layiq olmadığı üçün özünü öldürür. O, bunu başa düşür və əgər düşüncələrindən məhv olarsa, ona tamamilə uyğun gəlir, çünki o, başqa cürə layiq deyil. Mən qeyd edirəm ki, bizə yaxşı məlumdur ki, xəstələrə onların əziyyəti müəyyən bir doyum verir, belə ki, onlar əslində hamısı qismən sağalmağa qarşı çıxırlar. O, nəzərdən qaçırmasın ki, bizimkindəki kimi bir müalicə daimi müqavimət şəraitində aparılır; mən onu buna dönə-dönə xatırladacağam.¹²⁵

İndi o, özünü tanımadığı, lakin tam dəqiqliklə xatırladığı bir cinayət əməli haqqında danışmaq istəyir. O, Nietşedən bir sözü sitat gətirir: "Bunu mən etdim," deyir yaddaşım, "bunu mən edə bilməzdim" — deyir qürurum və amansız qalır. Nəhayət — yaddaş boyun əyir." "Deməli, yaddaşım boyun əymədi." — Çünki siz öz ittihamlarınızdan özünüzü cəzalandırmaqdan həzz alırsınız. — "Kiçik qardaşımla — mən ona indi həqiqətən yaxşıyam, o, mənim üçün böyük narahatlıq yaradır, mənim axmaqlıq hesab etdiyim bir evlənmə etmək istəyir; mən artıq gedib həmin qadını öldürmək və beləliklə onun evlənməsinə mane olmaq fikrini daşımışam — uşaqlıqda çox döyüşürdük. Bununla yanaşı, biz bir-birimizi çox sevir və ayrılmaz idik, lakin məni açıq şəkildə qısqanclıq idarə edirdi, çünki o, daha güclü, daha gözəl və buna görə də daha çox sevilən idi." — Siz artıq Lina xanımla belə bir qısqanclıq səhnəsini bildirmisiniz. — "Belə bir fürsətdən sonra, əlbəttə 8 il əvvəl, çünki mən hələ məktəbə getmirdim, 8 yaşımda getdiyim məktəbə, mən belə etdim: Bizim məlum konstruksiyalı uşaq tüfəngləri var idi; mən öz tüfəngimi çubuqla doldurdum, ona dedim ki, lülənin içinə baxsın, bir şey görəcəkdir, və o, içinə baxanda, mən atəş açdım. Bu, onun alnına dəydi və ona heç nə etmədi, lakin mənim niyyətim ona çox ağrı vermək idi. Sonra mən tamamilə özümə gələ bilmədim, yerə yıxıldım və özümə soruşdum: Bunu necə edə bildim? — Amma mən bunu etdim." — Mən öz işim üçün vəkillik etmək məqsədilə bu fürsətdən istifadə edirəm. Əgər o, belə bir ona bu qədər yad olan hərəkəti yaddaşında saxlamışsa, onda o, daha əvvəlki illərdə atasına qarşı, indi artıq xatırlamadığı bənzər bir şeyin baş verdiyi ehtimalını inkar edə bilməz. — O, çox hörmət etdiyi və xarakterini həvəslə təsvir etdiyi həmin xanıma qarşı digər qisas təhriklərini də xatırlayır. O, bəlkə asanlıqla sevməyə bilər, o, bir dəfə məxsus olacağı tək şəxs üçün tamamilə özünü saxlayır; onu sevmir. Bundan əmin olduqda, ona şüurlu bir fantaziya formalaşdı: çox varlı olacaq, başqa biri ilə evlənəcək və sonra onu incitmək üçün həmin xanımla birlikdə ona baş çəkəcək. Amma orada fantaziya ona xidmət etmədi, çünki o, etiraf etməli oldu ki, digər qadın ona tamamilə laqeyddir, düşüncələri qarışdı və nəticədə aydın oldu ki, bu digəri ölməlidir. Bu fantaziyada da, qardaşa qarşı planında olduğu kimi, ona dəhşətli gələn qorxaqlıq xarakterini tapır. — Onunla daha sonra söhbət zamanı mən iddia edirəm ki, o, məntiqi olaraq bu xarakter xüsusiyyətlərinin hamısına görə tamamilə məsuliyyətsiz olduğunu elan etməlidir, çünki bütün bu qınanılan təhriklər uşaqlıq həyatından qaynaqlanır, şüursuzda yaşamını davam etdirən uşaq xarakterinin törəmələrinə uyğun gəlir və o bilir ki, uşaq üçün etik məsuliyyət qüvvədə ola bilməz. Uşağın meyllərinin cəmindən 'etik məsuliyyətli insan' yalnız inkişaf prosesində yaranır. Amma o, şübhə edir ki, bütün pis təhrikləri bu mənşəlidir. Mən ona müalicə prosesində bunu sübut etməyi vəd edirəm.¹²⁶

O, həmçinin qeyd edir ki, xəstəlik atasının ölümündən sonra bu qədər kəskin artıb və mən ona bu mənada haqlıyam, ki, onlar belə silahlarla nevrozlarla uğurla mübarizə aparırlar.¹²⁷¹²⁸

Atası üçün yasın xəstəliyin şiddətinin əsas mənbəyi olduğunu qəbul etdiyim kimi. Yas xəstəlikdə sanki patologik bir ifadə tapmışdır. Normal yas 1-2 ildə öz axarını tamamlayarkən, onun kimi patologik yas müddətcə qeyri-məhduddur.

Bu xəstəlik tarixçəsindən ətraflı və ardıcıllıqla danışa bildiyim qədərdir. Bu, təxminən 11 ay davam edən müalicənin təqdimatı ilə üst-üstə düşür.

e) Bəzi məcburi fikirlər və onların tərcüməsi

Məlum olduğu kimi, məcburi fikirlər ya əsaslandırılmamış, ya da mənasız görünür, gecə yuxularımızın mətni kimi tam olaraq, və onların qarşıya qoyduğu növbəti vəzifə, onlara fərdin psixi həyatında məna və dayaq verməkdir, belə ki, onlar başa düşülən, hətta əslində öz-özlüyündə aydın olsunlar. Bu tərcümə vəzifəsində heç vaxt həll olunmazlıq görünüşünə aldanmayın; ən dəli və ya ən qəribə məcburi ideyalar lazımi dərinləşmə ilə həll edilə bilər. Lakin bu həllə, məcburi ideyaları xəstənin təcrübəsi ilə zaman əlaqəsinə gətirərək, yəni hansı məcburi ideyanın ilk dəfə nə vaxt ortaya çıxdığını və hansı xarici şəraitdə təkrarlanmağa meylli olduğunu araşdıraraq nail olmaq olar. Məcburi ideyalarda, çox vaxt olduğu kimi, davamlı mövcudluğa nail olmayanlarda, həll işi də müvafiq olaraq sadələşir. Aydındır ki, məcburi ideyanın xəstənin təcrübəsi ilə əlaqəsinin açılmasından sonra, patologik quruluşun digər bütün sirli və elmə dəyər olan cəhətləri, onun mənası, yaranma mexanizmi, həlledici psixi hərəkətverici qüvvələr asanlıqla başa düşülən olur.

Mən xəstəmizdə çox tez-tez rast gəlinən intihara təkanın xüsusilə şəffaf bir nümunəsi ilə başlayıram, bu nümunə təsvirdə demək olar ki, öz-özünə təhlil olunur: O, ağır xəstə nənəsinə qulluq etmək üçün yola düşən xanımının yoxluğundan təhsildə bir neçə həftə itirdi. “Ən səylə təhsil zamanı ona belə gəldi: Semestrdə ilk mümkün imtahan tarixini götürmək əmrini qəbul etmək olar. Amma əgər sənə tıraş bıçağı ilə boğazını kəsmək əmri gəlsəydi, nə olardı? O dərhal bu əmrin artıq verilmiş olduğunu hiss etdi, tıraş bıçağını almaq üçün şkafa tələsdi, sonra ağlına gəldi: Xeyr, bu qədər sadə deyil. Sən getməli və qoca qadını öldürməlisən. O, dəhşətdən yerə yıxıldı.

Bu məcburi fikrin həyatla əlaqəsi hesabatın girişində verilib. Onun xanımı yox idi, o isə onunla əlaqəni daha tez təmin etmək üçün imtahana səylə hazırlaşırdı. Hazırlıq zamanı ona yox olan xanıma olan həsrət və onun yoxluğunun səbəbi haqqında fikir gəldi. Və indi, adi insanda nənəyə qarşı qəzəbli bir təhrik yaradacaq bir şey ortaya çıxdı: Mən ona bu qədər şiddətlə həsrət çəkdiyim bir vaxtda qoca qadın niyə məhz indi xəstələnməlidir! Bizim xəstəmizdə isə daha bənzər, lakin çox daha intensiv bir şeyi fərz etmək lazımdır: şüursuz bir qəzəb partlayışı, eyni anda həsrətlə birlikdə belə bir çağırışa bürünə bilər: Ah, mən getmək və məni sevgilimdən məhrum edən qoca qadını öldürmək istəyirəm! Bundan sonra əmr gəlir: Özünü öldür, belə qəzəb və qətl istəklərinə görə özünü cəzalandırma kimi; və bütün proses ən güclü emosional vəziyyətdə, əks ardıcıllıqla — cəza əmri əvvəlcə, sonunda isə cəzaya layiq istəyin qeyd olunması ilə — məcburiyyət xəstəsinin şüuruna daxil olur. Mən inanmıram ki, bu izah cəhdi məcburi görünə bilər və ya çoxlu fərziyyə elementləri qəbul etmiş olsun.¹²⁹

Bir qədər dolaylı intihara yönəlmiş, daha uzun müddət davam edən başqa bir təkan o qədər asan açıqlana bilməzdi, çünki o, təcrübə ilə əlaqəsini, şüurumuza çox xoşagəlməz görünsə də, xarici assosiasiyaların arxasında gizlədə bilirdi. Bir gün yay istirahət yerində ona birdən-birə fikri gəldi ki, o çox şişmandır və arıqlamalıdır. O, unlu yeməkdən əvvəl masadan qalxmağa, avqustun günəş altında şapkasız küçəyə qaçmağa və sonra dağlara qədər sürətlə qalxmağa başladı, ta ki tər içində dayanmağa məcbur olana qədər. Bu arıqlama həvəsinin arxasında intihar niyyəti bir dəfə açıq şəkildə üzə çıxdı, çünki dik bir yamacda ona birdən-birə aşağı tullanmaq əmri verildi, bu isə şübhəsiz ölüm olardı. Bu mənasız məcburi hərəkətin həlli xəstəmizə yalnız o vaxt aydın oldu ki, ona birdən-birə həmin vaxt sevimli xanımın da yay istirahət yerində olduğu, lakin ona çox qayğı göstərən və ona qarşı çox qısqandığı ingilis qohumu ilə birlikdə olduğu yadına düşdü. Qohumun adı Riçard idi və İngiltərədə ümumi qəbul edildiyi kimi ona Dik deyirdilər. O, indi bu Diki öldürmək istəyirdi, ona qarşı etiraf edə biləcəyindən çox daha qısqanc və qəzəbli idi və buna görə də özünü cəzalandırmaq üçün o arıqlama müalicəsinin əzabını özünə yüklədi. Bu məcburi təkan əvvəlki birbaşa intihar əmrindən nə qədər fərqli görünürsə də, ikisinin ortaq olan əhəmiyyətli bir cəhəti var: sevgini pozan şəxsə qarşı şüur tərəfindən qavranıla bilməyən nəhəng qəzəbə reaksiya kimi yaranması.¹³⁰

Digər məcburi təsəvvürlər, yenə də sevgiliyə istinad edərək, başqa mexanizmi və başqa həvəs mənşəyini aşkar edir. Xanımının yay istirahət yerində olduğu dövrdə, o, həmin zəifləmə həvəsindən əlavə, ən azı qismən birbaşa onun şəxsiyyətinə aid olan bir sıra məcburi fəaliyyətlər yaradırdı. Bir dəfə güclü külək əsərkən onunla gəmidə səyahət edərkən, ona papağını taxmağa məcbur etməli idi, çünki onun içində ona heç nə olmamalıdır əmri formalaşmışdı. Bu, digər çiçəklər də açan bir növ qoruma məcburiyyəti idi. Bir başqa dəfə, fırtına zamanı birgə olduqları vaxt, onun içində ildırım və göy gurultusu arasında 40 və ya 50-yə qədər sayma məcburiyyəti yarandı, bunun üçün özündə heç bir anlayış tapa bilmirdi. Onun getdiyi gün, o, ayağı ilə küçədəki bir daşa toxundu və indi onu kənara atmalı idi, çünki ona belə bir fikir gəldi ki, bir neçə saat sonra onun arabası eyni küçədən keçəcək və bəlkə də bu daşdan zərər görəcək, lakin bir neçə dəqiqə sonra ona bu axmaqlıq olduğu yadına düşdü və indi geri qayıdıb daşı yenidən küçənin ortasındakı əvvəlki yerinə qoymalı idi. O getdikdən sonra, onu bütün yaxınları üçün dözülməz edən bir anlama məcburiyyəti onu ələ keçirdi. O, özünü, sanki böyük bir xəzinə əldən gedəcəkmiş kimi, hər kəsin ona dediyi hər bir hecanı dəqiq anlamağa məcbur edirdi. Beləliklə, o, həmişə soruşurdu: İndi nə dedin? Və ona təkrar edildikdə, o, ilk dəfə fərqli səsləndiyini iddia edir və razı qalmırdı.

Xəstəliyin bütün bu məhsulları, o vaxt onun sevgili ilə münasibətini üstünlük təşkil edən bir hadisədən asılıdır. Yaydan əvvəl Vyanada ondan vidalaşarkən, o, onun nitqlərindən birini elə şərh etdi ki, sanki o, mövcud olan... Yay istirahət yerində söhbət üçün fürsət yarandı və orada xanım ona, onun yanlış başa düşdüyü sözlərlə onu daha çox gülünc vəziyyətdən qorumaq istədiyini sübut edə bildi. O, yenidən çox xoşbəxt idi. Bu hadisəyə ən aydın işarə, elə formalaşmış anlama məcburiyyətindədir ki, sanki o, özünə belə demişdir: Bu təcrübədən sonra, əlavə əziyyətdən qaçmaq istəyirsənsə, heç vaxt yenidən kimisə yanlış başa düşməməlisən. Lakin bu qərar yalnız bir səbəbdən ümumiləşdirilməyib, o həm də — bəlkə də sevgilinin yoxluğuna görə — onun yüksək qiymətləndirilən şəxsiyyətindən bütün digər aşağı dərəcəli şəxslərə keçib. Məcburiyyət təkcə ondan alınan izahatdan duyulan məmnuniyyətdən yaranmış ola bilməzdi, o, başqa bir şeyi də ifadə etməlidir, çünki o, eşidilənin təkrar olunmasına dair qane etməyən şübhə ilə nəticələnir.¹³¹

Digər məcburi əmrlər bu digər elementin izini göstərir. Qoruma məcburiyyəti, izahatdan əvvəl sevgiliyə qarşı yönəlmiş əks, yəni düşmən təhrikə qarşı reaksiyadan — peşmanlıq və kəffarədən başqa heç nə demək deyil. Fırtına zamanı sayma məcburiyyəti, təqdim olunan materialla həyat təhlükəsi demək olan qorxulara qarşı müdafiə tədbiri kimi özünü göstərir. Əvvəlcə qeyd olunan məcburi təsəvvürlərin təhlili ilə biz artıq xəstəmizin düşmən təhriklərinin xüsusilə şiddətli, mənasız qəzəb növündə olduğunu qiymətləndirməyə hazırlaşmışıq və sonra görürük ki, bu qəzəb barışıqdan sonra da xanıma qarşı məcburi formalaşmalara öz töhfəsini verir. Düzgün eşitdiyinə dair şübhə həvəsində, bu dəfə sevgilini düzgün başa düşdüyünə və onun sözlərini onun nəvazişli meylinin sübutu kimi haqlı olaraq qəbul edib-etmədiyinə dair davam edən şübhə təsvir olunur. Anlama məcburiyyətinin şübhəsi, onun sevgisinə şübhədir. Bizim aşiqimizin içində eyni şəxsə aid olan sevgi və nifrət arasında mübarizə gedir və bu mübarizə, məcburi və simvolik əhəmiyyətli hərəkətdə — onun keçəcəyi yoldan daşı kənara atmaq və sonra bu sevgi hərəkətini geri qaytarmaq, daşı yenidən əvvəlki yerinə qoymaq ki, onun arabası ona dəyib zərər görsün — aydın şəkildə təsvir olunur. Bu məcburi hərəkətin ikinci hissəsini, yalnız xəstəlik tərzindəki hərəkətdən tənqidi uzaqlaşma kimi qəbul etdiyimiz təqdirdə, düzgün başa düşmürük; halbuki o, özü belə görünmək istəyir. Onun da məcburiyyət hissi altında həyata keçirilməsi, əslində xəstəlik tərzindəki hərəkətin bir hissəsi olduğunu, lakin bu hissənin birinci hissənin motivinə qarşıtlıqdan irəli gəldiyini açıqlayır.

Birinci tempi ikinci tərəfindən ləğv edilən belə iki mərhələli məcburi hərəkətlər, məcburiyyət nevrozunda tipik bir hadisədir. Bunlar xəstənin şüurlu düşüncəsi tərəfindən təbii ki, yanlış başa düşülür və ikincil motivasiya ilə təchiz olunur – rasionalizasiya edilir. Lakin onların həqiqi mənası, indiyə qədər öyrəndiyimə görə, təxminən bərabər gücdə olan iki əks təhrikin konfliktinin təsvirində, yəni həmişə sevgi və nifrət qarşıtlığının təsvirindədir. Onlar xüsusi nəzəri maraq doğurur, çünki simptom yaranmasının yeni bir tipini aşkar edirlər. Histeriyada adətən olduğu kimi, hər iki qarşıtlığı bir təsvirdə qane edən, 'bir atışla iki milçək vuran' bir kompromis tapmaq əvəzinə, burada hər iki qarşıtlıq, hər biri ayrı-ayrılıqda, əvvəlcə biri, sonra digəri təmin edilir; əlbəttə, bir-birinə düşmən olan bu iki qarşıtlıq arasında məntiqi bir əlaqə qurmağa – çox vaxt bütün məntiqi əyərək – cəhd edilmədən olmur.^132133134

Sevgi və nifrət arasındakı konflikt bizim xəstəmizdə də digər əlamətlərlə özünü büruzə verirdi. Dini hisslərinin yenidən oyandığı dövrdə, özünə dualar qoydu; bunlar tədricən 1,5 saat çəkirdi, çünki ona – tərsinə çevrilmiş Bileam – dindar formulların arasına həmişə onları əksinə çevirən bir şey qarışırdı. Məsələn, “Tanrı onu qorusun” deyəndə, pis ruh dərhal yanına “yox” əlavə edirdi. Bir dəfə ona lənət oxumaq fikri gəldi; əlbəttə, bir ziddiyyət yaranacaqdı; bu fikirdə, dua ilə sıxışdırılmış ilkin niyyət özünə yol açdı. Belə bir çətinlikdə, duaları dayandırmaq və onları müxtəlif duaların ilk hərflərindən və ya ilk hecalarından ibarət qısa bir formul ilə əvəz etmək çıxış yolunu tapdı. Bu formulu o qədər tez söyləyirdi ki, arada heç nə qarışa bilməzdi.

Mənə bir dəfə, həkimə transfer şəklində eyni konfliktin təsvirini ehtiva edən bir yuxu gətirdi: Anam ölüb. O, başsağlığı vermək istəyir, lakin bunda, ölüm hallarında dəfələrlə göstərdiyi ədəbsiz gülüşü ortaya çıxaracağından qorxur. Buna görə də, daha çox 'p.c.' (başsağlığı) yazan bir kart göndərməyi üstün tutur, lakin bu hərflər yazarkən ona 'p.f'ə çevrilir. Xanımına qarşı hisslərinin qarşıdurması, onun şüurlu qavrayışından tamamilə gizlədilə bilməyəcək qədər açıq idi. Eve gedərkən, ona birdən-birə, indi bəlkə də irəli çıxan həmin budağın, eyni yerlə keçən və yolu kənarlayan çəpərin, yeni vəziyyətdə birinin qəzaya uğramasına səbəb olacağı qayğısı gəldi. O, tramvaydan düşməli, parka geri qayıtmalı, həmin yeri tapmalı və budağı əvvəlki mövqeyinə qaytarmalı idi, baxmayaraq ki, xəstədən başqa hər kəsə aydın olardı ki, əvvəlki mövqe piyadalar üçün kolun içindəki yeni mövqedən daha təhlükəli olmalıdır. Məcburiyyət kimi özünü qəbul etdirən ikinci düşmən ideya, şüurlu düşüncədən əvvəl, birinci, insanpərvər ideyanın əsaslandırması ilə bəzənmişdi. məcburiyyət nişanlarının izahını verir.¹³⁵

qoruya bilərdi, baxmayaraq ki, onun məcburi ifadələrindən belə nəticə çıxara bilərik ki, o, mənfi təhriklərinin dərinliyinə düzgün qiymət verə bilməmişdi. Xanım onun on il əvvəlki ilk təklifinə “Xeyr” cavabını vermişdi. O vaxtdan bəri, onu şiddətlə sevdiyinə inandığı dövrlər, ona qarşı laqeyd olduğunu hiss etdiyi dövrlərlə, öz şüurunda da bir-birini əvəz edirdi. Əgər müalicə prosesində evlilik təklifinin məqsədinə onu yaxınlaşdıran bir addım atmalı olsaydı, onun müqaviməti adətən əvvəlcə “mən əslində onu o qədər də sevmirəm” inancı ilə ifadə olunurdu, bu inanc isə tezliklə üstələnilirdi. Bir dəfə o, ağır xəstə ikən yataqda uzanmışdı, bu da onda son dərəcə rəğbət oyatmışdı; onu görəndə içində belə bir istək qabardı: “Elə həmişə belə uzansın.” O, bu fikri incə zəkalı yanlış başa düşməklə izah edirdi: guya o, yalnız təkrarlanan xəstəlik nöbetlərindən təşvişini aradan qaldırmaq üçün onun daimi xəstə olmasını istəyirmiş, çünki bu təşvişə dözə bilmirmiş! Bəzən o, öz fantaziyasını gündüz xəyalları ilə məşğul edirdi ki, bunları özü “intiqam fantaziyaları” kimi tanıyırdı və onlardan utanırdı. O, xanımın namizədin sosial mövqeyinə böyük əhəmiyyət verəcəyini düşündüyü üçün, fantaziyasında onun belə bir dövlət qulluqçusu ilə evləndiyini təsəvvür edirdi. O, indi eyni dövlət qurumuna daxil olur, orada özündən aşağıda olan həmin adamdan daha çox irəliləyir. Bir gün bu adam qeyri-ədalətli bir hərəkət törədir. Xanım onun ayaqlarına yıxılır, ondan ərinin xilas edilməsini xahiş edir. O, söz verir və ona bildirir ki, yalnız ona olan məhəbbətinə görə dövlət qulluğuna daxil olub, çünki belə bir anı öncədən proqnozlaşdırmışdı. İndi ərinin xilas edilməsi ilə onun missiyası tamamlandı; o, vəzifəsindən istefa edir.

Digər fantaziyalarda, məsələn, ona böyük bir xidmət göstərməsi və s., lakin onun bunu etdiyini bilməməsi şərti ilə, o, yalnız nəvazişi tanıyırdı, Dümanın Monte-Kristo qrafının nümunəsi üzrə intiqam hissinin sıxışdırılmasına təyin edilmiş nəcibliyi onun mənşəyinə və meylinə görə qiymətləndirmədən. Yeri gəlmişkən, o, bəzən çox açıq impulslar altında olduğunu, hörmət etdiyi xanıma bir şey etmək istədiyini etiraf edirdi. Bu impulslar adətən onun yanında susur, onun yoxluğunda isə ortaya çıxırdı.¹³⁶

Xəstəliyin səbəbi. Bir gün xəstəmiz qısa şəkildə bir hadisədən bəhs etdi, mən isə dərhal xəstəliyin səbəbini, ən azı təxminən 6 il əvvəl başlayıb bu günə qədər davam edən xəstəliyin üzə çıxmasının yaxın səbəbini tanıdım. Özü əhəmiyyətli bir şey söylədiyini düşünmürdü; əslində heç vaxt unutmadığı hadisəyə dəyər verdiyini xatırlaya bilmirdi. Bu davranış nəzəri dəyərləndirməni tələb edir.

Histeriyada, xəstəliyin son zamanlarda baş verən səbəblərinin də uşaqlıq dövründəki hadisələr kimi amneziyaya uğraması qaydadır; bu hadisələr vasitəsilə həmin səbəblər öz affekt enerjisini simptomlara çevirirlər. Tamamilə unutmağın mümkün olmadığı yerlərdə, son zamanlarda baş verən travmatik səbəb yenə də amneziya tərəfindən qismən silinir və ən azı ən əhəmiyyətli hissələrindən məhrum edilir. Belə bir amneziyada biz baş vermiş sıxışdırmanın sübutunu görürük. Məcburiyyət nevrozunda isə vəziyyət adətən fərqlidir. Nevrozun uşaqlıq dövründəki şərtləri — çox vaxt yalnız qismən — amneziyaya uğramış ola bilər; lakin xəstəliyin son zamanlarda baş verən səbəbləri əksinə, yaddaşda qorunub saxlanılır. Sıxışdırma burada başqa, əslində daha sadə bir mexanizmdən istifadə etmişdir; travmanı unutmaq əvəzinə, ondan affekt yüklənməsini almışdır, nəticədə şüurda neytral, əhəmiyyətsiz sayılan təsəvvür məzmunu qalır. Fərq, hadisələrin arxasında quraşdıra biləcəyimiz psixi prosesdədir; prosesin nəticəsi demək olar ki, eynidir, çünki neytral xatırlama məzmunu çox nadir hallarda yenidən canlanır və şəxsin şüurlu düşüncə fəaliyyətində heç bir rol oynamır. Sıxışdırmanın iki növünü ayırd etmək üçün əvvəlcə yalnız xəstənin təsdiqinə müraciət edə bilərik: o, birini həmişə bildiyini, digərini isə uzun müddətdir unutduğunu hiss edir.

Buna görə də, özünü ittiham edən və affektlərini yanlış səbəblərə bağlayan məcburiyyət nevrozlu xəstələrin, həkimə doğru səbəblər haqqında da məlumat verməsi, lakin ittihamlarının yalnız sonuncularından ayrıldığını fərq etməməsi nadir hadisə deyil. Onlar bəzən təəccüblə və ya hətta fəxr edərək deyirlər: Mən buna heç əhəmiyyət vermirəm. Çox illər əvvəl mənə bu xəstəliyi başa düşməyə kömək edən ilk məcburiyyət nevrozu halında da belə idi. Xəstə, sayısız qayğılardan əziyyət çəkən dövlət məmuru idi; məhz onun Şönbrunn parkındakı bir budaq üzərindəki məcburiyyət hərəkətini mən əvvəllər nəql etmişdim. O, mənə həmişə qəbul saatına gələndə təmiz və hamar kağız quldenlər təqdim etdiyi üçün diqqətimi çəkdi. (O vaxt Avstriyada hələ gümüş pul yox idi.) Mən bir dəfə qeyd etdim ki, dövlət qaznasından aldığı yeni quldenlərdən dövlət məmurunu dərhal tanımaq olar, o isə mənə quldenlərin heç də yeni olmadığını, əksinə, onun evində ütüləndiyini (hamarlandığını) bildirdi. O, kiməsə kirli kağız qulden verməyi vicdan məsələsi hesab edirdi; çünki onlara ən təhlükəli bakteriyalar yapışmışdı və bunlar alıcıya zərər verə bilərdi. O vaxt mənə qeyri-müəyyən bir hisslə nevrozların cinsi həyatla əlaqəsi aydın olmağa başlamışdı və buna görə də mən xəstəyə bir dəfə də bu məsələdə necə davrandığını sorğulamağa cəsarət etdim. Oh, hər şey qaydasındadır, o, yüngül bir tonda cavab verdi, mən heç bir çatışmazlıqdan əziyyət çəkmirəm. Mən bir çox yaxşı vətəndaş evlərində əziz bir qoca dayı rolunu oynayır və bu roldan vaxtaşırı bir gənc qızı kənd gəzintisinə aparmaq üçün istifadə edirəm. Sonra elə təşkil edirəm ki, qatara gecikirik və kənddə gecələməli oluruq. Mən həmişə iki otaq götürürəm, çox səxavətlə davranıram; lakin qız yatanda mən onun yanına gedirəm və barmaqlarımla ona mastürbasiya edirəm. — Bəs kirli əlinizlə onun genital nahiyəsində oynamaqla ona zərər verəcəyinizdən qorxmursunuz? — O, qəzəbləndi: Zərər?¹³⁷

Ona nə zərər verə bilər ki? Heç kimə zərər vermədi və hər kəs üçün bu məqbul idi. Onlardan bəziləri artıq evlənib və bu onlara zərər vermədi. — O, mənim etirazımı çox pis qəbul etdi və bir daha geri qayıtmadı. Lakin onun kağız quldenlərə qarşı ehtiyatlılığı ilə ona etibar edilmiş qızların sui-istifadəsindəki məsuliyyətsizliyi arasındakı ziddiyyəti yalnız ittiham affektinin yerdəyişməsi ilə izah edə bilərdim. Bu yerdəyişmənin tendensiyası kifayət qədər aydın idi; əgər o, ittihamı aid olduğu yerdə saxlasaydı, ehtimal ki, güclü uşaqlıq determinantları tərəfindən məcbur edildiyi cinsi doyumdan imtina etməli olacaqdı. Beləliklə, o, yerdəyişmə nəticəsində əhəmiyyətli bir xəstəlik qazancı əldə etdi.

Lakin xəstəmizin xəstəlik səbəbinə daha ətraflı toxunmalıyam. Onun anası böyük bir sənaye müəssisəsi idarə edən varlı bir ailədə uzaq qohum kimi böyüdülüb. Atası evliliklə eyni vaxtda bu müəssisədə işə başladı və beləliklə, əslində, evlilik seçimi nəticəsində kifayət qədər rifah əldə etdi. Əla evlilikdə yaşayan valideynlər arasındakı zarafətlər nəticəsində oğul atasının, anasını tanımadan bir müddət əvvəl, sadə ailədən olan gözəl və kasıb bir qızın könlünü almağa çalışdığını öyrəndi. Bu, ön tarixçə idi. Atasının ölümündən sonra anası bir gün oğluna bildirdi ki, onun gələcəyi haqqında öz varlı qohumları ilə söhbət gedib və qohumlarından biri, təhsilini bitirdikdən sonra ona qızlarından birini verməyə hazır olduğunu bildirib; şirkətlə iş əlaqəsi ona peşəsində də parlaq perspektivlər açacaqmış. Ailənin bu planı onun içində, kasıb sevgilisinə sadiq qalmaq və ya atasının izi ilə gedib ona təyin edilmiş gözəl, varlı və əsilzadə qızı həyat yoldaşı seçmək arasında münaqişə yaratdı. Və əslində onun sevgisi ilə atasının davam edən iradəsi arasındakı bu münaqişəni xəstələnərək həll etdi, daha doğrusu: xəstəlik vasitəsilə onu reallıqda həll etmək vəzifəsindən yayındı.

Bu baxışın sübutu, təhsilini illərlə təxirə salmasına səbəb olan inadkar iş qabiliyyətsizliyinin xəstəliyin əsas nəticəsi olması faktındadır. Lakin xəstəliyin nəticəsi nədirsə, o, onun niyyətində idi; görünən xəstəlik nəticəsi əslində xəstələnmənin səbəbi və motividir.

Mənim izahatım təbii ki, xəstə tərəfindən əvvəlcə qəbul edilmədi. O, evlilik planının belə bir təsirini təsəvvür edə bilməzdi, həmin vaxt bu plan ona ən kiçik təəssürat belə bağışlamamışdı. Lakin müalicənin gedişində o, özünəməxsus bir yolla mənim fərzimin doğruluğuna əmin olmalı idi. O, transfer fantaziyası köməyi ilə keçmişdən unutduğu və ya yalnız şüursuz olaraq onun içində baş vermiş olan şeyləri yeni və mövcud kimi yaşadı. Müalicə işinin qaranlıq və çətin bir dövründən nəhayət aydın oldu ki, o, bir dəfə mənim evimin pilləkənlərində qarşılaşdığı gənc qızı mənim qızım səviyyəsinə yüksəltmişdi. O, onun xoşuna gəldi və o, mənim ona qarşı yalnız ona damad olmaq istədiyim üçün bu qədər mehriban və misilsiz səbirli olduğumu təsəvvür edirdi, bu zaman o, mənim evimin var-dövlətini və əsilzadəliyini özünə nümunə uyğun səviyyəyə qaldırırdı. Onun içində bu vəsvəsəyə qarşı xanımına olan sönməz sevgi mübarizə aparırdı. Ən ağır müqavimətlər və ən pis təhqirlərdən ibarət bir sıra maneələri dəf etdikdən sonra, o, xəyali transfer ilə o dövrün reallığı arasındakı tam analoqiyanın inandırıcı təsirindən yayına bilməzdi. Onun təsvir üslubunu bir nümunə üzərində göstərmək üçün həmin dövrə aid yuxularından birini nəql edirəm. O, qızımı qarşısında görür, lakin gözlərinin yerində iki kir ləkəsi var. Yuxuların dilini başa düşən hər kəs üçün tərcümə asan olacaq: O, qızımı gözəl gözlərinə görə deyil, puluna görə evlənmək istəyir.¹³⁸¹³⁹

Yetkinlik illərindəki xəstəliyin səbəbindən xəstəmizin uşaqlığına qayıdan bir ip vardı. O, öz bildiyinə və ya fərz etdiyinə görə, atanın öz evlənməsindən əvvəl keçdiyi vəziyyətə bənzər bir vəziyyətdə idi və ata ilə eyniləşə bilərdi. Başqa bir şəkildə vəfat etmiş ata son xəstəliyə müdaxilə edirdi. Xəstəlik münaqişəsi mahiyyət etibarilə atanın davam edən iradəsi ilə onun öz aşiqlik meylinin ziddiyyəti idi. Xəstənin müalicənin ilk saatlarında etdiyi açıqlamaları nəzərə alsaq, bu ziddiyyətin çox qədim olduğunu və xəstənin uşaqlıq illərində artıq ortaya çıxdığı ehtimalını rədd edə bilmərik.

Bütün məlumatlara görə, xəstəmizin atası çox üstün bir adam idi. Evlənməzdən əvvəl o, çavuş olmuş və həyatının bu dövründən qalan səmimi əsgər tərzi və kobud ifadələrə üstünlük verməklə yadda qalmışdı. Qəbir daşının hər kəsin xüsusiyyətlərini tərifləmək üçün adət etdiyi fəzilətlərdən əlavə, onu ürəkdən gələn yumor və ətrafındakı insanlara qarşı mehriban güzəşt xarakterizə edirdi; onun bəzən qəfil və sərt olması bu xarakterə zidd deyil, əksinə, onun tamamlayıcı hissəsidir; bu, uşaqlar kiçik və yaramaz olduqları müddətcə, onlara bəzən çox ağrılı cəzalar verməsinə səbəb olurdu. Uşaqlar böyüdükcə, o, digər atalardan fərqli olaraq, toxunulmaz avtoritetə yüksəlmək istəmədi, əksinə, xoşniyyətli açıqlıqla həyatının kiçik səhvlərini və uğursuzluqlarını onların məlumatına çatdırdı. Oğul, onların ən yaxşı dostlar kimi ünsiyyət qurduqlarını, yalnız bir məsələ istisna olmaqla (bax: s. 405) ifadə edərkən heç də şişirtmirdi. Uşağı atanın ölümü fikri qeyri-adi və qeyri-layiq intensivliklə məşğul edirdisə (s. 387), belə fikirlər onun uşaq məcburi ideyalarının mətnində ortaya çıxırdısa, o, müəyyən bir qızın rəhmlə yumşalaraq ona qarşı daha nəvazişli olması üçün atanın ölməsini istəyirdisə (s. 403), bu məhz həmin bir məsələyə görə olmalı idi.

Şübhəsiz ki, cinsəllik sahəsində ata ilə oğul arasında nəsə var idi və ata oğulun erkən oyanmış erotizmi ilə müəyyən bir ziddiyyətə düşmüşdü. Atanın ölümündən bir neçə il sonra, oğul ilk dəfə cinsi əlaqənin həzzini hiss etdikdə, ona belə bir fikir gəldi: Bu, əslində möhtəşəmdir; buna görə adam atasını öldürə bilər! Bu, eyni zamanda onun uşaq məcburi ideyalarının bir əks-sədası və aydınlaşması idi. Ata, ölümündən bir az əvvəl, əslində, xəstəmizin sonradan dominant olan meylinə birbaşa qarşı çıxmışdı. O, onun həmin xanımın məclisini axtardığını sezdi və ona, bunun ağıllı olmadığını və sadəcə özünü rüsvay edəcəyini deyərək, ondan uzaq durmağı məsləhət gördü.

Xəstəmizin onanist cinsi fəaliyyətinin tarixinə müraciət etdikdə, bu tamamilə təsdiqlənmiş məlumatlara başqa şeylər də əlavə olunur. Bu sahədə həkimlərin və xəstələrin baxışları arasında hələ də qiymətləndirilməmiş bir ziddiyyət mövcuddur. Xəstələrin hamısı, pubertat dövründəki mastürbasiya kimi başa düşdüyü onaniyanı bütün əziyyətlərinin kökü və mənbəyi kimi təqdim etməkdə razıdırlar; həkimlər ümumiyyətlə bu barədə necə düşünməli olduqlarını bilmirlər, lakin sonradan normal olanların əksəriyyətinin də pubertat illərində bir müddət onaniya etdiyi təcrübəsinin təsiri altında, onların çoxu xəstələrin iddialarını kobud şişirtmələr kimi pisləməyə meyllidirlər. Mənim fikrimcə, xəstələr bu məsələdə də həkimlərdən daha çox haqlıdırlar. Xəstələrdə burada düzgün bir anlayış yaranır, həkimlər isə əsas bir şeyi nəzərdən qaçırmaq təhlükəsi altındadırlar. Əlbəttə, vəziyyət xəstələrin öz müddəalarını başa düşmək istədikləri kimi deyil: guya demək olar ki, tipik sayıla bilən pubertat onaniyası bütün nevrotik pozğunluqlara görə məsul tutulmalıdır. Bu müddəa yozuma ehtiyac duyur. Lakin pubertat illərindəki onaniya əslində uşaqlıq illərinin həmişə nəzərdən qaçırılan onaniyasının yenidən canlanmasıdır, bu da adətən 3-dən 4 və ya 5 yaşa qədər olan illərdə bir növ zirvəyə çatır və bu, şübhəsiz ki, uşağın cinsi konstitusiyasının ən aydın ifadəsidir, biz də sonrakı nevrozların etiologiyasını burada axtarırıq. Beləliklə, xəstələr bu örtük altında əslində öz infantil cinsəlliklərini ittiham edirlər və bu məsələdə tamamilə haqlıdırlar. Onaniya problemi isə həll olunmaz hala gəlir, əgər onaniyanı klinik bir vahid kimi qəbul etmək istəsək və onun müxtəlif cinsi komponentlərin və onlardan qidalanan fantaziyaların boşaldılması olduğunu unutsaq. Onaniyanın zərərli təsiri yalnız kiçik bir hissədə avtonomdur, yəni öz təbiəti ilə şərtlənir. Əsasən, o, cinsi həyatın ümumi patogen əhəmiyyəti ilə üst-üstə düşür. Əgər bir çox fərdlər onaniyanı, yəni bu fəaliyyətin müəyyən dərəcəsini zərər görmədən keçirə bilirlərsə, bu fakt yalnız onu öyrədir ki, onların cinsi konstitusiyası və cinsi həyatda inkişaf proseslərinin axarı, mədəni şəraitdə funksiyanın icrasına icazə verib, digərləri isə əlverişsiz cinsi konstitusiyası və ya pozulmuş inkişafı səbəbindən cinsəlliklərindən xəstələnirlər, yəni cinsi komponentlərin boğulması və sublimasiyası tələblərini ləngimələr və əvəzedici formalaşmalar olmadan yerinə yetirə bilmirlər.

Bizim xəstəmiz onaniya davranışında olduqca diqqət çəkici idi; o, pubertat onaniyası inkişaf etdirməmişdi və buna görə də bəzi gözləntilərə əsasən, nevrozdan azad qalmağa haqqı olmalı idi. Buna qarşı, onanistik fəaliyyətə təkan 21-ci yaşında, atasının ölümündən qısa müddət sonra onda ortaya çıxdı. Hər doyumdan sonra çox utanc duyurdu və tezliklə ondan yenidən əl çəkməyə and içirdi. O vaxtdan sonra onaniya yalnız nadir və çox qəribə hallarda yenidən baş qaldırırdı. “Xüsusilə yaşadığı gözəl anlar və ya oxuduğu xüsusilə gözəl yerlər onu oyadırdı. Məsələn, bir gözəl yay günortasında daxili şəhərdə bir postilionun belə möhtəşəm boru çaldığını eşitmişdi, ta ki, bir polis onu qadağan edənə qədər, çünki şəhərdə boru çalma qadağan idi! Və ya bir dəfə, 'Şeir və Həqiqət' əsərində gənc Götenin, qısqanc bir qadının özündən sonra onun dodaqlarını öpəcək qadın üzərinə oxuduğu lənətin təsirindən zərif bir coşğunluqla necə qurtulduğunu oxuyanda. Uzun müddət bu lənət tərəfindən batil etiqadlarla alıqoyulmuş kimi davam etmişdi, lakin indi zənciri qopardı və sevgilisini ürəkdən öpdü.”¹⁴⁰

O, məhz belə gözəl və yüksəldici hallarda masturbasiyaya sürükləndiyinə çox təəccübləndi. Lakin mən bu iki nümunədən ortaq olan şeyi, yəni qadağanı və bir əmri pozmağı ortaya çıxarmalı idim.

Onun imtahan üçün dərs oxuduğu və artıq ona sevimli olan fantaziya ilə, yəni atasının hələ də sağ olduğu və istənilən an geri qayıda biləcəyi ilə məşğul olduğu bir vaxtdakı qəribə davranışı da eyni kontekstə aid idi. O vaxt dərs oxumasını gecənin ən son saatlarına təsaduf etdirəcək şəkildə təşkil etdi. Gecə saat 12 ilə 1 arasında işini dayandırdı, sanki atası qapının qarşısında dayanırmış kimi dəhlizə açılan qapını açdı və geri qayıtdıqdan sonra ön otaqdakı güzgüdə çılpaq penisini nəzərdən keçirdi. Bu dəli hərəkətlər, onun gecə yarısında atasının gəlişini gözləyirmiş kimi davranması fərziyyəsi ilə başa düşülən olur. Atası həyatda ikən o, daha çox tənbəl tələbə idi və atası buna görə tez-tez inciyirdi. İndi isə, ruh kimi geri qayıtdıqda və onu dərs oxuyarkən gördükdə atasının ondan sevinməsi lazım idi. Lakin atası onun etdiklərinin digər hissəsinə sevinə bilməzdi;

beləliklə, ona qarşı çıxırdı və atasına olan münasibətinin hər iki tərəfini anlaşılmayan bir məcburi hərəkətdə, sevimli xanıma qarşı küçədəki daşla bağlı sonrakı məcburi hərəkətdə olduğu kimi, yan-yana ifadə edirdi.

Bu və bənzər əlamətlərə əsaslanaraq, mən onun uşaq yaşlarında, təxminən 6 yaşında, onaniya ilə əlaqədar hər hansı bir cinsi günah törətdiyi və buna görə atası tərəfindən ciddi şəkildə cəzalandırıldığı qənaətinə gəlməyə cəsarət etdim. Bu cəza onaniyaya son qoyardı, lakin digər tərəfdən atasına qarşı silinməz bir qəzəb buraxar və onun cinsi həzzin pozucusu rolunu əbədi olaraq sabitləyərdi. (İlk seanslardan birindəki bənzər fərziyyələrə baxın, səh. 589). Mənim böyük təəccübümə görə, xəstə indi bildirdi ki, belə bir hadisə uşaq yaşlarından anası tərəfindən dəfələrlə ona danışılıb və açıq-aşkar ona bağlı qəribə şeylər olduğu üçün unudulmamışdır. Onun öz xatirəsi isə əlbəttə ki, bu barədə heç nə bilmirdi. Lakin hekayə belə idi: O hələ çox kiçik ikən — daha dəqiq zaman təyinatı böyük bacısının ölüm xəstəliyi ilə üst-üstə düşməsi ilə müəyyən edilə bilər — deyilənə görə, atasının onu döydüyü bir pis iş görmüşdü. Kiçik uşaq dəhşətli bir qəzəbə tutuldu və hələ də döyülərkən atasına söyüş söyürdü. Lakin o hələ söyüş sözlərini bilmədiyi üçün, ağlına gələn bütün əşyaların adlarını ona verər və deyirdi: sən lampasın, sən dəsmalsan, sən boşqabsan və s. Atası bu elementar partlayışdan sarsılmış halda döyməyi dayandırdı və dedi: “Bu balaca ya böyük bir adam, ya da böyük bir cinayətkar olacaq!”¹⁴¹

O, bu səhnənin təsirinin həm onun, həm də atası üçün daimi təsirli olduğunu düşünür. Atası onu bir daha heç vaxt döymədi; lakin o, xarakterindəki dəyişikliyin bir hissəsini bu hadisə ilə izah edir. Qəzəbinin böyüklüyündən qorxduğu üçün, o vaxtdan etibarən qorxaq oldu. Digər tərəfdən, o, bütün həyatı boyu döyülməkdən dəhşətli təşviş duyurdu və bacı-qardaşlarından biri döyüldükdə dəhşət və qəzəbdən gizlənirdi.

Anaya yenidən ünvanlanan sorğu, bu hekayənin təsdiqlənməsinin əlavəsi olaraq, onun o vaxt 3-4 yaşlarında olduğunu və birini dişlədiyi üçün cəzaya layiq olduğunu ortaya qoydu. Ana da daha ətraflı heç nə xatırlamırdı; o, kiçik uşaq tərəfindən zədələnmiş şəxsin baxıcı qadın ola biləcəyini çox qətiyyətsiz şəkildə bildirdi; onun məlumatında cinayətin cinsi xarakter daşıdığına dair heç bir söz getmirdi.¹⁴²

Uşaqlıq səhnəsinin müzakirəsini ayaq yazısına köçürərək, onun ortaya çıxması nəticəsində, sevdiyi atasına qarşı prehistorik olaraq qazanılmış və sonradan latent hala gəlmiş qəzəbə inanmaqdan imtina etməsinin ilk dəfə sarsıldığını qeyd edirəm. Bu qeydlərin məqsədinin mənim iddia etdiyim uşaq cinsəlliyinin əhəmiyyətini sonradan pubertat dövrünün cinsi marağına endirərək azaltmaq olmadığına mənim təqdim etdiyim “Beş yaşlı oğlanın fobiyasının təhlili”ni yadında saxlayan hər kəs inanar. Mənim məqsədim yalnız, uşaq cinsi fəaliyyətinin obrazını təhrif etmək üçün nəzərdə tutulmuş həmin təxəyyül formalarını həll etmək üçün texniki göstərişlər verməkdir.

Bizim xəstəmizdə olduğu kimi, qədim zamanlar haqqında bu uydurmalara əsas olan faktiki təməli bir böyüyün sarsılmaz şahidliyi ilə müəyyən etmək nadir hallarda mümkün olur. Buna baxmayaraq, ananın ifadəsi bir neçə ehtimal üçün yol qoyur. Onun uşağın cəzalandırıldığı cinayətin cinsi təbiətini açıqlamaması, bütün valideynlərdə uşaqlarının keçmişindən bu elementi silməyə çalışan öz senzurası ilə əlaqədar ola bilər. Lakin eyni dərəcədə mümkündür ki, uşaq o vaxt cinsi xarakter daşımayan adi bir yaramazlıq ucbatından baxıcı qadın və ya ana tərəfindən xəbərdar edilmiş və sonra zorakı reaksiyasına görə ata tərəfindən döyülmüşdür. Belə təxəyyüllərdə baxıcı qadın və ya digər xidmətçi şəxs, adətən, daha yüksək statuslu ana ilə əvəz olunur. Xəstənin bu mövzudakı yuxularının yozumuna daha dərin nüfuz edildikdə, anaya və bacıya qarşı cinsi istəklərin və həmin bacının erkən ölümünün kiçik qəhrəmanın ata tərəfindən döyülməsi ilə birləşdirildiyi, epik adlandırıla biləcək bir əfsanəyə aid ən aydın işarələr tapıldı. Bu təxəyyül örtükləri toxumasını ip-ipə açmaq mümkün olmadı; məhz terapiya uğuru burada maneə oldu. Xəstə sağalmışdı və həyat ondan, müalicənin davamı ilə uyğun gəlməyən, onsuz da çox gecikdirilmiş bir neçə vəzifəni həll etməyi tələb edirdi. Buna görə də, təhlildəki bu boşluğa görə məni qınamayın. Psixoanaliz vasitəsilə elmi araşdırma bu gün yalnız terapiya səylərinin yan nəticəsidir və buna görə də, əldə edilən nəticə çox vaxt məhz uğursuz müalicə olunan hallarda ən böyük olur.

Uşaq cinsi həyatının məzmunu, üstünlük təşkil edən cinsi komponentlərin avtoerotik fəaliyyətində, obyekt sevgisinin izlərində və valideynlərə və bacı-qardaşlara qarşı ilk nəvazişli və düşmən təhrikləri əhatə edən, kiçik uşağın marağının adətən yeni bacı-qardaşın doğulması ilə oyadılmasından sonra formalaşan, nevrozların nüvə kompleksi adlandırıla bilən kompleksin yaradılmasından ibarətdir. Bu məzmunun eyniliyindən və sonradan dəyişdirici təsirlərin sabitliyindən, həqiqi təcrübənin bu uydurmalara nə qədər və ya nə qədər az töhfə verdiyindən asılı olmayaraq, ümumiyyətlə uşaqlıq haqqında həmişə eyni təxəyyüllərin yarandığını asanlıqla izah etmək olar. Uşaq nüvə kompleksinə tamamilə uyğundur ki, ata cinsi rəqib və avtoerotik fəaliyyətin pozucusu rolunu alır və reallıq bunda çox vaxt yaxşı paya malikdir.

Gözləyirdi, çünki bu hadisə ona atası tərəfindən o qədər çox danışılmışdı ki, onun reallığı heç bir şübhə doğurmurdu. Lakin o, çox zəki olan məcburiyyət xəstələrində hər dəfə son dərəcə təəccüb doğuran, məntiqi əymək qabiliyyəti ilə hekayənin inandırıcılığına qarşı yenidən və yenidən irəli sürürdü ki, o, özü bunu xatırlamır. Beləliklə, o, atası ilə münasibətinin həqiqətən də şüursuz bir tamamlama tələb etdiyi inancını yalnız transferin ağrılı yolu ilə əldə etməli idi. Tezliklə o, məni və mənimkiləri yuxularda, gündüz fantaziyalarında və fikirlərdə ən kobud və ədəbsiz şəkildə təhqir etməyə başladı, halbuki mənə qəsdən heç vaxt ən böyük hörmətdən başqa bir şey göstərmirdi. Bu təhqirləri bildirdiyi zaman davranışı çarəsiz bir insanın davranışı idi. "Professor bəy, mənim kimi murdar, adi bir oğlan tərəfindən bu cür təhqir olunmağa necə dözür?" Məni qovmalısan; daha yaxşısına layiq deyiləm." Bu sözləri deyərkən o, adətən divandan qalxıb otaqda gəzirdi; əvvəlcə bunu incəliklə əsaslandırırdı: rahat uzanmış halda bu qədər dəhşətli şeyləri söyləməyə ürəyi gəlmirmiş. Lakin tezliklə daha inandırıcı izahı özü tapdı: mənim yanımdan uzaqlaşırdı, çünki məndən döyüləcəyindən təşviş edirdi. Əgər oturub qalırdısa, həddindən artıq cəzalardan çarəsiz təşviş içində qorunmaq istəyən bir insan kimi davranırdı; başını əllərinə dayayırdı, üzünü qolu ilə örtürdü, ani olaraq acıdan büzülmüş üz ifadəsi ilə qaçırdı və s. Atasının qəzəbli olduğunu və həddindən artıq qəzəbi zamanı bəzən nə qədər irəli gedə biləcəyini bilmədiyini xatırladı. Əzabın belə bir məktəbində o, ona çatışmayan inancı yavaş-yavaş qazandı; bu inanc, şəxsən əlaqədar olmayan hər kəsə öz-özünə aydın görünərdi; bundan sonra isə siçan təsəvvürünün həllinə gedən yol açıq idi. İndiyə qədər gizlədilmiş çoxlu faktiki məlumatlar müalicənin zirvəsində əlaqənin qurulması üçün əlçatan oldu.

Elan edildiyi kimi, bu hadisənin təsvirində son dərəcə qısaltma və xülasə etməyə çalışacağam. İlk sirr açıq-aydın idi: çex kapitanının iki nitqi, siçan hekayəsi və baş leytenant A.-ya pulu qaytarmaq çağırışı ona niyə bu qədər təsirli olmuş və niyə bu qədər şiddətli patoloji reaksiyalara səbəb olmuşdu. Burada "kompleks həssaslığı"nın mövcud olduğu, həmin nitqlərin onun şüursuzunun hiperestetik yerlərinə kobudcasına toxunulduğu güman edilirdi. Belə də idi; hər dəfə hərbi münasibətlərdə olduğu kimi, o, özü də bir neçə il xidmət etmiş və əsgərlik dövründən çox şey danışan atası ilə şüursuz eyniləşmə vəziyyətində idi. İndi təsadüf, simptomların yaranmasında zarafatda sözün ifadəsinin kömək etdiyi kimi kömək edə biləcəyi üçün, atasının kiçik macəralarından birinin kapitanın çağırışı ilə ortaq bir elementə malik olmasına imkan verdi. Atası bir dəfə çavuş kimi sərəncamında saxlamalı olduğu kiçik bir pul məbləğini kart oyununda itirmişdi (oyun siçanı) və əgər bir yoldaş ona bu pulu əvvəlcədən verməsəydi, böyük çətinliyə düşərdi. Hərbi xidmətdən çıxdıqdan və varlandıqdan sonra, o, ona kömək etmiş yoldaşını pulu qaytarmaq üçün axtardı, lakin onu artıq tapa bilmədi. Bizim xəstə, pulun geri qaytarılmasının ümumiyyətlə nə vaxtsa uğurla nəticələndiyinə əmin deyildi; atasının bu gənclik günahı haqqında xatirə ona xoşagəlməz idi, çünki onun şüursuzu atasının xarakterinə yönəlmiş düşmənçilik qeydləri ilə dolu idi. Kapitanın sözləri: "Baş leytenant A.-ya 380 kronu qaytarmalısan," ona atasının həmin ödənilməmiş borcuna işarə kimi gəldi.

Lakin Z.-dəki poçt qızının ödənişli göndərişin haqqını onun üçün xoş bir neçə sözlə özü ödədiyi barədə məlumat, atası ilə eyniləşməni başqa bir sahədə gücləndirdi. İndi o, poçt şöbəsinin də olduğu kiçik qəsəbədə, mehmanxana sahibinin gözəl qızının gənc və yaraşıqlı zabitə çox yaxın davrandığını, belə ki, manevrlər bitdikdən sonra oraya qayıdıb qızla şansını sınamağı planlaşdıra biləcəyini bildirdi. İndi mehmanxanaçı qızının poçt qızı şəklində bir rəqibi yaranmışdı; atasının öz evlilik romanında olduğu kimi, hərbi xidmətdən çıxdıqdan sonra kimə üstünlük verəcəyi barədə tərəddüd edə bilərdi. Birdən-birə başa düşürük ki, onun Vyanaya getmək, yoxsa poçt idarəsinin olduğu yerə qayıtmaq barədəki qəribə qərarsızlığı, səyahət zamanı geri qayıtmağa dair davamlı vəsvəsələri (bax: s. 396) əvvəlcə bizə göründüyü qədər mənasız deyildi. Onun şüurlu düşüncəsi üçün poçt idarəsinin yerləşdiyi Z. yerinin cazibəsi, orada baş leytenant A.-nın köməyi ilə andını yerinə yetirmək ehtiyacı ilə motivasiya olunmuşdu. Həqiqətdə isə, həmin yerdə olan poçt qızı onun həsrətinin obyekti idi, baş leytenant isə yalnız onun yaxşı əvəzi idi, çünki o, eyni yerdə yaşayır və hərbi poçt xidmətini özü yerinə yetirirdi. Sonra eşitdi ki, poçtda həmin gün baş leytenant A. deyil, başqa zabit B. xidmət göstərib; o, bu zabiti də öz kombinasiyasına daxil etdi və ona mehriban olan iki qız arasındakı tərəddüdünü deliriumlarında iki zabitlə təkrarlaya bildi.¹⁴³¹⁴⁴

Kapitanın siçan hekayəsindən irəli gələn təsirlərin izahında analizin axarına daha sıx yapışmalıyıq. Əvvəlcə assosiativ materialın qeyri-adi bolluğu ortaya çıxdı, lakin ilkin mərhələdə məcburiyyət formalaşmasının vəziyyəti daha şəffaf olmadı. Siçanlarla icra olunan cəza təsəvvürü bir sıra həvəsləri qıcıqlandırdı, çoxlu xatirələri oyatdı və siçanlar kapitanın hekayəsi ilə pulu geri vermək çağırışı arasındakı qısa fasilədə bir sıra simvolik mənalara malik oldular, sonradan isə bunlara həmişə yeniləri əlavə olundu. Bütün bunlar haqqında mənim məlumatım təbii ki, çox natamam ola bilər. Siçan cəzası ilk növbədə anal erotizmi oyatdı, bu da onun uşaqlığında böyük rol oynamış və illər boyu davam edən qurd qıcıqlanması ilə dəstəklənmişdi. Siçanlar beləliklə 'pul' mənasına gəldi, bu əlaqə 'Raten' (taksit) sözünün 'Ratten' (siçanlar) ilə oxşarlığından irəli gəlirdi. O, öz məcburiyyətlərində təkrarladı, buna görə də burada Mr. və Mrs. Stracheyin hərbi təliminin sonunda vəziyyəti aydınlaşdırmaq istədikləri kiçik xəritəni təkrar edirəm. Tərcüməçilərim haqlı olaraq qeyd etmişlər ki, xəstənin davranışı, P. stansiyasının hərbi təlimi zamanı Oblt. A.-nın əvvəllər poçt idarəsinin olduğu Z. yerində yaşadığını və orada hərbi poçt xidmətini yerinə yetirdiyini, lakin təlimin son günlərində bu vəzifəni Oblt. B.-yə təhvil verib A.-ya köçürüldüyünü açıq şəkildə qeyd etmədiyi müddətcə hələ də anlaşılmaz qalır. “Qəddar” kapitan bu dəyişiklikdən hələ heç nə bilmirdi; buna görə də onun səhvi: ödənişli göndəriş məbləği baş leytenant A.-ya qaytarılmalıdır.¹⁴⁵

Vyanaya — poçt şöbəsi Z. — deliriumlarında rəsmi bir siçan valyutası tətbiq etmişdi; məsələn, o soruşduqda mən ona müalicə seansının qiymətini bildirdikdə, altı ay sonra öyrəndiyimə görə, onun yanında belə deyildi: bu qədər qulden, bu qədər siçan. Bu dilə tədricən atadan qalan mirasla bağlı pul maraqlarının bütün kompleksi köçürüldü, yəni bu sahəyə aid bütün təsəvvürlər bu söz körpüsü vasitəsilə — Raten—Ratten (siçanlar) — məcburiyyətə daxil edildi və şüursuza tabe edildi. Siçanın bu pul mənası, əlavə olaraq, kapitanın ödənişli göndəriş məbləğini geri qaytarmaq xəbərdarlığına, oyun siçanı söz körpüsü vasitəsilə, ataya aid oyun səhvini tapmaq üçün girişin olduğu yerə əsaslanırdı.

Lakin siçan ona təhlükəli infeksiyaların daşıyıcısı kimi də məlum idi və buna görə də hərbi xidmət zamanı atasının həyat tərzinə dair müxtəlif şübhələrin gizləndiyi, hərbi sahədə haqlı olan sifilitik infeksiya təşvişinin simvolu kimi istifadə edilə bilərdi. Başqa mənada: sifilitik infeksiyanın daşıyıcısı elə penisin özü idi və beləliklə, siçan cinsiyyət orqanına çevrildi, bu istifadə üçün o, başqa bir hüququ da irəli sürə bilərdi. Penis, xüsusilə kiçik uşağın penisi, asanlıqla qurdlar kimi təsvir edilə bilər və kapitanın hekayəsində siçanlar anal dəlikdə, uşaqlıq illərində böyük yuvarlaq qurdların olduğu kimi qazırdılar. Beləliklə, siçanların penis mənası yenidən anal erotizmə əsaslanırdı. Siçan artıq çirkin bir heyvandır, nəcis ilə qidalanır və tullantıları daşıyan kanallarda yaşayır. Bu yeni məna ilə siçan deliriumunun hansı yayılmaya qadir olduğunu qeyd etmək kifayət qədər artıqdır. “Bu qədər siçan — bu qədər qulden”, məsələn, ona çox nifrət etdiyi qadın peşəsinin əla xarakteristikası kimi qəbul edilə bilərdi. 1!) Nevrotik fantaziyanın bu sıçrayışlarını başını yelləyərək rədd etmək istəyən, sənətin fantaziyasının bəzən özünü göstərdiyi oxşar kaprisyoları xatırlasın, məsələn, Le Poitevinin erotik şeytanlıqları (Diableries erotiques).

Buna qarşı, kapitanın hekayəsində siçan əvəzinə penisin təyin edilməsinin, atanın və sevgilinin münasibəti ilə ona xüsusilə iyrənc görünməli olan anal əlaqə vəziyyətini yaratması bəlkə də əhəmiyyətsiz deyil. Bu vəziyyət kapitanın xəbərdarlığından sonra onun yanında formalaşan məcburi təhdiddə yenidən ortaya çıxırdısa, bu, F. S. Kraus tərəfindən nəşr olunan “Anthropophyteia” əsərində sözlərini oxuya biləcəyiniz, cənub slavyanları arasında işlədilən bəzi lənətləri açıq şəkildə xatırladırdı. Bu materialın hamısı və başqaları, əlavə olaraq, “evlənmək” örtük fikri ilə siçan müzakirəsinin quruluşuna sıralanırdı.

Siçan cəzası haqqında hekayənin bizim xəstəmizdə erkən boğulmuş eqoist və cinsi qəddarlıq təhriklərini ayağa qaldırması, onun öz təsviri və hekayəni yenidən danışarkən mimikası ilə təsdiqlənir. Lakin bütün bu zəngin materiala baxmayaraq, məcburi ideyasının mənasına işıq salınmadı, ta ki, bir gün İbsenin “Kiçik Eyolf” əsərindəki siçan xanımsı ortaya çıxana qədər və çoxlu məcburi deliriumlarının bir çox variantlarında siçanların uşaqlar mənasını da daşıdığı nəticəsini inkar edilməz hala gətirənə qədər. Bu yeni mənanın yaranmasını araşdırdıqda, dərhal ən qədim və ən əhəmiyyətli köklərə rast gəldik. Atasının məzarını ziyarət edərkən, o, bir dəfə siçan hesab etdiyi böyük bir heyvanı məzar təpəsinin yanından keçərkən görmüşdü. O, siçanın atanın öz məzarından gəldiyini və indi onun cəsədindən yemək yediyini fərz etdi. Siçan təsəvvüründən ayrılmaz qalan şey, onun iti dişləri ilə gəmirib dişləməsidir; lakin siçan cəzasız dişləyən, acgöz və çirkin deyil, əksinə, insanlardan, onun tez-tez qorxu ilə şahidi olduğu kimi, qəddarlıqla təqib olunur və amansızca öldürülür. O, belə yazıq siçanlara tez-tez rəhm duymuşdu. İndi o, özü də belə iyrənc, çirkin, kiçik bir oğlan olmuşdu, qəzəbdən ətrafını dişləyə bilən və buna görə dəhşətli şəkildə cəzalandırılmışdı (bax: səhifə 426). O, həqiqətən də özünün tam “təbiəti etibarilə oxşarı”nı* siçanda tapa bilərdi. Taleh, kapitanın hekayəsində ona demək olar ki, kompleks qıcıqlandırıcı söz söyləmişdi və o, öz məcburi ideyası ilə buna cavab verməyi buraxmadı.¹⁴⁶¹⁴⁷

Beləliklə, siçanlar onun ən erkən və ən ağır nəticəli təcrübələrinə görə uşaqlar idi. Və indi o, uzun müddət kontekstdən kənarda saxladığı, lakin uşaqlara qarşı göstərməli olduğu marağı tam aydınlaşdıran bir məlumat gətirdi. Onun uzun illər hörmət etdiyi və evlənməyə qərar verə bilmədiyi xanım, ginekoloji əməliyyat, hər iki yumurtalığın çıxarılması nəticəsində uşaqsızlığa məhkum edilmişdi; uşaqları çox sevən onun üçün bu, hətta onun tərəddüdünün əsas səbəbi idi.

Yalnız indi onun məcburi ideyasının yaranması zamanı baş verən anlaşılmaz prosesi başa düşmək mümkün oldu; uşaq cinsəllik nəzəriyyələri və yuxuların yozumundan məlum olan simvolizmdən istifadə edərək, hər şeyi mənalı şəkildə tərcümə etmək olardı. Kapitan günorta istirahətində, özünün qısqaclı eynəyini itirdiyi zaman, siçan cəzasından danışanda, onu əvvəlcə yalnız təsəvvür edilən vəziyyətin qəddar və şəhvətli xarakteri bürüyürdü. Amma dərhal həmin uşaq səhnəsi ilə əlaqə quruldu,¹⁴⁸

orada o, özü dişləmişdi; belə cəzaları müdafiə edə bilən kapitan, ona ata yerinə keçdi və o vaxt qəddar ataya qarşı üsyan edən təkrarlanan nifrətin bir hissəsini öz üzərinə çəkdi. Tez yox olan fikir, ona sevimli olan birinə belə bir şeyin baş verə biləcəyi, arzu təhriki ilə tərcümə edilə bilərdi: Sənə belə bir şey edilməlidir, bu təhrik danışan şəxsə, arxa planda isə artıq ataya qarşı yönəlmişdi. Ondan 1½ gün sonra kapitan ona pul ilə çatdırılmış paketi təqdim etdikdə və ondan baş leytenant A.-ya 3 kron 80 helleri qaytarmasını xahiş etdikdə, o artıq “qəddar rəhbər”in səhv etdiyini və heç kimə, yalnız poçt qızına borclu olduğunu bilirdi. Beləliklə, ona alaycı bir cavab qurmaq yaxın idi, məsələn: Bəli, əlbəttə, ağlına nə gəlir? və ya: Bəli, ilbizlər, və ya: Bəli, boş şey, ona pulu qaytaracağam!” — söyləməyə məcbur olmadığı cavablar. Amma bu vaxta qədər qızışmış ata kompleksi və həmin uşaq səhnəsinin xatirəsindən cavab belə formalaşdı: Bəli, atam və sevgilim uşaq sahibi olarsa, mən A.-ya pulu qaytaracağam, və ya: Atam və xanım uşaq sahibi ola bilsələr, mən ona pulu qaytaracağam. Yəni, yerinə yetirilməsi mümkün olmayan absurd şərtə bağlı alaycı and.

Amma indi cinayət törədilmişdi, ona ən əziz olan iki şəxs, ata və sevgili, onun tərəfindən təhqir edilmişdi; bu, cəza tələb edirdi və cəza, rəhbərin əsassız xəbərdarlığına itaət ifadəsini saxlayan, yerinə yetirilməsi mümkün olmayan bir andın yüklənməsindən ibarət idi: İndi həqiqətən A.-ya pulu qaytarmalısan. Gərgin itaətdə o, kapitanın xəbərdarlığının yanlış bir fərziyyəyə əsaslandığına dair daha yaxşı məlumatını sıxışdırdı: "Bəli, atanın müavininin tələb etdiyi kimi A.-ya pulu qaytarmalısan. Ata səhv edə bilməz." Həm də Əlahəzrət səhv edə bilməz və əgər o, bir təbəəni ona aid olmayan bir titul ilə çağırıbsa, həmin təbəə bundan sonra həmin titulu daşıyır.^149150151

Bu prosesdən onun şüuruna yalnız qeyri-müəyyən məlumat çatır, lakin kapitanın əmrinə qarşı üsyan və əksinə çevrilmə də şüurda təmsil olunur. (Əvvəlcə: Pulu qaytarma, əks halda .... [siçan cəzası] baş verəcək, sonra isə üsyana cəza olaraq əksinə and vəzifəsinə çevrilmə..)

Böyük məcburi ideyanın formalaşdığı konstellasiyanı bir daha təsəvvür edin. O, uzun müddətli cinsi abstinensiya və gənc zabitin qadınlardan gözləyə biləcəyi mehriban münasibət səbəbindən libidinal vəziyyətə düşmüşdü, üstəlik, xanımı ilə müəyyən bir uzaqlaşma halında hərbi təliminə getmişdi. Bu libido artımı onu atanın nüfuzuna qarşı qədim mübarizəni yenidən başlatmağa və digər qadınlardan cinsi doyum əldə etməyə hazır etdi. Atanın xatirəsinə olan şübhələr və sevgilinin dəyərinə olan şübhələr artmışdı; belə bir vəziyyətdə o, hər ikisini təhqir etməyə sürükləndi və sonra buna görə özünü cəzalandırdı. O, bununla köhnə bir nümunəni təkrarladı. Hərbi təlimi bitdikdən sonra Vyanaya getmək və ya qalıb andı yerinə yetirmək arasında bu qədər tərəddüd etdikdə, o, bir anda həmişə onu hərəkətə gətirən iki konflikti təmsil edir: atasına itaət edib-etməmək və sevgilisinə sadiq qalıb-qalmamaq.

Sanksiyanın məzmununun təfsiri haqqında daha bir söz: əks halda hər iki şəxsə siçan cəzası icra olunur. O, iki uşaq cinsəllik nəzəriyyəsinin qüvvəsində dayanır, haqqında başqa yerdə məlumat vermişəm. Bu nəzəriyyələrdən birincisi uşaqların anal dəlikdən çıxdığına, ikincisi isə kişilərin də qadınlar kimi uşaq doğa biləcəyi ehtimalına uyğun şəkildə davam edir. Yuxu yozumunun texniki qaydalarına görə, bağırsaqdan çıxma əksi ilə: bağırsağa soxulma (siçan cəzasında olduğu kimi) təmsil oluna bilər və əksinə.

Belə ağır məcburi ideyalar üçün daha sadə həllər və ya digər vasitələrlə həllər gözləmək üçün heç bir əsas yoxdur. Bizə məlum olan həll ilə siçan deliriumu aradan qaldırıldı.¹⁵²

2) Bax. “Uşaq cinsəllik nəzəriyyələri haqqında” (Bu tam nəşrin VII cildi).

II Nəzəriyyəyə dair

a) Məcburi formasiyaların bəzi ümumi xüsusiyyətləri

1896-cı ildə verdiyim məcburi ideyaların tərifinə görə, onlar “dönüşmüş, sıxışdırmadan yenidən qayıdan və həmişə uşaqlıq illərində həzz alınaraq icra edilmiş cinsi hərəkətə aid olan ittihamlardır”,” bu gün mənə formal baxımdan tənqid edilə bilən görünür, baxmayaraq ki, ən yaxşı elementlərdən təşkil olunmuşdur. O, çox həddindən artıq birləşdirməyə can atırdı və məcburiyyət xəstələrini nümunə götürürdü, onlar özünəməxsus qeyri-müəyyənliyə meylləri ilə müxtəlif psixi formasiyaları “məcburi ideyalar” ° kimi bir-birinə qarışdırırdılar? Həqiqətən də, “məcburi düşüncə” haqqında danışmaq və məcburi formasiyaların müxtəlif psixi aktların dəyərinə malik ola biləcəyini vurğulamaq daha düzgündür. Onlar istəklər, vəsvəsələr, impulslar, refleksiyalar, şübhələr, əmrlər və qadağalar kimi müəyyən edilə bilər. Xəstələr ümumiyyətlə bu müəyyənliyi zəiflətməyə və affekt indeksindən məhrum edilmiş məzmunu məcburi ideya kimi aparmağa çalışırlar. Belə bir istəyin, sadəcə “düşüncə əlaqəsi” səviyyəsinə endirilməli olan bir istəyin belə rəftara nümunə, xəstəmiz ilk seanslardan birində (S. 402) təqdim etdi.^153154155

Həmçinin tezliklə etiraf etmək lazımdır ki, indiyə qədər məcburi düşüncənin fenomenologiyası belə layiqincə qiymətləndirilə bilməmişdir. Xəstənin şüuruna nüfuz etmiş “məcburi ideyalara” qarşı apardığı ikincil müdafiə mübarizəsində xüsusi adlandırmağa layiq formasiyalar yaranır. Məsələn, hərbi təlimdən qayıdış zamanı xəstəmizi məşğul edən fikir zəncirlərini nəzərdə tutun. Məcburi fikirlərə qarşı qoyulan şeylər sırf ağlabatan mülahizələr deyil, əksinə, hər iki düşüncə növü arasında bir növ hibridlərdir; onlar mübarizə apardıqları məcburiyyətin bəzi fərziyyələrini öz içlərinə alırlar və (ağıl vasitəsilə) xəstə düşüncənin mövqeyinə keçirlər. Mənim fikrimcə, belə formasiyalar “deliriumlar” adını layiq görürlər. Xəstəlik tarixçəsində yerinə qoymağımı istədiyim bir nümunə, bu fərqi aydınlaşdıracaq. Xəstəmiz təhsili müddətində bir müddət təsvir edilmiş o qəribə hərəkətlərə — gecənin gec saatlarına qədər işləməyə, sonra atanın ruhu üçün qapını açmağa, sonra cinsiyyət orqanlarına güzgüdə baxmağa (səh. 425) — qapıldıqdan sonra, o, ata həqiqətən hələ sağ olsaydı, buna nə deyəcəyini düşünməklə özünü xəbərdarlıqla sakitləşdirməyə çalışdı. Amma bu arqument, bu məntiqli formada irəli sürüldüyü müddətcə heç bir nəticə vermədi; eyni fikri sayıqlama xarakterli bir hədə formasına gətirdikdən sonra, yəni 'Əgər bu axmaqlığı bir daha təkrarlasa, atanın o dünyada başına bir bəla gələcək' dedikdən sonra, bu xəyali təhdid dayandı.

Birincil və ikincil müdafiə mübarizəsi arasındakı əlbəttə haqlı olan bu fərqi, xəstələrin öz məcburi fikirlərinin sözlərinin dəqiq mətnini bilmədikləri haqqındakı qavrayış gözlənilməz şəkildə məhdudlaşdırır. Bu paradoksal səslənir, amma məntiqli bir mənası var. Psixoanaliz prosesində təkcə xəstənin cəsarəti deyil, həm də xəstəliyinin cəsarəti böyüyür; xəstəlik daha açıq ifadələrə cəsarət edir. Obrazlı ifadədən çıxsaq, belə olur ki, xəstə, indiyə qədər xəstəlik məhsullarının qavranılmasından qorxaraq üzünü çevirdiyi şeylərə indi diqqət yetirir və onları daha aydın və ətraflı şəkildə yaşayır.

Məcburi formalaşmalar haqqında daha dəqiq bilik əlavə olaraq iki xüsusi yolla əldə edilir. Birincisi, təcrübə göstərir ki, yuxular məcburi əmrin və s.-nin əsl mətnini gətirə bilər, halbuki oyanda bu mətn yalnız natamam və təhrif olunmuş, yəni şəkli dəyişdirilmiş bir teleqram kimi məlum olur. Bu mətnlər yuxuda nitqlər kimi çıxış edir, halbuki qayda odur ki, yuxudakı nitqlər gündüzki nitqlərdən qaynaqlanır. İkincisi, xəstəlik tarixçəsinin analitik təqibində, sözlərin dəqiq mətni eyni olmasa da, ardıcıl olaraq bir neçə məcburi fikrin əslində eyni şey olduğu qənaətinə gəlinir. Məcburi fikir ilk dəfə uğurla rədd edilmişdi, indi isə təhrif olunmuş formada geri qayıdır, tanınmır və bəlkə də məhz bu təhrifinə görə müdafiə mübarizəsində daha yaxşı mövqe tuta bilir. Amma əsl forma düzgün olanıdır, çox vaxt mənasını tam açıq şəkildə ortaya qoyur. Anlaşılmaz bir məcburi ideya çətinliklə aydınlaşdırıldıqda, xəstədən çox vaxt eşitmək olur ki, qurulmuş kimi bir fikir, istək və ya vəsvəsə həqiqətən məcburi ideyadan əvvəl bir dəfə ortaya çıxmış, amma qalmamışdır. Bunun üçün xəstəmizin tarixçəsindən verilən nümunələr təəssüf ki, çox uzadılmış olacaq.¹⁵⁶

Rəsmi olaraq belə adlandırılan 'məcburi fikir', ilkin ifadəyə nisbətən təhrifində birincil müdafiə mübarizəsinin izlərini daşıyır. Onun təhrifi onu həyat qabiliyyətli edir, çünki şüurlu düşünmə, onu yuxu məzmununa bənzər şəkildə yanlış başa düşməyə məcburdur; yuxu məzmunu özü bir kompromis və təhrif məhsuludur və ayıq düşüncə tərəfindən daha da yanlış başa düşülür.

Şüurlu düşüncənin bu yanlış başa düşülməsi yalnız məcburi fikirlərdə deyil, həm də ikincil müdafiə mübarizəsinin məhsullarında, məsələn, qoruyucu düsturlarda sübut edilə bilər. Bunun üçün iki yaxşı nümunə gətirə bilərəm. Xəstəmiz müdafiə düsturu kimi, rədd edici bir əl hərəkəti ilə müşayiət olunan, tez deyilən bir 'amma' sözü istifadə edirdi. Bir dəfə danışdı ki, bu düstur son vaxtlar dəyişib; artıq 'amma' demir, 'amma' deyir. Bu inkişafın səbəbi soruşulduqda, ikinci hecadakı səssiz 'e' hərfinin, qorxduğu şeyin, yəni yad və əks bir şeyin qarışmasından qorunmaq üçün ona kifayət qədər təminat vermədiyini, buna görə də 'e' hərfini vurğulamağa qərar verdiyini bildirdi. Tamamilə məcburiyyət nevrozu üslubunda aparılan bu izahat, nəhayət, yanlış olduğunu sübut etdi; o, ən yaxşı halda rationalizasiya dəyərini iddia edə bilərdi; əslində isə bu, psixoanaliz haqqında nəzəri söhbətlərdən tanıdığı müdafiə termini ilə uyğunlaşma idi. Beləliklə, müalicədən sui-istifadə edilərək və sayıqlama xarakterli şəkildə müdafiə düsturunu gücləndirmək üçün istifadə olunmuşdu. Bir dəfə də bütün təhlükələrə qarşı qorunmaq üçün ən güclü duaların ilk hərflərindən tərtib etdiyi və sonuna əlavə edilmiş 'Amin' sözü ilə bəzədiyi əsas sehrli sözündən danışdı. Həmin sözü burada yaza bilmərəm, çünki dərhal aydın olacaq səbəblər buna mane olur. Çünki, mən bunu öyrəndikdə, bunun əslində onun hörmət etdiyi xanımın adının anagramı olduğunu qeyd etməli oldum; bu adın tərkibində 'S' hərfi var idi və o, bu hərfi sona, əlavə edilmiş 'Amin' sözündən birbaşa əvvəl yerləşdirmişdi. Beləliklə, o — deyə bilərik ki — sevgilisi ilə toxumunu birləşdirmiş, yəni onun şəxsiyyətini təsəvvüründə masturbasiya etmişdi. Lakin bu aşkar əlaqəni özü sezməmişdi; müdafiə mexanizmi sıxışdırılmış material tərəfindən aldadılmışdı. Qeyd edək ki, bu, vaxt keçdikcə dəf edilməli olanın, adətən, onu dəf etmək üçün istifadə edilən vasitəyə nüfuz etməsi haqqında fikrə yaxşı bir nümunədir.

Əgər iddia olunursa ki, məcburi düşüncələr yuxu məzmununa çevrilməzdən əvvəl yuxu düşüncələrinə bənzər şəkildə təhrifə uğrayırlar, onda bu təhrifin texnikası bizi maraqlandırmalıdır və tərcümə edilmiş və anlaşılmış məcburi ideyaların bir sıra nümunələri üzərində bu texnikanın müxtəlif vasitələrini izah etməyə heç nə mane olmamalıdır. Lakin bu nəşrin şərtləri altında mən də yalnız tək-tük nümunələr verə bilərəm. Xəstəmizin məcburi ideyalarının hamısı böyük siçan təsəvvürü kimi mürəkkəb quruluşa malik deyildi və bu qədər çətin açılmırdı. Digərlərində isə, zarafatlarda çox uğurla tətbiq olunan, lakin burada da başa düşülməyə qarşı qoruyucu vasitə kimi öz vəzifəsini yerinə yetirən, buraxma — ellips — yolu ilə təhrif texnikası istifadə edilmişdi.

Onun ən köhnə və sevimli məcburi ideyalarından biri (xatırlatma və ya xəbərdarlıq dəyərində olan) belə idi: Əgər mən həmin xanımı evlərsəm, atama (axirətdə) bir bədbəxtlik gələcək. Təhlildən məlum olan buraxılmış və atlanmış aralıq həlqələri yerinə qoyaq, onda düşüncə axını belə olacaq: Əgər ata sağ olsaydı, mənim həmin xanımı evlənmə qərarıma uşaqlıq səhnəsindəki kimi qəzəblənərdi, nəticədə mən də yenidən ona qarşı qəzəb duyardım və ona bütün pislikləri arzulayardım, bu arzularsa mənim arzularımın “hər şeyə qadirliyi” sayəsində onun üzərində həyata keçməli idi.

Və ya ellips həllinin başqa bir nümunəsi, eyni zamanda bir xəbərdarlıq və ya asketik qadağa. Onun çox sevdiyi, sevimli balaca bacısı qızı var idi. Bir gün ona belə bir ideya gəldi: Əgər özünə cinsi əlaqəyə icazə versən, Ellaya bir bədbəxtlik gələcək (ölmə). Buraxılmış hissənin yerinə qoyulması ilə: Hər cinsi əlaqədə, hətta yad bir qadınla belə, sən yadına salmalısan ki, ailə həyatındakı cinsi əlaqə heç vaxt uşaq doğumuna səbəb olmayacaq (sevgilisinin qısırlığı). Bu sənə o qədər kədər verəcək ki, kiçik Ellaya qısqanclıq duyacaqsan və bacına uşağı qısqanacaqsan. Bu qısqanc təhriklər uşağın ölümünə səbəb olmalıdır.

Elliptik təhrif texnikası məcburiyyət nevrozu üçün xarakterik görünür; mən ona digər xəstələrin məcburi düşüncələrində də rast gəlmişəm. Əsasən məcburi hərəkətlərdən əziyyət çəkən bir xanımın şübhə halı, xüsusilə şəffaflığı və siçan təsəvvürünün quruluşuna bənzərliyi ilə maraqlı idi. O, Nürnberqdə əri ilə gəzirdi və əri onu uşağı üçün müxtəlif əşyalar, o cümlədən daraq aldığı mağazaya müşayiət etdi. Seçimin çox uzun çəkməsindən bezən əri, yolda bir antikvarın yanında bəzi sikkələr gördüyünü və onları almaq istədiyini bildirdi; alış-verişdən sonra onları bu mağazadan götürəcəyini dedi. Amma onun təxmininə görə, çox uzun müddət geri qayıtmadı. Geri qayıtdıqda və harada olduğunu soruşduqlarında: Elə həmin antikvarın yanında, deyə cavab verdikdə, onda həmin anda uşaq üçün alınan darağın əslində çoxdan ona məxsus olub-olmadığına dair əzablı bir şübhə yarandı. Təbii ki, sadə əlaqəni açmağı başa düşə bilmədi. Bu şübhəni yerdəyişməyə uğramış kimi izah etməkdən başqa çarəmiz yoxdur və tam şüursuz fikri aşağıdakı kimi qura bilərik: Əgər sən yalnız antikvarın yanında olduğun doğrudursa, mən buna inanmalıyamsa, onda bu yenicə alınmış darağın illərdir məndə olduğuna da eyni dərəcədə inana bilərəm. Yəni, bizim xəstəmizin fikrinə bənzər, alayçı və təhqiramiz bir bərabərləşdirmə: Bəli, ikisi (ata və xanım) uşaq sahibi olduqları qədər dəqiq, mən də A.-ya pulu geri qaytaracağam. Xanımda bu şübhə onun özünə şüursuz olan qısqanclığı ilə bağlı idi; bu qısqanclıq ona ərinin həmin fasilədən qalant bir ziyarət üçün istifadə etdiyini fərz etdirirdi.¹⁵⁷¹⁵⁸

Bu dəfə məcburi düşüncənin psixoloji qiymətləndirməsini aparmağa çalışmıram. Bu, çox dəyərli nəticələr verərdi və şüurlu və şüursuzun mahiyyəti haqqında anlayışlarımızı aydınlaşdırmaqda histeriya və hipnotik hadisələrin öyrənilməsindən daha çox şey edərdi. Çox arzuolunardı ki, Fəlsəfəçilər və psixoloqlar, eşitdikləri və ya konvensional təriflərindən şüursuz haqqında dərin nəzəriyyələr quranlar, əvvəlcə məcburi düşüncə hadisələrindən həlledici təəssüratlar əldə etsinlər; bunu demək olar ki, tələb etmək olardı, əgər bu, onların adətən tanış olduqları iş üsullarından çox daha əziyyətli olmasaydı. Burada yalnız onu qeyd edəcəyəm ki, məcburiyyət nevrozunda bəzən şüursuz psixi proseslər ən təmiz, təhrif olunmamış formada şüura çıxır, bu çıxış şüursuz düşünmə prosesinin ən müxtəlif mərhələlərindən baş verə bilər və məcburi ideyalar çıxış anında artıq uzun müddətdir mövcud olan formalaşmalar kimi tanına bilər. Buna görə də, məcburiyyət xəstəsi ilə məcburi ideyanın ilk dəfə ortaya çıxmasını araşdırdıqda, o, bu ideyanı analiz gedişində həmişə daha geriyə köçürməli, onun üçün həmişə yeni ilk səbəblər tapmalı olur — bu, diqqəti çəkən bir hadisədir.

b) Məcburiyyət xəstələrinin bəzi psixi xüsusiyyətləri — onların reallığa, batil inanca və ölümə münasibəti. Mən burada məcburiyyət xəstələrinin elə bəzi ruhi xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirməliyəm ki, onlar özlüyündə vacib görünməsə də, daha vacib olanı anlamaq yolunda dayanırlar. Onlar mənim xəstəmdə çox aydın ifadə olunmuşdu, — lakin bilirəm ki, onlar onun fərdiliyinə deyil, xəstəliyinə aid edilməlidir və digər məcburiyyət xəstələrində tam tipik şəkildə təkrarlanır.

Xəstəmiz yüksək dərəcədə batil inanclı idi, halbuki o, yüksək təhsilli, maarifpərvər, əhəmiyyətli dərəcədə iti zəkalı bir adam idi və bəzən bütün bu cəfəngiyyatın heç birini doğru saymadığına əmin edə bilirdi. Deməli, o, həm batil inanclı idi, həm də deyildi və öz inancı ilə bir bütün hiss edən savadsız batil inanclılardan açıq şəkildə fərqlənirdi. O, batil inancının məcburi düşüncəsindən asılı olduğunu başa düşürmüş kimi görünürdü, baxmayaraq ki, bəzən ona tam sadiq olduğunu bildirirdi. Belə ziddiyyətli və dəyişkən davranışı müəyyən bir izah cəhdinin baxış bucağından ən asan şəkildə dərk etmək olar. Mən bu məsələlərdə onun iki fərqli və əks inancının olduğunu, hazır olmayan bir fikrinin olmadığını qəbul etməkdən çəkinmədim. O, bu iki fikir arasında, məcburiyyət xəstəliyinə olan digər mövqeyindən görünür dərəcədə asılı olaraq dalğalanırdı. Bir məcburiyyətə qalib gələn kimi, o, üstünlük təşkil edən anlayışla öz sadəlövhlüyünə gülürdü və onu sarsıdacaq heç nə baş vermirdi, lakin həll olunmamış bir məcburiyyət — və ya buna bərabər olan: bir müqavimət — hakimiyyəti altına düşdüyü kimi, inanclı əqidəyə kömək edən ən qəribə təsadüfləri yaşayırdı.

Onun batil inancı, hər halda, təhsilli bir adamın inancı idi və cümə günündən, 13 rəqəmindən və s.-dən təşviş kimi abesliklərdən uzaq idi. Lakin o, işarələrə, peyğəmbərlik yuxularına inanırdı, izaholunmaz şəkildə məhz onlarla məşğul olduğu şəxslərlə daim qarşılaşırdı və ən uzun fasilələrdən sonra birdən-birə yadına düşdüyü müxbirlərdən məktublar alırdı. Bununla belə, o, kifayət qədər dürüst idi və ya daha doğrusu, rəsmi inancına o qədər sadiq idi ki, ən güclü sezgilərin nəticəsiz qaldığı halları unutmamışdı, məsələn, yay istirahətinə gedərkən Vyanaya sağ qayıtmayacağına dair dəqiq sezgisi olduğu halda. O, həmçinin etiraf edirdi ki, işarələrin böyük əksəriyyəti onun şəxsiyyəti üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb etməyən şeylərə aid idi və çox uzun müddət düşünmədiyi, lakin bir neçə dəqiqə əvvəl yadına saldığı tanışına rast gəldiyi zaman, bu möcüzəvi şəkildə qarşısına çıxan şəxslə onun arasında başqa heç nə baş verməmişdi. Təbii ki, o, həyatındakı bütün əhəmiyyətli hadisələrin işarəsiz baş verdiyini inkar etməyə qadir deyildi, məsələn, atasının ölümündən heç bir sezgi olmadan təəccübləndirilmişdi. Amma bu cür arqumentlər onun inancları arasındakı ikiliyi dəyişmədi və yalnız batil inancının məcburiyyət xarakterini sübut etdi; bu xarakter artıq onun müqavimətlə eyni istiqamətdəki dalğalanmalarından çıxarıla bilərdi.

Təbii ki, mən onun bütün köhnə möcüzə hekayələrini rasional şəkildə izah edə bilməzdim, lakin müalicə dövründə baş verən bənzər şeylər üçün ona özünün daim möcüzələrin yaradılmasında iştirak etdiyini və bu məqsədlə hansı vasitələrdən istifadə etdiyini göstərə bildim. O, dolaylı görmə və oxuma, unutma və əsasən yaddaş yanılgıları ilə işləyirdi. Nəhayət, o, mənə həmin möcüzələrin yaradıldığı kiçik fokus hiylələrini açmağa kömək etdi. Sezgilərin və proqnozların gerçəkləşəcəyinə olan inancının maraqlı uşaqlıq kökü kimi bir dəfə belə bir xatirə ortaya çıxdı: Ana, bir tarix seçilməli olduqda, tez-tez deyirdi: “Bu və ya o gün mən bacarmıram; həmin gün mən yataqda olmalıyam.” Həqiqətən də, elan etdiyi gündə hər dəfə yataqda uzanırdı!

Aydındır ki, onun üçün təcrübədə belə dayaq nöqtələri tapmaq ehtiyacı idi, ona görə də gündəlik həyatın məlum izaholunmaz təsadüflərinə çox diqqət edir və bu təsadüflər çatmadıqda, şüursuz hərəkətlərlə onları tamamlayırdı. Bu ehtiyacı mən bir çox digər məcburiyyət xəstələrində tapmışam və daha bir çoxlarında da olduğunu fərz edirəm. Bu, məncə, məcburiyyət nevrozunun psixoloji xarakterindən yaxşı izah olunur. Əvvəllər (s. 417) izah etdiyim kimi, bu pozulma zamanı sıxışdırma amneziya ilə deyil, affektin geri çəkilməsi nəticəsində səbəb-nəticə əlaqələrinin qopması ilə baş verir. Müəyyən bir xəbərdarlıq edən qüvvə — ki, mən onu başqa yerdə endopsixi qavrayışla müqayisə etmişəm — deməli, bu sıxışdırılmış əlaqələrdə qalır, belə ki, onlar proyeksiya yolu ilə xarici dünyaya daxil edilir və orada psixiada baş verməyən şeyə şahidlik edir.¹⁵⁹

Məcburiyyət xəstələrinə xas olan, yuxarıda qeyd olunanla müəyyən qohumluğu olan və təqib edilməsi həvəslərin dərin tədqiqinə aparan digər bir ruhi ehtiyac həyatda qeyri-müəyyənliyə və ya şübhəyə olan ehtiyacdır. Qeyri-müəyyənliyin yaradılması, nevrozun xəstəni reallıqdan çıxarmaq və dünyadan təcrid etmək üçün istifadə etdiyi üsullardan biridir; bu, əslində hər bir psixonevrotik pozğunluğun 'meylidir. Xəstələrin təhlükəsizlikdən qaçmaq və şübhə içində qalmaq üçün nə qədər çox şey etdikləri yenidən həddindən artıq aydındır; bəli, bəzilərində bu meyil — ən azı vaxt təyinatını təmin edən saatlara olan nifrətlərində və şübhəni aradan qaldıran belə alətləri zərərsizləşdirmək üçün şüursuz icra etdikləri hiyləgərliklərində canlı ifadə tapır. Bizim xəstəmiz onun münaqişəsində qərar verməyə kömək edəcək məlumatlardan yayınmaqda xüsusi bacarıq inkişaf etdirmişdi. Beləliklə, o, sevgilisinin evlənmə üçün həlledici olan vəziyyətləri barədə məlumatlandırılmamışdı, iddia etdiyinə görə, onun əməliyyatını kimin həyata keçirdiyini və bir və ya iki tərəfli olub-olmadığını deyə bilmirdi. O, unudulmuşu xatırlamağa və diqqətdən kənarda qalmışı araşdırmağa məcbur edildi.

Məcburiyyət xəstələrinin qeyri-müəyyənliyə və şübhəyə olan meyli onlar üçün düşüncələrini əsasən qeyri-müəyyənliyin ümumi insan xarakterli olduğu, biliklərimizi və ya hökmümüzü zərurətə görə şübhəyə məruz qoymalı olduğumuz mövzulara bağlamaq üçün motiv olur. Belə mövzular əsasən bunlardır: Atadan törəmə, ömrün uzunluğu, ölüm sonrası həyat və yaddaş; biz yaddaşa inam bəxş etməyə öyrəşmişik, halbuki onun etibarlılığı üçün ən kiçik təminat belə yoxdur.

Məcburiyyət nevrozu simptomların formalaşması üçün yaddaşın qeyri-müəyyənliyindən ən geniş şəkildə istifadə edir; ömrün uzunluğu və axirətin xəstələrin düşüncəsində məzmun etibarilə hansı rolu oynadığını tezliklə öyrənəcəyik. Ən münasib keçid kimi, bundan əvvəl bizim xəstəmizdəki batil inamın o xüsusiyyətini müzakirə etmək istəyirəm ki, onun əvvəlki bir yerdə (s. 444) qeyd edilməsi bir çox oxucuda təəccüb doğurmuşdur.

Mən onun düşüncələrinin və hisslərinin, yaxşı və pis istəklərinin ona aid etdiyi hər şeyə qadirliyi nəzərdə tuturam. Bu ideyanı məcburiyyət nevrozunun hüdudlarını aşan bir sayıqlama elan etmək vəsvəsəsi əlbəttə ki, az deyil; lakin mən bu inamı uzun müddətdir sağalmış və normal fəaliyyət göstərən, əslində bütün məcburiyyət nevrozu xəstələrinin bu inamı paylaşdıqları kimi davranan digər bir məcburiyyət nevrozu xəstəsində də tapmışam. Bizim vəzifəmiz bu həddindən artıq qiymətləndirməni aydınlaşdırmaq olacaq. Asanlıqla qəbul edək ki, bu inamda köhnə uşaq böyüklük sayıqlamasının bir hissəsi dürüstlüklə etiraf edilir və xəstəmizə inamını nəyə əsaslandırdığını soruşaq. O, iki hadisəyə istinad edərək cavab verir. İkinci dəfə, əziyyətinə ilk və yeganə təsirini gördüyü həmin su müalicə müəssisəsinə gəldikdə, o, ilk dəfə kimi eyni otağı yenidən istədi — onun yeri baxıcı qadınlardan biri ilə münasibətlərinə əlverişli idi. O, cavab aldı: otaq artıq verilib, yaşlı bir professor onu artıq tutub; o da müalicə ümidlərini xeyli azaldan bu xəbərə dostcasına olmayan sözlərlə reaksiya verir: Buna görə də onu insult vursun. On dörd gün sonra o, bir cəsəd təsəvvürü ilə narahat olaraq yuxudan oyandı və səhər eşitdi ki, həqiqətən professoru insult vurmuşdur və onu oyandığı təxminən həmin vaxtda otağa gətirmişlər. Digər hadisə, ona çox mehriban davranan və bir dəfə ona birbaşa onu sevib-sevə bilməyəcəyini soruşan, yaşca böyük və sevgiyə çox ehtiyacı olan bir qıza aid idi. O, qaçamaq bir cavab verdi; bir neçə gün sonra qızın pəncərədən özünü atdığını eşitdi. İndi özünü qınadı və ona sevgisini bəxş etsəydi, onu sağ saxlamaq iqtidarında olduğunu söylədi. Bu şəkildə sevgisinin və nifrətinin qüdrətinə inandı. Sevginin qüdrətini inkar etmədən, hər iki halda ölüm məsələsinin olduğunu vurğulamaq istəyirik və xəstəmizin digər məcburiyyət nevrozu xəstələri kimi, düşmən hisslərinin xarici dünyadakı təsirini həddindən artıq qiymətləndirməyə məcbur olduğunu, çünki onun şüurlu məlumatına bu hisslərin daxili psixi təsirinin böyük bir hissəsinin çatmadığını izah edən ağlabatan izaha qoşulacağıq. Onun sevgisi — və ya daha doğrusu nifrəti — həqiqətən qüdrətlidir; onlar məhz onun mənşəyini başa düşmədiyi və uğursuz şəkildə müqavimət göstərdiyi məcburi düşüncələri yaradırlar.¹⁶⁰

Ölüm mövzusu ilə xəstəmizin çox xüsusi bir münasibəti var idi. O, bütün ölüm hallarında isti iştirak göstərirdi, cənazə mərasimlərində ehtiramla iştirak edirdi, elə ki, bacı-qardaşları tərəfindən alayla "cənazə quşu" adlandırıla bilərdi; lakin o, eyni zamanda xəyalında daima insanları öldürürdü ki, geridə qalanlara ürəkdən həmrəylik göstərə bilsin. 3-4 yaşlarında ikən böyük bacısının ölümü onun xəyallarında böyük rol oynadı və o illərdəki uşaq günahları ilə ən sıx əlaqəyə gətirilmişdi. Bundan əlavə, atanın ölümü fikrinin onu nə qədər erkən məşğul etdiyini bilirik və onun xəstəliyini, 15 il əvvəl məcburi şəkildə arzulanan bu hadisəyə reaksiya kimi qəbul edə bilərik. Onun məcburi qorxularının "Digər Dünya"ya (Jenseits) qəribə şəkildə genişlənməsi ataya qarşı bu ölüm arzularına kompensasiyadan başqa bir şey deyil. Bu, vəfat etmiş ataya görə yas 1,5 il sonra yenidən canlandıqda təqdim edildi və reallığa rəğmən, əvvəllər müxtəlif xəyallarda sınanan arzu naminə, atanın ölümünü ləğv etməli idi. Biz "Digər Dünyada" əlavəsini bir neçə yerdə (S. 440, 443) "əgər ata hələ yaşayardı" sözləri ilə tərcümə etməyi öyrəndik.¹⁶¹

Lakin digər məcburiyyət xəstələri də bizim xəstəmizdən çox fərqli davranmırlar, onlara ölüm fenomeni ilə ilk qarşılaşma bu qədər erkən yaşlarda qismət edilməmişdir. Onların düşüncələri daima başqalarının ömrü və ölüm ehtimalı ilə məşğul olur, onların batil inanclı meylləri əvvəlcə başqa məzmuna malik deyildi və bəlkə də heç bir başqa mənşəyə malik deyil. Ən əsası, onlar tərəfindən həll edilməmiş buraxılan konfliktlərin həlli üçün ölüm ehtimalına ehtiyac duyurlar. Onların əsas xarakteri, xüsusilə sevgi məsələlərində qərar verməyə qadir olmamalarıdır; onlar hər bir qərarı təxirə salmağa çalışırlar və hansı şəxs və ya şəxsə qarşı hansı tədbir üçün qərar verməli olduqları barədə şübhə yarandıqda, köhnə Almaniya İmperatorluq Məhkəməsi onların nümunəsi olmalıdır, çünki onun prosesləri adətən hakim qərarından əvvəl mübahisə edən tərəflərin ölümü ilə bitirilirdi. Beləliklə, onlar hər bir həyat konfliktində, onlar üçün əhəmiyyətli, əksər hallarda sevilən bir şəxsin, istər valideynlərdən birinin, istərsə də rəqib və ya meyllərinin dalğalandığı sevgi obyektlərindən birinin ölümünü gözləyirlər. Məcburiyyət nevrozunda ölüm kompleksinin bu cür qiymətləndirilməsi ilə biz artıq məcburiyyət xəstələrinin həvəs həyatına toxunuruq ki, bu da indi bizi məşğul etməlidir.

c) Həvəs həyatı və məcburiyyət ilə şübhənin törəməsi

Əgər qarşılıqlı mübarizəsi bu nevrozu quran psixi qüvvələri tanımaq istəyiriksə, xəstəmizdə yetkinlik yaşında və uşaqlıqda xəstəliyə səbəb olan amillər haqqında əldə etdiyimiz məlumatlara qayıtmalıyıq. O, iyirminci yaşlarında, uzun müddətdir sevdiyi qızdan başqa bir qızla evlənmək vəsvəsəsi ilə üzləşdikdə xəstələndi və bütün hazırlıq fəaliyyətlərini təxirə salaraq bu konfliktin qərarından yayındı; bunun üçün ona nevroz vasitələr təmin edirdi. Sevdiyi qızla digəri arasındakı dalğalanma, atanın təsiri ilə xanıma olan sevgi arasındakı konfliktə, yəni xatirələrə və məcburi fikirlərə görə artıq erkən uşaqlıqda mövcud olan ata ilə cinsi obyekt arasındakı konflikt seçiminə gətirilə bilər. Bundan əlavə, onun bütün həyatı boyunca sevgilisinə və atasına münasibətdə məhəbbət ilə nifrət arasında mübarizənin mövcud olduğu aydın görünür. Qisas fantaziyaları və məcburiyyət təzahürləri, məsələn, başa düşmə məcburiyyəti və ya yol kənarındakı daşla məşğul olma, onun daxilindəki bu ikiliyi təsdiqləyir; bu ikilik müəyyən dərəcədə normal şəkildə başa düşülə bilirdi, çünki sevgilisi ilk imtina və sonrakı soyuqluqla ona düşmən hisslər üçün əsas vermişdi. Lakin məcburi düşüncələrinin tərcüməsi vasitəsilə öyrəndiyimiz kimi, eyni hisslər ikiliyi onun atasına münasibətini də idarə edirdi və atası da uşaqlıq dövründə ona düşmənçilik üçün əsas vermiş olmalı idi, bunu biz demək olar ki, qətiyyətlə müəyyən edə bildik. Sevgilisinə münasibətdə nəvaziş və düşmənçilikdən ibarət olan münasibəti böyük ölçüdə onun şüurlu qavrayışına düşürdü. O, mənfi hissin ölçüsü və ifadəsi barədə ən çoxu özünü aldadırdı, halbuki bir vaxtlar intensiv şəkildə şüurlu olan atasına qarşı düşmənçilik artıq uzun müddət əvvəl ondan uzaqlaşmışdı və yalnız onun ən şiddətli müqavimətinə qarşı şüura qayıda bilərdi. Ataya qarşı uşaqlıq nifrətinin sıxışdırmasında biz bütün sonrakı hadisələri nevroz çərçivəsinə məcbur edən prosesi görürük.

Xəstəmizdə tək-tək sayılan hiss münaqişələri bir-birindən asılı deyil, əksinə, əksinə, cüt-cüt bir-birinə bağlıdır. Sevgilisinə qarşı nifrət ataya bağlılıqda toplanmalı idi və əksinə. Lakin bu sadələşdirmədən sonra qalan iki münaqişə axını, yəni ata ilə sevgili arasındakı ziddiyyət və hər bir münasibətdə məhəbbət ilə nifrət arasındakı ziddiyyət, məzmun və mənşə etibarilə bir-biri ilə əlaqəli deyil. İki münaqişədən birincisi, məhəbbət seçiminin obyektləri kimi kişi və qadın arasındakı normal dalğalanmaya uyğundur; bu, uşağa əvvəlcə məşhur sualla yaxınlaşdırılır: “Atanı, yoxsa ananı daha çox sevirsən?” və həyatı boyunca, hisslərin intensivliyinin inkişafındakı və son cinsi məqsədlərin sabitləşməsindəki bütün fərqlərə baxmayaraq, onu müşayiət edir. Yalnız bu ziddiyyətlilik normal şəkildə tezliklə kəskin ziddiyyət, amansız “ya bu, ya da o” xarakterini itirir; hər iki tərəfin bərabərsiz tələbləri üçün yer yaranır, baxmayaraq ki, normal insanda da bir cinsə verilən dəyər digərinin dəyərsizləşdirilməsi ilə artır.

Münaqişələrdən digəri, yəni məhəbbət ilə nifrət arasındakı münaqişə bizə daha qəribə gəlir. Biz bilirik ki, başlanan aşiqlik tez-tez nifrət kimi qavranılır, doyum verilməyən məhəbbət asanlıqla qismən nifrətə çevrilir və şairlərdən eşidirik ki, aşiqliyin fırtınalı mərhələlərində hər iki əks hiss bir müddət rəqabət kimi yan-yana mövcud ola bilər. Lakin eyni şəxsə qarşı məhəbbət və nifrətin xroniki yan-yana olması, hər iki hissin ən yüksək intensivliyi bizi təəccübləndirir. Biz gözləyirdik ki, böyük məhəbbət artıq çoxdan nifrəti üstələmiş və ya onun tərəfindən udulmuş olacaqdı. Əslində, belə ziddiyyətlərin davamı yalnız xüsusi psixoloji şəraitdə və şüursuz vəziyyətin iştirakı ilə mümkündür. Məhəbbət nifrəti silə bilməmiş, yalnız onu şüursuza itələyə bilmişdir; şüursuzda isə nifrət, şüur təsiri ilə ləğv edilmədən qorunaraq, özünü saxlaya və hətta arta bilər. Bu şəraitdə şüurlu məhəbbət adətən reaksiya olaraq xüsusi yüksək intensivliyə qədər şişir ki, ona daim yüklənən işə, yəni öz əksini sıxışdırma yolu ilə geri saxlamağa tab gətirə bilsin. Hər iki ziddiyyətin çox erkən, tarixdən əvvəlki uşaqlıq illərində ayrılması və bir hissənin, adətən nifrətin sıxışdırması, məhəbbət həyatının bu qəribə konstellasiyasının şərti kimi görünür.

Bir sıra məcburiyyət xəstəsinin analizlərinə nəzər saldıqda, belə təəssürat yaranır ki, sevgi və nifrətin xəstəmizdə olduğu kimi bir davranışı məcburiyyət nevrozunun ən çox rast gəlinən, ən aydın və buna görə də ehtimal ki, ən əhəmiyyətli xarakter cizgilərindən biridir. Lakin "nevroz seçimi" məsələsini həvəs həyatına aid etmək nə qədər cazibədar olsa da, bu təklifdən qaçmaq üçün kifayət qədər səbəblər var və bütün nevrozlarda eyni boğulmuş həvəslərin simptom daşıyıcıları kimi aşkar edildiyini qəbul etmək lazımdır. Sevgi tərəfindən şüursuzun boğulması zamanı saxlanılan nifrət histeriya və paranoyanın patogenezində də böyük rol oynayır. Sevginin mahiyyətini burada konkret bir qərar vermək üçün kifayət qədər az bilirik; xüsusilə onun mənfi amilinin libidonun sadistik komponenti ilə əlaqəsi tamamilə qeyri-müəyyəndir. Buna görə də, müzakirə olunan şüursuz nifrət hallarında sevginin sadistik komponentinin konstitusional olaraq xüsusilə güclü inkişaf etdiyi, buna görə də vaxtından əvvəl və həddindən artıq dərindən boğulduğu və müşahidə olunan nevroz fenomenlərinin bir tərəfdən reaksiya nəticəsində yüksəldilmiş şüurlu nəvazişdən, digər tərəfdən isə şüursuzda nifrət kimi fəaliyyət göstərən sadizmdən qaynaqlandığını söyləməmiz təxmini bir məlumat dəyərinə malikdir.¹⁶²

Lakin sevgi və nifrətin bu qəribə davranışını necə başa düşmək lazım gəlsə də, onun mövcudluğu bizim xəstəmiz üzərindəki müşahidə ilə hər hansı bir şübhədən uzaqdır və məcburiyyət nevrozunun bu bir amillə əlaqələndirilməsi nəticəsində sirli proseslərinin necə asanlıqla başa düşülə biləcəyini görmək xoşdur. Şiddətli bir sevgiyə demək olar ki, eyni dərəcədə güclü bir nifrət mane olduqda, nəticə qismən iradə felci, yəni sevginin hərəkətverici motiv olması lazım olan bütün fəaliyyətlərdə qərar vermə qabiliyyətinin olmaması olmalıdır. Lakin qərarsızlıq uzun müddət yalnız bir qrup hərəkətlə məhdud qalmır. Çünki birincisi, aşiqin hansı hərəkəti onun əsas motivi ilə əlaqəli deyil? İkincisi, cinsi davranışın insanın digər reaksiyalarını dəyişdirən nümunəvi bir gücü var və üçüncüsü, məcburiyyət nevrozunun psixoloji xarakterinə, yerdəyişmə mexanizmindən geniş istifadə etmək aiddir. Beləliklə, qərar felci tədricən insanın bütün fəaliyyətinə yayılır.¹⁶³

Bu, məcburiyyət xəstələrinin ruh həyatında qarşılaşdığımız məcburiyyət və şübhənin hökmranlığını təmin edir. Şübhə, nifrət tərəfindən sevginin ləngiməsi nəticəsində, hər bir nəzərdə tutulan hərəkətdə xəstəni ələ keçirən qərarsızlığın daxili qavranılmasına uyğun gəlir. O, əslində, subyektiv olaraq ən etibarlı olan sevgiyə şübhədir, bu şübhə hər şeyə yayılır və əsasən ən əhəmiyyətsiz kiçik şeylərə yerdəyişir. Öz sevgisindən şübhə edən, digər hər şeydən, daha kiçik olanlardan da şübhə etməyə haqlıdır, hətta şübhə etməlidir??

Bu, eyni şübhədir ki, qoruyucu tədbirlərdə qeyri-müəyyənliyə və bu qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmaq üçün davamlı təkrarlamaya gətirib çıxarır və nəhayət, bu qoruyucu hərəkətlərin ilkin olaraq ləngimiş sevgi qərarı kimi icra olunmaz hala gəlməsinə səbəb olur. Təcrübələrimin əvvəlində, məcburiyyət xəstələrində qeyri-müəyyənliyin normaya daha yaxın görünən başqa və daha ümumi bir törəməsini qəbul etməli idim. Əgər mən, məsələn, məktubun yazılması zamanı başqa bir şəxsin aralıq sualları ilə narahat edilmişəmsə, sonra narahatlığın təsiri altında nə yazmış ola biləcəyimə dair əsaslı bir qeyri-müəyyənlik hiss edirəm və məktub tamamlanandan sonra əminlik üçün onu yenidən oxumağa məcbur oluram. Beləliklə, məcburiyyət xəstələrinin qeyri-müəyyənliyinin, məsələn, duaları zamanı, dua etmə fəaliyyətinə şüursuz fantaziyaların daima narahat edici şəkildə qarışmasından irəli gəldiyini düşünə bilərdim. Bu fərziyyə doğru idi və yenə də əvvəlki iddiamızla asanlıqla uzlaşdırıla bilər. Doğrudur ki, qoruyucu tədbirin yerinə yetirildiyinə dair qeyri-müəyyənlik narahat edici şüursuz fantaziyalardan irəli gəlir, lakin bu fantaziyalar məhz dualar vasitəsilə dəf edilməli olan əks impulsu ehtiva edir. Bu, xəstəmizdə bir dəfə həddindən artıq aydın olur, çünki narahatlıq şüursuz qalmır, əksinə, səsli şəkildə eşidilir. O, “Tanrı onu qorusun” deyə dua etmək istədikdə, birdən-birə şüursuzdan düşmən “yox” sözü çıxır və o, bunun lənətə hazırlıq olduğunu sezmişdir (S. 415). Əgər bu “yox” səssiz qalsaydı, o da qeyri-müəyyənlik vəziyyətində olardı və dualarını daha da uzadardı; səsli eşidilməsinə görə nəhayət duaları tərk etdi. Bunu etməzdən əvvəl, o, digər məcburiyyət xəstələri kimi, əksinin qarışmasının qarşısını almaq, duaları qısaltmaq, onların sürətli tələffüzü üçün müxtəlif üsullar cəhd etdi; digərləri isə hər bir belə qoruyucu hərəkəti diqqətlə başqasından “ayırmağa” çalışırlar. Amma bütün bu texnikalar uzun müddət nəticə vermir; əgər sevgi dolu impuls özünün kiçik bir hərəkətə yerdəyişməsində bir şeyi həyata keçirə bilibsə, düşmən impuls tezliklə ona da tabe olacaq və onun işini yenidən ləğv edəcək. Sonra məcburiyyət xəstəsi ruhi həyatımızın təhlükəsizliyindəki zəif nöqtəni, yaddaşın etibarsızlığını kəşf etdikdə, onun köməyi ilə şübhəni hər şeyə, hələ sevgi-nifrət kompleksinə aid olmayan artıq yerinə yetirilmiş hərəkətlərə və bütün keçmişə yaymağa qadirdir. Kiçik qızı üçün mağazada yeni bir daraq almış və sonra ərinə qarşı şübhələnərək, əslində onu çoxdan özündə saxlayıb-saxlamadığına şübhə etməyə başlamış həmin qadının nümunəsini xatırlayıram. Bu qadın birbaşa demirmi ki: Əgər sənin məhəbbətindən şübhə edə bilirəmsə (və bu, yalnız ona olan öz məhəbbətinə şübhəsinin proyeksiyasıdır), onda mən də buna, hər şeyə şübhə edə bilərəm və beləliklə, nevroz şübhəsinin gizli mənasını bizə açıqlamırmı?¹⁶⁴¹⁶⁵

Məcburiyyət isə şübhəni kompensasiya etmək və şübhənin şahidlik etdiyi dözülməz ləngimə vəziyyətlərini düzəltmək cəhdidir. Nəhayət, yerdəyişmə köməyi ilə ləngidilmiş niyyətlərdən birini qərara gətirmək mümkün olduqda, bu icra edilməlidir; bu, artıq ilkin niyyət deyil, amma orada toplanan enerji, əvəzedici hərəkətin boşalma fürsətini tapdığı vəziyyətdən imtina edə bilməz. Beləliklə, o, əmrlər və qadağalar şəklində ifadə olunur, çünki bəzən nəvazişli, bəzən düşmən impuls bu boşalma yolunu fəth edir. Məcburi əmrin yerinə yetirilməməli olduğu zaman gərginlik dözülməzdir və ən yüksək təşviş kimi qəbul edilir. Amma ən kiçiyə yerdəyişmiş əvəzedici hərəkətə gedən yolun özü o qədər qızğın mübahisə olunur ki, bu, adətən, yalnız dəf edilməli olan impulsun ən sıx əlaqəsi ilə qoruyucu tədbir kimi həyata keçirilə bilər.

Bir növ geriləmə ilə, üstəlik, hazırlıq hərəkətləri son qərarın yerini tutur, düşünmə hərəkəti əvəz edir və hər hansı bir hərəkətin düşüncə ilkin mərhələsi əvəzedici hərəkət əvəzinə məcburi qüvvə ilə özünü təsbit edir. Bu geriləmənin hərəkətdən düşünməyə nə qədər çox və ya az ifadə olunduğundan asılı olaraq, məcburiyyət nevrozu halı məcburi düşünmənin (məcburi fikir) və ya daha dar mənada məcburi hərəkətin xarakterini alır. Lakin bu əsl məcburi hərəkətlər yalnız onlarda bir-biri ilə mübarizə aparan iki impulsun kompromis formalaşdırmalarında bir növ uzlaşması baş verdiyi üçün mümkün olur. Məcburi hərəkətlər, xəstəlik nə qədər uzun davam edərsə, o qədər aydın şəkildə, masturbasiya tipli uşaq cinsi hərəkətlərinə yaxınlaşır. Beləliklə, nevrozun bu formasında məhəbbət aktları baş verib, amma yalnız yeni bir geriləmənin köməyi ilə, artıq şəxsə, məhəbbət və nifrət obyektinə aid olan aktlara deyil, uşaqlıqdakı kimi avtoerotik hərəkətlərə gətirib çıxarıb. Hərəkətdən düşünməyə olan ilk geriləmə, nevrozun yaranmasında iştirak edən başqa bir amil tərəfindən dəstəklənir. Məcburiyyət xəstələrinin tarixçələrində demək olar ki, mütəmadi hadisə, cinsi baxma və bilmək həvəsinin erkən ortaya çıxması və vaxtından əvvəl sıxışdırılmasıdır; bu, bizim xəstəmizdə də onun uşaq cinsi fəaliyyətinin bir hissəsini idarə edir. Sadistik komponentin məcburiyyət nevrozunun yaranmasında əhəmiyyətini artıq nəzərdən keçirmişik; məcburiyyət xəstəsinin konstitusiyasında bilmək həvəsi üstünlük təşkil etdikdə, dərin düşünmə nevrozun əsas simptomuna çevrilir. Düşünmə prosesi özü cinsiləşdirilir, çünki adətən düşüncənin məzmununa yönələn cinsi həzz, birbaşa düşünmə aktının özünə yönəldilir və düşünmə nəticəsinə çatdıqda əldə edilən doyum cinsi doyum kimi qəbul edilir. Bilmək istəyinin düşünmə prosesləri ilə bu əlaqəsi onu, iştirak etdiyi müxtəlif məcburiyyət nevrozu formalarında, hərəkətə keçməyə boş yerə çalışan enerjini, başqa növ həzz doyum imkanının yarandığı düşünməyə cəlb etmək üçün xüsusi uyğun edir. Beləliklə, bilmək istəyinin köməyi ilə əvəzedici hərəkət hazırlıq xarakterli düşünmə aktları ilə daha da əvəz oluna bilər. Lakin hərəkətdəki təxirə salma tezliklə düşünmədə qalmaqla əvəz olunur və bütün proses nəticədə öz bütün xüsusiyyətlərini qoruyaraq yeni bir sahəyə köçürülür, amerikalıların evi “daşıma” qabiliyyətinə malik olduqları kimi.¹⁶⁶

İndi isə yuxarıda verilən müzakirələrə əsaslanaraq, məcburiyyət nevrozu məhsullarına “məcburi” xarakterini verən və uzun müddət axtarılan psixoloji xüsusiyyəti təyin etməyə cəsarət edərdim. Düşünmə sistemlərinin motor sonluğunda ziddiyyət ləngiməsinin nəticəsi olaraq, adətən yalnız hərəkət üçün nəzərdə tutulan enerji sərfi ilə (keyfiyyət və miqdar baxımından) həyata keçirilən düşünmə prosesləri məcburi xarakter daşıyır, yəni reqressiv şəkildə hərəkətləri əvəz etməli olan fikirlər. Düşüncənin, iqtisadi səbəblərə görə, xarici dünyanı dəyişdirmək və boşalma üçün nəzərdə tutulan hərəkətdən daha kiçik enerji yerdəyişmələri ilə (ehtimal ki, daha yüksək səviyyədə) aparıldığı fərziyyəsi heç bir etirazla qarşılaşmayacaq.

Məcburi fikir kimi şüura çox güclü nüfuz edən şey, artıq şüurlu düşüncənin parçalayıcı səylərinə qarşı təmin edilməlidir. Artıq bilirik ki, bu qoruma, məcburi fikrin şüurlu hala gəlməzdən əvvəl məruz qaldığı təhriflə əldə edilir. Lakin bu, yeganə vasitə deyil. Bundan əlavə, ayrıca götürülmüş məcburi ideyanı, təhrifə baxmayaraq, ən asan başa düşülə biləcəyi yaranma vəziyyətindən uzaqlaşdırmaq nadir hallarda buraxılır. Bu məqsədlə, bir tərəfdən, patogen vəziyyət ilə ardınca gələn məcburi fikir arasında şüurlu düşüncənin səbəb araşdırmalarını çaşdıran bir interval yerləşdirilir; digər tərəfdən, məcburi fikrin məzmunu ümumiləşdirmə yolu ilə öz xüsusi əlaqələrindən ayrılır.

Buna misal olaraq xəstəmiz “anlama məcburiyyəti” ilə (s. 412) nümunə verir; daha yaxşı bir nümunə isə, bəlkə də, anasına həsəd apardığı və gələcəkdə miras yolu ilə özünə keçəcəyinə ümid etdiyi tək bir bəzək əşyasına aid olan səbəbə baxmayaraq, heç bir bəzək əşyası daşımağı özü üçün qadağan edən başqa bir xəstədir. Nəhayət, məcburi fikri şüurlu həll işinə qarşı qorumaq üçün, əgər onu vahid təhrifdən ayırmaq istəsək, qeyri-müəyyən və ya ikili mənalı seçilmiş ifadə də xidmət edir. Bu yanlış başa düşülmüş ifadə artıq deliriumlara daxil ola bilər və məcburiyyətin daha sonrakı inkişafları və ya əvəzlənmələri düzgün mətnə deyil, yanlış başa düşülməyə əsaslanacaq. Lakin müşahidə etmək olar ki, bu deliriumlar, şüurlu düşüncədə qəbul edilməmiş məcburiyyətin məzmunu və ifadəsi ilə daim yeni əlaqələr qurmağa can atırlar. Yalnız bir qeydə görə məcburiyyət nevrozunun həvəs həyatına qayıtmaq istəyirəm. Xəstəmiz uşaqlıqda it kimi hər insanı qoxusundan tanıdığını iddia edən və bu gün belə qoxu qavramalarının digərlərinə nisbətən daha çox şey söylədiyi bir “qoxucu” olduğunu da sübut etdi. “Digər nevrozlular, məcburiyyət xəstələri və histeriklər arasında da bənzər hallara rast gəldim və uşaqlıqdan bəri sönmüş olan qoxu həzzinin nevrozların yaranmasındakı rolunu nəzərə almağı öyrəndim.” Ümumiyyətlə, insanın torpaqdan uzaqlaşması ilə qaçınılmaz olaraq baş verən qoxu hissinin zəifləməsi və bununla yaradılan qoxu həzzinin orqanik sıxışdırılması, onun nevrotik xəstəliklərə həssaslığında yaxşı bir paya malik olub-olmadığı sualını qaldırmaq istəyirəm. Bu, mədəniyyət artdıqca, məhz cinsi həyatın sıxışdırılma qurbanlarını verməli olması üçün bir başa düşmə yaradacaqdı. Artıq uzun müddətdir bilirik ki, heyvan təşkilatında cinsi həvəs ilə qoxu orqanının funksiyası arasında nə qədər dərin əlaqə qurulmuşdur.¹⁶⁷¹⁶⁸

Bu işin sonunda, hər baxımdan qeyri-kamil olan məlumatlarımın, ən azından, digərlərinə məcburiyyət nevrozunun öyrənilməsinə daha dərindən nüfuz edərək daha çox şeyi gün üzünə çıxarmaq üçün təşəbbüs verəcəyinə ümid edirəm. Mənim fikrimcə, bu nevrozun xarakterik cəhəti, onu histeriyadan fərqləndirən şey, həvəs həyatında deyil, psixoloji şəraitdə axtarılmalıdır. Xəstəmi, sanki üç şəxsiyyətə bölünmüş olduğu təəssüratını sözlərlə ifadə etmədən tərk edə bilmərəm; deyərdim ki, bir şüursuz və iki şüuröncəsi şəxsiyyətə bölünmüşdür və onun şüuru bunlar arasında rəqs edə bilərdi. Onun şüursuzu erkən yaşlarda sıxışdırılmış, ehtiraslı və pis adlandırıla biləcək təhrikləri əhatə edirdi; normal vəziyyətində o, yaxşı, həyatdan zövq alan, üstün, ağıllı və aydın idi, lakin üçüncü psixi təşkilatda batil inanca və asketizmə tapınırdı, belə ki, iki inanca sahib ola və iki müxtəlif dünya görüşünü müdafiə edə bilərdi. Bu yarı-şüurlu şəxsiyyət əsasən onun sıxışdırılmış istəklərinə reaksiya əmələgəlmələrini ehtiva edirdi və xəstəliyin daha da davam etməsi halında normal şəxsiyyəti tükəndirəcəyini asanlıqla proqnozlaşdırmaq olardı. İndi ağır məcburi hərəkətlərdən əziyyət çəkən bir xanımı öyrənmək imkanı qazanıram; o, da oxşar şəkildə tolerant, şən və ağır qorxulu, asketik şəxsiyyətə bölünmüşdür; birincini öz rəsmi Məni kimi irəli sürür, ikincisi tərəfindən idarə olunur. Hər iki psixi təşkilat onun şüuruna çıxış yolu tapır və asketik şəxsiyyətin arxasında, onun varlığına tamamilə naməlum olan şüursuzunu aşkar etmək olar; bu şüursuz qədim, çoxdan sıxışdırılmış arzu təhriklərindən ibarətdir.¹⁶⁹

14 / 15

Dr. Vilhelm Stekelin “Sinir təşviş halları və onların müalicəsi” əsərinə ön söz

1893-cü ildən davam etdirdiyim, əvvəlcə həmkarlar arasında az diqqət çəkmiş nevrotik xəstəliklərin etiologiyası və psixi mexanizmi haqqında tədqiqatlarım nəhayət bir sıra tibbi tədqiqatçılar tərəfindən tanındı və nəticələrimi borclu olduğum psixoanalitik tədqiqat və müalicə üsuluna da diqqəti yönəltdi. Psixoanalizlə tanış edə bildiyim ilk həmkarlardan biri olan və hazırda uzun illərin təcrübəsi ilə onun texnikasına özü də bələd olan cənab doktor V. Stekel indi bu nevrozların klinikasından bir fəsli mənim baxışlarım əsasında işləməyi və psixoanalitik üsulla əldə etdiyi təcrübəni həkim oxucular üçün təqdim etməyi öz öhdəsinə götürür. İndi izah etdiyim mənada onun işinə görə məsuliyyəti könüllü üzərimə götürsəm də, təşviş halları haqqında bu kitaba birbaşa təsirimin çox az olduğunu açıq bəyan etməyi yerinə düşən hesab edirəm. Müşahidələr və qavrayışın, şərhin bütün təfərrüatı onun mülkiyyətidir; yalnız «təşviş histeriyası» adı mənim təklifimə əsaslanır.

Deyə bilərəm ki, doktor Stekelin əsəri zəngin təcrübəyə əsaslanır və digər həkimləri bu vəziyyətlərin etiologiyası haqqında baxışlarımızı öz səyləri ilə təsdiqləməyə təşviq etmək üçün nəzərdə tutulub. O, çox vaxt nevrotik simptomların arxasında gizlənməyə adət etmiş həyat reallıqlarına dair gözlənilməz görüşlər açır və həmkarları, şübhəsiz ki, inandıracaq ki, burada verilən işarələrə və izahlara münasibətdə hansı mövqe tutacaqları onların anlayışı üçün də, terapevtik fəaliyyətləri üçün də laqeyd ola bilməz.

Vyana, mart 1908.

Prof. Freyd.

15 / 15

Dr. Şandor Ferentsinin “Lélekelemzés, értekezések a pszichoanalizis köréből” əsərinə ön söz

Nevrozların (psixi səbəbli sinir pozğunluqlarının müxtəlif formalarının) psixoanalitik tədqiqi, bu pozğunluqların həvəs həyatı ilə, mədəniyyətin tələbləri tərəfindən ona edilən təsirlərlə, normal fərdin fantaziya və yuxu fəaliyyəti ilə və din, mif və nağıllarda xalq ruhunun yaradıcılıqları ilə əlaqəsini üzə çıxarmağı hədəfləyirdi. Bu tədqiqat metoduna əsaslanan nevrozlu xəstələrin psixoanalitik müalicəsi, həkim və xəstədən dərmanlar, pəhriz, su prosedurları və təlqinlərlə edilən indiyə qədərki ümumi müalicələrdən çox daha yüksək tələblər irəli sürür, lakin xəstələrə həyatın vəzifələri üçün o qədər çox yüngüllük və davamlı güc verir ki, bu terapiya metodunun durdurula bilməyən irəliləyişlərinə, güclü müxalifətə baxmayaraq, təəccüblənməyə ehtiyac yoxdur.

Aşağıdakı məqalələrin müəllifi, mənim yaxın dostum və psixoanalitik problemlərin bütün çətinliklərini az adam kimi yaxşı bilən, öz və öz xalqının ana dilində yazılmış işləri ilə həkimləri və ölkəsinin təhsilli insanlarını psixoanalizə maraq göstərməyə cəlb edən ilk macardır. Ona bu cəhdin uğurlu olmasını və yeni iş sahəsi üçün həmvətənlərinin arasından yeni iş qüvvələri qazanmağı bacarmasını arzulayıram.

Vyana, 1909-cu ilin dekabrı.

Freyd.