Əsərlər 1909–1913

1 / 25

Psixoanaliz haqqında. Beş mühazirə

I

Xanımlar və cənablar! Yeni dünyanın bilik həvəskarları qarşısında mühazirəçi kimi durmaq mənim üçün yeni və çaşdırıcı bir hissdir. Güman edirəm ki, bu şərəfi yalnız adımın psixoanaliz mövzusu ilə bağlılığına borcluyam və buna görə də sizə psixoanalizdən danışmaq niyyətindəyəm. Bu yeni tədqiqat və müalicə metodunun yaranma tarixi və sonrakı inkişafı haqqında sizə ən yığcam şəkildə ümumi mənzərə verməyə çalışacağam.

Əgər psixoanalizi həyata çağırmaq bir xidmətdirsə, bu, mənim xidmətim deyil. Mən onun ilk başlanğıclarında iştirak etməmişəm. Mən tələbə idim və son imtahanlarımı verməklə məşğul idim, o zaman ki, başqa bir Vyanalı həkim, Dr. Jozef Breuer,¹ bu üsulu ilk dəfə histerik xəstələnmiş bir qıza tətbiq etdi (1880-1882). İndi əvvəlcə bu xəstəlik və müalicə tarixçəsi ilə məşğul olmaq istəyirik. Siz onu sonralar Breuer və mənim tərəfimdən nəşr olunmuş «Histeriya üzrə tədqiqatlar» əsərində ətraflı təsvir edilmiş şəkildə tapacaqsınız.² Əvvəlcə yalnız bir qeyd. Mən məmnuniyyətlə öyrəndim ki, dinləyicilərimin əksəriyyəti həkim peşəsinə aid deyil. İndi narahat olmayın ki, mənim məlumatlarımı izləmək üçün xüsusi həkim hazırlığı tələb olunur. Biz həqiqətən bir müddət həkimlərlə birlikdə gedəcəyik, amma tezliklə ayrılacağıq və Dr. Breueri tamamilə özünəməxsus bir yolla müşayiət edəcəyik.

Dr. Breuerin xəstəsi, 21 yaşlı, əqli cəhətdən yüksək istedadlı bir qız, iki ildən çox uzanan xəstəliyinin gedişində bir sıra bədəni və ruhi pozğunluqlar inkişaf etdirdi ki, bunlar ciddi qəbul edilməyə layiq idilər. Onun hər iki sağ tərəfli ətraflarında sərt iflic və həmin ətraflarda hissizlik, bəzən bədənin sol tərəfinin üzvlərində eyni xəstəlik, göz hərəkətlərinin pozulması və görmə qabiliyyətinin müxtəlif zəifləmələri, başın saxlanmasında çətinliklər, intensiv tussis nervosa, qida qəbuluna qarşı iyrənmə və bir dəfə bir neçə həftə ərzində əzabverici susuzluğa baxmayaraq içə bilməmə, nitq qabiliyyətinin azalması ki, bu, ana dilini danışmaq və ya başa düşmək qabiliyyətinin itirilməsinə qədər irəlilədi, nəhayət, dalğınlıq halları, qarışıqlıq, deliryumlar, bütün şəxsiyyətinin dəyişilməsi ki, bunlara diqqətimizi sonralar yönəltməli olacağıq.

Belə bir xəstəlik mənzərəsini eşidəndə, həkim olmasanız da, bunun ağır bir xəstəlik, çox güman ki, beyin xəstəliyi olduğu, sağalma ehtimalının az olduğu və xəstənin tezliklə həyatdan getməsinə səbəb ola biləcəyi fikrinə meyl edəcəksiniz. Lakin qoyun həkimlər sizi inandırsınlar ki, belə ağır əlamətlərlə müşayiət olunan bir sıra hallar üçün başqa və qat-qat əlverişli bir anlayış daha əsaslıdır. Əgər belə bir xəstəlik mənzərəsi həyati əhəmiyyətli daxili orqanları (ürək, böyrək) obyektiv müayinə zamanı normal çıxan, lakin güclü ruhi sarsıntılar keçirmiş gənc qadın fərddə meydana çıxırsa və ayrı-ayrı simptomlar bəzi incə xüsusiyyətlərinə görə gözləniləndən fərqlənirsə, onda həkimlər belə bir halı o qədər də ağır saymırlar. Onlar iddia edirlər ki, bu halda beynin orqanik xəstəliyi deyil, yunan təbabəti dövründən bəri histeriya adlandırılan, bir sıra ciddi xəstəlik mənzərələrini təqlid edə bilən o müəmmalı vəziyyət mövcuddur. Onlar bu zaman həyatı təhlükədə saymır və hətta tam sağlamlığın bərpasını ehtimal edirlər. Belə bir histeriyanın ağır orqanik xəstəlikdən fərqləndirilməsi həmişə çox asan deyil. Lakin bizim belə bir diferensial diaqnozun necə qoyulduğunu bilməyə ehtiyacımız yoxdur; bizə Breuerin xəstəsinin elə bir hal olduğuna dair təminat kifayət edir ki, heç bir bilikli həkim histeriya diaqnozunda yanılmayacaq. Biz həmçinin bu yerdə xəstəlik tarixçəsindən onu da əlavə edə bilərik ki, onun xəstəliyi özünün hədsiz sevdiyi atasının ağır, ölümlə nəticələnən xəstəliyi zamanı ona qulluq edərkən meydana çıxmış və öz xəstəliyi nəticəsində o, qulluqdan uzaqlaşmalı olmuşdur.

Bu qədər həkimlərlə getmək bizə fayda gətirdi, və indi biz tezliklə onlardan ayrılacağıq. Çünki gözləməyin ki, xəstənin həkim köməyi almaq perspektivi ciddi orqanik beyin zədəsi hökmünün yerinə histeriya diaqnozunun qoyulması ilə əhəmiyyətli dərəcədə artır. Beynin ağır xəstəliklərinə qarşı həkim sənəti əksər hallarda acizdir, lakin histerik pozğunluğa qarşı da həkim nə edəcəyini bilmir. O, öz nikbin proqnozunu nə vaxt və necə həyata keçirmək istədiyini mərhəmətli təbiətin öhdəsinə buraxmalıdır.³ Histeriyanın tanınması ilə xəstə üçün az şey dəyişir; daha çox şey həkim üçün dəyişir. Müşahidə edə bilərik ki, o, histerik xəstəyə qarşı tamam başqa cür mövqe tutur, orqanik xəstəyə qarşı olduğundan. O, birincisinə ikincisi ilə eyni rəğbəti göstərmək istəmir, çünki onun əziyyəti qat-qat az ciddidir, lakin buna baxmayaraq, eyni dərəcədə ciddi sayılmaq iddiasını qaldırır. Amma başqa bir şey də təsir edir. Təhsili sayəsində qeyri-həkimə qapalı olan çox şeyi öyrənmiş həkim, məsələn, apopleksiyadan və ya şişdən əziyyət çəkənin beynində xəstəlik səbəbləri və xəstəlik dəyişiklikləri haqqında müəyyən dərəcədə doğru olmalı olan təsəvvürlər yaratmaq imkanına malik olmuşdur, çünki bu təsəvvürlər ona xəstəlik mənzərəsinin təfərrüatlarını anlamağa imkan verir. Lakin histerik hadisələrin təfərrüatları qarşısında onun bütün biliyi, anatomik-fizioloji və patoloji hazırlığı onu yarı yolda qoyur. O, histeriyanı anlaya bilmir, onun qarşısında özü də qeyri-həkim kimi dayanır. Və bu, öz biliyinə bu qədər böyük dəyər verən heç kəsə xoş gəlmir. Beləliklə, histerik xəstələr onun rəğbətindən məhrum olurlar; o, onlara elminin qanunlarını pozan şəxslər kimi baxır, dindar insanların bidətçilərə baxdığı kimi; onlardan hər cür pisliyi gözləyir, onları şişirtmədə və qəsdən aldatmada, simulyasiyada ittiham edir; və onları öz marağını əsirgəməklə cəzalandırır.

Dr. Breuer isə öz xəstəsi qarşısında bu qınağı haqq etməmişdir; əvvəlcə ona kömək etməyi bacarmasa da, ona rəğbət və maraq göstərmişdir. Ehtimal ki, xəstə də özünün üstün zehni və xarakter xüsusiyyətləri ilə bunu ona asanlaşdırmışdır; həkim özünün tərtib etdiyi xəstəlik tarixçəsində bu xüsusiyyətlərə şahidlik edir. Onun məhəbbətli müşahidəsi də tezliklə ilk yardımın mümkün olduğu yolu tapdı.

Xəstənin yoxluq hallarında, psixi dəyişiklik və qarışıqlıqla müşayiət olunan vəziyyətlərdə, öz-özünə bəzi sözləri mırıldanmağa adət etdiyi qeyd edilmişdi; bu sözlər, onun düşüncəsini məşğul edən bir kontekstdən gəldiyi təəssüratını yaradırdı. Bu sözləri xəstədən özünə danışdıran həkim, onu bir növ hipnoza vəziyyətinə salır və hər dəfə həmin sözləri ona yenidən təkrarlayırdı ki, xəstə həmin sözlərdən davam edə bilsin. Xəstə buna razılıq verir və beləliklə, həkimin qarşısında, yoxluq halları ərzində ona hökm edən və həmin ayrı-ayrı ifadə edilmiş sözlərdə özünü büruzə verən psixi məhsulları yenidən təkrarlayırdı. Bunlar, adətən, bir qızın atasının xəstə yatağındakı vəziyyətini əsas götürən, dərin kədərli, çox vaxt poetik gözəllikdəki fantaziyalar idi; biz onlara gündüz xəyalları deyərdik. O, belə fantaziyalardan bir neçəsini danışdıqda, sanki azad olmuş və normal psixi həyata qayıtmış olurdu. Bir neçə saat davam edən bu yaxşı hal, növbəti gün yenidən yoxluq halına yerini verirdi; bu yoxluq halı da yenidən formalaşan fantaziyaların açıq şəkildə ifadə edilməsi ilə eyni qaydada aradan qaldırılırdı. Yoxluq hallarında özünü büruzə verən psixi dəyişikliyin, bu son dərəcə emosional fantaziya quruculuqlarından gələn qıcığın nəticəsi olduğu təəssüratından qaçmaq mümkün deyildi. Xəstəliyin bu dövründə təəccüb doğuracaq şəkildə yalnız ingilis dilində danışan və başa düşən xəstənin özü, bu yeni üsula «talking cure» (danışma müalicəsi) adını verirdi və ya onu zarafatla «chimney sweeping» (boru təmizləmə) adlandırırdı.

Tezliklə, təsadüfən belə bir nəticə ortaya çıxdı ki, ruhun belə təmizlənməsi ilə, təkrar-təkrar baş verən ruhi bulanıqlıqların müvəqqəti aradan qaldırılmasından daha çox nəticə əldə etmək mümkün idi. Hipnoz zamanı, emosional ifadə ilə, bu simptomların hansı səbəbdən və hansı əlaqə nəticəsində ilk dəfə ortaya çıxdığı xatırlandığı təqdirdə, əziyyət simptomlarını da aradan qaldırmaq mümkün olurdu. «Yazda intensiv isti bir dövr olmuşdu və xəstə susuzluqdan çox əziyyət çəkirdi; çünki, heç bir səbəb göstərə bilmədən, ona içmək anidən qeyri-mümkün olmuşdu. Arzuladığı su stəkanını əlinə götürürdü, lakin stəkan dodaqlarına toxunduğu kimi, onu su qorxusu olan biri kimi kənara itələyirdi. Bu zaman o, açıq-aşkar bu bir neçə saniyəlik yoxluq halında idi. Əziyyətverici susuzluğunu azaltmaq üçün yalnız meyvə, qarpız və s. ilə qidalanırdı. Bu təxminən altı həftə davam etdikdən sonra, bir dəfə hipnozda, sevmədiyi ingilis müşayiətçi xanım haqqında şikayətləndi və sonra bütün iyrənmə əlamətləri ilə, onun otağına necə gəldiyini və orada kiçik itinin, həmin iyrənc heyvanın, bir stəkan su içdiyini danışdı. Heç nə deməmişdi, çünki nəzakətli olmaq istəmişdi. Sıxışdırılmış qəzəbinə daha enerjili ifadə verdikdən sonra, içmək istədi, heç bir ləngimə olmadan çoxlu miqdarda su içdi və hipnozdan stəkanı dodaqlarında ikən ayıldı. Bu pozğunluq beləliklə, sonsuza qədər aradan qalxmışdı»⁴. Bu təcrübə ilə bağlı sizi bir anlıq saxlayım! Heç kim hələ belə vasitələrlə histerik simptomu aradan qaldırmamış və eyni zamanda onun yaranma səbəbini bu qədər dərindən anlamamışdı. Əgər xəstədə digər simptomların, bəlkə də simptomların əksəriyyətinin bu cür yarandığı və bu cür aradan qaldırıla bildiyi gözləntisi təsdiqlənsəydi, bu, uzaqgedən nəticələr doğuracaq bir kəşf olmalı idi. Breuer bunu təsdiqləmək zəhmətindən çəkinmədi və indi digər, daha ciddi əziyyət simptomlarının patogenezini planlı şəkildə araşdırdı. Həqiqətən də belə idi; demək olar ki, bütün simptomlar sonradan bizim «psixi travmalar» adlandırdığımız affektlə dolu yaşantıların qalıqları, istəsəniz, çöküntüləri olaraq bu cür yaranmışdı və onların özəlliyi onları doğuran travmatik səhnə ilə əlaqəsi sayəsində aydınlaşırdı. Onlar, elmi terminlə desək, yaddaş qalıqlarını təmsil etdikləri səhnələr tərəfindən determinasiya olunmuşdu, artıq nevrozun ixtiyari və ya müəmmalı fəaliyyətləri kimi təsvir olunmağa ehtiyac duymurdular. Yalnız gözləntidən bir kənarlaşmanı qeyd etmək lazımdır. Simptomu geridə qoyan həmişə tək bir yaşantı deyildi, əksinə, çox vaxt çoxsaylı, tez-tez çoxlu sayda oxşar, təkrarlanan travmalar bu təsir üçün birləşmişdi. Bu patogen xatirələrin bütün zənciri sonra xronoloji ardıcıllıqla, üstəlik tərsinə — sonuncu əvvəlcə və birinci sonda — reproduksiya olunmalı idi və sonrakı travmaları atlayaraq birinciyə və çox vaxt ən təsirli travmaya çatmaq tamamilə qeyri-mümkün idi.

Siz indi, şübhəsiz ki, məndən histerik simptomların yaranmasına dair stəkandan su içən itdən iyrənmə nəticəsində yaranan sudan qorxma halından başqa misallar da eşitmək istəyəcəksiniz. Lakin proqramıma əməl etmək istəyirəmsə, çox az nümunə ilə kifayətlənməliyəm. Belə ki, Breuer danışır ki, onun görmə pozğunluqları belə hallara gedib çıxırdı: «belə ki, xəstə gözündə yaşla xəstə yatağının yanında oturarkən atası birdən ondan saatın neçə olduğunu soruşurdu, o, aydın görmürdü, səy göstərib saatı gözünə yaxınlaşdırırdı və o zaman siferblat ona çox böyük görünürdü (makropsi və strabismus conv.); ya da xəstənin görməməsi üçün göz yaşlarını boğmağa səy göstərirdi».⁵ Yeri gəlmişkən, bütün patogen təəssüratlar onun xəstə atasının qulluğunda iştirak etdiyi dövrə aid idi. «Bir dəfə gecə o, yüksək hərarəti olan xəstə üçün böyük təşviş və Vyanadan əməliyyat üçün cərrah gözlənildiyi üçün gərginlik içində oyandı. Ana bir müddət üçün uzaqlaşmışdı və Anna xəstə yatağının yanında oturmuşdu, sağ qolunu stulun arxalığına qoymuşdu. O, oyaq xəyallar vəziyyətinə düşdü və gördü ki, divar tərəfdən qara bir ilan xəstəyə yaxınlaşır ki, onu dişləsin. (Çox güman ki, evin arxasındakı çəmənlikdə həqiqətən bir neçə ilan var idi, qız əvvəllər onlardan qorxmuşdu və onlar indi hallüsinasiyanın materialını təşkil edirdilər.) O, heyvanı dəf etmək istədi, lakin sanki iflic olmuşdu; stulun arxalığından asılmış sağ qol 'yuxuya getmiş', anestezik və paretik olmuşdu və o, ona baxanda barmaqlar ölü kəllələri olan (dırnaqlar) kiçik ilanlara çevrildi. Ehtimal ki, o, iflic olmuş sağ əli ilə ilanı qovmağa cəhd edirdi və bununla da həmin əlin anesteziyası və iflici ilan hallüsinasiyası ilə assosiasiyada meydana çıxdı. Bu yox olduqdan sonra o, təşvişi içində dua etmək istədi, lakin hər bir dil onu tərk etdi, heç bir dildə danışa bilmədi, nəhayət ingilis dilində bir uşaq şeiri tapdı və bundan sonra həmin dildə də fikirləşməyə və dua etməyə davam edə bildi.»⁶ Hipnozda bu səhnənin xatırlanması ilə xəstəliyin başlanğıcından bəri mövcud olan sağ qolun sərt iflici də aradan qaldırıldı və müalicə başa çatdı.

Bir neçə il sonra öz xəstələrimdə Breuerin araşdırma və müalicə metodunu tətbiq etməyə başladığımda, onun təcrübələri ilə tamamilə üst-üstə düşən təcrübələr əldə etdim. Təxminən 40 yaşında bir xanım tik, yəni hər hansı bir həyəcan zamanı və hətta görünən bir səbəb olmadan da çıxardığı xüsusi bir şaqqıltı səsi ilə əziyyət çəkirdi. Bu səs, iki hadisədən qaynaqlanırdı; bu hadisələrin ortaq cəhəti, xanımın o vaxt artıq heç səs-küy salmamaq qərarına gəlməsi və bu qərarın əksinə, bir növ əks-iradə kimi məhz bu səsin sükutu pozması idi. Birinci hadisə, xəstə uşağını nəhayət çətinliklə yuxuya verdikdən sonra onu oyatmamaq üçün indi tamamilə sakit olmalı olduğunu düşündüyü zaman baş vermişdi; ikinci hadisə isə, iki uşağı ilə at arabası ilə gedərkən fırtına zamanı atların qorxması və heyvanları daha da hürkütməmək üçün diqqətlə hər cür səs-küyün qarşısını almaq istədiyi zaman baş vermişdi.⁷ Mən bu nümunəni, «Histeriya üzərinə araşdırmalar» kitabında yerləşdirilmiş bir çox digər nümunələr əvəzinə verirəm.⁸ Hörmətli xanımlar və cənablar, əgər mənə, belə qısa təsvirdə qaçınılmaz olan ümumiləşdirməyə icazə verirsinizsə, indiyə qədərki məlumatlarımızı belə bir düsturla ifadə edə bilərik: histerik xəstələrimiz xatirələrdən əziyyət çəkirlər. Onların simptomları müəyyən (travmatik) hadisələrin qalıqları və xatirə simvollarıdır. Başqa sahələrdəki digər xatirə simvolları ilə müqayisə bizi bu simvolikanın dərin başa düşülməsinə bəlkə də daha çox yaxınlaşdıracaq. Böyük şəhərlərimizi bəzədiyimiz abidələr və xatirə daşları da belə xatirə simvollarıdır. Əgər siz London şəhərində gəzinti edirsinizsə, şəhərin ən böyük dəmir yolu stansiyalarından birinin qarşısında zəngin bəzədilmiş qotik sütun, Charing Cross tapacaqsınız. XIII əsrdə yaşaymış Plantagenet sülaləsindən olan krallardan biri, sevimli kraliçası Eleanorun cəsədini Westminsterə daşıtdıran və tabutun yerləşdirildiyi hər bir dayanacaqda qotik xaçlar ucaltmışdı; Charing Cross bu matəm yürüşünün xatirəsini yaşatmalı olan abidələrdən sonuncusudur.⁹ Şəhərin başqa bir yerində, London körpüsündən uzaq olmayan bir məsafədə, qısa şəkildə »The Monument« adlandırılan daha müasir, hündür sütun görəcəksiniz. Bu abidə 1666-cı ildə yaxınlıqda baş vermiş və şəhərin böyük bir hissəsini məhv etmiş böyük yanğını xatırlatmaq üçün ucaldılmışdır. Deməli, bu abidələr histerik simptomlar kimi xatirə simvollarıdır; müqayisə bu qədər haqlı görünür. Amma bu gün hələ də kraliça Eleanorun cəsəd yürüşünün abidəsi qarşısında, müasir iş şəraitinin tələb etdiyi tələskənliklə işlərinə qayıtmaq və ya ürəyinin öz gənc və təravətli kraliçasından zövq almaq əvəzinə, kədər içində dayanıb qalan bir Londonluya nə deyərdiniz? Və ya »Monument« abidəsi qarşısında, o vaxtdan bəri çox daha parlaq şəkildə yenidən qurulmuş olsa da, sevimli doğma şəhərinin yandırılmasına ağlayan başqa birinə nə deyərdiniz? Histerik xəstələr və nevrozlu xəstələr hamısı bu iki qeyri-praktik Londonlu kimi davranırlar; onlar yalnız çoxdan keçmiş ağrılı hadisələri xatırlamırlar, həm də onlara emosional olaraq bağlı qalır, keçmişdən qurtula bilmirlər və ona görə də reallığı və indiki zamanı nəzərə almırlar. Psixi həyatın patogen travmalara bu cür fiksasiyası nevrozun ən vacib və praktik baxımdan ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biridir.

Mən sizə, indi yəqin ki, Breuerin xəstəsinin xəstəlik tarixini nəzərdə tutaraq qaldırdığınız etiraza razılıq verirəm. Onun bütün travmaları, həqiqətən də, xəstə atasına baxdığı dövrdən qaynaqlanırdı və onun simptomları yalnız atasının xəstəliyi və ölümü üçün xatırlatma əlamətləri kimi qəbul edilə bilər. Deməli, bu, bir yas hissinə uyğun gəlir və vəfat etmiş şəxsin xatirəsinə bağlılıq, onun ölümündən sonra bu qədər qısa müddət keçmiş ikən, əlbəttə, patoloji deyil, əksinə, normal bir duyğu prosesinə uyğundur. Mən sizə bunu etiraf edirəm; Breuerin xəstəsində travmalara bağlılıq heç bir təəccüblü şey deyil. Lakin mənim müalicə etdiyim tik (tic) kimi digər hallarda, ki, onun səbəbləri on beş və on ildən çox geri gedirdi, keçmişə qeyri-normal şəkildə yapışma xarakteri çox aydın görünür və Breuerin xəstəsi, travmaları və simptomların yaranmasını yaşadıqdan bu qədər qısa müddət keçmiş ikən katartik müalicəyə gəlməsəydi, ehtimal ki, o da belə bir xarakter inkişaf etdirərdi.

İndiyə qədər biz yalnız histerik simptomların xəstənin həyat tarixçəsi ilə əlaqəsini müzakirə etdik; lakin Breuerin müşahidəsinin daha iki momentindən xəstələnmə və sağalma prosesini necə başa düşməli olduğumuza dair bir işarə də əldə edə bilərik. İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, Breuerin xəstəsi demək olar ki, bütün patogen situasiyalarda güclü bir oyanmanı boğmağa məcbur olmuşdu, əvəzində ona uyğun affekt əlamətləri, sözlər və hərəkətlər vasitəsilə çıxış imkanı verməmişdi. Müşayiətçi xanımın iti ilə bağlı kiçik hadisədə o, həmin xanıma hörmət üçün çox intensiv ikrahının hər bir ifadəsini boğmuşdu; atanın çarpayısının başında oyaq qaldığı zaman isə daim xəstəyə öz təşvişindən və ağrılı kədərli əhvalından heç nə duydurmamaq qayğısını çəkirdi. Sonralar o, həmin səhnələri həkiminin qarşısında təkrar canlandırdıqda, o vaxt ləngidilmiş affekt xüsusi şiddətlə, sanki bu qədər müddət saxlanılmış kimi, meydana çıxdı. Hətta bu səhnədən qalan simptom, onun səbəbinə yaxınlaşdıqca ən yüksək intensivliyini qazanırdı və səbəbin tamamilə həll olunmasından sonra yox olurdu. Digər tərəfdən, belə bir təcrübə əldə etmək mümkün idi ki, səhnənin həkim qarşısında xatırlanması, əgər hər hansı bir səbəbdən affekt inkişafı olmadan keçibsə, təsirsiz qalırdı. Deməli, yerdəyişən kəmiyyətlər kimi təsəvvür edilə bilən bu affektlərin taleyi həm xəstələnmə, həm də sağalma üçün həlledici idi. Belə bir fərziyyəyə gəlməyə məcbur olurduq ki, xəstələnmə ona görə baş vermişdi ki, patogen situasiyalarda inkişaf edən affektlərə normal çıxış yolu bağlanmışdı və xəstəliyin mahiyyəti bundan ibarət idi ki, indi bu «sıxılmış» affektlər qeyri-normal istifadəyə məruz qalırdı. Onlar qismən ruh həyatının daimi yükləri və onun üçün daimi oyanma mənbələri olaraq qalırdı; qismən isə qeyri-adi bədəni innervasiyalara və ləngimələrə çevrilməyə məruz qalırdılar ki, bunlar da həmin halın bədəni simptomları kimi təzahür edirdi. Bu sonuncu proses üçün biz «histerik konversiya» adını yaratdıq. Ruhi oyanmamızın müəyyən bir payı onsuz da normal olaraq bədəni innervasiya yollarına yönəldilir və bizim «emosiyaların ifadəsi» kimi tanıdığımız şeyi verir. Histerik konversiya indi affektlə yüklənmiş ruhi prosesin gedişinin bu payını həddindən artıq şişirdir; o, emosiyaların daha intensiv, yeni yollara yönəldilmiş ifadəsinə uyğun gəlir. Əgər bir çay yatağı iki kanala axırsa, axın birində maneəyə rast gəldikdə digərinin daşması baş verəcəkdir.

Görürsünüz, biz histeriyanın sırf psixoloji nəzəriyyəsinə doğru irəliləyirik; bu nəzəriyyədə affekt proseslərinə birinci yeri veririk. Breuerin ikinci müşahidəsi bizə xəstəlik prosesinin xarakteristikasında şüur vəziyyətlərinə böyük əhəmiyyət verməyə məcbur edir. Breuerin xəstəsi, normal vəziyyətinin yanında, müxtəlif ruhi vəziyyətlər, yoxluq, qarışıqlıq və xarakter dəyişiklikləri nümayiş etdirirdi. Normal vəziyyətdə o, o patogen səhnələrdən və onların öz simptomları ilə əlaqəsindən heç nə bilmirdi; o, bu səhnələri unutmuş və ya hər halda patogen əlaqəni qırmışdı. Onu hipnoza saldıqda, xeyli əmək sərf edərək, bu səhnələri yaddaşına qaytarmaq mümkün olurdu və bu yenidən xatırlama əməliyyatı nəticəsində simptomlar aradan qalxırdı. Hipnotizmin təcrübələri və eksperimentləri bu faktı şərh etmək üçün yolu göstərməsəydi, insan bu faktı necə başa düşəcəyini bilməyərək böyük çətinlik çəkərdi. Hipnotik fenomenlərin öyrənilməsi sayəsində insan, əvvəllər qəribə görünən, lakin indi alışdığı fikrə öyrəşib: eyni fərd daxilində bir-birindən olduqca müstəqil qala bilən, bir-biri haqqında «heç nə bilməyən» və şüuru növbə ilə özünə çəkən bir neçə ruhi qruplaşma mümkündür. «İkiqat şüur» (Double conscience) adlandırılan belə hallar bəzən spontan olaraq da müşahidə edilir. Şəxsiyyətin bu cür parçalanması zamanı şüur iki vəziyyətdən birinə sabit şəkildə bağlı qalarsa, bu vəziyyətə şüurlu ruhi vəziyyət, ondan ayrılmış vəziyyətə isə şüursuz deyilir. Hipnoz zamanı verilmiş tapşırığın sonradan normal vəziyyətdə əmr kimi özünü təsdiq etdiyi, məşhur «hipnoz sonrası təlqin» fenomenlərində, şüurlu vəziyyətin özünə şüursuz olan vəziyyət tərəfindən məruz qaldığı təsirlər üçün əla nümunə tapılır və bu nümunəyə əsasən, histeriyadakı təcrübələri izah etmək mümkün olur. Breuer, histerik simptomların, onun hipnoid adlandırdığı belə xüsusi ruhi vəziyyətlərdə yarandığını qəbul etməyə qərar verdi. Belə hipnoid vəziyyətlərə düşən oyanmalar asanlıqla patogen olur, çünki bu vəziyyətlər oyanma proseslərinin normal axması üçün şərait təmin etmirlər. Beləliklə, oyanma prosesindən qeyri-adi bir məhsul, yəni simptom yaranır və bu simptom, hipnoid patogen vəziyyət haqqında məlumatı olmayan normal vəziyyətə, sanki bir xarici cisim kimi, daxil olur. Simptomun mövcud olduğu hər yerdə amneziya, yəni yaddaş boşluğu da tapılır və bu boşluğun doldurulması, simptomun yaranma şəraitinin aradan qaldırılmasını özündə ehtiva edir.

Qorxuram ki, təqdimatımın bu hissəsi sizə çox aydın görünməmişdir. Lakin bunu bağışlayın, söhbət yeni və çətin baxışlardan gedir ki, onlar bəlkə də daha aydın edilə bilməz; bu, hələ dərk etmədə çox irəli getmədiyimizin sübutudur. Breuerin hipnoid vəziyyətlər haqqında irəli sürdüyü müddəa yeri gəlmişkən, ləngimə yaradan və lazımsız olaraq ortaya çıxmış və bugünkü psixoanaliz tərəfindən tərk edilmişdir. Sonralar heç olmasa işarə yolu ilə eşidəcəksiniz ki, Breuerin qoyduğu hipnoid vəziyyətlər səddinin arxasında hansı təsirləri və prosesləri kəşf etmək lazım idi. Siz həmçinin haqlı olaraq o təəssüratı almış olacaqsınız ki, Breuerin tədqiqi sizə yalnız çox natamam bir nəzəriyyə və müşahidə edilən hadisələrin qaneedici olmayan izahını verə bilərdi, lakin tam nəzəriyyələr göydən düşmür, və əgər kimsə sizə müşahidələrinin lap əvvəlində boşluqsuz və tam bir nəzəriyyə təklif edərsə, siz daha böyük haqla şübhə ilə yanaşacaqsınız. Belə bir nəzəriyyə şübhəsiz ki, yalnız onun spekulyasiyasının övladı ola bilər, faktiki olanın heç bir ön şərt qoymadan tədqiqinin bəhrəsi deyil.

II

Xanımlar və cənablar! Təxminən eyni vaxtda, Breuer xəstəsi ilə danışma müalicəsini həyata keçirərkən, Parisdə ustad Şarko Salpetriyerdə histerik xəstələri üzərində o tədqiqatlara başlamışdı ki, onlardan xəstəliyin yeni dərki çıxmalı idi. Bu nəticələr o vaxt Vyanda hələ məlum ola bilməzdi. Lakin təxminən on il sonra Breuer və mən histerik hadisələrin psixi mexanizmi haqqında ilkin məlumatı dərc etdikdə ki, bu, Breuerin ilk xəstəsində katartik müalicəsinə bağlanırdı, o zaman biz tamamilə Şarkonun tədqiqatlarının təsiri altında idik. Xəstələrimizin patogen yaşantılarını psixi travmalar olaraq Şarkonun histerik ifliclərə təsirini müəyyən etdiyi bədən travmalarına bərabər tuturduq, və Breuerin hipnoid vəziyyətlər haqqında müddəası özü Şarkonun o travmatik iflicləri hipnozda süni surətdə təkrar yaratması faktının əks-sədasından başqa bir şey deyil.

1885/86-cı illərdə şagirdi olduğum böyük fransız müşahidəçisi özü psixoloji baxışlara meyilli deyildi; yalnız onun şagirdi P. Janet histeriyada baş verən xüsusi psixi proseslərə daha dərindən nüfuz etməyə cəhd göstərdi və biz də ruhi parçalanmanı və şəxsiyyətin dağılmasını baxışımızın mərkəzinə çəkərkən onun nümunəsinə uyğun hərəkət etdik. Janetdə histeriya nəzəriyyəsi tapırsınız ki, bu nəzəriyyə Fransada hökm sürən irsiyyət və degenerasiya roluna dair təlimləri nəzərə alır. Onun fikrincə, histeriya sinir sisteminin degenerativ dəyişməsinin bir formasıdır ki, bu da psixi sintezin anadangəlmə zəifliyi ilə özünü göstərir. Histerik xəstələr əvvəldən ruhi proseslərin müxtəlifliyini bir vəhdətdə saxlamağa qadir deyillər və buna görə də ruhi dissosiasiyaya meyl yaranır. Mənə banal, lakin aydın bir bənzətməyə icazə versəniz, Janetnin histerik xəstəsi alış-veriş etmək üçün çıxmış və indi bir çox qutular və bağlamalarla yüklənmiş zəif bir qadını xatırladır. O, bütün bu yığını iki qolu və on barmağı ilə öhdəsindən gələ bilmir və beləliklə, əvvəlcə ondan bir parça düşür. Onu götürmək üçün əyilirsə, bu dəfə başqa bir şey ayrılır və sair. Histeriklərin bu güman edilən ruhi zəifliyi ilə o yaxşı uzlaşmır ki, onlarda azalmış fəaliyyət zəifliyi təzahürlərindən başqa, kompensasiya kimi qismən fəaliyyət qabiliyyətinin artması nümunələri də müşahidə etmək olar. Breuerin xəstəsi ana dilini və ingilis dilindən başqa bütün digər dilləri unutduğu vaxtda, onun ingilis dilinə yiyələnməsi elə yüksək səviyyəyə çatmışdı ki, ona almanca bir kitab uzatdıqda, o, həmin kitabı səhifədən səlis və qüsursuz tərcümə edib oxumağa qadir idi.

Sonralar Breuerin başladığı tədqiqatları öz başıma davam etdirməyə girişdiyim zaman, tezliklə histerik dissosiasiyanın (və ya şüur parçalanmasının) yaranması barədə başqa bir görüşə gəldim. Belə bir fikir ayrılığı, bütün sonrakı gedişat üçün həlledici olmaqla, zəruri surətdə ortaya çıxmalı idi, çünki mən Janet kimi laboratoriya təcrübələrindən deyil, terapevtik səylərdən çıxış edirdim.

Məni əsasən praktik ehtiyac vadar edirdi. Breuer tərəfindən tətbiq olunan katartik müalicə xəstənin dərin hipnoza salınmasını tələb edirdi, çünki yalnız hipnotik vəziyyətdə o, normal vəziyyətində ona çatışmayan patogen əlaqələr haqqında məlumat əldə edə bilirdi. İndi isə mənə hipnoz dəyişkən və demək olar ki, mistik bir vasitə kimi tezliklə xoşagəlməz görünməyə başlamışdı; lakin bütün səylərimə baxmayaraq, xəstələrimin yalnız kiçik bir hissəsini hipnotik vəziyyətə sala bildiyimi gördükdə, hipnozu tərk etməyə və katartik müalicəni ondan asılı olmayan şəkildə həyata keçirməyə qərar verdim. Xəstələrimin əksəriyyətinin psixi vəziyyətini öz istəyimə görə dəyişə bilmədiyim üçün, onların normal vəziyyəti ilə işləməyə hazırlaşdım. Bu, ilkin baxışda mənasız və ümidsiz bir təşəbbüs kimi görünürdü. Məsələ belə qoyulmuşdu ki, xəstədən nə bizim bildiyimiz, nə də onun özünün bildiyi bir şeyi öyrənmək lazımdır; bunu necə öyrənmək olardı? O vaxt mənə Nancy şəhərində Bernheimin yanında müşahidə etdiyim çox qəribə və ibrətamiz bir təcrübə haqqında xatirə köməyə gəldi. Bernheim o vaxtlar bizə göstərmişdi ki, hipnotik somnambulizmə salınmış və bu vəziyyətdə müxtəlif hadisələr yaşatdırılmış şəxslər somnambul vəziyyətdə yaşadıklarını xatırlamağı yalnız görünüşdə itirmişdilər və bu xatirələri onlarda normal vəziyyətdə də oyatmaq mümkün idi. O, onlardan somnambul hadisələri soruşduqda, əvvəlcə heç nə bilmədiklərini iddia edirdilər, lakin o, təslim olmadıqda, təkid etdikdə və onlara bunu bildiklərini söyləyib əmin etdikdə, unudulmuş xatirələr hər dəfə yenidən ortaya çıxırdı.

Mən də xəstələrimlə eyni şəkildə hərəkət etdim. Onlarla heç nə bilmədiklərini iddia etdikləri bir nöqtəyə çatdıqda, mən onlara bildiklərini, sadəcə bunu söyləməli olduqlarını əmin edirdim və əlimi alınlarına qoyduğum anda onlara gələn xatirənin doğru olacağına dair iddia etməyə cəsarət edirdim. Bu yolla hipnoz tətbiq etmədən, unudulmuş patogen səhnələr və onlardan qalan simptomlar arasındakı əlaqənin qurulması üçün lazım olan hər şeyi xəstələrdən öyrənməyi bacardım. Lakin bu, əziyyətli, uzun müddət ərzində tükəndirici bir üsul idi və qəti bir texnika üçün uyğun deyildi.

Mən bundan, bu zaman edilən müşahidələrdən həlledici nəticələr çıxarmadan əl çəkmədim. Beləliklə, unudulmuş xatirələrin itirilmədiyini təsdiqləmiş oldum. Onlar xəstənin əlində idi və onun hələ bildikləri ilə assosiasiya quraraq üzə çıxmağa hazır idilər, lakin hansısa bir qüvvə onların şüurlu olmasına mane olur və onları şüursuz qalmağa məcbur edirdi. Bu qüvvənin mövcudluğunu qətiyyətlə qəbul etmək olardı, çünki insan, bu qüvvəyə qarşı çıxaraq şüursuz xatirələri xəstənin şüuruna gətirməyə çalışanda, ona uyğun bir səy hiss edirdi. Xəstənin vəziyyətini qoruyub saxlayan qüvvəni, xəstənin müqaviməti kimi hiss etmək mümkün idi.

Bu müqavimət ideyası üzərində mən histeriya zamanı psixi proseslərə aid anlayışımı qurdum. Sağalma üçün bu müqavimətlərin aradan qaldırılması zəruri idi; müalicə mexanizmindən çıxış edərək, xəstəliyin gedişi haqqında artıq çox müəyyən təsəvvürlər əldə etmək olardı. Bu gün unudulmuşların şüurə gətirilməsinə qarşı müqavimət kimi çıxış edən eyni qüvvələr, vaxtilə bu unutmağı törətmiş və müvafiq patogen hadisələri şüurdan qovmuş olmalı idilər. Mən öz fərz etdiyim bu prosesi sıxışdırma adlandırdım və onu müqavimətin inkaredilməz mövcudluğu ilə təsdiqlənmiş hesab etdim.

Lakin insan, bu qüvvələrin hansı olduğunu və indi histeriyanın patogen mexanizmini məhz onda gördüyümüz sıxışdırmanın hansı şərtlərindən ibarət olduğunu da soruşa bilərdi. Katartik müalicə vasitəsilə öyrənilmiş patogen vəziyyətlərin müqayisəli tədqiqi, bu suala cavab verməyə imkan verdi. Bütün bu hadisələrdə məsələ belə idi ki, fərdin digər istəkləri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edən, şəxsiyyətin etik və estetik tələbləri ilə uyğun gəlməyən bir istək təhriki ortaya çıxmışdı. Qısa bir münaqişə baş vermişdi və bu daxili mübarizənin nəticəsi, o uyğunsuz istəyin daşıyıcısı kimi şüur qarşısına çıxan təsəvvürün sıxışdırmaya məruz qalması, ona aid xatirələrlə birlikdə şüurdan qovulması və unudulması oldu. Deməli, müvafiq təsəvvürün xəstənin Məni ilə uyğunsuzluğu sıxışdırmanın motivasiyası idi; fərdin etik və digər tələbləri isə sıxışdıran qüvvələr idi. Uyğunsuz istək təhrikinin qəbulu və ya münaqişənin davamı yüksək dərəcədə xoşagəlməzlik yaradacaqdı; bu xoşagəlməzlikdən sıxışdırma sayəsində yayınıldı və sıxışdırma bu şəkildə psixi şəxsiyyətin qoruyucu tədbirlərindən biri kimi özünü göstərdi.

Mən bir çoxları əvəzinə, sıxışdırmanın şərtləri və faydasının kifayət qədər aydın şəkildə tanındığı bir tək hadisəmi sizə danışmaq istəyirəm. Əlbəttə, məqsədim üçün bu xəstəlik tarixçəsini də qısaltmalı və onun vacib ön şərtlərini kənara qoymalıyam. Qısa müddət əvvəl qulluğunda iştirak etdiyi sevimli atasını itirmiş gənc bir qız – bu vəziyyət Breuerün xəstəsindəki vəziyyətə analoqdur – böyük bacısı evlənəndə, yeni bacanağına xüsusi bir rəğbət göstərdi; bu rəğbət asanlıqla qohumluq münasibətinə aid nəvaziş kimi maskalana bilərdi. Bu bacı tezliklə xəstələndi və xəstə qız anası ilə birlikdə yox ikən öldü. Uzaqda olanlar təcili olaraq geri çağırıldı, lakin acı hadisə haqqında dəqiq məlumat verilmədən. Qız ölü bacısının çarpayısının yanına gəldikdə, qısa bir an üçün onun ağlına təxminən belə ifadə edilə biləcək bir fikir gəldi: İndi o azaddır və mənimlə evlənə bilər. Biz qətiyyətlə fərz edə bilərik ki, bacanağına olan və özünə belə aydın olmayan intensiv sevgisini onun şüuruna ələ verən bu fikir, hisslərinin həyəcanı nəticəsində növbəti anda sıxışdırmaya təslim oldu. Qız ağır histerik simptomlardan əziyyət çəkdi və mən onu müalicəyə götürdüyümdə, məlum oldu ki, o, bacısının çarpayısındakı həmin səhnəni və orada ortaya çıxan çirkin-eqoist təhriki tamamilə unutmuşdu. O, müalicə zamanı bunu xatırladı, patogen anı ən şiddətli emosional həyəcan əlamətləri altında yenidən canlandırdı və bu müalicə sayəsində sağaldı.

Bəlkə də sizə sıxışdırma prosesini və onun müqavimətlə olan zəruri əlaqəsini, məhz indiki vəziyyətimizdən götürdüyüm kobud bir bənzətmə ilə izah edə bilərəm. Fərz edin ki, bu zalda və nümunəvi sakitliyi və diqqəti haqqında kifayət qədər tərif edə bilmədiyim bu auditoriyada, özünü narahatlıq yaradan, tərbiyəsiz gülüşü, söhbəti və ayaqlarını yerə sürtməsi ilə diqqətimi vəzifəmdən yayındıran bir fərd var. Mən belə davam edə bilməyəcəyimi elan edirəm və bundan sonra aranızdan bir neçə güclü kişi qalxır və qısa bir mübarizədən sonra narahatlıq yaradanı qapının xaricinə çıxarırlar. Beləliklə, o, indi «sıxışdırılıb» və mən mühazirəmi davam etdirə bilərəm. Lakin qovulan şəxs zala yenidən soxulmağa çalışdıqda narahatlığın təkrarlanmaması üçün, iradəmi icra edən həmin cənablar stullarını qapıya yaxınlaşdırırlar və beləliklə, sıxışdırma həyata keçirildikdən sonra «müqavimət» kimi möhkəmlənirlər. Əgər siz indi buradakı iki məkanı psixi sahəyə «Şüurlu» və «Şüursuz» kimi köçürsəniz, qarşınızda sıxışdırma prosesinin kifayət qədər yaxşı bir təsvirini tapacaqsınız.

İndi bizim Janetin görüşündən fərqimizin nədən ibarət olduğunu görürsünüz. Biz psixi parçalanmanı psixi aparatın sintezinə aid anadangəlmə çatışmazlıqdan çıxarmırıq, əksinə, onu bir-birinə zidd olan ruh qüvvələrinin konfliktinin dinamik izahı kimi başa düşürük və onda iki psixi qruplaşmanın bir-birinə qarşı aktiv müqavimətinin nəticəsini tanıyırıq. Bizim bu baxışımızdan çoxlu sayda yeni suallar doğur. Psixi konflikt vəziyyəti həqiqətən çox tez-tez rast gəlinir; Mənin ağrılı xatirələrdən qorunmağa çalışması, psixi parçalanma nəticə vermədən, çox vaxt müşahidə olunur. Konfliktin dissosiasiyaya səbəb olması üçün başqa şərtlərin də lazım olduğu fikrini rədd etmək mümkün deyil. Sizinlə razıyam ki, sıxışdırma fərziyyəsi ilə biz psixoloji nəzəriyyənin sonuna yox, yalnız əvvəlinə qədəm qoyuruq, lakin biz addım-addım irəliləməkdən başqa çarə tapa bilmərik və biliyin tamamlanmasını daha dərinə nüfuz edən sonrakı işə həvalə etməliyik.

Breuerin xəstəsinin halını sıxışdırma baxımından nəzərdən keçirməyə də cəhd etməyin. Bu xəstəlik tarixçəsi buna uyğun deyil, çünki o, hipnotik təsir vasitəsilə əldə edilmişdir. Yalnız hipnozu kənarlaşdırdıqda, siz müqavimətləri və sıxışdırmaları qeyd edə bilərsiniz və həqiqi patogen proses haqqında dəqiq təsəvvür yarada bilərsiniz. Hipnoz müqaviməti örtür və müəyyən bir ruhi sahəni sərbəst əlçatan edir, bunun əvəzində bu sahənin sərhədlərində müqaviməti elə bir bəndə çevirir ki, o, daha sonrakı hər şeyi əlçatmaz edir.

Ən dəyərli şey, Breuerin müşahidəsindən öyrəndiklərimiz, simptomların patogen hadisələr və ya psixi travmalarla əlaqəsi haqqında verdiyi izahlardır və indi biz bu anlayışları sıxışdırma nəzəriyyəsinin mövqeyindən qiymətləndirməyi qaçırmamalıyıq. Əvvəlcə həqiqətən də, sıxışdırmadan simptomların yaranmasına necə gəlib çıxmaq olacağını başa düşmək çətindir. Mürəkkəb nəzəri çıxarış vermək əvəzinə, bu yerdə sıxışdırma üçün əvvəllər istifadə etdiyimiz təsvirə qayıtmaq istəyirəm. Xatırlayın ki, narahat edən yoldaşın uzaqlaşdırılması və qapının qarşısında keşikçilərin yerləşdirilməsi ilə məsələ bitmiş sayılmamalıdır. Çox güman ki, indi qəzəbli və tamamilə amansız olmuş qovulmuş şəxs bizə daha çox iş yarada bilər. O, artıq aramızda deyil, onun iştirakından, alaylı gülüşündən və yarımçıq səslə edilən şərhlərindən qurtulmuşuq, lakin müəyyən baxımdan sıxışdırma nəticəsiz qalmışdır, çünki o, indi kənarda dözülməz bir qalmaqal qoparır və onun qışqırması və yumruqlarla qapıya döyməsi, əvvəllər onun qaydasız davranışından daha çox mənim çıxışıma mane olur. Bu şəraitdə, əgər hörmətli sədrimiz Dr. Stanley Hall vasitəçi və sülh qurucu rolunu üstlənmək istəsəydi, bunu sevinclə qarşılayardıq. O, kənarda olan qaydasız yoldaşla danışardı və sonra bizə onu yenidən içəri buraxmağımız üçün müraciət edərdi, o, həmin şəxsin indi daha yaxşı davranacağına zaminlik verəcəyini bildirərdi. Dr. Hallın avtoritetinə əsasən, sıxışdırmanı yenidən ləğv etməyə qərar veririk və bundan sonra yenidən sakitlik və sülh yaranır. Bu, həqiqətən də, nevrozların psixoanalitik terapiyasında həkimə düşən vəzifənin heç də uyğunsuz təsviri deyil.

Bunu indi daha birbaşa desək: Histerik xəstələrin və digər nevrotiklərin araşdırması vasitəsilə biz onların, uyğun gəlməyən istəyin bağlı olduğu ideyanı sıxışdırmasının alınmadığı qənaətinə gəlirik. Onlar həmin ideyanı şüurdan və xatirədən qovmuş və görünüşə görə böyük miqdarda xoşagəlməzlikdən qurtulmuşdurlar, lakin şüursuzda sıxışdırılmış istək təhriki davam edir, aktivləşmək üçün fürsət gözləyir və sonra sıxışdırılmışın əvəzinə təhrif olunmuş və tanınmaz hala salınmış əvəzedici formalaşmanı şüura göndərməyi bacarır, ona tezliklə sıxışdırma ilə qurtulunduğuna inanılan eyni xoşagəlməzlik hissləri bağlanır. Sıxışdırılmış ideyanın bu əvəzedici formalaşması -- simptom -- müdafiə edən Mənin tərəfindən ediləcək daha sonrakı hücumlardan qorunur və qısa münaqişənin yerinə, zaman baxımından bitməyən bir iztirab gəlir. Simptomda təhrif əlamətlərinin yanında, ilkin olaraq sıxışdırılmış ideya ilə hər hansı bir vasitəçilik yolu ilə əldə edilmiş oxşarlığın qalığı müşahidə edilə bilər; əvəzedici formalaşmanın baş verdiyi yollar, xəstənin psixoanalitik müalicəsi zamanı üzə çıxarıla bilər və onun sağalması üçün simptomun həmin eyni yollarla yenidən sıxışdırılmış ideyaya çevrilməsi zəruridir. Əgər sıxışdırılmış, əhəmiyyətli müqavimətlərin üstəsindən gəlməyi tələb edən şüurlu ruh fəaliyyətinə yenidən qaytarılarsa, xəstənin qaçınmaq istədiyi, beləliklə yaranan psixi münaqişə, həkimin rəhbərliyi ilə, sıxışdırmanın təklif etdiyi nəticədən daha yaxşı bir nəticə tapa bilər. Münaqişə və nevrozu xoşbəxt sonluğa aparan, fərdi hallarda bir-biri ilə birləşdirilərək əldə edilə bilən bir neçə belə məqsədəuyğun həll yolu mövcuddur. Ya xəstənin şəxsiyyəti, patogen istəyi haqsız yerə rədd etdiyinə inandırılır və onu tam və ya qismən qəbul etməyə sövq edilir, ya da bu istək özü daha yüksək və buna görə də qüsursuz bir məqsədə yönəldilir (buna onun sublimasiyası deyilir), ya da onun rədd edilməsi haqlı olaraq qəbul edilir, lakin avtomatik və buna görə də qeyri-kafi olan sıxışdırma mexanizmi, insanın ən yüksək zehni nailiyyətləri köməyi ilə məhkum etməklə əvəz edilir; onun şüurlu nəzarəti əldə edilir.

Əgər mən, indi psixoanaliz adlandırılan müalicə metodunun bu əsas baxış nöqtələrini sizə daha aydın və başa düşülən şəkildə təqdim etməyi bacarmamışamsa, məni bağışlayın. Çətinliklər yalnız mövzunun yeniliyində deyil. Sıxışdırmaya baxmayaraq, şüursuzdan eşidilə bilən şəkildə özünü büruzə verməyi bacaran uyğun gəlməyən istəklərin hansı növ olduğu və belə bir sıxışdırma uğursuzluğunun və əvəzedici və ya simptom formalaşmasının baş verməsi üçün bir şəxs hansı subyektiv və ya konstitusional şərtlərin uyğun gəlməli olduğu barədə, sonrakı bir neçə qeyd aydınlıq gətirəcəkdir.

III

Hörmətli xanımlar və cənablar! Həqiqəti söyləmək həmişə asan deyil, xüsusilə də qısa olmalı olduqda; ona görə də bu gün mən sonuncu mühazirəmdə irəli sürdüyüm bir yanlışlığı düzəltməyə məcburam. Mən sizə demişdim ki, hipnozdan imtina edərək xəstələrimə təkid etdikdə, onlara yalnız araşdırılan məsələ ilə bağlı yada düşən fikirləri bildirməyi tapşırırdım; onlar əslində unudulmuş hər şeyi bilirdilər və ortaya çıxan fikir şübhəsiz axtarılanı ehtiva edəcəkdi. Lakin mən əslində belə bir təcrübəyə malik oldum ki, xəstəmin növbəti fikri doğru olanı gətirirdi və xatirənin unudulmuş davamı kimi özünü təsdiqləyirdi. İndi isə bu, ümumi olaraq doğru deyil; mən bunu sadəcə qısalıq naminə bu qədər sadə təsvir etmişdim. Əslində, sadəcə mənim tərəfimdən edilən sadə təkidlə doğru unudulmuş şeyin ortaya çıxması yalnız ilk dəfələrə aid idi. Əgər bu üsul davam etdirilirdisə, hər dəfə doğru ola bilməyəcək fikirlər ortaya çıxırdı, çünki onlar uyğun deyildilər və xəstələrin özləri tərəfindən yanlış sayılıb rədd edilirdilər. Bu halda təkid daha heç bir kömək etmirdi və insan yenidən hipnozu tərk etdiyinə görə təəssüflənə bilərdi.

Bu çarəsizlik mərhələsində mən bir qabaqcadan hökmə yapışdım ki, onun elmi əsaslandırılması illər sonra Sürixdəki dostum K. Q. Yunq və onun şagirdləri tərəfindən sübut olundu. Mən iddia etməliyəm ki, bəzən qabaqcadan hökmlərə malik olmaq olduqca faydalıdır. Mən ruhi proseslərin determinizminin ciddiliyi haqqında yüksək fikirlərlə gəlmişdim və xəstənin diqqətini cəmləşdirdiyi zaman ortaya qoyduğu fikrin, bizim axtardığımız unudulmuş təsəvvürlə tamamilə ixtiyari və əlaqəsiz olduğunu inana bilməzdim; onun bu təsəvvürlə eyni olmaması, fərz edilən psixoloji vəziyyətdən kifayət qədər izah edilə bilərdi. Müalicə olunan xəstədə iki qüvvə bir-birinə qarşı təsir edirdi: bir tərəfdən onun şüurlu cəhdi, yəni onun şüursuzunda mövcud olan unudulmuş şeyi şüura çıxarmaq istəyi, digər tərəfdən isə bizə məlum olan müqavimət, yəni sıxışdırılmışın və ya onun törəmələrinin belə şüurlanmasına qarşı çıxan qüvvə. Əgər bu müqavimət sıfır və ya çox az idisə, unudulmuş şey təhrif edilmədən şüura çıxırdı; deməli, axtarılanın təhrifinin, axtarılanın şüurlanmasına qarşı müqavimət nə qədər böyükdürsə, bir o qədər böyük olacağını fərz etmək məntiqli idi. Xəstənin, axtarılanın yerinə gələn fikri, beləliklə bir simptom kimi yaranmışdı; o, sıxışdırılmışın yeni, süni və qısamüddətli əvəzedici formalaşması idi və müqavimətin təsiri altında nə qədər çox təhrifə uğramışdırsa, sıxışdırılmışa bir o qədər az bənzəyirdi. Lakin o, simptom təbiətinə görə axtarılanla müəyyən bir oxşarlığı nümayiş etdirməli idi və müqavimət çox intensiv olmadıqda, fikirdən gizli axtarılanı təxmin etmək mümkün olmalı idi. Fikir, sıxışdırılmış elementə bir işarə kimi, onun dolayı nitqdə təsviri kimi davranmalı idi.

Normal ruhi həyat sahəsində elə hallar var ki, orada bizim fərz etdiyimiz vəziyyətlərə analoq olan vəziyyətlər oxşar nəticələr verir. Belə hallardan biri zarafat halıdır. Psixoanalitik texnikanın problemləri məni zarafat qurulması texnikası ilə məşğul olmağa məcbur etdi. Sizə belə bir nümunə izah etmək istəyirəm, yeri gəlmişkən, ingilis dilində bir zarafat.

Anekdot belə nəql olunur:¹⁰ Bir sıra kifayət qədər riskli təşəbbüslər vasitəsilə böyük sərvət qazanmış iki az vicdanlı iş adamı, indi də yaxşı cəmiyyətə özünü qəbul etdirmək üçün səy göstərirdilər. Aralarında onlara məqsədəuyğun vasitə kimi görünən şey, şəhərin ən nüfuzlu və bahalı rəssamının, rəsm əsərləri hadisə kimi qəbul edilən rəssamın, öz portretlərini çəkdirmək idi. Böyük bir ziyafətdə qiymətli rəsm əsərləri əvvəlcə nümayiş etdirildi və ev sahibi olan iki kişi, öz portretlərinin yan-yana asıldığı salonun divarına ən nüfuzlu sənət mütəxəssisini və tənqidçini özləri apardılar ki, onun heyranedici hökmünü qoparsınlar. O, rəsm əsərlərinə uzun müddət baxdı, sonra başını yellədi, sanki nəyisə əskik görürdü, və sadəcə olaraq, iki rəsm əsəri arasındakı boş yerə işarə edərək soruşdu: «And where is the Saviour?» Görürəm ki, siz hamınız bu yaxşı zarafata gülürsünüz, ki, onun mənasına indi nüfuz etmək istəyirik. Biz başa düşürük ki, sənət mütəxəssisi belə demək istəyir: Siz iki fırıldaqçısınız, Xilaskarın aralarında çarmıxa çəkildiyi iki fırıldaqçı kimi. Amma o, bunu birbaşa demir, əvəzində əvvəlcə qəribə uyğunsuz və yerinə düşməyən kimi görünən bir şey ifadə edir, lakin biz onu növbəti anda onun nəzərdə tutduğu təhqirə işarə və onun tam etibarlı əvəzi kimi tanıyırıq. Zarafatda, xəstələrimizdə fikrin yaranması zamanı fərz etdiyimiz bütün münasibətlərin tapılmasını gözləyə bilmərik, amma zarafat ilə fikrin hərəkətverici səbəblərinin eyniliyinə diqqət yetirmək istəyirik. Niyə bizim tənqidçimiz iki fırıldaqçıya birbaşa demək istədiyi şeyi demir? Çünki onun bu sözləri açıq-aşkar üzlərinə demək istəyinin yanında, onun daxilində çox güclü əks-motivlər fəaliyyət göstərir. Qonaq olduğunuz və çoxlu sayda xidmətçi heyətinin güclü yumruqlarına malik olan insanları təhqir etmək təhlükəsiz deyil. Mən əvvəlki mühazirədə «sıxışdırma» ilə analoqiyada gətirdiyim taleyə asanlıqla düçar olmaq olar. Bu səbəbdən tənqidçi nəzərdə tutduğu təhqiri birbaşa deyil, «buraxılışla işarə» şəklində təhrif olunmuş formada ifadə edir və eyni konfiqurasiya, bizim fikrimizcə, xəstəmizin axtarılan unudulmuş şeyin əvəzinə, az və ya çox dərəcədə təhrif olunmuş əvəzedici fikri ortaya çıxarmasına səbəb olur.

Hörmətli xanımlar və cənablar! Bir-biri ilə əlaqəli, affektlə yüklənmiş təsəvvür elementləri qrupunu Sürix məktəbinin (Bleuler, Yunq və s.) nümunəsinə uyğun olaraq «kompleks» adlandırmaq olduqca məqsədəuyğundur. Deməli, xəstənin hələ də xatırladığı son şeydən yola çıxaraq sıxışdırılmış bir kompleks axtardıqda, əgər xəstə bizə kifayət qədər sayda sərbəst fikirlərini təqdim edərsə, onu tapmağımız ehtimalı çox yüksəkdir. Beləliklə, xəstənin istədiyi kimi danışmasına imkan veririk və ona axtarılan kompleksdən dolayısı ilə asılı olan şeylərdən başqa heç nəyin ağlına gələ bilməyəcəyi fərziyyəsindən əl çəkmirik. Əgər bu yol, yəni sıxışdırılmışı aşkar etmək yolu sizə həddindən artıq çətin görünürsə, sizə ən azı bunun tək işlək yol olduğunu təsdiq edə bilərəm.

Bu texnikanı tətbiq etdikdə, xəstənin tez-tez dayandığı, duruxmalara düşdüyü və heç nə deməyi bilmədiyini, ümumiyyətlə ağlına heç nə gəlmədiyini iddia etməsi faktı ilə də qarşılaşırıq. Əgər bu doğru olsaydı və xəstə haqlı sayılsaydı, metodumuz yenidən qeyri-kafi hesab olunardı. Lakin daha incə müşahidə göstərir ki, fikirlərin belə gəlməməsi əslində heç vaxt baş vermir. Bu görünüş yalnız xəstənin qavradığı fikri, müxtəlif tənqidi hökmlər şəklində ifadə olunan müqavimətlərin təsiri altında saxlaması və ya yenidən aradan qaldırması nəticəsində yaranır. Biz bu vəziyyətdən xəstənin bu davranışını öncədən xəbərdar etməklə və ondan bu tənqidlərə əhəmiyyət verməməsini tələb etməklə qorunur. O, tamamilə belə tənqidi seçimdən imtina edərək, ağlına gələn hər şeyi deməlidir, hətta bunu yanlış, yerinə düşməyən və ya mənasız hesab etsə belə, xüsusilə də düşüncəsini bu fikirlə məşğul etmək ona xoşagəlməz gəlsə belə. Bu qaydaya əməl etməklə biz sıxışdırılmış komplekslərin izini tapmağa imkan verən materialı əldə edirik.

Xəstənin müqavimətin təsiri altında, həkimin təsiri altında deyil, əhəmiyyətsiz sayaraq rədd etdiyi fikirlər materialı psixoanalitik üçün sanki filizdir; o, sadə yozum sənətləri vasitəsilə bu filizdən qiymətli metalın miqdarını çıxarır. Əgər xəstədə sıxışdırılmış komplekslər haqqında onların düzülüşünə və əlaqələrinə toxunmadan, sürətli və ilkin məlumat əldə etmək istəyirsinizsə, Yunq¹¹ və onun şagirdlərinin inkişaf etdirdiyi assosiasiya eksperimenti ilə yoxlamadan istifadə edin. Bu üsul psixoanalitikə kimyaçının keyfiyyət analizi qədər fayda verir; o, nevrozlu xəstələrin müalicəsində lazımsızdır, lakin komplekslərin obyektiv nümayişi və Sürix məktəbinin uğurla əl atdığı psixozların araşdırılması üçün əvəzsizdir.

Xəstə psixoanalitik əsas qaydaya tabe olduqda ortaya çıxan fikirlərin işlənməsi şüursuzun açılması üçün istifadə etdiyimiz texniki vasitələrin yeganəsi deyil. Eyni məqsədə xidmət edən iki digər üsul var: xəstənin yuxularının yozumu və onun səhv və təsadüfi hərəkətlərinin qiymətləndirilməsi.

Hörmətli dinləyicilər, etiraf edirəm ki, psixoanalizin bütün sahəsinə dair bu yığcam ümumi baxış əvəzinə, sizə «Yuxuların yozumu»nun ətraflı təsvirini təqdim etmək barədə uzun müddət tərəddüd etmişəm. Tamamilə subyektiv və görünüşdə ikinci dərəcəli bir motiv məni bundan çəkindirdi. Siz hələ bu köhnəlmiş və istehza olunan sənətin hansı əhəmiyyət iddia edə biləcəyini bilməzdən əvvəl, bu praktik məqsədlərə yönəlmiş ölkədə «yuxu yozucusu» kimi çıxış etmək mənə demək olar ki, ayıbdan sayılırdı. Yuxuların yozumu əslində şüursuzu tanımağın «Via Regia»sıdır, psixoanalizin ən etibarlı təməlidir və hər bir tədqiqatçı öz inancını qazanmalı və təlimini davam etdirməli olduğu sahədir. Mənə psixoanalitik necə oluna biləcəyi soruşulduqda, cavab verirəm: öz yuxularının öyrənilməsi ilə. Düzgün taktla psixoanalizin bütün rəqibləri indiyədək «Yuxuların yozumu»nun¹² qiymətləndirilməsindən qaçmış və ya ən səthi etirazlarla onun üstündən keçməyə çalışmışlar. Əksinə, əgər siz yuxu həyatının problemlərinin həllini qəbul edə bilsəniz, psixoanalizin düşüncənizə təklif etdiyi yeniliklər artıq sizə heç bir çətinlik törətməyəcək.

Unutmayın ki, gecə yuxu istehsalımız bir tərəfdən ruhi xəstəliklərin yaradıcılığı ilə ən böyük xarici oxşarlığı və daxili qohumluğu göstərir, digər tərəfdən isə ayıq həyatın tam sağlamlığı ilə uyğun gəlir. Bu, absurd səslənməyən bir iddiadır ki, həmin «normal» duyğu aldanmalarına, sayıqlama fikirlərinə və xarakter dəyişikliklərinə təəccüb yerinə anlayışla yanaşan kəs, xəstə ruhi halların qeyri-adi formalarını həvəskar mənasından başqa cür başa düşmək üçün ən kiçik ümid belə bəsləyə bilməz. Bu gün psixiatrların demək olar ki, hamısını bu həvəskarlar sırasında saymaq olar. İndi mənə yuxu problemləri sahəsi üzrə qısa bir səyahətdə qoşulun.

Biz oyandıqda yuxulara, psixoanalitikin xəstədən tələb etdiyi fikirlərə xəstənin yanaşdığı kimi, eyni dərəcədə aşağılayıcı münasibət bəsləyirik. Lakin biz onları özümüzdən uzaqlaşdırırıq, çünki adətən onları tez və tamamilə unuturuq. Bizim bu yuxulara olan aşağı qiymət verməyimiz, qarışıq və mənasız olmayan yuxuların belə qəribə xarakterinə və digər yuxuların aydın absurdluğuna və mənasızlığına əsaslanır; bizim onları rədd etməyimiz isə bəzi yuxularda açıq şəkildə üzə çıxan, arlanmadan və qeyri-əxlaqi olan meyllərə istinad edir. Qədim dövrlərin yuxulara olan bu aşağı qiymət verməsini bölüşmədiyi məlumdur. Xalqımızın aşağı təbəqələri bu gün də yuxuların dəyərinə olan inancından sapmırlar; onlar qədimlər kimi yuxulardan gələcəyin açılmasını gözləyirlər.

Etiraf edirəm ki, mövcud biliyimizdəki boşluqları doldurmaq üçün mistik fərziyyələrə ehtiyac duymuram və buna görə də yuxuların peyğəmbərlik təbiətini təsdiqləyən heç nə tapa bilməmişəm. Yuxular haqqında çox fərqli və kifayət qədər möcüzəvi şeylər demək olar.

Əvvəla, bütün yuxular yuxu görən üçün mahiyyətcə qəribə, anlaşılmaz və qarışıq deyil. Əgər siz 1,5 yaşından başlayan ən kiçik uşaqların yuxularını nəzərdən keçirmək istəsəniz, onların tamamilə sadə və asan aydınlaşdırıla bilən olduğunu görəcəksiniz. Kiçik uşaq həmişə, əvvəlki günün onda oyatdığı və təmin etmədiyi arzuların yerinə yetirilməsini görür. Bu sadə həlli tapmaq üçün yozum sənətinə ehtiyac yoxdur, yalnız uşağın əvvəlki gündəki (yuxu günü) hadisələri haqqında məlumat toplamaq kifayətdir. Əgər böyüklərin yuxuları da uşaqların yuxuları kimi, yuxu gününün onlara gətirdiyi istək təhriklərinin yerinə yetirilməsindən başqa bir şey olmasaydı, yuxu sirrinin ən əlverişli həlli bu olardı. Əslində də belədir; bu həllin qarşısında duran çətinliklər yuxuların daha dərin təhlili ilə addım-addım aradan qaldırıla bilər.

Burada hər şeydən əvvəl birinci və ən ağır etiraz ondan ibarətdir ki, böyüklərin yuxuları adətən anlaşılmaz məzmuna malikdir və həmin məzmun istəyin yerinə yetirilməsindən demək olar ki, heç nə göstərmir. Burada cavab belədir: bu yuxular təhrifə məruz qalmışdır; onların əsasında duran psixi proses ilkin olaraq sözlərlə tamamilə başqa ifadə tapmalı idi. Siz səhər bulanıq xatırladığınız və çətinliklə, zahirən özbaşına olaraq sözlərə bürüdüyünüz manifest yuxu məzmununu şüursuzda mövcud olduğunu qəbul etməli olduğunuz latent yuxu düşüncələrindən ayırd etməlisiniz. Bu yuxu təhrifi histerik simptomların formalaşmasının tədqiqi zamanı tanış olduğunuz həmin prosesdir; o həm də ona işarə edir ki, yuxu formalaşmasında da, simptom formalaşmasında da ruhi qüvvələrin eyni qarşılıqlı oyunu iştirak edir. Manifest yuxu məzmunu şüursuz yuxu düşüncələri üçün təhrif olunmuş əvəzedicidir və bu təhrif Mənin müdafiə qüvvələrinin, şüursuzun sıxışdırılmış istəklərinə oyaq həyatda ümumiyyətlə şüura girişi qadağan edən, lakin yuxu vəziyyətinin aşağı düşməsi zamanı heç olmasa o qədər güclü olan müqavimətlərin işidir ki, onlara örtücü bir maska zorla qəbul etdirir. O zaman yuxu görən öz yuxularının mənasını histerik xəstənin öz simptomlarının əlaqəsini və mənasını anlamadığı qədər az anlayır.

Latent yuxu düşüncələrinin mövcud olduğunu və onlarla manifest yuxu məzmunu arasında həqiqətən də indicə təsvir olunan əlaqənin olduğunu siz yuxuların analizi zamanı əmin olursunuz; həmin analizin texnikası psixoanalitik texnika ilə üst-üstə düşür. Siz manifest yuxuda elementlərin zahiri əlaqəsindən tamamilə əl çəkir və psixoanalitik iş qaydasına uyğun olaraq sərbəst assosiasiya zamanı hər bir yuxu elementinə dair yaranan fikirləri bir araya toplayırsınız. Bu materialdan siz latent yuxu düşüncələrini elə təxmin edirsiniz, necə ki, xəstənin simptomlarına və xatirələrinə dair fikirlərindən onun gizli komplekslərini təxmin etmişdiniz. Belə tapılmış latent yuxu düşüncələrində siz dərhal görürsünüz ki, böyüklərin yuxularının uşaq yuxularına qaytarılması nə qədər tam haqlıdır. İndi yuxunun əsl mənası olaraq manifest yuxu məzmununu əvəz edən şey həmişə aydın anlaşılandır, əvvəlki günün həyat təəssüratlarına bağlanır, təmin edilməmiş istəklərin yerinə yetirilməsi kimi təsdiqlənir. Onda siz oyanarkən xatirədən bildiyiniz manifest yuxunu yalnız sıxışdırılmış istəklərin maskalanmış yerinə yetirilməsi kimi təsvir edə bilərsiniz.

Siz artıq bir növ sintetik iş vasitəsilə şüursuz yuxu düşüncələrinin manifest yuxu məzmununa çevrilmə prosesinə də nəzər sala bilərsiniz. Biz bu prosesi «yuxu işlənməsi» adlandırırıq. Həmin proses bizim bütün nəzəri marağımıza layiqdir, çünki yalnız onda, başqa heç bir yerdə mümkün olmayan, şüursuzda və ya dəqiq desək, şüur və şüursuz kimi iki ayrı psixi sistem arasında baş verən gözlənilməz psixi hadisələri öyrənə bilərik. Bu yeni tanınmış psixi hadisələr arasında sıxlaşdırma və yerdəyişmə diqqəti xüsusilə cəlb edir. Yuxu işlənməsi müxtəlif ruhi qruplaşmaların bir-birinə təsirinin, yəni psixi parçalanmanın nəticələrinin xüsusi bir halıdır və o, əsas etibarilə, uğursuz sıxışdırma nəticəsində sıxışdırılmış kompleksləri simptomlara çevirən həmin təhrif işi ilə eynidir.

Yuxuların təhlili zamanı, xüsusilə öz yuxularınızın təhlili zamanı, siz uşaqlıq illərinin təəssüratlarının və hadisələrinin insanın inkişafında oynadığı gözlənilməz dərəcədə böyük rolu təəccüblə kəşf edəcəksiniz. Yuxu həyatında insandakı uşaq, sanki bütün xüsusiyyətlərini, istək təhriklərini, hətta sonrakı həyatda yararsız hala gəlmiş olanları belə qoruyub saxlayaraq mövcudluğunu davam etdirir. Sizə qarşısıalınmaz güclə aydın olur ki, tamamilə fərqli quruluşlu uşaqlardan necə inkişaflar, sıxışdırmalar, sublimasiyalar və reaksiya təşəkkülləri nəticəsində sözdə normal insan, çətinliklə qazanılmış mədəniyyətin daşıyıcısı və qismən qurbanı yetişir.

Həmçinin diqqətinizi ona cəlb etmək istəyirəm ki, yuxuların təhlili zamanı biz şüursuzun, xüsusilə cinsi komplekslərin təsviri üçün müəyyən bir simvolizmdən istifadə etdiyini aşkar etmişik. Bu simvolizm qismən fərdi dəyişkən, qismən isə tipik olaraq sabitlənmişdir və bizim miflərimizlə nağıllarımızın arxasında fərz etdiyimiz simvolizmlə üst-üstə düşür. İkincilərin, yəni xalqların yaradıcılığının yuxudan aydınlıq ala biləcəyi ehtimalı da qeyri-mümkün deyil.

Nəhayət, sizə xəbərdarlıq etməliyəm ki, təşvişli yuxuların mövcudluğunun yuxunu istəyin ödənilməsi kimi qəbul etməyimizə zidd olduğu itirazı ilə aldanmayın. Bu təşvişli yuxuların da haqqında qərar verməzdən əvvəl yozuma ehtiyac duyduğunu nəzərə almasaq belə, ümumiyyətlə demək lazımdır ki, təşviş, nevroz təşvişinin şərtləri haqqında əlavə məlumat olmadan və onları nəzərə almadan təsəvvür edildiyi kimi, sadəcə yuxu məzmunundan asılı deyil. Təşviş, güclənmiş sıxışdırılmış istəklərə qarşı Mənin imtina reaksiyalarından biridir və buna görə də, yuxu quruluşu bu sıxışdırılmış istəklərin ödənilməsi xidmətinə həddindən artıq qoşulubsa, yuxuda da çox yaxşı izah oluna bilər.

Görürsünüz ki, yuxu araşdırması, adətən çətin bilinən şeylər haqqında verdiyi məlumatlarla öz-özlüyündə əsaslandırılmışdır. Lakin biz nevrozlu xəstələrin psixoanalitik müalicəsi ilə əlaqəli olaraq ona gəlib çatmışıq. İndiyə qədər deyilənlərə əsasən, yuxuların yozumu, xəstənin müqavimətləri tərəfindən həddindən artıq çətinləşdirilmədiyi təqdirdə, xəstənin gizli və sıxışdırılmış istəklərinə və onların qidalandırdığı komplekslərə necə yol açdığını asanlıqla başa düşə bilərsiniz; mən də psixoanaliz üçün texniki vasitəyə çevrilmiş psixi hadisələrin üçüncü qrupuna keçə bilərəm.

Bunlar, normal və nevrozlu insanlarda baş verən, əks halda heç bir əhəmiyyət verilməyən kiçik səhv hərəkətlərdir: bilinə biləcək və ya digər vaxtlar həqiqətən bilinən şeylərin unudulması (məsələn, xüsusi adların müvəqqəti yox olması), nitqdə sözün yanlış deyilməsi, özümüzə çox vaxt baş verən, analoji olaraq yazının və oxumanın səhv edilməsi, hərəkətlərdə səhv edilməsi, əşyaların itirilməsi və ya qırılması və s. Bunlar, adətən psixoloji təyinat axtarılmayan və diqqətsizlik, dağınıqlıq və bənzər şərtlərin təsadüfi nəticələri kimi mübahisəsiz keçirilməsinə icazə verilən şeylərdir. Bundan əlavə, insanların heç nə hiss etmədən, hətta onlara psixi ağırlıq vermədən yerinə yetirdikləri hərəkətlər və jestlər də var; məsələn, əşyalarla oynamaq, əylənmək, melodiyaları mırıldanmaq, öz bədəni və geyimləri ilə məşğul olmaq və s. ¹³ Bu kiçik şeylər, səhv hərəkətlər kimi simptom və təsadüfi hərəkətlər, susqun razılıq növü ilə qəbul etməyə hazır olduğumuz qədər əhəmiyyətsiz deyillər. Onlar tamamilə mənalıdırlar, baş verdikləri vəziyyətdən asanlıqla və etibarlı şəkildə yozula bilirlər və məlum olur ki, onlar yenidən geri qoyulmuş, öz şüurundan gizlədilməli olan impulsların və niyyətlərin ifadəsinə yol verirlər və ya artıq simptomların yaradıcıları və yuxuların qurucuları kimi tanıdığımız eyni sıxışdırılmış istək təhriklərinə və komplekslərdən qaynaqlanırlar. Deməli, onlar simptomlar kimi qiymətləndirilməyə layiqdirlər və onların nəzərə alınması, yuxuların olduğu kimi, psixi həyatda gizli olanın üzə çıxarılmasına gətirib çıxara bilər. Onların köməyi ilə insan adətən özünün ən intim sirlərini açır. Əgər onlar, xüsusilə də, öz şüursuz təhriklərinin sıxışdırılmasında ümumilikdə uğur qazanan sağlam insanda belə, çox asan və tez-tez baş verirsə, bunu əhəmiyyətsizliyinə və nəzərə çarpmazlığına borcludurlar. Lakin onlar yüksək nəzəri dəyəri tələb edə bilərlər, çünki sağlamlıq şərtlərində belə sıxışdırma və əvəzləmə formalaşmasının mövcudluğunu bizə sübut edirlər.

Siz artıq hiss edirsiniz ki, psixoanalitik ruh həyatının determinasiyasına xüsusi ciddi inamla seçilir. Onun üçün psixi ifadələrdə kiçik, ixtiyari və təsadüfi heç nə yoxdur; o, adətən belə bir tələb irəli sürülmədiyi hər yerdə kifayət qədər motivləşdirmə gözləyir; hətta o, eyni psixi effektin çoxsaylı motivləşdirilməsinə hazırdır, halbuki bizim guya anadangəlmə səbəbiyyət ehtiyacı tək bir psixi səbəblə kifayətləndiyini bildirir.

İndi ruh həyatında gizli, unudulmuş və sıxışdırılmış olanı aşkar etmək üçün əlimizdə olan vasitələri — xəstələrin sərbəst assosiasiya zamanı yaranan ağla gələn fikirlərinin, onların yuxularının, eləcə də səhv və simptom hərəkətlərinin öyrənilməsini — bir araya gətirin; üstəlik, psixoanalitik müalicə zamanı ortaya çıxan digər hadisələrin, haqqında mən sonradan «transfer» başlığı altında bəzi qeydlər edəcəyim hadisələrin qiymətləndirilməsini də əlavə edin; beləliklə, mənimlə birlikdə nəticəyə gələcəksiniz ki, texnikamız artıq vəzifəsini yerinə yetirmək, patogen psixi materialı şüura çıxarmaq və beləliklə, əvəzedici simptomların yaranması nəticəsində əmələ gələn əziyyətləri aradan qaldırmaq üçün kifayət qədər effektivdir. Müalicəvi səylərimiz zamanı normal və xəstə insanlarda ruh həyatı haqqında biliklərimizi zənginləşdirməyimiz və dərinləşdirməyimiz, şübhəsiz ki, yalnız bu işin xüsusi cazibəsi və üstünlüyü kimi qiymətləndirilə bilər.

Mən bilmirəm ki, arsenalı ilə sizi indi tanış etdiyim texnikanın xüsusilə çətin bir şey olub-olmadığı haqqında təəssürat əldə edib-edəmədiyinizi. Mənim fikrimcə, o, idarə etməli olduğu mövzuya tamamilə uyğundur. Lakin bir şey mütləq doğrudur: bu texnika öz-özlüyündən başa düşülən deyil, histologiya və ya cərrahiyyə kimi öyrənilməlidir. Sizi bəlkə də təəccübləndirəcək ki, biz Avropada psixoanaliz haqqında, bu texnikadan heç nə bilməyən və onu tətbiq etməyən şəxslərin çoxlu sayda hökmünü eşitmişik; sonra isə bizdən nəticələrimizin düzgünlüyünü sübut etməyimizi sanki istehza ilə tələb edirdilər. Bu qarşı tərəflər arasında elmi təfəkkürün başqa sahələrdə yad olmadığı şəxslər də mütləq var; məsələn, mikroskopik tədqiqat nəticəsini, anatomik nümunədə çıplaq gözlə təsdiqlənmədiyi üçün rədd etməzdilər və vəziyyəti mikroskopun köməyi ilə özləri qiymətləndirməyincə qəbul etməzdilər. Lakin psixoanaliz məsələlərində vəziyyət tanınma baxımından həqiqətən daha əlverişsizdir. Psixoanaliz ruh həyatında sıxışdırılmış olanı şüurlu tanıma gətirmək istəyir və onu qiymətləndirən hər kəs, özündə belə sıxışdırmalara malik olan, bəlkə də onları yalnız çətinliklə saxlayan insandır. Deməli, psixoanaliz xəstələrdə oyatdığı eyni müqaviməti onlarda da doğurmalıdır və bu müqavimət intellektual rəddetməyə bürünmək və xəstələrimizdə psixoanalitik əsas qayda ilə dəf etdiyimiz arqumentlərə bənzər arqumentlər cəlb etmək üçün asan yola malikdir. Xəstələrimizdə olduğu kimi, rəqiblərimizdə də hökm vermə qabiliyyətinin aşağı salınması istiqamətində çox nəzərəçarpan emosional təsirini tez-tez müşahidə edə bilərik. Məsələn, yuxunu bu qədər kiçildərək rədd edən şüurun təkəbbürü, bizdə şüursuz komplekslərin nüfuz etməsinə qarşı ümumiyyətlə nəzərdə tutulmuş ən güclü qoruyucu mexanizmlərdən biridir və buna görə də insanları şüursuzun reallığına inandırmaq və onların şüurlu biliklərinə zidd olan yeni şeyləri öyrətmək bu qədər çətindir.

IV

Möhtərəm xanımlar və cənablar! İndi siz təsvir edilmiş texniki vasitələrin köməyi ilə nevrotiklərin patogen kompleksləri və sıxışdırılmış istək təhrikləri haqqında nələri öyrəndiyimizi bilmək istəyəcəksiniz.

Ən əsası, ilk növbədə bir şey: psixoanalitik tədqiqat həqiqətən təəccüblü müntəzəmliklə xəstələrin əziyyət simptomlarını onların sevgi həyatından gələn təəssüratlara qaytarır, bizə göstərir ki, patogen istək təhrikləri erotik həvəs komponentlərinin təbiətindədir və bizi qəbul etməyə məcbur edir ki, erotik pozğunluqlara xəstəliyə gətirib çıxaran təsirlər arasında ən böyük əhəmiyyət verilməlidir, bu isə hər iki cinsdə belədir.

Mən bilirəm ki, bu iddiam asanlıqla qəbul edilməyəcək. Mənim psixoloji işlərimi könüllü olaraq izləyən tədqiqatçılar belə, cinsi amillərin etioloji hissəsini şişirdiyimi düşünməyə meyllidirlər və mənə üz tutaraq, niyə digər ruhi oyanmaların da təsvir olunan sıxışdırma və əvəzedici formalaşma fenomenlərinə səbəb olmamalı olduğunu soruşurlar. Cavab verə bilərəm: Onların niyə belə olmamalı olduğunu bilmirəm, buna qarşı da heç nəyim yoxdur, lakin təcrübə göstərir ki, onların belə bir əhəmiyyəti yoxdur; onlar ən yaxşı halda cinsi amillərin təsirini dəstəkləyirlər, heç vaxt isə sonuncuların yerini tuta bilməzlər. Bu vəziyyət mənim tərəfimdən nəzəri olaraq postulat edilməmişdi; 1895-ci ildə Dr. J. Breuer ilə birlikdə dərc olunan «Histeriya üzərinə tədqiqatlar» kitabında mən hələ bu mövqedə deyildim; təcrübələrim çoxaldıqca və mövzuya daha dərin nüfuz etdikcə, mən bu fikrə gəlməli oldum. Hörmətli bəylər! Aranızda Worcester səyahətini mənimlə birlikdə edən ən yaxın dostlarımdan və tərəfdarlarımdan bəziləri var. Onlardan soruşun və eşidəcəksiniz ki, onlar cinsi etiologiyanın həlledici əhəmiyyəti haqqında olan iddiaya əvvəlcə tam inanmazlıq göstərmişdilər, ta ki, öz analitik səyləri ilə onu öz fikirləri kimi qəbul etməyə məcbur olana qədər.

Söhbət gedən müddəanın doğruluğuna inanc xəstələrin davranışı ilə asanlaşmır. Xəstələr cinsi həyatları haqqında məlumatları bizə könüllü olaraq təqdim etmək əvəzinə, onu bütün vasitələrlə gizlətməyə çalışırlar. İnsanlar ümumiyyətlə cinsi məsələlərdə dürüst deyillər. Onlar cinsəlliklərini sərbəst şəkildə göstərmirlər, əksinə, örtünmək üçün -- sanki cinsəllik aləmində pis hava var imiş kimi -- yalan toxumasından ibarət qalın bir üst geyim geyinirlər. Onlar haqsız deyillər, çünki bizim mədəniyyətimizdə cinsi fəaliyyətə günəş və külək həqiqətən də əlverişli deyil; əslində, heç kimimiz erotizmimizi digərlərinə sərbəst şəkildə açıqlaya bilmərik. Lakin xəstələriniz müalicənizdə özlərini rahat hiss edə biləcəklərini anladıqda, o yalan örtüyünü çıxarırlar və yalnız bundan sonra bizim mübahisə mövzumuz haqqında qərar vermək imkanına malik olursunuz. Təəssüf ki, həkimlər də cinsi həyat məsələlərinə şəxsi münasibətlərində digər insanlardan üstün deyillər və onların bir çoxu, «mədəniyyətli insan»ların əksəriyyətinin cinsəllik sahəsindəki davranışına hakim olan saxta həya və şəhvət birləşməsinin təsiri altındadırlar.

İndi nəticələrimizin açıqlanmasına davam edək. Digər bir sıra hallarda psixoanalitik araşdırma simptomları cinsi deyil, adi travmatik hadisələrə aid edir. Lakin bu fərqləndirmə başqa bir şəraitlə əhəmiyyətsiz hala gəlir. Xəstəlik halının ətraflı aydınlaşdırılması və tam bərpası üçün tələb olunan təhlil işi heç bir halda xəstələnmə dövründəki hadisələrdə dayanmır, əksinə, bütün hallarda xəstənin pubertat dövrünə və erkən uşaqlığına qədər geri qayıdır ki, yalnız orada sonrakı xəstəliyi müəyyən edən təəssürat və hadisələrlə qarşılaşsın. Yalnız uşaqlıq dövründəki hadisələr sonrakı travmalara qarşı həssaslığın izahını verir və yalnız bu demək olar ki, həmişə unudulmuş xatirə izlərinin üzə çıxarılması və şüurlu hala gətirilməsi sayəsində simptomların aradan qaldırılması gücünü qazanırıq. Burada yuxuların araşdırılmasında əldə etdiyimiz eyni nəticəyə gəlirik: simptomların yaranmasına öz gücünü verən məhz uşaqlıq dövrünün ölməz, sıxışdırılmış istək təhrikləridir; bunlar olmadan sonrakı travmalara reaksiya normal gedərdi. Lakin uşaqlıq dövrünün bu güclü istək təhriklərini ümumiyyətlə cinsi adlandıra bilərik.

İndi isə sizin təəccübünüzün daha da gücləndiyinə əminəm. Uşaq cinsəlliyi varmı? — deyə soruşacaqsınız. Uşaqlıq dövrü cinsi həvəsin olmaması ilə seçilən həyat dövrü deyilmi? Xeyr, cənablar, cinsi həvəsin İncildə şeytanın donuzlara girməsi kimi pubertat dövründə uşaqlara girməsi heç də belə deyil. Uşağın əvvəldən cinsi həvəsləri və fəaliyyətləri var, onları özü ilə dünyaya gətirir və bu həvəslərdən mənalı, mərhələlərlə zəngin inkişaf nəticəsində böyüklərin deyilən normal cinsəlliyi yaranır. Bu uşaq cinsi fəaliyyətinin ifadələrini müşahidə etmək çətin deyil; əksinə, onları görməmək və ya yanlış yozmaq üçün müəyyən bir sənət lazımdır.

Təqdirin lütfi sayəsində, iddialarıma öz aranızdan bir şahid göstərmə imkanı əldə etmişəm. Sizə burada 1902-ci ildə «American Journal of Psychology» jurnalında dərc olunmuş Dr. Sanford Bellin işini təqdim edirəm. Müəllif, indi içində olduğumuz Clark Universitetinin, yəni həmin institutun üzvüdür. «Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie» əsərimdən üç il əvvəl nəşr olunmuş və «A preliminary study of the emotion of love between the sexes» adlanan bu işində, o, sizə az əvvəl dediklərimlə tamamilə eyni şeyi deyir: «The emotion of sex-love.... does not make its appearance for the first time at the period of adolescence, as has been thought.» Avropada deyilənə görə, o, amerikalı üslubda işləmişdir; 15 il ərzində, onlardan 800-ü özünə məxsus olmaqla, azı 2500 müsbət müşahidə toplamışdır. Bu aşiq olma hallarını ortaya qoyan əlamətlər haqqında o, belə deyir: «The unprejudiced mind in observing these manifestations in hundreds of couples of children cannot escape referring them to sex origin. The most exacting mind is satisfied when to these observations are added the confessions of those who have as children, experienced the emotion to a marked degree of intensity, and whose memories of childhood are relatively distinct.» Lakin uşaq cinsəlliyinə inanmaq istəməyən aranızdakı ən çox təəccüblənənlər, bu erkən yaşda aşiq olan uşaqlar arasında az deyil, üç, dörd və beş yaşında olanların da olduğunu eşidəcəklər.

Ən yaxın həmvətəninizin bu müşahidələrinə mənimkilərdən daha çox inanasınızsa, buna təəccüblənmərəm. Mənə özümə bir müddət əvvəl, öz atasının onunla ustalıqla apardığı beş yaşlı, təşviş xəstəsi bir oğlanın təhlilindən,¹⁴ uşaq sevgi həyatının erkən mərhələsindəki somatik həvəs ifadələri və psixi məhsulların kifayət qədər tam bir mənzərəsini əldə etmək müvəffəqiyyəti nəsib olmuşdur. Dostum Dr. C. G. Yunqun bir neçə saat əvvəl bu zalda sizə, mənim xəstəmlə eyni səbəbdən – bacı və ya qardaşın doğulması zamanı – demək olar ki, eyni hissi təhrikləri, istək və kompleks formalaşmalarını dəqiqliklə sezdirən daha kiçik yaşlı bir qızın müşahidəsini oxuduğunu xatırlatmağa icazə verirəm. Buna görə də, əvvəlcə qəribə görünən uşaq cinsəlliyi ideyası ilə barışacağınızdan ümidimi itirmirəm və sizə Sürix psixiatrı E. Bleulerin nümunəvi misalını göstərmək istəyirəm; o, bir neçə il əvvəl açıq şəkildə «cinsi nəzəriyyələrimə başa düşmədiyini» bildirmiş, lakin o vaxtdan bəri uşaq cinsəlliyini öz müşahidələri ilə tam həcmində təsdiqləmişdir.¹⁵ Əksər insanlar, həkim müşahidəçilər və ya digərləri, uşağın cinsi həyatı haqqında heç nə bilmək istəməsələr, bu yalnız çox asan izah oluna bilər. Onlar öz uşaqlıq cinsi fəaliyyətlərini mədəniyyət tərbiyəsinin təzyiqi altında unutmuşlar və indi sıxışdırılmış olanı xatırlamaq istəmirlər. Əgər onlar araşdırmaya özünü təhlil, uşaqlıq xatirələrinin nəzərdən keçirilməsi və yozumu ilə başlasaydılar, başqa nəticələrə gələrdilər.

Şübhələri kənarlaşdırın və uşaq cinsəlliyinin ən erkən illərdən etibarən dəyərləndirilməsi məsələsinə mənə qoşulun.¹⁶ Uşağın cinsi həvəsi yüksək dərəcədə mürəkkəb olduğunu göstərir, o, müxtəlif mənbələrdən gələn çoxsaylı komponentlərə parçalanmağa imkan verir. Hər şeydən əvvəl, o, sonradan xidmət edəcəyi çoxalma funksiyasından hələ asılı deyil. O, analoqiyalara və əlaqələrə görə cinsi həzz adlandırdığımız müxtəlif növ həzz hisslərinin əldə edilməsinə xidmət edir. Uşaqlıq cinsi həzzinin əsas mənbəyi, cinsiyyət orqanlarından əlavə, ağız, anal və sidik kanalının açılışı, həmçinin dəri və digər hissi səthlər kimi xüsusi həssas bədən nahiyələrinin uyğun oyanmasıdır. Uşaqlıq cinsi həyatının bu ilk mərhələsində doyum öz bədənində tapıldığı və xarici obyekt nəzərə alınmadığı üçün, Havelock Ellis tərəfindən yaradılmış sözlə bu mərhələni avtoerotizm adlandırırıq. Cinsəllik həzzinin əldə edilməsi üçün əhəmiyyətli olan həmin nahiyələri erogen zonalar adlandırırıq. Ən kiçik uşaqların əmməsi və ya həzz əmməsi erogen zonadan belə bir avtoerotik doyumun yaxşı nümunəsidir; bu hadisənin ilk elmi müşahidəçisi, Budapeştdə Lindner adlı bir uşaq həkimi, onu artıq düzgün şəkildə cinsi doyum kimi şərh etmiş və onun cinsi fəaliyyətin digər və daha yüksək formalarına keçidini ətraflı təsvir etmişdir.¹⁷ Bu həyat dövrünün digər bir cinsəllik doyum forması, sonrakı həyatda çox böyük əhəmiyyət kəsb edən və bir çox fərdlər tərəfindən heç vaxt tamamilə üstələnməyən cinsiyyət orqanlarının masturbator oyanmasıdır. Bu və digər avtoerotik fəaliyyətlərlə yanaşı, uşaqlarda çox erkən yaşlarda başqa şəxsi obyekt kimi ilkin şərt qəbul edən cinsi həzzinin və ya, məmnuniyyətlə dediyimiz kimi, libidonun həvəs komponentləri özünü göstərir. Bu həvəslər aktiv və passiv kimi ziddiyyətli cütlüklər şəklində ortaya çıxır; bu qrupun ən vacib nümayəndələri kimi sizə ağrı vermək həzzini (sadizm) və onun passiv qarşılığını (mazoxizm), həmçinin aktiv və passiv baxmaq həzzini adlandırıram; birincisindən sonradan bilik həvəsi, ikincisindən isə bədii və aktyorluq nümayiş meyli ayrılır. Uşağın digər cinsəllik fəaliyyətləri artıq obyekt seçimi baxımından nəzərdən keçirilir; bu seçimdə xarici şəxs əsas yer tutur və onun əhəmiyyəti ilkin olaraq özünü qorumaq həvəsinin nəzərə alınmasına borcludur. Lakin cins fərqi bu uşaqlıq dövründə hələ həlledici rol oynamır; siz hər hansı bir uşağa haqsızlıq etmədən ona bir qədər homoseksual istedad aid edə bilərsiniz.

Bu dağınıq, zəngin, lakin dissosiasiya olunmuş uşaq cinsi həyatı, burada, fərdi həvəs digər hər hansı bir həvəsdən asılı olmayaraq həzz qazanmağa can atır, indi iki əsas istiqamət üzrə birləşmə və təşkilatlanma prosesini yaşayır, belə ki, pubertat dövrünün tamamlanması ilə fərdin qəti cinsi xarakteri adətən artıq formalaşmış olur. Bir tərəfdən, fərdi həvəslər genital zonanın ali hakimiyyətinə tabe olurlar, nəticədə bütün cinsi həyat çoxalma xidmətinə girir və onların doyumu yalnız əsl cinsi aktın hazırlanması və asanlaşdırılması kimi əhəmiyyət kəsb edir. Digər tərəfdən, obyekt seçimi avtoerotizmi geri itələyir, belə ki, artıq sevgi həyatında cinsi həvəsin bütün komponentləri sevilən şəxs vasitəsilə doyum tapmaq istəyir. Lakin ilkin həvəs komponentlərinin hamısı cinsi həyatın bu son təyini üçün pay almağa buraxılmır. Pubertat dövründən əvvəl tərbiyənin təsiri altında bəzi həvəslərə qarşı son dərəcə enerjili sıxışdırmalar həyata keçirilmiş və utanc, iyrənmə, əxlaq kimi psixi qüvvələr yaradılmışdır, bu qüvvələr həmin sıxışdırmaları qoruyucular kimi saxlayırlar. Pubertat yaşında cinsi ehtiyacın seli gəldikdə, o, qeyd olunan psixi reaksiya və ya müqavimət formalaşmalarında bəndlər tapır, bu bəndlər ona axınının «normal» adlanan yollarla getməsini əmr edir və sıxışdırma nəticəsində məğlub olan həvəsləri yenidən canlandırmasını qeyri-mümkün edir. Xüsusilə koprofilik, yəni uşaqlıqda ifrazatla bağlı olan həzz təhrikləri sıxışdırma tərəfindən ən dərin şəkildə təsirlənir, həmçinin primitiv obyekt seçimi şəxslərinə fiksasiya da buna aiddir.

Hörmətli bəylər! Ümumi patologiyadan bir qayda deyir ki, hər hansı inkişaf prosesi patologik predispozisiyanın toxumlarını özündə daşıyır, çünki o, ləngidilə, gecikdirilə və ya qeyri-kamil şəkildə baş verə bilər. Eyni şey cinsi funksiyanın bu qədər mürəkkəb inkişafına da aiddir. Bu inkişaf bütün fərdlər tərəfindən asanlıqla keçirilmir və nəticədə ya anormallıqlar, ya da geri qayıtma (reqressiya) yolu ilə sonradan xəstəliyə predispozisiya yaradır. Ola bilər ki, bütün hissəvi həvəslər genital zonanın hakimiyyətinə tabe olmasınlar; belə müstəqil qalmış bir həvəs sonra bizim perversiya adlandırdığımız şeyi təşkil edir və normal cinsi məqsədi öz məqsədi ilə əvəz edə bilər. Artıq qeyd edildiyi kimi, avtoerotizmin tamamilə üstəsindən gəlinməməsi çox vaxt baş verir, buna sonradan ən müxtəlif pozğunluqlar şahidlik edir. Hər iki cinsin cinsi obyekt kimi ilkin bərabərliyi qoruna bilər və bundan yetkin həyatda homoseksual fəaliyyətə meyl yaranır, bu meyl bəzi hallarda eksklüziv homoseksuallığa qədər arta bilər. Pozğunluqların bu sırası cinsi funksiyanın birbaşa inkişaf ləngimələrinə uyğundur; bu, perversiyaları və cinsi həyatın heç də nadir olmayan ümumi infantilizmini əhatə edir.

Nevrozlara meyillilik, cinsi inkişafın zədələnməsindən başqa bir yolla izah edilməlidir. Nevrozlar, perversiyalara münasibətdə, pozitivə nisbətdə negativ kimidir; onlarda, perversiyalarda olduğu kimi, komplekslərin daşıyıcıları və simptom yaradıcıları kimi eyni həvəs komponentləri aşkar edilə bilər, lakin burada onlar şüursuzdan təsir göstərirlər; deməli, onlar sıxışdırmaya məruz qalmışlar, lakin şüursuzda buna baxmayaraq mövqelərini qoruya bilmişlər. Psixoanaliz bizə bu həvəslərin çox erkən dövrlərdəki həddindən artıq güclü ifadəsinin, cinsi funksiyanın quruluşunda zəif nöqtə təşkil edən bir növ qismən fiksasiyaya gətirib çıxardığını anlamağa imkan verir. Yetkin həyatda normal cinsi funksiyanın icrası maneələrlə üzləşərsə, inkişaf dövründəki sıxışdırma, məhz uşaq fiksasiyalarının baş verdiyi yerlərdə qırılır.

İndi bəlkə də etirazınızı bildirəcəksiniz: Amma bu, heç də cinsəllik deyil. Mən bu sözü, sizin onu başa düşməyə alışdığınızdan çox daha geniş mənada işlədirəm. Bunu sizə məmnuniyyətlə etiraf edirəm. Lakin sual budur ki, cinsəllik sözünü çox dar mənada, yalnız çoxalma sahəsi ilə məhdudlaşdıraraq işlədən siz deyilsiniz? Siz beləliklə, perversiyaların başa düşülməsini, perversiya, nevroz və normal cinsi həyat arasındakı əlaqəni qurban verirsiniz və uşaqların somatik və psixi sevgi həyatının asanlıqla müşahidə edilə bilən başlanğıclarını onların həqiqi mənasında tanımaqdan aciz qalırsınız. Sözün işlənməsi barədə necə qərar versəniz də, psixoanalitikin cinsəlliyi, uşaq cinsəlliyinin dəyərləndirilməsi ilə yönləndirilən həmin tam mənada qavradığını nəzərdən qaçırmayın.

İndi uşağın cinsi inkişafına yenidən qayıdaq. Burada bir çox şeyi tamamlamalıyıq, çünki diqqətimizi cinsi həyatın psixi ifadələrinə nisbətən somatik ifadələrinə daha çox yönəltmişik. Uşağın köməyə ehtiyacından irəli gələn ilkin obyekt seçimi bizim daha çox marağımızı tələb edir. Bu seçim əvvəlcə bütün qulluq edənlərə yönəlir, lakin onlar tezliklə valideynlərin gerisində qalır. Uşaqların valideynləri ilə əlaqəsi, uşağın birbaşa müşahidəsi və böyüyün sonradan analitik araşdırması ilə uyğun olaraq göstərilir ki, cinsi oyanma elementlərindən tamamilə azad deyil. Uşaq hər iki valideyni və xüsusi olaraq birini erotik istəklərinin obyekti kimi götürür. Adətən, valideynlərin təşəbbüsünə özü də tabe olur; valideynlərin nəvazişi, məqsədləri baxımından ləngidilmiş olsa belə, cinsi fəaliyyətin ən aydın xarakterlərini daşıyır. Ata adətən qızını, ana isə oğlunu üstün tutur; uşaq buna cavab olaraq, oğlan kimi atanın yerinə, qız kimi ananın yerinə keçməyi istəyir. Valideynlər və uşaqlar arasında, eləcə də onlara söykənən bacı-qardaşlar arasındakı münasibətlərdə oyadılan hisslər yalnız müsbət, nəvazişli deyil, həm də mənfi, düşmənçilik xarakterlidir. Beləliklə formalaşan kompleks tezliklə sıxışdırılmaya məhkumdur, lakin o, hələ də şüursuzdan böyük və davamlı təsir göstərir. Biz fərz edə bilərik ki, bu kompleks öz qolları ilə hər bir nevrozun nüvə kompleksini təşkil edir və biz onun psixi həyatın digər sahələrində də az təsirli olmayan şəkildə qarşılaşmağa hazırıq. Atasını öldürən və anasını həyat yoldaşı kimi qazanan Kral Edip haqqındakı mif, uşaqlıq istəyinin hələ az dəyişdirilmiş bir açıqlamasıdır; sonradan bu istəyə insest səddi qətiyyətlə qarşı çıxır. Şekspirin Hamlet poeması daha yaxşı örtülmüş insest kompleksinin eyni zəmini üzərində dayanır.

Uşaq hələ sıxışdırılmamış nüvə kompleksinin nəzarəti altında olduğu dövrdə, onun intellektual fəaliyyətinin əhəmiyyətli bir hissəsi cinsi maraqların xidmətinə girir. O, uşaqların haradan gəldiyini araşdırmağa başlayır və ona verilən əlamətlərdən istifadə edərək, böyüklərin təxmin edə biləcəyindən daha çox real vəziyyəti sezinləyir. Adətən, yeni gəlmiş uşaq tərəfindən yaradılan maddi təhdid, kiçik uşağın əvvəlcə yalnız rəqib kimi gördüyü şəxs, onun araşdırma marağını oyadır. Onun özündə fəaliyyət göstərən hissəvi həvəslərin təsiri altında, o, bir sıra «uşaq cinsəllik nəzəriyyələri»nə malik olur; məsələn, hər iki cinsə eyni kişi cinsiyyət orqanını aid etməsi, uşaqları yemək yolu ilə qəbul etdiyi və bağırsağın sonu vasitəsilə doğurduğu, eləcə də cinslərin əlaqəsini düşmənçilik aktı, bir növ məğlubetmə kimi dərk etməsi. Lakin məhz onun cinsiyyət quruluşunun natamamlığı və qadın cinsiyyət kanalının gizli qalması səbəbindən yaranan bilik boşluğu, uşaq araşdırmaçını işini uğursuz sayaraq dayandırmağa məcbur edir. Bu uşaq araşdırmasının özünün faktı, eləcə də onun vasitəsilə üzə çıxarılan ayrı-ayrı uşaq cinsəllik nəzəriyyələri, uşağın xarakterinin formalaşması və onun gələcək nevroz xəstəliyinin məzmunu üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir.

Uşağın valideynlərini öz ilk sevgi seçiminin obyektləri etməsi qaçılmaz və tamamilə normadır. Lakin onun libidosu bu ilk obyektlərdə sabit qalmamalı, əksinə, sonradan onları yalnız nümunə kimi götürməli və qəti obyektlərin seçilməsi dövründə onlardan yad şəxslərə keçməlidir. Uşağın valideynlərdən ayrılması, gənc fərdin sosial qabiliyyətinin təhlükə altına düşməməsi üçün qaçılmaz bir vəzifəyə çevrilir. Sıxışdırma cinsəlliyin hissəvi həvəsləri arasında seçimi həyata keçirdiyi dövrdə və daha sonra, bu sıxışdırmalara sərf olunan tələb olunan səyi əsasən qarşılamış olan valideyn təsirinin zəiflədilməsi lazım olan vaxt, tərbiyə işinə böyük vəzifələr düşür; hazırda bu vəzifələr həmişə də anlayışlı və qüsursuz şəkildə yerinə yetirilmir.

Hörmətli bəylər! Bu müzakirələrlə uşağın cinsi həyatı və psixoseksual inkişafı haqqında psixoanalizdən və nevroz pozğunluqlarının aradan qaldırılması vəzifəsindən çox uzaqlaşdığımızı düşünməyin. İstəsəniz, psixoanalitik müalicəni uşaqlıq qalıqlarının üstəsindən gəlmək üçün davam edən tərbiyə kimi təsvir edə bilərsiniz.

V

Xanımlar və cənablar! Uşaqlıq cinsiliyinin açılması və nevroz simptomlarının erotik həvəs komponentlərinə qaytarılması sayəsində biz nevroz xəstəliklərinin mahiyyəti və meylləri haqqında bəzi gözlənilməz düsturlara nail olmuşuq. Biz görürük ki, insanlar, xarici maneələr və ya daxili uyğunlaşma çatışmazlığı səbəbindən erotik ehtiyaclarının real həyatda ödənməməsi nəticəsində xəstələnirlər. Biz görürük ki, onlar daha sonra ödənilməyən ehtiyaclar üçün əvəzedici doyum tapmaq məqsədilə xəstəliyə sığınırlar. Biz müəyyən edirik ki, xəstəlik simptomları şəxsin cinsi fəaliyyətinin bir hissəsini və ya onun bütün cinsi həyatını ehtiva edir və real həyatdan uzaqlaşmanı xəstəliyin əsas meylini, lakin eyni zamanda əsas zərərini təşkil edən amil kimi tanıyırıq. Biz xəstələrimizin sağalma prosesinə göstərdikləri müqavimətin sadə deyil, bir neçə hərəkətverici amildən ibarət olduğunu sezirik. Xəstənin Məni təkcə özünü ilkin quruluşlardan yuxarı qaldırdığı sıxışdırmalardan imtina etməyə qarşı çıxır, həm də cinsi həvəslər, real həyatın onlara daha yaxşı bir şey təklif edib-etməyəcəyi qeyri-müəyyən olduğu müddətcə, öz əvəzedici həzzlərindən imtina etmək istəmirlər.

Qaneedici olmayan reallıqdan, biologik zərərli olduğu üçün biz xəstəlik adlandırdığımız, lakin xəstə üçün heç vaxt birbaşa həzz qazancı olmadan baş verməyən bir vəziyyətə qaçış, geri qayıtma (geriləmə) yolu ilə, yəni cinsi həyatın əvvəlki mərhələlərinə qayıtma ilə həyata keçirilir; həmin mərhələlərdə vaxtilə doyum əskik olmamışdı. Bu geriləmə görünür ki, ikiqat xarakter daşıyır: birincisi, zaman baxımından, yəni libido, erotik ehtiyac, zaman baxımından daha erkən inkişaf mərhələlərinə geri dönür; ikincisi, formal baxımından, yəni bu ehtiyacın ifadə edilməsi üçün ilkin və primitiv psixi ifadə vasitələrindən istifadə olunur. Lakin geriləmənin hər iki növü uşaqlığa yönəlir və cinsi həyatın uşaqlıq vəziyyətinin yaradılmasında birləşir.

Nevroz xəstəliyinin patogenezinə nə qədər dərin nüfuz etsəniz, nevrozların insan ruh həyatının digər məhsulları, hətta onların ən dəyərliləri ilə əlaqəsi sizə bir o qədər çox açılacaq. Siz xatırladılırsınız ki, biz insanlar mədəniyyətimizin yüksək tələbləri və daxili sıxışdırmalarımızın təzyiqi altında reallığı ümumiyyətlə qaneedici tapmırıq və buna görə də reallığın nöqsanlarını aradan qaldırmağı sevdiyimiz, istəklərin təmin edilməsi məhsulları ilə qidalandırdığımız bir fantaziya həyatı saxlayırıq. Bu fantaziyalarda şəxsiyyətin əsl konstitusional mahiyyətinin çox hissəsi və həmçinin onun reallıq üçün sıxışdırılmış təhrikləri da özündə saxlayır. Enerjili və uğurlu insan, işi vasitəsilə istək fantaziyalarını reallığa çevirməyi bacaran insandır. Xarici dünyanın müqaviməti və fərdin zəifliyi səbəbindən bu bacarılmadığı yerdə, reallıqdan uzaqlaşma baş verir, fərd daha qaneedici fantaziya dünyasına çəkilir və xəstəlik halında onun məzmununu simptomlara çevirir. Bəzi əlverişli şəraitdə, fərdin bu fantaziyalardan çıxaraq reallığa aparan başqa bir yol tapmaq imkanı hələ də qalır, infantilizmə geriləmə yolu ilə reallıqdan daimi olaraq uzaqlaşmaq əvəzinə. Əgər reallıqla düşmən olan şəxs, bizim üçün psixoloji cəhətdən hələ də sirr olan sənətkarlıq istedadına sahibdirsə, fantaziyalarını simptomlar əvəzinə bədii yaradıcılıq məhsullarına çevirə bilər, beləliklə nevroz taleyindən qaça bilər və bu dolambaçlı yolla reallıqla əlaqəsini yenidən qazana bilər.¹⁸ Real dünyaya qarşı mövcud olan üsyan halında bu qiymətli istedad çatışmırsa və ya kifayətsizdirsə, libidonun fantaziyanın mənşəyini izləyərək, geriləmə yolu ilə infantil istəklərin yenidən canlandırılmasına və beləliklə nevroza qədər çatması qaçılmaz olacaq. Nevroz bizim dövrümüzdə monastırın yerini tutur, həyatın məyus etdiyi və ya həyat üçün özünü çox zəif hiss edən bütün şəxslərin geri çəkildiyi monastır rolunu oynayır.

Bu mərhələdə, nevrotiklərin üzərində aparılan psixoanalitik araşdırma nəticəsində əldə etdiyimiz əsas nəticəni qeyd etməyə icazə verin: nevrozların elə bir özünəməxsus psixi məzmunu yoxdur ki, o, sağlam insanda da tapılmasın, və ya C. G. Yunqun ifadə etdiyi kimi, onlar bizim də mübarizə apardığımız eyni komplekslərdən xəstələnirlər. Mübarizənin sağlamlığa, nevroza və ya kompensasiya edən üstün nəticəyə aparıb-aparmaması, miqdar nisbətlərindən, bir-biri ilə mübarizə aparan qüvvələrin nisbətlərindən asılıdır.

Xanımlar və bəylər! Sizə nevrozun cinsi həvəs qüvvələri haqqındakı fərziyyəmizi təsdiqləyən ən vacib təcrübəni hələ də açıqlamamışam. Hər dəfə bir nevrotiki psixoanalitik yolla müalicə etdikdə, onda transfer adlanan təəccüblü fenomen üzə çıxır, yəni həkimə, heç bir real münasibətdə əsaslandırılmayan və baş verməsinin bütün təfərrüatlarına görə xəstənin köhnə və şüursuzlaşmış fantaziya arzularından irəli gələn, çox vaxt düşmənçiliklə qarışmış nəvazişli təhriklər miqdarını yönəldir. Xəstə artıq yaddaşına qaytara bilmədiyi hisslər həyatının həmin hissəsini həkimə olan münasibətində yenidən yaşayır və yalnız «transfer»dəki belə bir yenidən yaşantı vasitəsilə bu şüursuz cinsi təhriklərin mövcudluğuna və gücünə inandırılır. Kimyadan bir bənzətmə istifadə edərək desək, keçmiş sevgi təcrübələrinin (ən geniş mənada) çöküntüləri olan simptomlar, yalnız transfer təcrübəsinin yüksək temperaturunda həll edilə və digər psixi məhsullara çevrilə bilər. Həkim bu reaksiyada S. Ferenczinin¹⁹ mükəmməl sözü ilə desək, prosesdə azad olan affektləri müvəqqəti olaraq özünə çəkən katalitik ferment rolunu oynayır. Transferin öyrənilməsi sizə, əvvəlcə xəstələrimizdə şüursuzu araşdırmaq üçün texniki vasitə kimi istifadə etdiyimiz hipnotik təlqinin başa düşülməsinə açar verə bilər. Hipnoz o vaxt müalicəvi kömək kimi, lakin faktın elmi dərk edilməsinə maneə kimi özünü göstərdi, çünki o, psixi müqavimətləri müəyyən sahədən kənarlaşdıraraq, həmin sahənin sərhədlərində aşılmaz bir divar kimi yığırdı. Yeri gəlmişkən, transfer fenomeninin, haqqında sizə təəssüf ki, burada çox az şey deyə biləcəyim, psixoanalitik təsir vasitəsilə yaradıldığına inanmayın. Transfer, xəstənin həkimə olan münasibətində olduğu kimi, bütün insan münasibətlərində spontan olaraq qurulur; o, hər yerdə müalicəvi təsirin əsl daşıyıcısıdır və onun mövcudluğundan nə qədər az şübhələnilirsə, bir o qədər güclü təsir edir. Deməli, psixoanaliz onu yaratmır, sadəcə onu şüura açır və psixi prosesləri arzu olunan məqsədə doğru istiqamətləndirmək üçün ona sahib olur. Lakin transfer mövzusunu, bu fenomenin yalnız xəstənin deyil, həm də həkimin inancı üçün həlledici əhəmiyyət kəsb etdiyini vurğulamadan tərk edə bilmərəm. Bilirəm ki, bütün tərəfdarlarım yalnız transfer ilə bağlı təcrübələri sayəsində nevrozların patogenezi haqqındakı iddialarımın düzgünlüyünə inandılar və özüm psixoanaliz aparmadığım, yəni transferin təsirlərini özüm müşahidə etmədiyim müddətdə belə bir hökm etibarlılığının qazanılmadığını çox yaxşı başa düşürəm.

Xanımlar və bəylər! Mənim fikrimcə, intellekt tərəfindən psixoanalitik düşüncənin tanınmasına qarşı xüsusilə iki maneəyə diqqət yetirmək lazımdır: Birincisi, ruhi həyatın ciddi və istisnasız determinasiyası ilə hesablaşmağa alışmamaq, ikincisi isə şüursuz ruhi prosesləri bizə tanış olan şüurlu proseslərdən fərqləndirən xüsusiyyətlərdən xəbərsizlik. Psixoanalitik işə qarşı ən yayılmış müqavimət — xəstələrdə də, sağlam insanlarda da — bu iki amildən ikincisinə qayıdır. İnsanlar psixoanalizlə zərər vurmaqdan qorxurlar, xəstənin şüuruna sıxışdırılmış cinsi həvəsləri çağırmaqdan təşvişlənirlər, sanki bu, həmin həvəslərin onun yüksək etik istəklərini üstələyəcəyi və onu mədəniyyət nailiyyətlərindən məhrum edəcəyi təhlükəsi ilə bağlıdır. İnsanlar xəstənin ruhi həyatında yaralı yerlər olduğunu görürlər, lakin onun əziyyətini daha da artırmamaq üçün həmin yerlərə toxunmaqdan çəkinirlər. Biz bu analogiyanı qəbul edə bilərik. Əlbəttə, əziyyətdən başqa heç nə verməyi bacarmadıqda, xəstə yerlərə toxunmamaq daha yumşaqdır. Lakin məlumdur ki, cərrah, daimi sağalma gətirəcək bir müdaxilə nəzərdə tutulduqda, xəstəlik ocağının tədqiqi və müdaxiləsindən geri çəkilmir. Heç kim, əgər müdaxilə məqsədinə nail olarsa və xəstə vəziyyətinin müvəqqəti pisləşməsi sayəsində onun qəti yaxşılaşmasını əldə edərsə, tədqiqatın qaçılmaz narahatlıqlarını və ya əməliyyatın reaksiya əlamətlərini cərraha yükləməyi düşünmür. Psixoanaliz üçün də vəziyyət eynidir; o, cərrahiyyə ilə eyni tələbləri irəli sürə bilər; müalicə zamanı xəstəyə yüklədiyi narahatlıqların artımı, yaxşı texnikada cərrahın ona yüklədiyi şeylə müqayisə edildikdə qat-qat azdır və ümumiyyətlə əsas xəstəliyin ağırlığına nisbətən nəzərə alınmamalıdır. Lakin sıxışdırmadan azad olan həvəslərin mədəni xarakterin məhvi kimi qorxulan son nəticə tamamilə mümkünsüzdür, çünki bu qorxu, təcrübələrimizin bizə qətiyyətlə öyrətdiyi şeyi nəzərə almır: əgər bir istək təhrikinin sıxışdırılması uğursuz olarsa, onun ruhi və somatik gücü, şüursuz olduqda, şüurlu olduqda olduğundan qat-qat daha güclü olur, belə ki, şüurlaşdırma yolu ilə yalnız zəiflədilə bilər. Şüursuz istəyə təsir etmək mümkün deyil, o, bütün əks meyllərdən asılı deyil, halbuki şüurlu istək, eyni zamanda şüurlu olan və ona qarşı çıxan hər şeylə ləngidilir. Beləliklə, psixoanalitik iş, uğursuz sıxışdırmanın daha yaxşı əvəzi kimi, yüksək və ən dəyərli mədəni meyllərin xidmətinə qoyulur.

Ümumiyyətlə, psixoanaliz vasitəsilə üzə çıxarılmış şüursuz istəklərin taleyi necədir? Onları fərdin həyatı üçün zərərsizləşdirməyi hansı yollarla bacarırıq? Bu yollar bir neçədir. Ən çox rast gəlinən nəticə odur ki, bu istəklər artıq iş prosesində, onlara qarşı duran daha yaxşı təhriklərin düzgün ruhi fəaliyyəti tərəfindən tükədilir. Sıxışdırma, ən yaxşı vasitələrlə həyata keçirilən hökmlə əvəz olunur. Bu mümkündür, çünki biz böyük ölçüdə yalnız Mənin əvvəlki inkişaf mərhələlərindən qalan nəticələri aradan qaldırmaq məcburiyyətindəyik. Fərd vaxtilə yararsız həvəsi yalnız sıxışdırmaqla həll edə bilmişdi, çünki o zaman özü hələ qüsurlu təşkil olunmuş və zəif idi; indiki yetkinliyi və gücü ilə o, bəlkə də ona düşmən olanı qüsursuz idarə edə bilər. Psixoanalitik işin ikinci nəticəsi odur ki, üzə çıxarılmış şüursuz həvəslər, indi, maneəsiz inkişaf zamanı artıq əvvəllər tapmalı olduqları məqsədəuyğun istifadəyə yönəldilə bilər. Uşaq istək təhriklərinin kökündən qoparılması inkişafın ideal məqsədi deyil. Nevrotik öz sıxışdırmaları sayəsində ruhi enerjinin çoxlu mənbələrini itirmişdir; bu mənbələrin axını onun xarakter formalaşması və həyatdakı fəaliyyəti üçün çox dəyərli olardı. Biz daha məqsədəuyğun inkişaf prosesini, yəni adlanan sublimasiyanı tanıyırıq; bu prosesdə uşaq istək təhriklərinin enerjisi kəsilmir, əksinə, istifadə olunmağa davam edir, çünki ayrı-ayrı təhriklərə yararsız məqsəd əvəzinə daha yüksək, bəlkə də artıq cinsi olmayan məqsəd qoyulur. Cinsi həvəsin komponentləri məhz belə sublimasiya qabiliyyəti, yəni cinsi məqsədini daha uzaq və sosial baxımdan daha dəyərli məqsədlə dəyişdirmə qabiliyyəti ilə xüsusilə seçilir. Belə yolla əldə etdiyimiz ruhi nailiyyətlərimizə enerji töhfələri sayəsində biz, ehtimal ki, ən yüksək mədəni uğurlarımızı borcluyuq. Erkən baş vermiş sıxışdırma, sıxışdırılmış həvəsin sublimasiyasını istisna edir; sıxışdırmanın aradan qaldırılmasından sonra sublimasiyaya yol yenidən açıq olur.

Psixoanalitik işin mümkün olan üçüncü nəticəsini də nəzərdən qaçırmağa haqqımız yoxdur. Sıxışdırılmış libidinal təhriklərin müəyyən bir hissəsinin birbaşa təmin olunmağa haqqı var və bu, həyatda tapılmalıdır. Mədəniyyət tələblərimiz insan orqanizmlərinin çoxu üçün həyatı çox çətinləşdirir, beləliklə reallıqdan uzaqlaşmanı və nevrozların yaranmasını təşviq edir, lakin bu qədər çox cinsi sıxışdırma hesabına heç bir mədəni qazanc artığı əldə etmirik. Təbiətimizin ilkin heyvani xüsusiyyətlərini tamamilə nəzərdən qaçıracaq qədər özümüzü yüksəltməməliyik; fərdin xoşbəxtlik təmininin mədəniyyətimizin məqsədlərindən silinə bilməyəcəyini də unutmamalıyıq. Cinsi komponentlərin plastikliyi, onların sublimasiya qabiliyyətində özünü göstərir və daha böyük mədəni effektlər əldə etmək üçün bu sublimasiyanı daha da irəli aparmaq böyük bir təşviq yarada bilər. Lakin maşınlarımızda sərf olunan istiliyin yalnız müəyyən bir hissəsini faydalı mexaniki işə çevirə biləcəyimizi gözlədiyimiz kimi, cinsi həvəsi bütün enerji miqdarı ilə öz əsl məqsədlərindən uzaqlaşdırmağa çalışmamalıyıq. Bu, uğur qazana bilməz və əgər cinsəlliyin məhdudlaşdırılması həddindən artıq irəli aparılarsa, bu, tükədici istismarın bütün zərərli nəticələrini özündə daşıyacaq.

Bilmirəm, bəlkə də siz öz növbənizdə mənim sonda etdiyim xəbərdarlığı bir təkəbbür kimi qəbul edəcəksiniz. Mən yalnız inamımı dolayısı ilə ifadə etməyə cəsarət edirəm, sizə köhnə bir lətifə danışaraq, ondan nəticə çıxarmağı sizə tapşırıram. Alman ədəbiyyatı Schilda adlı kiçik bir şəhəri tanıyır; oranın sakinlərinə bütün mümkün ağıllı hiylələr aid edilir. Şilda sakinləri, deyilənə görə, bir atları da var idi; onların güc göstərməsinə çox razı idilər, yalnız bir şeyi qınayırdılar: at çox bahalı yulaf yeyirdi. Onlar qərara gəldilər ki, bu pis vərdişdən onu yumşaq şəkildə ayırsınlar, gündəlik rasionunu bir neçə sap azaldaraq, nəhayət tamamilə yulafsızlığa öyrəşdirsinlər. Bir müddət əla getdi, at gündə bir sap yulaf qalıncaya qədər öyrəşdirilmişdi, növbəti gün artıq yulafsız işləməli idi. Həmin günün səhərində bu xəbis heyvan ölü tapıldı; Şildanın vətəndaşları onun nədən öldüyünü izah edə bilmədilər.

Biz atın aclıqdan öldüyünə inanmağa meylli olacağıq və müəyyən bir yulaf rasionu olmadan heyvandan ümumiyyətlə heç bir iş gözlənilə bilməz.

Məni dəvət etdiyiniz və mənə göstərdiyiniz diqqət üçün sizə təşəkkür edirəm.

2 / 25

İntihar müzakirəsinə giriş

Cənablar! Hamınız özünə əziz olan məktəbi haqsız ittiham altında qoymaq istəməyən müəllimin müdafiə nitqini yüksək məmnunluqla dinlədiniz. Amma mən bilirəm ki, siz onsuz da məktəbin şagirdlərini intihara sövq etdiyi ittihamını asanlıqla inandırıcı saymağa meylli deyildiniz. Lakin gəlin, burada haqsızlığa uğrayan tərəfə olan rəğbətimiz bizi çox uzağa aparmasın. Mənim fikrimcə, əvvəlki çıxışçının bütün arqumentləri əsaslı deyil. Əgər gənclərin intiharları yalnız orta məktəb şagirdlərinə deyil, həm də çıraklara və s. aiddirsə, bu fakt özü-özlüyündə orta məktəbi təmizə çıxarmır; bəlkə də bu, orta məktəbin öz yetirmələrinə, digər yeniyetmələrin öz həyat şəraitlərində tapdıqları travmaları əvəz etdiyi kimi şərh olunmalıdır. Orta məktəb gənc insanları intihara sövq etməməkdən daha çoxunu etməlidir; onlara həyat həzzi verməli və inkişaf şərtləri səbəbindən ailə ocağı və ailə ilə əlaqələrini zəiflətməyə məcbur olduqları həyat dövründə onlara dayaq və istinad nöqtəsi təklif etməlidir. Mənim fikrimcə, şübhəsizdir ki, o, bunu etmir və ailənin yerini tutmaq, dünyadakı həyata maraq oyatmaq vəzifəsindən bir çox məqamlarda geri qalır. Burada orta məktəbin mövcud quruluşuna dair tənqid etmək üçün fürsət deyil. Bəlkə də mən yalnız bir məqamı qeyd edə bilərəm. Məktəb heç vaxt unutmamalıdır ki, o, hələ yetkinləşməmiş fərdlərlə məşğuldur və bu fərdlərin bəzi, hətta xoşagəlməz inkişaf mərhələlərində qalma haqqını inkar etmək olmaz. Məktəb həyatın amansızlığını özünə aid etməməlidir, həyat oyunundan artıq olmaq istəməməlidir.

İNTİHAR MÜZAKİRƏSİNİN YEKUN NİTQİ

Cənablar, burada təqdim olunan bütün dəyərli materiallara baxmayaraq, bizi maraqlandıran məsələ haqqında qərara gələ bilmədiyimiz hissini yaşayıram. Hər şeydən əvvəl, son dərəcə güclü həyat həvəsini necə dəf etmək mümkün olduğunu, bunun yalnız məyus olmuş libido vasitəsilə mümkün olub-olmadığını, yoxsa Mənin özünü təsdiq etməkdən öz Mən motivləri hesabına imtina etməsinin olub-olmadığını bilmək istəyirdik. Bu psixoloji sualın cavablandırılmasına nail ola bilməməyimiz, bəlkə də ona yaxşı bir giriş yoluna malik olmamağımızla əlaqəlidir. Məncə, burada yalnız kliniki olaraq məlum olan melankoliya vəziyyətindən və onun kədər hissi ilə müqayisəsindən irəli gəlmək olar. Lakin melankoliya zamanı baş verən hissi proseslər, bu vəziyyətdə libidonun taleyi bizə tamamilə məlum deyil və kədər hissinin davamlı təsiri də psixoanalitik baxımdan hələ aydınlaşdırılmamışdır. Buna görə də, təcrübə bu vəzifəni həll edənə qədər hökmümüzü təxirə salaq.

3 / 25

Kişidə obyekt seçiminin xüsusi bir tipinə dair

Biz indiyə qədər insanların hansı «sevgi şərtlərinə» əsasən obyekt seçimi etdiklərini və fantaziyalarının tələblərini reallıqla necə uzlaşdırdıqlarını bizə təsvir etməyi şairlərə buraxmışıq. Şairlər belə bir məsələnin həllinə qadir edən bəzi xüsusiyyətlərə də malikdirlər; ilk növbədə, başqalarının gizli ruh təhriklərini qavramaq üçün incə həssaslığa və öz şüursuzunu açıq şəkildə ifadə etməyə cəsarətə malikdirlər. Lakin onların məlumatlarının elmi dəyəri bir amil tərəfindən aşağı salınır. Şairlər intellektual və estetik həzz, eləcə də müəyyən hissi təsirlər əldə etmək şərti ilə məhdudlaşdıqları üçün, reallığın materialını dəyişmədən təsvir edə bilməzlər; əksinə, onun hissələrini təcrid etməli, maneə törədən əlaqələri qoparmalı, bütövlüyü yumşaltmalı və çatışmayan hissələri əvəz etməlidirlər. Bunlar məlum «poetik azadlığın» imtiyazlarıdır. Həmçinin, onlar hazır vəziyyətdə təsvir etdikləri belə ruhi vəziyyətlərin mənşəyi və inkişafına çox az maraq göstərə bilərlər. Beləliklə, elmin daha kobud əllərlə və daha az həzz qazanmaqla, insanların minlərlə ildir şairlərin bədii emalından zövq aldıqları eyni materiallarla məşğul olması qaçılmaz olur. Bu qeydlər, insan sevgi həyatının da ciddi elmi şəkildə işlənməsinin əsaslandırılmasına xidmət edə bilər. Elm, psixi işimiz üçün mümkün olan həzz prinsipindən ən mükəmməl imtinadır.

Psixoanalitik müalicələr zamanı nevrotiklərin sevgi həyatından kifayət qədər təəssürat toplamaq üçün geniş imkanlar olur və bu zaman insan, orta səviyyəli sağlam insanlarda və ya hətta üstün xüsusiyyətlərə malik şəxslərdə belə oxşar davranışların müşahidə edildiyini və ya təcrübə olunduğunu xatırlaya bilər. Materialın təsadüfi əlverişliyi nəticəsində təəssüratların toplanması ilə bəzi tiplər daha aydın şəkildə ortaya çıxır. Mən burada belə bir kişi obyekt seçimi tipini ilk növbədə təsvir etmək istəyirəm, çünki o, bir sıra «sevgi şərtləri» ilə seçilir; bu şərtlərin birgəliyi anlaşılmaz, hətta əslində təəccüblüdür və o, sadə psixoanalitik izahatı mümkün edir.

(1) Bu sevgi şərtlərindən birincisi tamamilə spesifik adlandırıla bilər; onu aşkar etdikdə, insan bu tipin digər xarakteristikalarının mövcudluğunu axtara bilər. Ona «zərər çəkmiş üçüncü şəxs» şərti adını vermək olar; onun məzmunu ondan ibarətdir ki, müvafiq şəxs heç vaxt hələ sərbəst olan, yəni qız və ya tək yaşayan qadını sevgi obyektinə çevirmir, yalnız başqa bir kişi tərəfindən ər, nişanlı və ya dost kimi mülkiyyət hüquqları irəli sürülə bilən qadını seçir. Bu şərt bəzi hallarda o qədər amansızdır ki, eyni qadın heç kimə məxsus olmadıqda ilk növbədə nəzərdən qaçırıla və ya hətta rədd edilə bilər, halbuki o, başqa bir kişi ilə qeyd olunan münasibətlərdən birinə girdiyi kimi dərhal aşiq olma obyektinə çevrilir.

(2) İkinci şərt bəlkə də birincisi qədər sabit deyil, lakin ondan az nəzərəçarpan deyil. Tip yalnız birinci şərt ilə onun birgəliyi ilə tamamlanır, halbuki birinci şərt tək başına da çox geniş yayılmış görünür. Bu ikinci şərt ondan ibarətdir ki, pak və şübhəsiz qadın heç vaxt onu sevgi obyektinə yüksəldən cazibə göstərmir, yalnız müəyyən şəkildə cinsi baxımdan şübhəli olan, sədaqətinə və etibarlılığına şübhə bəsləməyə icazə verilən qadın bunu edir. Bu son xarakter, flörtə qarşı olmayan həyat yoldaşının nüfuzuna düşən yüngül kölgədən bir kokot və ya eşq sənətkarının açıq-aydın çoxqadınçılıq həyat tərzinə qədər əhəmiyyətli bir sıra dəyişikliklər göstərə bilər, lakin bizim tipimizə aid olanlar bu cür şeylərdən imtina etmirlər. İnsan bu şərti bir qədər kobudlaşdıraraq «fahişə eşqi» adlandıra bilər.

Birinci şərt, sevdiyi qadını əlindən aldığınız kişiyə qarşı mübarizə xarakterli, düşmənçilik təhriklərinin doyumuna səbəb olduğu kimi, ikinci şərt, yəni qadının fahişəliyi, bu tipə aid olan aşıqlar üçün bir ehtiyac kimi görünən qısqanclığın təzahürü ilə əlaqəlidir. Yalnız qısqanclıq edə bildikləri zaman ehtiras öz zirvəsinə çatır, qadın tam dəyərini qazanır və onlar bu ən güclü hissləri yaşamağa imkan verən bir fürsətdən yararlanmağı heç vaxt buraxmırlar. Təəccüblu şəkildə, bu qısqanclıq sevgilinin qanuni sahibinə qarşı deyil, sevgili ilə şübhəli əlaqələri olduğu düşünülən yeni ortaya çıxan yad adamlara qarşı yönəlir. Açıq hallarda aşiq qadını yalnız özünə məxsus etmək istəyi göstərmir və üçbucaqlı münasibətdə tamamilə rahat hiss edir. Xəstələrimdən biri, xanımının xəyanətlərindən dəhşətli şəkildə əziyyət çəkmiş olsa da, onun evlənməsinə qarşı heç bir etirazı yox idi, əksinə, bunu bütün vasitələrlə təşviq edirdi; sonra isə illər boyu həmin kişiyə qarşı qısqanclığın ən kiçik əlamətini belə göstərmədi. Başqa tipik bir hal, ilk sevgi münasibətlərində ərinə qarşı çox qısqanc olmuş və xanımı onunla cinsi əlaqəni dayandırmağa məcbur etmişdi; lakin sonrakı çoxsaylı münasibətlərində digərləri kimi davranırdı və qanuni kişini artıq maneə kimi qəbul etmirdi.

Aşağıdakı bəndlər artıq sevgi obyektindən tələb olunan şərtləri deyil, aşiqin seçdiyi obyektə qarşı davranışını təsvir edir.

(3) Normal sevgi həyatında qadının dəyəri onun cinsi bütövlüyü ilə müəyyən edilir və fahişəlik xarakterinə yaxınlaşmaqla aşağı düşür. Buna görə də, bizim tipə aid olan aşıqların bu xarakterə malik olan qadınları ən yüksək dəyərli sevgi obyektləri kimi qəbul etmələri, normadan diqqət çəkən bir sapma kimi görünür. Bu qadınlarla olan sevgi münasibətləri, digər bütün maraqların tükənməsinə qədər ən yüksək psixi səylə aparılır; onlar sevə biləcəyi yeganə şəxslərdir və sədaqətə olan öz tələbləri, gerçəkdə nə qədər pozulursa pozulsun, hər dəfə yenidən irəli sürülür. Təsvir olunan sevgi münasibətlərinin bu cizgilərində, hər bir aşiq olma halına müəyyən dərəcədə xas olan məcburi xarakter həddindən artıq aydın şəkildə özünü göstərir. Lakin bağlanmanın sədaqətindən və intensivliyindən, belə bir sevgi münasibətinin həmin şəxslərin sevgi həyatını dolduracağı və ya həyatlarında yalnız bir dəfə baş verəcəyi gözləntisini çıxarmaq olmaz. Əksinə, bu tipə aid olanların həyatında eyni xüsusiyyətlərə malik olan – biri digərinin dəqiq surəti olan – ehtiraslar dəfələrlə təkrarlanır; hətta sevgi obyektləri xarici şərtlərə, məsələn, yaşayış yerinin və mühitin dəyişməsinə görə, bir-birini o qədər tez-tez əvəz edə bilər ki, uzun bir sıra yaranır.

(4) Müşahidəçi üçün ən təəccüblü olan, bu tipdəki aşıqların sevdikləri qadını «xilas etmək» istəyidir. Kişi, sevgilisinin ona ehtiyac duyduğuna, onsuz hər hansı bir əxlaqi dayaqdan məhrum olacağına və sürətlə acınacaqlı bir səviyyəyə düşəcəyinə inanır. Beləliklə, o, ondan ayrılmayaraq onu xilas edir. Xilas etmək niyyəti bəzi hallarda sevgilisinin cinsi etibarsızlığı və sosial baxımdan təhlükədə olan mövqeyinə istinadla əsaslandırıla bilər; lakin belə reallıqdan irəli gələn əsaslar olmadıqda da bu niyyət eyni dərəcədə açıq şəkildə ortaya çıxır. Təsvir olunan tipə aid olan, qadınları ustalıqla başdan çıxarma və sofistik dialektika ilə qazanmağı bacaran kişilərdən biri, sevgi münasibətində hər bir sevgilisini «əxlaq» yolunda saxlamaq üçün öz yazdığı traktatlarla heç bir səy əsirgəməzdi.

Burada təsvir olunan mənzərənin ayrı-ayrı xüsusiyyətlərinə, sevgilisinin azad olmaması və fahişəliyə bənzəyən vəziyyətinə, onların yüksək qiymətləndirilməsinə, qısqanclıq ehtiyacına, uzun bir silsilə ilə uzlaşa bilən sadiqliyə və xilas etmək niyyətinə nəzər salsaq, bunların tək bir mənbədən irəli gəldiyini ehtimal etmək çətin olar. Lakin psixoanalitik dərinləşmə ilə nəzərdə tutulan şəxslərin həyat hekayəsinə baxdıqda, belə bir mənbə asanlıqla ortaya çıxır. Bu xüsusi obyekt seçimi və bu qəribə sevgi davranışı, normal insanın sevgi həyatındakı kimi eyni psixi mənşəyə malikdir; onlar nəvazişin anaya uşaqlıq fiksasiyasından irəli gəlir və bu fiksasiyanın çıxış yollarından birini təşkil edir. Normal sevgi həyatında obyekt seçiminin ana nümunəsini açıq şəkildə ifadə edən yalnız bir neçə xüsusiyyət qalır, məsələn, gənc kişilərin daha yetkin qadınlara olan üstünlük verməsi; libidonun anadan ayrılması nisbətən sürətlə baş verir. Bizim tipdə isə libido, pubertanın başlamasından sonra da ananın yanında o qədər uzun qalır ki, sonradan seçilən sevgi obyektlərinə anaların xarakter xüsusiyyətləri həkk olunur və bunların hamısı asanlıqla tanınan ana əvəzedicilərinə çevrilir. Burada yeni doğulmuş uşağın kəllə formasiyası ilə müqayisə yaranır; uzadılmış doğumdan sonra uşağın kəlləsi ananın dar çanağının qəlibini təşkil etməlidir.

O, artıq bizim tipimizin xarakterik cizgilərinin, sevgi şərtlərinin və sevgi davranışının həqiqətən ana konstellasiyasından qaynaqlandığını inandırıcı göstərmək bizim borcumuzdur. Bu, ən asan şəkildə ilk şərt, yəni qadının azad olmaması və ya zərər çəkmiş üçüncü şəxs şərti üçün mümkün ola bilər. İnsan asanlıqla başa düşür ki, ailədə böyüyən uşaq üçün ananın ataya məxsus olması faktı, analıq mahiyyətinin ayrılmaz bir hissəsinə çevrilir və zərər çəkmiş üçüncü şəxs ata özüdür. Eyni dərəcədə asanlıqla, sevilən qadının tək və əvəzolunmaz olması haqqında həddindən artıq yüksək qiymətləndirici cizgi də infantil kontekstə uyğun gəlir, çünki heç kim bir anadan çoxuna sahib deyil və ona olan münasibət hər hansı bir şübhədən uzaq və təkrarlanmaz bir hadisənin təməli üzərində qurulub.

Əgər bizim tipimizdə sevgi obyektləri hər şeydən əvvəl ana əvəzləyiciləri olmalıdırsa, onda vəfalıq şərtinə birbaşa zidd görünən sıralanma da aydın olur. Psixoanaliz bizə başqa nümunələrlə də öyrədir ki, şüursuzda fəaliyyət göstərən əvəzolunmaz olan, çox vaxt sonsuz bir sıraya parçalanma ilə özünü büruzə verir; sonsuz, çünki hər bir əvəzedici arzulanan doyumu verməyə qadir deyil. Beləliklə, uşaqların müəyyən yaşda dayandırıla bilməyən sual vermə həzzini, onların yalnız bir sual verməli olduqları, lakin bunu dilinə gətirə bilmədikləri ilə izah etmək olar; bəzi nevrozla zərər görmüş şəxslərin çox danışması isə açıqlanmağa can atan və bütün vəsvəsələrə baxmayaraq sirrini açmadıqları bir təzyiqdən qaynaqlanır.

Buna qarşı, seçilmiş obyektin fahişəliyi şəklində ifadə olunan ikinci sevgi şərtinin ana kompleksindən törəməsinə şiddətlə müqavimət göstərdiyi görünür. Böyüklərin şüurlu düşüncəsi ananı toxunulmaz əxlaqi təmizliyə malik şəxsiyyət kimi görməyə üstünlük verir və başqa az şey, xaricdən gələndə ananın bu xarakterinə şübhə qədər təhqiredici, daxildən qalxanda isə o qədər əzablı təsir bağışlayır. Lakin «ana» və «fahişə» arasında ən kəskin ziddiyyət yaradan məhz bu münasibət, biz artıq şüursuzda çox vaxt şüurda iki ziddiyyətə bölünmüş şəkildə mövcud olan şeyin birləşdiyini öyrəndiyimiz üçün, bu iki kompleksin inkişaf tarixini və şüursuz münasibətini araşdırmağa bizi təşviq edir. Tədqiqat bizi oğlanın böyüklər arasındakı cinsi münasibətlər haqqında daha tam məlumat əldə etdiyi həyat dövrünə, təxminən pubertatdan əvvəlki illərə qaytarır. Orada açıq-aşkar alçaldıcı və üsyançı tendensiya daşıyan kobud açıqlamalar onu cinsi həyatın sirri ilə tanış edir, cinsi fəaliyyətinin ifşa edilməsi ilə uzlaşmaz olduğu ortaya çıxan böyüklərin nüfuzunu məhv edir. Bu açıqlamaların yeni sirrə qoşulan şəxs üzərində ən güclü təsirə malik olan tərəfi, onların öz valideynləri ilə əlaqəsidir. Dinləyici tərəfindən bu əlaqə çox vaxt birbaşa rədd edilir, məsələn, belə sözlərlə: «Sənin valideynlərin və başqa adamların belə şeylər etməsi mümkündür, amma mənim valideynlərim üçün bu, tamamilə qeyri-mümkündür.»

«Cinsi maarifləndirmə»nin nadir hallarda çatışmayan nəticəsi olaraq, oğlan eyni zamanda bəzi qadınların mövcudluğu haqqında məlumat əldə edir; bu qadınlar cinsi aktı peşəkar şəkildə icra etdikləri üçün ümumiyyətlə aşağılanırlar. Bu aşağılama ona özü uzaq olmalıdır; o, bu bədbəxtlərə yalnız həsrət və dəhşət qarışığı göstərir, çünki bilir ki, ona qədər yalnız «Böyüklər»in münhasır imtiyazı hesab edilən cinsi həyata o da onlar vasitəsilə daxil edilə bilər. Əgər o, valideynləri üçün cinsi fəaliyyətin çirkin normalarından bir istisna tələb edən şübhəni artıq saxlaya bilmirsə, o, sinik dəqiqliklə deyir ki, ana ilə fahişə arasındakı fərq elə də böyük deyil, əslində onlar eyni şeyi edirlər. Maarifləndirici məlumatlar əslində onun erkən uşaqlıq təəssüratlarının və istəklərinin xatirə izlərini oyatmış və bu izlərdən bəzi ruhi təhrikləri yenidən fəaliyyətə gətirmişdir. O, ananı yeni qazanılmış mənada arzulamağa və atayı bu istəyə mane olan rəqib kimi yenidən nifrət etməyə başlayır; bizim dediyimiz kimi, o, Edip kompleksinin hakimiyyəti altına düşür. O, anaya bunu unutmur və cinsi əlaqənin lütfünü ona deyil, ataya bəxş etdiyini xəyanət işığı altında nəzərdən keçirir. Əgər bu təhriklər tez keçib getmirsə, onların başqa çıxış yolu yoxdur, yalnız müxtəlif şəraitdə ananın cinsi fəaliyyətini məzmunu təşkil edən fantaziyalarda həyata keçmək; bu fantaziyaların gərginliyi onanistik aktla həll olmağa xüsusi olaraq asanlıqla gətirib çıxarır. İki hərəkətverici motivin, yəni arzu və qisas hissinin daimi qarşılıqlı təsiri nəticəsində, ananın xəyanəti haqqında fantaziyalar qat-qat üstünlük təşkil edir; ananın xəyanət etdiyi sevgili demək olar ki, həmişə öz Mənimin, daha dəqiq desək, yaşın yetkinləşməsi ilə atanın səviyyəsinə qaldırılmış idealizə edilmiş şəxsiyyətinin xüsusiyyətlərini daşıyır. Başqa bir yerdə «ailə romanı» kimi təsvir etdiyim şey, bu fantaziya fəaliyyətinin çoxsaylı inkişaflarını və həyatın bu dövründəki müxtəlif eqoist maraqlarla onun iç-içə keçməsini əhatə edir. Bu ruhi inkişaf parçasına aid məlumatı əldə etdikdən sonra, sevgilinin fahişəliyi şərtinin birbaşa ana kompleksindən irəli gəldiyini artıq ziddiyyətli və anlaşılmaz hesab edə bilmərik. Bizim təsvir etdiyimiz kişi sevgi həyatının tipi bu inkişaf tarixinin izlərini özündə daşıyır və sadəcə olaraq, sonradan həyatın reallığına çıxış yolunu yenə də tapmış olan oğlanın pubertat fantaziyalarına bağlılıq kimi başa düşülə bilər. Pubertat illərində həvəslə təcrübə olunan onaniyanın həmin fantaziyaların fiksasiyasına öz töhfəsini verdiyini qəbul etmək çətinlik yaratmır.

Həqiqi sevgi həyatına nəzarət etmək üçün yüksəlmiş bu fantaziyalarla, sevgilini xilas etmək meylinin yalnız zəif, səthi və şüurlu əsaslandırma ilə tükəndirilə bilən bir əlaqədə olduğu görünür. Sevgili özünün dəyişkənliyə və xəyanətə meylliliyi ilə təhlükəyə düşür, ona görə də aşığın onun fəzilətini nəzarət altında saxlayaraq və pis meyillərinə qarşı çıxaraq onu bu təhlükələrdən qorumağa çalışması başa düşüləndir. Lakin insanın örtük xatirələrinin, fantaziyalarının və gecə yuxularının tədqiqi göstərir ki, burada yaxşı nəticələnmiş bir «rasionalizasiya» mövcuddur; bu, yuxuda uğurlu ikinci dərəcəli işlənməyə bərabər tutula bilən şüursuz bir motivin rasionalizasiyasıdır. Əslində, xilas etmə motivi öz mənasına və tarixinə malikdir və ana və ya, daha dəqiq desək, valideyn kompleksinin müstəqil bir törəməsidir. Uşaq eşidir ki, həyatını valideynlərinə borcludur, anası ona «həyatı bəxş edib», onda onun nəvazişli, böyüklük iddiası olan və müstəqilliyə can atan təhrikləri birləşir ki, valideynlərə bu hədiyyəni geri qaytarmaq, onlara bərabər dəyərli bir şeylə cavab vermək istəyini yaratsın. Bu, sanki oğlanın inadı belə demək istəyirmiş: Atadan heç nə istəmirəm, mən ona nəyə başa gəlmişəmsə, hamısını ona geri qaytaracağam. O, sonra atanı həyat təhlükəsindən xilas etmək fantaziyasını qurur, bununla da onunla hesablaşır və bu fantaziya kifayət qədər tez-tez imperatora, krala və ya başqa böyük bir ağaya keçir və bu təhrifdən sonra şüur üçün qəbul edilə bilən və hətta şair üçün də istifadə oluna bilən hala gəlir. Ataya tətbiq edildikdə, xilas fantaziyasının inadçı mənası çox üstün gəlir, anaya isə o, əsasən öz nəvazişli mənasını yönəldir. Ana uşağa həyat bəxş edib və bu qəribə hədiyyəni bərabər dəyərli bir şeylə əvəz etmək asan deyil. Şüursuzda asanlaşan – şüurlu anlayışların bir-birinə qarışmasına bərabər tutula bilən – kiçik məna dəyişikliyi ilə, ananın xilas edilməsi mənasını qazanır: ona uşaq bəxş etmək və ya yaratmaq, əlbəttə, özünə bənzər bir uşaq. Xilas etmənin ilkin mənasından uzaqlaşma o qədər də böyük deyil, məna dəyişikliyi ixtiyari deyil. Ana insana öz həyatını bəxş edib və insan ona qarşılıq olaraq başqa bir həyat, özünə ən çox bənzəyən bir uşağın həyatını bəxş edir. Oğul, anadan özünə bənzər bir oğul sahibi olmaq istəyərək minnətdarlığını göstərir, yəni xilas fantaziyasında o, atayla tamamilə eyniləşir. Bütün həvəslər – sevgi dolu, minnətdar, şəhvətli, inadçı, özünü üstün tutan – bir istəklə təmin olunur: özünün atası olmaq. Təhlükə anı da məna dəyişikliyi zamanı itirilməyib; çünki doğum aktının özü, ananın səyi ilə xilas olunduğumuz təhlükədir. Doğum həm ən ilk həyat təhlükəsidir, həm də gələcəkdə qarşısında təşviş hiss etdiyimiz bütün təhlükələrin nümunəsidir və doğumun təcrübəsi bizə ehtimal ki, təşviş adlandırdığımız affekt ifadəsini miras qoyub. Şotlandiya əfsanəsindəki Makduff, anası tərəfindən doğulmamış, anasının bətnindən kəsilib çıxarılmış olduğuna görə, təşvişi də bilməyib.

Köhnə yuxu yozucusu Artemidoros, yuxunun yuxu görənin şəxsindən asılı olaraq mənasını dəyişdiyi barədəki iddiasında əlbəttə haqlı idi. Şüursuz düşüncələrin ifadəsinə aid olan qanunlara görə, «xilas etmə» sözü, bunun bir qadın və ya bir kişi tərəfindən fantaziya edilməsindən asılı olaraq mənasını dəyişə bilər. Bu söz həm: uşaq etmək = doğuma gətirmək (kişi üçün), həm də: özünün uşaq doğması (qadın üçün) mənasına gələ bilər.

Xüsusilə su ilə birlikdə yuxularda və xəyallarda xilas etmənin bu müxtəlif mənaları aydın şəkildə müşahidə edilə bilər. Əgər bir kişi yuxuda bir qadını sudan xilas edərsə, bu o deməkdir: o, onu ana edir; yuxarıdakı müzakirələrə görə bu, məzmunca: o, onu öz anası edir, ifadəsi ilə eyni mənadadır. Əgər bir qadın başqasını (uşağı) sudan xilas edərsə, o, Musa əfsanəsindəki ²⁰ kral qızı kimi, onu doğuran anası olduğunu etiraf edir.

Bəzən ataya yönəlmiş qurtarma xəyalı da nəvazişli bir məna daşıyır. Bu, ataya oğul kimi sahib olmaq, yəni ata kimi olan bir oğula sahib olmaq istəyini ifadə etmək istəyir. Qurtarma motivinin valideyn kompleksi ilə bütün bu əlaqələrinə görə, sevgilini qurtarmağa yönələn meyl, burada təsvir edilən sevgi tipinin əsas xüsusiyyətlərindən birini təşkil edir.

Burada, anal erotikanın qurulmasında olduğu kimi, müşahidə materialından əvvəlcə ekstremal və kəskin şəkildə sərhədlənmiş tipləri seçib çıxarmaqdan ibarət olan iş metodumu əsaslandırmağı zəruri hesab etmirəm. Hər iki halda, bu tipin yalnız bəzi xüsusiyyətlərinin və ya bu xüsusiyyətlərin qeyri-müəyyən şəkildə ifadə olunduğu çox sayda fərd mövcuddur və bu tiplərin daxil olduğu bütöv əlaqənin izahının, onların düzgün qiymətləndirilməsinə imkan verdiyi aydındır.

4 / 25

Sevgi həyatının ən ümumi alçalması haqqında

1

Psixoanalitik praktik özünə sual verərkən, hansı əziyyət üzündən ən çox kömək istənilir, o, çoxşəkilli təşvişi nəzərə almasa belə, cavab verməlidir: psixi impotens üzündən. Bu qəribə pozğunluq güclü libidinal təbiətli kişilərə aiddir və cinsiyyətin icra orqanlarının cinsi aktın həyata keçirilməsini imtina etməsi ilə özünü büruzə verir; halbuki bu orqanlar əvvəlcə və sonra sağlam və qabiliyyətli olduqlarını sübut edə bilərlər və aktın həyata keçirilməsinə güclü psixi meyillilik mövcuddur. Xəstə özü vəziyyətini başa düşməyə ilk təlimatı, belə bir uğursuzluğun yalnız müəyyən şəxslərlə cəhd zamanı baş verdiyini, digərləri ilə isə heç vaxt söz mövzusu olmadığını təcrübədən öyrəndikdə alır. O, o vaxt bilir ki, bu, kişilik qüdrətinin ləngiməsinə səbəb olan cinsi obyektin bir xüsusiyyətidir və bəzən bildirir ki, daxili bir maneənin, şüurlu niyyəti uğurla pozan bir əks-istəyin qavranılmasını hiss edir. Lakin o, bu daxili maneənin nə olduğunu və cinsi obyektin hansı xüsusiyyətinin onu təsirli etdiyini təxmin edə bilməz. Belə bir uğursuzluğu təkrar-təkrar yaşadığı təqdirdə, o, məlum olan səhv əlaqələndirmə ilə hökm verir ki, ilk dəfənin xatirəsi pozucu təşviş təsəvvürü kimi təkrarları məcbur edib; lakin ilk dəfənin özünü o, «təsadüfi» bir təəssürata aid edir.

Psixi impotens üzrə psixoanalitik tədqiqatlar artıq bir neçə müəllif tərəfindən aparılmış və dərc edilmişdir ²¹. Hər bir analitik orada verilən izahları öz tibbi təcrübəsi ilə təsdiqləyə bilər. Məsələ həqiqətən fərdin biliyindən yayınan müəyyən psixi komplekslərin ləngidici təsirindən gedir. Bu patogen materialın ən ümumi məzmunu kimi ana və bacıya qarşı aradan qaldırılmamış insest fiksasiyası önə çıxır. Bundan əlavə, uşaqlıq cinsi fəaliyyəti ilə əlaqələndirilən təsadüfi naxoş təəssüratların təsiri və qadın cinsi obyektinə yönəldilməli olan libidonu ümumiyyətlə azaldan həmin anlar nəzərə alınmalıdır [2].²²

Aydın psixi impotens hallarını psixoanaliz vasitəsilə dərin tədqiqata məruz qoyduqda, bu prosesdə fəal olan psixoseksual hadisələr haqqında aşağıdakı məlumatı əldə edirik. Əziyyətin təməli burada yenə də – bütün nevrotik pozğunluqlarda çox güman ki – libidonun inkişaf tarixində, onun normal adlandırıla bilən son formalaşmasına qədər olan bir ləngimədir. Burada iki axın birləşməyib; onların birləşməsi yalnız tamamilə normal sevgi davranışını təmin edir, bu iki axını biz nəvazişli və hissi olaraq bir-birindən fərqləndirə bilərik.

Bu iki axından nəvazişli olanı daha qədimdir. O, uşaqlıq illərinin ən erkən dövründən qaynaqlanır, özünü qoruma həvəsinin maraqları əsasında formalaşmışdır və ailə üzvlərinə, uşaq baxımı ilə məşğul olan şəxslərə yönəlmişdir. O, əvvəldən cinsi həvəslərdən gələn töhfələri, uşaqlıqda az və ya çox dərəcədə aydın olan, nevrozlu xəstələrdə isə sonradan psixoanaliz vasitəsilə aşkarlanan erotik marağın komponentlərini özündə daşıyır. Bu, ilkin uşaq obyekti seçiminə uyğun gəlir. Bundan görürük ki, cinsi həvəslər öz ilk obyektlərini Mən həvəslərinin qiymətləndirilməsinə söykənərək tapırlar, eynilə ilk cinsi doyumların həyatın davamı üçün zəruri olan bədən funksiyalarına söykənərək əldə edilməsi kimi. Valideynlərin və baxıcıların «nəvazişi» — ki, bu, nadir hallarda öz erotik xarakterini inkar edir («uşaq erotik oyuncaqdır») — uşağın Mən həvəslərinə olan yüklənmələrində erotikanın töhfəsini artırmaq və onu sonrakı inkişafda nəzərə alınmalı olan, xüsusilə də digər bəzi şərtlər buna kömək etdikdə, bir həddə çatdırmaq üçün çox şey edir.

Uşağın bu nəvazişli fiksasiyaları uşaqlıq boyu davam edir və daim özündə erotikanı daşıyır; bu erotikanın cinsi məqsədlərindən yayınmasına səbəb olur. Pubertat yaşında artıq güclü «hissi» axın qoşulur ki, o, artıq öz məqsədlərini yanlış qiymətləndirmir. Görünür, o, heç vaxt əvvəlki yollardan getməyi və ilkin uşaq seçiminin obyektlərini çox daha güclü libido miqdarları ilə yükləməyi buraxmır. Lakin orada artıq qurulmuş olan insest qadağası maneələri ilə qarşılaşdığı üçün, o, real olaraq uyğun olmayan bu obyektlərdən mümkün qədər tez digər, yad obyektlərə keçid etmək istəyini ifadə edəcək; bu yad obyektlərlə real cinsi həyat qurmaq mümkündür. Bu yad obyektlər hələ də uşaq seçiminin nümunəsinə (imago) uyğun olaraq seçiləcək, lakin zamanla onlar əvvəllər köləlikdə olan nəvazişi özünə cəlb edəcəklər. Kişi ata və ananı — İncildəki qaydaya əsasən — tərk edəcək və arvadının ardınca gedəcək; nəvaziş və hissilik o zaman birlikdə olacaq. Hissi aşiq olmanın ən yüksək dərəcələri psixi dəyərləndirmənin ən yüksək dərəcəsini də özündə gətirəcək. (Kişinin cinsi obyektə olan normal həddindən artıq yüksək qiymətləndirməsi.)

Libidonun inkişaf mərhələsində bu irəliləyişin uğursuzluğunda iki amil həlledici rol oynayacaq. Birincisi, yeni obyekt seçiminə qarşı çıxan və onu fərd üçün dəyərdən salan real məhrumiyyət miqdarıdır. Əgər heç bir seçim etmək icazəsi yoxdursa və ya düzgün bir şey seçmək üçün heç bir ümid yoxdursa, obyekt seçiminə yönəlməyin heç bir mənası deyil. İkincisi, tərk edilməli olan uşaqlıq obyektlərinin göstərə biləcəyi cazibə miqdarıdır və bu, həmin obyektlərə uşaqlıqda hələ də verilmiş erotik yüklənmə ilə mütənasibdir. Bu iki amil kifayət qədər güclü olarsa, nevroz yaranmasının ümumi mexanizmi qüvvəyə minir. Libido reallıqdan üz çevirir, fantaziya fəaliyyəti tərəfindən qəbul edilir (introversiya), ilk cinsi obyektlərin təsvirlərini gücləndirir və onlara bərkidilir. Lakin insestə maneə, bu obyektlərə yönəlmiş libidonun şüursuzda qalmasını məcbur edir. İndi şüursuzluğa aid olan hissi axının onanistik aktlar vasitəsilə təzahürü bu fiksasiyanı gücləndirməyə öz töhfəsini verir. Reallıqda uğursuzluğa uğramış irəliləyişin indi fantaziyada həyata keçirilməsi, onanistik doyumla nəticələnən fantaziya vəziyyətlərində ilkin cinsi obyektlərin yad obyektlərlə əvəz edilməsi bu vəziyyətdə heç nəyi dəyişmir. Bu əvəzləmə sayəsində fantaziyalar şüurlu olmağa qabiliyyətli hala gəlir, lakin libidonun reallıqda yerləşdirilməsində heç bir irəliləyiş baş vermir.

Bu yolla belə ola bilər ki, gənc insanın bütün hissiliyi şüursuzluqda insest obyektlərinə bağlanır və ya, belə də deyə bilərik, şüursuz insest fantaziyalarına bərkidilir. Nəticə isə mütləq impotensiyadır ki, bu da eyni zamanda qazanılmış və cinsi aktı yerinə yetirən orqanların həqiqi zəifləməsi ilə təmin edilir.

Əsl psixi impotensiyanın yaranması üçün daha yumşaq şərait tələb olunur. Hissi axın tam miqdarında nəvazişli axının arxasında gizlənməyə məcbur olmaq taleyinə düçar olmamalıdır; o, qismən reallığa çıxış yolunu tuta biləcək qədər güclü və ya ləngimədən azad qalmış olmalıdır. Belə şəxslərin cinsi fəaliyyəti, onun arxasında tam psixi həvəs gücünün dayanmadığını ən aydın əlamətlərlə göstərir. Bu fəaliyyət qəribə xasiyyətlidir, asan pozulur, icrasında çox vaxt qüsurlu olur və az həzz verir. Ən əsası isə, o, nəvazişli axından yayınmalıdır. Deməli, obyekt seçimində bir məhdudiyyət yaradılmışdır. Aktiv qalan hissi axın yalnız ona qadağan edilmiş insest şəxsləri xatırlatmayan obyektlər axtarır; əgər bir şəxs yüksək psixi dəyərləndirməyə səbəb ola biləcək təəssürat doğurursa, bu təəssürat hissiyyatın oyanmasına deyil, erotik baxımdan təsirsiz nəvazişə çevrilir. Belə insanların sevgi həyatı, sənətdə səmavi və dünyəvi (və ya heyvani) sevgi kimi təcəssüm etdirilən iki istiqamətə bölünmüş qalır. Onlar harada sevsələr, orada istəməzlər; harada istəsələr, orada sevə bilməzlər. Onlar sevməyə ehtiyac duymadıqları obyektlər axtarırlar ki, hissiyyatlarını sevdiyi obyektlərdən uzaq saxlaya bilsinlər; psixi impotensiyanın bu qəribə uğursuzluğu «kompleks həssaslığı» və «sıxışdırılmışın qayıdışı» qanunlarına uyğun olaraq, insestin qarşısını almaq üçün seçilmiş obyektin, çox vaxt nəzərə çarpmayan bir xüsusiyyətinin qaçılmalı olan obyekti xatırlatması ilə ortaya çıxır.

İnsanın bu sevgi parçalanmasında istifadə etdiyi, belə bir pozğunluğa qarşı əsas qoruyucu vasitə, cinsi obyektin psixi alçaldılmasıdır; halbuki cinsi obyektə adətən aid olan həddindən artıq yüksəklətmə insest obyektinə və onun nümayəndəliklərinə ayrılır. Alçaldılma şərti yerinə yetirildiyi kimi, hissiyyat sərbəst ifadə oluna bilər, əhəmiyyətli cinsi nailiyyətlər və yüksək həzz inkişaf edir. Bu nəticəyə başqa bir əlaqə də töhfə verir. Nəvazişli və hissi axınların düzgün birləşmədiyi şəxslərdə sevgi həyatı da adətən bir qədər incəlməmiş olur; onların cinsi məqsədlərində sapıq xüsusiyyətlər qalır; bu məqsədlərin yerinə yetirilməməsi ciddi həzz itkisi kimi hiss olunur, lakin onların yerinə yetirilməsi yalnız alçaldılmış, kiçik görülmüş cinsi obyekt üzərində mümkün görünür.

Birinci məqalədə [1] qeyd olunan uşağın fantaziyaları, ananı fahişə səviyyəsinə endirən bu fantaziyalar, artıq motivləri baxımından aydın olur. Bunlar, sevgi həyatının iki axını arasındakı uçurumu ən azı fantaziyada körpüləmək, ananı alçaltmaqla hissiyyat üçün obyektə çevirmək cəhdləridir. [1] [Qeyd: «Kişilərdə obyekt seçiminin xüsusi bir tipinə dair», səh. 193, yuxarı hissə.]

2

Biz indiyə qədər psixi impotensiyanın tibbi-psixoloji tədqiqi ilə məşğul olmuşuq, lakin bu məqalənin başlığında buna heç bir əsaslandırma verilməmişdir. Lakin məlum olacaq ki, əsas mövzumuzun yolunu tapmaq üçün bu girişə ehtiyacımız olmuşdur.

Biz psixi impotensiyanı sevgi həyatında nəvazişli və hissi axınların qarşılaşmamasına gətirib çıxarmışıq və bu inkişaf ləngiməsini uşaqlıq dövründəki güclü fiksasiyaların və insest qadağasının vasitəçiliyi ilə reallıqda sonradan baş verən məhrumiyyətlərin təsirləri ilə izah etmişik. Bu nəzəriyyəyə qarşı ilk növbədə bir etiraz irəli sürülə bilər: o, bizə çox şey verir, müəyyən şəxslərin psixi impotensiyadan əziyyət çəkməsinin səbəbini izah edir, lakin digərlərinin bu əziyyətdən necə yayına bildiyini bizə sirr kimi saxlayır. Nəzərə alınmalı olan bütün aydın amillər — güclü uşaqlıq fiksasiyası, insest qadağası və pubertadan sonrakı inkişaf illərindəki imtina — demək olar ki, bütün mədəniyyət insanlarında mövcud qəbul edildiyi üçün, psixi impotensiyanın fərdlərin xəstəliyi deyil, ümumi mədəniyyət əziyyəti olması gözləntisi yerində olardı.

Xəstəliyə səbəb olan amillərin kəmiyyət faktoruna, yəni müəyyən amillərin töhfəsindəki çox və ya azlığa, hansından ki, aydın xəstəlik nəticəsinin yaranıb-yaranmamasından asılı olduğunu göstərməklə bu nəticədən yayınmaq olardı. Lakin mən bu cavabı doğru qəbul etmək istəsəm də, həmin nəticəni rədd etmək niyyətində deyiləm. Əksinə, mən psixi impotensiyanın inanıldığından daha geniş yayıldığını və bu davranışın müəyyən dərəcəsinin mədəniyyət insanının sevgi həyatını həqiqətən xarakterizə etdiyini iddia etmək istəyirəm.

Əgər psixi impotensiya anlayışını daha geniş şərh etsək və onu mövcud həzz niyyəti və sağlam genital aparat olduqda cinsi aktın uğursuzluğu ilə məhdudlaşdırmasaq, ilk növbədə psixanestetiklər adlandırılan, heç vaxt aktı uğursuz olmayan, lakin bunu xüsusi həzz qazanmadan icra edən bütün kişilər əlavə olunur; bu hadisələr inanmaq istədiyimizdən daha çoxdur. Belə halların psixoanalitik tədqiqi, psixi impotensiyanın dar mənasında aşkarladığımız eyni etioloji amilləri üzə çıxarır, lakin simptomatik fərqlər ilk növbədə heç bir izah tapmır. Anestetik kişilərdən, soyuq qadınların nəhəng sayına aparan asanlıqla əsaslandırıla bilən analogiya mövcuddur; onların sevgi davranışı, əslində, kişinin daha səs-küylü psixi impotensiyası ilə bərabərləşdirilməklə daha yaxşı təsvir və ya başa düşülə bilməz ²³.

Lakin biz psixi impotensiya anlayışının genişləndirilməsinə deyil, onun simptomatologiyasının çalarlarına nəzər salsaq, bu günkü mədəniyyət aləmində kişinin sevgi davranışının ümumiyyətlə psixi impotensiya tipini özündə daşıdığı haqqında anlayışdan yayınmaq mümkün deyildir. Təhsilli adamların çox azında nəvazişli və hissi axınlar bir-biri ilə layiqincə birləşmişdir; kişi demək olar ki, həmişə qadına hörmət hissi ilə cinsi fəaliyyətində məhdudlaşmış hiss edir və tam gücünü yalnız alçaldılmış bir cinsi obyekt qarşısında olduqda inkişaf etdirir; bu isə öz növbəsində, onun cinsi məqsədlərinə pervers komponentlərin daxil olması və hörmət edilən qadın qarşısında bu komponentləri təmin etməyə cəsarət etməməsi faktı ilə də əsaslandırılır. Ona tam cinsi həzz yalnız doyuma heç bir çəkinmə olmadan təslim olmağa icazə verildikdə təqdim olunur; məsələn, ədəbli qadın qarşısında bunu etməyə cəsarət etmir. Onun alçaldılmış cinsi obyektə, yəni etik baxımdan aşağı keyfiyyətli, ona estetik çəkinmələr bəsləməyə ehtimal vermədiyi və digər həyat əlaqələrində onu tanıyıb qiymətləndirə bilməyən qadına olan ehtiyacı buradan qaynaqlanır. O, cinsi gücünü ən çox belə bir qadına həsr edir, hətta nəvazişi tamamilə daha yüksək mövqedə duran birinə aid olsa belə. Ehtimal ki, ən yüksək cəmiyyət təbəqələrindən olan kişilərdə çox vaxt müşahidə olunan, aşağı təbəqədən olan bir qadını daimi məşuqə və ya hətta həyat yoldaşı kimi seçməyə meyl də alçaldılmış cinsi obyektə olan ehtiyacın nəticəsindən başqa bir şey deyildir; bu obyektlə psixoloji olaraq tam doyum imkanı bağlıdır.

Həqiqi psixi impotensiyada təsirli olan iki amili, yəni uşaqlıq dövründəki intensiv insest fiksasiyasını və gənclik dövründəki real məhrumiyyəti, mədəniyyətə mənsub kişilərin sevgi həyatında bu qədər tez-tez rast gəlinən davranışa da səbəb kimi göstərməkdən çəkinmirəm. Bu, az cəlbedici və üstəlik paradoksal səslənir, lakin yenə də deyilməlidir ki, sevgi həyatında həqiqətən sərbəst və beləliklə də xoşbəxt olmaq istəyən şəxs qadına olan hörməti dəf etmiş, ana və ya bacı ilə insest təsəvvürü ilə barışmış olmalıdır. Bu tələbə qarşı ciddi özünə nəzər salma prosesinə tabe olan şəxs, şübhəsiz ki, özündə cinsi aktı əslində alçaldıcı bir şey kimi qiymətləndirdiyini, bunun yalnız bədəni ləkələyib çirkləndirməklə qalmadığını tapacaq. Bu qiymətləndirmənin yaranmasını, o, əlbəttə ki, istəməyərək etiraf edir, lakin onu yalnız gənclik dövründə, hissi axınının artıq güclü inkişaf etdiyi, lakin yad obyektdə doyumun insest obyektdəki doyum qədər qadağan olduğu dövrdə axtara bilər.

Qadınlar bizim mədəniyyət aləmində tərbiyələrinin oxşar təsirinin və üstəgəl kişilərin davranışının əks təsirinin altında qalırlar. Kişi onlara öz tam gücü ilə qarşı çıxmasa, eləcə də aşqın ilkin şişirdilməsi mülkiyyət ələ keçirildikdən sonra etinasızlıqla əvəz olunduqda, bu, qadınlar üçün təbii olaraq bir o qədər də əlverişli deyil. Qadında cinsi obyektin alçaldılmasına olan ehtiyac haqqında çox az şey qeyd etmək olar; bununla əlaqədar olaraq, qadının adətən kişidəki cinsi həddindən artıq yüksək qiymətləndirməyə bənzər bir şeyi bacarmaması şübhəsizdir. Lakin cinsəllikdən uzun müddət uzaq durmaq və hissiliyin fantaziyada qalması onlar üçün başqa bir əhəmiyyətli nəticə doğurur. Belə olduqda, qadın çox vaxt hissi fəaliyyətin qadağayla əlaqəsini artıq həll edə bilmir və belə bir fəaliyyət ona nəhayət icazə verildikdə, psixi cəhətdən impotent, yəni soyuq olduğunu göstərir. Buna görə də, bir çox qadınlarda icazə verilmiş münasibətlərdə belə sirri bir müddət saxlamağa can atma, digərlərində isə sirli bir sevgi münasibətində qadağa şərti bərpa edildiyi kimi normal hiss etmək qabiliyyəti yaranır; kişiyə xəyanət edən qadınlar, sevgiliyə ikinci dərəcəli bir sadiqlik saxlamaq qabiliyyətinə malikdirlər.

Mənim fikrimcə, qadın sevgi həyatında qadağan olunmuşun şərti, kişidə cinsi obyektin alçaldılmasına olan ehtiyaca bərabər tutulmalıdır. Hər ikisi, tərbiyənin mədəni səbəblərdən tələb etdiyi cinsi olğunluq və cinsi fəaliyyət arasındakı uzun təxirə salınmanın nəticələridir. Hər ikisi, nəvazişli və hissi təhriklərin üst-üstə düşməməsindən yaranan psixi impotensiyanı aradan qaldırmağa çalışır. Əgər eyni səbəblərin nəticəsi qadında kişidəki nəticədən bu qədər fərqli çıxırsa, bu, bəlkə də iki cinsin davranışındakı başqa bir fərqə aid edilə bilər. Mədəni qadın adətən gözləmə dövründə cinsi fəaliyyət qadağasını aşmır və beləliklə, qadağa ilə cinsəllik arasında dərin bir əlaqə qazanır. Kişi isə bu qadağanı əksər hallarda obyektin alçaldılması şərti ilə pozur və buna görə də bu şərti öz sonrakı sevgi həyatına daşıyır.

Bu günkü mədəniyyət aləmində cinsi həyatın islahına doğru bu qədər canlı olan cəhdlər nəzərə alınaraq, psixoanalitik tədqiqatın digər heç bir tədqiqat qədər tendensiyaları bilmədiyini xatırlatmaq artıq deyil. O, açıq olanı gizli olana qaytararaq, yalnız əlaqələri üzə çıxarmaq istəyir. Əgər islahatlar zərərli olanın yerinə daha əlverişli olanı qoymaq üçün onun araşdırmalarından istifadə etsələr, bu, ona xoş gəlməlidir. Lakin o, başqa qurumların başqa, bəlkə də daha ağır qurbanlar tələb edib-etməyəcəyini əvvəlcədən proqnozlaşdıra bilməz.

3

Mədəniyyətin sevgi həyatına qoyduğu nəzarətin cinsi obyektlərin ən ümumi alçaldılmasına səbəb olması faktı, baxışlarımızı obyektlərdən uzaqlaşdırıb birbaşa özlərinə, yəni həvəslərə yönəltməyə vadar edə bilər. Cinsi həzzin əvvəlcədən imtina edilməsinin yaratdığı ziyan, onun sonradan evlilikdə tam sərbəst buraxılmasının artıq kifayət qədər doyumlu təsir göstərməməsi ilə özünü büruzə verir. Lakin əvvəldən etibarən məhdudiyyətsiz cinsi sərbəstlik də daha yaxşı nəticə vermir. Sevgi ehtiyacının psixi dəyərinin, ona doyum əldə etmək asanlaşdırılan kimi dərhal aşağı düşdüyünü qeyd etmək asandır. Libidonu yüksəltmək üçün bir maneə tələb olunur və doyuma qarşı təbii müqavimətlər kifayət etmədiyi yerlərdə, insanlar bütün dövrlərdə sevgidən həzz almaq üçün konvensional maneələr yaratmışlar. Bu, həm fərdlər, həm də xalqlar üçün keçərlidir. Sevgi doyumunun heç bir çətinliklə qarşılaşmadığı, məsələn, qədim mədəniyyətin tənəzzül dövründə olduğu zamanlarda, sevgi dəyərsizləşmiş, həyat boşalmış və zəruri olan affekt dəyərlərini bərpa etmək üçün güclü reaksiya təşəkküllərinə ehtiyac yaranmışdır. Bu kontekstdə iddia etmək olar ki, xristianlığın asketik axını, sevgiyə bütpərəst qədimliyin heç vaxt qazandıra bilmədiyi psixi dəyərlər yaratmışdır. Bu dəyər, həyatı demək olar ki, yalnız libidinoz ayartmaya qarşı mübarizə ilə keçən asketik rahiblər arasında ən yüksək mərtəbəyə çatmışdır.

İnsan, əvvəlcə burada yaranan çətinlikləri orqanik həvəslərimizin ümumi xüsusiyyətlərinə aid etməyə meyllidir. Həvəsin psixi əhəmiyyətinin ondan məhrum olma ilə artdığı da, şübhəsiz, ümumən doğrudur. Ən fərqli insanlardan bir qrupunu bərabər şəkildə aclığa məruz qoyun. Qidalanma ehtiyacının tələbkar artması ilə bütün fərdi fərqlər silinəcək və onların yerinə tək bir təmin olunmamış həvəsin bircinsli ifadələri ortaya çıxacaq. Lakin bir həvəsin təmin edilməsi ilə onun psixi dəyərinin ümumi olaraq bu qədər aşağı düşdüyü doğrudurmu? Məsələn, alkoqolikin şərabla olan münasibətini nəzərdən keçirin. İçkiçiyə şərabın həmişə eyni toksik doyumu təklif etdiyi doğru deyilmi? Bu doyumu poeziyada çox vaxt erotik doyumla müqayisə edirlər və elmi baxış nöqtəsindən də müqayisə etmək olar. İçkiçinin, dəyişməz olanın ona artıq dad vermədiyi üçün içkisini daim dəyişməyə məcbur olduğu haqqında eşitmisinizmi? Əksinə, öyrəşmə adam ilə içdiyi şərab növü arasındakı rabitəni getdikcə daha da sıx bağlayır. İçkiçidə, şərabın daha bahalı olduğu və ya şərab içməyin qadağan edildiyi bir ölkəyə getmək ehtiyacı varmı ki, belə çətinliklərin araya salınması ilə azalan doyumunu artırsın? Bunların heç biri yoxdur. Böyük alkoqoliklərimizin, məsələn, Böcklinin şərabla olan münasibətləri haqqında ifadələrini dinləsək ²⁴, bu, ən saf ahəng, xoşbəxt bir evliliyin nümunəsi kimi səslənir. Aşiqin öz cinsi obyektinə olan münasibəti niyə bu qədər fərqlidir?

Mən inanıram ki, insan, nə qədər təəccüblü səslənsə də, cinsi həvəsin təbiətində tam doyumun yaranmasına əlverişli olmayan bir şeyin olması ehtimalı ilə məşğul olmalıdır. Həvəsin uzun və çətin inkişaf tarixindən dərhal iki amil ortaya çıxır ki, bu çətinliyə görə cavabdeh tutula bilər. Birincisi, ikiqat obyekt seçimi cəhdi və bu arada insest qadağasının araya girməsi nəticəsində, cinsi həvəsin son obyekti heç vaxt ilkin obyekt deyil, yalnız onun əvəzedicisidir. Lakin psixoanaliz bizə öyrətdi ki, bir istək təhrikinin ilkin obyekti sıxışdırma nəticəsində itirildikdə, o, çox vaxt sonsuz bir əvəzedici obyektlər silsiləsi ilə təmsil olunur və bunların heç biri tam kifayət etmir. Bu, böyüklərin sevgi həyatında çox vaxt müşahidə olunan obyekt seçiminin qeyri-sabitliyini və «qıcıq aclığını» izah edə bilər.

İkincisi, cinsi həvəsin əvvəlcə böyük bir komponentlər sırasına parçalandığını – daha doğrusu, belə bir sıradan qaynaqlandığını – bilirik; bu komponentlərin hamısı deyil onun sonrakı formalaşmasına daxil edilə bilməz, əksinə, əvvəlcə boğulmalı və ya başqa şəkildə istifadə edilməlidir. Əsasən, estetik mədəniyyətimizlə uyğun gəlmədiyi sübut olunmuş koprofilik həvəs hissələri nəzərdə tutulur; bu, ehtimal ki, dik duruş sayəsində qoxu orqanımızı yerdən qaldırdığımızdan bəri belədir; bundan əlavə, sevgi həyatına aid olan sadist təhriklərin bir hissəsi də var. Lakin bütün bu inkişaf prosesləri yalnız mürəkkəb quruluşun yuxarı təbəqələrinə aiddir. Sevgi oyanmasını yaradan fundamental proseslər dəyişməz qalır. İfrat dərəcədə intim və ayrılmaz şəkildə cinsi olanla bağlı olan ifrazat məsələsi, genital orqanların yerləşməsi – sidik və nəcis arasında – həlledici və dəyişməz amil olaraq qalır. Burada, böyük Napoleonun məşhur bir sözünü dəyişdirərək belə demək olar: anatomiya taleydir. Genital orqanların özü insan bədən formalarının gözəlliyə doğru inkişafına qoşulmayıb, heyvani olaraq qalıblar və buna görə də sevgi də əsasən bu gün də, həmişə olduğu kimi, heyvanidir. Sevgi həvəsləri tərbiyə olunması çətindir, onların tərbiyəsi tez-tez ya çox, ya da az verir. Mədəniyyətin onlardan yaratmaq istədiyi şey, hiss olunan həzz itkisi olmadan əldə edilə bilməz kimi görünür; istifadə olunmamış təhriklərin davamı cinsi fəaliyyətdə doyumsuzluq kimi özünü göstərir.

Beləliklə, insan cinsi həvəsin tələbləri ilə mədəniyyətin tələblərinin ümumiyyətlə uzlaşdırıla bilməyəcəyi, imtina və əzabın, eləcə də ən uzaq gələcəkdə insan nəslinin mədəni inkişafı nəticəsində məhv olma təhlükəsinin qarşısının alına bilməyəcəyi fikrinə öyrəşmək lazım gələ bilər. Bu qara proqnoz, əlbəttə, yalnız cinsi həvəsin mədəniyyətin təzyiqi altında qəbul etdiyi bəzi xüsusiyyətlərin mədəni doyumsuzluğun zəruri nəticəsi olması fərziyyəsinə əsaslanır. Lakin cinsi həvəsin mədəniyyətin ilk tələblərinə tabe olan kimi tam doyum verməyə qadir olmaması, onun həvəs komponentlərinin getdikcə daha yüksək səviyyəli sublimasiyası sayəsində həyata keçirilən ən böyük mədəni nailiyyətlərin mənbəyinə çevrilir. Çünki, əgər cinsi həvəslərdən hansısa paylanma ilə tam doyum əldə edilsəydi, insanları cinsi həvəsləri başqa məqsədlərə yönəltməyə hansı motiv sövq edərdi? Onlar bu həzzdən qurtula bilməz və heç bir irəliləyiş əldə edə bilməzdilər. Beləliklə, görünür ki, iki həvəs – cinsi və eqoist – tələbləri arasındakı uzlaşdırıla bilməyən fərq onları daha yüksək nailiyyətlərə qadir edir, lakin bu, zəif olanların hazırda nevroz formasında təslim olduğu daimi təhlükə şəraitində baş verir.

Elm nə qorxutmaq, nə də təskinlik vermək niyyətində deyil. Lakin mən özüm yuxarıdakı kimi uzaqgedən nəticələrin daha geniş bir əsas üzərində qurulmalı olduğunu və bəlkə də insanlığın digər inkişaf vasitələrinin burada təcrid olunmuş şəkildə nəzərdən keçirilən nəticəni düzəltməyə qadir olduğunu etiraf etməyə hazıram.

5 / 25

Psixoanalitik baxış bucağından psixogen görmə pozğunluğu

Hörmətli həmkarlar! Psixogen görmə pozğunluğunun nümunəsi vasitəsilə psixoanalitik araşdırma metodunun təsiri altında belə xəstəliklərin mənşəyi haqqındakı baxışımızın necə dəyişdiyini sizə göstərmək istəyirəm. Siz bilirsiniz ki, histerik korluq psixogen görmə pozğunluğunun tipik nümunəsi kimi qəbul edilir. Belə bir pozğunluğun mənşəyinin Şarko, Janet və Binet kimi fransız məktəbinin tədqiqatlarına əsasən məlum olduğuna inanılır. Somnambulizmə qadir bir şəxsin əlçatan olması halında, belə bir korluğu təcrübə yolu ilə yarada bilirik. Əgər bu şəxsi dərin hipnoza salıb ona bir gözü ilə heç nə görmədiyi təsəvvürünü təlqin etsək, o, həqiqətən də həmin gözündən kor olan bir histerik kimi, yəni spontan inkişaf edən görmə pozğunluğu olan bir histerik kimi davranır. Deməli, spontan histerik görmə pozğunluğunun mexanizmini təlqin edilmiş hipnotik pozğunluğun nümunəsi əsasında qura bilərik. Histerikdə kor olmaq təsəvvürü hipnozçunun təlqinindən deyil, dedikləri kimi, spontan şəkildə, yəni özünə təlqin yolu ilə yaranır və bu təsəvvür hər iki halda elə qədər güclüdür ki, o, təlqin edilmiş hallüsinasiya, iflic və s. ilə tamamilə eyni şəkildə reallığa çevrilir.

Bu, tamamilə etibarlı səslənir və hipnoz, təlqin və özünə-təlqin anlayışlarının arxasında gizlənən çoxlu sirrləri nəzərə almayan hər kəsi qane etməlidir. Xüsusilə özünə-təlqin daha da çox sual doğurur. Hansı vaxt və hansı şəraitdə bir təsəvvür elə qədər güclü olur ki, o, təlqin kimi davranıb asanlıqla reallığa çevrilə bilər? Daha dərin tədqiqatlar öyrətmişdir ki, «şüursuz» anlayışına müraciət etmədən bu suala cavab vermək mümkün deyil. Bir çox filosoflar belə bir psixi şüursuzun mövcudluğunu qəbul etməyə qarşı çıxırlar, çünki onlar bu anlayışın formalaşdırılmasına ehtiyac yaradan fenomenlərlə maraqlanmamışlar. Psixopatoloqlar üçün şüursuz psixi proseslərlə, şüursuz təsəvvürlərlə və s. ilə işləmək qaçılmaz olmuşdur.

Dəqiq hazırlanmış təcrübələr göstərmişdir ki, histerik korlar müəyyən mənada görürlər, baxmayaraq ki, tam mənada görmürlər. Kor gözün oyanmaları psixi nəticələr doğura bilər, məsələn, affektlər yarada bilər, baxmayaraq ki, bunlar şüurə çatmır. Deməli, histerik korlar yalnız şüur üçün kordurlar; şüursuzda isə onlar görürlər. Məhz bu cür təcrübələr bizi şüurlu və şüursuz psixi prosesləri bir-birindən ayırmağa məcbur edir. Necə olur ki, onlar şüursuzda gördükləri halda, kor olmağa dair şüursuz «özünə-təlqin» inkişaf etdirirlər?

Bu növbəti suala fransızların tədqiqatı belə cavab verir: Histeriyaya meylli xəstələrdə əvvəlcədən dissosiasiyaya – psixi hadisələrdə əlaqənin qırılmasına – meyllilik mövcuddur və nəticədə bəzi şüursuz proseslər şüur səviyyəsinə qədər davam etmir. İndi bu izah cəhdinin müzakirə olunan hadisələrin başa düşülməsi üçün dəyərini tamamilə kənara qoyaq və başqa bir nöqtəyə yönələk. Cənablar, siz də görürsünüz ki, əvvəlcə vurğulanan histerik korluğun təlqinlə yaradılan korluqla eyniliyi artıq rədd edilmişdir. Histeriya xəstələri “görməmək” haqqında özünə-təlqin təsəvvürü üzündən deyil, görmə aktında şüursuz və şüurlu proseslər arasındakı dissosiasiya üzündən kor olurlar; onların görməmək düşüncəsi psixi vəziyyətin əsaslı ifadəsidir, onun səbəbi deyil.

Cənablar! Əgər siz yuxarıdakı təsvirə qeyri-müəyyənlik ittihamı yönəldirsinizsə, onu müdafiə etmək mənə asan olmayacaq. Mən müxtəlif tədqiqatçıların baxışlarından sintez verməyə çalışdım və bu zaman əlaqələri çox sıx çəkmişəm. Psixogen pozuntuların başa düşülməsi üçün istifadə edilən anlayışları – həddindən artıq güclü ideyalardan yaranma, şüurlu və şüursuz psixi proseslər arasındakı fərqləndirmə və psixi dissosiasiya fərziyyəsi – vahid bir kompozisiyaya sıxlaşdırmaq istədim; lakin bu, mənim üçün də, fransız müəllifləri, xüsusilə P. Janet üçün də mümkün olmadı. Buna görə də qeyri-müəyyənliklə yanaşı, təsvirimdəki qeyri-dəqiqliyi də bağışlayın və psixoanalizin psixogen görmə pozuntularına dair daha daxili bütövlüyə malik və ehtimal ki, həyata daha uyğun bir baxışa necə gəldiyini dinləyin.

Psixoanaliz dissosiasiya və şüursuz fərziyyələrini qəbul edir, lakin onları bir-biri ilə başqa münasibətə qoyur. Bu, psixi həyatı bir-birinə kömək edən və ləngidən qüvvələrin oyununa gətirən dinamik bir baxışdır. Əgər bir halda ideyalar qrupu şüursuzda qalırsa, psixoanaliz bunu məhz bu dissosiasiyada özünü göstərən sintezə konstitusional qabiliyyətsizlik kimi başa düşmür; əksinə, digər ideyalar qruplarının aktiv müqavimətinin bir qrupun təcrid olunmasına və şüursuz qalmasına səbəb olduğunu iddia edir. Bir qrupun belə taleyə uğramasına səbəb olan prosesi “sıxışdırma” adlandırır və onda məntiqi sahədə hökmün rədd edilməsinə analog olan bir şey tanıyır. Psixoanaliz belə sıxışdırmaların ruhi həyatımızda son dərəcə vacib rol oynadığını, fərdin bu sıxışdırmalarda tez-tez uğursuzluğa uğraya biləcəyini və sıxışdırmanın uğursuzluğunun simptom yaranmasının ön şərti olduğunu göstərir.

Beləliklə, öyrəndiyimiz kimi, psixogen görmə pozğunluğu görmə ilə bağlı bəzi təsəvvürlərin şüurdan ayrılıb qalmasına əsaslanırsa, psixoanalitik düşüncə tərzinin bu təsəvvürlərin digər, daha güclü təsəvvürlərlə ziddiyyətə girdiyini qəbul etməsi lazımdır; biz bu güclü təsəvvürlər üçün müxtəlif vaxtlarda müxtəlif tərkibə malik olan «Mən» anlayışından istifadə edirik və həmin təsəvvürlər məhz bu səbəbdən sıxışdırılmaya uğramışdır. Lakin Mən ilə fərdi təsəvvür qrupları arasında belə bir, sıxışdırmaya vadar edən ziddiyyət haradan qaynaqlanır? Görürsünüz ki, bu sualın qoyuluşu psixoanalizdən əvvəl mümkün deyildi, çünki o vaxt psixi konflikt və sıxışdırma haqqında heç nə bilinmirdi. İndi isə araşdırmalarımız bizə tələb olunan cavabı vermək imkanı yaratmışdır. Biz həvəslərin təsəvvür həyatı üçün əhəmiyyətinə diqqət yetirmişik; hər bir həvəsin öz məqsədlərinə uyğun gələn təsəvvürləri canlandırmaqla özünü təsdiqləməyə çalışdığını öyrənmişik. Bu həvəslər həmişə bir-biri ilə uzlaşa bilmir; onlar tez-tez maraqlar ziddiyyətinə düşürlər; təsəvvürlərin ziddiyyəti yalnız fərdi həvəslər arasındakı mübarizələrin ifadəsidir. Bizim izah cəhdimiz üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edən, inkar edilə bilməyən ziddiyyət, cinsiyyətə, cinsi həzzin əldə edilməsinə xidmət edən həvəslər ilə fərdin özünü qoruyub saxlamasını məqsəd tutan digər həvəslər, yəni Mən həvəsləri arasındakı ziddiyyətdir. Şairin sözləri ilə desək, ruhumuzda fəaliyyət göstərən bütün orqanik həvəsləri «aclıq» və ya «sevgi» kimi təsnif edə bilərik. Biz «cinsi həvəsi» uşaqlıqdakı ilk təzahürlərindən «normal» adlandırılan son formaya çatana qədər izləmişik və onun, bədən nahiyələrinin oyanmalarına bağlı olan çoxsaylı «hissəvi həvəslərdən» təşkil olunduğunu aşkar etmişik; bu fərdi həvəslərin çoxalma məqsədlərinə məqsədyönlü şəkildə uyğunlaşa bilmələri üçün mürəkkəb bir inkişaf mərhələsindən keçməli olduqlarını başa düşmüşük. Mədəniyyət inkişafımızın psixoloji işıqlandırması bizə öyrətmişdir ki, mədəniyyət əsasən cinsi hissəvi həvəslər hesabına yaranır; mədəni psixi quruluşları yaratmaq üçün bu həvəslər boğulmalı, məhdudlaşdırılmalı, yenidən formalaşdırılmalı və daha yüksək məqsədlərə yönəldilməlidir. Bu araşdırmaların dəyərli nəticəsi kimi, həmkarlarımızın hələ də inanmaq istəmədikləri bir şeyi, yəni «neyrozlar» adlandırılan insan əziyyətlərinin cinsi hissəvi həvəslərdəki bu yenidənformalaşdırma proseslərinin müxtəlif uğursuzluqlarına əsaslandığını müəyyən edə bildik. «Mən» cinsi həvəslərin tələbləri ilə təhdid olunduğunu hiss edir və onlara qarşı sıxışdırma vasitəsi ilə müdafiə olunur; lakin bu sıxışdırmalar həmişə arzulanan nəticəyə gətirib çıxarmır, əksinə, sıxışdırılmış olanın təhlükəli əvəzedici formalaşmalarına və Mənin narahat edici reaksiya təşəkküllərinə səbəb olur. Neyrozların simptomları adlandırdığımız şey bu iki kateqoriya hadisədən ibarətdir.

Görünüşə görə vəzifəmizdən çox uzaqlaşmışıq, lakin bu zaman nevrotik xəstəlik vəziyyətlərimizin bütün ruhi həyatımızla əlaqəsinə toxunmuşuq. İndi daha dar məsələmizə qayıdaq. Cinsi və Mən həvəslərinə ümumiyyətlə eyni orqanlar və orqan sistemləri xidmət edir. Cinsi həzz yalnız cinsiyyət orqanlarının funksiyası ilə bağlı deyil; ağız öpüşməyə də, yeməyə də, sözlə ifadəyə də xidmət edir; gözlər yalnız həyatın qorunması üçün vacib olan xarici aləmdəki dəyişiklikləri qavramır, həm də bu orqanları sevgi seçiminin obyektlərinə yüksəldən xüsusiyyətləri, onların «qıcıqlarını» də qavrayır. İki ağaya eyni vaxtda xidmət etmənin heç kim üçün asan olmadığı təsdiqlənir. Belə iki tərəfli funksiyaya malik orqan böyük həvəslərin birinə nə qədər sıx əlaqəyə girərsə, digərinə o qədər çox müqavimət göstərir. Əgər iki əsas həvəs arasında ayrılıq yaranarsa, Mən tərəfindən müvafiq cinsi hissəvi həvəsə qarşı sıxışdırma saxlanılarsa, bu prinsip patoloji nəticələrə gətirib çıxarmalıdır. Gözə və görməyə tətbiq asanlıqla aydın olur. Əgər görməyə xidmət edən, yəni cinsi baxış həzzini təmsil edən hissəvi cinsi həvəs, həddindən artıq tələblərinə görə Mən həvəslərinin müqavimətini öz üzərinə çəkibsə, belə ki, onun təşəbbüsünün ifadə olunduğu təsəvvürlər sıxışdırılmaya məruz qalıb şüura çıxmaqdan saxlanılıbsa, onda gözün və görmənin Mənə və ümumiyyətlə şüura olan əlaqəsi pozulmuş olur. Mən orqan üzərindəki hakimiyyətini itirib, orqan isə tamamilə sıxışdırılmış cinsi həvəsin xidmətinə təqdim olunur. Elə bir təəssürat yaranır ki, sanki Mən tərəfindən edilən sıxışdırma həddindən artıq irəli gedir, uşağı hamam suyu ilə birlikdə atırmış kimi, Mən cinsi maraqların görmə sahəsində bu qədər irəli keçməsindən sonra artıq heç nə görmək istəmir. Lakin daha doğru olan digər təsvirdir, hansı ki, fəaliyyəti sıxışdırılmış baxış həzzinə doğru yönəldir. Bu, sıxışdırılmış həvəsin qisası, onun kompensasiyasıdır ki, daha psixi inkişafdan saxlanaraq, ona xidmət edən orqan üzərindəki hakimiyyətini artıra bilir. Orqan üzərində şüurlu hakimiyyətin itirilməsi, yalnız bu qiymətə mümkün olan uğursuz sıxışdırmanın zərərli əvəzedici formalaşmasıdır.

İkiqat istifadə olunan orqanın şüurlu Mənə və sıxışdırılmış cinsəlliyə münasibəti, gözdə olduğundan daha aydın şəkildə hərəkət orqanlarında nəzərə çarpır; məsələn, əgər cinsi təcavüzü həyata keçirmək istəyən əl histerik iflicə uğrayırsa və onun ləngidilməsindən sonra başqa heç nə edə bilmirsə, sanki sıxışdırılmış bir innervasiyanın icrasında inadla israr edirmiş kimi davranır; yaxud da masturbasiyadan imtina etmiş şəxslərin barmaqları piano və ya skripkada tələb olunan incə hərəkət oyununu öyrənməyi rədd edir. Göz üçün biz cinsi baxış həzzinin sıxışdırılması və psixogen görmə pozğunluğunun yaranması zamanı qaranlıq psixi prosesləri belə tərcümə etməyə alışmışıq: sanki fərdin daxilində cəzalandırıcı bir səs qalxır və deyir: «Sən görmə orqanını pis hissi həzz üçün sui-istifadə etmək istədiyin üçün, artıq heç nə görməməyin sənə tamamilə layiqdir», və prosesin nəticəsini təsdiqləyir. Bu ideyada talion prinsipi gizlənir və bizim psixogen görmə pozğunluğuna aid izahımız əslində əfsanə, mif və rəvayətlərdə verilən izahla üst-üstə düşür. Leydi Qodiva haqqındakı gözəl əfsanədə kiçik şəhərin bütün sakinləri xanımın açıq havada, gündüz işığında çılpaq şəkildə küçələrdə at sürmə vəzifəsini asanlaşdırmaq üçün bağlı pəncərələrin arxasında gizlənirlər. Pəncərə qanadlarının arxasından çılpaq gözəlliyə baxmağa çalışan yeganə şəxs kor olaraq cəzalandırılır. Yeri gəlmişkən, bu, nevrozlu xəstələrin mifologiyaya aid açarı da özündə saxladığını bizə sezdirməyə imkan verən yeganə nümunə deyil.

Cənablar, psixoanalizə haqsız olaraq, xəstəlik proseslərinə dair sırf psixoloji nəzəriyyələrə gətirib çıxardığı ittihamı irəli sürülür. Hətta cinsəlliyin patogen rolunun vurğulanması, hansı ki, əlbəttə, yalnız psixi amil deyil, bu ittihamlara qarşı onu qorumalı idi. Psixoanaliz heç vaxt unutmur ki, psixi olan orqanik üzərində dayanır, baxmayaraq ki, onun işi yalnız bu təmələ qədər gedə bilər, daha yuxarıya deyil. Beləliklə, psixoanaliz həm də etiraf etməyə, hətta fərz etməyə hazırdır ki, bütün funksional görmə pozğunluqları, erotik baxış həzzinin sıxışdırılması nəticəsində yarananlar kimi, psixogen ola bilməz. Əgər hər iki növ həvəsə xidmət edən bir orqan öz erogen rolunu artırsa, ümumiyyətlə gözləmək olar ki, bu, oyanıqlıq və innervasiya dəyişiklikləri olmadan baş verməyəcək, bu dəyişikliklər isə orqanın Mənin xidmətindəki funksiyası zamanı pozğunluqlar kimi özünü göstərəcək. Bəli, əgər biz görürük ki, adətən hissi qavramaya xidmət edən bir orqan, erogen rolunun artması zamanı birbaşa cinsiyyət orqanı kimi davranırsa, həmin orqanda toksik dəyişiklikləri ehtimalolunmaz saymayacağıq. Artmış erogen əhəmiyyət nəticəsində yaranan funksional pozğunluqların hər iki növü — fizioloji və toksik mənşəli — daha yaxşı bir adın olmaması səbəbindən, köhnə, uyğun olmayan «nevrotik» pozğunluqlar adını saxlamaq məcburiyyətində qalacaq. Görmənin nevrotik pozğunluqları psixogen olanlara, ümumiyyətlə aktual nevrozların psixonevrozlara münasibəti kimidir; psixogen görmə pozğunluqları demək olar ki, heç vaxt nevrotik pozğunluqlar olmadan baş verə bilməz, lakin sonuncular birincilərsiz baş verə bilər. Təəssüf ki, bu «nevrotik» simptomlar bu gün hələ çox az qiymətləndirilir və başa düşülür, çünki psixoanaliz üçün onlara birbaşa çıxış imkanı yoxdur, digər araşdırma üsulları isə cinsəllik nöqteyi-nəzərini nəzərə almamışdır.

Psixoanalizdən orqanik tədqiqata uzanan başqa bir fikir axını da ayrılır. İnsan özünə sual verə bilər ki, həyat təsirləri nəticəsində yaranan cinsi hissəvi həvəslərin boğulması, orqanların funksional pozğunluqlarını törətmək üçün tək başına kifayətdir, yoxsa orqanları erogen rollarını şişirtməyə və bununla da həvəslərin sıxışdırılmasını qıcıqlandırmağa vadar edən xüsusi konstitusional şərtlər mövcud olmalıdır? Bu şərtlərdə psixogen və nevrotik pozğunluqlara xəstələnməyə meylliliyin konstitusional hissəsini görmək lazımdır. Bu, mənim histeriyada orqanların «somatik güzəşt»i kimi müvəqqəti adlandırdığım amildir.

6 / 25

Psixoanalitik terapiyanın gələcək imkanları

Hörmətli cənablar! Bu gün bizi əsasən praktik məqsədlər birləşdirdiyi üçün, mən də giriş nitqimin mövzusu kimi praktik bir məsələni seçəcəyəm; sizin elmi deyil, həkimlik marağınızla müraciət edəcəyəm. Terapiyamızın uğurlarını necə qiymətləndirdiyinizi təxmin edirəm və fərz edirəm ki, əksəriyyətiniz artıq iki mərhələdən keçmişsiniz: terapiya qabiliyyətimizin gözlənilməz dərəcədə artması qarşısında heyrət və səylərimizə mane olan çətinliklərin böyüklüyü qarşısında depressiya. Lakin bu inkişaf yolunun hansı mərhələsində olmağınızdan asılı olmayaraq, bu gün sizə göstərməyi planlaşdırıram ki, nevrozlarla mübarizədə vasitələrimiz tükənməyib və yaxın gələcəkdə terapiya imkanlarımızın əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmasını gözləyə bilərik.

Məncə, güclənmə bizə üç tərəfdən gələcək:

(1) daxili inkişaf sayəsində, (2) avtoritetin artması sayəsində, (3) işimizin ümumi təsiri sayəsində.

(1) «Daxili inkişaf» dedikdə, mən (a) analitik biliklərimizdə, (b) texnikamızdakı inkişafı nəzərdə tuturam.

(a) Biliklərimizin inkişafına gəldikdə: Təbii ki, xəstələrimizdəki şüursuzu anlamaq üçün lazım olan hər şeyi hələ də bilmirik. İndi isə aydındır ki, biliklərimizdəki hər bir inkişaf terapiyamız üçün güc artımı deməkdir. Heç nə başa düşmədiyimiz müddətcə, heç nəyə də nail ola bilməmişik; nə qədər çox başa düşməyi öyrənsək, bir o qədər çox iş görərik. Psixoanalitik müalicənin başlanğıc mərhələlərində o, amansız və tükəndirici idi. Xəstə hər şeyi özü söyləməli idi və həkimin fəaliyyəti onu daim təzyiq altında saxlamaqdan ibarət idi. Bu gün vəziyyət daha mehribandır. Müalicə iki hissədən ibarətdir: həkimin təxmin etdiyi və xəstəyə dediyi şeydən və xəstənin eşitdiklərini öz tərəfindən emal etməsindən. Yardım göstərmə mexanizmimiz asanlıqla başa düşüləndir; biz xəstəyə şüurlu gözlənti təsəvvürünü veririk, onun oxşarlığına əsasən o, özündəki sıxışdırılmış, şüursuz təsəvvürü tapır. Bu, intellektual köməkdir və şüurlu ilə şüursuz arasındakı müqavimətlərin aşılmasını asanlaşdırır. Bu arada qeyd edirəm ki, analitik müalicədə istifadə olunan yeganə mexanizm bu deyil; siz hamınız «transfer»nin istifadəsində yatan daha güclü mexanizmi tanıyırsınız. Müalicənin başa düşülməsi üçün vacib olan bütün bu münasibətləri yaxın gələcəkdə «Psixoanalizin Ümumi Metodologiyası» adlı əsərdə nəzərdən keçirməyə çalışacağam. Həmçinin, müalicənin bu günkü praktikasında fərzlərimizin düzgünlüyünə dair sübutların kölgə altında qalması haqqında iradınızı rədd etmək ehtiyacını hiss etmirəm; siz unutmursunuz ki, bu sübutlar başqa yerlərdə tapıla bilər və terapiya müdaxiləsi nəzəri araşdırma kimi aparıla bilməz.

İndi bizə yeni şeylər öyrənməli olduğumuz və həqiqətən gündəlik olaraq yeni şeylər öyrəndiyimiz bəzi sahələrə toxunmağa icazə verin. Ən əvvəlcə, yuxuda və şüursuzda olan simvolizm sahəsidir. Bildiyiniz kimi, bu, şiddətlə mübahisə edilən bir mövzudur! Həmkarımız V. Stekelin bütün rəqiblərin etirazlarına baxmayaraq, yuxu simvollarının tədqiqinə dalması kiçik bir xidmət deyil. Həqiqətən öyrəniləcək çox şey var; 1899-cu ildə yazdığım «Yuxuların Yozumu» əsəri simvolizmin tədqiqindən vacib əlavələr gözləyir.

Bu yeni tanınmış simvolların biri haqqında sizə bir neçə söz demək istəyirəm: Bir müddət əvvəl mənə məlum oldu ki, bizdən çox uzaqda duran bir psixoloq bizdən birinə müraciət edərək, yuxuların gizli cinsi mənasını şübhəsiz ki, şişirdiyimizi bildirmişdi. Onun ən çox təkrarlanan yuxusu pilləkənlərdən yuxarı qalxmaq idi və bunun arxasında şübhəsiz heç nə cinsi deyildi. Bu etiraza diqqət yetirərək, yuxuda pilləkənlərin, pillələrin və nərdivanların təsadüf edilməsinə diqqət ayırdıq və tezliklə müəyyən edə bildik ki, pilləkən (və ona analog olan hər şey) etibarlı bir cinsi əlaqə simvoludur. Müqayisənin əsasını tapmaq çətin deyil; ritmik fasilələrlə, artan nəfəs darlığı ilə bir hündürlüyə qalxmaq olar və sonra bir neçə sürətli sıçrayışla yenidən aşağıda olmaq mümkündür. Beləliklə, cinsi əlaqənin ritmi pilləkənlərdən qalxmaqla yenidən təkrarlanır. Dil istifadəsini də nəzərə almağı unutmayaq. O, bizə göstərir ki, «qalxmaq» sözü cinsi hərəkətin əvəzedici adı kimi asanlıqla istifadə olunur. Adətən deyilir ki, kişi bir «qalxan»dır, «qalxır». Fransız dilində pilləkənin pilləsi «la marche» adlanır; «un vieux marcheur» ifadəsi bizim «qoca qalxan» ifadəmizlə tamamilə üst-üstə düşür. Bu yeni tanınmış simvolların mənşəyi olan yuxu materialı, quracağımız simvolizm üzrə kollektiv tədqiqat komitəsi tərəfindən sizə vaxtı-vaxtında təqdim olunacaq. «Xilas etmək» simvolu və onun məna dəyişikliyi kimi digər maraqlı bir simvol haqqında illikimizin ikinci cildində məlumatlar tapacaqsınız. Amma burada dayanmalıyam, əks halda digər məqamlara çatmayacam.

Sizin hər biriniz öz təcrübənizdən əmin olacaqsınız ki, tipik xəstəlik hallarının quruluşunu dərk etdikdən sonra yeni bir hal qarşısında tamamilə fərqli bir mövqe tutursunuz. İndi fərz edin ki, biz nevrozların müxtəlif formalarının qurulmasındakı qanunauyğunluğu, indiyə qədər histerik simptom yaranması üçün nail olduğumuz kimi, qısa düsturlara sığdırmış olsaydıq, proqnostik hökmümüz nə qədər möhkəmlənərdi. Bəli, doğum həkimi plasentanın yoxlanılması ilə onun tamamilə xaric edilib-edilmədiyini və ya zərərli qalıqların geri qalıb-qalmadığını öyrəndiyi kimi, biz də xəstənin uğurundan və cari vəziyyətindən asılı olmayaraq, işin bizim üçün qəti olaraq uğurlu olub-olmadığını və ya təkrarlanmalar və yeni xəstəliklərə hazır olmağımız lazım gəlib-gəlmədiyini deyə bilərik.

(b) Mən texnika sahəsindəki yeniliklərə keçirəm; burada əslində ən çoxu hələ də öz qəti təsbitini gözləyir və çox şey indi aydınlaşmağa başlayır. Psixoanalitik texnika indi iki məqsəd qoyur: həkimə əziyyət verməmək və xəstəyə öz şüursuzluğuna tam sərbəst giriş imkanı açmaq. Siz bilirsiniz ki, bizim texnikamızda prinsipial bir dəyişiklik baş vermişdir. Katartik müalicə dövründə biz simptomların izahını məqsəd tuturuq, sonra simptomlardan uzaqlaşdıq və «komplekslər»in – Yunqun artıq zəruri olan sözü ilə – açılmasını məqsəd kimi yerinə qoyduq; indi isə işi birbaşa «müqavimətlər»in tapılmasına və aradan qaldırılmasına yönəldirik və müqavimətlər tanınıb aradan qaldırıldıqda komplekslərin asanlıqla ortaya çıxacağına haqlı olaraq etibar edirik. Sizdən bəzilərində bu müqavimətləri nəzərdən keçirmək və təsnif etmək ehtiyacı özünü göstərməyə başlamışdır. İndi sizdən xahiş edirəm ki, öz materialınızda aşağıdakı ümumiləşdirməni təsdiq edib-etməyəcəyinizi yoxlayasınız: Kişi xəstələrdə ən əhəmiyyətli müalicə müqavimətləri ata kompleksindən qaynaqlanır və atadan qorxu, ata qarşı inat və ata qarşı inanmazlıq şəklində həll olunur.

Texnikanın digər yenilikləri həkimin şəxsiyyətinə aiddir. Biz «qarşı-transfer»ə diqqət yetirmişik; bu, xəstənin təsiri ilə həkimin şüursuz hisslərində yaranır və biz həkimin bu qarşı-transferi özündə tanıması və idarə etməsi tələbini irəli sürməyə yaxınlaşırıq. Psixoanalizi icra edən və təcrübələrini bir-biri ilə bölüşən şəxslərin sayı artdığından bəri, hər bir psixoanalitikin yalnız öz kompleksləri və daxili müqavimətlərinin imkan verdiyi qədər irəlilədiyini qeyd etmişik və buna görə də onun fəaliyyətini öz-özünə analizlə başlamasını və xəstələr üzərində təcrübə qazandığı müddətdə bu analizi davamlı dərinləşdirməsini tələb edirik. Belə bir öz-özünə analizdə heç nəyə nail ola bilməyən şəxs, xəstələri analitik yolla müalicə etmək qabiliyyətini birbaşa inkar edə bilər.

İndi analitik texnikanın xəstəlik formasından və xəstədə üstünlük təşkil edən həvəslərdən asılı olaraq müəyyən dəyişikliklərə məruz qalmalı olduğu aydınlaşmasına yaxınlaşırıq. Konversiya histeriyasının müalicəsindən başlamışıq; təşviş histeriyasında (fobiyalarda) yanaşmamızı bir qədər dəyişməliyik. Çünki bu xəstələr, fobik şərtə riayət etməklə qorunduklarını hiss etdikləri müddətcə, fobiyanın həlli üçün həlledici olan materialı gətirə bilməzlər. Müalicənin əvvəlindən etibarən qoruyucu mexanizmdən imtina edib təşviş şəraitində işləmələrini təmin etmək, əlbəttə, mümkün deyil. Ona görə də, onlara fobiyanın qorunmasından imtina etməyə və artıq xeyli azaldılmış bir təşvişə məruz qalmağa qərar verə bilənə qədər, şüursuzlarının tərcüməsi vasitəsilə kömək göstərməyə davam etmək lazımdır. Bunu etdikdən sonra, fobiyanın həllinə aparan nəzarət üçün lazım olan material yalnız o zaman əlçatan olacaq. Hələ qəti qərar verməyə hazır olmadığım texnikanın digər dəyişiklikləri məcburiyyət nevrozlarının müalicəsində zəruri olacaq. Bu kontekstdə hələ aydınlaşmamış çox vacib suallar ortaya çıxır: xəstənin mübarizə apardığı həvəslərinə müalicə dövründə müəyyən dərəcədə doyum icazə vermək nə dərəcədə mümkündür və bu həvəslərin aktiv (sadist) və ya passiv (mazoxist) təbiətli olmasının burada hansı fərqi yaratdığı məsələsi.

Ümid edirəm ki, indi yalnız sezdiklərimizin hamısını bildiyimiz təqdirdə və xəstələrimiz üzərindəki dərinləşmiş təcrübəmizin bizi aparmalı olduğu texnikanın bütün təkmilləşdirilmələrini həyata keçirdiyimiz təqdirdə, tibbi fəaliyyətimizin bütün tibbi ixtisas sahələrində mövcud olmayan bir dəqiqlik və uğur təminatına nail olacağı təəssüratını almışsınız.

(2) Bəndinə cavab olaraq: Zamanla üzərimizə düşməli olan nüfuz artımından çox şey gözləyəcəyimizi demişdim. Nüfuzun əhəmiyyəti haqqında sizə çox şey deməyə ehtiyac yoxdur. Mədəniyyət insanlarının çox azı başqalarına söykənmədən mövcud ola və ya hətta müstəqil bir hökm çıxara bilər. İnsanların nüfuz hərisliyi və daxili dayanıqsızlığını kifayət qədər yüksək təsəvvür edə bilməzsiniz. Dinlərin zəifləməsindən bəri nevrozların qeyri-adi dərəcədə artması sizə bunun üçün bir ölçü verə bilər. Mədəniyyətin hər bir fərddən tələb etdiyi böyük sıxışdırma xərcləri nəticəsində Mənin kasıblaşması bu vəziyyətin əsas səbəblərindən biri ola bilər.

Bu avtoritet və ondan gələn nəhəng təlqin indiyə qədər bizə qarşı idi. Bütün müalicəvi uğurlarımız bu təlqinə qarşı əldə edilmişdir; belə şəraitdə ümumiyyətlə uğur qazanıla bilmiş olmasına təəccüblənmək lazımdır. Psixoanalizi tək başıma təmsil etdiyim dövrlərin «xoş» tərəflərini təsvir etmək üçün bu qədər irəli getmək istəmirəm. Bilirəm ki, mən onlara əzablarının daimi həllini verə biləcəyimə dair təminat verdiyim xəstələr, mənim sadə mühitimdə ətraflarına baxır, mənim az olan şöhrətimi və titulumu düşünür və məni, əgər insan bunu bacarırsa, o, başqa cür görünməlidir deyə etiraz edilən, bir qumarxanada yanılmaz qazanma sisteminin sahibi kimi nəzərdən keçirirdilər. Həqiqətən də, köməkçi vəzifəsini daşımalı olan həmkar, əməliyyat sahəsinə tüpürməkdən xüsusi zövq alarkən və qohumlar xəstədə qan və ya narahat hərəkətlər olduqda cərrahı təhdid edərkən, psixi əməliyyatlar aparmaq rahat deyildi. Əməliyyat reaksiya əlamətləri göstərə bilər; cərrahiyyədə biz artıq buna çoxdan öyrəşmişik. Sadəcə mənə inanmırdılar, necə ki, bu gün də bizə hamımıza az inanırlar; belə şəraitdə bir çox müdaxilə uğursuz olmalı idi. Ümumi etimad bizə yönəldikdə, müalicəvi şanslarımızın necə artacağını qiymətləndirmək üçün, Türkiyədə və Qərbdə ginekoloqun mövqeyini düşünün. Orada ginekoloqun edə biləcəyi tək şey, divardakı dəlikdən ona uzadılan qolun nabzını tutmaqdır. Obyektin belə bir əlçatmazlığına həkimlik xidməti də uyğun gəlir; Qərbdəki rəqiblərimiz bizə xəstələrimizin ruhi dünyası üzərində təxminən belə bir nəzarət imkanı vermək istəyirlər. Lakin cəmiyyətin təlqini xəstə qadını qinekoloqa doğru itələdiyi gündən bəri, o, qadının köməkçisi və xilaskarı olmuşdur. İndi deməyin ki, cəmiyyətin avtoriteti bizə kömək edirsə və uğurlarımızı bu qədər artırır, bu, fərziyyələrimizin doğruluğunu sübut etməyəcək. Təlqin iddia olunduğu kimi hər şeyi bacarır və uğurlarımız psixoanalizin deyil, təlqinin uğurları olacaq. Cəmiyyətin təlqini indi sinirli xəstələrə su, pəhriz və elektrik müalicələrində kömək edir, lakin bu tədbirlər nevrozları məğlub etməyi bacarmır. Psixoanalitik müalicələrin daha çox nəticə verib-verməyəcəyi özünü göstərəcək.

İndi isə gözləntilərinizi yenidən azaltmalıyam. Cəmiyyət bizə avtoritet tanımaqda tələsməyəcək. Bizə qarşı müqavimət göstərməlidir, çünki biz ona qarşı tənqidi mövqe tuturuq; biz ona sübut edirik ki, nevrozların yaranmasında özü böyük payı var. Biz insanları içlərində sıxışdırılmış olanı aşkarlamaqla öz düşmənimizə çevirdiyimiz kimi, cəmiyyət də öz nöqsanlarını və çatışmazlıqlarını amansızcasına ifşa etməyimizə rəğbətlə cavab verə bilməz; biz illüziyaları məhv etdiyimiz üçün, bizə idealı təhlükəyə atdığımız ittihamı irəli sürürlər. Belə görünür ki, terapevtik şanslarımızın böyük dərəcədə artmasını gözlədiyim şərt heç vaxt reallaşmayacaq. Yenə də vəziyyət indi düşünülə biləcəyi qədər ümidsiz deyil. İnsanların hissləri və maraqları nə qədər güclü olsa da, intellektual olan da bir qüvvədir. Əvvəlcə nüfuz qazanan qüvvə məhz bu deyil, lakin sonunda daha qəti şəkildə qalib gəlir. Ən kəskin həqiqətlər, onlarla zədələnmiş maraqlar və onların oyatdığı hisslər öz gücünü tükəndirdikdən sonra, nəhayət, dinlənilir və qəbul edilir. İndiyə qədər həmişə belə olub və biz psixoanalitiklərin dünyaya deməli olduğumuz arzuolunmaz həqiqətlər də eyni taleyə malik olacaq. Yalnız bu, çox tez baş verməyəcək; biz gözləməyi bacarmalıyıq.

(3) Nəhayət, işimizin «ümumi təsirindən» nə başa düşdüyümü və bu haqqında hansı ümidlər bəslədiyimi sizə izah etməliyəm. Burada çox qəribə bir terapevtik vəziyyət mövcuddur ki, bəlkə də heç yerdə eyni şəkildə təkrarlanmır və sizə əvvəlcə yad görünəcək, ta ki, içində çoxdan tanış olduğunuz bir şeyi tanıyana qədər. Siz bilirsiniz ki, psixonevrozlar, mövcudluğunu özümüzdən və başqalarından inkar etməli olduğumuz həvəslərin təhrif olunmuş əvəzedici doyumlarıdır. Onların mövcudluq qabiliyyəti bu təhrifə və yanlış qiymətləndirməyə əsaslanır. Onların təqdim etdiyi tapmacanın həlli və xəstələrin bu həlli qəbul etməsi ilə bu xəstəlik vəziyyətləri mövcudluq qabiliyyətini itirir. Tibbdə buna bənzər demək olar ki, heç nə yoxdur; nağıllarda pis ruhlar haqqında eşidirsiniz ki, onların gücü, sirr saxlanılan adlarını onlara söyləyən kimi qırılır.

İndi tək xəstənin yerinə nevrozlarla xəstələnən, xəstə və sağlam şəxslərdən ibarət olan bütün cəmiyyəti, orada həllin qəbul edilməsi fərzinin yerinə burada ümumi tanınmanı qoyun; bu halda qısa bir düşünmə göstərəcək ki, bu əvəzləmə nəticədə heç nəyi dəyişə bilmir. Terapiyanın fərddə əldə edə biləcəyi uğur, kütlədə də mütləq baş verməlidir. Xəstələr müxtəlif nevrozlarını, həddindən artıq təşvişli nəvazişlərini, məyus olmuş ambisiyalarını danışan aqorafobiyalarını, pis niyyətlərə görə ittihamları və onlara qarşı tədbirləri təmsil edən məcburi hərəkətlərini açıqlaya bilməzlər, əgər psixi proseslərini onlardan gizlətmək istədikləri bütün qohumlar və yad adamlar üçün simptomların ümumi mənası məlumdursa və əgər özləri də bilirlərsə ki, xəstəlik əlamətlərində başqalarının dərhal yozumlaya bilməyəcəyi heç nə istehsal etmirlər. Lakin təsir yalnız – əksər hallarda icrası mümkün olmayan – simptomların gizlədilməsi ilə məhdudlaşmayacaq; çünki bu gizlətmə məcburiyyəti xəstəliyi yararsız edir. Sirrin açıqlanması, nevrozların içindən qaynaqlandığı «etioloji tənliyi» ən həssas nöqtəsindən hədəf almış, xəstəlik qazancını illüziyaya çevirmişdir və buna görə də, həkimin indiskretliyi ilə dəyişən vəziyyətin son nəticəsi xəstəlik istehsalının dayandırılmasından başqa heç nə ola bilməz.

Bu ümid sizə utopik görünürsə, nevroz hadisələrinin bu yolla həqiqətən artıq aradan qaldırıldığını, baxmayaraq ki, çox nadir hallarda, xatırlamağa icazə verin. Keçmiş dövrlərdə kənd qızlarında Müqəddəs Bakirənin hallüsinasiyasının nə qədər tez-tez baş verdiyini düşünün. Belə bir görünüş möminlərin böyük axınına, yaxud ziyarətgahda bir kilsənin tikilməsinə səbəb olduqca, bu qızların visioner vəziyyəti təsirdən qorunurdu. Bu gün hətta ruhanilər bu hadisələrə münasibətlərini dəyişiblər; onlar jandarmın və həkimin visioneri ziyarət etməsinə icazə verirlər və bundan sonra Bakirə çox nadir hallarda görünür. Yaxud, əvvəl gələcəyə köçürdüyüm eyni prosesləri, analoji, lakin alçaldılmış və buna görə də daha asan nəzərdən keçirilə bilən bir vəziyyətdə sizinlə birlikdə öyrənməyə icazə verin. Fərz edin ki, yaxşı cəmiyyətdən olan kişilərdən və xanımlardan ibarət bir dairə yaşıl təbiət içində yerləşən bir qonaq evinə bir günlük səyahət qərarı verib. Xanımlar öz aralarında razılaşıblar ki, əgər onlardan biri təbii ehtiyacını ödəmək istəsə, ucadan deyəcək: «Mən indi çiçək yığmağa gedirəm»; lakin bir pis niyyətli bu sirri öyrənib və iştirakçılara göndərilən çap olunmuş proqrama yazdırıb: «Xanımlar kənara getmək istədikdə, çiçək yığmağa gedirik deyənlər». Təbii ki, xanımlardan heç biri artıq bu eufemizmdən istifadə etmək istəməyəcək və eyni şəkildə, yeni razılaşdırılmış formullar da çətinləşəcək. Nəticə nə olacaq? Xanımlar təbii ehtiyaclarını açıq şəkildə etiraf edəcəklər və kişilərdən heç biri buna etiraz etməyəcək. Daha ciddi halımıza qayıdaq. Bir çox insanlar həyat konfliktlərində, onların həlli çox çətin olduğu üçün, nevroza sığınıblar və bu zaman uzun müddət ərzində çox bahalı olsa da, aydın bir xəstəlik qazancı əldə ediblər. Psixoanalizin indiskret izahları xəstəliyə qaçış yolunu onlara bağlayarsa, bu insanlar nə etməli olacaqlar? Onlar dürüst olmalı, içlərində canlanan həvəsləri etiraf etməli, konfliktdə tab gətirməli, mübarizə aparmalı və ya imtina etməli olacaqlar və psixoanalitik maarifləndirmənin nəticəsində qaçılmaz olaraq yaranan cəmiyyətin tolerantlığı onlara kömək edəcək.

Lakin xatırlayaq ki, həyata fanatik gigiyenist və ya terapevt kimi qarşı çıxmaq olmaz. İtiraf edək ki, nevrotik xəstəliklərin bu ideal profilaktikası bütün fərdlər üçün faydalı olmayacaq. Bu gün xəstəliyə sığınanların bir çoxu bizim fərz etdiyimiz şəraitdə mübarizəyə tab gətirə bilməz, əksinə, tezliklə məhv olar və ya öz nevrotik xəstəliklərindən daha böyük bir bəlanı törədər. Nevrosların qoruyucu mexanizm kimi bioloji funksiyası və sosial haqqı var; onların «xəstəlik qazancı» həmişə yalnız subyektiv deyil. Sizlərdən hansınız bir nevrozun səbəblərinə nəzər salmamısınız ki, vəziyyətin bütün mümkün nəticələri arasında ən yüngül çıxış yolu kimi qəbul etməli olasınız? Əgər dünya digər qaçılmaz bəlalardan doludur, bəs nevrosların məhvi üçün həqiqətən belə ağır qurbanlar vermək lazımdır?

Beləliklə, nevrozların gizli mənası haqqında maarifləndirmə səylərimizi, əslində fərd üçün təhlükəli və cəmiyyətin işləyişi üçün zərərli olduğu üçün tərk edəkmi? Elmi biliyin bir hissəsindən praktik nəticə çıxarmaqdan imtina edəkmi? Xeyr, məncə, bizim vəzifəmiz digər istiqamətə yönəlməlidir. Nevrosların xəstəlik qazancı ümumilikdə və nəticədə həm fərdlər, həm də cəmiyyət üçün zərərlidir. Maarifləndirmə işimiz nəticəsində yarana biləcək bədbəxtlik yalnız ayrı-ayrı fərdləri əhatə edəcək. Cəmiyyətin həqiqətə daha uyğun və daha ləyaqətli bir vəziyyətə dönüşü bu qurbanlarla çox baha başa gəlməyəcək. Ən əsası isə: bu gün nevrotik simptomların istehsalında, reallıqdan təcrid olunmuş fantaziya dünyasının xidmətində sərf olunan bütün enerjilər, həyatın xeyrinə işləyə bilməsələr belə, gələcək nəsillər üçün tək ümidimizi gördüyümüz mədəniyyətimizdəki dəyişikliklərə çağırışı gücləndirməyə kömək edəcəklər.

Beləliklə, sizləri xəstələrinizi psixoanalitik yolla müalicə etdiyiniz zaman birdən çox mənada vəzifənizi yerinə yetirdiyinizə dair əminliklə buraxmaq istəyirəm. Siz yalnız elmin xidmətində işləmirsiniz, nevrosların sirlərini dərk etmək üçün yeganə və təkrarlanmaz fürsətdən istifadə edirsiniz; siz yalnız xəstənizə bu gün əlimizdə olan ən effektiv müalicəni təqdim etmirsiniz; siz həm də kütlənin maarifləndirilməsinə öz töhfənizi verirsiniz, hansı ki, biz nevrotik xəstəliklərin ən dərin profilaktikasını ictimai avtoritet vasitəsilə gözləyirik.

7 / 25

«Vəhşi» psixoanaliz haqqında

Bir neçə gün əvvəl qəbul otağımda qoruyucu bir rəfiqəsinin müşayiəti ilə yaşlı bir xanım göründü, o, təşviş hallarından şikayət edirdi. O, qırx yaşlarının ikinci yarısında idi, kifayət qədər yaxşı qalmışdı, açıq-aydın hələ qadınlığı ilə vidalaşmamışdı. Halların baş verməsinə səbəb son əri ilə boşanması idi; lakin onun sözlərinə görə, təşviş kənar mahalda yaşayan bir gənc həkimə müraciət etdikdən sonra əhəmiyyətli dərəcədə artmışdı; çünki bu həkim ona izah etmişdi ki, təşvişinin səbəbi onun cinsi ehtiyacıdır. O, kişi ilə əlaqədən məhrum ola bilməz, və buna görə də onun üçün sağlamlığa yalnız üç yol var: ya ərinə qayıtmalıdır, ya bir sevgili götürməlidir, ya da özünü təmin etməlidir. O vaxtdan bəri o, əmindir ki, sağalmazdır, çünki ərinə qayıtmaq istəmir, digər iki vasitə isə onun əxlaqına və dindarlığına ziddir. Mənə isə o, ona görə gəlmişdi ki, həkim ona demişdi ki, bu, mənə aid edilən yeni bir dərkdir, və o, yalnız məndən təsdiq almalıdır ki, iş belədir və başqa cür deyil. Rəfiqəsi, daha yaşlı, əzik və qeyri-sağlam görünən bir qadın, sonra məni yalvar-yalvara dilə tutdu ki, xəstəyə əmin edim ki, həkim yanılmışdır. Axı belə ola bilməz, çünki özü uzun illərdir dul qalmışdır və buna baxmayaraq təşvişdən əziyyət çəkmədən layiqli qalmışdır.

Mən bu ziyarət nəticəsində düşdüyüm çətin vəziyyət üzərində dayanmaq istəmirəm, əksinə, bu xəstəni mənə göndərmiş həmkarın davranışını işıqlandırmaq istəyirəm. Əvvəlcə bir etirazı xatırlatmaq istəyirəm ki, bu, bəlkə də – və ya inşallah – artıq deyil. Uzun illərin təcrübəsi mənə öyrətmişdir – necə ki, hər hansı başqasına da öyrədə bilərdi –, xəstələrin, xüsusilə əsəbi olanların öz həkimləri haqqında danışdıqlarını yüngülcə doğru kimi qəbul etməməyi. Əsəb həkimi yalnız hər cür müalicədə asanlıqla xəstənin müxtəlif düşmənçilik təhriklərinin hədəfi olan obyektə çevrilməklə qalmır; o, bəzən həm də bir növ proyeksiya yolu ilə əsəbilərin gizli, sıxışdırılmış arzularının məsuliyyətini öz üzərinə götürməyə dözməlidir. Onda kədərli, lakin səciyyəvi bir faktdır ki, bu cür ittihamlar heç yerdə başqa həkimlərin yanında olduğundan daha asan inam tapmır.

Deməli, mən ümid etmək hüququna malikəm ki, xanım qəbul otağımda mənə öz həkiminin ifadələri haqqında tendensiyalı surətdə təhrif edilmiş bir məlumat vermişdir və mən şəxsən tanımadığım o həkimə qarşı haqsızlıq edirəm, əgər «vəhşi» psixoanaliz haqqındakı qeydlərimi məhz bu hala bağlayıramsa. Lakin bununla bəlkə də başqalarını öz xəstələrinə haqsızlıq etməkdən çəkindirirəm.

Beləliklə, fərz edək ki, həkim xəstənin mənə bildirdiyi kimi danışmışdır.

Sonra hər kəs öz tənqidini asanlıqla irəli sürəcək ki, həkim bunu zəruri hesab etdikdə, qadınla cinsəllik mövzusunda danışmalıdırsa, bunu nəzakətlə və ehtiyatla etməlidir. Lakin bu tələblər psixoanalizin müəyyən texniki qaydalarına riayət etməklə üst-üstə düşür, bundan başqa, həkim psixoanalizin bir sıra elmi təlimlərini tanımamış və ya yanlış başa düşmüş olardı və bununla da onun mahiyyətini və məqsədlərini anlamağa nə qədər az irəlilədiyini göstərmiş olardı.

Sonuncularla, yəni elmi yanılmalarla başlayaq. Həkimin məsləhətləri onun «cinsi həyatı» hansı mənada qavradığını aydın göstərir. Yəni populyar mənada, burada cinsi ehtiyaclardan koitusa və ya orqazm və cinsi maddələrin ifrazını törədən oxşar hərəkətlərə olan ehtiyacdan başqa bir şey başa düşülmür. Lakin həkimə məlum olmayan qalmamalıdır ki, psixoanalizə adətən belə bir irad tutulur ki, o, cinsəllik anlayışını adi həddən çox genişləndirir. Fakt doğrudur; onun irad kimi istifadə edilə biləcəyini burada müzakirə etmək lazım deyil. Psixoanalizdə cinsəllik anlayışı daha çox şeyi əhatə edir; o, populyar mənadan həm aşağıya, həm də yuxarıya doğru kənara çıxır. Bu genişlənmə genetik olaraq özünü doğruldur; biz «cinsi həyat»a ibtidai cinsi təhriklərin mənbəyindən yaranmış bütün zərif hiss fəaliyyətlərini də aid edirik, hətta bu təhriklər ilkin cinsi məqsədlərinin ləngiməsinə məruz qalmış və ya bu məqsədi artıq cinsi olmayan başqa bir məqsədlə dəyişmiş olsalar belə. Buna görə də biz daha çox psixocinsəllikdən danışırıq, bununla da cinsi həyatın ruhi amilinin nəzərdən qaçırılmamasına və kiçildilməməsinə əhəmiyyət veririk. Biz «cinsəllik» sözünü alman dilinin «sevmək» sözünü işlətdiyi eyni geniş mənada işlədirik. Biz çoxdan bilirik ki, normal cinsi əlaqə çatışmadıqda belə, ruhi qane olunmama bütün nəticələri ilə birlikdə mövcud ola bilər və terapevt olaraq həmişə yadda saxlayırıq ki, qane olunmamış cinsi təmayüllərin – biz onların nevrotik simptomlar formasında əvəzedici qane olunmalarına qarşı mübarizə aparırıq – çox vaxt yalnız az bir hissəsi koitus və ya digər cinsi aktlarla çıxarıla bilər.

Psixocinsəlliyin bu qavrayışını bölüşməyən şəxsin psixoanalizin cinsəlliyin etioloji əhəmiyyətindən bəhs edən təlim müddəalarına istinad etməyə haqqı yoxdur. O, cinsəllikdə yalnız somatik amili vurğulamaqla problemi şübhəsiz ki, çox sadələşdirmişdir, lakin öz hərəkətinin məsuliyyətini tək özü daşımalıdır.

Həkimin məsləhətlərindən ikinci və eyni dərəcədə ağır bir yanlış anlama da boylanır.

O doğrudur ki, psixoanaliz cinsi doymazlığın sinir xəstəliklərinin səbəbi olduğunu bildirir. Amma o, daha çox şey demirmi? İki qüvvə — (adətən həddindən artıq böyümüş) libido və həddindən artıq sərt cinsi rədd etmə və ya sıxışdırma — arasındakı münaqişədən sinir simptomlarının yarandığını öyrətdiyi məsələsini çox mürəkkəb deyə kənara qoymaq olarmı? Bu ikinci amili, həqiqətən də ikinci dərəcəli rol ona verilməmişdir, unutmayan heç vaxt cinsi doyumun özlüyündə sinir xəstələrinin şikayətlərinə ümumi etibarlı bir dərman ola biləcəyinə inanmayacaq. Bu insanların yaxşı bir hissəsi verilmiş şəraitdə və ya ümumiyyətlə doymazlığa qadir deyil. Əgər onlar buna qadir olsaydılar, daxili müqavimətləri olmasaydı, həvəsin gücü onlara doyuma gedən yolu göstərəcəkdi, hətta həkim bunu məsləhət görməsə belə. Deməli, həkimin həmin xanıma verdiyi iddia olunan belə bir məsləhət nə işə yarayır?

Hətta əgər bu məsləhət elmi cəhətdən əsaslandırıla bilirsə, onun üçün icra edilə bilməzdir. Əgər onun onaniyə və ya bir sevgi münasibətinə qarşı daxili müqavimətləri olmasaydı, o, artıq çoxdan bu vasitələrdən birinə əl atardı. Yoxsa həkim qırxdan yuxarı yaşlı bir qadının sevgili götürmək olacağını bilmədiyini düşünür, yoxsa öz təsirini o qədər çox qiymətləndirir ki, həkimin təsdiqi olmadan belə bir addım atmağa heç vaxt qərar verə bilməyəcəyini zənn edir?

Bu hamısı çox aydın görünür, amma qərar verməyi çox vaxt çətinləşdirən bir məqamın olduğunu etiraf etmək lazımdır. Sinir vəziyyətlərinin bəziləri, məsələn, adlandırılan aktual nevrozlar, tipik nevrasteniya və saf təşviş nevrozu, açıq-aşkar cinsi həyatın somatik amilindən asılıdır, halbuki biz onların psixi amilin və sıxışdırmanın rolunu hələ də etibarlı bir təsəvvürə malik deyilik. Belə hallarda həkimə aktual terapiyanı, yəni somatik cinsi fəaliyyətdə dəyişikliyi əvvəlcə nəzərə almaq tövsiyə olunur və əgər diaqnozu doğru olubsa, o, bunu tam haqlı olaraq edir. Gənc həkimə müraciət edən xanım əsasən təşviş vəziyyətlərindən şikayət edirdi və həkim ehtimal ki, onun təşviş nevrozundan əziyyət çəkdiyini qəbul edərək, ona somatik terapiya məsləhət görməyi öz haqqı saydı. Yenə də rahat bir yanlış anlama! Təşvişdən əziyyət çəkən şəxs mütləq təşviş nevrozuna malik deyil; bu diaqnoz adından çıxarıla bilməz; təşviş nevrozunu təşkil edən hadisələri bilmək və onları təşviş ilə təzahür edən digər xəstəlik vəziyyətlərindən ayırd etmək lazımdır. Söhbət gedən xanım mənim təəssüratıma görə təşviş histeriyasından əziyyət çəkirdi və belə nosoloji fərqləndirmələrin bütün, amma tam kifayət edən dəyəri ondadır ki, onlar başqa bir etiologiyaya və başqa bir terapiyaya işarə edir. Belə bir təşviş histeriyası ehtimalını nəzərə alan şəxs, həkimin alternativ məsləhətlərində ortaya çıxan psixi amillərin nəzərə alınmamasına düşməzdi.

Təəccüblüdür ki, iddia olunan psixoanalitikin bu terapiya alternativində psixoanaliz üçün heç bir yer qalmır. Bu qadın yalnız ərinə qayıtdığı, masturbasiya yolu ilə və ya bir sevgili ilə təmin olunduğu təqdirdə təşvişindən sağala biləcəkdir. Bizim təşviş vəziyyətlərində əsas vasitə kimi gördüyümüz analitik müalicə harada yer almalı idi?

Beləliklə, qəbul edilmiş halda həkimin davranışında aşkar etdiyimiz texniki səhvlərə gəlmiş olarıq. Xəstənin bir növ cəhalət nəticəsində əziyyət çəkdiyi və əgər bu cəhalət (xəstəliyinin həyatı ilə səbəbiyyət əlaqələri, uşaqlıq təcrübələri və s. haqqında) məlumat verilməklə aradan qaldırılsa, onun sağalacağı zənni, çoxdan aşılmış, səthi görünüşə yapışan bir anlayışdır. Patogen amil bu bilməməzliyin özü-özlüyündə deyil, bilməməzliyin daxili müqavimətlərdə kök salmasıdır; bu müqavimətlər əvvəlcə bilməməzliyi doğurmuş və indi də onu davam etdirir. Terapiyanın vəzifəsi bu müqavimətlərlə mübarizə aparmaqdır. Xəstənin sıxışdırma nəticəsində bilmədiyi şeyin ona bildirilməsi, terapiya üçün yalnız zəruri hazırlıqlardan biridir. Əgər şüursuzun bilikləri xəstə üçün psixoanalizdə təcrübəsiz olanın inandığı qədər vacib olsaydı, xəstənin mühazirələr dinləməsi və ya kitablar oxuması sağalma üçün kifayət edərdi. Lakin bu tədbirlərin sinir xəstəliyi əlamətlərinə təsiri, aclıq dövründə aclığa menyu kartlarının paylanması qədərdir. Müqayisə hətta ilk istifadəsindən də kənarda faydalıdır, çünki şüursuzun xəstəyə bildirilməsi adətən onun daxilindəki münaqişənin kəskinləşməsinə və şikayətlərin artmasına səbəb olur.

Lakin psixoanaliz belə bir məlumat vermədən əsla ola bilməyəcəyi üçün, iki şərt yerinə yetirilməyincə bunun həyata keçirilməməsini əmr edir. Birincisi, xəstə hazırlıq nəticəsində özünün sıxışdırdığı şeyə yaxınlaşmalıdır; ikincisi, həkimə o qədər bağlanmalıdır (transfer), ki, həkimə olan hissi əlaqəsi onun yenidən qaçmasını mümkün qılmasın.

Yalnız bu şərtlərin yerinə yetirilməsi nəticəsində, sıxışdırmaya və bilməməzliyə səbəb olan müqavimətləri tanımaq və onlara hakim olmaq mümkün olur. Deməli, psixoanalitik müdaxilə xəstə ilə daha uzun müddətli təmas tələb edir və xəstəni ilk qəbulda həkimin təxmin etdiyi sirlərin kəskin şəkildə bildirilməsi ilə təəccübləndirməyə cəhd etmək texniki cəhətdən qəbul edilməzdir və adətən həkimin xəstənin səmimi düşmənçiliyini qazanması və hər hansı daha sonra təsir imkanının kəsilməsi ilə cəzalanır.

Bəzən səhv təxmin edildiyini və heç vaxt hər şeyi təxmin etmək qabiliyyətinin olmadığını bir kənara qoysaq belə, psixoanaliz bu müəyyən texniki qaydalarla, xüsusi istedad axtarılan anlaşılmaz «həkim taktı» tələbini əvəz edir.

Həkim üçün psixoanalizin nəticələrindən bəzilərini bilmək kifayət etmir; əgər öz tibbi fəaliyyətini psixoanalitik baxış bucaqları ilə yönləndirmək istəyirsə, insan onun texnikası ilə də tanış olmalıdır. Bu texnika bu gün hələ kitablardan öyrənilə bilməz və şübhəsiz ki, yalnız böyük vaxt, zəhmət və uğur itkisi bahasına tapıla bilər. Onu, artıq ona yiyələnmiş olanlardan, digər tibbi texnikalar kimi öyrənirlər. Buna görə də, bu qeydlərimi bağladığım halın qiymətləndirilməsi üçün, belə məsləhətlər verdiyi iddia olunan həkimin mənə məlum olmaması və adını heç vaxt eşitməməyim əhəmiyyətsiz deyil.

Mənə də, dostlarıma və iş yoldaşlarıma da belə bir şəkildə tibbi texnikanın icrası iddiasını inhisara almaq xoşagəlməz gəlir. Lakin «vəhşi» psixoanalizin gözlənilən təcrübəsinin xəstələr və psixoanaliz işi üçün yaratdığı təhlükələr qarşısında bizə başqa çarə qalmadı. Biz 1910-cu ilin yazında beynəlxalq psixoanalitik cəmiyyət təsis etdik; onun üzvləri adlarını açıqlamaqla bu cəmiyyətə mənsubiyyətlərini etiraf edirlər ki, bizə aid olmayan və tibbi fəaliyyətlərini «psixoanaliz» adlandıran hər kəsin hərəkətlərinə görə məsuliyyəti rədd edə bilək. Çünki əslində, belə vəhşi analitiklər tək bir xəstədən çox, işin özünə zərər vururlar. Mən çox vaxt şahid olmuşam ki, belə bacarıqsız bir tədbir, əvvəlcə xəstənin vəziyyətini pisləşdirdiyi halda, sonunda ona şəfa gətirib. Hər zaman yox, lakin çox vaxt. Xəstə həkimə kifayət qədər uzun müddət söydükdən və onun təsirindən kifayət qədər uzaq olduğunu bildikdən sonra, onun simptomları azalır və ya şəfa yolunda olan bir addım atmağa qərar verir. Sonrakı yaxşılaşma ya «öz-özünə» baş verir, ya da xəstənin sonradan müraciət etdiyi, tamamilə neytral olan bir həkimin müalicəsinə aid edilir. Qadının halına gəldikdə, onun həkimə qarşı ittihamını eşitdiyimizə əsasən, düşünürəm ki, vəhşi psixoanalizçi onun xəstəsi üçün, ona «vazomotor nevrozdan» əziyyət çəkdiyini danışan nüfuzlu bir avtoritetdən daha çox iş görmüşdür. O, qadının baxışını əziyyətinin həqiqi səbəbinə və ya ona yaxın bir yerə yönəltməyə məcbur etmişdir və bu müdaxilə, xəstənin bütün müqavimətinə baxmayaraq, əlverişli nəticələrsiz qalmayacaqdır. Lakin o, özünə zərər vurmuş və xəstələrdə başa düşülən emosional müqavimətlər nəticəsində psixoanalizçinin fəaliyyətinə qarşı qalxan qabaqcadan mühakimələri gücləndirməyə kömək etmişdir. Və bu, qarşısı alına bilər.

8 / 25

Leonardo da Vinçinin uşaqlıq xatirəsi

mükəmməl sima gözəlliyi və qeyri-adi bədən gücü ilə, davranış formalarında sehrli, nitq ustası, hamıya qarşı şən və xoşrəftar; o, ətrafını əhatə edən şeylərdə də gözəlliyi sevirdi, lüks geyimlər gəzməyi xoşlayırdı və həyat tərzinin hər bir incəliyini yüksək qiymətləndirirdi. Onun şən zövq qabiliyyəti üçün əhəmiyyətli olan «Rəssamlıq haqqında traktat» adlı əsərin bir yerində o, rəssamlığı bacı sənətlərlə müqayisə etmiş və heykəltaraşın işinin məşəqqətlərini təsvir etmişdir: «O, burada üzünü tamamilə bulamış və mərmər tozu ilə pudralamışdır, elə ki, bir çörəkçi kimi görünür, və kiçik mərmər parçaları ilə başdan ayağa örtülmüşdür, elə ki, sanki onun kürəyinə qar yağıb, və onun məskəni daş parçaları və tozla doludur. Bütün bunların tam əksi rəssamda olur, — .... çünki rəssam öz əsərinin qarşısında böyük rahatlıqla oturur, yaxşı geyinmiş və incə rənglərlə çox yüngül fırçasını hərəkət etdirir. O, özünə xoş gələn geyimlərlə bəzədilmişdir. Və onun məskəni şən rəsmlərlə doludur və parlaq təmizlikdədir. Çox vaxt onun cəmiyyəti olur, musiqi və ya müxtəlif gözəl əsərlərin oxunması ilə, və bu, çəkic səsi və ya başqa küy-küylə olmadan böyük zövqlə dinlənilir.»

Şübhəsiz, parlaq şən və zövqsevər Leonardo təsəvvürünün yalnız ustanın ilk, daha uzun həyat dövrü üçün doğru olması çox mümkündür. O vaxtdan ki, Lodovico Moronun hakimiyyətinin çöküşü onu Milanı, öz fəaliyyət dairəsini və təhlükəsiz mövqeyini tərk etməyə, Fransada son sığınacaq qədər davam edən, xarici uğurlardan az zəngin, qeyri-sabit bir həyat sürməyə məcbur etdi, onun əhval-ruhiyyəsinin parlaqlığı solmuş və onun xarakterinin bəzi qəribə cəhətləri daha güclü şəkildə ortaya çıxmış ola bilər. İllər keçdikcə onun maraqlarının öz sənətindən elmə doğru yönəlməsi də onun şəxsiyyəti ilə çağdaşları arasındakı uçurumu genişləndirməyə kömək etməli idi. Onların fikrincə, öz vaxtını israf etdiyi bütün cəhdlər, köhnə sinif yoldaşı Perugino kimi fəal şəkildə sifarişlə rəsm çəkib varlanmaq əvəzinə, onlara qəribə oyunlar kimi görünürdü və ya onu özü «qara sənət»ə xidmət etdiyi şübhəsi altına salırdı. Biz onu burada daha yaxşı başa düşürük, çünki onun qeydlərindən hansı sənətləri icra etdiyini bilirik. Kilsənin avtoritetini qədimliyin avtoriteti ilə əvəz etməyə başlayan və heç bir ön şərtə bağlı olmayan tədqiqatı hələ bilməyən bir dövrdə o, Bekon və Kopernikin sələfi, hətta layiq rəqibi, təbii olaraq tənha qalmışdı. At və insan cəsədlərini parçaladığı, uçuş aparatları qurduğu, bitkilərin qidalanmasını və zəhərlərə qarşı davranışını öyrəndiyi zaman, o, Aristoteli şərh edənlərdən çox uzaqlaşırdı və aşağılanan alkimyaçılara yaxınlaşırdı, onların laboratoriyalarında eksperimental tədqiqat bu əlverişsiz dövrlərdə heç olmasa bir sığınacaq tapmışdı.²⁵

Onun rəssamlığı üçün bunun nəticəsi o oldu ki: fırçanı əlinə almaqdan çəkinirdi, getdikcə daha az və daha nadir hallarda rəsm çəkirdi, başladığı işləri çox vaxt bitməmiş şəkildə buraxırdı və əsərlərinin bundan sonrakı taleyi ilə az maraqlanırdı. Onun dövrünün insanları da ona bunu ittiham edirdilər; onlar üçün onun incəsənətlə olan münasibəti bir sirr olaraq qalırdı.

Leonardonun sonrakı bir neçə heyranı onun xarakterindəki qeyri-sabitlik ləkəsini təmizləməyə çalışmışlar. Onlar iddia edirlər ki, Leonardoda qınanılan şey, böyük sənətkarların ümumi xüsusiyyətidir. Həmçinin, işinə dərindən dalan, qətiyyətli Mişelancelo da əsərlərinin çoxunu bitirməmiş buraxmışdır və bu, Leonardonun eyni vəziyyətdə olduğu kimi, onun günahı deyilmişdir. Həmçinin, bəzi rəsm əsərləri o qədər də bitməmiş deyil, sadəcə olaraq, Leonardonun tərəfindən belə elan edilmişdir. Mütəxəssis olmayan insan üçün artıq bir şah əsər kimi görünən şey, əsərin yaradıcısı üçün həmişə niyyətlərinin qaneedici olmayan təcəssümü olaraq qalır; onun qarşısında, əksində hər dəfə ifadə etməkdən çəkindiyi bir mükəmməllik durur. Lakin ən azı, sənətkarı əsərlərinin ona düşən son taleyə görə məsul tutmaq olmaz.

Bu bəraətlərin bəziləri nə qədər əsaslı olsa da, Leonardoda qarşılaşdığımız vəziyyətin bütün məzmununu örtmür. Əsərlə çətin mübarizə, nəhayət, ondan qaçış və onun bundan sonrakı taleyinə qarşı laqeydlik bir çox başqa sənətkarlarda da təkrarlana bilər; lakin Leonardo bu davranışı ən yüksək dərəcədə nümayiş etdirmişdir. Edm. Solmi [1] onun şagirdlərindən birinin fikrini sitat gətirir (s. 12): “O, rəsm çəkməyə başlayanda hər saat titrəyirdi, ona görə də başladığı heç bir işi bitirmədi, çünki sənətin böyüklüyünü nəzərə alırdı, elə ki, başqalarına möcüzə kimi görünən şeylərdə o, səhvlər görürdü.” Onun son rəsm əsərləri — Leda, Sant’Onofriodakı Məryəm, Baxus və gənc İohann Baptist — bitməmiş qalmışdır “təqribən bütün əsərlərinin başına gəldiyi kimi...” [2] «Son Şam Yeməyi»nin bir nüsxəsini hazırlayan Lomazzo, [3] Leonardonun bir şeyi bitirib rəsm çəkməkdəki məşhur qabiliyyətsizliyinə bir sonetdə istinad etmişdir:

“Protogen, fırçasını rəsmlərindən qaldırmayan, ilahi Vinçi ilə bərabər tutulur, Onun əsərləri heç vaxt tamamlanmamışdır.”

Leonardonun işləməkdəki ləngliyi atalar sözü halına gəlmişdir. Milanadakı Santa Maria delle Grazie monastırındakı Son Şam Yeməyi»ni ən ətraflı hazırlıq işlərindən sonra üç il boyu çəkmişdir. Dövrünün bir nəfəri, novella yazıçısı Matteo Bandelli, O zamanlar gənc rahib olaraq monastıra mənsub olan [şəxs], Leonardonun tez-tez səhər erkən saatlarda darğaca qalxdığını, yemək və içməyi düşünmədən, şafaq vaxtı qədər fırçanı əlindən buraxmadığını nəql edir. Sonra günlər keçirdi, əlini işə vurmadan, bəzən saatlarla rəsm əsərinin qarşısında dayanır və onu daxili olaraq yoxlamaqla kifayətlənirdi. Başqa vaxtlar isə, Francesco Sforza üçün atlı heykəlin maketini formalaşdırdığı Milan qəsrinin həyətindən birbaşa monastıra gəlirdi, bir fiqur üzərində bir neçə fırça vuruşu etmək üçün, lakin dərhal sonra yola düşürdü.” Florensiyalı Francesco del Giocondonun həyat yoldaşı Monna Luisanın portretini Vasarinin məlumatına görə dörd il boyu çəkdi, lakin onu son kamilliyə çatdıra bilmədi; bu da, əsərin sifarişçiyə təhvil verilməyib, Leonardoda qaldığını və onun tərəfindən Fransaya aparıldığını təsdiqləyən bir amil ola bilər.” Kral I. Fransis tərəfindən satın alındıqdan sonra, bu əsər bu gün Luvrun ən böyük «xəzinələrindən» birini təşkil edir.²⁶²⁷

Leonardonun iş tərzinə dair bu məlumatları, onun tərəfindən qorunub saxlanılmış, son dərəcə çox sayda eskiz və tədqiqat vərəqlərinin şahidliyi ilə bir araya gətirdikdə — ki, bu vərəqlərin hər biri onun rəsm əsərlərində rast gəlinən hər bir motivu ən müxtəlif şəkildə dəyişdirir — o zaman, Leonardonun sənətinə olan münasibətində qeyri-sabitlik və səthilik xüsusiyyətlərinin ən kiçik təsirə belə malik olduğu fikrini qətiyyətlə rədd etmək lazımdır. Əksinə, tamamilə qeyri-adi bir dərinləşmə, qərarın yalnız tərəddüdlə verildiyi imkanların zənginliyi, ödənməsi çətin olan tələblər və sənətçinin öz ideal niyyətindən geri qalması ilə izah edilə bilməyən icra prosesindəki bir ləngimə hiss olunur. Leonardonun işlərində həmişə diqqət çəkən yavaşlıq, bu ləngimənin bir simptomu, sonradan baş verən rəssamlıqdan uzaqlaşmanın xəbərçisi kimi özünü göstərir. Bu, həmçinin, günahsız olmayan «Son Şam Yeməyi»nin taleyini müəyyən edən amil idi. Leonardo, yaş olan rəsm əsasına tez işləməyi tələb edən freska rəssamlığına öyrəşə bilmədi; buna görə də, əsərin tamamlanmasını əhval-ruhiyyəyə və boş vaxta görə təxirə salmağa imkan verən yağlı boyaları seçdi. Lakin bu boyalar, üzərinə çəkildiyi və onları divardan izolyasiya edən təməldən qopdu; divarın nöqsanları və otağın taleyləri, görünür, qaçınılmaz olan əsərin xarab olması qərarını təsdiqləmək üçün əlavə olundu.”²⁸

Anghiari döyüşünü təsvir edən rəsm əsəri, oxşar bir texniki təcrübənin uğursuzluğu nəticəsində itmiş kimi görünür; Leonardo bu əsəri sonradan Florensiyada Sala del Consiglionun bir divarında Mişelancelo ilə rəqabət şəklində çəkməyə başlamış və bitməmiş vəziyyətdə belə tərk etmişdi. Burada, sanki eksperimentatorun marağı, əvvəlcə bədii marağı gücləndirmiş, sonra isə sənət əsərinə ziyan vurmuşdur.

Leonardo adlı adamın xarakterində daha bir sıra qeyri-adi cizgilər və görünüşdə ziddiyyətlər mövcud idi. Onun bəzi hərəkətsizliyi və biganəliyi açıq-aşkar hiss olunurdu. Hər fərdin öz fəaliyyəti üçün ən geniş sahə qazanmağa çalışdığı, bunun isə digərlərinə qarşı enerjili hücumların inkişafı olmadan mümkün olmadığı bir dövrdə, o, sakit sülhsevərlik, bütün düşmənliklərdən və mübahisələrdən qaçınmaqla seçilirdi. O, hamıya qarşı yumşaq və mehriban idi, heyvanların həyatını əlindən almağı ədalətli saymadığı üçün ət yeməyini rədd etdiyi iddia olunurdu və bazardan aldığı quşlara azadlıq verməkdən xüsusi bir həzz alırdı.²⁹ O, müharibəni və qan tökülməsini qınayır, insanı heyvanlar aləminin kralı kimi deyil, daha çox vəhşi heyvanların ən pis nümayəndəsi kimi qəbul edirdi.³⁰ Lakin hisslərin bu qadın incəliyi onu, edam olunmağa gedən cinayətkarları, onların təşvişdən təhrif olunmuş üz cizgilərini öyrənmək və cib dəftərinə çəkmək üçün müşayiət etməkdən saxlamırdı; ən qəddar hücum silahlarını layihələndirməkdən və Çezare Borciyanın baş hərbi mühəndisi kimi xidmətə keçməkdən də əngəlləməirdi. O, çox vaxt yaxşılıq və pisliyə qarşı biganə görünürdü və ya xüsusi bir ölçü ilə qiymətləndirilməyi tələb edirdi. Nüfuzlu bir mövqedə Çezarenin, bütün düşmənlər arasında ən amansız və ən xəyanətkar olan bu şəxsi Romanyanın hakimiyyətinə gətirən hərbi kampaniyasında iştirak etdi. Leonardonun qeydlərinin bir sətiri belə həmin günlərin hadisələrinə dair tənqidi və ya marağı açıqlamır. Götenin Fransız kampaniyası dövründəki davranışı ilə müqayisə burada tamamilə rədd edilə bilməz.

Əgər bioqrafik cəhd həqiqətən qəhrəmanının psixi həyatını anlamağa nail olmaq istəyirsə, o, çoxlu bioqrafiyalarda ehtiyatkarlıq və ya saxta həya üzündən edilən kimi, tədqiq olunan şəxsin cinsi fəaliyyətini və cinsi xüsusiyyətlərini susmaqla keçib getməməlidir. Leonardo haqqında bu mövzuda məlum olan azdır, lakin bu az miqdarda məlumat əhəmiyyətlidir. Sərhədsiz şəhvaniyyətin qara zühdçülüklə mübarizə apardığı bir dövrdə Leonardo soyuq cinsi rəddin bir nümunəsi idi, hansı ki, bunu qadın gözəlliyinin sənətkarında və təsvirçisində gözləmək olmazdı. Solmi onun soyuqluğunu xarakterizə edən aşağıdakı cümləni sitat gətirir: «Toxumlanma aktı və onunla əlaqəli olan hər şey o qədər iyrəncdir ki, əgər köhnə adət olmasaydı və gözəl üzlər, şəhvani təbiətlər qalmasaydı, insanlar tezliklə məhv olardılar». Onun miras qoyduğu yazılar, yalnız ən yüksək elmi məsələləri müzakirə etmir, həm də belə böyük bir dahi üçün layiq görünməyən sadə şeyləri ehtiva edir (allegorik təbiət tarixi, heyvan nağılları, lətifələr, peyğəmbərliklər)³², son dərəcə iffətlidir, — demək olar ki, abstinentdir, — bu keyfiyyət gözəl ədəbiyyat əsərində belə bu gün təəccüb doğurardı. Onlar cinsəlliyə aid hər şeydən o qədər qətiyyətlə qaçırdılar ki, sanki yalnız bütün canlıları qoruyan Eros, tədqiqatçının elmə olan həvəsi üçün layiq mövzu deyildi.³⁵ Məlumdur ki, böyük sənətkarlar tez-tez fantaziyalarını erotik və hətta açıq-saçıq təsvirlərlə coşdurmağı xoşlayırdılar; Leonardo ilə əlaqədar isə bizə yalnız qadının daxili cinsiyyət orqanları, dölün ana bətnindəki vəziyyəti və s. haqqında bir neçə anatomik çəkilmiş şəkildən başqa bir şey yoxdur.³⁶ «Və bu həddindən artıq böyük tədqiqat həvəsi, toxumlanma aktının təsvirində — əlbəttə, yalnız daha böyük cinsi sıxışdırma nəticəsində — tamamilə uğursuz oldu. Kişi bədəni tam fiqurda, qadın bədəni isə yalnız hissə-hissə çəkilmişdir. Əgər bu çəkimi, başdan başqa aşağıdakı hissələrin hamısını örtməklə, qərəzsiz bir müşahidəçiyə göstərsəniz, başın qadın başı kimi qəbul ediləcəyinə əminliklə gözləmək olar. Alın hissəsindəki və bel boyunca təxminən 4-cü və ya 5-ci döş fəqərəsinə qədər tökülən dalğavari buklelər başı qətiyyətlə kişiliyindən çox qadınlıq xarakteri daşıyan kimi təyin edir». Leonardonun heç vaxt bir qadını sevgi ilə qucaqlayıb-qucaqlamadığı şübhəlidir; Mişel Anqelonun Vittoria Kolonna ilə olan yaxın ruhi əlaqəsi kimi bir əlaqədən də heç bir iz yoxdur. Qadın sinəsinin iki nöqsanı vardır: birincisi, bədii baxımdan, çünki onun konturu çirkin şəkildə aşağı asılan, yumşaq sinə mənzərəsi təqdim edir; ikincisi isə anatomik baxımdan, çünki tədqiqatçı Leonardo açıq-aydın cinsi müdafiəsi səbəbindən, əmizdirən qadının döş başını yalnız bir dəfə belə dəqiq nəzərdən keçirə bilməmişdir. Əgər bunu etsəydi, südün bir-birindən ayrılmış müxtəlif ifrazat yollarından axdığını qeyd etməli idi. Lakin Leonardo yalnız bir tək kanal çəkmişdir ki, bu da qarın boşluğuna doğru çox aşağıya uzanır və ehtimal ki, Leonardonun fikrincə, südü Cysterna chyli-dən alır, bəlkə də cinsiyyət orqanları ilə hər hansı bir əlaqədədir. Bununla belə, nəzərə alınmalıdır ki, həmin dövrdə insan bədəninin daxili orqanlarının öyrənilməsi son dərəcə çətin idi, çünki ölülərin kəsilməsi cəsədə hörmətsizlik sayılır və sərt şəkildə cəzalandırılırdı. Yalnız çox az disseksiya materialı olan Leonardonun, qarın boşluğunda limfa anbarının varlığından ümumiyyətlə bir şey bilib-bilməməsi beləliklə əslində olduqca şübhəlidir, baxmayaraq ki, onun çəkilişində şübhəsiz ki, belə yozumlanan bir boşluq təsvir edilmişdir. Lakin onun süd kanalını daha da aşağıya, daxili cinsiyyət orqanlarına qədər uzanaraq çəkməsi, süd ifrazatının başlanğıcı ilə hamiləliyin sonu arasındakı zamana uyğunluğu mənalı anatomik əlaqələr vasitəsilə təsvir etməyə çalışdığını güman etməyə imkan verir. İndi biz sənətçinin anatomiyaya aid nöqsan biliyini öz dövrünün şərtləri nəzərə alınmaqla xoşniyyətli şəkildə bağışlamaq istəsək də, Leonardonun tam olaraq qadın cinsiyyət orqanlarını bu qədər diqqətsiz şəkildə nəzərdən keçirməsi diqqət çəkir. Vaginayı və Portio uteri-nin bir işarəsini tanımaq olar, lakin uşaqlığın özü tamamilə qarışıq xətlərlə çəkilmişdir. məlum idi. O, hələ öz müəllimi Verrocchionun evində şagird kimi yaşayarkən, digər gənclərlə birlikdə qadağan edilmiş homoseksual münasibətə görə şikayətə məruz qalmışdı, bu da onun beraatı ilə nəticələnmişdi. Görünür, o, bu şübhəyə düşmüşdür.³¹³³³⁴

Kişi cinsiyyət orqanlarını isə Leonardo çox daha düzgün təsvir etmişdir. Məsələn, o, yalnız testisi çəkməklə kifayətlənməmiş, hətta epididimisi də eskizə tamamilə düzgün şəkildə daxil etmişdir.

Leonardonun cinsi əlaqəni təsvir etdiyi mövqe olduqca qəribədir. Əla rəssamların cinsi əlaqəni arxa tərəfdən, yan tərəfdən və s. təsvir edən rəsmləri və eskizləri mövcuddur, lakin cinsi aktı dayanan vəziyyətdə çəkmək üçün bu nadir, demək olar ki, grotesk təsvirin səbəbi kimi çox güclü cinsi sıxışdırmanın olduğunu güman etmək lazımdır. İnsan həzz almaq istədikdə, bunu mümkün qədər rahat etmək adət halını almışdır. Bu, təbii ki, hər iki ilkin həvəs, yəni aclıq və məhəbbət üçün də keçərlidir. Qədim xalqların əksəriyyəti yemək zamanı uzanan vəziyyət tutardılar və cinsi əlaqə zamanı da bu gün adətən atalarımızın etdiyi kimi eyni dərəcədə rahat uzanırıq. Uzanmaqla, müəyyən mənada, arzulanan vəziyyətdə daha uzun müddət qalma iradəsi ifadə olunur.

Qadın xarakterli kişi başının üz cizgiləri də açıq şəkildə istəksiz bir müdafiəni göstərir. Qaşlar çatılıb, baxışlar utanc ifadəsi ilə yan tərəfə yönəldilib, dodaqlar sıxılıb və küncələri aşağıya doğru əyilib. Bu üz həqiqətən nə sevgi vermənin həzzini, nə də vermənin səadətinin əlamətini göstərmir; yalnız istəksizlik və iyrənmə ifadə edir.

Lakin Leonardo aşağı iki ətrafın çəkilişində ən böyük səhvi etmişdir. Kişinin ayağı sağ ayaq olmalı idi; çünki Leonardo mayalanma aktını anatomik sagittal kəsik şəklində təsvir etdiyi üçün, sol kişi ayağının şəklin səthinin yuxarısında olduğu düşünülərdi və eyni səbəbdən, qadın ayağının sol tərəfə aid olması lazım gəlirdi. Əslində isə Leonardo qadın və kişi ayaqlarının yerini dəyişdirmişdir. Kişi fiquru sol, qadın fiquru isə sağ ayağa malikdir. Bu yer dəyişikliyi ilə bağlı ən asan istiqamət tapmaq üçün ayaqların böyük barmaqlarının daxili tərəfə aid olduğunu nəzərə almaq kifayətdir.

Yalnız bu anatomik çəkilişdən böyük rəssam və tədqiqatçını demək olar ki, çaşdıran libido sıxışdırmasını müəyyən etmək mümkün idi.

Reitlerin bu təsviri tənqidlə qarşılanıb; qeyd olunur ki, tələsik bir rəsmdən bu qədər ciddi nəticələr çıxarmaq icazəli deyil və hətta çəkilişin hissələrinin həqiqətən bir-birinə aid olub-olmadığı belə məlum deyil. pis şöhrətli bir uşağı model kimi istifadə etdiyi üçün belə bir vəziyyətə düşmüşdür.” Usta ətrafını gözəl uşaqlar və gənclərlə əhatə edirdi və onları şagird qəbul edirdi. Bu şagirdlərin sonuncusu, Francesco Melzi, onu Fransaya qədər müşayiət etmiş, ölümünə qədər onun yanında qalmış və Leonardo tərəfindən varis təyin edilmişdir. Müasir bioqraflarının, onun və şagirdləri arasında cinsi əlaqənin böyük adamın əsassız təhqiri olduğunu təbii ki, rədd edən əminliyinə şərik olmadan, Leonardonun dövrün şagird adətinə uyğun olaraq həyatını bölüşdüyü gənclərlə olan nəvazişli münasibətlərinin cinsi fəaliyyətlə nəticələnmədiyini çox daha ehtimal olunan saymaq olar. Ona cinsi aktivliyinin yüksək dərəcədə olduğunu da güman etmək olmaz.

Bu hiss və cinsi həyatın xüsusiyyəti, Leonardonun sənətkar və alim kimi ikili təbiəti ilə birlikdə yalnız bir şəkildə başa düşülə bilər. Psixoloji nöqtələri çox vaxt çox uzaqda tutan bioqraflardan, bildiyimə görə, yalnız biri, Edm. Solmi, bu tapmacanın həllinə yaxınlaşmışdır; lakin Leonardonu böyük bir tarixi romanın qəhrəmanı seçmiş bir şair, Dmitry Sergewitsch Mereschkowski, onun təsvirini bu qeyri-adi adamın belə bir başa düşülməsinə əsaslandırmış və baxışını, quru sözlərlə olmasa da, şairin üslubuna uyğun olaraq, plastik ifadədə aydın şəkildə ortaya qoymuşdur.” Solmi Leonardo haqqında belə hökm verir: “Lakin ətrafındakı hər şeyi tanımaq və mükəmməlliyin ən dərin sirrini soyuq üstünlüklə araşdırmaq üçün doyulmaz istək, Leonardonun əsərlərini həmişə bitməmiş qalmağa məhkum etmişdir.” Conferenze Fiorentine jurnalındakı bir məqalədə, Leonardonun etiqadını və mahiyyətinin açarını təqdim edən ifadəsi sitat gətirilir:³⁷³⁸

“Nessuna cosa si può amare né odiare, se prima non si ha cognition di quella.”

Yəni: Bir şeyin mahiyyəti haqqında dərin bir tanıma əldə etməyibsə, onu sevməyə və ya nifrət etməyə haqqın yoxdur. Leonardo, Traktat von der Malerei əsərinin bir yerində, dinsizlik ittihamından özünü müdafiə etməyə çalışdığı görünən yerdə, eyni fikri təkrarlayır:

“Belə tənqidçilər susmalıdır. Çünki o (iş) bu qədər heyranlıq doğuran şeylərin Ustasını tanımağın yoludur və bu, belə böyük bir ixtiraçını sevməyin yoludur. Çünki həqiqətən, böyük sevgi, sevilən əşyanın böyük tanımasından doğur və əgər onu az tanıyırsansa, onu yalnız az və ya heç sevməyəcəksən...”3 Leonardonun bu ifadələrinin dəyəri, əhəmiyyətli bir psixoloji faktı bildirdiklərində axtarılmamalıdır, çünki iddia etdikləri şey açıq şəkildə yanlışdır və Leonardo bunu bizim qədər yaxşı bilməli idi. İnsanların sevgilərini və ya nifrətlərini, bu hisslərin yönəldiyi əşyanı öyrənib mahiyyətini tanıyana qədər gözlədikləri doğru deyil; əksinə, onlar tanıma ilə əlaqəsi olmayan və təsiri ən yaxşı halda düşünmə və təfəkkürlə zəiflədilə bilən hissi motivlərə əsasən impulsiv şəkildə sevir və ya nifrət edirlər. Deməli, Leonardo yalnız bunu nəzərdə tuta bilərdi ki, insanların etdiyi şey doğru və qüsursuz sevgi deyil; insan elə sevməlidir ki, hissi saxlasın, onu düşünmə işinə tabe etsin və yalnız düşünmə imtahanından keçdikdən sonra sərbəst buraxsın. Və biz onun bizə demək istədiyi şeyi başa düşürük: onun özündə belə idi; bütün başqaları da sevgi və nifrəti onun kimi idarə etsələr, bu, onlar üçün arzuolunan olardı.³⁹⁴⁰⁴¹

Onun haqqında həqiqətən belə olduğu görünür. Onun hissləri dizginlənmiş, tədqiqat həvəsinə tabe edilmişdi; o, sevmir və nifrət etmirdi, əksinə, sevdiyi və ya nifrət etdiyi şeyin haradan gəldiyini, bunun nə məna kəsb etdiyini soruşurdu və beləliklə, yaxşı ilə pisə, gözəl ilə çirkinə qarşı əvvəlcə laqeyd görünməli idi. Bu tədqiqat işi zamanı sevgi və nifrət öz nişanlarını atır və bərabər şəkildə düşünmə marağına çevrilirdi. Əslində Leonardo ehtirassız deyildi, o, insan fəaliyyətinin bütün hərəkətverici qüvvəsi — il primo motore — olan ilahi qığılcımdan məhrum deyildi. O, ehtirası yalnız bilik həvəsinə çevirmişdi; indi o, ehtirasdan irəli gələn həmin dözüm, davamlılıq və dərinləşmə ilə tədqiqata həsr olunurdu və zehni işin zirvəsində, qazanılmış məlumatdan sonra, uzun müddət saxlanılmış hissi buraxır, sərbəst axıdır, sanki çaydan ayrılmış bir qol kimi, əsəri hərəkətə gətirdikdən sonra. Bir biliyin zirvəsində, böyük bir əlaqəni nəzərdən keçirə bildiyi zaman, onu patos bürüyür və tədqiq etdiyi yaradılışın həmin hissəsinin böyüklüyünü və ya — dini geyinmə ilə — Yaradıcısının böyüklüyünü coşğun sözlərlə tərifləyir. Solmi Leonardoda bu çevrilmə prosesini düzgün başa düşmüşdür. Belə bir yerə aid sitatdan sonra, burada Leonardo təbiətin ali məcburiyyətini («O mirabile necessita...») tərifləmişdir, deyir:

Tale trasfigurazione della scienza della natura in emozione, quasi direi, religiosa, è uno dei tratti caratteristici de’ manoscritti vinciani, e si trova cento volte espressa ....'

Leonardonu doymaz və yorulmaz tədqiqat həvəsinə görə italyan Faust adlandırıblar. Lakin tədqiqat həvəsinin həyat həzzinə geri çevrilməsinə qarşı bütün şübhələri, ki, biz bunu Faust faciəsinin şərti kimi qəbul etməliyik, bir kənara qoysaq, belə bir qeyd etmək cəsarətini göstərmək olar ki, Leonardonun inkişafı Spinoza təfəkkürünə toxunur.

Psixi həvəs qüvvəsinin fəaliyyətinin müxtəlif formalarına çevrilməsi bəlkə də fiziki qüvvələrin çevrilməsi qədər itkisiz mümkün deyil. Leonardo nümunəsi bu proseslərdə nə qədər çox başqa şeyin izlənilə biləcəyini öyrədir. Sevməyi, tanıdıqdan sonraya təxirə salmaqdan bir əvəz yaranır. İnsan tanımağa nail olduqda artıq düzgün sevmir və ya nifrət etmir; insan sevgi və nifrətin o tərəfində qalır. İnsan sevmək əvəzinə araşdırma aparmışdır. Və bəlkə də buna görə Leonardonun həyatı digər böyük şəxslərin və digər sənətkarların həyatından sevgi baxımından çox daha kasıb olmuşdur. Digərlərinin öz ən yaxşılarını yaşadığı, yüksəldən və yandıran təbiətli fırtınalı ehtiraslar ona toxunmamış görünür.

Və daha başqa nəticələr. İnsan həmçinin hərəkət etmək, yaratmaq əvəzinə araşdırma aparmışdır. Dünya əlaqəsinin və onun zəruriyyətlərinin böyüklüyünü sezməyə başlayan şəxs, asanlıqla öz kiçik Mənini itirir. Heyranlığa dalaraq, həqiqətən təvazökarlaşaraq, insan asanlıqla unudur ki, o, həmin təsir edən qüvvələrin bir hissəsidir və öz fərdi qüvvəsi miqyasında dünyanın həmin zəruri axarının bir hissəsini dəyişməyə cəhd edə bilər; bu dünyada kiçik olan, böyük qədər heç də az möhtəşəm və əhəmiyyətli deyil.⁴²

Leonardo, Solminin fikrincə, bəlkə də öz sənətinin xidmətində araşdırmağa başlamışdı; o, təbiətin təqlidində ustalıq qazanmaq və digərlərinə eyni yolu göstərmək üçün işığın, rənglərin, kölgələrin və perspektivin xüsusiyyətləri və qanunları ilə məşğul olurdu. Ehtimal ki, o, həmin vaxtdan belə bu biliklərin sənətkar üçün dəyərini həddindən artıq qiymətləndirirdi. Sonra onu, hələ də rəssamlıq ehtiyacının bələdçi ipi ilə, rəssamlığın obyektlərinin, heyvanların və bitkilərin, insan bədəninin nisbətlərinin, onların xarici görünüşündən onların daxili quruluşu və həyat funksiyalarının öyrənilməsinə doğru apardı; bu funksiyalar özünü onların görünüşündə ifadə edir və sənətdən təsvir tələb edir. Və nəhayət, güclənmiş həvəs onu apardı, ta ki, onun sənətinin tələbləri ilə əlaqə kəsildi; belə ki, o, mexanikanın ümumi qanunlarını kəşf etdi, Arno vadisindəki çöküntülərin və fosillərin tarixini tapdı və kitabına böyük hərflərlə bu tanımanı yaza bildi: Il sole non si move. O, təbiət elminin demək olar ki, bütün sahələrinə araşdırmalarını yaydı, hər birində kəşfçi və ya ən azından öncül və yol açıcı oldu. Lakin onun bilik həvəsi xarici dünyaya yönəldi; insanların ruhi həyatının öyrənilməsindən onu bir şey uzaq saxlayırdı; onun üçün incə bükülmüş emblemlər çəkdiyi “Academia Vinciana”da psixologiya üçün az yer var idi.⁴³⁴⁴

Əgər o, daha sonra tədqiqatdan sənət məşğuliyyətinə, yəni başladığı yerə qayıtmağa çalışırdısa, özündə maraqlarının yeni istiqamətləndirilməsi və psixi işinin dəyişmiş təbiəti tərəfindən yaradılan maneəni hiss edirdi. Rəsmdə onu ilk növbədə bir problem maraqlandırırdı və bu tək problemin arxasında sonsuz və bitib-tükənməyən təbiət tədqiqatında öyrəşdiyi kimi, sayısız digər problemlərin ortaya çıxdığını görürdü. Artıq öz iddiasını məhdudlaşdırmağa, sənət əsərini təcrid etməyə, onu aid olduğunu bildiyi böyük kontekstdən qoparmağa özünü məcbur edə bilmirdi. Onun düşüncələrində ona bağlı olan hər şeyi ifadə etmək üçün ən hərtərəfli səylərdən sonra, əsəri yarımçıq buraxmalı və ya onu tamamlanmamış elan etməli olurdu.

Sənətkar bir vaxtlar tədqiqatçını öz xidmətinə köməkçi kimi götürmüşdü, lakin xidmətçi daha güclü olmuş və öz ağasını boğmuşdu.

Əgər bir şəxsin xarakter portretində, Leonardoda olduğu kimi, tək bir həvəsi həddindən artıq inkişaf etmiş tapırıqsa, izah üçün xüsusi bir istidada müraciət edirik; bu istidadın ehtimal olunan orqanik şərtləri haqqında isə adətən hələlik heç bir ətraflı məlumat yoxdur. Lakin biz nevrozlu xəstələr üzərində apardığımız psixoanalitik tədqiqatlar nəticəsində iki əlavə gözləntiyə meylli oluruq və bu gözləntilərin hər bir konkret halda təsdiqləndiyini görməkdən xoşhal olarıq. Bizim fikrimizcə, həmin həddindən artıq güclü həvəs şəxsin ən erkən uşaqlıq dövründə artıq özünü büruzə vermişdir və onun üstünlüyü uşaqlıq həyatının təəssüratları ilə möhkəmləndirilmişdir; bundan əlavə, biz fərz edirik ki, bu həvəs əvvəlcə özünü gücləndirmək üçün cinsi həvəs qüvvələrini cəlb etmişdir, belə ki, sonradan cinsi həyatın bir hissəsini əvəz edə bilər. Belə bir insan, məsələn, başqasının sevgisini bəslədiyi eyni ehtiraslı təslimiyyətlə tədqiqat aparardı və sevmək əvəzinə tədqiqat apara bilərdi. Tədqiqat həvəsində deyil, həvəsin xüsusi intensivliyi olan digər çox hallarda da biz həmin həvəsin cinsi gücləndirilməsi nəticəsinə çıxmağı risk edirik.

Gündəlik insan həyatının müşahidəsi bizə göstərir ki, əksər insanlar cinsi həvəs qüvvələrinin kifayət qədər böyük hissəsini peşə fəaliyyətlərinə yönəltməyi bacarırlar. Cinsi həvəs belə töhfələr vermək üçün xüsusilə uyğundur, çünki o, sublimasiya qabiliyyəti ilə təchiz olunmuşdur, yəni özünün ən yaxın məqsədini digər, bəlkə də daha yüksək qiymətləndirilən və cinsi olmayan məqsədlərlə dəyişdirməyə qadirdir. Biz bu prosesi sübut olunmuş sayırıq, əgər bir şəxsin uşaqlıq tarixi, yəni ruhi inkişaf tarixi bizə göstərsə ki, uşaqlıq dövründə üstün gələn həvəs cinsi maraqların xidmətində olmuşdur. Yetkinlik illərindəki cinsi həyatda nəzərə çarpan bir zəifləmənin baş verdiyini müşahidə etdikdə, sanki cinsi fəaliyyətin bir hissəsi artıq üstün gələn həvəsin fəaliyyəti ilə əvəz olunmuş kimi, biz daha bir təsdiq tapırıq.

Bu gözləntilərin üstün gələn tədqiqat həvəsi halına tətbiqi xüsusi çətinliklərlə üzləşə bilər, çünki insan uşaqlara nə bu ciddi həvəsi, nə də nəzərə çarpan cinsi maraqları aid etmək istəmir. Lakin bu çətinliklər asanlıqla həll oluna bilər. Kiçik uşaqların bilik həvəsini onların böyüklər üçün sirr olan, başa düşmədiyi müddətcə bitib-tükənməyən sual vermə həvəsi təsdiqləyir; bu sualların hamısının yalnız dolayısı yollar olduğunu və uşağın soruşmadığı bir sualı yalnız bu suallarla əvəz etmək istədiyi üçün sonu gəlmədiyini başa düşməyən böyüklər üçün bu sirr qalır. Uşaq böyüyüb daha anlayışlı olduqda, elmə olan bu həvəsin ifadəsi çox vaxt birdən-birə kəsilir. Lakin psixoanalitik araşdırma bizə tam aydınlıq gətirir, çünki o, bizə öyrədir ki, bir çox, bəlkə də əksər, hər halda ən istedadlı uşaqlar təxminən üç yaşından etibarən uşaq cinsi tədqiqatı dövrü adlandırıla bilən bir mərhələdən keçirlər. Bu yaşdakı uşaqlarda elmə olan həvəs, bildiyimiz qədər, spontan deyil, əksinə, uşağın eqoist maraqlarına təhdid kimi baxdığı, qardaşın və ya bacının doğulması hadisəsinin təsirindən oyadılır; bu doğum ya baş verib, ya da kənardan əldə edilən təcrübələrə əsasən ondan qorxulur. Tədqiqat uşaqların haradan gəldiyi sualına yönəlir, sanki uşaq belə arzuolunmaz bir hadisənin qarşısını almaq üçün vasitələr və yollar axtarırmış kimi. Biz təəccüblə öyrəndik ki, uşaq ona verilən cavablara inanmır, məsələn, mifoloji baxımdan çox mənalı olan leylək nağılını qəti şəkildə rədd edir; uşaq bu inanmamaq aktından öz zehni müstəqilliyini hesablayır, böyüklərlə ciddi ziddiyyət içində olduğunu hiss edir və bu hadisə münasibəti ilə həqiqət barədə aldadıldığı üçün onları heç vaxt bağışlamır. O, öz yolları ilə araşdırma aparır, ananın bətnində uşağın yerini təxmin edir, öz cinsəlliyinin təhrikləri ilə istiqamətlənərək, uşağın qidadan gəlməsi, bağırsaqdan doğulması və atasının çətin anlaşılan rolu haqqında fikirlər yaradır; artıq o vaxt cinsi aktın mövcudluğunu sezir və bu akt ona düşmən və zorakı bir şey kimi görünür. Lakin onun öz cinsi konstitusiyası uşaq doğurma vəzifəsini yerinə yetirməyə hələ hazır olmadığı kimi, uşaqların haradan gəldiyi haqqındakı tədqiqatı da nəticəsiz qalır və tamamlanmaz hesab edilib yarımçıq qoyulur. İntellektual müstəqilliyin ilk sınağında uğursuzluq təəssüratının davamlı və dərin ruhdan salan bir təsirə malik olduğu görünür.

Uşaq cinsəllik tədqiqatı dövrü güclü cinsi sıxışdırma təkanı ilə tamamlandıqda, tədqiqat həvəsinin gələcək taleyi üçün onun erkən dövrdə cinsi maraqlarla əlaqələndirilməsindən üç müxtəlif ehtimal irəli gəlir. Ya tədqiqat cinsəlliyin taleyini bölüşür, ya da elmə həvəs bundan sonra ləngiyir və zəkanın sərbəst fəaliyyəti bəlkə də ömür boyu məhdudlaşır, xüsusilə də qısa müddət sonra tərbiyə vasitəsilə güclü dini düşüncə ləngiməsi qüvvəyə minir. Bu, nevrotik ləngimə tipidir. Biz çox yaxşı anlayırıq ki, bu yolla qazanılan düşüncə zəifliyi nevrotik xəstəliyin baş verməsinə səmərəli təkan verir. İkinci tipdə intellektual inkişaf o qədər güclüdür ki, onu dartan cinsi sıxışdırmaya müqavimət göstərə bilir. Uşaq cinsi tədqiqatının sona erməsindən bir müddət sonra, zəka gücləndikdə, köhnə əlaqəni xatırlayaraq, cinsi sıxışdırmanı aşmaq üçün kömək təklif edir və sıxışdırılmış cinsi tədqiqat şüursuzluqdan düşünmə məcburiyyəti (Grübelzwang) kimi geri qayıdır; əlbəttə, təhrif olunmuş və sərbəst olmayan, lakin düşüncənin özünü cinsəlləşdirmək və intellektual əməliyyatları əsl cinsi proseslərin həzz və təşvişi ilə vurğulamaq üçün kifayət qədər güclü. Burada tədqiqat cinsi fəaliyyətə, çox vaxt isə yeganə cinsi fəaliyyətə çevrilir; fikirlərdə həll, aydınlıq hissi cinsi doyumun yerinə qoyulur; lakin uşaq tədqiqatının bitməyən xarakteri bunda da təkrarlanır ki, bu düşünmə məcburiyyəti heç vaxt sona çatmır və axtarılan intellektual həll hissi daim daha uzağa itələnir.⁴⁵

Üçüncü, ən nadir və ən mükəmməl tip, xüsusi istedad sayəsində düşüncə ləngiməsindən və nevrotik düşüncə məcburiyyətindən qurtulur. Cinsi sıxışdırma burada da baş verir, lakin o, cinsi həzzin hissəvi həvəsini şüursuzluğa itələyə bilmir, əksinə, libido sıxışdırma taleyindən yayınır, çünki əvvəldən bilik həvəsinə sublimasiya olunur və güclü tədqiqat həvəsinə möhkəmləndirici kimi qoşulur. Burada da tədqiqat müəyyən mənada məcburiyyətə və cinsi fəaliyyətin əvəzinə çevrilir, lakin əsas psixi proseslərin tam fərqliliyi (şüursuzluqdan çıxışın yerinə sublimasiya) səbəbindən nevroz xarakteri yox olur, uşaq cinsi tədqiqatının ilkin komplekslərinə bağlılıq aradan qalxır və həvəs intellektual marağın xidmətində sərbəst fəaliyyət göstərə bilər. Onu sublimasiya olunmuş libido əlavəsi ilə bu qədər gücləndirən cinsi sıxışdırmaya qarşı o, hələ də nəzərə alır, cinsi mövzularla məşğul olmaqdan qaçınmaqla.

Əgər Leonardoda həddindən artıq güclü tədqiqat həvəsinin onun cinsi həyatının məhdudlaşması ilə — ki bu, sözdə ideal homoseksuallıqla məhdudlaşır — üst-üstə düşməsini nəzərə alsaq, onu üçüncü tipimizin nümunəvi halı kimi qəbul etməyə meyl edəcəyik. Onun cinsi maraqlara xidmət edən bilik həvəsinin uşaqlıq dövründəki fəaliyyətindən sonra libidosunun böyük hissəsini tədqiqat həvəsinə sublimasiya etməyi bacarması — bu, onun mahiyyətinin özəyi və sirri olardı. Lakin təbii ki, bu baxış üçün sübut gətirmək asan deyil. Bunun üçün onun ilk uşaqlıq illərinin ruhi inkişafına nəzər salmağa ehtiyacımız olardı və onun həyatı haqqında məlumatlar bu qədər az və bu qədər etibarsız olduqda, üstəlik söhbət hələ də öz nəslimizin insanlarında belə müşahidəçilərin diqqətindən yayınan münasibətlər haqqında məlumatlardan getdikdə, belə materiala ümid bəsləmək axmaqlıq görünür.

Leonardonun gəncliyi haqqında çox az şey bilirik. O, 1452-ci ildə Florensiya ilə Empoli arasındakı kiçik Vinçi şəhərciyində anadan olmuşdur; o, nikahdan kənar uşaq idi ki, bu, o dövrdə heç də ağır mülki ləkə sayılmırdı; atası Ser Pyero da Vinçi idi, notarius və adını Vinçi kəndindən götürən notariuslar və əkinçilər ailəsinin nəslindən idi; anası isə Katarina idi, ehtimal ki, kəndli qızı olub, sonralar Vinçinin başqa bir sakini ilə evlənmişdi. Bu ana Leonardonun həyat hekayəsində bir daha görünmür, yalnız şair Merejkovski onun izini sübut edə bildiyinə inanır. Leonardonun uşaqlığı haqqında yeganə etibarlı məlumat 1457-ci ilə aid rəsmi sənəddən — Florensiya vergi siyahısından gəlir ki, orada Vinçi ailəsinin ev sakinləri arasında Leonardo Ser Pyeronun beş yaşlı nikahdan kənar uşağı kimi qeyd olunur. Ser Pyeronun Donna Albiera ilə nikahı övladsız qaldı, buna görə kiçik Leonardo atasının evində böyüdülə bildi. O, bu ata evini yalnız Andrea del Verrokkionun emalatxanasına şagird kimi daxil olduqda tərk etmişdi, hansı yaşda olduğu bilinmir. 1472-ci ildə Leonardonun adı artıq «Compagnia dei Pittori» üzvlərinin siyahısında tapılır. Hamısı budur.⁴⁶

II

Bildiyim qədərilə, Leonardo yalnız bir dəfə elmi qeydlərindən birinə uşaqlığından bir məlumat əlavə etmişdir. Kərkəsin uçuşundan bəhs edən bir yerdə o, qəflətən sözünü kəsir ki, içində canlanan çox erkən illərdən qalan bir xatirəni izləsin.

«Görünür, mənə əvvəlcədən kərkəslə bu qədər hərtərəfli məşğul olmaq qismət olubmuş, çünki yadıma tam erkən bir xatirə kimi gəlir ki, hələ beşikdə uzanarkən yanıma bir kərkəs enmiş, quyruğu ilə ağzımı açmış və bu quyruğu ilə dəfələrlə dodaqlarıma vurmuşdur.» Deməli, uşaqlıq xatirəsi, üstəlik də son dərəcə qəribə bir xatirə. Həm məzmununa, həm də aid edildiyi həyat dövrünə görə qəribə. İnsanın körpəlik dövrünə aid bir xatirə saxlaması bəlkə də qeyri-mümkün deyil, lakin heç bir halda təsdiqlənmiş sayıla bilməz. Lakin Leonardonun bu xatirəsinin iddia etdiyi şey — ki, bir kərkəs uşağa quyruğu ilə ağzını açmışdır — o qədər inanılmaz, o qədər nağılvari səslənir ki, hər iki çətinliyə bir zərbə ilə son qoyan başqa bir anlayış özümüzün mühakiməsinə daha yaxşı uyğun gəlir. Kərkəslə bağlı həmin səhnə Leonardonun xatirəsi deyil, onun sonralar yaratdığı və uşaqlığına köçürdüyü bir fantaziya olmalıdır. İnsanların uşaqlıq xatirələri çox vaxt başqa mənşəyə malik deyildir; onlar ümumiyyətlə yetkinlik dövrünün şüurlu xatirələri kimi yaşantı tərəfindən qeydə alınmır və təkrarlanmır, yalnız sonrakı dövrdə, uşaqlıq artıq keçib getdikdən sonra üzə çıxarılır, bu zaman dəyişdirilir, təhrif olunur, sonrakı meyillərin xidmətinə verilir, belə ki, onları fantaziyalardan tamamilə ciddi şəkildə ayırmaq mümkün deyildir. Bəlkə də onların təbiətini bundan daha yaxşı aydınlaşdırmaq olmaz, necə ki, qədim xalqlarda tarixşünaslığın necə yarandığını düşünməklə. Xalq kiçik və zəif olduğu müddətdə tarixini yazmağı düşünmürdü; torpağı becərir, varlığını qonşulara qarşı müdafiə edir, onlardan torpaq qazanmağa və varlanmağa çalışırdı. Bu, qəhrəmanlıq və tarixsiz bir dövr idi. Sonra başqa bir dövr başladı, o dövr ki, insanlar özlərinə gəldilər, özlərini varlı və qüdrətli hiss etdilər və o zaman haradan gəldiklərini və necə olduqlarını öyrənmək ehtiyacı yarandı. İndiki zamanın hadisələrini ardıcıl qeyd etməyə başlamış olan tarix yazıçılığı, baxışını geriyə, keçmişə də yönəltmiş, ənənələri və əfsanələri toplaymış, qədim dövrlərin qalıqlarını adət və ənənələrdə yozmuş və beləliklə, qədim dövrlərin tarixini yaratmışdır. Bu qədim tarix, keçmişin bir əksi olmaktan çox, indiki zamanın fikirlərinin və istəklərinin bir ifadəsi olmağa məhkum idi, çünki xalqın yaddaşından çox şey silinmiş, bəziləri təhrif edilmiş, keçmişin bəzi izləri indiki zamanın mənasında yanlış yozulmuşdur; üstəlik, tarix obyektiv bilik həvəsi motivləri ilə deyil, müasirlərə təsir etmək, onları həvəsləndirmək, yüksəltmək və ya onlara güzgü tutmaq istədikləri üçün yazılırdı. Bir insanın yetkinlik dövründəki hadisələrə aid şüurlu yaddaşı, bu tarix yazıçılığı ilə tamamilə müqayisə edilə bilər və onun uşaqlıq xatirələri, yaranma təbiəti və etibarlılığı baxımından, həqiqətən, bir xalqın qədim tarixinin sonradan və məqsədli şəkildə düzəldilmiş versiyasına uyğun gəlir.⁴⁷⁴⁸

Leonardonun beşiyində onu ziyarət edən kərkəs haqqındakı hekayəsi əgər yalnız sonradan yaranmış bir fantaziya idisə, onda insan düşünə bilər ki, bu hekayə üzərində daha çox dayanmağın dəyəri yoxdur. Onun izahı üçün, insan açıq şəkildə bəyan edilmiş meylini nəzərə alıb, quşların uçuşu problemi ilə məşğul olmasına taleyin təyinatı kimi müqəddəslik verməklə kifayətlənə bilər. Lakin bu cür aşağı qiymət verməklə, bir xalqın qədim tarixindəki əfsanə, ənənə və yozum materiallarını asanlıqla rədd etmək zamanı edilən eyni haqsızlığı törətmiş olarıq. Bütün təhriflərə və yanlış başa düşmələrə baxmayaraq, keçmişin reallığı yenə də onlar tərəfindən təmsil olunur; onlar, bir zamanlar güclü və bu gün də təsirli olan motivlərin hökmü altında, xalqın qədim dövrlərdəki təcrübələrini necə formalaşdırdığını göstərir. Əgər təhrifləri geri qaytarmaq üçün təsir edən bütün qüvvələri bilmək mümkün olsaydı, onda bu əfsanəvi materialın arxasında tarixi həqiqəti aşkar etmək mümkün olardı. Eyni qayda fərdlərin uşaqlıq xatirələri və ya xəyalları üçün də keçərlidir. Bir insanın uşaqlığından nəyi xatırladığına inandığı əhəmiyyətsiz deyil; adətən, onun özünün başa düşmədiyi xatirə qalıqlarının arxasında, onun ruhi inkişafının ən əhəmiyyətli cəhətlərinə dair qiymətsiz şahidliklər gizlənir. İndi biz psixoanalitik texnikalarda bu gizli qalanı ortaya çıxarmaq üçün mükəmməl vasitələrə sahib olduğumuzdan, Leonardonun həyat hekayəsindəki boşluğu onun uşaqlıq fantaziyasının təhlili ilə doldurmaq cəhdinə icazə verilə bilər. Bu zaman qənaətbəxş dərəcədə əminliyə nail ola bilməsək belə, böyük və sirrli adam haqqında edilən digər çoxsaylı tədqiqatlara daha yaxşı taleyin bəxş edilmədiyini düşünərək özümüzü təskinlikləndirməliyik.⁴⁹

Lakin Leonardonun kərkəs fantaziyasına psixoanalitikin gözü ilə baxsaq, o, bizə uzun müddət yad görünməz; yadımıza düşür ki, biz tez-tez, məsələn, yuxularda bənzərini tapmışıq, belə ki, bu fantaziyanı ona xas dildən hamının anlayacağı sözlərə çevirməyə cəsarət edə bilərik. Tərcümə sonra erotikaya yönəlir; quyruq, «coda», kişi üzvünün ən tanınmış simvollarından və əvəzedici adlarından biridir, italyancada da digər dillərdə olduğu kimi; fantaziyada olan vəziyyət — kərkəsin uşağın ağzını açması və quyruğu ilə orada qüvvətlə hərlənməsi — fellatio təsəvvürünə, üzvün istifadə olunan şəxsin ağzına daxil edildiyi cinsi akt təsəvvürünə uyğun gəlir. Kifayət qədər qəribədir ki, bu fantaziya bütünlüklə passiv xarakter daşıyır; o, həmçinin qadınların və ya passiv homoseksualların (cinsi əlaqədə qadın rolunu oynayanların) bəzi yuxularına və fantaziyalarına bənzəyir.

Qoy oxucu özünü saxlasın və qəzəblə alovlanaraq psixoanalizi izləməkdən imtina etməsin, çünki o, ilk tətbiqlərində artıq böyük və təmiz bir adamın xatirəsinə qarşı bağışlanmaz bir təhqirə gətirib çıxarır. Axı aydındır ki, bu qəzəb bizə heç vaxt Leonardonun uşaqlıq fantaziyasının nə demək olduğunu deyə bilməyəcək; digər tərəfdən, Leonardo ən birmənalı şəkildə bu fantaziyanı etiraf etmişdir və biz o gözləntini — istəsək: o qabaqcadan hökmü — tərk etmirik ki, belə bir fantaziya hər psixi yaradılış kimi, yuxu, görüntü, sayıqlama hər hansı bir məna daşımalıdır. Elə isə gəlin hələ son sözünü deməmiş analitik işə bir müddət ədalətli qulaq asaq.

Kişi orqanını ağza alıb onu əmmək meyli, burjua cəmiyyətində iyrənc cinsi pozğunluqlardan sayılır, lakin bizim dövrümüzün qadınlarında — və qədim heykəllərin sübut etdiyi kimi, keçmiş dövrlərdə də — çox tez-tez rast gəlinir və aşiq olma vəziyyətində özünün nalayiq xarakterini tamamilə itirir kimi görünür. Həkim bu meyilə əsaslanan fantaziyalara o qadınlarda da rast gəlir ki, onlar nə v. Krafft-Ebingin «Psychopathia sexualis» əsərini oxumaqla, nə də başqa bir məlumat vasitəsilə bu cür cinsi doyumun mümkünlüyündən xəbər tutmamışlar. Görünür, qadınlara özlərindən belə arzu fantaziyaları yaratmaq asan gəlir. Araşdırma da bizə öyrədir ki, adətlər tərəfindən bu qədər ağır qınanan bu vəziyyət ən zərərsiz törəməyə yol verir. O, başqa bir vəziyyətin yenidən işlənməsindən başqa bir şey deyil — o vəziyyətdə ki, biz hamımız körpəlik çağında («essendo io in culla») ananın və ya dayənin döş ucunu ağzımıza alıb onu əmmək üçün özümüzü rahat hiss edirdik. Həyatımızın bu ilk həzzinin orqanik təəssüratı yəqin ki, məhv edilməz şəkildə həkk olunub qalmışdır; uşaq sonralar inəyin əmcəyini tanıdıqda — o əmcək ki, funksiyasına görə döş ucuna, formasına və qarın nahiyəsindəki mövqeyinə görə isə penisə bərabərdir — o, sonralar həmin nalayiq cinsi fantaziyanın formalaşması üçün ilkin pilləni qazanmış olur.

İndi başa düşürük ki, Leonardo kərkəs ilə guya yaşadığı hadisənin xatirəsini niyə körpəlik çağına aid edir. Bu fantaziyanın arxasında ananın döşündən əmmə — və ya əmizdirilmə — xatirəsindən başqa bir şey gizlənmir; o, bu insani gözəl səhnəni bir çox başqa rəssamlar kimi, Müqəddəs Ana və onun körpəsini fırça ilə təsvir etməyə cəhd göstərmişdir. Doğrudur, hələ başa düşmədiyimizi də yadda saxlamalıyıq ki, bu hər iki cins üçün eyni dərəcədə əhəmiyyətli olan xatirə kişi olan Leonardo tərəfindən passiv homoseksual fantaziyaya çevrilmişdir. Homoseksuallığın ana döşünü əmməklə hansı əlaqəsinin olduğu sualını hələlik kənara qoyacağıq və yalnız onu xatırladaq ki, ənənə Leonardonu həqiqətən də homoseksual hiss edən kimi təqdim edir. Bu zaman gənc Leonardoya qarşı irəli sürülən ittihamın əsaslı olub-olmadığı bizim üçün eyni dərəcədə əhəmiyyətsizdir; bizim üçün hər hansı bir kəsdə inversiya xüsusiyyətinin olub-olmadığını real fəaliyyət deyil, hissin mövqeyi həll edir.⁵⁰

Leonardonun uşaqlıq fantaziyasının başa düşülməmiş digər bir cəhəti əvvəlcə diqqətimizi cəlb edir. Biz fantaziyanı ana tərəfindən əmizdirilmə kimi yozuruq və ananın yerinə bir — kərkəsin qoyulduğunu görürük. Bu kərkəs haradan gəlir və bu yerə necə düşür?

Burada elə uzaq bir assosiasiya ortaya çıxır ki, insan ondan imtina etmək istəyir. Qədim misirlilərin müqəddəs şəkil yazısında ana həqiqətən də kərkəs təsviri ilə yazılır.¹ Bu misirlilər həm də ana tanrıçasına sitayiş edirdilər; bu tanrıça kərkəs başlı və ya bir neçə başlı təsvir olunurdu, başlarından heç olmasa biri kərkəs başı idi.² Bu ilahənin adı Mut kimi tələffüz olunurdu; bizim «Mutter» sözü ilə səs oxşarlığı yalnız təsadüfidirmi? Deməli, kərkəs həqiqətən də ana ilə əlaqədardır, amma bu bizə nə kömək edə bilər? Heroqliflərin oxunması yalnız Fransua Şampolyona (1790—1832) nəsib olduğu halda, Leonardoda bu bilik olduğunu fərz etməyə cəsarət edə bilərikmi?

İnsan misirlilərin kərkəsi analıq simvolu seçməyə hansı yolla gəldikləri ilə maraqlanmaq istəyir. Misirlilərin dini və mədəniyyəti artıq yunanlar və romalılar üçün elmi maraq obyekti idi və biz özümüz Misir abidələrini oxumağı bacarmazdan çox əvvəl klassik antik dövrün qorunub saxlanmış yazılarından bu barədə ayrı-ayrı məlumatlar əldə edə bilirdik; bu yazıların bəziləri Strabon, Plutarx, Ammianus Marsellin kimi tanınmış müəlliflərə məxsusdur, bəziləri isə naməlum adlar daşıyır və mənşəyi və yazılma vaxtı etibarilə etibarsızdır, məsələn Horapollon Nilusun «Hieroglyphica» əsəri və Hermes Trismegistos tanrı adı altında günümüzə çatmış şərq kahin müdrikliyi kitabı. Bu mənbələrdən öyrənirik ki, kərkəs analıq simvolu sayılırdı, çünki bu quş növünün yalnız dişilərinin olduğuna, erkəklərinin olmadığına inanılırdı.⁵¹ Qədimlərin təbiət tarixi bu məhdudiyyətin əksini də tanıyırdı; misirlilərin ilahi sitayiş etdikləri skarabeylər, yəni böcəklər barədə onlar belə hesab edirdilər ki, bunların yalnız erkəkləri var.² Kərkəslərin mayalanması necə baş verə bilərdi, əgər onların hamısı yalnız dişi olsaydı? Bu barədə Horapollonun bir yerində yaxşı izahat verilir. Müəyyən bir vaxtda bu quşlar uçuşda dayanır, cinsi yollarını açır və küləkdən mayalanırlar.

Biz indi gözlənilmədən, qısa müddət əvvəl absurd hesab edib rədd etdiyimiz bir şeyi olduqca ehtimal olunan saymağa nail olmuşuq. Leonardo, kərkəslərin Misirlilərin onun təsviri ilə ana anlayışını yazdıqlarına səbəb olan elmi nağılı çox yaxşı bilmiş ola bilər. O, ədəbiyyatın və elmin bütün sahələrini əhatə edən marağa malik çox oxuyan bir şəxs idi. Bizim əlimizdə Codex Atlanticusda onun müəyyən bir vaxtda sahib olduğu bütün kitabların siyahısı var; bundan əlavə, dostlarından götürdüyü digər kitablar haqqında çoxlu qeydlər də mövcuddur və Fr. Richterin onun qeydlərindən tərtib etdiyi çıxarışlara əsasən, onun oxuduqlarının həcmini şişirtmək çətindir. Bu siyahıda həm qədim, həm də müasir təbiət elmləri məzmunlu əsərlər əksik deyil. Bütün bu kitablar həmin dövrdə artıq çap olunmuşdu və məhz Milan İtaliya üçün gənc çap sənətinin əsas mərkəzi idi.⁵²

Əgər biz daha irəli getsək, Leonardonun kərkəs nağılını bildiyi ehtimalını qətiyyətə yüksəldə biləcək bir məlumata rast gəlirik. Horapollonun elmli nəşrçisi və şərhçisi, artıq sitat gətirilmiş mətnə (s. 172) dair qeyd edir: Caeterum hanc fabulam de vulturibus cupide amplexi sunt Patres Ecclesiastici, ut ita argumento ex rerum natura petito refutarent eos, qui Virginis partum negabant; itaque apud omnes fere hujus rei mentio occurrit.

Deməli, kərkəslərin tək cinsli olması və mayalanması haqqında nağıl, skarabeylər haqqındakı analoji nağıl kimi heç də əhəmiyyətsiz bir anekdot olaraq qalmamışdı; kilsə ataları müqəddəs tarixə şübhə ilə baxanlara qarşı təbiət tarixindən bir arqument əldə etmək üçün ondan bəhrələnmişdilər. Əgər qədimdən gələn ən yaxşı məlumatlara görə kərkəslər küləkdən mayalanmağa məcbur idisə, niyə bir dəfə də olsa, eyni şey bir insan qadını ilə baş verməsin? Kilsə ataları “demək olar ki, hamısı” kərkəs nağılını bu istifadəyə yararlılığına görə danışardılar və indi onun belə güclü himayədarlıq sayəsində Leonardoya da məlum olması şübhə doğurmur.⁵³⁵⁴

Leonardonun kərkəs fantaziyasının yaranmasını indi belə təsəvvür edə bilərik. Bir dəfə o, bir kilsə atasının əsərində və ya təbiət elmlərinə aid bir kitabda oxumuşdu ki, kərkəslərin hamısı dişidir və erkəklərin köməyi olmadan özünü çoxalda bilir; bu zaman onun içində bir xatirə canlandı, həmin fantaziyaya çevrilən bu xatirə, əslində, onun da belə bir kərkəs balası olduğunu, anası olduğunu, amma atası olmadığını bildirmək istəyirdi; üstəlik, belə köhnə təəssüratların özünü ifadə edə biləcəyi tək yolla, anasının sinəsindən ona verilmiş həzzin bir əks-sədası da buna qoşuldu. Müəlliflərin yaratdığı, hər sənətkara əziz olan “uşaqlı Müqəddəs Bakirə” təsəvvürünə işarə, bu fantaziyanı ona dəyərli və mənalı göstərməyə kömək etməli idi. Çünki o, beləliklə, yalnız bir qadının deyil, Məsih uşağı ilə, Təsəlli verən və Xilaskarla özünü eyniləşdirmə imkanı qazanırdı.

Uşaqlıq fantaziyasını təhlil edərkən, biz onun real xatirə məzmununu sonrakı motivlərdən, yəni həmin məzmunu dəyişdirən və təhrif edən motivlərdən ayırmağa çalışırıq. Leonardo halında biz indi fantaziyanın real məzmununu bildiyimizə inanırıq; ananın kərkəslə əvəz edilməsi, uşağın atanın yoxluğunu hiss etdiyini və anası ilə tək başına qaldığını göstərir. Leonardonun qeyri-qanuni doğulması faktı onun kərkəs fantaziyası ilə uyğun gəlir; yalnız buna görə o, özünü kərkəs balası ilə müqayisə edə bilərdi. Lakin onun gəncliyindən bildiyimiz növbəti təsdiqlənmiş fakt odur ki, o, beş yaşında atasının evinə qəbul edilmişdir; bunun nə vaxt baş verdiyi, doğumundan bir neçə ay sonra, yoxsa həmin kadastrın tərtibindən bir neçə həftə əvvəl baş verdiyi bizə tamamilə məlum deyil. İndi kərkəs fantaziyasının yozumu ortaya çıxır və bizə öyrətmək istəyir ki, Leonardo həyatının həlledici ilk illərini atası və ögey anası ilə deyil, kasıb, tərk edilmiş, əsl anası ilə keçirmişdir və buna görə atasını darıxmağa vaxtı olmuşdur. Bu, psixoanalitik səyin yoxsul və hələ də cəsarətli bir nəticəsi kimi görünür, lakin daha da dərinləşdikcə əhəmiyyət qazanacaqdır. Əminliyə Leonardonun uşaqlığındakı faktiki şəraitin nəzərə alınması da kömək edir. Rəvayətlərə görə, atası Ser Piero da Vinçi hələ Leonardonun doğulduğu ildə zadəgan Donna Albiera ilə evlənmişdi; bu nikahın övladsızlığı sayəsində oğlan beşinci ildə sənədlə müəyyən edilmiş şəkildə ata evinə, daha doğrusu, baba evinə qəbul olunmasını borclu idi. İndi isə belə bir adət yoxdur ki, hələ övlad bərəkətinə ümid edən gənc qadına əvvəldən qeyri-qanuni bir övlad tərbiyə üçün verilsin. Yəqin ki, illərlə məyusluq keçməli idi ki, əbəs yerə ümid edilən qanuni övladların əvəzi olaraq, ehtimal ki, çox cazibədar inkişaf edən qeyri-qanuni uşağı qəbul etməyə qərar verilsin. Ən yaxşı şəkildə kərkəs fantaziyasının yozumu ilə uzlaşır ki, Leonardo tənha anasını bir valideyn cütü ilə dəyişməzdən əvvəl, onun həyatından ən azı üç, bəlkə də beş il keçmişdi. Amma o zaman artıq çox gec olmuşdu. Həyatın ilk üç və ya dörd ilində təəssüratlar fiksasiya olunur və xarici aləmə qarşı reaksiya üsulları formalaşır ki, heç bir sonrakı təcrübə onları artıq əhəmiyyətindən məhrum edə bilməz.

Əgər doğrudursa ki, insanın anlaşılmaz uşaqlıq xatirələri və onların üzərində qurulmuş fantaziyaları həmişə onun ruhi inkişafından ən mühüm olanı önə çıxarır, onda kərkəs fantaziyası ilə təsdiqlənmiş fakt, yəni Leonardonun həyatının ilk illərini tək anası ilə keçirdiyi, onun daxili həyatının formalaşmasına ən həlledici təsir göstərmiş olmalıdır. Bu konstellasiyanın təsirləri arasında əskik ola bilməzdi ki, uşaq, gənc həyatında digər uşaqlara nisbətən bir problem daha çox tapdığı üçün, xüsusi ehtirasla bu tapmacalar üzərində düşünməyə başladı və beləliklə, erkən yaşda bir tədqiqatçı oldu, onu böyük suallar əzablandırırdı: uşaqlar haradan gəlir və atanın onların yaranmasında nə rolu var. Onun tədqiqatı ilə uşaqlıq tarixi arasındakı bu əlaqənin sezgisi sonralar ona belə bir nida qopartdı ki, o, yəqin ki, əzəldən quş uçuşu probleminə dalmağa müqəddər idi, çünki o, hələ beşikdə ikən bir kərkəs tərəfindən ziyarət edilmişdi. Quş uçuşuna yönəlmiş bilik həvəsini infantil cinsi tədqiqatdan çıxarmaq, sonrakı, asanlıqla həll ediləcək bir vəzifə olacaqdır,

III

Leonardonun uşaqlıq fantaziyasında kərkəs elementi bizim üçün real xatirə məzmununu təmsil edirdi; Leonardonun özünün fantaziyasını yerləşdirdiyi əlaqə bu məzmunun onun sonrakı həyatı üçün mənasına parlaq işıq salırdı. Yozum işi irəlilədikcə indi qəribə bir problemlə üzləşirik: nə üçün bu xatirə məzmunu homoseksual bir vəziyyətə çevrilmişdir. Uşağı əmizdirən ana, — daha doğrusu, uşağın əmdiyi ana, — uşağın ağzına quyruğunu soxan bir kərkəs quşuna çevrilmişdir. Biz iddia edirik ki, kərkəsin «coda»sı (quyruğu) adi əvəzləyici dil istifadəsinə görə kişi cinsiyyət orqanından, bir penisdən başqa heç nə ifadə edə bilməz. Lakin biz başa düşmürük ki, fantaziya fəaliyyəti necə olub da məhz ana quşunu kişilik nişanəsi ilə təchiz edə bilmişdir və bu absurdlıq qarşısında bu fantaziya quruluşunu ağlabatan bir mənaya endirmək imkanından şübhəyə düşürük.

Lakin biz ruhdan düşməməliyik. Görünüşdə nə qədər absurd yuxuları artıq mənalarını etiraf etməyə məcbur etməmişik! Nə üçün bir uşaqlıq fantaziyasında bu, bir yuxudan daha çətin olsun!

Xatırlayaq ki, bir qəribəliyin tək-tənha tapılması yaxşı deyil, və tələsək, onun yanına ikinci, daha da diqqətçəkən birini qoyaq.

Misirlilərin kərkəs başlı qurulmuş ilahəsi Mut, Roscherin lüğətində Drexlerin mühakimə etdiyi kimi, tamamilə qeyri-şəxsi xarakterli bir fiqur, tez-tez İsis və Hathor kimi daha canlı fərdiliyə malik digər ana tanrılarla birləşdirilirdi, lakin bunun yanında öz ayrıca varlığını və sitayişini saxlayırdı. Misir panteonunun xüsusi bir xüsusiyyəti idi ki, ayrı-ayrı tanrılar sinkretizmdə batmırdılar. Tanrı kompozisiyasının yanında sadə tanrı fiquru öz müstəqilliyində davam edirdi. Bu kərkəs başlı ana tanrı isə misirlilər tərəfindən əksər təsvirlərdə fallik şəkildə təsvir edilmişdi; döşləri ilə qadın kimi xarakterizə edilən bədəni də ereksiya vəziyyətində kişi üzvü daşıyırdı.

Deməli, Mut ilahəsində də Leonardonun kərkəs fantaziyasındakı kimi ana və kişi xarakterlərinin eyni birləşməsi! Bu üst-üstə düşməni Leonardonun kitab təhsilindən ana kərkəsin androgin təbiətini də bildiyi fərziyyəsi ilə izah etməliyikmi? Belə bir ehtimal son dərəcə şübhəlidir; görünür ki, ona açıq olan mənbələr bu qəribə xüsusiyyətdən heç nə ehtiva etmirdi. Daha yaxın olan odur ki, uyğunluğu burada da, orada da təsir edən və hələ də naməlum olan ümumi bir motivə aid edək.

Mifologiya bizə xəbər verə bilər ki, androgin quruluş, yəni kişi və qadın cinsiyyət xarakterlərinin birləşməsi, yalnız Mut tanrıçasına məxsus deyil, həm də Isis və Hathor kimi digər tanrılara da məxsusdur, lakin bu tanrılara bəlkə də yalnız analıq təbiətinə malik olduqları və Mut ilə birləşdirildikləri dərəcədə məxsusdur.” O, bizə bundan əlavə öyrədir ki, Misirin digər tanrıları, məsələn, Saisli Neith (sonradan Yunanıstanın Afina tanrıçasına çevrilən), əvvəlcə androgin, yəni hermafrodit kimi qəbul edilirdi və eyni şey, xüsusilə Dionis dairəsinə aid olan çoxlu yunan tanrıları, habelə sonradan qadın eşq tanrıçası kimi məhdudlaşdırılan Afrodit üçün də keçərli idi. O, sonra belə bir izahat verməyə çalışa bilər ki, qadın bədəninə əlavə olunmuş fallus təbiətin yaradıcı ilkin qüvvəsini ifadə etməli idi və bütün bu hermafrodit tanrı quruluşları yalnız kişiliyin və qadınlığın birləşməsinin ilahi kamilliyin layiqincə təsvirini verə biləcəyi ideyasını ifadə edir. Lakin bu qeydlərin heç biri bizə insan təxəyyülünün, özündə ananın mahiyyətini təcəssüm etdirən bir fiquru analıqla ziddiyyət təşkil edən kişi qüvvəsinin işarəsi ilə təchiz etməkdən çəkinməməsi kimi psixoloji sirri açıqlamır.

Açıqlama uşaq cinsəllik nəzəriyyələrindən gəlir. Həqiqətən də, kişi cinsiyyət orqanının ananın təsviri ilə uyğun gəldiyi bir dövr olmuşdur. Kişi uşaq öz marağını ilk növbədə cinsi həyatın sirlərinə yönəltdikdə, öz cinsiyyət orqanına olan maraq tərəfindən idarə olunur. O, bədəninin bu hissəsini o qədər dəyərli və vacib hesab edir ki, özünə çox bənzədiyi digər şəxslərdə bu hissənin olmamasına inana bilməz. O, cinsiyyət orqanının quruluşunun başqa, bərabər dəyərli bir tipinin olduğunu təxmin edə bilmədiyi üçün, bütün insanların, habelə qadınların da özündəki kimi bir orqana malik olduğu fərziyyəsinə müraciət etməlidir. Bu qabaqcadan hökm gənc tədqiqatçıda o qədər möhkəm kök salır ki, kiçik qızların cinsiyyət orqanlarına dair ilk müşahidələr belə onu məhv edə bilmir. Müşahidə ona həqiqətən də orada özündəkindən fərqli bir şeyin olduğunu deyir, lakin o, qızda orqanın tapıla bilməyəcəyini bu müşahidənin məzmunu kimi etiraf etməyə qadir deyil. Orqanın olmaması ona qorxulu və dözülməz bir təsəvvürdür, buna görə də o, uzlaşdırıcı bir qərara gəlməyə çalışır: qız uşağında da bu orqanın mövcud olduğu, lakin hələ çox kiçik olduğu və sonradan böyüyəcəyi qənaətinə gəlir. Bu gözlənti sonrakı müşahidələrdə doğrulmayanda, ona başqa bir çıxış yolu təklif olunur. Kiçik qız uşağında da bu orqan var idi, lakin o, kəsilib və onun yerində bir yara qalıb. Nəzəriyyənin bu inkişafı artıq utancverici xarakter daşıyan öz təcrübələrindən istifadə edir; bu arada o, həmin qiymətli orqana olan marağını çox açıq şəkildə büruzə verərsə, onun bu orqanının əlindən alınacağı hədəsini eşitmişdi. Kastrasiya hədəsinin təsiri altında o, indi qadın cinsiyyət orqanına dair anlayışını dəyişdirir; bundan sonra kişiliyi üçün titrəyəcək, lakin eyni zamanda, onun fikrincə, qəddar cəza artıq icra olunmuş bədbəxt varlıqlara xor baxacaq.

Uşaq kastrasiya kompleksinin hökmü altına girməzdən əvvəl, qadın hələ tam dəyərli sayıldığı dövrdə, intensiv baxma həzzi erotik həvəs fəaliyyəti kimi özünü büruzə verməyə başlamışdı. O, başqa şəxslərin cinsiyyət orqanlarını görmək istəyirdi, əslində, çox güman ki, onları öz orqanları ilə müqayisə etmək üçün. Ananın şəxsiyyətindən gələn erotik cazibə tezliklə onun penis hesab edilən cinsiyyət orqanına olan həsrətdə zirvəyə çatdı. Qadının penisi olmadığı barədə yalnız gec əldə edilən dərk etməklə bu həsrət çox vaxt öz əksinə çevrilir və iyrənməyə yer verir; bu iyrənmə pubertat yaşlarında psixi impotensiyaya, qadın düşmənçiliyinə və davamlı homoseksuallığa səbəb ola bilər. Lakin bir vaxtlar ehtirasla arzulanan obyektə, yəni qadının penisinə bağlılıq, həmin uşaqlıq cinsi tədqiqatını xüsusi dərinliklə keçmiş uşağın ruh həyatında silinməz izlər qoyur. Qadın ayağına və ayaqqabısına fetişvari ehtiram, deyəsən, ayağı yalnız bir vaxtlar ehtiramla qarşılanan, lakin o vaxtdan bəri çatışmayan qadın üzvünün əvəzedici simvolu kimi qəbul edir; “hörük kəsənlər” bilmədən, qadın cinsiyyət orqanında kastrasiya aktını icra edən şəxslərin rolunu oynayırlar.⁵⁵⁵⁶

İnsan, uşaq cinsəlliyinin təzahürlərinə düzgün münasibət qura bilməyəcək və ehtimal ki, bu məlumatları inanılmaz elan etmək bəhanəsinə əl atacaq, cinsiyyət orqanlarına və cinsi funksiyalara ümumiyyətlə mədəniyyətimizin xor baxışı mövqeyini tamamilə tərk etmədikcə. Uşaq psixi həyatının başa düşülməsi üçün qədim analoqiyalara ehtiyac var. Bizim üçün cinsiyyət orqanları artıq uzun nəsillər boyu utanc əşyaları, pudenda, daha da inkişaf etmiş cinsi sıxışdırma halında isə hətta iyrənclik əşyaları olmuşdur. Əgər öz dövrümüzün cinsi həyatına, xüsusilə də insan mədəniyyətini daşıyan təbəqələrin cinsi həyatına geniş nəzər salınsa, belə deməyə meyl yaranır: Bu gün yaşayanların əksəriyyəti istəksizcə nəsil artırma əmrlərinə tabe olurlar və bu zaman öz insan ləyaqətlərinin incidildiyini və alçaldıldığını hiss edirlər. Aramızda cinsi həyatın başqa bir anlayışına aid olan hər şey, xam qalmış, aşağı xalq təbəqələrinə geri çəkilmiş, yüksək və incə təbəqələrdə isə mədəni cəhətdən aşağı dəyərli kimi gizlədilmiş və yalnız pis vicdanın acı xəbərdarlıqları altında öz təzahürünə cəsarət edir. İnsan nəslinin qədim dövrlərində vəziyyət fərqli idi. Mədəniyyət tədqiqatçılarının əziyyətli toplanmış məlumatlarından, cinsiyyət orqanlarının əslində canlıların qüruru və ümidi olduğunu, ilahi ehtiram gördüyünü və funksiyalarının ilahiliyini insanın öyrəndiyi bütün yeni fəaliyyətlərə köçürdüyünü inamla qazanmaq olar. Sayısız tanrı obrazları onların mahiyyətindən sublimasiya yolu ilə yüksəldi və rəsmi dinlərin cinsi fəaliyyətlə əlaqəsi artıq ümumi şüurdan gizlədildiyi dövrdə, sirr kultları bu əlaqəni bir sıra inisiasiya olunmuş adamlar arasında canlı saxlamağa çalışırdılar. Nəhayət, mədəniyyət inkişafı prosesində cinsəllikdən o qədər ilahi və müqəddəs şey çıxarıldı ki, tükənmiş qalıq xor baxılmaya məruz qaldı. Lakin psixi izlərin təbiətində mövcud olan silinməzlik səbəbindən, cinsiyyət orqanlarının ibadətinin ən primitiv formalarının belə ən yeni dövrə qədər izlərinin aşkarlandığına və bu günkü insanlığın dil istifadəsi, adətləri və batil inanclarının bu inkişaf yolunun bütün mərhələlərinin qalıqlarını ehtiva etdiyinə təəccüblənmək lazım deyil.

Biz, fərdin psixi inkişafının insanlığın inkişaf yolunu qısaldılmış şəkildə təkrar etdiyinə dair əhəmiyyətli biologik analoqiyalarla hazırlaşmışıq və buna görə də uşaq psixikasının genital orqanlara uşaq yaşında verilən dəyərlə bağlı psixoanalitik araşdırmalarının nəticələrini ehtimalsız hesab etməyəcəyik. Uşağın ananın penisini qəbul etməsi, indi, Leonardonun uşaqlıq fantaziyasındakı kərkəs quyruğu kimi “Coda” və Misir anası Mut kimi androgin tanrıça təsvirlərinin yarandığı ortaq mənbədir. Biz bu tanrı təsvirlərini yalnız həkimlik mənasında hermafrodit adlandırırıq, lakin bu, yanlış anlaşılmadır. Onlardan heç biri, insan gözünü iyrəndirən bəzi qüsurlu inkişaflarda olduğu kimi, hər iki cinsin həqiqi genital orqanlarını birləşdirmir; onlar yalnız analıq nişanı olan sinələrə, uşağın ananın bədənini təsəvvür etdiyi ilk mərhələdə mövcud olan kişi cinsiyyət orqanını əlavə edirlər. Mifologiya, inanclar üçün analıq haqqında bu qədim, ilkin fantaziyalarla yaradılmış bədən quruluşunu qoruyub saxlamışdır. Leonardonun fantaziyasında kərkəs quyruğunun vurğulanmasını biz belə şərh edə bilərik: O vaxt, mənim nəvazişli marağım anama yönəlmişdi və mən ona hələ də özümünkü kimi bir cinsiyyət orqanı aid edirdim. Bu, Leonardonun erkən cinsi araşdırmalarına dair daha bir sübutdur ki, bizim fikrimizcə, onun sonrakı bütün həyatı üçün həlledici rol oynamışdır.⁵⁷

Qısa bir düşünmə, indi bizə Leonardonun uşaqlıq fantaziyasındakı kərkəs quyruğunun izahı ilə kifayətlənməyimiz lazım olmadığını xatırladır. Orada bizə hələ aydın olmayan daha çox şey var kimi görünür. Onun ən nəzərəçarpan xüsusiyyəti, ananın sinəsindən əmməyi əmizdirilməyə, yəni pasivliyə və bununla şübhəsiz homoseksual xarakterli bir vəziyyətə çevirməsidir. Leonardonun həyatda homoseksual kimi davrandığına dair tarixi ehtimalı nəzərə alaraq, bu fantaziyada Leonardonun anası ilə uşaqlıq münasibəti və onun sonrakı, baxmayaraq ki, ideal, açıq homoseksuallığı arasında səbəb-nəticə əlaqəsinin olub-olmadığı sualı bizə özünü tələb edir. Əgər homoseksual xəstələrin psixoanalitik araşdırmalarından belə bir əlaqənin mövcud olduğunu, hətta onun dərin və zəruri olduğunu bilməsəydik, Leonardonun təhrif olunmuş xatirəsindən belə bir nəticə çıxarmağa cəsarət etməzdik.

Bu günlərdə cinsi fəaliyyətlərinə qanuni məhdudiyyətlərə qarşı enerjili bir hərəkətə başlayan homoseksual kişilər, öz nəzəri sözçüləri vasitəsilə əvvəlcədən ayrılmış bir cinsi variant, cinsi aralıq mərhələlər və ya “üçüncü cins” kimi təqdim olunmağı sevirlər. Onlar, toxum mərhələsindən etibarən orqanik şərtlər tərəfindən kişidən zövq almağa məcbur edilmiş, qadına qarşı isə bu hiss əsirgənmiş kişilərdirlər. İnsanlıq naminə onların tələblərini imzalamaq istəsək də, bu nəzəriyyələrə qarşı o qədər ehtiyatlı davranmaq olar ki, onlar homoseksuallığın psixi genezini nəzərə almadan qurulmuşdur. Psixoanaliz bu boşluğu doldurmaq və homoseksualların iddialarını yoxlamaq üçün vasitələri təqdim edir. Bu vəzifəni yalnız az sayda şəxs üzərində yerinə yetirə bilmişdir, lakin indiyə qədər aparılan bütün araşdırmalar eyni təəccüblü nəticəni ortaya qoydu. Bütün homoseksual kişilərimizdə, fərdin sonradan unutduğu ilk uşaqlıq dövründə, adətən anaya, çox güclü erotik bağlanma mövcud idi; bu bağlanma ananın özünün həddindən artıq nəvazişi ilə yaradılmış və ya dəstəklənmiş, bundan əlavə, uşağın həyatında atanın geri çəkilməsi ilə gücləndirilmişdir. Sadger qeyd edir ki, onun homoseksual xəstələrinin anaları çox vaxt kişi xasiyyətli qadınlar idi, yəni atanı ona layiq olduğu mövqedən sıxışdıra bilən, enerjili xarakter cizgilərinə malik qadınlar; mən bəzən eyni şeyi gördüm, lakin atanın əvvəldən yox olduğu və ya erkən yaşda aradan çıxdığı, beləliklə oğlanın qadın təsirinə təslim olduğu hallardan daha güclü təsir aldım. Güclü atanın mövcudluğu oğula əks cins üçün obyekt seçimi mövzusunda düzgün qərar verməyi təmin edəcəkmiş kimi görünür.^58596061

Bu ilkin mərhələdən sonra mexanizmi bizə məlum olan, lakin hərəkətverici qüvvələrini hələ dərk etmədiyimiz bir çevrilmə baş verir. Anaya olan sevgi sonrakı şüurlu inkişafa qoşula bilmir, sıxışdırmaya məruz qalır. Oğlan anaya olan sevgini sıxışdırır: özünü onun yerinə qoyur, ana ilə eyniləşir və öz şəxsiyyətini nümunə götürür, yeni sevgi obyektlərini də onun bənzərliyi əsasında seçir. Beləliklə, o, homoseksual olmuşdur; əslində isə avtoerotizmə geri sürüşmüşdür, çünki yetkinləşən gəncin indi sevdiyi oğlanlar yalnız öz uşaqlıq şəxsiyyətinin əvəzediciləri və yenilənmələridir; onları ana onu uşaq ikən sevdiyi kimi sevir. Deyirik ki, o, sevgi obyektlərini narsisizm yolu ilə tapır, çünki yunan əfsanəsi bir gəncə Narsis adı verir; ona heç nə öz əksindən daha xoş gəlmirdi və o, bu adı daşıyan gözəl çiçəyə çevrilmişdi.

Daha dərinə gedən psixoloji mülahizələr belə bir iddianı əsaslandırır ki, bu yolla homoseksual olmuş şəxs şüursuzda anasının xatirə obrazına bağlı qalır. Anaya olan sevginin sıxışdırılması ilə o, həmin sevgini şüursuzluğunda qoruyub saxlayır və bundan sonra anaya sadiq qalır. Guya sevgili olaraq oğlanların ardınca qaçanda, əslində onu vəfasız edə biləcək digər qadınlardan qaçır. Biz həmçinin birbaşa fərdi müşahidə ilə sübut edə bilmişik ki, guya yalnız kişi qıcığına həssas olan şəxs əslində qadından gələn cazibəyə normal bir insan kimi məruz qalır; lakin hər dəfə qadından aldığı oyanmanı tələsik kişi obyektinə köçürür və bu yolla homoseksualiyyəni əldə etdiyi mexanizmi təkrar-təkrar nümayiş etdirir. Digər cinsin somatik əlamətlərinin mövcudluğu (fiziki hermafroditizmin miqdarı) homoseksual obyekt seçiminin zahirə çıxması üçün çox əlverişlidir, lakin həlledici deyildir. Təəssüflə demək lazımdır ki, elmdə homoseksualların nümayəndələri psixoanalizin etibarlı tədqiqatlarından heç nə öyrənməyi bacarmamışlar.

Bizim bu izahların homoseksuallığın psixi genezisi üzərindəki əhəmiyyətini şişirtməkdən uzağıq. Onların homoseksual sözçülərin rəsmi nəzəriyyələri ilə açıq-aşkar ziddiyyət təşkil etdiyi tamamilə aydındır, lakin biz bilirik ki, məsələnin qəti həllinə imkan verəcək qədər əhatəli deyillər. Praktik səbəblərə görə homoseksuallıq adlandırılan şey, müxtəlif psixoseksual ləngimə proseslərindən qaynaqlana bilər və bizim aşkarladığımız proses bəlkə də çoxlarından yalnız biridir və yalnız “homoseksuallıq”ın bir tipinə aiddir. Biz həmçinin etiraf etməliyik ki, bizim homoseksual tipimizdə, tələb etdiyimiz şərtlərin göstərilə biləcəyi halların sayı, törədilmiş təsirin həqiqətən baş verdiyi halların sayını qat-qat üstələyir, belə ki, biz də homoseksuallığın bütününü adətən ondan törətməyə alışdığımız naməlum konstitusional amillərin iştirakını rədd edə bilmərik. Əgər bizim tədqiq etdiyimiz homoseksuallıq formasının psixi genezisinə toxunmaq üçün güclü bir fərziyyə olmasaydı, biz heç bir səbəbə malik olmazdıq; bu fərziyyə odur ki, məhz Leonardo, biz onun kərkəs fantaziyasından yola çıxmışıq, homoseksualların bu bir tipinə aiddir.

Böyük sənətkar və tədqiqatçının cinsi davranışı haqqında nə qədər az ətraflı şey məlum olsa da, çağdaşlarının ifadələrinin ən kobud səhvlərə yol vermədiyi ehtimalına etibar etmək olar. Bu ənənələrin işığında o, bizə cinsi ehtiyacı və fəaliyyəti qeyri-adi dərəcədə aşağı düşmüş bir adam kimi görünür, sanki daha yüksək bir səy onu insanların adi heyvani ehtiyacından uzaqlaşdırmışdır. Onun nə vaxtsa və hansı yolla birbaşa cinsi doyum axtarıb-axtarmadığı və ya bundan tamamilə imtina edib-etmədiyi sualı açıq qala bilər. Lakin bizdə digərlərini qəti şəkildə cinsi hərəkətə məcbur edən hiss axınlarını onda da axtarmaq haqqı var, çünki biz ən geniş mənada cinsi istəyin, libidonun öz payını qatmadığı heç bir insan ruh həyatına inana bilmərik, hətta bu istək ilkin məqsəddən çox uzaqlaşmış və ya icra edilməkdən geri çəkilmiş olsa belə.

Leonardoda dəyişdirilməmiş cinsi meylin izlərindən başqa bir şey gözləməyə haqqımız yoxdur. Lakin bu izlər bir istiqamətə işarə edir və onu homoseksuallar qrupuna aid etməyə imkan verir. Qədimdən bəri vurğulanmışdır ki, o, şagird kimi yalnız diqqət çəkici dərəcədə gözəl uşaqları və gəncləri qəbul edirdi. Onlara qarşı mehriban və səbirli idi, onlara qayğı göstərir, xəstə olduqda isə öz əli ilə baxırdı; ana uşaqlarına necə baxırsa, eləcə də, bəlkə də öz anası ona belə qulluq etmişdi. Onları istedadına görə deyil, gözəlliyinə görə seçdiyi üçün, onların heç biri — Çezare da Sesto, C. Boltraffio, Andrea Salaino, Francesco Melzi və digərləri — əhəmiyyətli rəssam ola bilmədi. Çoxu müəllimdən müstəqillik qazanmağı bacarmadı, o öldükdən sonra sənət tarixində daha aydın bir sima buraxmadan yoxa çıxdılar. Yaradıcılığına görə haqlı olaraq özünü onun şagirdi adlandıra bilən digərləri, məsələn, Luini və Bazzi (Sodoma adlandırılan) ilə o, ehtimal ki, şəxsən tanış olmamışdır.

Bilirik ki, Leonardonun şagirdlərinə qarşı davranışının cinsi motivlərlə heç bir əlaqəsi olmadığını və onun cinsi xüsusiyyətləri haqqında nəticə çıxarmağa imkan vermədiyini bildirən etiraza cavab verməli olacağıq. Buna qarşı, bütün ehtiyatla qeyd etmək istəyirik ki, bizim baxışımız müəllimin davranışındakı bəzi qəribə xüsusiyyətləri izah edir; əks halda bu xüsusiyyətlər sirr olaraq qalmalı idi. Leonardo gündəlik tutmuşdur; o, yalnız özünə aid olan, sağdan sola doğru yazdığı kiçik xətti ilə qeydlər aparmışdır. Bu gündəlikdə o, diqqətəlayiq şəkildə özünə “sən” deyə müraciət edirdi: “Müəllim Lukadan köklərin vurulmasını öyrən.”¹ “Müəllim d’Abaccodan dairənin kvadraturasını göstərməsini xahiş et.” — Və ya səyahət münasibətilə:² “Bağ işlərimə görə Milanaya gedirəm... İki daşıma torbası hazırlat. Boltraffiodan tokar dəzgahını və üzərində işlənmiş bir daşı göstərməsini xahiş et. — Kitabı müəllim Andrea il Todescoya ver.”³ Və ya, tamamilə fərqli məna daşıyan bir qərar: “Traktatında göstərməlisən ki, Yer Ay kimi və ya təxminən elə bir ulduzdur və beləliklə, bizim dünyamızın əsilzadəliyini sübut etməlisən.”

Bu gündəlikdə, əslində — digər ölümlülərin “gündəlikləri” kimi — çox vaxt günün ən əhəmiyyətli hadisələrini yalnız bir neçə sözlə qeyd edir və ya tamamilə susur, Leonardonun bütün bioqrafları tərəfindən qəribəliyinə görə sitat gətirilən bir neçə qeyd var. Bunlar müəllimin kiçik xərcləri haqqında həddindən artıq dəqiq qeydlərdir, sanki onlar ailə başçısı, sərt və qənaətcil bir kişi tərəfindən aparılmışdır; halbuki daha böyük məbləğlərin necə istifadə olunduğuna dair məlumatlar yoxdur və rəssamın iqtisadi məsələlərdə bacarıqlı olduğunu göstərən heç bir şey yoxdur. Bu qeydlərdən biri şagird Andrea Salaino üçün aldığı yeni paltoya aiddir:⁶³ Çox ətraflı olan başqa bir qeyd, başqa bir «şagird»in öz pis xüsusiyyətləri və oğurluğa meylliliyi səbəbindən ona yaratdığı bütün xərcləri toplayır: «1490-cı il aprelin 21-də bu kitabı başladım və atı yenidən başladım.» Jacomo 1490-cı ilin Məryəm Maqdalena günündə, 10 yaşında yanıma gəldi. (Kənar qeydi: oğru, yalançı, inatçı, acgöz) İkinci gün ona iki köynək, bir cüt şalvar və bir kamzol kəsdirdim, və həmin əşyaları ödəmək üçün pulu kənara qoyduğum zaman, cibimdən pulu oğurladı və mən buna tam əmin olduğum halda, heç vaxt ona günahını etiraf etdirə bilmədim (Kənar qeydi: 4 lira...). Kiçik uşağın pislikləri haqqında hesabat belə davam edir və xərclərin hesablanması ilə bitir: «Birinci il, bir palto, 2 lira; 6 köynək, 4 lira; 3 kamzol, 6 lira; 4 cüt corab, 7 lira və s.»⁶²⁶⁴⁶⁵

Leonardonun bioqrafları, qəhrəmanlarının kiçik zəiflikləri və xüsusiyyətlərindən onun ruh həyatındakı sirrləri öyrənməkdən uzaq olduqları üçün, adətən bu qəribə hesablaşmalara, ustanın şagirdlərinə qarşı yaxşılığını və səbirliliyini vurğulayan bir qeyd əlavə edirlər. Onlar, Leonardonun davranışının deyil, onun bizə həmin davranışın şahidliklərini buraxması faktının bir izahata ehtiyac duyduğunu unudurlar. Ona, yaxşılığının sübutlarını bizə təqdim etmək motivini aid etmək mümkün olmadığından, biz, başqa, emosional bir motivin onu bu qeydləri yazmağa sövq etdiyi fərziyyəsini irəli sürməliyik. Hansı motivin olduğunu tapmaq asan deyil və Leonardonun kağızları arasında tapılan başqa bir hesab, şagird geyimləri və s. haqqında bu qəribə, xırda qeydlərə işıq salmasaydı, biz heç birini təklif edə bilməzdik:⁶⁶

«Katharinanın ölümündən sonra dəfn xərcləri... 27 florin 2: funt! Mum... Xaçın daşınması və qaldırılması üçün... Tabut... Cənazənin daşınması... 4 ruhani və 4 din xadimi... Zəng səsi... Cənazə qazıyıcılarına... İcazə üçün — məmurlara... ...2... Cəmi... 108 florin Əvvəlki xərclər: Həkimə... 4 florin Şəkər və şamlar üçün... 12... Ümumi cəmi... 124 florin.»

Şair Merejkovski, bu Katharinanın kim olduğunu bizə deyə bilən yeganə insandır. İki qısa qeyddən o belə nəticə çıxarır ki, Leonardonun anası olan Vinçili yoxsul kəndli qadın 1493-cü ildə o vaxt 41 yaşında olan oğlunu ziyarət etmək üçün Milana gəlmiş, orada xəstələnmiş, Leonardo tərəfindən xəstəxanaya yerləşdirilmiş və öldükdə onun tərəfindən çox şərəfli bir təntənə ilə dəfn edilmişdir.¹ Ruhşünas roman yazıçısının bu yozumu isbat edilə bilməz, lakin o, Leonardonun hiss həyatı haqqında digər məlumatlarımızla o qədər yaxşı uyğun gəlir və o qədər daxili ehtimala malik olduğunu iddia edə bilər ki, mən özümü...

tuta bilmədi, onu doğru kimi qəbul etmək. O, hisslərini tədqiqatın boyunduruğu altına salmağı və onların sərbəst ifadəsini ləngitməyi bacarmışdı; lakin onun üçün də boğulmuş olanın öz ifadəsini qəbul etdirdiyi hallar var idi və bir vaxtlar çox sevilmiş anasının ölümü belə bir hal idi. Bu dəfn xərclərinə aid hesabda biz anaya görə yasın tanınmaz dərəcədə təhrif olunmuş ifadəsi ilə qarşılaşırıq. Belə bir təhrifin necə baş verə biləcəyinə təəccüblənirik və bunu normal psixi proseslər baxımından da başa düşə bilmirik. Lakin nevrozların, xüsusilə də deyilən məcburiyyət nevrozunun qeyri-normal şəraitində bizə oxşar hallar yaxşı məlumdur. Orada intensiv, lakin sıxışdırma nəticəsində şüursuz hala gəlmiş hisslərin ifadəsinin əhəmiyyətsiz, hətta gülünc əməllərə yerdəyişməsini görürük. Müqavimət göstərən qüvvələr bu sıxışdırılmış hisslərin ifadəsini o qədər alçaltmağı bacarmışdılar ki, bu hisslərin intensivliyini çox cüzi qiymətləndirmək lazım gəlirdi; lakin bu kiçik ifadə əməlinin tətbiq olunduğu amansız məcburiyyətdə, şüurun inkar etmək istədiyi təhriklərin həqiqi, şüursuzda kök salmış gücü özünü büruzə verir. Yalnız məcburiyyət nevrozunda baş verən hadisələrlə belə bir uyğunluq Leonardonun anasının ölümü zamanı apardığı cənazə xərcləri hesabını izah edə bilər. Şüursuzda o, hələ uşaqlıq dövründəki kimi erotik rəngli meyillə ona bağlı idi; sonradan baş verən bu uşaq sevgisinin sıxışdırılması ilə yaranan mübarizə, gündəlikdə ona daha layiqli bir abidə qoyulmasına imkan vermədi, lakin bu nevroz konfliktindən kompromis kimi nəticələnən şey icra edilməli idi və beləliklə, hesab yazıldı və gələcək nəsillər üçün anlaşılmaz bir hadisə kimi qeydə alındı.⁶⁷⁶⁸

Cənazə hesabından əldə edilən anlayışı şagird xərcləri hesablarına köçürmək riskli görünmür. Buna görə də, bu da Leonardoda libidinal təhriklərin cüzi qalıqlarının məcburi şəkildə təhrif olunmuş ifadə yaratdığı bir hal olardı. Ana və şagirdlər, onun öz oğlan uşağına xas gözəlliyin timsalları, onun cinsi obyektləri olmuşdular — onun varlığını idarə edən cinsi sıxışdırma belə bir xarakteristikanı icazə verən qədər — və onlar üçün edilən xərcləri həddindən artıq diqqətlə qeyd etmək məcburiyyəti, bu ilkin konfliktlərin təəccüblü xəyanəti olardı. Bu, Leonardonun sevgi həyatının həqiqətən də psixi inkişafını aşkarlaya bildiyimiz homoseksuallıq tipinə aid olduğunu göstərər və onun kərkəs fantaziyasında homoseksual vəziyyətin ortaya çıxması bizə aydın olardı, çünki bu, əvvəllər həmin tip haqqında iddia etdiyimiz şeydən başqa bir şey demək deyildi. Bu, aşağıdakı tərcüməni tələb edirdi: “Anama olan bu erotik münasibət sayəsində mən homoseksual olmuşam.”⁶⁹

IV

Leonardonun kərkəs fantaziyası hələ də bizi özündə saxlayır. Cinsi akt təsvirinə çox aydın işarə edən sözlərlə («və quyruğu ilə dəfələrlə dodaqlarıma vurdu»), Leonardo ana ilə uşaq arasındakı erotik əlaqələrin intensivliyini vurğulayır. Ananın (kərkəsin) fəaliyyəti ilə ağız zonasının vurğulanması arasındakı bu əlaqədən fantaziyanın ikinci xatirə məzmununu təxmin etmək çətin deyil. Biz bunu belə tərcümə edə bilərik: Ana mənə sayısız ehtiraslı öpüşlərini dodaqlarıma basmışdır. Fantaziya ananın mənə süd verməsi və öpməsi xatirələrindən təşkil olunmuşdur.

Sənətkara mehriban təbiət, özünün ən gizli, hətta özündən belə gizlədilən ruh təhriklərini, sənətkara yad olan digərlərini güclü şəkildə təsirləndirən, lakin onların bu təsirin haradan qaynaqlandığını bilmədikləri yaradıcılıq əsərləri vasitəsilə ifadə etmək qabiliyyətini vermişdir. Leonardonun həyat əsərində onun xatirəsinin uşaqlığının ən güclü təəssüratı kimi qoruduğu şeyə şahidlik edən heç nə yoxdurmu? İnsan bunu gözləməlidir. Lakin sənətkarın həyat təəssüratının əsərə öz töhfəsini verməzdən əvvəl necə dərin dəyişikliklərə məruz qaldığını nəzərə alsaq, Leonardoda dəlilin qətiyyətinə olan tələbi çox mütevazı səviyyəyə endirməli olacağıq.

Leonardonun tablolarını düşünən kimsəyə, onun qadın fiqurlarının dodaqlarına sehr etdiyi qəribə, valehedici və sirli təbəssümün xatirəsi yadına salacaq. Uzun, qövsvari dodaqlardakı sabit təbəssüm; bu, onun üçün xarakterik hala gəlmiş və əsasən «Leonardo üslublu» adlandırılır. Florensiyalı Monna Lisa del Giocondonun qəribə gözəl üzündə bu təbəssüm tamaşaçıları ən çox təsirləndirib və çaşqınlığa salıb. Bu təbəssüm yozumu tələb edirdi və heç biri kifayət etməyən çox müxtəlif yozumlar tapdı. «Monna Lisa artıq dörd əsrdir ki, ona uzun müddət baxdıqdan sonra onun haqqında danışan hər kəsin ağlını başından alır».

Muther: «Tamaşaçını xüsusilə cəzb edən şey, bu təbəssümün şeytani sehridir. Yüzlərlə şair və yazıçı bu qadın haqqında yazıb, o, bəzən bizi cazibədar şəkildə gülümsəyir, bəzən isə soyuq və ruhsuz boşluğa baxır kimi görünür, heç kim onun təbəssümünün sirrini açmayıb, heç kim onun düşüncələrini yozmayıb. Hər şey, mənzərə də daxil olmaqla, sirli və yuxu kimidir, sanki fırtına öncəsi bunaltıcı hissiliklə titrəyir».

Monna Lizanın təbəssümündə iki müxtəlif elementin birləşdiyinə dair sezgi bir neçə tənqidçidə yaranmışdır. Onlar, buna görə də, gözəl Florensiyalı qadının üz ifadəsində qadının sevgi həyatına hakim olan ziddiyyətlərin — ehtiyatlılığın və cazibədarlığın, özünü həsr edən nəvazişin, kişini yad bir şey kimi məhv edən, acımasızca tələb edən şəhvətin — ən mükəmməl təsvirini görürlər. Müntz belə ifadə edir: «Monna Lisa Giocondanın təxminən dörd əsrdən bəri qarşısında toplanan heyranlar üçün həll olunmaz və maraqlı bir tapmaca olaraq davam etdiyi məlumdur. Heç bir sənətkar (Pierre de Corlay təxəllüsü ilə gizlənən incə yazıçının qələmindən istifadə edirəm) qadınlığın mahiyyətini — nəvaziş və naz, utancaqlıq və gizli həzz, özünü qoruyan ürəyin, düşünən beynin və özünü saxlayan, yalnız öz nurunu verən şəxsiyyətin bütün sirrini — belə ifadə etməmişdir...» İtalyan Angelo Conti Luvrdakı rəsmin günəş şüası ilə canlandırıldığını görür. «Qadın kral təmkinliyi ilə təbəssüm edirdi: fəth və vəhşilik instinktləri, bütün növün mirası, azdırma və pusqu iradəsi, aldatmanın zərifliyi, amansız niyyəti gizlədən xeyirxahlıq, bütün bunlar növbə ilə görünür və gülən pərdənin arxasında yox olur, onun təbəssümünün şeirində birləşirdi... Yaxşı və pis, amansız və rəhmdil, zərif və pişik kimi, o təbəssüm edirdi...»⁷⁰⁷¹

Leonardo bu rəsm üzərində dörd il işləmişdir, bəlkə də 1503-cü ildən 1507-ci ilə qədər, Floransadakı ikinci iqaməti zamanı, özü 50 yaşından böyük ikən. Vasarinin məlumatına görə, o, xanımı poza zamanı əyləndirmək və onun üzündə həmin təbəssümü saxlamaq üçün ən seçkin sənətkarlıq üsullarını tətbiq etmişdir. Fırçasının o vaxt kətan üzərində əks etdirdiyi bütün incəliklərdən rəsm indiki vəziyyətində çox azını qoruyub saxlamışdır; yarandığı zaman sənətin bacardığı ən yüksək şey hesab edilirdi; lakin əminliklə bilinən budur ki, Leonardo özü də ondan razı qalmamış, onu bitmiş saymamış, sifarişçiyə təhvil verməmiş və Fransaya özü ilə aparmışdır; orada himayədarı I Fransisk onu Luvr üçün ondan əldə etmişdir.

Monna Lizanın fizionomik tapmacasını həll etmədən qoyaq və şübhəsiz faktı qeyd edək ki, onun təbəssümü rəssamı son 400 ildə bütün baxanlar qədər güclü şəkildə heyran etmişdir. Bu valehedici təbəssüm o vaxtdan bəri onun bütün tablolarında və şagirdlərinin əsərlərində təkrarlanır. Leonardo da Vincinin Monna Lizası portret olduğu üçün, onun bu ifadə dolu cizgini, modelin özü sahib olmadığı halda, öz təxəyyülündən ona ödünç verdiyini qəbul edə bilmərik. Görünür, biz onun bu təbəssümü modelində tapdığını və onun sehrinə o qədər qapıldığını ki, bundan sonra təxəyyülünün sərbəst yaradıcılıq məhsullarını onunla bəzədiyini düşünməkdən başqa çarəmiz yoxdur. Bu aydın başa düşülən fikri, məsələn, A. Konstantinova belə ifadə edir:⁷²

“Monna Lisa del Giocondonun portreti ilə məşğul olduğu uzun müddət ərzində, usta bu qadın üzünün fizionomik incəliklərini o qədər dərin bir həssaslıqla qavramışdı ki, sonradan rəsm etdiyi və ya çəkdiyi bütün üzlərə bu cizgiləri — xüsusilə də sirli təbəssümü və qəribə baxışı — köçürmüşdür; Giocondonun mimik xüsusiyyəti hətta Luvrdakı Vəftizçi Yəhyanın təsvirində belə müşahidə edilə bilər; — lakin ən əsası, onlar Müqəddəs Anna üçlüyü təsvirindəki Məryəmin üz cizgilərində açıq şəkildə tanına bilir.”

Ancaq işlər başqa cür də gedə bilərdi. Giocondonun təbəssümünün rəssamı cəzb edib bir daha buraxmamasına səbəb olan cazibənin daha dərin əsaslandırılmasına olan ehtiyac, onun bioqraflarından bir neçəsində yaranmışdır. Monna Liza tablosunda “mədəniyyət insanlığının bütün sevgi təcrübələrinin təcəssümü”nü görən və “Leonardoda həmişə bir bədbəxtlik xəbəri verən bir şeylə bağlı görünən o dərk edilməz təbəssümü” çox incə şəkildə təhlil edən V. Pater, aşağıdakı sözləri söyləyərək bizi başqa bir izə yönəldir:⁷³⁷⁴⁷⁵

“Hər halda, bu tablo bir portretdir. Biz, uşaqlıqdan etibarən Monna Lizanın onun yuxularının toxumasına necə qarışdığını izləyə bilərik, elə ki, açıq şahidliklər əksini təsdiq etməsəydi, insan bunun onun nəhayət tapdığı və təcəssüm etdirdiyi qadın ideali olduğuna inanmaq istərdi...”

M. Herzfeld, Monna Lizada Leonardonun özünə rast gəldiyini, buna görə də öz varlığının çox hissəsini tabloya köçürə bildiyini, “cizgiləri həmişə sirli bir simpatiya ilə Leonardonun ruhunda yer tutmuş” olduğunu söyləyərkən, təxminən eyni şeyi nəzərdə tutur.

Gəlin bu işarələri aydınlıq gətirmək üçün inkişaf etdirməyə çalışaq. Beləliklə, Leonardo Monna Liza təbəssümü ilə o qədər məftun olmuş ola bilər ki, bu, onun ruhunda uzun müddət yuxu vəziyyətində olan bir şeyi, ehtimal ki, köhnə bir xatirəni oyatmışdır. Bu xatirə, bir dəfə oyadıldıqdan sonra onu buraxmamaq üçün kifayət qədər əhəmiyyətli idi; ona daim yeni ifadələr verməli idi. Paterin, Monna Liza kimi bir üzün uşaqlıqdan etibarən onun yuxularının toxumasına necə qarışdığını izləyə biləcəyimizə dair təsdiqi inandırıcı görünür və hərfi mənada başa düşülməyə layiqdir.

Vasari özünün ilk sənət cəhdləri kimi «gülən qadın başlarını» («teste di femmine, che ridono») qeyd edir. Heç nəyi sübut etmək istəmədiyi üçün tamamilə şübhəsiz olan bu hissə, alman dilinə tərcümədə daha tam şəkildə belədir: «gəncliyində gildən bəzi gülən qadın başları düzəldirdi, bunlar gipslə çoxaldılırdı və bəzi uşaq başları, sanki usta əli ilə yaradılmış kimi gözəl...»

Beləliklə, öyrənirik ki, onun sənət fəaliyyəti iki növ obyektin təsviri ilə başlamışdır; bu obyektlər bizə onun kərkəs fantaziyasının təhlilindən çıxardığımız iki növ cinsi obyekti xatırlatmalıdır. Əgər gözəl uşaq başları onun öz uşaqlıq şəxsiyyətinin çoxaldılmış nüsxələridirsə, gülən qadınlar isə heç nə başqa deyil, anası Katarinanın təkrarlarıdır və biz onun anasının, Leonardonun itirdiyi və Florensiyalı xanımda yenidən tapanda onu bu qədər məftun edən sirli təbəssümə malik olması ehtimalını sezməyə başlayırıq.

Leonardonun Monna Lizaya zaman baxımından ən yaxın olan rəsmi, belə adlandırılan «üç müqəddəs Anna»dır, yəni Müqəddəs Anna, Məryəm və İsa uşağı. Bu rəsm hər iki qadın başında ən gözəl ifadə ilə Leonardo təbəssümünü göstərir. Leonardonun Monna Liza portretinə nə qədər əvvəl və ya sonra rəsm çəkməyə başladığını müəyyən etmək mümkün deyil. Hər iki iş illərə yayıldığı üçün, onun eyni vaxtda bu işlərlə məşğul olduğunu fərz etmək olar. Monna Lizanın cizgilərinə dərindən dalmasının Leonardonu Müqəddəs Annanın kompozisiyasını fantaziyasından yaratmağa təşviq etdiyi halda, bu bizim gözləntimizə ən yaxşı uyğun gələrdi. Çünki Giocondanın təbəssümü onda anası haqqında xatirələri canlandırırdısa, onun əvvəlcə analıq müqəddəsliyini ucaldan bir əsər yaratmağa və nəcib xanımda tapdığı təbəssümü anaya qaytarmağa məcbur etdiyini başa düşürük. Beləliklə, Monna Liza portretinə olan marağımızı, indi Luvrda saxlanan bu digər, az qala o qədər gözəl olan rəsmə keçirə bilərik.

Qızı və nəvəsi ilə birlikdə Müqəddəs Anna, İtalyan rəssamlığında nadir hallarda işlənən mövzudur; Leonardonun təsviri isə şübhəsiz ki, digər bütün məlum nümunələrdən çox uzaqdır. Muther deyir:

«Hans Fries, böyük Holbein və Jerolamo dai Libri kimi bəzi ustadlar Annanı Məryəmin yanında oturdur və ikisinin arasına uşağı yerləşdirirdilər. Berlin rəsmində Yaqub Kornelisz kimi digərləri isə həqiqi mənasında «müqəddəs Annanı üçü birlikdə» göstərirdilər, yəni onu qollarında kiçik Məryəm fiqurunu tutan, onun üstündə isə daha kiçik İsa uşağı əyləşən şəkildə təsvir edirdilər.» Leonardonun rəsmində Məryəm anasının qoynunda irəliyə əyilmiş oturur və qoyunla oynayan, bəlkə də bir az onu incidən oğlan uşağına hər iki qoluyla uzanır. Nənə açıq qalan bir qolunu belinə dayamış və ikisinə baxaraq xoşbəxt təbəssümlə aşağıya nəzər salır. Qruplaşma əlbəttə ki, tamamilə sərbəst deyil. Lakin hər iki qadının dodaqlarında oynayan təbəssüm, Monna Lizanın rəsmindəki ilə eyni olsa da, öz qorxulu və sirli xarakterini itirmişdir; bu təbəssüm dərin sevgini və sakit xoşbəxtliyi ifadə edir.

Bu rəsmə müəyyən dərindəliklə baxdıqda, tamaşaçıya birdən-birə bir anlayış gəlir: Bu rəsmi yalnız Leonardo çəkə bilərdi, necə ki, yalnız o, kərkəs fantaziyasını yarada bilərdi. Bu rəsmə onun uşaqlıq tarixçəsinin sintezi yazılmışdır; rəsmin təfərrüatları Leonardonun ən şəxsi həyat təəssüratlarından izah oluna bilər. Atasının evində o, yalnız yaxşı ögey anası Donna Albieranı deyil, həm də atasının anası, nənəsi Monna Lucianı tapmışdı; fərz edək ki, o, ona nənələrin adətən olduğundan az nəvazişli deyildi. Bu vəziyyət ona anası və nənəsi tərəfindən qorunan uşaqlıq dövrünün təsvirini yaxınlaşdıra bilərdi. Rəsmə aid başqa bir diqqət çəkən detal daha da böyük əhəmiyyət kəsb edir. Müqəddəs Anna, Məryəmin anası və oğlan uşağının nənəsi, burada yaşlı bir qadın olmalı idi, bəlkə də Müqəddəs Məryəmdən bir az daha yetkin və ciddi, lakin hələ də solmamış gözəlliyə malik gənc qadın kimi təsvir edilmişdir. Leonardo əslində oğlan uşağına iki ana vermişdir: birincisi, qollarını ona doğru uzadan, ikincisi isə arxa planda olan, hər ikisi ana xoşbəxtliyinin bəxtəvər təbəssümü ilə təchiz edilmişdir. Rəsmin bu xüsusiyyəti müəlliflərin təəccübünü doğurmaqdan yayınmamışdır; Muther, məsələn, Leonardonun yaşlılığı, qırışları və buruşuqları çəkməyə qərar verə bilmədiyini, buna görə də Annanı parlayan gözəlliyə malik qadın etdiyini iddia edir. Bu izahla kifayətlənmək olarmı? Digərləri «ana ilə qızın eyni yaşda olması»nı ümumiyyətlə inkar etmək üçün başqa yollara müraciət etmişlər. Lakin Mutherin izah cəhdi, Müqəddəs Annanın gəncləşdirilməsi təəssüratının rəsmə aid olduğunu və bir meyl tərəfindən saxtalaşdırılmadığını sübut etmək üçün kifayət edir.⁷⁶⁷⁷

Leonardonun uşaqlığı bu şəkildə olduğu qədər qəribə olmuşdur. Onun iki anası var idi: birincisi, həqiqi anası Katarina idi, ki, onu üç-beş yaşları arasında ondan ayırmışdılar; ikincisi isə atasının gənc və nəvazişli xanımı, Donna Albiera idi. O, uşaqlığındakı bu faktı, əvvəllər qeyd etdiyi ana və nənənin mövcudluğu ilə birləşdirərək, onları bir qarışıq vahidə çevirərək, Müqəddəs Annanın üçü birlikdə kompozisiyasını özünə uyğunlaşdırdı. Uşağın yanından daha uzaqda duran ana fiquru, nənə adlanır, görünüşünə və uşağa olan məkan münasibətinə görə həqiqi əvvəlki ana Katarinaya uyğundur. Müqəddəs Annanın bəxtəvər təbəssümü ilə sənətçi, bəxtsiz qadının, əvvəllər kişini, sonra da oğlunu daha yüksək mövqedəki rəqibə təslim etmək məcburiyyətində qaldığı zaman hiss etdiyi qısqanclığı inkar etmiş və ört-basdır etmişdir.⁷⁸ Beləliklə, Leonardonun başqa bir əsərindən yola çıxaraq, Monna Lisa del Giocondonun təbəssümünün, həmin adamda ilk uşaqlıq illərindəki anası haqqında xatirələri canlandırdığı haqqındakı təxminimizi təsdiqləmiş oluruq. İtalyan rəssamların Madonnaları və soylu xanımları, o vaxtdan etibarən, dünyaya rəsm çəkməyə, araşdırmağa və dözməyə təyin olunmuş möhtəşəm oğlunu bəxş etmiş kəndli qızı Katarinanın təvazökar baş əyişini və qəribə-bəxtəvər təbəssümünü göstərirdilər.⁷⁹

Əgər Leonardo, Monna Lisanın qarşısında, bu təbəssümün daşıdığı ikili mənanı — sərhədsiz nəvazişin vədi ilə bədbəxtlik xəbər verən hədənin (Paterin sözlərinə görə) — ifadə etməyi bacardırsa, deməli, o, ən erkən xatirələrinin məzmununa da sadiq qalmışdır. Çünki anasının nəvazişi onun başına bəla gətirdi, taleyini və onu gözləyən məhrumiyyətləri müəyyən etdi. Louvrdakı Müqəddəs Annanın üçü birlikdə əsəri ilə məşhur London kartonunu müqayisə etmək xüsusilə cazibəlidir; bu karton eyni mövzunun başqa bir kompozisiyasını göstərir. Burada iki ana fiquru daha sıx bir-birinə qarışmışdır, onların sərhədləri daha qeyri-müəyyəndir, elə ki, hər hansı bir yozum cəhdindən uzaq olan bəzi təhlilçilər, “elə görünür ki, hər iki baş bir gövdədən çıxır” deməli idilər. Əksər müəlliflər bu London kartonunun əvvəlki işə aid olduğunu qəbul edir və onun yaradılmasını Leonardonun ilk Milan dövrünə (1500-cü ildən əvvəl) təxmini yerləşdirir. Adolf Rosenberg (1898-ci il monografiyası) isə kartonun kompozisiyasında eyni mövzuya dair daha gec — və daha uğurlu — bir formalaşma görür və Anton Springere istinadən onun Monna Lizadan sonra yarandığını qəbul edir. Bizim müzakirələrimizə tamamilə uyğundur ki, karton daha qədim yaradılış olmalıdır. Louvre rəsm əsərinin kartondan necə yarandığını təsəvvür etmək çətin deyil, halbuki əksinə çevrilmə üçün heç bir başa düşülən izah yoxdur. Əgər kartonun kompozisiyasından irəliləsək, Leonardo təxminən uşaqlıq xatirəsinə uyğun gələn iki qadının yuxuvari birləşməsini ləğv etmək və iki başı məkanca bir-birindən ayırmaq ehtiyacını hiss etmişdir. Bu, Mariyanın başını və yuxarı bədənini ana fiqurundan ayıraraq aşağıya əyməklə həyata keçirildi. Bu yerdəyişməni əsaslandırmaq üçün İsa uşağı qucaqdan yerə köçürülməli idi və sonra kiçik Yuhanna üçün yer qalmadı, o, qoyunla əvəz olundu. —

Louvre rəsm əsərində Oskar Pfister qəribə bir kəşf etdi; bu kəşfə maraq göstərməmək mümkün deyil, hətta onun qəti təsdiqinə meyilli olmasaq belə. O, Mariyanın xüsusi formada və asan başa düşülməyən geyimində kərkəsin konturunu tapdı və bunu şüursuz yanıltmaca kimi şərh edir.

«Rəssamın anasını təsvir edən rəsm əsərində — tam aydınlıqla — analığın simvolu olan kərkəs görünür.

Kərkəsin son dərəcə xarakterik başını, boynunu, gövdənin kəskin qövsünü ön qadının belində görünən və qasıq nahiyəsinə və sağ dizə doğru uzanan mavi parçada görmək olar. Kiçik kəşfi göstərdiyim demək olar ki, heç bir müşahidəçi bunun aydınlığına qarşı çıxa bilmədi.» Sevgi ifadələrinin şiddəti, onun kərkəs fantaziyasının işarə etdiyi, çox təbii idi; kasıb, tərk edilmiş ana, zövq aldığı nəvazişlərə olan bütün xatirələrini və yeni nəvazişlərə olan həsrətini ana sevgisinə qatmalı idi; o, təkcə kişi olmadığı üçün deyil, həm də uşağı sevən atası olmadığı üçün uşağına kompensasiya verməyə məcbur idi. Beləliklə, o, bütün narazı anaların etdiyi kimi, kiçik oğlunu ərinin yerinə qoydu və onun erotizminin həddindən artıq erkən yetişməsi ilə ona kişiliyinin bir hissəsini oğurladı. Ananın bəslədiyi və qulluq etdiyi körpəyə olan sevgisi, onun sonradan böyüyən uşağa qarşı göstərdiyi münasibətdən çox daha dərinə gedən bir şeydir. Bu, yalnız bütün ruhi istəkləri deyil, həm də bütün fiziki ehtiyacları ödəyən, tam təminedici bir sevgi münasibətinin təbiətindədir və əgər insanın əldə edə biləcəyi xoşbəxtliyin formalarından birini təmsil edirsə, bu, ən azı, çoxdan sıxışdırılmış və sapqın adlandırıla biləcək istək təhriklərinin heç bir qınanma olmadan təmin edilə bilməsi imkanından irəli gəlir. Ən xoşbəxt gənc evlilikdə ata, uşağın, xüsusilə kiçik oğlanın, onun rəqibinə çevrildiyini hiss edir və şüursuzda kök salmış, imtiyazlı şəxsə qarşı düşmənçilik buradan başlanır. “Vexier obrazının tələsinə düşmək.” (Kriptolaliya, kriptografiya və normal insanlarda şüursuz vexier obrazı. Psixoanalitik və psixopatoloji araşdırmalar üzrə illik. V, 1913.)

Bu yerdə oxucu, Pfisterin gördüyü kərkəsin konturlarını onda axtarmaq üçün bu yazıya əlavə edilmiş şəkilə baxmaq zəhmətindən əsla çəkinməyəcəkdir. Kənarları vexier obrazını çəkən mavi parça, reproduksiyada qalan geyimin daha tünd fonundan açıq boz sahə kimi seçilir.

Pfister (l. c., s. 147) davam edir: “Amma indi vacib sual budur: Vexier obrazı nə qədər uzağa gedir? Ətrafından bu qədər kəskin seçilən parçanı qanadın mərkəzindən davam etdirərək izləsək, bir tərəfdən qadının ayağına doğru endiyini, digər tərəfdən isə onun çiyinlərinə və uşağa doğru qalxdığını fərq edirik. Birinci hissə təxminən kərkəsin qanadlarını və təbii quyruğunu, ikinci hissə isə, xüsusilə lələklərin konturlarına bənzəyən şüavari xətlərə diqqət yetirdikdə, sivri bir qarın və yayılmış bir quş quyruğunu verir; bu quyruğun sağ ucu, Leonardo da Vinçinin taleyini əks etdirən uşaqlıq yuxusunda olduğu kimi, uşağın ağzına, yəni məhz Leonardo da Vinçinin ağzına aparır.”

Müəllif sonra yozumu daha da təfərrüatlara qədər aparmağa girişir və bununla bağlı yaranan çətinlikləri nəzərdən keçirir.⁸⁰

Leonardo həyatının zirvəsində, bir vaxtlar anasının öpüşləri zamanı onun dodaqlarını əhatə edən o xoşbəxt və mənəvi məstlik dolu təbəssümlə yenidən qarşılaşdığında, artıq qadın dodaqlarından belə incəliklər istəməsini qadağan edən bir ləngimənin hökmü altında idi. Lakin o, rəssam olmuşdu və buna görə də bu təbəssümü fırça ilə yenidən yaratmağa çalışdı; istər özü icra etsin, istər də öz rəhbərliyi altında şagirdlərinə icra etdirsə, bütün tablolarına — Ledaya, Yəhyaya və Baxçusa — bu təbəssümü verdi. Son iki əsər eyni tipin dəyişdirilmiş variantlarıdır. Muther deyir: “Leonardo Bibliyadakı çəyirtkə yeyəni, dodaqlarında sirli bir təbəssüm, yumşaq budlarını bir-birinin üstünə qoyaraq bizə məst edən baxışlarla baxan bir Baxçusa, bir Apollinoya çevirdi.” Bu tablolar sirrinə nüfuz etməyə cəsarət etmədiyimiz bir mistisizm nəfəs alır; ən çoxu Leonardonun əvvəlki yaradıcılıqları ilə əlaqə qurmağa çalışmaq olar. Şəkillər yenidən kişi-qadın xarakterlidir, lakin artıq kərkəs fantaziyası mənasında deyil; onlar qadın incəliyi və qadınvari formaları olan gözəl gənclərdir; gözlərini aşağı salmırlar, əksinə, susulması lazım olan böyük bir xoşbəxtlik uğurundan xəbərdar olan kimi sirli və qələbə çalan bir ifadə ilə baxırlar; məlum olan cazibədar təbəssüm bunun bir sevgi sirri olduğunu sezdirməyə imkan verir. Mümkündür ki, Leonardo bu şəkillərdə sevgi həyatının bədbəxtliyini inkar etmiş və anası tərəfindən məst edilmiş uşağın arzusunu, kişi və qadın varlığının belə xoşbəxt birləşməsində təsvir edərək, sənətkarlıq yolu ilə aşmış olsun.

V

Leonardonun gündəliklərindəki qeydlər arasında, əhəmiyyətli məzmunu və kiçik bir formal səhvə görə oxucunun diqqətini cəlb edən bir qeyd var:

O, 1504-cü ilin iyulunda yazır:

“Adi 9 di Luglio 1504 mercoledi a ore 7 mori Ser Piero da Vinci, notalio al palazzo del Potestä, mio padre, a ore 7. Era d’etä d’anni 80, lascio 10 figlioli maschi e 2 femmine.”¹ Qeyd beləliklə Leonardonun atasının ölümü haqqındadır. Onun formasındakı kiçik səhv, “a ore 7” zaman təyininin iki dəfə təkrarlanmasından ibarətdir, sanki Leonardo cümlənin sonunda əvvəldə artıq yazdığını unutmuşdur. Bu, psixoanalitik olmayan birinin heç nə çıxarmayacağı kiçik bir məsələdir. Bəlkə də o, bunu qeyd etməzdi və diqqət çəkildikdə belə deyirdi: Bu, diqqətsizlik və ya affekt halında zamanı hər kəsin başına gələ bilər və daha heç bir əhəmiyyət kəsb etmir.

Psixoanalitik isə fərqli düşünür; gizli psixi proseslərin ifadəsi kimi ona heç nə çox kiçik deyil; o, artıq uzun müddət əvvəl belə unutma və ya təkrarlamaların mənalı olduğunu və əksinə, başqa cür gizli qalan təhriklərin ifşasına imkan verən “diqqətsizliyə” təşəkkür etmək lazım olduğunu öyrənmişdir.⁸¹

Biz deyəcəyik ki, bu qeyd də, Katarinanın cənazə xərcləri hesabı və şagirdlərinin xərc hesabları kimi, Leonardonun öz affektlərinin boğulması uğursuzluqla nəticələnən və uzun müddət gizlədilənin təhrif olunmuş ifadəni özünə qəbul etdirdiyi bir halı təmsil edir. Həmçinin forma da oxşardır: eyni pedantik dəqiqlik, eyni rəqəmlərin üstünlük təşkil etməsi.

Biz belə bir təkrarlanmanı perseverasiya adlandırırıq. O, affektiv vurğunu göstərmək üçün əla bir vasitədir. Məsələn, Dantenin “Paradiso”sunda müqəddəs Pyotrun özünün layiq olmayan yer üzündəki nümayəndəsinə qarşı qəzəbli nitqini xatırlayın:

“Quegli ch’usurpa in terra il luogo mio Il luogo mio, il luogo mio, che vaca Nella presenza del Figliuol di Dio, Fatto ha del cimiterio mio cloaca.“

Leonardonun affekt ləngiməsi olmasa gündəlikdəki qeyd təxminən belə ola bilərdi: Bu gün saat 7-də atam, Ser Pyero da Vinçi, mənim yazıq atam vəfat etdi! Lakin perseverasiyanın ölüm xəbərinin ən əhəmiyyətsiz təyinatına, yəni ölüm saatına yerdəyişməsi qeyddən bütün patetikliyi alır və bizə yalnız burada bir şeyin gizlədilməli və boğulmalı olduğunu başa düşməyə imkan verir.

Notar və notarlardan törəmiş olan Ser Pyero da Vinçi böyük həyat enerjisinə malik, nüfuz və rifah qazanmış bir adam idi. O, dörd dəfə evlənmişdi; ilk iki arvadı uşaq sahibi olmadan vəfat etmişdi, yalnız üçüncü arvadından 1476-cı ildə ilk qanuni oğlunu dünyaya gətirmişdi, bu zaman Leonardo artıq 24 yaşında idi və ata evini çoxdan öz müəllimi Verroçionun atelierinə dəyişmişdi; dördüncü və sonuncu arvadı ilə, ki, onu artıq əlli yaşında ikən evləndirmişdi, o, daha doqquz oğlan və iki qız sahibi olmuşdu.⁸² Şübhəsiz ki, bu ata da Leonardonun psixoseksual inkişafı üçün əhəmiyyətli olmuşdur, üstəlik, yalnız mənfi şəkildə, yəni oğlanın ilk uşaqlıq illərində onun yoxluğu ilə deyil, həm də onun sonrakı uşaqlıq dövründəki mövcudluğu ilə birbaşa təsir göstərmişdir. Uşaqlıqda anaya arzu duyan kimsə, atasının yerinə keçmək istəməkdən, fantaziyasında onunla eyniləşməkdən və sonradan onu (atanı) üstələməyi həyat vəzifəsi etməkdən qaça bilməz. Leonardo hələ beş yaşını tamam etməmişkən böyük atasının evinə qəbul edildikdə, gənc ögey ana Albiera şübhəsiz ki, onun hisslərində anasının yerini tutmuş və o, ata ilə normal adlandırıla bilən rəqabət münasibətinə düşmüşdür. Homoseksuallığa qərar vermənin, məlum olduğu kimi, pubertat yaşlarına yaxın baş verdiyi qeyd olunur. Bu qərar Leonardo üçün verildikdən sonra, atası ilə eyniləşmə onun cinsi həyatı üçün hər hansı əhəmiyyətini itirdi, lakin erotik olmayan digər fəaliyyət sahələrində davam etdi. Biz eşidirik ki, o, dəbdəbəni və gözəl geyimləri sevir, xidmətçilər və atlara sahib olurdu, baxmayaraq ki, Vasarinin sözlərinə görə, “demək olar ki, heç nəyə malik deyildi və az işləyirdi”; biz bu üstünlüklərə görə yalnız onun gözəllik hissinə məsul tutmayacağıq, onlarda atasını təqlid etmək və ondan üstün olmaq məcburiyyətini də tanıyırıq. Ata, kasıb kənd qızına qarşı soylu bəy olmuşdu, buna görə də oğulda soylu bəy rolunu oynamaq sancısı, “zo out-herod Herod” (Hiroddan daha çox Hirod kimi) atasına qarşı, həqiqi soyluluğun necə görünməli olduğunu nümayiş etdirmək tələbi qalmışdı.

Sənətçi kimi yaradan kimsə, öz əsərlərinə qarşı şübhəsiz ki, özünü ata kimi də hiss edir. Leonardonun rəssam kimi yaradıcılığına atası ilə eyniləşmə fəlakətli nəticə vermişdir. O, əsərlərini yaradırdı və sonra onlarla maraqlanmırdı, tıpkı atasının onunla maraqlanmadığı kimi. Atanın sonrakı qayğısı bu məcburiyyətə heç nə dəyişə bilməzdi, çünki bu məcburiyyət ilk uşaqlıq illərinin təəssüratlarından qaynaqlanırdı və şüursuz qalmış sıxışdırılmış şey, sonrakı təcrübələrlə düzəldilə bilməz.⁸³

Rönesans dövründə hər bir sənətkar — çox sonra da belə — ona tapşırıqlar verən, taleyinin əlində olduğu yüksək bir ağa və himayədar, yəni bir padronuna ehtiyac duyurdu. Leonardo öz padronunu yüksək hədəflərə can atan, əzəmətə düşkün, diplomatik cəhətdən hiyləgər, lakin qeyri-sabit və etibarlı olmayan, ləqəbi «il Moro» olan Lodovico Sforzada tapdı. Milan şəhərindəki sarayında həyatının ən parlaq dövrünü keçirdi, onun xidmətində «Son Şam» və Francesco Sforzanın at üstündə heykəlinin şahidlik etdiyi yaradıcılıq qüvvəsini ən az məhdudiyyətlə inkişaf etdirdi. Lodovico Moronun başına gələn fəlakətdən əvvəl Milanı tərk etdi; Lodovico bir fransız həbsxanasında əsir olaraq öldü. Himayədarının taleyindən xəbər Leonardoya çatanda, gündəliyinə belə yazdı: «Hersoq torpağını, mülkünü və azadlığını itirdi və başladığı əsərlərin heç biri tamamlanmadı.» Maraqlıdır və əlbəttə ki, əhəmiyyətsiz deyil ki, o, burada padronuna qarşı, gələcək nəsillərin ona qarşı irəli sürəcəyi eyni ittihamı irəli sürdü; sanki öz əsərlərini natamam buraxdığına görə atalar sırasından bir şəxsi məsul tutmaq istəyirdi. Əslində, hersoqa qarşı da haqsız deyildi.

Lakin atasının təqlidi ona sənətkar kimi zərər verirdisə, atasına qarşı üsyan, onun bəlkə də tədqiqatçı kimi eyni dərəcədə böyük nailiyyətinin uşaqlıq şərti idi. Merejkovskinin gözəl təşbihinə görə, o, qaranlıqda digərləri hələ hamısı yatarkən çox erkən oyana bir insana bənzəyirdi.” O, hər bir sərbəst tədqiqatın əsaslandırılmasını ehtiva edən cəsarətli cümləni söyləməyə cəsarət etdi: “Fikir mübarizəsində avtoritetə istinad edən, ağılı ilə deyil, yaddaşı ilə işləyir.” Beləliklə, o, ilk müasir təbiətşünas oldu və qədim yunanlardan bəri yalnız müşahidəyə və öz hökmünə əsaslanaraq təbiətin sirlərinə toxunan ilk şəxs kimi cəsarətini bir çox biliklər və sezgilər mükafatlandırdı. Lakin o, avtoriteti kiçik saymağı və “qədimlər”in təqlidini rədd etməyi öyrətdikdə və həmişə bütün həqiqətin mənbəyi kimi təbiətin öyrənilməsinə işarə etdikdə, o, yalnız insanın əldə edə biləcəyi ən yüksək sublimasiya səviyyəsində, kiçik, təəccüblə dünyaya baxan uşağa artıq təlqin olunmuş mövqeyi təkrarlayırdı. Elmi abstraksiyadan konkret fərdi təcrübəyə geri çevrildikdə, qədimlər və avtoritet əslində ataya uyğun gəlirdi və təbiət yenidən onu bəsləyən şəfqətli, nəvazişli anaya çevrilirdi. Digər insan övladlarının əksəriyyətində — həm qədim zamanlarda, həm də bu gün — hər hansı bir avtoritetə yapışma ehtiyacı o qədər amansızdır ki, bu avtoritet təhlükə altına düşdükdə onların dünyası sarsılır; Leonardo isə tək başına bu dayaqsız yaşaya bilərdi; əgər həyatının ilk illərində atadan imtina etməyi öyrənməmiş olsaydı, bunu bacarmazdı. Onun sonrakı elmi tədqiqatlarının cəsarəti və müstəqilliyi, atanın ləngitmədiyi uşaqlıq cinsi tədqiqatını nəzərdə tutur və cinsi olandan üz döndərərək onu davam etdirir.⁸⁴⁸⁵⁸⁶

Leonardo kimi bir şəxs uşaqlığının ilk dövründə atanın qorxudulmasından yayınmış və elmi araşdırmalarında avtoritetin qandallarını üstündən atıbsa, eyni adamın inanclı qaldığını və dogmatik dindən yaxa qurtarmağı bacarmadığını görmək, gözləntilərimizə ən açıq ziddiyyət olardı. Psixoanaliz bizə ata kompleksi ilə Allah inancı arasındakı sıx əlaqəni öyrətdi; bizə göstərdi ki, şəxsi Allah psixoloji baxımdan yüksəldilmiş atadan başqa bir şey deyil və bizə gündəlik olaraq nümayiş etdirir ki, gənclər ata avtoriteti onların qəlbində çökən kimi dini inancı itirirlər. Valideyn kompleksində biz dini ehtiyacın kökünü tanıyırıq; qüdrətli, ədalətli Allah və mehriban təbiət bizə ata və ananın böyük sublimasiyaları kimi, daha doğrusu, uşaqlıq dövründə hər ikisinə aid olan təsəvvürlərin yenilənməsi və bərpası kimi görünür. Dindarlıq biologik olaraq kiçik insan balasının uzun müddət davam edən acizliyi və köməyə ehtiyacı ilə əlaqədardır; bu balaca, sonradan həyatın böyük qüvvələri qarşısında özünün həqiqi tərk edilmişliyini və zəifliyini dərk etdikdə, vəziyyətini uşaqlıqdakı kimi hiss edir və uşaqlıq qoruyucu qüvvələrinin regressiv yenilənməsi vasitəsilə onun çarəsizliyini inkar etməyə çalışır. Dinin özünə inananlara verdiyi nevroz xəstəliyinə qarşı qorunma, onları fərdin və bütün insanlığın günahkarlıq hissinin bağlı olduğu valideyn kompleksindən azad etməsi və bunu onlar üçün həll etməsi, halbuki inanmayanların bu vəzifə ilə tək başına öhdəsindən gəlməli olması ilə asanlıqla izah olunur.

Leonardonun nümunəsinin dini inanc haqqında bu anlayışı səhvə çıxara biləcəyi görünmür. Onu inanclı olmamaqda və ya, o dövr üçün eyni məna daşıyan, xristian dinindən dönüklükdə ittiham edən ittihamlar hələ onun sağlığında baş qaldırmış və Vasarinin onun haqqında yazdığı ilk həyat hekayəsində müəyyən ifadə tapmışdır. Vitenin 1568-ci ildəki ikinci nəşrində Vasari bu qeydləri silmişdir. Bizim üçün tamamilə aydındır ki, Leonardo öz dövrünün dini məsələlərdəki həddindən artıq həssaslığı qarşısında, xristianlığa münasibətini açıq şəkildə ifadə etməkdən, hətta qeydlərində belə, çəkinmişdir. Tədqiqatçı kimi o, Müqəddəs Kitabın yaradılış hekayələri ilə ən kiçik dərəcədə belə çaşqınlıq keçirməmişdir; məsələn, o, universal tufanın mümkünlüyünü inkar etmiş və geologiyada müasirlər kimi yüz minilliklərlə eyni qətiyyətlə hesablamalar aparmışdır.

Onun “Peyğəmbərlikləri” arasında inanclı xristianın incə hisslərini incitməli olan bir çoxları var, məsələn:

Müqəddəslərin təsvirləri ibadət olunur.

“İnsanlar heç nə eşitməyən insanlarla danışacaqlar, gözləri açıq olub görməyənlərlə; onlara danışacaqlar və cavab almayacaqlar; qulaqları olub eşitməyənlərdən mərhəmət diləyəcəklər; kor olan üçün işıqlar yandıracaqlar.”

Yaxud: Böyük Cümə günü ağlaşmaq haqqında (s. 297).

“Avropanın bütün hissələrində böyük xalq kütlələri Şərqdə ölmüş bir tək adamın ölümü üçün ağlayacaqlar.”

Leonardonun sənəti haqqında belə hökm verilmişdir ki, o, müqəddəs simalardan kilsə bağlılığının son qalığını götürüb onları insani olana çəkdi ki, onlar üzərində böyük və gözəl insani duyğular təsvir etsin. Muther onun haqqında təriflə deyir ki, o, dekadans əhval-ruhiyyəsini aradan qaldırdı və insanlara hissilik və şən həyat zövqü hüququnu qaytardı. Leonardonun böyük təbiət tapmacalarının araşdırılmasına dərindən vardığını göstərən qeydlərində yaradıcıya, bütün bu möhtəşəm sirlərin son əsasına qarşı heyranlıq ifadələri əskik deyil, lakin heç nə ona işarə etmir ki, o, bu ilahi qüvvə ilə şəxsi münasibəti saxlamaq istəyirdi. Onun son həyat illərinin dərin hikmətini qoyduğu cümlələr təbiətin qanunlarına, ’Avayıtn-ə boyun əyən və Allahın xeyirxahlığından və ya mərhəmətindən heç bir yüngülləşdirmə gözləməyən insanın təslimiyyətini nəfəs alır. Heç bir şübhə yoxdur ki, Leonardo həm doqmatik, həm də şəxsi dini aradan qaldırmış və öz tədqiqat işi ilə mömin xristianın dünyagörüşündən çox uzaqlaşmışdı.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz uşaq ruh həyatının inkişafına dair anlayışlarımızdan belə bir fərziyyə irəli gəlir ki, Leonardonun uşaqlıq çağındakı ilk tədqiqatları da cinsi problemlərlə məşğul olmuşdur. Lakin o, bunu bizə özü şəffaf bir örtük altında açıqlayır: tədqiqat həvəsini kərkəs fantaziyasına bağlayır və quş uçuşu problemini xüsusi taleyin zəncirlənməsi ilə onun işlənməsinə düşmüş bir problem kimi önə çıxarır. Onun quş uçuşunu əhatə edən qeydlərində peyğəmbərlik kimi səslənən kifayət qədər qaranlıq bir yer ən gözəl şəkildə təsdiqləyir ki, o, uçmaq sənətini özünün təqlid edə bilmək arzusuna nə qədər affekt marağı ilə bağlı idi: “İlk uçuşunu edəcək böyük quş, böyük qu quşunun kürəyindən, kainatı heyrətə gətirəcək, bütün yazıları öz şöhrəti ilə dolduracaq və əbədi izzət olacaq doğulduğu yuvaya.” O, yəqin ki, bir vaxt özünün uça biləcəyini ümid edirdi və biz insanların arzuları yerinə yetirən yuxularından bilirik ki, bu ümidin yerinə yetməsindən necə bir səadət gözlənilir.

Bəs niyə bu qədər insan uça bilmək haqqında yuxu görür? Psixoanaliz buna cavab verir ki, uçmaq ya da quş olmaq yalnız başqa bir arzunun örtüyüdür ki, onu tanımağa birdən çox dil və məzmun körpüsü aparır. Maraqlanan gəncliyə deyildikdə ki, böyük bir quş, leylək kimi, kiçik uşaqları gətirir, qədimlər fallusu qanadlı təsvir etdikdə, kişinin cinsi fəaliyyətinin ən işlək adı alman dilində «vögeln» olduqda, kişinin üzvü italyanlarda birbaşa Z'uccello (quş) adlanır — bunlar böyük bir əlaqənin yalnız kiçik parçalarıdır ki, bizə öyrədir: yuxuda uça bilmək arzusu cinsi fəaliyyətə qadir olmaq həsrətindən başqa bir şey ifadə etmir. Bu, erkən uşaqlıq arzusudur. Yetkin adam uşaqlığını xatırladıqda, o ona elə xoşbəxt bir dövr kimi görünür ki, onda insan anın həzzini alır və arzusuz gələcəyə doğru gedirdi, və buna görə də uşaqlara həsəd aparır. Lakin uşaqlar özləri, əgər əvvəl məlumat verə bilsəydilər, yəqin ki, başqa şeylər bildirərdilər. Görünür, uşaqlıq o səadətli idilliya deyil ki, biz onu sonradan təhrif edirik, uşaqlar daha çox böyümək, yetkin adamlarla bərabər olmaq arzusu ilə uşaqlıq illəri boyu qamçılanırlar. Bu arzu onların bütün oyunlarını hərəkətə gətirir. Uşaqlar cinsi araşdırmaları gedişində duyurlarsa ki, yetkin adam bir sirli və bununla belə çox vacib sahədə onlara bilmək və etmək qadağan olunan möhtəşəm bir şey bacarır, onda onlarda da eyni şeyi bacarmaq üçün tüğyan edən bir arzu oyanır və onlar bunu uçmaq formasında yuxuda görürlər ya da arzunun bu geyinməsini sonrakı uçuş yuxuları üçün hazırlayırlar. Beləliklə, bizim zamanlarda nəhayət öz məqsədinə çatan aviasiyanın da infantil erotik kökü var.⁸⁷

Leonardo bizə etiraf edərək ki, o, uçmaq probleminə uşaqlıqdan xüsusi şəxsi münasibət hiss etmişdir, bizə təsdiq edir ki, onun uşaq araşdırması cinsi olana yönəlmişdi, necə ki, biz öz zamanımızın uşaqları üzərində apardığımız tədqiqatlardan sonra bunu güman etməli idik. Heç olmasa bu bir problem sıxışdırmadan yayınmışdı ki, bu, onu sonralar cinsəllikdən uzaqlaşdırmışdı; uşaqlıq illərindən ən tam intellektual yetkinlik dövrünə qədər eyni şey ona yüngül məna dəyişikliyi ilə maraqlı qalmışdı, və tamamilə mümkündür ki, ona arzu olunan sənət ilkin cinsi mənada da, mexaniki mənada da eyni dərəcədə müvəffəq olmadı, hər ikisi onun üçün yerinə yetməmiş arzular olaraq qaldı.⁸⁸⁸⁹

Böyük Leonardo bütün həyatı boyu bir çox cəhətdən uşaq kimi qaldı; deyirlər ki, bütün böyük kişilər uşaqlığa xas nəsə saxlamalıdırlar. O, yetkin yaşında da oynamağa davam edirdi və bununla da bəzən müasirləri üçün qorxulu və anlaşılmaz olurdu. Saray şənlikləri və təntənəli qəbullar üçün ən məharətli mexaniki oyuncaqlar düzəldəndə, yalnız biz bundan narazı qalırıq ki, ustaya belə xırda şeylərə gücünü sərf etməyi xoş görmürük; o özü də görünür bu şeylərlə məşğul olmaqdan xoşlanırdı, çünki Vazari xəbər verir ki, o, heç bir sifariş onu məcbur etmədən də bənzər şeylər düzəldirdi: «Orada (Romada) mumdan bir xəmir düzəldirdi və axıcı olduqda ondan çox incə heyvanlar forması verirdi, hava ilə doldururdu; içinə üfürdükdə uçurdular, hava çıxdıqda yerə düşürdülər. Belvedere üzümçüsünün tapdığı qəribə bir kərtənkələyə başqa kərtənkələlərin soyulmuş dərisindən qanadlar düzəltdi, onları civə ilə doldurdu ki, hərəkət etsinlər və yeriyəndə titrəsinlər; sonra ona gözlər, saqqal və buynuzlar düzəltdi, onu əhliləşdirdi, bir qutuya qoydu və bütün dostlarını bununla qorxutdu.» Çox vaxt belə oyuncaqlar ona məzmunca ağır düşüncələri ifadə etmək üçün xidmət edirdi: «Çox vaxt qoçun bağırsaqlarını elə incə təmizlətdirirdi ki, onları içi boş ovucda saxlamaq olardı; bunları böyük bir otağa aparırdı, bitişik otağa bir neçə dəmirçi körüyü qoyurdu, bağırsaqları onlara bağlayır və şişirdirdi, ta ki bütün otağı tuturdular və bir küncə qaçmaq lazım gəlirdi. Beləliklə göstərirdi ki, onlar tədricən şəffaf olur və hava ilə dolurlar, və əvvəlcə kiçik bir sahəyə sıxışdırılmış halda getdikcə geniş məkana yayılaraq, o, onları dahi ilə müqayisə edirdi.» Onun təmsilləri və tapmacaları da zərərsiz gizlətmə və incə bürünməyə olan eyni oyun həzzini təsdiqləyir, sonuncular «peyğəmbərliklər» formasına salınmışdı, demək olar ki, hamısı fikir baxımından zəngin və nəzərəçarpan dərəcədə zarafatdan məhrum idi.

Leonardonun öz fantaziyasına icazə verdiyi oyunlar və atılımlar bəzi hallarda bu xarakteri dərk etməyən bioqraflarını ciddi səhvlərə salmışdır. Məsələn, Leonardonun Milan əlyazmalarında «müqəddəs Babil sultanının canişini Soriyalı (Suriyalı) Diodario»ya məktub layihələri tapılır, bunlarda Leonardo özünü Şərqin bu bölgələrinə müəyyən işlər görmək üçün göndərilmiş mühəndis kimi təqdim edir, tənbəllik ittihamına qarşı özünü müdafiə edir, şəhərlər və dağlar haqqında coğrafi təsvirlər verir və nəhayət, orada Leonardonun iştirakı ilə baş vermiş böyük bir təbii hadisəni təsvir edir.

J. P. Rixter 1881-ci ildə bu yazılardan sübut etməyə çalışmışdır ki, Leonardo həqiqətən Misir sultanının xidmətində bu səyahət müşahidələrini aparmış və Şərqdə müsəlman dinini qəbul etmişdir. Bu orada qalması 1483-cü ildən əvvəl, yəni Milan hersoqunun sarayına köçməzdən əvvəlki dövrə düşməlidir. Lakin digər müəlliflərin tənqidi üçün Leonardonun guya Şərqə səyahəti üçün dəlillərin əslində nə olduğunu — gənc rəssamın öz əyləncəsi üçün yaratdığı, bəlkə də dünyanı görmək və macəralar yaşamaq arzularını ifadə etdiyi fantastik məhsullar olduğunu tanımaq çətin olmamışdır.⁹⁰⁹¹

Ehtimal ki, «Academia Vinciana» da bir xəyal məhsuludur; onun mövcudluğu fərziyyəsi akademiyanın yazısı olan beş və ya altı son dərəcə süni şəkildə bir-birinə keçirilmiş emblemin mövcudluğuna əsaslanır. Vazari bu rəsmləri xatırladır, lakin akademiyanı yox. Müntz, belə bir ornamenti özünün böyük Leonardo əsərinin qapağına qoymuşdur, «Academia Vinciana»nın reallığına inanan azsaylılardandır.

Ehtimal ki, Leonardonun bu oyun həvəsi yetkin illərində yox olmuş, o da şəxsiyyətinin son və ən yüksək inkişafını ifadə edən tədqiqatçılıq fəaliyyətinə qovuşmuşdur. Lakin onun uzun müddət qalması bizə öyrədə bilər ki, uşaqlıq dövründə ən yüksək, sonralar bir daha çatılmayan erotik səadəti dadmış adam öz uşaqlığından nə qədər ləng qopur.⁹²

Oxucuların bu gün bütün patoqrafiyanı dadsız tapdıqlarını özünü aldatmaq mənasız olardı. İmtina, böyük bir adamın patoqrafik işlənməsində onun əhəmiyyətini və nailiyyətini heç vaxt başa düşmək mümkün olmadığı ittihamı ilə örtülür; ona görə də, ilk təsadüfən rast gəlinən başqa birində də eyni dərəcədə tapıla biləcək şeyləri onda öyrənmək faydasız özbaşınalıqdır. Yalnız bu tənqid o qədər açıq şəkildə ədalətsizdir ki, onu yalnız bəhanə və örtük kimi başa düşmək olar. Patoqrafiya ümumiyyətlə böyük adamın nailiyyətini anlaşılır etmək məqsədi güdmür; insanın heç vaxt söz vermədiyi bir şeyi yerinə yetirməməsini ona ittiham etmək olmaz. Müqavimətin həqiqi motivləri başqadır. Bunlar, bioqrafların qəhrəmanlarına tamamilə özünəməxsus şəkildə bağlı olduqlarını nəzərə alsaq, aşkarlanır. Onlar çox vaxt onu tədqiqatlarının obyekti kimi seçmişdilər, çünki şəxsi hiss həyatlarının səbəbləri üzündən ona əvvəlcədən xüsusi bir sevgi bəsləmişdilər. Sonra onlar böyük adamı öz uşaqlıq nümunələri sırasına daxil etməyə, məsələn, ataya dair uşaqlıq təsəvvürünü onda yenidən canlandırmağa çalışan idealizasiya işinə qapılırlar. Bu istəyə görə onun fizionomiyasındakı fərdi cizgiləri silirlər, daxili və xarici müqavimətlərlə həyat mübarizəsinin izlərini hamarlayırlar, onda insan zəifliyinin və ya qüsurlarının heç bir qalığına dözmürlər və bizə uzaqdan qohum hiss edə biləcəyimiz adam əvəzinə həqiqətən soyuq, yad ideal fiqur təqdim edirlər. Təəssüf ki, onlar bunu edirlər, çünki beləliklə həqiqəti bir illüziya üçün qurban verirlər və uşaqlıq fantaziyalarının xeyrinə insan təbiətinin ən cazibədar sirlərinə nüfuz etmək fürsətindən imtina edirlər.

Leonardonun özü həqiqətə olan sevgisi və biliyə olan həvəsi ilə, varlığının kiçik qəribəliklərindən və sirlərindən onun ruhi və intellektual inkişafının şərtlərini təxmin etmək cəhdini rədd etməzdi. Biz ona, ondan öyrənərək hörmət edirik. Onun böyüklüyünə xələl gətirmir ki, onun uşaqlıqdan inkişafı üçün verməli olduğu qurbanları öyrənək və onun şəxsiyyətinə uğursuzluğun faciəvi cizgisini həkk edən anları toplayaq.

Aydınlıq üçün vurğulayaq ki, biz Leonardonu heç vaxt nevrotiklərə və ya “sinir xəstələri”nə, belə deyildiyi kimi, aid etməmişik. Ona ümumiyyətlə patologiyadan əldə edilmiş baxış bucaqlarını tətbiq etməyə cəsarət etdiyimizdən şikayət edən, bu gün haqlı olaraq tərk etdiyimiz qabaqcadan hökmlərdə hələ də israr edir. Biz artıq sağlamlıq və xəstəlik, normal və nevrotik arasında kəskin sərhəd qoyulmalı olduğuna və nevrotik cizgilərin ümumi dəyərsizliyin sübutları kimi qiymətləndirilməli olduğuna inanmırıq. Bu gün bilirik ki, nevrotik simptomlar, uşaqlıqdan mədəniyyət adamına qədər inkişafımız boyu yerinə yetirməli olduğumuz müəyyən sıxışdırma işlərinin əvəzedici formalaşmalarıdır, ki biz hamımız belə əvəzedici formalaşmalar istehsal edirik və yalnız bu əvəzedici formalaşmaların sayı, intensivliyi və paylanması xəstəlik anlayışının praktik məzmununu və konstitusional dəyərsizlik nəticəsini əsaslandırdığını nəzərə alsaq, Leonardonun şəxsiyyətindəki kiçik əlamətlərə əsasən onu “məcburiyyət tipi” adlandırdığımız nevrotik tipinə yaxın yerləşdirə bilərik; onun araşdırmalarını nevrotiklərin “düşünmə məcburiyyəti” ilə, ləngimələrini isə həmin nevrotiklərdə müşahidə edilən “abuliya” halları ilə müqayisə edə bilərik.⁹³

İşimizin məqsədi Leonardonun cinsi həyatındakı və sənətkarlıq fəaliyyətindəki ləngimələri izah etmək idi. Onun psixi inkişafının gedişi haqqında təxmin edə bildiyimiz şeyləri bu məqsədlə ümumiləşdirməyə icazə verilir.

Onun irsi şəraiti barədə anlayışa malik deyilik, lakin uşaqlıq dövründəki təsadüfi şəraitin dərin pozucu təsir göstərdiyini qəbul edirik. Onun qeyri-qanuni doğulması onu təxminən beş yaşına qədər atanın təsirindən məhrum edir və onu tək təsəllisi olan anasının nəvazişli azdırmasına təhvil verir. Anası tərəfindən cinsi erkən yetkinliyə qədər öpülərək qaldırıldığından, o, şübhəsiz ki, uşaqlıq cinsi fəaliyyətinin bir mərhələsinə daxil olmuşdur; bu mərhələdən yalnız bir ifadə, yəni uşaqlıq cinsi araşdırmasının intensivliyi etibarlı şəkildə təsdiqlənmişdir. Onun erkən uşaqlıq təəssüratları baxmaq və bilmək həvəsini ən güclü şəkildə oyadır; erogen ağız zonası heç vaxt tərk etməyəcəyi bir vurğulama qazanır. Sonradan əksinə olan davranışdan, məsələn, heyvanlara qarşı həddindən artıq mərhəmətdən, bu uşaqlıq dövründə güclü sadistik xüsusiyyətlərin mövcud olduğunu nəticə çıxara bilərik.

Güclü bir sıxışdırma dalğası bu uşaqlıq həddindən artıqlığına son qoyur və pubertat dövründə üzə çıxacaq olan dispozisiyaları sabitləşdirir. Hər cür qaba cinsi fəaliyyətdən uzaqlaşma bu çevrilmənin ən nəzərəçarpan nəticəsi olacaq; Leonardo abstinensiya ilə yaşaya biləcək və aseksual insan təəssüratı yaradacaq. Pubertat oyanmasının seli oğlanın üzərinə gəldikdə, onu bahalı və zərərli əvəzedici formalaşmalara məcbur edərək xəstələndirməyəcək; cinsi həvəsin ehtiyacının böyük hissəsi, erkən dövrdə cinsi bilmə istəyinin üstünlük təşkil etməsi sayəsində ümumi elm həvəsinə sublimasiya oluna biləcək və beləliklə sıxışdırmadan yayınacaq. Libidonun çox kiçik bir hissəsi cinsi məqsədlərə yönəldilmiş olaraq qalacaq və böyüyün zəifləmiş cinsi həyatını təmsil edəcək. Anaya olan məhəbbətin sıxışdırılması nəticəsində bu hissə homoseksual mövqeyə itələniləcək və ideal oğlan məhəbbəti kimi özünü göstərəcək. Şüursuzda anaya və onunla əlaqənin xoşbəxt xatirələrinə bağlılıq qorunub saxlanılır, lakin ilkin olaraq qeyri-aktiv vəziyyətdə qalır. Bu cür şəkildə sıxışdırma, sabitləşmə və sublimasiya Leonardonun ruh həyatına cinsi həvəsin gətirdiyi töhfələr üzərində nəzarəti bölüşürlər.

Qaranlıq oğlanlıq dövründən Leonardo qarşımızda rəssam, boyakar və heykəltəraş olaraq canlanır — ilk uşaq illərində baxma həvəsinin erkən oyanmasına borclu ola biləcəyi xüsusi bir istedada görə. Bədii fəaliyyətin ruhi ilkin həvəslərə hansı şəkildə bağlandığını göstərmək istərdik, əgər məhz burada vasitələrimiz bizi yarı yolda qoymasaydı. Artıq demək olar ki, şübhəsiz olan bir faktı vurğulamaqla kifayətlənirik: rəssamın yaradıcılığı onun cinsi istəyinə də axar verir, və Leonardo barədə Vasarinin çatdırdığı xəbərə işarə edirik ki, gülümsəyən qadınların və gözəl oğlanların başları, yəni onun cinsi obyektlərinin təsvirləri onun ilk bədii cəhdləri arasında diqqəti cəlb edirdi. Çiçəklənən gəncliyində Leonardo əvvəlcə ləngimədən işləyirmiş kimi görünür. Xarici həyat tərzində atanı nümunə götürdüyü kimi, o da kişi yaradıcılıq qüvvəsi və bədii məhsuldarlıq dövrünü Milanda yaşayır, burada tale onun qarşısına hersoq Lodoviko Moro şəklində bir ata əvəzini çıxarır. Lakin tezliklə onda bu təcrübə özünü təsdiqləyir ki, real cinsi həyatın demək olar ki, tam boğulması sublimasiya olunmuş cinsi cəhdlərin fəaliyyəti üçün ən əlverişli şərtləri yaratmır. Cinsi həyatın nümunəvi olması özünü göstərir, fəallıq və tez qərar vermə qabiliyyəti zəifləməyə başlayır, düşünməyə və gecikdirməyə meyl artıq «Müqəddəs Axşam Yeməyi» əsərində narahat edici şəkildə nəzərə çarpır və texnikaya təsiri ilə bu möhtəşəm əsərin taleyini müəyyənləşdirir. İndi onda yavaş-yavaş bir proses baş verir ki, onu yalnız nevrotiklərdəki reqressiyalarla yanaşı qoymaq olar. Onun varlığının yeniyetməlik dövründə rəssama doğru açılması erkən uşaqlıq dövrü ilə şərtlənmiş alimə doğru açılma ilə üstələnir, erotik həvəslərinin ikinci sublimasiyası ilk sıxışdırma zamanı hazırlanmış ilkin sublimasiyadan geri çəkilir. O, alim olur, əvvəlcə hələ öz sənətinin xidmətində, sonra ondan asılı olmayaraq və ondan uzaqlaşaraq. Atanı əvəz edən himayədarın itirilməsi və həyatda artan qaranlıqla bu reqressiv əvəzetmə getdikcə daha çox yayılır. O, «zmpacientissimo al pennello» olur, — markqrafinya İzabella d'Estenin bir müxbiri belə xəbər verir, və o, hər halda hələ də onun əli ilə çəkilmiş bir şəklə sahib olmaq istəyirdi. Onun uşaqlıq keçmişi onun üzərində hakimiyyət qazanmışdı. Lakin indi ona bədii yaradıcılığı əvəz edən araşdırma, görünür, özündə şüursuz həvəslərin fəaliyyətini səciyyələndirən bəzi cizgiləri daşıyır: doymazlıq, amansız sərtlik, real şəraitə uyğunlaşma qabiliyyətinin olmaması.

Həyatının zirvəsində, əllinci illərinin əvvəllərində, qadında cinsi xarakterlərin artıq gerilədiyi, kişidə isə libidonun çox vaxt hələ də güclü bir irəliləməyə cəsarət etdiyi bir vaxtda, onun üzərində yeni bir dəyişiklik baş verir. Onun psixi məzmununun daha dərin qatları yenidən aktivləşir; lakin bu daha uzaq geriləmə onun sənətinə xeyir gətirir, ki, bu sənət artıq zəifləmişdi. O, anasının xoşbəxt və hissi cəhətdən məftun olmuş təbəssümünün xatirəsini onda oyadan qadınla qarşılaşır və bu oyadılmanın təsiri altında, sənətkarlıq cəhdlərinin əvvəlində, təbəssüm edən qadınları təsvir edərkən ona yol göstərən təkanı yenidən qazanır. O, Monna Lizanı, üçlük tərkibində Müqəddəs Annanı və sirli təbəssümlə seçilən gizəmli obrazlar seriyasını çəkir. Ən qədim erotik təhriklərinin köməyi ilə o, sənətindəki ləngiməni bir daha aşmaq qələbəsini qeyd edir. Bu son inkişaf bizim üçün yaxınlaşan qocalığın qaranlığında bulanıqlaşır. Onun intellekti bundan əvvəl öz dövrünü xeyli geridə qoyan bir dünya baxışının ən yüksək nailiyyətlərinə qədər yüksəlmişdi.⁹⁴

Yuxarıdakı abzaslarda Leonardo inkişaf yolunun belə bir təsvirinə, onun həyatının bu cür təsnifatına və sənət ilə elm arasındakı tərəddüdünün aydınlaşdırılmasına haqq qazandıra biləcək şeyləri qeyd etmişəm. Əgər bu izahlarım psixoanalizin dostları və mütəxəssisləri arasında mənim sadəcə bir psixoanalitik roman yazdığım haqqında hökm çıxarmasına səbəb olarsa, cavab verəcəyəm ki, bu nəticələrin etibarlılığını əlbəttə ki, şişirdmirəm. Mən də digərləri kimi, böyük və sirli bu adamdan gələn cazibəyə tabe olmuşam; onun mahiyyətində güclü həvəs xarakterli ehtirasların hiss olunduğuna inanılır, lakin bunlar yalnız bu qədər qəribə şəkildə susdurulmuş formada özünü büruzə verə bilər.

Lakin Leonardo həyatının həqiqəti nə olursa olsun, biz başqa bir vəzifəni yerinə yetirməyincə, onu psixoanalitik yolla dərk etməyə çalışmaqdan əl çəkə bilmərik. Biz ümumiyyətlə sərhədləri müəyyən etməliyik, psixoanalizin bioqrafiyadakı qabiliyyətinə qoyulan hədlər, ki, bizə verilməyən hər bir izahat uğursuzluq kimi qiymətləndirilməsin. Psixoanalitik araşdırmaya material kimi həyat tarixinin məlumatları mövcuddur; bir tərəfdən hadisələrin təsadüfilikləri və mühit təsirləri, digər tərəfdən isə fərdin bildirilən reaksiyaları. Psixi mexanizmlər haqqındakı biliyinə əsaslanaraq, o, fərdin mahiyyətini onun reaksiyalarından dinamik şəkildə dərk etməyə, onun ilkin psixi həvəs qüvvələrini və onların sonrakı çevrilmələri və inkişaflarını üzə çıxarmağa çalışır. Əgər bu uğurlu olarsa, şəxsiyyətin həyat davranışı quruluş və tale, daxili qüvvələr və xarici qüvvələrin qarşılıqlı təsiri ilə aydınlaşmış olur. Əgər belə bir təşəbbüs, bəlkə də Leonardo nümunəsində olduğu kimi, təminatlı nəticələr vermirsə, günah psixoanalizin səhv və ya qeyri-kafi metodologiyasında deyil, əksinə, bu şəxs barədə bizə çatan materialın qeyri-müəyyənliyi və boşluqlarındadır. Beləliklə, uğursuzluğa görə yalnız psixoanalizi bu qədər qeyri-kafi material əsasında rəy verməyə məcbur edən müəllif cavabdeh tutula bilər.

Lakin tarixi materiala ən geniş şəkildə sahib olunduqda və psixi mexanizmlərin idarə edilməsi ən etibarlı şəkildə aparıldıqda belə, psixoanalitik araşdırma iki əhəmiyyətli nöqtədə fərdin məhz belə olub başqa cür ola bilməyəcəyi zərurətini dərk edə bilməzdi. Biz Leonardoda onun qeyri-qanuni doğumunun təsadüfiliyinin və anasının həddindən artıq nəvazişinin onun xarakter formalaşmasına və sonrakı taleyinə həlledici təsir göstərdiyi fikrini müdafiə etməli idik; çünki uşaqlıq mərhələsindən sonra baş verən cinsi sıxışdırma onu libidonu elmə həvəsə yüksəltməyə məcbur etmiş və onun cinsi fəaliyyətsizliyini bütün sonrakı həyat üçün təsbit etmişdir. Lakin uşaqlıqdakı ilk erotik doyumdan sonra baş verən bu sıxışdırma mütləq baş verməli deyildi; başqa bir fərddə bəlkə də baş verməzdi və ya çox daha az miqyasda baş verərdi. Biz burada psixoanalitik olaraq daha həll edilə bilməyən bir sərbəstlik dərəcəsini qəbul etməliyik. Eyni şəkildə, bu sıxışdırma dalğasının nəticəsini yeganə mümkün nəticə kimi təqdim etmək də olmaz. Başqa bir şəxs üçün libidonun əsas hissəsini sublimasiya yolu ilə bilik həvəsinə yönəldərək sıxışdırmadan xilas etmək ehtimal ki, uğurlu olmazdı; Leonardo ilə eyni təsirlər altında o, düşünmə işinin davamlı pozulması və ya öhdəsindən gəlinə bilməyən məcburiyyət nevrozuna meylliliyi ilə üzləşərdi. Beləliklə, Leonardonun bu iki xüsusiyyəti psixoanalitik səylərlə izah edilə bilməz kimi qalır: onun həvəslərin sıxışdırılmasına olan çox xüsusi meylliliyi və primitiv həvəsləri sublimasiya etməyə olan qeyri-adi qabiliyyəti.

Həvəslər və onların çevrilmələri psixoanalizin tanıya bildiyi son şeydir. Bundan sonra o, biologik tədqiqata yer verir. Sıxışdırma meylini və sublimasiya qabiliyyətini, psixi binanın yalnız onun üzərində ucaldığı xarakterin orqanik əsaslarına qaytarmağa məcburuq. İncəsənət istedadı və yaradıcılıq qabiliyyəti sublimasiya ilə sıx bağlı olduğundan, incəsənət əsərinin mahiyyətinin də psixoanalitik olaraq bizə əlçatmaz olduğunu etiraf etməliyik. Dövrümüzün biologik tədqiqatı, insanın orqanik konstitusiyasının əsas xüsusiyyətlərini maddi mənada kişi və qadın meyllərinin qarışığı ilə izah etməyə meyllidir; Leonardonun bədən gözəlliyi və sol əlliliyi burada bir çox paralellər qurmağa imkan verirdi. Lakin biz təmamilə psixoloji tədqiqat zəmindən ayrılmaq istəmirik. Bizim məqsədimiz, Leonardo da Vinçinin şəxsiyyətinin xarici təcrübələri ilə reaksiyaları arasındakı əlaqəni həvəslərin fəaliyyəti yolu ilə sübut etməkdir. Psixoanaliz bizə Leonardonun sənətkarlıq faktını izah etməsə belə, onun ifadələrini və məhdudiyyətlərini bizə başa düşülən edir. Elə gəlir ki, yalnız Leonardonun uşaqlıq təcrübələrinə malik olan bir adam Monna Lizanı və üçlük tərkibində Müqəddəs Annanı çəkə, əsərlərinə o kədərli taleyi hazırlaya və təbiətşünas kimi belə misli görünməmiş bir yüksəliş göstərə bilərdi; sanki bütün nailiyyətlərinin və bədbəxtliklərinin açarı kərkəs haqqındakı uşaqlıq fantaziyasında gizlənmişdir.

Lakin, valideyn konstellasiyasının təsadüflərinə insanın taleyi üzərində belə həlledici təsir tanıyan, məsələn, Leonardonun taleyini onun qeyri-qanuni doğumundan və ilk ögey anası Donna Albieranın övladsızlığından asılı edən bir tədqiqatın nəticələrinə etiraz etmək olarmı? Məncə, bunun haqqı yoxdur; əgər təsadüfün bizim taleyimizə qərar verməyi layiqsiz hesab edərsə, bu, yalnız Leonardonun özü, günəşin hərəkət etmədiyini yazarkən hazırladığı, aşılmasını hazırladığı dindar dünya görüşünə geri dönüşdür. Təbii ki, biz, ədalətli Tanrının və mehriban Təqdirin bizi həyatımızın ən müdafiəsiz dövründə belə təsirlərdən daha yaxşı qorumamasına inciyirik. Bu zaman, həyatımızda əslində hər şeyin təsadüfi olduğunu, spermatozoidlə yumurtanın qarşılaşmasından ibarət olan yaranışımızdan başlayaraq, təbiətin qanunauyğunluğu və zəruriyyəti ilə əlaqəli olan, lakin yalnız bizim istəklərimiz və illüziyalarımızla əlaqədən məhrum olan təsadüf olduğunu tez-tez unuturuq. Həyatımızın müəyyən edilməsinin konstitusiyamızın “zəruriyyətləri” və uşaqlığımızın “təsadüfləri” arasında bölünməsi, bəlkə də ayrı-ayrı hallarda hələ də qeyri-müəyyən ola bilər; lakin ümumilikdə, məhz ilk uşaqlıq illərimizin əhəmiyyətinə şübhə etmək artıq mümkün deyil. Biz, Leonardonun Hamletin nitqini xatırladan qaranlıq sözlərinə uyğun olaraq, təbiətə hələ də kifayət qədər hörmət bəsləmirik. «saysız-hesabsız səbəblə səbəblə doludur ki, heç vaxt təcrübəyə girməmişdir» (La natura & piena d’infinite ragioni che non furono mai in isperienza. M. Herzfeld, 1. c. s. 11). Biz insan varlıqlarından hər biri, təbiətin bu səbəblərinin təcrübəyə nüfuz etdiyi saysız təcrübələrdən birinə uyğun gəlir.

9 / 25

İlkin sözlərin əks mənası haqqında

«Yuxuların yozumu» əsərimdə analitik cəhdlərin nəticəsi olaraq, başa düşülməmiş bir iddia irəli sürmüşəm ki, bu hesabatın əvvəlində onu təkrarlayacağam ⁹⁵:

«Yuxunun ziddiyyət və ziddiyyət kateqoriyasına qarşı davranışı son dərəcə diqqət çəkicidir. Bu kateqoriya sadəcə nəzərə alınmır. Yuxu üçün «Xeyr» mövcud deyil. Ziddiyyətlər xüsusi bir üstünlüklə bir bütövlükdə birləşdirilir və ya birində təmsil olunur. Yuxu, istənilən elementi onun istək-ziddiyyəti ilə təmsil etmək sərbəstliyini də özünə götürür, belə ki, əvvəlcə ziddiyyətə qadir heç bir elementin yuxu düşüncələrində müsbət və ya mənfi şəkildə yer alıb-almadığını bilmək mümkün deyil.»

Qədim dövrdəki yuxu yozucuları, bir şeyin yuxuda onun əksini ifadə edə biləcəyi fərziyyəsindən ən geniş şəkildə istifadə etmiş görünürlər. Bu ehtimal, müasir yuxu tədqiqatçıları tərəfindən də, yuxuya ümumiyyətlə məna və yozula bilmə tanıdıqları qədər, bəzən qəbul edilmişdir ⁹⁶. İnanıram ki, elmi yuxu yozumu yolunda mənim ardımca gələn və yuxarıda sitat gətirilmiş iddianı təsdiqləmiş olanların hamısı, bu fərziyyəyə etiraz etməyəcəklər.

Yuxu işlənməsinin inkardan qaçmağa və eyni ifadə vasitəsi ilə ziddiyyətli şeyləri ifadə etməyə olan bu qəribə meylini başa düşmək üçün, təsadüfən dilçi K. Abelin bir əsərini oxumaq məni bu nəticəyə gətirdi. Həmin əsər 1884-cü ildə müstəqil broşür kimi nəşr olunmuş və növbəti ildə müəllifin Dilçilik üzrə elmi məqalələri arasında yer almışdır. Mövzunun marağı, Abelin məqaləsindəki həlledici yerləri tam mətni ilə (çoxlu nümunələri buraxsaq da) burada sitat gətirməyimi əsaslandıracaq. Çünki biz, yuxu işlənməsinin göstərilən təcrübəsinin, bizə məlum olan ən qədim dillərin bir xüsusiyyəti ilə üst-üstə düşdüyünə dair heyrətamiz bir aydınlıq əldə edirik.

Abel misir dilinin qədimliyini, ilk heroqlif yazılarından çox əvvəl inkişaf etmiş olduğunu vurğuladıqdan sonra, belə davam edir (s. 4):

«Misir dilində, yəni primitiv bir dünyanın tək qalığında, bir-birinin tam əksini ifadə edən iki mənalı sözlərin kifayət qədər çoxluğuna rast gəlinir. Əgər bu qədər açıq-aydın mənasızlığı təsəvvür etmək mümkün olsa, belə düşünün: alman dilində «güclü» sözü həm «güclü», həm də «zəif» mənasını verirdi; Berlin şəhərində «işıq» adı həm «işıq», həm də «qaranlıq»ı ifadə etmək üçün istifadə olunurdu; Münxenli bir vətəndaş pivəyə «pivə» deyirdi, başqası isə su haqqında danışarkən eyni sözü tətbiq edirdi. Beləliklə, qədim misirlilərin öz dillərində vərdiş halına gətirdikləri bu təəccüblü təcrübəni təsəvvür edə bilərsiniz. Kim inanmırsa, başını silkələməsini kim qınaya bilər? . . .« (Nümunələr.)

(Həmin yer, səh. 7): «Bu və oxşar bir çox antitetik məna hallarını nəzərə alsaq (bax: əlavə), heç bir şübhə yoxdur ki, ən azı bir dildə bir şeyi və həmin şeyin əksini eyni anda ifadə edən sözlərin bolluğu mövcud olmuşdur. Nə qədər təəccüblü olsa da, biz faktla üzləşmişik və onunla hesablaşmalıyıq.»

Müəllif bu vəziyyətin təsadüfi səsləşmə ilə izahını rədd edir və eyni qətiyyətlə, bu hadisənin misir mənəvi inkişafının aşağı səviyyəsinə aid edilməsinə qarşı çıxır:

(Həmin yer, səh. 9): «Lakin Misir mənasızlığın vətəni deyildi. Əksinə, o, insan ağlının ən erkən inkişaf mərkəzlərindən biri idi . . . O, saf və ləyaqətli bir əxlaqa malik idi və müasir sivilizasiyaya sahib olan xalqlar qan susamış bütlər üçün insan qurbanları kəsərkən, on əmrin böyük bir hissəsini formalaşdırmışdı. Qaranlıq dövrlərdə ədalət və mədəniyyət məşəlini bu qədər yüksək qaldıran bir xalqın gündəlik danışığında və düşüncəsində tamamilə axmaq olması mümkün deyil . . . Şüşə düzəldə bilən, nəhəng daş blokları mexaniki şəkildə qaldırmaq və hərəkət etdirmək bacarığına malik olan birinin, ən azı, bir şeyi həm özü, həm də eyni anda onun əksi hesab etməyəcək qədər ağlı olmalıdır. İndi isə misirlilərin belə qəribə, ziddiyyətli bir dilə icazə vermələrini necə izah edək? . . . Onların ən düşmən fikirlərə eyni səs daşıyıcısını verməyə və bir-birinə ən güclü şəkildə qarşı çıxan şeyləri həll olunmaz bir birləşmə kimi qovuşdurmağa vərdiş etdiklərini necə başa düşək?»

Hər hansı bir izah cəhdindən əvvəl, misir dilinin bu anlaşılmaz üsulunun daha da kəskinləşməsini nəzərə almaq lazımdır. «Misir lüğətinin bütün qəribəlikləri arasında, bəlkə də ən qeyri-adi olanı, əks mənalı sözlərdən başqa, iki əks mənalı lüğət vahidinin, tərkib hissələrindən yalnız birinin mənasını daşıyan bir birləşməyə çevrildiyi digər mürəkkəb sözlərin mövcud olmasıdır. Deməli, bu qeyri-adi dildə təkcə həm «güclü», həm də «zəif» və ya həm «əmr etmək», həm də «itaət etmək» mənasını verən sözlər yoxdur; həm də «qoca-gənc», «uzaq-yaxın», «bağlamaq-ayırmaq», «xaric-daxil» kimi birləşmələr var ki, bunlar ən müxtəlif şeyləri özündə birləşdirməsinə baxmayaraq, birincisi yalnız «gənc», ikincisi yalnız «yaxın», üçüncüsü yalnız «bağlamaq», dördüncüsü isə yalnız «iç» mənasını verir... Beləliklə, bu mürəkkəb sözlərdə məntiqi ziddiyyətlər qəsdən birləşdirilmişdir, lakin məqsəd, çin dilində bəzən olduğu kimi, üçüncü bir anlayış yaratmaq deyil, yalnız birləşmə vasitəsilə, öz-özlüyündə eyni mənanı verəcək olan ziddiyyətli tərkib hissələrindən birinin mənasını ifadə etməkdir...»

Lakin bu sirr göründüyündən daha asan həll olunur. Bizim anlayışlarımız müqayisə yolu ilə yaranır. «Əgər həmişə işıqlı olsaydı, biz işıqlı ilə qaranlıq arasında fərq qoya bilməzdik və nəticədə nə işıqlılıq anlayışına, nə də sözünə sahib ola bilərdik...» «Aydındır ki, bu planetdəki hər şey nisbidir və müstəqil mövcudluğa yalnız digər şeylərlə olan əlaqələrində onlardan fərqləndirildiyi dərəcədə malikdir...» «Hər bir anlayış beləliklə öz ziddininin əkizi olduğuna görə, əgər o, öz ziddinə nisbətən ölçülməklə ilk dəfə düşünülüb və onu düşünməyə çalışan digərlərinə ötürülməmişsə, necə düşünülə bilərdi?...» (Eyni yer, s. 15): «Güclülük anlayışını zəifliyə zidd olaraq konsepsiya etmək mümkün olmadığına görə, «güclü» mənasını verən söz, eyni zamanda «zəif» haqqında xatırlatmanı da özündə saxlayırdı, çünki söz yalnız bu sayəsində mövcudluğa qovuşmuşdu. Bu söz əslində nə «güclü», nə də «zəif» mənasını verirdi, əksinə, hər ikisini bərabər şəkildə yaradan hər ikisi arasındakı əlaqəni və fərqi ifadə edirdi...» «İnsan öz ən qədim və ən sadə anlayışlarını yalnız onların ziddlərinə qarşı qoymaqla əldə edə bilmiş və tədricən antitezin hər iki tərəfini ayırmağı və birini digərinə nisbətən şüurlu ölçü aparmadan düşünməyi öyrənmişdir.»

Dil təkcə öz fikirlərini ifadə etmək üçün deyil, həm də əsasən onları başqalarına bildirmək üçün xidmət etdiyindən, belə bir sual qaldırmaq olar: «ilk misirli» hər dəfə iki mənalı anlayışın «hansı tərəfini nəzərdə tutduğunu» yanındakı adama necə bildirirdi? Yazıda bu, adlanan «təyinedici» şəkillərin köməyi ilə baş verirdi; həmin şəkillər hərf işarələrinin arxasına qoyulur, onların mənasını göstərir və özləri tələffüz üçün nəzərdə tutulmur. (Ibid., s. 18): «Əgər misir dilində ken sözü «güclü» deməkdirsə, onun əlifba ilə yazılmış səsinin arxasında ayaq üstə duran, silahlanmış kişi şəkli durur; əgər həmin söz «zəif» ifadə etməlidirsə, səsi təsvir edən hərflərin ardınca çömbəlmiş, laqeyd bir insan şəkli gəlir. Bənzər şəkildə digər iki mənalı sözlərin çoxu izahedici şəkillərlə müşayiət olunur.» Abelin fikrincə, dildə jest danışılan sözə istənilən əlaməti vermək üçün xidmət edirdi.

Abelin fikrincə, antitetik iki mənalılıq hadisəsi məhz «ən qədim köklər»də müşahidə olunur. Dilin sonrakı inkişafı gedişində bu ikimənalılıq getdikcə itdi və heç olmasa qədim misir dilində müasir dil xəzinəsinin birmənalılığına qədər bütün keçidləri izləmək mümkündür. «İlkin olaraq iki mənalı olan sözlər sonrakı dildə hər biri iki əks mənadan birini təkbaşına mənimsəməklə, həmin kökün hər iki əks mənasının hər birinə ayrıca səs «dəyişikliyi» (modifikasiyası) verilməklə, iki birmənalı sözə parçalanır.» Məsələn, hələ heroqlif yazısının özündə ken «güclüzəif» ken «güclü» və kan «zəif» kimi parçalanır. «Başqa sözlə, yalnız antitetik şəkildə tapıla bilən anlayışlar zaman keçdikcə insan zehnində kifayət qədər məşq edilir ki, onların hər iki hissəsinin müstəqil mövcudluğuna imkan verilsin və bununla da hər birinə öz ayrıca səs təmsilçisi qazandırılsın.»

Misir dili üçün asanlıqla sübuta yetirilə bilən ziddiyyətli ilkin mənaların mövcudluğu, Abelin fikrincə, sami və hind-avropa dillərinə də şamil edilə bilər. «Bunun digər dil ailələrində nə dərəcədə mümkün olduğu hələ gözlənilməlidir; çünki əks məna ilkin olaraq hər irqin düşünən adamı üçün mövcud olmuş olsa da, onun hər yerdə mənalarda tanınan və ya qorunub saxlanan olması tələb olunmur.»

Abel bundan başqa onu da qeyd edir ki, filosof Bain bu sözlərin iki mənalılığını, görünür, faktiki hadisələrdən xəbərsiz, sırf nəzəri səbəblərdən məntiqi zərurət kimi tələb etmişdir. Müvafiq yer (Logic, c. 1, 54) aşağıdakı cümlələrlə başlayır:

«Bütün bilik, düşüncə və ya şüurun mahiyyət etibarilə nisbiliyi özünü dildə göstərməməsi mümkün deyil. Əgər bildiyimiz hər şey başqa bir şeydən keçid kimi baxılırsa, hər təcrübənin iki tərəfi olmalıdır; və ya hər adın ikiqat mənası olmalıdır, ya da hər məna üçün iki ad olmalıdır.»

«Misir, hind-Avropa və ərəb əksmənalılığının nümunələrindən ibarət əlavədən» dil bilməyən bizlərə də təəssürat oyada biləcək bəzi halları seçirəm: latın dilində altus həm yüksək, həm də dərin, sacer həm müqəddəs, həm də lənətlənmiş deməkdir, yəni burada hələ də sözün səs tərkibi dəyişmədən tam əksmənalılıq mövcuddur. Ziddiyyətləri ayırmaq üçün fonetik dəyişiklik clamare qışqırmaq – clam sakit, səssiz; siccus quru – succus şirə kimi nümunələrlə təsdiqlənir. Alman dilində Boden bu gün də evin həm ən üst, həm də ən alt hissəsini bildirir. Bizim bös (pis) sözümüzə bass (yaxşı) uyğun gəlir, qədim sakson dilində bat (yaxşı) ingilis dilindəki bad (pis) sözünün qarşısında durur; ingilis dilində to lock (bağlamaq) alman dilindəki Lücke, Loch sözlərinin qarşısında. Alman dilində kleben – ingilis dilində to cleave (yarmaq); alman dilində Stumm – Stimme və s. Beləliklə, bəlkə də çox gülünən lucus a non lucendo mənşə izahı yenidən yaxşı bir məna kəsb edərdi.

Abel «Dilin mənşəyi» adlı traktatında (1885, s. 305) qədim düşüncə səylərinin başqa izlərinə də diqqət çəkir. İngilis bu gün də «olmadan» mənasını ifadə etmək üçün without deyir, yəni «iləolmadan», Şərqi Prusiyalı da eyni cür. Bu gün bizim «ilə» sözümüzə uyğun gələn with özü əvvəlcə həm «ilə», həm də «olmadan» mənasını daşımışdır, bu hələ də withdraw (uzaqlaşmaq), withhold (əsirgəmək) sözlərindən görünür. Eyni çevrilməni alman dilində wider (əleyhinə) və wieder (birlikdə) sözlərində də görürük.

Yuxu işlənməsi ilə müqayisə üçün qədim misir dilinin başqa bir, son dərəcə qəribə xüsusiyyəti də əhəmiyyət kəsb edir. «Misir dilində sözlər – əvvəlcə deyək ki, zahirən – həm səsi, həm də mənanı tərsinə çevirə bilir. Tutaq ki, alman dilindəki gut sözü misir dilində idi, o zaman gut yanında pis mənasını da verə bilərdi, gut yanında tug kimi səslənə də bilərdi. Təsadüflə izah edilə bilməyəcək qədər çox olan bu cür səs çevrilmələrinə ari və sami dillərindən də bol nümunələr gətirmək olar. Əvvəlcə yalnız german dilləri ilə məhdudlaşsaq, qeyd edək: Topf – pot; hoat – tub; wait – täuwen; hurry – Ruhe; care – reck; Balken – Klobe, club. Digər hind-Avropa dillərini də nəzərə alsaq, aid halların sayı müvafiq surətdə artır, məsələn: capere – packen; ren – Niere; the leaf (yarpaq) – folium; dum-a, θυμός – sanskrit mêdh, mûdha, Mut; Rauchen – rus dilində Kur-ít; kreischen – to shriek və s.»

Abel səs çevrilməsi fenomenini kökün ikiləşməsi, reduplikasiyası ilə izah etməyə çalışır. Burada biz dilşünasın ardınca getməkdə çətinlik hiss edərdik. Uşaqların sözün səs tərkibini tərsinə çevirməklə nə qədər həvəslə oynadıqlarını və yuxu işlənməsinin öz təsvir materialının tərsinə çevrilməsindən müxtəlif məqsədlər üçün nə qədər tez-tez istifadə etdiyini xatırlayırıq. (Burada artıq hərflər deyil, sırası tərsinə çevrilən şəkillərdir.) Deməli, biz daha çox səs çevrilməsini daha dərin bir amilə bağlamağa meyilli olardıq ⁹⁷.

Yuxu işlənməsinin əvvəldə vurğulanan xüsusiyyəti ilə dilşünasın aşkar etdiyi ən qədim dillərin təcrübəsi arasındakı uyğunluqda, yuxuda fikir ifadəsinin geriyə dönən, arxaik xarakterinə dair anlayışımızın təsdiqini görməliyik. Və biz psixiatrlara qaçılmaz bir fərziyyə kimi təqdim olunur ki, dilin inkişafı haqqında daha çox bilsəydik, yuxunun dilini daha yaxşı başa düşər və daha asan tərcümə edərdik ⁹⁸.

10 / 25

Dr. Friedrich S. Kraussa «Anthropophyteia» haqqında məktub

Hörmətli cənab doktor!

Siz mənə erotik zarafatların, lətifələrin, şən hekayələrin və s. toplanmasının elmi dəyərinin nə ola biləcəyini soruşdunuz. Mən bilirəm ki, belə bir toplama fəaliyyətini əsaslandırmaqda heç vaxt şübhəyə düşməmisiniz; siz yalnız psixoloq mövqeyindən belə bir materialın yararlılığına, hətta zəruriliyinə şahidlik etməyimi istəyirsiniz.

Burada əsasən iki məqamı önə çıxarmaq istəyirəm. «Anthropophyteia» cildlərində topladığınız və təqdim etdiyiniz erotik lətifələr və hekayələr, əlbəttə ki, yalnız danışanlara və dinləyicilərə həzz bəxş etdikləri üçün istehsal edilmiş və daha sonra nəql edilmişdir. Bu qədər mürəkkəb quruluşa malik olan cinsi həvəsin hansı komponentlərinin burada təmin olunduğunu tapmaq çətin deyil. Bu kiçik hekayələr bizə, müəyyən bir insan qrupunda cinsəlliyin hansı hissəvi həvəslərinin həzz əldə etmək üçün xüsusilə yararlı qaldığını birbaşa məlumat verir və nevrotik şəxslərin psixoanalitik tədqiqatının gəldiyi nəticələri ən gözəl şəkildə təsdiqləyir. İcazə verin, bu növün ən vacib nümunəsinə işarə edim. Psixoanaliz bizə, anal bölgənin — normalda və həmçinin pervers olmayan fərdlərdə — erogen həssaslığın mərkəzi olduğunu və müəyyən hallarda tamamilə cinsiyyət orqanı kimi davrandığını iddia etməyə məcbur etdi. Anal erotika və ondan yaranan anal xarakter haqqında danışılan həkimlər və psixoloqlar bu barədə ən yüksək dərəcədə qəzəbləndilər. «Anthropophyteia» burada psixoanalizə kömək edir, çünki insanların bu bədən bölgəsi, onun funksiyaları, hətta onun funksiyasının məhsulu üzərində həzz vurğusu ilə nə qədər ümumi şəkildə dayandıqlarını göstərir. Əks təqdirdə, bütün bu hekayələr onları dinləyənlərdə iyrənclik hissi oyatmalı olardı və ya xalqın bütün kütləsi «moralizə edən» cinsi psixopatiya mənasında «pervers» olmalı idi. «Anthropophyteia» müəllifləri tərəfindən toplanan materialın cinsəllik psixologiyası baxımından nə qədər dəyərli olduğunu digər nümunələr üzərində göstərmək çətin olmazdı. Bəlkə də bu materialın dəyəri, özü-özlüyündə heç bir üstünlük təşkil etməsə də, toplayıcıların psixoanalizin nəzəri nəticələrindən xəbərsiz olduqları və materialı rəhbərlik edən məqamlar olmadan topladıqları həqiqəti ilə daha da artır.

Daha ümumi təbiətli başqa bir psixoloji qazanc, əsl erotik zarafatlardan, eləcə də ümumiyyətlə zarafatlardan xüsusi olaraq yaranır. Lətifə haqqında olan tədqiqatımda, insan ruhundakı digər hallarda sıxışdırılmış şüursuzun müəyyən şəraitdə açılmasının həzz mənbəyinə və beləliklə zarafat qurma texnikasına çevrilə biləcəyini izah etmişəm. Psixoanalizdə bu gün təsəvvürlər toxumasını və ona bağlı olan affekti «kompleks» adlandırırıq və ən çox qiymətləndirilən zarafatların çoxunun «kompleks zarafatları» olduğunu, habelə onların azad edici və əyləndirici təsirinin, digər hallarda sıxışdırılmış komplekslərin ustalıqla ifşa edilməsinə borclu olduğunu iddia etməyə hazırıq. Bu tezisə nümunələr üzərində sübut vermək bu məqamda çox uzağa gedərdi, lakin belə bir tədqiqatın nəticəsi olaraq, xalq arasında dolaşan erotik və digər zarafatların, insanın şüursuz ruh həyatının tədqiqi üçün əla vasitələr təşkil etdiyini, psixoanalizin artıq məşğul olduğu yuxular, miflər və əfsanələr kimi tam oxşar olduğunu açıqlamaq olar.

Beləliklə, folklorun psixika üçün dəyərinin getdikcə daha aydın tanınacağına və bu araşdırma ilə psixoanaliz arasındakı əlaqələrin tezliklə daha sıx formalaşacağına ümid etmək olar.

Hörmətli Doktor, xüsusi hörmətlə sizə sadiq olan Freyd.

11 / 25

Nevrotiklərdə patogen fantaziyaların ifşasına dair nümunələr

A) Bir müddət əvvəl təxminən iyirmi yaşında bir xəstə gördüm; o, başqaları tərəfindən də tanınan, aydın bir demans praekoks (hebefreniya) mənzərəsi təqdim edirdi. Xəstəliyin ilkin mərhələlərində o, dövri əhval-ruhiyyə dəyişiklikləri göstərmiş, əhəmiyyətli yaxşılaşma əldə etmiş və valideynləri tərəfindən müalicə müəssisəsindən belə əlverişli vəziyyətdə çıxarılmış, iddia edilən sağalması münasibətilə təxminən bir həftə müxtəlif əyləncələrlə təltif edilmişdi. Bu bayram həftəsini dərhal sonra vəziyyətin pisləşməsi izlədi. Müəssisəyə qaytarıldıqda, məsləhətçi həkimin ona “anası ilə bir az flört etməyi” məsləhət gördüyünü danışmışdı. Şübhəsizdir ki, o, bu sayıqlama xarakterli yaddaş aldanışında anası ilə birgə olmaqla özündə yaradılan və vəziyyətinin pisləşməsinə səbəb olan oyanmanı ifadə etmişdir.

B) On ildən çox vaxt əvvəl, psixoanalizin nəticələri və əsasları yalnız bir neçə nəfərə məlum olan bir dövrdə, etibarlı mənbədən mənə aşağıdakı hadisə barədə məlumat verilmişdi. Bir həkimin qızı olan gənc qız lokal simptomlarla histeriyadan əziyyət çəkirdi; atası histeriyanı inkar edir və az fayda verən müxtəlif somatik müalicələr təyin etdirirdi. Bir dostu bir dəfə xəstəyə soruşdu: Siz heç vaxt Dr. F.-dən məsləhət almağı düşünməmisiniz? Xəstə belə cavab verdi: Bunu niyə etməliyəm? Mən bilirəm ki, o, mənə soruşacaq: Atanızla cinsi əlaqədə olmaq fikriniz olubmu? — Belə bir sual verməni nə vaxtsa tətbiq etdiyimi, nə də indi tətbiq etdiyimi açıq şəkildə təsdiqləməyi lüzumsuz sayıram. Lakin diqqət çəkən məqam odur ki, xəstələrin həkimlərin ifadələri və ya hərəkətləri kimi danışdıqları çox şey, onların öz patogen fantaziyalarının ifşası kimi başa düşülə bilər.

12 / 25

Psixi prosesin iki prinsipinə dair formulyasiyalar

Biz uzun müddətdir qeyd etmişik ki, hər bir nevrozun nəticəsi, yəni ehtimal ki, meyl xəstəni real həyatdan kənarlaşdırmaq, onu reallıqdan uzaqlaşdırmaqdır. Belə bir fakt P. Janetin müşahidəsindən də yayınmamışdı; o, nevrotiklərin xüsusi xarakteristikası kimi “reallıq funksiyasının itirilməsi” haqqında danışmış, lakin bu pozğunluğun nevrozun əsas şərtləri ilə əlaqəsini açmaymışdır ⁹⁹.

Nevrozun yaranışına sıxışdırma prosesinin daxil edilməsi bizə bu əlaqəyə nəzər salmağa imkan vermişdir. Nevrotik şəxs reallıqdan uzaqlaşır, çünki onu – bütövlüyü və ya onun hissələrini – dözülməz hesab edir. Reallıqdan bu uzaqlaşmanın ən ekstremal tipini biz hallüsinator psixozun bəzi hallarında görürük; bu hallarda dəliliyə səbəb olan hadisə inkar edilməlidir (Griesinger). Əslində, hər bir nevrotik şəxs reallığın kiçik bir hissəsi ilə eyni şeyi edir ¹⁰⁰. İndi bizə düşən vəzifə, nevrotik şəxsin və ümumiyyətlə insanın reallıqla əlaqəsini onun inkişafı baxımından araşdırmaq və beləliklə, real xarici aləmin psixoloji əhəmiyyətini təlimlərimizin quruluşuna daxil etməkdir.

Psixoanalizə əsaslanan psixologiyada biz şüursuz psixi prosesləri əsas götürməyə öyrəşmişik; onların xüsusiyyətləri bizə analiz vasitəsilə məlum olmuşdur. Biz onları daha qədim, ilkin hesab edirik və onları elə bir inkişaf mərhələsinin qalıqları kimi qəbul edirik ki, həmin mərhələdə onlar psixi proseslərin yeganə növü idilər. Bu ilkin proseslərin tabe olduğu ən yüksək meyil asanlıqla tanına bilər; ona həzz-xoşagəlməzlik prinsipi (və ya qısaca həzz prinsipi) deyilir. Bu proseslər həzz qazanmağa can atırlar; xoşagəlməzlik yarada bilən aktlardan psixi fəaliyyət geri çəkilir (sıxışdırma). Gecə yuxularımız, oyaq ikən xoşagəlməz təəssüratlardan qopmaq meylimiz bu prinsipin hökmranlığının qalıqlarıdır və onun gücünün sübutlarıdır.

Mən başqa bir yerdə (Yuxuların yozumu əsərinin ümumi bölməsində) inkişaf etdirdiyim düşüncələrə qayıdıram, əgər psixi sakitlik vəziyyətinin əvvəllər daxili ehtiyacların əmredici tələbləri tərəfindən pozulduğunu fərz edirəmsə. Bu halda, düşünülən (istənilən) sadəcə hallüsinator olaraq qurulurdu, necə ki, bu gün də hər gecə yuxu düşüncələrimizlə baş verir ¹⁰¹. Yalnız gözlənilən təminin gəlməməsi, yəni məyusluq, hallüsinator yolla doyum cəhdinin tərk edilməsinə səbəb oldu. Bunun əvəzinə, psixi aparat real xarici aləmin vəziyyətlərini təmsil etməyə və real dəyişikliyi hədəfləməyə qərar verməli idi. Beləliklə, psixi fəaliyyətin yeni prinsipi daxil edildi; artıq nəyin xoş olduğu deyil, nəyin real olduğu təmsil olunurdu, hətta bu xoşagəlməz olsa belə ¹⁰². Reallıq prinsipinin bu tətbiqi ağır nəticəli bir addım kimi özünü göstərdi.¹⁰³

Xarici reallığın artan əhəmiyyəti, həmin xarici aləmə yönəlmiş hissi orqanların və onlarla bağlı olan şüurun da əhəmiyyətini artırdı; bu şüur, indiyə qədər yalnız maraq doğuran həzz və xoşagəlməzlik keyfiyyətlərinə əlavə olaraq, hissi keyfiyyətləri də qavramağı öyrəndi. Xarici aləmi periodik olaraq yoxlamaq üçün xüsusi bir funksiya quruldu ki, gecikdirilə bilməyən daxili ehtiyaclar ortaya çıxdıqda, həmin aləmə aid məlumatlar əvvəlcədən məlum olsun; bu funksiya diqqətdir. Bu fəaliyyət hissi təəssüratları qabaqlayır, onların yaranmasını gözləmir. Ehtimal ki, eyni zamanda, bu periodik şüur fəaliyyətinin nəticələrini qeyd etmək üçün bir sistem yaradıldı; bu, bizim yaddaş adlandırdığımız şeyin bir hissəsidir.

Yaranan təsəvvürlərin bir hissəsini xoşagəlməzlik yaradan kimi yüklənmədən kənarlaşdıran sıxışdırmanın yerini, müəyyən bir təsəvvürün doğru və ya yanlış, yəni reallıqla uyğun olub-olmadığını qərarlaşdıran və reallığın xatirə izləri ilə müqayisə edərək bu qərarı verən qərəzsiz hökm vermə funksiyası aldı.

Motor boşalma, həzz prinsipinin hökmranlığı dövründə psixi aparatı qıcıq artımlarından yüngülləşdirməyə xidmət etmiş və bu vəzifəni bədənin daxilinə göndərilən innervasiyalar (mimika, emosional ifadələr) vasitəsilə yerinə yetirmişdi, indi yeni bir funksiya qazandı, belə ki, reallığın məqsədyönlü dəyişdirilməsi üçün istifadə olundu. O, hərəkətə çevrildi.

Motor boşalmanın (hərəkətin) zəruri olaraq saxlanılması, təsəvvürdən inkişaf edən düşünmə prosesi tərəfindən təmin edildi. Düşünmə, boşalmanın təxirə salınması zamanı psixi aparatın artmış qıcıq gərginliyinə dözməsinə imkan verən xüsusiyyətlərlə təchiz olundu. Bu, əsasən, kiçik yüklənmə miqdarlarının yerdəyişməsi və onların az miqdarda sərfi (boşalması) ilə edilən sınaq hərəkətidir. Bunun üçün sərbəst yerdəyişə bilən yüklənmələrin bağlı vəziyyətə keçirilməsi tələb olunurdu və belə bir keçid bütün yüklənmə prosesinin səviyyəsinin yüksəldilməsi vasitəsilə əldə edildi. Düşünmə, ehtimal ki, əvvəlcə şüursuz idi, o, sadə təsəvvürü aşdığı və obyekt təəssüratlarının əlaqələrinə yönəldiyi dərəcədə və obyekt təəssüratlarının nisbətlərinə yönəlirdi; yalnız söz qalıqlarına bağlanmaqla o, şüur üçün daha sonra qavranıla bilən keyfiyyətlər qazandı.^104105106

Bu vəziyyətlər nəticəsində bir tərəfdən cinsi həvəs ilə xəyal arasında, digər tərəfdən isə Mən həvəsləri ilə şüur fəaliyyətləri arasında daha yaxın bir əlaqə yaranır. Bu əlaqə, genetik psixologiya baxımından ikinci dərəcəli hesab edilsə də, həm sağlam insanlarda, həm də nevrozlu xəstələrdə bizə çox sıx bir şəkildə görünür. Davam edən avtoerotizm, cinsi obyekt üzərində asan olan anlıq və xəyali təminin, lakin əmək və təxirə salma tələb edən real təminin yerini tutmasına imkan verir. Sıxışdırma xəyal dünyasında bütün qüdrəti ilə qalır; o, təsəvvürləri, şüur tərəfindən qavranıla bilmədən əvvəl, yaranma anında (in statu nascendi) ləngitməyi bacarır, əgər onların yüklənməsi xoşagəlməzliyin boşalmasına səbəb ola bilərsə. Bu, psixi təşkilatımızın zəif nöqtəsidir və artıq rasionallaşmış düşünmə proseslərini yenidən həzz prinsipinin hökmü altına almaq üçün istifadə oluna bilər. Beləliklə, nevroza psixi meyilliliyin əhəmiyyətli bir hissəsi, cinsi həvəsin reallığa diqqət yetirməyə gecikmiş tərbiyəsi və bundan əlavə, bu gecikməyə imkan verən şərtlər tərəfindən müəyyən edilir.^{107108109110111112113}

Bu kiçik, icraedici olmaqdansa daha çox hazırlayıcı məqalənin nöqsanları, əgər mən onları qaçılmaz hesab etdiyimi bildirsəm, bəlkə də yalnız az bir hissədə əsaslandırılmış olar. Reallıq prinsipinə uyğunlaşmanın psixi nəticələri haqqında olan bir neçə cümlədə, saxlamağı üstün tutduğum və haqlılığını təsdiqləmək heç də az əmək tələb etməyəcək fikirləri işarə etmək məcburiyyətində qaldım. Lakin ümid edirəm ki, bu işdə reallıq prinsipinin hökmranlığının harada başladığı, xeyirxah oxucuların nəzərindən yayınmayacaq.

13 / 25

Paranoya (Dementia Paranoides) haqqında avtobioqrafik təsvirə əsaslanan psixoanalitik qeydlər

I Xəstəlik tarixçəsi

Dr. Şreber xəbər verir: «Mən iki dəfə sinir xəstəsi olmuşam, hər iki dəfə zehni həddindən artıq gərginlik nəticəsində; birinci dəfə (Kemnitsdə Əyalət Məhkəməsi Direktoru kimi) Reyxstaq namizədliyi münasibətilə, ikinci dəfə isə Drezden Ali Əyalət Məhkəməsində Senat Prezidenti vəzifəsinə təyinatım zamanı qarşılaşdığım qeyri-adi iş yükü münasibətilə». (34.)

Birinci xəstəlik 1884-cü ilin payızında ortaya çıxdı və 1885-ci ilin sonunda tamamilə sağaldı. Xəstə həmin vaxt 6 ay müddətində klinikasında qaldığı Flexsiq, sonradan verdiyi «formulyar rəyində» vəziyyəti ağır hipoxondriya tutması kimi təsvir etdi. Dr. Şreber bu xəstəliyin «fövqəltəbii sahəyə toxunan heç bir hadisə olmadan» keçdiyini təsdiq edir. (35.)

Xəstənin keçmişi və həyat şəraitinin təfərrüatları haqqında nə onun yazıları, nə də onlara əlavə edilmiş həkim rəyləri kifayət qədər məlumat vermir. İkinci xəstəlikdən əvvəl əldə edilmiş yüksək ədliyyə vəzifəsi müəyyən bir aşağı sərhədi təmin etsə də, mən xəstəlik dövründə onun yaşını bildirmək vəziyyətində belə deyiləm. Dr. Şreberin «hipoxondriya» dövründə artıq uzun müddətdir evli olduğunu öyrənirik. O yazır: «Mənim həyat yoldaşımın minnətdarlığı demək olar ki, daha da dərinləşdi, çünki o, Professor Flexsiqi birbaşa özünə ərinin geri qaytaran şəxs kimi hörmət edir və bu səbəbdən onun portretini illərlə iş masasında saxlayırdı». (36.) Və eyni yerdə: «Birinci xəstəliyimdən sağaldıqdan sonra həyat yoldaşımla səkkiz, ümumilikdə olduqca xoşbəxt, zahiri şərəflərlə də zəngin, yalnız uşaq neməti ümidinin dəfələrlə puça çıxması ilə müvəqqəti olaraq kölgələnmiş illər keçirdim».

1893-cü ilin iyununda ona Senat Prezidenti vəzifəsinə gözlənilən təyinatı bildirildi; vəzifəsinə həmin ilin 1 oktyabrında başladı. Aralıq dövrə ¹¹⁴ bəzi yuxular düşür ki, onların əhəmiyyətini o, yalnız sonradan dərk etməyə məcbur oldu. Ona bir neçə dəfə yuxusunda keçmiş sinir xəstəliyinin geri qayıtdığını gördü, yuxuda bu barədə elə bədbəxt hiss edirdi ki, oyandıqdan sonra bunun sadəcə yuxu olduğuna görə elə xoşbəxt olurdu. Bundan əlavə, bir dəfə səhərə yaxın yuxu ilə ayıqlıq arasında olan bir vəziyyətdə «əslində qadın olmaq və cinsi əlaqəyə tabe olmaq çox gözəl olmalı idi» təsəvvürü yarandı (36), bu təsəvvürü tam şüurlu vəziyyətdə böyük qəzəblə rədd edəcəkdi.

İkinci xəstəlik oktyabrın sonlarında əzabverici yuxusuzluqla başladı və onu Flexsiq klinikasına yenidən müraciət etməyə məcbur etdi; lakin orada onun vəziyyəti sürətlə pisləşdi. Bu xəstəliyin daha sonraki inkişafını Sonnenstein müalicəxanasının direktoru tərəfindən verilən sonradan hazırlanmış bir rəy (380) belə təsvir edir: «Orada qaldığı müddətin əvvəlində ¹¹⁵ o, daha çox hipoxondrik ideyalar ifadə edir, beyin yumşalması xəstəliyinə tutulduğunu, tezliklə ölməli olduğunu və s. şikayət edirdi, lakin xəstəlik mənzərəsinə artıq təqib ideyaları da qarışmışdı; bu ideyalar əvvəlcə daha çox tək-tək görünən hissi aldanmalara əsaslanırdı, eyni zamanda yüksək dərəcədə hiperesteziya, işıq və səsə qarşı böyük həssaslıq özünü büruzə verirdi. Sonralar görmə və eşitmə illüziyaları artaraq ümumi hisslərin pozulması ilə birlikdə onun bütün hisslərini və düşüncələrini ələ keçirdi; o, özünü ölmüş və çürümüş, vəba xəstəsi kimi hesab edir, bədənində müxtəlif iyrənc manipulyasiyaların aparıldığını güman edir və özünün indi də dediyi kimi, heç kimin təsəvvür belə edə bilməyəcəyi dəhşətli şeylər yaşayırdı, üstəlik bunu müqəddəs bir məqsəd üçün edirdi. Xəstəliyin təlqinləri xəstəni o qədər məşğul edirdi ki, o, hər hansı başqa təəssürata qarşı əlçatmaz olaraq, saatlarla tamamilə donmuş və hərəkətsiz şəkildə otururdu (hallüsinator stupor); digər tərəfdən, bu təlqinlər onu elə əzablandırırdı ki, ölümü arzulayır, hamamda dəfələrlə boğulma cəhdləri edir və «özünə nəzərdə tutulmuş kalium sianid»u tələb edirdi. Tədricən, sayıqlama fikirləri mistik və dini xarakter almağa başladı; o, birbaşa Allahla söhbət edir, şeytanlar onunla oyun oynayırdı, «müqəddəs musiqi» eşidir və nəhayət, başqa bir dünyada olduğunu belə güman edirdi.»

Əlavə edək ki, o, təqib olunduğunu və ziyan gördüyünü düşündüyü müxtəlif şəxsləri, xüsusilə də keçmiş həkimi Flexsiqi təhqir edir, ona «ruh qatili» deyirdi və sayısız dəfə «kiçik Flexsiq» deyə qışqırırdı, ilk sözü kəskin vurğulayaraq (383). Pirna yaxınlığındakı Sonnenstein müalicəxanasına Leypsiqdən, qısa bir aralıq müddətindən sonra, 1894-cü ilin iyununda gəlmiş və vəziyyətinin son formasını alana qədər orada qalmışdı. Növbəti illər ərzində xəstəlik mənzərəsi elə dəyişdi ki, bunu ən yaxşı şəkildə müalicəxana direktoru Dr. Veberin sözləri ilə təsvir edəcəyik:

«Xəstəliyin gedişatının bütün təfərrüatlarına daha da toxunmadan, yalnız ona işarə edilsin ki, əvvəlcə bütün psixi hadisələri birbaşa təsir altına alan və hallüsinator dəlilik adlandırılmalı olan kəskin psixozdan, hazırda qarşımızda duran paranoid xəstəlik mənzərəsi getdikcə daha qətiyyətlə özünü büruzə vermiş, belə desək, kristallaşmışdır» (385). Çünki bir tərəfdən o, bizim marağımıza ən böyük iddia edə biləcək sənətkarcasına qurulmuş sayıqlama sistemi qurmuş, digər tərəfdən isə şəxsiyyəti yenidən qurulmuş və həyatın vəzifələrinin öhdəsindən, bəzi pozğunluqlar istisna olmaqla, gəldiyini göstərmişdir.

Dr. Veber 1899-cu il rəyində onun haqqında belə məlumat verir:

«Hazırda Senat Prezidenti Dr. Şreber, təsadüfi müşahidəçi üçün belə birbaşa xəstəlik əlaməti kimi özünü göstərən psixomotor simptomlardan başqa, nə çaşqın, nə psixi cəhətdən ləngimiş, nə də zəkası nəzərə çarpacaq dərəcədə zədələnmiş görünür – o, təmkinlidir, yaddaşı əladır, yalnız hüquqi məsələlərdə deyil, bir çox digər sahələrdə də kifayət qədər biliyə malikdir və bunu nizamlı bir düşüncə axını ilə ifadə edə bilir, siyasət, elm və incəsənət sahələrindəki hadisələrə maraq göstərir və onlarla daim məşğul olur . . . və qeyd olunan istiqamətlərdə onun ümumi vəziyyəti haqqında ətraflı məlumatı olmayan müşahidəçi çox az bir şeyin qəribə olduğunu hiss edəcək. Bütün bunlara baxmayaraq, xəstə, tam bir sistem halında birləşmiş, az-çox sabitləşmiş və əsl vəziyyətin obyektiv qavranılması və qiymətləndirilməsi ilə düzəldilə bilməyən xəstəlikdən qaynaqlanan təsəvvürlərlə doludur» (385–6).

Bu qədər dəyişmiş xəstə özünü müstəqil yaşamağa qadir hesab edirdi və qəyyumluğunun ləğvini və müəssisədən buraxılmasını təmin etmək üçün məqsədyönlü addımlar atırdı. Dr. Veber bu istəklərə qarşı çıxırdı və əks istiqamətdə rəylər verirdi; lakin o, 1900-cü il rəyində xəstənin mahiyyətini və davranışını aşağıdakı təqdirəlayiq şəkildə təsvir etməyə bilməzdi: «İmza sahibi ¾ ildən bəri ailə süfrəsində gündəlik yeməklər zamanı cənab Prezident Şreberlə mümkün olan bütün mövzular haqqında söhbət etmək üçün geniş imkanlar əldə etmişdir. İstər dövlət idarəçiliyi və ədliyyə, istər siyasət, istər incəsənət və ədəbiyyat, istər cəmiyyət həyatı, istərsə də başqa hansısa mövzulara toxunan nə qədər şeylər – əlbəttə, onun sayıqlama fikirlərini kənara qoysaq – dilə gətirilsəydi, Doktor Şreber hər yerdə canlı maraq, dərin biliklər, yaxşı yaddaş və düzgün hökm, habelə etiki baxımdan yalnız razılaşmaq mümkün olan bir anlayış nümayiş etdirirdi. Eyni zamanda, orada olan xanımlarla yüngül söhbətlərdə nəzakətli və xoş rəftarlı, bəzi məsələlərin yumorla işlənildiyi hallarda isə həmişə taktlı və ölçülü davranırdı; heç vaxt zərərsiz süfrə söhbətinə süfrədə deyil, həkim müayinəsi zamanı həll edilməli olan məsələlərin müzakirəsini qatmamışdır.» (397–8.) Hətta o, bütün ailənin maraqlarına toxunan bir iş məsələsinə də həmin vaxt məqsədəuyğun və məqsədyönlü şəkildə müdaxilə etmişdi. (401 və 510.)

Dr. Şreberin azadlığı uğrunda mübarizə apardığı məhkəməyə təkrar-təkrar edilən müraciətlərdə o, heç də öz sayıqlamasını inkar etmirdi və «Bir sinir xəstəsinin xatirələri»ni ictimaiyyətə təqdim etmək niyyətini gizlətmirdi. Əksinə, o, öz düşüncə gedişatının dini həyat üçün dəyərini və müasir elm tərəfindən parçalanmazlığını vurğulayır; eyni zamanda, sayıqlamanın məzmunu tərəfindən məcbur edildiyini bilirdi bütün hərəkətlərin tamamilə zərərsiz olduğuna (430) istinad edirdi. Paranoyik kimi tanınan şəxsin dərin zəkası və məntiqi dəqiqliyi nəticədə qələbəyə gətirib çıxardı. 1902-ci ilin iyulunda Dr. Şreberə qarşı tətbiq edilən hüquqi ehliyyətdən məhrumetmə qərarı ləğv edildi; növbəti ildə «Bir sinir xəstəsinin xatirələri» kitab şəklində çap olundu, lakin senzura edilmiş və məzmununun xeyli dəyərli hissəsi azaldılmış vəziyyətdə.

Dr. Şreberə azadlığını qaytaran qərarda onun sayıqlama sisteminin məzmunu bir neçə cümlə ilə ümumiləşdirilmişdir: «O, dünyanı qurtarmağa və ona itirilmiş bəxtiyarlığı geri qaytarmağa çağırıldığını düşünürdü. Lakin bunu yalnız əvvəlcə kişidən qadına çevrilməklə bacara bilərdi.» (475.)

Sayıqlamanın son formasının ətraflı təsvirini 1899-cu ildə xəstəxana həkimi Dr. Veber tərəfindən verilmiş rəydən götürə bilərik: «Xəstənin sayıqlama sistemi onun dünyanı qurtarmağa və insanlığa itirilmiş bəxtiyarlığı geri qaytarmağa çağırıldığı fikri ilə zirvəyə çatır. O, iddia edir ki, bu vəzifəyə birbaşa ilahi ilhamlar sayəsində gəlib, məhz peyğəmbərlərin təlim etdiyi kimi; həddindən artıq oyanmış sinirlər, məhz onun sinirləri uzun müddət belə olmuşdur, Allahı cəlb etmək xüsusiyyətinə malikdirlər, lakin söhbət ya heç vaxt, ya da çox çətinliklə insan dilində ifadə edilə bilən şeylərdən gedir, çünki onlar bütün insan təcrübəsinin xaricindədirlər və yalnız ona açıqlanmışdır. Onun qurtarıcı missiyasında ən əsas məqam, əvvəlcə onun qadına çevrilməsinin baş verməli olmasıdır. Sanki o, qadına çevrilmək istəyirmiş kimi deyil, əksinə, söhbət dünya nizamında köklənmiş bir «zərurət»dən gedir, ondan şəxsən özünün şərəfli kişi həyat mövqeyində qalması daha xoşuna getsə belə, o, heç cür qaça bilməz, lakin o biri dünya onun və bütün digər insanlığın yalnız ilahi möcüzələr vasitəsilə, bəlkə də çox illər və ya onilliklər sonra baş verəcək qadına çevrilmə yolu ilə geri qazanıla bilər. Onun üçün aydındır ki, o, ilahi möcüzələrin yeganə obyektidir, deməli, yer üzündə yaşamış ən qəribə insandır, illərlə, hər saatda və hər dəqiqədə bu möcüzələri öz bədənində yaşayır, onları özü ilə danışan səslər vasitəsilə də təsdiq edir. Xəstəliyinin ilk illərində bədəninin ayrı-ayrı orqanlarında dağıntılar yaşayıb, bunlar hər hansı başqa insana çoxdan ölüm gətirməli idi, uzun müddət mədəsiz, bağırsaqsız, demək olar ki, ağciyərsiz, cırılmış qida borusu ilə, sidik kisəsi olmadan, əzilmiş qabırğa sümükləri ilə yaşayıb, bəzən qırtlağının bir hissəsini də yeyib və s., lakin ilahi möcüzələr («şüalar») dağılmış olanı həmişə yenidən bərpa edib və ona görə də, o, kişi olaraq qaldığı müddətcə, heç cür ölməzdir. Həmin təhlükəli əlamətlər çoxdan yoxa çıxıb, əvəzində onun «qadın xüsusiyyətləri» ön plana çıxıb, burada söhbət, tamamlanması üçün çox güman ki, onilliklər, hətta əsrlər tələb edən və sonunu indiki yaşayan insanlardan heç birinin görməyəcəyi bir inkişaf prosesindən gedir. O, artıq kütləvi «qadın sinirlərinin» onun bədəninə keçdiyi hissini yaşayır, bu sinirlərdən Allahın birbaşa mayalanması sayəsində yeni insanlar doğulacaq. Yalnız bundan sonra o, təbii ölüm ilə ölə biləcək və bütün insanlara olduğu kimi, bəxtiyarlığı yenidən qazana biləcək. Hazırda yalnız günəş deyil, həm də ağaclar və quşlar, onlar «keçmiş insan ruhlarının təəccüblənmiş qalıqları» kimidir, insan səsləri ilə onunla danışır və ətrafında hər yerdə möcüzəvi işlər baş verir.» (386–8.)

Praktik psixiatrın belə sayıqlama törəmələrinə marağı, adətən, sayıqlamanın funksiyasını müəyyən etdikdən və xəstənin həyat tərzinə təsirini qiymətləndirdikdən sonra tükənir; onun təəccübü başa düşməsinin başlanğıcı deyil. Psixoanalitik psixonevrozlara aid biliyindən gətirdiyi fərziyyə ilə çıxış edir ki, bu qədər qəribə, insanların adi düşüncəsindən bu qədər uzaq olan fikir quruculuqları da ruh həyatının ən ümumi və başa düşülən təhriklərindən doğmuşdur və bu çevrilmənin həm motivlərini, həm də yollarını öyrənmək istəyir. Bu məqsədlə o, sayıqlamanın inkişaf tarixinə və detallarına dərindən nüfuz etməyə can atır. a) Həkim ekspert tərəfindən iki əsas məqam kimi xilaskar rolu və kişidən qadına çevrilmə önə çıxarılır. Xilaskar sayıqlaması bizə tanış olan fantaziyadır, o, çox vaxt dini paranoyanın nüvəsini təşkil edir. Xilaskarlığın kişinin qadına çevrilməsi yolu ilə baş verməli olduğu əlavəsi qeyri-adi və özü-özlüyündə qəribədir, çünki o, xəstənin fantaziyasının təkrarlamaq istədiyi tarixi mifdən çox uzaqdır. Həkim rəyinə uyğun olaraq, xilaskar rolunu oynamaq şöhrətpərəstliyinin bu sayıqlama kompleksinin hərəkətverici qüvvəsi olduğunu, kişiliyindən məhrum edilmənin isə yalnız bu məqsəd üçün vasitə əhəmiyyəti kəsb etdiyini qəbul etmək məntiqli görünür. Sayıqlamanın son formalaşmasında belə təqdim oluna bilər, lakin «Xatirələr»in öyrənilməsi bizə tamamilə fərqli bir qavrayışı qəbul etməyə məcbur edir. Biz öyrənirik ki, qadına çevrilmə (kişiliyindən məhrumetmə) ilkin sayıqlama idi, əvvəlcə ağır zərər və təqib aktı kimi qiymətləndirilmiş və yalnız ikincili olaraq xilaskar rolu ilə əlaqələndirilmişdir. Həmçinin, onun əvvəlcə cinsi sui-istifadə məqsədilə, yüksək məqsədlər naminə deyil, həyata keçirilməli olduğu şübhəsizdir. Formal ifadə ilə desək, cinsi təqib sayıqlaması xəstədə sonradan dini böyüklük sayıqlamasına çevrilmişdir. Əvvəlcə təqibçi kimi müalicə edən həkim professor Flexsiq qəbul edilirdi, sonra isə onun yerini Tanrının özü tutdu.

«Xatirələr»dən sübutedici yerləri kəsilmədən buraya gətirirəm: «Bu şəkildə mənim əleyhimə yönəldilmiş bir sui-qəsd tamamlandı (təxminən 1894-cü ilin mart və ya aprelində), məqsədi isə sinir xəstəliyimin müalicəolunmaz olduğunu bir dəfə tanıdıqdan və ya qəbul etdikdən sonra məni bir insana belə təslim etmək idi ki, ruhum həmin insana həvalə edilsin, bədənim isə – yuxarıda qeyd olunan, dünya nizamının əsasında duran tendensiyanın yanlış başa düşülməsi nəticəsində – qadın bədəninə çevrilsin, belə bir bədən kimi həmin insan ¹¹⁶ tərəfindən cinsi sui-istifadəyə həvalə edilsin və sonra sadəcə «atılsın», yəni ehtimal ki, çürüməyə tərk edilsin». (56.)

«O, insan baxımından, ki, həmin vaxtlar məni əsasən idarə edirdi, tamamilə təbii idi ki, mən əsl düşmənimi həmişə yalnız professor Flexsiq və ya onun ruhunda görürdüm (daha sonra v. W.-nın ruhu da əlavə olundu, bununla bağlı aşağıda daha ətraflı məlumat veriləcək) və Allahın qüdrətini öz təbii müttəfiqim kimi qəbul edirdim; onu yalnız professor Flexsiq qarşısında çətin vəziyyətdə zənn edirdim və buna görə də özümü qurban verməyə qədər hər cür vasitə ilə dəstəkləməli olduğuma inanırdım. Allahın, mənim üzərimdə törədiləcək ruh qətlinə və bədənimin qadın fahişəsi kimi təslim edilməsinə yönəlmiş planın şəriki, hətta təşəbbüskarı olduğu fikri, mənə çox sonra, bəlkə də yalnız indiki məqalənin yazılması zamanı aydın şüura gəlmişdir.» (59.)

«Ruh qətlinə, dünya nizamına zidd məqsədlər üçün34 (yəni, bir insanın cinsi istəyini ödəmək üçün) kişiliyindən məhrum etməyə və daha sonra mənim ağlımı məhv etməyə yönəlmiş bütün cəhdlər uğursuzluqla nəticələnmişdir. Mən, bəzi acı iztirablar və məhrumiyyətlərə baxmayaraq, zəif bir insanın Allahın özü ilə apardığı, görünüşdə çox bərabərsiz olan mübarizədən qalib kimi çıxıram, çünki dünya nizamı mənim tərəfimdədir.» (61.)

34-cü qeyddə kişiliyindən məhrumetmə sayıqlamasının və Allaha olan münasibətin sonradan dəyişdirilməsi elan olunur: «Kişiliyindən məhrumetmənin başqa – dünya nizamına uyğun bir məqsəd üçün mümkün olması, hətta bəlkə də konfliktin ehtimal olunan həllini ehtiva etməsi, daha sonra izah ediləcəkdir.»

Bu ifadələr kişiliyindən məhrumetmə sayıqlamasının dəyərləndirilməsi və beləliklə, ümumiyyətlə, bu işin başa düşülməsi üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Əlavə edək ki, xəstənin eşitdiyi «səslər», qadına çevrilməni həmişə cinsi ləkə kimi qəbul edirdilər; məhz bu səbəbdən onlar xəstəni ələ salmağa icazəli olduqlarını düşünürdülər. «Allah şüaları ¹¹⁷ iddia olunan kişiliyindən məhrumetmənin yaxınlaşdığını nəzərə alaraq, məni çox vaxt «Miss Şreber» kimi ələ salmağa haqlı olduqlarına inanırdılar.» (127.) – «Bu, özünə f... [2] etdirən keçmiş senat prezidenti olmalıdır?» – «Öz həyat yoldaşınız qarşısında utanc duymursunuz?»

Kişiliyindən məhrumetmə fantaziyasının ilkin təbiəti və onun qurtarıcı ideyasından başlanğıc müstəqilliyi, əvvəldə qeyd olunan, yarıuxu vəziyyətində yaranan «təsəvvür»lə də təsdiqlənir: ki, cinsi əlaqəyə tabe olan bir qadın olmaq gözəl olmalıdır. (36.) Bu fantaziya xəstəliyin inkubasiya dövründə, Dresdendəki həddindən artıq yüklənmənin təsirindən əvvəl şüura çıxmışdır.

1895-ci ilin noyabr ayı Şreber tərəfindən, kişiliyindən məhrumetmə fantaziyası ilə qurtarıcı ideyası arasındakı əlaqənin qurulduğu və bu yolla birincisi ilə barışma prosesinin başladığı dövr kimi təqdim olunur. «Artıq mənə şübhəsiz şəkildə aydın oldu ki, dünya nizamı, mənə şəxsən xoş gəlsin və ya gəlməsin, kişiliyindən məhrum edilməyi əmr edir və mənə ağıl səbəblərinə görə qadına çevrilmək fikri ilə barışmaqdan başqa heç nə qalmır. Kişiliyimdən məhrum olmanın təbii nəticəsi olaraq, yeni insanları yaratmaq məqsədilə ilahi şüalarla mayalanmaqdan başqa heç nə nəzərdə tutula bilməzdi.» (177.)

Qadına çevrilmək, sayıqlamanın yaranmasının əsas nöqtəsi, ilk toxumu idi; o, həm də bərpa prosesini sağ çıxaran və sağalan şəxsin real hərəkətlərində yerini qoruya bilən yeganə hissə kimi özünü göstərdi. «Başqalarının gözlərində qeyri-ağıllı sayıla bilən yeganə şey, mütəxəssis cənabın da toxunduğu məsələdir: bəzən yarısı açıq üst bədənlə, qadın bəzək əşyaları (lentlər, saxta zəncirlər və s.) ilə güzgü qarşısında durarkən və ya başqa yerlərdə rast gəlinir. Bu, əslində yalnız təklikdə baş verir, digər şəxslərin qarşısında isə, ən azı mən qaçına bildiyim qədər, heç vaxt.» (429.) Senat prezidenti cənab bu oyunları, yenidən qazanılmış praktik sağlamlığı üçün dəqiq ifadəni tapdığı bir dövrdə (1901-ci ilin iyul ayı) etiraf etdi: «Artıq çoxdan bilirəm ki, qarşımda gördüyüm şəxslər 'qısa müddətə yaradılmış kişilər' deyil, həqiqi insanlardır və buna görə də onlara qarşı ağıllı insanın digər insanlarla ünsiyyətdə davranmağa alışdığı kimi davranmalıyam.» (409.) Kişiliyindən məhrum olma fantaziyasının bu tətbiqinə qarşı, xəstə qurtarıcı missiyasının tanınması üçün öz «Xatirələri»nin nəşrindən başqa heç nə etmədi. b) Xəstəmizin Allaha münasibəti o qədər qəribə və bir-birinə zidd təyinatlarla doludur ki, bu «dəlilik»da «metod» tapılacağı gözləntisinə sadiq qalmaq üçün yaxşı qədər inam lazımdır. İndi biz «Xatirələr»dəki ifadələrdən istifadə edərək Dr. Şreberin teoloji-psixoloji sistemi haqqında daha dəqiq məlumat əldə etməli və onun sinirlər, bəxtiyarlıq, ilahi hierarxiya və Allahın xüsusiyyətləri haqqında baxışlarını onların görünən (sayıqlama xarakterli) əlaqəsi daxilində izah etməliyik. Nəzəriyyənin bütün hissələrində sadəlik ilə dərinlik, ödünç alınmış və orijinal elementlərin diqqət çəkən qarışığı nəzərə çarpır.

İnsan ruhu, bədənin sinirlərində yerləşir; bu sinirlər son dərəcə incə quruluşlar kimi – ən incə ip saplarına bənzəyən – təsəvvür edilməlidir. Bu sinirlərin bəziləri yalnız duyğu qavrayışlarını qəbul etməyə uyğundur, digərləri isə (ağıl sinirləri) bütün psixi fəaliyyəti yerinə yetirir; burada belə bir münasibət mövcuddur ki, hər bir ağıl siniri insanın tam zehni fərdiliyini təmsil edir və mövcud olan ağıl sinirlərinin çoxluq və ya azlığı yalnız təəssüratların saxlanıla biləcəyi müddətə təsir göstərir ¹¹⁸.

İnsanlar bədən və sinirlərdən ibarət olduğu halda, Allah əvvəlcədən yalnız sinirdir. Lakin Allahın sinirləri, insan bədənində olduğu kimi məhdud sayda deyil, əksinə sonsuz və ya əbədidir. Onlar insan sinirlərinin bütün xüsusiyyətlərini nəhəng dərəcədə artmış şəkildə malikdirlər. Yaratmaq qabiliyyətlərinə, yəni yaradılmış aləmin bütün mümkün şeylərinə çevrilmə qabiliyyətlərinə görə onlara «şüalar» deyilir. Allah ilə ulduzlu səma və ya günəş arasında sıx bir əlaqə mövcuddur ¹¹⁹.

Yaradılış işindən sonra Allah nəhəng uzaqlığa çəkilmiş (10–11 və 252) və dünyanı ümumiyyətlə öz qanunlarına buraxmışdır. O, yalnız vəfat edənlərin ruhlarını öz yanına qaldırmaqla məhdudlaşmışdır. Yalnız istisna hallarda o, yüksək istedadlı fərdi insanlarla əlaqə qura bilərmiş ¹²⁰ və ya möcüzə ilə dünyanın taleyinə müdaxilə edə bilərmiş. Dünyanın nizamına görə Allahın insan ruhları ilə mütəmadi əlaqəsi yalnız ölümdən sonra baş verir [2]. İnsan öldükdə, onun ruh hissələri (sinirlər) təmizlənmə prosesinə tabe edilir ki, nəhayət «Cənnət həyətləri» kimi Allahın özünə yenidən bağlansınlar. Beləliklə, dünyanın nizamının əsasında duran əşyaların əbədi dövranı yaranır. Allah bir şey yaratdıqda, özünün bir hissəsini ondan çıxarır, sinirlərinin bir hissəsinə dəyişdirilmiş forma verir. Görünür, belə yaranan itki, əsrlər və minilliklər sonra vəfat etmiş insanların bəxtiyar olmuş sinirləri «Cənnət həyətləri» kimi ona yenidən bitişdikdə əvəz olunur. (18 və 19, qeyd.)¹²¹

Təmizlənmə prosesi ilə təmizlənmiş ruhlar bəxtiyarlıq həzzindədirlər [1]. Onlar bu müddət ərzində özünüdərkini zəiflətmiş və digər ruhlarla daha yüksək vahidlərə birləşmişlər. Göte, Bismarck və s. kimi əhəmiyyətli ruhlar, bəlkə də əsrlər boyu öz eynilik şüurunu qoruyub saxlayırlar, ta ki, onlar daha yüksək ruh komplekslərində (köhnə Yəhudilik üçün «Yehova şüaları», qədim farslıq üçün «Zoroastr şüaları» kimi) həll oluna bilsinlər. Təmizlənmə müddətində ruhlar «Allahın özünün danışdığı dili, yəni məlum «Əsas dil»i, bir qədər qədim, lakin yenə də qüdrətli alman dilini, xüsusilə eufemizmlərin böyük zənginliyi ilə seçilən dili» öyrənirlər (13) ¹²².

Allahın özü sadə bir varlıq deyil. «Cənnət həyətlərinin üzərində Allahın özü süzülürdü; bu ön tanrı krallığına zidd olaraq ona arxa tanrı krallığı adı da verilmişdi. Arxa tanrı krallıqları (və hələ də indiyə qədər belədir) özünəməxsus bir ikiliyə tabe idi; bu ikiliyə görə aşağı Tanrı (Əriman) və yuxarı Tanrı (Ormuzd) bir-birindən fərqləndirilirdi» (19). Bu ikiliyin daha yaxın mənası barədə Şreber aşağı Tanrının əsasən qara saçlı irqin xalqlarına (Semilər) və yuxarı Tanrının isə sarışın xalqlara (Arilər) meyl etdiyindən başqa heç nə deyə bilmir. Lakin belə yüksəkliklərdə insan biliyindən artıq tələb də edilməməlidir. Hələlik biz aşağı və yuxarı Tanrıların «müəyyən bir münasibətdə mövcud olan Tanrının qüdrətinin vahidliyinə baxmayaraq, bir-birindən fərqli varlıqlar kimi qəbul edilməli olduqlarını, onların hər birinin öz aralarındakı münasibətdə də öz xüsusi eqoizmlərinə və öz xüsusi özünüqoruma həvəslərinə malik olduqlarını və buna görə də həmişə bir-birini irəli sürməyə çalışdıqlarını» öyrənirik (140, qeyd.). İki ilahi varlıq kəskin xəstəlik mərhələsi zamanı da bədbəxt Şreberə qarşı tamamilə fərqli davranırdılar ¹²³.

Senat prezidenti Şreber sağlam günlərində dini məsələlərdə şübhəçi olmuşdu (29 və 64); o, şəxsi Allahın mövcudluğuna sarsılmaz inanc gətirə bilməmişdi. Hətta o, öz keçmişinə aid bu faktı, sayıqlamasının tam reallığını dəstəkləmək üçün bir arqument kimi istifadə edir ¹²⁴. Lakin Şreberin Allahının xarakter xüsusiyyətləri haqqında aşağıdakıları öyrənən kimsə, paranoid xəstəlik nəticəsində yaranan dəyişikliyin çox da köklü olmadığını və artıq indiki xilaskarda keçmiş şübhəçidən çox şeyin qaldığını söyləməli olacaq.

Dünya nizamının elə bir boşluğu var ki, bunun nəticəsində Allahın öz varlığı belə təhlükə altına düşmüş görünür. Daha ətraflı aydınlaşdırıla bilməyən bir əlaqə sayəsində canlı insanların sinirləri, xüsusilə də yüksək dərəcədə oyanma vəziyyətində, Allah sinirlərinə elə bir cazibə təsiri göstərir ki, Allah bir daha onlardan ayrıla bilmir, yəni öz varlığında təhlükə altına düşür (11). Bu son dərəcə nadir hal Şreberdə baş vermiş və onun üçün ən böyük əzablarla nəticələnmişdir. Bununla Allahın özünüqoruma həvəsi oyanmış (30) və məlum olmuşdur ki, Allah dinlərin Ona aid etdiyi kamillikdən çox uzaqdır. Şreberin bütün kitabı boyu Allahın yalnız ölülərlə ünsiyyətə öyrəşdiyinə, canlı insanı anlamadığına dair acı bir ittiham keçir.

«Lakin burada elə əsaslı bir anlaşılmazlıq hökm sürür ki, o, o vaxtdan bəri bütün həyatım boyu qırmızı sap kimi keçir və məhz ona əsaslanır ki, Allah dünya nizamına görə canlı insanı əslində tanımırdı və tanımağa ehtiyacı da yox idi, dünya nizamına uyğun olaraq yalnız cəsədlərlə ünsiyyət qurmalı idi.» (55.) – «Ki . . ., mənim əqidəmə görə yenidən onunla əlaqələndirilməlidir ki, Allah canlı insanla belə deyək, davranmağı bacarmırdı, əksinə yalnız cəsədlərlə və ya hər halda yuxuda uzanan (yuxu görən) insanla ünsiyyətə öyrəşmişdi.» (141.) – «Incredibile scriptu, özüm də əlavə etmək istərdim, və buna baxmayaraq hər şey həqiqətən doğrudur, nə qədər ki, başqa insanlar Allahın canlı insanı düzgün qiymətləndirməkdə bu qədər tam qabiliyyətsizliyi fikrini qavraya biləcəklər, və bu fikrə bu barədə edilən saysız-hesabsız müşahidələrdən sonra öyrəşmək mənim üçün də nə qədər uzun vaxt tələb etmişdir.» (246.)

Yalnız Allahın canlı insan barədəki bu anlaşılmazlığı nəticəsində o baş verə bilərdi ki, Allahın özü Şreberə qarşı yönəlmiş komplotun təhrikçisi oldu, Allah onu kütbeyin hesab etdi və ona ən ağır sınaqlar qoydu (264). Bu hökmdən yayınmaq üçün o, son dərəcə əziyyətli bir «düşünmə məcburiyyətinə» boyun əydi. «Düşünmə fəaliyyətimin hər dayandırılmasında Allah dərhal mənim zehni qabiliyyətlərimi sönmüş hesab edir, Ondan gözlənilən ağılın məhvi (kütbeyinlik) baş vermiş sayılır və bununla da geri çəkilmə imkanı verilmiş olur.» (206.)

Xüsusilə şiddətli bir qəzəb Allahın boşaltma və ya t . . . etmə təkanı məsələsindəki davranışı ilə doğurulur. Bu hissə o qədər səciyyəvidir ki, mən onu tam sitat gətirmək istəyirəm. Onu anlamaq üçün əvvəlcədən qeyd edim ki, həm möcüzələr, həm də səslər Allahdan (yəni ilahi şüalardan) çıxır.

»Xarakterik mənasına görə yuxarıda qeyd olunan ›Niyə siz ş . . . etmirsiz?‹ sualına hələ bəzi qeydlər həsr etməliyəm, hərçənd ki, bununla toxunmağa məcbur olduğum mövzu o qədər də nəzakətli deyil. Çünki bədənimdəki hər şey kimi, boşaltma ehtiyacı da möcüzələrlə yaranır; bu, nəcisin bağırsaqlarda irəli (bəzən də geriyə) itələnməsi ilə baş verir və əgər artıq baş vermiş boşaltmalar nəticəsində kifayət qədər material qalmamışsa, heç olmasa bağırsaq məzmununun hələ mövcud olan az qalıqları mənim oturaq dəliyinə sürtülür. Burada söhbət ali tanrının möcüzəsindən gedir ki, o, hər gün ən azı bir neçə onlarla dəfə təkrarlanır. Bununla insanlar üçün tamamilə anlaşılmaz olan və yalnız Allahın canlı insanı orqanizm kimi tamamilə tanımaması ilə izah oluna bilən təsəvvür birləşir ki, ›. . . etmək‹ müəyyən mənada son şeydir, yəni . . . etmək təkanına möcüzəvi şəkildə yaratmaqla ağılın məhv edilməsi məqsədinə çatılır və şüaların qəti geri çəkilməsi imkanı verilir. Mənə elə gəlir ki, bu təsəvvürün yaranmasının kökünə varmaq üçün boşaltma aktının simvolik mənası ilə bağlı bir anlaşılmazlığın mövcudluğunu düşünmək lazımdır, yəni mənimkisinə uyğun bir münasibətə girmiş şəxs müəyyən mənada bütün dünyaya . . . etmək hüququna malikdir.«

«Eyni zamanda, mənə qarşı aparılan siyasətin bütün xainliyi ¹²⁵ də özünü göstərir. Demək olar ki, hər dəfə mənə boşaltma ehtiyacı möcüzə ilə yaradıldıqda, müvafiq insanın sinirlərini qıcıqlandıraraq, məni boşalmağa mane olmaq üçün ətrafımdakı başqa bir şəxsi tualete göndərirlər; bu, illərdir minlərlə dəfə və o qədər qaydalı şəkildə müşahidə etdiyim bir hadisədir ki, təsadüf barədə hər hansı bir fikir istisna edilir. Lakin mənə birbaşa sual verildikdə: «Niyə boşalmırsınız?» cavab olaraq məşhur bir ifadə ilə davam edirlər: «Çünki mən, təxminən, axmağam.» Qələm, Allahın insan təbiətini bilməməsinə əsaslanan korluğunda, heyvanların belə bacardığı bir işi axmaqlıqdan bacarmayan bir insanın ola biləcəyini fərz edəcək qədər irəli getdiyi bu dəhşətli saçmalığı yazmağa qarşı demək olar ki, qalxır. Əgər ehtiyac olduqda həqiqətən boşalsam – tualetdə demək olar ki, həmişə dolu olduğum üçün adətən bir vedrədən istifadə edirəm – bu, hər dəfə ruh şəhvətinin son dərəcə güclü inkişafı ilə əlaqəli olur. Bağırsaqlarda mövcud olan nəcis tərəfindən yaradılan təzyiqdən qurtulmaq, şəhvət sinirləri üçün intensiv bir xoşbəxtlik və rahatlıq hissi yaradır; sidik ifrazı zamanı da eyni şey baş verir. Bu səbəbdən, boşalma və sidik ifrazı zamanı bütün şüalar həmişə və istisnasız olaraq birləşmişdir; məhz bu səbəbdən, bu təbii funksiyalara hazırlaşdığımda, boşalma və sidik ifrazı tələbini möcüzə ilə geri qaytarmağa çalışırlar, baxmayaraq ki, bu cəhd adətən nəticəsiz qalır.» (225–7.) [2] Şreberin qəribə Allahı təcrübədən dərs çıxarmaq qabiliyyətində deyil: «Belə qazanılmış təcrübədən gələcək üçün dərs çıxarmaq, Allahın mahiyyətində yerləşən bəzi xüsusiyyətlər sayəsində qeyri-mümkün görünür.» (186.) Buna görə də, o, təqib edilən şəxs üçün gülməli vəziyyətə düşməli olana qədər, eyni əzabverici sınaqları, möcüzələri və səs çıxarışlarını illər boyu dəyişməz şəkildə təkrarlaya bilər.

«Bundan belə nəticə çıxır ki, möcüzələr əvvəlki dəhşətli təsirlərinin böyük hissəsini itirdikdən sonra, Allah mənə qarşı edilən demək olar ki, hər şeydə mənə əsasən gülməli və ya uşaqca görünür. Bundan mənim davranışıma görə belə nəticə çıxır ki, tez-tez özünü müdafiə zərurəti məni, vəziyyətdən asılı olaraq, hətta ucadan sözlərlə Allaha istehza edən rolu oynamağa məcbur edir...» (333.) ¹²⁶ Bu Allah tənqidi və Allaha qarşı üsyan Şreberdə eyni zamanda güclü bir əks cərəyanla rastlaşır ki, buna bir çox yerlərdə ifadə verilir: «Lakin burada da ən qətiyyətli şəkildə vurğulamalıyam ki, burada söhbət yalnız bir epizoddan gedir ki, ümid edirəm ki, ən geci mənim vəfatımla sona çatacaq, buna görə də Allaha istehza etmək hüququ yalnız mənə, başqa insanlara deyil, məxsusdur. Başqa insanlar üçün Allah göyün və yerin hər şeyə qadir yaradıcısı, bütün şeylərin ilk əsası və onların gələcəyinin xilası olaraq qalır ki, ona – adi dini təsəvvürlərin ayrı-ayrıları düzəlişə ehtiyac duysa da – sitayiş və ən yüksək ehtiram layiqdir.» (333–4.)

Buna görə də bir neçə dəfə Allahın xəstəyə qarşı davranışına görə haqq qazandırılmasına cəhd edilir ki, bu da bütün teodiseyalar kimi eyni dərəcədə incə olmaqla, bəzən ruhların ümumi təbiətində, bəzən Allahın özünü qorumaq məcburiyyətində və Flexsiq ruhunun yanıldıcı təsirində izahını tapır (60–1 və 160). Bütövlükdə isə xəstəlik insan Şreberin Allaha qarşı mübarizəsi olaraq başa düşülür ki, bu mübarizədə zəif insan qalib gəlir, çünki dünya nizamı onun tərəfindədir (61).

Həkim rəylərindən asanlıqla belə nəticə çıxarmaq olardı ki, Şreberdə adi xilaskar fantaziyası forması ilə qarşılaşırıq. Sözügedən şəxs Allahın oğludur, dünyanı öz bədbəxtliyindən və ya onu təhdid edən məhvdən xilas etməyə təyin edilmişdir və s. Buna görə də mən Şreberin Allaha münasibətinin xüsusiyyətlərini ətraflı təsvir etməyi buraxmadım. Bu münasibətin qalan bəşəriyyət üçün daşıdığı əhəmiyyət «Denkwürdigkeiten» əsərində yalnız nadir hallarda və yalnız sayıqlamanın yaranmasının sonunda xatırlanır. Bu, əsasən ondan ibarətdir ki, heç bir vəfat etmiş şəxs bəxtiyar ola bilməz, müddətcə ki onun (Şreberin) şəxsiyyəti öz cazibə qüvvəsi ilə Allah şüalarının əsas kütləsini udur (32). Həmçinin İsa Məsihlə açıq-aşkar eyniləşdirmə də yalnız çox gec üzə çıxır (338 və 431).

Şreber halının heç bir izah cəhdi onun Allah təsəvvürünün bu xüsusiyyətlərini, sitayiş və üsyan cizgilərinin bu qarışığını nəzərə almadan düzgün olma ehtimalına malik olmayacaq. İndi biz Allahla sıx əlaqədə olan başqa bir mövzuya, bəxtiyarlıq mövzusuna keçirik.

Bəxtiyarlıq Şreberdə də ölüm sonrası təmizlənmə nəticəsində insan ruhunun yüksəldiyi «o biri həyat»dır. O, bu vəziyyəti davamlı zövq almaq və Allahı müşahidə etmək ilə bağlı bir hal kimi təsvir edir. Bu, çox da orijinal deyil, lakin Şreberin kişi və qadın bəxtiyarlığı arasında apardığı fərqləndirmə bizi təəccübləndirir. «Kişi bəxtiyarlığı qadın bəxtiyarlığından daha yüksək idi, sonuncusu isə əsasən davamlı bir şəhvət hissi ilə bağlı görünürdü» (18). ¹²⁷ Digər yerlərdə bəxtiyarlıq və şəhvətin birləşməsi daha açıq dildə və cins fərqi nəzərə alınmadan elan olunur; eyni zamanda, bəxtiyarlığın tərkib hissəsi olan Allahı müşahidə etmək barədə artıq danışılmır. Məsələn: «...Allah sinirlərinin təbiəti sayəsində, ki, bu sayəsində bəxtiyarlıq... yalnız olmasa da, ən azı eyni zamanda yüksək dərəcədə artmış bir şəhvət hissidir» (51). Və: «Şəhvət, insana və digər canlılara müəyyən mənada əvvəlcədən verilmiş bəxtiyarlığın bir hissəsi kimi qəbul edilə bilər» (281), beləliklə, göy bəxtiyarlığı əsasən dünyəvi hissi həzzin artımı və davamı kimi başa düşülməlidir!

Bəxtiyarlığın bu qavranılması, xəstəliyin ilk mərhələlərindən qaynaqlanan və sonradan uyğun olmadığı üçün Şreberin sayıqlamasından çıxarılmış bir hissə deyil. Xəstə hələ də «apelyasiya əsaslandırmasında» (iyul 1901) öz böyük dərk etdiklərindən biri kimi «şəhvətin, ayrılmış ruhların bəxtiyarlığı ilə – digər insanlar üçün hələlik bilinməyən – yaxın əlaqədə olduğunu» vurğulayır. ^{128 129} Şreberin bu kəşfinin mümkün dərin mənası haqqında aşağıya baxın. Bəli, biz eşidəcəyik ki, bu «yaxın əlaqə» xəstənin Allahla son barışma və əzablarının bitməsi ümidini qurduğu qayadır. Allahın şüaları, onun bədənində ruh şəhvəti ilə birləşdiklərinə əmin olduqda düşmən münasibətlərini itirirlər (133); Allahın özü də onun özündə şəhvəti tapmağı tələb edir (283) və əgər o, şəhvətə qulluqda zəiflik göstərsə və Allah tələb olunanı təqdim edə bilməsə, şüalarını geri çəkməklə hədələyir (320).

Bu göylərdəki bəxtiyarlığın belə gözlənilmədən cinsəlləşdirilməsi bizə Şreberin bəxtiyarlıq anlayışının alman dilindəki iki əsas mənanın — «ölmüş» və «hissi cəhətdən xoşbəxt» — sıxlaşdırılması nəticəsində yaranmış olduğu təəssüratını verir [1]. Lakin biz bunda, ümumiyyətlə, xəstəmizin erotizmlə, yəni cinsi həzz almaq və imtahan məsələləri ilə əlaqəsini sınaqdan keçirmək üçün də bir səbəb tapacağıq; çünki biz psixoanalitiklər indiyə qədər hər hansı bir nevroz və psixi xəstəliyin köklərinin əsasən cinsi həyatda axtarılmalı olduğu fikrinə sadiqik, bəzilərimiz bunu yalnız təcrübəyə əsaslanaraq, digərlərimiz isə əlavə olaraq nəzəri mülahizələrə əsaslanaraq edirlər.

Şreberin sayıqlamasının indiyə qədər verilmiş nümunələrinə əsasən, məhz bu paranoid xəstəliyin uzun müddətdir axtarılan «mənfi hal» kimi ortaya çıxacağı, yəni cinsəlliyin çox az rol oynadığı bir hal olacağı qorxusu, çətinlik çəkmədən rədd edilə bilər. Şreber özü dəfələrlə elə bir şəkildə ifadə edir ki, sanki o, bizim qabaqcadan hökmümüzün tərəfdarıdır. O, «sinirlilik»i və erotik səhvi həmişə eyni nəfəsdə adlandırır, sanki bu ikisi bir-birindən ayrıla bilməzmiş kimi ¹³⁰.

Xəstəliyindən əvvəl Senat Prezidenti Şreber əxlaqca ciddi bir adam idi: «Az sayda insan var» – iddia edir və mən ona güvənməmək üçün heç bir əsas görmürəm –, «mənim kimi çox ciddi əxlaqi prinsiplər üzərində böyüyən və bütün həyatı boyu, xüsusilə də cinsi münasibətlərdə, bu prinsiplərə uyğun olaraq, mənim özüm haqqında iddia edə biləcəyim dərəcədə eyni çəkinməni özünə tətbiq edən». (281.) Xaricdən xəstəliyin əlamətləri ilə özünü büruzə verən ağır ruhi mübarizədən sonra erotikaya olan münasibət dəyişmişdi. O, şəhvətə qulluğun onun üçün bir vəzifə olduğuna qənaət gətirmişdi və yalnız bu vəzifənin yerinə yetirilməsi, onun fikrincə, özündə və ətrafında baş verən ağır münaqişəni həll edə bilərdi. Səslərin ona təsdiq etdiyi kimi, şəhvət «Allahdan qorxan» bir vəziyyət almışdı (285) və o, yalnız bütün gününü şəhvətə qulluğa həsr etmək iqtidarında olmadığına təəssüflənir ¹³¹ (loc. cit.).

Beləliklə, Şreberdə xəstəlik dəyişikliyinin nəticəsi onun sayıqlamasının iki əsas istiqamətinə görə belə idi. O, əvvəllər cinsi riyazətə meylli və Allaha şübhə ilə baxan biri idi, xəstəlikdən sonra isə Allaha inanan və şəhvətə qulluq edən biri olmuşdu. Lakin onun yenidən qazandığı Allah inancı qəribə bir xarakter daşıdığı kimi, özünə qazandığı cinsi zövq hissəsi də tamamilə qeyri-adi bir xarakter göstərirdi. Artıq kişi cinsi azadlığı deyil, qadın cinsi hissi idi; o, Allaha qarşı qadın kimi davranırdı, özünü Allahın qadını kimi hiss edirdi ¹³².

Onun sayıqlamasının heç bir hissəsi xəstə tərəfindən iddia etdiyi qadına çevrilmə qədər ətraflı, demək olar ki, bu qədər təkidlə işlənilmir. Onun mənimsədiyi sinirlər onun bədənində qadın şəhvət sinirlərinin xarakterini almış və eyni zamanda ona az və ya çox dərəcədə qadın xasiyyəti, xüsusilə də dərisinə qadın cinsinə məxsus yumşaqlıq vermişdir (87). O, bu sinirləri, əgər bədənin istənilən yerinə əli ilə yüngül təzyiq göstərsə, dərinin səthi altında ip və ya zolaq şəkilli quruluşlar kimi hiss edir; həmin quruluşlar xüsusilə döş nahiyəsində, qadında döşün olduğu yerdə mövcuddur. «Bu quruluşlara göstərilən təzyiq vasitəsilə, xüsusilə də qadına aid bir şeyi düşündüyüm zaman, qadın həzzinə uyğun gələn bir şəhvət hissi yarada bilirəm» (277). O, qəti şəkildə bilir ki, mənşəyinə görə bu quruluşlar keçmiş Allah sinirlərindən başqa bir şey deyil, lakin onun bədəninə keçidləri ilə sinir xüsusiyyətini demək olar ki, itirməmişlər (279). O, özünə və şüalara «çəkmə» (vizual təsəvvür) vasitəsilə, bədəninin qadın döşləri və qadın cinsiyyət orqanı ilə təchiz olunduğu təəssüratını yarada bilir: «Mənim bədənimdə qadın arxasının çəkilməsi – pis düşünən utansın – mənə o qədər vərdiş halına gəlib ki, əyiləndə hər dəfə demək olar ki, istəksiz şəkildə bunu edirəm» (233). O, «cəsarətlə iddia etmək istəyir ki, məni üst hissəsi açıq şəkildə güzgü qarşısında duran kimi görən hər kəs – xüsusilə də illüziya qadın bəzəyi ilə dəstəklənirsə – qadın yuxarı bədəninə aid şübhəsiz təəssürat alacaqdır» (280). O, bütün bədəninin başdan ayağa qədər şəhvət sinirləri ilə hopdurulduğunu müəyyən etmək üçün tibbi müayinəyə çağırış edir; onun fikrincə, bu yalnız qadın bədənində belədir, kişi bədənində isə, bildiyi qədər, şəhvət sinirləri yalnız cinsiyyət orqanında və onun dərhal yaxınlığında yerləşir (274). Onun bədənində sinirlərin bu cür toplanması nəticəsində inkişaf edən ruh şəhvəti o qədər güclüdür ki, xüsusilə də yataqda uzanarkən, cinsi əlaqə zamanı qadın cinsi həzzinə aid kifayət qədər aydın bir ön hiss yaratmaq üçün az bir təsəvvür sərfi kifayətdir (269).

Xəstəliyin inkubasiya dövründə, Drezdənə köçməzdən əvvəl baş verən yuxunu xatırlasaq, qadına çevrilmə sayıqlamasının həmin yuxu məzmununun reallaşmasından başqa bir şey olmadığı hər cür şübhədən uzaq, aydın olar. O, vaxtilə kişiliyə xas qəzəblə bu yuxuya qarşı çıxmışdı və xəstəlik dövründə də onun reallaşmasına əvvəlcə müqavimət göstərmiş, qadına çevrilməni düşmən məqsədlə ona yüklənməli olan bir rüsvayçılıq kimi görmüşdü. Lakin bir an gəldi (1895-ci ilin noyabrı) ki, o, bu dəyişməklə barışmağa başladı və onu Allahın yüksək məqsədləri ilə əlaqələndirdi: «O vaxtdan bəri mən qadın xüsusiyyətlərinin inkişafını tam şüurlu olaraq öz bayrağımın üzərinə yazmışam.» (177-8.)

Sonra o, Allahın özünün qane olması üçün ondan qadın xüsusiyyətlərini tələb etdiyinə qəti əminlik gətirdi:

«Lakin – belə ifadə etməyə icazə verilsə – Allahla tək qaldığımda, bütün təsəvvür edilə bilən vasitələrlə, xüsusilə də ağıl qabiliyyətlərimin və təsəvvür qüvvəmin tam səfərbərliyi ilə, ilahi şüaların məndən mümkün qədər daim və ya – insan bunu sadəcə bacarmadığı üçün – heç olmasa günün müəyyən saatlarında, həzz hissləri ilə məst olan bir qadının təəssüratını qəbul etməsi üçün çalışmaq mənim üçün zərurətə çevrilir.» (281.)

«Digər tərəfdən, Allah ruhların dünya nizamına uyğun var olma şərtlərinə cavab verən daimi həzz tələb edir; mənim vəzifəm, ona bunu, . . . ruh həzzinin ən geniş inkişafı formasında təmin etməkdir; bu prosesdə mənim üçün hissi həzzdən bir şey düşərsə, illərlə üzərimə yüklənən əzab və məhrumiyyətlərin həddindən artıq miqdarına görə kiçik bir kompensasiya kimi onu götürməyə haqqım çatır; . . .» (283.)

« . . . əldə etdiyim təəssüratlara görə belə bir fikir söyləməyə haqqım çatdığını hətta inanıram ki, Allah heç vaxt geri çəkilmə hərəkətinə (bu, hər dəfə mənim fiziki rifahımı əvvəlcə əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirir) əl atmazdı, əksinə, heç bir müqavimət olmadan və cazibənin daimi bərabərliyi ilə davam edərdi, əgər mən həmişə özümün cinsi qucağında uzanan uzanan qadını oynamağa, baxışlarımı həmişə qadın varlıqlarının üzərinə yönəltməyə, həmişə qadın təsvirlərinə baxmağa və s. imkan tapa bilsəydim.» (284–5.)

Şreberin sayıqlamasının iki əsas hissəsi, qadına çevrilmə və Allaha üstün münasibət, onun sistemində Allaha qarşı qadın mövqeyi ilə əlaqələndirilir. Bu iki hissə arasında əsaslı bir genetik əlaqənin olduğunu sübut etmək bizim üçün inkarolunmaz bir vəzifədir; əks halda, Şreberin sayıqlamasına aid izahlarımızla, Kantın «Saf ağılın tənqidi»ndəki məşhur təmsildə, başqası keçini sağarkən süzgəci saxlayan adamın rolunu təsvir etdiyi gülünc vəziyyətə düşərdik.

II Yozum cəhdləri

Bu paranoid xəstəlik tarixçəsinin anlaşılmasına, ruh həyatının məlum komplekslərini və həvəs qüvvələrini onda üz çıxarmaq yolu ilə iki tərəfdən cəhd etmək olar: xəstənin öz sayıqlama xarakterli ifadələrindən və onun xəstəliyə səbəb olan hadisələrdən.

İlk yol, C. G. Yunqun bizə Dementia praecox-un daha ağır bir halının yozumunun parlaq nümunəsini, normaldan daha uzaqda yerləşən simptom ifadələri ilə təqdim etdiyindən bəri cazibədar görünür ¹³³. Xəstənin yüksək zəkası və danışmağa həvəsi də bizə bu yolla məsələnin həllini asanlaşdırır kimi görünür. O, çox vaxt bizə açarı öz əlinə verir, çünki sayıqlama xarakterli bir cümləyə təsadüfən bir izah, sitat və ya nümunə əlavə edir və ya özünə yaranan bənzərliyi açıq şəkildə inkar edir. Bu son halda, psixoanalitik texnikada adət etdiyimiz kimi, mənfi örtüyü kənara atmaq, nümunəni əsl məna üçün, sitatı və ya təsdiqi isə mənbə üçün qəbul etmək kifayətdir və paranoid ifadə tərzindən normala axtarılan tərcümənin sahibi olursunuz. Bu texnikanın bir nümunəsi daha ətraflı təsvirə layiqdir. Şreber, ona çox nəzərəçarpan xüsusiyyətlər aid etdiyi, belə adlandırılan «əyri-üyrü quşlar» və ya «danışan quşlar» tərəfindən narahat edilməkdən şikayət edir (208–14). Onun inancına görə, onlar keçmiş «cənnət dəhlizləri»nin, yəni xoşbəxt olmuş insan ruhlarının qalıqlarından formalaşmış və cəsəd zəhəri yüklənmiş halda ona üstünə salınmışdır. Onlar «mənasız əzbərlənmiş sözlər»i söyləmək vəziyyətinə salınmışdır, bu sözlər onlara «əzbərlədilmişdir». Hər dəfə onlar ona yüklənmiş cəsəd zəhərini orada qoyduqda, yəni «onlara bir növ əzbərlədilmiş frazaları mırıldanıb qurtardıqda», «lanət olası oğlan» və ya «ey, lanət olsun» sözləri ilə onun ruhunda bir qədər əriyib qarışırlar, bu, onların həqiqi bir hissin ifadəsində ümumiyyətlə qadir olduqları yeganə sözlərdir. Onlar tərəfindən söylənilən sözlərin mənasını başa düşmürlər, lakin səslərin ahənginə təbii bir qəbulediciliyə malikdirlər, bu ahəng tam uyğun olmasa belə olur. Buna görə də, onlar üçün aşağıdakı sözlərin hansının deyildiyi az fərq edir:

Bu təsviri oxuyarkən, insanın ağılına belə bir fikir gəlmədən durmaq mümkün deyil: burada gənc qızlar nəzərdə tutulmalıdır ki, onları tənqidi əhvalda qazlara bənzətmək adət edilir, onlara qeyri-qalant şəkildə «quş beyni» aid edilir, onların yalnız əzbərlənmiş frazalar danışa bildiklərini iddia edilir və onların az təhsilli olmalarını bənzər səslənən xarici sözlərin qarışdırılması ilə büruzə verdiklərini iddia edirlər. Onların ciddi münasibət göstərdikləri yeganə «lanətli oğlan» isə, onlara təsir göstərməyi bacaran gənc kişinin qələbəsi olardı. Və bax, bir neçə səhifə sonra (214) Şreberin belə bir yozumu təsdiqləyən cümlələrinə rast gəlirik. «Digər quş ruhlarının böyük bir hissəsinə fərqləndirmək üçün zarafatla qız adları vermişəm, çünki onların hamısını maraqlarına, həzzə meyllərinə və s. görə kiçik qızlarla müqayisə etmək olar. Bu qız adları sonra qismən Allah şüaları tərəfindən götürülmüş və müvafiq quş ruhlarını adlandırmaq üçün saxlanılmışdır.» «Əyri-üyrü quşların» bu asan yozumundan sonra sirli «cənnət dəhlizlərinin» başa düşülməsi üçün bir işarə çıxarılır.

Mən inkar etmirəm ki, psixoanalitik işdə yozumun tipik hallarından uzaqlaşdıqda hər dəfə yaxşı bir qədər incəlik və ehtiyat tələb olunur və dinləyici və ya oxucu yalnız analitik texnikaya qazandığı tanışlığın ona imkan verdiyi qədər irəli gedir. Deməli, iti zəkaya sərf edilən artıq gücün təhlükəsizlik və inandırıcılığın azalması ilə paralel getməməsi üçün bütün səbəblər mövcuddur. İşin təbiətində ondan irəli gəlir ki, bir işçi ehtiyatı, digəri isə cəsarəti həddindən artıq edəcək. Yozuma haqqı üçün doğru sərhədləri yalnız çoxsaylı cəhdlərdən və mövzu ilə daha yaxşı tanışlıqdan sonra müəyyən etmək olar. Şreber halının işlənməsində məni ehtiyatlı olmağa məcbur edən amil, «Xatirələr»in nəşrinə qarşı müqavimətlərin nəticəsində materialın əhəmiyyətli bir hissəsini və yəqin ki, başa düşülmə üçün ən əhəmiyyətli olan hissəsini bizdən gizlətməyi bacarmasıdır ¹³⁴. Məsələn, kitabın III fəsli, çox ümidverən bir elanla başlamışdır: «İndi ailəmin digər üzvlərində baş verən bəzi hadisələri nəzərdən keçirirəm ki, bunlar fərz edilən ruh qətli ilə əlaqəli ola bilər və hər halda, daha çox və ya az sirli, digər insan təcrübələrinə görə izah etmək çətin olan bir xarakter daşıyırlar» (33), dərhal sonra isə belə bir cümlə ilə bitir: «Fəslin qalan məzmunu nəşr üçün uyğun olmadığından çapdan çıxarılır.» Deməli, əgər sayıqlamanın yaranmasının məhz nüvəsini tanınmış insan motivlərindən gəlməsi ilə müəyyən qədər təhlükəsizliklə izah etməyi bacarsam, razı olmalıyam.

Bu məqsədlə, xəstəlik tarixinin bir hissəsini əlavə edəcəyəm; bu hissə rəylərdə layiqincə qiymətləndirilmir, baxmayaraq ki, xəstənin özü onu ön plana çıxarmaq üçün əlindən gələni etmişdir. Mən Şreberin ilk həkiminə, Leypsiqdəki professor Flexsiqə (Geheimrat) münasibətini nəzərdə tuturam.

Artıq bilirik ki, Şreberin işi əvvəllər təqib sayıqlaması xarakteri daşıyırdı və bu xarakter yalnız xəstəliyin dönüş nöqtəsindən («barışma») sonra silindi. Təqiblər sonra getdikcə daha dözümlü olur, hədələnən kişiliyin itirilməsinin dünya nizamına uyğun məqsədi onun şərəfsizliyini geri plana itirir. Lakin bütün təqiblərin müəllifi Flexsiqdir və o, xəstəliyin bütün gedişi boyunca onların təşkilatçısı olaraq qalır ¹³⁵.

Flexsiqin əslində hansı cinayəti törətdiyi və bu işdəki hərəkətverici qüvvələrin nə olduğu, xəstə tərəfindən xarakterik qeyri-müəyyənlik və anlaşılmazlıqla nəql edilir; əgər paranoyanı, daha yaxşı məlum olan yuxunun nümunəsinə əsasən qiymətləndirməyə icazə verilsə, bu xüsusiyyətlər xüsusilə intensiv sayıqlamanın yaranması işinin əlaməti kimi qəbul edilə bilər. Flexsiq xəstəyə qarşı «ruh qətli» törətmiş və ya buna cəhd etmişdir; bu akt, təxminən şeytanın və cinlərin bir ruhu ələ keçirmək üçün göstərdikləri səylərə bərabər tutula bilər və bəlkə də çoxdan vəfat etmiş Flexsiq və Şreber ailə üzvləri arasında baş vermiş hadisələrdə əvvəlcədən mövcud olmuşdur. (22 və davamı.) Bu ruh qətlinin mənası haqqında daha çox məlumat almaq istərdik, lakin burada mənbələr yenidən qərəzli şəkildə susur: «Ruh qətlinin əsl mahiyyətinin və, demək olar ki, onun texnikasının nədən ibarət olduğunu, yuxarıda işarə olunanlardan başqa deyə bilmərəm. Əlavə olaraq yalnız təxminən aşağıdakı qeyd edilə bilər (nəşr üçün uyğun olmayan bir hissə gəlir).» (28.) Bu buraxılma nəticəsində «ruh qətli» ilə nə nəzərdə tutulduğu bizim üçün qaranlıq qalır. Senzuradan yayınmış yeganə işarəni başqa bir yerdə qeyd edəcəyik.

Hər necə olsa da, tezliklə sayıqlamanın, xəstənin Tanrı ilə olan münasibətinə aid olan, lakin Flexsiqə olan münasibəti dəyişməyən növbəti inkişafı baş verdi. Əgər o, əvvəllər əsl düşmənini yalnız Flexsiqdə (və ya daha dəqiq desək, onun ruhunda) görür və Tanrının qüdrətini öz müttəfiqi kimi qəbul edirdisə, onda Tanrının özü ona qarşı yönəlmiş planın şəriki, hətta təşəbbüskarı ola bilər fikrini rədd edə bilməzdi. (59.) Lakin Flexsiq, Tanrının tabe olduğu ilk azdırıcı olaraq qaldı (60). O, bütün ruhunu və ya onun bir hissəsini göyə qaldırmağı və beləliklə özü – ölüm və əvvəlki təmizlənmə olmadan – «şüa rəhbəri» olmağı bacarmışdı (56) ¹³⁶. Xəstə Leypsiq klinikasını Pierson müəssisəsi ilə əvəz etdikdən sonra belə, Flexsiq ruhu bu rolu qoruyub saxladı. Yeni mühitin təsiri, xəstənin keçmiş ev yoldaşı kimi tanıdığı baş nəzarətçinin ruhunun, v. W. ruhu kimi ona əlavə olunması ilə özünü göstərdi ¹³⁷. Flexsiq ruhu sonra «ruh bölünməsini» təqdim etdi və bu, böyük ölçülər aldı. Müəyyən bir vaxtda Flexsiq ruhunun 40-dan 60-a qədər belə ayrılması mövcud idi; iki böyük ruh hissəsi «yuxarı Flexsiq» və «orta Flexsiq» adlandırılırdı. V. W. ruhu (baş nəzarətçinin ruhu) da eyni şəkildə davranırdı (111). Hər iki ruhun müttəfiqliyinə baxmayaraq bir-biri ilə mübarizə aparması, birinin zadəganlıq qüruru və digərinin professor qürurunun qarşılıqlı itələməsi bəzən çox gülünc təsir bağışlayırdı (113). Sonnenşteyndəki son qalma müddətinin ilk həftələrində (1894-cü ilin yayı) yeni həkim Dr. Veberin ruhu fəaliyyətə başladı və tezliklə sayıqlamanın inkişafında, bizim «barışma» kimi tanıdığımız çevriliş baş verdi.

Sonralar Sonnenşteyndə qalma müddətində, Allah xəstəni daha yaxşı dəyərləndirməyə başlayanda, narahatlıq doğuran şəkildə çoxalmış ruhlar arasında bir basqın baş verdi; nəticədə Flexsiq ruhu yalnız bir və ya iki obrazda, v. W. ruhu isə tək obrazda qaldı. İkincisi tezliklə tamamilə yox oldu; Flexsiq ruhunun hissələri, ağılını və gücünü tədricən itirərək, sonra «arxa Flexsiq» və «Je-nun partiyası» adlandırıldı. Flexsiq ruhunun sona qədər əhəmiyyətini qoruduğunu biz «Cənab məxfi müşavir professor Dr. Flexsiqə açıq məktub» adlı ön sözdən bilirik.

Bu qəribə mətn, ona təsir edən həkimin də eyni görüntülərə malik olduğunu və xəstə kimi fövqəltəbii şeylər haqqında eyni məlumatları aldığını qəti inamla ifadə edir və əsərin müəllifinin həkimin şərəfinə hücum etmək niyyətində olmadığını əvvəlcədən bildirir. Xəstənin müraciətlərində (343 və 445) eyni şey ciddi və qətiyyətlə təkrarlanır; insan görür ki, o, «Flexsiq ruhunu» bu adlı canlı insandan, sayıqlama xarakterli Flexsiqi isə cismani Flexsiqdən ayırmağa çalışır ¹³⁸.

Bir sıra təqib sayıqlaması hallarının tədqiqindən mən və başqaları belə bir təəssürat almışıq ki, xəstənin öz təqibçisinə olan münasibətini sadə bir düsturla həll etmək olar ¹³⁹. Sayıqlamanın ona böyük güc və təsir aid etdiyi, bütün sui-qəsd iplərinin onun əlində birləşdiyi şəxs, əgər dəqiq adlandırılırsa, xəstəlikdən əvvəl xəstənin hiss həyatında eyni dərəcədə böyük əhəmiyyətə malik olan həmin şəxs və ya onun asanlıqla tanına bilən əvəzçisidir. Hiss əhəmiyyəti xarici güc kimi proyeksiya olunur, hiss tonu əksinə çevrilir; indi təqib olunduğuna görə nifrət edilən və qorxulan şəxs bir zamanlar sevilən və hörmət edilən şəxsdir. Sayıqlama tərəfindən müəyyən edilən təqib, ilk növbədə, xəstədəki hiss dəyişməsini əsaslandırmağa xidmət edir.

Bu nöqtədən baxaraq, xəstə ilə onun həkimi və təqibçisi Flexsiq arasında əvvəllər mövcud olmuş münasibətlərə yönələk. Artıq bilirik ki, Şreber 1884 və 1885-ci illərdə «hər hansı fövqəltəbii sahəyə toxunan hadisələr olmadan» (35) keçən ilk sinir xəstəliyini keçirmişdir. Görünüşə görə nevroz sərhədləri daxilində qalan və «hipoxondriya» adlandırılan bu vəziyyət zamanı Flexsiq xəstənin həkimi idi. Şreber o vaxt 6 ayı Leypsiq Universitet Klinikasında keçirmişdir. Məlum olur ki, sağalmış xəstə öz həkimini yaxşı xatırlayırdı. «Əsas məsələ nəhayət (daha uzun bir bərpa səyahətindən sonra) sağalmam idi, ona görə də o vaxt mən yalnız Prof. Flexsiqə qarşı canlı təşəkkür hissləri ilə dolu ola bilərdim; bu hisslərimi sonradan bir ziyarət və mənim fikrimcə uyğun olan bir haqq ödəməsi ilə daha da xüsusi ifadə etmişəm». Doğrudur, Şreber «Xatirələr»ində Flexsiqin ilk müalicəsinin tərifini bir neçə şərti ifadə ilə təqdim edir, lakin bu, indi əksinə dəyişmiş mövqedən asanlıqla başa düşülə bilər. Uğurlu həkimə qarşı duyğuların ilkin istiliyinə, Şreberin qeyd olunan ifadəsini davam etdirən qeyd işarə edir. «Təşəkkürü həyat yoldaşım demək olar ki, daha da dərin hiss edirdi; o, Prof. Flexsiqə sanki öz ərinə yenidən qovuşduran şəxs kimi hörmət edirdi və bu səbəbdən onun portretini illərlə öz iş masasında saxlamışdı». (36.)

Birinci xəstəliyin yaranma səbəblərinə nüfuz etmək bizə qadağan edildiyi üçün, ağır ikinci xəstəliyin aydınlaşdırılmasında onun başa düşülməsi şübhəsiz ki, həlledici əhəmiyyət kəsb etdiyi halda, indi biz naməlum bir əlaqəyə təsadüfən əl atmalıyıq. Biz bilirik ki, xəstəliyin inkubasiya dövründə (onun təyinatı ilə vəzifəyə başlaması arasında, 1893-cü ilin iyunundan oktyabrına qədər) əvvəlki sinir xəstəliyinin geri qayıtdığı məzmunlu yuxular dəfələrlə təkrarlandı. Bundan əlavə, yarımuxu vəziyyətində bir dəfə, cinsi əlaqəyə tabe olan bir qadın olmanın gözəl olmalı olduğu hissi peyda oldu. Şreber tərəfindən yaxın bitişiklikdə nəql edilən bu yuxuları və fantaziya təsəvvürünü məzmun baxımından da əlaqələndirə bilsək, belə nəticə çıxara bilərik ki, xəstəliyə aid xatirə ilə həkimə aid xatirə də oyadıldı və fantaziyanın qadın xarakterli mövqeyi əvvəldən həkimə yönəldilmişdi. Bəlkə də, xəstəliyin geri qayıtdığı yuxusunun ümumiyyətlə bir həsrət mənası var idi: Mən Flexsiqi yenidən görmək istərdim. Birinci xəstəliyin psixi məzmunu haqqında cəhalətimiz bizi daha irəli getməyə imkan vermir. Bəlkə də bu vəziyyətdən həkimə qarşı şirin bir asılılıq qalmışdı və bu, indi – naməlum səbəblərdən – erotik bir meyl səviyyəsinə qədər gücləndi. Şəxsi xarakter daşımayan qadın fantaziyasına qarşı dərhal qəzəbli bir rədd cavabı – Alf Adlerin ¹⁴⁰ ifadəsinə görə, amma onun mənasında deyil, həqiqi bir «kişi etirazı» – ortaya çıxdı; lakin tezliklə alovlanan ağır psixozda qadın fantaziyası dayandırılmaz şəkildə özünü təsdiqlədi və Şreberin paranoid qeyri-müəyyən ifadə tərzini yalnız bir az düzəltmək kifayətdir ki, xəstənin həkimin öz tərəfindən cinsi sui-istifadədən qorxduğunu tapmaq mümkün olsun. Beləliklə, homoseksual libidonun bir hücumu bu xəstəliyin səbəbi idi, onun obyekti ehtimal ki, əvvəldən həkim Flexsiq idi və bu libidinal təhriklərə qarşı müqavimət, xəstəlik əlamətlərinin doğulduğu konflikti yaratdı.

təqaüdə çıxmış Senat sədri Şreber kimi etiki baxımdan yüksək səviyyəli bir kişini homoseksuallıqda ittiham etmək məsuliyyətsiz yüngülqəlblik, təkəbbür və böhtan deyilmi? Xeyr, xəstə özünü qadına çevirmə fantaziyasını müasirlərinə özü açıqlamış və daha yüksək bir anlayış naminə şəxsi həssaslıqların üstündən keçmişdir. Beləliklə, o, bizə bu fantaziya ilə məşğul olmaq haqqını özü vermişdir və bizim onu tibbi terminologiyaya çevirməyimiz onun məzmununa ən kiçik bir şey belə əlavə etməmişdir. – Bəli, lakin bunu xəstə kimi edirdi; qadına çevrilmə sayıqlaması xəstəlik ideyası idi. – Biz bunu unutmuş deyilik. Biz yalnız bu xəstəlik ideyasının mənası və mənşəyi ilə məşğuluq. Biz onun özünün Flexsiq şəxsiyyəti ilə «Flexsiq-ruhu» arasında apardığı fərqləndirməyə istinad edirik. Biz ona heç nə ittiham etmirik, nə homoseksual təhriklərə malik olduğunu, nə də onları sıxışdırmağa çalışdığını. Psixiatrlar nəhayət bu xəstədən öyrənməlidirlər: o, bütün sayıqlaması içində belə şüursuzluq dünyasını reallıq dünyası ilə qarışdırmamağa çalışır.

Amma heç bir yerdə açıq şəkildə deyilmir ki, qorxulu qadına çevrilmə Flexsiqin xeyrinə baş verməli imiş? – Bu doğrudur və başa düşmək çətin deyil ki, ictimaiyyət üçün nəzərdə tutulmuş xatirələrdə, «Flexsiq» adlı şəxsi təhqir etmək istəməyən mətnlərdə belə açıq-aşkar ittihamdan qaçılır. Belə ehtiyatlılıq nəticəsində yaranan ifadə yumşaltması ittihamın əsl mənasını örtəcək qədər uzağa getmir. Bildirmək olar ki, məsələn, aşağıdakı yerlərdə bu açıq şəkildə deyilir: «Bu şəkildə mənə qarşı yönəldilmiş sui-qəsd hazırlanmışdır (təxminən 1894-cü ilin mart və ya aprelində), məqsədi isə sinir xəstəliyimin sağalmaz olduğu bir dəfə müəyyən edildikdən və ya qəbul edildikdən sonra məni elə bir şəxsə təslim etmək idi ki, ruhum həmin şəxsə buraxılsın, bədənim isə . . . qadın bədəninə çevrilərək, belə bir qadın bədəni kimi həmin şəxsə cinsi sui-istifadə üçün təslim edilsin . . .» (56.) ¹⁴¹ Flexsiqin yerinə keçə biləcək başqa heç bir fərdin adının çəkilmədiyini qeyd etmək artıqdır. Leypsiq klinikasında qalma müddətinin sonunda cinsi sui-istifadə məqsədilə «nəzarətçilərə təslim edilməli idi» (98) qorxusu üzə çıxır. Sayıqlamanın sonrakı inkişafında Allaha qarşı açıq şəkildə bilinən qadın mövqeyi, həkimə əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş rol haqqında son şübhələri də aradan qaldırır. Flexsiqə qarşı irəli sürülən digər ittiham kitabda çox yüksək səslə səslənir. O, ona qarşı ruh qətlinə cəhd etmişdir. Biz artıq bilirik ki, bu cinayətin mahiyyəti xəstənin özü üçün qaranlıq qalır, lakin o, açıqlanmasından qaçınmalı olduğumuz incə məsələlərlə əlaqəlidir (III fəsil). Burada irəliyə gedən tək bir ip var. Ruh qətli, Götenin «Faust»u, Lord Bayronun «Manfred»i, Veberin «Azad Atıcı»sı və s. əfsanə məzmununa istinadla izah edilir (22) və bu nümunələr arasında biri başqa yerdə də xüsusi olaraq vurğulanır. Allahın iki şəxsə bölünməsinin müzakirəsində Şreber «aşağı» və «yuxarı» Allahı Əhriyman və Ormuzd ilə eyniləşdirir (19) və bir az sonra təsadüfi bir qeyd yer alır: «Əhriyman adı, əslində, məsələn, Lord Bayronun «Manfred»ində ruh qətli ilə əlaqəli olaraq da keçir» (20). Bu qədər seçkin şeirdə «Faust»dakı ruh müqaviləsinin yanına qoyula biləcək demək olar ki, heç nə yoxdur, «ruh qətli» ifadəsini də orada boş yerə axtardım, lakin şeirin məğzi və sirri – bacı-qardaş insestidir. Burada qısa ip yenidən qopur ¹⁴².

Bu işin gedişatında digər etirazlara qayıtmağı özümüzə saxlayaraq, Şreberin xəstəliyinin əsasında homoseksual bir təhrikin ifadə edilməsində israr etməyi özümüzə haqq görürük. Bu fərziyyəyə xəstəlik tarixçəsinin diqqətəlayiq, başqa cür izah edilə bilməyən bir detal uyğun gəlir. Xəstədə, həyat yoldaşı qısa bir istirahət üçün özünü bərpa etmək məqsədilə getdiyi zaman, növbəti və gedişat üçün həlledici bir «sinir qırılması» baş verdi. O, hələlik gündəlik bir neçə saatını onun yanında keçirir və nahar yeməklərini onunla birlikdə yeyirdi. Dörd günlük yoxluqdan sonra geri qayıtdıqda, onu çox kədərli şəkildə dəyişmiş tapdı, elə ki, o, artıq onu görmək istəmirdi. «Mənim psixi çöküşüm üçün xüsusilə həlledici olan, bu bir gecədə qeyri-adi sayda (təxminən yarım düzünə yaxın) boşalma yaşadığım bir gecə idi». (44.) Qadının yanında olmasının, onu əhatə edən kişilərin cazibəsinə qarşı qoruyucu təsirlər yaratdığını asanlıqla başa düşürük və əgər böyüklərdə boşalma prosesinin psixi iştirak olmadan baş verə bilməyəcəyini qəbul etsək, həmin gecənin boşalmalarına şüursuz qalmış homoseksual fantaziyaları əlavə edirik.

Homoseksual libidonun bu üzə çıxmasının xəstəni niyə məhz təyinatla köçmə arasındakı vəziyyətdə, həmin dövrdə vurduğunu, onun həyat hekayəsi haqqında daha dəqiq məlumat olmadan təxmin edə bilmərik. Ümumiyyətlə, insan ömrü boyu heteroseksual və homoseksual hisslər arasında dalğalanır və bir tərəfdən məhrumiyyət və ya məyusluq onu digər tərəfə doğru itələməyə meyllidir. Şreberin halında bizə bu anlar haqqında heç nə məlum deyil; lakin çox güman ki, nəzərə alına biləcək bir somatik amilə somatik amilə diqqət yetirməyi buraxmaq istəmirik. Dr. Şreber bu xəstəlik zamanı 51 yaşında idi; o, cinsi həyat üçün kritik olan həyat dövründə idi, bu dövrdə əvvəlki artımdan sonra qadının cinsi funksiyası köklü bir geriləməyə uğrayır, lakin bu əhəmiyyətdən kişinin də istisna edilmədiyi görünür; kişi üçün də ardıcıl xəstəlik meyilləri ilə «klimaks» mövcuddur ¹⁴³.

Bir həkimə qarşı duyulan səmimiyyət hissinin, bir kişidə səkkiz il sonra ¹⁴⁴ birdən güclənərək qopması və bu qədər ağır bir ruh pozğunluğuna səbəb olması fərziyyəsinin nə qədər uyğunsuz görünə biləcəyini təsəvvür edə bilirəm. Lakin fikrimcə, bizə başqa cür tövsiyə olunan belə bir fərziyyəni, onun daxili ehtimalsızlığına görə, nəticələrini nə qədər apara biləcəyimizi sınamaq əvəzinə, rədd etmək haqqımız yoxdur. Bu ehtimalsızlıq müvəqqəti ola bilər və sözügedən fərziyyənin hələ heç bir kontekstə yerləşdirilməməsindən, məsələyə yanaşarkən etdiyimiz ilk fərziyyə olmasından irəli gələ bilər. Hökmünü asılı saxlamağı bacarmayan və bizim fərziyyəmizi tamamilə dözülməz tapan şəxsə, həmin fərziyyənin təəccüblü xarakterini itirməsinə imkan verən bir ehtimalı asanlıqla göstərə bilərik. Həkimə qarşı olan səmimiyyət hissi, xəstədəki bir duyğu yüklənməsinin, onun üçün əhəmiyyətli olan bir şəxsdən, əslində fərqi olmayan həkim şəxsinə transfer olunduğu bir «transfer prosesi»ndən qaynaqlana bilər; beləliklə, həkim, xəstəyə daha yaxın olan birinin əvəzi, onun surroqatı kimi seçilmiş kimi görünür. Daha konkret desək, xəstə həkim vasitəsilə qardaşının və ya atasının mahiyyəti ilə xatırladılmışdır, qardaşını və ya atasını onda yenidən tapmışdır və müəyyən şərtlər altında, bu əvəz şəxsə olan həsrətin yenidən ortaya çıxması və yalnız onun mənşəyi və ilkin mənasından anlaşıla bilən bir şiddətlə təsir etməsi artıq heç nə təəccüblü deyildir.

Bu izah cəhdinin maraqlarına uyğun olaraq, xəstənin atasının onun xəstəliyi dövründə hələ sağ olub-olmadığını, bir qardaşı olub-olmadığını və bu qardaşın eyni dövrdə canlı və ya «müqəddəs» (ölü) olub-olmadığını bilmək mənim üçün vacib görünürdü. Buna görə də, uzun axtarışlardan sonra nəhayət «Xatirələr»də (Denkwürdigkeiten) xəstənin bu qeyri-müəyyənliyi «Atamın və qardaşımın xatirəsi... mənə elə müqəddəsdir ki» və s. sözləri ilə aradan qaldırdığı bir yerə rast gəldiyim zaman qane oldum (442). Deməli, hər ikisi ikinci xəstəlik dövründə (bəlkə də birincisində?) artıq vəfat etmişdilər.

Düşünürəm ki, xəstəliyin səbəbinin həkimin şəxsiyyətini özünə obyekt seçmiş qadın (passiv homoseksual) arzu fantaziyasının ortaya çıxması olması fərzinə qarşı daha artıq müqavimət göstərmirik. Şreberin şəxsiyyəti tərəfindən eyni fantaziyaya qarşı intensiv müqavimət qalxdı və bəlkə də başqa formalarda da baş verə biləcək müdafiə mübarizəsi, bizə məlum olmayan səbəblərdən təqib sayıqlaması formasını seçdi. Arzulanan şəxs indi təqib edənə, arzu fantaziyasının məzmunu isə təqib məzmununa çevrildi. Fərz edirik ki, bu sxematik baxış digər təqib sayıqlaması hallarında da tətbiq oluna biləcəyini sübut edəcək. Lakin Şreberin halını digərlərindən fərqləndirən şey, onun aldığı inkişaf və bu inkişaf prosesində məruz qaldığı dəyişmədir.

Bu dəyişmələrdən biri Flexsiqin daha ali şəxs olan Tanrıyla əvəz edilməsidir; bu, əvvəlcə konfliktin kəskinləşməsi, dözülməz təqibin artması demək kimi görünür, lakin tezliklə aydın olur ki, bu, ikinci dəyişməni və onunla birlikdə konfliktin həllini hazırlayır. Əgər həkimə qarşı qadın fahişə rolunu qəbul etmək mümkün deyildisə, Tanrının özündən axtardığı həzz təklif etmək vəzifəsi eyni dərəcədə Mənin müqaviməti ilə üzləşmir. Kişiliyindən məhrumetmə artıq təhqir deyil, o, «dünya nizamına uyğun» olur, böyük bir kosmik əlaqəyə daxil olur, məhv olmuş insan aləminin yenidən yaradılması məqsədlərinə xidmət edir. «Şreberin ruhundan olan yeni insanlar» təqib olunduğunu zənn edən şəxsə öz əcdadı kimi ehtiramla sitayiş edəcəklər. Beləliklə, hər iki mübarizə tərəfi razı salan bir çıxış yolu tapılmışdır. Mən böyüklük sayıqlaması ilə kompensasiya olunur, qadın arzu fantaziyası isə nüfuz edir və qəbul edilə bilən hala gəlir. Mübarizə və xəstəlik dayana bilər. Yalnız bu vaxta qədər güclənmiş reallığa riayət hissi həlli indiki zamandan uzaq gələcəyə təxirə salmağa, belə desək, asimptotik arzu yerinə yetirməsinə razı olmağa məcbur edir ¹⁴⁵. Qadına çevrilmənin müəyyən bir vaxtda baş verəcəyi gözlənilir; o vaxta qədər Dr. Şreberin şəxsiyyəti məhv edilməz qalacaq.

Psixiatriya dərsliklərində təqib sayıqlamasından böyüklük sayıqlamasının inkişafı haqqında çox vaxt danışılır; bu inkişafın aşağıdakı şəkildə baş verdiyi iddia olunur: İlkin olaraq, ən güclü qüvvələr tərəfindən təqib olunan obyekt olduğu sayıqlamasına tutulmuş xəstə, bu təqibi özünə izah etmək ehtiyacı hiss edir və nəticədə, özünün belə bir təqibə layiq olan möhtəşəm şəxsiyyət olduğu fərziyyəsinə qapılır. Beləliklə, böyüklük sayıqlamasının yaranması E. Jones gözəl sözü ilə «rasionalizasiya» adlandırdığımız prosesə aid edilir. Lakin biz rasionalizasiyaya bu qədər güclü affektiv nəticələr yüklənməsinin tamamilə psixoloji olmayan bir yanaşma olduğunu hesab edirik və buna görə də fikrimizi dərsliklərdən sitat gətirilən fikirdən kəskin şəkildə ayırırıq. Biz əvvəlcə böyüklük sayıqlamasının mənbəyini bildiyimizi iddia etmirik.

İndi Şreber halına qayıtdıqda, onun sayıqlamasındakı dəyişikliyi işıqlandırmanın son dərəcə çətinliklər yaratdığını etiraf etməliyik. Flexsiqdən Allaha yüksəliş hansı yollarla və hansı vasitələrlə baş verir? Təqiblə barışığı mümkün edən, analitik ifadə ilə desək, sıxışdırılmalı olan arzu fantaziyasının qəbuluna imkan verən böyüklük sayıqlamasını o haradan əldə edir? «Xatirələr» kitabı bizə burada əvvəlcə bir istinad nöqtəsi verir, çünki xəstə üçün «Flexsiq» və «Allah» eyni sıradadır. Bir fantaziya ona Flexsiqi arvadı ilə söhbət edərkən dinləməyə imkan verir; bu söhbətdə Flexsiq özünü «Allah Flexsiq» kimi təqdim edir və buna görə də arvadı tərəfindən dəli hesab olunur (82). Bundan əlavə, Şreberin sayıqlamasının yaranmasındakı aşağıdakı cəhətə diqqət yetiririk. Təqibçi, sayıqlamanın bütününü nəzərdən keçirdikdə, Flexsiq və Allaha parçalandığı kimi, Flexsiq də sonra öz-özünə iki şəxsiyyətə, «yuxarı» və «orta» Flexsiqə, Allah isə «aşağı» və «yuxarı» Allaha bölünür. Flexsiqdə parçalanma xəstəliyin son mərhələlərində daha da davam edir (193). Belə bir parçalanma paranoya üçün olduqca xarakterikdir. Paranoya, histeriyanın sıxlaşdırdığı kimi, parçalayır. Daha dəqiq desək, paranoya şüursuz fantaziyada həyata keçirilmiş sıxlaşdırmaları və eyniləşdirmələri yenidən həll edir. Şreberdə bu parçalanmanın dəfələrlə təkrarlanması C. G. Yunqun ¹⁴⁶ fikrinə görə, müvafiq şəxsiyyətin əhəmiyyətini ifadə edir. Deməli, Flexsiq və Allahın bir neçə şəxsiyyətə bölünməsinin hamısı təqibçinin Flexsiq və Allaha parçalanması ilə eyni mənanı ifadə edir. Bunlar O. Rankın (1909) miflərin yaranmasında aşkar etdiyi eyni əhəmiyyətli münasibətin ikiqatlaşdırılmasıdır. Lakin təqibçinin Flexsiq və Allaha parçalanmasına və bu parçalanmanın mövcud olmuş eyniləşdirməyə və ya hər ikisinin eyni sıraya aid olmasına paranoid reaksiya kimi baxılmasına istinad etmək ehtiyacımız qalmır. Əgər təqibçi Flexsiq bir vaxtlar sevilən bir şəxs idisə, Allah da yalnız digər, eyni dərəcədə sevilən, lakin çox güman ki, daha əhəmiyyətli bir şəxsin yenidən qayıdışıdır.

Bu haqlı görünən fikir axarını davam etdirsək, bu digər şəxsin atadan başqa heç kim ola bilməyəcəyini söyləməliyik; beləliklə, Flexsiq daha da aydın şəkildə (ümid edirəm ki, böyük olan ¹⁴⁷) qardaş roluna itələnir. Xəstədə bu qədər müqavimət oyadan həmin qadın fantaziyasının kökü, ataya və qardaşa olan, erotik gücləndirməyə nail olmuş həsrət olardı; sonuncusu Flexsiq həkiminə transfer yolu ilə keçərkən, birinciyə qaytarılması ilə mübarizənin tarazlığı əldə edilmişdi.

Atanın Şreberin sayıqlamasına daxil edilməsi bizə haqlı görünməlidirsə, bu, bizim başa düşməyimizə fayda gətirməli və sayıqlamanın bizə anlaşılmaz olan detallarını aydınlaşdırmağa kömək etməlidir. Şreberin Tanrısında və Şreberin öz Tanrısı ilə olan münasibətində tapdığımız qəribə xüsusiyyətləri xatırlayırıq. Bu, küfr tənqidi və üsyançı qiyamla hörmətlə dolu təslim olmanın ən qəribə qarışığı idi. Flexsiqin aldadıcı təsirinə məruz qalan Tanrı, təcrübədən bir şey öyrənməyə qadir deyildi, yalnız cəsədlərlə işləməyi bildiyi üçün canlı insanı tanımırdı və gücünü, diqqət çəkən dərəcədə, lakin eyni zamanda mənasız və axmaq olan möcüzələr silsiləsi ilə ifadə edirdi.

Senat prezidenti Dr. Şreberin atası əhəmiyyətsiz bir insan olmamışdı. Bu, Dr. Daniel Gottlob Moritz Şreber idi; onun xatirəsi bu gün də, xüsusilə Saksoniyada çox olan Şreber cəmiyyətləri tərəfindən qorunur; o, gənclərin harmonik təlimi, ailə və məktəb tərbiyəsinin qarşılıqlı təsiri, sağlamlığın qaldırılması üçün bədən tərbiyəsi və bədən işinin istifadəsi sahəsindəki səyləri ilə dövrün insanları üzərində davamlı təsir göstərmiş bir – həkim idi ¹⁴⁸. Onun Almaniyada müalicəvi gimnastikanın banisi kimi şöhrətinə, həkimlik otaq gimnastikasının bizim dairələrimizdə yayıldığı çoxlu sayda nəşrlər şahidlik edir.

Belə bir ata, şübhəsiz ki, erkən yaşda ölüm ilə ondan ayrılmağa məcbur olan oğlunun nəvazişli xatirələrində Tanrıya çevrilərək ilahiləşməsi üçün tamamilə uyğun idi. Bizim hisslərimizə görə Tanrının şəxsiyyəti ilə istənilən insanın, hətta ən üstün insanın şəxsiyyəti arasında doldurulmaz bir uçurum mövcuddur. Lakin bunun həmişə belə olmadığını nəzərə almalıyıq. Qədim xalqların tanrıları insanlara daha yaxın idi. Romalılarda vəfat edən imperator qanuni şəkildə tanrılaşdırılırdı. Soyuqqanlı və qabiliyyətli Vespasianus ilk xəstəlik tutmasında belə demişdi: «Vay halıma, inanıram ki, mən tanrı olacağam» ¹⁴⁹. Uşağın atasına olan uşaqça münasibəti bizə yaxşı məlumdur; bu münasibət, Şreberin Tanrısı ilə olan münasibətində tapdığımız eyni hörmətlə tabe olma və üsyançı qiyamın birləşməsini ehtiva edir və bu, sonuncunun aydın, dəqiq təqlid edilmiş nümunəsidir. Lakin Şreberin atasının həkim, üstəlik, yüksək nüfuzlu və xəstələri tərəfindən şübhəsiz hörmət edilən bir həkim olması, Şreberin Tanrısında tənqidi şəkildə vurğuladığı ən diqqətçəkən xarakter xüsusiyyətlərini bizə izah edir. Belə bir həkimə istehza etmək üçün bundan daha güclü bir ifadə ola bilərmi ki, o, canlı insandan heç nə başa düşmür və yalnız cəsədlərlə işləməyi bacarır? Tanrının mahiyyətinə möcüzələr yaratmaq daxildir, lakin həkim də möcüzələr yaradır, onu həvəslə tərifləyən müştərilərinin dediyi kimi, o, möcüzəvi sağalmalar həyata keçirir. Əgər xəstənin hipoxondriyasının material verdiyi məhz bu möcüzələr inanılmaz, absurd və qismən gülünc çıxırsa, onda biz yuxuların yozumu nəzəriyyəsindəki iddiaya xatırlayırıq ki, yuxudakı absurdlik istehza və təhqiri ifadə edir ¹⁵⁰. Deməli, paranoid halda da eyni təmsil məqsədlərinə xidmət edir. Digər ittihamlar, məsələn, Tanrının təcrübədən heç nə öyrənmədiyi ittihamı üçün belə bir qavrayışa yaxınlaşırıq ki, biz uşaqça «qayıtma» mexanizmi ilə qarşı-qarşıyayıq [2], bu mexanizm qəbul edilmiş ittihamı dəyişməz şəkildə göndərənə geri qaytarır; eyni şəkildə (23) qeyd olunan səslər Flexsiqə qarşı irəli sürülən «ruh qətli» ittihamının əslində özünü ittiham olduğunu güman etməyə imkan verir [3].

Atasının peşəsinin Şreberin tanrısının xüsusiyyətlərinin aydınlaşdırılmasında bu qədər yararlı olması ilə cəsarətlənərək, indi biz ilahi varlığın qəribə quruluşunu bir yozumla izah etməyə cəsarət edə bilərik. Tanrı aləmi məlum olduğu kimi, təcrid olunmuş insan ruhlarını ehtiva edən və həmçinin «Cənnət həyətləri» adlandırılan «qabaqkı tanrı krallıqlarından» və birlikdə «arxa tanrı krallıqları» adlanan «aşağı» və «yuxarı» Tanrıdan ibarətdir (19). Burada mövcud olan sıxlaşdırmanı həll edə bilməyəcəyimizə hazır olsaq da, əvvəllər əldə etdiyimiz işarədən, yəni «təəccübləndirici» qız kimi ifşa edilən quşların Cənnət həyətlərindan gəldiyi fikrindən istifadə edərək, qabaqkı tanrı krallıqlarını və Cənnət həyətlərinı qadınlığın, arxa tanrı krallıqlarını isə kişiliyin simvolu kimi qəbul etmək istəyirik. Əgər Şreberin vəfat etmiş qardaşının böyük qardaş olduğu dəqiq bilinirsə, Tanrının aşağı və yuxarı Tanrıya parçalanmasını, atasının erkən ölümündən sonra böyük qardaşın ata mövqeyini üstləndiyi xatirəsinin ifadəsi kimi nəzərdən keçirmək olar.

Nəhayət, bu kontekstdə günəşdən də bəhs etmək istəyirəm; günəş öz «şüaları» ilə sayıqlamanın ifadəsi üçün çox böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Şreberin günəşlə çox xüsusi bir əlaqəsi var. O, günəşlə insan sözləri ilə danışır və bununla da onu canlı bir varlıq və ya özündən daha arxa duran daha yüksək bir varlığın orqanı kimi tanıdır (9). Tibbi bir rəydən öyrənirik ki, o, günəşə «qorxutma və söyüş sözləri ilə birbaşa qışqırır» (382) ¹⁵¹, ona qışqırır ki, günəş özünü ondan gizlətməlidir. Özü də bildirir ki, günəş onun qarşısında rəngini itirir ¹⁵². Onun taleyində günəşin iştirakı, onun vəziyyətində dəyişikliklər baş verdikdə, məsələn, Sonnensteində qaldığı ilk həftələrdə (135), günəşin görünüşündə vacib dəyişikliklər göstərməsi ilə özünü büruzə verir. Şreber bu günəş mifinin yozumunu bizə asanlaşdırır. O, günəşi birbaşa Tanrı ilə eyniləşdirir, bəzən aşağı Tanrı (Ariman) ¹⁵³ ilə, bəzən isə yuxarı Tanrı ilə: «Növbəti gündə . . . mən yuxarı Tanrını (Ormuzd) gördüm, bu dəfə mənim mənəvi gözümlə deyil, bədən gözümlə. Bu günəş idi, amma bütün insanlara məlum olan adi görünüşündəki günəş deyil, əksinə» və s. (137–8.) Deməli, onun günəşə Tanrının özünə etdiyi kimi davranması məntiqi nəticədir.

Mən psixoanalitik həllərin təkdilliyinə görə məsul deyiləm, əgər günəşin yenə də atanın sublimasiya olunmuş simvolu olduğunu irəli sürürəmsə. Simvolizm burada qrammatik cinsiyyətdən kənara çıxır; heç olmasa alman dilində, çünki digər dillərin əksəriyyətində günəş kişilik cinsindədir. Bu valideyn cütünün əks-sadasında onun qarşılığı ümumiyyətlə belə adlandırılan «Ana Torpaq»dır. Nevrotiklərdə patoloji fantaziyaların psixoanalitik həllində bu fikrin təsdiqini çox vaxt tapmaq olar. Kosmik miflərlə əlaqəyə yalnız bu bir sözlə işarə etmək istəyirəm. Atasını erkən itirmiş və təbiətin bütün böyük və ali şeylərində onu yenidən tapmağa çalışan xəstələrimdən biri, mənə Nitsşenin «Şəfəqdən əvvəl» himninin eyni arzunun ifadəsi olduğunu inandırıcı şəkildə göstərdi ¹⁵⁴. Digər xəstə, atasının ölümündən sonra nevrozunda ilk təşviş və başgicəllənmə tutmasını, bağda bel ilə işləyərkən günəşin ona işıq saçdığı zaman keçirdi; o, müstəqil olaraq, anasını iti alətlə işləyərkən atasının ona baxdığı üçün qorxduğunu şərh etdi. Mən soyuqqanlı etiraz etməyə cəsarət etdikdə, o, öz fikrini daha inandırıcı etmək üçün atasını artıq sağlığında günəşlə müqayisə etdiyini bildirdi, baxmayaraq ki, o zaman bunu parodiya məqsədilə edirdi. Atasının bu yay hara getdiyi soruşulduqda, cavabı «Cənnətdəki Proloq»un ahəngdar sözləri ilə verirdi:

Atası hər il həkimin məsləhəti ilə Marienbad kurortuna getməyə adət etmişdi. Bu xəstədə ataya qarşı uşaqça münasibət iki mərhələdə qalib gəlmişdi. Ata sağ ikən, tam üsyan və açıq mübahisə; ölümündən dərhal sonra isə ataya qarşı qul kimi tabeçilik və sonradan yaranan itaət əsasında qurulmuş nevroz.

Biz də Şreber halında ata kompleksinin ¹⁵⁵ yaxşı tanıdığımız torpağında yerləşirik. Əgər xəstə üçün Flexsiq ilə mübarizə Allahla münaqişə kimi açılırsa, biz bunu sevilən ata ilə uşaqlıq münaqişəsinə tərcümə etməliyik; bu münaqişənin bizə məlum olmayan təfərrüatları sayıqlamanın məzmununu müəyyən etmişdir. Belə hallarda analiz vasitəsilə aşkarlanan materialdan heç nə çatışmır, hər şey hər hansı bir işarə ilə təmsil olunur. Ata bu uşaqlıq təcrübələrində uşağın axtardığı, əksər hallarda avtoerotik doyumun pozucusu kimi görünür; bu doyum sonradan təsəvvürlərdə çox vaxt daha az ləyaqətsiz bir doyumla əvəz olunur [2]. Şreberin sayıqlamasının sonunda uşaqlıq cinsi istəyi böyük bir qələbə qazanır; şəhvət Allahdan qorxan bir vəziyyət alır, Allahın özü (ata) onu xəstədən tələb etməkdən əl çəkmir. Atanın ən çox qorxulan təhdidi, kastrasiya təhdidi, əvvəlcə mübarizə edilən, sonra qəbul edilən qadına çevrilmə təsəvvürünə birbaşa material vermişdir. «Ruhun qətl»i əvəzləməsi ilə örtülən bir təqsirə işarə çox açıqdır. Baş nəzarətçi, səs deyilənlərə görə, onu haqsız yerə onaniya ittiham etmiş ev yoldaşı v. W. ilə eyni şəxs kimi tapılır (108). Səslər, kastrasiya təhdidinin əsaslandırılmasında olduğu kimi deyirlər: «Onlar şəhvətli həddindən artıq davranışlara aludə olmuş kimi təqdim edilməlidirlər.» (127–8.) [3] Nəhayət, xəstənin tabe olduğu düşünmə məcburiyyəti (47), Allahın onun ağlını itirmiş olduğunu düşünəcəyini və bir anlıq düşünməyi dayandırarsa, ondan uzaqlaşacağını fərz etdiyi üçün, bizə başqa yerlərdən də məlum olan, cinsi fəaliyyət, xüsusilə onaniya yolu ilə ağıl itiriləcəyi təhdidi və ya qorxusuna qarşı reaksiyadır ¹⁵⁶. Xəstənin inkişaf etdirdiyi hipoxondrik sayıqlama fikirlərinin sayı çox olduğundan ¹⁵⁷, bəzilərinin onaniya edən şəxslərin hipoxondrik qorxuları ilə sözbəsöz üst-üstə düşməsinə böyük əhəmiyyət verməyə bəlkə də lüzum yoxdur ¹⁵⁸.

Yozumda məndən daha cəsarətli olan və ya Şreber ailəsi ilə əlaqələri sayəsində şəxslər, mühit və kiçik hadisələr haqqında daha çox şey bilən şəxs üçün Şreberin sayıqlamasının sayısız təfərrüatını mənbələrinə qaytarmaq və beləliklə onların mənasını başa düşmək asan olardı; bu, «Xatirələr»in məruz qaldığı senzura baxmayaraq mümkün idi. Biz məcburi olaraq, paranoid xəstəliyin aktual konfliktini təmsil etdiyi uşaq materialının bu qədər kölgəvari eskizləməsi ilə kifayətlənməliyik.

Qadın istək fantaziyası ətrafında baş verən münaqişənin əsaslandırılması üçün bəlkə də bir söz əlavə etmək icazəlidir. Biz bilirik ki, real həyatda bir imtina və ya məhrumiyyət ilə əlaqədar olaraq bir istək fantaziyasının ortaya çıxması vəzifəmizdir. İndi Şreber bizə belə bir məhrumiyyəti etiraf edir. Ümumiyyətlə xoşbəxt kimi təsvir edilən evliliyi ona uşaq bərəkəti gətirmədi, xüsusilə də atası və qardaşı itkisindən onu ovudacaq, qane olunmamış homoseksual nəvazişinin axa biləcəyi oğul gətirmədi ¹⁵⁹. Onun nəslinin kəsilmə təhlükəsi var idi və görünür, o, öz nəslinə və ailəsinə kifayət qədər fəxr hissi bəsləyirdi. «Flexsiqlər və Şreberlər ailələri, ifadənin dediyi kimi, hər ikisi ‘ən yüksək səmavi nəciblikə’ aid idilər; Şreberlər xüsusilə ‘Tuscien və Tasmanien markqrafları’ titulunu daşıyırdılar, bu da ruhların, şəxsi qürur hissinə uyğun olaraq, özünü bəzi qürurlu dünyəvi titullarla bəzəmək vərdişinə uyğun gəlirdi.» (24.) ¹⁶⁰ Böyük Napoleon, ağır daxili mübarizələrdən sonra olsa belə, Jozefinadan boşandı, çünki o, sülaləni davam etdirə bilməzdi ¹⁶¹; Dr. Şreber fantaziya qurmuş ola bilər ki, əgər o, qadın olsaydı, uşaq sahibi olmağı daha yaxşı bacarardı və beləliklə, ilk uşaqlıq illərində ataya qarşı feminin münasibətinə qayıtma yolunu tapdı. Gələcəyə doğru daha da irəli itələnən və «Şreber ruhundan olan yeni insanlarla» (288) dünyanın onun kişiliyindən məhrumetməsi ilə doldurulacağı sayıqlaması, beləliklə, onun uşaq sahibi olmamasının həlli üçün də nəzərdə tutulmuşdu. Əgər Şreberin özü tərəfindən bu qədər sirli sayılan «kiçik adamlar» uşaqlardırsa, onların onun başının üstündə böyük sayda toplanmış olması bizim üçün tamamilə başa düşüləndir (158); bunlar həqiqətən də onun «ruhunun uşaqlarıdır». (Xəstəlik tarixçəsində «Sıçan adam»ın atasından törəmənin təsviri və Afinanın doğulması haqqında qeydə baxın)

III Paranoid mexanizm haqqında

Biz indiyə qədər Şreber halınə hakim olan ata kompleksi və xəstəliyin mərkəzi istək fantaziyasını nəzərdən keçirmişik. Bütün bunlarda paranoyaya xəstəlik formasına xas heç nə yoxdur, başqa nevroz hallarında tapa bilməyəcəyimiz və həqiqətən də tapdığımız heç nə yoxdur. Paranoyanın (və ya paranoid demansın) özəlliyini başqa bir şeyə, yəni simptomların xüsusi təzahür formasına yerləşdirməliyik və bu məsələdə gözləntimiz kompleksləri deyil, simptomların yaranma mexanizmini və ya sıxışdırma mexanizmini məsul tutmalıdır. Biz belə deyərik ki, paranoik xarakter, homoseksual istək fantaziyasına qarşı müdafiə olaraq məhz belə bir təqib sayıqlaması ilə reaksiya verilməsindədir.

Təcrübənin bizə homoseksual istək fantaziyasına xəstəlik forması ilə daha sıx, bəlkə də sabit bir əlaqəni aid etməyi məsləhət görməsi bir o qədər əhəmiyyətlidir. Bu mövzudakı öz təcrübəmə güvənmədiyim üçün, son illərdə Sürixdəki dostum K. G. Yunq və Budapeştdəki S. Ferenczi ilə birlikdə onların müşahidə etdikləri bir sıra paranoid xəstəlik hallarını yalnız bu məqam üzərində araşdırmışam. Bizə tədqiqat materialı kimi təqdim olunan xəstəlik tarixçələri olan kişilər və qadınlar arasında irq, peşə və sosial mövqeyinə görə fərqlər var idi və bütün bu hallarda homoseksual istəyə qarşı müdafiənin xəstəlik konfliktinin mərkəzində nə qədər aydın müşahidə olunduğunu, onların hamısının şüursuz şəkildə gücləndirilmiş homoseksuallıqlarının öhdəsindən gələ bilmədiklərini ¹⁶² təəccüblə gördük. Bu, əlbəttə ki, bizim gözləntimizə uyğun gəlmirdi. Paranoyada cinsi etiologiya heç də aydın deyil, əksinə, sosial təhqirlər və geri qoyulmalar, xüsusilə kişilər üçün, paranoyanın yaranmasında diqqət çəkici şəkildə önə çıxır. Lakin bu sosial zərərlərdə hiss həyatının homoseksual komponentinin iştirakını, əsl təsirli amil kimi tanımaq üçün çox az dərinləşmə kifayətdir. Normal fəaliyyət ruhun dərinliklərinə baxmağa imkan vermədiyi müddətcə, fərdin sosial həyatda ətrafındakı insanlarla olan hiss əlaqələrinin faktiki və ya genetik olaraq erotikayla əlaqəsi olub-olmadığına şübhə etmək olar. Sayıqlama bu əlaqələri müntəzəm olaraq üzə çıxarır və sosial hissi kobud hissi erotik istəyin kökündəki erotik istəyə qədər geri aparır. Sayıqlaması gözardı edilə bilməyən homoseksual istək fantaziyasında zirvəyə çatan Dr. Şreber də, bütün məlumatlara görə, sağlam olduğu dövrlərdə vulqar mənada homoseksuallığın heç bir əlamətini göstərməmişdi.

Məncə, psixoanaliz vasitəsilə əldə etdiyimiz müasir ruh hadisələri haqqındakı başa düşməyimizin, paranoyaya tutulma zamanı homoseksual istəyin rolunu artıq bizə izah edə biləcəyini göstərməyə çalışmaq nə lüzumsuzdur, nə də əsassızdır. Son zamanların tədqiqatları ¹⁶³ bizə libidonun inkişaf tarixindəki bir mərhələyə diqqət yetirməyə məcbur etdi; bu mərhələ avtoerotizmdən obyekt sevgisinə gedən yolda keçilir [2]. Bu mərhələ narsisizm adlandırılıb; mən bəlkə də daha az düzgün, lakin daha qısa və daha xoşagəlməz səslənməyən narsisizm adını üstün tuturam. Bu o deməkdir ki, inkişafda olan fərd, avtoerotik şəkildə fəaliyyət göstərən cinsi həvəslərini vahidə gətirərək sevgi obyektini qazanmaq istədikdə, əvvəlcə özünü, öz bədənini sevgi obyekti kimi qəbul edir, sonra isə bu obyektdən xarici şəxsə obyekt seçiminə keçir. Avtoerotizm və obyekt seçimi arasında vasitəçi olan belə bir mərhələ bəlkə də normalda mütləq lazımdır; görünür ki, bir çox şəxslər bu mərhələdə qeyri-adi dərəcədə uzun müddət qalır və bu vəziyyətdən sonrakı inkişaf mərhələləri üçün çox şey qalır. Sevgi obyekti kimi qəbul edilmiş bu «öz»də artıq cinsiyyət orqanları əsas məsələ ola bilər. Daha uzaq yol, oxşar cinsiyyət orqanlarına malik obyektin seçiminə, yəni homoseksual obyekt seçimi üzərindən heteroseksuallığa aparır. Biz fərz edirik ki, sonradan açıq şəkildə homoseksual olan şəxslər, obyektdə özününkülərə bənzər cinsiyyət orqanları tələbindən heç vaxt azad olmamışlar; bu zaman uşaq cinsəllik nəzəriyyələri, hər iki cinsə əvvəlcə eyni cinsiyyət orqanları aid etdiyi üçün, əhəmiyyətli təsirə malikdir.

Heteroseksual obyekt seçiminə çatdıqdan sonra homoseksual meyllər ləğv edilmir və ya dayandırılmır, yalnız cinsi hədəfdən kənarlaşdırılır və yeni istifadə sahələrinə yönəldilir. Onlar indi Mən həvəslərinin hissələri ilə birləşir, onlarla birlikdə «dayaq» kimi komponentlər şəklində sosial həvəsləri təşkil edir və beləliklə, erotikanın dostluğa, yoldaşlığa, ictimai hisslərə və ümumi insan sevgisinə töhfəsini təmsil edir. Cinsi hədəfin ləngiməsi ilə erotiki mənbədən gələn bu töhfələrin əslində nə qədər böyük olduğunu, insanların normal sosial münasibətlərindən demək olar ki, təxmin etmək mümkün deyil. Lakin eyni kontekstə aiddir ki, məhz açıq homoseksuallar və onların arasında həssas fəaliyyətə qarşı çıxanlar, insanlığın ümumi maraqlarında, yəni erotikanın sublimasiyası nəticəsində yaranan maraqlarda xüsusi intensiv iştirakları ilə seçilirlər.

Mən «Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə»də belə bir fikir bildirmişəm ki, psixoseksual inkişafın hər bir mərhələsi «sabitləşmə» imkanı yaradır və beləliklə, xəstəliyə meyllilik nöqtəsi təşkil edir. Narsisizm mərhələsindən tamamilə qurtulmayan, yəni orada xəstəliyə meyllilik kimi təsir edə bilən bir sabitləşməyə malik olan şəxslər, başqa axar tapmayan libido daşqınının onların sosial həvəslərini cinsiləşdirməyə məruz qoyması və beləliklə, inkişaf prosesində əldə etdikləri sublimasiyaları geri qaytarması təhlükəsi ilə üzləşirlər. Belə bir nəticəyə libido axınının geriyə doğru hərəkətini («geriləmə») doğuran hər şey səbəb ola bilər: bir tərəfdən qadınla münasibətdəki məyusluq nəticəsində yan təsirli güclənmə, digər tərəfdən kişi ilə sosial münasibətlərdəki uğursuzluq nəticəsində birbaşa geri axma – hər ikisi «məhrumiyyət» hallarıdır; eləcə də artıq açılmış yollarla həll edilə bilməyəcək qədər güclü olan, buna görə də tikilinin zəif nöqtəsində bendi qıran ümumi libido artımı. Analizlərimizdə paranoid xəstələrin sosial həvəs yüklənmələrinin belə bir cinsiləşdirilməsinə qarşı müdafiə axtardıqlarını gördüyümüz üçün, onların inkişafındakı zəif nöqtənin avtoerotizm, narsisizm və homoseksuallıq arasındakı hissədə axtarılmalı olduğunu, xəstəliyə meylliliyin orada, bəlkə də daha dəqiq müəyyən edilə bilən şəkildə yerləşdiyini qəbul etməyə məcbur oluruq. Eyni cür meylliliyi Kraepelinin «dementia praecox»una və ya Bleulerin tərifinə görə şizofreniyaya aid etməli olduğumuzu düşünürük və iki xəstəliyin formaları və nəticələrindəki fərqləri uyğun meyllilik sabitləşmələrindəki fərqlərlə əsaslandırmaq üçün gələcəkdə daha çox məlumat əldə edəcəyimizə ümid edirik.

Beləliklə, kişiyə homoseksual istək fantaziyasını – kişini sevməyi – kişi paranoyasındakı konfliktin nüvəsi kimi qəbul etdiyimiz zaman, belə vacib bir fərziyyənin təsdiqlənməsi üçün paranoid xəstəliyin bütün formalarının böyük bir sayda tədqiq edilməsinin şərt olduğunu əlbəttə ki, unutmayacağıq. Deməli, iddiamızı lazım gələrsə, paranoyanın yalnız bir tipinə aid etmək üçün hazır olmalıyıq. Yenə də diqqət çəkən məqam budur ki, paranoyanın məlum əsas formalarının hamısı «Mən (bir kişi) onu (bir kişini) sevirəm» cümləsinə qarşı ziddiyyət kimi təqdim oluna bilər, hətta bu ziddiyyətin bütün mümkün ifadələrini tükəndirir.

«Mən onu (kişini) sevirəm» cümləsinə a) təqib sayıqlaması, açıq şəkildə belə bəyan edərək ziddiyyət təşkil edir:

«Mən onu sevmirəm – əksinə, ondan nifrət edirəm.» Şüursuzluqda ¹⁶⁴ başqa cür ifadə edilə bilməyəcək bu ziddiyyət, paranoid xəstədə bu formada şüura çıxa bilməz. Paranoyada simptom yaranma mexanizmi daxili qavrayışın, hissin xarici qavrayışla əvəz olunmasını tələb edir. Beləliklə, «Mən ondan nifrət edirəm» cümləsi proyeksiya vasitəsilə digər cümləyə çevrilir: «O məndən nifrət edir (məni təqib edir), bu da mənə ondan nifrət etmək haqqı verəcək.» Beləliklə, hərəkətverici şüursuz hissin xarici qavrayışdan irəli gələn nəticə kimi görünür:

«Mən onu sevmirəm – əslində ondan nifrət edirəm – çünki o, məni təqib edir.» Bu müşahidə, təqib edən şəxsin əvvəllər sevdiyi şəxsdən başqa biri olmadığına dair heç bir şübhə buraxmır. b) Erotomaniya, bu qavrayış olmadan tamamilə anlaşılmaz qalacağı üçün, ziddiyyətin başqa bir hücum nöqtəsini təşkil edir.

«Mən onu sevmirəm – əslində onu (qadını) sevirəm.» Və eyni proyeksiya məcburiyyəti, cümləni belə dəyişməyə məcbur edir: «Mən onun məni sevdiyini hiss edirəm.»

«Mən onu sevmirəm – əslində onu (qadını) sevirəm – çünki o, məni sevir.» Bir çox erotomaniya halları, fərqli bir əsaslandırma olmadan, şişirdilmiş və ya təhrif olunmuş heteroseksual fiksasiyalara bənzəyən təəssürat yarada bilər, əgər insan diqqət yetirməsəydi ki, bütün bu aşqlar sevmənin daxili qavranılması ilə deyil, xaricdən gələn sevilmə qavranılması ilə başlayır. Lakin paranoyanın bu formasında «Mən onu (qadını) sevirəm» aralıq cümləsi də şüurlu ola bilər, çünki onun birinci cümləyə ziddiyyəti, sevmə və nifrət etmə arasındakı kimi kontradiktorik, yəni bir o qədər uyğunsuz deyil. Axır ki, onu (qadını) sevməklə yanaşı, onu (kişini) də sevmək həmişə mümkün qalır. Bu şəkildə, proyeksiya əvəzləyicisi «O, məni sevir» yenidən «əsas dil»dəki «Əslində onu (qadını) sevirəm» ifadəsinin gerisinə geri çəkilməsinə səbəb ola bilər. c) Ziddiyyətin indi mümkün olan üçüncü növü qısqanclıq sayıqlamasıdır ki, biz onu kişi və qadında xarakterik formalarda öyrənə bilərik. α) Alkoqolikin qısqanclıq sayıqlaması. Bu xəstəlikdə alkoqolun rolu bizə bütün istiqamətlərdən aydındır. Biz bilirik ki, bu maddə ləngimələri aradan qaldırır və sublimasiyaları geri qaytarır. Kişi çox vaxt qadından gördüyü məyusluq səbəbindən alkoqola sövq olunur, lakin bu, adətən, onun qəhvəxanaya və kişilərin cəmiyyətinə getməsi deməkdir; bu cəmiyyət ona evdə, qadının yanında çatışmayan hissi doyumunu verir. Əgər bu kişilər onun şüursuzluğunda daha güclü libidinal yüklənmənin obyektlərinə çevrilirsə, o, ziddiyyətin üçüncü növü ilə onlardan qurtulur:

«Mən kişini sevmirəm – əslində o (qadın) onu sevir» – və qadını, sevməyə çalışdığı bütün kişilərlə günahlandırır.

Proyeksiya təhrifi burada aradan qalxmalıdır, çünki sevən subyektin dəyişməsi ilə proses artıq Məndən xaricə atılmışdır. Qadının kişiləri sevməsi xarici qavrayışın məsələsi olaraq qalır; insanın özünün sevməməsi, əksinə nifrət etməsi, bu deyil, o şəxsi sevməsi isə, şübhəsiz ki, daxili qavrayışın faktlarıdır. β) Qadınların qısqanclıq paranoyası tamamilə analog şəkildə təşkil olunur.

«Mən qadınları sevmirəm – o, onları sevir.» Qısqanc qadın, özündə güclənmiş və istiqamətləndirici narsisizmi və homoseksuallığı səbəbindən, özünə xoş gələn bütün qadınlarla kişini şübhə altına alır. Kişiyə aid edilən sevgi obyektlərinin seçilməsində, fiksasiyanın baş verdiyi həyat dövrünün təsiri aydın şəkildə özünü büruzə verir; bu obyektlər çox vaxt köhnə, real sevgiyə uyğun gəlməyən şəxslər, uşaqlıq dövründəki tərbiyəçilərinin, xidmətçilərinin, dostlarının və ya birbaşa rəqib bacılarının canlandırılmış obrazlarıdır.

İndi belə düşünmək olar ki, «Mən onu sevirəm» kimi üç üzvdən ibarət cümlə yalnız üç növ ziddiyyətə yol verə bilər. Qısqanclıq sayıqlaması subyektə, təqib sayıqlaması feili, erotomaniya isə obyektə ziddiyyət təşkil edir. Lakin həqiqətən də dördüncü növ ziddiyyət mümkündür: cümlənin tamamilə rədd edilməsi:

«Mən ümumiyyətlə sevmirəm və heç kimi sevmirəm» – və bu cümlə, libidomuzun haradasa yönəlməli olduğu nəzərə alınmaqla, «Mən yalnız özümü sevirəm» cümləsi ilə psixoloji baxımdan ekvivalent görünür. Bu növ ziddiyyət bizə böyüklük sayıqlamasını verərdi; biz onu öz Mənim cinsi artıq qiymətləndirilməsi kimi qəbul edirik və məlum olan sevgi obyektinin artıq qiymətləndirilməsinin yanına qoya bilərik ¹⁶⁵.¹⁶⁶

Paranoya təliminin digər hissələri üçün əhəmiyyətli olacaq ki, paranoid xəstəliyin digər formalarının çoxunda böyüklük sayıqlamasının əlavə olunduğunu qeyd etmək lazımdır. Biz ümumiyyətlə böyüklük sayıqlamasının uşaqlıq xarakterli olduğunu və cəmiyyətin sonrakı inkişafında ona qurban verildiyini, eləcə də fərdi güclü şəkildə ələ keçirən aşiq olma vəziyyəti kimi heç bir digər təsirin onu bu qədər intensiv boğmadığını fərz etmək hüququna malikik.

«Çünki sevgi oyandıqda, Mən ölür, qaranlıq despot.» [1] [1] Dschelaledin Rumi, Rückert tərəfindən tərcümə edilmişdir; Giordano Bruno əsərlərinin V cildinə Kuhlenbeckin girişindən sitat gətirilir. Homoseksual istək fantaziyasının paranoya üçün gözlənilməz əhəmiyyəti haqqında bu müzakirələrdən sonra, bu xəstəlik formasının xarakterik olduğunu əvvəlcədən müəyyən etmək istədiyimiz iki məqama qayıdaq: simptomların yaranma mexanizminə və sıxışdırma mexanizminə.

Əvvəlcə bu iki mexanizmin eyni olduğunu, simptomların yaranmasının sıxışdırma ilə eyni yolla baş verdiyini, məsələn, eyni yolun əks istiqamətdə qət edildiyini fərz etmək üçün heç bir hüququmuz yoxdur. Belə bir eynilik heç də çox ehtimal olunmur; lakin araşdırmadan əvvəl bu barədə hər hansı bir fikir bildirməkdən çəkinirik.

Paranoyada simptom yaranmasında əsas diqqəti cəlb edən cəhət, ona «projeksiya» adının verilməsinə səbəb olan xüsusiyyətdir. Daxili bir qavrayma boğulur və onun əvəzinə, müəyyən bir təhrifə uğradıqdan sonra, həmin qavraymanın məzmunu xaricdən gələn qavrayma kimi şüura çıxır. Təqib sayıqlamasında bu təhrif hissin dəyişməsi şəklində baş verir; daxildə sevgi kimi hiss edilməli olan şey, xaricdən nifrət kimi qavranılır. Əgər vaxtında xatırladılmasaydı ki, 1. projeksiya paranoyanın bütün formalarında eyni rol oynamır və 2. o, yalnız paranoyada deyil, həm də psixi həyatın digər şəraitlərində də rast gəlinir, hətta onun xarici dünyaya münasibətimizdə müntəzəm bir payı olduğu qəbul edilir, insan bu qəribə prosesi paranoyanın ən əhəmiyyətli cəhəti və onun üçün tamamilə patognomonik (xarakterik) olduğunu iddia etməyə meyl edərdi. Əgər biz müəyyən hissi qavraymaların səbəblərini, digərlərinin səbəblərini öz içimizdə axtardığımız kimi deyil, xaricə yerləşdiririksə, bu normal proses də projeksiya adını qazanmağa layiqdir. Projeksiyanın başa düşülməsinin daha ümumi psixoloji problemlərlə bağlı olduğunu nəzərə alaraq, biz projeksiyanın, dolayısı ilə paranoyik simptom yaranma mexanizminin öyrənilməsini başqa bir kontekst üçün saxlayırıq və paranoyada sıxışdırma mexanizmi haqqında hansı təsəvvürlərə malik ola biləcəyimiz sualına yönəlirik. Əvvəlcə qeyd edirik ki, müvəqqəti imtina edilməsinin əsaslandırılmasını tapacağıq: sıxışdırma prosesinin xarakteri, simptom yaranmasının xarakterindən çox daha sıx şəkildə libidonun inkişaf tarixi və onun daxilində verilmiş dispozisiya (meyllilik) ilə bağlıdır.

Psixoanalizdə biz patologik fenomenləri çox ümumi şəkildə sıxışdırmadan irəli gələn kimi izah etmişik. «Sıxışdırma» adlanan prosesi daha dəqiq nəzərdən keçirsək, bu prosesi konseptual olaraq yaxşı ayrıla bilən üç mərhələyə bölmək üçün əsas tapırıq.^167168169

Fiksasiyanın müxtəlifliyi haqqında artıq qeyd etmişik; libidonun inkişafındakı mərhələlərin sayı qədər çoxdur. Biz həqiqi sıxışdırma mexanizmlərində və nüfuz etmə (və ya simptom yaranması) mexanizmlərindəki digər müxtəlifliklərə hazırlıqlı olmalıyıq və artıq indi bütün bu müxtəliflikləri yalnız libidonun inkişaf tarixinə aid edə bilməyəcəyimizi ehtimal etmək olar.

Bu müzakirələrlə nevroz seçimi məsələsinə toxunduğumuzu asanlıqla təxmin etmək olar, lakin bu məsələ digər cür hazırlıqlar olmadan nəzərə alına bilməz. İndi fiksasiyanı artıq nəzərdən keçirdiyimizi, simptom yaranmasını isə sonraya saxladığımızı xatırlayaq və yalnız Şreber halının təhlilindən paranoyada üstünlük təşkil edən (həqiqi) sıxışdırma mexanizmi haqqında bir ipucu əldə edib-edə bilməyəcəyimiz sualına məhdudlaşaq.

Xəstəliyin ən yüksək nöqtəsində Şreberdə, «qismən dəhşətli təbiətli, qismən isə yenidən təsviredilməz dərəcədə böyük» (73) görüntülərin təsiri altında böyük bir fəlakətin, dünya sonunun inancı formalaşmışdı. Səslər ona deyirdilər ki, artıq 14 min illik keçmişin əsəri itirilmişdir, yerə yalnız 212 illik ömür qismət olmuşdur (71); Flexsiqin müalicəxanasında son günlərində bu müddətin artıq bitdiyini hesab edirdi. Özü «hələ qalmış yeganə həqiqi insan» idi və gördüyü az sayda insan fiqurlarını, həkimləri, xəstəxana işçilərini və xəstələri «möcüzəvi şəkildə yaranmış, tələsik yaradılmış kişilər» kimi izah edirdi. Bəzən qarşılıqlı axın da yol tapırdı; ona öz ölüm xəbərini oxuya biləcəyi bir qəzet təqdim edilirdi (81), o, özünü ikinci, aşağı dərəcəli bir obrazda mövcud görür və bu obrazda bir gün sakitcə vəfat edirdi (73). Lakin Mənin möhkəm tutunduğu və dünyanı qurban verən sayıqlamanın formalaşması, çox daha güclü olduğunu sübut etdi. Bu fəlakətin səbəbləri haqqında o, müxtəlif təsəvvürlər yaradırdı; bəzən günəşin geri çəkilməsi nəticəsində buzlaşma, bəzən isə zəlzələlərlə məhv olma haqqında düşünürdü; bu zaman «ruh görən» kimi, 1755-ci ildə Lissabon zəlzələsi zamanı digər bir ruh görən iddia olunduğu kimi, oxşar bir səbəb roluna gəlirdi (91). Və ya Flexsiq günahkar idi, çünki sehrbazlıq qabiliyyətləri ilə insanlar arasında qorxu və dəhşət yaymış, dinin əsaslarını məhv etmiş və ümumi sinirlilik və əxlaqsızlığın yayılmasına səbəb olmuşdu; nəticədə insanlar üzərinə dağıdıcı epidemiyalar çökmüşdü (91). Hər halda, dünya sonu onunla Flexsiq arasında baş verən münaqişənin nəticəsi idi və ya sayıqlamanın ikinci mərhələsində etiologiya necə təqdim olunurdusa, Tanrı ilə həll olunmaz əlaqəsinin, yəni xəstəliyinin zəruri nəticəsi idi. İllər sonra, Dr. Şreber insan cəmiyyətinə qayıtdıqda və əlinə keçən kitablar, musiqi əsərləri və digər gündəlik əşyalarda insanlığın tarixində böyük bir zaman boşluğunun olması fərziyyəsi ilə uyğun gələn heç nə tapa bilmədikdə, öz anlayışının artıq qorunub saxlanıla bilməyəcəyini etiraf etdi: «... zahirən baxıldıqda hər şeyin köhnə vəziyyətində qaldığını etiraf etməkdən yayınmaq mümkün deyil. Bununla belə, dərin daxili dəyişiklik baş verib-vermədiyi aşağıda müzakirə olunacaq» (84–5). O, xəstəliyi dövründə dünyanın məhv olduğuna şübhə edə bilməzdi və indi qarşısında gördüyü dünya, eyni dünya deyildi.

Belə bir dünya fəlakəti paranoyanın qızğın mərhələsi zamanı digər xəstəlik tarixçələrində də nadir deyil ¹⁷⁰. Libido yüklənməsinə dair anlayışımızın zəminində, başqalarını «tələsik yaradılmış adamlar» kimi dəyərləndirməyə əsaslanaraq, bu fəlakətlərin izahı bizə çətin görünməyəcək ¹⁷¹. Xəstə ətrafındakı şəxslərə və xarici aləmə ümumiyyətlə, indiyədək onlara yönəldilmiş olan libido yüklənməsini geri götürmüşdür; nəticədə onun üçün hər şey laqeyd və əlaqəsiz hala gəlmiş və «möcüzəvi şəkildə yaranmış, tələsik yaradılmış» kimi ikincili rasionalizasiya ilə izah edilməlidir. Dünya sonu bu daxili fəlakətin proyeksiyasıdır; sevgisini ondan geri götürdüyündən bəri onun subyektiv dünyası çökmüşdür ¹⁷².

Faustun dünyadan imtina edərkən söylədiyi lənətdən sonra ruhlar xoru belə oxuyur:

«Vay! vay! sən onu məhv etdin, gözəl dünyanı, güclü yumruğunla; o uçur, o dağılır! Yarım tanrı onu parçaladı! . . . . . . . . . . . . . . Yer oğullarının güclüsü, onu yenidən daha əzəmətli qur, sinəndə onu yenidən qur!»

Və paranoid xəstə onu yenidən qurur, əlbəttə daha əzəmətli deyil, amma ən azı yenidən içində yaşaya biləcəyi şəkildə. O, onu sayıqlamasının işi ilə qurur. Bizim xəstəlik məhsulu kimi qəbul etdiyimiz şey, yəni sayıqlamanın yaranması, əslində sağalma cəhdidir, bərpa prosesidir. Bu, fəlakətdən sonra az və ya çox dərəcədə uğurla nəticələnir, heç vaxt tamamilə; Şreberin sözləri ilə desək, dünyayla birlikdə «dərin daxili dəyişiklik» baş vermişdir. Amma insan dünyadakı şəxslərlə və əşyalarla əlaqəsini yenidən qazanmışdır, çox vaxt çox intensiv, hətta düşmənçilik xarakterli olsa belə, əvvəllər gözlənti dolu və nəvazişli olan əlaqə. Deməli, belə deyəcəyik: əsl sıxışdırma prosesi əvvəllər sevilən şəxslərdən – və əşyalardan libidonun ayrılmasıdır. O, səssiz şəkildə icra olunur; biz ondan heç bir xəbər almırıq, onu sonrakı proseslərdən nəticə çıxarmağa məcburuq. Bizə səs-küylü şəkildə özünü hiss etdirən şey, sağalma prosesidir, o, sıxışdırmanı ləğv edir və libidonu onu tərk etdiyi şəxslərə geri qaytarır. Paranoyada bu proses proyeksiya yolu ilə icra olunur. Daxildə boğulmuş hissin xaricə proyeksiya olunduğunu söyləmək düzgün deyildi; biz daha çox görürük ki, daxildə ləğv edilmiş olan xaricdən yenidən qayıdır. Başqa bir vaxta təxirə saldığımız proyeksiya prosesinin dərindən tədqiqi bizə bu barədə tam əminliyi verəcəkdir.

İndi isə qazandığımız yeni anlayışın bizi daha bir sıra müzakirələrə məcbur etdiyindən narazı qalmayaq.^173174175176

Dementia praecox zamanı libidonun xarici dünyadan uzaqlaşmasının xarakterinin çox aydın olduğunu Abraham (loc. cit.) çox təsirli şəkildə izah etmişdir. Bu xarakterdən biz libidonun ayrılması nəticəsində yaranan sıxışdırmanı nəticə çıxarırıq. Şiddətli hallüsinasiyalar mərhələsini də burada, sıxışdırma ilə mübarizənin və libidonu yenidən obyektlərinə qaytarmaq istəyən sağalma cəhdinin bir mərhələsi kimi qəbul edirik. Xəstəliyin deliriumları və motor stereotiplərində Yunq, qeyri-adi analitik dəqiqliklə, bir vaxtlar mövcud olan obyekt yüklənmələrinin gərgin şəkildə saxlanılan qalıqlarını tanıdı. Müşahidəçi tərəfindən xəstəliyin özü hesab edilən bu sağalma cəhdi, paranoyada olduğu kimi proyeksiyadan deyil, hallüsinativ (histerik) mexanizmdən istifadə edir. Bu, paranoiyadan olan böyük fərqlərdən biridir; o, başqa bir tərəfdən genetik izahata qadirdir. Əgər xəstəlik çox hissəvi qalmırsa, Dementia praecox-un nəticəsi ikinci fərqi gətirir. Bu nəticə ümumiyyətlə paranoiyadakından daha əlverişsizdir; qələbə, sonuncuda olduğu kimi rekonstruksiyanın deyil, sıxışdırmanın qalibiyyəti ilə nəticələnir. Geriləmə yalnız böyüklük sayıqlaması ilə ifadə olunan narsisizmə deyil, həm də obyekt sevgisinin tamamilə tərk edilməsinə və uşaqlıq avtoerotizminə qayıdışa qədər gedir. Deməli, predispozisiya yaradan fiksasiya, avtoerotizmdən obyekt sevgisinə doğru inkişafın başlanğıcında, paranoiyadakından daha geridə yerləşməlidir. Paranoiyada çox vaxt, bəlkə də müntəzəm olaraq rast gəldiyimiz homoseksual təkanların, daha geniş və məhdudiyyətsiz olan Dementia praecox-un etiologiyasında eyni dərəcədə əhəmiyyətli rol oynaması heç də ehtimal olunmur.

Paranoya və parafreniya zamanı mövcud olan fiksasiya qəbullarımız, paranoid simptomlarla başlayan bir halın nəticədə dəmansiya inkişaf etdirə biləcəyini, paranoid və şizofrenik təzahürlərin hər hansı bir dərəcədə birləşə biləcəyini və Şreberin vəziyyətinə bənzər, paranoid dəmansiya adını haqq edən bir xəstəlik şəklinin necə yarana biləcəyini asanlıqla izah edir. Bu obraz, istək fantaziyalarının və hallüsinasiyaların önə çıxması ilə parafren, səbəb, proyeksiya mexanizmi və nəticə ilə isə paranoid xarakterə uyğun gəlir. İnkişaf prosesində bir neçə fiksasiya geridə qalmış və növbə ilə sıxışdırılmış libidonun nüfuz etməsinə icazə vermiş ola bilər; məsələn, daha sonra qazanılan fiksasiya əvvəlcə, xəstəliyin gedişatında isə başlanğıc nöqtəsinə daha yaxın olan ilkin fiksasiya. İnsan bu halın nisbətən əlverişli həllinin hansı şərtlərə borclu olduğunu bilmək istəyir, çünki Flexsiq müəssisəsini tərk etməklə baş verən «yer dəyişmə yaxşılaşması» kimi təsadüfi bir amilin ¹⁷⁷ tək başına nəticəyə cavabdeh olduğunu qəbul etmək istəmir. Lakin bu xəstəlik tarixindəki dərin əlaqələr haqqındakı qeyri-kafi məlumatımız bu maraqlı suala cavab verməyi qeyri-mümkün edir. Fərz etmək olar ki, ata kompleksinin əsasən müsbət tonallığı, sonrakı illərdə reallıqda ehtimal ki, ləkəsiz olan mükəmməl bir ata ilə olan münasibət və homoseksual fantaziya ilə barışma, sağalma xarakterli bir axının mümkün olmasına səbəb olmuşdur.¹⁷⁸

Nə tənqiddən qorxduğum, nə də öz-tənqiddən çəkindiyim üçün, bəlkə də bir çox oxucunun nəzərində libido nəzəriyyəmizə zərər verə biləcək bir bənzərliyi qeyd etməkdən yayınmaq üçün heç bir səbəbim yoxdur. Günəş şüalarının, sinir liflərinin və sperm ipliklərinin sıxlaşdırılması ilə qurulan Şreberin «Allah şüaları» əslində, əşya şəklində təsvir olunmuş və xaricə proyeksiya edilmiş libido yüklənmələrindən başqa bir şey deyil və onun sayıqlamasına nəzəriyyəmizlə diqqət çəkici bir uyğunluq verir. Xəstənin Məni bütün şüaları özünə çəkdiyi üçün dünyanın məhv olması lazım gəldiyi, sonradan yenidənqurma prosesi zamanı Allahın onunla şüa əlaqəsini kəsməməsi üçün narahat olduğu və Şreberin sayıqlamasının yaranmasının digər bəzi təfərrüatları, burada paranoyanın başa düşülməsi üçün əsas götürdüyüm proseslərin daxili psixi qavrayışları kimi səslənir. Lakin Şreberin kitabının məzmunundan xəbərdar olmadan əvvəl paranoya nəzəriyyəsini işləyib hazırladığıma dair bir dostumun və mütəxəssisin şahidliyini irəli sürə bilərəm. Gələcək nəzəriyyədə mənim istədiyimdən daha çox sayıqlama, yoxsa sayıqlamada başqalarının bu gün inanıla bilən hesab etdiyindən daha çox həqiqət olub-olmadığını həll etmək qərarını vermək gələcəyin öhdəsinə qalır.

Nəhayət, daha böyük bir əlaqənin yalnız bir qırıntısı olan bu işi, nevroz və psixozların libido nəzəriyyəsinin sübutuna yönəldiyi iki əsas teoremə nəzər salmadan bitirmək istəmirəm: nevrozlar əsasən Mənin cinsi həvəslə münaqişəsindən qaynaqlanır və onların formaları libidonun – və Mənin inkişaf tarixinin izlərini qoruyub saxlayır.

Əlavə

Senat prezidenti Şreberin xəstəlik tarixinin təqdimatında məqsədyönlü şəkildə yozumun minimum səviyyəsi ilə məhdudlaşdım və inana bilərəm ki, psixoanalitik bilikə malik hər bir oxucu təqdim olunan materialdan mənim açıq şəkildə ifadə etdiyimdən daha çoxunu çıxarmışdır; ona çətin olmamışdır ki, əlaqə saplarını daha sıx birləşdirsin və mənim yalnız işarə etdiyim nəticələrə çatmağa nail olsun. Eyni cildin digər müəlliflərinin diqqətini Şreberin avtobioqrafiyasına yönəldən xoş bir təsadüf, zəkalı paranoyalının fantaziyalarının və sayıqlama fikirlərinin simvolik məzmunundan daha nə qədər çox şey çıxarmaq mümkün olduğunu da təxmin etməyə imkan verir [1]. [1] Bax: Yunq (1911, 164 və 207); Şpilrayn (1911, 350).

Şreber haqqında işimin dərcindən sonra mənim biliklərimin təsadüfi zənginləşməsi, onun sayıqlama xarakterli iddialarından birini daha yaxşı qiymətləndirməyə və mifoloji cəhətdən əlaqəli olduğunu görməyə imkan verdi. 178-ci səhifədə xəstənin günəşə olan xüsusi münasibətini qeyd edirəm; mən bunu sublimasiya olunmuş «ata simvolu» kimi izah etməli oldum. Günəş onunla insan sözləri ilə danışır və özünü ona canlı bir varlıq kimi tanıdır. O, adətən günəşi təhqir edir, təhdid sözləri ilə qışqırır; həmçinin iddia edir ki, ona tərəf dönüb ucadan danışdıqda onun şüaları onun qarşısında zəifləyir. Onun «sağalmasından» sonra o, sakitcə günəşə baxa bildiyini və yalnız çox mütevazı dərəcədə gözlərinin qamaşdığını fəxr edir; bu, əlbəttə ki, əvvəllər mümkün deyildi (Şreberin kitabının 139-cu səhifəsindəki qeyd).

Qamaşmadan günəşə baxa bilməyin bu sayıqlama xarakterli imtiyazına mifoloji maraq bağlanır. S. Reynaxın ¹⁷⁹ əsərində oxuyuruq ki, qədim təbiətşünaslar bu qabiliyyəti yalnız qartallara aid edirdilər; qartallar ən yüksək hava qatlarının sakinləri kimi göyə, günəşə və ildırıma xüsusi yaxın əlaqə ilə bağlanırdılar ¹⁸¹. Eyni mənbələr həmçinin xəbər verir ki, qartal balalarını legitim hesab etməzdən əvvəl onları bir sınağa çəkir. Əgər onlar göz qırpmadan günəşə baxa bilmirlərsə, yuvadan atılırlar. ¹⁸⁰ (1905–12), c. 3 (1908), 80. (Kellerə görə, 1887.) [2] Məbədlərin ən yüksək yerlərində «sehrli» ildırım qəbuledicilər kimi fəaliyyət göstərmək üçün qartalların təsvirləri yerləşdirilmişdi. (S. Reynax, eyni əsər.)

Bu heyvan mifinin əhəmiyyəti barədə heç bir şübhə ola bilməz. Şübhəsiz ki, burada heyvanlara yalnız insanlarda müqəddəs adət halına gəlmiş şeylər aid edilir. Qartalın balaları ilə apardığı iş, qədim zamanlardan müxtəlif xalqlar tərəfindən xəbər verilən bir imtahan, bir mənşə sınağıdır. Məsələn, Reyn sahilində yaşayan keltlər yeni doğulmuş uşaqlarını çayın sularına həvalə edirdilər ki, onların həqiqətən öz qanlarından olub-olmadığına əmin olsunlar. Bugünkü Tripolidə yerləşən və ilanlardan törədikləri ilə fəxr edən Psyll qəbiləsi uşaqlarını belə ilanların toxunuşuna məruz qoyurdu; qanuni doğulanlar ya dişlənmirdi, ya da dişləmənin nəticələrindən tez bir zamanda sağalırdı [1]. Bu sınaqların fərziyyəsi, ibtidai xalqların totemistik təfəkkürünün dərinliklərinə nüfuz edir. Totem – qəbilənin öz nəslini ondan gəldiyi heyvan və ya animistik təsəvvür edilən təbiət qüvvəsi – öz uşaqları kimi qəbilə üzvlərini qoruyur, eyni zamanda özü də onlar tərəfindən qəbilə atası kimi ehtiram edilir və lazım gəlsə qorunur. Biz burada mənim dinin mənşələri üçün psixoanalitik bir başa düşməni mümkün etmək üçün mənə dinin mənşəyini psixoanalitik yolla başa düşmək imkanı verəcək kimi görünən şeylərlə üzləşmişik.

Balalarını günəşə baxmağa qoyan və onların işığından korlaşmamasını tələb edən qartal, beləliklə, uşaqlarını əcdad sınağına tabe edən günəşin bir törəməsi kimi davranır. Əgər Şreber günəşə cəzasız və korlaşmadan baxa bildiyi ilə fəxr edirsə, o, günəşlə olan övladlıq münasibətinin mifoloji ifadəsini yenidən tapmış, biz onun günəşini atanın simvolu kimi qəbul etdiyimiz təqdirdə, bizi yenidən təsdiqləmişdir. Şreberin xəstəliyi zamanı ailə qürurunu sərbəst şəkildə ifadə etdiyini («Şreberlər ən yüksək göy soyluluğuna mənsubdurlar») ¹⁸², onun uşaqsızlığında xəstəliyinin qaynağı olan feminin arzu fantaziyası üçün insani bir motiv tapdığımızı xatırlasaq, onun sayıqlama xarakterli imtiyazının xəstəliyinin əsasları ilə əlaqəsi bizə kifayət qədər aydın olacaq.

Paranoyalı bir xəstənin təhlilinə bu kiçik əlavə, insanlığın mif yaradan qüvvələrinin sönmədiyini, əksinə, bu gün də nevrozlarda ən qədim zamanlardakı kimi eyni psixi məhsulları yaratdığını iddia edən Yunqun fikrinin nə qədər əsaslı olduğunu göstərə bilər. Mən, din yaradan qüvvələr üçün də eyni şeyin keçərli olduğunu bildirərək, əvvəllər edilmiş bir işarəni ¹⁸³ yenidən nəzərdən keçirmək istəyirəm. Mənim fikrimcə, biz psixoanalitiklərin çoxdan söylədiyi bir hökmü genişləndirmək, onun fərdi, ontogenetik başa düşülən məzmununa antropoloji, filogenetik olaraq dərk edilə bilən əlavəni etmək vaxtı tezliklə gələcəkdir. Biz demişdik: Yuxuda və nevrozda uşağı öz təfəkkür xüsusiyyətləri və affekt həyatı ilə yenidən tapırıq. Biz əlavə edəcəyik: həmçinin vəhşi, ibtidai insanı da, qədimşünaslıq və xalqşünaslıq işığında bizə göründüyü kimi.

14 / 25

Nevrotik xəstəlik tipləri haqqında

Aşağıdakı cümlələrdə empirik olaraq əldə edilmiş təəssüratlara əsasən, bu tipə meyilli olanlarda nevrotik xəstəliyin baş verməsi üçün hansı şərtlərin dəyişməsinin həlledici rol oynadığı göstərilməlidir. Beləliklə, məsələ xəstəliyə səbəb olan amillərlə bağlıdır; xəstəlik formaları haqqında çox az danışılacaq. Xəstəliyə səbəb olan amillərin digər təsnifatlarından bu, sadalanan dəyişikliklərin hamısını fərdin libidosuna aid etməsi xüsusiyyəti ilə fərqlənir. Biz psixoanaliz vasitəsilə libidonun taleyinin sinir sağlamlığı və ya xəstəliyi üçün həlledici olduğunu artıq müəyyən etmişik. Bu kontekstdə meyillilik anlayışı haqqında da heç bir söz deməyə ehtiyac yoxdur. Məhz psixoanalitik araşdırma bizə nevrotik meyilliliyi libidonun inkişaf tarixində aşkar etmək və onun təsirli amillərini doğuşdan gələn cinsi konstitusiya müxtəlifliklərinə və erkən uşaqlıqda xarici aləmin təsirlərinə aid etmək imkanı verdi. a) Nevrotik xəstəliyə ən yaxın, ən asan tapılan və ən yaxşı başa düşülən səbəb, ümumiyyətlə məhrumiyyət kimi təsvir edilə bilən həmin xarici amildədir. Fərd, sevgi ehtiyacı xarici aləmin real obyekti tərəfindən doyurulduğu müddətcə sağlam idi; lakin bu obyekt əvəz olunmadan ondan alınar alınmaz, fərd nevrotik olur. Burada xoşbəxtlik sağlamlıqla, bədbəxtlik isə nevrozla üst-üstə düşür. İtmiş doyum imkanının əvəzini verə bilən tale, həkimə nisbətən sağalma prosesini daha asanlaşdırır.

Bu tip, ki, insanlığın əksəriyyəti ondan pay götürür, xəstəlik imkanının yalnız abstinensiya ilə başladığını göstərir; buradan da əlçatan doyumun mədəni məhdudiyyətlərinin nevrozların yaranmasında nə qədər əhəmiyyətli ola biləcəyini qiymətləndirmək olar. Məhrumiyyət, libidonu toplayaraq və fərdi, psixi gərginliyin bu artımına nə qədər davam gətirə biləcəyini və ondan qurtulmaq üçün hansı yolları seçəcəyini sınamaqla patogen təsir göstərir. Davamlı real məhrumiyyət şəraitində sağlam qalmaq üçün yalnız iki imkan var: birincisi, psixi gərginliyi xarici aləmə yönəlmiş və nəhayət, libidonun real doyumunı ondan tələb edən fəal enerjiyə çevirmək; ikincisi isə, libidinal doyumdan imtina etmək, toplanmış libidonu sublimasiya etmək və artıq erotik olmayan, məhrumiyyətdən yayınan məqsədlərə nail olmaq üçün istifadə etmək. Hər iki imkanın insan talelərində reallaşması, bədbəxtliyin nevrozla üst-üstə düşmədiyini və məhrumiyyətin tək başına təsirə məruz qalanların sağlamlığı və ya xəstəliyi barədə qərar vermədiyini bizə sübut edir. Məhrumiyyətin təsiri əvvəlcə, indiyə qədər təsirsiz olan meyillilik amillərini qüvvəyə minməyə məcbur etməsidir.

Bu meyillilik amilləri kifayət qədər güclü inkişaf etmiş olduqda, libidonun daxili aləmə yönəlməsi təhlükəsi yaranır ¹⁸⁴. O, fərd üçün inatçı məhrumiyyət nəticəsində dəyərini itirmiş reallıqdan üz çevirir və fantaziya həyatına yönəlir; burada yeni arzu formalaşdırmaları yaradır və əvvəlki, unudulmuş arzu formalaşdırmalarının izlərini yenidən canlandırır. Fantaziya fəaliyyətinin hər bir fərdin mövcud olan uşaqlıq dövrünə aid, sıxışdırılmış və şüursuzlaşmış materialla sıx əlaqəsi və fantaziya həyatına verilmiş reallıq yoxlamasından müstəsna statusa görə [2], libido geri qayıda, geriləmə yolu ilə uşaqlıq dövrünə aid yolları tapa və onlara uyğun məqsədlərə can atmağa davam edə bilər. Fərdiyyətin cari vəziyyəti ilə uzlaşmayan bu cür meyllər kifayət qədər intensivlik qazandıqda, onlar ilə şəxsiyyətin reallıqla əlaqəsini qoruyub saxlayan digər hissəsi arasında münaqişə baş verməlidir. Bu münaqişə simptom formalaşdırmaları ilə həll olunur və açıq xəstəliyə çevrilir. Bütün prosesin real məhrumiyyətdən başladığı, nəticədə reallıq torpağına yenidən çatmağa xidmət edən simptomların əvəzedici doyum təmsil etməsi ilə əks olunur.¹⁸⁵

b) Xəstəliyə səbəb olan ikinci tip, birinci tip qədər aydın deyil və Zürix məktəbinin kompleks nəzəriyyəsinə əsaslanan dərin analitik araşdırmalar sayəsində həqiqətən aşkar edilə bilmişdir [1]. Fərd burada, doyumun yerini məhrumiyyətin aldığı xarici aləmdəki dəyişiklik nəticəsində deyil, reallıqda əlçatan olan doyumun əldə edilməsi üçün edilən daxili səy nəticəsində xəstələnir. O, reallığa uyğunlaşmağa və reallıq tələblərini yerinə yetirməyə çalışarkən, aşılması mümkün olmayan daxili çətinliklərlə üzləşdiyi üçün xəstələnir. [1] Bu iki xəstəlik tipini bir-birindən kəskin şəkildə ayırmaq məsləhətdir, hətta müşahidənin adətən icazə verdiyindən daha kəskin. Birinci tipdə xarici aləmdə baş verən dəyişiklik ön plana çıxır, ikinci tipdə isə vurğu daxili dəyişikliyə düşür. Birinci tipə görə insan bir hadisədən xəstələnir, ikinci tipə görə isə inkişaf prosesindən. Birinci halda vəzifə doyumdan imtina etmək kimi qoyulur və fərd öz müqavimət göstərə bilməməsi səbəbindən xəstələnir; ikinci halda vəzifə bir növ doyumu digərinə dəyişdirməkdir və şəxs öz sərtliyi (dəyişməzliyi) üzündən uğursuzluğa düçar olur. İkinci halda, olduğu kimi qalmağa çalışan tələblə yeni niyyətlərə və yeni reallıq tələblərinə uyğun dəyişməyə çalışan tələb arasındakı münaqişə əvvəlcədən mövcuddur; əvvəlki halda isə bu münaqişə yalnız toplanmış libidonun digər, üstəlik, bir-birinə uyğun gəlməyən doyum imkanlarını seçməsindən sonra yaranır. Münaqişənin və libidonun əvvəlcədən fiksasiyasının rolu ikinci tipdə birinci tipdə olduğundan qat-qat aydın görünür; birinci tipdə belə yararsız fiksasiyalar bəlkə də yalnız xarici imtina nəticəsində sonradan formalaşa bilər.

Libidosunu indiyə qədər masturbasiya ilə sonlanan fantazialarla təmin etmiş və indi avtoerotizmə yaxın olan bu rejimi real obyekt seçimi ilə dəyişdirmək istəyən gənc kişi, bütün nəvazişini atasına və ya qardaşına həsr etmiş və indi özünə evlənmə təklif edən kişi üçün indiyə qədər şüursuz olan, insest libido istəklərini şüura çıxarması lazım olan qız, sadiq həyat yoldaşı və mükəmməl ana olmaq üçün çoxarvadlılıq meyillərindən və fahişəlik fantaziyalarından imtina etmək istəyən qadın: bunların hamısı, əgər libidolarının əvvəlki fiksasiyaları yerdəyişməyə müqavimət göstərmək üçün kifayət qədər güclüdürsə, təqdirəlayiq cəhdlər üzündən xəstələnirlər; burada isə yenə də predispozisiya, konstitusional quruluş və uşaqlıq təcrübəsi amilləri həlledici rol oynayır. Onlar, bir növ, Qrimm nağılındakı ağacın taleyini yaşayırlar, yəni başqa yarpaqlar istəmişlər; gigiyenik baxımdan, burada əlbəttə ki, yeganə nəzərə alınan amil olmadığı halda, onlara yalnız xəstəlikdən əvvəlki kimi inkişaf etməmiş, aşağı səviyyəli və yararsız qalmalarını arzulamaq olardı. Xəstələrin can atdıqları, lakin yalnız qismən və ya heç də həyata keçirə bilmədikləri dəyişiklik, adətən, real həyat baxımından irəliləyiş dəyərinə malikdir. Əxlaqi meyarlarla ölçüldükdə isə vəziyyət fərqlidir; insanları idealı üstündən atmaq istədikləri zaman da, ona çatmaq istədikləri zaman da eyni dərəcədə çox xəstələnirlər.

İki təsvir olunan xəstəlik tipinin çox aydın fərqlərinə baxmayaraq, onlar mahiyyət etibarilə üst-üstə düşür və asanlıqla bir bütövlükdə toplanıla bilər. Məhrumiyyət xəstəliyi də reallığa uyğunlaşma qabiliyyətsizliyi baxımından nəzərdən keçirilir, yəni reallıq libidonun doyumunu əsirgədiyi hal nəzərdə tutulur. İkinci tipin şərtləri daxilində baş verən xəstəlik birbaşa məhrumiyyətin xüsusi bir halına gətirib çıxarır. Burada hər hansı bir doyum forması reallıq tərəfindən rədd edilmirsə də, fərdin özünə yeganə mümkün hesab etdiyi məhz bir doyum forması rədd edilir və rəddetmə birbaşa xarici dünyadan deyil, əvvəlcə Mənin bəzi meyllərindən qaynaqlanır; lakin rəddetmə ortaq və üstün amil olaraq qalır. İkinci tipdə dərhal başlayan münaqişə nəticəsində, həm vərdiş edilmiş, həm də arzulanan doyum növləri bərabər dərəcədə ləngidilir; nəticədə, birinci halda olduğu kimi, libido yığılması və onunla bağlı nəticələr yaranır. Simptomların formalaşmasına gedən yoldakı psixi proseslər ikinci tipdə birinci tipdəkindən daha aydın görünür, çünki libidonun patogen fiksasiyaları burada hələ yaradılmalı deyildi, sağlamlıq dövründə artıq qüvvədə idi. Libidonun müəyyən dərəcədə daxiliyə yönəlməsi (introvertasiyası) adətən artıq mövcud idi; inkişaf hələ tam yolu qət etmədiyi üçün uşaqlıq dövrünə geri qayıtmanın (geriləmənin) bir hissəsi beləliklə qənaət olunur. c) Reallıq tələbi xəstəliyi olan ikinci tipin bir şişirdilməsi kimi, inkişaf ləngiməsi nəticəsində yaranan xəstəlik adlandırdığım növbəti tip görünür. Onu ayrıca bir qrup kimi ayırmaq üçün nəzəri bir tələb yoxdur, lakin praktik bir tələb var, çünki söhbət uşaqlıq yaşının məsuliyyətsiz dövrünü keçdikləri kimi xəstələnən və beləliklə heç vaxt sağlamlıq mərhələsinə, yəni ümumiyyətlə məhdudiyyətsiz işləmə və həzz alma qabiliyyətinə çatmayan şəxslər haqqında gedir. Hazırlayıcı prosesin mahiyyəti bu hallarda aydın şəkildə üzə çıxır. Libido uşaqlıq fiksasiyalarını heç vaxt tərk etməmişdir; reallıq tələbi tam və ya qismən yetkinləşmiş fərdə birdən-birə yaxınlaşmır, əksinə, fərdin yaşının artması faktı ilə özü verilir, çünki tələb fərdin yaşı ilə təbii olaraq davamlı olaraq dəyişir. Münaqişə qeyri-kifayətə qarşı geri çəkilir, lakin digər bütün nəzəriyyələrimizə əsasən, uşaqlıq fiksasiyalarını aşmaq istəyinin burada da mövcud olduğunu qəbul etməliyik; əks halda, prosesin nəticəsi heç vaxt nevroz deyil, yalnız sabit uşaqlıq vəziyyəti ola bilər. d) Üçüncü tip bizə meylləndirici şərti demək olar ki, təcrid olunmuş şəkildə nümayiş etdirdiyi kimi, indi izah edəcəyimiz dördüncü tip də bizə başqa bir amilə diqqət yetirməyə məcbur edir; bu amanın təsiri bütün hallarda nəzərə alınmalıdır və məhz buna görə də nəzəri müzakirələrdə asanlıqla gözdən qaçırıla bilər. Biz əvvəllər sağlam olmuş, onlara heç bir yeni təcrübə toxunmamış, xarici aləmlə əlaqələrində heç bir dəyişiklik baş verməmiş, buna görə də xəstəlikləri spontan təəssüratı yaradan fərdlərin xəstələndiyini görürük. Belə halların daha ətraflı nəzərdən keçirilməsi göstərir ki, orada həqiqətən də xəstəliyin yaranmasında son dərəcə əhəmiyyətli hesab etdiyimiz bir dəyişiklik baş vermişdir. Müəyyən bir həyat mərhələsinə çatma nəticəsində və qanunauyğun bioloji proseslərlə əlaqədar olaraq, libidonun miqdarı psixi təsərrüfatda artım keçirmişdir; bu artım tək başına sağlamlıq tarazlığını pozmaq və nevroz şərtlərini yaratmaq üçün kifayətdir. Məlum olduğu kimi, belə nisbətən ani libido artımları pubertat dövrü, menopauza və qadınlarda müəyyən yaş həddinə çatma ilə mütəmadi olaraq əlaqəlidir; bəzi insanlarda bu artımlar hələ naməlum olan dövrlülük şəklində də özünü göstərə bilər. Burada libidonun toplanması əsas amandır; o, xarici aləmin nisbi məhrumiyyəti nəticəsində patogen olur, çünki xarici aləm daha az libido tələbinin ödənilməsinə hələ də icazə verə bilərdi. Ödənilməmiş və toplanmış libido yenidən geriləmənin yollarını aça və mütləq xarici məhrumiyyət halında müəyyən etdiyimiz eyni konfliktləri qızışdıra bilər. Bu yolla biz xəstəliyin səbəbləri haqqında heç bir mülahizədə kəmiyyət amilini nəzərdən qaçırmamalı olduğumuz xatırladılır. Məhrumiyyət, fiksasiya, inkişafın ləngiməsi kimi digər bütün amillər, müəyyən miqdarda libidoya toxunmadıqca və müəyyən səviyyədə libido toplanması yaratmadıqca təsirsiz qalır. Patoqen təsir üçün bizə zəruri görünən bu libido miqdarı, əlbəttə ki, bizim üçün ölçülə bilməz; biz onu yalnız xəstəlik nəticəsi baş verdikdən sonra fərz edə bilərik. Yalnız bir istiqamətdə onu daha dəqiq müəyyən etməyə icazə verilir; biz fərz edə bilərik ki, burada mütləq miqdardan deyil, təsirli libido miqdarının fərdi Mənin idarə edə biləcəyi, yəni gərginlikdə saxlaya, sublimasiya edə və ya birbaşa istifadə edə biləcəyi libido miqdarına olan nisbətindən söhbət gedir. Buna görə də, libido miqdarının nisbi artımı mütləq artımla eyni təsirlərə malik ola bilər. Orqanik xəstəlik və ya Mənin enerjisinin xüsusi istismarı nəticəsində Mənin zəifləməsi, əks halda bütün predispozisiyalara baxmayaraq latent qalacaq nevrozların üzə çıxmasına səbəb ola bilər.

Libido miqdarının xəstəlik yaradılmasında bizə tanıdığımız əhəmiyyət, psixoanalizdən irəli gələn nevroz nəzəriyyəsinin iki əsas müddəası ilə arzuolunan şəkildə uyğun gəlir. Birincisi, nevrozların Mən ilə libido arasındakı münaqişədən qaynaqlandığı müddəası; ikincisi isə sağlamlıq və nevroz şərtləri arasında heç bir keyfiyyət fərqi olmadığı, əksinə, sağlam insanların da libidonun öhdəsindən gəlmək ilə bağlı eyni vəzifələrlə mübarizə apardıqları, yalnız bunun onlarda daha yaxşı nəticələndiyi anlayışıdır.

İndi bu tiplərin təcrübə ilə əlaqəsi haqqında bir neçə söz demək qalır. Hazırda analizini apardığım xəstələrin sayına nəzər salsam, onların heç birinin dörd xəstəlik tipindən birini təmiz şəkildə reallaşdırmadığını qeyd etməliyəm. Əksinə, hər birində real tələbə uyğunlaşa bilməməzdən əlavə, məhrumiyyətin bir hissəsi də fəaliyyət göstərir; inkişafın ləngiməsi, ki, bu da fiksasiyaların sərtliyi ilə üst-üstə düşür, hamısında nəzərə alınır və yuxarıda izah edildiyi kimi, libido miqdarının əhəmiyyətini heç vaxt nəzərdən qaçırmamalıyıq. Bəli, bu xəstələrin bir neçəsində xəstəliyin, aralarında sağlamlıq intervalları olan dalğalar şəklində ortaya çıxdığını və bu dalğaların hər birinin başqa bir səbəb tipinə aid edilə biləcəyini müşahidə edirəm. Beləliklə, bu dörd tipin tərtib edilməsinin yüksək nəzəri dəyəri yoxdur; bunlar yalnız psixi təsərrüfatda müəyyən bir patogen konstellasiyanın, yəni libido yığılmasının yaradılmasına aparan müxtəlif yollardır; Mən öz vasitələri ilə bu yığılmaya zərər çəkmədən qarşı dura bilməz. Lakin vəziyyətin özü yalnız miqdar amili nəticəsində patogen olur; o, ruhi həyat üçün heç də yeni deyil və sözdə «xəstəlik səbəbinin» nüfuz etməsi ilə yaradılmamışdır.

Müəyyən bir praktik əhəmiyyəti xəstəlik növlərinə istəklə tanıya bilərik. Onlar bəzi hallarda təmiz şəkildə də müşahidə olunurlar; üçüncü və dördüncü növlərə diqqət yetirməzdik, əgər onlar bəzi fərdlər üçün xəstəliyin yeganə səbəblərini ehtiva etməsəydilər. Birinci növ bizə xarici aləmin son dərəcə güclü təsirini, ikinci növ isə bu təsirə qarşı duran fərdin özünəməxsusluğunun az əhəmiyyətli olmayan təsirini göz önünə gətirir. Patologiya, nevrozlarda xəstəliyi törədən amillər məsələsinə, yalnız bu pozğunluqların endogen və ya ekzogen təbiətli olub-olmadığı barədə qərar verməyə çalışdığı müddətcə bu məsələnin öhdəsindən gələ bilməzdi. Abstinensiyaya (ən geniş mənada) səbəb kimi əhəmiyyət verən bütün təcrübələrə qarşı o, həmişə belə bir etiraz irəli sürməli idi ki, digər şəxslər xəstələnmədən eyni taleləri yaşaya bilirlər. Lakin o, xəstəlik və sağlamlıq üçün əsas olan fərdin özünəməxsusluğunu vurğulamaq istəsəydi, belə özünəməxsusluğa malik şəxslərin, yalnız bu özünəməxsusluğu qorumağa icazə verildiyi müddətcə, çox uzun müddət sağlam qala biləcəkləri iradını qəbul etməli idi. Psixoanaliz bizə xarici və daxili amillər, tale və konstitusiya arasındakı məhsuldar olmayan qarşıdurmanı buraxmağı xatırlatdı və bizə nevroz xəstəliyinin səbəbini müxtəlif yollarla yaradıla bilən müəyyən bir psixi vəziyyətdə mütəmadi olaraq tapmağı öyrətdi.

15 / 25

Masturbasiya müzakirəsinə giriş. Son söz

MASTURBASİYA MÜZAKİRƏSİNƏ GİRİŞ

«Vyana Psixoanalitik Birliyi»ndəki müzakirələr heç vaxt qarşıdurma nöqtələrini aradan qaldırmaq və ya qərarlara gəlmək məqsədi güdməyib. Eyni faktlara münasibətdə eyni cür əsas anlayışla birləşdirildiyi üçün, ayrı-ayrı çıxışçılar, fərqli düşüncəli dinləyicini öz fikirlərinə inandırma ehtimalına əhəmiyyət vermədən, öz fərdi dəyişkənliklərinin ən kəskin ifadəsinə cəsarət edirlər. Bu zaman çox şey bir-birinə deyilmədən və ya eşidilmədən keçə bilər; lakin son nəticə odur ki, hər bir fərd fərqli baxış bucaqlarından ən aydın təəssüratı qazanmış və özü də başqalarına bunu ötürmüşdür.

Burada əslində yalnız parçalarının dərc olunduğu masturbasiya haqqında müzakirə bir neçə ay davam etdi və hər bir çıxışçının məruzə təqdim etdiyi və bunun ardınca ətraflı müzakirənin gəldiyi təqdim etdiyi şəkildə baş verdi. Bu nəşrə yalnız məruzələr daxil edilmişdir, qarşıdurma nöqtələrinin açıq şəkildə ifadə edildiyi və müdafiə olunduğu, təşəbbüslərlə zəngin müzakirələr isə yox. Əks halda, bu buraxılış, yayılmasına və təsirinə əngəl törədəcək bir həcm almalı olardı.

Mövzunun seçimi, insan cinsi həyatının problemlərinə elmi araşdırma aparmaq cəhdinin nəhayət edildiyi bizim dövrümüzdə heç bir üzrxahlığa ehtiyac yoxdur. Eyni fikirlərin və iddiaların dəfələrlə təkrarlanması qaçılmaz idi; onlar razılaşmaları əks etdirir. Natiqlərin mövqeləri arasındakı çoxsaylı ziddiyyətləri həll etmək redaksiyanın vəzifəsi ola bilməzdi, eyni zamanda bu ziddiyyətləri gizlətməyə cəhd etmək də mümkün deyildi. Ümid edirik ki, nə təkrarlamalar, nə də ziddiyyətlər oxucuların marağını soyudacaq.

Bu dəfə məqsədimiz, psixoanalitik iş metodunun ortaya çıxması ilə masturbasiya problemlərinə dair araşdırmanın hansı yollarla yönəldildiyini göstərmək idi. Bu məqsədimizdə nə qədər uğurlu olduğumuz, oxucuların təqdirindən və bəlkə də daha aydın şəkildə qınanmasından aydın olacaq. Vyana, 1912-ci ilin yayı.

MASTÜRBASİYAYA DAİR MÜZAKİRƏNİN NƏTİCƏ SÖZÜ

Cənablar! Bu dairənin köhnə üzvləri xatırlayacaqlar ki, biz bir neçə il əvvəl masturbasiya mövzusu üzrə belə bir kollektiv müzakirə — amerikalı həmkarların ifadəsi ilə desək, simpozium — təşəbbüsünə əl atmışdıq. O zaman ifadə olunan fikirlər arasında o qədər əhəmiyyətli fərqlər ortaya çıxmışdı ki, biz müzakirələrimizi ictimaiyyətə təqdim etməyə cəsarət edə bilməmişdik. O vaxtdan bəri — eyni şəxslər, eləcə də yeni qoşulmuş olanlar — təcrübə faktları ilə daimi təmasda və bir-birimizlə davamlı fikir mübadiləsi aparmaqla baxışlarımızı o qədər aydınlaşdırmış və ortaq zəminə gətirmişik ki, o zaman buraxdığımız risk artıq bizə elə də böyük görünməməlidir.

Həqiqətən belə bir təəssüratım var ki, masturbasiya mövzusu üzrə aramızdakı uyğunluqlar indi, əks halda inkar edilə bilməyən — fikir ayrılıqlarından daha güclü və daha dərinə nüfuz edən xarakter daşıyır. Ziddiyyət görünüşünün bir çox halları yalnız sizin inkişaf etdirdiyiniz müxtəlif baxış bucaqlarının çoxşaxəliliyindən irəli gəlir, halbuki əslində yan-yana yerləşə bilən yan-yana rahatlıqla yerləşə bilən baxışlardan gedir.

İcazə verin ki, hansı məsələlərdə razılaşdığımız və ya razılaşmadığımız görünən mövzularda bir xülasə təqdim edim.

Hamımız aşağıdakılar üzrə razılaşmışıq: a) masturbasiya aktına müşayiət edən və ya onu əvəz edən fantaziyaların əhəmiyyəti, b) masturbasiya ilə əlaqəli olan təqsir hissinin əhəmiyyəti, bu duyğu haradan gəlməsin, c) masturbasiyanın zərərli təsiri üçün keyfiyyət şərti göstərməyin mümkünsüz olması. (Bu barədə istisnasız razı deyilik.)

Həll olunmamış fikir ayrılıqları ortaya çıxmışdır: a) masturbasiyanın təsirinin somatik faktorunun inkarı məsələsində, b) masturbasiyanın zərərli təsirinin ümumiyyətlə rədd edilməsi məsələsində, c) təqsir hissinin mənşəyi məsələsində, bəziləriniz bunu birbaşa doyumsuzluqdan irəli gəldiyini iddia etmək istəyirsiniz, digərləriniz isə sosial faktorları və ya şəxsiyyətin müvafiq mövqeyini də nəzərə almağı təklif edirlər, d) uşaq masturbasiyasının universal olması məsələsində.

Nəhayət, əhəmiyyətli qeyri-müəyyənliklər mövcuddur: a) masturbasiyanın zərərli təsirinin mexanizmi məsələsində, əgər belə bir təsiri qəbul etmək lazımdırsa, b) masturbasiyanın aktual nevrozlarla etioloji əlaqəsi məsələsində.

Aramızdakı mübahisəli məsələlərin çoxunda, güclü və müstəqil təcrübəyə əsaslanan həmkarımız V. Stekelin tənqidinin bizim baxışlarımızı sual altına almasına görə təşəkkür edirik. Şübhəsiz ki, gələcəkdəki müşahidəçi və tədqiqatçılar ordusuna təsbit və aydınlaşdırma üçün hələ çox iş qoyduq, lakin biz vicdanlı və məhdud düşüncəli olmadan işlədiyimizə, eləcə də sonrakı tədqiqatın da hərəkət edəcəyi istiqamətləri seçdiyimizə görə özümüzü təsəlli veririk.

Bizi məşğul edən suallara aid öz töhfələrimdən çox şey gözləməməlisiniz. Siz mənim, ən etibarlı görünən nöqtələri önə çıxarmaq xatirinə, bir mövzunu fraqmentar şəkildə işləməyə olan üstünlük verməyimi bilirsiniz. Mənim verəcək yeni bir şeyim yoxdur, həll yolları yoxdur, yalnız əvvəllər bir dəfə iddia etdiyim şeylərin bəzi təkrarları, sizin aranızdan gələn hücumlar qarşısında bu köhnə müddəaların müdafiəsi və üstəgəl, sizin çıxışlarınız zamanı dinləyiciyə zəruri olaraq yaranan bəzi qeydlər var.

Məlum olduğu kimi, mən onaniyanı yaş dövrünə görə belə ayırmışam: 1) körpəlik onaniyası, ki, bunun altında cinsi doyuma xidmət edən bütün avtoerotik hərəkətlər nəzərdə tutulur; 2) uşaq onaniyası, ki, birincidən birbaşa irəli gəlir və artıq müəyyən erogen zonalar üzərində sabitlənmişdir; və 3) pubertat onaniyası, ki, ya uşaq onaniyasına qoşulur, ya da latensiya dövrü ilə ondan ayrılır. Sizin tərəfinizdən eşitdiyim təsvirlərin bəzilərində bu zaman bölgüsü tam olaraq öz haqqını almamışdır. Tibbi dil istifadəsi ilə irəli sürülən onaniyanın iddia olunan vahidliyi, həmin üç həyat dövrünə görə diferensiasiya daha haqlı olacağı yerlərdə, bəzi ümumi iddiaların yaranmasına səbəb olmuşdur. Mən həmçinin, qadın onaniyasını kişi onaniyası kimi eyni dərəcədə nəzərə ala bilmədiyimizə təəssüf etmişəm və qadın onaniyasının xüsusi bir tədqiqata dəyər olduğunu, xüsusilə də yaş dövrü ilə şərtlənən modifikasiyalara güclü vurğunun düşməli olduğunu düşünürəm.

İndi isə Raytlerin, körpəlik onaniyasının hər yerdə olması haqqında mənim teleoloji arqumentimə yönəltdiyi etirazlara gəlirəm. Etiraf edirəm ki, mən bu arqumenti tərk edirəm. Əgər “Cinsəllik nəzəriyyəsi” daha bir nəşr görməli olsa, bu nəşr etiraz edilən cümləni artıq ehtiva etməyəcəkdir. Mən təbiətin niyyətlərini təxmin etməkdən imtina edəcəyəm və vəziyyəti təsvir etməklə kifayətlənəcəyəm.

Reitlerin, yalnız insana məxsus olan bəzi genital aparat quruluşlarının uşaqlıq dövründə cinsi əlaqənin qarşısını almağa çalışdığını göstərən qeydini də mənalı və əhəmiyyətli hesab edirəm. Lakin burada şübhələrim ortaya çıxır. Qadın cinsi boşluğunun bağlanması və ereksiyanı təmin edən penis sümüyünün yox olması yalnız koitusun özünə qarşı yönəlib, ümumiyyətlə cinsi oyanmalara qarşı deyil. Məncə, Reitler təbiətin məqsədyönlülüyünü insan əsərinə bənzədərək, sanki orada tək bir niyyətin ardıcıl icrası söhbət gedirmiş kimi, çox insanabənzər şəkildə qavrayır. Gördüyümüz qədər, təbii proseslərdə əksər hallarda bir-birini ləğv etmədən bir sıra məqsədyönlü hərəkətlər paralel gedir. Əgər insan terminləri ilə təbiət haqqında danışmalı olsaq, deməliyik ki, o, bizə insanda qeyri-ardıcıl adlandıracağımız şey kimi görünür. Öz növbəmdə inanıram ki, Reitler öz teleoloji arqumentlərinə bu qədər əhəmiyyət verməməlidir. Teleologiyanı heuristik fərziyyə kimi istifadə etməyin öz şübhələri var; konkret halda «harmoniya»ya və ya «qeyri-harmoniya»ya rast gəldiyinizi heç vaxt bilmirsiniz. Bu, sanki divara çivi çəkməli olduğunuz halda, birləşmə yerinəmi, yoxsa daşa gəldiyinizi bilməməyiniz kimidir.

Onaniya və pollyutsiyaların, eləcə də sözdə «neyrasteniya»nın səbəbləri ilə əlaqəsi məsələsində, sizin bir çoxunuz kimi, mən Stekelin əksinə mövqedəyəm və ona qarşı, sonradan qeyd olunacaq bir məhdudiyyətlə, əvvəlki məlumatlarımı qoruyub saxlayıram. Aktual nevrozlarla psixonevrozlar arasındakı fərqləndirmədən imtina etməyə bizi məcbur edəcək heç nə görmürəm və birincilərdə simptomların yaranmasını yalnız toksik kimi təqdim edə bilərəm. Həmkar Stekelin burada psixogenliyi həqiqətən çox şişirdiyi mənə aydın görünür. Mən hələ də, on beş ildən çox əvvəl mənə göründüyü kimi, iki aktual nevrozun — neyrasteniya və təşviş nevrozunun — (bəlkə də əsl hipoxondriya üçüncü aktual nevroz kimi əlavə edilməlidir) psixonevrozlar üçün somatik uyğunluq yaratdığını, oyanma materialını təmin etdiyini görürəm; bu material sonra psixi olaraq seçilir və bürünür; beləliklə, ümumiyyətlə desək, psixonevrotik simptomun nüvəsi — inci mərkəzindəki qum dənəsi — somatik cinsi ifadədən formalaşır. Bu, təşviş nevrozu və onun histeriya ilə əlaqəsi üçün, əlbəttə ki, neyrasteniya üçün olduğundan daha aydındır; neyrasteniya üzrə diqqətli psixoanalitik araşdırmalar hələ aparılmayıb. Təşviş nevrozunda, sizin dəfələrlə əmin ola bildiyiniz kimi, əsasən, boşaldılmamış koitus oyanmasının bir hissəsi təşviş simptomu kimi üzə çıxır və ya histerik simptom yaranmasının nüvəsini təşkil edir.

Kollega Stekel, psixoanalizdən kənarda duran bir neçə müəlliflə birlikdə, bizim nevrozların qarmaqarışıqlığı daxilində qeyd etdiyimiz morfoloji fərqləndirmələri rədd etməyə və onların hamısını bir çətir altında — məsələn, psixasteniya çətiri altında — birləşdirməyə meyllidir. Biz ona bu mövzuda çox vaxt qarşı çıxmışıq və morfoloji-klinik fərqlərin hələ başa düşülməmiş, mahiyyətcə fərqli proseslərin əlamətləri kimi dəyərli olacaqları ümidinə sadiq qalırıq. Əgər o, bizə — haqlı olaraq — irad tutursa ki, o, sözdə nevrasteniklərdə digər nevroz xəstələrində olduğu kimi eyni kompleksləri və konfliktləri mütəmadi olaraq aşkarlayıb, bu arqument yəqin ki, mübahisə mövzusuna toxunmur. Biz artıq uzun müddətdir bilirik ki, həmin kompleksləri və konfliktləri bütün sağlam və normal insanlarda da gözləməliyik. Bəli, biz hər bir mədəniyyətli insana pervers təhriklərin müəyyən dərəcədə sıxışdırılmasını, anal erotizmi, homoseksuallığı və s. eləcə də bir qədər ata və ana kompleksini və başqa kompleksləri gözləməyə öyrəşmişik; necə ki, orqanik cismin elementar təhlili zamanı karbon, oksigen, hidrogen, azot və bir az kükürdün mütləq şəkildə aşkarlanacağına ümid edirik. Orqanik cisimləri bir-birindən fərqləndirən şey bu elementlərin miqdar nisbəti və onların bir-biri ilə qurduqları birləşmələrin tərkibidir. Beləliklə, normal və nevrozlu insanlarda söhbət bu komplekslərin və konfliktlərin mövcudluğundan deyil, əksinə, onların patogen olub-olmamasından və əgər olubsa, bu prosesdə hansı mexanizmlərdən istifadə etdiklərindən gedir.

Vaxtilə irəli sürdüyüm və bu gün müdafiə etdiyim aktual nevrozlar haqqında təlimlərin əsas məğzi, onların simptomlarının psixonevrotik simptomlar kimi analitik yolla parçalana bilməyəcəyi iddiasındadır. Yəni, sözdə nevrasteniklərin qəbizliyi, baş ağrısı və yorğunluğu təsirli təcrübələrə tarixi və ya simvolik geri qaytarılmağa icazə vermir; onlar əks meyllərin kompromisləri kimi, cinsi əvəzedici doyumlar kimi başa düşülə bilməz (bəlkə də özləri eyni görünən psixonevrotik simptomlar kimi). Mən inanmıram ki, psixoanaliz köməyi ilə bu müddəanı alt-üst etmək mümkün olsun. Buna qarşı, o vaxt inana bilmədiyim bir şeyi bu gün etiraf edirəm: analitik müalicə aktual simptomlara da dolayısı ilə sağaldıcı təsir göstərə bilər; ya aktual zərərli amillərin daha yaxşı dözülməsinə səbəb olmaqla, ya da xəstə fərdi cinsi rejimin dəyişdirilməsi yolu ilə bu aktual zərərli amillərdən yayınmasına imkan yaratmaqla. Bunlar, əlbəttə, bizim terapevtik marağımız üçün arzuolunan perspektivlərdir.

Lakin aktual nevrozların nəzəri məsələsində sonunda səhv etdiyim sübut olunarsa, mən fərdin mövqeyini dəyərdən salmalı olan biliyimizin irəliləyişi ilə təsəlli tapmağı bacaracağam. İndi soruşacaqsınız ki, öz səhvsizliyimin zəruri məhdudluğuna dair bu qədər təqdirəlayiq anlayışlara malik ikən niyə yeni yeni fikirlərə dərhal tabe olmağı üstün tutmuram və tez-tez görülmüş yaşlı adamın inadla «öz fikirlərinə bağlı qalması» tamaşasını təkrar etməyi seçirəm. Cavab verirəm ki, tabe olmalı olduğum aydın sübutu hələ görmürəm. Əvvəlki illərdə mənim baxışlarım bəzi dəyişikliklərə uğramışdır ki, bunları ictimaiyyət qarşısında gizlətməmişəm. Bu dəyişikliklərə görə mənə iradlar tutulmuşdur, necə ki, bu gün mənim inadkarlığıma görə iradlar tutulacaqdır. Bu və ya digər iradların məni qorxutması deyil.. Amma bilirəm, yerinə yetirməli olduğum bir taleyim var. Mən ondan qaça bilmərəm və onu qarşılamağa da ehtiyac yoxdur. Onu gözləyəcəyəm və bu müddət ərzində elmimizə münasibətdə əvvəllər öyrəndiyim kimi davranacağam.

Sizin çox müzakirə etdiyiniz onaniyanın zərərli olub-olmaması sualına mövqe tutmağı istəməyərəm, çünki bu, bizi məşğul edən problemlərə düzgün giriş deyil. Amma biz hamımız bunu etməliyik. Dünya onaniyada başqa heç nə ilə maraqlanmır kimi görünür. Xatırlayacaqsınız ki, ilk müzakirə axşamlarımızda bu şəhərin nüfuzlu uşaq həkimi qonaq olaraq aramızda idi. O, təkrar-təkrar sorğularında bizdən nə öyrənmək istəyirdi? Yalnız onaniyanın nə dərəcədə zərərli olduğunu və niyə birinə zərər verdiyini, digərinə isə zərər vermədiyini. Buna görə də tədqiqatımızı bu praktik ehtiyaca cavab verməyə məcbur etməliyik.

Mən etiraf edirəm ki, bu məsələdə Stekelin mövqeyini bölüşə bilmirəm, onun bu sual haqqında bizə təqdim etdiyi çoxlu cəsarətli və düzgün qeydlərə baxmayaraq. Onun üçün onaniyanın zərərli olması əslində mənasız bir qabaqcadan hökmdür, biz yalnız şəxsi məhdudiyyətlərimiz səbəbindən ondan kifayət qədər köklü şəkildə imtina etmək istəmirik. Lakin mənim fikrimcə, əgər biz bu problemi sine ira et studio — mümkün qədər — nəzərə alsaq, belə bir tərəfdarlığın nevrozların etiologiyası haqqında əsas baxışlarımıza zidd olduğunu daha çox qeyd etməliyik. Onaniya əsasən uşaqlıq cinsi fəaliyyətinə və sonra yetkin yaşlarda onun saxlanmasına uyğun gəlir. Nevrozlarda biz fərdin cinsi tələbləri ilə onun digər (Mən-) meylləri arasındakı münaqişədən irəli gəlirik. İndi biri deyə bilər: mənim üçün bu etioloji nisbətin patogen faktoru yalnız Mənin öz cinsəlliyinə qarşı reaksiyasındadır. O, təxminən belə iddia edəcək ki, hər bir şəxs yalnız cinsiyyət tələblərini məhdudiyyətsiz şəkildə ödəmək istəsə, nevrozdan azad qala bilər. Lakin belə qərar vermək və cinsi tələblərin özünü də patogenlikdə iştirak etdirməmək açıq şəkildə özbaşına və aydın şəkildə məqsədəuyğun deyil. Lakin etiraf edin ki, cinsi meylləri patogen təsir göstərə bilər, onda siz bu əhəmiyyəti onaniyadan inkar edə bilməzsiniz, çünki onaniya yalnız belə cinsi meyllərin icrasından ibarətdir. Şübhəsiz ki, onaniyanı patogen kimi ittiham edən hər bir halda, təsiri daha geriyə, onaniyada ifadə olunan həvəslərə və bu həvəslərə qarşı yönələn müqavimətlərə apara bilərsiniz; onaniya nə somatik, nə də psixoloji olaraq son şey deyil, real bir vasitə deyil, yalnız müəyyən fəaliyyətlər üçün addır, lakin bütün bu izahatlara baxmayaraq, xəstəlik törətmə haqqında hökm doğru olaraq bu fəaliyyətə bağlanmağa davam edir. Həmçinin unutmayın ki, onaniya ümumiyyətlə cinsi fəaliyyəti ilə bərabər tutula bilməz, əksinə, müəyyən məhdudlaşdırıcı şərtlərlə belə bir fəaliyyətdir. Beləliklə, onanistik fəaliyyətin məhz bu xüsusiyyətlərinin onun patogen təsirinin daşıyıcıları olması da mümkündür.

Beləliklə, biz arqumentdən uzaqlaşıb yenidən kliniki müşahidəyə yönəldilirik və bu müşahidə bizə “Onaniyanın zərərli təsirləri” rubrikasını silməməyi xatırladır. Hər halda, biz nevrozlarda onaniyanın zərər verdiyi hallarla qarşılaşırıq.

Bu zərər üç müxtəlif yolla özünü göstərir: a) Naməlum mexanizm nəticəsində orqanik zədələnmə kimi, burada sizin tez-tez qeyd etdiyiniz həddindən artıqlıq və uyğun olmayan doyum baxımları nəzərə alınır. Psixoloji nümunəvi olma yolu ilə, çünki böyük bir ehtiyacın ödənilməsi üçün xarici aləmin dəyişdirilməsinə çalışmaq lazım deyil. Lakin bu nümunəvi olmağa qarşı geniş bir reaksiya inkişaf etdikdə, ən dəyərli xarakter xüsusiyyətləri formalaşa bilər. uşaq cinsi məqsədlərinin sabitləşdirilməsinə və psixi uşaqlıq vəziyyətində qalmağa imkan verməklə. Beləliklə, nevroza düşməyə meyllilik də yaradılmış olur. Psixoanalitiklər olaraq biz onaniyanın bu uğuruna — burada əlbəttə ki, pubertat dövrü onaniyası və müddətdən asılı olaraq davam etdirilən onaniya nəzərdə tutulur — ən böyük marağı göstərməliyik. Onaniyanın fantaziyanın icrası kimi qazandığı əhəmiyyəti, həzz prinsipinə və reallıq prinsipinə uyğun həyat arasına girmiş olan bu aralıq krallığını, eləcə də onaniyanın fantaziyada cinsi inkişafların və sublimasiyaların həyata keçirilməsinə necə imkan verdiyini nəzərdən qaçırmayaq; lakin bunlar heç bir irəliləyiş deyil, yalnız zərərli kompromis formalaşdırmalardır. Eyni kompromis, Stekelin vacib qeydinə görə, ağır perversiya meyillərini zərərsizləşdirir və cinsi çəkinmənin ən pis nəticələrini dəf edir.

Daimi bir potensiyasının zəifləməsini öz tibbi təcrübələrimə əsasən onaniyanın nəticələri sırasında istisna edə bilmirəm, baxmayaraq ki, Stekelə haqq verirəm ki, bu, bir sıra hallarda sadəcə görünüşdə olan bir zəifləmə kimi ifşa edilməlidir. Lakin məhz onaniyanın bu nəticəsini asanlıqla zərərverici amillər sırasında saymaq olmaz. Kişi potensialının / Kişi potensiyasının və onunla bağlı olan kobud təşəbbüsün müəyyən dərəcədə aşağı düşməsi mədəniyyət baxımından olduqca qiymətlidir. Bu, mədəniyyət insanına ondan tələb olunan cinsi mötədillik və etibarlılıq xüsusiyyətlərinə riayət etməyi asanlaşdırır. Tam güc sahibi ikən edilən fəzilət adətən çətin bir vəzifə kimi uydurulur.

Əgər sizə bu iddia sinsik gəlirsə, qəbul edin ki, bu, sinsiklik kimi nəzərdə tutulmayıb. Bu, sadəcə, xoşagəlməzlik və ya qəzəb doğurub-doğurmamasından asılı olmayan quru bir təsvir parçası olmaq istəyir. Onaniyanın da, digər bir çox şeylər kimi, öz fəzilətlərinin nöqsanları və əksinə, öz nöqsanlarının fəzilətləri var. Əgər mürəkkəb bir əşyavi əlaqəni tək tərəfli praktik maraqla zərər və ya fayda şəklində parçalayırsınızsa, belə xoşagəlməz tapıntılara qatlaşmağa hazır olmalısınız.

Əslində, onaniyanın birbaşa zərərverici təsirləri kimi adlandırıla bilən şeyləri, Mənin bu cinsi fəaliyyətə qarşı müqavimətindən və üsyanından dolayı dolayısı ilə yaranan şeylərdən ayırmağımız faydalı olar. Bu sonuncu təsirlərə burada toxunmadım.

İndi bizə yönəldilmiş həssas sualların ikincisinə məcburiyyətdən irəli gələn bir neçə söz. Onaniyanın zərərverici ola biləcəyi fərz edilsə, hansı şərtlər daxilində və hansı fərdlərdə o, zərərverici kimi özünü göstərir?

Sizin çoxunuzla birlikdə bu sualın ümumi cavabını verməkdən imtina etmək istərdim. Bu sual, qismən, daha geniş olan digər sualla, yəni cinsi... Cinsi fəaliyyətin ümumiyyətlə bir fərd üçün patogen olması. Bu hissəni çıxsaq, onaniyanın xarakterlərinə aid olan və cinsi doyumun xüsusi bir növünü təşkil etdiyi qədər əhəmiyyət kəsb edən bir detal sualı aradan qalxır. Burada artıq məlum olan və başqa kontekstdə irəli sürülmüş olanları təkrarlamaq, kəmiyyət faktorunun təsirini və bir neçə patogen təsirli amilin qarşılıqlı təsirini qiymətləndirmək, lakin hər şeydən əvvəl fərdin sözdə konstitusional meyllərinə böyük yer vermək lazımdır. Lakin etiraf edək ki, bu meyllərlə işləmək pis bir işdir. Biz fərdi meylləri adətən ex post, yəni sonradan nəticə çıxararaq müəyyən edirik; şəxs artıq xəstələndikdən sonra ona bu və ya digər aid edirik. Onları əvvəlcədən təxmin etmək üçün əlimizdə heç bir vasitə yoxdur. Biz burada Viktor Hüqonun romanındakı şotland kralı kimi davranırıq; o, cadugərliyi aşkar etmək üçün yanılmayan bir vasitə ilə fəxr edirdi. O, ittiham olunan qadını qaynar suda bişdirir, sonra şorbanın dadına baxırdı. Dadına görə hökm verirdi: Bəli, bu bir cadugər idi, və ya: Xeyr, bu cadugər deyildi.

Sizi, müzakirələrimizdə kifayət qədər işlənməmiş olan, sözdə şüursuz onaniya mövzusuna da diqqət yetirməyə dəvət edə bilərəm. Mən yuxuda, qeyri-adi hallarda və tutmalarda baş verən onaniyanı nəzərdə tuturam. Fərd bu cür doyumdan imtina etdikdən sonra, histerik tutmaların onanistik aktı gizli və ya tanınmaz şəkildə nə qədər təkrar etdiyini və məcburiyyət nevrozunun simptomlarının bir vaxtlar qadağan edilmiş bu cinsi fəaliyyət növünü əvəz etməyə və təkrarlamağa necə çalışdığını xatırlayırsınız. Onaniyanın terapevtik qayıdışından da danışmaq olar. Bir çoxunuz artıq mənim kimi təcrübəyə maliksiniz ki, xəstə müalicə zamanı yenidən onaniya etməyə cəsarət etdikdə, daimi olaraq bu infantil mərhələdə qalma niyyəti olmasa belə, bu böyük bir irəliləyiş deməkdir. Bu münasibətlə sizi xatırlatmaq istəyirəm ki, ən ağır nevrozlu xəstələrin əhəmiyyətli bir hissəsi yaddaşlarının tarixi dövrlərində onaniyadan qaçmışdılar, halbuki psixoanaliz sübut edir ki, bu cinsi fəaliyyət unudulmuş erkən dövrlərdə onlara heç də yad deyildi.

Lakin düşünürəm ki, burada söhbəti dayandıraq. Biz hamımız onaniya mövzusunun demək olar ki, sonsuz olduğu qərarında birik.

16 / 25

Vokal ardıcıllığının mənası

Yuxularda və təsadüfi fikirlərdə, Stekelin iddia etdiyi kimi, gizlədilən adların yalnız sait ardıcıllığı ilə onlara ortaq olan başqa adlarla əvəz edilməli olması çox vaxt tənqid olunmuşdur. Lakin din tarixi bu barədə təəccüblü bir analoji təqdim edir. Qədim yəhudilərdə Tanrının adı «zabu» idi; bu ad nə tələffüz edilməli, nə də yazılıb qeyd edilməli idi; arxaik mədəniyyətlərdə adların xüsusi əhəmiyyətinə dair heç də tək olmayan bir nümunə. Bu qadağa o qədər yaxşı riayət olunmuşdur ki, Tanrı adının dörd hərfli formalarının saitləndirilməsi bu gün belə məlum deyil. Ad Jehovah kimi tələffüz olunur, ona qadağan olunmamış Adonai (Rəbb) sözünün sait işarələri verilməklə. (S. Reinach, Cultes, Mythes et Religions. T.I, s. ı, 1908.)

17 / 25

Psixoanalizdə yuxuların yozumunun tətbiqi

Das Zentralblatt für Psychoanalyse jurnalı qarşısına yalnız psixoanalizin inkişafı haqqında məlumat vermək və kiçik töhfələri belə dərc etmək vəzifəsini qoymamışdır, həm də artıq aşkar edilmiş bilikləri öyrənən şəxsə aydın şəkildə təqdim etmək və analitik müalicədə yeni başlayanlara uyğun təlimatlar vasitəsilə vaxt və əmək sərfini azaltmaq kimi digər vəzifələrə də cavab vermək istəyir. Buna görə də, bu jurnalda bundan sonra didaktik xarakterli və texniki məzmunlu məqalələr də dərc olunacaq; bu məqalələrin yeni bir şey çatdırıb-çatdırmaması o qədər də vacib deyil.

Bu gün müzakirə etməyi nəzərdə tutduğum sual yuxuların yozumunun texnikası haqqında deyil. Yuxuların necə yozulmalı və onların yozumundan necə istifadə edilməli olduğu müzakirə olunmayacaq, yalnız xəstələrin psixoanalitik müalicəsində yuxuların yozumu sənətindən necə istifadə edilməli olduğu sualı nəzərdən keçiriləcək. Bu məsələyə müxtəlif yollarla yanaşmaq mümkündür, lakin psixoanalizdə texniki suallara cavab öz-özünə aydın deyil. Əgər bəlkə də birdən çox yaxşı yol varsa, çoxlu sayda pis yol da var və müxtəlif texnikaların müqayisəsi yalnız aydınlaşdırıcı təsir göstərə bilər, hətta bu müqayisə müəyyən bir metodun seçilməsinə gətirib çıxarmasa belə.

Yuxuların yozumundan analitik müalicəyə keçən şəxs, yuxuların məzmununa olan marağını qoruyacaq və buna görə də xəstənin ona danışdığı hər bir yuxunu mümkün qədər tam şəkildə yozmağa çalışmaq istəyəcək. Lakin o, tezliklə qeyd edəcək ki, artıq tamamilə fərqli şəraitdədir və niyyətini həyata keçirmək istəyərsə, terapiyanın ən yaxın vəzifələri ilə toqquşmaya düşəcək. Məsələn, xəstənin ilk yuxusu xəstəyə yönəldiləcək ilk izahatların əlaqələndirilməsi üçün əla dərəcədə yararlı olarsa, dərhal elə yuxular yaranacaq ki, onlar çox uzun və çox qaranlıq olacaq və onların yozumunu günün məhdud iş saatı çərçivəsində başa çatdırmaq mümkün olmayacaq. Həkim bu yozum işini növbəti günlərdə davam etdirsə, bu müddət ərzində ona yeni yuxular haqqında məlumat veriləcək və ilk yuxunun bitmiş olduğunu düşünənə qədər bu yeni yuxular təxirə salınmalı olacaq. Bəzən yuxu istehsalı o qədər bolluqla gedir və xəstənin yuxuları anlamaq sahəsində irəliləyişi o qədər ləng olur ki, analitik bu materialın təqdim edilmə üsulunun, müalicənin ona təqdim olunan materialın öhdəsindən gələ bilmədiyi təcrübəsindən istifadə edən müqavimətin bir ifadəsi olduğu fikrindən qurtula bilmir. Bu müddət ərzində müalicə indiki zamandan xeyli geri qalmış və aktuallıqla əlaqəsini itirmişdir. Belə bir texnikaya qarşı qayda olaraq onu irəli sürmək lazımdır ki, müalicə üçün ən böyük əhəmiyyət kəsb edən məsələ, xəstənin həmin anki psixi səthini bilmək, hansı kompleks və müqavimətlərin onda hazırda fəallaşdığını, eləcə də onun davranışını hansı şüurlu reaksiyanın idarə edəcəyini dəqiqləşdirməkdir. Bu terapevtik məqsəd yuxuların yozumuna olan marağın xatirinə demək olar ki, heç vaxt kənara qoyulmamalıdır.

Yuxuların yozumunu analizdə necə aparmaq lazımdır, əgər həmin qaydaya əməl etmək istəyirsinizsə? Təxminən belə: Hər dəfə bir saat ərzində əldə edilən yozum nəticəsi ilə kifayətlənin və yuxunun məzmununu tam olaraq dərk etməməyi itki saymayın. Növbəti gün yozum işini avtomatik olaraq davam etdirməyin, yalnız xəstədə bu vaxt ərzində başqa heç nə önə çıxmadığını hiss etdikdə davam etdirin. Deməli, xəstənin ağlına ilk gələn şeyi həmişə əsas götürmək qaydasından, dayandırılmış yuxu yozumu xeyrinə istisna etməyin. Əgər əvvəlkiləri bitirməzdən əvvəl yeni yuxular yaranıbsa, bu daha yeni yuxu materiallarına yönəlin və köhnələri nəzərə almamağınızdan özünüzü qınamayın. Yuxular çox həcmli və uzun-uzadı olarsa, əvvəlcədən tam yozuma nail olmaqdan imtina edin. Ümumiyyətlə, yuxuların yozumuna xüsusi maraq göstərməkdən və ya xəstədə yuxu gətirməzsə, işin dayanmalı olduğu fikrini oyatmaqdan ehtiyat edin. Əks halda, müqaviməti yuxu istehsalına yönəltmək və yuxuların kəsilməsinə səbəb olmaq təhlükəsi ilə üzləşirsiniz. Analiz olunan şəxs isə daha çox ona inandırılmalıdır ki, analiz hər halda davamı üçün material tapır, istər yuxu gətirsin, istər gətirməsin və yuxularla hansı dərəcədə məşğul olunduğundan asılı olmayaraq.

İnsanlar indi soruşacaq: Yuxuların yozumunu yalnız belə metodoloji məhdudiyyətlər daxilində həyata keçirərkən, şüursuzun aşkarlanması üçün çox dəyərli materialdan həddindən artıq çox imtina etmirikmi? Buna cavab olaraq aşağıdakıları qeyd etmək lazımdır: İtki, məsələnin mahiyyətinə az dərində nüfuz edildikdə görünəcəyi qədər böyük deyil. Bir tərəfdən, nevrozların ağır hallarında hər hansı ətraflı yuxu istehsalının bütün təxminlərə görə prinsipial olaraq tam həll edilə bilməyən kimi qiymətləndirilməli olduğunu aydın şəkildə dərk etmək lazımdır. Belə bir yuxu çox vaxt həkim və xəstənin hələ tanımadığı halın bütün patogen materialı üzərində qurulur (belə deyilən proqram yuxuları, bioqrafik yuxular); o, bəzən nevrozun bütün məzmununun yuxu dilinə tərcüməsinə bərabər tutula bilər. Belə bir yuxunu yozmağa çalışarkən, hələ toxunulmamış və mövcud olan bütün müqavimətlər təsir göstərəcək və qavrayışa tezliklə bir sərhəd qoyacaq. Belə bir yuxunun tam yozumu, bütün analizin icrası ilə üst-üstə düşür. Əgər onu analizin əvvəlində qeyd etmisinizsə, təxminən analizin sonunda, bir neçə aydan sonra onu başa düşmək olar. Bu, tək bir simptomun (məsələn, əsas simptomun) başa düşülməsi halı ilə eynidir. Bütün analiz onun aydınlaşdırılmasına xidmət edir; müalicə zamanı insan növbə ilə bəzən bu, bəzən isə simptom mənasının bir hissəsini dərk etməyə çalışılmalıdır, ta ki bütün bu hissələri birləşdirə bilənə qədər. Deməli, analizin əvvəlində baş verən bir yuxudan daha çoxunu tələb etmək olmaz; insan yozma cəhdindən ilkin olaraq tək bir patogen istək təhrikını tapdığını gördükdə razı qalmalıdır.

Tam bir yuxu yozumu niyyətindən imtina etmək, əldə edilə bilən heç nəyi itirmək demək deyil. Lakin daha yeni bir yuxuya yönəlmək üçün köhnə bir yuxunun yozumunu dayandırdıqda da, adətən, heç nə itirmirik. Tam yozulmuş yuxuların gözəl nümunələrindən öyrəndik ki, eyni yuxudakı bir-birini izləyən bir neçə səhnə eyni məzmuna malik ola bilər; bu məzmun həmin səhnələrdə tədricən artan aydınlıqla özünü göstərir. Eyni şəkildə öyrəndik ki, eyni gecədə baş verən bir neçə yuxu, eyni məzmunu fərqli ifadə tərzləri ilə təqdim etmək cəhdlərindən başqa bir şey olmaya bilər. Ümumiyyətlə, qəti şəkildə təsdiq edə bilərik ki, bu gün özünə yuxu quran hər hansı bir istək təhriki, anlaşılmayaraq və şüursuzluğun hakimiyyətindən qurtulmayaraq qaldığı müddətcə, başqa bir yuxuda yenidən təkrarlanacaqdır. Beləliklə, bir yuxunun yozumunu tamamlamağın ən yaxşı yolu çox vaxt, həmin yuxunu buraxıb, eyni materialı bəlkə də daha əlçatan bir formada yenidən götürən yeni yuxuya diqqət yetirməkdən ibarət olacaqdır. Bilirəm ki, müalicə zamanı şüurlu məqsəd təsəvvürlərindən imtina etmək və bizə həmişə yenidən «təsadüfi» görünən bir idarəetməyə tamamilə təslim olmaq, təkcə analiz olunan üçün deyil, həkim üçün də güclü bir tələbdir. Lakin təsdiq edə bilərəm ki, öz nəzəri iddialarımıza inanmağa qərar verəndə və əlaqənin qurulmasını şüursuzluğun idarəsinə təhvil verməyə razılaşanda, bu hər dəfə dəyərinə dəyər.

Beləliklə, yuxu yozumunun analitik müalicədə özünəməxsus bir sənət kimi deyil, ümumiyyətlə müalicənin icrasına hakim olan texniki qaydalara tabe olaraq idarə edilməli olduğunu müdafiə edirəm. Təbii ki, bəzən fərqli hərəkət etmək və nəzəri maraqlarımıza bir qədər yol vermək olar. Lakin bu zaman həmişə nə etdiyimizi bilməliyik. Yuxu simvolizmini başa düşməyimizə daha böyük etimad bəslədiyimiz və xəstələrin ağlına gələn fikirlərindən daha müstəqil olduğumuzu bildiyimiz vaxtdan bəri nəzərə alınmalı olan başqa bir hal da var. Xüsusi bacarıqlı bir yuxu yozumu mütəxəssisi, xəstənin yuxusunu yorucu və vaxt alan bir şəkildə işləməyə məcbur etmədən, xəstənin hər bir yuxusunu dərk edə biləcək vəziyyətdə ola bilər. Belə bir analitik üçün yuxu yozumunun tələbləri ilə terapiyanın tələbləri arasındakı bütün konfliktlər aradan qalxır. O, həmçinin yuxu yozumundan hər dəfə tam istifadə etməyə və yuxularından təxmin etdiyi hər şeyi xəstəyə bildirməyə meylli olacaq. Lakin bu zaman o, qaydalı müalicə metodundan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən bir müalicə metodologiyası seçmiş olacaq; bunu başqa bir münasibətdə izah edəcəyəm. Psixoanalitik müalicədə yeni başlayanlara isə, bu qeyri-adi halı özünə nümunə götürmələri qəti şəkildə məsləhət görülmür.

Analitik müalicə zamanı xəstənin, hələ yuxu tərcüməsinin texnikasını öyrənməmiş halda bildirdiyi ilk yuxulara qarşı hər bir analitik, bizim fərz etdiyimiz üstün yuxu yozumçusu kimi davranır. Bu ilkin yuxular, demək olar ki, sadəlövhdür; onlar dinləyiciyə çox şey açıqlayır, eynilə sözde «sağlam» insanların yuxuları kimi. İndi sual yaranır: həkim xəstəyə özünün yuxudan çıxardığı hər şeyi dərhal tərcümə etməlidirmi? Bu sual burada cavablandırılmamalıdır, çünki o, aydın şəkildə daha geniş bir suala tabedir: müalicənin hansı mərhələlərində və hansı sürətlə xəstənin psixi olaraq örtülmüş olanı haqqında məlumatlandırılması həkim tərəfindən həyata keçirilməlidir. Xəstə yuxu yozumunun təcrübəsindən nə qədər çox şey öyrənirsə, sonrakı yuxuları adətən bir o qədər qaranlıq olur. Yuxu haqqında əldə edilən bütün biliklər yuxunun formalaşmasına qarşı xəbərdarlıq kimi də xidmət edir.

Yuxu yozumunun rədd edilməsinə baxmayaraq, psixoanalizdən yeni bir təkan almış yuxu haqqındakı «elmi» işlərdə, yuxu mətninin dəqiq qorunmasına yönəlmiş, bir qədər lazımsız bir diqqət davamlı olaraq rast gəlinir; iddia olunur ki, bu mətn növbəti saatların təhriflərindən və aşınmasından qorunmalıdır. Bəzi psixoanalitiklər də yuxu formalaşmasının şərtlərinə dair öz anlayışlarını kifayət qədər ardıcıl şəkildə istifadə etmədikləri görünür, əgər müalicə olunan şəxsə hər yuxunu oyandıqdan dərhal sonra yazılı olaraq qeyd etmək tapşırığını verirlər. Bu tədbir terapiyada lazımsızdır; üstəlik, xəstələr bu qaydaya, yuxuda pozulmaq və orada, heç bir faydası olmayan yerdə böyük bir səy göstərmək üçün asanlıqla müraciət edirlər. Əgər belə bir şəkildə, əks halda unudulma tərəfindən yox ediləcək bir yuxu mətni çətinliklə qurtarılırsa, onda xəstə üçün bununla heç nə əldə edilmədiyini asanlıqla təsdiqləmək olar. Mətnə fikirlər gəlmir və nəticə, sanki yuxu qorunub-saxlanmamış kimi eyni olur. Həkim, əlbəttə ki, bir halda, digər halda əldən verəcəyi bir şeyi öyrənmiş olur. Lakin həkimin və ya xəstənin bir şeyi bilməsi eyni deyil; bu fərqin psixoanaliz texnikası üçün əhəmiyyəti başqa bir dəfə tərəfimizdən qiymətləndiriləcəkdir.

Mən nəhayət, yalnız psixoanalitik müalicə şəraiti ilə mümkün olan və yeni başlayanı təəccübləndirə və ya çaşdıra bilən yuxuların xüsusi bir tipini qeyd etmək istəyirəm. Bunlar, yozuma asanlıqla tabe olan və tərcümə edildikdə, müalicənin son günlərdə gündəlik fikirlər materialından çıxardığı nəticələrdən başqa heç nə verməyən, belə adlandırılan gecikən və ya təsdiqləyən yuxulardır. Bu halda elə görünür ki, xəstə, ona birbaşa əvvəl «təlqin edilmiş» olan şeyi məhz yuxu formasında təqdim etmək kimi bir incəlik göstərmişdir. Təcrübəli analitik, əlbəttə ki, xəstəsindən belə incəliklər gözləməkdə çətinlik çəkir; o, belə yuxuları arzuolunan təsdiqlər kimi qəbul edir və onların yalnız müalicənin təsiri altında müəyyən şərtlər daxilində müşahidə olunduğunu qeyd edir. Yuxuların çoxu, əlbəttə ki, müalicədən irəli gedir, belə ki, artıq məlum və başa düşülən hər şeyi çıxardıqdan sonra, onların içərisindən indiyə qədər gizli qalmış bir şeyə dair az və ya çox dərəcədə aydın bir işarə ortaya çıxır.

18 / 25

Efesli Diana böyükdür

Kiçik Asiyada yerləşən qədim yunan şəhəri Efes, xarabalıqları ətrafında Avstriya arxeoloji tədqiqatlarının xidmətləri ilə məşhurlaşmışdır, qədim dövrdə əsasən Artemidaya (Dianaya) həsr olunmuş möhtəşəm məbədi ilə məşhur idi. İon mühacirləri, bəlkə də VIII əsrdə, uzun müddətdir Asiya xalqlarının məskunlaşdığı şəhəri ələ keçirdilər, orada Oupis adını daşıya bilən qədim bir ana tanrının pərəstişini tapdılar və bu tanrını öz vətən tanrısı Artemis ilə eyniləşdirdilər. Qazıntıların şahidliyinə görə, əsrlər boyu eyni yerdə tanrı şərəfinə bir neçə məbəd tikintisi ucaldıldı. Bu məbədlərin dördüncüsü, eramızdan əvvəl 356-cı ildə, Böyük İsgəndərin doğulduğu gecədə, dəli Herostratosun təşkil etdiyi yanğın nəticəsində məhv oldu. O, əvvəlkindən daha da möhtəşəm şəkildə yenidən tikildi. Kahinlər, sehrbazlar, ziyarətçilər, amuletlər, xatirə əşyaları və hədiyyələrin satıldığı mağazalarla dolu olan Efes ticarət metropolu, müasir Lurd şəhəri ilə müqayisə oluna bilərdi.

Eramızın 54-cü ilində Həvari Pavlus Efesə çoxillik qalmağa gəldi. O, təbliğat aparır, möcüzələr törədirdi və xalq arasında böyük bir tərəfdar dəstəsi qazanırdı. Yəhudilər tərəfindən təqib olunduğu və ittiham edildiyi üçün onlardan ayrıldı və müstəqil bir xristian icması qurdu. Onun təliminin yayılması ilə qızıl sənətkarların fəaliyyəti zərər görməyə başladı; çünki onlar bütün dünyadan gələn möminlər və zəvvarlar üçün müqəddəs məkanın xatirə əşyalarını, Artemidanın və onun məbədinin kiçik nümunələrini hazırlayırdılar. Pavlus o qədər qatı bir yəhudi idi ki, köhnə tanrının başqa ad altında öz tanrısının yanında davam etməsinə, ya da İon fəthçilərinin Oupis tanrıçası ilə etdiyi kimi, onun adının dəyişdirilməsinə heç cür yol verə bilməzdi. Beləliklə, şəhərin dindar sənətkarları və ustaları üçün həm tanrıçaları, həm də gəlirləri üçün narahatlıq doğmağa başladı. Onlar üsyan etdilər və daim təkrarlanan «Böyükdür Efesli Diana» çağırışı ilə əsas küçə Arkadiane boyunca teatrə axışdılar; burada onların rəhbəri Demetrius yəhudilərə və Pavlusa qarşı alovlu nitq söylədi. Hakimiyyət çətinliklə də olsa, böyük tanrıçanın əzəmətinin toxunulmaz olduğunu və hər cür hücumdan uca olduğunu təsdiqləyərək üsyanı yatıra bildi.¹⁸⁶

Pavlus tərəfindən qurulan Efes kilsəsi ona uzun müddət sadiq qalmadı. O, şəxsiyyəti tənqidçilər üçün ağır vəzifələr yaradan Yohannes adlı bir adamın təsiri altına düşdü. Bəlkə də Həvari Pavlusa qarşı təhqirlərlə dolu olan Apokalipsisin müəllifi o idi. Ənənə onu dördüncü İncilə aid edilən Həvari Yohannes ilə eyniləşdirdi. Bu İncilə görə, İsa xaç üzərində sevimli şagirdinə Məryəmi göstərərək belə demişdi: «Bax, bu sənin anandır»; və həmin andan etibarən Yohannes Məryəmi öz yanına götürdü. Əgər Yohannes Efesə getmişsə, deməli, Məryəm də onunla birlikdə oraya gəlmişdi. Beləliklə, Efesdə Həvarinin kilsəsinin yanında, xristianların yeni analıq tanrıçasına həsr olunmuş və artıq dördüncü əsrdə təsdiqlənmiş ilk bazilika ucaldıldı. Şəhər öz böyük tanrıçasını yenidən qazanmışdı; ad istisna olmaqla, çox az şey dəyişmişdi; qızıl sənətkarlar da yenidən iş tapmışdılar, yeni zəvvarlar üçün məbəd və tanrıça təsvirləri hazırlayırdılar; yalnız Artemidanın öz atributu Kourotrophosda ifadə olunan funksiyası, uşaq doğumunda çətinlik çəkən qadınlara qayğı göstərən müqəddəs bir Artemitorosa keçdi.

Sonra şəhərin İslam tərəfindən fəthi, nəhayət, çayın qumla dolması nəticəsində onun süqutu və viran qalması baş verdi. Lakin Efesin böyük tanrıçası öz iddiasından hələ də əl çəkməmişdi. Bizim günlərimizdə belə, o, müqəddəs bakirə kimi dindar bir alman qızına, Dülmenli Katarina Emmerixə göründü, ona Efesə səyahətini, orada yaşadığı və vəfat etdiyi evin tərtibatını, yatağının formasını və s. təsvir etdi. Həqiqətən də, ev və yataq, qızın təsvir etdiyi kimi tapıldı və yenidən möminlərin zəvvarlıq səfərlərinin məqsədinə çevrildi.

(F. Sartiaux, Villes mortes d’Asie mineure, Paris 1911 kitabına əsasən.)¹⁸⁷

19 / 25

Transferin dinamikası haqqında

«Transfer»nin tükəndirilməsi çətin olan mövzusu bu yaxınlarda bu mərkəzi jurnalda W. Stekel tərəfindən ¹⁸⁸ təsviri üsulla işlənmişdir. İndi mən burada bəzi qeydlər əlavə etmək istəyirəm ki, transferin psixoanalitik müalicə zamanı necə zəruri olaraq baş verdiyini və müalicə zamanı məlum olan roluna necə nail olduğunu anlamaq mümkün olsun.

Gəlin aydınlaşdıraq ki, hər bir insan doğuşdan gətirdiyi meyl və uşaqlıq illərində ona təsir edən amillərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində sevgi həyatını necə yaşayacağına dair müəyyən bir xüsusiyyət qazanmışdır, yəni hansı sevgi şərtlərini irəli sürdüyünü, bu zaman hansı həvəsləri ödədiyini və hansı məqsədlər qoyduğunu ¹⁸⁹. Bu, demək olar ki, bir klişe (və ya bir neçə klişe) yaradır ki, həyat boyu xarici şərait və əlçatan sevgi obyektlərinin təbiəti imkan verdiyi qədər mütəmadi olaraq təkrarlanır, yenidən çap olunur; bu klise son təəssüratlara qarşı tamamilə dəyişməz deyil. Təcrübələrimiz göstərdi ki, sevgi həyatını təyin edən bu təhriklərin yalnız bir hissəsi tam psixi inkişaf yolunu keçmişdir; bu hissə reallığa yönəlib, şüurlu şəxsiyyətin ixtiyarındadır və onun bir parçasını təşkil edir. Bu libidinal təhriklərin digər hissəsi inkişafda dayandırılıb, o, şüurlu şəxsiyyətdən və reallıqdan kənarlaşdırılıb; ya yalnız fantaziyada yayılmağa icazə verilib, ya da tamamilə şüursuzluqda qalıb, nəticədə şəxsiyyətin şüuruna məlum deyil. Sevgi ehtiyacı reallıq tərəfindən tam ödənməyən insan, hər yeni ortaya çıxan şəxsə libidinal gözlənti təsəvvürləri ilə yanaşmalıdır və onun libidosunun hər iki hissəsinin, yəni şüurlu olan və şüursuz olan hissəsinin bu münasibətdə iştirak etdiyi tamamilə ehtimal olunur.

Qismən qane edilməmiş şəxsin gözlənti ilə hazır saxladığı libido yüklənməsinin həkimin şəxsiyyətinə də yönəlməsi tamamilə normal və başa düşüləndir. Fərzimizə əsasən, bu yüklənmə nümunələrə tabe olacaq, həmin şəxsdə mövcud olan klişelərdən birinə bağlanacaq və ya, belə də deyə bilərik, həkimin, xəstənin indiyə qədər formalaşdırdığı psixi «sıralar»dan birinə daxil edilməsinə səbəb olacaq. Həkimə olan real münasibətlərə uyğun olaraq, bu yerləşdirmədə ata-imago (Yunqun uğurlu ifadəsinə görə) ¹⁹⁰ həlledici rol oynayır. Lakin transfer bu nümunə ilə məhdudlaşmır; o, ana-imago və ya qardaş-imago və s. üzrə də baş verə bilər. Həkimə edilən transferin xüsusiyyətləri, onu soyuqqanlı və rasionallıqla əsaslandırıla bilən ölçü və təbiətdən kənara çıxarır; bu, yalnız şüurlu gözlənti təsəvvürlərinin deyil, həm də saxlanılan və ya şüursuz olan təsəvvürlərin bu transferi yaratdığı fikri ilə başa düşüləndir.

Bu transferin davranışı haqqında əlavə heç nə demək və ya düşünmək lazım deyil, əgər burada psixoanalitik üçün xüsusi maraq doğuran iki məqam izah olunmamış qalmasaydı. Birincisi, biz başa düşmürük ki, nevrozlu şəxslərdə analiz zamanı transfer, analiz olunmayan digər şəxslərlə müqayisədə niyə bu qədər daha intensiv olur; ikincisi isə sirr olaraq qalır ki, niyə analiz zamanı transfer müalicəyə qarşı ən güclü müqavimət kimi qarşımıza çıxır, halbuki analizdən kənarda biz onu sağaltma təsirinin daşıyıcısı, yaxşı nəticənin şərti kimi qəbul etməliyik. Həqiqətən də, xəstənin sərbəst assosiasiyaları iflasa uğradıqda ¹⁹¹, hər dəfə bu dayaq, onun indi həkimin şəxsiyyəti və ya ona aid olan bir şeylə məşğul olan bir təəssüratın hökmü altında olduğu təsdiqi ilə aradan qaldırıla bilər. Bu izahat verildikdən sonra dayaq aradan qalxır və ya iflas vəziyyəti təəssüratların gizlədilməsi vəziyyətinə çevrilir.

İlk baxışda psixoanalizin böyük bir metodoloji çatışmazlığı kimi görünür ki, onda transfer, adətən uğurun ən güclü qaldıracı olan transfer, müqavimətin ən güclü vasitəsinə çevrilir. Lakin daha diqqətlə nəzərə alındıqda, hər iki məsələdən heç olmasa birincisi həll olunur. Psixoanaliz zamanı transferin, ondan kənarda olduğundan daha intensiv və nəzarətsiz şəkildə ortaya çıxması doğru deyil. Nevrozlu xəstələrin analitik müalicə almadığı müəssisələrdə, tam asılılıq həddinə çatan transferin ən yüksək intensivlikləri və ən ləyaqətsiz formaları, habelə onun ən açıq-aydın erotik rəngi müşahidə edilir. Qabriela Royter kimi incə duyğulu bir müşahidəçi, psixoanalizin demək olar ki, mövcud olmadığı bir dövrdə, ümumiyyətlə nevrozların mahiyyəti və yaranması haqqında ən yaxşı anlayışları ortaya qoyan qəribə bir kitabda bunu təsvir etmişdir ¹⁹². Beləliklə, transferin bu xarakterik cəhətləri psixoanalizin aid edilə bilməz, əksinə nevrozun özünə aid edilməlidir. İkinci məsələ isə hələlik toxunulmamış qalır.

Bu məsələyə, yəni psixoanalizdə transferin bizə niyə müqavimət kimi qarşı çıxması sualına indi daha yaxınlaşmalıyıq. Müalicənin psixoloji vəziyyətini nəzərdə tutaq: Psixonevroz xəstəliyinə tutulmanın müntəzəm və vacib şərti Yunqun libidonun introversiyası kimi dəqiq adlandırdığı prosesdir ¹⁹³. Yəni: şüura qabiliyyətli, reallığa yönəlmiş libidonun payı azalır, reallıqdan uzaqlaşmış, şüursuz, lakin bəlkə də fərdin fantaziyalarını qidalandırmağa davam edən, amma şüursuzluğa aid olan libidonun payı isə bir o qədər artır. Libido (tam və ya qismən) geriləməyə keçmiş və infantil imagoları yenidən canlandırmışdır ¹⁹⁴. İndi analitik müalicə onun arxasınca gedir; məqsəd libidonu tapmaq, onu yenidən şüura əlçatan etmək və nəhayət, reallığa xidmət etdirməkdir. Analitik araşdırma öz pənahgahlarına çəkilmiş libido ilə qarşılaşdıqda, mübarizə baş qaldırmalıdır; libidonun geriləməsinə səbəb olan bütün qüvvələr bu yeni vəziyyəti qorumaq üçün işə qarşı «müqavimətlər» kimi qalxacaqlar. Əgər libidonun içəritməsi və ya geriləməsi xarici aləmlə müəyyən bir münasibət (ən ümumi mənasında: doyumun əsirgənməsi) tərəfindən əsaslandırılmamış və hətta müvəqqəti olaraq məqsədəuyğun olmamış olsaydı, o, heç vaxt baş verməzdi. Lakin bu mənşəli müqavimətlər tək deyil, hətta ən güclüləri də deyil. Fərdin əlində olan libido həmişə şüursuz komplekslərin (daha dəqiq desək, bu komplekslərin şüursuzluğa aid olan hissələrinin) cazibəsi altında qalmış və reallığın cazibəsi zəiflədiyi üçün geriləməyə uğramışdır. Onu azad etmək üçün indi şüursuzluğun bu cazibəsi dəf edilməli, yəni fərdin daxilində indiyə qədər qurulmuş şüursuz təhriklərin və onların məhsullarının sıxışdırılması ləğv edilməlidir. Bu, xəstəliyin, reallıqdan uzaqlaşmanın müvəqqəti əsaslandırması itirilsə belə, çox vaxt davam etməsinə səbəb olan müqavimətin çox daha böyük hissəsini təşkil edir. Analiz hər iki mənbədən gələn müqavimətlərlə mübarizə aparmalıdır. Müqavimət müalicənin hər addımında müşayiət edir; müalicə olunan şəxsin hər bir tək fikri, hər bir hərəkəti müqaviməti nəzərə almalı, sağalmaya yönəlmiş qüvvələrlə qeyd olunan və ona qarşı çıxan qüvvələr arasındakı kompromis kimi ortaya çıxır.

Patogen bir kompleksi onun şüurdakı (istər simptom kimi nəzərə çarpan, istərsə də tamamilə nəzərə çarpmayan) təmsilindən şüursuzluqdakı kökünə doğru izləsək, tezliklə müqavimətin o qədər açıq şəkildə özünü göstərdiyi bir bölgəyə gələrik ki, növbəti fikir ona hesab verməli və tələbləri ilə tədqiqat işinin tələbləri arasında kompromis kimi görünməlidir. Təcrübənin şahidliyinə görə, burada transfer baş verir. Əgər kompleks materialından (kompleksin məzmunundan) həkimin şəxsiyyətinə transfer olunmağa uyğun gələn bir şey varsa, bu transfer qurulur, növbəti fikri verir və müqavimət əlamətləri, məsələn, bir durğunluqla xəbər verir. Bu təcrübədən belə nəticə çıxarırıq ki, bu transfer fikri digər bütün fikir imkanlarından əvvəl şüura nüfuz etmişdir, çünki o, müqaviməti də qane edir. Belə bir proses analizin gedişində sayısız dəfə təkrarlanır. Hər dəfə patogen bir kompleksə yaxınlaşdıqda, əvvəlcə transferə qadir olan kompleks hissəsi şüura irəli sürülür və ən böyük inadla müdafiə olunur ¹⁹⁵.

Onun üstəsindən gəldikdən sonra digər kompleks tərkib hissələrinin üstəsindən gəlmək artıq çox çətinlik yaratmır. Analitik müalicə nə qədər uzun çəkərsə və xəstə patogen materialın təhriflərinin təkbaşına ifşadan qorunmaq üçün kifayət etmədiyini nə qədər aydın dərk edərsə, o qədər ardıcıl olaraq ona açıq şəkildə ən böyük üstünlükləri verən təhrif növünə, yəni transfer vasitəsilə təhrifə müraciət edir. Bu şərait nəhayət bütün konfliktlərin transfer sahəsində həll edilməli olduğu bir vəziyyətə doğru yönəlir.

Beləliklə, analitik müalicədə transfer bizə əvvəlcə həmişə yalnız müqavimətin ən güclü silahı kimi görünür və biz belə nəticə çıxara bilərik ki, transferin intensivliyi və davamlılığı müqavimətin təsiri və ifadəsidir. Transferin mexanizmi, həqiqətən, onun libido hazırlığına gətirilməsi ilə izah olunur; bu hazırlıq uşaq yaşlarında yaranan təsəvvürlərdə qalıb. Lakin transferin müalicədəki rolunun aydınlaşdırılması yalnız onun müqavimətlə əlaqələrinə nəzər saldıqda mümkün olur.

Transferin müqavimət vasitəsi kimi bu qədər əlverişli olmasının səbəbi nədir? İnsan bu sualın cavabının çətin olmadığını düşünə bilər. Məlumdur ki, qadağan edilmiş hər hansı bir istək təhrikının etirafı, xüsusilə, bu təhrikin yönəldiyi şəxs qarşısında edildikdə daha da çətinləşir. Bu məcburiyyət, reallıqda icra edilməsi demək olar ki, mümkün olmayan vəziyyətlər yaradır. Analiz olunan, hiss təhriklərinin obyektini həkimlə üst-üstə salmaqla məhz bunu əldə etmək istəyir. Daha dəqiq düşünmə göstərir ki, bu görünən qazanc məsələnin həlli ola bilməz. Digər tərəfdən, nəvazişli və səmimi bağlılıq əlaqəsi etirafın bütün çətinliklərini aradan qaldıra bilər. İnsanlar analoji real vəziyyətlərdə adətən belə deyirlər: «Səndən utanmıram, sənə hər şeyi deyə bilərəm.» Deməli, həkimə transfer etirafı asanlaşdırmağa da xidmət edə bilər və onun niyə çətinlik yaratdığını başa düşmək olmur.

Burada təkrarlanan sualın cavabı daha çox düşünməklə deyil, müalicədə tək-tək transfer müqavimətlərini araşdırarkən əldə edilən təcrübə ilə verilir. Nəhayət, insan «transfer» anlayışını sadəcə belə götürdükdə, onun müqavimət kimi istifadəsini başa düşə bilməyəcəyini qeyd edir. İnsan «müsbət» transferi «mənfi» transferdən ayırmağa, şirin hisslərin transferini düşmənçil hisslərin transferindən fərqləndirməyə və hər iki transfer növünü həkimə ayrıca nəzərdən keçirməyə qərar verməlidir. Müsbət transfer sonra iki hissəyə bölünür: şüur səviyyəsində qavranıla bilən nəvazişli və ya şirin hisslərin transferi və onların şüursuzluğa doğru davamı. İkinci qrupun analizi göstərir ki, onlar mütəmadi olaraq erotik mənbələrə qayıdır; beləliklə, biz həyatda istifadə oluna bilən bütün hissi əlaqələrimizin — həmrəylik, dostluq, etimad və s. — genetik olaraq cinsəllik ilə bağlı olduğunu və cinsi məqsədin zəiflədilməsi nəticəsində təmiz cinsi istəklərdən inkişaf etdiyini qəbul etməliyik; bu əlaqələr şüurlu öz-özünü qavrayışımızda nə qədər təmiz və qeyri-hissi görünsələr də. Əvvəlcə biz yalnız cinsi obyektləri tanıyırdıq; psixoanaliz göstərir ki, reallığımızda sadəcə dəyərləndirilən və ya hörmət edilən şəxslər bizim daxili şüursuzluğumuzda hələ də cinsi obyektlər ola bilərlər.

Tapmacığın həlli ondadır ki, həkimə transfer yalnız mənfi transfer və ya sıxışdırılmış erotik təhriklərin müsbət transferi olduqda müalicədə müqavimət kimi özünü göstərir. Əgər biz transferi şüurlaşdırmaqla “ləğv etsək”, onda hissin yalnız bu iki komponentini həkimin şəxsiyyətindən ayırırıq; digər, şüur üçün əlçatan və qəbahətsiz komponent qalır və psixoanalizdə uğurun daşıyıcısı olaraq digər müalicə üsullarında olduğu kimi eyni dərəcədə fəaliyyət göstərir. Bu mənada psixoanalizin nəticələrinin təlqinə əsaslandığını etiraf etməyə hazırıq; yalnız təlqin anlayışını Ferenczi ilə (1909) birlikdə orada tapdığımız məna kimi başa düşmək lazımdır: insana onun üçün mümkün olan transfer fenomenləri vasitəsilə təsir etmək. Xəstənin nəhayət müstəqilliyini qazanması üçün təlqindən, onun psixi vəziyyətinin davamlı yaxşılaşmasına zəruri nəticə verən psixi işi yerinə yetirməsinə kömək etmək üçün istifadə edirik.

Hələ sual verilə bilər ki, niyə transferin müqavimət fenomenləri yalnız psixoanalizdə, məsələn, müəssisələrdə olan bitərəf müalicədə deyil, ortaya çıxır. Cavab belədir: onlar orada da özünü göstərir, yalnız müvafiq şəkildə qiymətləndirilməlidirlər. Mənfi transferin müəssisələrdə ortaya çıxması hətta olduqca tez-tez rast gəlinir. Xəstə mənfi transferin hökmranlığı altına düşdüyü kimi müəssisəni dəyişməmiş və ya nüks etmiş vəziyyətdə tərk edir. Erotik transfer müəssisələrdə o qədər də ləngidici təsir göstərmir, çünki orada həyatda olduğu kimi ifşa edilmək əvəzinə pərdələnir; lakin o, sağalmağa qarşı müqavimət kimi tam aydın şəkildə özünü göstərir, xəstəni müəssisədən qovmaqla deyil – əksinə, onu müəssisədə saxlamaqla –, lakin onu həyatdan uzaq tutmaqla. Sağalma üçün xəstənin müəssisədə bu və ya digər təşviş və ya ləngiməni aşması o qədər də vacib deyil; əsas məsələ onun həyatının reallığında da bundan azad olmasıdır.

Mənfi transfer bu izahlarda ona düşən ətraflı qiymətləndirməyə layiqdir, lakin bu çərçivədə bu mümkün deyil. Müalicə oluna bilən psixonevroz formalarında o, nəvazişli transfer ilə yanaşı, çox vaxt eyni şəxsə yönəlmiş halda rast gəlinir; Bleuler bu hadisə üçün Ambivalenz (ikiqiymətlilik) adlı yaxşı ifadəni işlədib ¹⁹⁶. Hisslərin belə bir ikiqiymətliliyi müəyyən dərəcəyə qədər normal görünür, lakin hisslərin yüksək dərəcəli ikiqiymətliliyi şübhəsiz ki, nevrotik şəxslərə xas olan xüsusi bir əlamətdir. Məcburiyyət nevrozunda erkən “qarşıtlıq cütlərinin ayrılması” həvəs həyatı üçün xarakterik görünür və onun konstitusional şərtlərindən birini təşkil edir. Hiss istiqamətlərinin ikiqiymətliliyi nevrotiklərin transferlərini müqavimətin xidmətinə vermə qabiliyyətini ən yaxşı şəkildə izah edir. Transfer qabiliyyəti əsasən mənfi olduqda, paranoidlərdə olduğu kimi, təsir etmək və sağaltmaq imkanı sona çatır.

Bütün bu müzakirələrlə biz indiyə qədər transfer fenomeninin yalnız bir tərəfini nəzərə almışıq; eyni məsələnin başqa bir aspektinə diqqətimizi yönəltmək zəruriyyəti yaranır. Analiz olunan şəxs, geniş transfer müqavimətinin hakimiyyəti altına düşdüyü kimi həkimlə olan real münasibətlərindən necə qoparılıb atıldığını, sonra analitik əsas qaydaya – yəni insanın ağlına gələn hər şeyi tənqidsiz ifadə etməli olduğuna – əməl etməməkdə necə azadlıq aldığını, müalicəyə başlayarkən götürdüyü qərarları necə unutduğunu və bir müddət əvvəl ona ən böyük təsir göstərən məntiqi əlaqələrin və nəticələrin ona necə əhəmiyyətsiz göründüyünü düzgün dərk edən kimsə, bu təəssüratı indiyə qədər qeyd olunan amillərdən başqa amillərlə də izah etmək ehtiyacı duyacaq; belə amillər həqiqətən də uzaqda deyil; onlar yenidən müalicənin analiz olunan şəxsi yerləşdirdiyi psixoloji vəziyyətdən irəli gəlir.

Şüurda itən libidonun aşkarlanması zamanı şüursuzluq sahəsinə daxil olunmuşdur. Əldə edilən reaksiyalar, yuxuların öyrənilməsi vasitəsilə tanıdığımız şüursuz proseslərin xarakterik cəhətlərindən bir qismini işıq üzə çıxarır. Şüursuz təhriklər, müalicənin istədiyi kimi xatırlanmaq istəmir, əksinə, şüursuzluğun zamansızlığına və hallüsinasiya qabiliyyətinə uyğun olaraq, özünü təkrarlamağa can atır. Xəstə, şüursuz tələblərinin oyadılmasının nəticələrinə, yuxuda olduğu kimi, indiki zaman və reallıq xüsusiyyəti verir; o, real vəziyyətə əhəmiyyət vermədən öz ehtiraslarını həyata keçirmək istəyir. Həkim isə onu bu hiss təhriklərini müalicə kontekstinə və onun həyat hekayəsinin kontekstinə daxil etməyə, onları düşüncəli nəzərdən keçirməyə tabe etməyə və psixi dəyərlərinə görə qiymətləndirməyə məcbur etmək istəyir. Həkim ilə xəstə, intellekt ilə həvəs həyatı, tanımaq ilə hərəkət etmək istəyi arasındakı bu mübarizə demək olar ki, yalnız transfer fenomenləri üzərində gedir. Bu sahədə qələbə qazanılmalıdır ki, onun ifadəsi nevrozdan daimi sağalma olsun. Transfer fenomenlərinin dəf edilməsinin psixoanalitikə ən böyük çətinliklər yaratması inkarolunmazdır, lakin unutmamalıyıq ki, məhz onlar bizə qiymətsiz xidmət göstərərək, xəstələrin gizli və unudulmuş sevgi təhriklərini cari və aşkar hala gətirirlər, çünki nəhayət, heç kim qiyabi və ya şəkildə öldürülə bilməz.

20 / 25

Psixoanalitik müalicədə həkim üçün məsləhətlər

Təklif etdiyim texniki qaydalar, başqa yolları izləməkdən özümə dəymiş ziyan nəticəsində geri qayıtdıqdan sonra, uzun illərdəki şəxsi təcrübəmdən irəli gəlmişdir. Asanlıqla qeyd ediləcək ki, bu qaydaların ən azı bir çoxu tək bir qaydaya birləşir. Ümid edirəm ki, bu qaydalara riayət etmək analitik işlə məşğul olan həkimlərə çoxlu faydasız səylərdən qurtulmağa və bəzi gözdən qaçırma hallarından qorunmağa kömək edəcək; lakin açıq şəkildə bildirməliyəm ki, bu texnika mənim fərdi xüsusiyyətlərim üçün yeganə məqsədəuyğun olan texnika kimi ortaya çıxmışdır; tamamilə fərqli quruluşlu bir həkim şəxsiyyətinin xəstəyə və həll olunmalı məsələyə qarşı fərqli bir mövqe üstün tutmağa məcbur edilə biləcəyini inkar etməyə cəsarət etmirəm.

(a) Gün ərzində bir neçə xəstəni müalicə edən analitikin qarşısına çıxan növbəti vəzifə, ona ən çətin vəzifə kimi görünəcək. Bu vəzifə, müalicə müddətində bir xəstənin aylar və illər ərzində ortaya qoyduğu saysız adları, tarixləri, xatırlama detallarını, fikirləri və xəstəlik məhsullarını yaddaşda saxlamaq və onları eyni vaxtda və ya əvvəl analiz edilmiş digər xəstələrdən gələn oxşar materialla qarışdırmamaqdan ibarətdir. Əgər insan gündə altı, səkkiz və ya daha çox xəstəni analiz etməyə məcbur qalırsa, belə bir yaddaş qabiliyyətinə malik olan belə bir yaddaş bacarığı nümayiş etdirən analitik kənar şəxslərdə inanmama, heyranlıq və ya hətta təəssüf hissi oyadacaq. Hər halda, belə bir bolluğun idarə olunmasına imkan verən texnikaya maraq göstiriləcək və bu texnikanın xüsusi vasitələrdən istifadə etdiyi gözləniləcək.

Lakin bu texnika çox sadədir. Eşitdiyimiz kimi, o, yazıb qeyd etmək də daxil olmaqla, bütün vasitələrdən imtina edir və sadəcə olaraq, heç nəyi xüsusi olaraq yadda saxlamağa çalışmamaq və eşidilən hər şeyə, daha əvvəl də adlandırdığım kimi, eyni «bərabər yayılmış diqqət» göstərməkdən ibarətdir. Bu yolla insan, gündə bir neçə saat ərzində davamlı saxlaya bilməyəcəyi bir diqqət səyindən qurtulur və qəsdən diqqət yetirməkdən ayrılmaz olan bir təhlükədən yayınır. Çünki insan diqqətini qəsdən müəyyən bir həddə qədər gərginləşdirdiyi anda, təqdim olunan material içərisindən seçməyə başlayır; bir hissəni xüsusilə kəskin şəkildə sabitləyir, əvəzində digərini aradan qaldırır və bu seçimdə öz gözləntilərinə və ya meyillərinə tabe olur. Lakin məhz bunu etmək olmaz; seçimdə gözləntilərə tabe olsaq, artıq bildiyimiz şeydən başqa heç nə tapmamaq təhlükəsi yaranır; meyillərə tabe olsaq, mümkün olan qavrayışı şübhəsiz ki, təhrif edəcəyik. Unutmamalıyıq ki, əksər hallarda əhəmiyyəti yalnız sonradan dərk edilən şeyləri eşidirik.

Göründüyü kimi, hər şeyi bərabər dərəcədə yadda saxlamaq qaydası, təhlil olunan şəxsə tənqidsiz və seçimsiz ağlına gələn hər şeyi danışması tələbinin zəruri qarşılığıdır. Həkim fərqli rəftar edərsə, xəstə tərəfindən «psixoanalitik əsas qayda»ya riayət etməkdən əldə edilən qazancın böyük hissəsini puça çıxarar. Həkim üçün qayda belə ifadə oluna bilər: İnsan şüurlu təsirlərin hamısını öz yaddaş qabiliyyətindən uzaq saxlamalı və tamamilə öz «şüursuz yaddaşına» təslim olmalı, və ya sadəcə texniki ifadə ilə desək: İnsan dinləməli və nəyisə yadda saxlayıb-saxlamadığı ilə maraqlanmamalıdır.

Bu yolla insanda əldə edilən nəticə müalicə zamanı bütün tələblərə cavab verir. Materialın artıq bir əlaqəyə qovuşmuş hissələri həkim üçün də şüurlu olaraq əlçatan olur; digər, hələ əlaqəsiz, xaotik və nizamsız hissələr isə əvvəlcə batmış kimi görünür, lakin təhlil olunan şəxs yeni bir şey gətirdikdə, onunla əlaqə qura biləcəyi və davam etdirə biləcəyi bir şey olduqda, yaddaşda istəklə üzə çıxır. İnsan sonra təbəssümlə təhlil olunan şəxsin «xüsusi yaxşı yaddaşa» görə layiq olmadığı tərifini qəbul edir, çünki ildən və gündən sonra, şüurlu niyyətlə yaddaşda sabitləmək istədiyi bir detalı təkrarlayır ki, bu detal böyük ehtimalla şüurlu niyyətdən qaçırardı.

Bu xatırlamada səhvlər yalnız insan özünə aid münasibətə görə narahat olduğu vaxtlarda və yerlərdə baş verir (aşağıya bax), yəni analitik idealından ciddi şəkildə geri qalır. Digər xəstələrin materialı ilə qarışdırmalar olduqca nadir hallarda baş verir. Təhlil olunan şəxslə mübahisədə, onun hansısa bir şeyi deyib-demədiyi və necə dediyi mövzusunda həkim əksər hallarda haqlı qalır ¹⁹⁷.

(b) Analiz olunan şəxslə görüşlər zamanı geniş həcmdə qeydlər aparmağı, protokollar tərtib etməyi və s. tövsiyə edə bilmərəm. Bu, bəzi xəstələrdə mənfi təəssürat yaratdığından əlavə, yaddaşda saxlamaq məsələsində qiymətləndirdiyimiz eyni baxış bucaqları burada da keçərlidir. İnsan, mətni köçürərkən və ya stenoya alarkən, məcburi olaraq zərərli bir seçim etməli olur və öz zəhni fəaliyyətinin bir hissəsini məhdudlaşdırır; halbuki bu hissə, eşidilənlərin yozumunda daha yaxşı istifadə oluna bilər. Bu qaydadan istisnalar etmək qınanmadan qəbul edilə bilər: məlumatlar, yuxu mətnləri və ya kontekstdən asanlıqla ayrıla bilən, nümunə kimi müstəqil istifadəyə uyğun gələn bəzi diqqətəlayiq nəticələr üçün. Lakin mən bunu da adətən etmirəm. Nümunələri işin sonunda axşam, yaddaşdan köçürürəm; əhəmiyyət verdiyim yuxu mətnlərini isə xəstələrə yuxunu danışdıqdan sonra sabitləşdirməyə buraxıram.

(c) Xəstə ilə görüş zamanı yazıya köçürmə, müalicə olunan halı elmi nəşrin mövzusu etmək niyyəti ilə əsaslandırıla bilər. Bunu prinsip etibarilə demək olar ki, heç kim rədd edə bilməz. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, analitik xəstəlik tarixçəsində dəqiq protokollar, onlardan gözləniləndən daha az nəticə verir. Onlar, əslində, «müasir» psixiatriyanın bizə təqdim etdiyi bir çox diqqət çəkən nümunələri olan zahiri dəqiqliyə aiddir. Adətən oxucu üçün yorucu olurlar və ona analizin iştirakını əvəz etmək bacarığına malik deyillər. Ümumiyyətlə belə bir təcrübə qazanmışıq ki, əgər oxucu analitikə inanmaq istəyirsə, onun material üzərində apardığı kiçik işləmə üçün ona etibar verir; əgər analizi və analitiki ciddi qəbul etmək istəmirsə, dəqiq müalicə protokollarını da nəzərə almır. Bu, psixoanalitik təsvirlərdə aşkarlanan sübut çatışmazlığını aradan qaldırmaq yolu deyil.

(d) Analitik işin şərəf titullarından biri də tədqiqatla müalicənin onun tərkibində birləşməsidir, lakin birinə xidmət edən texnika müəyyən bir nöqtədən sonra digərinə müqavimət göstərir. Bir halın müalicəsi hələ tamamlanmamışkən onu elmi cəhətdən işləmək, quruluşunu tərtib etmək, gedişatını təxmin etmək istəmək və elmi marağın tələb etdiyi kimi vaxtaşırı mövcud vəziyyətin qeydlərini aparmaq yaxşı deyil. Əvvəlcədən elmi istifadəyə təyin edilmiş və onun tələblərinə uyğun müalicə olunan belə hallarda uğur zədələnir; əksinə, niyyətsiz hərəkət edən, hər bir çevrilişlə təəccüblənən və onlara həmişə yenidən qərəzsiz və şərtsiz yanaşılan hallar ən yaxşı nəticə verir. Analitik üçün düzgün davranış, ehtiyac olduqca bir psixi mövqedən digərinə keçmək, təhlil apardığı müddətcə nəzəriyyələr qurmaq və dərin düşünməmək, yalnız təhlil tamamlandıqdan sonra əldə edilən materialı sintetik düşünmə işinə tabe tutmaqdan ibarət olmalıdır. Əgər biz artıq psixoanalitik işdən əldə edə biləcəyimiz şüursuzluğun psixologiyası və nevrozların quruluşu haqqında bütün və ya ən azı əsas biliklərə malik olsaydıq, bu iki mövqenin fərqləndirilməsi mənasız olardı. Hazırda biz bu məqsəddən hələ uzaqdayıq və indiyə qədər bilinənləri yoxlamaq və yeni şeylər tapmaq üçün yolları bağlamağa haqqımız yoxdur.

(e) Həmkarlarıma psixoanalitik müalicə zamanı bütün hisslərini, hətta insani rəhmini kənara itələyən və zehni qüvvələrinə tək bir məqsəd qoyan: əməliyyatı mümkün qədər sənətkarlıqla icra etmək istəyən cərrahı nümunə götürməyi kifayət qədər təkidlə tövsiyə edə bilmərəm. Psixoanalitik üçün bugünkü hökm sürən şəraitdə ən təhlükəli hissi meyl, müalicəvi ambisiyadır; bu, özünün yeni və çox mübahisəli vasitəsi ilə başqalarına inandırıcı təsir göstərə biləcək bir şeyi bacarmaq istəyidir. Bununla o, yalnız özünü iş üçün əlverişsiz bir vəziyyətə salmır, həm də sağalmanın ilk növbədə asılı olduğu güclər oyununa malik xəstənin müəyyən müqavimətlərinə qarşı özünü silahsız buraxır. Analitikdən tələb edilən bu hisslər soyuqluğunun əsaslandırılması ondadır ki, bu, hər iki tərəf üçün ən sərfəli şərait yaradır: həkim üçün öz hisslər həyatının arzulanan qorunması, xəstə üçün isə bizim bu gün imkanı olan kömək göstərmənin ən böyük həcmi. Köhnə bir cərrah şüar kimi bu sözləri götürmüşdü: «Je le pansai, Dieu le guérit» (Mən yaraya baxdım, Allah sağaltdı). Analitik də bənzər bir şeylə kifayətlənməlidir.

(f) Bu tək-tək irəli sürülən qaydaların hansı məqsədə xidmət etdiyini təxmin etmək asandır. Onların hamısı həkimdə, təhlil olunan şəxs üçün qoyulmuş «psixoanalitik əsas qayda»nın qarşılığı olan bir vəziyyət yaratmaq istəyir. Təhlil olunan şəxs özünü müşahidə edərkən tutduğu hər şeyi, seçim etməyə təhrik edən bütün məntiqi və hissi etirazları kənara qoyaraq bildirməli olduğu kimi, həkim də təhlil məqsədləri üçün, yəni gizli şüursuzu tanımaq məqsədi ilə, ona verilən məlumatların hamısını dəyərləndirmə vəziyyətinə gəlməlidir; xəstənin etdiyi seçimi öz senzurası ilə əvəz etməməlidir. Bu, bir düsturla belə ifadə oluna bilər: o, xəstənin verən şüursuzuna öz şüursuzunu qəbul edən orqan kimi yönəltməlidir, təhlil olunan şəxsə elə uyğunlaşmalıdır ki, telefonun qəbuledicisi (receiver) lövhəyə (Teller) necə uyğunlaşdırsa, elə də uyğunlaşsın. Qəbuledici səs dalğaları tərəfindən qıcıqlandırılan naqildəki elektrik dalğalanmalarını yenidən səs dalğalarına çevirdiyi kimi, həkimin şüursuzu da ona verilən şüursuz törəmələrindən, xəstənin ağlına gələn fikirlərini müəyyən edən həmin şüursuzu yenidən bərpa etmək qabiliyyətinə malikdir.

Lakin həkim təhlil zamanı öz şüursuzunu belə bir alət kimi istifadə etməyə qadir olmalısa, o, böyük ölçüdə bir psixoloji şərti yerinə yetirməlidir. O, özündə, şüursuzu tərəfindən tanınan şeyi şüurundan uzaqlaşdıran müqavimətlərə dözməməlidir; əks halda, analizə, şüurlu diqqətini gərginləşdirməklə yaranan seçimdən və təhrifdən çox daha zərərli olan yeni bir seçim və təhrif növü gətirər. Bunun üçün onun özünün təxminən normal bir insan olması kifayət etmir; əksinə, onun psixoanalitik təmizlənmədən keçdiyi və təhlil olunan şəxsin təqdim etdiyi məlumatları qavramasına mane ola biləcək öz komplekslərini tanıdığı tələbini irəli sürmək olar. Belə öz nöqsanların yararsız edici təsirindən şübhə etmək mənasızdır; həkimdəki həll olunmamış hər bir sıxışdırma, W. Stekelin dəqiq sözü ilə desək, onun analitik qavrayışındakı bir «kor nöqtəyə» uyğun gəlir.

İllər əvvəl mən «analitik necə olunur?» sualına belə cavab vermişdim: Öz yuxularının təhlili yolu ilə. Şübhəsiz ki, bu hazırlıq bir çox şəxs üçün kifayətdir, lakin analizi öyrənmək istəyən hər kəs üçün deyil. Həmçinin, öz yuxularını kimsənin köməyi olmadan şərh etmək hər kəsə müyəssər olmur. Sürix analitik məktəbinin çoxsaylı xidmətlərindən biri də odur ki,, onlar şərti sərtləşdirmiş və tələbdə belə qeyd etmişdirlər: başqalarının təhlilini aparmaq istəyən hər kəs, əvvəlcə özü mütəxəssisə müraciət edərək özünü təhlildən keçirməlidir. Vəzifəni ciddi qəbul edən şəxs bu yolu seçməlidir, çünki bu yol bir neçə üstünlüyü vəd edir; xəstəlik məcburiyyəti olmadan özünü yad bir şəxsə açmaq qurbanı bol mükafatlandırılır. İnsan yalnız öz şəxsiyyətinin gizli tərəflərini öyrənmək niyyətini, çox qısa müddətdə və daha az emosional səylə həyata keçirməklə qalmayacaq, həm də kitabların öyrənilməsi və mühazirələrin dinlənilməsi ilə boş yerə əldə etməyə çalışdığı təəssürat və inamları öz üzərində qazanacaq. Nəhayət, təhlil olunan şəxs ilə onun rəhbəri arasında qurulması adət olan daimi psixi əlaqənin qazancı da az hesab edilməməlidir.

Praktik olaraq sağlam olan belə bir təhlil, təbii olaraq, tamamlanmamış qalacaqdır. Təhlil vasitəsilə əldə edilən özünüdərk və özünə nəzarətin artmasının yüksək dəyərini qiymətləndirə bilən şəxs, öz şəxsiyyətinin analitik tədqiqini sonradan öz-özünə təhlil kimi davam etdirəcək və özündə və özündən kənarda həmişə yeni şeylər tapmağı gözləməli olduğunu qəbul etməyə razı olacaq. Lakin analitik kimi öz-özünə təhlil ehtiyatını rədd edən şəxs, yalnız xəstələri haqqında müəyyən həddən artıq öyrənə bilməmək qabiliyyətsizliyi ilə cəzalandırılmayacaq, həm də başqaları üçün təhlükəyə çevrilə bilən daha ciddi bir təhlükəyə məruz qalacaq. O, öz şəxsiyyətinin xüsusiyyətləri haqqında bulanıq özünüdərkdə tanıdığı şeyi, ümumi qəbul edilən nəzəriyyə kimi elmə proyeksiya etmək tələsinə asanlıqla düşəcək, psixoanalitik metodu nüfuzdan salacaq və təcrübəsizləri azdıracaq.

(g) Mən həkimin təhlil olunan şəxsə münasibətindən təhlil olunan şəxsin müalicəsinə keçidi ifadə edən qaydalardan bir neçəsini əlavə edirəm.

Gənc və həvəsli psixoanalitik üçün çox cəlbedicidir ki, o, xəstəni özünə çəkmək və onu öz dar şəxsiyyətinin sədlərindən aşırmaq üçün öz fərdiliyindən çoxunu sərf etsin. İnsan düşünə bilər ki, xəstədə mövcud olan müqavimətlərin dəf edilməsi üçün həkimin ona öz psixi nöqsanları və konfliktləri haqqında tanış etməsi, həyatından məxfi məlumatlarla ona bərabərlik imkanı yaratması tamamilə icazəlidir, hətta məqsədəuyğundur. Bir etibar digərinə layiqdir və digərindən intimlik tələb edən şəxs, ona belə intimlik nümayiş etdirməlidir.

Yalnız, psixoanalitik əlaqədə bir çox şey, şüur psixologiyasının fərziyyələrinə əsaslanaraq gözlədiyimizdən fərqli cür baş verir. Təcrübə belə bir affektiv texnikanın üstünlüyünü təsdiqləmir. Bununla psixoanalitik zəmini tərk etdiyimizi və təlqin müalicələrinə yaxınlaşdığımızı anlamaq da çətin deyil. Bu yolla yalnız xəstənin özünə məlum olan və konvensional müqavimətlər səbəbindən bir müddət daha geri saxlayacağı şeyləri daha tez və asan açıqlaması əldə edilir. Xəstənin şüursuzunun açılması üçün bu texnika heç nə etmir, yalnız onun daha dərin müqavimətləri aşmasını daha da qeyri-mümkün edir və xəstənin oyadılmış doyumsuzluğunda ağır hallarda mütəmadi olaraq uğursuzluğa uğrayır; xəstə həmin vaxt münasibəti tərsinə çevirmək istəyir və həkimin analizini öz analizindən daha maraqlı hesab edir. Müalicənin əsas vəzifələrindən biri olan transferin həlli də həkimin intim mövqeyi ilə çətinləşir, nəticədə əvvəldə əldə edilən mümkün qazanc sonunda artıqlaması ilə itirilir. Buna görə də bu cür texnikanı qüsurlu sayıb rədd etməkdən çəkinmirəm. Həkim analiz olunan şəxs üçün qeyri-şəffaf olmalı və güzgü lövhəsi kimi yalnız ona göstəriləni göstərməlidir. Əlbəttə, psixoterapevtin daha qısa müddətdə görünən nəticələr əldə etmək üçün analiz parçasını təlqin təsiri ilə qarışdırmasına praktiki olaraq etiraz etmək olmaz, məsələn, müəssisələrdə bu zəruri olur, lakin onun özünün nə etdiyi barədə şübhə etməməsi və metodunun doğru psixoanalizin metodu olmadığını bilməsi tələb oluna bilər.

(h) Təhsil fəaliyyətindən irəli gələn başqa bir tələ var ki, bu, psixoanalitik müalicə zamanı həkimə xüsusi niyyət olmadan təsadüfən düşür. İnkişaf ləngimələrinin həlli zamanı həkimin azad olmuş meyllərə yeni məqsədlər göstərmə vəziyyətinə düşməsi təbii haldır. Onda, nevrozdan azad etmək üçün çox səy göstərdiyi şəxsi daha da üstün bir şeyə çevirməyə və onun istəklərinə yüksək məqsədlər təyin etməyə çalışması yalnız başa düşülən bir qürur hissidir. Lakin burada da həkim özünü nəzarət altında saxlamalı və öz istəklərindən çox, təhlil olunanın uyğunluğunu əsas götürməlidir. Bütün nevrotiklər sublimasiya üçün böyük istedad gətirmirlər; onların bir çoxunun, həvəslərini sublimasiya etmək sənətini mənimsəmiş olsaydılar, ümumiyyətlə xəstələnməyəcəkləri qəbul edilə bilər. Onları həddindən artıq sublimasiyaya məcbur etsək və onlardan ən yaxın və ən asan həvəs doyumlarını kəsək, həyatı onlar üçün artıq çətinləşdirmiş olarıq, çünki onlar onsuz da həyatı çətin hesab edirlər. Həkim kimi ilk növbədə xəstənin zəifliyinə qarşı tolerant olmalı, tam dəyəri olmayan birinə belə bir qədər işləmə və həzz alma qabiliyyəti qazandırdığına görə özünü alçaq ürəkli tutmalıdır. Tərbiyəvi ambisiya müalicəvi ambisiya kimi az məqsədəuyğundur. Bundan əlavə, nəzərə alınmalıdır ki, bir çox insanlar məhz həvəslərini öz təşkilatlarının icazə verdiyi həddən artıq sublimasiya etməyə çalışdıqları üçün xəstələnirlər və sublimasiyaya qadir olanlarda bu proses, ləngimələri analiz vasitəsilə aradan qaldırıldıqdan sonra adətən öz-özünə baş verir. Beləliklə, mənim fikrimcə, analitik müalicəni mütəmadi olaraq həvəs sublimasiyasına yönəltmək cəhdi həmişə təqdirəlayiq olsa da, bütün hallarda tövsiyə olunan deyil.

(i) Analiz olunan şəxsin müalicə zamanı intellektual əməkdaşlığını hansı həddə qədər cəlb etmək lazımdır? Bu barədə ümumi qəbul edilə bilən bir şey demək çətindir. Xəstənin şəxsiyyəti ilk növbədə həlledici rol oynayır. Lakin bu məsələdə ehtiyatlılıq və təmkin mütləq gözlənilməlidir. Analiz olunan şəxsə vəzifələr vermək, yəni onun xatirələrini toplamasını, həyatının müəyyən bir dövrü haqqında düşünməsini və s. tələb etmək yanlışdır. Əksinə, o, hər şeydən əvvəl, heç kimin asanlıqla qəbul edə bilmədiyi bir şeyi öyrənməlidir: ki, düşünmək cüründə olan zehni fəaliyyət, iradə və diqqət səyi ilə nevrozun heç bir sirri həll olunmur, yalnız şüursuzluğa və onun törəmələrinə qarşı tənqidi kənarlaşdırmağı əmr edən psixoanalitik qaydaya səbirlə əməl etmək yolu ilə həll olunur. Müalicə zamanı intellektual səviyyəyə qaçmağı bacaran, sonra öz vəziyyətləri haqqında çox və çox vaxt çox ağıllıca mülahizələr yürüdən, beləliklə də onu dəf etmək üçün bir şey etməkdən yayınan xəstələrdə bu qaydaya əməl olunmasında xüsusilə amansız olmaq lazımdır. Buna görə də mən öz xəstələrimdə analitik əsərlərin oxunmasını köməkçi kimi istifadə etməyi xoşlamıram; mən onların öz şəxsləri üzərində öyrənməli olduqlarını tələb edirəm və onlara əmin edirəm ki, bu yolla psixoanalitik ədəbiyyatın bütününün onlara deyə biləcəyindən daha çox və daha dəyərli şeylər öyrənəcəklər. Lakin mən qəbul edirəm ki, müalicəxanada qalma şəraitində analiz olunanların hazırlanması və təsir mühitinin yaradılması üçün ədəbiyyatdan istifadə etmək çox faydalı ola bilər.

Ən çox valideynlərin və ya qohumların razılığını və dəstəğini almaq üçün onlara ədəbiyyatımızdan bir – giriş və ya dərinləşdirici – əsər oxutmağa çağırmaqdan xəbərdarlıq etmək istərdim. Adətən, bu yaxşı niyyətli addım qohumların öz yaxınlarının psixoanalitik müalicəsinə qarşı təbiətən, bir müddət sonra qaçılmaz olan düşmənçiliyini vaxtından əvvəl qoparmağa kifayət edir, elə ki, müalicənin başlanğıcı ümumiyyətlə baş vermir.

Psixoanalitiklərin tədricən artan təcrübəsinin tezliklə nevrotikləri ən məqsədəuyğun şəkildə necə müalicə etmək lazım olduğu suallarına dair texnika məsələlərində razılığa gəlməyə səbəb olacağına ümid edirəm. «Qohumların» müalicəsinə gəldikdə isə, mən tam çarəsizliyimi etiraf edirəm və onların fərdi müalicəsinə ümumiyyətlə az inam bəs edirəm.

21 / 25

Psixoanalizə maraq

PSİXOLOGİK MARAQ

Psixoanaliz müəyyən nevroz növlərinin (nervozluğun) müalicəsini psixoloji texnika vasitəsilə hədəfləyən tibbi bir üsuldur. Kiçik, 1910-cu ildə nəşr olunmuş bir məqalədə mən psixoanalizin J. Breuerin katartik üsulundan inkişafını və onun Şarko və P. Janetin təlimləri ilə əlaqəsini təsvir etmişəm.

Psixoanalitik terapiyanın tətbiq oluna biləcəyi xəstəlik formalarına nümunə kimi histerik spazmlar və ləngimə halları, eləcə də məcburiyyət nevrozunun (məcburi təsəvvürlər, məcburi hərəkətlər) müxtəlif simptomları göstərilə bilər. Bunlar bütünlüklə, bəzən öz-özünə sağalma nümayiş etdirən və hələlik başa düşülməyən, qəribə bir şəkildə həkimin şəxsi təsirindən asılı olan vəziyyətlərdir. Əsl ruhi pozğunluqların daha ağır formalarında psixoanaliz terapevtik baxımdan heç nə verə bilmir. Lakin psixoanaliz, həm psixozlarda, həm də nevrozlarda — tibb tarixində ilk dəfə olaraq — bu xəstəliklərin mənşəyinə və mexanizminə nəzər salmağa imkan verir.

Psixoanalizin bu tibbi əhəmiyyəti, lakin, onu elmlərin sintezi ilə maraqlanan alimlər dairəsinə təqdim etmək cəhdini əsaslandırmaz. Xüsusilə də, psixiatr və nevroloqların böyük bir hissəsi yeni sağaltma üsuluna qarşı mənfi mövqe tutduqca və onun fərziyyələrini, eləcə də nəticələrini rədd etdikcə, bu təşəbbüs vaxtından əvvəl görünməlidir. Əgər mən bu cəhdi yenə də qanuni sayıramsa, bunu ona əsaslandırıram ki, psixoanaliz yalnız psixiatrlar arasında deyil, başqalarında da maraq doğurur; çünki o, bir sıra digər elm sahələrinə toxunur və bu sahələrlə ruhi həyatın patologiyası arasında gözlənilməz əlaqələr qurur.¹⁹⁸

Beləliklə, mən indi psixoanalizə olan tibbi marağı kənara qoyacağam və bu gənc elm haqqında iddia etdiklərimi bir sıra nümunələrlə izah edəcəyəm.

O, normal və xəstə insanlarda indiyə qədər psixologiyanın mövzusu olmamış çox sayda mimik və dil ifadələri, eləcə də fikir formalaşmaları mövcuddur, çünki onlarda psixi aparatın orqanik pozulmasından və ya funksiyasının qeyri-normal çatışmazlığından başqa bir nəticə görülmürdü. Mən normal insanlarda baş verən səhv hərəkətləri (dillərlə səhv etmək, yazıda səhv etmək, unutmaq və s.), təsadüfi hərəkətləri və yuxuları, nevrozlu insanlarda isə tutulmaları, deliriumları, hallüsinasiyaları, məcburi ideyaları və məcburi hərəkətləri nəzərdə tuturam. Bu hadisələr — səhv hərəkətlər kimi ümumiyyətlə diqqətdən kənarda qalmayanlar — patologiyaya aid edilirdi və onlar üçün fizioloji izahlar verməyə çalışılırdı, lakin bu izahlar heç bir halda qənaətbəxş olmamışdır. Əksinə, psixoanaliz göstərməyi bacardı ki, bütün bu şeylər yalnız psixoloji təbiətli fərziyyələr vasitəsilə başa düşülə bilər və bizə məlum olan psixi hadisələrin kontekstinə daxil edilə bilər. Beləliklə, psixoanaliz bir tərəfdən fizioloji təfəkkürü məhdudlaşdırdı, digər tərəfdən isə patologiyanın böyük bir hissəsini psixologiya üçün fəth etdi. Burada daha güclü sübut dəyəri normal hadisələrə məxsusdur. Psixoanalizə, patologik materialdan əldə edilmiş anlayışları normala köçürdüyü ittihamı edilə bilməz. O, sübutları burada və orada bir-birindən asılı olmayaraq təqdim edir və beləliklə, normal və deyilən patologik proseslərin eyni qaydalara tabe olduğunu göstərir.

Burada nəzərə alınan normal hadisələrdən, yəni normal insanda müşahidə edilənlərdən mən iki növünü daha ətraflı nəzərdən keçirəcəyəm: səhv hərəkətləri və yuxuları.

Səhv hərəkətlər, yəni əksər hallarda tanış olan sözlərin və adların, niyyətlərin unudulması, dil sürçməsi, səhv oxuma, səhv yazma, əşyaların elə yerə qoyulması ki, onları tapmaq mümkün olmasın, itirmə, daha yaxşı məlumatlılığa baxmayaraq bəzi səhvlər, bəzi vərdiş halına gəlmiş jestlər və hərəkətlər — sağlam və normal insanın bütün bu səhv hərəkətlərini mən ümumiləşdirirəm — psixologiya tərəfindən ümumilikdə çox az qiymətləndirilmiş, “diqqətsizlik” kimi təsnif edilmiş və yorğunluqdan, diqqətin yayındırılmasından, bəzi yüngül xəstəlik vəziyyətlərinin yan təsirindən irəli gəlmiş hesab edilmişdir. Lakin analitik araşdırma, bütün tələblərə cavab verən etibarlılıqla göstərir ki, sonuncu qeyd olunan amillər yalnız əlverişli şərait dəyərinə malikdirlər və hətta ortadan qalxa da bilərlər. Səhv hərəkətlər tam dəyərli psixi hadisələrdir və hər dəfə məna və istiqamət daşıyırlar. Onlar müəyyən niyyətlərə xidmət edirlər ki, həmin psixoloji vəziyyət nəticəsində özünü başqa cür ifadə edə bilməz. Bu vəziyyətlər adətən psixi münaqişə vəziyyətidir; bu münaqişə nəticəsində məğlub olan tendensiya birbaşa ifadədən kənarlaşdırılır və dolayı yollara yönəldilir. “Səhv hərəkət”i yol verən fərd bunu qeyd edə və ya nəzərdən qaçırmaqla keçə bilər; onun əsasında dayanan boğulmuş tendensiya ona yaxşı məlum ola bilər, lakin o, adətən analizin köməyi olmadan, həmin səhv hərəkətin bu tendensiyanın məhsulu olduğunu bilmir. Səhv hərəkətlərin təhlili çox vaxt çox asan və sürətlə aparıla bilər. Əgər insan səhvə diqqət yetiribsə, ağlına gələn fikir onun izahını gətirir.

Səhv hərəkətlər, analitik baxışların inandırıcılığına əmin olmaq istəyən hər kəs üçün ən əlverişli materialdır. İlk dəfə 1904-cü ildə nəşr olunan kiçik bir kitabda mən bu cür nümunələrin böyük bir sayını və onların yozumunu təqdim etmişəm və bu toplunu o vaxtdan bəri digər müşahidəçilərin çoxsaylı töhfələri ilə zənginləşdirə bilmişəm.

Boğulmuş niyyətin, sonradan özünü yalnız səhv hərəkət vasitəsilə ifadə etməklə kifayətlənməyə məcbur edildiyi halda, boğulması üçün ən çox rast gəlinən motiv xoşagəlməzlikdən qaçınmadır. Beləliklə, insan adları inadla unudur, əgər həmin adların daşıyıcılarına qarşı gizli bir küskünlük və ya qəzəb hiss edirsə; niyyətləri yerinə yetirməyi unudur, əgər əslində onları yalnız istəməyərək yerinə yetirmiş olsaydı, məsələn, yalnız konvensional məcburiyyətə tabe olmaq üçün. İnsan əşyaları itirir, əgər həmin əşyanın xatırlatdığı şəxslə düşmənçiliyə düşübsə, məsələn, həmin əşyanı həmin şəxsdən hədiyyə almışsa. İnsan qatara minərkən səhv edir, əgər bu səfəri istəməyərək edirsə və başqa yerdə qalmaq istəyirdisə. Xoşagəlməzlikdən qaçınma motivini ən aydın şəkildə təəssüratların və təcrübələrin unudulmasında görmək olar; bu, psixoanaliz dövründən əvvəl bir neçə müəllif tərəfindən artıq qeyd edilmişdir. Yaddaş qərəzlidir və utancverici bir affektin yapışdığı bütün təəssüratların təkrarlanmasından kənarlaşdırmağa həmişə hazırdır, baxmayaraq ki, bu tendensiya bütün hallarda reallaşa bilər bilmir.¹⁹⁹

Bəzən bir səhv hərəkətin təhlili daha az sadə olur və biz yerdəyişmə adlandırdığımız bir prosesin qarışması nəticəsində daha az şəffaf həllərə gətirib çıxarır. Məsələn, insan bəzən heç bir etirazı olmayan bir şəxsin adını da unudur; lakin təhlil göstərir ki, bu ad assosiativ olaraq eyni və ya oxşar səslənən adlı başqa bir şəxsin xatirəsini oyatmışdır və bu şəxs bizim antipatiyamıza haqlı iddia edir. Bu əlaqənin nəticəsində zərərsiz şəxsin adı unudulmuşdur; unutmaq niyyəti sanki müəyyən bir assosiasiya yolu boyunca yerdəyişməyə uğramışdır.

Həmçinin xoşagəlməzlikdən qaçınmaq niyyəti, səhv hərəkətlər vasitəsilə reallaşan yeganə niyyət deyil. Təhlil bir çox hallarda, müvafiq vəziyyətdə boğulmuş və sanki fondan pozulmalar kimi özünü büruzə verməli olan digər meyilləri üzə çıxarır. Beləliklə, dil sürçməsi çox vaxt partnyordan gizli saxlanılmalı olan fikirlərin ifşasına xidmət edir. Böyük şairlər bu mənada dil sürçməsiləri başa düşmüş və əsərlərində istifadə etmişlər. Dəyərli əşyaların itirilməsi çox vaxt gözlənilən bəlanı dəf etmək üçün qurban vermə aktı kimi özünü göstərir və bir çox digər batil inanc təhsilli insanlarda hələ də səhv hərəkət kimi təzahür edir. Əşyaların yerini dəyişmək adətən onların aradan qaldırılmasından başqa bir şey deyil; əşyalara ziyan vurmaq, sanki qəsdən edilmirmiş kimi, daha yaxşı bir şeylə əvəz etməyə məcbur etmək üçün və s.

Səhv hərəkətlərin psixoanalitik izahı, nəzərdən keçirilən hadisələr nə qədər əhəmiyyətsiz olsa da, dünyagörüşündə bir neçə yumşaq dəyişiklik gətirir. Biz normal insanın gözləyə biləcəyimizdən çox daha tez-tez əks meyillərlə təsiri altında olduğunu görürük. Bizim “təsadüfi” adlandırdığımız hadisələrin sayı əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşır. Əşyaların itirilməsinin əsasən həyatın təsadüflərindən xaric edilməsi demək olar ki, bir təsəllidir; bizim bacarıqsızlığımız çox vaxt gizli niyyətlərimizin örtüyünə çevrilir. Lakin daha əhəmiyyətlisi odur ki, əksər hallarda tamamilə təsadüfə aid etdiyimiz bir çox ağır bədbəxt hadisə, təhlildə baxmayaraq ki, açıq etiraf edilməsə də, öz iradəmizin payını üzə çıxarır. Təcrübədə çox vaxt bu qədər çətin olan təsadüfi bədbəxt hadisə ilə qəsdən axtarılan ölümün fərqləndirilməsi analitik baxışla daha da şübhəli hala gəlir.

Səhv hərəkətlərin izahının nəzəri dəyərini bu hadisələrin həllinin asanlığı və normal insanda onların baş vermə tezliyi təmin etdiyi halda, psixoanalizin bu uğuru, sağlam ruh həyatının başqa bir hadisəsi üzərində qazanılmış növbəti uğurun əhəmiyyətinin çox gerisində qalır. Mən yuxuların yozumunu nəzərdə tuturam; məhz onunla psixoanalizin rəsmi elmə rəsmi elmlə ziddiyyətə girmək taleyi öz başlanğıcını götürür. Tibbi tədqiqat yuxunu mənası və əhəmiyyəti olmayan, tamamilə somatik bir hadisə kimi izah edir; onda yuxu vəziyyətinə dalan ruh orqanının, qismən oyadılmağa məcbur edən fiziki qıcıqların cavab olaraq ifadəsini görür. Psixoanaliz isə yuxunu mənası, məqsədi və fərdin ruh həyatında öz yeri olan psixi akt kimi yüksəldir və bu zaman yuxunun qəribəliyi, əlaqəsizliyi və absurdluğu ilə bağlı qəribəliyi, əlaqəsizliyi və absurdluğunu aşır. Fiziki qıcıqlar burada yalnız yuxu qurulması zamanı işlənən materiallar rolunu oynayır. Yuxunun bu iki yanaşması arasında heç bir orta yol yoxdur. Fizioloji yanaşmaya qarşı onun məhsuldar olmaması irəli sürülür; psixoanalitik yanaşmanın xeyrinə isə onun minlərlə yuxunu mənalı şəkildə tərcümə etdiyi və insanın intim ruh həyatının tanınması üçün istifadə etdiyi faktı göstərilə bilər.

Mən “Yuxuların yozumu” adlı əhəmiyyətli mövzunu 1900-cü ildə dərc edilmiş bir əsərdə işləmişəm və psixoanaliz üzərində çalışan həmkarların demək olar ki, hamısının orada təmsil olunan nəzəriyyələri öz töhfələri ilə təsdiqlədiklərini və inkişaf etdirdiklərini görməkdən məmnunluq hissi keçirmişəm. Ümumi razılıqla iddia olunur ki, yuxuların yozumu psixoanalitik işin təməl daşıdır və onun nəticələri psixoanalizin psixologiyaya ən vacib töhfəsini təşkil edir.

Burada nə yuxunun yozumunu əldə etmək üçün istifadə olunan texnikanı izah edə bilərəm, nə də psixoanalitik yuxu işlənməsinin gətirdiyi nəticələri əsaslandıra bilərəm. Mən yalnız bəzi yeni anlayışların irəli sürülməsi, nəticələrin açıqlanması və onların normal psixologiya üçün əhəmiyyətinin vurğulanması ilə məhdudlaşmalıyam.

Beləliklə, psixoanaliz təlim edir: Hər bir yuxu mənalıdır; onun qəribəliyi, mənasının ifadəsinə edilmiş təhriflərdən irəli gəlir; onun absurdluğu qəsdəndir və istehza, alay və etirazı ifadə edir; onun əlaqəsizliyi yozum üçün əhəmiyyətsizdir. Bizim oyandıqdan sonra xatırladığımız yuxu, manifest yuxu məzmunu adlandırılmalıdır. Bu məzmun üzərində aparılan yozum işi vasitəsilə, manifest məzmunun arxasında gizlənən və onun tərəfindən təmsil olunan latent yuxu düşüncələrinə çatılır. Bu latent yuxu düşüncələri artıq qəribə, qeyri-uyğun və ya absurd deyil; onlar bizim oyaq düşüncəmizin tam dəyərli hissələridir. Latent yuxu düşüncələrini manifest yuxu məzmununa çevirən prosesi biz Yuxu işlənməsi; o, təhrifi yaradır, nəticədə biz yuxu düşüncələrini yuxu məzmununda artıq tanıya bilmirik.²⁰⁰

Yuxu işlənməsi psixologiyada indiyə qədər bənzəri məlum olmayan psixoloji prosesdir. O, marağımızı iki əsas istiqamətdə cəlb edir. Birincisi, sıxlaşdırma (təsəvvürlərin) və ya yerdəyişmə (psixi vurğunun bir təsəvvürdən digərinə) kimi yeni prosesləri göstərməklə; biz bu prosesləri oyaq düşüncədə ümumiyyətlə tapmırıq və ya yalnız belə adlanan düşüncə səhvlərinin əsası kimi qəbul edirik. İkincisi, o, ruh həyatında güclər oyununu təxmin etməyə imkan verir; bu güclərin təsiri bizim şüurlu qavrayışımızdan gizli idi. Biz öyrənirik ki, içimizdə bir senzura, yəni yoxlayıcı bir instansiya var; bu orqan yaranan təsəvvürün şüura çıxmasına icazə verib-verməyəcəyinə qərar verir və xoşagəlməzlik yarada və ya yenidən canlandıra biləcək şeyləri, gücü çatan yerlərdə, amansızcasına kənarlaşdırır. Burada xatırlayırıq ki, həm xatırlama zamanı xoşagəlməzlikdən qaçınmağa yönəlmiş bu meyillərdən, həm də ruh həyatının meyilləri arasındakı münaqişələrdən səhv hərəkətlərin təhlili zamanı işarələr əldə etmişik.

Yuxu işlənməsinin öyrənilməsi bizə ruh həyatına dair inkar edilə bilməyən bir baxışı məcburi olaraq qəbul etdirir; bu baxış psixologiyanın ən çox mübahisə doğuran suallarını həll etməyə çalışır kimi görünür. Yuxu işlənməsi bizə, şüurla bağlı olan və bizə məlum olan fəaliyyətdən daha geniş və daha əhəmiyyətli olan şüursuz psixi fəaliyyəti qəbul etməyə məcbur edir. (Psixoanalizə olan fəlsəfi maraq haqqında müzakirə zamanı bu barədə bir neçə söz deyiləcək.) O, psixi aparatın müxtəlif instansiyalara və ya sistemlərə bölünməsinə imkan verir və göstərir ki, şüursuz ruh fəaliyyəti sistemində baş verən proseslər şüurda qavranılanlardan tamamilə fərqli xarakter daşıyır.

Yuxu işlənməsinin funksiyası həmişə yalnız yuxunu qorumaqdır. «Yuxu yuxunun qoruyucusudur». Yuxu düşüncələrinin özü müxtəlif ruh funksiyalarının xidmətində ola bilər. Yuxu işlənməsi öz vəzifəsini, yuxu düşüncələrindən qalxan bir istəyi hallüsinasiya yolu ilə yerinə yetirilmiş kimi təqdim edərək yerinə yetirir.

Psixoanalitik yuxu tədqiqatının indiyə qədər təsəvvür edilməmiş dərinlik psixologiyasına ilk baxışı açdığını açıq şəkildə söyləmək olar. Bu yeni baxışlarla uyğunlaşdırmaq üçün normal psixologiyada köklü dəyişikliklər zəruri olacaq.

Bu təqdimat çərçivəsində yuxuların yozumuna olan psixoloji marağı tamamilə tükəndirmək mümkün deyil. Yalnız yuxunun mənalı olduğunu və psixologiyanın obyekti olduğunu vurğulamağı nəzərdə tutduğumuzu unutmayaq və psixologiya üçün qazanılan yenilikləri patologiya sahəsində davam etdirək.

Yuxu və səhv hərəkətlərindən əldə edilən psixoloji yeniliklər, onların dəyərinə, hətta sadəcə mövcudluğuna inanmaq istəyiriksə, digər hadisələrin izahında da işə yararlı olmalıdırlar. İndi psixoanaliz həqiqətən göstərmişdir ki, şüursuz ruh fəaliyyəti, senzura, sıxışdırma, təhrif və əvəzləmə yaratma fərziyyələri — ki, biz bu fərziyyələri həmin normal hadisələrin təhlili ilə əldə etmişik — bizə bir sıra patologik hadisələrin ilk başa düşülməsini də mümkün edir; beləliklə, bizə nevroz psixologiyasının bütün tapmacalarının açarlarını təqdim edir. Yuxu beləliklə, bütün psixopatoloji formalaşmaların normal nümunəsi olur. Yuxunu başa düşən kəs, nevrozların və psixozların psixi mexanizmini də dərk edə bilər. Psixoanaliz, yuxudan çıxan tədqiqatları sayəsində, davamlı işlərlə hissə-hissə əlavə edilən bir nevroz psixologiyası qurmaq imkanı əldə etmişdir. Lakin burada izlədiyimiz psixoloji maraq, bu böyük əlaqənin yalnız iki tərkib hissəsini daha ətraflı nəzərdən keçirməyimizi tələb edir: birincisi, fizioloji izah edilməli olduğuna inanılan patologiyaya aid çox sayda hadisənin psixi aktlar olduğunun sübutu; ikincisi isə, qeyri-normal nəticələr verən proseslərin psixi həvəs qüvvələrinə aid edilə biləcəyinin göstərilməsi.²⁰¹

Mən ilk iddianı bir neçə nümunə ilə izah etmək istəyirəm: Histerik tutmalar çoxdan artmış emosional oyanmanın əlaməti kimi tanınıb və affekt partlayışları ilə eyni səviyyəyə qoyulmuşdur. Şarko onların müxtəlif təzahür formalarını deskriptiv düsturlarla ifadə etməyə çalışmışdır; P. Janet bu tutmaların arxasında işləyən şüursuz təsəvvürü tanımışdır; psixoanaliz isə onların xəstələrin fantaziyasını məşğul edən, lakin onların şüuruna çatmadan, yaşanmış və uydurulmuş səhnələrin mimik təsvirləri olduğunu ortaya qoymuşdur. Təsvir olunan hərəkətlərin sıxlaşdırılması və təhrif edilməsi sayəsində bu pantomimalar tamaşaçı üçün qeyri-şəffaf hala gətirilir. Eyni nöqtədən baxıldıqda, histerik xəstələrin digər bütün deyilən daimi simptomları da bu kateqoriyaya düşür. Bunlar, xəstələrin hisslər həyatını şüursuz idarə edən və onların gizli, sıxışdırılmış istəklərinin təmin edilməsi mənasına gələn fantaziyaların mimik və ya hallüsinator təsvirləridir. Bu simptomların əzabverici xarakteri, bu xəstələrin ruh həyatının belə şüursuz istək təhrikləri ilə mübarizə aparma zərurəti nəticəsində düşdüyü daxili konfliktdən qaynaqlanır.

Başqa bir nevrotik pozuntuda, məcburiyyət nevrozunda, xəstələr yorucu şəkildə həyata keçirilən, zahirən mənasız bir mərasimə qapılırlar ki, bu da ən əhəmiyyətsiz hərəkətlərin — yuyunma, geyinmə kimi — təkrarlanmasında və ritmləşdirilməsində, mənasız göstərişlərin yerinə yetirilməsində, müəmmalı qadağalara riayət olunmasında özünü göstərir. Psixoanalitik işin tam bir zəfəri idi ki, o, bütün bu məcburi hərəkətlərin — hətta onların ən görünməz və ən xırda olanlarının belə — nə qədər mənalı olduğunu sübut edə bildi: onlar həyatın konfliktlərini, vəsvəsələrlə əxlaqi ləngimələr arasındakı mübarizəni, lənətlənmiş arzunun özünü və onun üçün cəzaları və kəffarələri laqeyd material üzərində əks etdirir. Həmin xəstəliyin başqa bir formasında əziyyət çəkənlər əzabverici təsəvvürlərdən, məcburi ideyalardan əziyyət çəkirlər ki, onların məzmunu özünü onlara hökmran surətdə qəbul etdirir, onları müşayiət edən affektlər isə növ və intensivlik baxımından çox vaxt məcburi ideyaların öz mətnilə çox az izah olunur. Analitik tədqiqat burada göstərmişdir ki, affektlər tamamilə haqlıdırlar, çünki onlar heç olmasa bir psixi reallığın əsasında durduğu ittihamlara uyğun gəlirlər. Lakin bu affektlərə bağlanmış təsəvvürlər artıq ilkin olanlar deyil, sıxışdırılmış bir şeydən yerdəyişmə (əvəzləmə, substitusiya) yolu ilə bu əlaqəyə düşmüşlər. Bu yerdəyişmələrin reduksiyası (geri qaytarılması) sıxışdırılmış ideyaların dərkinə yol açır və affektlə təsəvvür arasındakı əlaqəni tamamilə münasib kimi göstərir.

Başqa bir nevrotik pozuntuda, əslində sağalmaz dementia praecoxda (parafreniya, şizofreniya), ki, ən pis nəticələrində xəstələri tamamilə laqeyd göstərir, çox vaxt yeganə fəaliyyət olaraq müəyyən eyni təkrarlanan hərəkətlər və jestlər qalır ki, onlar stereotipiyalar adlandırılmışdır. Belə qalıqların analitik tədqiqi (C. G. Yunq tərəfindən) onları mənalı mimik aktların qalıqları kimi tanımağa imkan vermişdir ki, onlarda bir vaxtlar fərdə hakim olan istək təhrikləri ifadə olunurdu.

Bu xəstələrin ən qəribə danışıqları və ən təəccüblü vəziyyətləri və duruşları, psixoanalitik ön şərtlərlə onlara yanaşıldıqdan bəri, anlaşılmağa və ruh həyatının əlaqəsi içində sıralanmağa imkan vermişdir.

Deliriumlar, hallüsinasiyalar və müxtəlif ruhi xəstələrin sayıqlama sistemləri üçün də tamamilə oxşar şeylər keçərlidir. İndiyə qədər yalnız ən qəribə şıltaqlığın hökm sürdüyü görünən hər yerdə psixoanalitik iş qanun, nizam və əlaqəni aşkar etmiş və ya heç olmasa bu iş hələ tamamlanmadığı üçün onları təxmin etməyə imkan vermişdir. Lakin müxtəlif ruhi xəstəlik formaları əsas etibarilə eyni olan və psixoloji anlayışlarla qavranılıb təsvir edilə bilən proseslərin nəticələri olaraq tanınır. Hər yerdə artıq yuxu formalaşmasında aşkar edilmiş psixi konflikt iştirak edir: müəyyən həvəs təhriklərinin digər ruh qüvvələri tərəfindən şüursuza geri qovulması olan sıxışdırma, sıxışdıran qüvvələrin reaksiya təşəkkülləri və sıxışdırılmış, lakin enerjisindən tamamilə məhrum edilməmiş həvəslərin əvəzedici formalaşmaları. Hər yerdə bu proseslərdə yuxudan məlum olan sıxlaşdırma və yerdəyişmə prosesləri özünü göstərir. Psixiatriya klinikasında müşahidə edilən xəstəlik formalarının müxtəlifliyi iki başqa müxtəliflikdən asılıdır: sıxışdırma işinin sərəncamında olan psixi mexanizmlərin çoxluğundan və sıxışdırılmış təhriklərə əvəzedici formalaşmalara qədər yol açmağa imkan verən inkişaf tarixi dispozisiyalarının çoxluğundan.

Psixiatriya vəzifəsinin yaxşı yarısı psixoanaliz tərəfindən həll edilmək üçün psixologiyaya yönəldilir. Lakin analizin ruhi pozuntuların sırf psixoloji qavranışına can atdığını və ya onu müdafiə etdiyini güman etmək böyük səhv olardı. O, psixiatriya işinin digər yarısının üzvi amillərin (mexaniki, toksiki, infeksion) ruhi aparata təsirini öz məzmununa daxil etdiyini görməməzliyə vura bilməz. Ruhi pozuntuların etiologiyasında o, hətta onların ən yüngülləri üçün, nevrozlar üçün belə sırf psixogen mənşə iddia etmir, əksinə onların törənməsini ruhi həyata sonradan qeyd ediləcək, şübhəsiz üzvi bir momentin təsirində axtarır.

Ümumi psixologiya üçün əhəmiyyətli olmalı olan psixoanalizin təfərrüatlı nəticələri burada sadalaya bilməyəcəyim qədər çoxdur. Yalnız iki məqama qısaca toxunmaq istəyirəm: psixoanalizin ruhi həyatda affekt prosesləri üçün primatı necə birmənalı şəkildə iddia etməsi və normal insanlarda da xəstə insanlardan fərqli olmayaraq intellektin affektiv pozulması və korlanmasının təsəvvür edilməmiş həcmini sübuta yetirməsi.

PSİXOANALİZİN QEYRİ-PSİXOLOJİ ELMLƏRƏ MARAĞI

A) Dilçilik marağı

Mən dil araşdırmaçısının psixoanalizə olan marağını fərz etdikdə, sözlərin adətən işlədilən mənasını şübhəsiz ki, aşırıram. Burada dildən yalnız düşüncələrin sözlərlə ifadə edilməsi deyil, həm də jest dili və yazı kimi ruh fəaliyyətinin hər hansı başqa ifadə növü başa düşülməlidir. Lakin onda belə iddia etmək olar ki, psixoanalizin yozumları əvvəlcə bizə yad olan bir ifadə tərzindən, bizim düşüncəmizə tanış olan tərzə çevrilmələrdir. Bir yuxunu yozduqda, biz sadəcə müəyyən bir düşüncə məzmununu (latent yuxu düşüncələrini) “yuxu dilindən” bizim oyanıq həyatımızın dilinə tərcümə edirik. Bu zaman insan yuxu dilinin xüsusiyyətlərini öyrənir və onun çox qədim bir ifadə sisteminə aid olduğu təəssüratını qazanır. Məsələn, yuxu dilində inkar heç vaxt xüsusi olaraq işarə edilmir. Ziddiyyətlər yuxu məzmununda bir-birini əvəz edir və eyni elementlə təmsil olunur. Və ya, belə də demək olar ki, yuxu dilində anlayışlar hələ də ambivalentdir, əks mənaları özündə birləşdirir; dil araşdırmaçılarının fərziyyəsinə görə, tarixi dillərin ən qədim köklərində də belə olmuşdur.¹ Yuxu dilimizin digər diqqət çəkən xüsusiyyəti, simvolların həddindən artıq çox istifadəsidir; bu simvollar müəyyən dərəcədə yuxu məzmununun fərdi assosiasiyalardan asılı olmayaraq tərcüməsinə imkan verir. Bu simvolların mahiyyəti elmi tədqiqatlar tərəfindən hələ kifayət qədər aydın şəkildə qavranılmamışdır; bunlar qismən açıq-aşkar görünən oxşarlıqlara əsaslanan əvəzləmələr və müqayisələrdir; lakin bu simvolların digər hissəsində gözlənilən müqayisə əsasının (tertium comparationis) bizim şüurlu məlumatımızdan itmiş olduğu ehtimal edilir. Məhz bu simvollar dil inkişafının və anlayış formalaşmasının ən qədim mərhələlərindən gəlməlidir. Yuxuda əsasən cinsiyyət orqanları və cinsi əməllər birbaşa deyil, simvolik təsvirə malik olurlar. Dil araşdırmaçısı Hans Sperber (Uppsala) yaxın vaxtlarda belə müqayisələr əsasında əvvəlcə cinsi fəaliyyətləri ifadə edən sözlərin son dərəcə zəngin məna dəyişikliyinə uğradığını sübut etməyə çalışmışdır.² Yuxunun təsvir vasitələrinin əsasən sözlər deyil, vizual təsvirlər olduğunu nəzərə alsaq, yuxunun bir yazı sistemi ilə müqayisəsi onun bir dil ilə müqayisəsindən daha uyğun görünəcəkdir. Əslində, bir yuxunun yozumu qədim piktogram yazılarının, məsələn, Misir heroqliflərinin şifrəsinin açılmasına tamamilə analogdur.

Hər iki halda yozum və ya oxumaq üçün nəzərdə tutulmayan, yalnız digər elementlərin anlaşılmasını təmin etmək üçün determinativlər kimi oynayan elementlər mövcuddur. Müxtəlif yuxu elementlərinin çoxmənalılığı bu qədim yazı sistemlərində də öz bənzərini tapır, eyni şəkildə müxtəlif elementlərin buraxılması da belədir. Burada və orada kontekstdən tamamlanmalı olan əlaqələr. Əgər yuxu təsvirinin belə bir qavranılması hələ də daha ətraflı izah tapmamışsa, bu, psixoanalitikin yuxu kimi bir mövzuya dilçi alimin yanaşacağı nöqtələr və biliklərdən tamamilə məhrum olması kimi asanlıqla başa düşülən bir səbəbə dayanır.²⁰²²⁰³

Yuxu dili, deyə bilərik, şüursuz ruhi fəaliyyətin ifadə üsuludur. Lakin şüursuzluq yalnız bir dialekt danışmır. Tək tək nevroz formalarını xarakterizə edən və onları bir-birindən ayıran dəyişmiş psixoloji şərait altında, şüursuz ruhi təhriklərin ifadəsində də sabit dəyişikliklər yaranır. Histeriyanın jest dili ümumiyyətlə yuxunun, görüntülərin və s. təsvir dili ilə üst-üstə düşür, lakin məcburiyyət nevrozu və parafreniyaların (dementia praecox və paranoia) fikir dilinə aid xüsusi idiomatik formalaşmalar mövcuddur; biz bu formalaşmaları bir sıra hallarda artıq başa düşür və bir-biri ilə əlaqələndiririk. Məsələn, bir histerik xəstənin qusma ilə ifadə etdiyi şey, məcburiyyət nevrozu xəstəsində infeksiyaya qarşı narahat edici qoruyucu tədbirlər şəklində özünü göstərəcək və parafrenik xəstəni zəhərləndirildiyi şübhəsi və ya şikayətinə vadar edəcək. Burada bu qədər fərqli ifadə tapılan şey, şüursuzluğa sıxışdırılmış hamiləlik arzusu, yaxud xəstə şəxsin həmin arzu qarşısındakı müdafiəsidir.

B) Fəlsəfi maraq

Fəlsəfə psixologiya üzərində qurulduğu dərəcədə, psixologiyaya psixoanalitik töhfələrə ən geniş şəkildə nəzər salmaqdan və məlumatlarımızın bu yeni zənginləşməsinə xüsusi elmlərin daha əhəmiyyətli irəliləyişləri zaman göstərdiyi bənzər tərzdə reaksiya verməkdən yayınmağa imkan tapmayacaq. Xüsusilə, şüursuz ruhi fəaliyyətlərin təsbiti fəlsəfəni mövqe tutmağa məcbur edir və razılıq halında, yeni biliyə uyğun gələnə qədər, ruhi olanın bədənə olan münasibəti haqqındakı fərziyyələrini dəyişdirməyə vadar edir. Fəlsəfə, əlbəttə, şüursuzluq problemi ilə təkrar-təkrar məşğul olmuşdur, lakin onun nümayəndələri — bir neçə istisna olmaqla — bundan sonra qeyd olunmalı olan iki mövqedən birini tutmuşlar. Ya onların şüursuzluğu mistik, tutula bilməyən və göstərilə bilməyən bir şey idi ki, onun ruhi olanla əlaqəsi qaranlıqda qalırdı, ya da onlar ruhi olanı şüurlu olanla eyniləşdirir və sonra bu tərifdən belə nəticə çıxarırdılar ki, şüursuz olan nə ruhi ola bilər, nə də psixologiyanın predmeti ola bilər. Bu ifadələr, filosofların şüursuz ruh fəaliyyəti fenomenlərini tanımadan, yəni onların şüurlu fenomenlərə nə dərəcədə yaxın olduğunu və onlardan nə ilə fərqləndiyini sezmədən, şüursuzluğu qiymətləndirmələrindən irəli gəlir. Əgər kimsə bu məlumatlanmaya baxmayaraq, şüurlu olanı psixi olanla bərabər tutan konvensiyaya sadiq qalmaq və buna görə də şüursuzluğa psixi xarakterini inkar etmək istəyirsə, buna qarşı əlbəttə ki, heç nə deyə bilmərik, yalnız belə bir ayrılığın son dərəcə qeyri-praktik olduğu ortaya çıxır. Çünki şüursuz olan, onun çox şeyi ortaq olduğu şüurlu olanla əlaqəsi baxımından asanlıqla təsvir oluna bilər və inkişafları izlənə bilər; fiziki proses tərəfindən ona daha yaxınlaşmaq isə, əksinə, indi hələ tamamilə qeyri-mümkün görünür. Deməli, o, psixologiyanın predmeti olaraq qalmalıdır.

Fəlsəfə psixoanalizdən başqa bir yolla da ilham ala bilər, yəni özünün onun predmeti olması ilə. Fəlsəfi təlimlər və sistemlər fərdi xüsusiyyətləri ilə seçilən az sayda şəxslərin əsəridir; heç bir digər elm sahəsində elmi işçinin şəxsiyyəti fəlsəfədə olduğu qədər böyük rol oynamır. İndi isə psixoanaliz bizə şəxsiyyətin psixoqrafiyasını təqdim etmək imkanı verir. (Aşağıya bax: Sosioloji maraq.) O, bizə hər bir fərdin mövcud olduğu fərz edilən affektiv vahidləri — həvəslərdən asılı olan kompleksləri — tanıdır və bu həvəs qüvvələrindən doğan çevrilmələri və son nəticələri öyrənməyə yönəldir. O, bir şəxsin konstitusional qabiliyyətləri, həyat taleyi və xüsusi istedad sayəsində ona mümkün olan nailiyyətlər arasındakı əlaqələri üzə çıxarır. Sənətçinin öz əsərinin arxasında gizlənən intim şəxsiyyətini o, bu əsərdən daha çox və ya daha az dəqiqliklə təxmin edə bilir. Beləliklə, psixoanaliz, qərəzsiz məntiqi işin məhsulu kimi təqdim olunan fəlsəfi təlimlərin subyektiv və fərdi motivlərini göstərə bilər və tənqidin özü üçün sistemin zəif nöqtələrini göstərir. Bu tənqidi özü aparmaq psixoanalizin işi deyil, çünki, aydın olduğu kimi, bir təlimin psixoloji şərtlənməsi onun elmi düzgünlüyünü heç vaxt istisna etmir.

C) Bioloji maraq

Psixoanaliz digər gənc elmlər kimi, biliyin inkişafında maraqlı olanların gözləntili iştirakı ilə qarşılanmaq taleyinə malik olmamışdır. Uzun müddət ona qulaq asılmadı və nəhayət, məhəl qoyulmaması mümkün olmadıqda, onu tanımağa əziyyət verməyən tərəflər tərəfindən affektiv səbəblərdən şiddətli hücumların obyekti oldu. Bu düşmən münasibət ona bir səbəbə görə borcludur: o, tədqiqat obyektlərində erkən mərhələdə kəşf etmək məcburiyyətində qaldı ki, sinir xəstəlikləri cinsi funksiyanın pozğunluğunun ifadəsidir və buna görə də, çox uzun müddət diqqətdən kənarda qalmış cinsi funksiyanın tədqiqinə həsr olunmaq üçün əsasları var idi. Lakin elmi hökmün affektiv münasibətlərdən təsirlənməməsi tələbində israr edən şəxs, psixoanalizə bu tədqiqat istiqamətinə görə yüksək bioloji maraq tanıyacaq və ona qarşı olan müqavimətləri birbaşa onun iddialarının sübutu kimi qiymətləndirəcəkdir.

Psixoanaliz insanın cinsi funksiyasına haqqını verdi: bir çox şairin və bəzi filosofların vurğuladığı, elm tərəfindən isə heç vaxt qəbul edilməmiş bu funksiyanın ruhi və praktik həyat üçün əhəmiyyətini o, tək-tək təfərrüatına qədər izlədi. Bu məqsəd üçün ilk növbədə cinsəllik anlayışının həddindən artıq daralmış çərçivəsi genişlənməli idi ki, bu genişlənmə cinsəlliyin hüdudlarını aşmalara (sözdə perversiyalara) və uşağın davranışına istinadla özünü doğrultmağa imkan verirdi. Uşaqlığın cinsiyyətsiz olduğunu və yalnız yetkinlik dövründə cinsi təhriklərin qəfil basqınına məruz qaldığını iddia etməyin daha da davam etdirilə bilməyəcəyi aşkar oldu. Əksinə, müşahidə, maraq və qərəzin göz qamaşdırmasından azad olduqdan sonra, asanlıqla sübut edə bildi ki, cinsi maraqlar və fəaliyyətlər insan uşağında demək olar ki, həyatın hər dövründə və lap əvvəldən mövcuddur. Bu uşaq cinsəlliyi öz əhəmiyyəti baxımından ona görə azalmır ki, onun sərhədləri uşağın aseksual fəaliyyətindən hər yerdə tam əminliklə ayırd edilə bilmir. Lakin o, böyüyün «normal» adlandırılan cinsəlliyindən fərqlidir. Onun əhatə dairəsi sonralar perversiya kimi Normal cinsi həyata bioloji maraq kəskin şəkildə qarşı qoyula bilər, lakin o zaman da anlaşılmaz və pozğun görünməlidir. Uşaq cinsəlliyindən böyüyün normal cinsəlliyi bir sıra inkişaf prosesləri, birləşmələr, ayrılmalar və boğulmalar yolu ilə meydana çıxır ki, bunlar demək olar ki, heç vaxt ideal kamilliklə baş vermir və buna görə də xəstəlik hallarında funksiyanın geriyə qayıtması üçün meyilləri geridə qoyur.

Uşaq cinsəlliyi bioloji qavrayış üçün mənalı olan daha iki xassə göstərir. O, müəyyən bədən bölgələrinə — erogen zonalara — bağlı görünən bir sıra hissəvi həvəslərdən təşkil olunduğunu ortaya qoyur və bunlardan bəziləri əvvəldən ziddiyyətli cütlər şəklində — aktiv və passiv məqsədli həvəs kimi — çıxış edir. Sonralar cinsi istək hallarında yalnız sevilən şəxsin cinsiyyət orqanları deyil, onun bütün bədəni cinsi obyektə çevrildiyi kimi, əvvəldən də yalnız cinsiyyət orqanları deyil, həm də müxtəlif digər bədən yerləri cinsi oyanmanın mənbəyi olur və müvafiq qıcıqlandırma zamanı cinsi həzz verir. Bununla uşaq cinsəlliyinin ikinci xarakteri — onun ilkin olaraq özünüqoruma funksiyalarına, qida qəbuluna və ifrazata, ehtimal ki, həm də əzələ oyanmasına və hissiyyat fəaliyyətinə ilkin dayaq olması — sıx əlaqədədir.

Yetişmiş fərdin cinsəlliyini psixoanaliz vasitəsilə öyrəndikdə və uşağın həyatını belə qazanılmış anlayışların işığında nəzərdən keçirdikdə, cinsəlliyi sadəcə çoxalmaya xidmət edən, həzm, tənəffüs və s. funksiyalarla eyni səviyyədə tutulan bir şey kimi deyil, əksinə, çox daha müstəqil bir şey kimi görürük; bu, fərdin digər bütün fəaliyyətlərinə qarşı çıxan və yalnız mürəkkəb, məhdudiyyətlərlə zəngin bir inkişaf nəticəsində fərdi iqtisadiyyatın tərkibinə məcburi şəkildə daxil edilən bir şeydir. Nəzəri cəhətdən çox yaxşı təsəvvür edilə bilən bir hal, yəni çox asanlıqla təsəvvür edilə bilən bir hal, yəni bu cinsi təhriklərin maraqlarının fərdin özünü qoruma maraqları ilə üst-üstə düşmədiyi hal, nevrozlar xəstəlik qrupunda həqiqətə çevrilmiş kimi görünür, çünki psixoanalizin nevrozların mahiyyəti haqqında verdiyi son düstur belədir: Nevrozların doğulduğu əsas mübarizə, Məni qoruyan həvəslər ilə cinsi həvəslər arasındakı mübarizədir. Nevrozlar, Mənə cinsəlliyyəti boğma cəhdi uğursuz olduqdan sonra, cinsəlliyin Məni daha az və ya çox qismən ələ keçirməsinə uyğun gəlir.

Psixoanalitik iş zamanı bioloji baxışları nəzərdən uzaq tutmağı və hətta heuristik məqsədlər üçün belə istifadə etməməyi zəruri hesab etmişik ki, qarşımızda duran psixoanalitik faktların qərəzsiz qiymətləndirilməsində çaşqınlıq yaranmasın. Lakin psixoanalitik iş tamamlandıqdan sonra biologiya ilə əlaqə qurmağı borcumuz saymalıyıq və əgər bu əlaqə artıq indi əsas məqamlardan birində təmin olunmuş kimi görünürsə, bununla kifayətlənməliyik. Nevrozların yaranmasını ona aid etməli olduğumuz Mən həvəsləri ilə cinsi həvəs arasındakı ziddiyyət, bioloji sahədə fərdin qorunmasına xidmət edən həvəslər ilə növün davamına xidmət edən həvəslər arasındakı ziddiyyət kimi davam edir. Biologiyada bizə daha geniş təsəvvür olan ölümsüz toxum plazması qarşımıza çıxır; bu plazmadan müvəqqəti fərdlər, tədricən inkişaf etmiş orqanlar kimi asılıdır; yalnız bu baxımdan cinsi həvəs qüvvələrinin fərdin fiziologiyası və psixologiyasındakı rolunu düzgün başa düşə bilərik.

Bioloji terminləri və baxışları psixoanalitik işdə hökmranlıq etməsinə imkan verməmək üçün bütün səylərə baxmayaraq, öyrəndiyimiz hadisələrin təsvirində onlardan istifadə etməkdən yayınmaq mümkün deyil. Biz “həvəs” anlayışından yayınmağa imkan tapa bilmərik, çünki o, psixoloji və bioloji baxış arasında sərhəd anlayışı olduğundan; biz «kişili» və «qadın» xarakterli psixi xüsusiyyətlərdən və meyillərdən danışırıq, baxmayaraq ki, cins fərqləri ciddi mənada xüsusi bir psixi xarakteristika iddia edə bilməzlər. Həyatda kişi və ya qadın adlandırdığımız şey, psixoloji nəzərdən aktivlik və passivlik xarakterlərinə, yəni həvəslərin özündən deyil, onların məqsədlərindən irəli gələn xüsusiyyətlərə endirilir. Ruh həyatında belə «aktiv» və «passiv» həvəslərin mütəmadi birliyi, psixoanalizin klinik şərtlərindən biri olan fərdlərin biseksuallığını əks etdirir.

Bu bir neçə qeydin biologiya ilə psixologiya arasında psixoanaliz vasitəsilə qurulan geniş körpüyə diqqət yetirdiyini görməkdən razı qalaram.

D) İnkişaf tarixi marağı

Psixi hadisələrin hər təhlili psixoanaliz adını daşımağa layiq deyil. İkincisi mürəkkəb hadisələri sadələrinə parçalanmasından daha çox şey deməkdir; o, bir psixi quruluşun ondan əvvəl gəlmiş və içərisindən inkişaf etmiş digər quruluşlara qaytarılmasıdır. Tibbi psixoanalitik üsul, əlamətin yaranışını və inkişafını izləmədən heç bir əziyyət əlamətini aradan qaldıra bilməzdi: beləliklə, psixoanaliz əvvəldən inkişaf proseslərinin izlənməsinə yönəldilmişdir. O, ilk növbədə nevroz əlamətlərinin yaranışını üzə çıxardı; daha sonra digər psixi quruluşları tədqiq etməli və onlar üzərində genetik psixologiyanın işini görməli idi.

Psixoanaliz böyüklərin ruh həyatını uşaqların ruh həyatından çıxarmağa məcbur edildi və «uşaq kişinin atasıdır» ifadəsini ciddi qəbul etdi. O, uşaq psixikasının böyüklər psixikası ilə davamlılığını izlədi, lakin bu yolda baş verən dəyişmələri və yenidən təşkilatlanmaları da qeyd etdi. Bizim çoxumuzun ilk uşaqlıq illərinə aid yaddaş boşluğu var və bu boşluqdan yalnız tək-tük xatirə parçaları qalxır. Psixoanalizin bu boşluğu doldurduğunu və insanlarda olan uşaqlıq amneziyasını aradan qaldırdığını iddia etmək olar. (Bax: Pedaqoji maraq.)

Uşaqlıq ruh həyatına dərinləşdikcə bir neçə diqqətəlayiq tapıntı əldə edilmişdir. Beləliklə, insanın sonrakı bütün istiqaməti üçün uşaqlıq təəssüratlarının, xüsusilə də ilk uşaqlıq illərinin nə qədər böyük əhəmiyyət kəsb etdiyi, çox vaxt əvvəlcədən sezinilən bir həqiqət təsdiqlənmişdir. Bu zaman insan, yalnız psixoanalitik baxış üçün paradoks olmayan bir psixoloji paradoksla qarşılaşır: məhz bu ən vacib təəssüratlar sonrakı illərin yaddaşında saxlanmır. Psixoanaliz ən erkən təcrübələrin bu nümunəvi və silinməz xarakterini, xüsusilə cinsi həyatda ən aydın şəkildə müəyyən edə bilmişdir. “On revient toujours à ses premiers amours” (İnsan həmişə ilk məhəbbətlərinə qayıdır) ifadəsi soyuq bir həqiqətdir. Yetişkinlərin məhəbbət həyatındakı çoxlu sirrlər yalnız məhəbbətdəki uşaqlıq anlarının önə çıxarılması ilə həll olunur. Bu təsirlərin nəzəriyyəsi üçün nəzərə alınmalıdır ki, ilk uşaqlıq təcrübələri fərdə təsadüfi hadisələr kimi deyil, həm də onun konstitusiyası ilə gətirdiyi həvəs meyllərinin ilk təzahürləri kimi baş verir.

Daha bir, çox daha təəccüblü kəşf ondan ibarətdir ki, uşaqlıq psixi formasiyalarından sonrakı bütün inkişafa baxmayaraq, yetkin insanda heç nə yox olmur. Uşağın bütün arzuları, həvəs təhrikləri, reaksiya üsulları və mövqeləri yetkin insanda da hələ də mövcuddur və uyğun şəraitdə yenidən üzə çıxa bilər. Onlar məhv edilməyib, sadəcə örtülmüşdür; psixoanalitik psixologiya öz məkan təsvir üsuluna görə belə deməlidir. Beləliklə, psixi keçmişin xarakteri ondan ibarət olur ki, o, tarixi keçmiş kimi öz törəmələri tərəfindən udulmur; o, özündən yaranan şeyin yanında davam edir, ya sadəcə potensial olaraq, ya da real eyni vaxtda. Bu iddianın sübutu ondan ibarətdir ki, normal insanın yuxusu hər gecə onun uşaqlıq xarakterini canlandırır və bütün ruh həyatını uşaqlıq səviyyəsinə qaytarır. Eyni psixi uşaqlığa qayıdış (geriləmə) nevrozlar və psixozlarda da müşahidə olunur; bu xəstəliklərin xüsusiyyətlərinin böyük hissəsi psixi arxaizm kimi təsvir edilə bilər. Uşaqlıq qalıqlarının ruh həyatında qoruduğu gücdə biz xəstəliyə meylliliyin ölçüsünü görürük, beləliklə bu, inkişafın ləngiməsinin ifadəsi olur. Psixi materialda yararsız olduğu üçün sıxışdırılmış uşaqlıq qalıqları insanın şüursuzunun nüvəsini təşkil edir və biz xəstələrimizin həyat hekayələrində bu sıxışdırıcı qüvvələr tərəfindən saxlanılan şüursuzun fəaliyyət üçün fürsət gözlədiyini və sonrakı və daha yüksək psixi formasiyaların real dünyanın çətinlikləri üzərində hökmranlıq qura bilmədiyi hallarda bu fürsətlərdən necə istifadə etdiyini izləyə biləcəyimizə inanırıq.

Ən son illərdə psixoanalitik iş o fikrə gəlib çıxmışdır ki, «ontogenez filogenezin təkrarıdır» müddəası ruh həyatına da tətbiq oluna bilməlidir və bundan psixoanalitik marağın yeni genişlənməsi meydana çıxmışdır.²⁰⁴²⁰⁵

E) Mədəni-tarixi maraq

Fərdi insanın uşaqlığının xalqların erkən tarixi ilə müqayisəsi artıq bir neçə istiqamətdə bəhrəli olduğunu göstərmişdir, baxmayaraq ki, bu iş hələ ancaq başlanğıc mərhələsində idi. Psixoanalitik düşüncə tərzi burada özünü tədqiqatın yeni aləti kimi aparır. Onun müddəalarının xalq psixologiyasına tətbiqi həm yeni problemlər qoymağa, həm də artıq işlənmiş məsələləri yeni işıqda görməyə və onların həllinə töhfə verməyə imkan verir.

İlk növbədə, yuxu üzərində qazanılmış psixoanalitik anlayışın mif və nağıl kimi xalq fantaziyasının məhsullarına köçürülməsi tamamilə mümkün görünür. Bu təşəkküllərin yozumu vəzifəsi çoxdan qarşıda durur; onların «gizli mənası» duyulur, bu mənanı örtən dəyişikliklərə və çevrilmələrə hazır olunur. Psixoanaliz yuxu və nevroz üzərindəki işlərindən bu təhriflərin texniki yollarını təxmin edə bilən təlimi gətirir. Lakin o, bir sıra hallarda mifin öz ilkin mənasından bu çevrilmələrə səbəb olmuş gizli motivləri də aşkara çıxara bilir. Mif yaradıcılığına ilk təkanı o, təbiət hadisələrini izah etmək və anlaşılmaz hala gəlmiş kult qaydaları və adətlər üçün hesabat vermək üçün nəzəri ehtiyacda görə bilmir, əksinə, onu yuxuların və simptom təşəkküllərinin əsasında aşkara çıxardığı eyni psixi «komplekslərdə», eyni affektiv meyillərdə axtarır.

Öz baxış bucaqlarının, müddəalarının və biliklərinin eyni köçürülməsi vasitəsilə psixoanaliz böyük mədəniyyət institutlarımızın — dinin, əxlaqın, hüququn, fəlsəfənin — mənşəyinə işıq salmaq qabiliyyəti qazanır. Bu cür yaradıcılıqlara təkanların meydana çıxa biləcəyi primitiv psixoloji vəziyyətlərin izinə düşərək, o, psixoloji müvəqqətiliyə əsaslanan bir çox izah cəhdlərini rədd etmək və onları daha dərinə gedən anlayışlarla əvəz etmək imkanı əldə edir.

Psixoanaliz fərdlərin və cəmiyyətlərin bütün bu psixi nailiyyətləri arasında sıx əlaqə qurur, çünki hər ikisi üçün eyni dinamik mənbəni fərz edir. O, psixi mexanizmin əsas funksiyasının, ehtiyaclar tərəfindən canlıda yaradılan gərginlikləri ondan boşaltmaq olduğu haqqındakı ilkin təsəvvürə əsaslanır. Bu vəzifənin bir hissəsi xarici dünyadan tələb olunan doyumla həll edilə bilər; bu məqsəd üçün real dünyanın idarə edilməsi zəruriyyətə çevrilir. Bu ehtiyacların digər bir hissəsinə, xüsusilə müəyyən affektiv meyillərə, reallıq mütəmadi olaraq doyumu rədd edir. Bundan vəzifənin ikinci bir hissəsi yaranır: təmin olunmayan meyillərə başqa cür həll yolu tapmaq. Bütün mədəniyyət tarixi yalnız onu göstərir ki, insanlar reallıq tərəfindən verilən və imtina edilən şəraitin dəyişkənliyi və texniki tərəqqi ilə dəyişməsi fonunda təmin olunmayan istəklərini bağlamaq üçün hansı yolları seçirlər.

İbtidai xalqların tədqiqi insanları əvvəlcə uşaq hər şeyə qadirlik inancının təsiri altında olduğunu göstərir və Freyd, Vəhşilərin və nevrotiklərin ruh həyatındakı oxşarlıqlar. Imago, I və II. [Totem və Tabu. Bu külliyyatın IX cildində yer alır. 2) Ferenczi, Reallıq hissinin inkişaf mərhələləri. Beynəlxalq Tibbi Psixoanaliz Jurnalı I, 1913. — Freyd, Animizm, Magiya və Allahlaşdırma gücü. Imago, II, 1913. [Totem və Tabu. Bu külliyyatın IX cildində yer alır.²⁰⁶

bir çox psixi formalaşmaların, hər şeyə qadirliyə toxunan pozuntuları inkar etmək və beləliklə, reallığı affekt həyatına təsirindən uzaq saxlamaq cəhdləri kimi başa düşülməsinə imkan verir, ta ki, insan reallığı daha yaxşı idarə edə və doyum üçün istifadə edə bilməyənə qədər. Xoşagəlməzlikdən qaçma prinsipi insan fəaliyyətini, xarici dünyaya daha yaxşı uyğunlaşma prinsipi ilə əvəz olunana qədər idarə edir. İnsanların dünyanı idarə etməsinin davamlı inkişafı ilə paralel olaraq, onların dünya görüşünün inkişafı gedir; bu dünya görüşü ilkin hər şeyə qadirlik inancından getdikcə daha çox uzaqlaşır, animistik mərhələdən dini mərhələyə və elmi mərhələyə yüksəlir. Bu kontekstə mif, din və əxlaq, təmin olunmayan istəklər üçün kompensasiya yaratmaq cəhdləri kimi daxil olur.

Fərdlərin nevrotik xəstəlikləri haqqındakı məlumat böyük sosial institutların başa düşülməsində yaxşı xidmət göstərmişdir, çünki nevrozlar özləri, institutlar tərəfindən sosial olaraq həll edilməli olan istək kompensasiyası problemlərini fərdi olaraq həll etmək cəhdləri kimi açılmışdır. Sosial amilin geri çəkilməsi və cinsi amilin üstünlük təşkil etməsi, psixoloji vəzifənin bu nevrotik həll yollarını təhrif olunmuş görüntülərə çevirir; onlar bu əhəmiyyətli problemlər haqqında maarifləndirmədən başqa heç nəyə yararlı deyil.

F) İncəsənətşünaslıq marağı

İncəsənət və sənətkarla bağlı problemlərin bəzilərinə psixoanalitik baxış qaneedici izahat verir; digərləri isə ondan tamamilə yayınır. O, incəsənətin icrasında da həll olunmamış istəklərin sakitləşdirilməsini nəzərdə tutan bir fəaliyyəti tanıyır; bu, ilk növbədə yaradıcı sənətkarın özündə, daha sonra isə dinləyicidə və ya tamaşaçıda baş verir. İncəsənətin hərəkətverici qüvvələri, digər fərdləri nevroza itələyən və cəmiyyəti öz institutlarını qurmağa məcbur edən eyni konfliktlərdir. Sənətkarın yaratma qabiliyyətinin haradan gəldiyi psixologiyanın sualı deyil. Sənətkar ilk növbədə özünü azad etməyi axtarır və bunu öz əsərini digərlərinə çatdırmaqla həyata keçirir; bu digərləri eyni içdə saxlanılmış istəklərdən əziyyət çəkirlər. O, şübhəsiz ki, ən şəxsi istək fantaziyalarını yerinə yetirilmiş kimi təqdim edir, lakin bunlar yalnız bir çevrilmə sayəsində incəsənət əsərinə çevrilir; bu çevrilmə həmin istəklərin qəbuledilməz xarakterini yumşaldır, onların şəxsi mənşəyini gizlədir və gözəllik qaydalarına əməl etməklə digərləri üçün cazibədar həzz mükafatları təklif edir. Psixoanaliz üçün incəsənət həzzinin açıq hissəsi ilə yanaşı, gizli qaynaqlardan gələn, daha çox təsirli olan, lakin latent olan hissəni də sübut etmək çətin deyil. Sənətkarın uşaqlıq təəssüratları və həyat taleyi ilə bu təsirlərə reaksiya kimi yaranan əsərləri arasındakı əlaqə analitik nəzərin ən cazibədar obyektlərindən biridir.

Qalan hallarda, incəsənət yaratma və incəsənətdən həzz alma ilə bağlı sualların əksəriyyəti hələ də analitik biliklərin işığını onlara yönəldən və insan istək kompensasiyalarının mürəkkəb quruluşunda onlara yer təyin edən bir işlənməni gözləyir. İncəsənət, bədii illüziya sayəsində simvollar və əvəzedici formaların real affektlər doğura bildiyi, konvensional olaraq qəbul edilmiş reallıq kimi, istəkləri rədd edən reallıq ilə istəkləri yerinə yetirən fantaziya dünyası arasında bir ara aləm təşkil edir; bu sahədə primitiv insanlığın hər şeyə qadirliyə can atma cəhdləri sanki qüvvədə qalır.²⁰⁷

G) Sosioloji maraq

Psixoanaliz fərdi psixikanı obyekt götürsə də, onun tədqiqi zamanı fərdin cəmiyyətə münasibətinin affektiv əsasları gözdən qaçmaması mümkün deyildi. O, sosial hisslərin müntəzəm olaraq erotizmdən gələn bir töhfə daşıdığını, bu töhfənin həddindən artıq vurğulanmasının və sonrakı sıxışdırılmasının müəyyən bir ruh pozğunluqları qrupunun xarakteristikasına çevrildiyini aşkar etdi. O, nevrozların bütövlükdə antisosial xarakterini tanıdı; nevrozlar ümumiyyətlə fərdi cəmiyyətdən kənarlaşdırmağa və keçmiş dövrlərin monastır sığınacağını xəstəlik izolyasiyası ilə əvəz etməyə çalışırlar. Bir çox nevroza hökm edən intensiv günahkarlıq hissi, ona nevroz təşvişinin sosial modifikasiyası kimi təsdiqləndi.

Digər tərəfdən, psixoanaliz sosial şəraitin və tələblərin nevrozun yaranmasındakı iştirakını ən geniş miqyasda üzə çıxarır. Mən tərəfindən həvəs məhdudiyyətinə və həvəs sıxışdırılmasına səbəb olan qüvvələr, əsasən, sosial mədəniyyət tələblərinə itaətdən qaynaqlanır. Əks halda nevroza səbəb olmalı olan eyni konstitusiya və eyni uşaqlıq təcrübələri, əgər belə bir itaət mövcud deyilsə və ya fərdin yaşadığı sosial dairə tərəfindən belə tələblər irəli sürülmürsə, bu təsiri doğurmazlar. İrəliləyən sinir pozğunluğunun mədəniyyətin məhsulu olduğu haqqındakı köhnə iddia, ən azı, həqiqi vəziyyətin yarısını üzə çıxarır. Tərbiyə və nümunə mədəniyyət tələbini gənc fərdə çatdırır; əgər bu fərddə həvəs sıxışdırılması bu ikisindən asılı olmayaraq baş verirsə, qədim dövrlərin tələbinin nəhayət insanın təşkil olunmuş irsi mülkünə çevrildiyi fərziyyəsi ağlabatandır. Spontan olaraq həvəs sıxışdırmaları yaradan uşaq, bununla da yalnız mədəniyyət tarixinin bir hissəsini təkrarlayır. Bu gün daxili bir maneə olan şey, bir vaxtlar yalnız xarici idi, bəlkə də dövrün çətinlikləri tərəfindən tələb olunurdu və bu gün hələ də hər böyüyən fərdə xarici mədəniyyət tələbi kimi yaxınlaşan şey, bir vaxtlar daxili sıxışdırma meylinə çevrilə bilər.

H) Pedaqoji maraq

Tərbiyə nəzəriyyəsinin psixoanalizə göstərdiyi əhəmiyyətli maraq, aydın şəkildə ortaya qoyulmuş bir hökmə əsaslanır. Yalnız uşaq ruh həyatına özünü qoyub anlaya bilən şəxs tərbiyəçi ola bilər və biz böyüklər uşaqları başa düşmürük, çünki öz uşaqlıq dövrümüzü artıq başa düşmürük. Uşaqlıq dövrümüzün amneziyası, ondan nə qədər uzaq olduğumuzun sübutudur. Psixoanaliz uşaqlıq dövrünün istəklərini, fikir formalaşmalarını və inkişaf proseslərini üzə çıxarmışdır; əvvəlki bütün cəhdlər ən pis şəkildə natamam və aldadıcı idi, çünki onlar onun fiziki və psixi təzahürlərində son dərəcə vacib olan cinsəllik amilini tamamilə kənara buraxmışdılar. Psixoanalizin uşaqlıq haqqında ən etibarlı araşdırmalarının — Edip kompleksi, özünəməhəbbət (narsisizm), pervers meyillər, anal erotizm, cinsi bilik həvəsi — qarşılandığı inanmaz təəccüb, bizim ruh həyatımızı, dəyərləndirmələrimizi, hətta düşünmə proseslərimizi adi uşağınkılardan ayıran məsafəni ölçür.

Tərbiyəçilər psixoanalizin nəticələri ilə tanış olduqda, uşaqlıq inkişafının müəyyən mərhələləri ilə barışmağı daha asan tapacaqlar və, digər şeylər arasında, uşağda ortaya çıxan sosial baxımdan yararsız və ya pervers həvəs təhriklərini şişirtmək təhlükəsi ilə üzləşməyəcəklər. Onlar, belə təsirlərin çox vaxt tərbiyənin qorxduğu uşaq pisliyinin davam etməsindən az olmayan arzuolunmaz nəticələr verdiyini öyrəndikdə, bu təzahürlərin zorakı boğulmasına cəhd etməkdən daha çox çəkinəcəklər. Güclü həvəslərin xaricdən zorakı boğulması uşaqlarda heç vaxt onların sönməsinə və ya nəzarət altına alınmasına nail olmur, əksinə, sonradan nevroz xəstəliyinə meyllilik yaradan sıxışdırmaya səbəb olur. Psixoanaliz, tərbiyənin məqsədəuyğun olmayan və anlayışsız sərtliyinin sinir xəstəliyinin yaranmasında necə böyük rol oynadığını və ya tələb olunan normallığın necə iş qabiliyyəti və həzz alma qabiliyyəti itkiləri hesabına əldə edildiyini öyrənmək üçün çox vaxt fürsət tapır. Lakin o, həm də öyrədə bilər ki, uşağın antisosial və pervers həvəsləri sıxışdırmaya məruz qalmayıb, əksinə, deyilən sublimasiya prosesi vasitəsilə ilkin məqsədlərindən daha dəyərli məqsədlərə yönəldildikdə, xarakter formalaşmasına necə dəyərli töhfələr verirlər. Bizim ən yaxşı fəzilətlərimiz, ən pis meyillərin zəminində reaksiya təşəkkülləri və sublimasiyalar kimi yetişmişdir. Tərbiyə, bu qiymətli qüvvə mənbələrini basdırmaqdan ehtiyatla çəkinməli və yalnız bu enerjiləri yaxşı yollara yönəldən prosesləri dəstəkləməklə məhdudlaşmalıdır. Psixoanalizlə aydınlaşdırılmış tərbiyənin əlində, nevrozlara qarşı fərdi profilaktikadan gözlədiklərimiz dayanır. (Sürix rahibi Dr. Oskar Pfisterin işlərinə baxın.)

Bu məqalədə mən psixoanalizin həcmi və məzmununu, onun şərtlərini, problemlərini və nəticələrini elmi maraq göstərən auditoriyaya təqdim etmək vəzifəsini öz üzərimə götürə bilməzdim. Əgər onun neçə elm sahəsi üçün maraqlı olduğu və bu sahələr arasında necə zəngin əlaqələr qurmağa başladığı aydınlaşarsa, mənim məqsədimə nail olunmuş olar.

22 / 25

İki uşaq yalanı

Uşaqların böyüklərin yalanlarını təqlid etdikdə yalan söyləmələri başa düşüləndir. Lakin yaxşı tərbiyə olunmuş uşaqların söylədiyi bir sıra yalanlar xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və tərbiyəçiləri qəzəbləndirmək əvəzinə, onları dərin fikrə dalmağa vadar etməlidir. Bu yalanlar çox güclü məhəbbət motivlərinin təsiri altında baş verir və uşaq ilə onun sevdiyi şəxs arasında yanlış anlaşma yarandıqda fəlakətli nəticələr doğurur.

I

Yeddi yaşlı qız (ikinci sinifdə) Pasxa yumurtalarını boyamaq üçün boyalar almaq məqsədilə atasından pul istəmişdi. Ata, pulu olmadığını əsas gətirərək, bu istəyi rədd etmişdi. Bir az sonra qız atasından, vəfat etmiş ölkə hökmdarı xanımın xatirəsinə çələng almaq üçün pul istədi. Hər bir məktəbli uşaq əlli pfeniq gətirməli idi. Ata ona on mark verdi; qız öz töhfəsini ödədi, atasının masasına doqquz mark qoydu və qalan əlli pfeniqə boyalar alaraq onları oyuncaq şkafında gizlətdi. Süfrədə ata şübhə ilə soruşdu ki, çatışmayan əlli pfeniqi nəyə sərf edib və həqiqətən də boyalar alıb-almadığını. Qız bunu inkar etdi, lakin yumurtaları birlikdə boyamaq istədiyi iki yaş böyük olan qardaşı onu ifşa etdi; boyalar şkafda tapıldı. Qəzəblənmiş ata günahkarı cəzalandırmaq üçün anaya təhvil verdi, cəza çox sərt oldu. Ana, uşağın nə qədər ümidsiz olduğunu gördükdən sonra özü də sarsıldı. Cəzadan sonra uşağı sevdi, onu ovutmaq üçün birlikdə gəzintiyə çıxdı. Lakin xəstənin öz gənclik həyatının «dönüş nöqtəsi» adlandırdığı bu hadisənin təsirləri aradan qaldırılmayacaq oldu. O, həmin vaxta qədər vəhşi, inamlı bir uşaq idi, bundan sonra isə utancaq və çəkingən oldu. Nişanlı dövründə ana ona mebel və çeyiz hazırlayarkən, qız özünə aydın olmayan bir qəzəbə tutuldu. Onun ağlından keçirdi ki, bu, axı onun puludur, buna görə başqası heç nə ala bilməz. Gənc qadın olaraq, o, öz şəxsi ehtiyacları üçün əridən pul istəməkdən çəkinir və «öz» pulunu onun pulundan lazımsız yerə ayırır. Müalicə dövründə bir neçə dəfə ərinin göndərdiyi pul gecikdi və nəticədə o, yad şəhərdə puldan məhrum qaldı. Bir dəfə bunu mənə danışdıqdan sonra, mən ondan belə bir vəd almaq istədim ki, vəziyyət təkrarlandıqda, müvəqqəti ehtiyac duyduğu kiçik məbləği məndən borc alsın. O, bu vədi verdi, lakin növbəti pul çətinliyi zamanı ona əməl etmədi və ziynət əşyalarını girov qoymağa üstünlük verdi. O, bildirdi ki, məndən pul götürə bilməz.

Uşaqlıqda əlli pfeniqin mənimsənilməsi, atanın qətiyyən təxmin edə bilməyəcəyi bir məna daşıyırdı. Məktəbə başlamazdan bir müddət əvvəl, o, pul ilə bağlı qəribə bir hadisə etmişdi. Dostu olan qonşu qadın, onu daha kiçik oğlunun yoldaşı kimi mağazaya göndərmiş və kiçik bir məbləğ vermişdi ki, hər hansı bir şey alsın. Alışdan sonra qalan pulu böyük olan kimi evə gətirmişdi. Lakin küçədə qonşunun xidmətçisinə rast gəldikdə, pulu küçə daşlarının üstünə atdı. Özünə belə izah edə bilmədiyi bu hərəkətin təhlili zamanı ona, Rəbbə xəyanətə görə aldığı gümüş sikkələri yerə atan Yudas gəldi. O, İsanın əzab-əziyyət tarixi ilə məktəbə başlamazdan əvvəl tanış olduğunu qəti şəkildə bildirir. Amma Yudasla özünü necə eyniləşdirə bilərdi?

Üç buçuq yaşında ikən, ona çox yaxın bağlandığı bir uşaq baxıcısı var idi. Bu qadın bir həkimlə erotik münasibətlərə girmişdi və uşaq baxıcısı həkimin qəbuluna uşaqla birlikdə gedirdi. Görünür, uşaq o vaxtlar müxtəlif cinsi proseslərin şahidi olmuşdu. Həkimin uşaq baxıcısına pul verib-vermədiyi dəqiq məlum deyil; lakin şübhəsizdir ki, qadın uşağa kiçik sikkələr hədiyyə edirdi ki, uşağın susqunluğunu təmin etsin; bu pulla evə qayıdışda alış-verişlər (yəqin ki, şirniyyat) edilirdi. Həkimin də bəzən uşağa pul hədiyyə etməsi ehtimalı var. Buna baxmayaraq, uşaq qısqanclıqdan baxıcısını anaya ifşa etdi. Gətirdiyi qrosşlarla o qədər nəzərəçarpan şəkildə oynayırdı ki, ana soruşmağa məcbur oldu: Bu pulu haradan götürdün? Qadın işdən qovuldu.

Beləliklə, kimdənsə pul almaq onun üçün erkən yaşlardan etibarən fiziki təslim olmağın, sevgi münasibətinin mənasını kəsb etmişdi. Atadan pul almaq bir sevgi etirafının dəyərini daşıyırdı. Atanın onun sevgilisi olduğu xəyalı o qədər cazibədar idi ki, Pasxa yumurtaları üçün rənglərə olan uşaq istəyi, bu xəyalın köməyi ilə qadağanı asanlıqla aşdı. Lakin pulun mənimsənilməsini etiraf edə bilməzdi, inkar etməli idi, çünki hərəkətin motivi, özü üçün belə şüursuz olduğu üçün, etiraf edilə bilməzdi. Atanın cəzası ona təklif edilən nəvazişin rədd edilməsi, təhqir idi və buna görə də onun cəsarətini qırdı. Müalicə zamanı, bir dəfə mən təhqir edilməni təqlid etməyə məcbur olduqda, yəni ona artıq çiçək gətirməməsini xahiş etdikdə, ağır bir narazılıq vəziyyəti ortaya çıxdı və bu vəziyyətin həlli, burada bəhs edilən xatirəyə gətirib çıxardı.

Psixoanalitik üçün uşağın kiçik təcrübəsində, keçmiş anal erotikanın sonrakı sevgi həyatına davam etdiyi, son dərəcə çox rast gəlinən hallardan birinin mövcud olduğunu vurğulamaq demək olar ki, lazım deyil. Yumurtaları rəngləməkdən alınan həzz də eyni mənbədən qaynaqlanır.

II

Həyatda baş verən bir imtina nəticəsində bu gün ağır xəstə olan bir qadın əvvəllər xüsusi qabiliyyətli, həqiqəti sevən, ciddi və yaxşı bir qız olmuş, sonra isə nəvazişli bir arvad olmuşdur. Daha əvvəl, həyatının ilk illərində isə inadkar və narazı bir uşaq idi; o, olduqca sürətlə həddindən artıq yaxşılığa və həddindən artıq vicdanlılığa doğru dəyişdikcə, məktəb dövründə belə hadisələr baş vermişdi ki, bu hadisələr xəstəlik dövrlərində ona ağır ittihamlar gətirir və tərəfindən tamamilə rüsvayçılığın sübutları kimi qiymətləndirilirdi. Yaddaşı ona deyirdi ki, o vaxtlar çox vaxt fəxr etmiş və yalan demişdi. Bir dəfə məktəbə gedərkən bir sinif yoldaşı fəxr edərək belə dedi: «Dünən naharda dondurma yedik». O isə cavab verdi: «Oh, biz hər gün dondurma yeyirik». Əslində o, nahar vaxtı dondurmanın nə məna daşıdığını başa düşmürdü; dondurmanı yalnız arabalarda daşınan uzun bloklar şəklində tanıyırdı, lakin bununla əlaqədar nəcib bir şey nəzərdə tutulduğunu fərz edirdi və buna görə də sinif yoldaşından geri qalmamaq istəyirdi.

Onun on yaşı olanda, rəsm dərsində bir dəfə sərbəst əllə dairə çəkmək tapşırığı verilmişdi. Lakin o, bu zaman pərgardan istifadə etdi, beləliklə mükəmməl bir dairəni asanlıqla yaratdı və nəticəsini triumf hissi ilə yanındakı qızın nəzərinə çatdırdı. Müəllim yaxınlaşdı, fəxr edən qızı eşitdi, dairənin xəttindəki parça izlərini aşkar etdi və qızı danladı. Qız isə inadla inkar etdi, heç bir sübutla təqsirli çıxarıla bilmədi və inatçı susqunluqla özünü qorudu. Müəllim bu barədə atası ilə məsləhətləşdi; hər ikisi qızın digər yaxşı davranışı ilə təsirlənərək, bu işə daha əlavə nəticə verməməyə qərar verdilər.

Uşağın hər iki yalanı eyni komplekslə motivasiya olunmuşdu. Beş bacı-qardaşın böyüyü olan kiçik qız, atasına qeyri-adi dərəcədə intensiv bağlılıq inkişaf etdirdi; yetkin yaşlarında onun həyat xoşbəxtliyi məhz bu bağlılıq üzündən uğursuzluğa düçar olacaqdı. Lakin o, tezliklə sevimli atasının ona aid etməyə hazır olduğu böyüklüyə malik olmadığını kəşf etməli oldu. Atası pul çətinlikləri ilə mübarizə aparırdı, o, qızın düşündüyü qədər güclü və ya yüksək statuslu deyildi. Qız öz idealından edilən bu azalmanı qəbul edə bilməzdi. Qadın tərzi ilə bütün ambisiyasını sevimli kişiyə yönəltdiyi üçün, atasını dünyaya qarşı müdafiə etmək onun üçün həddindən artıq güclü bir motivə çevrildi. Buna görə də o, sinif yoldaşları qarşısında fəxr edirdi ki, atasını kiçiltməmək üçün. Sonralar nahardakı dondurmanı «glace» kimi tərcümə etməyi öyrəndikdə, bu xatirəyə görə edilən ittihamın şüşə qırıntıları və parçalanmış hissələrə qarşı təşvişə dönüşə biləcəyi yol açılmış oldu.

Ata əla rəssam idi və istedadının nümunələri ilə uşaqların məftunluğunu və təəccübünü kifayət qədər çox dəfə oyatmışdı. Atası ilə eyniləşmə yolu ilə məktəbdə həmin dairəni çəkirdi; bu, ona yalnız aldadıcı vasitələrlə mümkün ola bilərdi. Elə bil o, öyünmək istəyirdi: Gör, atam nəyə qadirdir! Ataya olan həddindən artıq güclü meylə bağlı olan günah şüuru, cəhd edilən fırıldağında öz ifadəsini tapmışdı; etiraf, yuxarıdakı müşahidədə olduğu kimi, eyni səbəbdən qeyri-mümkün idi, çünki bu, gizli insest sevginin etirafı olmalı idi.

Uşaqların həyatındakı belə epizodları kiçik görməmək lazımdır. Belə uşaq xətalardan əxlaqsız xarakterin inkişafına dair proqnoz çıxarmaq böyük səhv olardı. Lakin onlar uşaq ruhunun ən güclü motivləri ilə əlaqədardır və sonrakı talelər və ya gələcək nevrozlar üçün predispozisiyaları xəbər verirlər.

23 / 25

Psixoanalizdə şüursuz anlayışı haqqında bəzi qeydlər

Bir neçə söz və mümkün qədər aydın şəkildə psixoanalizdə, yalnız psixoanalizdə «şüursuz» ifadəsinə hansı mənanın aid olduğunu izah etmək istəyirəm.

Bir təsəvvür – və ya hər hansı digər psixi element – indi mənim şüurumda mövcud ola bilər və növbəti anda ondan yox ola bilər; bir ara müddətdən sonra tamamilə dəyişməz şəkildə yenidən ortaya çıxa bilər, biz bunu ifadə etdiyimiz kimi, yaddaşdan, yeni bir hissi qavrayışın nəticəsi kimi deyil. Bu faktı nəzərə almaq üçün, təsəvvürün ara müddət ərzində də ruhumuzda mövcud olduğunu, baxmayaraq ki, şüurda latent qaldığını fərz etməyə məcburuq. Lakin o, ruhi həyatda mövcud ikən və şüurda latent ikən hansı formada mövcud ola bilərdi, bu barədə heç bir fərziyyə irəli sürə bilmərik.

Bu nöqtədə biz, latent təsəvvürün psixologiyanın obyekti kimi mövcud olmadığını, yalnız eyni psixi fenomenin, yəni məhz həmin təsəvvürün təkrar axını üçün fiziki predispozisiya kimi mövcud olduğunu bildirən fəlsəfi etiraza cavab verməyə hazır olmalıyıq. Lakin biz cavab verə bilərik ki, belə bir nəzəriyyə əsl psixologiyanın sahəsini xeyli aşır, «şüurlu» və «psixi» anlayışlarının eyni olduğunu qəbul edərək problemi sadəcə ötür və psixologiyanın yaddaş kimi ən adi faktlarını öz vasitələri ilə izah etmək hüququnu inkar etdiyi üçün açıq-aşkar haqsızdır.

İndi biz şüurumuzda mövcud olan və qavradığımız təsəvvürü «şüurlu» adlandıraq və yalnız bunu «şüurlu» ifadəsinin mənası kimi qəbul edək; əksinə, ruhi həyatda mövcud olduqlarını fərz etmək üçün əsasımız olduqda – yaddaşda olduğu kimi – latent təsəvvürləri «şüursuz» ifadəsi ilə işarələyək.

Şüursuz təsəvvür, bizim tərəfimizdən fərqinə varmadığımız, lakin digər əlamətlər və sübutlar əsasında onun mövcudluğunu etiraf etməyə hazır olduğumuz təsəvvürdür.

Əgər şüur və şüursuz arasında vacibliyinə sadiq qalmağa və onun dəyərini artırmağa çağıran «posthipnotik təlqin» təcrübəsi olmasaydı, bu, çox maraqsız təsviri və ya təsnifat işi kimi qəbul edilə bilərdi; çünki yaddaş faktları və ya şüursuz aralıq həlqələri üzərindən assosiasiya haqqında təcrübədən başqa heç bir şey hökmümüzə əsas ola bilməzdi. Lakin tanınmış «posthipnotik təlqin» təcrübəsi bizi şüur və şüursuz arasındakı fərqin vacibliyində israr etməyə öyrədir və onun dəyərini artırır.

Bernheim tərəfindən həyata keçirildiyi kimi, bu təcrübədə şəxs hipnotik vəziyyətə salınır və sonra ondan oyadılır. O, hipnotik vəziyyətdə, həkimin təsiri altında ikən, ona müəyyən bir hərəkəti, məsələn, yarım saat sonra dəqiq müəyyən edilmiş bir anda yerinə yetirmək tapşırığı verilir. Oyanışdan sonra görünüşə görə tam şüur və adi ruhi vəziyyət yenidən bərpa olunur, hipnotik vəziyyət haqqında yaddaş mövcud deyil, lakin əvvəlcədən təyin edilmiş anda bu və ya digər şeyi etmək istəyi zehində peyda olur və hərəkət, niyə edildiyini bilməsə belə, şüurlu şəkildə yerinə yetirilir. Hadisəni, həmin şəxsin zehinində niyyətin, verilən an gələnə qədər latent formada və ya şüursuz olaraq mövcud olduğunu, sonra isə şüurə çevrildiyini söyləməkdən başqa cür təsvir etmək demək olar ki, mümkün deyil. Lakin o, bütövlükdə şüurda ortaya çıxmır, yalnız yerinə yetiriləcək aktın təsəvvürü şüurə gəlir. Bu təsəvvürlə assosiasiya olunan digər bütün ideyalar – tapşırıq, həkimin təsiri, hipnotik vəziyyət haqqında yaddaş – hələ də şüursuz qalır.

Lakin biz belə bir təcrübədən daha çox şey öyrənə bilərik. Biz hadisənin sadəcə təsviri anlayışından dinamik anlayışına doğru aparılırıq. Hipnozda verilən hərəkət ideyası müəyyən bir anda yalnız şüurun obyekti olmur, həm də təsirli olur və bu, faktın daha diqqət çəkən tərəfidir; şüur onun mövcudluğunu qeyd edən kimi, ideya hərəkətə çevrilir. Həqiqi hərəkətə təkan verən şey həkimin tapşırığı olduğu üçün, tapşırıq ideyasının da təsirli olduğunu etiraf etməmək olmur.

Buna baxmayaraq, sonuncu fikir, onun törəməsi olan hərəkət ideyası ilə baş verdiyi kimi, şüura qəbul edilmədi; o, şüursuz qaldı və beləliklə, eyni anda həm təsirli, həm də şüursuz idi.

Posthipnotik təlqin laboratoriya məhsulu, süni olaraq yaradılmış faktdır. Lakin əvvəlcə P. Janet tərəfindən irəli sürülən və Breuer və mənim tərəfimdən işlənib hazırlanan histerik hadisələrin nəzəriyyəsini qəbul etsək, posthipnotik təklifin psixoloji xarakterini daha da aydın və bəlli şəkildə göstərən təbii faktlardan bol miqdarda istifadə edə bilərik.

Histerik xəstənin ruh həyatı təsirli, lakin şüursuz düşüncələrlə doludur; bütün simptomlar məhz bu düşüncələrdən qaynaqlanır. Histerik psixi quruluşun ən nəzərə çarpan xüsusiyyəti, həqiqətən də, onun şüursuz təsəvvürlər tərəfindən idarə edilməsidir. Əgər histerik bir qadın qusursa, bu, bəlkə də hamilə olduğu haqqındakı təsəvvürün nəticəsi ola bilər. Lakin o, bu təsəvvürün fərqində deyil, baxmayaraq ki, psixoanalizin texniki prosedurlarından biri vasitəsilə bu təsəvvür onun ruh həyatında asanlıqla aşkar edilə və ona şüurlu şəkildə qavratıla bilər. O, öz «hücumunu» təşkil edən titrəmələri və jestləri yerinə yetirərkən, nəzərdə tutduğu hərəkətləri belə şüurlu şəkildə təsəvvür etmir və bəlkə də onları iştirak etməyən bir tamaşaçının hissləri ilə müşahidə edir. Buna baxmayaraq, analiz sübut edə bilir ki, o, həyatından olan bir səhnənin dramatik təsvirində öz rolunu oynayırdı və bu səhnənin xatirəsi hücum zamanı şüursuz şəkildə təsirli idi. Təsirli şüursuz ideyaların eyni üstünlüyü, analizin digər bütün nevroz formalarının psixologiyasındakı əsas məqam kimi üzə çıxardığı şeydir.

Beləliklə, nevrotik fenomenlərin təhlilindən öyrənirik ki, gizli və ya şüursuz bir düşüncə mütləq zəif olmamalıdır və belə bir düşüncənin ruh həyatında mövcudluğu, birbaşa şüur tərəfindən verilən sübuta demək olar ki, bərabər olan, ən inandırıcı cürdən olan dolaylı sübutlara imkan verir. Müxtəlif növ gizli və şüursuz düşüncələr arasında fundamental bir fərq yaratmaqla, təsnifatımızı bu biliklərimizdəki artımla uyğunlaşdırmağa haqqımız olduğunu hiss edirik. Biz, hər bir latent düşüncənin zəifliyi səbəbindən belə olduğunu və güc qazandığı anda şüurlu olduğunu düşünməyə öyrəşmişdik. İndi isə, nə qədər güclü olsalar da, bəzi latent düşüncələrin şüura nüfuz etmədiyinə dair inanc qazanmışıq. Buna görə də, birinci qrupa aid latent düşüncələri şüuröncəsi adlandırmaq istəyirik, ikinci qrup üçün isə (bizim nevrozlarda nəzərdən keçirdiyimiz qrup) «şüursuz» (əsl mənasında) ifadəsini ayırırıq. İndiyə qədər yalnız təsviri mənada istifadə etdiyimiz «şüursuz» ifadəsi, indi genişləndirilmiş bir məna qazanır. Bu, artıq yalnız ümumi mənada latent düşüncələri deyil, xüsusilə də müəyyən bir dinamik xarakter daşıyan, yəni intensivliyinə və təsirliliyinə baxmayaraq şüurdan uzaq qalan düşüncələri ifadə edir.

Mən mübahisəmi davam etdirməzdən əvvəl, bu nöqtədə ehtimal olunan iki etiraza toxunmaq istəyirəm. Birincini belə formalaşdırmaq olar: Heç nə bilmədiyimiz şüursuz fikirlər fərziyyəsini mənimsəmək əvəzinə, şüurun bölünə biləcəyini qəbul etmək daha yaxşı olardı; belə ki, bəzi fikirlər və ya digər ruhi proseslər əsas şüurlu psixi fəaliyyətdən qopmuş və ondan uzaqlaşmış ayrı bir şüur təşkil edə bilər. Dr. Azamın halı kimi yaxşı məlum olan patologik hallar, şüurun bölünməsinin xəyali bir təsəvvür olmadığını sübut etmək üçün çox uyğun görünür.

Bu nəzəriyyəyə qarşı belə bir qeyd etməyə icazə verirəm ki, o, sadəcə «şüurlu» sözünün sui-istifadəsindən faydalanır. Bizim, sahibinin heç nə bilmədiyi bir şüuru da bu sözlə ifadə etmək üçün sözün mənasını bu qədər genişləndirməyə haqqımız yoxdur. Əgər filosoflar şüursuz bir fikrin mövcudluğuna inanmaqda çətinlik çəkirlərsə, mənə elə gəlir ki, şüursuz bir şüurun mövcudluğu daha da daha çox tənqidə açıqdır. Dr. Azamın halı kimi şüurun bölünməsi kimi təsvir edilən hallar, şüurun gəzintisi kimi daha yaxşı nəzərdən keçirilə bilər; bu zaman bu funksiya – və ya nə olursa olsun – növbə ilə şüurlu və şüursuz olan iki müxtəlif psixi kompleks arasında irəli-geri dalğalanır.

Ehtimal olunan digər etiraz, əsasən patologik vəziyyətlərin öyrənilməsindən əldə edilən nəticələrin normal insanların psixologiyasına tətbiq edilməsi olacaq. Biz bu etirazı, psixoanalizə borclu olduğumuz bir faktla aradan qaldıra bilərik. Sağlam insanlarda çox tez-tez baş verən bəzi funksional pozğunluqlar, məsələn, dil sürçmələri, yaddaş və dil səhvləri, adların unudulması və s., nevroz simptomları kimi, güclü şüursuz fikirlərin təsirinə asanlıqla aid edilə bilər. Bu mübahisənin daha sonrakı bir hissəsində daha inandırıcı olan ikinci bir arqumentlə qarşılaşacağıq.

Şüuröncəsi və şüursuz fikirlərin bir-birindən ayrılması bizi təsnifat sahəsini tərk etməyə və psixi fəaliyyətdəki funksional və dinamik əlaqələr haqqında rəy formalaşdırmağa məcbur edir. Biz asanlıqla şüura keçən effektiv bir şüuröncəsi və şüursuz qalan, şüurdan kəsilmiş kimi görünən effektiv bir şüursuzluq tapdıq.

Bu iki psixi fəaliyyət növünün əvvəldən eyni və ya təbiətcə bir-birinə zidd olub-olmadığını bilmirik, lakin psixi proseslərin gedişində onların niyə fərqləndiyini sorğulaya bilərik. Psixoanaliz bu suala heç bir tərəddüd etmədən aydın cavab verir. Fəal şüursuzun məhsulunun şüura nüfuz etməsi heç də qeyri-mümkün deyil, lakin bu nailiyyət üçün müəyyən səy tələb olunur. Bunu özümüz üzərində cəhd etdikdə, dəf edilməli olan bir müdafiənin aydın hissinə qapılırıq; xəstədə bunu oyatdıqda isə, ona qarşı müqavimət adlandırdığımız şeyin ən qəti əlamətlərini alırıq. Beləliklə, şüursuz fikrin canlı qüvvələr tərəfindən şüurdan kənarlaşdırıldığını öyrənirik; bu qüvvələr onun qəbuluna qarşı çıxarkən, şüuröncəsi olan digər fikirlərin qarşısına heç nə qoymurlar. Psixoanaliz, şüursuz fikirlərin rədd edilməsinin yalnız onların məzmununda təcəssüm olunan meyillər tərəfindən törədildiyinə şübhə etmək üçün heç bir imkan qoymur. Biliklərimizin bu mərhələsində qura biləcəyimiz ən yaxın və ən ehtimal olunan nəzəriyyə aşağıdakı kimidir: Şüursuzluq, psixi fəaliyyətimizi əsaslandıran proseslərdə qanunauyğun və qaçınılmaz bir mərhələdir; hər bir psixi akt şüursuz olaraq başlayır və ya belə qala bilər, yaxud da müqavimətlə qarşılaşıb-qarşılaşmamasından asılı olaraq, inkişaf edərək şüura doğru irəliləyə bilər. Şüuröncəsi və şüursuz fəaliyyət arasındakı fərq ilkin deyil, yalnız «müdafiə» işə düşdükdən sonra yaradılır. Yalnız bundan sonra, şüurda görünən və istənilən vaxt ora qayıda bilən şüuröncəsi fikirlərlə, buna nail ola bilməyən şüursuz fikirlər arasındakı fərq nəzəri və praktik dəyər qazanır. Şüurlu fəaliyyətin şüursuz fəaliyyətlə olan bu fərz edilən münasibətinə kobud, lakin kifayət qədər uyğun analogiya adi fotoqrafiya sahəsini təşkil edir. Fotoqrafiyanın ilk mərhələsi negatividir; hər bir fotoşəkil «negativ proses»dən keçməlidir və yoxlamadan uğurla keçən bu neqativlərin bir qismi, nəticədə şəkillə bitən «pozitiv proses»ə icazə verilir.

Lakin şüuröncəsi və şüursuz fəaliyyət arasındakı fərqləndirmə və onları ayıran sərhədin dərk edilməsi, psixoanalitik üsulla ruhi həyatın araşdırılmasının nə son nəticəsi, nə də ən əhəmiyyətli nəticəsidir. Ən normal insanlarda belə rast gəlinən, lakin dəliçiliyin ən vəhşi məhsulları ilə çox nəzərəçarpan oxşarlıq təşkil edən və filosoflar üçün dəliçiliyin özündən daha aydın olmayan bir psixi məhsul mövcuddur. Mən yuxuları nəzərdə tuturam. Psixoanaliz yuxu təhlilinə əsaslanır; yuxuların yozumu, gənc elmin bu günə qədər gördüyü işlərin ən mükəmməl hissəsidir. Yuxu qurulmasının tipik bir nümunəsi belə təsvir edilə bilər: Bir fikir axarı gündüzün zehni fəaliyyəti ilə oyadılmış və öz təsir qabiliyyətindən bir qismini saxlamışdır; bu qism sayəsində o, yuxunu yaradan və yuxu üçün zehni hazırlığı təşkil edən marağın ümumi aşağı düşməsindən yayınmışdır. Gecə ərzində bu fikir axarı, uşaqlıqdan bəri yuxu görən şəxsin ruhi həyatında həmişə mövcud olan, lakin adətən sıxışdırılmış və onun şüurlu varlığından kənarlaşdırılmış şüursuz istəklərdən biri ilə əlaqə qurmağı bacarır. Bu şüursuz dəstəkdən götürülən qüvvə sayəsində, gündüz işinin qalıqları olan fikirlər yenidən təsirli hala gələ bilər və şüurda bir yuxu şəklində üzə çıxır. Beləliklə, üç cür hadisə baş vermişdir:^208209210

Biz «gündüz qalıqlarını» və latent yuxu düşüncələrini tapmağı öyrənmişik; onların manifest yuxu məzmunu ilə müqayisəsi vasitəsilə, keçirdikləri dəyişikliklər və bu dəyişikliklərin necə baş verdiyi haqqında hökm çıxarmaq qabiliyyətinə malikik.

Latent yuxu düşüncələri, bizim adi şüurlu ruh fəaliyyətimizin məhsullarından heç bir cəhətdən fərqlənmir. Onlar şüuröncəsi düşüncələr adını daşımağa layiqdirlər və həqiqətən də, oyaq həyatın müəyyən bir anında şüurlu olmuş ola bilərlər. Lakin gecə boyu qurduqları şüursuz təkanlarla əlaqə nəticəsində, onlar sonunculara assimilyasiya olundu, müəyyən mənada şüursuz düşüncələr vəziyyətinə endirildi və şüursuz fəaliyyəti tənzimləyən qanunlara tabe oldular. Burada, mülahizələr əsasında və ya empirik bilginin başqa bir mənbəyindən çıxış edərək, əvvəlcədən təxmin edə bilməyəcəyimiz bir şeyi öyrənmək imkanı yaranır: şüursuz ruh fəaliyyətinin qanunları, şüurlu fəaliyyətin qanunlarından geniş miqyasda fərqlənir. Təfərrüatlı iş sayəsində biz Şüursuzun xüsusiyyətləri haqqında məlumat əldə edirik və yuxu yaranması proseslərinin daha dərindən araşdırılması ilə daha çox şey öyrənəcəyimizə ümid edə bilərik.

Bu araşdırma hələ yarısı belə bitməyib və indiyə qədər əldə edilmiş nəticələrin izahı, yuxuların yozumu sahəsindəki son dərəcə mürəkkəb problemlərə toxunmadan mümkün deyil. Lakin mən, yuxuların psixoanalitik tədqiqinə borclu olduğumuz, Şüursuzu anlamağımızdakı dəyişikliyə və anlayışımızdakı irəliləyişə işarə etmədən bu müzakirəni dayandırmaq istəmədim.

Əvvəlcə Şüursuz bizə yalnız müəyyən bir psixi prosesin sirli bir xarakteri kimi görünürdü; indi o, bizim üçün daha çox məna kəsb edir, o, bu prosesin, digər, daha əhəmiyyətli xüsusiyyətlərlə bizə məlum olan müəyyən bir psixi kateqoriyanın təbiətində iştirak etdiyinin və bizim ən yüksək diqqətimizi layiq görən psixi fəaliyyət sistemindən birinə aid olduğunun nişanəsidir. Şüursuzun indeks kimi dəyəri, xüsusiyyət kimi əhəmiyyətini qat-qat üstələmişdir. Onu təşkil edən fərdi proseslərin şüursuz olması nişanəsi ilə bizə özünü göstərən sistemi, daha yaxşı və daha az ikili mənalı bir ifadənin olmaması səbəbindən, «Şüursuz» adlandırırıq. Bu sistemin təyini üçün «Unbewußt» sözünün qısaltması olan «Ubw» hərflərini təklif edirəm.

Bu, psixoanalizdə «şüursuz» ifadəsinin qazandığı üçüncü və ən vacib mənadır.

24 / 25

Məcburiyyət nevrozuna meyl

(Nevroz seçimi problemi üzrə töhfə)

Bir insanın niyə və necə bir nevrozdan xəstələnə biləcəyi problemi, şübhəsiz ki, psixoanaliz tərəfindən cavablandırılmalı olan problemlərdəndir. Lakin bu cavabın, əvvəlcə başqa və daha xüsusi bir problem üzərindən verilə biləcəyi ehtimal olunur: niyə bu və ya digər şəxs məhz bir müəyyən nevroza, başqasına yox, mütləq xəstələnməlidir. Bu, nevrozların seçilməsi problemidir.

Bu problemə dair indiyə qədər nə bilirik? Əslində burada yalnız bir tək ümumi müddəa təsdiqlənmişdir. Nevrozlarda nəzərə alınan xəstəlik səbəblərini insanın həyata gətirdiyi və həyatın ona gətirdiyi səbəblərə, konstitusional və təsadüfi səbəblərə ayırırıq; adətən xəstəliyin törənməsi yalnız bunların qarşılıqlı təsiri nəticəsində meydana çıxır. İndi elə indicə elan olunan müddəa onu deyir ki, nevroz seçiminin təyininə dair əsaslar bütövlükdə birinci növdəndir, yəni meyillərin təbiətindən irəli gəlir və patogen təsir göstərən yaşantılardan asılı deyildir.

Bu meyillərin mənşəyini nədə axtarırıq? Biz ona diqqət yetirmişik ki, nəzərə alınan psixi funksiyalar – hər şeydən əvvəl cinsi funksiya, lakin eyni dərəcədə müxtəlif mühüm Mən funksiyaları da – normal yetkin insan üçün xarakterik olan vəziyyətə gəlib çatana qədər uzun və mürəkkəb bir inkişaf yolu keçməlidir. İndi biz belə güman edirik ki, bu inkişaflar həmişə o qədər qüsursuz başa çatmır ki, bütün funksiya irəliləyici dəyişikliyə tabe olsun. Onun bir hissəsi harada əvvəlki mərhələni saxlayırsa, orada sözdə «fiksasiya nöqtəsi» meydana çıxır və xəstəlik halında funksiya xarici pozuntu nəticəsində həmin nöqtəyə reqressiya edə bilər.

Deməli, bizim meyillərimiz inkişafın ləngimələridir. Digər xəstəliklərin ümumi patologiyası faktları ilə oxşarlıq bizi bu anlayışda möhkəmləndirir. Lakin hansı amillərin inkişafın bu cür pozuntularını doğura biləcəyi sualında psixoanalitik iş dayanır və bu problemi bioloji tədqiqata buraxır ²¹¹.

Bu ilkin şərtlərin köməyi ilə biz artıq bir neçə il bundan əvvəl nevroz seçimi probleminə yaxınlaşmışdıq. Normal şəraitləri onların pozulmalarından təxmin etməyə yönəlmiş iş istiqamətimiz bizi tamamilə xüsusi və gözlənilməz bir hücum nöqtəsi seçməyə gətirib çıxartdı. Psixonevrozların əsas formalarının adətən sadalandığı ardıcıllıq – histeriya, məcburiyyət nevrozu, paranoya, dementia praecox – bu xəstəliklərin həyatda baş qaldırdığı zaman ardıcıllığına (hərçənd tam dəqiq olmasa da) uyğun gəlir. Histerik xəstəlik formaları hələ ilk uşaqlıqda müşahidə oluna bilər; məcburiyyət nevrozu ilk simptomlarını adətən uşaqlığın ikinci dövründə (altıdan səkkiz yaşa qədər) büruzə verir; mənim parafreniya adı altında birləşdirdiyim digər iki psixonevroz isə yalnız yetkinlik dövründən sonra və yetişkinlik yaşında özünü göstərir. Sonradan ortaya çıxan bu xəstəliklər nevroz seçiminə gətirib çıxaran meyillər baxımından tədqiqatımız üçün ilk növbədə əlçatan oldu. Hər ikisinə xas olan böyüklük sayıqlaması, obyektlər aləmindən üz döndərmə və transferin çətinləşməsi xarakterləri bizi belə nəticəyə gəlməyə məcbur etdi ki, onların şərait yaradan fiksasiyası libidonun obyekt seçiminin qurulmasından əvvəlki inkişaf mərhələsində, yəni avtoerotizm və narsisizm fazasında axtarılmalıdır. Beləliklə, bu qədər gec ortaya çıxan xəstəlik formaları çox erkən yaranmış ləngimələrə və fiksasiyalara gedib çıxır.

Buna görə də biz histeriya və məcburiyyət nevrozu üçün – erkən simptom əmələ gəlməsi ilə müşayiət olunan iki əsl transfer nevrozu üçün – meyilin libidonun daha gənc fazalarında olduğunu güman etməyə yönəldilmiş olardıq. Lakin burada inkişaf ləngiməsi nədə tapılmalı idi və ən başlıcası, məcburiyyət nevrozuna histeriyadan fərqli olaraq meyil yaradan faza fərqi nədən ibarət olmalı idi? Bu barədə uzun müddət heç nə öyrənmək mümkün deyildi və bu iki meyili təxmin etmək üçün əvvəllər etdiyim cəhdlər, məsələn, histeriyanın infantil yaşantıda passivliklə, məcburiyyət nevrozunun isə aktivliklə şərtlənməsi fikri tezliklə yanlış kimi rədd edilməli oldu.

İndi yenidən klinik fərdi müşahidə zəmininə qayıdıram. Uzun müddət boyu nevrozu qeyri-adi bir dəyişiklik keçirmiş bir xəstəni öyrənmişəm. O, travmatik bir təcrübədən sonra adi təşviş histeriyası olaraq başlamış və bir neçə il boyu bu xarakteri saxlamışdır. Lakin bir gün qəflətən ən ağır növdən olan məcburiyyət nevrozuna çevrilmişdir. Belə bir hal birdən çox istiqamətdə əhəmiyyətli olmalı idi. Bir tərəfdən, ola bilsin ki, o, ikidilli sənəd dəyəri iddia edə bilər və eyni məzmunun iki nevroz tərəfindən müxtəlif dillərdə necə ifadə olunduğunu göstərə bilərdi. Digər tərəfdən isə, əgər bir şəxsin libido inkişafında birdən çox zəif nöqtə gətirə biləcəyini qəbul etməyə qərar vermək istəməsək, o, inkişafın ləngiməsi yolu ilə dispozisiya nəzəriyyəmizə ümumiyyətlə zidd olmaq təhlükəsi yaradırdı. Özümə dedim ki, bu sonuncu ehtimalı rədd etməyə haqqımız yoxdur, lakin bu xəstəlik halını anlamağa çox həvəsli idim.

Analiz gedişində bu məsələ ortaya çıxdıqda görməli oldum ki, vəziyyət təsəvvür etdiyimdən tamamilə fərqlidir. Məcburiyyət nevrozu əvvəlcə təşviş histeriyasını doğurmuş eyni travmaya qarşı növbəti reaksiya deyil, birinci travmanı tamamilə dəyərsizləşdirmiş ikinci bir təcrübəyə qarşı reaksiya idi. (Yəni nevroz seçiminin yaşantıdan asılılığını iddia edən müddəamızdan – hərçənd hələ müzakirə oluna bilən – bir istisna.) Təəssüf ki, – məlum səbəblərə görə – halın xəstəlik tarixçəsinə istədiyim qədər dərindən girə bilmirəm və yalnız aşağıdakı məlumatlarla məhdudlaşmalıyam. Xəstə xəstələnməsinə qədər xoşbəxt, demək olar ki, tamamilə məmnun bir qadın olmuşdur. İnfantil istək fiksasiyası səbəblərindən özünə uşaqlar arzulamış və yalnız sevdiyi ərinin ondan uşaq sahibi ola bilməyəcəyini öyrəndikdə xəstələnmişdir. Bu məhrumiyyətə reaksiya olaraq onda yaranan təşviş histeriyası, tezliklə özü də anlamağa başladığı kimi, saxlanılmış uşaq istəyinin özünü göstərdiyi vəsvəsə fantaziyalarının rədd edilməsinə uyğun gəlirdi. İndi o, ərinin onun tərəfindən müəyyən edilmiş məhrumiyyət nəticəsində xəstələndiyini təxmin etməməsi üçün hər şeyi edirdi. Lakin mən yaxşı əsaslar olmadan iddia etməmişəm ki, hər bir insan öz şüursuzluğunda digərinin şüursuz təzahürlərini yozmaq üçün bir alətə malikdir; kişi etiraf və ya izahat olmadan arvadının həyəcanının nə demək olduğunu anladı, bunun üzündən özünü incitdi, lakin bunu göstərmədi və öz növbəsində nevrotik reaksiya verdi, belə ki, – ilk dəfə olaraq – evlilik cinsi əlaqəsində acizlik göstərdi. Dərhal sonra o yola düşdü, arvad onu daimi olaraq iqtidarsız olmuş hesab etdi və onun gözlənilən qayıdışından əvvəlki gündə ilk məcburiyyət simptomları yaratdı.

Onun məcburiyyət nevrozunun məzmunu, utanc verici yuyunma və təmizlik məcburiyyəti ilə başqalarının ondan qorxmalı olduğu pis zərərlərə qarşı son dərəcə enerjili qorunma tədbirlərindən ibarət idi; yəni anal-erotik və sadistik təhriklərə qarşı reaksiya təşəkküllərindən ibarət idi. Onun cinsi həyatı, onun üçün yeganə olan kişinin impotentliyi səbəbindən tam dəyərdən düşdükdən sonra, cinsi ehtiyacı bu kimi formalarla ifadə olunmalı idi.

Kiçik, tərəfimdən yeni qurulmuş nəzəriyyə parçası məhz bu nöqtəyə əlaqələndirilmişdir; bu parça təbii ki, yalnız görünüşdə bu tək müşahidəyə əsaslanır, əslində isə əvvəlki çoxsaylı təəssüratların böyük bir cəmini birləşdirir, lakin bu təəssüratlar yalnız son təcrübədən sonra bir anlayış verməyə qadir olmuşdurlar. Mən özümə dedim ki, libidinal funksiyanın inkişaf sxemim yeni bir mərhələnin əlavə edilməsinə ehtiyac duyur. Əvvəlcə mən yalnız avtoerotizm mərhələsini, yəni ayrı-ayrı hissəvi həvəslərin, hər biri öz-özünə, öz bədənində həzz təmin etməsini axtardığı mərhələni və sonra bütün hissəvi həvəslərin çoxalma xidmətində genitaliyanın üstünlüyü altında obyekt seçimində birləşməsini fərqləndirmişdim. Parafreniyaların analizi, məlum olduğu kimi, bizi arada narsisizm mərhələsini yerləşdirməyə məcbur etdi; bu mərhələdə obyekt seçimi artıq baş vermiş, lakin obyekt hələ də öz Mənimlə üst-üstə düşür. İndi isə biz son formalaşmadan əvvəl başqa bir mərhələnin qəbul edilməsinin zəruri olduğunu görürük; bu mərhələdə hissəvi təkanlar artıq obyekt seçimi üçün birləşmiş, obyekt artıq öz şəxsiyyətinə qarşı yad bir şey kimi qarşı çıxır, lakin genital zonaların üstünlüyü hələ qurulmamışdır. Cinsi həyatın bu pregenital təşkilatına hakim olan hissəvi təkanlar, daha çox anal-erotik və sadistik təkanlardır.

Bilirəm ki, belə hər bir müddəa əvvəlcə qəribə səslənir. Yalnız onun indiyə qədərki biliklərimizlə əlaqələrinin açılması ilə bizə tanış olur və nəhayət, çox vaxt uzun müddət əvvəlcədən sezinlənmiş kiçik bir yenilik kimi tanınır. Beləliklə, «pregenital cinsi nizam»ın müzakirəsinə oxşar gözləntilərlə yönələk. a) Artıq çoxsaylı müşahidəçilərin diqqətini çəkmiş və son olaraq E. Jones tərəfindən xüsusi kəskinliklə vurğulanmışdır ki, nifrət və anal-erotizm təhrikləri məcburiyyət nevrozunun simptomatologiyasında qeyri-adi rol oynayır. (Jones, 1913.) Bu, indi birbaşa bizim müddəaumuzdan irəli gəlir, əgər nevrozda genital həvəslərin nümayəndəliyini yenidən öz üzərinə götürən bu hissəvi həvəslər, inkişafda onların sələfləri idisə.

Bu məqamda indiyə qədər saxlanılan, işimizin xəstəlik tarixçəsindən olan hissə yerləşir. Xəstənin cinsi həyatı ən erkən uşaqlıq dövründə sadistik döyülmə fantaziyaları ilə başlamışdır. Onların boğulmasından sonra qızda qeyri-adi dərəcədə uzun bir latentlik dövrü başlamış, bu müddət ərzində o, yüksək səviyyəli əxlaqi inkişaf keçirmiş, lakin qadın cinsi hisslərinə oyana bilməmişdir. Gənc yaşlarda bağlanan nikahla, bir neçə il davam edən, xoşbəxt qadın kimi normal cinsi fəaliyyət dövrü başlamışdır, ta ki, ilk böyük imtina histerik nevrozu gətirənə qədər. Genital həyatın bundan sonra gələn dəyərsizləşməsi ilə, qeyd edildiyi kimi, onun cinsi həyatı sadizmin uşaqlıq mərhələsinə geri qayıtmışdır.

Bu halda məcburiyyət nevrozunun xarakterini müəyyən etmək çətin deyil; bu xarakter, daha çox rast gəlinən digər hallardan fərqlənir, çünki onlar gənc yaşlarda başlayır və daha sonra daha və ya daha az nəzərəçarpan kəskinləşmələrlə xroniki şəkildə davam edir. Bu digər hallarda məcburiyyət nevrozuna meyilliliyi ehtiva edən cinsi təşkilat bir dəfə qurulduqdan sonra heç vaxt tamamilə üstələnmir; bizim halımızda isə o, əvvəlcə daha yüksək inkişaf mərhələsi ilə əvəz olunmuş, sonra isə bu mərhələdən geriləmə yolu ilə yenidən aktivləşdirilmişdir. b) Əgər biz öz müddəamızdan bioloji əlaqələrə keçid axtarırıqsa, çoxalma funksiyası tərəfindən təqdim olunan kişi və qadın ziddiyyətinin, pregenital obyekt seçimi mərhələsində hələ mövcud ola bilməyəcəyini unutmağa haqqımız yoxdur. Onun əvəzinə biz aktiv və passiv məqsədlərə malik olan meyllər ziddiyyətini tapırıq; bu ziddiyyət sonradan cinslər ziddiyyəti ilə birləşəcəkdir. Aktivlik, cinsi funksiyanın xidmətində olduqda sadizmin adlandırdığımız, adi qüdrətli olma həvəsi tərəfindən təmin olunur; o, tam inkişaf etmiş normal cinsi həyatda da vacib köməkçi xidmətlər görməlidir. Passiv axın anal erotizm tərəfindən qidalanır; onun erogen zonası köhnə, fərqlənməmiş kloakaya uyğun gəlir. Pregenital təşkilat mərhələsində bu anal erotizmnın vurğulanması, cinsi funksiyanın növbəti mərhələsinə, yəni genital üstünlük mərhələsinə çatıldıqda, kişidə homoseksuallığa əhəmiyyətli bir predispozisiya buraxacaqdır. Sonuncu mərhələnin əvvəlkinin üzərində qurulması və bu zaman baş verən libido yüklənmələrinin yenidən işlənməsi analitik araşdırma üçün ən maraqlı vəzifələri təqdim edir.

İnsan, cinsi həyatın pregenital təşkilatını inkar edərək və cinsi həyatı genital və çoxalma funksiyası ilə üst-üstə düşdüyü, eləcə də onunla başladığı kimi qəbul edərək, burada nəzərə çarpan bütün çətinliklərdən və mürəkkəbliklərdən yayınmaq olar deyə fikirləşə bilər. Analitik tədqiqatın yanlış anlaşılmayan nəticələrini nəzərə alaraq, nevrozlar haqqında belə deyilərdi ki, onlar cinsi sıxışdırma prosesi tərəfindən məcbur edilir, cinsi istəkləri digər, cinsi olmayan həvəslər vasitəsilə ifadə etsinlər, yəni sonuncuları kompensator şəkildə cinsiləşdirsinlər. Lakin belə bir yanaşma tətbiq edildikdə, insan psixoanalizdən kənara çıxmış olur. Yenidən psixoanalizdən əvvəlki mövqedə dayanır və sağlamlıq, sapqınlıq və nevroz arasındakı əlaqənin psixoanaliz vasitəsilə qazanılan başa düşülməsindən imtina etməli olur. Psixoanaliz, dar mənalı «genital funksiya»ya qarşı, cinsi hissəvi həvəslərin, erogen zonaların və beləliklə qazanılan «cinsi funksiya» anlayışının genişləndirilməsinin tanınması ilə ayaq üstə durur və ya yıxılır. Əslində, uşağın normal inkişafının müşahidəsi təkbaşına belə bir təhrikə qarşı çıxmaq üçün kifayətdir. c) Xarakter inkişafı sahəsində, nevrozlarda açdığımız eyni həvəs qüvvələri ilə qarşılaşmalıyıq. Lakin iki sahənin nəzəri baxımdan kəskin ayrılması, xarakterdə nevroz mexanizminə məxsus olan, yəni sıxışdırmanın uğursuzluğu və sıxışdırılmışın geri qayıtması amilinin aradan qalxması faktoru ilə tələb olunur. Xarakter formalaşmasında sıxışdırma ya işə düşmür, ya da məqsədinə, yəni sıxışdırılmışı reaksiya təşəkkülləri və sublimasiyalarla əvəz etməyə asanlıqla nail olur. Buna görə də, xarakter formalaşması prosesləri nevroz proseslərindən daha qaranlıq və analizi daha çətindir.

Xarakter inkişafı sahəsində, biz tərəfindən təsvir edilmiş xəstəlik halına yaxşı bir analogiya, yəni pregenital sadistik-analerotik cinsi təşkilatın təsdiqi ilə qarşılaşırıq. Məlumdur və insanlara çoxlu şikayət mövzusu vermişdir ki, qadınlar çox vaxt genital funksiyalarından imtina etdikdən sonra xarakterlərini xüsusi şəkildə dəyişirlər. Onlar dalaşqan, əzabverici və hökmran, kiçik şeylərə həssas və xəsis olurlar, yəni əvvəllər qadınlıq dövründə onlara məxsus olmayan tipik sadistik-analerotik xüsusiyyətlər nümayiş etdirirlər. Komediya şairləri və satiristlər bütün dövrlərdə, şirin qızın, sevən qadının və nəvazişli ananın çevrildiyi «qoca əjdahaya» qarşı təhqirlərini yönəldiblər. Biz anlayırıq ki, bu xarakter dəyişikliyi, cinsi həyatın pregenital, sadistik-analerotik mərhələyə geriləməsinə uyğun gəlir; biz bu mərhələdə məcburiyyət nevrozuna meyilliliyi tapmışıq. Deməli, bu mərhələ yalnız genital fazanın öncüsü deyil, çox vaxt genital orqanlar funksiyalarını yerinə yetirdikdən sonra onların davamı və əvəzçisi də olur.

Belə bir xarakter dəyişikliyinin məcburiyyət nevrozu ilə müqayisəsi çox təsirli olur. Hər iki halda geriləmənin əsəridir, lakin birinci halda tamamilə baş vermiş sıxışdırma (və ya boğulma) nəticəsində tam geriləmə; nevroz halında isə: konflikt, geriləmənin qəbul edilməməsi üçün göstərilən səy, ona qarşı reaksiya təşəkkülləri və hər iki tərəfdən edilən kompromislər sayəsində simptomların yaranması, psixi fəaliyyətlərin şüur qabiliyyətli və şüursuz hissələrə parçalanması. d) Bizim pregenital cinsi təşkilatlanma haqqında irəli sürdüyümüz nəzəriyyə iki istiqamətdə qüsurludur. Birincisi, o, digər hissəvi həvəslərin davranışını nəzərə almır, halbuki bu davranışda araşdırma və qeyd etməyə dəyən bir çox məqamlar var və o, sadəcə sadizm və anal erotizmin nəzərə çarpan üstünlüyünü vurğulamaqla kifayətlənir. Xüsusilə bilmə həvəsi haqqında tez-tez belə bir təəssürat yaranır ki, sanki o, məcburiyyət nevrozunun mexanizmində sadizmi birbaşa əvəz edə bilər. Əslində o, ələ keçirmə həvəsinin əsasən sublimasiya olunmuş, intellektual səviyyəyə qaldırılmış övladıdır və şübhə formasında onun rədd edilməsi məcburiyyət nevrozu obrazında geniş yer tutur.

İkinci nöqsan daha əhəmiyyətlidir. Biz bilirik ki, nevroz üçün təkamül-tarixi hazırlıq yalnız o vaxt tamamlanmış olur ki, o, fiksasiyanin baş verdiyi Mən inkişafı mərhələsini, libidinal inkişaf mərhələsi kimi nəzərə alsın. Lakin bizim irəli sürdüyümüz nəzəriyyə yalnız ikincisinə aid idi, ona görə də o, bizim tələb edə biləcəyimiz bütün biliyi ehtiva etmir. Mən həvəslərinin inkişaf mərhələləri bizə indiyə qədər çox az məlumdur; mən yalnız Ferenczinin (1913) bu suallara yaxınlaşmağa çalışan ümidverici bir cəhdindən xəbərdaram. Əgər mövcud izləri izləyərək, Mən inkişafının libidinal inkişafdan vaxt baxımından irəli getməsinin məcburiyyət nevrozuna hazırlıq amili kimi qeyd edilməli olduğu fərziyyəsini irəli sürsəm, bu çox cəsarətli görünə bilərmi, bilmirəm. Belə bir irəli getmə Mən həvəsləri tərəfindən obyekt seçimini tələb edərdi, halbuki cinsi funksiya hələ son formasına çatmamışdı və beləliklə, pregenital cinsi nizam mərhələsində bir fiksasiya buraxardı. Əgər nəzərə alsaq ki, məcburiyyət nevrozu xəstələri öz obyekt sevgisini onun arxasında pusquda duran düşmənçiliyə qarşı müdafiə etmək üçün həddindən artıq bir əxlaq inkişaf etdirməli olurlar, onda insan təbiəti üçün Mən inkişafının bu irəli getməsinin müəyyən dərəcəsini tipik kimi qəbul etməyə və əxlaqın yaranma qabiliyyətini, inkişafdan sonra nifrətin sevginin öncüsü olduğu faktında əsaslandırmağa meylli olarıq. Bəlkə də bu, W. Stekelin bir cümləsinin mənasıdır ki, o, vaxtilə mənə anlaşılmaz görünmüşdü: insanlararası ilkin hissi münasibət sevgi deyil, nifrətdir ²¹².

e) Histeriya üçün yuxarıda deyilənlərdən sonra libidonun inkişafının son mərhələsi ilə sıx əlaqəyə ehtiyac qalmır; bu mərhələ cinsiyyət orqanlarının üstünlüyü və çoxalma funksiyasının tətbiqi ilə xarakterizə olunur. Bu qazanım histerik nevrozda sıxışdırmaya məruz qalır, lakin bu sıxışdırma pregenital mərhələyə geriləmə ilə əlaqəli deyil. Mən inkişafı haqqında bilməməzliyimiz nəticəsində yaranan meyilliliyin müəyyən edilməsindəki boşluq, məcburiyyət nevrozunda olduğundan daha çox hiss olunur.

Buna qarşı, daha erkən səviyyəyə digər bir geriləmənin histeriyaya da xas olduğunu sübut etmək çətin deyil. Bildiyimiz kimi, qadın uşağının cinsəlliyi kişiliyə xas olan dominant orqanın (klitorisin) hakimiyyəti altındadır və çox vaxt oğlan uşağının cinsəlliyi kimi davranır. Pubert dövründəki son inkişaf mərhələsi bu kişiliyə xas cinsəlliyi aradan qaldırmalı və kloakadan törəmiş vaginanı dominant erogen zona kimi yüksəltməlidir. Qadınlarda histerik nevroz zamanı bu sıxışdırılmış kişiliyə xas cinsəlliyin yenidən aktivləşməsi çox adi haldır; buna qarşı isə Mənə uyğun olan həvəslər tərəfindən müdafiə mübarizəsi aparılır. Lakin mənim fikrimcə, histerik meyillilik problemlərinin müzakirəsinə bu mərhələdə başlamaq vaxtından əvvəldir.

25 / 25

Müalicənin başlanğıcı

Psixoanalizin texnikası üzrə digər məsləhətlər I

Nəcib şahmat oyununu kitablardan öyrənmək istəyən şəxs tezliklə başa düşəcək ki, yalnız açılışlar və son oyunlar ətraflı sistemli təsvirə imkan verir, halbuki açılışdan sonra başlayan oyunların saysız-hesabsız müxtəlifliyi belə bir təsvirə tab gətirə bilməz. Ustaların bir-biri ilə mübarizə apardıqları oyunların dərindən öyrənilməsi təlimdəki boşluğu yalnız bu yolla doldura bilər. Psixoanalitik müalicənin həyata keçirilməsi üçün verilə bilən qaydalar da oxşar məhdudiyyətlərə məruz qalır.

Aşağıda praktiki analitik üçün müalicənin başlanğıcına aid olan bu qaydalardan bəzilərini toparlamağa çalışacağam. Aralarında kiçik görünən və əslində kiçik olan müddəalar da var. Onların haqqını qorumaq üçün qeyd etmək lazımdır ki, bunlar sadəcə oyun qaydalarıdır və mənasını oyun planının ümumi kontekstindən almalıdırlar. Lakin bu qaydaları «məsləhətlər» kimi təqdim etmək və onlar üçün mütləq məcburiyyət tələb etməmək mənim üçün daha yaxşı olar. Nəzərə alınan psixi konstellasiyaların böyük fərqliliyi, bütün ruhi proseslərin plastikliyi və determinant amillərin zənginliyi texnikanın mexanikləşdirilməsinə mane olur və əks halda əsaslandırılmış bir yanaşmanın bəzən təsirsiz qalmasına, adətən səhv olan bir hərəkətin isə bəzən məqsədə çatmasına imkan verir. Bu şərtlər həkimin orta hesabla məqsədəuyğun davranışını müəyyən etməyə mane olmur.

Həstələrin seçimi üçün ən vacib göstəriciləri mən artıq illər əvvəl başqa bir yerdə qeyd etmişəm ²¹³. Ona görə də onları burada təkrarlamıram; bu arada onlar digər psixoanalitiklərin də təsdiqini tapmışdır. Lakin əlavə edirəm ki, mən o vaxtdan bəri az məlumatım olan xəstələri ilkin olaraq yalnız müvəqqəti, bir həftədən iki həftəyə qədər müddətə qəbul etməyə öyrəşmişəm. Əgər bu müddət ərzində müalicəni dayandırırsansa, xəstəyə uğursuz müalicə cəhdinin xoşagəlməz təəssüratından qurtulmağa imkan verirsən. Sadəcə olaraq, halı tanımaq və onun psixoanalizə uyğun olub-olmadığına qərar vermək üçün bir ilkin yoxlama aparmış olursan. Belə bir cəhddən başqa bir sınaq üsulu mövcud deyil; qəbul otağında nə qədər davam etsə də, söhbətlər və sorğular əvəz ola bilməz. Bu ilkin cəhd artıq psixoanalizin başlanğıcıdır və onun qaydalarına tabe olmalıdır. Onu təxminən belə ayırmaq olar ki, əsasən xəstə danışsın və ona öz hekayəsini davam etdirməsi üçün tamamilə zəruri olanlardan artıq heç bir izahat verilməsin.

Bir neçə həftəlik sınaq müddəti ilə müalicəyə başlamağın, əslində, diaqnostik əsaslandırması da var. Çox vaxt, histerik və ya məcburiyyət simptomları olan, həddindən artıq ifadə edilməmiş və daha qısa müddətdən bəri mövcud olan, yəni məhz müalicə üçün əlverişli hesab etmək istədiyin nevrozlarla qarşılaşdıqda, halın həqiqətən də, Bleulerin şizofreniya adlandırdığı, mənim təklifimə görə isə parafreniya olan, adlanan Dementia praecox-un (daha qısa və ya daha uzun müddətdən sonra bu xəstəliyin açıq obrazını göstərəcək) bir mərhələsinə uyğun gəlmədiyinə dair şübhələrə yer vermək lazımdır. Mən bu fərqi ayırd etməyin həmişə asan olduğunu inkar edirəm. Mən bilirəm ki, differensial diaqnostikada daha az tərəddüd edən psixiatrlar var, lakin mən onları da eyni dərəcədə tez-tez səhv etdiklərinə əmin olmuşam. Səhv yalnız psixoanalitik üçün, deyilən kliniki psixiatr üçün olduğundan daha fəlakətli nəticələrə malikdir. Çünki ikincisi, bir halda da, digərində də heç nə səmərəli təşkil etmir; o, yalnız nəzəri səhv təhlükəsi ilə üzləşir və onun diaqnozu yalnız akademik maraq kəsb edir. Psixoanalitik isə əlverişsiz halda praktik bir səhvə yol verir, boş yerə səy sərf edir və müalicə metodunu nüfuzdan salır. Əgər xəstə histeriya və ya məcburiyyət nevrozundan deyil, parafreniyadan əziyyət çəkirsə, o, sağalma vədini yerinə yetirə bilməz və buna görə də diaqnostik səhvdən qaçmaq üçün xüsusi güclü səbəblərə malikdir. Bir neçə həftəlik sınaq müalicəsində o, çox vaxt, cəhdi davam etdirməməyə onu vadar edə biləcək şübhəli müşahidələr aparacaq. Təəssüf ki, belə bir cəhdin həmişə qəti qərara imkan verdiyini iddia edə bilmərəm; bu, sadəcə olaraq, daha yaxşı bir ehtiyat tədbiridir ²¹⁴.

Analitik müalicəyə başlamazdan əvvəl uzun ön söhbətlər, əvvəlcə aparılan fərqli bir terapiya və həkim ilə analiz olunan şəxs arasında əvvəllər mövcud olan tanışlıq müəyyən mənfi nəticələr doğurur və buna hazırlıqlı olmaq lazımdır. Belə ki, xəstə həkimə qarşı artıq hazır bir transfer münasibəti ilə çıxış edir və həkim bunu yavaş-yavaş üzə çıxarmalı olur; halbuki həkimin transferin başlanğıcdan etibarən böyüməsini və formalaşmasını müşahidə etmək imkanı olmur. Xəstə beləliklə bir müddət üstünlüyə malik olur və müalicə zamanı ona bu üstünlüyü qıymadığımız.

Müalicəyə təxirə salma ilə başlamaq istəyən hər kəsə qarşı şübhəli olmaq lazımdır. Təcrübə göstərir ki, razılaşdırılmış müddət bitdikdən sonra onlar gəlmirlər, hətta bu təxirə salmanın əsaslandırması, yəni niyyətin rasionalizasiyası, işin əhli olmayanlara qüsursuz görünsə belə.

Həkim ilə analizi başlayan xəstə və ya onların ailələri arasında dostluq və ya sosial əlaqələr mövcud olduqda xüsusi çətinliklər yaranır. Bir dostunun həyat yoldaşını və ya uşağını müalicəyə qəbul etməsi tələb olunan psixoanalitik, nəticədən asılı olmayaraq, bu işin ona dostluğu baha başa gələcəyinə hazırlaşmalıdır. Əgər etibar edilə bilən bir nümayəndə təyin edə bilmirsə, o, bu qurbanı verməlidir.

Qeyri-həkimlər də, psixoanalizi hələ də həvəslə suggestiv müalicə ilə qarışdıran həkimlər də, adətən, xəstənin yeni müalicədən gözləntilərinə böyük əhəmiyyət verirlər. Onlar tez-tez belə düşünürlər ki, bir xəstə ilə çox əziyyət çəkmək lazım gəlməyəcək, çünki onun psixoanalizə böyük etimadı var və onun həqiqətliyinə və qabiliyyətinə tam əmindir. Digəri ilə isə, yəqin ki, daha çətin olacaq, çünki o, skeptik davranır və öz şəxsi təcrübəsində nəticəni görməyincə heç nəyə inanmaq istəmir. Əslində isə xəstələrin bu mövqeyi olduqca az əhəmiyyət kəsb edir; onun müvəqqəti etimadı və ya etimadsızlığı nevrozu bərkidən daxili müqavimətlər qarşısında demək olar ki, nəzərə alınmır. Xəstənin etimadkarlığı onunla ilk ünsiyyəti olduqca xoş edir; insan ona bunun üçün minnətdar olur, lakin onu buna hazırlayır ki, onun əlverişli qabaqcadan müsbət münasibətini müalicədə ortaya çıxan ilk çətinlikdə qırılacaq. Skeptikə isə deyilir ki, analiz etimad tələb etmir, o, istədiyi qədər tənqidi və etimadsız ola bilər, insan onun mövqeyini heç də onun mühakiməsinin hesabına yazmaq istəmir, çünki o, bu məsələlər barədə etibarlı mühakimə yürütmək iqtidarında deyil; onun etimadsızlığı da digər simptomları kimi bir simptomdur və əgər o, yalnız müalicə qaydasının ondan tələb etdiyini vicdanla yerinə yetirmək istəsə, bu, maneəçi olmayacaq.

Nevrozun mahiyyəti ilə tanış olan kəs, psixoanalizi başqaları üzərində tətbiq etmək qabiliyyəti çox yaxşı olan birinin də adi bir fani kimi davrana biləcəyini və özü psixoanalizin obyektinə çevrildiyi anda ən güclü müqavimətləri yaratmaq iqtidarında olduğunu eşitdikdə təəccüblənməyəcək. O zaman insan yenidən psixi dərinlik ölçüsü təəssüratı alır və nevrozun psixi təbəqələrdə kök salmasında, analitik təhsilin nüfuz etmədiyi təbəqələrə qədər, təəccüblü heç nə tapmır.

Analitik kursun əvvəlində vacib məqamlar vaxt və pul barədə müddəalardır.

Vaxt məsələsinə gəldikdə, mən yalnız müəyyən bir saatın icarəyə verilməsi prinsipinə əməl edirəm. Hər bir xəstəyə iş günümün əlverişli saatlarından biri təyin olunur; bu saat ona məxsusdur və ondan istifadə etməsə belə, o, həmin saat üçün məsul qalır. Bizim yaxşı cəmiyyətdə musiqi və ya dil müəllimləri üçün öz-özlüyündə məlum hesab edilən bu qayda, həkim üçün bəlkə də sərt və ya hətta peşə ləyaqətinə yaraşmayan kimi görünə bilər. İnsanlar, xəstənin hər dəfə həkim yanına eyni saatda gəlməsinə mane ola biləcək çoxsaylı təsadüflərə diqqət çəkməyə və uzunmüddətli analitik müalicənin gedişində baş verə bilən çoxsaylı əlavə xəstəliklərə nəzər salmağa meylli olacaqlar. Lakin mənim cavabım budur: başqa cür olmur. Daha yumşaq qaydalar tətbiq edildikdə, «təsadüfi» imtinalar o qədər çoxalır ki, həkim öz maddi mövcudluğunu təhlükə altında hiss edir. Əksinə, bu qaydaya ciddi riayət edildikdə, maneə törədən təsadüflərin ümumiyyətlə baş vermədiyi və əlavə xəstəliklərin çox nadir olduğu aydın olur. Qazanc əldə edən şəxs kimi utanc hissi keçirəcəyi boş vaxtdan həzz almaq demək olar ki, heç vaxt mümkün olmur; işi maneəsiz davam etdirmək olar və xüsusilə vacib və məzmunlu olmağa söz verdiyi zaman işdə təqsirsiz fasilənin mütləq baş verməli olduğu kimi naxoş və çaşqınlıq yaradan təcrübədən qaçmaq olur. İnsanların gündəlik həyatında psixogenezin əhəmiyyəti, «məktəb xəstəlikləri»nin çoxluğu və təsadüflərin əhəmiyyətsizliyi haqqında yalnız saat icarəsi prinsipinə ciddi riayət edilməklə bir neçə il psixoanalizlə məşğul olduqda tam inam əldə etmək olar. Şübhəsiz orqanik xəstəliklər, psixi maraqla istisna edilə bilməyən hallar, müalicəni dayandırır, boşalan saatı başqa şəkildə təyin etmək hüququm olduğunu hesab edir və xəstə sağaldıqdan və mən başqa bir saat boşaldıqdan sonra onu yenidən qəbul edirəm.

Xəstələrimlə bazar günləri və böyük bayramlar istisna olmaqla, gündəlik işləyirəm, yəni adətən həftədə altı dəfə. Yüngül hallar və ya çox irəli gedən müalicələrin davamı üçün həftədə üç saat kifayət edir. Əks halda, vaxt məhdudiyyətləri nə həkimə, nə də xəstəyə fayda gətirir; başlanğıc üçün onlar tamamilə rədd edilməlidir. Qısa fasilələr belə işi həmişə bir az örtür; bazar istirahətindən sonra yenidən işə başlayanda biz zarafatla «bazar ertəsi qabığı»ndan danışardıq; nadir işləmə halında xəstənin real təcrübəsi ilə ayaqlaşmamaq, müalicənin indiki vaxtla əlaqəsini itirməsi və yan yollara yönəlməsi təhlükəsi var. Bəzən elə xəstələrə də rast gəlinir ki, onlara orta ölçüdə olan bir saatdan daha çox vaxt ayırmaq lazımdır, çünki onlar saatın böyük hissəsini açılmaq, ümumiyyətlə söhbətçi olmaq üçün sərf edirlər.

Həkimə xoşagəlməz bir sual, xəstənin ilk növbədə ona yönəltdiyi sual belədir: «Müalicə nə qədər davam edəcək? Məni əziyyətimdən qurtarmaq üçün sizə nə qədər vaxt lazımdır?» Əgər bir neçə həftəlik sınaq müalicəsi təklif edilmişdirsə, bu sualın birbaşa cavablandırılmasından yayınmaq olar; sınaq müddəti bitdikdən sonra daha etibarlı bir açıqlama verə biləcəyini vəd edərək. Bu, təxminən təmsildəki Ezopun yolun uzunluğunu soruşan səyyaha «Get» deməsi və cavabını belə izah etməsi kimidir: səyyahın addımını tanımadan onun səyahətinin müddətini hesablamaq olmaz. Bu cavabla ilkin çətinliklərin öhdəsindən gəlmək olur, lakin müqayisə yaxşı deyil, çünki nevrotik asanlıqla öz sürətini dəyişə bilər və bəzən çox yavaş irəliləyişlər əldə edə bilər. Müalicənin təxmini müddəti haqqında sual əslində cavablandırıla bilməz.

Xəstələrin qavrayışsızlığı və həkimlərin dürüst olmaması, analizə həddindən artıq tələblər qoymaq və ona ən az vaxt ayırmaq effekti yaradır. Məsələn, bir neçə gün əvvəl mənə gələn, Rusiyada yaşayan bir xanımın məktubundan aşağıdakı məlumatları bölüşürəm. O, 53 yaşındadır, 23 ildir əziyyət çəkir və on ildir ki, davamlı işləməyə qadir deyil. «Bir neçə sinir xəstələri üçün sağalma mərkəzində müalicə» ona «aktiv həyat» yaşamağa imkan verə bilməmişdir. O, haqqında oxuduğu psixoanaliz vasitəsilə tam sağalacağına ümid edir. Lakin onun müalicəsi ailəsinə o qədər bahalı olub ki, Vyanada altı həftədən və ya iki aydan çox qala bilməz. Əlavə çətinlik ondadır ki, o, əvvəldən yalnız yazılı şəkildə «özünü aydın ifadə etmək» istəyir, çünki komplekslərinə toxunmaq onda partlayışa səbəb olar və ya onu «müvəqqəti olaraq susdurar». – Başqa heç kim ağır bir masanı iki barmaqla yüngül bir tabure kimi qaldırılacağını və ya böyük bir evin eyni müddət ərzində taxta bir kulübə kimi tikilə biləcəyini gözləməzdi, lakin söhbət insan düşüncəsinin kontekstində hələ yerləşdirilməmiş kimi görünən nevrozlardan gedəndə, ağıllı adamlar belə vaxt, iş və nəticə arasındakı zəruri proporsionallığı unudurlar. Əslində, bu, nevrozların etiologiyası haqqında dərin cəhalətin başa düşülən nəticəsidir. Bu cəhalət sayəsində nevroz onlar üçün «xaricdən gələn qız» kimidir. Onun haradan gəldiyini bilmirlər, ona görə də bir gün yox olacağını gözləyirlər.

Həkimlər bu etimadkarlığı dəstəkləyirlər; onların içindəki bilikli olanlar da nevroz xəstəliklərinin ağırlığını çox vaxt düzgün qiymətləndirmirlər. Mənə dost olan bir həmkarım, elmi işin bir neçə onilliyindən sonra başqa əsaslar üzərində psixoanalizin dəyərini tanımağa döndüyü üçün mən onu yüksək tuturdum, bir dəfə mənə belə yazmışdı: «Bizə lazım olan, məcburiyyət nevrozlarının qısa, rahat ambulator müalicəsidir». Mən buna cavab verə bilmədim, utandım və özümü belə bir qeydlə üzr istəməyə çalışdım ki, yəqin ki, daxili xəstəliklər üzrə mütəxəssislər də tüberkülyoz və ya karsinoma üçün bu üstünlükləri birləşdirən bir terapiyadan çox məmnun olacaqlar.

Daha açıq desək, psixoanalizdə söhbət həmişə uzun müddətlərdən, yarım və ya tam illərdən, xəstənin gözləntisinə uyğun gəlməyən daha uzun müddətlərdən gedir. Buna görə də, xəstə müalicəyə qəti qərar verməzdən əvvəl ona bu vəziyyəti açıqlamaq borcumuzdur. Mən ümumiyyətlə daha ləyaqətli, həm də daha məqsədəuyğun hesab edirəm ki, xəstəni qorxutmağa xüsusi çalışmadan, əvvəlcədən analitik terapiyanın çətinlikləri və qurbanları barədə ona diqqət çəkək və beləliklə, ona sonradan iddia etmək haqqını qoyaq ki, onu həcmi və əhəmiyyəti barədə məlumatı olmadığı bir müalicəyə cəlb ediblər. Belə məlumatlarla özünü saxlayanlar, sonradan yenə də yararsız olduqları ortaya çıxacaqdı. Müalicəyə başlamazdan əvvəl belə bir seçim aparmaq yaxşıdır. Xəstələr arasında maariflənmənin inkişafı ilə bu ilk imtahandan keçənlərin sayı da artır.

Mən xəstələri müalicədə müəyyən bir müddətə dözməyə məcbur etməyi rədd edirəm, hər kəsə istədiyi vaxt müalicəni dayandırmağa icazə verirəm, lakin ona gizlətmirəm ki, qısa bir işdən sonra dayandırma heç bir uğur qazanmayacaq və onu asanlıqla, tamamlanmamış bir əməliyyat kimi narazı bir vəziyyətə salma riski daşıyır. Psixoanalitik fəaliyyətimin ilk illərində xəstələri qalmağa inandırmaqda ən böyük çətinliyi yaşayırdım; bu çətinlik artıq çoxdan dəyişib, indi mən onları dayandırmağa məcbur etmək üçün təşvişlə çalışmalıyam.

Analitik müalicənin qısalması haqqında arzu haqlı bir istəkdir və bu istəyin yerinə yetirilməsi, eşidəcəyimiz kimi, müxtəlif yollarla həyata keçirilməyə çalışılır. Lakin buna qarşı çox əhəmiyyətli bir maneə var: dərin psixi dəyişikliklərin baş verməsinin yavaşlığı və nəticədə şüursuz proseslərimizin «zamansızlığı». Xəstələr analizin böyük vaxt tələb etməsi problemi ilə üzləşdikdə, çox vaxt müəyyən bir çıxış yolu təklif etməyi bilirlər. Onlar şikayətlərini iki qrupa bölürlər: dözülməz olanlar və əhəmiyyətsiz hesab etdikləri digərləri, və deyirlər: «Siz məni yalnız birindən (məsələn, baş ağrısından və ya müəyyən bir təşvişdən) qurtarın, digəri ilə mən özüm həyatda başa çıxaram.» Lakin onlar bu zaman analizin seçici gücünü şişirdirlər. Analitik həkim şübhəsiz çox şey bacarır, amma nəyə nail olacağını dəqiq müəyyən edə bilməz. O, mövcud sıxışdırmaların həllinə yönəlmiş bir prosesi başladır; bu prosesi nəzarət edə, inkişaf etdirə, maneələri aradan qaldıra bilər, şübhəsiz ki, ona çox ziyan da vura bilər. Ümumiyyətlə, bir dəfə başladılmış proses öz yolunu gedir və nə onun istiqamətini, nə də hücum etdiyi nöqtələrin ardıcıllığını ona əvvəlcədən təyin etmək olar. Analitikin xəstəlik əlamətləri üzərindəki hakimiyyəti təxminən kişi cinsi qabiliyyəti kimidir. Ən güclü kişi bütün bir uşağı yarada bilər, lakin qadın orqanizmində yalnız bir baş, bir qol və ya bir ayaq yarada bilməz; hətta uşağın cinsini də müəyyən edə bilməz. O da sadəcə çox mürəkkəb və köhnə hadisələrlə müəyyən edilmiş, uşağın anadan ayrılması ilə nəticələnən bir prosesi başladır. İnsanın nevrozu da bir orqanizm xüsusiyyətlərinə malikdir; onun hissəvi əlamətləri bir-birindən müstəqil deyil, bir-birini şərtləndirir və adətən bir-birini dəstəkləyir; insan həmişə yalnız bir nevrozdan əziyyət çəkir, bir fərdin təsadüfən birləşdiyi bir neçə nevrozdan yox. İstədiyi kimi, yalnız dözülməz bir əlamətdən qurtarılmış xəstə, indiyə qədər yüngül olan bir əlamətin dözülməz həddə çatdığını təcrübə ilə görə bilər. Ümumiyyətlə, müalicənin uğurunu mümkün qədər təlqin (yəni transfer) şərtlərindən ayırmaq istəyən, həkimə aid ola biləcək müalicə nəticəsinin seçici təsirlənmə izlərindən də imtina etməklə yaxşı iş görər. Psixoanalitik üçün ən çox xoşuna gələn xəstələr, əldə edilə bilən tam sağlamlığı ondan tələb edən və prosesin tamamlanması üçün lazım olan qədər vaxtı ona verənlər olmalıdır. Təbii ki, belə əlverişli şərait yalnız nadir hallarda gözlənilə bilər.

Növbəti məqam, müalicənin əvvəlində qərar verilməli olan məsələ, pul, yəni həkimin haqqıdır. Psixoanalitik pulun ilk növbədə özünü qorumaq və güc qazanmaq vasitəsi kimi nəzərdən keçirilməli olduğunu inkar etmir, lakin pulun dəyərləndirilməsində güclü cinsi amillərin də iştirak etdiyini iddia edir. O, sonra ona istinad edə bilər ki, pul məsələləri mədəniyyət insanları tərəfindən cinsi məsələlərlə tamamilə eyni şəkildə, eyni ikiliyyət, saxta həyalılıq və ikiüzlülük ilə idarə olunur. Deməli, o, əvvəlcədən qərarlıdır ki, bu işdə iştirak etməsin, əksinə, xəstə qarşısında pul münasibətlərini, cinsi həyat məsələlərində onu tərbiyə etmək istədiyi eyni öz-özünə aydın dürüstlüklə idarə etsin. O, öz vaxtını necə dəyərləndirdiyini, heç bir xahiş olmadan açıqlamaqla, özünün yanlış utancdan qurtulduğunu sübut edir. İnsan ağıllılığı sonra böyük məbləğlərin toplanmasına imkan verməməyi, əksinə, daha qısa müntəzəm dövrlərdə (təxminən aylıq) ödəniş almağı əmr edir. (Məlum olduğu kimi, müalicəni çox ucuz qiymətə verdikdə, xəstənin müalicəyə olan dəyər qoymasını artırmırıq.) Bu, bildiyimiz kimi, bizim Avropa cəmiyyətimizdə sinir həkiminin və ya daxili xəstəliklər üzrə həkimin adi təcrübəsi deyil. Lakin psixoanalitik, kömək edə biləcək müalicə vasitələrinə malik olduğu üçün dürüst və bahalı olan cərrahın vəziyyətinə özünü qoya bilər. Məncə, özünün həqiqi tələbləri və ehtiyaclarını etiraf etmək, hələ də həkimlər arasında adət olan kimi, vəziyyəti bizə məlum olmayan, qeyri-mənfəətçi insanpərvər rolunu oynamaqdan və bunun əvəzinə susub xəstələrin qəddarlığına və istismar hərisliyinə qəzəblənməkdən və ya açıq şəkildə onlardan şikayətlənməkdən daha ləyaqətli və etik baxımdan daha az şübhəlidir. Psixoanalitik ödənişə olan tələbini irəli sürərkən, ağır işdə heç vaxt digər tibbi ixtisas sahibləri qədər qazana bilməyəcəyini də qeyd edəcək.

Eyni səbəblərdən o, haqq almadan müalicə etməyi də rədd edə bilər və həmkarları və ya onların qohumları xatirinə heç bir istisna etməyəcək. Sonuncu tələb həkim kollegiallığına zidd görünür; lakin nəzərə alınmalıdır ki, pulsuz müalicə psixoanalitik üçün hər hansı başqası üçün olduğundan çox daha böyük məna kəsb edir, yəni qazanc üçün mövcud olan iş vaxtının (səkkizdə bir, yeddıda bir və s.) çox aylar ərzində əlindən alınması deməkdir. Eyni anda ikinci pulsuz müalicə artıq onun qazanma qabiliyyətinin dörddə birini və ya üçdə birini əlindən alır, bu da ağır travmatik qəzanın təsirinə bərabər tutula bilər.

O, xəstə üçün əldə edilən üstünlük həkimin qurbanını nisbətən əvəz edirmi, sualı ortaya çıxır. Bu barədə hökm verməyə haqqım çatır, çünki təxminən on il boyunca gündə bir saat, bəzən də iki saat pulsuz müalicələrə həsr etmişəm, nevroz sahəsində istiqamətlənmək məqsədilə mümkün qədər müqavimətsiz işləmək istəmişəm. Bu zaman axtardığım üstünlükləri tapmadım. Nörotiklərin bəzi müqavimətləri pulsuz müalicə ilə həddindən artıq dərəcədə artır, məsələn, gənc qadında transfer əlaqəsində ehtiva olunan təhrik, gənc kişidə isə ata kompleksindən qaynaqlanan minnətdarlıq öhdəliyinə qarşı müqavimət, ki, bu da tibbi yardım göstərilməsinin ən xoşagəlməz çətinliklərindən birinə aiddir. Ödənişlə həkimə verilən tənzimləmənin aradan qalxması çox narahatlıq doğurur; bütün münasibət real dünyadan kənara çıxır; müalicənin bitirilməsinə səy göstərmək üçün yaxşı bir motiv xəstədən alınır.

Pulun asketik qınanmasından tamamilə uzaq durmaq olar, lakin analitik terapiyanın xarici və daxili səbəblərdən yoxsullar üçün demək olar ki, əlçatmaz olmasına təəssüf etmək lazımdır. Buna qarşı çox az şey etmək olar. Bəlkə də, həyatın çətinliyi ilə ağır işə məcbur edilən şəxsin nevroza daha az tutulduğu haqqında çox yayılmış iddia haqlıdır. Lakin bir dəfə nevroz əmələ gətirən yoxsulun onu özündən çox çətin qopardığı təcrübəsi tamamilə şübhəsizdir. Nevroz ona özünü qorumaq mübarizəsində çox yaxşı xidmət edir; onun ona gətirdiyi ikinci dərəcəli xəstəlik qazancı həddindən artıq böyükdür. İnsanların onun maddi çətinliyinə rədd etdikləri mərhəməti, o, indi nevrozu başlığı altında tələb edir və yoxsulluğunu işlə mübarizə aparmaqla aradan qaldırmaq tələbindən özünü azad edə bilər. Yoxsulun nevrozuna psixoterapiya vasitələri ilə hücum edən şəxs, adətən, bu halda ondan tamamilə başqa cür aktual terapiya tələb olunduğu təcrübəsini yaşayır, yəni bizdəki rəvayətə görə İmperator II. Yozefin adət etdiyi kimi bir terapiya. Təbii ki, bəzən günahsız və köməksiz, dəyərli insanlar tapılır ki, onlara edilən pulsuz müalicə göstərilən maneələrə rast gəlmir və gözəl nəticələr əldə edir.

Orta təbəqə üçün psixoanalizə lazım olan pul xərcləri yalnız görünüşdə həddindən artıqdır. Sağlamlıq və iş qabiliyyəti bir tərəfdən, mülayim pul xərcləri isə digər tərəfdən ümumiyyətlə ölçülə bilməz olduğunu tamamilə kənara qoysaq belə, sanatoriyalara və tibbi müalicəyə dayandırılmayan xərcləri toplayıb, uğurla bitmiş analitik müalicədən sonra iş və qazanma qabiliyyətinin artımı ilə müqayisə etdikdə, xəstələrin yaxşı bir alış-veriş etdiklərini söyləmək olar. Həyatda xəstəlikdən və – axmaqlıqdan daha bahalı heç nə yoxdur.

Analitik müalicənin girişinə dair bu qeydləri bitirməzdən əvvəl, müalicənin həyata keçirildiyi vəziyyətin müəyyən bir mərasimi haqqında bir neçə kəlmə. Xəstəni bir istirahət çarpayısında uzatmaq, özünün isə onun arxasında, onun görmədiyi yerdə oturmaq tövsiyəsinə sadiq qalıram. Bu tədbirin tarixi mənası var, o, psixoanalizanın ondan inkişaf etdiyi hipnotik müalicənin qalığıdır. Lakin o, bir neçə səbəbə görə saxlanılmağa layiqdir. İlk növbədə şəxsi bir motivə görə, amma qoy başqaları da bu motivi mənimlə bölüşsünlər. Mən gündə səkkiz saat (və ya daha çox) başqaları tərəfindən dikilib seyr edilməyə dözmürəm. Dinləyərkən özümü şüursuz düşüncələrimin axınına buraxdığım üçün istəmirəm ki, mənim üz cizgilərim xəstəyə yozumlar üçün material versin və ya onun danışıqlarına təsir etsin. Xəstə ona məcburi qoyulmuş bu vəziyyəti adətən bir məhrumiyyət kimi qəbul edir və ona qarşı çıxır, xüsusən də onun nevrozunda baxma həvəsi (voyerizm) əhəmiyyətli rol oynayırsa. Lakin mən bu qaydada israr edirəm; onun məqsədi və nəticəsi transferin xəstənin təsadüfi fikirləri ilə hiss olunmaz qarışmasının qarşısını almaq, transferi təcrid etmək və onu vaxtında müqavimət olaraq kəskin şəkildə sərhədlənmiş halda üzə çıxarmaqdır. Bilirəm ki, bir çox analitiklər bunu başqa cür edirlər, amma bilmirəm ki, başqa cür etmək ehtirasının, yoxsa bununla əldə etdikləri bir üstünlüyün onların bu kənara çıxmasında daha çox payı var.

Əgər indi müalicənin şərtləri bu şəkildə nizama salınıbsa, onda sual yaranır: müalicəyə hansı nöqtədən və hansı materialla başlamaq lazımdır?

Bütövlükdə, müalicəyə hansı materialla başlamağın əhəmiyyəti yoxdur — həyat tarixçəsi ilə, xəstəlik tarixçəsi ilə, yoxsa xəstənin uşaqlıq xatirələri ilə. Hər halda elə etməli ki, xəstə danışsın və başlanğıc nöqtəsini seçmək ona buraxılsın. Ona belə deyilir: «Sizə bir şey deyə bilməzdən əvvəl sizin haqqınızda çox şey öyrənməliyəm; xahiş edirəm, özünüz haqqında bildiklərinizi mənə danışın.»

Yalnız xəstənin riayət etməli olduğu psixoanalitik texnikanın əsas qaydası üçün bir istisna edilir. Bu qayda ilə ona ən əvvəldən tanışlıq yaradılır: «Hələ bir şey də, sizə başlamazdan əvvəl. Sizin hekayəniz adi bir söhbətdən bir nöqtədə fərqlənməlidir. Əks halda siz haqlı olaraq təsvirinizdə əlaqə ipini saxlamağa çalışır və “yüzüncü şeydən mininci şeyə keçmək” kimi deyilən vəziyyətə düşməmək üçün bütün maneə törədən fikirləri və yan düşüncələri kənarlaşdırırsınız; burada isə fərqli hərəkət etməlisiniz. Hekayəniz ərzində sizə müxtəlif fikirlərin gəldiyini müşahidə edəcəksiniz və bu fikirləri müəyyən tənqidi etirazlarla geri çevirmək istəyərsiniz. Özünüzə belə deməyə meylli olacaqsınız: Bu və ya digər şey buraya aid deyil, ya da tamamilə əhəmiyyətsizdir, ya da mənasızdır, ona görə də onu demək lazım deyil. Bu tənqidə heç vaxt tabe olmayın və buna baxmayaraq onu deyin, hətta məhz ona qarşı istəksizlik hissi keçirdiyiniz üçün onu deyin. Bu qaydanın – əslində riayət etməli olduğunuz yeganə qaydanın – səbəbini sonra öyrənəcəksiniz və qavrayacaqsınız: Deməli, ağlınıza gələn hər şeyi deyin. Məsələn, qatar vaqonunun pəncərə yerində oturan və içəridə yerləşən şəxsə pəncərədən görünən mənzərənin necə dəyişdiyini təsvir edən bir səyyah kimi davranın. Nəhayət, tam dürüstlük vəd etdiyinizi heç vaxt unutmayın və heç bir şeyin üzərindən keçməyin, çünki onun bildirilməsi sizə hansısa səbəbdən xoşagəlməzdir.» ²¹⁵ Xəstəliyini müəyyən bir andan hesablayan xəstələr adətən xəstəliyin səbəbinə yönəlirlər; nevrozlarının uşaqlıqla əlaqəsini özləri də inkar etməyən başqaları isə çox vaxt bütün həyat tarixçələrini təqdim etməklə başlayırlar. Sistematik bir danışıq heç vaxt gözləmək lazım deyil və onu təşviq etmək üçün heç nə etmək lazım deyil. Tarixçənin hər bir parçası sonralar yenidən danışılmalı olacaq və yalnız bu təkrarlar zamanı xəstəyə məlum olmayan mühüm əlaqələri çatdıran əlavələr meydana çıxacaq.

Elə pasiyentlər var ki, ilk saatlardan etibarən öz hekayələrinə diqqətlə hazırlaşırlar, guya bununla müalicə vaxtından daha yaxşı istifadə etməyi təmin edirlər. Bu şəkildə özünü göstərən həvəs əslində müqavimətdir. Belə hazırlıqdan çəkinməyi məsləhət görürəm, çünki o, yalnız arzuolunmaz fikirlərin meydana çıxmasına qarşı müdafiə üçün tətbiq olunur ²¹⁶. Xəstə öz təqdirəlayiq niyyətinə nə qədər səmimi inansa da, müqavimət qəsdən hazırlıq üsulunda öz payını tələb edəcək və ən dəyərli materialın bildirişdən yayınmasına nail olacaq. Tezliklə görmək olar ki, pasiyent müalicədən tələb olunanı əsirgəmək üçün başqa üsullar da icad edir. Məsələn, o, hər gün yaxın bir dostu ilə müalicə barədə söhbət edəcək və bu söhbətdə həkimin yanında onun şüuruna gəlməli olan bütün fikirləri yerləşdirəcək. Onda müalicənin elə bir deşiyi olur ki, məhz ən yaxşı şey oradan axıb gedir. Onda tezliklə vaxt gələcək ki, pasiyentə məsləhət verilsin: o, analitik müalicəsini öz həkimi ilə özü arasında bir məsələ kimi qəbul etsin və bütün digər şəxsləri, nə qədər yaxın və ya nə qədər maraqlı olsalar da, xəbərdar olmaqdan kənarda saxlasın. Müalicənin sonrakı mərhələlərində pasiyent, bir qayda olaraq, belə vəsvəsələrə məruz qalmır.

Müalicəsini gizli saxlamaq istəyən, çox vaxt buna görə ki, nevrozunu da gizli saxlamış olan xəstələrə mən heç bir çətinlik yaratmıram. Əlbəttə, bu qeyd-şərt nəticəsində ən gözəl şəfa nəticələrindən bəzilərinin ətrafdakılara təsirini itirməsi nəzərə alınmır. Pasiyentlərin gizlilik lehinə qərar verməsi, əlbəttə, artıq onların gizli tarixçəsinin bir cəhətini işığa çıxarır.

Xəstələrə müalicələrinin başlanğıcında mümkün qədər az şəxsi xəbərdar etməyi təlqin etdikdə, bununla onları bir dərəcədə çoxsaylı düşmən təsirlərdən də qoruyuruq ki, həmin təsirlər onları analizdən yayındırmağa çalışacaqlar. Belə təsirlər müalicənin başlanğıcında zərərli ola bilər. Sonralar onlar çox vaxt əhəmiyyətsiz olur, hətta gizlənmək istəyən müqavimətləri üzə çıxarmaq üçün faydalı ola bilər.

Əgər pasiyent analitik müalicə zamanı müvəqqəti olaraq başqa, daxili və ya ixtisaslaşdırılmış terapiyaya ehtiyac duyarsa, bu digər köməyi özü göstərməkdənsə, analitik olmayan bir həmkarı cəlb etmək daha məqsədəuyğundur. Güclü orqanik dayaqla müşayiət olunan nevrotik xəstəliklər üzündən birləşdirilmiş müalicələr çox vaxt həyata keçirilə bilməz. Pasiyentlərə sağlamlığa aparan birdən çox yol göstərildikdə, onlar öz maraqlarını analizdən yayındırırlar. Ən yaxşısı odur ki, orqanik müalicə psixi müalicənin tamamlanmasından sonraya saxlanılsın; əgər birincisi qabağa çəkilsəydi, əksər hallarda o, nəticəsiz qalardı.

Müalicənin girişinə qayıdaq. Bəzən elə xəstələrə rast gəlinir ki, onlar kursa, danışa biləcəkləri heç nəyin yadlarına düşmədiyini bildirən rəddedici bir əminliklə başlayırlar, halbuki həyat və xəstəlik tarixinin bütün sahəsi onların qarşısında toxunulmamış halda durur. Onlardan nədən danışmalı olduqlarını göstərmələrini xahiş etdikdə, buna girməyin, nə bu ilk dəfə, nə də sonrakı dəfələr. Belə hallarda nə ilə qarşılaşdığınızı yadda saxlayın. Nevrozu müdafiə etmək üçün güclü bir müqavimət ön cəbhəyə çıxmışdır; dərhal çağırışı qəbul edin və onun üstünə gedin. ağıla heç bir fikrin gəlməməsinin başlanğıcda olmadığına və bunun analizə qarşı bir müqavimət olduğuna dair enerjik surətdə təkrarlanan əminlik tezliklə xəstəni ehtimal olunan etiraflara məcbur edir və ya onun komplekslərinin ilk hissəsini açıb göstərir. Əgər o, əsas qaydanı dinləyərkən bu və ya digər şeyi özünə saxlayacağına dair bir şərt qoyduğunu etiraf etməli olursa, bu pisdir. Əgər o, yalnız analizə qarşı hansı inamsızlığı bəslədiyini və ya onun haqqında hansı qorxuducu şeylər eşitdiyini bildirməlidirsə, bu daha az pisdir. Əgər o, ona təqdim olunan bu və buna bənzər ehtimalları inkar edərsə, o zaman onu təkidlə, onu məşğul edən müəyyən fikirləri laqeyd qoyduğunu etiraf etməyə məcbur etmək olar. O, kursun özü haqqında düşünmüşdür, amma müəyyən bir şey haqqında deyil, ya da içində olduğu otağın mənzərəsi onu məşğul etmişdir, ya da müalicə otağındakı əşyalar və burada bir divanda uzandığı barədə düşünməli olmuşdur, bütün bunları isə o, «heç nə» cavabı ilə əvəz etmişdir. Bu işarələr kifayət qədər aydındır; hazırkı vəziyyətə bağlanan hər şey həkimə bir transferə uyğundur ki, bu da özünü müqavimət üçün yararlı göstərir. Beləliklə, bu transferin açılmasına başlamaq məcburiyyəti yaranır; ondan xəstənin patogen materialına giriş yolunu tez tapmaq olar. Həyat tarixinin məzmununa görə cinsi aqressiyaya hazırlanmış qadınlar, güclü surətdə sıxışdırılmış homoseksuallığı olan kişilər analizə ən çox belə bir ağlına gələn fikirləri bildirməkdən imtina ilə başlayırlar.

İlk müqavimət kimi, xəstələrin ilk simptomları və ya təsadüfi hərəkətləri də xüsusi maraq doğura və onların nevrozuna hakim olan bir kompleksi açıb göstərə bilər. Zövqlü estetik mövqelərə malik istedadlı bir gənc filosof ilk müalicə üçün uzanmazdan əvvəl şalvarının qırışını düzəltməyə tələsir; o, sonralar estet olacağına uyğun olaraq, ən yüksək incəliyə malik keçmiş koprofil olduğunu göstərir. Gənc bir qız eyni vəziyyətdə tələsik yubkasının ətəyini görünən topuğunun üstünə çəkir; bununla o, sonrakı analizin aşkara çıxaracağı ən yaxşı şeyi, bədən gözəlliyinə dair narsisistik qürurunu və ekshibisionist meyllərini açıb göstərmiş olur.

Xəstələrin çoxu həkimin onların görmədiyi yerdə arxalarında oturduğu vəziyyətə qarşı müqavimət göstərirlər və müalicəni başqa mövqedə keçirməyə icazə istəyirlər, əsasən, həkimin görünüşündən məhrum olmaq istəmədikləri üçün. Onlara bu, adətən, rədd edilir; lakin onlara «seans» başlamazdan əvvəl və ya onun bitəcəyinin elan edilməsindən sonra, yəni yerlərindən qalxdıqları zaman, bir neçə cümlə söyləmək üçün öz təşəbbüsləri ilə şərait yaratmağa mane olmaq mümkün deyil. Beləliklə, onlar müalicəni iki hissəyə bölürlər: biri rəsmi hissədir, bu zaman onlar adətən çox çəkinərək davranırlar; digəri isə «rahat» hissədir, burada həqiqətən sərbəst danışır və müalicəyə aid saymadıqları müxtəlif məlumatlar verirlər. Həkim bu ayrılığa uzun müddət dözmür, seansdan əvvəl və ya sonra deyilənlərə diqqət yetirir və bunları ilk fürsətdə istifadə edərək, xəstənin qurmağa çalışdığı arakəsməni dağıdır. Bu arakəsmə yenə də transfer müqavimətinin materialından hazırlanmışdır.

Xəstənin məlumatları və fikirləri maneəsiz axan olduğu müddətcə, transfer mövzusuna toxunulmasın. Bütün prosedurların ən incə olan bu mərhələni, transfer müqavimətə çevrilənə qədər gözləmək lazımdır.

Qarşımıza çıxan növbəti sual prinsipial xarakter daşıyır. Sual belədir: Analiz olunan şəxsə məlumat verməyə nə vaxt başlamalıyıq? Onun ağlına gələn fikirlərinin gizli mənasını ona nə vaxt açmaq, analizin əsas şərtləri və texniki prosedurları haqqında onunla nə vaxt tanış etmək lazımdır?

Bu suala verilə biləcək cavab yalnız belə ola bilər: Xəstədə güclü bir transfer, yaxşı bir rapport qurulana qədər gözləmək lazımdır. Müalicənin ilk məqsədi onu müalicəyə və həkimin şəxsiyyətinə bağlamaqdır. Bunun üçün ediləcək yeganə şey ona vaxt verməkdir. Əgər ona ciddi maraq göstərilərsə, əvvəlcə üzə çıxan müqavimətlər diqqətlə aradan qaldırılarsa və bəzi səhvlərdən qaçılarsa, xəstə belə bir bağlılığı öz-özünə yaradacaq və həkimini, sevgi görməyə öyrəşdiyi şəxslərin obrazlarından birinin ardınca düzəcəkdir. Lakin bu ilk uğuru itirmək mümkündür, əgər əvvəlcədən empatiya mövqeyindən fərqli bir mövqe tutulsa, məsələn, əxlaqi dərslər verilsə və ya bir qrupun, məsələn, həyat yoldaşının digər tərəfinin nümayəndəsi və ya vəkili kimi davranılsa.

Bu cavab təbii olaraq belə bir üsulun məhkum edilməsini özündə ehtiva edir ki, bu üsul xəstəyə simptomlarının tərcümələrini, kimsə onları özü təxmin edən kimi, çatdırmaq istəyirdi, hətta bunda xüsusi bir qələbə görərdi ki, bu «həlləri» ilk görüşdə onun üzünə çırpsın. Təcrübəli analitik üçün xəstənin şikayətlərindən və xəstəlik hesabatından onun gizli arzularını aydın eşidiləcək şəkildə eşitmək çətin deyil; lakin bir yad adama, bütün analitik önşərtlərlə tanış olmayan birinə, ən qısa tanışlıqdan sonra açmaq üçün nə qədər özünü bəyənmə və ehtiyatsızlıq lazımdır ki, o, anasına insestuoz bağlıdır, guya sevdiyi arvadına qarşı ölüm arzuları bəsləyir, müdirini aldatmaq niyyəti ilə gəzir və sairə! Eşitmişəm ki, elə analitiklər var ki, belə ani diaqnozlarla və sürətli müalicələrlə öyünürlər, lakin mən hər kəsi belə nümunələrə uymaqdan çəkindirirəm. Bununla insan özünü və işini hər cür etibardan məhrum edər və ən şiddətli etirazlara səbəb olar, istər düzgün təxmin etmiş olsun, istərsə də olmasın, hətta əslində nə qədər tez düzgün təxmin etmiş olsa, bir o qədər şiddətli müqavimətə səbəb olar. Terapevtik effekt qayda olaraq əvvəlcə sıfıra bərabər olacaq, analizdən çəkindirmə isə qəti olacaq. Hətta müalicənin sonrakı mərhələlərində də ehtiyatlı olmaq lazım gələcək ki, bir simptom həllini və arzu tərcüməsini xəstə az qala bunun astanasında olana qədər, yəni bu həlli özü ələ keçirmək üçün yalnız qısa bir addım atmalı olana qədər çatdırmayaq. Əvvəlki illərdə tez-tez təsadüf edirdim ki, bir həllin vaxtından əvvəl bildirilməsi müalicənin vaxtından əvvəl sona çatmasına səbəb olurdu, həm birdən-birə oyadılan müqavimətlər nəticəsində, həm də həll ilə verilən rahatlıq əsasında.

Burada belə bir etiraz ediləcək: Bizim vəzifəmiz müalicəni uzatmaqdır, yoxsa onu mümkün qədər tez sona çatdırmaq? Xəstə öz bilməməsi və anlamaması nəticəsində əziyyət çəkmirmi və onu mümkün qədər tez bilən etmək, yəni həkim özü bilən olan kimi, borc deyilmi? Bu sualın cavablandırılması bilmənin mənası və psixoanalizdə sağalma mexanizmi haqqında kiçik bir ekskurs tələb edir.

Analitik texnikanın ən erkən dövrlərində biz, həqiqətən də, intellektualist düşüncə mövqeyindən xəstənin unutduğu şeylər haqqında biliyini yüksək qiymətləndirirdik və bu zaman bizim biliyimizlə onunki arasında demək olar ki, fərq qoymurduq. Unudulmuş uşaqlıq travması haqqında başqa tərəfdən, məsələn, valideynlərdən, qulluq edən şəxslərdən və ya azdırıcının özündən xəbər almaq mümkün olanda — ki, bu, ayrı-ayrı hallarda mümkün olurdu — biz bunu xüsusi bir uğur sayırdıq və xəstəyə bu xəbəri və onun doğruluğuna dair sübutları çatdırmağa tələsirdik, bununla nevrozu və müalicəni tez bir sona çatdıracağımıza əmin idik. Gözlənilən nəticə gəlməyəndə bu, ağır bir məyusluq oldu. Necə ola bilərdi ki, indi travmatik yaşantısını bilən xəstə yenə də elə davranırdı, sanki əvvəlkindən artıq heç nə bilmir? Sıxışdırılmış travmanın xatirəsi belə, onun bildirilməsi və təsviri nəticəsində üzə çıxmırdı.

Müəyyən bir halda histerik bir qızın anası mənə homoseksual yaşantını açmışdı ki, qızın tutmalarının fiksasiyasına bunun böyük təsiri olmuşdu. Ana bu səhnəni özü təsadüfən görmüşdü, lakin xəstə onu tamamilə unutmuşdu, halbuki o, artıq yetkinlikdən əvvəlki illərə aid idi. Mən indi ibrətamiz bir təcrübə keçirə bildim. Hər dəfə ananın danışdığını qızın yanında təkrarlayanda, qız histerik bir tutma ilə reaksiya verirdi və bundan sonra bildirilən şey yenidən unudulurdu. Şübhə yox idi ki, xəstə ona zorla qəbul etdirilən biliyə qarşı ən şiddətli müqavimət göstərirdi; nəhayət, o, mənim bildirişlərimdən qorunmaq üçün zehni zəifliyi və tam yaddaş itkisini simulyasiya edirdi. Beləliklə, biliyin özünə ona aid edilən əhəmiyyəti almaq və vurğunu o müqavimətlərin üzərinə qoymaq qərara alınmalı idi ki, bunlar vaxtilə bilməməyi doğurmuşdu və indi də onu müdafiə etməyə hazır idilər. Şüurlu bilik isə bu müqavimətlər qarşısında, hətta yenidən qovulmadıqda belə, gücsüz idi.

Xəstələrin şüurlu biliyi bilməməklə birləşdirməyi bacaran təəccüblü davranışı sözdə normal psixologiya üçün izahsız qalır. Psixoanaliz üçün bu, şüursuzu qəbul etdiyi üçün heç bir çətinlik yaratmır; lakin təsvir olunan fenomen, ruhi prosesləri topik olaraq diferensiallaşdırılmış şəkildə yaxınlaşdıran bir anlayışın ən yaxşı dayaqlarından biridir. Xəstələr indi sıxışdırılmış yaşantını öz düşüncələrində bilirlər, lakin bu düşüncədə sıxışdırılmış xatirənin hər hansı bir şəkildə saxlandığı yerə bağlantı yoxdur. Yalnız şüurlu düşüncə prosesi bu yerə qədər irəliləyib orada sıxışdırma müqavimətlərini aradan qaldırdıqda bir dəyişiklik baş verə bilər. Bu, sanki ədliyyə nazirliyində gənclik cinayətlərinin müəyyən yumşaq üsulla mühakimə olunması barədə bir fərman dərc edilmişdir. Bu fərman ayrı-ayrı mahal məhkəmələrinin diqqətinə çatmadıqca və ya mahal hakimlərinin bu fərmana əməl etmək niyyətində olmadıqları, əksinə öz başlarına hökm verdikləri halda, ayrı-ayrı gənc cinayətkarların işinə baxılmasında heç nə dəyişilə bilməz. Düzəliş üçün onu da əlavə edək ki, sıxışdırılmışın xəstəyə şüurlu çatdırılması yenə də təsirsiz qalmır. O, arzu olunan təsiri — simptomlara son qoymağı — göstərməyəcək, lakin başqa nəticələr verəcək. O, əvvəlcə müqavimətləri, sonra isə onların aradan qaldırılması baş verdikdə, gedişində nəhayət şüursuz xatirəyə gözlənilən təsirin meydana gəldiyi bir düşüncə prosesini hərəkətə gətirəcək.

İndi müalicə vasitəsilə hərəkətə gətirdiyimiz qüvvələr oyununun ümumi mənzərəsini əldə etməyin vaxtıdır. Terapiyanın növbəti hərəkətverici qüvvəsi xəstənin əzabı və bundan qaynaqlanan sağalma arzusudur. Bu hərəkətverici qüvvənin böyüklüyündən bir çox şey çıxılır ki, bunlar yalnız analizin gedişində aşkar edilir, ilk növbədə ikinci dərəcəli xəstəlik qazancı, lakin hərəkətverici qüvvənin özü müalicənin sonuna qədər qorunub saxlanmalıdır; hər yaxşılaşma onun azalmasını doğurur. Lakin tək başına o, xəstəliyi aradan qaldırmağa qadir deyil; ona iki şey çatışmır: o, bu məqsədə aparan yolları bilmir və müqavimətlərə qarşı zəruri enerji miqdarlarını təmin etmir. Hər iki nöqsanın qarşısını analitik müalicə alır. Müqavimətləri aradan qaldırmaq üçün tələb olunan affekt miqdarlarını o, transfer üçün hazır duran enerjiləri səfərbər etməklə təmin edir; vaxtında çatdırılmalar vasitəsilə xəstəyə bu enerjiləri yönəltməli olduğu yolları göstərir. Transfer çox vaxt əzab simptomlarını tək başına aradan qaldıra bilər, lakin o zaman yalnız müvəqqəti olaraq, nə qədər ki, özü mövcuddur. Bu onda təlqin müalicəsidir, psixoanaliz deyil. Müalicə sonuncu adı yalnız o zaman haqq edir ki, transfer öz intensivliyini müqavimətləri aradan qaldırmaq üçün istifadə etmiş olsun. Yalnız o zaman xəstəlik qeyri-mümkün olmuşdur, hətta transfer öz təyinatının tələb etdiyi kimi yenidən həll edilmiş olsa belə.

Müalicənin gedişində xəstənin intellektual marağı və başa düşməsi kimi başqa bir dəstəkləyici amil də oyadılır. Lakin bu, bir-biri ilə mübarizə aparan digər qüvvələrlə müqayisədə demək olar ki, nəzərə alınmır; müqavimətlərdən qaynaqlanan hökm bulanıqlığı nəticəsində onun daimi olaraq dəyərdən düşmə təhlükəsi var. Beləliklə, xəstənin analitikə borclu olduğu yeni qüvvə mənbələri kimi transfer və təlimat (məlumat vermə yolu ilə) qalır. Lakin o, təlimatdan yalnız transfer vasitəsilə buna məcbur edildiyi qədər istifadə edir; buna görə də ilk məlumatı güclü bir transfer qurulana qədər gözləmək lazımdır və əlavə edək ki, növbə ilə üzə çıxan transfer müqavimətləri tərəfindən törədilən transfer pozuntusu aradan qaldırılana qədər hər bir sonrakı məlumat da gözləməlidir.