Əsərlər 1913–1917

1 / 28

Yuxularda nağıl süjetləri

Psixoanalizdən xalq nağıllarımızın uşaqlarımızın ruh həyatı üçün hansı əhəmiyyət qazandığını öyrənmək də təəccüb doğurmur. Bəzi insanlarda sevimli nağıllarına dair xatirə öz uşaqlıq xatirələrinin yerini tutmuşdur; onlar nağılları örtük xatirələri səviyyəsinə qaldırmışlar.

Bu nağıllardan gələn elementlər və situasiyalar indi yuxularda da tez-tez rast gəlinir. Aidiyyəti yerlərin yozumunda analiz edilənlərin yadına onlar üçün mənalı olan nağıl düşür. Bu çox adi hadisədən burada iki misal gətirmək istəyirəm. Lakin nağılların yuxu görənlərin uşaqlıq tarixçəsi və nevrozu ilə əlaqələri yalnız işarə edilə biləcək, analitik üçün ən dəyərli əlaqələri qoparmaq təhlükəsi bahasına.

I

Bir neçə gün əvvəl ərinin ziyarətini qəbul etmiş gənc qadının yuxusu: O, tamamilə qəhvəyi bir otaqdadır. Kiçik bir qapıdan dik bir pilləkənə çıxılır və bu pilləkənlə otağa qəribə bir kişicik gəlir, kiçik, ağ saçlı, keçəl və qırmızı burunlu, otaqda onun qarşısında rəqs edir, çox gülməli hərəkətlər edir və sonra yenidən pilləkəndən aşağı enir. O, bütün formaları görməyə imkan verən boz bir geyimdədir. (Düzəliş: O, uzun qara pencək və boz şalvar geyinmişdir.)

Analiz: Kişiciyin təsviri heç bir dəyişiklik olmadan onun qayınatasına uyğun gəlir. Sonra isə dərhal ona Rumpelstilzchen haqqında nağıl yadına düşür, o, yuxudakı kişi kimi gülməli rəqs edir və bu zaman kraliçaya adını açıb deyir. — Bununla o, kraliçanın ilk uşağına olan hüququnu itirir və qəzəblə özünü ortadan iki yerə parçalayır.

Yuxu günü o, özü ərinə o qədər qəzəbli idi və dedi: Mən onu ortadan iki yerə parçalaya bilərdim.

Qəhvəyi otaq əvvəlcə çətinlik yaradır. Onun yadına yalnız valideynlərinin yemək otağı düşür, o da belə — ağac qəhvəyi — taxta ilə örtülmüşdür, sonra isə o, iki nəfərin belə narahat yatdığı çarpayılar haqqında hekayələr danışır. Bir neçə gün əvvəl, başqa ölkələrdəki çarpayılardan söhbət gedərkən, o, çox yersiz bir şey demişdi, — zərərsiz niyyətlə, deyir, — buna cəmiyyəti dəhşətli dərəcədə gülməli idi.

Yuxu artıq başa düşüləndir. Ağac qəhvəyi otaq əvvəlcə çarpayıdır, yemək otağı ilə əlaqə sayəsində nikah çarpayısıdır. Deməli, o, nikah çarpayısındadır. Ziyarətçi onun gənc kişisi olmalı idi, o, bir neçə aylıq yoxluqdan sonra nikah çarpayısındakı rolunu oynamaq üçün onun yanına gəlmişdi. Lakin əvvəlcə bu, kişinin atası, qayınatadır.

Bu ilk yozumun arxasından tamamilə cinsi məzmunlu daha dərin bir şey görünür. Otaq indi vaginadır. (Bu Otaq onun içindədir, yuxuda tərsinə çevrilmişdir.) Öz mimikalarını edən və özünü belə gülməli aparan kiçik kişi penisdir; dar qapı və dik pilləkən vəziyyətin cinsi əlaqə təsviri kimi qəbulunu təsdiqləyir. Biz başqa yerlərdə uşağın penisi simvolizasiya etməsinə öyrəşmişik, lakin burada atanın penisin təmsilçiliyinə cəlb edilməsinin yaxşı bir mənası olduğunu başa düşəcəyik.

1) Qısa kəsilmiş saç detalı istisna olmaqla, halbuki qayınata uzun saç daşıyır.

2) Ağac, məlum olduğu kimi, tez-tez qadın, ana simvoludur (materia, Madeira və s.).

3) Masa və çarpayı axı nikahı təmsil edir.

Yuxunun hələ saxlanılan qalığının həlli bizi yozumda tamamilə əmin edəcəkdir. İşıq keçirən boz geyimi o özü prezervativ olaraq izah edir. Uşağın qarşısının alınması (kontrasepsiya) maraqlarının, bu kişinin ziyarətinin ikinci uşağa toxum qoyub-qoymadığına dair narahatlıqların bu yuxunun təhrikçilərinə aid olduğunu öyrənməyə icazəmiz var.

Qara pencək: belə bir pencək onun ərinə əla yaraşır. O, ərinə təsir etmək istəyir ki, adi geyiminin əvəzinə həmişə onu geyinsin. Deməli, qara pencəkdə əri onun görmək istədiyi kimidir. Qara pencək və boz şalvar: bu, biri digərini örtən iki müxtəlif qatdan deməkdir: Səni belə geyinmiş görmək istəyirəm. Sən mənə belə xoş gəlirsən.

Rumpelstilzchen yuxunun aktual düşüncələri — gündüz qalıqları — ilə gözəl bir ziddiyyət münasibəti vasitəsilə bağlanır. O, nağılda kraliçadan ilk uşağı almaq üçün gəlir; yuxudakı kiçik kişi ata olaraq gəlir, çünki o, ehtimal ki, ikinci uşaq gətirmişdir. Lakin Rumpelstilzchen həm də yuxu düşüncələrinin daha dərin, infantil qatına girişi təmin edir. Adını belə bilmədiyimiz, sirrini bilmək istədiyimiz, belə qeyri-adi kələklər bacaran (nağılda samanı qızıla çevirən) gülməli kiçik adam — ona qarşı duyulan qəzəb, əslində onun sahibinə qarşı, bu sərvətə görə paxıl olduğumuz sahibinə qarşı — qızların penis həsədi — bunlar nevrozun əsasları ilə əlaqəsi, deyildiyi kimi, burada yalnız toxunulmalı olan elementlərdir. Kastrasiya mövzusuna yuxudakı kişi heyvanın kəsilmiş saçları da aid olsa gərək.

Şəffaf nümunələrdə yuxugörənin nağılla nə etdiyinə və onu hansı yerə qoyduğuna diqqət yetirilərsə, bununla bəlkə də bu nağılların özlərinin hələ çatışmayan yozumu üçün də işarələr qazanılmış olar.

II

Valideynlərinin hələ beş yaşı tamam olmamış başqa bir mülkə köçməsi halında uşaqlıq xatirələri üçün bir dayaq tapan bir gənc kişi, hələ birinci mülkdə baş vermiş ən erkən yuxusu kimi aşağıdakını danışır:

«Mən yuxuda gördüm ki, gecədir və mən öz yatağımda uzanmışam (mənim yatağımın ayaq ucu pəncərəyə tərəf baxırdı, pəncərənin qarşısında isə bir sıra qoca qoz ağacları var idi; bilirəm ki, yuxu gördüyüm vaxt qış idi və gecə vaxtı idi). Birdən pəncərə öz-özünə açılır və mən böyük dəhşətlə görürəm ki, pəncərənin qarşısındakı böyük qoz ağacının üzərində bir neçə ağ canavar oturub. Onlar altı və ya yeddi dənə idilər. Canavarlar tam ağ rəngdə idi və daha çox tülkü və ya çoban itinə bənzəyirdilər, çünki onların tülkülərdəki kimi böyük quyruqları var idi və qulaqları, itlər bir şeyə nəzarət edərkən olduğu kimi, dik durmuşdu. Böyük təşviş içində, açıq-aydın canavarlar tərəfindən yeyiləcəyimi düşünərək, qışqıraraq oyandım. Uşaq baxıcım başıma nə gəldiyini öyrənmək üçün mənim yatağıma tələsdi. Mənim yalnız yuxu gördüyümə əmin olmağım bir müddət çəkdi, çünki pəncərənin açılması və canavarların ağacın üzərində oturması mənzərəsi mənə o qədər təbii və aydın görünmüşdü. Nəhayət sakitləşdim, təhlükədən qurtulmuş kimi hiss etdim və yenidən yuxuya getdim.»

«Yuxudakı yeganə hərəkət pəncərənin açılması idi, çünki canavarlar ağacın qollarında, gövdənin sağında və solunda, heç bir hərəkət etmədən sakit oturur və mənə baxırdılar. Elə görünürdü ki, bütün diqqətlərini mənə yönəldiblər. — Fikrimcə, bu, mənim ilk təşviş yuxum idi. O vaxt üç, dörd, ən çoxu beş yaşında idim. Bundan sonra on bir və ya on iki yaşıma qədər həmişə yuxuda dəhşətli bir şey görməkdən qorxurdum.»

O, sonra canavarlarla ağacın bir rəsmini də verir, bu rəsm onun təsvirini təsdiqləyir. Yuxunun təhlili aşağıdakı materialı üzə çıxarır.

O, bu yuxunu həmişə uşaqlıq illərində bir nağıl kitabındakı canavar təsvirindən bərk qorxduğu xatirəsi ilə əlaqələndirib. Ona nisbətən daha ağıllı olan böyük bacısı, ona əsəbilik vermək üçün müxtəlif bəhanələrlə məhz bu təsviri göstərirdi, o da dəhşət içində qışqırmağa başlayırdı. Bu təsvirdə canavar dik durmuş, bir ayağı ilə addım atırmış, pəncələri uzadılmış və qulaqları dik qalxmış vəziyyətdə idi. O, fikirləşir ki, bu təsvir «Qırmızı papaq» nağılına illüstrasiya kimi aid idi.

Canavarlar niyə ağdır? Bu, onu qoyunlar haqqında düşünməyə vadar edir, çünki malikanənin yaxınlığında böyük qoyun sürüləri saxlanılırdı. Ata ona bəzən bu sürüləri ziyarət etmək üçün özü ilə aparırdı və o, hər dəfə çox qürurlu və xoşbəxt olurdu. Sonralar — aparılan araşdırmalara görə, bu, yuxunun gördüyü vaxtdan bir az əvvəl baş vermiş ola bilər — bu qoyunlar arasında bir xəstəlik yayıldı. Ata Pasterin şagirdini çağırdı, o, heyvanları peyvənd etdi, lakin peyvənddən sonra onlar əvvəlkindən daha çox sayda öldülər.

Canavarlar ağaca necə çıxıb? Bu suala cavab olaraq, o, babasından eşitdiyi bir hekayəni xatırlayır. O, yadda saxlaya bilmir ki, bu hekayə yuxudan əvvəlmi, yoxsa sonra eşidilib, lakin onun məzmunu qətiyyətlə əvvəlini təsdiqləyir. Hekayə belədir: Bir dərzi öz otağında işləyərkən, pəncərə açılır və bir canavar içəri tullanır. Dərzi ona arşınla zərbə endirir — yox, özünü düzəldir, quyruğundan tutub onu qoparır, belə ki, canavar qorxub qaçır. Bir müddət sonra dərzi meşəyə gedir və birdən canavar dəstəsinin yaxınlaşdığını görür, onlardan qorxub ağaca çıxır. Canavarlar əvvəlcə çarəsiz qalırlar, lakin dərzidən qisas almaq istəyən, aralarında olan və qüsurlu olan yaşlı canavar təklif edir ki, biri digərinin üstünə çıxsın, ta ki, sonuncusu dərziyə çatana qədər. Özü — o, güclü bir yaşlıdır — bu piramidanın təməlini qoymaq istəyir. Canavarlar belə edirlər, lakin dərzi cəzalandırılmış qonağı tanıyır və birdən həmin vaxtdakı kimi qışqırır: Boz quyruğundan tutun. Quyruqsuz canavar bu xatirədən qorxur, qaçıb gedir və digərlərinin hamısı aşağı düşürlər.

Bu hekayədə ağac var, yuxuda canavarların üstündə oturduqları ağac. Lakin o, həmçinin kəstrasiya kompleksinə şübhəsiz şəkildə bağlıdır. Yaşlı canavar dərzi tərəfindən quyruğundan məhrum edilmişdir. Yuxuda canavarların tülkü quyruqları, yəqin ki, bu quyruqsuzluğun kompensasiyasıdır.

Niyə altı və ya yeddi canavardır? Bu sual cavabsız görünürdü, ta ki, onun təşviş obrazının Qırmızı Başlı Kız nağılına aid olub-olmadığına dair şübhə irəli sürülməyincə. Bu nağıl yalnız iki illüstrasiyaya səbəb olur: Qırmızı Başlı Qızın meşədə canavarla görüşünə və canavarın nənənin baş örtüyü ilə yataqda yatdığı səhnəyə. Deməli, obraz xatirəsinin arxasında başqa bir nağıl gizlənməlidir. O, tezliklə bunun yalnız Canavar və Yeddi Oğlaq haqqında hekayə ola biləcəyini tapdı. Burada yeddi sayı var, lakin altı da var, çünki canavar yalnız altı oğlağı udur, yeddincisi saat qutusunda gizlənir. Ağ rəng də bu hekayədə mövcuddur, çünki canavar, oğlaqlar onun ilk ziyarətində boz pəncəsindən onu tanıdıqdan sonra, çörəkçidə pəncəsini ağ etdirir. Hər iki nağılda, əlbəttə, çox ortaq cəhətlər var. Hər ikisində udulma, qarının yarılması, udulmuş şəxslərin çıxarılması, onların ağır daşlarla əvəz edilməsi və nəhayət, pis canavarın ölümü var. Oğlaqlar haqqında nağılda ağac da var. Canavar yeməkdən sonra ağacın altında uzanır və xırıldayır.

Bu yuxu ilə xüsusi bir səbəbə görə başqa bir yerdə də məşğul olmalı və onu daha ətraflı şəkildə yozumalı və qiymətləndirməliyəm.¹ Bu, uşaqlıqdan xatırlanan ilk təşviş yuxusudur; onun məzmunu, qısa müddət sonra baş verən digər yuxular və yuxu görənin uşaqlığındakı bəzi hadisələrlə əlaqədar olaraq, çox xüsusi bir maraq oyadır. Burada biz yuxunun bir-biri ilə çox ortaq cəhətləri olan iki nağıla, «Qırmızı papaq» və «Canavar və yeddi oğlaq» nağıllarına olan əlaqəsi ilə məhdudlaşırıq. Bu nağılların təəssüratı uşaq yuxu görəndə tam bir heyvan fobiyası şəklində özünü göstərdi; bu fobiya digər oxşar hallardan yalnız ona görə fərqlənirdi ki, təşviş obyekti asanlıqla qavranıla bilən bir şey deyildi (məsələn, at və ya it kimi), əksinə, yalnız nağıllardan və şəkli kitablardan tanınırdı.

Bu heyvan fobiyalarının hansı izahı olduğunu və onlara hansı əhəmiyyətin aid olduğunu başqa bir dəfə izah edəcəyəm. Əvvəlcədən qeyd edirəm ki, bu izah yuxu görənin sonrakı həyat dövrlərində üzə çıxan nevrozunun əsas xarakterinə çox uyğundur. Ataya qarşı təşviş onun xəstəliyinin ən güclü motiv olmuşdu və hər bir ata əvəzinə qarşı ambivalent münasibət onun həyatına, eləcə də müalicə zamanı davranışına hakim idi.

1) Bax: «Uşaq nevrozunun tarixindən» («Aus der Geschichte einer infantilen Neurose»), «Tam külliyyat»ın (Ges. Werke) XII cildi.

Əgər mənim xəstəmdə canavar yalnız ilk ata əvəzi idisə, onda sual olunur ki, oğlaqları udan canavar və «Qırmızı papaq» haqqında nağılların gizli məzmunu uşaqlıq təşvişindən, yəni ataya qarşı təşvişdən başqa bir şeydir.² Mənim xəstəmin atası, üstəlik, «şirin sövgü» xüsusiyyətinə malik idi; bu xüsusiyyət bir çox insanın uşaqları ilə ünsiyyətdə göstərdiyi bir haldır və «Mən səni udaram» şəkildəki təhdid, sonradan sərt olan atanın oğlu ilə oynamağa və oxşamağa başladığı ilk illərdə bir neçə dəfə ifadə edilmiş ola bilər. Xəstələrimdən biri mənə danışdı ki, onun iki uşağı böyük babalarını heç vaxt sevməyə qadir olmamışdılar, çünki o, şirin oyunlarında onları qorxutmağa, qarınlarını kəsəcəyini söyləməyə adət etmişdi.

2) Bax: O. Rankın bu iki nağılın Kronos mifi ilə oxşarlığını vurğulaması. («Uşaq cinsiyyət nəzəriyyələri üçün etno-psixoloji paralellər»; «Psixoanaliz Mərkəzi» (Zentralblatt für Psychoanalyse), II, 1912.)

2 / 28

Yuxunun dəlil kimi istifadəsi

Şübhə xəstəliyi və məcburi ritualdan əziyyət çəkən bir xanım, öz baxıcılarından bir an belə nəzarətdən çıxarılmamağı tələb edir, çünki əks halda nəzarətsiz qaldığı müddət ərzində nə qadağan olunmuş bir şey etmiş ola biləcəyini düşünməyə başlayacaqdı. Bir axşam divanda istirahət edərkən, növbəçi baxıcının yuxuya getdiyini hiss etdi. Soruşdu: “Məni gördünüz?”; baxıcı ayıldı və cavab verdi: “Bəli, əlbəttə”. Xəstənin yeni bir şübhə üçün əsası var idi və bir müddət sonra eyni sualı təkrarladı. Baxıcı bunu yenidən təsdiqlədi; bu anda başqa bir xidmətçi axşam yeməyini gətirdi.

Bu hadisə bir cümə axşamı baş verdi. Növbəti səhər baxıcı, xəstənin şübhələrini aradan qaldıran bir yuxu danışdı.

Yuxu: Ona bir uşaq verilib, ana gedib və o, uşağı itirib. Yol boyu küçədəki insanlara uşağı görüb-görmədiklərini soruşur. Sonra böyük bir suyun kənarına gəlir, dar bir körpüdən keçir. (Buna sonradan bir əlavə: Bu körpüdə anidən başqa bir baxıcının şəxsiyyəti bir Fata Morgana kimi qarşısında peyda oldu.) Sonra tanıdığı bir ərazidədir və orada gənclik dönəmində tanıdığı, həmin vaxt qida mağazasında satıcı olan, lakin sonradan evlənən bir qadınla qarşılaşır. Qapısının qarşısında dayanan qadına soruşur: “Uşağı gördünüz?” Qadın bu suala maraq göstərmir, əksinə, indi əri ilə boşandığını danışır, bu zaman evlilikdə hər şeyin həmişə xoşagəlməz olmadığını da əlavə edir. Sonra sakitlənərək oyandı və uşağın artıq qonşulardan birində tapılacağını düşündü.

Təhlil: Xəstə bu yuxunun baxıcı tərəfindən inkar edilən yuxuya getmə hadisəsinə aid olduğunu qəbul etdi. Baxıcının yuxudan sonra soruşulmadan danışdığı məlumatlar, ona bəzi yerlərdə qüsurlu olsa da, praktik olaraq kifayət edən bir yuxu yozumu aparmaq imkanı verdi. Mən yalnız xanımın hesabatını eşitdim, baxıcı ilə danışmadım; xəstə öz yozumunu təqdim etdikdən sonra, yuxu quruluşunun qanunlarına dair ümumi anlayışımızdan əldə edilə bilən əlavə məlumatları qeyd edəcəyəm.

“Baxıcı deyir ki, yuxudakı uşaq haqqında çox böyük məmnuniyyət hissi ilə xatırladığı bir baxımı nəzərdə tutur. Bu, blenoreyalı göz iltihabından əziyyət çəkən və görə bilməyən bir uşaq idi. Lakin bu uşağın anası getmədi, baxımda iştirak etdi. Əksinə, mən bilirəm ki, bu baxıcıya çox dəyər verən ərim, ayrılarkən məni ona himayəyə tapşırıb və o, həmin vaxt ona mənim üzərimə nəzarət etməyi — bir uşaq kimi! — vəd edib.”

Digər tərəfdən, xəstənin təhlilindən başa düşürük ki, o, nəzarətdən çıxarılmamaq tələbi ilə özünü uşaqlıq dövrünə qaytarıb.

“Uşağı itirib,” xəstə davam edir, “deməkdir, məni görməyib, məni nəzarətdən çıxarıb.”

Bu, onun etirafıdır ki, o, həqiqətən bir müddət yatıb və sonra mənə həqiqəti deməyib."

Yuxunun küçədəki adamlardan uşağı soruşan tibb bacısı ilə bağlı hissəsi xanıma qaranlıq qaldı, əksinə, o, aşkar yuxunun sonrakı elementləri haqqında yaxşı məlumat verə bilir.

"Böyük su ilə o, Reyni nəzərdə tutur, lakin əlavə edir ki, o, hər halda Reyndən qat-qat böyük idi. Sonra o xatırlayır ki, mən ona axşamdan əvvəl Yunus və balina haqqında hekayəni oxumuş və danışmışdım ki, mən özüm bir dəfə La-Manşda bir balina görmüşəm. Məncə, böyük su dənizdir, yəni Yunus hekayəsinə bir işarədir."

"Mən həmçinin güman edirəm ki, dar körpü də həmin ləhcədə yazılmış gülməli hekayədən irəli gəlir. Orada danışılır ki, din müəllimi məktəblilərə Yunusun möcüzəli macərasını danışır, bundan sonra bir oğlan etiraz edir ki, bu belə ola bilməz, çünki müəllim başqa bir dəfə demişdi ki, balinanın boğazı o qədər dardır ki, o, yalnız çox kiçik heyvanları uda bilər. Müəllim belə bir izahatla köməklik edir ki, Yunus sadəcə bir yəhudi idi və onlar hər yerdən keçib gedirlər. Mənim tibb bacım çox dindardır, lakin dini şübhələrə meyillidir və buna görə özümə irad tutmuşam ki, bəlkə də oxumağımla onun şübhələrini oyatmışam."

"Bu dar körpüdə o, indi ona tanış olan başqa bir tibb bacısının görünüşünü gördü. O, mənə onun hekayəsini danışdı, bu qadın Reynə gedib, çünki onu qulluq etdiyi yerdən, orada nəyəsə görə təqsirə yol verdiyi üçün, qovmuşdular." Deməli, o da həmin yuxuya görə qovulmaqdan qorxur. Yeri gəlmişkən, o, hadisədən və yuxu danışığından sonrakı gün şiddətli ağlamış və səbəblərini soruşduqda mənə kifayət qədər kobud cavab vermişdi: 'Bunu siz də mənim qədər yaxşı bilirsiniz, və indi artıq mənə heç bir etimadınız olmayacaq.'"

Boğulmuş tibb bacısının görünüşü sonradan əlavə olunduğundan və xüsusilə aydın olduğundan, biz xanıma yuxuların yozumuna bu nöqtədən başlamağı məsləhət verməli idik. Yuxunun bu birinci yarısı, yuxugörənin məlumatına görə, həm də ən şiddətli təşviş ilə dolu idi, ikinci hissədə isə oyanarkən duyduğu rahatlıq hazırlanır.

«Yuxunun növbəti hissəsində» – təhlil aparan xanım davam edir – «mən yenə də öz fikrimi təsdiqləyən qəti bir dəlil tapıram, çünki orada cümə axşamı baş verən hadisədən söhbət gedir; belə ki, əvvəllər bir qadın mağazasında satıcı işləyən qadınla yalnız həmin vaxt şam yeməyini gətirən qız nəzərdə tutula bilər. Mən qeyd edirəm ki, baxıcı bütün gün ərzində xoşagəlməzliklərdən şikayət etmişdi. Onun həmin qadına ünvanladığı sual: «Uşağı gördünüz?» – aydın şəkildə mənim sualımdan irəli gəlir: «Məni gördünüz?» – məhz bu, mən qız qablarla içəri girəndə ikinci dəfə təkrarladığım düsturdur.»

Yuxuda da iki yerdə uşaq soruşulur. – Qadının cavab verməməsi, maraq göstərməməsi, biz bunu digər xidmətçinin aşağılanması kimi yozumlaya bilərik, çünki yuxuda o, digərinin üzərində yüksəlir, məhz ona görə ki, diqqətsizliyinə görə iradlara qarşı mübarizə aparmalıdır. Baxıcı heç bir qüsura yol verməmişdi. Ancaq uşağın anası getməyə məcbur olduğu üçün, o, öz yoxluğunda uşağın yanında daha böyük – deməli, daha etibarlı – bir baxıcının olmasını istədiyini bildirdiyinə görə, onu işdən çıxartmışdılar. Buna digər bir baxıcı haqqında ikinci bir hekayə əlavə olunmuşdu; həmin baxıcı həqiqətən də diqqətsizliyə görə işdən qovulmuşdu, lakin buna görə özünü boğdurmağa çalışmamışdı. Yuxu elementinin yozumu üçün lazım olan material burada, digər hallarda da az-az rast gəlinmədiyi kimi, iki mənbəyə bölünmüşdür. Yaddaşım yozuma aparan sintezi həyata keçirmişdir. – Qeyd edim ki, boğdurmağa çalışan baxıcının hekayəsində ananın getməsi anı var, ki, bu da xanım tərəfindən ərinin səfərinə aid edilir. Göründüyü kimi, bu, yozumun zərifliyinə mane olan bir həddindən artıq müəyyənlikdir.

«Yuxuda görünən qadın həqiqətən də əri ilə boşanmamışdır. Bütün bu hissə digər qızın həyat hekayəsindən götürülmüşdür; həmin qız valideynlərinin əmri ilə onu evlənmək istəyən kişidən uzaq saxlanılmış – boşanmış – idi. «Evlilikdə də həmişə yaxşı getmir» cümləsi, ehtimal ki, iki qadının söhbətlərində istifadə olunan bir təsəllidir. Bu təsəlli ona başqa bir təsəlli üçün nümunə olur, ki, yuxu da bununla bitir: «Uşaq özünü tapacaq.»

«Ancaq mən bu yuxudan belə nəticə çıxartmışam ki, baxıcı həmin axşam həqiqətən də yuxuya getmiş və ona görə də işdən qovulmağından qorxur. Buna görə də öz qavrayışıma olan şübhəni rədd etmişəm. Qeyd edim ki, yuxunun hekayəsindən sonra o, əlavə etmişdi ki, yuxu kitabı gətirmədiyinə çox təəssüf edir. Mən belə kitablarda yalnız ən pis batil inancın yazıldığını qeyd etdikdə, o cavab vermişdi ki, o, heç də batil inanclı deyil, amma bunu deməlidir: həyatındakı bütün xoşagəlməzliklər ona həmişə cümə günləri baş verib. Bundan əlavə, o, mənə indi pis davranır, həssas, qıcıqlı olduğunu göstərir və mənə səhnə yaradır.»

Mən inanıram ki, xanıma onun xəbərçisinin yuxusunu düzgün yozumlandığını və bundan faydalandığını etiraf etməliyik. Psixoanalizdə yuxuların yozumlanmasında çox vaxt olduğu kimi, yuxunun tərcüməsi üçün yalnız assosiasiyaların nəticələri deyil, həm də yuxunun danışılma şəraiti, yuxu analizi öncəsi və sonrası xəbərçinin davranışı, eləcə də yuxu ilə təxminən eyni vaxtda — müalicənin həmin saatında — ifadə etdiyi və açdığı hər şey nəzərə alınır. Xəbərçinin həssaslığını, onun bədbəxtlik gətirən cümə günü ilə əlaqəsini və s. nəzərə alsaq, yuxunun həmin vaxt, inkar etdiyi zaman, həqiqətən yuxuya getdiyini və buna görə himayədarı tərəfindən göndərilməkdən qorxduğunu etiraf etdiyi haqqındakı hökmü təsdiqləyəcəyik.

Lakin xanım üçün praktik əhəmiyyət kəsb edən yuxu bizdə nəzəri marağı iki istiqamətdə qızışdırır. Yuxu əslində bir təsəlli ilə bitir, lakin əsasən onun xanımı ilə olan münasibəti üçün vacib olan bir etirafı ortaya qoyur. Arzu tələfinə xidmət etməli olan yuxu xəbərçi üçün hətta sərfəli olmayan bir etirafı necə əvəz edir? Biz həqiqətən arzu (və təşviş) yuxularından başqa etiraf yuxularını, xəbərdarlıq yuxularını, əks etdirmə yuxularını, uyğunlaşma yuxularını və s. qəbul etməyə məcbur olacağıq?

İndi etiraf edirəm ki, yuxuların yozumu tərəfindən belə təkliflərə qarşı tutulan mövqeyin niyə bu qədər çox, o cümlədən tanınmış psixoanalitiklər tərəfindən şübhə ilə qarşılandığını tam başa düşmürəm. Arzu, etiraf, xəbərdarlıq və uyğunlaşma yuxuları və s. arasındakı fərqləndirmə mənə, məcburi olaraq qəbul edilmiş həkim ixtisasçılarının qadın, uşaq və diş həkimləri arasındakı fərqləndirməsindən çox da mənalı görünmür. Mən yuxuların yozumunun bu məsələyə aid müzakirələrini burada son dərəcə qısa şəkildə təkrarlamaq azadlığını özümə götürürəm.

Yuxu pozanlar və yuxu yaradanlar kimi, yuxu gününün affekt yüklü düşüncə prosesləri olan, ümumi yuxu alçalmasına bir qədər müqavimət göstərmiş, adlanan «gündüz qalıqları» fəaliyyət göstərə bilər. Bu gündüz qalıqları, manifest yuxunu latent yuxu düşüncələrinə qaytarmaqla üzə çıxarılır; onlar sonuncuların hissələri olduğundan, şüurlu və ya şüursuz qalmış — oyaq həyatın fəaliyyətlərinə aiddir. yuxu dövrünə qədər davam edə bilər. Şüurlu və şüuröncəsi fikir proseslərinin müxtəlifliyinə uyğun olaraq, bu gündüz qalıqlar ən müxtəlif və ən fərqli mənalara malikdir; bunlar həll olunmamış arzular və ya qorxular ola bilər, həmçinin niyyətlər, mülahizələr, xəbərdarlıqlar, qarşıdan gələn vəzifələrə uyğunlaşma cəhdləri və s. Bu baxımdan, yozum vasitəsilə tanınan məzmununa görə yuxuların sözügedən xarakteristikası haqlı görünməlidir. Lakin bu gündüz qalıqlar hələ yuxu deyil, əksinə, onlarda yuxunu təşkil edən əsas şey çatışmır. Onlar təkbaşına yuxu yaratmaq iqtidarında deyil. Dəqiq desək, onlar yuxu işlənməsi üçün yalnız psixi materialdır, necə ki, təsadüfən mövcud olan hiss və bədən qıcıqlandırıcıları və ya tətbiq edilən eksperimental şərtlər onların somatik materialını təşkil edir.

Onlara yuxu formalaşmasında əsas rolu aid etmək, yuxuların xarab olmuş mədə və ya sıxılmış dəri sahəsinin aşkar edilməsi ilə izah olunduğunu iddia edən analizdən əvvəlki səhvi yeni yerdə təkrarlamaqdan başqa bir şey deyil. Elmi səhvlər nə qədər davamlıdır və rədd edildikdə yeni maskalar altında yenidən gizlicə daxil olmağa nə qədər hazırdır.¹

Vəziyyəti dərk etdiyimiz qədər deməliyik ki, yuxu formalaşmasının əsas faktoru şüursuz arzudur, adətən infantil, indi sıxışdırılmış bir arzu, hansı ki, özünü həmin somatik və ya psixi materialda (deməli, gündüz qalıqlarda da) ifadə edə bilir və buna görə onlara bir qüvvə verir, belə ki, onlar gecə fikir fasiləsi zamanı da şüura keçə bilirlər. Bu şüursuz arzunun yerinə yetirilməsi hər dəfə yuxudur, o, başqa nə ehtiva edirsə etsin, xəbərdarlıq, mülahizə, etiraf və şüuröncəsi oyaq həyatın zəngin məzmunundan gecəyə qədər həll olunmamış qalan başqa nə varsa. Elə bu şüursuz arzudur ki, yuxu işlənməsinə özünəməxsus xarakterini verir — şüuröncəsi materialın şüursuz işlənməsi kimi. Psixoanalitik yuxunu yalnız yuxu işlənməsinin nəticəsi olaraq xarakterizə edə bilər; latent yuxu düşüncələrini o, yuxuya aid edə bilməz, əksinə, şüuröncəsi düşünməyə aid edir, hərçənd bu düşüncələri o, yalnız yuxunun yozumundan öyrənmişdir. (Şüurlu instansiya tərəfindən ikinci dərəcəli işlənmə burada yuxu işlənməsinə aid edilir; onu ayrıca götürdükdə bu baxışda heç nə dəyişmir. O zaman demək lazım gələrdi: psixoanalitik mənada yuxu əsl yuxu işlənməsini və onun nəticəsinin ikinci dərəcəli işlənməsini əhatə edir.) Bu mülahizələrdən çıxan nəticə belə olardı ki, yuxunun arzu yerinə yetirmə xarakterini onun xəbərdarlıq, etiraf, həll cəhdi və s. kimi xarakteri ilə eyni səviyyəyə qoymaq olmaz, əks halda psixi dərinlik ölçüsü baxışından, yəni psixoanaliz mövqeyindən imtina etmək lazım gələrdi.

İndi qulluqçunun yuxusuna qayıdaq ki, onun üzərində istək yerinə yetməsinin dərin xarakterini sübut edək. Buna hazırıq ki, onun yozumu xanım tərəfindən tam deyil. Yuxu məzmununun o hissələri artıq qalır ki, o, onlara cavab verə bilməmişdi. O, bundan başqa, mənim təəssüratlarıma görə, yuxu simvollarının anlaşılmasını xeyli çətinləşdirən bir məcburiyyət nevrozundan əziyyət çəkir, necə ki, dementia praecox onu asanlaşdırır.

Yuxu simvolikası haqqında biliklərimiz bizə bu yuxunun yozulmamış yerlərini anlamağa və artıq yozulmuşların arxasında daha dərin bir məna təxmin etməyə imkan verir. Diqqətimizi çəkməlidir ki, tibb bacısının istifadə etdiyi bəzi material doğma, uşaq sahibi olma kompleksindən gəlir. Böyük su (Reyn, balinanın görüldüyü kanal) çox güman ki, uşaqların gəldiyi sudur. Axı o, ora da "uşağın axtarışında" gəlir. Bu suyun determinasiyası arxasındakı Yona mifi, Yonanın (uşağın) dar yarıqdan necə keçməsi sualı eyni əlaqəyə aiddir. Təhqirə görə özünü Reynə atan, suya gedən qulluqççı da axı öz ümidsizliyində həyatdan ölüm tərzində cinsi-simvolik bir təsəlli tapmışdır. Ona görüntünün qarşılaşdığı dar körpü də çox güman ki, eyni şəkildə genital simvol kimi yozulmalıdır, hərçənd etiraf etməliyəm ki, onun daha dəqiq dərk edilməsi hələ qarşıdadır.

Beləliklə, "mənim uşağım olsun" istəyi yuxu qurucusunun şüursuzdan götürdüyü istək kimi görünür və heç bir başqası tibb bacısını reallığın əziyyətli vəziyyətindən təsəlli etmək üçün daha yaxşı yararlı görünmür. "Məni qovacaqlar, bəsləyəcəyim uşağı itirəcəyəm. Nə olar ki? Bunun əvəzində özümə bir öz, ətdən-qandan olan uşaq tapacağam." Bəlkə də yozulmamış yer — onun küçədə bütün adamlardan uşaq haqqında soruşması — bu əlaqəyə aiddir; o zaman belə tərcümə olunmalıdır: və küçədə özümü təklif etməli olsam da, uşağı özümə tədarük etməyi bacaracağam. Yuxugörənin indiyə qədər örtülü qalmış inadkarlığı burada birdən səslənir və yalnız buna etiraf uyğun gəlir: "Yaxşı, gözlərimi yumdum və tibb bacısı kimi etibarlılığımı komprometə saldım, indi yerimi itirəcəyəm. X kimi axmaq olub suya gedəcəyəm? Xeyr, mən heç tibb bacısı da qalmayacağam, evlənəcəyəm, arvad olacağam, ətdən-qandan olan uşaq sahibi olacağam, buna mane olmağa qoymayacağam." Bu tərcümə belə bir mülahizə ilə özünü doğruldur ki, "uşaq sahibi olmaq" cinsi əlaqə istəyinin infantil ifadəsi ola bilər, necə ki, şüur qarşısında da bu ədəbsiz istəyin evfemistik ifadəsi kimi seçilə bilər.

Yuxugörən üçün əlverişsiz olan, oyaq həyatda da ona müəyyən meylin olduğu etiraf, beləliklə, yuxuda mümkün olmuşdur, çünki tibb bacısının gizli xarakter xüsusiyyəti ondan infantil istək yerinə yetməsinin qurulması üçün istifadə etmişdir. Güman edə bilərik ki, bu xarakter uşaq və cinsi həzz istəyi ilə sıx əlaqədədir — həm zaman, həm də məzmun baxımından.

Xanımın, mənə bu yuxuların yozumunun ilk hissəsini hədiyyə etdiyi xanımın, daha ətraflı araşdırması, tərbiyəçinin həyat taleyi haqqında aşağıdakı gözlənilməz məlumatları üzə çıxardı. O, tərbiyəçi olmadan əvvəl, ona canla başla arzulanan bir kişini ərə getmək istəmiş, lakin asılılıq və inadkarlığın qarışığı olan qəribə bir münasibətdə olduğu bir xalanın etirazı üzündən bundan imtina etmişdir. Ona ərə getməyi qadağan edən bu xala, özü bir xəstə baxımı ordeninin baş rahibəsidir; yuxu görənin gözlərində o, həmişə nümunə olub, miras məsələləri ilə ona bağlıdır, lakin xalanın ona təyin etdiyi ordenə daxil olaraq ona qarşı müqavimət göstərir. Yuxuda özünü büruzə verən bu inatçılıq, deməli, xalaya yönəlib. Biz bu xarakter xüsusiyyətinə anal-erotik mənşə təsdiq etmişik və əlavə edirik ki, onu xaladan asılı edən pul maraqlarıdır, uşağın anal doğum nəzəriyyəsinə üstünlük verdiyini də nəzərə alırıq.

Bu uşaq inatçılığı anı, bizə yuxunun ilk səhnəsi ilə son səhnəsi arasında daha sıx bir əlaqənin olduğunu qəbul etdirə bilər. Yuxudakı əvvəlki qida satıcısı, əvvəlcə xanımın digər xidmətçisidir, o, “Məni gördünüz?” sualının verildiyi anda axşam yeməyi ilə otağa daxil olmuşdur. Lakin görünür ki, o, düşmən rəqibin yerini tutmaq üçün ümumiyyətlə təyin olunmuşdur. O, itən uşağa heç bir maraq göstərməyərək, öz işləri haqqında cavab verərək, baxım şəxsiyyəti kimi aşağılanır. Beləliklə, baxım uşağına qarşı laqeydlik ona yerdəyişdirilir, yuxu görəni isə bu laqeydliyə çevrilmişdir. Ona yuxu görənin ən dərin arzularında özünün qorxmalı olduğu bədbəxt evlilik və ayrılıq uydurulur. Lakin biz bilirik ki, yuxu görəni nişanlısından ayıran xaladır. Beləliklə, “qida satıcısı” (uşaq simvolik mənasından məhrum ola bilməz) baş rahibə olan, əslində çox da yaşlı olmayan xalanın nümayəndəsi ola bilər, o, bizim yuxu görənimizdə ananın rəqib rolunu tutmuşdur. Bu yozumun yaxşı təsdiqi, yuxuda “tanış” olan, onun söhbət mövzusu olan şəxsi qapısının qarşısında tapdığı yerin, məhz bu xalanın baş rahibə kimi yaşadığı yer olması faktında durur.

Analiz edən şəxsin analiz obyektindən ayıran məsafənin nəticəsi olaraq, bu yuxunun toxumasına daha da nüfuz etməmək məsləhətli olmalıdır. Bəlkə də belə demək olar ki, yuxu yozuma açıq olduğu qədər, təsdiqlər və yeni problemlərlə zəngin görünür.

3 / 28

Sandıq seçimi motivi

I

Şekspirdən iki səhnə, biri şən, digəri faciəvi, mənə yaxınlarda kiçik bir problem qoymaq və həll etmək üçün səbəb verdi.

«Venedik taciri»ndəki seçki, üç qutu arasında bəy namizədlərinin etdiyi şən seçimdir. Gözəl və ağıllı Portia atasının iradəsi ilə məhdudlaşır; o, yalnız özünə təqdim edilən üç qutudan düzgün olanı seçən namizədi ərə götürməlidir. Bu üç qutu qızıldan, gümüşdən və qurğuşundan hazırlanmışdır; düzgün qutu onun portretini özündə saxlayandır. İki namizəd artıq uğursuzluqla geri qayıtmışdır, onlar qızıl və gümüşü seçmişdilər. Üçüncü namizəd Bassanio qurğuşuna üstünlük verir; beləliklə, taleyinin sınanmasından əvvəl ona meyl göstərmiş gəlini qazanır. Hər bir namizəd öz qərarını bir nitqlə əsaslandırmışdır; həmin nitqdə o, seçdiyi metalı tərifləyir, digər ikisini isə pisləyirdi. Ən çətin vəzifə şanslı üçüncü namizədin üzərinə düşmüşdür; qurğuşunu qızıl və gümüşə qarşı tərifləmək üçün söyləyə biləcəyi azdır və məcburi səslənir. Əgər psixoanalitik praktikada belə bir nitqlə qarşılaşsaydıq, qaneedici olmayan əsaslandırmanın arxasında gizlədilmiş motivləri sezərdik.

Şekspir qutuların seçilməsi ilə bağlı orakulu öz-özünə uydurmamışdır; onu «Gesta Romanorum» hekayələr toplusundan götürmüşdür. Həmin hekayədə bir qız imperatorun oğlunu qazanmaq üçün eyni seçimi edir. Burada da üçüncü metal, yəni qurğuşun, şans gətirəndir. Burada təfsir, törəmə və kökə qaytarılma tələb edən qədim bir motivin mövcud olduğunu təxmin etmək çətin deyil. Qızıl, gümüş və qurğuşun arasındakı seçimin nə demək ola biləcəyinə dair ilk fərziyyə, eyni mövzu ilə geniş kontekstdə məşğul olan Ed. Stuckenin bir ifadəsi ilə tezliklə təsdiqini tapır. O deyir: «Portianın üç namizədinin kim olduğu, onların nə seçmələrindən aydın olur: Mərakeş şahzadəsi qızıl qutunu seçir: o, gündüzdür; Aragon şahzadəsi gümüş qutunu seçir: o, aydır; Bassanio qurğuşun qutunu seçir: o, ulduz uşağıdır.» Bu təfsiri dəstəkləmək üçün o, Eston xalq eposu «Kalevipoeg»dən bir epizod sitat gətirir. Həmin epizodda üç namizəd gizlənmədən günəş, ay və ulduz gəncləri («Şimal ulduzunun ən böyük oğlu») kimi görünür və gəlin yenə də üçüncüyə düşür.

Beləliklə, kiçik problemimiz bir astral mifə gətirib çıxardı! Təəssüf ki, bu izahatla işimiz bitmədi. Sorğular davam edir, çünki bəzi mif araşdırmaçıları kimi miflərin göydən oxunduğuna inanmırıq; əksinə, O. Rank ilə birlikdə, miflərin başqa yerlərdə, təmamilə insani şəraitdə yarandıqdan sonra göyə proyeksiya edildiyini düşünürük. Lakin bizim marağımız bu insani məzmuna aiddir.

1) G. Brandes, «William Shakespeare», 1896. 2) Ed. Stucken, «Astralmythen», s. 655, Leypsiq 1907. 3) O. Rank, «Der Mythus von der Geburt des Helden», 1909, s. 8 və ard.

Maddəmizi bir daha nəzərdən keçirək. Eston eposunda olduğu kimi, «Gesta Romanorum» hekayəsində də söhbət bir qızın üç dalaşçı arasından seçim etməsindən gedir; «Venetsiyalı tacir»dəki səhnədə isə görünür ki, eyni şey baş verir, lakin eyni zamanda bu sonuncu yerdə motivin tərsinə çevrilməsi kimi bir şey üzə çıxır: Bir kişi üç qutu arasından seçim edir. Əgər bununla bir yuxu ilə məşğul olsaydıq, dərhal qutuların da qadınlar olduğunu, qadındakı əsas şeyin simvolları olduğunu və buna görə də qadının özü olduğunu düşünərdik; bu, qutular, qablar, sandıqlar, səbətlər və s. kimi simvolik əvəzləmələrdir. Belə bir simvolik əvəzləməni mifdə də qəbul etməyə icazə versək, «Venetsiyalı tacir»dəki qutu səhnəsi həqiqətən də fərz etdiyimiz tərsinə çevrilməyə çevrilir. Yalnız nağıllarda təsvir olunan bir ani hərəkətlə, mövzumuzdan astral libası çıxarıb atırıq və indi görürük ki, o, insan motivini — bir kişinin üç qadın arasından seçimini — işləyir.

Lakin eyni şey, Şekspirin ən sarsıdıcı dramalarından birindəki başqa bir səhnənin məzmunudur; bu dəfə gəlin seçimi deyil, amma yenə də «Venetsiyalı tacir»dəki qutu seçimi ilə çoxlu gizli oxşarlıqlarla bağlıdır. Qoca kral Lear, hələ sağ ikən krallığını üç qızı arasında, onlar tərəfindən ona ifadə edilən məhəbbət miqdarına görə bölgüşdürməyə qərar verir. İki böyük qız, Qoneril və Reqan, öz məhəbbətlərinin təsdiqlərində və təriflərində tükənirlər, üçüncüsü isə, Kordeliya, bundan imtina edir. O, üçüncünün bu sadə, sözsüz məhəbbətini tanımalı və mükafatlandırmalı idi, amma onu tanımadı, Kordeliyanı qovdu və krallığı digər ikisi arasında, özünün və hamının bədbəxtliyi üçün bölgüşdürdü. Bu, yenə də üç qadın arasından seçim səhnəsi deyilmi? Onlardan ən kiçiyi ən yaxşı, ən üstün olan deyilmi?

Dərhal miflərdən, nağıllardan və şeirlərdən eyni vəziyyəti məzmununda daşıyan başqa səhnələr yadımıza düşür: Çoban Parisin üç tanrıça arasından seçimi var, onlardan üçüncüsünü ən gözəl elan edir. Zoluşka də eyni cür kiçik qızdır, şahzadə onu iki böyük bacısından üstün tutur; Apuleyin nağılındaki Psişe üç bacının ən kiçiyi və ən gözəlidir; Psişe, bir tərəfdən insanlaşmış Afrodit kimi sitayiş edilən, digər tərəfdən isə bu tanrıça tərəfindən Zoluşkanın öz ögey anası tərəfindən edildiyi kimi rəftar olunan, qarışıq toxum yığınını ayırmalı olan və kiçik heyvanların (Zoluşkada göyərçinlər, Psişədə qarışqalar) köməyi ilə bunu bacaran qızdır. Materialda daha da axtarış aparmaq istəyən kəs, eyni motivin eyni əsas xüsusiyyətləri qorunaraq başqa formalarla da qarşılaşacağına əmin ola bilər.

Cordelia, Afrodit, Külkedisi və Psixeylə kifayətlənək! Üçüncüsü ən üstün olan bu üç qadın, bacı kimi təqdim edildikləri üçün, müəyyən mənada eyni cür qəbul edilməlidir. Əgər Lirada seçən şəxsin üç qızı varsa, bu bizi çaşdırmasın; bu, bəlkə də yalnız Liranın yaşlı kişi kimi təsvir edilməli olduğunu bildirir. Yaşlı kişini üç qadın arasında seçməyə məcbur etmək çətindir; buna görə də onlar onun qızlarına çevrilirlər.

Amma bu üç bacı kimdir və niyə seçim üçüncüsünə düşməlidir? Əgər bu suala cavab verə bilsəydik, axtarılan yozumun sahibləri olardıq. İndi biz artıq bir dəfə psixoanalitik texnikaların tətbiqinə müraciət etmişik, üç qutunu simvolik olaraq üç qadın kimi şərh edərkən. Əgər belə bir üsulu davam etdirməyə cəsarətimiz varsa, əvvəlcə gözlənilməz, anlaşılmaz, bəlkə də dolambaclı yollarla bir məqsədə aparan bir yola qədəm qoyuruq.

Bir neçə halda həmin üstün üçüncünün gözəlliyindən başqa bəzi xüsusiyyətlərə malik olması diqqətimizi cəlb edə bilər.

[1] Bu uyğunluqlara diqqət çəkilməsini Dr. O. Ranka borcluyam.

Bunlar, hər hansı bir vahidliyə can atırmış kimi görünən xüsusiyyətlərdir; onların bütün nümunələrdə eyni dərəcədə yaxşı ifadə olunduğunu gözləməyə haqqımız yoxdur. Cordelia özünü tanınmaz, qurğuşun kimi nəzərə çarpmaz edir, susur, o “sevir və susur”. Külkedisi tapıla bilməyəcək şəkildə gizlənir. Bəlkə də gizlənməni susmaqla eyni səviyyədə qəbul edə bilərik. Bu, əlbəttə ki, bizim seçdiyimiz beş haldan yalnız ikisidir. Lakin təəccüblü şəkildə, buna dair bir işarə digər ikisində də mövcuddur. Biz artıq inatçı və imtina edən Cordelianı qurğuşunla müqayisə etməyə qərar vermişik. Qutuların seçimi zamanı Bassanionun qısa nitqində, əslində tamamilə gözlənilmədən, qurğuşun haqqında deyilir:

Thy paleness moves me more than eloquence (başqa bir oxuma variantına görə: plainness).

Yəni: Sənin sadəliyin mənə digər ikisinin qışqıran varlığından daha yaxındır. Qızıl və gümüş “səsli”dir, qurğuşun isə dilsizdir, həqiqətən də “sevir və susan” Cordelia kimi.

Paris hökmünə aid qədim yunan hekayələrində Afroditin belə bir ehtiyatından bəhs edilmir. Üç tanrıçanın hər biri gənc kişiyə danışır və vədlərlə onu qazanmağa çalışır. Lakin eyni səhnənin tamamilə müasir bir işlənməsində, diqqətimizi cəlb edən Üçüncünün xüsusiyyəti təəccüblü şəkildə yenidən üzə çıxır... “Gözəl Yelena” operasının librettosunda Paris, digər iki tanrıçanın təkliflərindən bəhs etdikdən sonra, Afroditin gözəllik mükafatı uğrunda gedən bu yarışda necə davrandığını belə nəql edir: Və Üçüncü — bəli, Üçüncü — Yanında dayanıb susdu. Almanı ona verməli idim və s.. Şlegelin tərcüməsində bu işarə tamamilə itir, hətta əksinə çevrilir:

Dein schlichtes Wesen spricht beredt mich an.

Fikirləşək ki, Üçüncünün xüsusiyyətlərini “dilsizlik”də [lallıqda] cəmləşmiş görməyə qərar veririk, onda psixoanaliz bizə deyir: yuxuda dilsizlik [lallıq] ölümün adi təsviridir.’

Ondan artıq on il əvvəl yüksək intellektli bir kişi mənə bir yuxu danışmışdı ki, o, bunu yuxuların telepatik təbiətinə dəlil kimi istifadə etmək istəyirdi. O, uzun müddət heç bir xəbər almadığı qeyri-mövcud bir dostunu görür və ona sükutuna görə təsirli töhmətlər edir. Dostu heç bir cavab vermir. Sonra məlum olur ki, o, təxminən bu yuxu vaxtı özünü öldürməklə həyatına son qoymuşdu. Telepatiya problemini kənara qoyaq; yuxuda dilsizliyin [sükutun] ölümün təsvirinə çevrilməsi burada şübhəsiz görünür. Həmçinin gizlənmək, tapılmaz olmaq — nağıl şahzadəsinin Zoluşkada üç dəfə yaşadığı kimi — yuxuda ölümün danılmaz simvoludur; Şekspir mətninin bir oxunuşunda qurğuşunun solğunluğunu xatırladan nəzərəçarpan solğunluq da az deyil.” Lakin bu yozumların yuxu dilindən bizi məşğul edən mifin ifadə tərzinə köçürülməsi bizim üçün əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşar, əgər biz ehtimal edə bilsək ki, dilsizlik [lallıq] yuxu olmayan digər məhsullarda da ölü olmağın əlaməti kimi yozulmalıdır.

Burada Qrimm xalq nağıllarının doqquzuncusunu seçirəm ki, onun başlığı belədir: “On iki qardaş.”® Bir kral və bir kraliça on iki uşağa malik idilər, hamısı oğlan. Onda kral dedi, əgər on üçüncü uşaq qız olsa, oğlanlar ölməlidir. Bu doğumun gözləntisi ilə o, on iki tabut düzəltdirir. On iki oğul ananın köməyi ilə gizli bir meşəyə qaçır və rastlaşacaqları hər qıza ölüm andı içirlər.

1) Həmçinin Stekelin “Sprache des Traumes”, 1911, ölüm simvolları arasında göstərilmişdir (s. 351).²

Bir qız doğulur, böyüyür və bir dəfə anasından öyrənir ki, onun on iki qardaşı olub. O, onları axtarmağa qərar verir və meşədə ən kiçiyini tapır, o, onu tanıyır, lakin qardaşların andına görə gizlətmək istəyir. Bacı deyir: Mən sevinə-sevinə ölmək istəyirəm, əgər bununla on iki qardaşımı xilas edə bilsəm. Lakin qardaşlar onu ürəkdən qəbul edirlər, o, onların yanında qalır və onlara ev işlərini görür.

Kiçik bir bağçada, evin yanında on iki zanbaq çiçəyi bitir; qız bu çiçəkləri qoparır ki, hər bir qardaşına birini hədiyyə etsin. Bu anda qardaşlar qarğaya çevrilirlər və evlə bağça ilə birlikdə yox olurlar. — Qarğalar ruh quşlarıdır; bacının on iki qardaşını öldürməsi, çiçəklərin qoparılması ilə yenidən təsvir olunur, əvvəldəki tabutlar və qardaşların yox olması kimi. Qardaşlarını ölümdən xilas etməyə yenidən hazır olan qız, indi şərt kimi yeddi il dilsiz qalmalı olduğunu, tək bir söz belə deməməli olduğunu öyrənir. O, özünün də həyat təhlükəsinə atıldığı bu imtahanı qəbul edir, yəni qardaşları üçün özü ölür, qardaşlarla görüşməzdən əvvəl vəd etdiyi kimi. Dilsizliyə riayət etməsi sayəsində nəhayət qarğaların xilasını əldə edir.

«Altı quğu» nağılında da eyni şəkildə, quşlara çevrilmiş qardaşlar bacının dilsizliyi ilə xilas edilir, yəni yenidən canlanır. Qız qardaşlarını xilas etmək qətiyyətini alıb və «hətta həyatına mal olsa belə», kralın həyat yoldaşı olaraq yenidən öz həyatını təhlükəyə atır, çünki pis ittihamlara qarşı dilsizliyini tərk etmək istəmir.

Nağıllardan dilsizliyin ölümün təsviri kimi başa düşülməli olduğuna dair daha başqa sübutlar da gətirə bilərik. Əgər bu əlamətlərə etibar edə bilərisə, onda seçim arasında olan bacılarımızdan üçüncüsü bir ölüdür. Lakin o, başqa bir şey də ola bilər, yəni ölümün özü, ölüm tanrıçası. Çox da nadir olmayan bir yerdəyişmə sayəsində, tanrının insanlara payladığı xüsusiyyətlər ona özünə aid edilir. Ölüm tanrıçasında belə bir yerdəyişmə bizi ən az təəccübləndirəcək, çünki burada əvvəlcədən qabağına alınan müasir anlayış və təsvirdə, ölümün özü sadəcə bir ölüdür.

Əgər bacılardan üçüncüsü ölüm tanrıçasıdırsa, onda biz bacıları tanıyırıq. Onlar tale bacılarıdır, Moiralar və ya Parçalar və ya Nornalar, onların üçüncüsü Atropos adlanır: Acımasız olan.

II

Qayğıları, tapılan yozumun mifimizə necə yerləşdirilməli olduğunu müvəqqəti olaraq kənara qoyaq və tale tanrıçalarının rolu və mənşəyi haqqında mifoloqlardan öyrənək.

Ən qədim yunan mifologiyası yalnız bir Moirani, qaçılmaz taleyin təcəssümü kimi tanıyır (Homerdə). Bu bir Moiranın üç (nadirən iki) tanrıçadan ibarət bacı birliyinə inkişafı, ehtimal ki, Moiralara yaxın olan digər tanrı fiqurlarına, Xaritalara və Horalara istinadən baş verib.

Horalar əslində göy sularının, yağış və çiy bəxş edən, yağışın töküldüyü buludların tanrıçalarıdırlar və bu buludlar toxunmuş kimi qəbul edildiyi üçün, bu tanrıçalara toxucular xarakteri yaranır, sonra isə bu xarakter Moiralarda sabitləşir. Günəşin sevindirdiyi Aralıq dənizi ölkələrində torpağın məhsuldarlığından asılı olan yağışdır və buna görə də Horalar bitki örtüyü tanrıçalarına çevrilirlər. Onlara təşəkkür edilir... Onlar çiçəklərin gözəlliyi və meyvələrin bolluğu ilə təchiz olunur, onlara çoxlu sayda xoşagəlməzlikdən uzaq və cazibədar xüsusiyyətlər bəxş edirlər. Onlar fəsillərin ilahi nümayəndələri olur və bəlkə də bu əlaqə sayəsində üçlük qazanırlar, əgər üç rəqəmin müqəddəs təbiəti onların izahı üçün kifayət etməsəydi. Çünki bu qədim xalqlar əvvəlcə yalnız üç fəsil arasında fərq qoyurdular: qış, yaz və yay. Payız yalnız sonrakı yunan-rum dövründə əlavə olundu; bundan sonra sənət çox vaxt dörd Horanı təsvir edirdi.³

Zamanla əlaqə Horalar üçün qorunub saxlanıldı; onlar əvvəlcə ilin zamanlarına nəzarət etdikləri kimi, sonralar günün zamanlarına da nəzarət etdilər; nəhayət, onların adı saat (heure, ora) anlayışına endi. Alman mifologiyasında Horalarla və Moiralarla eyni mahiyyətə malik olan Nornalar bu zaman mənasını adlarında nümayiş etdirirlər. Lakin bu tanrıların mahiyyətinin daha dərin dərk edilməsi və zamanların dəyişməsindəki qanunauyğunluğa köçürülməsi qaçılmaz idi; beləliklə, Horalar təbiət qanununun və təbiətdə dəyişməz ardıcıllıqla eyni şeyin təkrarlanmasına səbəb olan müqəddəs nizamın qoruyucularına çevrildilər.

Təbiətin bu dərk edilməsi insan həyatının qavranılmasına təsir göstərdi. Təbiət mifi insan mifinə çevrildi; hava tanrıçaları tale tanrıçalarına çevrildilər. Lakin Horaların bu tərəfi yalnız Moiralarda ifadə olundu; onlar insan həyatındakı zəruri nizamı, Horaların təbiətdəki qanunauyğunluq üzərində nəzarət etdikləri kimi, amansız şəkildə qoruyurdular. Qanunun qaçılmaz sərtliyi, ölüm və məhvlə əlaqə, Horaların sevimli obrazlarında qaçınılmış olan bu cəhətlər, indi Moiralarda özünü büruzə verirdi; sanki insan təbiət qanununun bütün ciddiliyini yalnız öz şəxsiyyətini ona tabe etdiyi zaman hiss edirdi.

Üç toxucunun adları mifoloqlar arasında da əhəmiyyətli məna tapmışdır. İkincisi, Laxesis, «tale qanunauyğunluğunun daxilində təsadüfi olanı» — biz bunu «yaşantı» adlandırardıq — bildirir; Atropos isə qaçılmaz olanı, yəni ölümü bildirir; beləliklə, Kloto üçün qəzalı, daşınan istedadın mənası qalır.

Və indi, üç bacı arasında seçməyə əsaslanan və yozuma məruz qalan motivə qayıtmağın vaxtıdır. Dərin narazılıqla qeyd edəcəyik ki, tapdığımız yozumu nəzərdən keçirdiyimiz vəziyyətlərə tətbiq etdikdə, bu vəziyyətlər nə qədər anlaşılmaz olur və onların görünən məzmununa nə qədər ziddiyyətlər yaranır. Üçüncü bacı ölüm tanrıçası, yəni ölümün özü olmalıdır, halbuki Paris hökmündə o, eşq tanrıçasıdır, Apuleyusun nağılında bu ikincisinə bənzəyən bir gözəllikdir, «Tacir»də ən gözəl və ən ağıllı qadındır, «Lir»də isə yeganə sadiq qızdır. Tamamilə daha böyük bir ziddiyyət təsəvvür edilə bilərmi? Bəlkə də bu inandırıcı olmayan artım tamamilə yaxın məsafədədir. Əgər bizim motivimizdə hər dəfə qadınlar arasında sərbəst seçim edilirsə və bu seçim, heç kimin seçmədiyi, lakin taleyin qurbanı olunan ölümə düşməli olursa, həqiqətən belədir.

Lakin müəyyən bir növ ziddiyyətlər, tam əksi ilə əvəzlənmələr analitik yozum işinə ciddi çətinlik yaratmır. Burada şüursuzun ifadə üsullarında, yuxuda olduğu kimi, əkslərin çox vaxt eyni elementlə ifadə olunduğuna istinad etməyəcəyik. Amma ruh həyatında, əksinə əvəzlənmənin «reaksiya təşəkkülü» adlanan prosesə səbəb olduğu motivlər olduğunu nəzərə alacağıq və işimizin qazancını məhz bu cür gizli motivlərin üzə çıxarılmasında axtara bilərik. Moiraların yaradılması, insanın təbiətin bir hissəsi olduğunu və buna görə də dəyişməz olan Ölüm qanunlarına tabe olmuşdur. İnsan yalnız öz istisna mövqeyindən çox istəmədən imtina etdiyi üçün, bu tabeçiliyə qarşı onun daxilində bir şey qalxmalı idi. Biz bilirik ki, insan fantaziya fəaliyyətini reallıq tərəfindən təmin edilməyən istəklərinin ödənilməsinə sərf edir. Beləliklə, onun fantaziyası Moiralar mifində təcəssüm olunan anlayışa qarşı qalxdı və ondan törəmiş mifi yaratdı; bu mifdə ölüm tanrıçası sevgi tanrıçası və ona bərabər olan insan obrazları ilə əvəz olunmuşdur. Bacılardan üçüncüsü artıq ölüm deyil, o, qadınların ən gözəl, ən yaxşı, ən arzuolunan və ən sevimlisidir. Bu əvəzləmə texniki cəhətdən heç də çətin deyildi; o, köhnə bir ambivalensiya ilə hazırlanmışdı və çox da uzun vaxt əvvəl unudulmamış olan qədim bir əlaqə boyunca həyata keçirilmişdi. İndi ölüm tanrıçasının yerinə keçən sevgi tanrıçasının özü bir vaxtlar onunla eyni olmuşdur. Yunan Afroditası Persefona, üçqat Artemida-Hekata kimi digər tanrı obrazlarına artıq çoxdan yerini versə də, yeraltı dünyaya olan əlaqələrini tamamilə itirməmişdir. Şərq xalqlarının böyük ana tanrıçaları isə eyni dərəcədə yaradıcılar və məhvedicilər, həyat və məhsuldarlıq tanrıçaları kimi, həm də ölüm tanrıçaları olmuş kimi görünür.⁴

Beləliklə, bizim motivimizdəki əvəzləmə, istəyin əksi vasitəsilə qədim bir eyniliyə qayıdır. Eyni mülahizə bizə üç bacı haqqında mifdə seçim xüsusiyyətinin haradan gəldiyi sualına cavab verir. Burada yenidən bir istəy tərsinə çevrilməsi baş vermişdir. Zərurət, tale yerinə seçim keçir. Beləliklə, insan öz düşüncəsində qəbul etdiyi ölümü dəf edir. İstəyin ödənilməsinin bundan daha güclü zəfəri təsəvvür edilə bilməz. İnsan əslində məcburiyyətə tabe olduğu yerdə seçir və seçdiyi qadın dəhşətli olan deyil, ən gözəl və ən arzuolunan olandır. Daha yaxından nəzər saldıqda, əlbəttə, əvvəlki mifin təhriflərinin qalıq təzahürlər ilə özünü büruzə verməyəcək qədər dərin olmadığını görürük. Üç bacı arasında sərbəst seçim əslində sərbəst seçim deyil, çünki əgər Lir kralında olduğu kimi bütün bəlalardan ona gəlməməsi üçün, o, mütləq üçüncüsünü seçməlidir. Ölüm tanrıçasının yerinə keçən ən gözəl və ən yaxşı qadın, qorxulu olanla əlaqəli xüsusiyyətləri saxlamışdır, belə ki, biz onlardan gizlədiləni təxmin edə bildik.

Biz indiyə qədər mifi və onun dəyişməsini izləmişik və bu dəyişmənin gizli səbəblərini göstərdiyimizə ümid edirik. İndi isə şairin bu motivdən necə istifadə etdiyi bizə maraqlı ola bilər. Bizdə belə bir təəssürat yaranır ki, şairdə motivin əvvəlki mifə doğru reduksiyası baş verir, belə ki, təhriflə zəifləmiş olan sonuncunun təsirli mənası biz tərəfindən yenidən hiss olunur. Şair bu təhrifin reduksiyası, əvvəlki vəziyyətə qismən qayıdış vasitəsilə bizdə yaratdığı daha dərin təsiri əldə edir.

Yanlış anlaşılmaların qarşısını almaq üçün deyirəm ki, mən Kral Lear haqqında dramın iki hikmətli dərsi aşılamaq istədiyinə, insanın öz mülkündən və hüquqlarından sağlığında imtina etməməli olduğuna və tərifləməni həqiqi pul kimi qəbul etməkdən ehtiyatlı olmalı olduğuna etiraz etmək niyyətində deyiləm.

1) Apuleiusun psixi də ölümə olan əlaqəsini xatırladan çoxlu xüsusiyyətləri qoruyub saxlamışdır. Onun toyu cənazə mərasimi kimi hazırlanır, yeraltı dünyaya enməli olur və sonra ölümə bənzər yuxuya dalır (O. Rank).

Psixinin yaz tanrısı və “Ölümün gəlini” kimi əhəmiyyəti haqqında bax: A. Zinzow: “Psyche und Eros” (Halle 1881). Grimmin başqa bir nağılında (№ 179, Quyuların çobanı quyuda) Külək qızında olduğu kimi, üçüncü qızın gözəl və çirkin quruluşunun növbəliyi var; burada onun təbiətinin ikiliyinin — əvəz olunmazdan əvvəl və sonra — işarəsini görmək olar. Bu üçüncü qız atası tərəfindən, Kral Leardəki ilə demək olar ki, eyni olan bir sınaqdan sonra qovulur. O, digər bacıları kimi atasına nə qədər sevgi bəslədiyini bildirməlidir, lakin sevgisini ifadə etmək üçün duzla müqayisədən başqa bir yol tapa bilmir. (Dr. Hanns Sachs tərəfindən edilən xoş niyyətli məlumat.) Bu və bənzər xəbərdarlıqlar həqiqətən də əsərdən irəli gəlir, lakin Learin nəhəng təsirini bu fikir məzmununun təsirindən izah etmək və ya şairin şəxsi motivlərinin bu dərsləri təqdim etmək niyyəti ilə tükəndiyini qəbul etmək mənə tamamilə qeyri-mümkün görünür. Şairin bizə öz canında hiss etdiyi nankorluq faciəsini təqdim etmək istədiyi və oyunun təsiri yalnız bədii örtük kimi formal elementə əsaslandığı haqqında cavab da, üç bacı arasında seçimin motivinə qiymət verməklə bizə açılan başa düşməni əvəz etmir.

Lear yaşlı adamdır. Biz artıq demişdik, ona görə də üç bacı onun qızları kimi görünür. Dramatik hərəkətverici qüvvələrin çox məhsuldar axdığı ata münasibəti dramda daha da inkişaf etdirilmir. Lakin Lear yalnız yaşlı deyil, həm də ölməkdə olan adamdır. Belə qəribə miras bölüşdürmə şərti artıq bütün təəccüb doğuran xüsusiyyətlərini itirir. Bu ölümə məhkum olan adam qadın sevgisindən imtina etmək istəmir, ona nə qədər sevildiyini eşitmək istəyir. İndi faciəvi son səhnəni, müasir dramda faciənin zirvələrindən birini təsəvvür edin: Lear Kordeliyanın cəsədini səhnəyə daşıyır. Kordeliya ölümdür. Əgər vəziyyəti tərsinə çevirsək, o, bizə aydın və tanış olacaq. Bu, alman mifologiyasındakı Valkirya kimi, ölən qəhrəmanı döyüş meydanından aparan ölüm tanrıçasıdır. Əbədi hikmət, qədim mifin libasında yaşlı adama sevgidən imtina etməyi, ölümü seçməyi və ölməyin zərurəti ilə barışmağı məsləhət görür.

Şair bizə köhnə motivi daha yaxın edir, çünki üç bacı arasında seçimi yaşlanmış və ölməkdə olan birinə etdirir. Onun belə apardığı regressiv işlənmə, Həzzin istəklə dəyişdirilməsi nəticəsində təhrif olunmuş miflə edilən bu təhlil, həmin mifin qədim mənasını o qədər açıq şəkildə üzə çıxarır ki, bəlkə də motivdəki üç qadın fiqurunun səthi, allegorik yozumuna da imkan verilir. Demək olar ki, burada kişi üçün qaçılmaz olan qadınla münasibətlərin üç forması təsvir olunur: doğuran, yoldaş və məhv edən. Və ya həyat boyu ananın təsvirinin onun üçün dəyişdiyi üç forma: ana özü, onun bənzərinə görə seçdiyi sevgili və nəhayət, onu yenidən qəbul edən Ana Yer. Lakin yaşlı kişi qadının sevgisinə, ilk dəfə anadan aldığı sevgiyə bənzər bir sevgiyə boş yerə can atır; yalnız taleh qadınlarından üçüncüsü, susqun ölüm tanrıçası onu öz qucağına götürəcək.

4 / 28

Analitik praktikadan təcrübələr və nümunələr

Burada ilk hissəsini təqdim etdiyimiz kiçik məqalələr toplusu bəzi giriş sözlərinə ehtiyac duyur: Psixoanalitikin müşahidələrini apardığı xəstəlik halları, onun biliyinin zənginləşdirilməsi baxımından təbii ki, bərabər dəyərdə deyil. Elə hallar var ki, psixoanalitik bildiyi hər şeyi işlətməli olur və heç nə yeni öyrənmir; digərləri isə ona artıq məlum olanı xüsusi aydınlıqla və gözəl təcrid olunmuş şəkildə göstərir, belə ki, bu xəstələrə yalnız biliyinin təsdiqini deyil, həm də genişləndirilməsini borcludur. İnsan haqlı olaraq fərz edə bilər ki, öyrənmək istədiyimiz psixi proseslər birinci növ hallarda ikinci növ hallardakından fərqli deyil, lakin onları ən çox bu cür əlverişli və şəffaf hallarda təsvir etmək istəyirik. İnkişaf tarixi də heyvan yumurtasının parçalanmasının piqmentli və tədqiqat üçün əlverişsiz obyektlərdə, tədqiqatları üçün seçdiyi şəffaf, piqmentsiz obyektlərdəkindən fərqli baş vermədiyini qəbul edir.

Analitikə gündəlik işində məlum olanı təsdiq edən çoxsaylı gözəl nümunələr, onların bir kontekstə yerləşdirilməsi çox vaxt uzun müddət təxirə salındığı üçün əsasən itir. Buna görə də, üst səviyyəli nöqtələrindən baxılmaqla hazırlanmış işləməni gözləmədən, belə təcrübə və nümunələrin necə dərc edilə biləcəyini və ümumi məlumatlığa necə gətirilə biləcəyini göstərən bir forma təqdim etmək müəyyən dəyər kəsb edir.

Burada təqdim olunan bölmə bu materialın yerləşdirilməsi üçün məkan təmin etmək istəyir. Təsvirin son dərəcə qısalığı zəruri görünür; nümunələrin ardıcıl sıralanması tamamilə sərbəstdir.

1) [Adı çəkilən topluda müəllif tərəfindən dərc edilmiş məqalələrin əksəriyyəti sonradan kitab nəşrlərinə daxil edilmişdir, ona görə də burada onların təkrarı yer almır.

Nəzakətli ayaqlar (ayaqqabılar)

Hasta, bir neçə gün davam edən müqavimətdən sonra, həkimin evinin yaxınlığında müntəzəm olaraq rast gəldiyi və adətən ona pərəstişkarlıqla baxan gənc bir kişinin, son dəfə ayaqlarına təhqiramiz nəzər salması səbəbindən çox incidiyini bildirir. Əslində, ayaqlarına görə utanmaq üçün heç bir səbəbi yoxdur. Həll yolunu özü təqdim edir; gənc adamı həkimin oğlu hesab etdiyini etiraf etdikdən sonra, transfer nəticəsində onun (böyük) qardaşını təmsil etdiyi aydın olur. İndi isə xatirə gəlir: təxminən beş yaşında ikən qardaşını tualetə müşayiət etməyə vərdiş etmişdi və orada onun sidik etməsinə baxırdı. Onun kimi bacara bilmədiyi üçün həsəd hissi ilə dolmuş, bir gün onun kimi etməyə çalışmış (penis həsədi), lakin bu zaman ayaqqabılarını islatmış və qardaşının onu bu hadisəyə görə qızdırdığını gördükdə çox əsəbləşmişdi. Bu əsəb, qardaşı onu həmin uğursuzluğa xatırlatmaq məqsədilə ayaqqabılarına təhqiramiz nəzər saldıqca uzun müddət təkrarlanmışdı. Bu təcrübənin, əlavə edir, məktəbdəki sonrakı davranışını müəyyən etdiyini bildirir. Əgər bir şey ilk cəhddə alınmasa, onu yenidən sınamaq qərarını heç vaxt verə bilməzdi, nəticədə bir çox fənlərdə tamamilə uğursuzluğa uğrayırdı. — Cinsi nümunənin xarakterə təsirinin yaxşı nümunəsi.

Nevrotiklərin özünütənqidi Bir nevrotikin özünü söyməyə, ona aşağı baxmağa və s. vərdiş etməsi həmişə diqqət çəkir və xüsusi diqqət tələb edir. Özünü ittihamlarda olduğu kimi, tez-tez başqa bir şəxslə eyniləşmə fərziyyəsi ilə anlamağa nail olmaq olur. Bir halda, iclasın ətraf şəraiti belə bir davranışın başqa bir həllinə məcbur etdi. Az ağıllı, istedadlı və s. olduğunu təkrar-təkrar təsdiqləməkdən yorulmayan gənc xanım, bununla yalnız bədəninin çox gözəl olduğunu nəzərdə tutmaq istəyirdi və bu təşəbbüsü həmin özünütənqidin arxasında gizlədirdi. Bütün bu hallarda gözlənilən, mastürbasiyanın zərərli nəticələrinə işarə də bu halda da çatışmırdı.

Təsvir oluna bilməyə diqqət Yuxu görən kişi yatağın arxasından bir qadını çıxarır: — ona üstünlük verir. — O (bir zabit) imperatorun qarşısında bir masada oturur: — özünü imperatorla (ata) ziddiyyətə salır. Hər iki təsvir yuxu görən tərəfindən çevrilmişdir.

Yuxuda xəstəlik əlamətlərinin görünməsi Yuxuda xəstəliyin əlamətləri (təşviş və s.) ümumiyyətlə belə deməkdir: Buna görə (əvvəlki yuxu elementləri ilə əlaqədar olaraq) xəstələndim. Bu yuxu görmə, təhlilin yuxuda davam etməsinə uyğundur.

5 / 28

Psixoanalitik hərəkatın tarixinə dair

Fluctuat nec mergitur Paris şəhərinin gerbində

I

Aşağıda psixoanalitik hərəkatın tarixinə aid töhfələr təqdim etdiyim zaman, onların subyektiv xarakteri və şəxsimin bu işdəki rolu barədə heç kim təəccüblənməməlidir. Çünki psixoanaliz mənim yaradıcılığımdır, on il ərzində onunla məşğul olan tək mən idim və yeni hadisənin müasirlərdə yaratdığı bütün xoşagəlməzliklər tənqid şəklində mənim başıma yükləndi. Mən bu mövqeyi müdafiə etməkdə haqlı olduğumu hesab edirəm: artıq təkcə mən psixoanalitik olmadığım indi də heç kim psixoanalizin nə olduğunu, onun ruh həyatını tədqiq etməyin digər yollarından nə ilə fərqləndiyini və hansı adla adlandırılmalı və ya daha yaxşı başqa cür adlandırılmalı olduğunu məndən yaxşı bilə bilməz. Mənə cəsarətli bir qəsb kimi görünəni belə rədd etməklə, oxucularımıza bu illiyin redaksiyasında və nəşr formasında dəyişikliyə gətirib çıxaran hadisələr barədə dolayı məlumat vermiş oluram.

1909-cu ildə Amerika universitetinin kafedrasında psixoanaliz haqqında ilk dəfə ictimai şəkildə danışmağa icazə verildiyi zaman, mənim səylərim üçün həmin anın əhəmiyyətini nəzərə alaraq, psixoanalizi həyata keçirənin mən olmadığını açıqladım. Bu xidməti başqası, Yozef Breuer, mən tələbə ikən və imtahanlarımı verməklə məşğul olduğum bir dövrdə (1880–1882) qazanmışdı. Lakin yaxın niyyətli dostlar o vaxtdan bəri mənə minnətdarlığımı həmin zaman uyğun olmayan şəkildə ifadə edib-etmədiyimi nəzərdən keçirməyi məsləhət gördülər. Mən, əvvəlki hallarda olduğu kimi, Breuerin “katartik üsulunu” psixoanalizin ilkin mərhələsi kimi dəyərləndirməli və psixoanalizin özünü hipnotik texnikanın rədd edilməsi və sərbəst assosiasiyaların tətbiqi ilə başlatmalı idim. İndi psixoanalizin tarixini katartik üsuldan və ya mənim onun modifikasiyasından hesablayıb-hesablamamaq demək olar ki, fərqsizdir. Mən bu maraqsız məsələyə yalnız ona görə toxunuram ki, psixoanalizin bəzi rəqibləri bu sənətin mənə aid olmadığını, əksinə Breuerdən gəldiyini vaxtaşırı xatırlamağa meyllidirlər. Bu, təbii ki, yalnız onların mövqeləri psixoanalizdə diqqətəlayiq bir şey tapmağa imkan verdikdə baş verir; əgər onlar rədd etməkdə belə bir məhdudiyyət qoymurlarsa, onda psixoanaliz həmişə mübahisəsiz mənim əsərimdir. Mən heç vaxt Breuerin psixoanalizdəki böyük payının ona uyğun miqdarda təhqir və qınama gətirdiyini eşitməmişəm. İndi artıq psixoanalizin insanları müxalifətə qızışdırmaq və qəzəbləndirmək kimi qaçılmaz taleyinin olduğunu dərk etdiyim üçün, özüm üçün belə bir nəticə çıxarmışam ki, onu fərqləndirən hər şeyin düzgün müəllifi mən olmalıyam. Məmnuniyyətlə əlavə edirəm ki, çox tənqid olunan analizdəki mənim payımı azaltmağa yönəlmiş heç bir cəhd heç vaxt Breuerin özündən gəlməmiş və ya onun dəstəyi ilə fəxr edə bilməmişdir. Breuerin kəşfinin məzmunu o qədər çox təsvir edilib ki, onun ətraflı müzakirəsi burada yer almır:

32 Psixoanaliz haqqında. Vusterdəki (Massaçusets ştatı) Klark Universitetinin təsisinin 20 illiyi münasibətilə oxudulmuş beş mühazirə, Stenli Holla həsr olunmuşdur, «Toplu əsərlər», 8-ci cild. Eyni zamanda ingilis dilində «Amerikan Psixologiya Jurnalı»nda, 1910-cu ilin martında dərc olunmuşdur: Niderland, Macar, Polyak, Rus, İspan və İtalyan dillərinə tərcümə edilmişdir. əsas həqiqət budur ki, histeriyalı xəstələrin simptomları onların həyatındakı təsirli, lakin unudulmuş səhnələrdən (travmalardan) asılıdır; bu həqiqətə əsaslanan terapiya isə həmin xəstələri hipnozda bu hadisələri xatırlamağa və yenidən yaşamağa məcbur etməkdir (katarsis); nəticədə yaranan nəzəriyyənin bir hissəsi də ondan ibarətdir ki, bu simptomlar həll olunmamış həyəcanlanma miqdarının qeyri-adi istifadəsinə uyğun gəlir (konversiya). Breuer «Histeriya üzrə araşdırmalar» əsərinə öz nəzəri töhfəsində hər dəfə konversiyadan bəhs etdikdə, adımı mötərizə daxilində əlavə edirdi, sanki bu nəzəri hesabatlara edilən ilk cəhd mənim mənəvi mülkiyyətim imiş. Mən hesab edirəm ki, bu bölgü yalnız adlandırma ilə bağlıdır, nəzəriyyənin qavranılması isə bizdə eyni vaxtda və birgə baş vermişdir.

Məlumdur ki, Breuer katarsis müalicəsini ilk təcrübəsindən sonra bir neçə il dayandırmış və yalnız Şarkodan qayıtdıqdan sonra mənim onu buna həvəsləndirməyimlə yenidən başlamışdır. O, daxili xəstəliklər üzrə həkim idi və geniş tibbi təcrübəsi onu məşğul edirdi; mən isə istəməyərək həkim olmuşdum, lakin o vaxt sinirli xəstələrə kömək etmək və ya ən azı onların vəziyyətlərini anlamaq üçün güclü bir səbəb tapmışdım. Fiziki terapiyaya etibar etmişdim və məsləhətlər və göstərişlərlə zəngin olan V. Erbin «Elektroterapiyasının» məni məyus etməsi qarşısında çarəsiz qalmışdım. Əgər o vaxt Moebiusun sonradan qəbul etdiyi hökmü — sinir pozğunluqlarında elektrik müalicəsinin uğurlarının təlqin nəticəsi olması fikrini — müstəqil şəkildə işləyib hazırlamamışdım, bu, şübhəsiz ki, vəd edilmiş bu uğurların gəlməməsinə görə idi. O vaxt itirilmiş elektrik terapiyasına kifayət qədər əvəz kimi görünən, dərin hipnozda təlqinlərlə müalicə idi, mən bunu Lyobol və Bernaymın son dərəcə təsirli nümayişləri vasitəsilə öyrənmişdim. Lakin Breuerdən xəbərdar olduğum hipnozda araşdırma, onun avtomatik təsir mexanizmi və eyni zamanda bilmək istəyinin ödənməsi səbəbindən, təkrarlanan, zorakı və hər hansı araşdırmadan yayındıran təlqin qadağasından qat-qat daha cazibədar olmalı idi.

Biz son vaxtlar psixoanalizin ən yeni qazanclarından biri kimi, aktual konfliktin və xəstəliyə səbəb olan amilin analizin ön planına çıxarılması barədə xəbərdarlığı eşitmişik. İndi isə bu, məhz Breuer ilə mənizin katartik üsulla işlərimizə başlayarkən etdiyimiz şeydir. Biz xəstənin diqqətini birbaşa simptomun yarandığı travmatik səhnəyə yönəldirdik, həmin səhnədə psixi konfliktin təxmini yolunu axtarır və boğulmuş affekti azad etməyə çalışırdıq. Bu zaman nevrozlarda psixi proseslərə xas olan, mənim sonradan regresiya adlandırdığım prosesi kəşf etdik. Xəstənin assosiasiyası, aydınlaşdırılmaq istənən səhnədən əvvəlki hadisələrə doğru geri gedir və indiki vaxtı düzəltməli olan analizi keçmişlə məşğul olmağa məcbur edirdi. Bu regresiya həmişə daha geriyə doğru aparırdı; əvvəlcə, pubert dövrünə qədər, mütəmadi görünürdü, sonra isə uğursuzluqlar və başa düşülməmiş boşluqlar analitik işi, indiyədək hər cür araşdırma üçün əlçatan olmayan uşaqlıq illərinə, yəni daha əvvəlkilərə çəkirdi. Bu geri qayıdan istiqamət analizin vacib xüsusiyyətinə çevrildi. Psixoanalizin keçmişə aid bir şeyə qaytarmadan heç nə aktual olanı aydınlaşdıra bilməyəcəyi, hətta hər bir patoloji hadisənin, özü patoloji olmasa belə, sonrakı hadisəyə patoloji xüsusiyyətini verən daha əvvəlki bir hadisəni fərz etdiyi məlum oldu. Lakin məlum olan aktual səbəbdə qalmaq təklifi o qədər böyük idi ki, mən sonrakı analizin bir neçəsində ona hələ də tabe olmuşam.

1899-cu ildə “Dora” adlanan xəstənin müalicəsi zamanı mənə aktual xəstəliyin başlanğıcına səbəb olan səhnə məlum idi. Mən sayısız dəfə bu hadisəni analizin mövzusuna gətirməyə çalışdım, lakin birbaşa tələbimə cavab olaraq həmişə eyni məhdud və boşluqlarla dolu təsvirdən başqa heç nə əldə edə bilmədim. Yalnız xəstənin ən erkən uşaqlığından keçən uzun bir dolambaçlı yoldan sonra bir yuxu ortaya çıxdı; bu yuxunun təhlili zamanı səhnənin indiyədək unudulmuş detalları xatırlandı və bununla aktual konfliktin başa düşülməsi və həlli mümkün oldu.

Bu tək nümunədən, əvvəllər qeyd olunan xəbərdarlığın nə qədər aldadıcı olduğunu və analitik texnikada regresiyanın bu tövsiyə olunan nəzərdən qaçırılmasında elmi regresiyanın hansı miqdarının ifadə olunduğunu görmək olar.

Breuer ilə mənim aramdakı ilk fərqlilik histeriyanın daha intim psixi mexanizmi ilə bağlı bir sualda üzə çıxdı. O, bir növ hələ də fizioloji sayıla bilən nəzəriyyəyə üstünlük verirdi; histeriklərin psixi parçalanmasını müxtəlif psixi vəziyyətlərin (və ya bizim o vaxtlar dediyimiz kimi: şüur vəziyyətlərinin) bir-biri ilə əlaqə qurmaması ilə izah etmək istəyirdi və beləliklə, nəticələri assimilyasiya olunmamış xarici cisimlər kimi “oyaq şüuru”na nüfuz etməli olan “hipnoid vəziyyətlər” nəzəriyyəsini yaratdı. Mən isə məsələni daha az elmi şəkildə nəzərdə tutmuşdum; hər yerdə gündəlik həyatdakı meyllərə və istəklərə analoq olan tendensiyalar hiss edirdim və psixi parçalanmanın özünü, o vaxtlar “müdafiə”, sonralar isə “sıxışdırma” adlandırdığım bir itələmə prosesinin nəticəsi kimi qəbul edirdim. İki mexanizmi yan-yana mövcud saxlamağa qısamüddətli cəhd etdim, lakin təcrübə mənə həmişə eyni şeyi və yalnız birini göstərdiyi üçün, tezliklə onun hipnoid nəzəriyyəsinə qarşı mənim müdafiə nəzəriyyəm qoyuldu.

Bununla belə, tam əminəm ki, bu ziddiyyət bizim qısa müddət sonra baş verən ayrılığımızla heç bir əlaqəyə malik deyildi. Həmin ayrılıq daha dərin motivə malik idi, lakin elə bir şəkildə baş verdi ki, əvvəllər onu başa düşmədim və yalnız sonralar müxtəlif yaxşı ipuçlarına əsasən onu şərh etməyi öyrəndim. Xatırlanır ki, Breuer özünün məşhur ilk xəstəsi haqqında, cinsi elementin onun qəribə dərəcədə inkişaf etməmiş olduğunu və heç vaxt onun zəngin xəstəlik mənzərəsinə töhfə vermədiyini bildirmişdi. Mən həmişə tənqidçilərin Breuerin bu təsdiqini nevrozların cinsi etiologiyası haqqında mənim iddiamla daha tez-tez qarşı-qarşıya qoymamalarına təəccüblənmişəm və bu gün belə bilmirəm ki, onların bu tənbəlliyində nəzarətli olmalarının və ya diqqətsizliklərinin sübutunu görməliyəm. Son iyirmi ildə əldə edilən təcrübə işığında Breuerin xəstəlik tarixçəsini yenidən oxuyan kəs, ilanların, bədən sərtliyinin və qol felcinin simvolikasını yanlış başa düşməyəcək və atanın xəstə yatağındakı vəziyyəti nəzərə almaqla, həmin simptom formalaşmasının həqiqi mənasını asanlıqla tapacaqdır. O, həmin qızın psixi həyatında cinsiliyin rolu haqqında öz rəyini, onun həkiminin rəyindən çox uzaqda qoyacaqdır. Breuer xəstənin sağalması üçün ən intensiv təlqinçi əlaqəyə malik idi; bu əlaqə bizə “transfer” adlandırdığımız şeyin nümunəsi kimi xidmət edə bilər. İndi güclü səbəblərim var ki, Breuer bütün simptomların aradan qaldırılmasından sonra transferin cinsi motivləşdirməsini yeni əlamətlərdə kəşf etməli idi, lakin bu gözlənilməz fenomenin ümumi təbiəti ondan yayınmışdı, nəticədə o, burada, bir “naxoş hadisə”dən təsir altında qalaraq, tədqiqatı dayandırdı. O, mənə bu barədə birbaşa məlumat vermədi, lakin müxtəlif vaxtlarda bu fərziyyəni əsaslandırmaq üçün kifayət qədər ipucu verdi. Mən isə nevrozun yaranmasında cinsiliyin əhəmiyyəti uğrunda getdikcə daha qətiyyətlə mübarizə apardıqda, sonradan mənə bu qədər tanış olacaq istəksiz rədd reaksiyalarını mənə göstərən ilk şəxs o oldu, lakin o vaxt mən hələ onları özümün qaçılmaz taleyim kimi tanımamışdım. Hər bir nevroz müalicəsində, heç bir tərəfin istəmədiyi və ya yaratmadığı halda, ortaya çıxan, açıq şəkildə cinsiyyətə vurğu edilmiş, ya incə, ya da düşmənçilik dolu transfer faktı mənə həmişə nevrozun həvəs qüvvələrinin cinsi həyatdan gəlməsinin ən möhkəm sübutu kimi görünmüşdür. Bu arqument hələ də kifayət qədər ciddi şəkildə qiymətləndirilməmişdir, çünki belə olsa, tədqiqata əslində heç bir seçim qalmayacaqdı. Analiz işinin xüsusi nəticələrindən yana və onların üzərində mənim inamım üçün həlledici olaraq qalmışdır. Nevrozların cinsi etiologiyası haqqında irəli sürdüyüm fikrin, hətta daha yaxın dostlarımın arasında da pis qarşılanmasına görə bir təsəlli — mənim şəxsiyyətimin ətrafında tezliklə mənfi bir məkan yaranmışdı — yeni və orijinal bir fikir üçün mübarizəyə qalxdığım düşüncəsində idi. Lakin bir gün məndə bəzi xatirələr bir araya gəldi ki, bu da həmin təsəlliyi pozdu və mənə yaradıcılığımızın gedişatı və biliklərimizin təbiəti haqqında gözəl bir baxış əldə etməyə imkan verdi. Mənim cavabdeh tutulduğum fikir heç də məndə yaranmamışdı. O, mənim ən dərin hörmətimə layiq olan üç şəxs tərəfindən mənə çatdırılmışdı: Breuerin özü, Şarko və universitetimizin ginekoloqu, bəlkə də Vyana həkimlərimizin ən seçilmişi olan Xrobak. Hər üç kişi mənə, əslində özlərinin belə malik olmadığı bir dərk etməni ötürmüşdülər. Onlardan ikisi, mən sonradan onlara bunu xatırlatdığım zaman, öz bildirdiklərini inkar etdilər; üçüncüsü (usta Şarko) isə, əgər onu yenidən görmək mənə nəsib olsaydı, ehtimal ki, eyni şeyi edərdi. Lakin məndə, anlayış olmadan qəbul edilmiş eyni bildirişlər illər boyu yuxuda qaldı, ta ki, bir gün onlar görünüşcə orijinal bir dərk etmə kimi oyandılar.

Bir gün gənc xəstəxana həkimi olaraq Breueri şəhərdə gəzinti zamanı müşayiət edərkən, ona təcili danışmaq istəyən bir kişi yaxınlaşdı. Mən geridə qaldım və Breuer azad olduqda, o, mənə özünün mehriban öyrədən üslubunda bildirdi ki, bu, bir xəstənin kişisi imiş və onun haqqında xəbər gətirmişdir. Həmin qadın, o, əlavə etdi, cəmiyyətlərdə o qədər diqqət çəkici davranır ki, onu mənə müalicə üçün nevrozlu kimi təhvil vermişlər. Bunlar həmişə yataq otağının sirləridir, deyə o, söhbəti bitirdi. Mən təəccüblə nə demək istədiyini soruşdum və o, mənə bu sözü («evlilik yatağının») izah etdi, çünki mənim bu məsələni belə eşidilməmiş hesab etdiyimi başa düşmürdü.

Bir neçə il sonra Şarkonun qəbul gecələrindən birində, hörmətli müəllimin yaxınlığında idim; o, həmin gün təcrübəsindən Brouardelə çox maraqlı görünən bir hadisə danışmaqda idi. Əvvəlini qeyri-dəqiq eşitdim, lakin tədricən hekayə diqqətimi cəlb etdi. Uzaq Şərqdən gəlmiş gənc bir evli cüt var idi; qadın ağır xəstə, kişi isə ya iqtidarsız, ya da olduqca bacarıqsız idi. «Deməli, cinsi əlaqə qurun, əmin olun, nail olacaqsınız» — deyə Şarkonun təkrarladığını eşitdim. Daha aşağı səslə danışan Brouardel, belə şəraitdə qadının simptomlarının necə yarandığına təəccübünü ifadə etməli olmuşdu. Çünki Şarko birdən-birə çox canlı bir şəkildə belə dedi: «Amma belə hallarda həmişə cinsiyyət orqanı məsələsidir, həmişə... həmişə... həmişə.» Və bu zaman əllərini qoynunda çarpazlaşdıraraq, özünəməxsus canlılığı ilə bir neçə dəfə yuxarı-aşağı tullanıb-düşdü. Bilirəm ki, bir anlığa demək olar ki, donduran təəccübə düşdüm və özümə dedim: «Bəs, əgər bunu bilirsə, niyə heç vaxt demir?» Amma təəssürat tezliklə unuduldu; beyin anatomiyası və histerik felçlərin eksperimental yaranması bütün marağı udmuşdu.

Bir il sonra mən sinir xəstəlikləri üzrə dosent kimi Vyanada tibb fəaliyyətinə başlamışdım və nevrozların etiologiyası baxımından, ümidverən bir akademikdən gözlənilə biləcəyi qədər günahsız və cahil qalmışdım. Bir gün Xrobakın xoş müraciəti məni tapdı; o, yeni universitet müəllimi vəzifəsində kifayət qədər vaxt ayıra bilmədiyi bir xəstəsini mənə həvalə etmək istəyirdi. Xəstənin yanına ondan tez gəldim və öyrəndim ki, o, mənasız təşviş hücumlarından əziyyət çəkir; bu hücumlar yalnız günün hər hansı saatında həkiminin harada olduğunu bildirmək üçün verilən ən diqqətli məlumatlarla sakitləşdirilə bilərdi. Xrobak gəldikdə, məni kənara çəkdi və xəstənin təşvişinin səbəbinin, on səkkiz illik evliliyə baxmayaraq, onun hələ də virgo intacta olması olduğunu bildirdi. Kişi tamamilə iqtidarsız idi. Həkimə belə hallarda evdəki uğursuzluğu öz nüfuzu ilə örtmək və «o da heç nə edə bilməz, bu qədər ildə onu sağalda bilməyibsə» deyə, çiyin silkiyərək onun haqqında danışılmasına razı olmaqdan başqa çarə qalmırdı. «Belə xəstəliklər üçün yeganə resept bizə yaxşı məlumdur, amma onu yazıb təyin edə bilmərik» — deyə əlavə etdi. Resept belədir:

Rp. Penis normalis dosim. Repetatur!

Mən belə bir «resept» eşitməmişdim və himayədarımın sinizmi üzündən başımı silkip-rədd edərdim.

Mən bu lənətə gəlmiş fikrin əsil-nəsəbini, məsuliyyəti başqalarının üzərinə atmaq istədiyim üçün açmadım. Bilirəm ki, bir fikri bir və ya bir neçə dəfə uçucu bir işarə kimi ifadə etmək — onu ciddi qəbul etmək, sözün həqiqi mənasında götürmək, bütün qarşı gələn detalların arasından keçirmək və tanınmış həqiqətlər arasında öz yerini qazanmağa çalışmaqdan tamamilə fərqlidir. Bu, yüngül bir flört ilə düzgün bir evliliğin bütün vəzifələri və çətinlikləri ilə. Épouser les idées de... ən azı fransız dilində işlənən bir ifadədir.

İşimlə katartik üsula əlavə olunan və onu psixoanalizə çevirən digər amillərdən önə çıxarıram: Sıxışdırma və müqavimət nəzəriyyəsi, uşaqlıq cinsəlliyinin yerləşdirilməsi və şüursuzun tanınması üçün yuxuların yozumu və qiymətləndirilməsi.

Sıxışdırma nəzəriyyəsində mən şübhəsiz müstəqil idim, məni ona yaxınlaşdıran heç bir təsirdən xəbərim yoxdur və bu fikri uzun müddət orijinal hesab etdim, ta ki, O. Rank mənə Şopenhauerin “Dünya iradə və təsəvvür kimi” əsərindəki, filosofun dəliçiliyi izah etməyə çalışdığı həmin yeri göstərənə qədər. Orada utancverici bir reallıq parçasının qəbuluna qarşı müqavimət haqqında deyilənlər, mənim sıxışdırma anlayışımın məzmunu ilə o qədər tam uyğun gəlir ki, mən yenə bir dəfə bir kəşfin mümkün olması üçün oxumamışlığıma borclu olduğumu düşünə bilərdim. Lakin başqaları bu yeri oxumuş və üzərindən keçmişdilər, bu kəşfi etmədən, və bəlkə də mənə də belə olacaqdı, əgər əvvəllər fəlsəfi müəlliflərin oxunmasına daha çox həvəs göstərsəydim. Nitsşenin əsərlərinin yüksək zövqünü mən sonra, psixoanalitik təəssüratların işlənməsini heç bir gözlənti təsəvvürü ilə əngəlləmək istəmədiyim şüurlu bir səbəblə özümə qadağan etdim. Buna görə də, psixoanalitik tədqiqatın filosofun intuitiv olaraq əldə etdiyi dərinlikləri yalnız təsdiq edə bildiyi çoxsaylı hallarda bütün üstünlük iddialarından imtina etməyə hazır olmalı idim — və mən bunu xoşla edirəm.

Sıxışdırma nəzəriyyəsi, psixoanaliz binasının dayandığı əsas sütundur; bu, həmin binanın ən əsas hissəsidir və nevroz xəstəsinin təhlilinə hipnozun köməyi olmadan yanaşıldıqda istənilən qədər təkrarlana bilən bir təcrübənin nəzəri ifadəsindən başqa bir şey deyildir. Bu halda insan, analitik işə qarşı çıxan və onu məğlub etmək üçün yaddaş itkisini önə çıxaran bir müqavimət hiss edir. Hipnozun tətbiqi bu müqaviməti örtməlidir; buna görə də, əsl psixoanalizin tarixi, hipnozdan imtina etməklə bağlı texniki yeniliklə başlayır. Bu müqavimətin amneziya ilə üst-üstə düşməsi faktının nəzəri qiymətləndirilməsi, sonra psixoanalizə məxsus olan və şüursuzluq haqqındakı fəlsəfi spekulyasiyalardan nəzərəçarpan dərəcədə fərqlənən şüursuz ruhi fəaliyyət anlayışına qaçılmaz olaraq gətirib çıxarır. Buna görə də, psixoanalitik nəzəriyyənin, nevroz xəstəsinin əziyyət simptomlarını onun həyat tarixindəki mənbələrə qaytarmaq cəhdi zamanı diqqətəçarpan və gözlənilməz şəkildə ortaya çıxan iki təcrübəni, yəni transfer faktını və müqavimət faktını başa düşülən etmək cəhdi olduğunu söyləmək olar. Bu iki faktı qəbul edən və işinin başlanğıc nöqtəsi kimi onları götürən hər bir tədqiqat istiqaməti, mənim nəticələrimdən fərqli nəticələrə varılsa belə, psixoanaliz adını daşıya bilər. Lakin məsələnin digər tərəflərini həll etməyə çalışan və bu iki fərziyyədən kənarlaşan şəxs, özünü psixoanalitik adlandırmaqda israr edirsə, təqlid cəhdi ilə mülk pozuntusu ittihamından çətin ki, qurtula bilsin.

Əgər kimsə sıxışdırma və müqavimət nəzəriyyəsini psixoanalizin nəticələri deyil, fərziyyələri hesab etmək istəsəydi, mən buna çox kəskin şəkildə qarşı çıxardım. Ümumi psixoloji xarakterli belə fərziyyələr mövcuddur və bioloji təbiətdədir və onlar haqqında başqa yerdə danışmaq məqsədəuyğun olardı, lakin sıxışdırma nəzəriyyəsi psixoanalitik işin qazancıdır, qeyri-müəyyən sayda təcrübədən nəzəri bir ekstrakt kimi qanuni yolla əldə edilmişdir. Uşaq cinsəlliyinin irəli sürülməsi də belə bir qazancdır, yalnız çox gec bir dövrdə, ilk illərdə təhlil vasitəsilə aparılan sınaq xarakterli araşdırmalarda hələ sözü gedilməyən bir məsələdir. Əvvəlcə yalnız cari təəssüratların təsirini keçmişə qaytarmaq lazım gəldiyi nəzərə çarpırdı. Lakin, “axtarışçı çox vaxt tapmaq istədiyindən daha çoxunu tapardı”. İnsanlar bu keçmişdə daha da geri çəkilir və nəhayət, cinsi təhriklərin ənənəvi oyanış dövrü olan pubertada dayanmağa icazə veriləcəyinə ümid edirdilər. Boş yerə, izlər daha da geriyə, uşaqlığa və onun erkən illərinə işarə edirdi. Oraya gedən yolda gənc araşdırma üçün demək olar ki, fəlakətli ola biləcək bir səhvi dəf etmək lazım gəlirdi. Şarkoya bağlı histeriyanın travmatik nəzəriyyəsinin təsiri altında xəstələrin simptomlarını ilk uşaqlıq illərindəki passiv cinsi təcrübələrə, yəni kobud ifadə ilə desək, yoldan çıxarmaya qaytaran hesabatları real və etioloji baxımdan əhəmiyyətli saymağa meylli idik. Bu etiologiya öz qeyri-mümkünlüyü və mütləq qeyd edilməli hallarla ziddiyyət üzündən çökdükdə, tam bir çarəsizlik mərhələsi növbəti nəticə oldu. Təhlil düzgün yolla belə uşaq cinsi travmalarına qədər gətirib çıxarmışdı, lakin bunlar yalan idi. Beləliklə, reallıq zəmini itirmişdik. O vaxt bütün işi tərk etmək istərdim, eyni şəkildə hörmətli sələfim Broyerin istəmədiyi kəşfi zamanı etdiyi kimi. Bəlkə də yalnız başqa bir şeyə başlamaq imkanı qalmadığı üçün davam etdim. Nəhayət, yalnız gözləntilərimizdə aldanmışıqsa, hələ də qorxu və ya təəccüb hissi keçirməyə haqqımız olmadığı, əksinə bu gözləntiləri nəzərdən keçirməli olduğumuz aydın oldu. Əgər histeriya xəstələri simptomlarını uydurma travmalara qaytarırlarsa, yeni fakt budur ki, onlar belə səhnələri xəyal edirlər və psixi reallıq praktik reallıqla yanaşı qiymətləndirilməlidir. Tezliklə bu xəyalların ilk uşaqlıq illərindəki avtoerotik fəaliyyəti örtmək, bəzəmək və daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq üçün nəzərdə tutulduğu aydın oldu və bu xəyalların arxasında uşağın cinsi həyatı bütün əhatəsi ilə üzə çıxdı.

Bu ilk uşaq illərindəki cinsi fəaliyyətdə nəhayət, doğuşdan gətirilən quruluş da öz haqqını qazana bildi. İstidad və təcrübə burada həll olunmaz bir etioloji vahidə birləşdi; çünki istidad, əks halda tamamilə adi qalıb təsirsiz olacaq təəssüratları qıcıqlandırıcı və bərqərar edici travmalara yüksəldirdi, təcrübələr isə dispozisiyadan, onsuz uzun müddət yuxuda qalacaq və bəlkə də inkişaf etməyəcək amilləri oyadırdı. Travmatik etiologiya məsələsində son söz sonralar Abraham (1907) tərəfindən deyildi, o, uşağın cinsi quruluşunun özünəməxsusluğunun necə də xüsusi cinsi təcrübələri, yəni travmaları təhrik etməyi bacardığını göstərərək bunu ifadə etdi.

Uşağın cinsəlliyi haqqında mənim irəli sürdüyüm fikirlər əvvəllər demək olar ki, yalnız böyüklərin keçmişə doğru geri gedən təhlili nəticələrinə əsaslanırdı. Uşaqlar üzərində birbaşa müşahidələr aparmaq imkanı mənə çatışmırdı. Ona görə də, illər sonra çox erkən yaşlarda uşaqların birbaşa müşahidəsi və təhlili vasitəsilə əldə edilənlərin böyük hissəsini təsdiqləmək mümkün olduqda, bu, qeyri-adi bir qələbə idi; lakin bu qələbə tədricən, kəşfin elə bir xarakter daşıdığı, əslində onu etdiyimiz üçün utanc duymalı olduğumuz haqqında olan təəssüratla azaldı. Uşağın müşahidəsinə nə qədər dərinləşsək, bu fakt bir o qədər öz-özlüyündə aydın olurdu, lakin bu faktı görməmək üçün belə bir əziyyət çəkmiş olduğumuz hal bir o qədər də qəribə görünürdü.⁵

Uşaqların cinsəlliyinin mövcudluğu və əhəmiyyəti haqqında belə qəti bir inanc yalnız təhlil yolunu tutduqda, nevrozların simptomlarından və xüsusiyyətlərindən onların son mənbələrinə qədər geri qayıtdıqda, onların izah oluna bilən hissələrini izah edən və dəyişdirilə bilən hissələrini dəyişdirməyə imkan verən açılışlar sayəsində qazanıla bilər. Mən başa düşürəm ki, əgər insan, yaxınlarda C. G. Yunq kimi, əvvəlcə cinsi həvəsin təbiəti haqqında nəzəri bir təsəvvür formalaşdırarsa və uşağın həyatını bu təsəvvürdən yola çıxaraq anlamağa çalışarsa, digər nəticələrə gələ bilər. Belə bir təsəvvür təsadüfi və ya kənarda duran nəzəriyyələri nəzərə alaraq seçilmiş ola bilər və tətbiq etmək istədiyimiz sahəyə uyğun gəlməmək təhlükəsi daşıyır. Həqiqətən də, təhlil yolu cinsəllik və onun fərdin ümumi həyatı ilə əlaqəsi baxımından bəzi son çətinliklərə və qaranlıq nöqtələrə gətirib çıxarır, lakin bunlar spekulyasiyalarla aradan qaldırıla bilməz, başqa müşahidələr və ya başqa sahələrdəki müşahidələr vasitəsilə həllini tapana qədər qalmalıdır.

Yuxuların yozumu haqqında qısa danışa bilərəm. Bu, mən qaranlıq bir ehtimalla hipnozu sərbəst assosiasiya ilə dəyişdirməyə qərar verdikdən sonra, texniki yeniliyin ilk meyvəsi kimi mənim payıma düşdü. Mənim bilmək istəyim əvvəldən yuxuların başa düşülməsinə yönəlməmişdi. Marağımı istiqamətləndirən və ya mənə köməkçi bir gözlənti bəxş edən təsirlər mənə məlum deyil. Breuer ilə əlaqəmi kəsməzdən əvvəl, ona bir cümlə ilə artıq yuxuları tərcümə etməyi bacardığımı bildirməyə demək olar ki, vaxtım qalmamışdı. Bu kəşf tarixi nəticəsində, yuxu dilinin simvolikası yuxu haqqında mənə əlçatan olan demək olar ki, son şey idi, çünki simvolların tanınması üçün yuxu görənin assosiasiyaları çox az iş görür. Mən kitabları oxumazdan əvvəl həmişə əvvəlcə şeyləri öyrənməyə üstünlük vermə vərdişini qoruyub saxladığıma görə, Schernerin yazısı ilə simvolikaya diqqətim çəkilməzdən əvvəl yuxunun simvolikasını özüm üçün təmin edə bilmişdim. Yuxunun bu ifadə vasitəsini tam həcmdə yalnız sonra, əvvəllər çox xidmətli, lakin sonra tamamilə diqqətdən kənarda qalmış W. Stekelin işlərinin təsiri altında, qismən də olsa, dəyərləndirmişəm. Psixoanalitik yuxu yozumunun qədim dövrdə çox yüksək qiymətləndirilən yuxu yozma sənəti ilə sıx əlaqəsi mənə yalnız çox illər sonra aydın olmuşdur. Yuxu nəzəriyyəmin ən xarakterik və ən əhəmiyyətli hissəsi olan yuxunun təhrifinin daxili konfliktə, daxili bir qeyri-samimiliyə gətirilib çıxarılması, mən sonra tibbdən uzaq, lakin fəlsəfədən uzaq olmayan, “Realistin fantaziyaları”nı nəşr etdirmiş məşhur müəllifdə rast gəldim.

Yuxuların yozumu, mən eyni zamanda nevrozların texnikasını, klinikasını və terapiyasını dərk etməli olduğum, tamamilə təcrid olunduğum və problemlərin qarışıqlığında və çətinliklərin çoxluğunda istiqamət və inamı itirməkdən tez-tez qorxduğum analizin həmin ağır ilk illərində mənə təsəlli və dayaq oldu. Bir nevrozun analiz vasitəsilə başa düşülə biləcəyi şərtilə apardığım sınaq, xəstədə çox vaxt çaşdırıcı dərəcədə uzun müddət gözləməli oldu; simptomların analoqu kimi qəbul edilə bilən yuxularda bu şərt demək olar ki, müntəzəm təsdiqini tapdı.

Yalnız bu uğurlar məni dözməyə qadir etdi. Buna görə də mən psixoloji işçinin mövqeyini yuxu yozumu problemlərinə olan münasibəti ilə ölçməyə və psixoanalizin əksəriyyətinin bu sahəyə qədəm qoymaqdan ümumiyyətlə çəkindiyini, ya da bunu etməyə çalışdıqda olduqca bacarıqsız davrandıqlarını məmnuniyyətlə müşahidə etməyə öyrəşmişəm. Zərurəti mənə tezliklə aydın olan öz-özünə analizimi, uşaqlığımın bütün hadisələri ilə məni tanış edən öz yuxularımın bir seriyası vasitəsilə aparmışam və bu gün də belə düşünürəm ki, yaxşı yuxu görəndə və çox qeyri-normal olmayan insanda bu tip analiz kifayət edə bilər:

Bu inkişaf tarixini açmaqla, psixoanalizin nə olduğunu sistemli təsvirdən daha yaxşı göstərdiyimə inanıram. Tapıntılarımın xüsusi təbiətini əvvəlcə dərk etmədim. Həkim kimi qazanmağa başladığım populyarlığı və qəbuluma axan nevrozlu xəstələri çəkinmədən qurban verdim, çünki nevrozlarının cinsi səbəblərini ardıcıl araşdırırdım; bu zaman cinsi amilin praktik əhəmiyyətinə olan inancımı qəti şəkildə möhkəmləndirən bir sıra təcrübələr qazandım. Vyanada mütəxəssislər cəmiyyətində, o vaxtlar Krafft-Ebingin sədrliyi altında, heç bir şeydən xəbərsiz olaraq çıxış etdim və gözləyirdim ki, könüllü maddi ziyanım üçün həmkarlarımın marağı və təqdiri ilə kompensasiya olunacağam. Kəşflərimi elmə aid edilən qeyri-müəyyən töhfələr kimi qəbul edir və digərlərindən də eyni münasibəti gözləyirdim. Lakin çıxışlarımdan sonra yaranan sükut, şəxsim ətrafında formalaşan boşluq və mənə çatdırılan işarələr, nəhayət, mənə yavaş-yavaş başa saldı ki, nevrozların etiyologiyasında cinsəlliyin roluna aid iddialar digər məlumatlar kimi qəbul ediləcəyinə ümid edə bilməz. İndi başa düşdüm ki, mən artıq o kəslərdən birinə çevrilmişəm, «dünyanın yuxusuna toxunan» olmuşdum, Hebbelin ifadəsinə görə, və obyektivliyə və güzəştə ümid edə bilməyəcəyimi dərk edirdim. Lakin müşahidələrimin və nəticələrimin orta hesabla düzgünlüyünə olan inancım getdikcə artırdı, öz hökmümə olan etimadım və mənəvi cəsarətim də az deyildi, ona görə də bu vəziyyətin nəticəsi şübhəli ola bilməzdi. Mən xüsusi əhəmiyyətli əlaqələri üzə çıxarmaq şansının mənə düşdüyünə inanmağa qərar verdim və belə kəşflərlə bəzən bağlı olan taleyi öz üzərimə götürməyə hazır oldum. Bu taleyi mən aşağıdakı şəkildə təsəvvür edirdim: Yeni metodun terapevtik uğurları sayəsində özümü qorumağıma ehtimal ki, nail olardım, lakin elm mənim haqqımda mənim həyatım boyu heç bir məlumat verməzdi. Bir neçə onillik sonra başqa biri mütləq eyni, o vaxt aktual olmayan şeylərə rast gəlinəcək, onların tanınmasını təmin edəcək və məni mütləq uğursuz sələf kimi şərəfləndirəcəkdi. Bu müddət ərzində mən özümü tənha adamdakı Robinson kimi mümkün qədər rahat qurardım. Müasir dövrün çaşqınlıqlarından və təzyiqlərindən həmin tənha illərə baxdıqda, mənə elə gəlir ki, bu gözəl, qəhrəmanlıq dövrü idi; «splendid isolation» öz üstünlüklərindən və cazibəsindən məhrum deyildi. Mənim oxumaq üçün ədəbiyyatım yox idi, dinləmək üçün pis məlumatlı rəqibim yox idi, heç bir təsirdən asılı deyildim, heç nə ilə məcbur edilməzdim. Mən spekulyativ meyillərimə nəzarət etməyi öyrəndim və ustadım Şarkonun unudulmaz məsləhətinə uyğun olaraq, eyni şeyləri onlar özlüyündə bir şey deməyə başlayana qədər dəfələrlə yenidən nəzərdən keçirməyə çalışdım. Bir qədər çətinliklə də olsa, nəşr yerini tapdığım əsərlərim həmişə mənim bildiklərimin gerisində qala bilərdi, istənilən qədər təxirə salına bilərdi, çünki mübahisəli «üstünlük»ü müdafiə etmək lazım deyildi. Məsələn, «Yuxuların yozumu» əsəri 1896-cı ilin əvvəlində əsasən hazırlanmışdı, o Lakin bu, yalnız 1899-cu ilin yayında yazılıb. «Dora»nın müalicəsi 1899-cu ilin sonunda başa çatıb, onun xəstəlik tarixçəsi növbəti iki həftə ərzində qeydə alınıb, lakin yalnız 1905-ci ildə dərc edilib. Bu müddət ərzində mənim əsərlərim ixtisas ədəbiyyatında nəzərdən keçirilməyib və ya, nadir hallarda belə olsa, istehza və ya rəhmlə üstünlük hissi ilə rədd edilib. Bəzən bir həmkar da öz nəşrlərindən birində mənə çox qısa və çox da xoşagəlməz olmayan bir qeyd ünvanlayıb, təxminən belə: inatçı, ekstremal, çox qəribə. Bir dəfə belə oldu ki, Vyanada, mənim semestr mühazirələrini oxuduğum klinikada bir assistent, mənim icazəmlə bu mühazirələrə qatılmağa cəsarət etdi. O, çox diqqətlə dinlədi, heç nə demədi, lakin sonuncu mühazirədən sonra mənimlə birlikdə gəzməyi təklif etdi. Bu gəzinti zamanı o, mənə bildirdi ki, rəhbərinin məlumatı ilə mənim təlimatıma qarşı bir kitab yazıb, lakin çox təəssüf edir ki, onu yalnız mənim mühazirələrim vasitəsilə daha yaxşı tanımağa nail olub. Əks halda, çox şeyi fərqli yazardı. Həqiqətən də, klinikada soruşmuşdu ki, əvvəlcə «Yuxuların yozumu»nu oxumalıdır, lakin ona məsləhət görməmişdilər, çünki buna dəyməzmiş. Sonra o, özünün indi başa düşdüyü mənim təlimat binasını, daxili strukturunun möhkəmliyinə görə katolik kilsəsi ilə müqayisə etdi. Öz ruhi sağlamlığı naminə qəbul edirəm ki, bu ifadədə bir qədər təqdir də var idi. Lakin o, kitabında bir şeyi dəyişmək üçün artıq gec olduğunu, çünki kitabın artıq çap olunduğunu bildirdi. Həmin həmkar, sonradan mənim psixoanalizim haqqında fikirlərinin dəyişməsini cəmiyyətə bildirməyi zəruri saymamış, əksinə, bir tibb jurnalının daimi müxbiri kimi onun inkişafını şən qeydlərlə müşayiət etməyi üstün tutmuşdu.

Şəxsi həssaslığımın qalıqları həmin illərdə mənim xeyrimə korlanıb. Acılaşmadan Lakin məni, tənha kəşfçilərin hamısına kömək etməyən bir amil qorudu. Belə bir kəşfçi adətən çağdaşlarının maraqsızlığı və ya rədd etməsinin haradan qaynaqlandığını dərk etmək üçün əzab çəkir və bunu öz inamının qətiyyətinə qarşı narahat edici bir ziddiyyət kimi qəbul edir. Mənə isə bu lazım deyildi, çünki psixoanalitik təlim mənə ətraf mühitin bu davranışını analitik əsas fərziyyələrdən irəli gələn zəruri nəticə kimi başa düşməyə imkan verirdi. Əgər mənim üzə çıxardığım əlaqələrin xəstələrin şüurundan daxili affektiv müqavimətlər tərəfindən uzaq saxlandığı doğru idisə, o zaman bu müqavimətlər sağlam insanlarda da yaranmalı idi, çünki onlara kənar tərəfdən məlumat verilməklə sıxışdırılmış məzmun çatdırılırdı. Bu sonuncuların affektiv olaraq tələb olunan rədd etməni intellektual əsaslandırma ilə motivə etmək bacarığı göstərməsi təəccüblü deyildi. Bu, xəstələrdə də eyni dərəcədə tez-tez baş verirdi və ortaya qoyulan arqumentlər — Falstaffla danışsaq, arqumentlər böyürtkən qədər adi şeylərdir — eyni idi və heç də dəqiq deyildi. Fərq yalnız ondan ibarət idi ki, xəstələrdə onların müqavimətlərini dərk etmələri və üstələmələri üçün təzyiq vasitələrinə malik idik, lakin iddia olunan sağlam insanlarda belə kömək vasitələri yox idi. Bu sağlam insanları soyuq, elmi obyektiv yoxlamaya necə məcbur etmək olardı, bu həll olunmamış bir məsələ idi və onun həlli ən yaxşı şəkildə zamana buraxılmalı idi. Elmlər tarixində tez-tez müşahidə edilmişdir ki, əvvəlcə yalnız müxalifət doğuran eyni iddia, bir müddət sonra, ona yeni dəlillər gətirilmədən də tanınmağa nail olmuşdur.

Lakin psixoanalizi tək başıma təmsil etdiyim bu illərdə, mənim dünyagörüşün hörmətinə xüsusi bir ehtiram və ya intellektual güzəştə meyl inkişaf etdirdiyimi heç kim gözləməməlidir.

1902-ci ildən etibarən bir qrup gənc həkim psixoanalizi öyrənmək, tətbiq etmək və yaymaq niyyəti ilə mənim ətrafımda toplaşdı. Analitik terapiyanın özündəki yaxşı təsirini hiss etmiş bir həmkar buna təşəbbüs göstərdi. Müəyyən axşamlar mənim mənzilimdə toplaşır, müəyyən qaydalara əsasən müzakirə aparır, bu qəribə yeni tədqiqat sahəsində istiqamət tapmağa və başqalarının marağını buna cəlb etməyə çalışırdıq. Bir gün bir məktəb məzunu, qeyri-adi bir dərk etmə qabiliyyəti nümayiş etdirən əlyazması ilə bizə təqdim olundu. Onu orta məktəb təhsilini tamamlamağa, universitetə daxil olmağa və psixoanalizin həkim olmayan tətbiqlərinə həsr etməyə inandırdıq. Kiçik dərnək bu sayda həvəsli və etibarlı katib qazandı, mən isə Otto Rankı ən sadiq köməkçi və həmkarı əldə etdim.

Kiçik dairə tezliklə genişləndi, növbəti illər ərzində tərkibini dəfələrlə dəyişdi. Ümumilikdə, özümə deyə bilərdim ki, əhatə etdiyi istedadların zənginliyi və müxtəlifliyi baxımından o, istənilən kliniki müəllimin heyətindən geri qalmırdı. Əvvəldən həmin kişilər arasında psixoanalitik hərəkatın tarixində sonradan çox əhəmiyyətli, lakin həmişə xoşagəlməz olmayan rollar oynayanlar da var idi. Lakin bu inkişafı o vaxt hələ sezmək mümkün deyildi. Mən razı qala bilərdim və fikrimcə, bildiklərimi və təcrübə etdiklərimi digərləri üçün əlçatan etmək məqsədilə əlimdən gələni etdim. Yalnız iki şey mənə pis işarə kimi göründü və nəhayət, məni həmin dairədən daxili olaraq uzaqlaşdırdı. Həmin eyni ağır işi görən kişilər arasında hökm sürməli olan dostluq razılığını üzvlər arasında qurmaq mənə müvəffəq olmadı və ortaq iş şəraitində bol fürsət yaradan üstünlük mübahisələrini də yatıra bilmədim. Psixoanalizin icrası sahəsində təlimin çətinlikləri, xüsusilə böyük olan və bu günkü ayrılıqların bir çoxunun günahkarı olan çətinliklər, artıq Vyanadakı fərdi psixoanalitik cəmiyyətdə özünü göstərirdi. Mən özüm, digərlərinə çox güman ki, bir sıra səhv yolları və son nəticədə yoldan çıxışları qazandıra biləcək olan avtoritetlə hələ tam hazır olmayan texnikanı və daim axan nəzəriyyəni təqdim etməyə cəsarət etmədim. Məntiqi işçilərin müstəqilliyi, müəllimdən erkən asılı olmamağı psixoloji baxımdan həmişə qaneedici olur; elmi baxımdan isə bundan yalnız həmin işçilərdə çox da tez-tez rast gəlinməyən müəyyən şəxsi şərtlər yerinə yetirildikdə qazanc əldə edilir. Məhz psixoanaliz uzun və ciddi intizam və özünü idarəetməyə tərbiyə tələb edirdi. Qınanan və ümidsiz bir işə həsr olunmaqla göstərilən cəsarətə görə mən, cəmiyyət üzvlərinə, əks halda xoşagəlməzlik yaradacaq bir çox şeyi bağışlamağa meylli idim. Dairə, əslində, yalnız həkimləri deyil, həm də psixoanalizdə əhəmiyyətli bir şey tanıyan digər təhsilli insanları, yazıçıları, sənətkarları və s. əhatə edirdi. «Yuxuların yozumu», «Zarafat» haqqında kitab və b. əvvəlcədən göstərmişdi ki, psixoanalizin təlimləri tibb sahəsi ilə məhdud qala bilməz, əksinə, müxtəlif digər mənəvi elmlərə tətbiq oluna bilər.⁶

1907-ci ildən etibarən vəziyyət bütün gözləntilərin əksinə olaraq və sanki bir anda dəyişdi. Psixoanalizin səssiz-səmirsiz maraq oyatdığını və dostlar tapdığını, hətta ona etiraf etməyə hazır olan elmi işçilərin mövcud olduğunu öyrəndik. Bleulerin göndərdiyi bir məktub mənə artıq əvvəllər mənim işlərimin Burghölzlidə öyrənilməsi və tətbiq edilməsi barədə məlumat vermişdi. 1907-ci ilin yanvarında Sürix klinikasının ilk üzvü, Dr. Eitingon,¹ Vyana gəldi, qısa müddət sonra digər ziyarətlər baş tutdu və canlı fikir mübadiləsinin əsası qoyuldu; nəhayət, həmin vaxt Burghölzlidə köməkçi vəzifəsində işləyən C. G. Yunqun dəvəti ilə 1908-ci ilin yazında Zalsburqda ilk görüş keçirildi və bu görüş Vyana, Sürix və digər yerlərdən olan psixoanaliz dostlarını birləşdirdi. Bu ilk psixoanaliz konqresinin nəticələrindən biri, Bleuler və Freyd tərəfindən nəşr olunan, Yunq tərəfindən redaktə edilən və 1909-cu ildə çıxmağa başlayan “Jahrbuch für psychoanalytische und psychopathologische Forschungen” adlı jurnalın yaradılması oldu. Vyana və Sürix arasında dərin bir iş birliyi bu nəşrdə öz ifadəsini tapdı.

Sürix psixiatriya məktəbinin psixoanalizin yayılmasındakı, xüsusilə Bleuler və Yunqun böyük xidmətlərini dəfələrlə təşəkkür hissi ilə etiraf etmişəm və bu gün, belə dəyişmiş şəraitdə bunu yenidən etməkdən çəkinmirəm. Şübhəsiz ki, o vaxt elmi aləmin diqqətini psixoanalizə yönəldən yalnız Sürix məktəbinin mövqeyi deyildi. Latent dövr artıq bitmişdi və hər yerdə psixoanaliz artan marağın predmetinə çevrilirdi. Lakin digər bütün yerlərdə bu maraq əvvəlcə heç nə, əksinə, çox vaxt ehtiraslı vurğulanmış rədd etmədən başqa bir şey vermədi; Sürixdə isə əsas mövqelərdəki prinsipial uyğunluq münasibətin əsas tonu oldu. Heç bir başqa yerdə tərəfdarların bu qədər sıx və bütöv bir qrupu bir araya gəlməmişdi, ictimai klinikanın psixoanaliz tədqiqatlarının xidmətinə verilməsi mümkün olmamışdı və ya psixiatriya tədrisinə psixoanaliz təlimini ayrılmaz hissə kimi daxil edən klinik müəllim görünməmişdi. Beləliklə, Sürix sakinləri analizin dəyərini müdafiə edən kiçik qrupun nüvə dəstəsinə çevrildilər. Yeni sənəti öyrənmək və onun sahəsində işlər aparmaq imkanı yalnız onlarda var idi. Bu günkü tərəfdarlarımın və iş yoldaşlarımın əksəriyyəti Sürix vasitəsilə mənə gəliblər, hətta coğrafi baxımdan Vyana Sürixə nisbətən daha yaxın olanlar belə. Vyana, mədəniyyətimizin böyük mərkəzlərini özündə birləşdirən Qərbi Avropa üçün ekssentrik mövqedədir; onun nüfuzu uzun illərdir ki, ağır qabaqcadan hökm vermələrlə zəiflədilib. Mənəvi cəhətdən çox fəal olan İsveçrədə ən əhəmiyyətli millətlərin nümayəndələri toplaşır; Hoçenin Friburqda adlandırdığı kimi, psixi epidemiyasının yayılması üçün bu yerdəki infeksiya ocağı xüsusilə vacib olmalı idi.

¹) Berlin “Psychoanalytische Poliklinik”inin sonradan qurucusu.

Həmkarın, Burghölzlidə inkişafa şahidlik etmiş bir nəfərin verdiyi məlumata görə, psixoanalizin orada çox erkən maraq oyatdığını qeyd etmək olar. Yunqun 1902-ci ildə dərc edilmiş okkult hadisələr haqqında yazısında yuxuların yozumuna dair ilk işarə artıq mövcuddur. Mənim mənbəyimə görə, 1903 və ya 1904-cü ildən etibarən psixoanaliz ön plana çıxmışdır. Vyana və Sürix arasında şəxsi əlaqələrin qurulmasından sonra, 1907-ci ilin ortalarında Burghölzlidə də psixoanalizin problemlərinin müntəzəm görüşlərdə müzakirə edildiyi sərbəst bir cəmiyyət formalaşmışdır. Vyana və Sürix məktəbləri arasında baş verən birləşmədə isveçrəlilər heç də sadəcə qəbuledən tərəf deyildilər. Onlar özləri artıq psixoanalizə fayda verən hörmətə layiq elmi işlər görmüşdülər. Vundt məktəbi tərəfindən təklif edilmiş assosiasiya eksperimenti onlar tərəfindən psixoanaliz mənasında şərh edilmiş və onlara gözlənilməz istifadə imkanları vermişdi. Beləliklə, psixoanalitik faktların sürətli eksperimental təsdiqlərini vermək və analitikin yalnız danışa biləcəyi bəzi vəziyyətləri tələbəyə nümayiş etdirmək mümkün olmuşdu. Eksperimental psixologiyadan psixoanalizə aparan ilk körpü belə qurulmuşdu.

Assosiasiya eksperimenti psixoanalitik müalicədə işin ilkin keyfiyyət təhlilinə imkan verir, lakin texnikaya əhəmiyyətli töhfə vermir və analizlərin icrası zamanı əslində lazımsızdır. Sürix məktəbinin və ya onun iki rəhbəri Bleuler və Yunqun digər bir nailiyyəti daha əhəmiyyətli idi. Birincisi, bir sıra saf psixiatrik hallarda, psixoanaliz vasitəsilə yuxu və nevrozlar üçün aşkar edilmiş proseslərin izahı üçün nəzərə alınması lazım olduğunu göstərmişdi („Freyd mexanizmləri“). Yunq analitik şərh üsulunu dementia praecox-un ən qəribə və qaranlıq hadisələrinə uğurla tətbiq etmişdi; bu hadisələrin mənşəyi xəstələrin həyat hekayəsindən və həyat maraqlarından aydın şəkildə ortaya çıxmışdı. Bundan sonra psixiatrlar üçün psixoanalizi daha uzun müddət nəzərə almamaq mümkün deyildi. Bleulerin şizofreniya haqqında böyük əsəri (1911), psixoanalitik baxış tərzinin kliniki-sistematik baxışla bərabər hüquqlu şəkildə yanaşı qoyulduğu əsər, bu uğuru tamamlamışdı.

O vaxtlar artıq iki məktəbin iş istiqamətində açıq olan bir fərqə diqqət çəkməkdən imtina etmək istəmirəm. Mən artıq 1897-ci ildə paranoid olan bir şizofreniya halının təhlilini dərc etmişdim, lakin Bu xarakter daşıdığına görə, onun parçalanması Yunqun analizlərinin təəssüratını əvvəlcədən yarada bilməzdi. Lakin mənim üçün vacib olan simptomların yozumlanabilirliyi deyil, xəstəliyin psixi mexanizmi idi, xüsusilə də bu mexanizmin artıq tanınmış olan histeriya mexanizmi ilə uyğunluğu. O vaxt hələ bu iki xəstəlik arasındakı fərqlərə işıq salınmamışdı. Çünki mən artıq o dövrdə nevrozların libido nəzəriyyəsinə doğru yönəlmişdim; bu nəzəriyyə bütün nevroz və psixoz hadisələrini libidonun qeyri-adi talelərindən, yəni onun normal istifadəsindən sapmalarından izah etməli idi. Bu baxış bucağı isveçrəli tədqiqatçılar üçün əhəmiyyətsiz idi. Bildiyim qədər, Bleuler bu gün də Dementia praecox formalarının orqanik səbəbləndirilməsində israr edir; 1907-ci ildə bu xəstəlik haqqında kitabı nəşr olunan Yunq isə 1908-ci ildə Zalsburq konqresində onun toksik nəzəriyyəsini müdafiə etdi; bu nəzəriyyə, libido nəzəriyyəsini kənarlaşdırmadan, ondan kənara çıxır. Sonradan (1912) o, eyni nöqtədə uğursuzluğa düçar oldu, çünki əvvəllər istifadə etmək istəmədiyi maddədən çox götürdü.

İsveçrə məktəbinin üçüncü töhfəsini, bəlkə də tamamilə Yunqun hesabına yazıla bilən bu töhfəni, uzaqdan baxanların etdiyi kimi yüksək qiymətləndirə bilmərəm. Mən 1906–1910-cu illərdəki “Diaqnostik assosiasiya tədqiqatları”ndan doğan komplekslər nəzəriyyəsini nəzərdə tuturam. Bu nəzəriyyə nə öz-özlüyündə psixoloji bir nəzəriyyə ortaya qoydu, nə də psixoanalitik təlimlər kontekstində məcburiyyətsiz yerləşməyə imkan verdi. Əksinə, “kompleks” sözü psixoloji faktların təsviri xarakterli ümumiləşdirilməsi üçün rahat, çox vaxt vacib bir termin kimi psixoanalizdə vətəndaşlıq hüququ qazandı. Psixoanalitik ehtiyacdan yaradılmış digər ad və təyinatların heç biri belə geniş populyarlığa nail ola bilmədi və daha dəqiq anlayış formalaşdırılmasına zərər verən qədər sui-istifadəyə məruz qalmadı. Psixoanalitiklərin gündəlik dilində “sıxışdırılmışın geri qayıdışı” nəzərdə tutularkən “kompleksin geri qayıdışı” haqqında danışmağa başladılar, və ya “Ona qarşı bir kompleksim var” deməyə öyrəşdilər, halbuki düzgün ifadə yalnız “bir müqavimətim var” ola bilərdi.

1907-ci ildən, yəni Vyana və Sürix məktəblərinin birləşməsindən sonrakı illərdə psixoanaliz hələ də onun nişanları altında olan o qeyri-adi inkişafı götürdü; bu inkişaf, ona xidmət edən yazıların yayılması və onu icra etmək və ya öyrənmək istəyən həkimlərin sayının artması qədər, konqreslərdə və elmi cəmiyyətlərdə ona qarşı hücumların çoxalması ilə də eyni dərəcədə etibarlı şəkildə təsdiqlənmişdir. O, ən uzaq ölkələrə səyahət etdi, hər yerdə yalnız psixiatrları deyil, həm də maarifləndirilmiş qeyri-peşəkarları və digər elm sahələrində işləyən işçiləri diqqətə cəlb etdi. Havelock Ellis, onun inkişafını səmimiyyətlə izləmiş, lakin heç vaxt özünü onun tərəfdarı adlandırmamış, 1911-ci ildə Avstralaziya Tibb Konqresinə hesabatında belə yazmışdır: “Freydin psixoanalizi artıq yalnız Avstriyada və İsveçrədə deyil, ABŞ-da, İngiltərədə, Hindistanda, Kanadada və, şübhəsiz ki, Avstralaziyada da müdafiə olunur və tətbiq edilir”. Çilidən olan bir (ehtimal ki, alman) həkim 1910-cu ildə Buenos-Ayresdə keçirilən beynəlxalq konqresdə uşaq cinsəlliyinin mövcudluğunu müdafiə etmiş və məcburiyyət simptomlarında psixoanalitik terapiyanın uğurlarını tərifləmişdir; Mərkəzi Hindistanda (Berkeley-Hill) işləyən bir ingilis nevroloq, Avropaya səyahət edən seçkin bir həmkarı vasitəsilə mənə bildirmişdir ki, onun analiz icra etdiyi müsəlman hindular, nevrozlarının etiologiyasını bizim avropalı xəstələrimizdən fərqli kimi qəbul etmirdilər.

1) Havelock Ellis, The doctrines of the Freud School. 2) G. Greve. Sobre Psicologia y Psicoterapia de ciertos Estados angustiosos.

Psixoanalizin Şimali Amerikada təqdim edilməsi xüsusi şərəfli əlamətlər altında baş verdi. 1909-cu ilin payızında Vyana yaxınlığındakı Worcester şəhərindəki Clark Universitetinin prezidenti Stanley Hall məni və Yunqu institutun iyirminci ildönümü təntənəsində alman dilində mühazirələr oxumaq üçün dəvət etdi. Biz böyük təəccüblə gördük ki, kiçik, lakin nüfuzlu pedaqoji-fəlsəfi universitetin qərəzsiz kişiləri bütün psixoanalitik işləri tanıyırdılar və mühazirələrində şagirdləri üçün onlara qiymət vermişdilər. O qədər təmizqarab olan Amerikada ən azı akademik dairələrdə həyatda qəbul edilməz sayılan hər şeyi sərbəst müzakirə etmək və elmi şəkildə araşdırmaq mümkün idi. Mənim Worcesterdə improvizə etdiyim beş mühazirə sonra American Journ. of Psychology jurnalında ingilis tərcüməsində, bir az sonra isə “Über Psychoanalyse” başlığı altında alman dilində dərc olundu; Yunq diaqnostik assosiasiya tədqiqatları və “uşaq ruhunun konfliktləri” haqqında mühazirə oxudu. Biz LL. D. (hər iki hüququn doktoru) fəxri adıyla mükafatlandırıldıq. Psixoanaliz Worcesterdəki həmin təntənə həftəsi ərzində beş nəfər tərəfindən təmsil olunurdu; Yunq və mənə əlavə olaraq, mənə səyahət yoldaşı kimi qoşulmuş Ferentsi, o vaxtlar Kanadadakı Toronto Universitetində, indi isə Londonda işləyən Ernest Cons və artıq Nyu-Yorkda analitik praktikası icra edən A. Brill də orada idi.

Vusterdə yaranan ən mühüm şəxsi əlaqə Ceyms C. Putnam ilə olan əlaqə idi; o, Harvard Universitetində neyropatologiya müəllimi idi, illər əvvəl psixoanaliz haqqında xeyli mənfi bir hökm söyləmişdi, lakin indi tez bir zamanda onunla dostlaşmış və çoxsaylı məzmunlu, eyni zamanda gözəl formalı mühazirələrində onu həmvətənlərinə və peşə yoldaşlarına tövsiyə etmişdi. Onun xarakterinin yüksək əxlaqına və cəsarətli həqiqətsevərliyinə görə Amerikada qazandığı hörmət psixoanalizə də fayda verdi və onu, əks halda, çox güman ki, tezliklə məğlub edəcək ihbarlardan qorudu. Putnam sonralar təbiətinin böyük etik və fəlsəfi ehtiyacına həddindən artıq boyun əydi və psixoanalizə, məncə, yerinə yetirilə bilməyən bir tələb qoydu ki, o, müəyyən bir əxlaqi-fəlsəfi dünyagörüşünün xidmətinə girməlidir; lakin o, öz vətənində psixoanalitik hərəkatın əsas dayağı olaraq qaldı.

Bu hərəkatın yayılmasında sonra Brill və Cons ən böyük xidmətlər göstərdilər; onlar öz işlərində özlərini unudan bir fəallıqla gündəlik həyatın, yuxunun və nevrozun asanlıqla müşahidə olunan əsas faktlarını dönə-dönə yenidən həmvətənlərinin gözü qarşısına gətirdilər. Brill bu təsiri həkim fəaliyyəti və yazılarımın tərcüməsi ilə, Cons isə Amerika konqreslərində öyrədici mühazirələr və hazırcavab müzakirələrlə gücləndirdi.

Kök salmış elmi ənənənin olmaması və rəsmi nüfuzun daha az sərtliyi Stenli Hollun Amerika üçün verdiyi təşəbbüsə qətiyyətlə faydalı olmuşdur. Orada həm də əvvəldən bütünlüklə səciyyəvi idi ki, professorlar və dəlixanaların rəhbərləri müstəqil praktiklərlə eyni dərəcədə analizdə iştirak edirdilər. Lakin məhz buna görə aydındır ki, analiz uğrunda mübarizə öz həllini daha böyük müqavimətin meydana çıxdığı yerdə, köhnə mədəniyyət mərkəzlərinin zəminində tapmalıdır.

1) Bax S. J. J. Putnam, Addresses on Psycho-Analysis, Internat. Psycho-Analytical Library Nr. 1, 1921. — Putnam 1918-ci ildə vəfat etmişdir.

2) Hər iki müəllifin nəşrləri toplu şəkildə çıxmışdır: Brill, Psychanalysis, Its theories and practical applications, 1912, və E. Jones, Papers on Psychoanalysis, 1913. Birinci kitabın 1914-cü ildə, digərinin isə 1918-ci ildə çox genişləndirilmiş İkinci Nəşri (1938 Fourth) çıxmışdır.

Avropa ölkələri arasında Fransızlar psixoanalizə indiyədək ən az qəbul göstərən xalq olmuşdur, baxmayaraq ki, Sürixli A. Maederin layiqli işləri fransız oxucularına onun təlimlərinə rahat giriş imkanı yaratmışdı. Marağın ilk əlamətləri Fransız vilayətlərindən gəldi. Morichau-Beauchant (Puatiye) psixoanalizə açıq şəkildə etiraf edən ilk fransız oldu. Regis və Hesnard (Bordo) yalnız yaxın vaxtlarda (1913) ətraflı, lakin həmişə aydın olmayan, simvolizmə xüsusi etiraz irəli sürən təsvirlərlə öz həmvətənlərinin yeni təlimə qarşı önyargılarını aradan qaldırmağa çalışdılar. Parisdə hələ də 1913-cü ildə Londonda keçirilən konqresdə Janetin çox təsirli ifadə etdiyi inanc hökm sürür: psixoanalizdə yaxşı olan hər şey, kiçik dəyişikliklərlə Janetin baxışlarını təkrarlayır, ondan artığı isə pisdir. Janet həmin konqresdə belə E. Jones tərəfindən bir sıra qınanmalara məruz qalmalı oldu; Jones ona məsələnin az bilindiyini irəli sürə bilərdi. Onun nevrozların psixologiyasına olan xidmətlərini, iddialarını rədd etsək belə, unuda bilmərik.

İtaliyada bir neçə ümidverici başlanğıcdan sonra daha sonra iştirak dayandı. Hollandiyada analiz şəxsi əlaqələr vasitəsilə erkən dövrə daxil oldu; van Emden, van Ophuijsen, van Renterghem („Freud en zijn School“) və hər iki Ştärke orada nəzəri və praktik baxımdan uğurla fəaliyyət göstərirlər. İngiltərənin elmi dairələrinin analizə olan marağı çox yavaş inkişaf etdi, lakin bütün əlamətlər göstərir ki, ingilislərin faktlara olan həssaslığı və ehtirası sayəsində məhz orada bu sahə inkişaf edir. İsveçdə P. Bjerre, Wetterstrandın tibbi fəaliyyətdəki davamçısı, analitik müalicə üçün hipnotik təklifi, ən azı müvəqqəti olaraq, tərk etmişdir. R. Vogt (Kristiania) artıq 1907-ci ildə özünün „Psykiatriens grundtraek“ əsərində psixoanalizi qiymətləndirmişdir, belə ki, psixoanalizdən xəbərdar olan ilk psixiatriya dərsliyi norveç dilində yazılmışdır. Rusiyada psixoanaliz çox geniş tanınmış və yayılmışdır; mənim bütün yazılarım və analizin digər tərəfdarlarının əsərləri rus dilinə tərcümə olunmuşdur. Lakin Rusiyada analitik təlimlərin daha dərin başa düşülməsi hələ mümkün olmamışdır. Rus həkimlərinin töhfələri hazırda əhəmiyyətsiz adlandırıla bilər.⁷

Yalnız Odessa M. Wulff şəxsində təlim keçmiş bir analitikə malikdir. Psixoanalizin polyak elmi və ədəbiyyatına daxil edilməsi əsasən L. Jekelsin xidmətidir. Avstriyaya coğrafi olaraq bu qədər yaxın, elmi baxımdan isə bu qədər uzaq olan Macarıstan psixoanalizə indiyə qədər yalnız bir əməkdaş bəxş etmişdir, S. Ferenczi, lakin belə bir əməkdaş ki, bəlkə də bir cəmiyyətə bərabərdir.⁸

Hazırda ən uzaq duran ölkələr Skandinaviya ölkələri olaraq qalır. Almaniya psixoanalizinin mövqeyini yalnız belə təsvir etmək olar: o, elmi müzakirələrin mərkəzində dayanır və həm həkimlər, həm də qeyri-mütəxəssislər tərəfindən ən qəti rədd cavablarını doğurur; lakin bu cavablar hələ də sona çatmamış, əksinə, təkrar-təkrar yenidən qalxır və vaxtaşırı güclənir. Rəsmi tədris müəssisələrindən heç biri indiyədək psixoanalizi qəbul etməmişdir; onu tətbiq edən uğurlu praktiklər çox az saydadır; yalnız Binsvanqerin Kreyslinqendəki (İsveçrə ərazisində) və Marçinovskinin Holşteyndəki kimi bir neçə müəssisə ona qapılarını açmışdır. Berlinin tənqidi mühitində analizin ən görkəmli nümayəndələrindən biri, Bleulerin köhnə assistenti K. Abraham mövqeyini qoruyub saxlayır. Əgər yuxarıdakı təsvirin yalnız xarici görünüşü əks etdirdiyini bilməsəydik, bu vəziyyətin artıq bir neçə ildir dəyişməz qalmasına təəccüblənə bilərdik. Elmin rəsmi nümayəndələrinin, müəssisə rəhbərlərinin və onların asılı olduğu gənc nəslin rədd cavablarının əhəmiyyətini şişirtmək olmaz. Düşmənlərin səslərini ucaltması, tərəfdarların isə qorxu altında sakit qalması başa düşüləndir. Təhlilə ilk töhfələri yaxşı ümidlər oyatmalı olan bu sonuncuların bəziləri şəraitin təzyiqi altında hərəkatdan geri çəkilmişdir. Lakin hərəkatın özü sakitcə, dayandırılmaz şəkildə irəliləyir, psixiatrlar və qeyri-mütəxəssislər arasında yeni tərəfdarlar qazanır, psixoanalitik ədəbiyata davamlı olaraq artan sayda oxucu cəlb edir və məhz buna görə düşmənləri daha da şiddətli müdafiə cəhdlərinə məcbur edir. Bu illər ərzində təxminən bir düzünə yaxın dəfə müəyyən konqreslərin və elmi cəmiyyət iclaslarının müzakirələri haqqında hesabatlarında və ya bəzi nəşrlərdən sonra verilən referatlarda belə oxumuşam: psixoanaliz artıq ölüdür, qəti şəkildə üstələnilmiş və bitirilmişdir! Cavab Mark Tvenin öz ölümünü yanlış xəbər verən qəzetə göndərdiyi teleqram kimi olmalı idi: “Mənim vəfatım haqqında xəbər çox şişirdilib”. Hər bir “ölüm elanı”ndan sonra psixoanaliz yeni tərəfdarlar və əməkdaşlar qazanmış və ya yeni orqanlar yaratmışdır. “Ölü” elan edilmək “susdurulmuş” olmağa nisbətən yenə də irəliləyiş idi!

Psixoanalizin təsvir olunan məkanca genişlənməsi ilə eyni vaxtda, onun məzmunca genişlənməsi də baş verdi; bu, nevrozlar nəzəriyyəsi və psixiatriyadan digər elm sahələrinə keçid yolu ilə həyata keçirildi. Bizim elmin inkişaf tarixinin bu hissəsini ətraflı şəkildə nəzərdən keçirməyəcəyəm, çünki Rank və Sachs tərəfindən (Lövenfeldin “Sərhəd məsələləri” adlı əsərində) mövcud olan mükəmməl bir məqalə var ki, bu da analitik işin məhz bu nailiyyətlərini ətraflı şəkildə təqdim edir. Burada, əslində, hər şey ilkin başlanğıc mərhələsindədir, az işlənib hazırlanmışdır, çox vaxt yalnız başlanğıclar və bəzən də sadəcə niyyətlərdən ibarətdir. Ucuz düşüncəli olan kimsə bunu qınamaq üçün əsas kimi qəbul etməyəcəkdir. Vəzifələrin nəhəng miqdarına qarşı az sayda işçi durur; onların əksəriyyətinin əsas məşğuliyyəti başqa yerdədir və onlar xarici elmin ixtisas məsələlərinə həvəskar hazırlıqla hücum etməli olurlar. Psixoanalizdən gələn bu işçilər öz həvəskarlıqlarını gizlətmirlər, onlar yalnız ixtisas mütəxəssisləri üçün yol göstərən və yer tutan olmaq istəyirlər və öz işlərinə başladıqları zaman analitik texnikaları və şərtləri onlara tövsiyə etmiş olurlar. Əldə edilən izahatlar artıq indi az deyil, əgər belədirsə, bu nəticə bir tərəfdən analitik metodikanın məhsuldarlığından, digər tərəfdən isə hələ indi də həkim olmayan, lakin psixoanalizin humanitar elmlərə tətbiqini öz həyat vəzifəsi halına gətirmiş bir neçə tədqiqatçının mövcudluğu sayəsindədir.

Bu tətbiqlərin əksəriyyəti, təbii ki, mənim ilk analitik işlərimdən gələn bir təşəbbüsə əsaslanır. Nevrotik xəstələrin və normal insanların nevrotik simptomlarının analitik tədqiqi, yalnız onların aşkarlandığı sahəyə aid ola bilməyəcək psixoloji vəziyyətlərin qəbul edilməsini zəruri etdi. Beləliklə, analiz bizə yalnız patologik hadisələrin izahını verməklə qalmadı, həm də onların normal ruh həyatı ilə əlaqəsini göstərdi və psixiatriya ilə müxtəlif digər elmlər arasında, məzmunu ruh fəaliyyəti olan gözlənilməz əlaqələri açdı. Məsələn, müəyyən tipik yuxulardan bəzi mif və nağılların başa düşülməsi əldə edildi. Riklin və Abraham bu işarəyə tabe oldular və miflər haqqında araşdırmalara rəhbərlik etdilər; bu araşdırmalar sonra Rankın mifologiyaya aid, bütün ixtisas tələblərinə cavab verən işlərində tamamlandı. Yuxu simvolikasının izlənməsi mifologiya, folklor (Jones, Storfer) və dini abstraksiyaların məsələlərinin tam ortasına apardı. Psixoanaliz konqreslərindən birində, Yunqun şagirdi primitiv dövr və xalqların kosmoqoniyaları ilə şizofrenik fantaziya quruculuqlarının uyğunluğunu sübut etdikdə, bütün dinləyicilər dərin təəssürat keçirdilər. Yunqun işlərində mifologiya materialının daha sonra, artıq qüsursuz olmayan, lakin çox maraqlı bir işlənməsi aparıldı; bu işlər nevroz, dini və mifoloji fantaziyalar arasında körpü qurmaq istəyirdi.

Traum araşdırmasından şairanə yaradılışların, nəhayət, şairlərin və sənətkarların özünün təhlilinə aparan başqa bir yol var idi. Bu yolun ilk mərhələsində aydın oldu ki, şairlər tərəfindən uydurulmuş yuxular təhlil qarşısında çox vaxt həqiqi yuxular kimi davranır («Gradiva»). Şüursuz ruhi fəaliyyətə aid anlayış, şairanə yaradılış işinin mahiyyəti haqqında ilkin təsəvvür əldə etməyə imkan verdi; nevrozlu xəstələrdə qarşılaşmağa məcbur olduğumuz həvəs təhriklərinə verilən dəyər, sənətkar yaradıcılığının mənbələrini tanımağa və sənətkarın bu təkanlara necə reaksiya verdiyini, reaksiyalarını hansı vasitələrlə necə ört-basdır etdiyi məsələlərini ortaya qoymağa səbəb oldu (Rank: «Der Künstler»; Sadger, Reik və başqalarının şair təhlilləri, Leonardo da Vincinin uşaqlıq xatirəsi haqqında kiçik məqaləm, Abrahamın Segantini haqqındakı təhlili). Ümumi maraqlara malik olan psixoanalitiklərin çoxu öz işlərində bu məsələlərin işlənməsinə töhfələr vermişlər; bu, psixoanalizin tətbiqləri arasında ən cazibədar olanıdır. Təbii ki, burada da analizi tanımayanların tərəfindən müxalifət özünü göstərməmiş deyil və bu müxalifət, psixoanalizin ana torpağında olduğu kimi, eyni yanlış anlaşılmalar və ehtiraslı rəddetmələr şəklində ifadə olunmuşdur. Əvvəlcədən gözlənilən idi ki, psixoanalizin nüfuz etdiyi hər yerdə, oradakı yerli adamlarla eyni mübarizəni aparmaq məcburiyyətində qalacaqdır. Yalnız o var ki, işğal cəhdləri hələ bütün sahələrdə gələcəkdə onları gözləyən diqqəti oyatmamışdır. Analizin ciddi ədəbiyyatşünaslıq tətbiqləri arasında Rankın «Inzestmotiv» haqqındakı ətraflı əsəri birinci yerdədir; onun məzmunu ən böyük xoşagəlməzliyə əmindir. Psixoanaliz əsasında hazırlanmış dilçilik və tarixi işlər hələ azdır. Dini-psixoloji məsələlərə ilk toxunuşu mən 1910-cu ildə özüm cəsarət etmişəm, dini ayinləri nevrozlu ayinlərlə müqayisə edərək. Sürixli keşiş Dr. Pfister, Qraf von Zinzendorfun dindarlığı haqqındakı işində (və digər töhfələrində) dini həvəsliyi pervers erotizmə gətirib çıxarmağı həyata keçirmişdir; Sürix məktəbinin son işlərində nəzərdə tutulan əksinə deyil, daha çox analizin dini təsəvvürlərlə nüfuz olunması nəticəsi yaranır.

«Totem və Tabu» haqqındakı dörd məqalədə mən, dövlət nizamı, əxlaq, din, həmçinin qohumlararası nikah qadağası və vicdan kimi ən vacib mədəniyyət institutlarımızın mənşəyinə birbaşa aparan xalq psixologiyası məsələlərini təhlil vasitəsilə işləməyə cəhd etmişəm. Bu prosesdə yaranan əlaqələrin tənqidlərə nə dərəcədə davam gətirəcəyini bu gün təyin etmək mümkün deyil.

Analitik düşüncənin estetik mövzulara tətbiqi haqqında mənim «Şaka» adlı kitabım ilk nümunəni təqdim etmişdir. Bundan sonrakı bütün işlər hələ də işləyiciləri gözləyir; onlar məhz bu sahədə zəngin məhsul gözləyə bilərlər. Burada müvafiq ixtisas elmlərindən gələn iş qüvvələri hər yerdə çatışmır; Hanns Sachs 1912-ci ildə özü və Rank tərəfindən redaktə olunan «Imago» jurnalını məhz bu iş qüvvələrini cəlb etmək üçün qurmuşdur. Psikanalitik işıqlandırma ilə fəlsəfi sistemlər və şəxsiyyətlər üzərində işləməyə Hitschmann və v. Winterstein eyni sahədə başlanğıc vermişlər; davamı və dərinləşdirilməsi arzu olunur.

Psikanalizin uşaq ruh həyatına dair inqilabi xarakter daşıyan araşdırmaları, həmin həyatda cinsi təhriklərin rolu (v. Hug-Hellmuth) və çoxalma işi üçün yararsız olan cinsəlliyin belə hissələrinin taleyi, erkən yaşda diqqəti pedaqogikaya yönəltməli və bu sahədə analitik baxış bucaqlarını önə çıxarmaq cəhdini canlandırmalı idi. Keşiş Pfisterin xidməti odur ki, o, analizin bu tətbiqini dürüst həvəslə qəbul etmiş və onu ruhani qulluqçulara və tərbiyəçilərə yaxın tutmuşdur. («Psikanalitik üsul», 1913. Meumann və Messmerin «Pedaqogyum»unun birinci cildi.) O, İsveçdə bir sıra pedaqoqları öz marağına iştirakçı olaraq qazanmağı bacarmışdır. Onun digər həmkarlarının iddia olunduğuna görə onun inanclarını bölüşdükləri deyil, lakin ehtiyatla arxa planda qalmağı üstün tutduqları bildirilir. Vyanalı analitiklərin bir hissəsi psikanalizdən geri qayıdarkən bir növ həkim pedaqogikasına düşmüş kimi görünür (Adler və Furtmüller, «Müalicə və Təhsil», 1911).

Bu qeyri-mükəmməl işarələrdə mən, həkim psikanalizi ilə elmin digər sahələri arasında yaranmış və hələ də tam nəzərdən keçirilməmiş münasibətlərin bolluğuna diqqət yetirməyə çalışmışam. Burada bir nəsil tədqiqatçının işi üçün maddə mövcuddur və mən şübhə etmirəm ki, analizin ana torpağındakı müqavimətlər dəf edildikdən sonra bu iş görüləcəkdir.

Bu müqavimətlərin tarixini yazmağı hazırda məhsulsuz və vaxtsız hesab edirəm. Bu, bizim dövrün elm adamları üçün çox da şərəfli deyil. Lakin dərhal əlavə etmək istəyirəm ki, psixoanalizin rəqiblərini sadəcə rəqib olduqları üçün toplu şəkildə təhqir etmək mənə heç vaxt ağlıma gəlməmişdir; mübarizə dövründə hər iki tərəfdə adətən rast gəlinən, bir neçə layiqsiz fərd, başqalarının əziyyəti hesabına qazanc əldə edən və qənimət ovçuları istisna olmaqla. Mən bu rəqiblərin davranışını özüm üçün izah etməyi bacarırdım və üstəlik, psixoanalizin hər bir insanın ən pis tərəflərini üzə çıxardığını öyrənmişdim. Amən cavab verməməyə və öz təsirimin çatdığı qədər, başqalarını da polemikadan çəkindirməyə qərar verdim. Psixoanaliz ətrafında gedən mübahisənin xüsusi şəraitində ictimai və ya ədəbi müzakirələrin faydalı olması mənə çox şübhəli görünürdü, konqreslərdə və dərnək iclaslarında üstünlük təmin etmək isə əmin idi, rəqib cənabların ədalətinə və ya yüksək əxlaqına olan inamım isə həmişə az olmuşdur. Müşahidə göstərir ki, insanların çox azına elmi mübahisədə tərbiyəli, hətta daha da azına obyektiv qalmaq mümkündür və elmi atışmanın təəssüratı mənə həmişə uzaqlaşdırıcı olmuşdur.

1) Həmçinin “Scientia” jurnalında (cild XIV, 1913) məqalələrimə baxın: Psixoanalizə maraq. [Bu nəşrin VIII cildində yer almışdır.]

Bəlkə də mənim bu davranışımı yanlış başa düşmüşlər, məni o qədər yumşaq və ya qorxaq hesab etmişlər ki, artıq mənə heç bir diqqət göstərməyə ehtiyac yox idi. Bu, haqsızlıq idi; mən də başqaları kimi söyə və qəzəblənə bilirəm, lakin əsasən duran hisslərin ifadələrini ədəbiyyata uyğun hala gətirməyi bacarmıram və buna görə də tamamilə çəkinməyi üstün tuturam. Bəlkə də bəzi istiqamətlərdə mənim öz ehtiraslarıma və ətrafımdakıların ehtiraslarına sərbəst buraxmağa imkan vermək daha yaxşı olardı. Biz hamımız psixoanalizin Vyana mühitindən yaranmasına dair maraqlı izah cəhdini eşitmişik; Janet 1913-cü ildə belə bundan istifadə etməkdən imtina etməmişdir, halbuki o, Parisli olmaqla qürur duyduğuna əmin ola bilərsiniz və Paris Vyana qədər əxlaqi cəhətdən ciddi bir şəhər olduğunu iddia edə bilməz. Bu qənaət belədir: psixoanaliz, yaxud nevrozların cinsi həyatın pozulmasına əsaslandığı iddiası, yalnız Vyana kimi bir şəhərdə, digər şəhərlərə yad olan həssaslıq və əxlaqsızlıq atmosferində yarana bilərdi və sadəcə olaraq, belə desək, bu xüsusi Vyana şəraitinin nəzəri proyeksiyasını təmsil edir. İndi, mən həqiqətən lokal vətənpərvər deyiləm, lakin bu nəzəriyyə mənə həmişə çox xüsusi şəkildə mənasız görünmüşdür, o qədər mənasız ki, bəzən Vyana mənşəli olma ittihamının, açıq şəkildə irəli sürülmək istənməyən başqa bir ittihamın eufemistik əvəzedicisi olduğunu qəbul etməyə meylli idim. Əgər şərtlər əksinə olsaydı, onda məsələyə qulaq asmaq olardı. Tutaq ki, sakinləri cinsi təmin olunma sahəsində xüsusi məhdudiyyətlər qoyan və eyni zamanda ağır nevrotik xəstəliklərə xüsusi meyil göstərən bir şəhər var, onda bu şəhər, həqiqətən, müşahidəçinin bu iki faktı bir-biri ilə əlaqələndirmək və birini digərindən çıxarmaq fikrinə gələ biləcəyi torpaq olardı. İndi isə Vyana üçün bu iki şərtdən heç biri uyğun gəlmir. Vyanalılar digər böyük şəhər sakinlərindən nə daha çox çəkinən, nə də daha çox sinirli deyillər. Cinsi münasibətlər qərb və şimalın öz iffətinə qürur duyduqları şəhərlərdəkində bir qədər daha sərbəstdir, təməzlik azdır. Bu Vyana xüsusiyyətləri fərz edilən müşahidəçini nevrozların səbəbləri barədə aydınlaşdırmaqdan çox, daha çox səhvə sürükləməli idi.

Lakin Vyana şəhəri psixoanalizin yaranmasındakı öz payını inkar etmək üçün əlindən gələni etmişdir. Heç bir yerdə alim və təhsilli dairələrin düşmənçiliklə ifadə olunan laqeydliyi analitikə Vyanadakı qədər açıq şəkildə hiss olunmur.

Bəlkə də mən, geniş ictimaiyyətdən qaçan siyasətimlə buna günahkaram. Əgər psixoanalizin Vyana tibbi cəmiyyətlərini qalmaqallı iclaslarda məşğul etməsinə səbəb olsaydım və ya buna razılıq vermiş olsaydım, bütün ehtiraslar boşalar, bir-birinə qarşı dil üzərində və ya düşüncədə daşıdığımız bütün ittihamlar və təhqirlər ucadan səslənərdi, bəlkə də bu gün psixoanalizə qarşı qadağa aradan qalxardı və o, öz doğma şəhərində artıq yad deyildi. Beləliklə — şair haqlı olsun, o, öz Wallensteininə belə dedirtdi:

Lakin Vyanalılar bunu mənə bağışlamırlar, Ki, mən onları bir tamaşadan məhrum etdim.

Psixoanalizin əleyhdarlarına üsulca yumşaq, lakin haqsızlıqlarını və özbaşınalığını irəli sürmək vəzifəsi mənim gücümə çatmırdı; bu vəzifəni sonra Bleuler özünün «Freydin Psixoanalizi, Müdafiə və Tənqidi Qeydlər» adlı əsərində götürmüş və şərəfli şəkildə həll etmişdir. İki tərəfə də tənqidi olan bu əsərin mənim tərəfimdən təriflənməsi o qədər məntiqi idi ki, mən onun haqqında nə deyə biləcəyimi tələsib bildirmək istəyirəm. Mənə elə gəlir ki, o hələ də qərəzlidir, əleyhdarların səhvlərinə qarşı həddindən artıq yumşaq, tərəfdarların isə nöqsanlarına qarşı həddindən artıq sərt davranır. Bu xarakterik cəhət, bəlkə də, belə yüksək nüfuzlu, şübhəsiz ixtisas və müstəqillik sahibi bir psixiatrın hökmünün həmkarları üzərində daha çox təsir göstərməməsini izah edir. «Affektivlik» (1906) əsərinin müəllifi, bir əsərin təsirinin onun arqument dəyərindən deyil, affekt tonundan asılı olduğunu görüb təəccüblənməməlidir. Bu təsirin bir hissəsini — psixoanaliz tərəfdarlarına olan təsiri — Bleuler sonradan özünün «Freyd Nəzəriyyəsinin Tənqidi» (1913) əsərində psixoanalizə münasibətinin digər tərəfini ortaya çıxararaq özü məhv etdi. O, psixoanalitik təlim binasından o qədər çox daş daşıyır ki, əleyhdarlar bu müdafiəçinin köməyindən məmnun qala bilərdilər. Lakin Bleulerin bu qınanmalarına istinad nöqtəsi kimi yeni arqumentlər və ya daha yaxşı müşahidələr deyil, yalnız öz biliyinin səviyyəsinə istinad xidmət edir; müəllif artıq əvvəlki əsərlərində olduğu kimi bu biliyin yetərsizliyini etiraf etmir. Beləliklə, psixoanalizə ağır bir itki təhdid edirdi. Lakin son ifadəsində («Şizofreniyanın Tənqidləri», 1914) Bleuler, şizofreniya haqqında kitabına psixoanalizi daxil etməsinə görə ona yönəlmiş hücumlara baxmayaraq, özünün «həddini aşma» adlandırdığı şeyə qalxır. «İndi isə həddini aşmağı istəyirəm: Məncə, indiyə qədərki müxtəlif psixologiyalar psixogenetik simptom və xəstəliklərin əlaqələrini izah etmək üçün çox az şey etmişlər, lakin dərinlik psixologiyası həkimin xəstələrini başa düşmək və məntiqi şəkildə müalicə etmək üçün ehtiyac duyduğu, hələ yaradılmalı olan psixologiyanın bir hissəsini verir; hətta məncə, mən öz şizofreniya əsərimdə bu başa düşməyə doğru çox kiçik bir addım atmışam. İlk iki iddia əlbəttə doğrudur, sonuncusu isə səhv ola bilər.»

«Dərinlik psixologiyası» ilə psixoanalizdən başqa heç nə nəzərdə tutulmadığı üçün, biz belə bir etirafla şimdilik kifayətlənə bilərik.

III

Qısa yaz! Qiyamət günü bir osuruqdur. Göte.

İlkindən iki il sonra psixoanalitiklərin ikinci qeyri-rəsmi konqresi, bu dəfə Nyurnberqdə keçirildi (mart 1910). Bu müddət ərzində mənə, Amerikada qarşılanmanın təsiri, alman ölkələrində artan düşmənçilik və Sürixli həmkarların gözlənilmədən artan sayı nəticəsində bir niyyət formalaşdı; bu niyyəti mən dostum Şandor Ferentsinin köməyi ilə həmin ikinci konqresdə icra etdim. Mən psixoanaliz hərəkatını təşkil etməyi, onun mərkəzini Sürixe köçürməyi və gələcəyini qoruyacaq bir başçı təyin etməyi düşünürdüm. Bu quruculuğum analizin tərəfdarları arasında çoxlu etirazla qarşılandığı üçün, motivlərimi daha ətraflı izah etmək istəyirəm. Əgər həqiqətən də ağıllı bir iş görmədiyim ortaya çıxsa belə, haqlı olduğuma ümid edirəm.

Mən belə qərar verdim ki, Vyana olan əlaqə gənc hərəkat üçün təqdimat deyil, əngəl olardı. Avropanın mərkəzində yerləşən, akademik müəllimin psixoanaliz institutunu açdığı Sürix kimi bir şəhər mənə çox daha ümidverici görünürdü. Bundan əlavə, mən ikinci bir əngəlin mənim şəxsiyyətim olduğunu fərz etdim; mənim dəyərləndirilməyim partizanların lütfü və nifrəti ilə çox həddindən artıq qarışmışdı; məni ya Kolumb, Darvin və Kepler ilə müqayisə edirdilər, ya da məni paralitik adlandırırdılar. Buna görə də, mən psixoanalizin başladığı şəhər kimi özümü də arxa plana çəkmək istəyirdim. Həmçinin artıq gənc deyildim, qarşımda uzun bir yol görürdüm və bu qədər gec yaşlarda rəhbər olma öhdəliyinin mənim üzərimə düşməsini ağır bir yük kimi hiss edirdim. Lakin mən fikirləşirdim ki, bir başçı mütləq olmalıdır. Analizlə məşğul olmağa başlayan hər kəsi hansı səhvlərin gözlədiyini çox yaxşı bilirdim və təlim və xəbərdarlıq üçün hazır olan bir avtoritet qurulsa, bu səhvlərin çoxunun qarşısının alınacağına ümid edirdim. Belə bir avtoritet təxminən 15 illik təcrübənin geri qaytarıla bilməyən üstünlüyü nəticəsində əvvəlcə mənim üzərimə düşmüştü. Buna görə də, mənim üçün vacib olan bu avtoriteti, mənim ayrılığım zaman təbii olaraq mənim yerimi tutacaq daha gənc bir insana ötürmək idi. Bu, yalnız K. Q. Yunq ola bilərdi, çünki Bleyler mənim həmyaşıdım idi; Yunqun üstün istedadı, artıq analizin inkişafına etdiyi töhfələr, müstəqil mövqeyi və varlığının yaratdığı qətiyyətli enerji təəssüratı onun xeyrinə idi. Bundan əlavə, o, mənə dostluq münasibətləri qurmağa və indiyə qədər icazə verdiyi irqçi önyargıları mənim xatirimə tərk etməyə hazır görünürdü. O vaxtlar mən hiss etmirdim ki, bu seçim, sadalanan bütün üstünlüklərə baxmayaraq, çox bədbəxt bir seçim idi; bu seçim, başqasının avtoritetinə dözməyə qadir olmayan, öz avtoritetini qurmağa daha da az uyğun olan və enerjisini öz maraqlarının vicdansız təqibinə sərf edən bir şəxsi hədəf almışdı.

Rəsmi bir təşkilatın formasını zəruri sayırdım, çünki psixoanalizin populyarlıq qazanması kimi, onun mənimsənilməsindən və sui-istifadə edilməsindən qorxurdum. O zaman belə bir qurum olmalı idi ki, onun səlahiyyətində olan açıqlama verilsin: Bu mənasızlığın analizin heç bir əlaqəsi yoxdur, bu psixoanaliz deyil. Beynəlxalq təşkilatı təşkil edən yerli qrupların iclaslarında psixoanalizin necə aparılmasının tədris edilməsi və həkimlərin fəaliyyətlərinə bir növ zəmanət verilə biləcəyi təlimi tapması nəzərdə tutulurdu. Həmçinin, psixoanalizin tərəfdarlarının rəsmi elm tərəfindən böyük qadağa elan edildikdən və onun tətbiqini həyata keçirən həkimlər və müəssisələrə qarşı boykot elan edildikdən sonra, dostluq münasibətləri və qarşılıqlı dəstək üçün bir araya gəlmələri arzuolunan görünürdü.

«Beynəlxalq Psixoanalitik Təşkilat»ın yaradılması ilə məhz bunları və başqa heç nəyi əldə etmək istəyirdim. Bu, əldə edilə biləcəyindən çox idi. Rəqiblərim yeni hərəkatı dayandırmağın mümkün olmadığını təcrübə ilə görməli olduqları kimi, mən də onun mənə göstərmək istədiyim yollara yönəldilə bilməyəcəyini təcrübə ilə görməli oldum. Ferentsi tərəfindən Nyurnberqdə təqdim olunan təklif qəbul edildi, Yunq prezident seçildi, Riklin onun katibi oldu, mərkəzin yerli qruplarla əlaqə saxlaması üçün bir müxbir jurnalının nəşri də qərara alındı. Təşkilatın məqsədi kimi açıqlandı: «Freyd tərəfindən əsaslandırılmış psixoanalitik elmin, təmiz psixologiya kimi, həm də tibbdə və humanitar elmlərdə tətbiqi sahəsində qorunması və inkişafı; psixoanalitik biliklərin əldə edilməsi və yayılması istiqamətində bütün cəhdlərdə üzvlərin qarşılıqlı dəstəyi». Lakin Vyana tərəfindən layihəyə canlı şəkildə etiraz edilmişdi. Adler elmi azadlığın «sansurası və məhdudlaşdırılması» nəzərdə tutulduğuna dair ehtimalını həyəcanlı şəkildə ifadə etdi. Vyana sakinləri, təşkilatın mərkəzinin Zürix deyil, iki illik seçilmiş prezidentin yaşadığı yer olmasını təmin etdikdən sonra razılaşdılar.

Konqresin özündə üç yerli qrup təşkil olundu: Abrahamin sədrliyi ilə Berlindəki qrup, rəhbərini təşkilatın mərkəzi idarəsinə təhvil vermiş Zürix qrupu və rəhbərliyini Adlerə buraxdığım Vyana qrupu. Budapeştdəki dördüncü qrup yalnız sonra yaradıla bildi. Bleuler xəstəlik səbəbindən konqresdə iştirak etməmişdi, sonra isə təşkilata üzv olmağa qarşı prinsipial şübhələr nümayiş etdirdi; şəxsi söhbətdən sonra mənim tərəfimdən buna razı salındı, lakin qısa müddət sonra Zürixdəki narazılıqlar səbəbindən yenidən kənarda qaldı. Zürix yerli qrupu ilə Burqholtsli müəssisəsi arasındakı əlaqə beləliklə kəsildi.

Nürnberq konqresinin nəticələrindən biri də Adler və Stekelin birləşərək „Zentralblatt für Psychoanalyse“ jurnalının təsis edilməsi idi. Bu jurnalın əvvəlcə açıq şəkildə müxalifət meylləri var idi və Yunqun seçilməsi ilə təhlükə altına düşən Vyana hegemoniyasını geri qaytarmalı idi. Lakin jurnalın iki təşəbbüskarı çətinliklər, xüsusilə də nəşriyyatçı tapmaqda yaşanan problemlər qarşısında mənimlə sülh niyyətlərini təsdiqləyərək, əqidələrinin təminatı kimi mənə veto hüququ verdiklərini bildirdilər. Mən redaktorluq vəzifəsini qəbul etdim və ilk nömrəsi 1910-cu ilin sentyabrında işıq üzü görən bu yeni orqana həvəslə qoşuldum.

Psixoanalitik konqreslərin tarixini davam etdirirəm. Üçüncü konqres 1911-ci ilin sentyabrında Veymarda keçirildi və əvvəlkilərdən də çox daha yaxşı əhval-ruhiyyə və elmi maraq ilə seçildi. Bu yığıncaqda iştirak edən J. Putnam sonra Amerikada iştirakçıların mental attitude (düşünmə tərzi) haqqında məmnuniyyətini və hörmətini ifadə etdi və bu şəxslərə aid olaraq mənim söylədiyim iddia edilən bir sözü sitat gətirdi: „Onlar bir həqiqət parçasına dözməyi öyrəndilər.“

1) On Freud’s psycho-analytic method and its evolution. Boston medical and surgical Journal, 25. Jan. 1912.

Həqiqətən də, elmi konqreslərə qatılmış hər kəsdə Psixoanalitik Birliyə münasibət lehinə bir təəssürat qalmalı idi. Mən əvvəlki iki konqresi özüm idarə etmişdim, hər bir məruzəçiyə öz məlumatını çatdırması üçün vaxt ayırmış və müzakirələri şəxsi fikir mübadiləsinə havale etmişdim. Veymarda prezident olaraq idarəni öz üzərinə götürən Yunq, hər məruzədən sonra müzakirəni yenidən başlatdı, lakin bu, hələ o vaxtlar maneə törətmirdi.

Tamamilə fərqli bir mənzərə iki il sonra, 1913-cü ilin sentyabrında Münhendə keçirilən dördüncü konqres təqdim etdi; bu konqres bütün iştirakçıların yaddaşında hələ də təzədir. Konqres Yunq tərəfindən xoşagəlməz və qeyri-düzgün bir şəkildə idarə olundu, məruzəçilərin vaxtı məhdudlaşdırıldı, müzakirələr məruzələri üstələdi. Pis ruhlu Hoçe, təsadifin qəddar bir tələsi nəticəsində, analitiklərin iclaslarını keçirdikləri eyni binada məskunlaşmışdı. Hoçe, özünün fanatik bir qəbilə kimi təsvir etdiyi və başına kor-koranə tabe olan analitiklərin bu xarakterikanı ad absurdum (absurda gətirməklə) nə qədər asanlıqla təkzib edə biləcəklərini yoxlaya bilərdi. Yorucu və xoşagəlməz müzakirələr, Yunqun İnternasional Psixoanalitik Birliyin prezidenti olaraq yenidən seçilməsinə də səbəb oldu; Yunq bu vəzifəni qəbul etdi, baxmayaraq ki, iştirakçıların iki beşdə biri ona etimad göstərmədi. İnsanlar bir-biri ilə yenidən görüşmək ehtiyacı duymadan ayrıldılar.

Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyinin mövcud vəziyyəti Bu konqresin vaxtında Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyinin mövcud vəziyyəti belə idi: Vyana, Berlin və Sürix yerli qrupları artıq Nyurnberqdəki konqresdə təşkil olunmuşdular. 1911-ci ilin mayında Dr. L. Seyfin sədrliyi altında Münxendə bir qrup əlavə olundu. Həmin ildə A. Brillin sədrliyi altında „The New York Psychoanalytic Society“ adlı ilk amerikalı yerli qrup yarandı. Veymar konqresində ikinci amerikalı qrupun yaradılmasına icazə verildi; bu qrup növbəti il ərzində „American Psychoanalytic Association“ adı ilə fəaliyyətə başladı, Kanadadan və bütün Amerikadan üzvləri əhatə etdi və Putnamı öz prezidenti, E. Cons isə katib seçdi. 1913-cü ildə Münxendəki konqresdən qısa müddət əvvəl S. Ferentsinin sədrliyi altında Budapeşt yerli qrupu fəaliyyətə başladı. Həmin hadisədən qısa müddət sonra Londona köçən E. Cans orada ilk ingilis qrupunu təsis etdi. İndi mövcud olan səkkiz yerli qrupun üzv sayı, psixoanalizin təşkilatlanmamış şagird və tərəfdarlarının sayını qiymətləndirmək üçün təbii ki, bir ölçü deyil.

Psixoanalizin dövri ədəbiyyatının inkişafı da qısa bir qeydə layiqdir. Analizə xidmət edən ilk dövri nəşr „Schriften zur angewandten Seelenkunde“ idi; bu nəşr 1907-ci ildən etibarən sərbəst ardıcıllıqla çıxır və hazırda on beşinci buraxılışa çatmışdır. (Nəşriyyatçı əvvəlcə Vyana H. Heller, sonra F. Deytike idi.) Onlar Freydin (1 və 7), Riklin, Yunq, Abrahamın (4 və 11), Rankın (5 və 13), Sadger, Pfister, M. Qraf, Consun (10 və 14), Storfer və fon Hug-Hellmutun əsərlərini dərc etmişdilər.1 Sonradan qeyd olunacaq „Imago“ jurnalının yaradılması bu nəşr formasının dəyərini bir qədər aşağı salmışdır. Zalsburqdakı görüşdən (1908) sonra „Jahrbuch für psychoanalytische und psychopathologische Forschungen“ jurnalı fəaliyyətə başladı; bu jurnal Yunqun redaksiyası altında beş cild nəşr olundu və indi yeni rəhbərlik və bir qədər dəyişdirilmiş başlıq altında „Jahrbuch der Psychoanalyse“ adı ilə yenidən ictimaiyyətə təqdim olunur. Artıq son illərdə olduğu kimi, müvafiq əsərləri toplayan bir arxiv olmaq istəmir, əksinə, bütün prosesləri və bütün qazanımları əhatə edən redaksiya fəaliyyəti ilə öz vəzifəsini yerinə yetirməyə çalışır. psixoanaliz sahəsinə aid əsərlərin dəyərini qiymətləndirməyə çalışmışdır.‘ Qeyd olunduğu kimi, Adler və Stekel tərəfindən Beynəlxalq Birliyin (Nyurnberq 1910) yaradılmasından sonra nəzərdə tutulan “Zentralblatt für Psychoanalyse” qısa müddət ərzində hərəkətli talelər keçirmişdir. Artıq birinci cildin onuncu nömrəsinin başlanğıcında Dr. Alfred Adlerin elmi fikir ayrılıqları səbəbindən redaksiyadan könüllü olaraq ayrılmağa qərar verdiyi xəbəri verilmişdir. Dr. Stekel bundan sonra tək redaktor olaraq qalmışdır. (Yaz 1911.) Veymar konqresində “Zentralblatt” Beynəlxalq Birliyin rəsmi orqanı elan edilmiş və bütün üzvlərə illik ödənişlərinin artırılması şərti ilə əlçatan edilmişdir. İkinci ilin üçüncü nömrəsindən etibarən (Qış 1912) Stekel jurnalın məzmununa görə tək məsul şəxs olmuşdur. Onun ictimaiyyət qarşısında çətin təsvir edilə bilən davranışı məni redaktorluqdan imtina etməyə və psixoanaliz üçün tələsiklə “Internationalen Zeitschrift für ärztliche Psychoanalyse” jurnalında yeni bir orqan yaratmağa məcbur etmişdir.⁹

Demək olar ki, bütün həmkarların və yeni nəşriyyatçı H. Hellerin köməyi ilə bu jurnalın ilk nömrəsi 1913-cü ilin yanvarında çıxa bilmiş və “Zentralblatt”ın yerini tutaraq Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyin rəsmi orqanı kimi mövqeyini möhkəmləndirmişdir. Bu arada 1912-ci ilin əvvəlində Dr. Hanns Sachs və Dr. Otto Rank tərəfindən yeni bir jurnal olan “Imago” (Heller nəşriyyatı) yaradılmışdır; bu jurnal yalnız psixoanalizin humanitar elmlərə tətbiqinə həsr olunmuşdur. “Imago” hazırda üçüncü ilinin ortasındadır və tibbi analizdən uzaq olan oxucuların da artan marağından faydalanır.”¹⁰

Bu dörd dövri nəşrdən (“Schriften zur angewandten Seelenkunde”, “Jahrbuch”, “Internationale Zeitschrift” və “Imago”) əlavə olaraq, digər alman və xarici dilli jurnallar da psixoanaliz ədəbiyyatında yer tutmağa haqqı olan məqalələr dərc edirlər. Morton Prince tərəfindən nəşr olunan “Journal of abnormal psychology” adətən o qədər yaxşı analitik məqalələr dərc edir ki, onu Amerikada analitik ədəbiyyatın əsas təmsilçisi kimi qiymətləndirmək lazımdır. 1913-cü ilin qışında White və Jelliffe Nyu-Yorkda yalnız psixoanalizə həsr olunmuş yeni bir jurnalı (“The Psychoanalytic Review”) təsis etmişlər; bu jurnal, yəqin ki, Amerikada analizə maraq göstərən həkimlərin əksəriyyəti üçün alman dilinin çətinlik yaratdığı faktını nəzərə alırdı.'

Mən indi psixoanaliz tərəfdarları arasında baş vermiş iki tərk etmə hərəkətini xatırlatmalıyam; birincisi 1910-cu ildə cəmiyyətin təsis edilməsi ilə 1911-ci ildəki Veymar konqresi arasında, ikincisi isə bundan sonra, belə ki, o, 1913-cü ildə Münhendə üzə çıxmışdır. Onların mənə bəxş etdikləri məyusluq, əgər analiz müalicəsi alan şəxslərdəki proseslərə daha diqqətlə nəzər salınsaydı, qarşılanmaya bilərdi. Mən, həqiqətən, çox yaxşı anlayırdım ki, kimsə xoşagəlməz analitik həqiqətlərə ilk yaxınlaşma zamanı qaça bilər; mən özüm də həmişə iddia etmişəm ki, hər kəsin başa düşmə qabiliyyəti onun öz sıxışdırmaları (və ya onları saxlayan müqavimətlər) tərəfindən dayandırılır, belə ki, o, analizinə olan münasibətində müəyyən bir nöqtədən irəli gedə bilməz.

Lakin mən, analizi müəyyən dərinliyə qədər başa düşmüş birinin, öz başa düşməsindən yenidən imtina edə biləcəyini və ya onu itirə biləcəyini gözləməmişdim. Baxmayaraq ki, xəstələr üzərində gündəlik təcrübə göstərmişdir ki, analitik məlumatların tamamilə rədd edilməsi, xüsusi güclü müqavimətin aşkarlandığı hər hansı dərin təbəqədən baş verə bilər; əgər belə bir xəstədə sərt iş nəticəsində analitik biliklərin bəzi hissələrini başa düşdüyünə və öz mülkü kimi istifadə etdiyinə nail olunursa, yenə də ondan öyrənilə bilər ki, o, növbəti müqavimətin hökmü altında öyrəndiyi hər şeyi havaya atır və özünün ən gözəl yeni başlayan günlərində olduğu kimi müqavimət göstərir. Mən öyrəndim ki, psixoanalitiklərdə də analizdə olan xəstələrdə olduğu kimi baş verə bilər.

Bu iki tərk etmə hərəkətinin tarixini yazmaq asan və ya qısqanclıq doğuran vəzifə deyil, çünki bir tərəfdən mənə bunun üçün güclü şəxsi təkanlar çatışmır — mən nə minnətdarlıq gözləmişəm, nə də effektiv dərəcədə qisasçıyam — digər tərəfdən bilirəm ki, mən özümü Bu qeyri-şəffaflıqdan uzaq düşmənlərin təhqirli hücumlarına məruz qalmaq və analizin düşmənlərinə arzuladığı mənzərəni təqdim etmək, yəni “psixoanalitiklərin bir-birini parçalaması” mənzərəsini yaratmaq idi. Mən analizin xaricindəki düşmənlərlə mübarizə aparmaqdan imtina etmək üçün özümü aşmaq üçün çox böyük səy göstərmişdim və indi özümü keçmiş tərəfdarlarla, yaxud hələ də belə adlanmaq istəyənlərlə mübarizəyə başlamağa məcbur hiss edirəm. Lakin burada mənim seçimim yoxdur; susmaq rahatlıq və ya cəsarətsizlik olardı və mövcud nöqsanların açıq şəkildə üzə çıxarılmasından daha çox zərər verərdi. Başqa elmi hərəkatları izləmiş olanlar, orada da tamamilə analoq pozğunluqlar və narazılıqların baş verdiyini bilirlər. Bəlkə də onlar başqa yerlərdə daha diqqətlə gizlədilir; psixoanaliz, bir çox konvensional idealları inkar etdiyi üçün bu məsələlərdə daha dürüstdür.

Daha bir ağır, lakin hiss olunması çətin olan pis vəziyyət ondan ibarətdir ki, mən hər iki düşmən qrupunun analitik işıqlandırılmasından tamamilə qaça bilmərəm. Lakin analiz polemik məqsədlər üçün uyğun deyil; o, analiz olunanın razılığını və bir üstün, bir də tabe olan şəxslərin mövcudluğunu tələb edir. Deməli, polemik məqsədlə analizə girişən şəxs, analiz olunanın öz növbəsində analizi ona qarşı yönəldəcəyinə və müzakirənin, bitərəf üçüncü tərəfdə inam oyatmağın mümkün olmadığı bir vəziyyətə düşəcəyinə hazır olmalıdır. Buna görə də mən analizin, yəni qeyri-şəffaflığın və düşmənlərimə qarşı hücumun istifadəsini minimuma endirəcəyəm və üstəlik, elmi tənqidi bu vasitəyə əsaslandırmadığımı qeyd edəcəyəm. Rədd edilməli təlimlərin ehtimal olunan həqiqət məzmunu ilə işim yoxdur, onları təkzib etməyə də çalışmıram. Bu, psixoanaliz sahəsində digər səlahiyyətli işçilərə həvalə edilməlidir və qismən artıq edilmişdir. Mən yalnız göstərmək istəyirəm ki, bu təlimlər — və hansı məqamlarda — analizin prinsiplərini inkar edir və buna görə də bu ad altında qəbul edilməməlidir. Deməli, mən analizi yalnız bu sapmaların analitiklər arasında necə yarana bildiyini başa düşmək üçün istifadə edirəm. Ayrılma nöqtələrində, əlbəttə, təkcə tənqidi qeydlərlə psixoanalizin haqqını müdafiə etməliyəm.

Psixoanaliz nevrozların izahını ən yaxın vəzifə kimi qarşıya qoyub, müqavimət və transfer faktlarını başlanğıc nöqtəsi götürmüş və üçüncü fakt olan amneziya nəzərə alınmaqla, sıxışdırma nəzəriyyələri, nevrozun cinsi həvəs qüvvələri və şüursuz haqqında hesabat vermişdir. O, heç vaxt insan ruhunun bütün həyatına dair tam nəzəriyyə verməyi iddia etməmiş, yalnız onun müəyyən etdiklərinin bizim başqa yollarla əldə etdiyimiz biliyi tamamlamaq və düzəltmək üçün istifadə olunmasını tələb etmişdir. Alfred Adlerin nəzəriyyəsi isə artıq bu məqsəddən xeyli uzağa gedir; o, insanların davranışını və xarakterini, eyni zamanda onların nevroz və psixoz xəstəliklərini eyni baxış bucağı ilə aydınlaşdırmaq istəyir. Əslində, bu nəzəriyyə nevroz sahəsindən daha çox digər sahələrə uyğundur; lakin o, nevrozu yenə də öz yaranma tarixçəsinin motivləri əsasında önə çıxarır. Mən Dr. Adleri öyrənmək üçün uzun illər ərzində imkan qazandım və ona böyük, xüsusilə spekulyativ meyilli bir zəka sahibi kimi heç vaxt təsdiq vermədim. Onun mənim tərəfimdən təqib olunduğunu iddia etdiyi «təqiblər»ə nümunə olaraq, cəmiyyətin qurulmasından sonra ona Vyana qrupunun rəhbərliyini tapşırdığımı göstərə bilərəm. Yalnız bütün cəmiyyət üzvlərinin təkidli tələbi sayəsində elmi müzakirələrdə sədrliyi yenidən qəbul etməyə razı oldum. Onun şüursuz materiala qiymət vermək üçün az olan istedadını başa düşdüyümdə, gözləntilərimi ona yönəltdim: o, psixoanalizlə psixologiya və həvəs proseslərinin biologik əsasları arasındakı əlaqələri açmağı bacarmalı idi; bu da onun orqan qüsurluluğu haqqında dəyərli tədqiqatları ilə müəyyən mənada haqlı idi. O, həqiqətən də bənzər bir şey yaratdı, lakin onun əsəri — öz terminologiyası ilə desək — psixoanalizin hər şeydə haqsız olduğunu və cinsi həvəslərin əhəmiyyətinin yalnız nevroz xəstələrinin təsvirinə inandığı üçün qorunduğunu sübut etmək üçün nəzərdə tutulmuş kimi alındı. Onun işinin şəxsi motivləri haqqında ictimaiyyət qarşısında da danışmaq olar, çünki o, bunu Vyana qrupunun kiçik bir üzv dairəsi qarşısında özü açıqlamışdır. «Siz mənim bütün həyatım boyu sizin kölgənizdə durmağımın mənim üçün böyük bir zövq olduğunu düşünürsünüz?» Mən gənc bir adamın, işinin hərəkətverici qüvvələrindən biri kimi onsuz da güman edilən hərisliyi açıq şəkildə etiraf etməsində qınanacaq bir şey görmürəm. Lakin belə bir motivin hökmü altında belə, ingilislərin incə sosial taktı ilə «haqsız» adlandırdığı şeyə çevrilməməyə çalışmaq lazımdır; almanlar üçün isə yalnız daha kobud bir söz mövcuddur. Adlin bunu nə qədər az bacardığını, onun əsərlərini çirkinləşdirən xırda qəddarlıqların bolluğu və onlarda özünü büruzə verən nəzarətsiz üstünlük hərisliyi göstərir. Vyana Psixoanalitik Cəmiyyətində biz bir dəfə birbaşa eşitdik ki, o, «nevrozların vahidliyi» və onların «dinamik qavranılması» baxımından üstünlüyü öz adına iddia edir. Bu, mənim üçün böyük bir təəccüb oldu, çünki mən həmişə bu iki prinsipin Adleri tanımadan əvvəl mənim tərəfimdən müdafiə olunduğuna inanmışdım.

Adlerin günəş altında yer əldə etmək istəyi, psixoanalizin xeyirxah hesab etməli olduğu bir nəticəyə də səbəb olmuşdur. Uyğun olmayan elmi ziddiyyətlərin üzə çıxmasından sonra Adlerin Mərkəzi Jurnalın redaksiyasından çıxmasına səbəb olduğum zaman, o, Cəmiyyətdən də ayrıldı və əvvəlcə dadlı adlandırılan “Azad Psixoanaliz Cəmiyyəti” adlı yeni bir cəmiyyət qurdu. Lakin analizdən uzaq duran, xaricdəki insanlar, iki psixoanalitikin baxışları arasındakı fərqləri qiymətləndirməkdə, biz avropalıların iki Çin üzünü bir-birindən ayıran nüansları tanımaqda olduğu qədər bacarıqsızdırlar. “Azad” psixoanaliz “rəsmi” və “ortodoks” psixoanalizin kölgəsində qaldı və yalnız onun əlavəsi kimi müzakirə olundu. Bu zaman Adler, psixoanalizlə əlaqəsini tamamilə kəsərək öz təlimini “Fərdi Psixologiya” adlandırmaqla ondan ayırmaq kimi təqdirəlayiq bir addım atdı. Tanrının yer üzündə kifayət qədər yer var və hər kəsin, gücü çatdığı qədər, orada sərbəst şəkildə gəzib-dolanması şübhəsiz haqlıdır; lakin bir-birini başa düşməyən və bir-birinə dözməyən insanların eyni dam altında yaşamağa davam etməsi arzuolunan deyil. Adlerin “Fərdi Psixologiyası” indi psixoanalizə düşmən olan və inkişafı onun maraq dairəsi xaricində qalan çoxsaylı psixoloji cərəyanlardan biridir.

Adler nəzəriyyəsi əvvəlcədən bir “sistem” idi, psixoanaliz isə diqqətlə sistem olmaqdan qaçınmışdır. O, həmçinin, məsələn, yuxu materialı üzərində oyanıq düşüncə tərəfindən aparılan “ikinci dərəcəli işlənmə”nin əla nümunəsidir. Bu halda yuxu materialı, psixoanalitik tədqiqatlardan əldə edilən yeni materialla əvəz olunur; bu material indi tamamilə Mən baxış nöqtəsindən qavranılır, Mənə tanış olan kateqoriyalara gətirilir, tərcümə olunur, çevrilir və yuxu quruluşunda olduğu kimi, eyni dərəcədə yanlış başa düşülür. Adler təlimi, daha çox iddia etdikləri ilə deyil, inkar etdikləri ilə xarakterizə olunur; buna görə də o, bir-birinə bərabər olmayan üç elementdən ibarətdir: Mən psixologiyasına yaxşı töhfələr, analitik faktların yeni jargona — artıq, lakin icazə verilən — tərcümələri və sonuncuların, Mən fərziyyələri ilə uyğun gəlmədiyi dərəcədə təhrifləri və əyilmələri. Birinci növ elementlər psixoanaliz tərəfindən heç vaxt inkar edilməmişdir, baxmayaraq ki, onlara xüsusi diqqət göstərilməmişdir. Psixoanalizin bütün Mən cəhdlərinə libidinal komponentlərin qatışdığını göstərməkdə daha böyük marağı var idi. Adler təlimi, libidinal həvəs təhriklərinə egoist əlavəni, yəni bunun əksini ön plana çıxarır. Bu, əgər Adler bu müəyyənləşdirməni hər dəfə libidinal təhriki inkar etmək üçün Mən həvəsi komponentinin xeyrinə istifadə etməsəydi, əlçatan bir qazanc olardı. Onun nəzəriyyəsi bununla bütün xəstələrin və bizim Şüurlu düşüncə ümumiyyətlə, Consun belə adlandırdığı kimi, şüursuz hərəkətverici səbəbi ört-basdır etmək üçün rasionalizasiya edir. Adler bu məsələdə o qədər ardıcıldır ki, qadına ağa olduğunu göstərmək, yuxarıda olmaq niyyətini hətta cinsi aktın ən güclü hərəkətverici qüvvəsi kimi tərifləyir. Onun bu qəribəlikləri öz yazılarında da müdafiə edib-etmədiyini bilmirəm. Psixoanaliz çox erkən dövrdə hər bir nevroz simptomunun mövcudluq imkanını bir kompromisə borclu olduğunu qavramışdı. Buna görə də o, sıxışdırmanı idarə edən Mənin tələblərinə hər hansı şəkildə cavab verməli, bir üstünlük təklif etməli, faydalı bir istifadəyə icazə verməlidir; əks halda, elə həmin taleyə məruz qalardı ki, ilkin, rədd edilmiş həvəs təhriki də məruz qalır. “Xəstəlik qazancı” termini bu vəziyyəti nəzərə almışdır; insan hələ də Mən üçün, artıq yaranma zamanı təsirli olmalı olan birincil qazancı, “ikincili” hissədən ayırd etməyə haqlıdır; bu hissə, simptom özünü qorumaq istədikdə, Mənin digər niyyətlərinə uyğun olaraq əlavə olunur. Həmçinin, bu xəstəlik qazancının əlindən alınması və ya real dəyişiklik nəticəsində onun dayandırılmasının, simptomdan sağalma mexanizmlərindən birini təşkil etdiyi psixoanalizə uzun müddətdir məlumdur. Adler təlimində əsas diqqət bu asanlıqla müəyyən edilə bilən və əldə edilə bilən əlaqələrə yönəldilir, halbuki Mənin sayısız dəfə yalnız çətinlikdən bir fəzilət yaratdığını, yəni ona zorla qəbul etdirilmiş ən arzuolunmaz simptomu, ona bağlı fayda üzündən xoşagələn kimi qəbul etdiyini tamamilə göz ardı edir; məsələn, təşvişi təhlükəsizlik vasitəsi kimi qəbul etdikdə. Mən burada sirkin axmaq Avqustunun gülünc rolunu oynayır; o, öz jestləri ilə tamaşaçılara arenadakı bütün dəyişikliklərin yalnız onun əmri nəticəsində baş verdiyinə inandırmaq istəyir. Lakin tamaşaçıların yalnız ən gəncləri ona inanır.

Adler təliminin ikinci hissəsi üçün psixoanaliz öz malı kimi cavabdehlik daşımalıdır. Bu, başqa bir şey deyil, müəllifin on illik birgə iş dövründə hamıya açıq olan mənbələrdən əldə etdiyi və sonra terminologiyada dəyişiklik edərək öz mülkiyyəti kimi möhürlədiyi psixoanalitik qavrayışdır. Məsələn, mən “təhlükəsizlik” sözünü öz istifadə etdiyim “qoruyucu tədbir” sözündən daha yaxşı hesab edirəm, lakin onda yeni bir məna tapa bilmirəm. Eyni şəkildə, Adler iddialarında, “uydurulmuş, fiktiv və fiksiya” əvəzinə daha ilkin olan “fantastikləşdirilmiş” və “fantaziya” sözlərini yenidən yerinə qoysaq, çoxlu sayda köhnədən bəlli olan xüsusiyyətlər ortaya çıxardı. Psixoanaliz tərəfindən bu eynilik vurğulanardı, hətta müəllif uzun illər boyu birgə işlərdə iştirak etməmiş olsaydı belə.

Adler təliminin üçüncü hissəsi, narahat edici analitik faktların yenidən yozulması və təhrif edilməsi, indiki “individual psixologiya”nı analizdən qəti şəkildə ayıran şeyi ehtiva edir. Adlerin sistem düşüncəsi, məlum olduğu kimi, fərdin özünü təsdiq etmə niyyətinin, onun “hakimiyyət iradəsi”nin həyat tərzində, xarakter formalaşmasında və nevrozda “kişi etirazı” formasında dominant şəkildə təzahür etməsindən ibarətdir. Lakin bu kişi etirazı, Adlerin mühərriki, psixoloji mexanizmindən ayrılmış sıxışdırmadan başqa bir şey deyil, üstəlik, cinsəlləşdirilmişdir ki, bu da cinsəlliyin ruh həyatındakı rolundan qovulması ilə bağlı təriflənən iddia ilə pis uzlaşır. Kişi etirazı, əlbəttə ki, mövcuddur, lakin onun ruhi hadisələrin mühərriki kimi qurulmasında müşahidə yalnız sıçrayış lövhəsi rolunu oynamışdır ki, insan yüksəlmək üçün ondan ayrılır. Uşaq yaşının istəklərinin əsas vəziyyətlərindən birini, uşağın böyüklər arasındakı cinsi aktı müşahidə etməsini götürək. Onda analiz, həyat tarixi sonralar həkimi məşğul edəcək şəxslərdə, həmin anda yetkinlik yaşına çatmamış tamaşaçının iki təhrikin hakim kəsildiyini sübut edir: biri, əgər oğlandırsa, aktiv kişinin yerinə keçmək, digəri isə, əks təhrik, əziyyət çəkən qadınla eyniləşmək. Hər iki həvəs birlikdə vəziyyətdən irəli gələn həzz imkanlarını tükəndirir. Yalnız birincisi kişi etirazına tabe edilə bilər, əgər bu anlayış ümumiyyətlə məna saxlamalıdırsa. İkincisi isə, Adlerin taleyi ilə maraqlanmadığı və ya tanımadığı, sonralar nevroz üçün daha böyük əhəmiyyət kəsb edəcək olandır. Adler özünü o qədər Mənin qısqanc məhdudluğuna qapmışdır ki, yalnız Mənə xoş gələn və onun tərəfindən dəstəklənən həvəs təhriklərini nəzərə alır; nevrozun məhz bu təhriklərin Mənə qarşı çıxması halı onun üfüqündən kənarda qalır.

Psixoanaliz vasitəsilə qaçılmaz hala gəlmiş təlimin əsas prinsipini uşağın ruh həyatına bağlamaq cəhdində Adler üçün müşahidə reallığından ən ağır kənarlaşmalar və ən dərin anlayış qarışıqlıqları meydana çıxmışdır. “Kişi” və “qadın”ın bioloji, sosial və psixoloji mənası burada ümidsiz qarışıq formalaşmaya qarışdırılmışdır. Qeyri-mümkündür və müşahidə ilə təkzib olunmalıdır ki, — kişi və ya qadın — uşaq öz həyat planını qadın cinsinə ilkin dəyərsiz baxış üzərində qurub rəhbər xətt kimi arzunu edə bilər: mən əsl kişi olmaq istəyirəm. Uşaq cins fərqinin mənasını başlanğıcda duymur, əksinə, hər iki cinsin eyni (kişi) cinsiyyət orqanına malik olduğu fərziyyəsindən çıxış edir, cinsi tədqiqatına cins fərqi problemi ilə başlamır və qadının sosial dəyərsizləşdirilməsindən tamamilə uzaqdır. Elə qadınlar var ki, onların nevrozunda kişi olmaq arzusu heç bir rol oynamamışdır. Kişi etirazından müəyyən etmək mümkün olan şey, asanlıqla ilkin narsisizmin kastrasiya təhdidi ilə pozulmasına, daha doğrusu, cinsi fəaliyyətin ilk maneələrinə qayıdır. Nevrozların psixogenezi ətrafındakı bütün mübahisə sonda uşaq nevrozları sahəsində həll olunmalıdır. Erkən uşaqlıq yaşında bir nevrozun diqqətli təhlili nevrozların etiologiyasına dair bütün səhvlərə və cinsi həvəslərin roluna dair şübhələrə son qoyur. Buna görə də Adler Yunqun "Konflikte der kindlichen Seele" adlı işini tənqid edərkən, işin materialının "güman ki, ata tərəfindən" vahid şəkildə istiqamətləndirildiyi fərziyyəsinə əl atmalı olmuşdur.

Adler nəzəriyyəsinin bioloji tərəfi üzərində daha dayanmayacağam və toxunula bilən orqan çatışmazlığının, yoxsa onun subyektiv hissinin — hansının olduğu bilinmir — həqiqətən Adler sistemini əsas kimi daşıya biləcəyini araşdırmayacağam. Yalnız o qeydə yer verilsin ki, o zaman nevroz ümumi geriləmənin yan nəticəsi olardı, halbuki müşahidə öyrədir ki, çirkin, qüsurlu, şikəst, yoxsulluğa düşmüş insanların əzici dərəcədə böyük əksəriyyəti öz nöqsanlarına nevrozun inkişafı ilə reaksiya verməkdən çəkinir. Həmçinin aşağılıq hissini uşaqlıq hissiyyatına köçürən maraqlı məlumatı da kənara qoyuram. Bu, bizə göstərir ki, analizdə bu qədər vurğulanan infantilizm momenti fərdi psixologiyada hansı maska altında geri qayıdır. Əksinə, mənim vəzifəm vurğulamaqdır ki, psixoanalizin bütün psixoloji qazanımları Adler tərəfindən havaya sovurulmuşdur. Şüursuz "nervöz xarakter"də hələ də bir psixoloji xüsusiyyət qeyd olunur, lakin sistemlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Sonradan o, məntiqi olaraq bildirdi ki, təsəvvürün şüurlu və ya şüursuz olması ona fərqsizdir. Adlerdə sıxışdırma anlayışına əvvəlcədən heç bir başa düşülmə tapılmadı. Vyana Cəmiyyətindəki mühazirə haqqında hesabatda (Fevral 1911) deyilir: «Bir hadisə əsasında göstərilir ki, xəstə öz libido’sunu sıxışdırmamışdır, halbuki o, daim ondan qorunmağa çalışırdı...» Vyana müzakirəsində o, qısa müddət sonra belə bildirdi: «Əgər siz soruşsanız ki, sıxışdırma haradan gəlir, cavab alacaqsınız: Mədəniyyətdən. Lakin sonra soruşsanız: Mədəniyyət haradan gəlir? Sizə cavab verəcəklər: Sıxışdırmadan. Deməli, siz görürsünüz ki, burada sözlərlə oynamaqdan başqa bir şey yoxdur.» Adlerin öz «sinirli xarakter»inin müdafiə taktikalarını ifşa etmək üçün sərf etdiyi dərin ağılın kiçik bir hissəsi, ona bu sofistik arqumentdən çıxış yolunu göstərmək üçün kifayət edərdi. Bunun arxasında başqa bir şey yoxdur, yalnız mədəniyyətin keçmiş nəsillərin sıxışdırma nailiyyətləri üzərində qurulması və hər yeni nəsildən eyni sıxışdırmaları həyata keçirməklə bu mədəniyyəti qorumaq tələb edilməsidir. Mən bir uşağın hekayəsini eşitmişəm, o, aldadıldığını düşünərək qışqırmağa başlamışdı, çünki «Yumurtalar haradan gəlir?» sualına «Tavuklardan» cavabını almış, «Tavuklar haradan gəlir?» sualına isə «Yumurtalardan» cavabını eşitmişdi.¹¹

Halbuki orada sözlərlə oynanılmamışdı, uşağa həqiqət deyilmişdi.

Adlerin yuxu haqqında, psixoanalizin bu şibbolethi haqqında dedikləri də eyni dərəcədə acınacaqlı və məzmunca boşdur. Yuxu ona əvvəlcə qadın xəttindən kişi xəttinə keçid kimi görünürdü, bu da yuxuda arzu ödənilməsi nəzəriyyəsinin «kişi etirazı» dilinə tərcüməsindən başqa bir şey demək deyil. Sonradan o, yuxunun mahiyyətini Yuxunun mahiyyəti, insanın şüursuz olaraq onun vasitəsilə, şüurlu halda qadağan edilmiş olanı mümkün etməsidir. Yuxunun latent yuxu düşüncələri ilə qarışdırılmasına verilən üstünlük, ki bu onun “prospektiv tendensiyası” haqqında biliyin əsasında durur, Adlere aid edilməlidir. Maeder bu məsələdə ondan sonra gəlib. Burada nəzərdən qaçırılır ki, açıq görünüşündə heç bir aydın məna ifadə etməyən hər bir yuxunun yozumu, əsaslarını və nəticələrini inkar etdiyimiz eyni yuxu yozumu metodunun tətbiqinə əsaslanır. Adler müqavimət haqqında onun xəstənin həkimə qarşı özünü təsdiqləməsinə xidmət etdiyini bildirir. Bu şübhəsiz doğrudur; bu o deməkdir ki, müqavimətə xidmət edir. Lakin müqavimətin haradan gəldiyi və onun fenomenlərinin xəstənin niyyətinə necə tabe olduğu, Mən üçün maraqsız sayıldığından, daha ətraflı müzakirə olunmur. Simptomların və fenomenlərin detallı mexanizmləri, xəstəliklərin və xəstəlik təzahürlərinin çoxluğunun əsaslandırılması ümumiyyətlə nəzərə alınmır, çünki hər şey eyni dərəcədə kişilik etirazına, özünü qorumağa və şəxsiyyətin yüksəldilməsinə xidmət edir. Sistem hazırdır, bu, qeyri-adi bir yenidən yozum işi tələb etmişdir, lakin buna qarşılıq olaraq heç bir yeni müşahidə təqdim etməmişdir.¹²

Mən onun psixoanalizlə heç bir əlaqəsi olmadığını göstərdiyimə inanıram. Adler sistemindən irəli gələn həyat təsviri tamamilə təcavüz həvəsi əsasında qurulub; sevgiyə yer qoymur. İnsan belə bir kədərli dünya görüşünün ümumiyyətlə diqqətə layiq görüldüyünə təəccüblənə bilər; lakin unutmamalıyıq ki, cinsi ehtiyaclarının boyunduruğu altında əzilmiş insanlıq, ona yalnız “cinsəlliyin üstəsindən gəlmə” yem kimi uzadılarsa, hər şeyi qəbul etməyə hazırdır.

Adlerçi kənarlaşma hərəkəti Veymar konqresindən əvvəl, 1911-ci ildə baş verdi; bu tarixdən sonra isveçrəlilərin kənarlaşması başladı. Onların ilk əlamətləri təəccüb doğuracaq şəkildə, isveçrə ədəbiyyatında Riklinin populyar məqalələrindəki bəzi ifadələr idi; bu ifadələrdən ətraf mühit, psixoanalizin bəzi təəssüf doğuran və onu nüfuzdan salan səhvləri aradan qaldırdığını, ən yaxın peşəkar həmkarlarından daha əvvəl öyrəndi. 1912-ci ildə Yunq Amerikadan göndərdiyi məktubda, psixoanalizə etdiyi dəyişikliklərin, indiyə qədər ondan heç nə bilmək istəməyən çox sayda insanın müqavimətini aradan qaldırdığını fəxr edirdi. Mən cavab verdim ki, bu, şərəf deyil və psixoanalizin çətinliklə qazanılmış həqiqətlərindən nə qədər çox qurban verirsə, müqavimətin bir o qədər azaldığını görəcək. İsviçrəlilərin tətbiqinə bu qədər fəxr etdikləri dəyişiklik, yenə də cinsi amilin nəzəri olaraq geri itilməsindən başqa bir şey deyildi. Etiraf edirəm ki, mən əvvəldən bu “irəliləməni” aktual tələblərə həddindən artıq uyğunlaşma kimi qəbul etmişdim.

Psixoanalizdən uzaqlaşan və geri qayıdan hərəkətlərin ikisi də, indi müqayisə etməli olduğum bu hərəkətlər, bəzi yüksək nöqtələrdən, məsələn, əbədiyyət baxımından, əlverişli bir ön yargı qazanmaq üçün oxşarlıq nümayiş etdirirlər. Adlerdə bütün biliyin nisbililiyi və şəxsiyyətin biliyi fərdi və sənətkarcasına formalaşdırmaq haqqı bu rolu oynayır; Yunqda isə gəncliyin mədəni-tarixi haqqı, tiran və baxışlarında donmuş yaşlılığın ona vurmaq istədiyi qayda-qanunlardan qurtulmaq istəyi vurğulanır. Bu arqumentlər bəzi rəddedici sözləri zəruri edir. Bizim biliyimizin nisbililiyi, psixoanalizə olduğu kimi, hər hansı digər elmə də eyni dərəcədə qarşı çıxıla bilən bir etirazdır. Bu, müasir dövrdəki məlum reaksiyaçı və elmə düşmən cərəyanlardan qaynaqlanır və bizə aid olmayan bir üstünlük təəssüratını iddia etmək istəyir. Heç birimiz insanlığın nəzəri səylərimiz haqqında verəcəyi son hökmün nə olacağını təxmin edə bilməz. Növbəti üç nəslin rəddinin, ondan sonrakı nəsil tərəfindən düzəldildiyi və tanınmaya çevrildiyi nümunələr mövcuddur. Fərdə, özünün tənqidi səsini diqqətlə və rəqiblərin səsini bir qədər diqqətlə dinlədikdən sonra, təcrübəyə əsaslanan inancını bütün qüvvələri ilə müdafiə etməkdən başqa çarə qalmır. İnsan öz işini dürüst aparmaqla kifayətlənməli və uzaq gələcəyə həvalə edilmiş bir hakimlik vəzifəsini özünə mənimsəməməlidir. Elmi məsələlərdə şəxsi ixtiyarın vurğulanması pisdir; bu, açıq-aşkar psixoanalizin elm dəyərini inkar etmək istəyir, halbuki bu dəyər əvvəlki qeydlə artıq aşağı salınmışdır. Elmi düşünməni yüksək tutan şəxs, şəxsi sənətkar ixtiyar amilinin həddindən artıq böyük rol oynadığı yerlərdə bu amili mümkün qədər məhdudlaşdırmaq üçün vasitələr və metodlar axtarmağa daha çox meylli olacaq. Əlavə olaraq, vaxtında xatırlamaq lazımdır ki, bütün müdafiə həvəsi yerində deyil. Adlerin bu arqumentləri ciddi niyyətlə deyil; onlar yalnız rəqibə qarşı istifadə edilmək üçündür, lakin öz nəzəriyyələrini hörmətlə qarşılayırlar. Bu arqumentlər Adlerin tərəfdarlarının, gözləyən insanlığın bir neçə sələfi tərəfindən hazırlanmış olduğu Mesih kimi onu təbcil etməsinə də mane olmamışdır. Mesih əlbəttə ki, artıq nisbi deyil.

Yunqun xeyirxahlıq qazanmaq üçün olan arqumenti, insanlığın, mədəniyyətin və biliyin inkişafının həmişə kəsilməz xətt boyunca baş verdiyi kimi həddindən artıq optimist bir fərziyyəyə əsaslanır. Sanki heç vaxt epigonlar, hər inqilabdan sonra reaksiyalar və restorasiyalar, əvvəlki nəsildən əldə edilmiş qazancdan geri addım ataraq imtina edən nəsil olmamışdır. Kütlənin mövqeyinə yaxınlaşmaq, xoşagəlməz hesab edilən yeniliyin tərk edilməsi, əvvəlcədən Yunqun psixoanalizə etdiyi düzəlişin, gəncliyi azad edici bir fəaliyyət iddiasını qaldırmaq haqqına malik olub-olmadığı aydın deyil. Nəhayət, bu məsələni həll edən şey cinayətkarın yaşı deyil, əksinə, hərəkətin xarakteridir.

Burada nəzərdən keçirilən iki hərəkatdan Adlerin hərəkatı şübhəsiz ki, daha əhəmiyyətlidir; kökündən yanlış olsa da, ardıcıllığı və ahəngdarlığı ilə seçilir. O, hələ də həvəs nəzəriyyəsinə əsaslanır. Yunqun modifikasiyası isə, əksinə, hadisələrin həvəs həyatı ilə əlaqəsini zəiflətdi; digər tərəfdən, tənqidçilərinin (Abraham, Ferentsi, Cons) vurğuladığı kimi, o qədər qaranlıq, şəffaflıqdan uzaq və qarışıqdır ki, ona qarşı mövqe tutmaq asan deyil. Harada ona toxunulsa, onun yanlış anlaşıldığını eşitməyə hazır olmaq lazımdır və insan onun düzgün başa düşülməsinə necə nail olacağını bilmir. O, özünü xüsusi bir qeyri-müəyyənliklə təqdim edir: bəzən “ətrafında qalxan qışqırığa dəyməyən tamamilə əlilləşmiş bir sapma” (Yunq) kimi, bəzən isə psixoanaliz üçün yeni bir dövrün, hətta digərləri üçün yeni bir dünya görüşünün başladığını elan edən yeni bir xilas mesajı kimi.

Yunqun hərəkatının fərdi və ictimai ifadələri arasındakı uyğunsuzluqların təsiri altında, insan öz qeyri-müəyyənliyi və qeyri-səmimiyyəti arasında hansının daha böyük rol oynadığını sorğulamalı olacaq. Lakin yeni nəzəriyyənin nümayəndələrinin çətin bir vəziyyətdə olduqlarını etiraf etmək lazımdır. Onlar artıq əvvəllər özlərinin müdafiə etdiyi şeylərlə mübarizə aparırlar və bunu, onları aydınlada biləcək yeni müşahidələrə əsaslanaraq deyil, əksinə, şeyləri əvvəlki kimi deyil, fərqli görünməsinə səbəb olan yenidən şərh etmələr nəticəsində edirlər. Buna görə də, dünyaya psixoanalizin nümayəndələri kimi tanındıqları psixoanalizlə əlaqəni qoparmaq istəmirlər və psixoanalizin dəyişdiyini elan etməyi üstün tuturlar. Münhen konqresində mən bu yarıqaranlığı aydınlaşdırmağa məcbur oldum və bunu, İsveçrəli həmkarlarımın yeniliklərini mənim tərəfimdən başlanılan psixoanalizin qanuni davamı və inkişafı kimi tanımadığımı bəyan edərək etdim. Kənardan olan tənqidçilər (Furtmüller kimi) bu vəziyyəti artıq əvvəlcədən qavramışdılar və Abraham haqlı olaraq Yunqun psixoanalizdən tam geri çəkilmə halında olduğunu deyir. Mən, əlbəttə ki, hər kəsin istədiyi kimi düşünmək və yazmaq haqqına malik olduğunu etiraf etməyə hazıram, lakin onun bunu, əslində olduğu şeydən başqa bir şey kimi təqdim etmək haqqı yoxdur.

Adlerin araşdırmaları psixoanalizə yeni bir şey, yəni Mən psixologiyasının bir hissəsini gətirdi və bu hədiyyənin qarşılığını analitik təməl doktrinlərinin hamısını rədd edərək çox baha ödətdirmək istədi; eyni şəkildə, Yunq və onun tərəfdarları da psixoanalizə qarşı mübarizələrini həmin sahədə edilən yeni bir kəşflə əlaqələndirdilər. Onlar fərdi olaraq (bu sahədə Pfister onlardan əvvəl getmişdi) cinsi təsəvvürlərin materialının ailə kompleksi və insest obyekt seçimi vasitəsilə insanın ən yüksək etik və dini maraqlarının ifadə edilməsində necə istifadə olunduğunu izlədilər; beləliklə, erotik həvəs qüvvələrinin əhəmiyyətli bir sublimasiya halını və onların artıq erotik adlandırıla bilməyəcək istəklərə çevrilməsini açıqladılar. Bu, psixoanalizdə mövcud olan gözləntilərlə ən yaxşı uyğunluq təşkil edirdi və yuxu ilə nevrozda bu və digər bütün sublimasiyaların regressiv parçalanmasının göründüyü qəbulu ilə mükəmməl şəkildə uzlaşa bilərdi. Lakin dünya qəzəblə qışqıracaqdı ki, etik və din cinsləndirilib! İndi mən bir dəfə “məqsədli” düşünməkdən və kəşfiyyatçıların bu qəzəb fırtınasına tab gətirə bilmədiklərini fərz etməkdən yayınmağı bacarmıram. Bəlkə də bu fırtına onların öz sinələrində də qopmuşdu. Bir çox isveçrəlinin teoloji keçmişi onların psixoanalizə mövqeləri üçün, Adlerin sosializm keçmişinin öz psixologiyasının inkişafı üçün nə qədər əhəmiyyətsiz deyilsə, bir o qədər əhəmiyyətsiz deyil. İnsan Mark Tvenin saatının taleyindən və hekayənin sonunda ifadə olunan təəccübdən xatırlayır: “O, uğursuz zərgərlərin, silah ustalarının, ayaqqabıçıların və dəmirçilərin aqibətinin nə olduğunu çox təəccüblə soruşurdu, amma heç kim ona cavab verə bilməzdi.”

Mən təşbihi yoluna girib fərz etmək istəyirəm ki, cəmiyyətdə özünü qədim zadəgan, lakin yerli olmayan bir ailədən gəldiyi ilə fəxr edən bir var-dövlət sahibi yaşayır. İndi ona sübut edilir ki, valideynləri haradasa yaxınlıqda yaşayır və çox sadə insanlardır. İndi onun əlində hələ də bir çıxış yolu var və o, bu yola da əl atır. Artıq valideynlərini inkar edə bilməz, amma iddia edir ki, onlar da yüksək zadəgan soyundandırlar, sadəcə düşkünlüyə uğrayıblar və xoşniyyətli bir dövlət orqanından onlar üçün nəsildən-nəslə keçən soy sənədi əldə edir. Məncə, isviçrəlilər də təxminən belə davranmalı olublar. Əgər etik və din cinsləndirilməməli, əksinə, əvvəldən bir “yüksəklik” olmalı idisə, lakin onların təsəvvürlərinin ailə və Edip kompleksindən törəməsi inkarolunmaz görünürdüsə, yalnız bir çıxış yolu qalırdı: bu komplekslər əvvəldən elə məna daşıya bilməzdilər ki, onlar nə demək istəyirdilər, əksinə, Silbererin adlandırmasına görə, etik və dini mistikanın abstrakt düşüncə axarlarında istifadə olunduqları zaman onlara uyğun gələn həmin yüksək, “anagoqik” mənanı daşımalı idilər.

Mən indi yenidən eşitməyə hazıram ki, Yeni Zürix məktəbinin məzmununu və məqsədini yanlış başa düşmüşəm, lakin mən əvvəlcədən etiraz edirəm ki, bu məktəbin nəşrlərindən irəli gələn və mənim başa düşməməyə yönəlmiş ziddiyyətlər, həmin məktəbin özünə deyil, mənə yük kimi aid edilməlidir. Yunqun yeniliklərinin bütününü başa düşmək və onları əlaqə içində dərk etmək üçün mənə başqa heç bir yol məlum deyil. Ailə komplekslərinin xoşagəlməz tərəflərini aradan qaldırmaq, beləliklə də bu xoşagəlməzliyi din və etikada yenidən tapmamaq məqsədindən, Yunqun psixoanalizdə etdiyi bütün dəyişikliklər yayılır. Cinsi libido, müdriklər üçün də, axmaqlar üçün də eyni dərəcədə sirli və anlaşılmaz qaldığını iddia etmək olar olan abstrakt bir anlayışla əvəz edilmişdir. Edip kompleksi yalnız “simvolik” mənada nəzərdə tutulmuşdu; orada ana, mədəniyyətin inkişafı naminə imtina etməli olduğumuz əlçatmaz olanı ifadə edirdi; Edip mifində öldürülən ata, müstəqil olmaq üçün özümüzü ondan azad etməli olduğumuz “daxili” atadır. Cinsi təsəvvür materialının digər hissələri zamanla şübhəsiz ki, oxşar yenidən yozumlaşdırmalara məruz qalacaqdır. Mənə qarşı olan erotik tələblər ilə Mənin mövqeyini qorumaq arasındakı münaqişənin yerinə “həyat vəzifəsi” ilə “psixiki tənbəllik” arasındakı münaqişə keçdi; nevrotdakı günah hissi, həyat vəzifəsinə layiq olmamaq ittihamına uyğun gəlirdi. Bu şəkildə yeni bir dini-etik sistem yaradıldı ki, Adlerin sistemi kimi tamamilə analizin əsl nəticələrini yenidən yozumlaşdırmalı, təhrif etməli və ya aradan qaldırmalı idi. Əslində, dünya hadisələrinin simfoniyasından bir neçə mədəni üst ton eşidilmiş və əzəli güclü həvəs melodiyası yenidən eşidilməmiş qalmışdır.

Bu sistemi qorumaq üçün müşahidədən və psixoanalizin texnikasından tamamilə uzaqlaşmaq lazım idi. Bəzən ali məqsəd üçün olan həvəs, elmi məntiqə qarşı etinasız münasibətə də icazə verirdi; məsələn, Yunq Edip kompleksini nevrozların etiologiyası üçün kifayət qədər “spesifik” tapmır və bu spesifikliyi tənbəlliyə, yəni canlı və cansız cisimlərin ən ümumi xüsusiyyətinə aid edir. Burada qeyd etmək lazımdır ki, “Edip kompleksi” yalnız ruh qüvvələrinin üzərində formalaşdığı bir məzmunu təmsil edir fərdin ölçüsü kimi qiymətləndirilməli, özü isə «psixi tənbəllik» kimi bir qüvvə olmamalıdır. Fərd insanın tədqiqi göstərmiş və həmişə yenidən göstərəcəkdir ki, cinsi komplekslər öz ilkin mənasında onda canlıdırlar. Buna görə də fərdi tədqiqat geri itələnmiş və xalqların tədqiqatından götürülən istinad nöqtələrinə əsaslanan qiymətləndirmə ilə əvəz edilmişdir. Hər bir insanın erkən uşaqlığında, yenidən şərh edilmiş komplekslərin ilkin və açıq mənasına rast gəlmək təhlükəsinə ən çox məruz qalınırdı; buna görə də terapiya üçün bu keçmişdə mümkün qədər qısa dayanmaq və əsas vurğunu, lakin heç də təsadüfi və fərdi olan deyil, ümumi olan, yəni həyat vəzifəsinin yerinə yetirilməməsinin əsas olduğu cari münaqişəyə qayıdışa yönəltmək qaydası ortaya çıxmışdır. Lakin biz eşitmişik ki, nevrozlu xəstənin cari münaqişəsi yalnız xəstənin keçmişinə, onun libidosunun xəstəlik zamanı getdiyi yola qayıtmaqla başa düşülən və həll edilə bilən hala gəlir.

Belə meyillər altında Yeni Zürix terapiyasının necə formalaşdığını, onu öz üzərində təcrübə etməli olan bir xəstənin məlumatlarına əsasən bildirim. «Bu dəfə keçmişə və transferə heç bir diqqət göstərilmədi. Transferi əldə etdiyimi düşündüyüm yerlərdə, o, saf libido simvolu kimi təqdim edildi. Ahlaqi təlimlər çox gözəl idi və mən onlara sadiq qaldım, amma bir addım belə irəliləyə bilmədim. Mənə onun üçün daha xoşagəlməz idi, amma mən nə edə bilərdim?... Analitik olaraq azad etmək əvəzinə, hər saat nevrozun üstəsindən gəlməklə bağlı olan yeni, nəhəng tələblər gətirdi, məsələn, introversiya vasitəsilə daxili konsentrasiya, dini dərinləşmə, həyat yoldaşımla sevgi dolu təslimliklə yeni bir birgə həyat və s. Bu, demək olar ki, gücdən artıq idi, çünki bütün daxili insanın radikal şəkildə yenidən qurulmasına çıxırdı. İnsan analizi ən güclü peşmanlıq hissləri və ən yaxşı qərarlarla, lakin eyni zamanda ən dərin ruhdan düşməklə, kasıb günahkar kimi tərk edirdi. Onun mənə tövsiyə etdiyi şeyi hər bir keşiş də məsləhət görərdi, amma güc haradan gələcək?» Xəstə, keçmiş və transfer analizinin əvvəlcə aparılmalı olduğunu eşitdiyini bildirir. Ona deyildi ki, o, kifayət qədər bu işi görmüşdür. O, artıq kömək etmədiyi üçün, mənim fikrimcə, xəstənin analizin birinci növündən kifayət qədər almadığı nəticəsi əsaslandırılmışdır. Heç bir halda, psixoanaliz adı daşımağa artıq iddia etməyən, ona əsaslanan müalicə hissəsi daha çox kömək etməmişdir. Zürixli həkimlərin, Duboisun nevrozları daha qənaətcil şəkildə ahlaqi ruhlandırmaqla müalicə etdiyi, elə yaxın Bernə çatmaq üçün Vyanın uzun yolunu keçməyə ehtiyac duyması təəccüblüdür.

Bu yeni istiqamətin psixoanalizlə tamamilə parçalanması, təbii ki, sıxışdırma anlayışının işlənməsində də özünü göstərir; bu anlayış Yunqun əsərlərində artıq demək olar ki, qeyd edilmir. Bu parçalanma, yuxunun yanlış qiymətləndirilməsində də nəzərə çarpır; onlar, Adler kimi yuxu psixologiyasından imtina edərək, yuxunu latent yuxu düşüncələri ilə qarışdırırlar. Bu, şüursuzluq haqqında başa düşmənin itirilməsində, qısası, mənim psixoanalizin mahiyyətini yerləşdirə biləcəyim bütün nöqtələrdə özünü büruzə verir. Yunqdan eşidilənlərə görə, insest kompleksi yalnız simvolikdir, onun heç bir real mövcudluğu yoxdur; vəhşi adam yaşlı qadına arzu etmir, əksinə, gənc və gözəl qadını üstün tutur. Bu halda, insan belə bir fərziyyəyə meyl edir ki, «simvolik» və «real mövcudluq yoxdur» ifadələri, psixoanalizdə onun açıqlamalarını və patoqen təsirlərini nəzərə alaraq «şüursuz mövcud» adlandırdığımız şeyin məhz eyni mənasını daşıyır; beləliklə, görünən ziddiyyət aradan qaldırılır.

1) Mən xəstənin açıqlamasının qiymətləndirilməsinə mane olan şübhələri bilirəm və ona görə də açıq şəkildə təsdiq edirəm ki, mənim mənbəyim həm etibarlı, həm də qabiliyyətli şəxsiyyətdir. O, məni məlumatlandırmışdır, mən onu buna dəvət etməmişəm və onun razılığını almadan onun məlumatından istifadə edirəm, çünki psixoanalitik texnikanın diskretlik qorunmasını tələb edə biləcəyini qəbul edə bilmərəm.

Əgər insan yuxunun, onun işlədiyi latent yuxu düşüncələrindən başqa bir şey olduğunu nəzərə alsa, xəstələnin müalicə zamanı onun mənasını «həyat vəzifəsi» və ya «yuxarıda və aşağıda olma» kimi şeylərlə doldurduqları məsələlər haqqında yuxu görməsinə təəccüblənməz. Şübhəsiz ki, analiz olunanların yuxuları idarə oluna bilər; bu, təcrübi olaraq tətbiq olunan stimullarla yuxulara təsir etmək kimi eyni dərəcədə mümkündür. Yuxularda rast gəlinən materialın bir hissəsini təyin etmək olar; lakin yuxunun mahiyyətinə və mexanizminə bununla heç bir dəyişiklik edilmir. Mən eləcə də «bioqrafik» adlandırılan yuxuların analizdən kənarda baş verdiyinə inanmıram. Əksinə, əgər insan müalicədən əvvəl baş vermiş yuxuları analiz edərsə, və ya xəstənin müalicə zamanı ona verilən təkliflərə nə əlavə etdiyinə diqqət yetirərsə, və ya ona belə vəzifələr verməkdən qaçına bilsə, onda yuxunun həyat vəzifəsinin həll cəhdlərini təqdim etməkdən nə qədər uzaq olduğunu öyrənər. Yuxu, əslində, düşüncənin yalnız bir formasıdır; bu formanın başa düşülməsi heç vaxt düşüncələrin məzmunundan əldə edilə bilməz, yalnız yuxu işlənməsinin qiymətləndirilməsi buna gətirib çıxarır.

Yunqun psixoanalizdən olan yanlış başa düşmələrinin və sapmalarının faktiki olaraq təkzib edilməsi çətin deyil. Hər bir qaydasına uyğun aparılan analiz, xüsusilə də uşaq analizi, psixoanaliz nəzəriyyəsinin üzərində dayandığı inamları möhkəmləndirir və həm Adler, həm də Yunq sistemlərinin yenidən şərh edilməsini rədd edir. Yunq özü, «aydınlanma»sından əvvəlki dövrdə belə bir uşaq analizini həyata keçirmiş və dərc etdirmişdir; indi gözləmək lazımdır ki, o, başqa bir «vahid istiqamət»in köməyi ilə həmin analizin yeni bir şərhini verəcəkmi.

«faktların» (Adlerin bu məsələyə aid ifadəsinə əsasən) qəbul edilməsi. Yuxu və nevrozda «yüksək» düşüncələrin cinsi təsvirinin yalnız arxaik bir ifadə üsulu demək olduğu baxışı, təbii ki, bu cinsi komplekslərin nevrozda real həyatdan alınmış olan libido miqdarlarının daşıyıcıları kimi ortaya çıxması faktı ilə uzlaşmır. Əgər söhbət yalnız cinsi jargondan gedirsə, libidonun iqtisadiyyatında heç nə dəyişməzdi. Yunq özü də «Psixoanalitik nəzəriyyənin təsviri» əsərində bunu etiraf edir və terapevtik vəzifə kimi bu komplekslərdən libidonun yüklənməsinin alınmasını formalaşdırır. Lakin bu, heç vaxt onlardan uzaqlaşma və sublimasiyaya təşviq etməklə deyil, yalnız onlarla ən dərindən məşğul olmaqla və tam həcmində şüurlaşdırmaqla mümkün olur. Xəstənin nəzərə almalı olduğu ilk həqiqət parçası, məhz onun xəstəliyidir. Onu bu vəzifədən yayınmağa çalışmaq, həkimin ona müqavimətləri aşmağa kömək etmək qabiliyyətsizliyinə və ya həkimin bu işin nəticələrindən qorxmasına işarə edir.

Sonda demək istəyirəm ki, Yunq psixoanalizin «modifikasiyası» ilə məşhur Liktenberq bıçağının bir nümunəsini təqdim etdi. O, tutacağı dəyişdirdi və yeni bir qılınc taxdı; eyni markanın üzərinə həkk olunduğuna görə, biz indi bu aləti əvvəlkilə eyni saymalıyıq.

Əksinə, mən göstərdiyimə inanıram ki, psixoanalizi əvəz etmək istəyən yeni təlim, analizin tərk edilməsi və ondan uzaqlaşma deməkdir. Bəlkə də, bu uzaqlaşmanın hərəkətdə bu qədər böyük rol oynamış və onu bu qədər böyük bir məsafə irəli aparmış şəxslər tərəfindən törədildiyi üçün, onun taleyi başqa bir uzaqlaşmadan daha fəlakətli olacağı qorxusuna qapılacaqsınız. Mən bu qorxuya qoşulmuram.

İnsanlar güclü bir ideyanı müdafiə etdikləri müddətcə güclü olurlar; ona qarşı çıxırlarsa, aciz olurlar. Psixoanaliz bu itkini dəf edəcək və bu tərəfdarların əvəzinə başqalarını qazanacaq. Yalnız belə bir istəklə bitirə bilərəm: psixoanalizin yeraltı dünyasında qalmağı xoşagəlməz olanlara, taleyin hamısı üçün rahat bir çıxış yolu təqdim etməsi. Digərlərinə isə işlərini dərinliklərdə, narahat edilmədən başa çatdırmağa icazə verilsin.

6 / 28

Analitik işdə «yalançı tanıma» (déjà raconté) haqqında

Təhlil işi zamanı tez-tez belə bir hadisə baş verir ki, xəstə xatırladığı bir faktı bildirərkən, «Bu haqda sizə artıq danışmışdım» qeydini əlavə edir, halbuki həkimin özünün bu hekayəni ondan heç vaxt eşitmədiyinə tam əmin olduğu güman edilir. Xəstəyə bu ziddiyyət bildirildikdə, o, çox vaxt enerjili şəkildə təkid edir ki, bunu tam dəqiq bilir, bunu and içməyə hazırdır və s.; lakin eyni dərəcədə eşidilənin yeniliyi haqqında öz inancı da güclənir. Belə bir mübahisəni səs-küy salmaqla və ya yeminlər edərək həll etmək istəmək tamamilə psixoloji olmayan bir yanaşma olardı. Məlumdur ki, yaddaşının dürüstlüyünə belə bir inam hissinin heç bir obyektiv dəyəri yoxdur və tərəflərdən biri mütləq səhv etdiyi üçün, paramneziya (yalançı xatırlama) tələsinə düşən həm həkim, həm də təhlil olunan ola bilər. Bu, xəstəyə etiraf edilir, mübahisə dayandırılır və onun həlli sonraya, daha uyğun bir fürsətə təxirə salınır.

Halların az bir qismində insan özünün şübhəli məlumatı artıq eşitdiyini xatırlayır və eyni zamanda onun müvəqqəti aradan qaldırılması üçün subyektiv, çox vaxt uzaqdan gətirilmiş motivini tapır. Lakin halların böyük əksəriyyətində səhv edən təhlil olunan olur və bunu qəbul etməyə də məcbur edilə bilər. Bu hadisənin tez-tez təsadüf edilməsinin izahı ondadır ki, o, həqiqətən də bu məlumatı vermək niyyətində olub, bir və ya bir neçə dəfə hazırlıq xarakterli ifadələr səsləndirib, lakin sonra müqavimət səbəbindən niyyətini həyata keçirməkdən imtina edib və indi niyyət haqqında xatirəni onun icrası haqqında xatirə ilə qarışdırır.

Mən məsələnin hər hansı şəkildə şübhəli qala biləcəyi bütün halları kənara qoyuram və xüsusi nəzəri maraq doğuran bir neçə digər halı önə çıxarıram. Belə ki, bəzi şəxslərdə, üstəlik təkrar-təkrar, «bu və ya digərini artıq danışmışam» iddiasını, vəziyyətin onların haqlı olmasını tamamilə qeyri-mümkün etdiyi məlumatlar zamanı çox inatla müdafiə etdikləri müşahidə olunur. Onların əvvəllər bir dəfə danışdıqlarını iddia etdikləri və indi köhnə bir şey kimi, həkimin də bilməli olduğu kimi tanıdıqları şeylər, təhlil üçün ən yüksək dəyərə malik xatirələr, uzun müddət gözlənilən təsdiqlər, işin bir hissəsinə son qoyan həllərdir ki, təhlil edən həkim şübhəsiz ki, onlara ətraflı müzakirələr bağlamışdı. Bu şəraitdə xəstə tezliklə etiraf edir ki, yaddaşı onu aldatmış olmalıdır, baxmayaraq ki, onun qətiyyətini izah edə bilmir.

Təhlil olunanın belə hallarda nümayiş etdirdiyi fenomen «fausse reconnaissance» (yalançı tanıma) adlandırılmağa haqq qazandırır və insanın spontan olaraq «Bu vəziyyətdə artıq olmuşam, bunu artıq bir dəfə yaşamışam» hissinə malik olduğu digər hallarla tamamilə analogdur.

«deja vu»), heç vaxt həmin keçmiş anın yaddaşda yenidən tapılması vasitəsilə bu inancı təsdiqləmə imkanı əldə etmədən. Məlumdur ki, bu fenomen izahat cəhdlərinin çoxluğunu doğurmuşdur və bu cəhdlər ümumiyyətlə iki qrupa bölünə bilər. Birinci qrupda fenomenin tərkibində olan hissin etibarına inanılır və əslində bir şeyin xatırlandığı qəbul edilir; yalnız nəyin xatırlandığı sualı açıq qalır. Çox daha sayca üstün olan ikinci qrupda o izahatlar toplanır ki, burada yaddaşın aldatmacası mövcud olduğunu iddia edir və indi paramnestik səhv qoyma hadisəsinin necə baş verə biləcəyini araşdırmaq vəzifəsi daşıyır. Əks halda, bu cəhdlər geniş bir motiv dairəsini əhatə edir: Pythagoraya aid edilən və fenomenin «deja vu»nun fərdin əvvəlki mövcudluğuna sübut təşkil etdiyi haqqında qədim fikir ilə başlayır, iki beyin yarım kürəsinin fəaliyyətindəki zaman fərqlənməsinin fenomenə səbəb olduğu haqqında anatomiyaya əsaslanan fərziyyə ilə (Wigan 1860) davam edir və nəhayət, əksər müasir müəlliflərin «deja vu»nu apperseptiya zəifliyinin ifadəsi kimi görən və bunun üçün yorğunluğu, tükənməni və diqqətsizliyi məsul tutan tamamilə psixoloji nəzəriyyələri ilə bitir.

Grasset 1904-cü ildə «deja vu»nun «inanclar» qrupuna aid edilə bilən bir izahatını vermişdir. Onun fikrincə, fenomen əvvəllər şüursuz bir qavrayışın baş verdiyinə və yalnız indi yeni və oxşar bir təəssüratın təsiri altında şüura çatdığına işarə edir. Bir neçə digər müəllif ona qoşulmuş və unudulmuş yuxuların xatirəsini fenomenin əsası kimi qəbul etmişdir. Hər iki halda söhbət şüursuz bir təəssüratın canlandırılmasından gedir.

1) İlgili ədəbiyyatın son toplanışlarından birinə bax: H. Ellis, «World of Dreams», 1911.

2) «deja vu» hissi, (Journal de psychologie norm. et pathol. I, 1904.)

1907-ci ildə gündəlik həyatın psixopatologiyası adlı əsərimin ikinci nəşrində, Grassetin işini bilmədən və ya ona istinad etmədən, iddia edilən paramneziyə dair tamamilə oxşar bir izah təqdim etmişəm. Nəzəriyyəmi, bir xəstəmdə təxminən 28 il əvvəl baş vermiş, çox aydın, lakin köhnə bir “deja vu” (artıq görülmüş) hadisəsi üzərində apardığım psixoanalitik araşdırmanın nəticəsi kimi əldə etdiyimi bildirməyim məni müdafiə edə bilər. Bu kiçik təhlili burada təkrarlamaq istəmirəm. Təhlil göstərdi ki, “deja vu”nun baş verdiyi vəziyyət, təhlil olunanın daha əvvəlki təcrübəsinə dair xatirəni oyatmağa həqiqətən uyğun idi. O vaxt on iki yaşında olan uşağın getdiyi ailədə, ağır xəstə və ölümə məhkum bir qardaş var idi və onun öz qardaşı da bir neçə ay əvvəl eyni təhlükə altında olmuşdu. Lakin ilk təcrübənin halında, şüur səviyyəsinə çıxmağa qadir olmayan bir fantaziya — qardaşın ölməsinə dair istək — bu ortaq nöqtəyə bağlanmışdı və buna görə də hər iki halın oxşarlığı şüur səviyyəsinə çıxa bilməmişdi. Bu eynilik hissi, ortaq nöqtədən yerə (lokallığa) yerdəyişmə yolu ilə “artıq bir dəfə yaşanmış” fenomeni ilə əvəz olundu.

Məlumdur ki, “deja vu” adı, “deja entendu” (artıq eşidilmiş), “deja eprouve” (artıq sınanmış) və “deja senti” (artıq hiss olunmuş) kimi bir sıra analoji fenomenlər üçün istifadə olunur. İndi bir çox bənzər hal əvəzinə təqdim edəcəyim hal, “deja raconte” (artıq danışılmış) fenomenini ehtiva edir; bu da şüursuz və icra olunmamış bir qərarla əlaqələndirilməlidir.

Bir xəstə assosiasiyaları zamanı belə danışır: “Beş yaşımda bağçada bıçaqla oynayırdım və bu zaman barmağımı kəsmişdim — oh, mən yalnız onun kəsildiyinə inandım, — amma mən bunu sizə artıq danışmışdım.”

Əminliklə bildirirəm ki, mən belə bir şeyi xatırlamıram. O, daha da inamlı şəkildə, bu barədə yanıla bilməyəcəyini təsdiqləyir. Nəhayət, əvvəldə qeyd olunan üsulla mübahisəyə son qoyuram və ondan hər halda hekayəni təkrar etməsini xahiş edirəm. Onda görəcəyik.

“Beş yaşımda idim, bağçada dayəmin yanında oynayırdım və cib bıçağımla, yuxumda da rol oynayan ceviz ağaclarının qabığını oyurdum.” Birdən, təsvirolunmaz bir dəhşətlə, əlimin (sağ və ya sol?) barmağını elə kəsdiyimi gördüm ki, o yalnız dəri ilə asılı qalmışdı. Ağrı hiss etmirdim, amma böyük bir təşviş vardı. Bir neçə addım aralıdadakı dadıma bir şey deməyə cəsarət etmədim, yaxınlıqdakı skamyaya oturdum və barmağa bir daha baxmağa qadir olmadan orada oturdum. Nəhayət sakitləşdim, barmağa diqqətlə baxdım və gördüm ki, o tamamilə zədələnməmişdi.

Tezliklə onun bu vizyonu və ya hallüsinasiyanı mənə heç vaxt danışmadığı barədə razılığa gəldik. O, çox yaxşı başa düşürdü ki, beş yaşında kastrasiya təşvişinin mövcudluğuna dair belə bir sübutu mən işlənmədən buraxmazdım. Kastrasiya kompleksinin qəbuluna qarşı onun müqaviməti beləliklə qırıldı, lakin o, sual ortaya atdı: “Niyən mən bu xatirəni artıq danışdığım qədər əmin idim?”

Sonra ikimizə də yada düşdü ki, o, təkrar-təkrar, müxtəlif münasibətlərlə, lakin hər dəfə heç bir fayda gətirmədən aşağıdakı kiçik xatirəni söyləmişdi:

1) Bax: Yuxularda nağıl motivləri [Bu cildə daxil olan].

2) Sonradan danışılarkən edilən düzəliş: Mən düşünürəm ki, ağaca kəsik etməmişəm. Bu, başqa bir xatirə ilə birləşmədir, o da ehtimal ki, hallüsinativ şəkildə təhrif olunmuşdur: mən ağaca bıçaqla kəsik vurdum və bu zaman ağacdan qan axdı.

“Əmi bir dəfə səyahətə çıxanda, mənə və bacıma nə gətirməli olduğunu soruşdu. Bacım kitab istədi, mən isə cib bıçağı.” İndi biz bir neçə ay əvvəl ortaya çıxmış bu fikri sıxışdırılmış xatirə üçün örtük xatirəsi kimi və iddia edilən kiçik barmağın (aydın bir penis ekvivalenti) itirilməsi haqqında müqavimət səbəbindən gerçəkləşməyən hekayənin başlanğıcı kimi başa düşdük. Əminin həqiqətən də ona gətirdiyi bıçaq, onun əmin xatirəsinə görə, uzun müddət boğulmuş məlumatda keçən eyni bıçaq idi.

Fikrimcə, “yalançı tanıma” (“fausse reconnaissance”) fenomeninə işıq salan bu kiçik təcrübənin yozumuna əlavə edəcəyimiz heç nə yoxdur. Xəstənin vizyonunun məzmununa gəldikdə isə qeyd etmək istəyirəm ki, belə hallüsinativ aldanmalar kastrasiya kompleksinin quruluşunda tək deyil və onlar istənməyən qavramaların düzəldilməsinə də xidmət edə bilər.

1911-ci ildə mənə, tanımadığım, yaşını bilmədiyim, alman universitet şəhərindən olan akademik təhsilli bir şəxs uşaqlığından aşağıdakı məlumatı sərbəst istifadəyə verdi:

“Leonardonun ‘Uşaqlıq xatirələri’ əsərinizi oxuyarkən, 29-31-ci səhifələrdəki izahlar içimdə daxili ziddiyyət oyatdı. Kişi uşağının öz cinsiyyət orqanına maraqla məşğul olması barədəki qeydiniz, mənə belə bir cavab qeydi oyatdı: ‘Əgər bu ümumi qanundursa, mən heç olmasa bir istisna olmalıyam.’ Sonrakı sətirləri (31-ci səhifədən 32-ci səhifənin yuxarısına qədər) ən böyük təəccüblə oxudum, tamamilə yeni bir faktla tanış olunduqda insanı ələ alan həmin təəccüblə. Təəccübümün ortasında mənə bir xatirə gəldi, o da — mənim öz təəccübümə görə — mənə həmin faktın o qədər də yeni olmamalı olduğunu öyrətdi. Çünki mən həmin vaxt, o zaman ki... Mən «uşaq cinsəlliyi tədqiqatı»nın tam ortasında ikən, təsadüfən xoşbəxt bir fürsət əldə edərək, həmyaşıdım olan kiçik bir qızın cinsiyyət orqanına baxmaq imkanı tapdım və bu zaman öz cinsiyyət orqanımın timsalında bir penis aydın şəkildə müşahidə etdim. Qısa müddət sonra isə qadın heykəllərin və aktların mənzərəsi məni yeni bir çaşqınlığa sürüklədi və mən bu «elmi» ziddiyyətdən qurtulmaq üçün aşağıdakı təcrübəni uydurdum: Budları bir-birinə sıxaraq cinsiyyət orqanımı onların arasında gizlətdim və bununla da qadın aktından olan bütün fərqlərin aradan qalxdığını məmnuniyyətlə qeyd etdim. Məncə, qadın aktında da cinsiyyət orqanı eyni şəkildə gizlədilmişdi.

«Burada mənə başqa bir xatirə gəlir ki, o, həmişə mənim üçün ən böyük əhəmiyyət kəsb edib, çünki bu, erkən yaşda vəfat etmiş anam haqqında ümumi xatirəmi təşkil edən üç xatirədən biridir. Anam yuyunma masasının qarşısında dayanıb stəkanları və yuyunma qablarını təmizləyir, mən isə eyni otaqda oyun oynayıb hər hansı bir əməl edirəm. Cəza olaraq əlimə vurulur: o zaman ən böyük dəhşətimlə görürəm ki, kiçik barmağım kəsilib düşür və birbaşa su qabına düşür. Anamın qəzəbli olduğunu bildiyim üçün heç nə deməyə cürət etmirəm və daha da artan dəhşətlə görürəm ki, bir az sonra su qabı xidmətçi qadın tərəfindən daşınır. Mən uzun müddət ərzində bir barmağımı itirdiyimə əmin idim, ehtimal ki, saymağı öyrəndiyim dövrə qədər.»

«Bu xatirə, artıq qeyd edildiyi kimi, anamla əlaqəsi səbəbindən həmişə mənim üçün ən böyük əhəmiyyət kəsb etdiyi üçün, mən onu dəfələrlə şərh etməyə çalışmışam: lakin bu şərhlərin heç biri məni qane etməyib. Yalnız indi — Sizin əsərinizi oxuduqdan sonra — mən bu tapmacanın sadə və qaneedici həllini sezirəm.»

Yanlış tanımanın (fausse reconnaissance) başqa bir növü, müalicənin sonunda terapevtin qane edilməsi üçün tez-tez ortaya çıxır. Real və ya psixi təbiətli sıxışdırılmış hadisəyə bütün müqavimətlərə baxmayaraq qəbul etdirildikdən və bir növ bərpa edildikdən sonra xəstə deyir: İndi mən həmişə bunu bildiyim hissinə malikəm. Bununla analitik vəzifə həll olunur.

7 / 28

Xatırlama, təkrar yaşama və işləyib keçmə

Təhsil alanlara psixoanalitik texnikanın ilk başlanğıclarından bəri nə qədər dərin dəyişikliklərə məruz qaldığını təkrar-təkrar xatırlatmağın artıq olmadığını düşünürəm. Əvvəlcə, Breuersin katarsis mərhələsində, simptom yaranma anına birbaşa yönəlmək və həmin vəziyyətdəki psixi prosesləri təkrar yaşatmağa səylə çalışmaq, sonra isə onları şüurlu fəaliyyətlə axarına qoymaq tələb olunurdu. O vaxtlar hipnotik vəziyyətin köməyi ilə əldə edilməli olan məqsədlər xatırlama və abreaksiya idi. Daha sonra, hipnozun rədd edilməsindən sonra, analiz olunanın sərbəst çağrışımlarından onun xatırlamaqdan imtina etdiyi şeyi tapmaq vəzifəsi önə çıxdı. Yozum işi və onun nəticələrinin xəstəyə bildirilməsi vasitəsilə müqavimət aşılmalı idi; simptom yaranma vəziyyətlərinə və xəstəlik anının arxasında yerləşən digər vəziyyətlərə yönəlmə saxlanıldı, abreaksiya geri plana çəkildi və analiz olunanın öz çağrışımlarına qarşı tənqidi üstələməyə (əsas qaydaya riayət etməklə) sərf etdiyi əmək sərfiyyatı ilə əvəz olunmuş kimi göründü. Nəhayət, müasir texnikanın ardıcıl forması formalaşdı; bu texnikada həkim müəyyən bir an və ya məsələyə yönəlməkdən imtina edir, yalnız analiz olunanın həmin andakı psixi səthinə nəzər salmaqla kifayətlənir və yozum sənətini əsasən həmin səthdə üzə çıxan müqavimətləri tanımaq və xəstəyə şüurlu şəkildə göstərmək üçün istifadə edir. Beləliklə, əmək bölgüsünün yeni bir növü yaranır: həkim xəstəyə məlum olmayan müqavimətləri üzə çıxarır; bu müqavimətlər aşıldıqdan sonra isə xəstə çox vaxt heç bir çətinlik çəkmədən unudulmuş vəziyyətləri və əlaqələri danışır. Bu texnikaların məqsədi təbii ki, dəyişməz qalmışdır. Təsviri baxımdan: xatirələrdəki boşluqların doldurulması; dinamik baxımdan: sıxışdırma müqavimətlərinin üstələnməsi.

Analitik texnikanın köhnə hipnotik texnikasına, təhlilin bəzi psixiki proseslərini bizə təcrid olunmuş və sxematikləşdirilmiş şəkildə nümayiş etdirdiyinə görə minnətdar qalmaq lazımdır. Yalnız bunun sayəsində analitik müalicənin özündə mürəkkəb vəziyyətlər yaratmağa və onları şəffaflıqda saxlamağa cəsarət tapa bildik.

Xatırlama həmin hipnotik müalicələrdə çox sadə bir şəkildə formalaşırdı. Xəstə özünü əvvəlki bir vəziyyətə köçürürdü, onu heç vaxt indiki vəziyyətlə qarışdırmırdı, həmin vəziyyətin psixiki proseslərini, qədər ki normal qalmışdılar, bölüşürdü və o zaman şüursuz olan proseslərin şüurluya çevrilməsi nəticəsində əldə edilə biləcəyi şeyləri buna əlavə edirdi.

Burada hər bir analitikin öz təcrübəsində təsdiqini tapdığı bəzi qeydləri əlavə edirəm. Təəssüratların, səhnələrin, təcrübələrin unudulması əksər hallarda onların «ayrılması»na gətirib çıxarır. Xəstə bu «unudulmuş» haqqında danışanda, nadir hallarda belə əlavə etməyi unutur: mən əslində bunu həmişə bilirdim, sadəcə ona fikir verməmişdim. O, tez-tez «unudulmuş» kimi tanıya biləcəyi, baş verdikdən sonra bir daha heç vaxt düşünmədiyi şeylərin kifayət qədər yadına düşmədiyinə görə məyusluğunu ifadə edir. Lakin bu arzu, xüsusilə konversiv histeriyalarda, öz qanını tapır. «Unudulma»nın daha da məhdudlaşdırılması, çox yayılmış örtük xatirələrin dəyərləndirilməsi ilə baş verir. Bəzi hallarda mənə elə gəlmişdir ki, bizə nəzəri baxımdan bu qədər əhəmiyyətli olan məlum uşaq dövrü amneziyası, örtük xatirələr tərəfindən tamamilə kompensasiya olunur. Bu xatirələrdə uşaq həyatından yalnız əhəmiyyətli olan bəzi şeylər deyil, əslində əhəmiyyətli olan hər şey qorunub saxlanılmışdır. Sadəcə, onları təhlil vasitəsilə inkişaf etdirməyi bilmək lazımdır. Onlar unudulmuş uşaq illərini, manifest yuxu məzmununun yuxu düşüncələrini təmsil etdiyi qədər kifayət qədər təmsil edirlər.

Təəssüratlara və təcrübələrə qarşı qoyula bilən, tamamilə daxili aktlar kimi qəbul edilən psixiki proseslərin digər qrupu — fantaziyalar, əlaqə prosesləri, hisslərin təhriki, əlaqələr — unudulma və xatırlanma ilə olan münasibətlərində ayrıca nəzərdən keçirilməlidir. Burada xüsusilə tez-tez belə bir hal baş verir ki, heç vaxt «unudula» bilməyəcəyi bir şey «xatırlanır», çünki o, heç vaxt qeyd edilməmiş, heç vaxt şüurlu olmamışdır; üstəlik, belə bir «əlaqə»nin şüurlu olub sonra unudulması, ya da heç vaxt şüur səviyyəsinə yüksəlməməsi psixiki axın üçün tamamilə əhəmiyyətsiz görünür. Xəstənin təhlil prosesində əldə etdiyi inanc, belə bir xatırlamadan tamamilə asılı deyil.

Xüsusilə məcburiyyət nevrozunun müxtəlif formalarında unudulmuş olanlar, əksər hallarda əlaqələrin həll edilməsinə, ardıcıllıqların yanlış qiymətləndirilməsinə, xatirələrin təcrid olunmasına məhdudlaşır. Çox vacib olan xüsusi bir təcrübə növü üçün, kiçik yaşların çox erkən dövrünə təsadüf edən və həmin vaxt anlayışsızlıqla yaşanmış, lakin sonradan anlayış və yozum tapmış hadisələrin xatirəsini oyatmaq adətən mümkün olmur. Bu hadisələr haqqında məlumatı yuxular vasitəsilə əldə edirik və nevrozun quruluşundan gələn ən məcburi motivlər bizi onlara inanmağa məcbur edir; analiz olunan şəxs müqavimətlərini dəf etdikdən sonra xatirə hissinin (tanışlıq hissinin) olmamasını bu fərziyyəyə qarşı istifadə etmədiyini də təsdiqləmək olar. Bununla belə, bu mövzu o qədər tənqidi ehtiyat tələb edir və o qədər yeni və qəribə şeylər gətirir ki, mən onu uyğun material üzərində ayrıca işləməyi nəzərdə tuturam.

Yeni texnikanın tətbiqi zamanı bu xoşagəlməz, lakin hamar axından çox az, bəzən heç nə qalmır. Burada da hipnotik texnikada olduğu kimi müəyyən qədər davam edən və yalnız sonra uğursuzluğa uğrayan hallar rast gəlinir; digər hallar isə əvvəldən fərqli davranır. Fərqi qeyd etmək üçün sonuncu tipə nəzər salsaq, deyə bilərik ki, analiz olunan şəxs unudulmuş və sıxışdırılmış şeylərdən heç nəyi xatırlamır, əksinə, onu hərəkətə keçirir. O, bunu xatirə kimi deyil, hərəkət kimi təkrarlayır; təbii ki, təkrarladığını bilmədən təkrarlayır.

Məsələn: Analiz olunan şəxs valideynlərin avtoritetinə qarşı inadkar və inanqsız olduğunu xatırladığını danışmır, əksinə, həkimə qarşı belə davranır. O, uşaqlıq cinsi axtarışlarında çarəsiz və köməksiz qaldığını xatırlamır, əksinə, bir yığın qarışıq yuxu və fikirlər gətirir, heç nəyin alınmadığından şikayət edir və heç vaxt bir işi sona çatdıra bilməməsini öz taleyi kimi təqdim edir. O, bəzi cinsi fəaliyyətlərdən intensiv şəkildə utandığını və onların aşkarlanmasından qorxduğunu xatırlamır, əksinə, indi tabe olduğu müalicədən utandığını göstərir və bunu hamıdan gizli saxlamağa çalışır və s.

Hər şeydən əvvəl, müalicəyə belə bir təkrarlamayla başlayır. Çox vaxt, həyat hekayəsi və xəstəlik tarixçəsi mürəkkəb olan xəstəyə psixoanalitik əsas qayda bildirildikdə və sonra ona ağlına gələnləri deməsi tələb edildikdə, gözlənilir ki, onun məlumatları sel kimi axacaq; lakin əvvəlcə onun deməyə heç nə bilmədiyi məlum olur. O, susur və ağlına heç nə gəlmədiyini iddia edir. Bu, təbii ki, hər hansı xatırlamaya qarşı müqavimət kimi irəli çıxan homoseksual münasibətin təkrarlanmasından başqa bir şey deyil. Müalicədə qaldığı müddətcə, o, bu təkrarlanma məcburiyyətindən azad olmayacaq; nəhayət, başa düşülür ki, onun xatırlamaq üsulu budur.

Təbii ki, bizə ilk növbədə bu təkrarlama məcburiyyətinin transferə və müqavimətə olan münasibəti maraqlı olacaq. Tezliklə qeyd edirik ki, transferin özü yalnız təkrarlamanın bir hissəsidir və təkrarlama unudulmuş keçmişin təkcə həkimə deyil, həm də mövcud vəziyyətin bütün digər sahələrinə transferidir. Deməli, təhlil olunan şəxsin, indi xatırlatma impulsunu əvəz edən təkrarlama məcburiyyətinə təkcə həkimə olan şəxsi münasibətdə deyil, həm də həyatının bütün digər eyni vaxtda baş verən fəaliyyətlərində və münasibətlərində, məsələn, müalicə dövründə bir sevgi obyekti seçdikdə, bir vəzifə üzərinə götürdükdə və ya bir təşəbbüsə girdikdə tabe olmasına hazır olmalıyıq. Müqavimətin payını da asanlıqla tanımaq olar. Müqavimət nə qədər böyükdürsə, xatırlamaq o qədər çox hərəkət etmə (təkrarlama) ilə əvəz olunur. Hipnozda unudulmuşun ideal xatırlanması, müqavimətin tamamilə kənara itələndiyi bir vəziyyətə uyğun gəlir. Əgər müalicə yumşaq və açıq-aşkar olmayan müsbət bir transferin himayəsi altında başlayırsa, əvvəlcə hipnozda olduğu kimi xatırlamağa dalmaya icazə verir; bu zaman hətta xəstəlik əlamətləri də susur; lakin sonrakı prosesdə bu transfer düşmənçilik təşkil edən və ya həddindən artıq güclü olduğu üçün sıxışdırma tələb edən bir hala gələrsə, dərhal xatırlamaq hərəkət etməyə yerini verir. Bundan sonra müqavimətlər təkrarlanmalı olanların ardıcıllığını müəyyən edir. Xəstə keçmişin arsenalından müalicənin davamına qarşı müdafiə olunduğu silahları çıxarır və biz onları hissə-hissə ondan almaq məcburiyyətindəyik.

İndi eşitdik ki, təhlil olunan şəxs xatırlamaq əvəzinə təkrarlayır, o, müqavimət şəraitində təkrarlayır; indi soruşa bilərik ki, əslində nəyi təkrarlayır və ya nəyi hərəkət etdirir? Cavab belədir: o, sıxışdırılmışlarının mənbələrindən artıq öz açıq-aşkar mahiyyətində özünü təsdiq etmiş hər şeyi, yəni öz ləngimələrini, yararsız münasibətlərini və patologik xarakter xüsusiyyətlərini təkrarlayır. O, müalicə zamanı da bütün əlamətlərini təkrarlayır. İndi qeyd edə bilərik ki, təkrarlama məcburiyyətinin vurğulanması ilə yeni bir fakt deyil, yalnız daha vahid bir anlayış qazanmışıq. İndi aydın şəkildə dərk edirik ki, təhlil olunan şəxsin xəstəliyi onun təhlilinin başlanğıcı ilə dayana bilməz, biz onun xəstəliyini tarixi bir məsələ kimi deyil, aktual bir qüvvə kimi nəzərə almalıyıq. Bu xəstəliyin hissə-hissəsi müalicənin üfüqünə və təsir sahəsinə gətirilir və xəstə bunu real və aktual bir şey kimi yaşadığı halda, biz orada əsasən keçmişə qaytarmaqdan ibarət olan terapevtik işi görməliyik.

Hipnozda xatırlatdırma laboratoriyada bir təcrübə təəssüratı yaratmalı idi. Yeni texnikaya görə analitik müalicə zamanı təkrarlatdırma Həqiqi həyatın bir hissəsini canlandırmaq deməkdir və buna görə də bütün hallarda zərərsiz və qeyri-şərti ola bilməz. Tez-tez qaçılmaz olan “müalicə zamanı pisləşmə” məsələsinin bütün problemi burada qovuşur.

Ən əvvəl, müalicənin başlanğıcı xəstənin xəstəliyə olan şüurlu münasibətini dəyişməsini tələb edir. Adətən o, xəstəliyə ah-nalə çəkməklə, onu mənasız sayıb təhqir etməklə və əhəmiyyətini kiçiltməklə kifayətlənib, lakin onun mənşəyinə qarşı göstərdiyi sıxışdırıcı davranışı, dəvəquşu siyasətini onun təzahürlərinə qarşı da davam etdirib. Beləliklə, onun fobiyasının şərtlərini düzgün bilməməsi, məcburi ideyalarının doğru ifadəsini dinləməməsi və ya məcburi təkanının əsl niyyətini dərk etməməsi mümkündür. Təbii ki, müalicə buna ehtiyac duymur. O, xəstəliyinin təzahürlərinə diqqətini yönəltmək üçün cəsarət qazanmalıdır. Xəstəliyin özü ona artıq təhqiredilən bir şey kimi görünməməlidir, əksinə, ləyaqətli bir rəqibə çevrilməlidir; o, gələcək həyatı üçün qiymətli şeylər əldə etmək lazım olan, yaxşı motivlərə əsaslanan varlığının bir hissəsidir. Beləliklə, simptomlarda özünü büruzə verən sıxışdırılmışla barışma əvvəlcədən hazırlanır, lakin xəstəliyə qarşı müəyyən bir tolerantlıq da icazə verilir. Əgər xəstəliyə olan bu yeni münasibət nəticəsində münaqişələr kəskinləşir və əvvəllər qeyri-müəyyən olan simptomlar önə çıxarsa, xəstəni bunun yalnız zəruri, lakin müvəqqəti pisləşmələr olduğu və uzaqda və ya kifayət qədər yaxın olmayan düşməni öldürə bilməyəcəyini qeyd etməklə asanlıqla təskin etmək olar. Lakin müqavimət vəziyyətdən öz məqsədləri üçün istifadə etmək və xəstə olmağa verilən icazəni sui-istifadə etmək istəyə bilər. Onda elə görünür ki, o, belə nümayiş etdirir: Bax, əgər mən həqiqətən bu məsələlərə girirsəmsə, nə alınır. Onları sıxışdırmağa təhvil verməklə mən düzgün etməmişdim? Xüsusilə gənc və uşaq yaşlı şəxslər müalicədə tələb olunan xəstəliyə yönəlməyi xəstəlik simptomlarında həvəslə boğulmağa çevirməyə meyllidirlər.

Müalicənin gedişatında hələ özünü təsdiqləməmiş daha dərin yerləşən yeni həvəs təhriklərinin təkrarlanması mümkün olduğu üçün əlavə təhlükələr yaranır. Nəhayət, xəstənin transferdən kənarda olan hərəkətləri müvəqqəti həyat ziyanları ilə nəticələnə bilər və ya hətta o cür seçilə bilər ki, əldə edilməli olan sağlamlığı daimi olaraq dəyərdən salır.

Həkimin bu vəziyyətdə tutmalı olduğu taktikanı əsaslandırmaq asandır. Onun üçün köhnə üsulla xatırlama, psixi sahədə təkrar istehsal hədəf olaraq qalır və o, yeni texnikada buna nail olunmadığını bilsə də, bu hədəfə bağlı qalır. O, pasiyentlə davamlı mübarizə təşkil edir ki, pasiyentin motor sahəsinə yönəltmək istədiyi bütün impulsları psixi sahədə saxlasın və pasiyentin hər hansı bir hərəkətlə axıtmaq istədiyi bir şeyi xatırlama işi vasitəsilə həll etmək mümkün olduqda, bunu müalicənin qələbəsi kimi qeyd edir. Əgər transfer vasitəsilə bağlılıq hər hansı şəkildə yararlı olmuşsa, müalicə xəstəni bütün daha əhəmiyyətli təkrar hərəkətlərindən çəkindirməyi və buna olan niyyəti yaranma anında terapevtik iş üçün material olaraq istifadə etməyi bacarır. Xəstəni impulslarının icrası nəticəsində zərərdən ən yaxşı şəkildə onunla qoruyurlar ki, onu müalicə müddətində həyati əhəmiyyətli qərarlar qəbul etməməyə, məsələn, nə peşə, nə də qəti sevgi obyekti seçməməyə, əksinə, bütün bu niyyətlər üçün sağalma vaxtını gözləməyə öhdəlik götürməyə məcbur edirlər.

Bu zaman analiz olunanın şəxsi azadlığından bu ehtiyat tədbirləri ilə uzlaşanı qoruyurlar, onu əhəmiyyətsiz, hətta axmaq niyyətlərin həyata keçirilməsindən çəkindirmirlər və unutmurlar ki, insan əslində yalnız zərər və öz təcrübəsi sayəsində ağıllana bilər. Elə hallar da var ki, onları müalicə zamanı hər hansı tamamilə məqsədəuyğun olmayan bir təşəbbüsə girişməkdən çəkindirmək mümkün olmur və onlar yalnız sonradan yumşalır və analitik işlənməyə əlçatan olurlar. Bəzən elə olur ki, vəhşi həvəslərə transfer cilovunu vurmağa vaxt olmur və ya pasiyent təkrar hərəkətində onu müalicəyə bağlayan bağı qırır. Ekstremal nümunə olaraq, dəfələrlə alaqaranlıq hallarda evini və ərini tərk edib hər hansı bir yerə qaçmış və bu "qaçma" üçün heç vaxt heç bir motivin fərqinə varmamış yaşlı bir xanımın halını seçə bilərəm. O, yaxşı formalaşmış həssas transfer ilə müalicəmə gəldi, ilk günlərdə onu qorxulu sürətlə artırdı və həftənin sonunda mən də onun üçün bu təkrarına mane ola biləcək bir şey söyləməyə vaxt tapmamış, o, məndən də "qaçmışdı".

Pasiyentin təkrarlama məcburiyyətini ram etmək və onu xatırlama üçün bir motivə çevirmək üçün əsas vasitə transferin idarə edilməsindədir. Biz onu zərərsiz, daha doğrusu faydalı edirik, ona öz hüququnu tanıyaraq, müəyyən bir sahədə ona sərbəstlik veririk. Biz ona transferi, demək olar ki, tam sərbəstliklə açılmasına icazə verilən və analiz olunanın ruh həyatında gizlənmiş patogen həvəslərdən nə varsa, hamısını bizə göstərmək vəzifəsi qoyulan bir meydança olaraq açırıq. Əgər pasiyent yalnız o qədər qarşılıqlı anlayış göstərirsə ki, müalicənin mövcudluq şərtlərinə hörmət edir, bizə müntəzəm olaraq xəstəliyin bütün simptomlarına yeni bir transfer mənası vermək, onun adi nevrozunu transfer nevrozu ilə əvəz etmək nəsib olur ki, o da terapevtik iş vasitəsilə sağaldıla bilər. Transfer beləliklə xəstəliklə həyat arasında bir aralıq səltənəti yaradır ki, birincidən ikinciyə keçid onun vasitəsilə baş verir. Yeni vəziyyət xəstəliyin bütün xarakterlərini mənimsəmişdir, lakin o, hər yerdə bizim müdaxilələrimizə açıq olan süni bir xəstəlik təqdim edir. O, eyni zamanda real yaşantının bir parçasıdır, lakin xüsusilə əlverişli şərtlərlə mümkün edilmiş və müvəqqəti xarakterlidir. Transferdə özünü göstərən təkrarlama reaksiyalarından sonra müqavimətlərin aradan qaldırılmasından sonra sanki zəhmətsiz meydana gələn xatirələrin oyanmasına tanınmış yollar aparır.

Burada dayana bilərdim, əgər bu məqalənin başlığı məni analitik texnikanın daha bir parçasını təsvirə cəlb etməyə borclu qoymasaydı. Müqavimətlərin aradan qaldırılması, məlum olduğu kimi, həkimin analiz olunan tərəfindən heç vaxt tanınmamış müqaviməti üzə çıxarması və onu pasiyentə bildirməsi ilə başlanır. İndi belə görünür ki, analizdə yeni başlayanlar bu başlanğıcı bütün iş üçün tutmağa meyillidirlər. Mən tez-tez həkimin xəstəyə öz müqavimətini təqdim etdiyindən, lakin buna baxmayaraq heç nəyin dəyişmədiyindən, hətta müqavimətin daha da gücləndiyindən və bütün vəziyyətin daha da qaranlıqlaşdığından şikayət etdiyi hallarda məsləhətə çağırılmışam. Müalicə sanki irəliləmir. Bu qaranlıq gözlənti sonra həmişə yanlış çıxırdı. Müalicə adətən ən yaxşı gedişatda idi; həkim yalnız unutmuşdu ki, müqavimətin adlandırılması onun dərhal dayanmasına səbəb ola bilməz. Xəstəyə ona naməlum olan müqavimətə dalmaq, onu işləyib hazırlamaq, ona baxmayaraq analitik əsas qaydaya uyğun olaraq işi davam etdirməklə onu aradan qaldırmaq üçün vaxt vermək lazımdır. Yalnız onun zirvəsində sonra analiz edilənlə birgə işdə müqaviməti qidalandıran və mövcudluğuna və gücünə pasiyentin belə bir yaşantı vasitəsilə əmin olduğu sıxışdırılmış həvəs təhriklərini aşkar edir. Həkimin burada başqa heç bir işi yoxdur, yalnız gözləməli və qarşısı alına bilməyən, həm də həmişə sürətləndirilə bilməyən bir gedişata yol verməlidir. Əgər o, bu dərrakədə israr edərsə, o zaman tez-tez müalicəni düzgün xətt üzrə davam etdirdiyi halda, uğursuzluğa düçar olduğu illüziyasından özünü xilas edəcəkdir.

Müqavimətlərin bu şəkildə işlənib hazırlanması praktikada analiz edilən üçün ağır bir vəzifəyə və həkim üçün səbir sınağına çevrilə bilər. Lakin bu, pasiyentə ən böyük dəyişdirici təsir göstərən və analitik müalicəni hər bir təlqin təsirindən fərqləndirən işin elə həmin hissəsidir. Nəzəri cəhətdən onu sıxışdırma nəticəsində sıxılmış qalmış affekt miqdarlarının "reaksiya boşaltması" ilə eyniləşdirmək olar, o olmadan hipnoz müalicəsi təsirsiz qalmışdı.

8 / 28

Narsisizmə girişə dair

Narsisizm termini klinik təsvirdən gəlir və P. Näcke tərəfindən 1899-cu ildə fərdin öz bədəninə başqa cür cinsi obyektin bədəninə yanaşdığı kimi yanaşdığı, yəni onu cinsi zövqlə seyr etdiyi, sığalladığı, əzizlədiyi və bu hərəkətlər vasitəsilə tam qane olunmaya çatdığı davranışı işarə etmək üçün seçilmişdir. Bu formalaşmada narsisizm şəxsin bütün cinsi həyatını udmuş bir perversiya mənasını daşıyır və buna görə də bütün perversiyaların öyrənilməsinə yanaşarkən bəslədiyimiz gözləntilərə tabedir.

Sonra psixoanalitik müşahidə diqqəti ona yönəltdi ki, narsisistik davranışın ayrı-ayrı cizgiləri başqa pozuntularla əziyyət çəkən bir çox şəxslərdə tapılır, məsələn, Sadgerə görə homoseksuallarda, və nəhayət, belə bir ehtimal yaxın idi ki, narsisizm adlandırılmalı olan libidonun yerləşdirilməsi daha geniş miqyasda nəzərə alına bilər və insanın müntəzəm cinsi inkişafında bir yer tələb edə bilər. Eyni ehtimala nevrotiklərlə psixoanalitik işin çətinliklərindən də gəlinirdi, çünki elə görünürdü ki, belə bir narsisistik davranış onların təsirə məruz qalma qabiliyyətinin sərhədlərindən birini təşkil edir. Bu mənada narsisizm perversiya deyil, özünüqoruma həvəsinin eqoizminə libidinöz əlavədir, hər canlıya haqlı olaraq bunun bir hissəsi aid edilir.

1) O. Rank, Ein Beitrag zum Narzißmus. Jahrbuch f. psychoanalyt. Forschungen. Bd. III, 1911.

Təbii və normal narsisizm təsəvvürü ilə məşğul olmaq üçün təcili bir səbəb, Dementia praecox (Kraepelin) və ya şizofreniya (Bleuler) anlayışını libido nəzəriyyəsinin şərti altında izah etmək cəhdinin edildiyi zaman yaranmışdır. Mənim parafrenik adlandırmağı təklif etdiyim belə xəstələrdə iki fundamental xarakter xüsusiyyəti görünür: əzəmət sayıqlaması və onların maraqlarının xarici dünyadan (şəxslərdən və şeylərdən) uzaqlaşması. Sonuncu dəyişiklik nəticəsində onlar psixoanalizin təsirindən yayınır və bizim səylərimiz üçün sağalmaz olurlar. Lakin parafrenikin xarici dünyadan uzaqlaşması daha dəqiq bir təsvirə ehtiyac duyur. Histerik və məcburiyyət nevrozu xəstəsi də, xəstəliyi qədər, reallıqla əlaqəsini itirmişdir. Lakin analiz göstərir ki, o, şəxslərə və şeylərə olan erotik əlaqəni heç vaxt ləğv etməmişdir. O, bunu fantaziyada saxlayır, yəni bir tərəfdən real obyektləri yaddaşındakı xəyali obyektlərlə əvəz etmiş və ya onlarla qarışdırmışdır, digər tərəfdən isə hədəflərinə çatmaq üçün bu obyektlərə qarşı hərəkət tədbirlərini görməkdən imtina etmişdir. Libidonun bu vəziyyəti üçün yalnız Yunqun fərqləndirmədən istifadə etdiyi ifadə: libidonun introversiyası qəbul edilməlidir. Parafrenik isə fərqlidir. O, sanki libidosunu xarici dünyanın şəxslərindən və şeylərindən həqiqətən geri çəkmişdir, onları fantaziyasında başqaları ilə əvəz etmədən. Əgər bu sonradan baş verirsə, o, ikincil görünür və libidonu obyektə qaytarmaq istəyən bir sağalma cəhdinə aid olur.

1) Bu qeydlər üçün Senat prezidenti Şreberin analizində “Dünyanın sonu”nun müzakirəsinə baxın. Jahrbuch, c. III [Ges. Werke, c. VIII], 1911. Həmçinin: Abraham, Histeriya və Dementia praecox-un psixoseksual fərqləri. 1908. (Klinische Beiträge zur Psychoanalyse. s. 23 və davamı.)

Suallar yaranır: Şizofreniyada obyektlərdən uzaqlaşdırılan libidonun taleyi nədir? Bu vəziyyətlərdəki əzəmət sayıqlaması burada yolu göstərir. O, güman ki, obyekt libidosu hesabına yaranmışdır. Xarici dünyadan uzaqlaşdırılan libido Mənə yönəldilmişdir, nəticədə biz narsisizm deyə biləcəyimiz bir davranış yaranmışdır. Lakin əzəmət sayıqlamasının özü yeni bir icad deyil, əksinə, bildiyimiz kimi, əvvəllər mövcud olan bir vəziyyətin böyüdülməsi və aydınlaşdırılmasıdır. Beləliklə, obyekt yüklənmələrinin daxil edilməsi ilə yaranan narsisizmi, müxtəlif təsirlərlə qaranlıq qalmış birincil narsisizmin üzərində qurulan ikincil bir şey kimi qəbul etməyə məcbur oluruq.

Burada şizofreniya probleminin aydınlaşdırılmasını və ya dərinləşdirilməsini vermək istəmədiyimi, yalnız narsisizmin tətbiqini əsaslandırmaq üçün artıq başqa yerlərdə deyilmiş olanları topladığımı bir daha qeyd edirəm.

Bu, mənim fikrimcə, legitim olan libido nəzəriyyəsinin inkişafına üçüncü axın uşaqların və ibtidai xalqların ruhi həyatına dair müşahidələrimizdən və qavrayışlarımızdan yaranır. Bu sonuncularda, tək-tək olsaydılar, əzəmət sayıqlamasına aid edilə biləcək cəhətlər tapırıq: öz istəklərinin və psixiki aktlarının gücünün həddindən artıq yüksək qiymətləndirilməsi, “düşüncələrin hər şeyə qadirliyi”nə inam, sözlərin sehrli gücünə inam və bu böyüklük həvəsinə malik ön şərtlərin ardıcıl tətbiqi kimi görünən, xarici dünyaya qarşı “magiya” texnikası.¹ Öz dövrümüzün uşağında xarici dünyaya qarşı tamamilə analoji bir mövqe gözləyirik; onun inkişafı bizim üçün çox daha qaranlıqdır.² Beləliklə, Məndə ilkin libido yüklənməsi təsəvvürünü formalaşdırırıq; sonradan bu yüklənmənin bir hissəsi obyektlərə verilir, lakin əsasən qalır və obyektlərə yüklənmələrə protoplazma orqanizminin gövdəsinin ondan göndərilən saxayayaqlara nisbəti kimi münasibət göstərir. Bu libido yerləşdirməsinin bir hissəsi, nevroz simptomlarından irəli gələn tədqiqatımızda əvvəlcə örtülü qalmalı idi. Bu liberonun emanasiyaları, yəni göndərilə bilən və geri çəkilə bilən obyektlərə yüklənmələr, bizə yalnız nəzərəçarpan oldu.

Biz ümumiyyətlə Mən libidosu ilə obyekt libidosu arasında bir əkslik görürük. Bir nə qədər çox sərf olunursa, digəri bir o qədər kasıblanır. İkincisinin çatdığı ən yüksək inkişaf mərhələsi bizə aşiq olma vəziyyəti kimi görünür; bu vəziyyət öz şəxsiyyətinin obyektlərə yüklənmə qarşısında təslim edilməsi kimi təqdim olunur və paranoidlərin dünya sonu haqqındakı fantaziyasında (və ya özünü qavramasında) öz əksini tapır.³ Nəhayət, psixiki enerjilərin fərqləndirilməsi üçün belə nəticə çıxarırıq ki, onlar əvvəlcə narsisizm vəziyyətində birgədir və bizim kobud təhlilimiz üçün fərqləndirilməzdir; yalnız obyektlərə yüklənmə ilə cinsi enerji olan libidonu Mən həvəslərinin qeyri-cinsi enerjisindən ayırmaq mümkün olur.

Daha irəli getməzdən əvvəl, mövzunun çətinliklərinin ortasına aparan iki suala toxunmalıyam. Birincisi: İndi söhbətini etdiyimiz narsisizm, libidonun ilkin vəziyyəti kimi təsvir etdiyimiz avtoerotizm ilə necə münasibətdədir? İkincisi: Əgər Mənə ilkin libido yüklənməsini tanısaq, cinsi libidonu Mən həvəslərinin qeyri-cinsi enerjisindən ayırmaq üçün nəyə ehtiyac var? Vahid psixiki enerjinin əsas götürülməsi bütün çətinlikləri həll etməzmi? Mən həvəsləri enerjisi ilə Mən libidosunun, Mən libidosu ilə obyekt libidosunun ayrılmasından qənaət etmək olarmı? Birinci suala münasibət bildirirəm: Fərdin əvvəldən Mənə bənzər bir vahidə malik olmadığı, Mənin inkişaf etdirilməli olduğu zəruri bir fərziyyədir. Lakin avtoerotik həvəslər ilkin təbiətdəndir; deməli, narsisizmi formalaşdırmaq üçün avtoerotizmə əlavə olaraq hər hansı bir şey, yeni bir psixi fəaliyyət gərəkli olur.¹³

İkinci suala qəti şəkildə cavab vermək çağırışı hər bir psixoanalitikdə nəzərə çarpan bir narahatlıq oyatmalıdır. İnsan, müşahidəni steril nəzəri mübahisələrə tərk etmək hissinə qarşı müqavimət göstərir, lakin aydınlıq gətirmə cəhdindən yayınmaq da ona yaraşmaz. Şübhəsiz ki, Mən libidosu, Mən həvəsləri enerjisi və s. kimi təsəvvürlər xüsusilə aydın qavranıla bilmir və ya kifayət qədər məzmunlu deyil; müvafiq münasibətlərin spekulyativ nəzəriyyəsi hər şeydən əvvəl aydın sərhədləri olan bir anlayışı əsas götürmək istəyəcək.

Yalnız mən fikirləşirəm ki, spekulyativ nəzəriyyə ilə empirik məlumatların yozumuna əsaslanan elm arasındakı fərq məhz budur. İkinci halda, elm spekulyasiyanın hamar, məntiqi baxımdan toxunulmaz əsaslandırma imtiyazına qısqanclıq göstərməyəcək, əksinə, inkişafı boyunca daha aydın qavramağı ümid etdiyi, lazım gəlsə başqaları ilə dəyişdirməyə hazır olduğu, dumanlı yox olan, çətin təsəvvür edilə bilən əsas fikirlərlə razılaşacaq. Çünki bu ideyalar elmin bütün quruluşun üzərində dayandığı təməl deyil; təməl yalnız müşahədədir. Onlar bütün quruluşun ən aşağı hissəsi deyil, ən yuxarı hissəsidir və ziyan vurmadan əvəz edilə və ya sökülə bilər. Fizikada belə şeyləri bu günlərdə yenidən yaşayırıq; fizikanın maddə, qüvvə mərkəzləri, cazibə və s. haqqında əsas baxışları psixoanalizin müvafiq baxışlarından az da olsa şübhəli deyil. Mən libidosu, obyekt libidosu anlayışlarının dəyəri ondadır ki, onlar intim (nörotik və psixotik proseslərin xarakterini) işləmədən qaynaqlanır. Libidonun Mənə məxsus olan və obyektlərə bağlanan hissələrə ayrılması, cinsi həvəsləri Mən həvəslərindən ayıran ilk fərziyyənin zəruri davamıdır. Məni ən azı təmiz transfer nevrozlarının (histeriya və məcburiyyət) analizi buna məcbur etdi və bilirəm ki, bu fenomenlərə digər vasitələrlə hesab verməyə yönəlmiş bütün cəhdlər tamamilə uğursuz olub. Tam bir istiqamətləndirici həvəs nəzəriyyəsinin tamamilə mövcud olmaması şəraitində, ilkin olaraq hər hansı bir fərziyyəni ardıcıl şəkildə tətbiq edərək sınaqdan keçirməyə icazə verilir, yaxud daha dəqiq desək, bu zəruridir; ta ki, həmin fərziyyə iflasa uğrayana və ya özünü doğrultana qədər. Cinsi həvəslərlə digər, yəni Mən həvəslərinin ilkin ayrılması fərziyyəsinin lehinə, transfer nevrozlarının təhlili üçün yararlılığı ilə yanaşı, bir çox dəlillər mövcuddur.

Bu amilin tək başına qətiyyətsiz olmadığını etiraf edirəm, çünki söhbət ilkin olaraq fərqi olmayan psixi enerjidan gedə bilər və bu enerji yalnız obyekt yüklənməsi aktı sayəsində libidoya çevrilə bilər. Lakin bu konseptual ayrılıq, birincisi, populyar dildə çox yayılmış aclıq və sevgi arasındakı ayrılığa uyğundur. İkincisi, bioloji nəzəriyyə də onun lehinə qüvvəyə minir. Fərd həqiqətən ikiqat mövcudluq sürür: bir tərəfdən özünün öz məqsədi kimi, digər tərəfdən isə, ən azı öz iradəsinə zidd olaraq, ona xidmət etdiyi bir zəncirin həlqəsi kimi. Fərd cinsiliyi öz məqsədlərindən biri hesab edir, halbuki başqa bir baxış onun yalnız öz güclərini bir həzz mükafatı müqabilində istifadəyə verdiyi qədim plazmasının bir əlavəsi olduğunu göstərir; o, bəlkə də ölməz bir maddənin ölümlü daşıyıcısıdır, eyni ilə irsi mülk sahibi kimi, yalnız özündən uzunömürlü olan bir qurumun müvəqqəti sahibi olan şəxs kimi. Cinsi həvəslərin Mən həvəslərindən ayrılması yalnız fərdin bu ikiqat funksiyasını əks etdirərdi. Üçüncüsü, bütün psixoloji müvəqqəti fərziyyələrimizin bir gün üzvi daşıyıcılar zəmininə qoyulmalı olduğunu xatırlamaq lazımdır. O zaman ehtimal olunur ki, cinsiliyin təsirlərini icra edən və fərdi həyatın növün həyatına davamını təmin edən xüsusi maddələr və kimyəvi proseslər mövcuddur. Biz bu ehtimalı nəzərə alaraq, xüsusi kimyəvi maddələri xüsusi psixi qüvvələrlə əvəz edirik. Məhz digər hallarda bütün fərqli, hətta biologik təfəkkürü psixologiyadan uzaq saxlamağa çalışdığım üçün, bu yerdə açıq şəkildə etiraf edirəm ki, ayrı-ayrı Mən və cinsi həvəslərin fərz edilməsi, yəni libido nəzəriyyəsi, ən azından psixoloji əsas üzərində dayanır və əsasən biologik cəhətdən dəstəklənir. Deməli, mən o qədər ardıcıl olacağam ki, psixoanalitik işin özündən həvəslər haqqında digər bir fərz, daha yaxşı tətbiq oluna bilən kimi qalxarsa, bu fərziyyəni rədd edəcəyəm.

İndiyə qədər belə bir hal baş verməmişdir. Ola bilər ki, cinsi enerji, libido — ən dərin kökdə və son uzaqlıqda — psixikada fəaliyyət göstərən enerjinin sadəcə bir fərqləşmə məhsuludur. Lakin belə bir iddia əhəmiyyətli deyil. Bu, artıq müşahidəmizin problemlərindən o qədər uzaqda olan və o qədər az məlumat məzmununa malik olan şeylərə aiddir ki, onları nə inkar etmək, nə də onlardan faydalanmaq eyni dərəcədə bədbəxtlikdir; bəlkə də bu ilkin eynilik bizim analitik maraqlarımızla, bütün insan irqilərinin ilkin qohurluğunun miras qoyanla miras idarəsi tərəfindən tələb olunan qohurluğun sübutu ilə olduğu qədər az əlaqəlidir. Bütün bu spekulyasiyalarla heç nəyə nail ola bilmirik; həvəslər nəzəriyyəsinin qərarlarını bizə başqa bir elm tərəfindən hədiyyə olaraq verilməsini gözləyə bilməyəcəyimiz üçün, psixoloji fenomenlərin sintezi ilə həmin biologik əsas tapmacalara hansı işığın düşə biləcəyini sınamaq çox daha məqsədəuyğundur. Səhv etmək imkanına öyrəşək, lakin təhlil yolu ilə bizə özünü təqdim edən Mən və cinsi həvəslər arasındakı ziddiyyət haqqında əvvəl qeyd olunan fərziyyəni ardıcıl davam etdirməkdən çəkinməyək; görək bu fərziyyə ziddiyyətsiz və məhsuldar inkişaf edib digər xəstəliklərə, məsələn, şizofreniyaya da tətbiq oluna biləcəkmi. Əlbəttə, əgər sonuncu qeyd olunan xəstəliyin izahında libido nəzəriyyəsinin artıq uğursuzluğa uğradığı sübut edilmiş olsaydı, vəziyyət başqa cür olardı. K. Q. Yunq bu iddianı irəli sürmüşdür¹ və məni sonuncu izahlara, ki, onları etməməyi üstün tutardım, məcbur etmişdir. Mən, Şreber işinin təhlili zamanı tutulmuş yolu, onun fərziyyələri haqqında sükut içində sona qədər davam etdirməyi üstün tutardım. Lakin Yunqun iddiası ən azından tələsiklikdir. Onun əsaslandırmaları qısa və zəifdir. Əvvəlcə o, öz şahidliyəmə istinad edir: Şreber təhlilinin çətinlikləri qarşısında libido anlayışını genişləndirməyə, yəni onun cinsi məzmunundan imtina etməyə, libidonu ümumiyyətlə psixi maraqla eyniləşdirməyə məcbur olduğumu özümdən eşitmişdir. Bu yanlış başa düşmənin düzəldilməsi üçün deyilənləri Ferentsi Yunqun işinə hərtərəfli tənqidində artıq irəli sürmüşdür². Mən tənqidçiyə yalnız qoşula və təkrar edə bilərəm ki, mən libido nəzəriyyəsindən belə bir imtina etməmişəm. Yunqun digər arqumenti, normal reallıq funksiyasının itirilməsinin yalnız libidonun geri çəkilməsi ilə əlaqələndirilə biləcəyinin qəbul edilməsinin mümkün olmadığıdır³, arqument deyil, əmirdir; bu, məsələnin həllini əvvəlcədən qəbul edir və müzakirəni ləğv edir, çünki bunun mümkün olub-olmaması və necə mümkün olması... Bu məsələnin araşdırılması lazım idi. Özünün növbəti böyük əsərində¹⁴ Yunq artıq mənim uzun müddət əvvəl işarə etdiyim həll variantından azacıq yan keçdi: «Burada nəzərə alınmalıdır ki — Freyd Schreber halına aid əsərində buna istinad edir — libidoyunun daxili yönəlməsi „Mən“in yüklənməsinə gətirib çıxarır və bu, mümkün ki, realıtdan uzaqlaşma effektini yaradır. Həqiqətən, realıtdan uzaqlaşma psixologiyasını bu cür izah etmək cazibədar bir imkandır». Lakin Yunq bu imkanla çox irəli getmir. Bir neçə səhifə sonra o, bu şərtin «asketik bir münzibin psixologiyasını yaradacağını, lakin Dementia praecox-u deyil» qeydi ilə bu fikri kənarlaşdırır. Bu uyğun olmayan müqayisənin nə qədər az qərar verə biləcəyini, «hər cür seksual maraq izini kökündən silməyə çalışan» (lakin yalnız «seksual» sözünün populyar mənasında) belə bir münzibin libidoyunun patogen yerləşməsini belə göstərməyə ehtiyacı olmadığını qeyd etmək öyrədə bilər. O, seksual marağını insanlardan tamamilə uzaqlaşdıra bilər və libidoyunun fantaziyalarına daxili yönəlməsinə və ya onun Mən-inə qayıtmasına düşmədən, bunu ilahi, təbii və heyvani şeylərə olan yüksəlmiş marağa sublimasiya etmiş ola bilər. Görünür, bu müqayisə erotik mənbələrdən gələn maraqla digərləri arasındakı mümkün fərqi əvvəlcədən nəzərə almır. Bundan əlavə, İsviçrə məktəbinin araşdırmalarının bütün ləyaqətinə baxmayaraq, Dementia praecox mənzərəsində yalnız iki nöqtəyə — sağlam adamlar və nevrotiklər tərəfindən tanınan komplekslərin mövcudluğuna və onların fantaziya məhsullarının xalq mifləri ilə oxşarlığına — işıq saldıqlarını, lakin xəstəliyin mexanizminə aid başqa heç nə açıqlaya bilmədiklərini xatırlayaq.

Beləliklə, libido nəzəriyyəsinin Dementia praecox-u dərk etməkdə uğursuz olduğu və buna görə də digər nevroslar üçün də bitmiş olduğu haqqında Yunqun iddiasını rədd edə bilərik.

II Narsisizmin birbaşa öyrənilməsi xüsusi çətinliklərlə əngəllənmiş kimi görünür. Əsas giriş yolu şübhəsiz ki, parafreniyaların təhlili olaraq qalacaq. Transfer nevrozları libidinal həvəs təhriklərinin izlənməsinə imkan verdiyi kimi, Dementia praecox və paranoia da Mən psixologiyasına nüfuz etməyə imkan verəcəkdir. Yenidən, normalın görünüşcə sadə olanını patologik olanın təhriflərindən və kobudlaşmalarından təxmin etməli olacağıq. Hər halda, narsisizmi tanımağa yaxınlaşmaq üçün mənə açıq olan bəzi digər yollar var; indi onları ardıcıllıqla təsvir etmək istəyirəm: Orqanik xəstəliyə, hipoxondriyaya və cinslərin sevgi həyatına nəzər salmaq.¹⁵

Orqanik xəstəliyin libido paylanmasına təsirinin qiymətləndirilməsi ilə mən S. Ferentsinin şifahi təklifinə əməl edirəm. Orqanik ağrı və xoşagəlməz hisslərlə əziyyət çəkən şəxsin, əziyyətini əhatə etməyən xarici aləm əşyalarına olan marağı tərk etdiyi ümumən məlumdur və bizə öz-özlüyündə aydın görünür. Daha dəqiq müşahidə göstərir ki, o, əziyyət çəkdiyi müddətcə sevgi obyektlərindən libidinal marağını da geri çəkir, sevməyi dayandırır. Bu faktın banallığı bizə onun libido nəzəriyyəsinin ifadə tərzinə çevrilməsinə mane olmamalıdır. Onda belə deyərdik: Xəstə öz libido yüklənmələrini Mənə geri çəkir ki, sağaldıqdan sonra onları yenidən göndərsin. V. Buş diş ağrısı çəkən şair haqqında deyir: “Yalnız dar mağarada, azı dişinin içində ruh yaşayır.” Libido və Mən marağı bu zaman eyni taleyi bölüşür və yenə də bir-birindən fərqləndirilə bilməz. Xəstələrin məlum eqoizmi hər ikisini ört-basdır edir. Biz onu o qədər öz-özlüyündə aydın sayırıq ki, eyni vəziyyətdə özümüzün də eyni cür davranacağıqdan əminik. Fiziki pozğunluqların, hətta ən intensiv sevgi hazırlığını belə qovması, onun tam bərabərsizliklə ani əvəz olunması komikada uyğun şəkildə istismar olunur.

Xəstəlik kimi yuxu vəziyyəti də libidinal mövqelərin öz şəxsə, daha dəqiq desək, yuxulamaq istəyinə narsisistik geri çəkilməsi deməkdir. Yuxuların eqoizmi yəqin ki, bu kontekstə uyğun gəlir. Hər iki halda, başqa heç nə olmasa belə, Mən dəyişiklikləri nəticəsində libido paylanmasının dəyişməsi nümunələrini görürük.

İpotondriya orqanik xəstəlik kimi xoşagəlməz və ağrılı bədən hissləri ilə ifadə olunur və libido paylanmasına təsirində də onunla üst-üstə düşür. İpotondrik şəxs marağı və libidonu — ikincisi xüsusilə aydın şəkildə — xarici aləmin obyektlərindən geri çəkir və hər ikisini onu məşğul edən orqana yönəldir. İpotondriya ilə orqanik xəstəlik arasında bir fərq indi qarşımıza çıxır: sonuncu halda xoşagəlməz hisslər aşkar edilə bilən dəyişikliklərlə əsaslandırılır, birinci halda isə deyil. Lakin əgər biz belə deməyə qərar versək: “İpotondriya haqlı olmalıdır, orqan dəyişiklikləri onda da olmamalı deyil”, bu, nevroz proseslərinə dair digər baxışlarımızın çərçivəsinə tam uyğun gələrdi. Onlar nədən ibarət olardı?

Burada təcrübə ilə təyin olunmağı istəyirik ki, xoşagəlməz təbiətli bədən hissləri, ipotondrik olanlarla müqayisə edilə bilən, digər nevrozlarda da mövcuddur. Mən Əvvəllər də hipoxondriyanı nevrasteniya və təşviş nevrozu ilə yanaşı, üçüncü aktual nevroz kimi təqdim etmək meylini ifadə etmişdik. Digər nevrozlarda da müntəzəm olaraq kiçik bir hipoxondriya hissəsinin inkişaf etdiyini düşünmək çox ehtimal ki, həddindən artıq irəli getmək deyil. Bunu ən aydın şəkildə təşviş nevrozunda və onu üstələyən histeriyada görmək olar. İndi bizə məlum olan, ağrılı şəkildə həssas, bir şəkildə dəyişmiş, lakin adi mənada xəstə olmayan orqanın nümunəsi, oyanma vəziyyətindəki cinsiyyət orqanıdır. Bu orqan qanla dolur, şişir, nəmlənir və müxtəlif hisslərin mərkəzinə çevrilir. Bədənin bir hissəsinin, cinsi həyəcanlandırıcı təsirləri psixik həyata göndərmə fəaliyyətini onun erogenliyi adlandıraq və cinsiyyət nəzəriyyəsinin nəzəriyyələri ilə artıq bəzi digər bədən hissələrinin — erogen zonaların — cinsiyyət orqanlarını əvəz edə biləcəyinə və onlara analog davranacağına öyrəşdiyimizi nəzərə alaq; bu halda burada yalnız bir addım daha irəli getməyə cəsarət etməliyik. Erogenliyi bütün orqanların ümumi xüsusiyyəti kimi qəbul etməyə qərar verə bilərik və sonra müəyyən bir bədən hissəsində onun artması və ya azalması haqqında danışa bilərik. Orqanlarda erogenliyin belə hər hansı bir dəyişikliyi, Məndəki libido yüklənməsinin dəyişməsinə paralel gedə bilər. Belə anlarda hipoxondriyanın əsasında yatan və orqanların maddi xəstəliyi kimi libido paylanmasına eyni təsiri göstərə bilən şeyi axtarmalıyıq.

Bu fikirləşməni davam etdirdiyimiz zaman, yalnız hipoxondriyanın deyil, həm də digər aktual nevrozların — nevrasteniyanın və təşviş nevrozunun — problemi ilə qarşılaşdığımızı qeyd edirik. Buna görə də bu mərhələdə dayanmaq istəyirik; çünki təmiz psixoloji araşdırmanın məqsədi sərhədi fizioloji tədqiqat sahəsinə bu qədər uzağa keçirmək deyil. Yalnız qeyd etmək lazımdır ki, buradan hipoxondriyanın parafreniyaya olan münasibətinin, digər aktual nevrozların histeriya və məcburiyyət nevrozuna olan münasibətinə bənzədiyini, yəni hipoxondriyanın Mən libidosundan, digərlərinin isə obyekt libidosundan asılı olduğunu fərz etmək olar; hipoxondrik təşviş, Mən libidosu tərəfindən nevroz təşvişinin qarşılığıdır. Bundan əlavə: Əgər biz artıq transfer nevrozlarında xəstəliyin və simptomların yaranma mexanizmini, introvertasiyadan regressiyaya keçidi obyekt libidosunun tıxanması ilə əlaqələndirmə təsəvvürünə öyrəşmişiksə, onda Mən libidosunun tıxanması təsəvvürünə də yaxınlaşa və onu hipoxondriya və parafreniya fenomenləri ilə əlaqələndirə bilərik.

Təbii ki, bizim elmə həvəsimiz burada belə bir sual qaldıracaq ki, niyə Məndə belə bir libido yığılması xoşagəlməz kimi qəbul edilməlidir. Mən bu suala cavab olaraq yalnız qane olmaq istəyirəm ki, xoşagəlməzlik ümumiyyətlə daha yüksək gərginliyin ifadəsidir, yəni burada olduğu kimi, başqa yerlərdə də maddi prosesin miqdarı psixi keyfiyyət olan xoşagəlməzliyə çevrilir; xoşagəlməzliyin inkişafı üçün həmin maddi prosesin mütləq böyüklüyü həlledici deyil, daha çox bu mütləq böyüklüyün müəyyən funksiyası həlledici ola bilər. Buradan başlayaraq, insan ruhi həyatın niyə narsisizmin sərhədlərini aşmağa və libidonu obyektlərə yönəltməyə məcbur edildiyi sualına yaxınlaşmağa cəhd edə bilər. Bizim fikirlərimizdən irəli gələn cavab yenə də deyəcək ki, bu məcburiyyət, Mənin libido ilə yüklənməsi müəyyən həddi aşırsa, baş verir. Güclü eqoizm xəstəlikdən qoruyur, lakin nəhayət, xəstə olmamaq üçün sevməyə başlamaq lazımdır və imtina nəticəsində sevməyə bilmirsənsə, xəstələnməlisən.¹⁶

H. Heynenin dünya yaradılışının psixogenezini necə təsəvvür etdiyinə bənzər şəkildə:

„Xəstəlik, bəlkə də bütün Yaradılış tələsinin son səbəbi idi; Yaradaraq sağala bildim, Yaradaraq sağaldım.“

Biz ruhi aparatımızda əsasən, əks halda narahatlıq doğuran və ya patoqen təsir göstərən oyanmaların idarə edilməsi vəzifəsi verilmiş bir vasitəni tanıdıq. Psixi işlənmə, birbaşa xarici boşalma qabiliyyətinə malik olmayan və ya belə bir boşalmanın dərhal arzuolunmaz olduğu oyanmaların daxili yönləndirilməsi üçün qeyri-adi iş görür. Lakin belə bir daxili emal üçün əvvəlcə onun real və ya təsəvvür edilmiş obyektlər üzərində aparılmasının fərqi yoxdur. Fərq yalnız sonra, libidonun qeyri-real obyektlərə yönəldilməsi (introvertasiya) libido yığılmasına gətirib çıxardıqda ortaya çıxır. Mənə qayıdan libidonun belə bir daxili emalı parafreniyalarda əzəmət sayıqlamasına imkan verir; bəlkə də yalnız onun uğursuzluğundan sonra Məndəki libido yığılması patoqen olur və bizə xəstəlik kimi təsir edən sağalma prosesini qızışdırır.

Bu məqamda parafreniyanın mexanizminə bir az da dərinləşməyə cəhd edir və artıq bu gün mənim üçün diqqətə layiq göründüyü qənaətləri toplayıram. Bu xəstəliklərin transfer nevrozlarından fərqini, imtina nəticəsində azad olan libidonun fantaziyada obyektlərdə qalmaması, əksinə, Mənə geri çəkilməsi faktında görürəm; əzəmət sayıqlaması sonra bu libido miqdarının psixi idarə edilməsinə, yəni transfer nevrozlarında fantaziya məhsullarına introvertasiyaya uyğun gəlir; bu psixi fəaliyyətin uğursuzluğundan parafreniyanın hipoxondriyası yaranır, bu da transfer nevrozlarının təşvişinə homoloqdur. Biz bilirik ki, bu təşviş daha əlavə psixiki işlənmə ilə ayrıla bilən, yəni konversiya, reaksiya təşəkkülü, qoruyucu qurulma (fobiya) ilə aradan qaldırıla bilən bir haldır. Parafreniyalarda bu mövqeyi restitüsiya cəhdi tutur ki, biz də diqqət çəkən xəstəlik əlamətlərini ona borcluyuq. Parafreniya çox vaxt — əksər hallarda belə demək mümkündürsə — libidonun obyektlərdən sadəcə qismən ayrılmasına səbəb olduğu üçün, onun təsvirində üç qrup əlaməti ayırd etmək olar: 1) qorunan normallıq və ya nevroz (qalıq əlamətlər), 2) xəstəlik prosesinin əlamətləri (libidonun obyektlərdən ayrılması, buna əzəmət sayıqlaması, hipoxondriya, affekt pozğunluğu, bütün regessiyalar), 3) restitüsiya əlamətləri ki, bunlar histeriya (dementia praecox, əsl parafreniya) və ya məcburiyyət nevrozu (paranoya) tərzində libidonu yenidən obyektlərə bağlayır. Bu yenidən libido yüklənməsi başqa bir səviyyədən, ilkin yüklənmədən fərqli şəraitdə baş verir. Bu proses nəticəsində yaradılan transfer nevrozlarının normal Mən-in uyğun qurumlarından fərqi, bizim ruhi aparatımızın strukturuna dair ən dərin anlayışı verə bilməlidir.

Narsisizmin öyrənilməsinə üçüncü yol insanın kişi və qadında müxtəlif fərqləşmələr göstərən sevgi həyatıdır. Obyekt libidosu bizim müşahidəmizə əvvəlcə Mən libidosunu örtüb gizlətdiyi kimi, biz də uşağın (və böyüyən gəncin) obyekt seçimi zamanı əvvəlcə onun cinsi obyektlərini öz doyum təcrübələrindən götürdüyünü qeyd etmişik. İlk avtoerotik cinsi doyumlar, həyat üçün vacib olan, özünü qorumağa xidmət edən funksiyalara əsasən yaşanır. Cinsi həvəslər əvvəlcə Mən həvəslərinin doyumuna söykənir, yalnız sonra onlardan müstəqil olur; lakin bu söykənmə hələ də uşağın qidalanması, baxımı və qorunması ilə məşğul olan şəxslərin ilk cinsi obyektlərə çevrilməsində, yəni əvvəlcə ananın və ya onun əvəzinin olmasında özünü göstərir. Bu tip və obyekt seçiminin bu mənbəyi, ki, ona söykənmə tipi deyilə bilər, analitik tədqiqat bizə ikinci bir tip tanıtdırdı ki, onun varlığına biz hazır deyildik. Biz, xüsusilə libido inkişafında pozğunluq baş vermiş şəxslərdə, məsələn, perverslərdə və homoseksuallarda aydın şəkildə müşahidə etdik ki, onlar sonrakı sevgi obyektlərini ananın nümunəsinə görə deyil, öz şəxslərinin nümunəsinə görə seçirlər. Onlar açıq-aydın özlərini sevgi obyekti kimi axtarırlar, narsisistik adlandırılan obyekt seçimi tipini nümayiş etdirirlər. Bu müşahidədə, bizi narsisizmi qəbul etməyə məcbur edən ən güclü motiv tanınmalıdır.

İnsanların, hədəf seçiminin dayaq tipinə və ya narsisistik tipinə malik olmalarından asılı olaraq, iki kəskin şəkildə ayrılmış qrupa parçalandığı qənaətinə gəlməmişik; əksinə, hər bir insana hədəf seçiminin hər iki yolunun açıq olduğunu, lakin bunlardan birinə üstünlük verilə biləcəyini qəbul etməyə üstünlük veririk. Biz deyirik ki, insanın iki ilkin cinsi hədəfi var: özünün özü və ona qulluq edən qadın; bu zaman hər bir insanın ilkin narsisizmini nəzərdə tuturuq ki, bu da onun hədəf seçimində dominant olaraq ifadə oluna bilər.

Kişi və qadının müqayisəsi göstərir ki, onların hədəf seçimi tipinə olan münasibətində fundamental, baxmayaraq ki, təbii olaraq müntəzəm olmayan fərqlər mövcuddur. Dayaq tipinə görə tam hədəf sevgisi əslində kişi üçün xarakterikdir. Bu, uşağın ilkin narsisizmindən qaynaqlanan və beləliklə, onun cinsi hədəfə köçürülməsinə uyğun gələn nəzərəçarpan cinsi qiymətləndirməni göstərir. Bu cinsi qiymətləndirmə, nevroz məcburiyyətini xatırladan özünəməxsus aşiq olma vəziyyətinin yaranmasına imkan verir; bu vəziyyət elə bir şəkildə Mənin libido yükünü obyektin xeyrinə geri qaytarmasıdır. Qadının ən çox yayılmış, ehtimal ki, ən saf və ən həqiqi tipində inkişaf fərqli şəkildə baş verir. Burada pubertal inkişaf dövründə, indiyə qədər latent olan qadın cinsiyyət orqanlarının formalaşması ilə ilkin narsisizmin artması baş verir ki, bu da cinsi artıq yükü ilə təchiz olunmuş düzgün obyekt sevgisinin formalaşmasına mane olur. Xüsusilə gözəlliyə doğru inkişaf halında, qadının özünə kifayət etməsi yaranır və bu, ona sosial olaraq məhdudlaşdırılmış obyekt seçimi azadlığını kompensasiya edir. Belə qadınlar, əslində, yalnız özünü, kişi onları sevdiyi kimi eyni intensivliklə sevirlər. Onların ehtiyacı sevmək deyil, sevilməkdir və bu şərti ödəyən kişini qəbul edirlər. Bu qadın tipinin insan sevgi həyatındakı əhəmiyyəti çox yüksəkdir. Belə qadınlar kişilərə ən böyük cazibəni göstərirlər; bu, yalnız estetik səbəblərə görə, adətən ən gözəl olduqlarına görə deyil, həm də maraqlı psixoloji konstellasiyalar nəticəsində baş verir. Aydın görünür ki, bir şəxsin narsisizmi, öz narsisizmlərinin tam miqdarından imtina etmiş və obyekt sevgisi üçün mübarizə aparan digərləri üzərində böyük cazibə yaradır; uşağın cazibəsi böyük ölçüdə onun narsisizmindən, özünə kifayət etməsindən və əlçatmazlığından irəli gəlir; eyni şəkildə, bəzi heyvanların, məsələn, pişiklərin və böyük yırtıcıların, bizə əhəmiyyət verməyən kimi göründükləri üçün cazibəsi də belədir; hətta böyük cinayətkar və yumorist də poetik təsvirdə, Mənini kiçildən hər şeyi ondan uzaq tutmağı bacardıqları narsisistik ardıcıllıqla bizim marağımızı məcbur edirlər. Elə bil ki, biz onları, özümüzün artıq tərk etdiyimiz, müqəddəs psixiki vəziyyətin, toxunulmaz libido mövqeyinin qorunmasına görə qısqanırıq. Lakin narsisistik qadının böyük cazibəsinin arxa tərəfi də var; aşiq kişinin narazılığının, qadının sevgisinə olan şübhələrin və onun mahiyyətindəki tapmacalar haqqında şikayətlərin yaxşı bir hissəsi, obyekt seçimi tiplərinin bu uyğunsuzluğunda köklənir.

Bəlkə də, qadın sevgi həyatının bu təsvirində qadını aşağılamaq istəyinin mənə tamamilə yad olduğunu təsdiqləmək lüzumsuz deyil. Ümumiyyətlə, mənə hər hansı bir istəyin yad olduğunu nəzərə almasaq da, bilirəm ki, bu formalaşmalar, çox mürəkkəb bioloji kontekstdə funksiyaların fərqləşməsinin müxtəlif istiqamətlərinə uyğundur; bundan əlavə, kişilərin tipinə görə sevən və buna uyğun cinsi artıq yükünü inkişaf etdirən müəyyən edilməmiş sayda qadınların olduğunu qəbul etməyə hazıram.

Narsisistik qalmış və kişiyə soyuq münasibət bəsləyən qadınlar üçün də tam obyekt sevgisinə aparan bir yol mövcuddur. Onların doğduqları uşaq, öz bədənlərinin bir hissəsi kimi, xarici bir obyekt qarşısında onlara təqdim olunur; bu obyekti onlar narsisizmdən çıxış edərək tam obyekt sevgisi ilə yükləyə bilərlər. Başqa qadınlar isə (ikinci dərəcəli) narsisizmdən obyekt sevgisinə keçid addımını atmaq üçün uşağı gözləməyə ehtiyac duymurlar. Onlar pubertədən əvvəl özünü kişi kimi hiss etmiş və bir qədər kişi kimi inkişaf etmişdilər; qadın yetkinliyinin ortaya çıxması ilə bu cəhd dayandırıldıqdan sonra, onlarda əslində bir vaxtlar özlərinin uşaq xarakterinin davamı olan bir kişi idealına arzulamaq qabiliyyəti qalır.

Obyekt seçimi yollarının qısa bir nəzəriyyəsi bu işarəvi qeydləri tamamlaya bilər. İnsan sevir:

I) Narsisistik tipə görə:

a) özünün olduğu şeyi (özünü), b) özünün olduğu şeyi, c) özünün olmaq istədiyi şeyi, d) özünün bir hissəsi olmuş şəxsiyyəti.

2) Dayanma tipinə görə: a) qidalandıran qadını, b) qoruyan kişini və onların sıralarından çıxan əvəzedici şəxsiyyətləri. Birinci tipin c) halı yalnız sonrakı izahlara görə əsaslandırıla bilər.

Kişinin homoseksuallığı üçün narsisistik obyekt seçiminin əhəmiyyəti başqa bir kontekstdə qiymətləndirilməlidir.

Bizim fərz etdiyimiz uşağın ilkin narsisizmi, libido nəzəriyyələrimizin şərtlərindən birini təşkil edir, birbaşa müşahidə ilə qavranılmasından daha çox, başqa bir nöqtədən çıxarışla təsdiqlənməsi daha asandır. Həssas valideynlərin uşaqlarına olan münasibətini nəzərə alsaq, onu artıq uzun müddət əvvəl tərk edilmiş öz narsisizminin yenidən canlanması və təkrarı kimi tanımalıyıq. Obyekt seçimində narsisistik ləkə kimi qiymətləndirdiyimiz həddindən artıq yüksək dəyərləndirmənin yaxşı əlaməti, hamıya məlum olduğu kimi, bu hissi münasibətə hakimdir. Beləliklə, uşağa bütün kamillikləri, soyuqqanlı müşahidənin heç bir əsas vermədiyi şeyləri, nisbət etmək və bütün nöqsanlarını, uşaq cinsəlliyinin inkarı ilə əlaqəli olan şeyləri, ört-basdır etmək və unutmaq məcburiyyəti var. Lakin insanın öz narsisizmindən qopardığı bütün mədəni qazancları uşağın qarşısında dayandırmaq və artıq tərk edilmiş imtiyazlara olan iddiaları onda yenidən canlandırmaq meylləri də mövcuddur. Uşaq valideynlərindən daha yaxşı vəziyyətdə olmalıdır, həyatda hökm sürən kimi tanıdığımız zəruriyyətlərə tabe olmamalıdır. Xəstəlik, ölüm, həzzdən imtina, öz iradəsinin məhdudlaşdırılması uşaq üçün keçərli olmamalı, təbiət və cəmiyyət qanunları onun qarşısında dayanmalı, o, əslində yenidən yaradılışın mərkəzi və nüvəsi olmalıdır. «His Majesty the Baby», kimi bir zamanlar özünü belə təsəvvür etmişdi. O, valideynlərin həyata keçirilməmiş arzu yuxularını yerinə yetirməli, atanın yerinə böyük bir adam və qəhrəman olmalı, ananın gecikmiş təzminatı olaraq bir şahzadəni ərlənməlidir. Narsisistik sistemin ən həssas nöqtəsi, yəni reallıq tərəfindən şiddətlə təzyiq altında qalan Mənin ölümsüzlüyü, təhlükəsizliyini uşağa sığınmaqda tapmışdır. Duyğusal, əslində uşaq qədər sadə olan valideyn sevgisi, valideynlərin yenidən doğulmuş narsisizmindən başqa bir şey deyil; bu narsisizm, obyekt sevgisinə çevrilməsi zamanı özünün keçmiş mahiyyətini tanınmaz dərəcədə açıq şəkildə ortaya qoyur.

III

Uşağın ilkin narsisizmi hansı pozuntulara məruz qalır, bu pozuntulara qarşı hansı reaksiyalarla müdafiə olunur və bu prosesdə hansı istiqamətlərə məcbur edilir — bütün bunları həllini gözləyən vacib bir iş materialı kimi kənara qoymaq istəyirəm; bu materialın ən əhəmiyyətli hissəsi «Kastrasiya kompleksi» (oğlanlarda penis təşvişi, qızlarda penis həsədi) kimi ayrılabilir və erkən cinsi qorxutmanın təsiri ilə əlaqədar olaraq müzakirə oluna bilər. Psixoanalitik araşdırma, adətən, libidinal həvəslərin taleyini izləməyə imkan verir, çünki bu həvəslər Mən həvəslərindən təcrid olunaraq onlara qarşı müxalifət mövqeyində dururlar; lakin bu sahədə bizə, hər iki növ həvəsin hələ də birgə, ayrılmaz qarışıq halında, narsisistik maraqlar kimi fəaliyyət göstərdiyi bir dövr və psixi vəziyyət haqqında nəticələr çıxarmağa imkan verir. A. Adler bu əlaqədən öz «kişi etirazını» çıxarmışdır; o, bu etirazı xarakter və nevroz formalaşmasının demək olar ki, yeganə hərəkətverici qüvvəsi kimi qaldırır, halbuki onu narsisistik, yəni hələ də libidinal bir istəyə deyil, sosial bir dəyərləndirməyə əsaslandırır. Psixoanalitik tədqiqat baxımından «kişi etirazının» mövcudluğu və əhəmiyyəti ilkin mərhələdən etibarən tanınmışdır, lakin onun narsisistik təbiəti və kastrasiya kompleksindən mənşəyi Adlerə qarşı müdafiə edilmişdir. Bu etiraz xarakter formalaşmasına aiddir, onun yaranma prosesində bir çox digər amillərlə yanaşı iştirak edir və nevroz problemlərinin aydınlaşdırılması üçün, ki, Adler bu problemlərdə yalnız onların Mən maraqlarına necə xidmət etdiyinə diqqət yetirir, tamamilə yararsızdır. Nevrozun yaranmasını kastrasiya kompleksinin dar təməli üzərinə qurmağın tamamilə qeyri-mümkün olduğunu hesab edirəm, hətta kişilərdə nevrozun müalicəsinə qarşı müqavimətlər arasında bu kompleks nə qədər güclü ortaya çıxarsa çıxsın. Nəhayət, «kişi etirazının» və ya bizim mənanımızda kastrasiya kompleksinin patoqen rol oynamadığı və ya ümumiyyətlə rast gəlinmədiyi nevroz hallarını da bilirəm.

Normal böyüyün müşahidəsi onun keçmiş əzəmət sayıqlamasının yatdırıldığını və uşaqlıq narsisizmini çıxarmaq üçün istifadə etdiyimiz psixi xarakterlərin silindiyini göstərir. Onun Mən libidosundan nə qalıb? Bütün miqdarının obyekt yüklənmələrində həll olunduğunu qəbul etməliyikmi? Bu ehtimal açıq şəkildə müzakirələrimizin bütün gedişinə ziddir; lakin biz sıxışdırma psixologiyasından sualın başqa bir cavabına işarə edən bir ipucu da əldə edə bilərik.

«Libidinal həvəs təhriklərinin fərdin mədəni və etik təsəvvürləri ilə toqquşduğu təqdirdə, patoloji sıxışdırma taleyinə məruz qaldığını öyrəndik. Bu şərt daxilində heç vaxt qəbul edilmir ki, şəxs bu təsəvvürlərin mövcudluğuna yalnız intellektual baxımdan bələddir; əksinə, həmişə belə qəbul edilir ki, o, bu təsəvvürləri özünə rəhbər tutulacaq kimi tanıyır və onlardan irəli gələn tələblərə tabe olur. Sıxışdırmanın, dediyimiz kimi, Məndən qaynaqlandığını bildirmişik; daha dəqiq desək, Mənin özünə hörmətindən qaynaqlandığını qeyd edə bilərik. Eyni təəssüratlar, təcrübələr, impulslar və istək təhrikləri bir insanda icazə verilən və ya ən azı şüurlu şəkildə işlənən halda, digər insanda tam bir etirazla rədd edilir və ya şüur səviyyəsinə çatmazdan əvvəl boğulur. Lakin sıxışdırmanın şərtini ehtiva edən bu iki insan arasındakı fərq, libido nəzəriyyəsi ilə izah edilə bilən ifadələrlə asanlıqla formalaşdırıla bilər. Birincinin özündə bir ideal qurduğunu və cari Mənini bu ideala görə ölçdüyünü, ikincinin isə belə bir ideal quruluşundan məhrum olduğunu deyə bilərik. İdeal quruluşu Mən tərəfindən sıxışdırmanın şərti olardı.

Uşaqlıqda real Mənin bəhrələndiyi özünə məhəbbət, artıq bu ideal Mənə yönəlir. Narsisizm, uşaqlıq Məni kimi bütün dəyərli kamilliklərə malik olan bu yeni «ideal Mənə» yerdəyişmiş kimi görünür. İnsan burada, libido sahəsində hər dəfə olduğu kimi, bir dəfə bəhrələndiyi təmin olunmadan imtina etmək qabiliyyətini itirdiyini sübut etmişdir. O, uşaqlıq narsisistik kamilliyindən imtina etmək istəmir və əgər inkişaf dövründəki xəbərdarlıqlar nəticəsində bu kamilliyi qoruya bilməyibsə, qərarı oyadılmışsa, onu yeni Mən ideali formasında yenidən əldə etməyə çalışır. Öz qarşısında ideal kimi proqnozlaşdırdığı şey, uşaqlıqda özünün idealı olduğu dövrdə itirilmiş narsisizmin əvəzidir.

Bu ideal quruluşunun sublimasiya ilə əlaqələrini araşdırmaq məntiqli görünür. Sublimasiya obyekt libidosunda baş verən bir prosesdir və həvəsin cinsi təmin olunmadan uzaq olan başqa bir hədəfə yönəlməsindən ibarətdir; burada vurğu cinsəllikdən yayınma üzərindədir. İdealizasiya isə obyektə aid bir prosesdir, onun təbiətini dəyişdirmədən böyüdülür və psixoloji olaraq yüksəldilir. İdealizasiya həm Mən libidosu, həm də obyekt libidosu sahəsində mümkündür. Məsələn, obyektin seksual şəkildə həddindən artıq yüksəldilməsi onun idealizasiyasıdır. Beləliklə, sublimasiya həvəslə bağlı olan bir şeyi, idealizasiya isə obyekt üzərində baş verən bir şeyi təsvir etdiyi üçün, bu iki anlayışı konseptual olaraq bir-birindən ayırmaq lazımdır.

Mən idealının qurulması çox vaxt anlaşılmazlığa səbəb olaraq həvəs sublimasiyası ilə qarışdırılır. Öz narsisizmini Yüksək bir Mən idealına ehtiramla dəyişdirilmiş olan şəxs, libidinal həvəslərinin sublimasiyasında uğur qazanmamış ola bilər. Mən ideali belə bir sublimasiyanı tələb edir, lakin onu məcbur edə bilməz; sublimasiya, başlanğıcı ideal tərəfindən təşviq edilə bilən, lakin icrası belə bir təşviqdən tamamilə müstəqil qalan xüsusi bir proses olaraq qalır. Neyrotiklərdə Mən idealının inkişafı ilə primitiv libidinal həvəslərinin sublimasiyası dərəcəsi arasında ən yüksək gərginlik fərqlərinə rast gəlinir və sadə, tələblərinə görə kifayət qədər məhdud qalmış insana nəzərən, idealistləri libidosunun yararsız qalmasına inandırmaq ümumiyyətlə daha çətindir. İdealın formalaşması və sublimasiyanın nevrozun yaranmasına təsiri də tamamilə fərqlidir. İdealın formalaşması, eşitdiyimiz kimi, Mənin tələblərini artırır və sıxışdırmanın ən güclü təşviqçisidir; sublimasiya isə sıxışdırmanı yaratmadan tələbin necə yerinə yetirilə biləcəyinə dair çıxış yolunu təşkil edir.

Əgər Mən idealından narsisistik doyumun təmin edilməsinə nəzarət etmək vəzifəsini yerinə yetirən, cari Məni daima müşahidə edən və ideal ilə müqayisə edən xüsusi bir psixiki instansiyaya rast gəlsəydik, bu təəccüblü olmazdı. Əgər belə bir instansiya mövcuddursa, onu kəşf etmək bizə qismət ola bilməz; biz onu yalnız belə tanıya bilərik və “vicdan” adlandırdığımız şeyin bu xarakteristikaya uyğun gəldiyini deyə bilərik. Bu instansiyanın tanınması, paranoid xəstəliklərin simptomatologiyasında çox aydın şəkildə ortaya çıxan, bəlkə də təcrid olunmuş xəstəlik kimi və ya transfer nevrozuna qarışmış halda rast gəlinə bilən, deyilən “diqqət sayıqlaması” və ya daha düzgün desək, “müşahidə sayıqlaması”nın başa düşülməsinə imkan verir. Xəstələr sonra bütün düşüncələrinin bilindiyindən, hərəkətlərinin müşahidə edildiyindən və nəzarət olunduğundan şikayət edirlər; onlar bu instansiyanın fəaliyyəti haqqında, xarakterik olaraq, onlarla üçüncü şəxs kimi danışan səslər tərəfindən məlumatlandırılırlar. (“İndi yenə bunu düşünür; indi gedir.”) Bu şikayət haqlıdır, həqiqəti təsvir edir; bütün niyyətlərimizi müşahidə edən, öyrənən və tənqid edən belə bir qüvvə həqiqətən mövcuddur və üstəlik, bu, normal həyatda hamımızda belədir. Müşahidə sayıqlaması onu regressiv formada təqdim edir, beləliklə onun genezisini və xəstənin ona qarşı nəyə görə üsyan etdiyini üzə çıxarır.

Vicdanın qoruyucusu təyin olunduğu Mən idealının formalaşmasına təşviq, valideynlərin səs vasitəsilə çatdırdığı tənqidi təsirindən qaynaqlanmışdı; zamanla tərbiyəçilər, müəllimlər və görünməz, müəyyən edilə bilməyən bir qrup halında bütün digər mühit şəxsləri (qonşular, ictimai rəy) onlara qoşulmuşdular.

Əhəmiyyətli dərəcədə homoseksual libidodan böyük məbləğlər narsisistik Mən idealının formalaşmasına cəlb edilmiş və onun qorunmasında ötürmə və doyum tapmışdır. Vicdan institutu əslində, əvvəlcə valideynlərin tənqidinin, daha sonra isə cəmiyyətin tənqidinin təcəssümü olmuşdur; bu proses, əvvəlcə xarici qadağa və ya maneədən sıxışdırma meylinin yaranması zamanı baş verən prosesə bənzəyir. İndi səslər və qeyri-müəyyən buraxılmış kütlə xəstəlik tərəfindən üzə çıxarılır ki, vicdanın inkişaf tarixi regressiv şəkildə təkrarlansın. Lakin bu senzura instansına qarşı müqavimət, xəstəliyin əsas xarakterinə uyğun olaraq, şəxsin valideynlərdən başlayaraq bütün bu təsirlərdən qopmaq istəməsindən və homoseksual libidonu onlardan geri çəkməsindən irəli gəlir. Onun vicdanı sonra ona regressiv təsvirdə, xaricdən gələn düşmən təsir kimi qarşı çıxır.

Paranoyanın şikayəti həmçinin göstərir ki, vicdanın özünütənqidi əslində özünümüşahidə ilə, hansı ki, onun üzərində qurulmuşdur, üst-üstə düşür. Deməli, vicdan funksiyasını öz üzərinə götürmüş olan eyni psixiki fəaliyyət, fəlsəfəyə öz fikr əməliyyatları üçün material təmin edən daxili araşdırmanın da xidmətinə qoyulmuşdur. Bu, paranoyanı xarakterizə edən spekulyativ sistem qurmaq təkanına bəlkə də bərabər əhəmiyyətli deyil.

Bu tənqidi nəzarət edən — vicdana və fəlsəfi introspeksiyaya yüksəlmiş — instansın fəaliyyətinin əlamətlərini digər sahələrdə də tanımağa qadir olsaq, bu bizə əlbəttə ki, əhəmiyyətli olacaq. Mən burada H. Silbererin «funksional fenomen» kimi təsvir etdiyi şeyi gətirirəm; bu, dəyəri mübahisəsiz olan yuxu nəzəriyyəsinə edilən azsaylı əlavələrdən biridir. Silberer məlum olduğu kimi, yuxu ilə ayıqlıq arasındakı vəziyyətlərdə fikirlərin vizual obrazlara çevrilməsinin birbaşa müşahidə oluna biləcəyini, lakin belə şəraitdə çox vaxt fikir məzmununun təsvirinin deyil, yuxu ilə mübarizə aparan şəxsin olduğu vəziyyətin (istək, yorğunluq və s.) təsvirinin ortaya çıxdığını göstərmişdir. O, həmçinin bəzi yuxu nəticələrinin və yuxu məzmunu daxilindəki ara bölmələrinin yuxulama və ayılma haqqında özünüqavramadan başqa bir şey olmadığını göstərmişdir. Beləliklə, o, yuxu qurulmasında özünümüşahidənin — paranoid müşahidə sayıqlamasının mənasında — iştirakını sübut etmişdir. Bu iştirak sabit deyil; mən onu, yəqin ki, öz yuxularımda böyük rol oynamadığı üçün nəzərdən qaçırmışam; fəlsəfi istedadlı, introspeksiyaya öyrəşmiş şəxslərdə bu çox aydın ola bilər.

1) Yalnız fərziyyə kimi əlavə edirəm ki, bu nəzarət edən instansın formalaşması və güclənməsi həm də (subyektiv) yaddaşın gecikmiş yaranmasını və şüursuz proseslər üçün keçərli olmayan zaman anını özündə birləşdirə bilər.

Xatırlayırıq ki, yuxu quruluşunun senzura hökmü altında yarandığını, bu senzuranın isə yuxu düşüncələrini təhrif etməyə məcbur etdiyini müəyyən etmişdik. Lakin bu senzura altında biz xüsusi bir güc təsəvvür etmədik, əksinə, bu termini Məni idarə edən, sıxışdırıcı tendensiyaların yuxu düşüncələrinə yönəlmiş tərəfi üçün seçdik. Mənin strukturuna daha dərindən nüfuz etsək, Mən idealında və vicdanın dinamik ifadələrində yuxu senzoru da tanıya bilərik. Əgər bu sensor yuxu zamanı da bir az diqqət yetirirsə, onun fəaliyyətinin şərti olan özünü müşahidə və özünə tənqidin, «indi düşünmək üçün çox yuxulu haldadır — indi oyandı» kimi məzmunlarla yuxu məzmununa töhfə verdiyini başa düşəcəyik.

Buradan normal insanda və nevrozu olan şəxsdə özünü hissetmə məsələsini müzakirə etməyə icazə verə bilərik.

Özünü hissetmə bizə əvvəlcə Mən ölçüsünün ifadəsi kimi görünür; onun tərkib hissələri əlavə nəzərə alınmır. İnsanının sahib olduğu və ya nail olduğu hər şey, təcrübə ilə təsdiqlənən ilkin allahlıq hissinin qalıqları özünü hissetməni artırmağa kömək edir.

Cinsi və Mən həvəsləri arasındakı fərqimizi tətbiq etdikdə, özünü hissetmənin narsisistik libidodan xüsusi dərəcədə sıx asılı olduğunu qəbul etməliyik. Bu zaman iki əsas faktora əsaslanırıq: parafreniyalarda özünü hissetmənin yüksəldiyi, transfer nevrozlarında isə aşağı düşdüyü; eləcə də sevgi həyatında sevilməmənin özünü hissetməni alçaltdığı, sevilmənin isə onu yüksəltdiyi. Biz qeyd etmişik ki, sevilmək narsisistik obyekt seçimində məqsəd və doyum təşkil edir.¹⁷

Bundan əlavə, obyektlərin libido yüklənməsinin özünü hissetməni yüksəltmədiyi asanlıqla müşahidə edilə bilər. Sevilən obyektə asılılıq alçaldıcı təsir göstərir; aşiq olan şəxs mütevəddir. Sevən şəxs, demək olar ki, narsisizmindən bir parça itirib və bunu yalnız sevilməklə əvəz edə bilər. Bütün bu əlaqələrdə özünü hissetmə sevgi həyatındakı narsisistik payla əlaqəli qalır.

Ruhi və ya fiziki pozğunluqlar nəticəsində özünün sevmə qabiliyyətsizliyini, yəni impotentliyini dərk etmək özünü hissetməyə çox güclü alçaldıcı təsir göstərir. Mənim fikrimcə, transfer nevrozu olan şəxslərin bu qədər asanlıqla açıqladıqları aşağılıq hisslərinin mənbələrindən biri burada axtarılmalıdır. Lakin bu hisslərin əsas mənbəyi, Məndən alınmış çox böyük libido yüklənmələrindən irəli gələn Mən kasıblığı, yəni nəzarət altında olmayan cinsi istəklərin Məni zədələməsidir.

A. Adler haqlı olaraq qeyd etmişdir ki, öz orqan çatışmazlıqlarının qavranılması səmərəli bir psixi həyatı həvəsləndirir və həddindən artıq kompensasiya yolu ilə əlavə bir performans yaradır. Lakin onun nümunəsini izləyərək hər bir yaxşı nəticəni ilkin orqan çatışmazlığı şərtinə aid etmək tam bir mübaliğə olardı. Bütün rəssamlar göz qüsurlarından əziyyət çəkmir, bütün natiqlər əvvəlcədən kekəmə olmağıb. Əla orqan istedadı əsasında kifayət qədər mükəmməl nəticələr də mövcuddur. Neyrozun etiologiyasında orqan çatışmazlığı və geriliyi əhəmiyyətsiz bir rol oynayır, təxminən yuxu formalaşması üçün aktual qavrama materialının oynadığı eyni rolu. Neyroz, digər bütün uyğun amillər kimi, bundan bəhanə kimi istifadə edir. Əgər nevroz xəstəsi qadının çirkin, qüsurlu və cazibəsiz olduğu, ona görə də heç kimin onu sevməyəcəyi üçün xəstələnməli olduğuna inandığınıza qulaq asırsınızsa, növbəti nevroz xəstəsi sizi daha yaxşı məlumatlandıracaq; o, ortalama səviyyədən daha çox arzuolunan görünməsinə və arzu olunmasına baxmayaraq, nevrozda və seksual imtina etməkdə davam edir. Histerik qadınların əksəriyyəti öz cinslərinin cazibədar və hətta gözəl nümayəndələri arasında yer alır, digər tərəfdən isə, cəmiyyətimizin aşağı təbəqələrində çirkinliklərin, orqan geriliyinin və xəstəliklərin çoxluğu onların arasında nevroz xəstəliklərinin tezliyinə heç bir təsir göstərmir.

Özünə hörmət hissinin erotikaya (libidinal obyekt yüklənmələrinə) olan əlaqələri aşağıdakı kimi formulalaşdırıla bilər: İki halı ayırd etmək lazımdır: sevgi yüklənmələri Mənə uyğundur, yoxsa əksinə, sıxışdırmağa məruz qalmışdır. Birinci halda (libidonun Mənə uyğun istifadə edildiyi zaman) sevmək, Mənin hər digər fəaliyyəti kimi qiymətləndirilir. Sevməyin özü, arzulamaq və məhrum olmaq kimi, özünə hörmət hissini aşağı salır; sevilinmək, qarşılıqlı sevgi tapmaq və sevilən obyektə sahib olmaq isə onu yenidən yüksəldir. Sıxışdırılmış libido halında sevgi yüklənməsi Mənin kəskin azalması kimi qəbul edilir, sevgi təmin edilməsi mümkün deyil, Mənin yenidən zənginləşdirilməsi yalnız obyektlərdən libidonun geri çəkilməsi ilə mümkün olur. Obyekt libidosunun Mənə qayıtması, onun narsisizmə çevrilməsi, sanki yenidən xoşbəxt bir sevgini təmsil edir və digər tərəfdən, real xoşbəxt sevgi də obyekt və Mən libidosunun bir-birindən fərqləndirilmədiyi ilkin vəziyyətə uyğun gəlir.

Mövzunun əhəmiyyəti və qeyri-müəyyənliyi, daha bəzi cümlələrin daha sərbəst bir düzülüşlə əlavə edilməsini haqlı göstərsin:

Mənin inkişafı ilkin narsisizmdən uzaqlaşma ilə baş verir və bu narsisizmi yenidən qazanmaq üçün intensiv bir istək yaradır. Bu uzaqlaşma, xaricdən tətbiq edilən bir Mən idealına libido yerdəyişməsi vasitəsilə və bu idealın yerinə yetirilməsi ilə əldə edilən təmin olunma sayəsində baş verir.

Eyni zamanda Mən, obyektlərə yönəlmiş libidinal yüklənmələri göndərmişdir. O, bu yüklənmələr və Mən ideali xatirinə yoxsullaşmış və obyekt təminatları ilə, eləcə də idealın reallaşması ilə yenidən zənginləşir.

Özünə inam hissinin bir hissəsi ilkin, uşaq narsisizminin qalan hissəsidir; digər hissə təcrübə ilə təsdiqlənmiş hamiliyə (Mən idealının reallaşmasına) mənsubdur; üçüncü hissə isə obyekt libidosunun təmin olunmasından gəlir.

Mən ideali, öz senzoru vasitəsilə onun bir hissəsini uyğun gəlməyən kimi rədd etdirməklə, obyektlərdə libido təminatını çətin şərtlərə salmışdır. Belə bir idealın inkişaf etmədiyi yerdə, müvafiq cinsi təkan dəyişməz şəkildə, sapma kimi şəxsiyyətə daxil olur. İnsanlar öz xoşbəxtlikləri kimi, uşaqlıqda olduğu kimi, cinsi təkanlar baxımından da öz ideallarının özləri olmaq istəyirlər.

Aşiq olma vəziyyəti Mən libidosunun obyektə daşması ilə xarakterizə olunur. Bu vəziyyətin sıxışdırılmaları aradan qaldırmaq və sapmaları yenidən bərpa etmək qüdrəti var. O, cinsi obyekti cinsi ideala yüksəldir. Obyekt və ya dayaq tipinə əsaslanan aşiq olma vəziyyəti uşaq sevgi şərtlərinin reallaşması nəticəsində baş verdiyi üçün belə demək olar: Bu sevgi şərtini ödəyən şey idealizasiya olunur.

Cinsi ideal Mən ideali ilə maraqlı bir köməkçi əlaqəyə girə bilər. Narsisistik təminat real maneələrə rast gəldikdə, cinsi ideal əvəzedici təminat kimi istifadə oluna bilər. İnsan o zaman narsisistik obyekt seçimi tipinə uyğun olaraq, əvvəllər olduğu və itirdiyi şeyi və ya heç vaxt malik olmadığı üstünlüklərə sahib olan şeyi sevir (yuxarıda c bəndinə baxın). Yuxarıdakı ilə paralel olan düstur belədir: Mənin idealına çatışmayan üstünlüyə sahib olan şey sevilir. Bu köməkçi hal, Məndəki həddindən artıq yüklənmələri səbəbindən yoxsullaşmış və Mən idealını reallaşdırmağa qadir olmayan nevrozlu üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. O, obyektlərə sərf etdiyi libido israfından narsisizmə qayıtma yolunu axtarır və bunun üçün özünün əldə edə bilmədiyi üstünlüklərə sahib olan narsisistik tipdə bir cinsi ideal seçir. Bu, nevrozlunun adətən analitik müalicəyə üstünlük verdiyi sevgi ilə sağalma halıdır. Bəli, o, sağalmanın başqa bir mexanizminə inana bilmir; çox vaxt bu gözləntini müalicəyə gətirir və onu özünü müalicə edən həkimin şəxsinə yönəldir. Təbii ki, xəstənin geniş miqyaslı sıxışdırılmaları nəticəsində yaranan sevgi qabiliyyətsizliyi bu sağalma planına mane olur. Əgər müalicə vasitəsilə bu sıxışdırılmalara müəyyən dərəcədə kömək edilsə, tez-tez gözlənilməz bir nəticə müşahidə olunur: xəstə artıq sevgi seçimi etmək və qalan bərpa prosesini sevdiyi şəxslə birlikdə yaşamağa buraxmaq üçün davam edən müalicədən yayınır. Əgər bu nəticə bu köməkçi ilə təzyiq altında asılılığın bütün təhlükələrini özündə daşımasaydı, ondan razı qalmaq olardı.

Mən idealından kütlə psixologiyasının başa düşülməsinə aparan əhəmiyyətli bir yol var. Bu idealın fərdi hissəsinin əlavə olaraq sosial bir hissəsi də var; o, həm də bir ailənin, bir təbəqənin, bir millətin ortaq idealıdır. Bu ideal narsisistik libidonun əlavə olaraq, bu yolla Mənə qayıtmış olan bir şəxsin homoseksual libidosunun böyük bir miqdarını özünə bağlamışdır. Bu idealın yerinə yetirilməməsi nəticəsində yaranan narazılıq homoseksual libidonu azad edir və bu libido günah hissinə (sosial təşvişə) çevrilir. Günah hissi əslində valideynlərin cəzasından təşviş idi, daha dəqiq desək: onlardan sevgi itirilməsindən təşviş idi; sonralar valideynlərin yerini qeyri-müəyyən həmyerlilər kütləsi tutdu. Paranoyanın Mənənin incidilməsi, Mən idealı sahəsində doyumun imtina edilməsi ilə tez-tez yaranması beləliklə daha aydın olur; eyni zamanda Mən idealında ideal yaratma və sublimasiyanın üst-üstə düşməsi, sublimasiyaların geri qayıtması və paraphrenik xəstəliklərdə idealların mümkün yenidən formalaşması da beləliklə daha aydın olur.

9 / 28

Mikelancelonun Musası

Əvvəlcə qeyd edirəm ki, mən sənət mütəxəssisi deyiləm, sadəcə adi bir adamam. Tez-tez diqqətimi çəkmişdir ki, bir sənət əsərinin məzmunu onun formal və texniki xüsusiyyətlərindən daha çox məni cəlb edir; halbuki sənətkar əsasən bu xüsusiyyətlərə dəyər verir. Sənətin bir çox vasitələrini və bəzi təsirlərini mən əslində düzgün başa düşmürəm. Bu sözləri, mənim cəhdimin səmimi qiymətləndirilməsini təmin etmək üçün deməliyəm.

Lakin sənət əsərləri mənim üzərimdə güclü təsir yaradır, xüsusilə şeirlər və heykəltəraşlıq əsərləri, daha az hallarda isə rəsm əsərləri. Mən müvafiq hallarda bu əsərlərin qarşısında uzun müddət dayanmağa məcbur olmuşam və onları öz yolumla dərk etmək istəmişəm, yəni onların hansı səbəbdən təsir etdiyini özüm üçün aydınlaşdırmaq istəmişəm. Bunun mümkün olmadığı yerlərdə, məsələn musiqidə, mən demək olar ki, həzz almaqdan acizəm. Rationalist və ya bəlkə də analitik bir meyl məndə belə bir vəziyyətdə olmağa qarşı çıxır: mən təsir altında qalmalıyam, lakin niyə belə olduğumu və məni nəyin təsir etdiyini bilməməliyəm.

Bu prosesdə mən görünüşcə paradoksal bir həqiqətə diqqət yetirmişəm: ən böyük və ən təsirli sənət əsərlərinin bəziləri bizim başa düşməyimiz üçün qaranlıq qalmışdır. İnsan onlara heyran olur, özünü onlar tərəfindən məğlub hiss edir, lakin onların nəyi təmsil etdiyini deyə bilmir. Mən kifayət qədər oxumamışam ki, bunun artıq qeyd edilib-edilmədiyini və ya bir estetikçinin belə bir dərk etmə qabiliyyətsizliyimizin sənət əsərinin yaratmalı olduğu ən yüksək təsirlər üçün zəruri şərt olub-olmadığını tapıb-tapmadığını bilsin. Mən bu şərtə inanmağa çətinliklə razı ola bilərəm.

Sənətkarlıq mütəxəssislərinin və ya həvəskarların bizə belə bir əsəri təqdim edərkən sözlər tapmadığını düşünmək lazım deyil. Məncə, onlarda kifayət qədər söz var. Lakin sənətkarın belə bir şedevri qarşısında adətən hər kəs başqa bir şey deyir və heç kim sadə heyran olan şəxsin sirrini həll edən şeyi demir. Mənim fikrimcə, bizi bu qədər güclü şəkildə ələ alan şey yalnız sənətkarın niyyəti ola bilər, çünki ona bu niyyəti əsərdə ifadə etmək və bizim tərəfimizdən qavranılmasını təmin etmək müvəffəqiyyəti qazanmışdır. Bilirəm ki, bu, sadəcə anlama səviyyəsində bir qavrayış ola bilməz; sənətkarda yaradıcılığa təkan verən affekt vəziyyəti, psixi konstellasiya bizdə yenidən canlandırılmalıdır. Amma sənətkarın niyyəti niyə ruhi həyatın digər hər hansı bir faktı kimi ifadə edilə və sözlərlə ifadə oluna bilməsin? Bəlkə də bu, böyük sənət əsərlərində təhlil tətbiq edilmədən mümkün olmayacaq. Əgər əsər sənətkarın niyyətlərinin və ruhi təhriklərinin bizə təsir edən ifadəsidirsə, əsərin özü bu təhlili mümkün etməlidir. Və bu niyyəti tapmaq üçün mən əvvəlcə sənət əsərində təsvir olunanın mənasını və məzmununu aşkar etməli, yəni onu yozumla izah edə bilməliyəm. Deməli, belə bir sənət əsərinin yozuma ehtiyacı olması və mənim yalnız bu yozum həyata keçirildikdən sonra niyə belə güclü bir təəssürata məğlub olduğumu öyrənə bilməyim mümkündür. Mən belə bir təhlil bizə uğur gətirdikdə, bu təəssüratın zəifləməyəcəyinə dair özüm də ümid bəsləyirəm.

İndi Şekspirin üç yüz ildən çoxdur mövcud olan başyapıtı «Hamlet»i nəzərdən keçirək. Mən psixoanalitik ədəbiyyatı izləyir və psixoanalizin məzmunu Edip kompleksinə gətirərək bu faciənin təsirinin sirrini həll etdiyi iddiasına qoşuluram. Amma bundan əvvəl, bir-biri ilə uzlaşmayan müxtəlif yozum cəhdlərinin nə qədər çoxluğu, qəhrəmanın xarakterinə və şairin niyyətlərinə dair fikirlərin nə qədər seçimi var idi! Şekspir bizim həmrəyliyimizi bir xəstəyə, yoxsa natamam bir aşağı dərəcəli şəxsə, ya da real dünya üçün həddindən artıq yaxşı olan bir idealistə yönəldib? Bu yozumların neçəsi bizi o qədər soyuq qoyur ki, şeirin təsirini izah etmək üçün heç nə edə bilmir və bizi yalnız düşüncələrin təəssüratına və dilin parıltısına əsaslanmağa yönləndirir! Və buna baxmayaraq, bu cəhdlər təsirin daha geniş bir mənbəyini tapmaq ehtiyacının hiss edildiyini göstərmir ki?

Bu sirrli və möhtəşəm sənət əsərlərindən biri də Roma, S. Pietro in Vincoli kilsəsində Mişelancelo tərəfindən qoyulmuş Musa mərmər heykəlidir; məlumdur ki, bu, sənətkarın güclü papa hökmdarı II Yuli üçün qurmağı nəzərdə tutduğu nəhəng məzar abidəsinin yalnız bir hissəsidir. Bu fiqur haqqında «müasir heykəltəraşlığın tacıdır» (Herman Grimm) kimi bir ifadə oxuduğumda hər dəfə sevinirəm. Çünki heç bir heykəldən bu qədər güclü təsir görməmişəm.¹⁸

2) Henric Todeyə görə heykəl 1502-ci ildən 1516-cı ilə qədər icra edilmişdir.

Öyrənmişəm. Neçə dəfə çirkin Corso Cavour küçəsindən, tərk edilmiş kilsənin dayandığı tənha meydana aparan dik pilləkənlərlə yuxarı qalxmışam, qəhrəmanın təhqir və qəzəb dolu baxışına davam gətirməyə həmişə çalışmışam və bəzən özümü daxili qaranlıqdan ehtiyatla çıxarmışam, sanki mən də onun baxışının yönəldiyi, heç bir inancı qoruya bilməyən, gözləmək və etibar etmək istəməyən və bütpərəstlik illüziyasını yenidən əldə etdikdə sevincini ifadə edən o alçaq kütlənin bir hissəsi idim.

Amma niyə bu heykəli sirrli adlandırıram? Onun yəhudilərin qanunvericisi Musanı, müqəddəs əmrlərin yazıldığı lövhələri tutan Musanı təsvir etdiyinə dair ən kiçik bir şübhə belə yoxdur. Bu qədər dəqiqdir, lakin bundan artıq heç nə dəqiq deyil. Çox yaxın vaxtlarda (1912) bir sənət yazıçısı (Max Sauerlandt) belə bir ifadə işlədə bildi: “Bu çoxbaşlı Musa haqqında dünyada heç bir sənət əsəri haqqında bu qədər ziddiyyətli hökmlər verilməmişdir. Sadəcə fiqurun sadə təfsiri belə tam ziddiyyətlər içində hərəkət edir...” Yalnız beş il əvvəlki bir toplusunun əlində, Musa fiqurunun qavranılması ilə bağlı hansı şübhələrin yarandığını izah edəcəyəm və onların arxasında bu sənət əsərinin başa düşülməsi üçün əsas və ən yaxşı şeyin gizləndiyini göstərmək çətin olmayacaq.

I

Mikelancelonun Musası oturmuş vəziyyətdə təsvir olunub, gövdəsi önə doğru yönəlib, başı böyük saqqalı ilə və baxışı sola çevrilib, sağ ayağı yerə dayalıdır, sol ayağı isə qaldırılıb, elə ki, yalnız barmaqları ilə yerə toxunur, sağ qolu lövhələr və saqqalının bir hissəsi ilə əlaqəlidir; sol qolu isə dizlərinin üstünə qoyulub. Daha dəqiq bir təsvir vermək istəsəydim, mən u BETEN I Hr: De Thode: Michelangelo, Kritische Untersuchungen über seine Werke, j „, 190 2 sonra gətirəcəklərimi əvvəlcədən söyləmək. Müəlliflərin təsvirləri bəzən qəribə şəkildə yanlışdır. Anlaşılmayan şeylər də qeyri-dəqiq qavranılmış və ya ifadə edilmişdir. H. Grimm deyir ki, sağ əl, “qanun lövhələrinin dayandığı qolunun altında, saqqala doğru uzanır”. Eyni şəkildə W. Lübke: “Sarsılmış halda o, sağ əli ilə möhtəşəm axan saqqalına toxunur...”; Springer: “Bir (sol) əl Musanı bədəninə sıxır, digəri ilə isə sanki şüursuzcasına qabarıq dalğalanan saqqalına toxunur.” C. Justi hesab edir ki, (sağ) əlin barmaqları saqqalla oynayır, “mədəniyyətli insan həyəcan zamanı saat zənciri ilə oynadığı kimi”. Saqqalla oynamağı Müntz də vurğulayır. H. Tode sağ əlin “sabit və möhkəm dayandığı lövhələr üzərindəki sakit duruşundan” danışır. O, hətta sağ əldə də, Justi və oxşar şəkildə Boitonun istədiyi kimi, həyəcanın oyununu tanımır. “Əl, titan başını yan tərəfə çevirməzdən əvvəl saqqalı tutaraq saxlandığı kimi qalır.” Jakob Burkhardt qeyd edir ki, “məşhur sol qol əslində bu saqqalı bədənə sıxmaqdan başqa heç nə etmir”. Təsvirlər uyğun gəlmirsə, heykəlin ayrı-ayrı xüsusiyyətlərinin qavranılmasındakı fərqlərə təəccüblənməyəcəyik. Mən isə hesab edirəm ki, biz Musanın üz ifadəsini Todedən daha yaxşı xarakterizə edə bilmərik; o, üz ifadəsindən “qəzəb, əzab və hörmətsizliyin qarışığını” oxuyur, “hədələyici şəkildə çatılmış qaşlarda qəzəbi, gözlərin baxışında əzabı, irəli uzadılmış alt dodaqda və aşağı çəkilmiş ağız küncələrində hörmətsizliyi” görür. Lakin digər heyranlar başqa gözlərlə baxmış olmalıdırlar. Dupaty belə hökm vermişdi: Bu alnı, nəhəng bir ruhu örtən şəffaf bir pərdə kimi görünür. Əksinə, Lübke deyir: “Başda, böyük bir qəzəbin, hər şeyi nüfuz edən enerjinin qabiliyyəti sıxışdırılmış alınla ifadə olunur.” Üz ifadəsinin yozumunda Guillaume (1875) daha da uzağa gedir; o, orada heç bir həyəcan tapmır, “yalnız qürurlu sadəlik, ruhlandırılmış ləyaqət, inanc enerjisi. Musanın baxışı gələcəyə yönəlir, o, öz nəslinin davamını və qanununun dəyişməzliyini öncədən görür”. Müntz də oxşar şəkildə “Musanın baxışlarını insan nəslinin uzaqlarına doğru süzür; onlar yalnız onun gördüyü sirrlərə yönəlmişdir”. Bəli, Steinmann üçün bu Musa “artıq sərt qanunverici deyil, Yehovanın qəzəbi ilə günahın dəhşətli düşməni deyil, yaşın toxuna bilmədiyi kral keşişdir; alnında əbədiyyətin əksini daşıyaraq, xalqına son vidalaşmasını edir”.

Mikelancelonun Musası heç bir şey deməyən və bunu açıq şəkildə ifadə edəcək qədər dürüst olan başqaları da olmuşdur. 1858-ci ildə „Quarterly Review“ jurnalında bir tənqidçi belə yazmışdır: „Ümumi konsepsiyada məna çatışmazlığı var ki, bu da öz-özlüyündə tam olan bir ideyanı istisna edir...“ Həmçinin Musada heç nəyə heyran qalmayan, ona qarşı üsyan edən, fiqurun bərabəlliyini tənqid edən və başının heyvanabənzərliyinə etiraz edən başqalarının da olduğunu öyrənmək insanı təəccübləndirir.

Usta daşa həqiqətən belə qeyri-müəyyən və ya ikili mənalı yazı həkk etmişdir ki, bu qədər fərqli oxumalar mümkün olsun?

Lakin qeyd olunan qeyri-müəyyənliklərə asanlıqla tabe olan başqa bir sual ortaya çıxır. Mikelancelo bu Musada „zamansız xarakter və əhval-ruhiyyə obrazı“ yaratmaq istəmişdirmi, yoxsa qəhrəmanı həyatının müəyyən, lakin son dərəcə əhəmiyyətli bir anında təsvir etmişdirmi? Qiymətləndirənlərin çoxu ikincini seçir və sənətkarın əbədiyyətə bağladığı Musa həyatından hansı səhnə olduğunu da bilir. Burada söhbət Sinaydan enişdən, Musanın Allahdan qanun lövhələrini qəbul etdiyi andan və yəhudilərin bu müddət ərzində təntənə ilə ətrafında rəqs etdikləri qızıl buzağı hazırladıqlarını müşahidə etməsindən gedir. Onun baxışı bu mənzərəyə yönəlib; bu mənzərə onun simasında ifadə olunan və nəhəng fiquru dərhal ən şiddətli hərəkətə gətirəcək hissləri oyadır. Mikelancelo son tərəddüd anını, fırtınadan əvvəlki sakitliyi təsvir üçün seçmişdir; növbəti anda Musa ayağa qalxacaq — sol ayaq artıq yerdən qalxıb — lövhələri yerə çırpacaq və döngəyənlərə qarşı qəzəbini boşaldacaq.

Bu yozumun təfərrüatlarında onun tərəfdarları da bir-birindən fərqlənir.

Jak. Burxardt: „Musa qızıl buzağıya ibadəti gördüyü və ayağa qalxmaq istədiyi anda təsvir olunmuş kimi görünür. Onun fiqurunda fiziki gücünə görə yalnız titrəyərək gözlənilə biləcək nəhəng bir hərəkətə hazırlıq yaşayır.“

W. Lübke: „Parıltılı gözlər qızıl buzağıya ibadətin günahını görürmüş kimi, daxili bir hərəkət bütün fiquru şiddətlə bürüyür. Sarsılmış halda sağ əli möhtəşəm şəkildə aşağı axan saqqalına uzanır, sanki hərəkətinə daha bir an hakim qalmaq istəyir ki, sonra o daha da şiddətlə irəli atılsın.“

Şprinqer bu fikrə qoşulur, lakin bundan sonra diqqətimizi cəlb edəcək bir etirazı bildirmədən keçmir: „Güc və həvəslə qızışan qəhrəman daxili həyəcanı çətinliklə yatdırır... Buna görə də insan istəmədən dramatik bir səhnəni xatırlayır və Musanın qızıl buzağıya ibadəti gördüyü və qəzəblə ayağa qalxmaq istədiyi anda təsvir olunduğunu düşünür. Bu fərziyyə sənətkarın əsl niyyətini çətin ki, dəqiq tutsun, çünki Musa, yuxarı hissədə oturan digər beş heykəl kimi, əsasən dekorativ təsir bağışlamalı idi; lakin bu fikir Musa obrazının həyat dolu olması və şəxsi mahiyyəti üçün parlaq bir sübut sayıla bilər.”

Qızıl buzağı səhnəsini birbaşa seçməyən bəzi müəlliflər də bu yozumda əsas məqamda razılığa gəlirlər: bu Musa ayağa qalxmaq və hərəkətə keçmək üzrədir.

Herman Grimm: “Onu (bu obrazı) bir ucalıq bürüyür, bir özünəinam, sanki bu adamın əlində göyün ildırımları var imiş, lakin o, onları boşaltmazdan əvvəl özünü cilovlayır, məhv etmək istədiyi düşmənlərin ona hücum etməyə cəsarət edib-etməyəcəyini gözləyir. O, elə oturur ki, sanki indi ayağa qalxacaq, başını çiyinlərinin üstündən qürurla qaldırıb, qanun lövhələrinin dayandığı qolunun altında saqqalına əl atıb, saqqalı ağır axınlarda sinəsinə tökülür, burun dəlikləri geniş nəfəs alır və dodaqlarında sözlərin titrədiyi hiss olunur.”

Heath Wilson deyir ki, Musənin diqqəti bir şeylə qıcıqlanıb, o, ayağa qalxmaq üzrədir, lakin hələ də tərəddüd edir. Qəzəb və təhqirin qarışdığı baxış hələ də şəfqətə çevrilə bilər.

Völfflin “ləngidilmiş hərəkət”dən danışır. Ləngimə səbəbi burada şəxsin öz iradəsindədir, bu, qopmadan, yəni ayağa qalxmadan əvvəlki son anı saxlamaq məqamıdır.

C. Justi qızıl buzağının müşahidəsinə yönələn yozumu ən ətraflı şəkildə əsaslandırmış və heykəlin digər yerlərdə nəzərə alınmayan detallarını bu baxış bucağı ilə əlaqələndirmişdir. O, bizim baxışımızı həqiqətən diqqət çəkən iki qanun lövhəsinin vəziyyətinə yönəldir; bu lövhələr düşmək üzrədir Daş oturağından aşağı sürüşməsi: «O (Musa) ya qışqırığın istiqamətinə baxıb pis bir xəbərin ifadəsi ilə, ya da özü dəhşət mənzərəsi onu bərk bir zərbə kimi vurmuş ola bilər. İyrənc və ağrıdan sarsılmış halda o, oturmuşdur». O, dağda qırx gün və gecə qalmışdı, yəni çox yorulmuşdu. Böyük tale, cinayət, hətta xoşbəxtlik kimi qeyri-adi böyük şeylər bir an ərzində qavranıla bilər, lakin mahiyyəti, dərinliyi və nəticələri baxımından tam başa düşülə bilməz. Bir an ona öz əsminin məhv edildiyi görünür, bu xalqdan ümidini kəsir. Belə anlarda daxili qalmaqalsızlıq istəksiz kiçik hərəkətlərlə özünü büruzə verir. Sağ əlində saxladığı iki lövhəni daş oturağın üzərinə sürüşdürür, onlar küncə gəlmiş, ön qolun arxa hissəsi döşün yanına sıxılmışdır. Əl isə döşə və saqqala doğru hərəkət edir; boynun sağa çevrilməsi zamanı saqqalı sol tərəfə çəkməli və bu geniş kişili bəzəyin simmetriyasını pozmalıdır; sanki barmaqlar saqqalla oynayırmış kimi görünür, məhz maddi insan həyəcan zamanı saat zənciri ilə oynadığı kimi. Sol əl qarın nahiyəsindəki paltara girir (Əhdi Atiqdə bağırsaq hisslərin mərkəzi sayılır). Lakin sol ayaq artıq geri çəkilmiş və sağ ayaq irəli atılmışdır; növbəti anda o, qalxacaq, psixi güc hissdən iradəyə keçəcək, sağ qol hərəkət edəcək, lövhələr yerə düşəcək və qan seli üsyanın rüsvaylığını tələ edəcək...». «Burada hələ hərəkətin gərginlik anı deyil. Hələ ruh ağrısı demək olar ki, felc edici təsir göstərir».¹⁹

Fritz Knapp də tamamilə eyni şəkildə ifadə edir; yalnız o, lövhələrin işarə olunan hərəkətini daha ardıcıl davam etdirir: «İndicə Tanrısı ilə tək olan Musanı dünyəvi səslər yayındırır. O, qışqırığı eşidir, oxunan rəqs mahnılarının səsi onu yuxudan oyadır. Göz və baş səsin gəldiyi tərəfə çevrilir. Qorxu, qəzəb, vəhşi ehtirasların bütün gücü nəhəng fiquru bir anda bürüyür. Qanun lövhələri aşağı sürüşməyə başlayır, fiqur qalxıb qəzəbli vəzrləri üsyançı xalqın kütləsinə atmaq istədikdə onlar yerə düşəcək və qırılacaq... Bu ən yüksək gərginlik anı seçilmişdir...». Knapp beləliklə hərəkətə hazırlığı vurğulayır və həddindən artıq həyəcan nəticəsində yaranan ilkin ləngimənin təsvir edildiyini inkar edir.

[1] Qeyd etmək lazımdır ki, oturan fiqurun ayaqlarının ətrafında geyimin diqqətlə düzəldilməsi Justinin bu ilk şərhi izahını əsassız edir. Əksinə, Musanın sakit, gözləntisiz oturuşu zamanı ani bir qavrayışla təəccübləndirildiyinin təsvir olunduğunu qəbul etmək lazım gəlir.

Biz sonuncu qeyd olunan Justi və Knapp kimi təfsir cəhdlərinin son dərəcə cazibədar olduğunu inkar etməyəcəyik. Onlar bu təsiri, həmin fiqurların ümumi intibahında dayanmayaraq, əksinə, adətən ümumi təsir qarşısında məğlub və demək olar ki, iflic olmuş halda nəzərə alınmayan, həmin fiqurların ayrı-ayrı xüsusiyyətlərinə diqqət yetirmələri sayəsində qazanırlar. Qalan hissəsi irəyə baxan fiqurun başının və gözlərinin qəti şəkildə yan tərəfə çevrilməsi, orada dincələn şəxsin diqqətini birdən-birə özünə çəkən bir şeyin görüldüyü fərziyyəsinə yaxşı uyğun gəlir. Yerdən qaldırılmış ayaq, ayağa qalxmağa hazırlıqdan başqa heç bir təfsirə yer qoymur və mütləq müqəddəs olan, təsadüfi bir əlavə kimi məkanın istənilən yerinə yerləşdirilə bilməyəcək lövhələrin tamamilə qəribə duruşu, daşıyıcısının həyəcanı nəticəsində aşağı sürüşdüyü və sonra yerə düşəcəyi fərziyyəsi ilə yaxşı izah olunur. Beləliklə, biz bilirik ki, bu Musa heykəli kişinin həyatından müəyyən əhəmiyyətli bir anı təsvir edir və .. U) Sükunətlə oturan Giuliano ayağının Medicikapellasında oxşar şəkildə yerdən qaldırılmış olmasına baxmayaraq. bu anı səhv başa düşmək təhlükəsi də yoxdur.

Lakin Todenin iki qeydi, artıq əldə etdiyimizə inandığımız şeyi bizdən yenidən alır. Bu müşahidəçi deyir ki, o, lövhələri aşağı sürüşən deyil, “möhkəm sabit” görür. O, “qalxılmış lövhələr üzərində sağ əlin sakit və möhkəm duruşunu” qeyd edir. Özümüz baxsaq, Todenin haqlı olduğunu açıq şəkildə etiraf etməliyik. Lövhələr sabitdir və sürüşmək təhlükəsi yoxdur. Sağ əl onları dayandırır və ya onlara söykənir. Bu, onların yerləşdirilməsini izah etmir, lakin onları Justi və digərlərinin təfsiri üçün yararsız edir.

İkinci bir qeyd daha həlledicidir. Tode xatırladır ki, “bu heykəl altı heykəldən biri kimi nəzərdə tutulmuşdur və oturan vəziyyətdə təsvir edilmişdir. Hər ikisi Mişelancelonun müəyyən bir tarixi anı qeyd etmək istədiyi fərziyyəsinə ziddir. Çünki, birincisinə gəldikdə, yan-yana oturan fiqurları insan təbiətinin nümunələri kimi (Vita activa! Vita contemplativa!) təqdim etmək vəzifəsi, ayrı-ayrı tarixi hadisələr təsəvvürünü istisna edirdi. İkincisinə gəldikdə isə, abidənin bütün bədii konsepsiyası ilə şərtlənən oturma təsviri, həmin hadisənin xarakterinə, yəni Sinay dağından düşərgəyə enməyə ziddir”.

Gəlin Todenin bu şübhəsini mənimsəyək; fikrimcə, biz onun gücünü daha da artıra bilərik. Musa, abidənin qaidəsini bəzəmək üçün beş (sonrakı bir layihədə üç) digər heykəllə birlikdə nəzərdə tutulmuşdu. Onun ən yaxın cütlüyü Pavlus olmalı idi. Digərlərindən ikisi, Vita activa və contemplativa, bu gün mövcud olan, acınacaqlı dərəcədə qüsurlu abidədə Lea və Rahel kimi, lakin ayaq üstə vəziyyətdə icra edilmişdir. Musənin bir ansamblın tərkib hissəsi olması, fiqurun tamaşacıda yaratdığı Gözlənti yaratmalı idi ki, o, elə həmin anda yerindən tullanacaq, təxminən oradan qaçacaq və özbaşına qalmaqala salacaq. Əgər digər fiqurlar da elə bu qədər şiddətli hərəkətə hazırlıq vəziyyətində təsvir olunmuş olsaydılar — ki, bu çox ehtimal olunmazdır — onda məhz bir fiqurun bizə elə bir illüziya verə bilməsi, yəni öz yerini və yoldaşlarını tərk edəcəyi, beləliklə də abidənin quruluşundakı öz vəzifəsindən yayınacağı ən pis təəssüratı yaradardı. Bu, böyük sənətkara ən son dərəcə məcburiyyət olmadan yüklənməli olmayan kobud uyğunsuzluq yaradardı. Belə bir şəkildə qaçan fiqur bütün məzar abidəsinin yaratmalı olduğu əhval-ruhiyyə ilə son dərəcə uzlaşmaz olardı.

Deməli, bu Musanın yerindən tullanmaq istəməyə haqqı yoxdur, o, digər fiqurlar kimi, eləcə də nəzərdə tutulan (lakin Mişelancelo tərəfindən icra olunmayan) papa özünün təsviri kimi, uca sakitlikdə qala bilməlidir. Lakin onda bizə baxdığımız Musa, Sinaydan enərkən öz xalqını dinindən dönmüş tapıb müqəddəs lövhələri, parçalanmaları üçün yerə atıb qəzəbə tutulmuş adamın təsviri ola bilməz. Həqiqətən, əvvəlki S. Pietro in Vincoli ziyarətlərimdə heykəlin qarşısında əyləşəndə, onun qoyulmuş ayağı üzərində necə qalxacağını, lövhələri yerə necə atacağını və qəzəbini necə boşaldacağını görəcəyimə dair gözləntimlə yaşadığım məyusluğu xatırlayıram. Heç nə belə olmadı; əvəzində daş daha da bərkidi, ondan demək olar ki, əzici müqəddəs sükut yayılırdı və mən hiss etməli oldum ki, burada dəyişməz şəkildə elə qala biləcək bir şey təsvir olunub, bu Musa əbədi olaraq belə oturacaq və belə qəzəblənəcək.

Lakin əgər biz heykəlin, bütlə baxarkən qopacaq qəzəbdən əvvəlki anla bağlı yozumundan imtina etməli olsaq, onda bizə bu Musada xarakter təsviri görmək istəyən qavrayışlardan birini qəbul etməkdən başqa az bir şey qalır. İradədən ən çox azad olan və ən yaxşı şəkildə Hərəkət motivlərinin təhlili fiqur əsasında aparıldıqda, Todenin hökmü belə görünür: «Burada, həmişə olduğu kimi, məqsəd xarakter tipinin yaradılmasıdır. O, insanlığın ehtiraslı rəhbərinin obrazını yaradır; bu rəhbər öz ilahi qanunverici vəzifəsinin şüurunda olaraq, insanların anlaşılmaz müqaviməti ilə qarşılaşır. Belə bir fəaliyyət adamını xarakterizə etmək üçün iradənin enerjisini aydınlaşdırmaqdan başqa vasitə yox idi və bu, başın dönüşü, əzələlərin gərilməsi, sol ayağın mövqeyi ilə ifadə olunan, görünən sakitliyi dəlikən keçən hərəkətin təsviri ilə mümkün idi. Bunlar Giuliano Medicikapellasındakı vir activus-da müşahidə olunan eyni hadisələrdir. Bu ümumi xarakteristika, insanlığı formalaşdıran belə bir dahinin ümumiyyətlə girdiyi münaqişənin vurğulanması ilə daha da dərinləşir: qəzəb, təhqir və ağrı hissləri tipik ifadəyə malik olur. Bu olmadan belə bir fövqəlinsanın mahiyyətini aydınlaşdırmaq mümkün deyildi. Mişelancelo tarixi rəsm deyil, müqavimət göstərən dünyanı zəbt edən, məğlubedilməz enerjili xarakter tipini yaratmışdır; o, İncildə verilən xüsusiyyətləri, öz daxili təcrübələrini, Yuli şəxsiyyətinin təəssüratlarını və mənim fikrimcə, Savonarolanın mübarizə fəaliyyətinin təəssüratlarını da formalaşdırmışdır.

Bu izahlara yaxın olaraq, Knackfußun qeydini də göstərmək olar: Musanın təsirinin əsas sirri daxili atəş və duruşun xarici sakitliyi arasındakı bədii ziddiyyətdədir.

Todenin izahına qarşı içimdə müqavimət göstərən heç nə tapmıram, lakin bir şeyin çatışmadığını hiss edirəm. Bəlkə də qəhrəmanın ruh vəziyyəti ilə onun duruşunda ifadə olunan «görünən sakitlik» və «daxili hərəkətlilik» ziddiyyəti arasında daha sıx əlaqəyə olan ehtiyac özünü büruzə verir.

II

Psixoanaliz haqqında bir şey eşitməzdən çox əvvəl, mən rus sənət mütəxəssisi İvan Lermoliyeffin, ilk məqalələri 1874–1876-cı illərdə alman dilində nəşr olunan, Avropa qalereyalarında bir çevriliş yaratdığını öyrəndim; o, çoxlu rəsmlərin ayrı-ayrı rəssamlara aid edilməsini nəzərdən keçirir, surətləri əsllərindən qəti şəkildə ayırd etməyi öyrədirdi və əvvəlki adlandırmalarından azad edilmiş əsərlərdən yeni sənətkar fərdiyyətləri qururdu. Bunu ona görə bacarırdı ki, rəsm əsərinin ümumi təəssüratından və böyük xüsusiyyətlərindən imtina etməyi tələb edir, əhəmiyyətsiz detalların, məsələn, dırnaqların, qulaq dəliklərinin, nimbusun və surət çəkənin təqlid etməyi nəzərə almadığı, lakin hər bir sənətkarın özünəməxsus şəkildə icra etdiyi digər diqqətdən kənarda qalan kiçik şeylərin xarakterik əhəmiyyətini vurğulayırdı. Sonra mənə çox maraqlı gəldi ki, rus ləqəbinin arxasında Morelli adlı italyan həkimi gizlənirmiş. O, 1891-ci ildə İtaliya Krallığının senatoru kimi vəfat edib. Məncə, onun üsulu tibbi psixoanalizin texnikası ilə yaxın qohumdur. Psixoanaliz də kiçik hesab edilən və ya diqqətə alınmayan xüsusiyyətlərdən, müşahidənin artıq qalıqlarından — “refuse”dan — sirli və gizli şeyləri təxmin etməyə alışıbdır.

Moşe fiqurunun iki yerində indiyə qədər diqqət çəkilməmiş, əslində hələ düzgün təsvir edilməmiş detallar var. Bunlar sağ əlin vəziyyəti və iki lövhənin mövqeyinə aiddir. Demək olar ki, bu əl çox qəribə, məcburi və izah tələb edən şəkildə lövhələr və qəzəbli qəhrəmanın saqqalı arasında vasitəçilik edir. Bildirilmişdir ki, o, barmaqları ilə saqqalda qazınır, onun telləri ilə oynayır, kiçik barmağının kənarı ilə isə lövhələrə söykənir. Lakin bu, açıq-aşkar doğru deyil. Sağ əlin barmaqlarının nə etdiyini daha diqqətlə nəzərdən keçirmək və onlarla əlaqəyə girən güclü saqqalı dəqiq təsvir etmək dəyərlidir.

Onda bütün aydınlıqla görünür: Bu əlin baş barmağı gizlədilib, göstərici barmaq və yalnız o, saqqalla effektiv təmasdadır. O, yumşaq tüklərin kütləsinə elə dərinə batır ki, onun üstündə və altında (basan barmağın başa və qarına doğru olan hissəsində) tüklər onun səviyyəsindən yuxarı qalxır. Digər üç barmaq kiçik oynaqlarda əyilmiş şəkildə döş qəfəsinə söykənir; onlar yalnız saqqalın ən sağdakı, üzərindən keçən qıvrımı tərəfindən toxunulur. Onlar, demək olar ki, saqqaldan yayınmışlar. Beləliklə, sağ əlin saqqalla oynadığını və ya onda qazındığını demək olmaz; doğru olan yalnız budur ki, bir göstərici barmaq saqqalın bir hissəsinin üzərinə qoyulub və onda dərin bir yiv yaradır. Bir barmaqla öz saqqalına basmaq, əlbəttə, qəribə və çətini başa düşülən jestdir.

Musanın çox təriflənən saqqalı yanlardan, yuxarı dodaqdan və çənədən, axını hələ də bir-birindən ayırd etmək mümkün olan bir neçə zülfə şəklində aşağı doğru axır. Sağ tərəfdəki ən kənar saç zülflərindən biri, yanlardan başlayaraq, yüklənən işarə barmağının yuxarı kənarına doğru gedir və orada dayandırılır. Biz fərz edə bilərik ki, o, bu barmaq ilə gizlənmiş baş barmaq arasında daha da aşağı sürüşür. Sol tərəfdə ona uyğun gələn zülal, heç bir sapma olmadan, sinənin çox aşağı hissəsinə qədər axır. Bu sonuncu zülalın içərisindəki qalın saç kütləsi, ondan orta xəttə qədər uzanır və ən diqqət çəkən taleyi yaşamışdır. O, Musa fiqurunun iki yerində indiyədək diqqət yetirilməmiş, hətta düzgün təsvir olunmamış detallar var. Bunlar sağ əlin vəziyyətinə və iki lövhənin düzülüşünə aiddir. Demək olar ki, bu əl... başın sola doğru çevrilməsinə tabe ola bilməz; yumşaq şəkildə bükülən bir qövs, bir çələngin bir hissəsi əmələ gətirməyə məcburdur ki, bu da daxili sağ saç kütlələrini kəsir. Çünki o, sağ işarə barmağının təzyiqi ilə saxlanılır, baxmayaraq ki, orta xəttin solundan doğulub və əslində saqqalın sol yarısının əsas hissəsini təşkil edir. Saqqal, baş kəskin şəkildə sola çevrilsə belə, əsas kütləsi sağa doğru atılmış kimi görünür. Sağ işarə barmağının içəri basdığı yerdə, saçlardan bir növ fırtına əmələ gəlib; burada sol tərəfdən gələn zülallar sağ tərəfdən gələn zülalların üstündə yerləşir və hər ikisi zorakı barmaq tərəfindən sıxılır. Yalnız bu nöqtənin o biri tərəfində, istiqamətindən sapdırılmış saç kütlələri sərbəst şəkildə ortaya çıxır və sonra şaquli olaraq aşağı axır, ta ki, onların ucları qoynunda dincələn, açıq sol əl tərəfindən qəbul edilənə qədər.²⁰

Təsvirimizin aydınlığı haqqında özümü aldatmıram və sənətkarın saqqaldakı həmin düyünün həllini bizə həqiqətən asanlaşdırıb-asanlaşdırmadığı haqqında hökm verməyə cəsarət etmirəm. Lakin bu şübhənin öhdəsindən gəlinərək, fakt mövcud qalır: sağ əlin işarə barmağının təzyiqi əsasən saqqalın sol yarısının saç zülflarına təsir edir və bu aşan təsir nəticəsində saqqal geri saxlanılır, başın və baxışın sol tərəfə çevrilməsinə qoşulur. İndi sual vermək olar ki, bu düzülüş nə deməkdir və hansı motivlərə görə mövcuddur. Əgər həqiqətən xətlərin istiqaməti və məkanın doldurulması ilə bağlı düşüncələr sənətkarı sola baxan Musanın aşağı axan saqqal kütləsini sağa doğru sürtməyə vadar edibsə, bir barmağın təzyiqi buna vasitə kimi nə qədər uyğunsuz görünür? Və hansısa səbəbdən saqqalını digər tərəfə itələmiş adam, sonra bir barmağın təzyiqi ilə saqqalın bir yarısını digərinin üstündə necə sabitləməyi düşünərdi? Bəlkə də, əsasən əhəmiyyətsiz olan bu xüsusiyyətlər heç nə demir və biz sənətkarın maraqsız olduğu şeylər üzərində baş sındırırıq?

Bu detalların da əhəmiyyət daşıdığı fərziyyəsi ilə davam edək. Bu halda çətinlikləri aradan qaldıran və bizə yeni bir mənanı sezdirməyə imkan verən bir həll mövcuddur. Musa fiqurunda sağ işarə barmağının təsiri altında sol saqqal zolaqlarının yerləşməsi, bəlkə də, sağ əl ilə saqqalın sol yarısı arasında, təsvir olunan andan daha əvvəlki bir anda çox daha sıx olan bir əlaqənin qalığı kimi başa düşülə bilər. Sağ əl bəlkə də saqqalı çox daha enerjili tutmuş, onun sol kənarına qədər irəliləmiş və indi heykəldə gördüyümüz vəziyyətə geri çəkildiyi zaman, saqqalın bir hissəsi də onu izləmiş və burada baş verən hərəkətə şahidlik edir. Saqqal zolağı bu əlin keçdiyi yolun izi olardı.

Beləliklə, biz sağ əlin geri hərəkətini təxmin etmiş olarıq. Bir fərziyyə digərlərini qaçılmaz şəkildə üzərimizə gətirir. Təsəvvürümüz, saqqal izi ilə şahidlik edilən hərəkətin bir hissəsi olan prosesi tamamlayır və bizi, xalqın küyü və qızıl buzağının mənzərəsi ilə sakit oturan Musanı həyəcanlandıran qavrayışa məcburiyyətsiz şəkildə geri qaytarır. O, sakit oturmuşdu, aşağı tökülən saqqalı ilə başı irəyə yönəlmişdi, əl bəlkə də saqqalla heç bir əlaqədə deyildi. Birdən səs onun qulağına dəyir, başını və baxışını narahatlığın gəldiyi istiqamətə çevirir, mənzərəni görür və onu anlayır. İndi onu qəzəb və etiraz bürüyür, o, ayağa qalxmaq, günahkarları cəzalandırmaq, məhv etmək istəyir. Obyektindən hələ uzaq olduğunu bildiyi qəzəb, bu vaxt öz bədəninə qarşı jest kimi yönəlir. Səbirsiz, hərəkətə hazır əl, başın çevrilməsini izləmiş saqqalın içərisinə irəyə uzanır, onu barmaqlarını birləşdirərək baş barmaq və əl ovucu arasında dəmir kimi sıxır; bu jest, Mişelancelonun digər təsvirlərini xatırladan bir qüvvə və şiddət ifadə edir. Lakin sonra, hələ necə və niyə olduğunu bilmirik, bir dəyişiklik baş verir; irəyə uzadılmış, saqqalın içərisinə batmış əl tələsik geri çəkilir, onun tutuşu saqqalı buraxır, barmaqlar ondan ayrılır, lakin onlar o qədər dərinə batmışdılar ki, geri çəkildikləri zaman sol tərəfdən sağa doğru güclü bir zolaq çəkirlər; bu zolaq, ən uzun və ən yuxarı barmağın təsiri altında sağ saqqal qıvrımlarının üzərinə düşməlidir. Və bu yeni vəziyyət, yalnız ondan əvvəlki vəziyyətdən törəməsi ilə başa düşülə bilən vəziyyət, indi sabitləşir.

O, düşünməyə vaxtımız çatdı. Biz fərz etmişdik ki, sağ əl əvvəlcə saqqalın xaricində idi, sonra yüksək emosional gərginlik anında sola doğru uzanaraq saqqalı tutdu və nəhayət, saqqalın bir hissəsini də özü ilə apararaq geri çəkildi. Biz bu sağ əli, sanki onun üzərində sərbəst nəzarətimiz var imiş kimi idarə etdik. Amma biz bunu edə bilərikmi? Bu əl sərbətdirmi? O, müqəddəs lövhələri tutmalı və ya daşımalı deyilmi? Onun vacib vəzifəsi tərəfindən belə mimik səyahətlərə qadağa qoyulmamışdır? Bundan əlavə, əgər o, ilkin mövqeyini tərk etmək üçün güclü bir hərəkətverici qüvvəyə tabe olmuşdursa, geri hərəkətə nə səbəb ola bilər?

Bu, həqiqətən yeni çətinliklərdir. Həqiqətən də, sağ əl lövhələrə aiddir. Burada, sağ əli nəticə çıxarılan geri çəkilməyə məcbur edə biləcək hərəkətverici qüvvənin çatışmadığını inkar edə bilmərik. Amma əgər hər iki çətinlik bir-biri ilə həll oluna bilər və yalnız bundan sonra boşluqsuz, aydın başa düşülən bir proses yaradılarsa necə olardı? Əgər məhz lövhələrlə bağlı baş verən bir şey əlin hərəkətlərini bizə izah edərsə necə olardı?

Bu lövhələrdə, indiyə qədər diqqətdən yayınmış bir neçə məqam nəzərə çarpır. Lövhələrə söykənir və ya: əl lövhələri dayandırır. Həmçinin, yan-yana qoyulmuş iki düzbucaqlı lövhənin kənarı üzərində dayandığını açıq şəkildə görmək olar. Daha yaxından baxdıqda, lövhələrin aşağı kənarının yuxarı kənardan fərqli formada olduğunu, irəyə doğru meylli olduğunu aşkar edirik. Bu yuxarı kənar düz xətt ilə məhdudlaşır, aşağı kənar isə ön hissəsində buynuz kimi bir çıxıntı göstərir və lövhələr məhz bu çıxıntı ilə daş oturacağa toxunur. Bu detalın mənası nə ola bilər? Qeyd edək ki, bu detal Vyanada Gözəl İncəsənət Akademiyasının kolleksiyasındakı böyük gips nüsxədə tamamilə yanlış təqdim olunmuşdur. Bu buynuzun, yazıya görə lövhələrin yuxarı kənarını qeyd etmək üçün nəzərdə tutulduğuna şübhə yoxdur. Yalnız belə düzbucaqlı lövhələrin yuxarı kənarı adətən yuvarlaqlaşdırılmış və ya qabarıq olur. Deməli, lövhələr burada başları üzərində dayanır. Bu, belə müqəddəs əşyaların qəribə bir tərzdə idarə olunmasıdır. Onlar baş aşağı çevrilmiş və demək olar ki, bir uca tarazlaşdırılmışdır.²¹

Bu formalaşdırmada hansı formal amil rol oynaya bilər? Yoxsa bu detal da sənətkar üçün əhəmiyyətsiz olmuşdur? Beləliklə, bu qənaət yaranır ki, lövhələr də keçmiş bir hərəkət nəticəsində bu mövqeyə gəlib çatmışdır; həmin hərəkət sağ əlin aşkar edilmiş yer dəyişməsindən asılı olmuş və öz növbəsində bu əli sonradan geri çəkilməyə məcbur etmişdir. Əldə baş verən hadisələr və lövhələrdə baş verən hadisələr aşağıdakı vahidlikdə birləşir: Əvvəlcə, fiqur sakit oturduqda, lövhələri sağ qolunun altında şaquli vəziyyətdə daşıyırdı. Sağ əl onların aşağı kənarlarını tutmuş və irəyə baxan çıxıntıda dayaq tapmışdı. Bu daşıma rahatlığı, lövhələrin niyə tərsinə tutulduğunu aydın şəkildə izah edir. Sonra sakitliyin səs-küylə pozulduğu an gəldi. Musası başını çevirdi və səhnəni gördükdə, ayaq sıçramağa hazırlaşdı, əl lövhələrdəki tutuşunu buraxdı və bərdəyə doğru sola və yuxarıya hərəkət etdi, sanki öz tələsikliyi öz bədənində nümayiş etdirmək istəyirdi. Lövhələr artıq qolun təzyiqinə etibar edilmişdi, qol onları döş divarına sıxmalı idi. Lakin bu bərkidilmə kifayət etmirdi, lövhələr irəyə və aşağıya sürüşməyə başladılar, əvvəllər üfüqi saxlanılan yuxarı kənar irəyə və aşağıya yönəldi, dayaqdan məhrum edilmiş aşağı kənar isə ön ucu ilə daş oturacağa yaxınlaşdı. Bir an sonra lövhələr yeni tapılmış dayaq nöqtəsi ətrafında fırlanmalı, əvvəlki yuxarı kənarı ilə əvvəlcə yerə dəyib qırılmalı idilər. Bunu qarşılamaq üçün sağ əl geri qayıdır, bərdəyi buraxır (bərdəyin bir hissəsi istəksiz olaraq çəkilir), lövhələrin kənarına çatır və onları arxa, indi ən yuxarı olmuş küncünə yaxın yerlərdə dayayır. Beləliklə, bərdək, əl və ucu üstə duran lövhə cütünün qəribə şəkildə məcburi görünən kompleksi, əlin eyni ehtiraslı hərəkətindən və onun əsaslandırılmış nəticələrindən irəli gəlir. Keçmiş hərəkət fırtınasının izlərini geri qaytarmaq istəyirsinizsə, lövhələrin ön yuxarı küncünü qaldırmalı və şəklin müstəvisinə geri itələməli, beləliklə ön aşağı küncü (çıxıntı ilə birlikdə) daş oturacaqdan uzaqlaşdırmalı, əli aşağı endirməli və onu indi üfüqi vəziyyətdə olan aşağı lövhə kənarının altına aparmalıdır.

Təsvirimi aydınlaşdırması üçün sənətkar əlindən üç çəkmə hazırlatmışam. Onlardan üçüncüsü heykəli, bizim onu gördüyümüz kimi təqdim edir; digər ikisi isə mənim yozumumun fərz etdiyi mərhələləri təsvir edir: birincisi sakitlik mərhələsi, ikincisi isə ən yüksək gərginlik, sıçramağa hazırlıq və əlin geri çəkilməsi mərhələsidir. Həvəslərin lövhələrindən və onların aşağı sürüşməsinin başlamasından. İndi qeyd etmək lazımdır ki, rəssamım tərəfindən tamamlanan iki təsvir, əvvəlki müəlliflərin yanlış təsvirlərini necə dəstəkləyir. Mişelancelonun dövründə yaşamış bir şəxs, Kondivi, belə demişdir: «Musa, yəhudilərin hakimi və başçısı, dərin fikrə dalan bir alimin vəziyyətində oturur, sağ qolunun altında qanun lövhələrini saxlayır və sol əli ilə çənəsini (!) dayandırır, yəni yorğun və qayğılarla dolu olan biri kimi». Bu, Mişelancelonun heykəlində görünmür, lakin birinci çəkmənin əsasını təşkil edən fərziyyə ilə demək olar ki, üst-üstə düşür. V. Lübke, digər müşahidəçilər kimi, belə yazmışdır: «Sarsılmış halda, o, möhtəşəm şəkildə aşağı axan saqqalına sağ əli ilə toxunur...». Bu, heykəlin təsvirinə aid edildikdə yanlışdır, lakin bizim ikinci çəkməmiz üçün doğrudur. Just və Knapp, qeyd edildiyi kimi, lövhələrin aşağı sürüşdüyünü və qırılma təhlükəsi altında olduğunu görmüşdülər. Onlar Tode tərəfindən düzəldilməli idilər ki, lövhələr sağ əl tərəfindən etibarlı şəkildə bərkidilmişdir, lakin əgər onlar heykəli deyil, bizim orta mərhələmizi təsvir etsəydilər, haqlı olardılar. Demək olar ki, bu müəlliflər heykəlin vizual obrazından azad olmuşdular və qeyri-ixtiyari olaraq onun hərəkət motivlərinin təhlilinə başlamışdılar; bu təhlil onları, bizim daha aydın və açıq şəkildə irəli sürdüyümüz eyni tələblərə aparmışdır. II Əgər səhv etmirəmsə, indi bizim səylərimizin bəhrəsini qazanmağımıza icazə veriləcək. Biz eşitmişik ki, heykəlin təsiri altında olan bir çox insana onun təfsiri özünü təmizləmişdir: heykəl Musanı, xalqının dinindən döndüyünü və bir bütbün ətrafında rəqs etdiyini gördüyü mənzərənin təsiri altında təsvir edir. Lakin bu təfsir rədd edilməli idi, çünki onun davamı növbəti ment üzərinə sıçramaq, lövhələri parçalamaq və qisas əməlini yerinə yetirmək. Lakin bu, Yuli II-nin məzar abidəsinin bir hissəsi kimi, üç və ya beş digər oturan fiqurla yanaşı duran heykəlin təyinatına zidd idi. İndi biz bu tərk edilmiş yozumu yenidən nəzərdən keçirə bilərik, çünki bizim Musamız yerindən sıçramayacaq və lövhələri özündən uzaqlaşdırmayacaq. Onun haqqında gördüyümüz şey zorakı bir hərəkətin başlanğıcı deyil, artıq keçmiş bir hərəkətin qalığıdır. O, qəzəb anında yerindən sıçramaq, qisas almaq, lövhələri unutmaq istəmişdi, lakin o, bu təhrikə qalib gəldi; indi o, boğulmuş qəzəblə, təhqir qarışığı olan kədərlə oturmuş vəziyyətdə qalacaq. O, lövhələri daş üzərində qırılacaqlar deyə atıb qırmayacaq, çünki məhz onlara görə qəzəbini boğmuş, onları xilas etmək üçün ehtirasına hakim olmuşdur. Ehtiraslı hiddətinə qapıldıqda, lövhələri diqqətdən kənarda qoymalı, onları tutan əlini onlardan çəkməli idi. Lövhələr aşağı sürüşməyə başladı və qırılma təhlükəsi altına düşdü. Bu, ona xəbərdarlıq etdi. O, öz missiyasını xatırladı və ona görə affektinin təmin edilməsindən imtina etdi. Əli geri qayıtdı və düşən lövhələri, hələ yerə düşmədən xilas etdi. O, bu vəziyyətdə donub qaldı və Mikelancelo onu məzar abidəsinin qoruyucusu kimi belə təsvir etmişdir.

Onun fiqurunda şaquli istiqamətdə üçqat təbəqələşmə özünü büruzə verir. Üzün cizgilərində hökmran olan affektlər əks olunur, fiqurun ortasında boğulmuş hərəkətin əlamətləri görünür, ayaq isə hələ nəzərdə tutulan hərəkətin vəziyyətini göstərir, sanki idarəetmə yuxarıdan aşağıya doğru irəliləmişdir. Haqqında hələ danışılmamış sol qol, bizim yozumumuza öz payını tələb edirmiş kimi görünür. Onun əli yumşaq jestlə qoynuna qoyulmuş və aşağı düşən saqqalının son uclarını, sanki oxşayarmış kimi əhatə edir. Elə təəssürat yaradır ki, sanki o, bir an əvvəl digər əlin saqqalı zorakılıqla təhqir etməsini ləğv etmək istəyir.

Lakin indi bizə belə bir etiraz irəli sürüləcək: Deməli, bu, həqiqətən qəzəblənmiş və qırılacaqlar deyə lövhələri atıb qırmış İncildəki Musa deyil. Bu, sənətkarın hisslərindən doğulan tamamilə başqa bir Musadır, o, müqəddəs mətni dəyişdirməyə və ilahi adamın xarakterini təhrif etməyə özünü icazəli saymışdır. Biz Mikelancelodan, bəlkə də müqəddəsə qarşı küfrdən o qədər də uzaq olmayan bu sərbəstliyi gözləyə bilərikmi?

Qızıl buzağı səhnəsində Musanın davranışının nəql edildiyi Müqəddəs Yazının həmin hissəsi belədir (anaxronik şəkildə Luterin tərcüməsindən istifadə etdiyimə görə üzr istəyirəm):

(II. B. Kap. 32.) „7) Amma Rəbb Musaya belə dedi: Get, aşağı düş; çünki Misirdən çıxardığın xalqın onu pozdu. 8) Onlar Mənə tərəfindən onlara əmr etdiyim yoldan tez ayrıldılar. Onlar özləri üçün bərkidilmiş bir buzov düzəldib, ona ibadət etdilər, ona qurban kəsdilər və dedilər: Ey İsrail, səni Misirdən çıxaran tanrılar budur. 9) Rəbb Musaya belə dedi: Mən görürəm ki, bu, başı bərk bir xalqdır. 10) İndi Məni burax, qəzəbim onlara qarşı alovlanmasın və onları məhv etməsin; beləliklə, Mən səni böyük bir xalq edərəm. 11) Musa isə Rəbbə, öz Allahına qarşı yalvardı və belə dedi: Ay Rəbb, niyə qəzəbin Misirdən böyük qüvvə və güclü əl ilə çıxardığın xalqına qarşı alovlanmaq istəyir? ...

- 14) Beləliklə, Rəbb xalqına qarşı etmək istədiyi pislikdən peşman oldu. 15) Musa geri döndü və dağdan aşağı düşdü, əlində iki şahid lövhəsi var idi, hər iki tərəfi yazılmışdı. 16) Allah onları özü düzəltdi və yazını da özü həkk etdi. 17) Yeşua xalqın sevinc çığırışlarını eşidəndə, Musaya belə dedi:

Düşərgədə döyüşdəki kimi çığırışlar var. 18) Musa cavab verdi: Bu, qalib gələnlərlə məğlub olanların bir-birinə qarşı çığırışları deyil, əksinə, mən qələbə rəqsinin çığırışlarını eşidirəm. 19) Ləşgərə yaxınlaşanda və buzovu və rəqsi görəndə, qəzəbləndi, lövhələri əlindən atdı və dağın ətəyində onları qırdı; 20) sonra onların düzəltdiyi buzovu götürdü, odda əridib toz halına saldı, suya səpdi və İsrail oğullarına içirdi; ...

... 30) Səhər Musa xalqa belə dedi: Siz böyük günah işlədibsiniz; indi Rəbbin hüzuruna qalxacağam, bəlkə günahınızı bağışlatmağı bacararam. 31) Musa yenidən Rəbbin hüzuruna gələndə belə dedi: Ah, xalq böyük günah işlədib və özü üçün qızıl bir tanrı düzəldib. 32) İndi onların günahını bağışla; əgər bağışlamasan, məni də yazdığın kitabından sil. 33) Rəbb Musaya belə dedi: Nə? Mənə qarşı günah işləyəni kitabımdan silərəm. 34) İndi get və Mənim sənə dediyim yerə xalqı apar. Gör, Mənim mələyim səndən əvvəl gedəcək. Mənim cəza vermə vaxtım gələndə, onların günahını mütləq cəzalandıracağam. 35) Beləliklə, Rəbb xalqı, Harunun düzəltdiyi buzovu etdikləri üçün cəzalandırdı.“

Müasir Bibliya tənqidinin təsiri altında bu hissəni oxumaq bizə mümkün deyil, çünki orada bir neçə mənbə hesabının bacarıqsız birləşdirilməsinin əlamətlərini görməmək olmur. 8-ci ayədə Rəbb özü Musaya xalqın sapdığını və bütlər düzəltdiyini bildirir. Musa günahkarlar üçün xahiş edir. Lakin 18-ci ayədə Yeşuaya qarşı elə davranır ki, sanki heç nə bilmirmiş kimi, və gözlənilmədən qəzəblənir (19-cu ayə), bütpərəstlik mənzərəsini görəndə. 14-cü ayədə o, artıq Allahın günahkar xalqını bağışlamasını əldə etmişdi, lakin 21-ci ayədən başlayaraq yenidən dağa qalxır, bu bağışlanmanı diləmək üçün, Rəbbə xalqın sapması haqqında məlumat verir. Bu, Allahın xalqı cəzalandırması haqqındadır, lakin bu barədə heç nə bildirilməmişdir; halbuki 20-ci və 30-cu ayələr arasında Musanın özünün icra etdiyi cəza hökmü təsvir edilmişdir. Məlumdur ki, «Çıxış» haqqında olan kitabın tarixi hissələri daha da diqqət çəkən uyğunsuzluqlar və ziddiyyətlərlə doludur.

Renesans dövrünün insanları üçün İncil mətninə belə tənqidi münasibət, təbii ki, mövcud deyildi; onlar bu hekayəni bir bütün kimi qəbul etməli idilər və nəticədə onun təsviri sənət üçün yaxşı bir əsas təşkil etmədiyini görüblər. İncil ayəsindəki Musa artıq xalqın bütpərəstliyi haqqında məlumatlandırılmış, yumşaq və bağışlayıcı tərəfi seçmiş, lakin qızıl buzağı və rəqs edən kütləni gördükdə yenə də qəfil bir qəzəb hücumuna məruz qalmışdır. Buna görə də, bu ağrılı təəccübə qəhrəmanın reaksiyasını təsvir etmək istəyən sənətkarın daxili səbəblərdən İncil mətnindən asılı olmaması təəccüblü deyil. Müqəddəs Yazının sözlərindən belə sapma, daha kiçik səbəblərdən heç vaxt qeyri-adi deyildi və sənətkara qadağan edilməmişdi. Parmicaninonun öz doğma şəhərindəki məşhur bir rəsmi bizə Musanı dağın zirvəsində oturmuş və lövhələri yerə atarkən göstərir, halbuki İncil ayəsi açıq şəkildə deyir: «O, onları dağın ətəyində qırdı». Artıq oturan Musanın təsviri İncil mətnində heç bir əsas tapmır və daha çox, Mişelancelonun heykəlinin qəhrəmanın həyatından müəyyən bir anı əks etdirməyi nəzərdə tutmadığını fərz edən həmin tənqidçilərin haqlı olduğunu təsdiqləyir.

Müqəddəs mətnə qarşı bu sadiqliksizlikdən daha vacib olan, yəqin ki, Mişelancelonun bizim yozumumuza görə Musanın xarakterində yaratdığı dəyişiklikdir. Ənənənin şahidliyinə görə, Musa adamı qəzəbli və ehtirasın qopmalarına məruz qalan biri idi. Belə bir müqəddəs qəzəb hücumunda o, bir İsrail oğlunu döyən Misirli adamı öldürmüş və buna görə də ölkədən səhraya qaçmalı olmuşdur. Oxşar bir affekt partlayışında Allahın özünün yazdığı iki lövhəni parçalamışdır. Əgər ənənə belə xarakter xüsusiyyətlərini nəql edirsə, o, yəqin ki, qərəzsizdir və bir dəfə yaşamış böyük bir şəxsiyyətin izini saxlamışdır. Lakin Mişelancelo papa heykəlinin üzərinə tarixi və ya ənənəvi Musadan üstün olan başqa bir Musa əyləşdirmişdir. O, qırılmış qanun lövhələri motivini yenidən işləyib hazırlamış, onları Musanın qəzəbi ilə qırılmağa qoymur, əksinə, onların qırıla biləcəyi təhdidi ilə bu qəzəbi sakitləşdirir və ya ən azı hərəkətə keçmə yolunda ləngidir. Beləliklə, o, Musanın fiquruna yeni, insanüstü bir şey qoymuşdur və bu fiqurun nəhəng bədən kütləsi və güc dolu əzələləri, insanın qadir olduğu ən yüksək psixiki nailiyyətin, yəni öz ehtirasını, həsr olunduğu bir təyinatın xeyrinə və onun əmri ilə məğlub etmənin bədən ifadə vasitəsinə çevrilir.

Mikelancelonun heykəlinin yozumu burada sona çata bilər. İncəsənətçinin Papa Yulius I-in qəbir abidəsi üçün Musanı, üstəlik də belə bir dəyişdirilmiş Musanı nəzərdə tutarkən hansı motivlərin fəaliyyət göstərdiyi sualı hələ də qaldırıla bilər. Bir çox tərəflər tərəfindən uyğun olaraq qeyd edilmişdir ki, bu motivlər Papanın xarakterində və incəsənətçinin onunla olan münasibətində axtarılmalıdır. Yulius II, böyük və güclü şeyləri, ilk növbədə ölçülərin böyüklüyünü həyata keçirməyə çalışması baxımından Mikelandceloya yaxın idi. O, fəaliyyət adamı idi, məqsədi açıq-aşkar idi, Papalıq hakimiyyəti altında İtaliyanın birləşməsinə can atırdı. Bir neçə əsr sonra digər qüvvələrin birgə fəaliyyəti nəticəsində əldə edilməli olan şeyi, o, təkbaşına, ona verilmiş qısa zaman və hakimiyyət dövründə, səbirsizliklə və zorakı vasitələrlə əldə etmək istəyirdi. O, Mikelandcelonu özünə bərabər kimi qiymətləndirməyi bacarırdı, lakin tez-tez onu öz tələskənliyi və mərhəmətsizliyi ilə əzab çəkdirirdi. İncəsənətçi özünün eyni şiddətli can atmasını dərk edirdi və dərin baxışlı bir düşünən kimi, ikisinin də məhkum olduğu uğursuzluğu sezməmiş ola bilər. Beləliklə, o, öz Musasını Papanın abidəsində yerləşdirdi, ölmüş şəxsə qarşı ittiham olmadan deyil, özünə xəbərdarlıq olaraq, bu tənqidlə öz təbiəti üzərində yüksələrək.

IV

1863-cü ildə bir ingilis, W. Watkiss Lloyd, Mikelandcelonun Musasına kiçik bir kitabça həsr etmişdir.¹ Bu 46 səhifəlik mətni əldə etməyim mümkün olduqda, onun məzmununu qarışıq hisslərlə qəbul etdim. Bu, böyük bir işin xidmətində olan işimizə adətən necə layiq olmayan uşaqca motivlərin töhfə verdiyini öz şəxsimiz üzərində yenidən təcrübə etmək fürsəti idi. Lloydun mənim öz səyimin nəticəsi kimi mənə dəyərli olan bir çox şeyi əvvəlcədən söyləmiş olmasına təəssüf etdim və yalnız ikinci dərəcəli olaraq gözlənilməz təsdiqdən məmnun qala bildim. Həll edici bir nöqtədə, şübhəsiz ki, yollarımız ayrılır.

Lloyd ilk olaraq qeyd etmişdir ki, fiqurun adi təsvirləri yanlışdır, Musa ayağa qalxmaq üzrə deyil,² sağ əli saqalın içərisinə girmir,² yalnız onun göstərici barmağı hələ də saqalın üzərində dayanır.³ O, həmçinin, Bu, çox daha çox məna ifadə edir: təsvir olunan fiqurun mövqeyinin yalnız əvvəlki, təsvir edilməmiş bir ana geri qaytarılmaqla izah edilə biləcəyini, sol saqqal tellərinin sağa çəkilməsinin isə sağ əlin və saqqalın sol yarısının əvvəllər sıx, təbii şəkildə vasitəçilik edilmiş bir əlaqədə olduğunu göstərməli olduğunu qəbul edir. Lakin o, zəruri olaraq nəticə çıxarılan bu qonşuluğu yenidən bərpa etmək üçün başqa bir yol seçir; əlin saqqala soxulduğunu deyil, saqqalın əlin yanında olduğunu fərz edir.²²

O, belə izah edir: «Statuanın başı, qanun lövhələrini tutan əlin o vaxtkı və indiki mövqeyinə uyğun olaraq, ani pozulmadan bir an əvvəl tamamilə sağa çevrilmiş olmalıdır». Lövhələrin boş ələ etdiyi təzyiq, aşağı axan buklelərin altında barmaqların təbii şəkildə açılmasına səbəb olur və başın digər tərəfə ani çevrilməsi, hərəkət etməyən əl tərəfindən bir anlıq saxlanılan saç tellərinin bir hissəsinin, «iz» («wake») kimi başa düşülməli olan saç çələngini əmələ gətirməsinə səbəb olur.

Sağ əl və saqqalın sol yarısının əvvəlki yaxınlaşmasının digər mümkün variantından Lloyd, bizim yozumumuza nə qədər yaxın keçdiyini sübut edən bir mülahizə ilə geri çəkilir. Onun fikrincə, peyğəmbər, ən yüksək həyəcan halında belə, saqqalını kənara çəkmək üçün əlini irəli uzatmış ola bilməz. Bu halda barmaqların mövqeyi tamamilə fərqli olardı və üstəlik, bu hərəkət nəticəsində yalnız sağ əlin təzyiqi ilə saxlanılan lövhələr düşməli idi; əgər fiqura, lövhələri hələ də saxlamaq üçün çox bacarıqsız bir hərəkət tələb edilmirsə, ki, belə bir təsəvvür əslində təhqir mənasını daşıyır.

(«Unless clutched by a gesture so awkward, that to imagine it is profanation.»)

Müəllifin nöqsanının harada olduğunu görmək asandır. O, saqqalın qəribəliklərini düzgün olaraq keçmiş bir hərəkətin əlamətləri kimi yozumlayıb, lakin sonra lövhələrin mövqeyindəki daha az məcburi olmayan detallara eyni nəticəni tətbiq etməkdən imtina edib. O, yalnız saqqaldan gələn əlamətlərdən istifadə edir, lövhələrdən gələnlərdən isə yox; lövhələrin mövqeyini ilkin kimi qəbul edir. Beləliklə, o, bizimkindəki kimi bir başa düşməyə gedən yolu bağlayır; bizimkində isə bəzi nəzərə çarpmayan detalların dəyərləndirilməsi bütün fiqurun və onun niyyətlərinin təəccüblü yozumuna gətirib çıxarır.

Bəs biz ikimiz də yanlış yolda olsaq? Əgər sənətçi üçün əhəmiyyətsiz olan, onun sadəcə qəsdən və ya müəyyən formal səbəblərə görə olduğu kimi, içərisinə heç nə gizlətmədən yaratdığı detalları biz çətin və mənalı qəbul etsəydik? Əgər sənətçinin nə şüurlu, nə də şüursuz olaraq yaratmaq istədiyi şeyi açıq şəkildə gördüyünə inanan bir çox təfsirçinin taleyinə düçar olsaydıq? Bu barədə qərar verə bilmirəm. Michelangelo kimi, əsərlərində ifadə axtaran çoxlu düşüncə məzmunu olan bir sənətçiyə belə bir sadə qeyri-müəyyənliyi yaraşdırmaq olub-olmadığını və bunun xüsusilə Moşe heykəlinin diqqət çəkən və qəribə xüsusiyyətləri üçün qəbul edilə bilən olub-olmadığını deyə bilmirəm. Nəhayət, bu qeyri-müəyyənliyin günahının sənətçi ilə təfsirçi arasında bölüşdürülməli olduğunu utancaqlıqla əlavə etmək olar. Michelangelo yaradıcılığında sənətin ifadə edə biləcəyi şeyin ən son həddinə qədər çox vaxt getmişdir; bəlkə də Moşe heykəlində də tam uğur qazana bilməmişdir, əgər onun məqsədi, fırtınalı həyəcanın keçdikdən sonra sakitlikdə qalan əlamətlərdən onun şiddətini sezdirmək idisə.

10 / 28

Gimnazist şagirdin psixologiyasına dair

Belə irəli yaşlarda yenidən gimnaziya üçün “almanca məqalə” yazmaq vəzifəsi verildikdə insan qəribə bir hisslə qarşılaşır. Lakin insan avtomatik olaraq, “Diqqət!” əmri ilə əllərini şalvarının tikişinə yapışdırmalı və paketləri yerə salmalı olan köhnə əsgər kimi itaət edir. Son yarım əsrdə heç nə dəyişməmiş kimi nə qədər istəklə razılaşdığımız maraqlıdır. O vaxtdan bəri insan yaşlanıb, altmışıncı yaşının ərəfəsindədir və bədən hissləri ilə güzgü, həyat işığının artıq nə qədərini yandırıb bitirdiyini birmənalı şəkildə göstərir.

Təxminən on il əvvəl insan yenidən tam gənc olduğunu hiss etdiyi anlar yaşaya bilərdi. Artıq ağ saqqallı və vətəndaş həyatının bütün yükü ilə yüklənmiş halda doğma şəhərin küçələrində gəzərkən, insan gözləmədən bir və ya digər yaxşı qorunmuş yaşlı bəylə qarşılaşardı və onu demək olar ki, təvazökarlıqla salamlayardı, çünki onun içərisində öz gimnaziya müəllimlərindən birini tanıyardı. Lakin sonra dayanar və ona fikrə dalaraq baxardı: O həqiqətən odur, yoxsa ona çox bənzəyən biridir? O nə qədər gənc görünür və sən özün nə qədər yaşlanmısan! Bu gün o nə qədər yaşlı ola bilər? O vaxtlar bizə böyükləri təmsil edən bu kişilər bizdən nə qədər az yaşlı idilər?

Keçmiş zaman sonra sanki qaranlıqlaşmışdı və ondan on sekiz yaşına qədər olan həyat illəri yaddaşın küncələrindən öz qabaqcadan sezgiləri, səhvlikləri, ağrılı dəyişmələri və xoşbəxtlik verən uğurları ilə yüksəldi; bu, batmış bir mədəniyyət dünyasına ilk baxışlar idi ki, ən azından mənə sonralar həyat mübarizələrində misilsiz bir təsəlli olacaqdı; bu, elmlərlə ilk təmaslar idi ki, insan onlar arasında hansına — şübhəsiz qiymətsiz — xidmətlərini həsr edəcəyini seçə biləcəyinə inanırdı. Mən bütün bu dövrün, əvvəlcə yalnız zəif bir işarə ilə özünü göstərən, lakin mən onu buraxılış imtahanı inşasında açıq sözlərə bürüyə bildiyim bir vəzifənin qabaqcadan sezgisi ilə keçdiyini xatırladığıma inanırdım: Mən həyatımda insanlığın biliyinə bir töhfə vermək istəyirdim. Sonra həkim oldum, lakin əslində daha çox psixoloq oldum və müasir dövrdə yaxın və uzaq xarici dilli ölkələrdə həkimləri və tədqiqatçıları nəfəsini kəsən, tərif və qınamağa səbəb olan — təbii ki, öz vətənində ən az — yeni bir psixoloji elmi, yəni «Psixoanaliz»i yaratmağa nail oldum.

Psixoanalitik olaraq mən intellektual proseslərdən çox, emosional proseslərlə, şüurlu ruhi həyatdan çox, şüursuz ruhi həyatla maraqlanmalıyam. Keçmiş gimnaziya müəllimimlə görüşdəki təəssüf hissim mənə ilk etirafımı etməyi xatırladır: Bizləri daha çox nə məşğul edirdi və bizlər üçün daha əhəmiyyətli olurdu: bizə təqdim olunan elmlərlə məşğuliyyət, yoxsa müəllimlərimizin şəxsiyyətləri ilə məşğuliyyət? Hər halda, bizlərin hamısında sonunculara qarşı heç vaxt dayanmayan bir gizli axın mövcud idi və bir çoxları üçün elmlərə gedən yol yalnız müəllimlərin şəxsiyyətləri üzərindən keçirdi; bəziləri bu yolda ilişib qaldılar və bəzilərinə bu yol — nə üçün bunu etiraf etməyək? — daimi olaraq bağlandı.

Biz onlara yaxınlaşmağa çalışırdıq və ya onlardan uzaqlaşırdıq, onlarda ehtimal ki, mövcud olmayan sevgi və ya nifrət hisslərini təsəvvür edirdik, onların xarakterlərini öyrənirdik və onlar vasitəsilə öz xarakterlərimizi formalaşdırırdıq və ya təhrif edirdik. Onlar bizlərin ən güclü üsyanlarını oyadırdılar və bizləri tam itaətə məcbur edirdilər; biz onların kiçik zəifliklərini axtarırdıq və onların böyük üstünlükləri, biliyi və ədaləti ilə fəxr edirdik. Əsasən, onları çox seviridik, əgər onlar bizə buna bir əsas verirdilsə; bütün müəllimlərimizin bunu nəzərinə alıb-almadığını bilmirəm.

Lakin inkar etmək olmaz ki, biz onlara qarşı çox xüsusi bir şəkildə mövqe tutmuşduq, bu mövqe təsir altına düşənlər üçün bəzi narahatlıqlar yarada bilərdi. Biz əvvəlcədən onlara qarşı həm sevgiyə, həm nifrətə, həm tənqidlərə, həm də ehtirama bərabər dərəcədə meylli idik. Psixoanaliz belə ziddiyyətli davranışa hazır olmağı ambivalent adlandırır; o, belə bir hissi ambivalentliyin mənbəyini sübut etmək üçün çətinlik çəkmir.

O, bizə öyrətdi ki, fərdin sonrakı davranışı üçün son dərəcə vacib olan digər şəxslərə qarşı emosional münasibətlər gözlənilmədən çox erkən vaxtda formalaşır. Uşaqlığın ilk altı ilində kiçik insan özünün eyni və əks cinsdən olan şəxslərlə münasibətlərinin növünü və emosional tonunu müəyyən edir; o, bu münasibətləri bundan sonra inkişaf etdirə və müəyyən istiqamətlərdə dəyişdirə bilər, lakin artıq onları ləğv edə bilməz. Onun bu şəkildə bağlandığı şəxslər onun valideynləri və bacı-qardaşlarıdır. Sonradan tanıdığı bütün insanlar ona bu ilk hisslər obyektinin (təxminən valideynlərlə yanaşı, baxıcıların da) əvəzediciləri olur və onun üçün ataların, anaların, bacı-qardaşların və s. “imagines” adlandırdığımız obrazlarından çıxan sıralarda düzülür. Deməli, bu sonrakı tanışlıqlar bir növ hisslər irsini daşımalı olurlar; onlar öz iştirakları çox az olan sempatia və antipatiyalarla qarşılaşırlar; bütün sonrakı dostluq və sevgi seçimi həmin ilk nümunələrin buraxdığı xatirə izləri əsasında baş verir.

Adətən yaddaşda saxlanılmayan uşaqlığın imagines-lərindən gənc və kişi üçün atasının obrazından daha əhəmiyyətli olanı yoxdur. Orqanik zərurət bu münasibətə emosional ambivalensiya gətirib çıxarmışdır; bunun ən təsirli ifadəsini biz Kral Edip haqqında yunan mifində görə bilərik. Kiçik oğlan atasını sevməli və ona heyran qalmalıdır; o, ona bütün varlıqların ən güclüsü, ən mehribanı və ən ağıllısı kimi görünür; Allahın özü belə, erkən uşaqlıq psixik həyatında təqdim olunduğu kimi, bu ata obrazının yüksəldilməsindən başqa bir şey deyildir. Lakin çox tezliklə bu emosional münasibətin digər tərəfi üzə çıxır. Ata həm də öz həvəs həyatının güclü pozucusu kimi tanınır; o, təkcə təqlid edilmək istənilən deyil, həm də yerini özünün tutmaq üçün aradan qaldırılmaq istənilən nümunəyə çevrilir. Ataya qarşı zərif və düşmən təhrik artıq bir-biri ilə yanaşı davam edir, çox vaxt bütün həyat boyu, birinin digərini ləğv edə bilməməsi ilə. Ziddiyyətlərin belə bir yanaşmasında bizim emosional ambivalensiya adlandırdığımız şeyin xarakteri dayanır.

Uşaqlığın ikinci yarısında ata ilə bu münasibətdə dəyişiklik hazırlanır; bunun əhəmiyyətini insan kifayət qədər böyük təsəvvür edə bilməz. Oğlan uşağı öz uşaq otağından kənarda olan real dünyaya baxmağa başlayır və indi onun ilkin ata hörmətini sarsıdan və bu ilk idealından ayrılmasını təşviq edən kəşfləri etməli olur. O, atasının artıq ən güclü, ən ağıllı və ən zəngin olmadığını görür; onunla narazı qalır, onu tənqid etməyi və sosial olaraq yerləşdirməyi öyrənir və sonra adətən ona yaşatdığı məyusluğa görə ağır cəza verir. Yeni nəslə xas olan bütün ümidverici, eləcə də bütün qıcıqlandırıcı şeylər bu atadan ayrılmağı şərt kimi tələb edir.

Gənc insanın inkişafının bu mərhələsinə onun müəllimlərlə görüşü düşür. İndi biz lisey professorlarımızla olan münasibətimizi başa düşürük. Hətta özləri belə ata olmayan bu kişilər bizə ata əvəzi oldular. Buna görə də, çox gənc olsalar belə, onlar bizə yetkin, əlçatmaz böyüklər kimi görünürdülər. Biz uşaqlıq illərimizdəki hər şeyi bilən atamıza göstərdiyimiz hörməti və gözləntiləri onlara köçürürdük, sonra isə onlara evdəki atalarımız kimi davranmağa başlayırdıq. Biz ailədə qazandığımız ambivalentliyi onlara göstərirdik və bu münasibət sayəsində onlarla, doğma atalarımızla mübarizə aparmağa öyrəşdiyimiz kimi mübarizə aparırdıq. Uşaq tərbiyəsi və ailə ocağı nəzərə alınmasa, müəllimlərə qarşı davranışımız nə başa düşülərdi, nə də bağışlanardı.

Lisey tələbələri olaraq qardaşlarımızın nəslindən gələnlərlə, yəni yoldaşlarımızla daha başqa və az vacib olmayan təcrübələr yaşadıq, lakin bunlar başqa bir məqalədə təsvir edilməlidir. Məktəbin ildönümü fikirlərimizi müəllimlərə yönəldir.

11 / 28

Həvəslər və onların taleyi

Biz tez-tez elmin aydın və dəqiq təyin olunmuş əsas anlayışlar üzərində qurulmalı olduğu tələbinin irəli sürüldüyünü eşitmişik. Əslində, heç bir elm belə təriflərlə başlamır, ən dəqiq elmlər belə. Elmi fəaliyyətin düzgün başlanğıcı daha çox hadisələrin təsviridir; bu hadisələr sonra qruplaşdırılır, sıralanır və əlaqələr içərisinə yerləşdirilir. Təsvir zamanı belə materiala müəyyən abstrakt ideyaların tətbiq edilməsinin qarşısını almaq mümkün deyil; bu ideyalar hər hansı bir yerdən, əlbəttə ki, yalnız yeni təcrübədən deyil, gətirilir. Maddənin daha da emal edilməsi zamanı bu cür ideyalar — sonradan elmin əsas anlayışları — daha da vacibdir. Onlar əvvəlcə müəyyən dərəcədə qeyri-müəyyənlik daşımalıdırlar; onların məzmununun aydın sərhədlərlə müəyyən edilməsindən söhbət gedə bilməz. Onlar bu vəziyyətdə olduqları müddətcə, onların mənası haqqında, onlardan götürülmüş kimi görünsələr də, əslində onlara tabe edilən təcrübə materialına təkrar-təkrar istinad etməklə razılığa gəlinir. Deməli, onlar əslində konvensiyalar xarakteri daşıyırlar, lakin hər şey onların ixtiyari seçilməməsindən, əksinə, empirik maddə ilə əhəmiyyətli əlaqələr tərəfindən müəyyən edilməsindən asılıdır; bu əlaqələri onları tanıyıb sübut etməzdən əvvəl sezməyə çalışırıq. İlgili hadisə sahəsinin daha dərindən araşdırılmasından sonra onun elmi əsas anlayışlarını daha dəqiq qavramaq və onları tədricən elə dəyişmək olar ki, onlar geniş miqyasda istifadəyə yararlı və tamamilə ziddiyyətsiz olsunlar. Onda bəlkə də onları təriflərlə çərçivəyə salmaq vaxtı gəlib çatmışdır. Lakin biliyin inkişafı təriflərin sərtliyini də qəbul etmir. Fizikanın nümunəsi parlaq şəkildə göstərdiyi kimi, təriflərlə sabitləşdirilmiş “əsas anlayışlar” da davamlı məzmun dəyişikliyinə məruz qalır.

Belə konvensional, hələlik olduqca qaranlıq bir əsas anlayış, lakin psixologiyada ondan imtina edə bilməyəcəyimiz anlayış, həvəs anlayışıdır. Gəlin onu müxtəlif tərəflərdən məzmunla doldurmağa çalışaq.

Əvvəlcə fiziologiya tərəfindən. Fiziologiya bizə qıcıq anlayışını və refleks sxemini vermişdir; bu sxemə görə, canlı toxumaya (sinir maddəsinə) xaricdən gətirilən qıcıq, xaricə yönəlmiş fəaliyyət vasitəsilə aradan qaldırılır. Bu fəaliyyət ona görə məqsədəuyğun olur ki, qıcıqlanmış maddəni qıcığın təsirindən çıxarır, qıcığın təsir dairəsindən kənara aparır.

İndi “həvəs” “qıcıq”la necə əlaqəlidir? Həvəs anlayışını qıcıq anlayışının altına yerləşdirməyimizə heç nə mane olmur: həvəs psixika üçün bir qıcıqdır. Lakin dərhal xəbərdarlıq edilir ki, həvəslə psixi qıcığı eyniləşdirməmək lazımdır. Psixika üçün həvəs qıcıqlarından başqa qıcıqlar da açıq-aydın mövcuddur; bunlar özlərini fizioloji qıcıqlara daha çox bənzər aparan qıcıqlardır. Məsələn, gözə güclü işıq düşərsə, bu, həvəs qıcığı deyil; lakin udlaq selikli qişasının qurumasının hiss olunması və ya mədə selikli qişasının aşınması isə həvəs qıcığıdır.

Beləliklə, həvəs qıcığını ruha təsir edən digər (fizioloji) qıcıqdan ayırmaq üçün material əldə etdik. Birincisi: Həvəs qıcığı xarici aləmdən deyil, orqanizmin öz daxilindən qaynaqlanır. Buna görə də o, ruha başqa cür təsir edir və aradan qaldırılması üçün başqa fəaliyyətlər tələb edir. İkincisi: Qıcıq üçün əsas olan hər şey, onun təkcə bir zərbə kimi təsir etdiyini fərz etdiyimiz zaman verilmişdir; onda o, bir dəfəlik məqsədəuyğun fəaliyyətlə də aradan qaldırıla bilər; bu fəaliyyətin tipik nümunəsi qıcıq mənbəyindən motor qaçışdır. Təbii ki, bu zərbələr təkrarlana və toplana da bilər, lakin bu, prosesin anlaşılmasını və qıcığın aradan qaldırılma şərtlərini dəyişmir. Həvəs isə heç vaxt ani zərbə qüvvəsi kimi deyil, həmişə sabit qüvvə kimi təsir edir. O, xaricdən deyil, bədənin daxilindən hücum etdiyi üçün ona qarşı heç bir qaçış kömək edə bilməz. Həvəs qıcığını daha yaxşı “ehtiyac” adlandırırıq; bu ehtiyacı aradan qaldıran isə “qane olma”dır. O, yalnız daxili qıcıq mənbəyinin məqsədə uyğun (adekvat) dəyişdirilməsi ilə əldə edilə bilər.

1) Burada fərz edilir ki, bu daxili proseslər susuzluq və aclıq ehtiyaclarının orqanik əsaslarıdır.

Təqribən tamamilə aciz, dünyada hələ istiqamətini tapmamış və sinir maddəsində təəssüratları qəbul edən bir canlı varlığın mövqeyinə qoyaq. Bu varlıq çox qısa müddət ərzində ilk fərqləndirməni aparmaq və ilk istiqaməti əldə etmək vəziyyətinə düşəcək. Bir tərəfdən, əzələ hərəkəti (qaçış) ilə onlardan yayınmağa qadir olduğu təəssüratları hiss edəcək; bu təəssüratları xarici dünyaya aid hesab edəcək. Digər tərəfdən isə, belə bir hərəkətin faydasız qaldığı, lakin buna baxmayaraq, sabit təzyiq xarakterini saxlayan təəssüratları da hiss edəcək; bu təəssüratlar daxili dünyanın əlamətidir, həvəs ehtiyaclarının sübutudur. Canlı varlığın qavrayan maddəsi, əzələ fəaliyyətinin təsirindən belə bir istinad nöqtəsi əldə etmiş olacaq ki, «xarici»ni «daxili»dən ayırsın.

Beləliklə, həvəsin mahiyyətini əvvəlcə onun əsas xüsusiyyətlərində, yəni orqanizmin daxili hissəsindəki təəssürat mənbələrindən gəlməsində və sabit qüvvə kimi ortaya çıxmasında tapırıq və buradan onun digər bir xüsusiyyətini, qaçış hərəkətləri ilə məğlubedilməzliyini çıxarırıq. Bu müzakirələr zamanı bizə diqqəti çəkən bir məqam oldu ki, bu da bizdən əlavə bir etirafı tələb edir. Biz təcrübə materialımıza yalnız bəzi konvensiyaları əsas anlayışlar kimi gətirmirik, həm də psixoloji hadisələr dünyasını işləyərkən bizə yol göstərmək üçün mürəkkəb fərziyyələrdən də istifadə edirik. Bu fərziyyələrin ən vacibini artıq qeyd etmişik; indi yalnız onu açıq şəkildə vurğulamaq qalır. Bu fərziyyə bioloji təbiətdədir, meyl (və ya məqsədəuyğunluq) anlayışı ilə işləyir və belədir: Sinir sistemi, ona verilmiş funksiyası gələn təəssüratları yenidən aradan qaldırmaq, mümkün qədər aşağı səviyyəyə endirmək və ya, əgər bu mümkün olsaydı, ümumiyyətlə təəssüratsız qalmağı istəyən bir aparatdır. Bu ideyanın qeyri-müəyyənliyinə şimdilik etiraz etməyək və sinir sisteminə — ümumi şəkildə desək: təəssüratların idarə olunması vəzifəsini verək. Onda görürük ki, həvəslərin daxil edilməsi sadə fizioloji refleks sxemini nə qədər mürəkkəbləşdirir. Xarici təəssüratlar yalnız onlardan yayınmaqla bağlı bir vəzifə qoyur; bu, əzələ hərəkətləri ilə həyata keçirilir və nəhayət, onlardan biri məqsədə çatır və irsi disposisiya kimi məqsədəuyğun olur. Orqanizmin daxili hissəsində yaranan həvəs təəssüratları bu mexanizm ilə həll edilə bilməz. Onlar sinir sistemindən çox daha yüksək tələblər irəli sürürlər, onu mürəkkəb, bir-biri ilə əlaqəli fəaliyyətlərə vadar edirlər ki, bunlar xarici dünyayı o qədər dəyişdirir ki, daxili təəssürat mənbəyinə doyum təmin edir və hər şeydən əvvəl, onlar qaçılmaz davamlı təəssürat axını saxladıqları üçün, təəssüratların uzaqlaşdırılması kimi ideal niyyətindən imtina etməyə məcbur edirlər. Beləliklə, qəti şəkildə nəticə çıxara bilərik ki, həvəslər, xarici təəssüratlar deyil, son dərəcə güclü sinir sisteminin nail olduğu irəliləyişlərin əsl hərəkətverici qüvvələridir, Mövcud inkişaf mərhələsinə gətirib çıxarmışdır. Təbii ki, həvəslərin özlərinin, ən azı qismən, xarici qıcıqlandırıcı təsirlərin məhsulu olduğu, bu təsirlərin filogenesiz gedişində canlı maddəyə dəyişdirici təsir göstərdiyi fərziyyəsinə heç nə mane deyil.

Əgər biz ən yüksək dərəcədə inkişaf etmiş ruh aparatlarının fəaliyyətinin də həzz prinsipinə tabe olduğunu, yəni həzz-xoşagəlməzlik ardıcıllığına aid hisslər tərəfindən avtomatik olaraq tənzimləndiyini aşkarlayırıqsa, bu hisslərin qıcıqlandırıcının idarə olunma üsulunu əks etdirdiyi barədə daha bir fərziyyəni asanlıqla rədd edə bilmərik. Şübhəsiz ki, bu, xoşagəlməzlik hissinin qıcıqlandırıcının artması ilə, həzz hissinin isə qıcıqlandırıcının azalması ilə əlaqədar olması mənasındadır. Lakin bu fərziyyənin geniş miqyasda qeyri-müəyyənliyini, həzz-xoşagəlməzlik və ruh həyatına təsir edən qıcıqlandırıcı ölçülərin dəyişmələri arasındakı əlaqənin xarakterini təxmin etməyimizə nail olana qədər diqqətlə qeyd edib saxlamalıyıq. Belə əlaqələrin çox müxtəlif və çox sadə olmayan növlərinin olması şübhəsizdir.

İndi isə ruh həyatının nəzərdən keçirilməsinə biologiya tərəfindən yönəlsək, “həvəs” bizə ruhi ilə somatik arasındakı sərhəd anlayışı kimi, bədən daxili mənşəli və ruha daxil olan qıcıqlandırıcıların psixiki nümayəndəsi kimi, ruhi olanın bədənili ilə əlaqəsi nəticəsində ona yüklənən iş tələbinin ölçüsü kimi görünür.

İndi biz həvəs anlayışı ilə əlaqədar istifadə olunan bir sıra terminləri müzakirə edə bilərik, məsələn: təkan, məqsəd, obyekt, həvəsin mənbəyi.

Həvəsin təkanı altında onun hərəkətverici anı, təmsil etdiyi qüvvə cəmi və ya iş tələbi ölçüsü başa düşülür. Təkan xarakteri həvəslərin ümumi xüsusiyyətidir, hətta onların mahiyyətidir. Hər bir həvəs aktivliyin bir hissəsidir; əgər insan təmtəraqlı şəkildə passiv həvəslərdən danışarsa, passiv məqsədi olan həvəslərdən başqa bir şey nəzərdə tuta bilməz.

Həvəsin məqsədi həmişə məmnuniyyətdir, bu isə yalnız həvəs mənbəyindəki qıcıqlandırıcı vəziyyətin aradan qaldırılması ilə əldə edilə bilər. Lakin bu son məqsəd hər bir həvəs üçün dəyişməz qalsa da, eyni son məqsədə aparan müxtəlif yollar ola bilər, belə ki, bir həvəs üçün bir-biri ilə kombinasiya edilə bilən və ya bir-biri ilə əvəz oluna bilən çoxsaylı yaxın və ya vasitəçi məqsədlər yarana bilər. Təcrübə bizə, həvəs məmnuniyyəti istiqamətində bir qədər irəliləməyə icazə verilən, lakin sonra ləngimə və ya yönləndirməyə məruz qalan proseslər zamanı “məqsədi ləngidilmiş” həvəslərdən danışmağa da imkan verir. Belə proseslərlə də qismən məmnuniyyətin bağlı olması fərz edilməlidir.

Həvəsin obyekti, həvəsin məqsədinə nail ola biləcəyi və ya vasitəsilə nail ola biləcəyi şeydir. Həvəsdə ən dəyişkən olan budur; əvvəldən onunla bağlı deyil, yalnız doyumun mümkün olması üçün uyğunluğu nəticəsində ona təyin edilmişdir. Bu, mütləq yad bir predmet deyil, eyni zamanda öz bədəninin bir hissəsi də ola bilər. Həvəsin həyat taleyinin gedişində istənilən qədər dəfə dəyişdirilə bilər; həvəsin bu yerdəyişməsinə ən əhəmiyyətli rollar düşür. Eyni obyektin eyni vaxtda bir neçə həvəsin doyumuna xidmət etməsi halı da baş verə bilər; Alfred Adler bunu həvəslərin qarşılıqlı əlaqəsi adlandırır. Həvəsin obyektə xüsusi yaxın bağlanması, onun sabitləşməsi kimi vurğulanır. Bu, çox vaxt həvəs inkişafının çox erkən dövrlərində baş verir və həvəsin hərəkətçiliyinə son qoyur, çünki onun ayrılmasına intensiv şəkildə qarşı durur.

Həvəsin mənbəyi dedikdə, bir orqanda və ya bədən hissəsində baş verən və onun qıcığının ruh həyatında həvəs tərəfindən təmsil olunduğu somatik proses nəzərdə tutulur. Bu prosesin mütəmadi olaraq kimyəvi təbiətli olub-olmadığı və ya digər, məsələn, mexaniki qüvvələrin ayrılmasına uyğun gəlib-gəlmədiyi məlum deyil. Həvəs mənbələrinin öyrənilməsi artıq psixologiyanın işi deyil; baxmayaraq ki, somatik mənbədən gəlməsi həvəs üçün sadəcə həlledici əhəmiyyət kəsb edir, ruh həyatında bizə yalnız məqsədləri vasitəsilə tanınır. Həvəs mənbələrinin daha dəqiq tanınması psixoloji tədqiqat məqsədləri üçün həmişə zəruri deyil. Bəzən həvəsin məqsədlərindən onun mənbələrinə çıxarış etmək əsaslandırılmış olur.

Bədənli mənşəli, ruha təsir edən üç müxtəlif həvəsin də müxtəlif keyfiyyətlərlə seçildiyini və buna görə də ruh həyatında keyfiyyətcə fərqli şəkildə davrandığını qəbul etmək lazımdırmı? Bu, əsaslandırılmış görünmür; əksinə, daha sadə fərziyyə ilə kifayətlənmək olar: həvəslərin hamısı keyfiyyətcə eynidir və təsirlərini yalnız daşıdıqları oyanma miqdarlarına, bəlkə də bu miqdarın bəzi funksiyalarına borcludurlar. Tək-tək həvəslərin psixiki nəticələrini bir-birindən fərqləndirən şey, həvəs mənbələrinin fərqliliyinə gətirilib çıxarıla bilər. Lakin həvəs keyfiyyəti məsələsinin nə demək olduğu yalnız sonrakı bir kontekstdə aydın şəkildə izah edilə bilər.

Hansı və neçə həvəs qaldırmaq olar? Burada ixtiyara geniş bir imkan verildiyi açıqdır. Əgər kimsə oyun həvəsi, dağıdıcılıq həvəsi, cəmiyyət həvəsi anlayışlarını, mövzu bunu tələb etdiyi və psixoloji təhlilin məhdudiyyəti buna icazə verdiyi yerlərdə tətbiq edərsə, buna qarşı heç nə demək olmaz. Lakin sualı diqqətdən kənarda qoymaq olmaz: bir tərəfdən bu qədər ixtisaslaşmış həvəs motivləri, həvəs mənbələri istiqamətində daha da parçalanmaya imkan verirmi, elə ki, yalnız daha da parçalanmayan ilkin həvəslər əhəmiyyət iddia edə bilərlər?

Mən belə ilkin həvəslərdən iki qrupu fərqləndirməyi təklif etmişəm: Mən və ya özünü saxlama həvəsləri qrupu cinsiyyət həvəslərinə aid olanlardır. Bu təsnifatın, məsələn, psixi aparatın bioloji meylinə dair fərziyyənin (bax. 0.) malik olduğu zəruri şərt mənası yoxdur; o, sadəcə köməkçi quruluşdur və faydalı olduğu müddətdən artıq saxlanılmamalıdır, onun başqa bir quruluşla əvəzlənməsi təsvir və təsnifat işimizin nəticələrini çox az dəyişəcəkdir. Bu təsnifatın yaranmasına psixoanalizin inkişaf tarixi səbəb olmuşdur; psixoanaliz ilk olaraq psixonevrozları, yəni «transfer nevrozları» adlandırılan qrupu (histeriya və məcburiyyət nevrozu) obyekt götürmüş və onlar vasitəsilə belə bir anlayışa gəlmişdir ki, cinsiyyətin tələbləri ilə Mənin tələbləri arasındakı münaqişə hər bir belə xəstəliyin kökündə yerləşir. Digər nevroz xəstəliklərinin (xüsusilə narsisistik psixonevrozların: şizofreniyaların) dərindən öyrənilməsi bu düsturun dəyişdirilməsinə və beləliklə, ilkin həvəslərin başqa cür qruplaşdırılmasına səbəb ola bilər. Lakin hazırda biz bu yeni düsturu bilmirik və Mən və cinsiyyət həvəslərinin qarşı-qarşıya qoyulmasına əleyhinə olan heç bir dəlil də tapmamışıq.

Ümumiyyətlə, psixoloji materialın işlənməsi əsasında həvəslərin ayrılması və təsnifatı üçün həlledici ipuçları əldə etmək mümkün olacaqmı, bu mənim üçün şübhəlidir. Əksinə, bu işləmə məqsədilə həvəs həyatına dair müəyyən fərziyyələri materiala gətirmək zəruri görünür və bu fərziyyələri başqa bir sahədən götürüb psixologiyaya köçürmək arzuolunan olardı. Biologiyanın bu sahədə etdiyi iş Mən və cinsiyyət həvəslərinin ayrılmasına əlbəttə ki, mane olmur. Biologiya bizə öyrədir ki, cinsiyyət fərdin digər funksiyaları ilə eyni səviyyədə deyil, çünki onun meylləri fərdi aşır və yeni fərdlərin istehsalını, yəni növün qorunmasını məqsəd tutar. O, bizə bundan əlavə göstərir ki, Mən ilə cinsiyyət arasındakı münasibətə dair iki baxış bərabər hüquqlu şəkildə yan-yana durur: birincisinə görə, fərd əsas məsələdir və cinsiyyət onun fəaliyyətlərindən biri, cinsiyyət təmin olunması isə onun ehtiyaclarından biri kimi qiymətləndirilir; ikincisinə görə isə fərd, özünə nəsildən etibar edilmiş, demək olar ki, ölümsüz cücə plazmasına müvəqqəti və keçici bir əlavədir. Cinsiyyət funksiyasının xüsusi bir kimyəvi proseslə digər bədən proseslərindən ayrılması fərziyyəsi, bildiyim qədər, Erixin bioloji tədqiqatlarının da bir şərtidir.

Həvəslərin həyatının şüur tərəfindən öyrənilməsi demək olar ki, aşılmaz çətinliklər təqdim etdiyi üçün, psixoanalitik ruh pozğunluqlarının tədqiqi bizim məlumatlarımızın əsas mənbəyi olaraq qalır. İnkişaf mərhələsinə uyğun olaraq, psixoanaliz bizə indiyə qədər yalnız cinsi həvəslər haqqında nisbətən qənaətbəxş məlumatlar verə bilmişdir, çünki o, məhz bu həvəs qrupunu psixonevrozlarda təcrid olunmuş kimi müşahidə edə bilmişdir. Psixoanalizin digər nevrotik xəstəliklərə şaxələndirilməsi ilə, bu daha geniş tədqiqat sahəsində müşahidə üçün bənzər əlverişli şərait gözləmək cəsarətli görünməsinə baxmayaraq, Mən həvəsləri haqqında məlumatlarımızın da əsaslandırılacağı şübhəsizdir.

Cinsi həvəslərin ümumi xarakteristikası üçün aşağıdakıları demək olar: Onlar çoxsaylıdır, müxtəlif orqanik mənbələrdən qaynaqlanır, əvvəlcə bir-birindən asılı olmayaraq fəaliyyət göstərirlər və yalnız gecikmiş şəkildə az və ya çox dərəcədə mükəmməl sintezə birləşdirilirlər. Hər birinin can atdığı məqsəd orqan həzzinin əldə edilməsidir; yalnız sintez həyata keçirildikdən sonra onlar çoxalma funksiyasının xidmətinə girirlər və beləliklə, ümumi cinsi həvəslər kimi tanınır olurlar. İlk ortaya çıxışlarında onlar əvvəlcə saxlanma həvəslərinə söykənirlər, onlardan yalnız tədricən ayrılırlar və obyektin tapılmasında da Mən həvəslərinin onlara göstərdiyi yolları izləyirlər. Onların bir hissəsi ömür boyu Mən həvəslərinə qoşulmuş qalır və onları libidinal komponentlərlə təchiz edir; bu komponentlər normal funksion zamanı asanlıqla nəzərdən qaçırılır və yalnız xəstəlik vasitəsilə aydınlaşır. Onlar böyük dərəcədə bir-birinin əvəzinə keçmələri və obyektlərini asanlıqla dəyişə bilmələri ilə seçilirlər. Sonuncu xüsusiyyətlər nəticəsində onlar, ilkin məqsəd hərəkətlərindən çox uzaq olan nailiyyətlərə qadir olurlar. (Sublimasiya.)

Həvəslərin inkişaf və həyat boyu nə kimi talelərə məruz qaldığının tədqiqini, biz daha yaxşı tanıdığımız cinsi həvəslərə məhdudlaşdırmalıyıq. Müşahidə bizə belə həvəs talelərini aşağıdakı kimi tanıdır:

Əksinə çevrilmə.

Öz şəxsə yönəlmə.

Sıxışdırma.

Sublimasiya.

Sublimasiyanı burada nəzərdən keçirməyi düşünmədiyimə və sıxışdırmanın xüsusi bir fəsil tələb etdiyinə görə, bizə yalnız ilk iki məqamın təsviri və müzakirəsi qalır. Həvəslərin birbaşa davamına mane olan motivləri nəzərə alaraq, həvəs talelərini həvəslərə qarşı müdafiə növləri kimi də təqdim etmək olar.

Əksinə çevrilmə, daha dəqiq nəzə saldıqda, iki müxtəlif prosesə ayrılır: Həvəsin aktivlikdən passivliyə çevrilməsi və məzmunca əksinə çevrilmə. Hər iki proses, mahiyyətcə fərqli olduqları üçün, ayrıca nəzərdən keçirilməlidir.

Birinci prosesə nümunələri Sadizm—Mazoxizm və Şəhvət—Eksibisionizm əkslik cütləri verir. Əksinə çevrilmə yalnız həvəsin məqsədlərinə aiddir; aktiv Məqsəd: əzab vermək, baxmaq; passiv halda isə əzab çəkmək, baxılmaq tətbiq olunur. Məzmunca çevrilmə yalnız sevmənin nifrətə çevrildiyi bir halda rast gəlinir.

Öz şəxsə yönəlmə bizə mazoxizmin, əslində, öz Mənə yönəlmiş sadizm olduğunu, ekshibisionizmin isə öz bədəninə baxmağı da özündə ehtiva etdiyini nəzərə alaraq irəli sürülür. Analitik müşahidə, mazoxistin öz şəxsinə qarşı qəzəbini, ekshibisionistin isə həmin şəxsin açıqlanmasını da eyni dərəcədə həzz alaraq yaşadığına dair heç bir şübhə qoymur. Deməli, prosesin mahiyyəti dəyişməz məqsəd şəraitində obyektin dəyişməsidir. Lakin bizdən qaçmayacaq məqam ondan ibarətdir ki, bu nümunələrdə öz şəxsə yönəlmə və aktivlikdən passivliyə keçid üst-üstə düşür və ya eynidir. Münasibətlərin aydınlaşdırılması üçün daha dərin tədqiqat zəruridir. Sadozizm—mazoxizm əksliyi cütündə prosesi aşağıdakı kimi təsvir etmək olar: a) Sadozizm, obyekt kimi başqa bir şəxsə qarşı zorakılıq, güc tətbiq etməkdən ibarətdir. b) Bu obyekt tərk edilir və öz şəxsi ilə əvəz olunur. Öz şəxsə yönəlmə ilə aktiv həvəs məqsədinin passiv məqsədə çevrilməsi də həyata keçirilmiş olur. c) Yenidən bir yad şəxs obyekt kimi axtarılır və baş vermiş məqsəd çevrilməsi nəticəsində həmin şəxs subyekt rolunu üstlənməli olur. c halı, ümumiyyətlə belə adlandırılan mazoxizmin halıdır.

Onun da qaneedilməsi, passiv Mənin, indi yad subyektə buraxılmış olan öz keçmiş mövqeyinə fantaziya yolu ilə qayıtması vasitəsilə, ilkin sadizm yolu ilə baş verir. Daha birbaşa mazoxist qaneedilmənin olub-olmadığı tamamilə şübhəlidir. Təsvir olunan şəkildə sadizmdən yaranmamış ilkin bir mazoxizm mövcud deyil kimi görünür. 5-ci pilləni qəbul etməyin artıq olmadığı məcburiyyət nevrozunda sadistik həvəsin davranışından aydın olur. Burada yeni bir şəxsə qarşı passivlik olmadan, öz şəxsə yönəlmə müşahidə olunur. Dönmə yalnız 5-ci pilləyə qədər gedir. Əzab vermə həvəsindən özünü əzablandırma, özünü cəzalandırma yaranır, mazoxizm yox. Aktiv fe’l passivə deyil, əksinə, qaytarıcı bir mediaya çevrilir. Sadizmə aid anlayış, bu həvəsin ümumi məqsədinin (bəlkə daha yaxşı: eyni məqsəd daxilində) tamamilə xüsusi bir məqsəd hərəkəti güzdəməsi faktı ilə də zəifləyir. Kiçiltmə, üstünlük təsis etmə ilə yanaşı, ağrı vermə də var. İndi psixoanaliz göstərir ki, ağrı vermə həvəsin ilkin məqsəd hərəkətləri arasında rol oynamır. Sadistik uşaq ağrı verməni nəzərə almır və ona niyyət etmir. Lakin məzoxizmə çevrilmə bir dəfə baş verdikdən sonra, ağrılar passiv mazoxistik məqsəd kimi çox uyğun gəlir, çünki bizdə ağrı və digər xoşagəlməz hisslərin cinsi oyanmaya keçdiyi və ona görə də xoşagəlməz ağrı hissinə dözməyə imkan verən həzzli bir vəziyyət yaratdığına inanmaq üçün bütün əsaslar var. Ağrı hissi bir dəfə mazoxistik məqsəd olduqda, geriyə dönərək, sadistik məqsəd də, yəni ağrı vermə də yarana bilər; insan başqalarına ağrı yaradarkən, əzab çəkən obyekt ilə eyniləşmə yolu ilə özü mazoxistik şəkildə bundan həzz alır. Təbii ki, hər iki halda ağrının özü deyil, ona müşayiət edən cinsi oyanma həzz alınır və bu, sadist üçün xüsusilə rahat olur. Ağrıdan həzz alma, deməli, ilkin mazoxistik məqsəddir, lakin bu, yalnız ilkin sadistik olanlarda həvəs məqsədinə çevrilə bilər.

1) [1924-cü il əlavəsi:] Sonrakı işlərdə (bax: «Məzoxizmin iqtisadi problemi», 1924; bu nəşrin XIII cildi) mən həvəs həyatının problemləri ilə əlaqədar olaraq əks bir görüş bildirdim.

Tamamlıq üçün əlavə edirəm ki, şəfqət sadizmdə həvəsin dönməsinin nəticəsi kimi təsvir oluna bilməz, əksinə, həvəsə qarşı reaksiya təşəkkülünün (fərq haqqında sonraya bax) anlayışını tələb edir.

Başqa bir əks cütü, yəni baxmağı və özünü göstərməyi məqsəd tutan həvəslərin tədqiqi bir qədər fərqli və daha sadə nəticələr verir. (Perversiya dilində Voyeur və Eksibisionist). Burada da əvvəlki halda olduğu kimi eyni mərhələləri qurmaq olar: a) Baxmağın xarici obyektə yönəlmiş fəaliyyət kimi; b) obyektin tərk edilməsi, baxma həvəsinin öz bədəninin bir hissəsinə yönəldilməsi, bununla da passivliyə çevrilmə və yeni məqsədin qoyulması: baxılan olmaq; c) özünü ondan baxılmaq üçün göstərdiyin yeni subyektin təyin edilməsi. Aktiv məqsədin passiv məqsəddən daha erkən ortaya çıxdığı, baxmanın baxılan olmağa qabaq gəldiyi demək olar ki, şübhə doğurmur. Lakin sadizm halından əhəmiyyətli bir sapma, baxma həvəsində z ilə işarələnmiş mərhələdən daha erkən bir mərhələnin tanına bilməsindədir. Baxma həvəsi əslində fəaliyyətinin əvvəlində avtoerotikdir, onun obyekt var, lakin onu öz bədənində tapır. Yalnız daha sonra (müqayisə yolu ilə) bu obyekti xarici bədənin analoq bir obyekt ilə dəyişdirməyə (a mərhələsi) yönəldilir. Bu ilkin mərhələ, dəyişikliyin bir və ya digər yerdə aparılmasından asılı olaraq, nəticə əks cütünün hər iki vəziyyətinin ondan qaynaqlanması ilə maraqlıdır.

Baxma həvəsi üçün sxem belə ola bilər: a) Öz cinsiyyət orqanına baxmaq = öz şəxsinin cinsiyyət orqanına baxılan olmaq ß) Xarici obyektə özün baxmaq y) Öz obyektinin xarici şəxs tərəfindən baxılan olması. (Aktiv baxma həzzı) (Göstərmə həzzı, Eksibisionizm).

Belə bir ilkin mərhələ sadizmə çatışmır, çünki sadizm əvvəlcədən xarici obyektə yönəlir, baxmayaraq ki, uşağın öz üzvlərinə hakim olmaq istəyən səylərindən onu qurmaq tamamilə məntiqsiz deyil. Hər iki burada nəzərdən keçirilən həvəs nümunəsi üçün aşağıdakı qeyd doğrudur: Həvəsin çevrilməsi, aktivliyin passivliyə tərsinə çevrilməsi və şəxsin özünə yönəlməsi əslində həvəs təhrikinin bütün miqdarında heç vaxt həyata keçirilmir. Daha köhnə aktiv həvəs istiqaməti, həvəsin dəyişmə prosesi çox geniş miqyasda baş versə belə, daha gənc passiv istiqamətin yanında müəyyən dərəcədə mövcudluğunu davam etdirir. Baxma həvəsi haqqında yeganə doğru ifadə belə olmalıdır ki, həvəsin bütün inkişaf mərhələləri, yəni avtoerotik ön mərhələ, eləcə də aktiv və passiv son formalaşmalar yan-yana mövcudluğunu davam etdirir və bu iddia, həvəs hərəkətləri əvəzinə, qaneetmə mexanizmini hökmün əsası götürüldükdə aydın olur. Bəlkə də, əslində, başqa bir qavrama və izah üsulu da əsaslandırıla bilər. Hər bir həvəs həyatını, zaman baxımından ayrılmış və (istənilən) zaman vahidi daxilində eyni xarakterli itələmələrə parçalamaq olar; bu itələmələr bir-biri ilə təxminən artıq lavanın püskürmələri kimi davranır. Sonra təsəvvür etmək olar ki, birinci və ən ilkin həvəs püskürməsi dəyişməz qalaraq davam edir və heç bir inkişaf təcrübə etmir. Növbəti itələmə əvvəldən bir dəyişməyə, məsələn, passivliyə yönəlməyə məruz qalır və artıq bu yeni xarakterlə əvvəlkilərə əlavə olunur və s. Əgər sonra həvəs təhrikini onun başlanğıcından müəyyən bir dayanma nöqtəsinə qədər nəzərdən keçirsək, təsvir edilən itələmələrin ardıcıllığı həvəsin müəyyən bir inkişafının obrazını verməlidir.

Həvəsin inkişafının həmin sonrakı dövründə, bir həvəs təhrikinin yanında onun (passiv) əksinin müşahidə edilməsi faktı, Bleuler tərəfindən təqdim edilən mükəmməl adla, yəni Ambivalens adıyla vurğulanmağa layiqdir.

1) Bax: 221-ci səhifədəki qeyd

Həvəsin inkişafı, bizə həvəsin inkişaf tarixinə və ara mərhələlərin davamlılığına işarə etməklə anlayışımıza yaxınlaşdırılmışdır. Aşkar edilə bilən ambivalensin miqdarı, təcrübəyə görə, fərdlər, insan qrupları və ya irqi qruplar arasında çox yüksək dərəcədə dəyişir. Bu gün yaşayan bir fərddəki geniş həvəs ambivalensi, arxaik irs kimi qəbul edilə bilər, çünki bizdə belə bir fərz üçün əsas var ki, dəyişdirilməmiş aktiv təhriklərin həvəs həyatındakı payı qədim dövrlərdə, bu günkü orta göstəricidən daha böyük olmuşdur.

Biz Mənin, cinsi həvəslərinin avtoerotik şəkildə təmin olunduğu erkən inkişaf mərhələsini, avtoerotizm ilə narisizm arasındakı əlaqəni əvvəlcə müzakirəyə çəkmədən, narisizm adlandırmağa öyrəşmişik. Onda baxış həvəsinin öz bədənini obyekt kimi götürdüyü baxış həvəsinin ilkin mərhələsi haqqında deməliyik ki, o, narisizmə aiddir, narisistik formalaşmadır. Ondan aktiv baxış həvəsi narisizmi tərk etməklə inkişaf edir, passiv baxış həvəsi isə narisistik obyekti saxlayır. Eyni şəkildə sadizmin mazoxizmə çevrilməsi narisistik obyektə qayıdış deməkdir, halbuki hər iki halda narisistik subyekt başqa bir yad Mən ilə eyniləşmə yolu ilə əvəz olunur. Sadizmin qurulmuş narisistik ilkin mərhələsini nəzərə alaraq, beləliklə, daha ümumi bir anlayışa yaxınlaşırıq ki, həvəsin öz Məninə qarşı dönməsi və aktivliyin passivliyə çevrilməsi kimi həvəs taleləri Mənin narisistik təşkilatından asılıdır və bu mərhələnin damğasını öz üzərində daşıyır. Onlar, bəlkə də, Mənin inkişafının daha yüksək pillələrində başqa vasitələrlə həyata keçirilən müdafiə cəhdlərinə uyğun gəlir.

Burada xatırladırıq ki, biz indiyə qədər yalnız iki həvəs ziddiyyət cütünü: sadizm—mazoxizm və baxış həvəsi—göstərmə həvəsini müzakirəyə çəkmişik. Bunlar ən yaxşı məlum olan, ambivalent şəkildə meydana çıxan cinsi həvəslərdir. Sonrakı cinsi funksiyanın digər komponentləri analiz üçün hələ kifayət qədər əlçatan olmamışdır ki, onları da oxşar şəkildə müzakirə edə bilək. Onlar haqqında ümumi şəkildə deyə bilərik ki, onlar avtoerotik fəaliyyət göstərir, yəni onların obyekti öz mənbəyi olan orqan qarşısında yox olur və adətən onunla üst-üstə düşür. Baxış həvəsinin obyekti, hərçənd əvvəlcə öz bədəninin bir hissəsi olsa da, yenə gözün özü deyildir, sadizmdə isə orqan mənbəyi, ehtimal ki, fəaliyyət qabiliyyətli əzələlər, birbaşa başqa bir obyektə, hətta öz bədənində olsa belə, işarə edir. Avtoerotik həvəslərdə orqan mənbəyinin rolu o qədər həlledicidir ki, P. Federn və L. Jekelsin cəlbedici bir fərziyyəsinə görə, orqanın forması və funksiyası həvəs məqsədinin aktivliyi və passivliyi barədə qərar verir.

Bir həvəsin öz (maddi) əksinə çevrilməsi yalnız bir halda müşahidə olunur: sevginin nifrətə çevrilməsində. Bu ikisi xüsusilə tez-tez eyni obyektə eyni vaxtda yönəlmiş şəkildə rast gəldiyindən, bu birgə mövcudluq həm də hiss ambivalentliyinin ən mühüm nümunəsini verir.

Sevgi və nifrət halı xüsusi maraq qazanır ona görə ki, o, həvəslər haqqında təsvirimizə daxil edilməyə müqavimət göstərir. Bu iki hiss əksliyi ilə cinsi həyat arasındakı ən sıx əlaqədən şübhələnmək olmaz, lakin təbii ki, sevməyi də digərləri kimi cinsiliyin xüsusi hissəvi həvəsi kimi qəbul etməyə qarşı durmaq lazımdır. İnsan daha çox sevməyi bütün cinsi canatmanın ifadəsi kimi görmək istəyir, Bu məqsədlə də başa çıxa bilmir və bu tələbin maddi əksini necə başa düşmək lazım olduğunu bilmir.

1) Intern. Zeitschrift für Psychoanalyse, I, 1913.

Sevmək yalnız bir deyil, üç əksliyə qadirdir. Sevmək—nifrət etmək əksliyinə əlavə olaraq, sevmək—sevilinmək əksliyi də var və üstəlik, sevmək və nifrət etmək birgə olaraq qeyri-müəyyənlik və ya laqeydlik vəziyyətinə qarşı durur. Bu üç əkslikdən ikincisi, yəni sevmək—sevilinmək əksliyi, aktivlikdən passivliyə keçidlə tam uyğun gəlir və baxış tələbində olduğu kimi, eyni ilkin vəziyyətə qaytarılmasına imkan verir. Bu vəziyyət belədir: özünü sevmək, ki bu da bizim üçün narsisizmin xarakterik cəhətidir. İndi obyekt və ya subyekt başqası ilə əvəz edildikdən sonra, sevməyin aktiv məqsədyönlü istiqaməti və ya sevilinməyin passiv istiqaməti yaranır; bunlardan ikincisi narsisizmə yaxın qalır.

Bəlkə də sevməyin çoxsaylı əksliklərinin başa düşülməsinə daha yaxın olmaq olar, əgər insan psixi həyatın ümumiyyətlə üç qütblülük tərəfindən idarə olunduğunu nəzərə alsa, yəni aşağıdakı əksliklər tərəfindən:

Subyekt (Mən)—Obyekt (Xarici dünya).

Həzz—Xoşagəlməzlik.

Aktiv—Passiv.

Mən—Mən olmayan (Xarici), (Subyekt—Obyekt) əksliyi, daha əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, fərdə erkən yaşda, xarici qıcıqları öz əzələ hərəkəti ilə susdura bildiyi, lakin tələb qıcıqlarına qarşı müdafiəsiz olduğu təcrübəsi ilə tətbiq olunur. Bu əkslik, ilk növbədə, intellektual fəaliyyətdə suveren qalır və heç bir səylə dəyişdirilə bilməyən tədqiqat üçün ilkin vəziyyəti yaradır. Həzz—Xoşagəlməzlik qütblülüyü, bizim hərəkətlərimizin (iradənin) qərarlaşdırılmasında misilsiz əhəmiyyəti artıq vurğulanmış olan bir hisslər silsiləsinə bağlıdır. Aktiv—Passiv əksliyi Mən-subyekt—Xarici-obyekt əksliyi ilə qarışdırılmamalıdır.

Mən, xarici dünyadan qıcıqlar qəbul etdiyi dərəcədə ona qarşı passiv, həmin qıcıqlara cavab verdiyi dərəcədə isə aktiv davranır. Mən öz tələbləri tərəfindən xarici dünyaya qarşı xüsusi bir aktivliyə məcbur edilir, belə ki, əsas məqamı vurğulayaraq demək olar ki: Mən-subyekt xarici qıcıqlara qarşı passiv, öz tələbləri sayəsində aktivdir. Aktiv—Passiv əksliyi sonradan Kişi—Qadın əksliyi ilə birləşir; bu birləşmə baş verməzdən əvvəl, Kişi—Qadın əksliyinin psixoloji mənası yoxdur. Aktivliyin kişiliklə, passivliyin qadınlıqla birləşməsi bizə bioloji fakt kimi qarşı çıxır; lakin bu, bizim qəbul etməyə meylli olduğumuz qədər mütəmadi, hərtərəfli və eksklüziv deyil.

Ruhi üç qütb bir-biri ilə ən əhəmiyyətli əlaqələrə girir. İki qütbün görüşdüyü bir psixi ilkin vəziyyət mövcuddur. Mən, ruh həyatının bütün başlanğıcında, ilkin olaraq, həvəslə yüklənmiş və qismən öz həvəslərini özündə doyurmaq qabiliyyətindədir. Biz bu vəziyyətə narsisizm, doyurma imkanına isə avtoerotik deyirik.¹ Xarici dünya hələlik (ümumi şəkildə desək) maraqla yüklənməmişdir və doyurma baxımından bərabərsizdir. Deməli, bu dövrdə Mən-subyekti Həzzli olanla, xarici dünya isə Bərabərsiz olanla (bəlkə də Xoşagəlməzliyin qaynağı kimi) üst-üstə düşür. Əvvəlcə sevməyi Mənin öz Həzz qaynaqlarına olan münasibəti kimi təyin etsək, bu vəziyyət — yəni Mənin yalnız özünü sevdiyi və dünyaya qarşı bərabərsiz olduğu vəziyyət — bizim “Sevmə”də tapdığımız ziddiyyət münasibətlərinin birincisini izah edir.

¹ Cinsi həvəslərin bir hissəsi, bildiyimiz kimi, bu avtoerotik doyurmaya qadirdir və beləliklə, Həzz prinsipinin hakimiyyəti altında aşağıda təsvir olunan inkişafın daşıyıcısı olur. Əvvəlcədən bir obyekt tələb edən cinsi həvəslər və avtoerotik olaraq heç vaxt doyurula bilməyən Mən saxlayıcı həvəslərin ehtiyacları, təbii ki, bu vəziyyəti pozur və irəliləyişlərə zəmin hazırlayır. Bəli, narsisistik ilkin vəziyyət, hər bir fərdin çarəsizlik və qayğı dövrünü keçirməməsi halında, həmin inkişafı qəbul edə bilməzdi; bu dövrdə onun tələsik ehtiyacları xaricdən gələn müdaxilə ilə doyurulur və beləliklə inkişafdan saxlanılırdı.

Mən, avtoerotik olduğu müddətcə xarici dünyaya ehtiyac duymur, lakin Mən saxlayıcı həvəslərin təcrübələri nəticəsində ondan obyektlər alır və daxili həvəs qıcıqlarını müəyyən bir müddət ərzində xoşagəlməz kimi hiss etməkdən qaça bilməz. Həzz prinsipinin hakimiyyəti altında onun daxilində daha bir inkişaf baş verir. O, təqdim olunan obyektləri, həzz qaynaqları olduqları qədər, öz Məninə daxil edir, onları introyeksiya edir (Ferenczinin ifadəsinə görə) və digər tərəfdən, öz daxili aləmində xoşagəlməzliyə səbəb olan şeyi özündən kənarlaşdırır. (Sonradan proyeksiya mexanizminə baxın.)

Beləliklə, ilkin Real-Məndən, daxili və xaricini yaxşı obyektiv əlamətə görə fərqləndirən Məndən, həzz əlamətini hər şeydən üstün tutan təmizlənmiş Həzz-Mənə çevrilir. Xarici dünya ona iki hissəyə ayrılır: özünə mənimsədiyi bir həzz hissəsi və ona yad olan bir qalıq. Öz Məndən bir hissəni kənarlaşdırıb xarici dünyaya atır və onu düşmən kimi qəbul edir. Bu yenidən təşkildən sonra iki qütbün örtüşməsi — Mən-subyekti Həzzlə, xarici dünya isə Xoşagəlməzliklə (əvvəllər laqeyd olanla) — yenidən bərpa olunur.

Obyektin ilkin narsisizm mərhələsinə daxil olması ilə, sevmənin ikinci zidd mənası olan Nifrət də inkişafını tamamlayır.

Obyekt, eşitdiyimiz kimi, əvvəlcə Mənə özünü qorumaq həvəsləri vasitəsilə xarici aləmdən gətirilir və nifrət etmənin ilkin mənasının da yad və qıcıq verən xarici aləmə aid münasibəti ifadə etdiyi inkar edilməz. Qarşıtərəfsizlik, əvvəlcə onun sələfi kimi ortaya çıxdıqdan sonra, nifrətə, xoşagəlməzliyə xüsusi bir hal olaraq tabe olur. Xarici aləm, obyekt və nifrət edilən şey, bütün başlanğıcda eyni olur. Əgər obyekt sonradan həzz mənbəyi kimi özünü göstərirsə, o, sevilir, lakin eyni zamanda Mənə daxil edilir, belə ki, təmizlənmiş həzz Məni üçün obyekt yenidən yad və nifrət edilən şeylə üst-üstə düşür.

Lakin indi biz görürük ki, sevgi—laqeydlik ziddiyyət cütü Mən—xarici aləm qütblüyünü əks etdirir, ikinci ziddiyyət olan sevgi—nifrət isə birincisi ilə əlaqəli olan həzz—xoşagəlməzlik qütblüyünü təkrarlayır. Saf narsisizm mərhələsinin obyekt mərhələsi ilə əvəz edilməsindən sonra həzz və xoşagəlməzlik Mənin obyektə olan münasibətlərini ifadə edir. Əgər obyekt həzz hisslərinin mənbəyinə çevrilirsə, eyni şeyi Mənə yaxınlaşdırmaq, Mənə daxil etmək istəyən hərəkətə gətirici bir meyl ortaya çıxır; biz bu zaman həzz verən obyektin tətbiq etdiyi “cəzbetmə”dən də danışırıq və obyektin “sevgi” olduğunu deyirik. Əksinə, əgər obyekt xoşagəlməzlik hisslərinin mənbəyidirsə, onunla Mən arasındakı məsafəni artırmağa, qıcıq verən xarici aləmdən qaçışın ilkin cəhdini onda təkrarlamağa çalışan bir meyl mövcuddur. Biz obyektin “itələməsini” hiss edirik və ondan nifrət edirik; bu nifrət sonra obyektə qarşı təcavüzkarlıq meylinə, onu məhv etmək niyyətinə yüksələ bilər.

Zəruriyyət halında həvəsin obyektini “sevdə”yi, onun təmin edilməsinə can atdığını söyləmək olar. Lakin bir həvəsin bir obyektdən “nifrət” etməsi bizə qəribə gəlir, buna görə də diqqətimizi yönəldirik ki, sevgi və nifrət münasibətləri həvəslərin öz obyektlərinə olan münasibətləri üçün deyil, bütövlükdə Mənin obyektlərə olan münasibəti üçün ayrılıb. Şübhəsiz mənalı dil istifadəsinin müşahidəsi bizə sevgi və nifrətin mənasında daha bir məhdudiyyət göstərir. Mənin qorunmasına xidmət edən obyektlər üçün onları sevdiyimizi demirik, əksinə, onlara ehtiyac duyduğumuzu vurğulayırıq və çox zəifləmiş bir sevgini nəzərdə tutan sözlərdən istifadə edərək, məsələn: xoşlamaq, görməkdən zövq almaq, xoşagəlməz tapmaq kimi, fərqli bir münasibət əlavəsini ifadə edirik.

«Sevmək» sözü getdikcə daha çox Mənin Obyetlə təmiz həzz əlaqəsi sahəsinə yaxınlaşır və nəhayət, dar mənada cinsi obyektlərə və sublimasiya olunmuş cinsi həvəslərin ehtiyaclarını ödəyən obyektlərə bərkidilir. Psixologiyamıza tətbiq etdiyimiz Mən həvəslərinin cinsi həvəslərdən ayrılması, beləliklə, dilimizin ruhuna uyğun olduğunu sübut edir. Əgər tək bir cinsi həvəsin öz obyektini sevdiyini deməyə öyrəşmiş deyilik, lakin «sevmək» sözünün Mənin öz cinsi obyektinə olan əlaqəsində ən uyğun istifadəsini tapırıqsa, bu müşahidə bizə öyrədir ki, bu sözün bu münasibətdə istifadə imkanı yalnız cinsəlliyin bütün hissəvi həvəslərinin genitaliyanın primatı altında və çoxalma funksiyasının xidmətində sintezləşməsi ilə başlayır.

«Nifrət etmək» sözünün istifadəsində cinsi həzz və cinsi funksiya ilə bu qədər dərin əlaqənin ortaya çıxmaması, əksinə, xoşagəlməzlik münasibətinin yeganə həlledici görünməsi diqqətəlayiqdir. Mən, ona xoşagəlməzlik hisslərinin mənbəyinə çevrilən bütün obyektlərdən nifrət edir, onlardan iyrənir və məhv etmək niyyəti ilə təqib edir; bu obyektlər ona cinsi təmin olunmaqdan və ya özünü qoruma ehtiyaclarının ödənilməsindən məhrumetməni ifadə etsə belə, fərqi yoxdur. Bəli, iddia etmək olar ki, nifrət münasibəti üçün düzgün nümunələr cinsəllik həyatından deyil, Mənin öz saxlanması və mövqeyini qorumaq uğrunda apardığı mübarizədən gəlir.

Bizə tam maddi ziddiyyətlər kimi təqdim olunan sevgi və nifrət, beləliklə, bir-biri ilə sadə bir əlaqədə deyil. Onlar ilkin ortaq bir şeyin parçalanmasından yaranmayıblar, əksinə, müxtəlif mənşəyə malikdirlər və bir-biri ilə birləşməzdən əvvəl hər birinin öz inkişaf yolu keçmişdir. həzz-xoşagəlməzlik əlaqəsinin təsiri altında əkslərə çevrilmişdir. Burada bizə sevgi və nifrətin yaranışından bildiklərimizi bir yerə toplamaq vəzifəsi düşür. Sevgi, Mənin öz həvəs təhriklərinin bir hissəsini avtoerotik yolla, orqan həzzinin əldə edilməsi ilə təmin etmək qabiliyyətindən qaynaqlanır. O, əvvəlcə narsisistikdir, sonra genişlənmiş Mənə daxil edilmiş obyektlərə keçir və Mənin həzz mənbəyi kimi bu obyektlərə doğru hərəkət tələbini ifadə edir. O, sonrakı cinsi həvəslərin fəaliyyəti ilə sıx surətdə əlaqələnir və onların sintezi başa çatdıqda, bütün cinsi tələblərlə eyni məzmunda birləşir. Sevginin ilkin mərhələləri, cinsi həvəslər mürəkkəb inkişaf mərhələlərini keçdikcə, müvəqqəti cinsi məqsədlər kimi ortaya çıxır. Bunlardan birincisi kimi udma və ya yeməni tanıyırıq; bu, sevginin bir növüdür və obyektin ayrı mövcudluğunun ləğvi ilə uzlaşa bilir, yəni ambivalent adlandırıla bilər. Pre-genital sadistik-anal təşkilatın daha yüksək mərhələsində obyektdən tələb, gücə sahib olma tələbi formasında çıxış edir; bu tələbə obyektin zərər görməsi və ya məhv olması bərabərdir. Sevginin bu forması və ilkin mərhələsi obyektə qarşı davranışına görə nifrətdən demək olar ki, fərqləndirilmir. Yalnız genital təşkilatın qurulması ilə sevgi nifrətin əksi halına gəlmişdir. Nifrət, obyektə olan əlaqə kimi sevgidən daha qədimdir; o, narsisistik Mənin həssaslıq verən xarici dünyaya qarşı ilkin rədd etməsindən qaynaqlanır. Obyektlər tərəfindən yaradılan xoşagəlməzlik reaksiyasının ifadəsi olaraq, nifrət həmişə Məni qorumaq həvəsləri ilə sıx əlaqədə qalır, belə ki, Mən həvəsləri və cinsi həvəslər asanlıqla nifrət və sevginin təkrarladığı bir əksliyə düşə bilərlər. Əgər Mən həvəsləri, sadistik-anal təşkilat mərhələsində olduğu kimi, cinsi funksiyaya hökm edirsə, onlar həvəs məqsədinə də nifrətin xarakterlərini ödünç verirlər.

Sevginin yaranış və əlaqə tarixi, onun niyə bu qədər tez-tez “ambivalent”, yəni eyni obyektə qarşı nifrət təhrikləri ilə müşayiət olunduğunu bizə aydın edir. Sevgiyə qarışan nifrət, qismən hələ tamamilə üstələnməmiş sevginin ilkin mərhələlərindən qaynaqlanır, qismən isə Mən həvəslərinin rədd etmə reaksiyaları ilə əsaslanır; bu reaksiyalar Mən və sevgi maraqları arasındakı tez-tez baş verən münaqişələrdə real və aktual səbəblərə əsaslanırlar. Hər iki halda, qarışan nifrət Məni qorumaq həvəslərinin mənbəyinə qayıdır. Əgər müəyyən bir obyektə olan sevgi əlaqəsi kəsilirsə, tez-tez onun yerini nifrət tutar; bundan biz sevginin nifrətə çevrildiyi təəssüratını alırıq. Bu təsvirdən sonra, sevginin sadistik ilkin mərhələyə geri qayıtması ilə real səbəbli nifrətin gücləndiyi və beləliklə nifrətin erotik xarakter aldığı, sevgi əlaqəsinin davamlılığının təmin edildiyi fikri gəlir.

Üçüncü sevgi zıddılığı, yəni sevmənin sevilməyə çevrilməsi, aktivlik və passivlik qütblüyünün təsirinə uyğun gəlir və baxış həvəsi ilə sadizm hallarına aid olan eyni qiymətləndirməyə tabedir. Ümumiləşdirərək qeyd etmək olar ki, həvəsin taleyi, əsasən, həvəs təhriklərinin psixi həyatı idarə edən üç böyük qütblüyün təsirinə məruz qalması ilə bağlıdır. Bu üç qütblükdən aktivlik—passivlik qütblüyünü biologik, Mən—xarici dünya qütblüyünü real, nəhayət, həzz—xoşagəlməzlik qütblüyünü isə iqtisadi adlandırmaq olar.

Sıxışdırma həvəsinin taleyi sonrakı bir araşdırmanın mövzusu olacaq.

12 / 28

Psixoanalitik nəzəriyyəyə zidd olan bir paranoya halı haqqında məlumat

Bir neçə il əvvəl tanınmış bir vəkil mənə, qiymətləndirməsi ona şübhəli görünsə də, bir halın ekspertizasını aparmağımı xahiş etdi. Gənc bir xanım ona müraciət etmişdi ki, onu sevgi münasibətinə sövq edən bir kişinin təqiblərindən qorunsun. Xanım iddia edirdi ki, həmin kişi onun itaətkarlığından sui-istifadə edərək, onların incə münasibətlərinin görünməz tamaşaçılar tərəfindən fotoşəkillərinin çəkilməsinə səbəb olmuşdur; indi bu şəkilləri göstərməklə onu utandırmaq və vəzifəsindən istefa etməyə məcbur etmək həmin kişinin əlindədir. Vəkil bu ittihamın xəstəxarakterli olduğunu qavrayacaq qədər təcrübəli idi, lakin həyatda inanılmaz hesab edilə biləcək çox şeyin baş verdiyini, buna görə də psixiatrın bu məsələ haqqında çıxaracağı hökmün onun üçün dəyərli olacağını düşünürdü. O, növbəti dəfə şikayətçi xanımla birlikdə məni ziyarət edəcəyinə söz verdi.

Hesabatımı davam etdirməzdən əvvəl etiraf etmək istəyirəm ki, araşdırılacaq hadisənin mühitini tanınmaz hala salmışam, lakin bundan başqa heç nə dəyişməmişəm. Əks halda, hər hansı bir səbəbdən, hətta ən yaxşı məqsədlərlə belə, xəstəlik tarixçəsinin xüsusiyyətlərini təqdimatda təhrif etməyi sui-istifadə sayıram, çünki müstəqil hökm verən oxucunun halın hansı tərəfini seçəcəyini bilmək mümkün deyil və beləliklə, həmin oxucunu yanlış istiqamətə yönəltmək təhlükəsi var.

Tezliklə tanıdığım xəstə, qeyri-adi cazibədarlığı və gözəlliyi ilə seçilən otuz yaşında bir qız idi; o, bildirdiyindən daha gənc görünürdü və həqiqi qadın təəssüratı yaradırdı. Həkimə qarşı tamamilə imtinaedici davranır və inamsızlığını gizlətməyə çalışmırdı. Açıq-aydın yalnız mövcud olan vəkilin təzyiqi altında mənə sonradan qeyd edilməli olan bir problem təqdim edən aşağıdakı hekayəni danışdı. Onun üz cizgiləri və affekt ifadələri, yad dinləyiciyə münasibətdə gözlənilən utancaq çəkingənliyi heç cür əks etdirmirdi. O, yalnız öz təcrübəsindən doğan narahatlığın təsiri altında idi.

O, uzun illər boyu böyük bir institutda işləmişdi; orada özünün və rəhbərlərinin razılığına səbəb olan məsul bir vəzifə tutmuşdu. Kişilərlə sevgi münasibətləri axtarmamışdı; tək dayanağı olduğu yaşlı anası ilə sakitlik içində yaşayırdı. Bacı-qardaşları yox idi, atası isə bir neçə il əvvəl vəfat etmişdi. Son zamanlarda eyni idarədən bir kişi məmur ona yaxınlaşmışdı; çox təhsilli, cəlbedici bir kişi idi ki, o da ona qarşı səmimi hisslərini gizlədə bilməzdi. Onlar arasında evlilik xarici şərtlər səbəbindən mümkün deyildi, lakin kişi bu qeyri-mümkünlüyə görə ünsiyyəti kəsmək istəmirdi. O, ona sosial konvensiyalara görə ikisinin də arzuladığı, haqqı olduqları və həyatı yüksəltməyə heç nəyin bu qədər töhfə vermədiyi şeylərdən imtina etməyin nə qədər axmaqlıq olduğunu izah edirdi. Kişi onu təhlükəyə atmayacağına söz verdiyindən, o, nəhayət, gündüz vaxtı onun bekar evinə getməyə razılıq verdi. Orada öpüşlər və qucaqlaşmalar baş verdi, yan-yana oturdular, kişi onun qismən açıq gözəlliyinə heyran oldu. Bu təmkinli görüşün ortasında, bir dəfəlik, döyüntü və ya tıqqıltıya bənzər bir səs ilə həyəcanlandı. Səs pəncərənin önündə çarpaz duran yazı masası tərəfindən gəlirdi; masa ilə pəncərə arasındakı məsafənin bir hissəsi ağır bir pərdə ilə örtülmüşdü. O, dərhal dostuna bu səsin mənasını soruşduğunu və ondan cavab aldığını danışdı: səs ehtimal ki, yazı masasının üzərində duran kiçik dayaq saatından gəlirmiş; lakin mən onun hesabatının bu hissəsinə sonradan bir qeyd etmək azadlığını özümə götürəcəyəm.

Evə gedərkən, pilləkənlərdə iki kişi ilə qarşılaşdı; onlar onu gördükdə bir-birlərinə bir şeylər pıçıldadılar. Naməlum kişilərdən biri qutuya bənzər, örtülmüş bir əşya daşıyırdı. Bu qarşılaşma onun düşüncələrini məşğul etdi; evə gedən yolda belə bir kombinasiya qurdu: bu qutu asanlıqla fotoqrafiya aparatı ola bilərdi, onu daşıyan kişi fotoqraf idi və onun otaqda olduğu müddətdə pərdənin arxasında gizlənmişdi; eşitdiyi tıqqıltı isə, kişi xüsusilə həssas vəziyyəti aşkarlayıb şəkildə əks etdirmək istədikdən sonra çəkiliş düyməsinə basma səsi idi. Bundan sonra sevgilisə qarşı şübhəsi bir daha susdurula bilməzdi; ona sözlə və yazılı olaraq izahat və sakitlik verməyi tələb edərək və ittihamlar irəli sürərək onu təqib etdi, lakin sevgilisinin ona etdiyi, hisslərinin dürüstlüyünü və şübhələrinin əsassızlığını təmsil edən təsbitlərə qarşı əlçatmaz oldu. Nəhayət, vəkilə müraciət etdi, başına gələnləri ona danışdı və bu işdə Şübhəli şəxs tərəfindən göndərilmiş məsələ haqqında məlumat almışdım. Sonradan bu məktublardan bəzilərinə baxmaq imkanı əldə etdim; onlar mənə ən yaxşı təəssüratı yaratdı; əsas məzmunu belə bir təəssüf hissi idi ki, bu “bədbəxt xəstəlik ideyası” tərəfindən bu qədər gözəl, mehriban münasibət məhv edilmişdir.

Şübhəli şəxsin hökmünü öz hökmümə çevirdiyim üçün heç bir bəraət tələb olunmamalıdır. Lakin bu hadisə mənim üçün yalnız diaqnostik maraqdan fərqli bir maraq doğurdu. Psixoanalitik ədəbiyyatda iddia edilmişdi ki, paranoik şəxs öz homoseksual təkanlarının güclənməsinə qarşı mübarizə aparır, bu isə əsasən narsisistik obyekt seçiminə işarə edir. Bundan əlavə, təqib edən şəxsin əslində sevgili və ya əvvəllər sevgili olan şəxs olduğu yozumlanmışdı. Hər iki qoyulan şərtin birləşməsindən belə bir tələb irəli gəlir ki, təqib edən şəxs təqib olunan şəxslə eyni cinsdən olmalıdır. Paranoianın homoseksuallıqla şərtlənməsi haqqında olan cümləni biz ümumi və istisnasız qüvvədə olan kimi təqdim etməmişdik, lakin bunu yalnız müşahidələrimiz kifayət qədər çox olmadığı üçün etmişdik. Əks halda, bu cümlə müəyyən əlaqələr nəticəsində yalnız ümumilik iddia edə bildikdə mənalı olan cümlələrə aid idi. Psixiatriya ədəbiyyatında xəstənin əks cinsdən olan qohumları tərəfindən təqib olunduğuna inandığı hallar əlbəttə ki, çatışmırdı, lakin belə hallar haqqında oxumaq, onlardan birini özün canlı görməkdən fərqli təəssürat yaradırdı. Mənim və dostlarımın müşahidə və təhlil edə bildikləri şeylərə qədər paranoianın homoseksuallıqla əlaqəsini çətinlik olmadan təsdiqləmişdi. Burada təqdim olunan hadisə isə bütün qətiyyəti ilə buna qarşı çıxırdı. Qız sevgilini birbaşa təqib edən şəxsə çevirərək bir kişiyə olan məhəbbəti rədd edirmiş kimi görünürdü; qadının təsirindən, homoseksual bağlanmaya qarşı müqavimətdən heç bir iz tapmaq mümkün deyildi.

Bu vəziyyətdə təqib sayıqlamasının homoseksuallıqdan və bununla əlaqəli bütün digər məsələlərdən ümumi qəbul edilən asılılığına tərəfdar olmaqdan və bu mövqedən imtina etmək ən sadə yol idi. Əgər gözləntidən bu sapma insanı hüquq müdafiəçisinin tərəfinə keçməyə və onun kimi paranoik bir kombinasiya əvəzinə düzgün yozumlanmış bir təcrübəni qəbul etməyə məcbur etmirsə, bu qənaətdən imtina etmək lazım gəlirdi. Lakin mən qərarı əvvəlcə təxirə salan başqa bir çıxış yolu gördüm. Mən psixi xəstələri yanlış qiymətləndirmə vəziyyətinə neçə dəfə düşüldüyünü xatırladım; çünki onlarla kifayət qədər dərin məşğul olunmaması və onlardan çox az məlumat əldə edilməsi buna səbəb olurdu. Buna görə də mən bildirdim ki, bu gün hökm verməyim mənə mümkün deyil və onlardan xahiş edirəm ki, məni ikinci dəfə ziyarət etsinlər, ki mənə tarixi daha ətraflı və bu dəfə bəlkə də nəzərdən qaçırılmış bütün əlavə hallarla birlikdə danışsınlar. Vəkilin vasitəçiliyi ilə mən adətən istəksiz olan xəstədən bu razılığı əldə etdim; o, mənə kömək də etdi, çünki ikinci söhbətdə onun iştirakının artıq olduğunu bildirdi.

Xəstənin ikinci hekayəsi əvvəlkini ləğv etmirdi, lakin bütün şübhələri və çətinlikləri aradan qaldıran elə əlavələr gətirdi ki, heç bir şübhə qalmadı. Əvvəla, o, gənc kişini bir dəfə deyil, iki dəfə onun mənzilində ziyarət etmişdi. İkinci görüşdə onun şübhəsini əlaqələndirdiyi səs-küyün yaratdığı pozğunluq baş verdi; ilk ziyarəti o, ilk məlumatda nəzərə çarpmayan, əhəmiyyətsiz görünməsi səbəbindən buraxmışdı. Bu ilk ziyarətdə heç nə diqqət çəkən hadisə baş verməmişdi, lakin növbəti gün belə olmuşdu. Onun işlədiyi böyük müəssisənin şöbəsi ağ saçlı bir xanımın rəhbərliyi altında idi, onu o, belə təsvir edirdi: Onun saçları anamınki kimi ağdır. O, bu yaşlı rəhbərdən çox həssas rəftar görməyə və bəzən qıcıqlandırılmağa öyrəşmişdi və özünü onun xüsusi sevimlisi hesab edirdi. Gənc məmurun mənzilindəki ilk ziyarətindən növbəti gün o, iş otaqlarına gəldi, yaşlı xanıma xidməti məqsədlə bir şey bildirmək üçün və o, onunla pıçıltı ilə danışarkən, qəflətən içində belə bir qətiyyət yarandı: o, dünənki macəra haqqında ona məlumat verir, hətta artıq uzun müddətdir onunla əlaqə saxlayır, lakin o, indiyə qədər heç nə sezmemişdi. Ağ saçlı, anaya bənzər yaşlı xanım artıq hər şeyi bilir. Günün gedişatında o, yaşlı xanımın davranışlarından və ifadələrindən bu şübhəsini təsdiqləyə bildi. O, xəyanətinə görə sevgilisini cavab verməyə məcbur etmək üçün ilk fürsətdən istifadə etdi. O, əlbəttə ki, özünün mənasız tələb adlandırdığı şeyə qarşı enerjili şəkildə müqavimət göstərdi və həqiqətən də, bu dəfə onu sayıqlamasından əl çəkdirməyi bacardı, elə ki, bir müddət — mən bir neçə həftə olduğunu düşünürəm — sonra o, onun mənzilinə yenidən getmək üçün kifayət qədər etimadlı oldu. Qalan hissəsi xəstənin ilk hekayəsindən bizə məlumdur.

Yeni öyrəndiklərimiz ilk növbədə şübhəni şübhəli şəxsin xəstəlik xarakteri barədə sona çatdırır. Asanlıqla görmək olar ki, ağsaçlı müdirə ana əvəzedicisidir, sevilən kişi gəncliyinə baxmayaraq ata yerinə keçmişdir və xəstəni iki qeyri-bərabər tərəfdaş arasında bütün ehtimalsızlığa baxmayaraq bir sevgi münasibətini qəbul etməyə məcbur edən ana kompleksinin gücüdür. Bununla belə, psixoanalitik təlimdən qidalanan gözləntiyə qarşı görünən ziddiyyət də yox olur: həddindən artıq güclü homoseksual bağlılığın təqib sayıqlamasının inkişafı üçün şərt kimi ortaya çıxacağı gözləntisinə. İlkin təqibçi, təsirindən yayınmaq istənilən instansiya bu halda da kişi deyil, qadındır. Müdirə qızın sevgi münasibətlərindən xəbərdardır, onları bəyənmir və bu məhkumluğu ona sirli işarələrlə bildirir. Eyni cinsə bağlılıq digər cinsin bir üzvünü sevgi obyekti qazanmaq səylərinə qarşı çıxır. Anaya sevgi "vicdan" rolunda qızı normal cinsi təminata doğru yeni, bir çox baxımdan təhlükəli yolda ilk addımda saxlayıb saxlamaq istəyən bütün cəhdlərin sözçüsünə çevrilir və kişi ilə münasibəti pozmağa da nail olur.

Ana qızının cinsi fəaliyyətini ləngidirsə və ya onu dayandırırsa, o, uşaqlıq münasibətləri ilə əvvəlcədən müəyyən edilmiş, güclü, şüursuz motivasiyalara malik olan və cəmiyyətin təsdiqini tapmış normal bir funksiyanı yerinə yetirir. Qızın işi bu təsirdən ayrılmaq və geniş, rasional əsaslandırma zəminində cinsi həzzin verilməsi və ya rədd edilməsi ölçüsü barədə qərar verməkdir. Əgər bu azad olma cəhdində nevrotik xəstəliyə düşürsə, deməli, bir qayda olaraq həddindən artıq güclü, şübhəsiz ki, idarə olunmayan ana kompleksi mövcuddur; onun yeni libido axını ilə konflikti istifadə oluna bilən dispozisiyadan asılı olaraq bu və ya digər nevroz formasında həll olunur. Bütün hallarda nevrotik reaksiyanın təzahürləri aktual anaya qarşı mövcud münasibətlə deyil, ilk ana obrazına qarşı infantil münasibətlərlə müəyyən ediləcəkdir.

Xəstəmiz barədə bilirik ki, o, uzun illər atasız olmuşdur; həmçinin güman edə bilərik ki, əgər anaya güclü hiss bağlılığı ona dayaq təqdim etməsəydi, o, otuz yaşına qədər kişidən azad qalmazdı. Bu dayaq onun üçün ağır bir zəncirə çevrilir, çünki libidosu təsirli bir eşq təklifinin çağırışı ilə kişiyə tərəf can atmağa başlayır. O, bundan qurtulmağa, homoseksual bağlılığından azad olmağa çalışır. Onun dispozisiyası — burada bundan bəhs etməyə ehtiyac yoxdur — bunun paranoyak sayıqlamanın yaranması şəklində baş verməsinə imkan verir. Deməli, ana düşmən, paxıl müşahidəçi və təqibçiyə çevrilir. Əgər ana kompleksi öz niyyətində olan kişidən uzaqlaşdırmanı həyata keçirmək gücünü saxlamasaydı, o, belə bir müşahidəçi və təqibçi olaraq aradan qaldırıla bilərdi. Beləliklə, konfliktin bu birinci fazasının sonunda o, anadan uzaqlaşmış, kişiyə isə qoşulmamışdır. Axı hər ikisi onun əleyhinə sui-qəsd edir. Bu zaman kişinin güclü səyi onu qətiyyətli surətdə özünə çəkməyə müvəffəq olur. O, ananın etirazını aradan qaldırır və sevgiliyə yeni bir görüş verməyə hazır olur. Sonrakı hadisələrdə ana artıq iştirak etmir; lakin biz buna sadiq qala bilərik ki, bu fazada sevilən kişi birbaşa təqibçiyə çevrilməmişdi, ananın vasitəsilə və anaya olan münasibəti qüvvəsi ilə — birinci sayıqlamanın yaranmasında əsas rolu məhz bu münasibət oynamışdı.

İndi belə güman etmək lazım gələrdi ki, müqavimət qəti surətdə aradan qaldırılmışdır və indiyə qədər anaya bağlı olan qız kişini sevməyə nail olmuşdur. Lakin ikinci görüşdən sonra yeni bir sayıqlama yaranır ki, bu da bəzi təsadüflərdən məharətlə istifadə etməklə bu sevgini korlamağa nail olur və bununla da ana kompleksinin niyyətini uğurla davam etdirir. Qadının paranoyak sayıqlamanın köməyi ilə kişiyə olan sevgidən özünü qoruması bizə hələ də qəribə görünür. Lakin bu münasibəti daha yaxından işıqlandırmazdan əvvəl, yalnız kişiyə qarşı yönəlmiş ikinci sayıqlamanın dayandığı təsadüflərə bir nəzər salaq.

Divanda sevgilinin yanında yarısoyunmuş halda uzanarkən o, tıkıltı, döyüntü, taqqıltı kimi bir səs eşidir ki, onun Səbəbi o, bilmir, lakin sonradan, evin pilləkənlərində iki kişiyə rast gəldikdən sonra onu yozur; onlardan biri guya örtülü bir qutu daşıyır. O, əmin olur ki, sevgilisinin tapşırığı ilə intim birlikdəlik zamanı onu gizlicə dinləyib və fotoşəklini çəkiblər. Əlbəttə, biz belə düşünməkdən uzağıq ki, əgər bu bədbəxt səs-küy baş verməsəydi, sayıqlama da yaranmazdı. Biz, əksinə, bu təsadüfün arxasında zəruri bir şey görürük ki, o da sevilən kişi ilə ana əvəzi seçilmiş qoca müdirə arasında sevgi münasibəti fərziyyəsi kimi mütləq özünü zorla qəbul etdirməli idi. Valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsi şüursuz fantaziyalar xəzinəsindən nadir hallarda çatışmayan bir parçadır ki, onu bütün nevrotiklərdə, ehtimal ki, bütün insan uşaqlarında analiz vasitəsilə aşkar etmək olar. Mən valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsinə, azdırmaya, kastrasiyaya və başqalarına aid olan bu fantaziya formalaşmalarını ilkin fantaziyalar adlandırıram və başqa yerdə onların mənşəyini, habelə fərdi təcrübə ilə münasibətini ətraflı araşdıracağam. Deməli, təsadüfi səs-küy yalnız valideyn kompleksində olan gizlicə dinləmə barədə tipik fantaziyanı aktivləşdirən təhrik rolu oynayır. Hətta, bizim onu "təsadüfi" adlandırmalı olub-olmadığımız şübhəlidir. O. Rankın mənə qeyd etdiyi kimi, o, əksinə, gizlicə dinləmə fantaziyasının zəruri atributudur və ya valideynlərin əlaqəsinin özünü büruzə verdiyi səsi, ya da dinləyən uşağın özünü büruzə verməkdən qorxduğu səsi təkrarlayır. İndi isə biz birdən-birə hansı zəmində dayandığımızı dərk edirik. Sevgili hələ də atadır, ananın yerinə isə özü keçmişdir. Gizlicə dinləmə onda yad bir şəxsə aid edilməlidir. Bizə aydın olur ki, o, anadan homoseksual asılılıqdan hansı yolla azad olmuşdur. Bir parça reqressiya vasitəsilə; ananı sevgi obyekti etmək əvəzinə, onunla eyniləşmiş, özü ana olmuşdur. Bu reqressiyanın mümkünlüyü onun homoseksual obyekt seçiminin narisistik mənşəyinə və bununla da onda mövcud olan paranoyak xəstələnməyə meyilliliyə işarə edir. Bu eyniləşmə ilə eyni nəticəyə gətirib çıxaran bir fikir gedişi qurmaq olardı: Əgər ana bunu edirsə, mən də edə bilərəm; mənim də ananın qədər hüququm var.

Təsadüfiliklərin aradan qaldırılmasında bir addım daha irəli getmək olar, oxucunun bunu «qəbul etməsini» tələb etmədən, çünki daha dərin analitik araşdırmanın aparılmaması bizim halımızda burada müəyyən ehtimaldan artıq nəticə çıxarmağı qeyri-mümkün edir. Xəstə bizim ilk görüşümüz zamanı bildirmişdi ki, səs-küyün səbəbini dərhal soruşmuş və cavab almışdır: güman ki, masanın üzərindəki kiçik divar saatı tıqqıltı edirmiş. Mən özümə cəsarət alaraq bu məlumatı yaddaş xətası kimi həll edirəm. Mənim üçün daha inandırıcıdır ki, o, əvvəlcə səs-küyə heç bir reaksiya verməmiş və bu, ona yalnız pilləkənlərdə iki kişi ilə qarşılaşdıqdan sonra mənalı görünmüşdür. Saatın tıqqıltısı ilə izah cəhdini, səs-küyü bəlkə də ümumiyyətlə eşitməmiş olan kişi, qızın şübhəsi onu təşvişə saldıqda, sonradan bir dəfə cəsarət etmişdir. «Sənin nə eşitdiyini bilmirəm; bəlkə də divar saatı, bəzən etdiyi kimi, tıqqıltı edirmiş». Təəssüratların belə sonradan qiymətləndirilməsi və yaddaşda belə yerdəyişmələr paranoiyada xüsusilə tez-tez rast gəlinir və ona xarakterikdir. Lakin mən heç vaxt həmin kişi ilə danışmadığım və qızın analizini davam etdirə bilmədiyim üçün, fərzim sübut olunmaz qalır.

Mən iddia olunan real «təsadüfilik»in təhlilində daha da irəli getməyə cəsarət edə bilərəm. Mən ümumiyyətlə inanmıram ki, divar saatı tıqqıltı edib və ya səs-küy eşidilib. Onun olduğu vəziyyət klitorda döyüntü və ya zərbə hissinin yaranmasını əsaslandırdı. Sonradan o, bunu xarici obyektin qavranılması kimi xaricə proyeksiya etdi. Yuxuda da tamamilə oxşar şey mümkündür. Histerik xəstələrimdən biri bir dəfə qısa oyadıcı yuxu danışmışdı, bu yuxuya aid heç bir fikir materialı ortaya çıxmaq istəmirdi. Yuxu belə idi: «Döyüntü var», və o, oyandı. Heç kim qapını döyməmişdi, lakin o, əvvəlki gecələrdə kirlənmələrin xoşagəlməz duyğuları ilə oyadılmışdı və indi genital oyanmanın ilk əlamətləri yaranan kimi oyandıqda maraq göstərirdi. Klitorda döyüntü var idi. Eyni proyeksiya prosesini bizim paranoik xəstədə təsadüfi səs-küyün yerinə qoymaq istəyirəm. Təbii ki, mən ona görə cavabdeh deyiləm ki, xəstə, ona xoşagəlməz məcburiyyətin bütün əlamətləri altında, qısa tanışlıq zamanı iki mehriban görüşdə baş verən hadisələr haqqında səmimi hesabat vermiş olsun, lakin tək başına klitor kontraksiyası onun genital orqanların birləşməsinin baş vermədiyi iddiasına uyğun gəlir. Nəticədə yaranan kişini rədd etməkdə, «vicdan»dan başqa, doymamazlıq da mütləq öz payını götürür.

İndi xəstənin kişiyə olan məhəbbətindən paranoid sayıqlamanın yaranması vasitəsilə qorunması kimi diqqət çəkən həqiqətə qayıdaq. Bu xəyanətin inkişaf tarixi başa düşülməsi üçün açar verir. Gözlədiyimiz kimi, bu xəyanə əvvəlcə qadına yönəlmişdi, lakin indi paranoidliyin zəminində obyekt kimi qadından kişiyə keçid həyata keçirildi. Paranoidlikdə belə bir irəliləyiş adi deyil; adətən təqib olunan şəxsin eyni şəxslərdə, yəni eyni cinsdə, paranoid çevrilmədən əvvəlki məhəbbət seçiminin hədəfi olan şəxslərdə sabit qaldığını görürük. Lakin bu, nevroz xəsarəti ilə istisna edilmir; müşahidəmiz çoxsaylı digər hallar üçün nümunəvi ola bilər. Paranoidlikdən kənarda, indiyə qədər bu baxış bucağından birlikdə nəzərdən keçirilməmiş çoxsaylı oxşar proseslər mövcuddur, onların arasında çox ümumi məlum olanlar da var. Məsələn, sözdeyən nevrastenik, qadağan olunmuş qohumluq əlaqəli məhəbbət obyektlərinə şüursuz bağlılığı səbəbindən, yad qadını obyekt kimi götürməkdən və cinsi fəaliyyətini fantaziya ilə məhdudlaşdırmaqdan alıqoyulur. Lakin fantaziya zəminində ona qadağan edilmiş irəliləyişi həyata keçirir və anası ilə bacısını yad obyektlərlə əvəz edə bilər. Bu obyektlərdə senzuranın etirazı aradan qalxdığı üçün, fantaziyalarında bu əvəzedici şəxslərin seçimi ona şüurlu olur.

Yeni, adətən regressive yolla əldə edilmiş zəmindən irəli gələn irəliləyiş cəhdlərinin fenomenləri, bəzi nevrozlarda artıq əldə edilmiş, lakin itirilmiş libidovəziyyətin yenidən qazanılması üçün edilən səylərlə yan-yana durur. Bu iki hadisə qrupu konseptual olaraq bir-birindən demək olar ki, ayrıla bilməz. Biz nevrozun əsasında dayanan münaqişənin simptom qurulması ilə bitdiyi fikrinə həddindən artıq meylliyik. Əslində, mübarizə çox vaxt simptom qurulmasından sonra da davam edir. Hər iki tərəfdə mübarizəni davam etdirən yeni həvəs hissələri ortaya çıxır. Simptomun özü bu mübarizənin obyektinə çevrilir; onu qorumaq istəyən təşəbbüslər, onun ləğvini və əvvəlki vəziyyətin bərpasını təmin etməyə çalışan digər təşəbbüslərlə mübarizə aparır. Çox vaxt, itirilən və simptom tərəfindən qadağan edilən şeyi digər yollarla əldə etməyə çalışaraq, simptomsuzlaşdırma yolları axtarılır. Bu münasibətlər, C. G. Yunqun bir müddəasına aydınlıq gətirir: ona görə dəyişikliyə və irəliləyişə qarşı çıxan xüsusi psixi ətalət nevrozun əsas şərtidir. Bu tənbəllik həqiqətən çox xüsusi bir haldır; o, ümumi deyil, əksinə, son dərəcə ixtisaslaşmışdır, öz sahəsində də tək hökmdar deyil, nevrozun simptom yaranmasından sonra belə sakitləşməyən irəliləmə və bərpa tendensiyaları ilə mübarizə aparır. Əgər bu xüsusi tənbəlliğin başlanğıc nöqtəsini axtarsaq, o, çox erkən mərhələdə baş vermiş, həvəslərin izlər və onlarda verilmiş obyektlərlə çox çətin ayrılan əlaqələrinin ifadəsi kimi açılır; bu əlaqələr həvəsin bu hissələrinin inkişafını dayandırmışdır. Və ya, başqa sözlə desək, bu ixtisaslaşmış «psixi tənbəllik» psixoanalizdə «fiksasiya» adlandırmağa öyrəşdiyimiz şeyin yalnız başqa, demək olar ki, daha yaxşı olmayan bir ifadəsidir.

13 / 28

Sıxışdırma

Həvəs təhrikinin taleyi belə ola bilər ki, onu təsirsizləşdirmək istəyən müqavimətlərlə qarşılaşsın. Daha sonra tədqiq edəcəyimiz şərtlər daxilində o, sıxışdırma vəziyyətinə düşür. Əgər söhbət xarici bir qıcıqlandırıcının təsirindən gedirdisə, qaçış açıq-aşkar uyğun vasitə olardı. Həvəs halında isə qaçış heç nəyə yaramır, çünki Mən özündən qaça bilməz. Sonralar hökmün rədd edilməsi (məhkum edilmə) vasitəsi ilə həvəs təhrikinə qarşı yaxşı bir vasitə tapılacaqdır. Sıxışdırma, məhkum etmənin bir ön mərhələsi, qaçış ilə məhkum etmə arasında bir vasitədir; bu anlayış psixoanalitik tədqiqatlardan əvvəlki dövrdə formalaşdırıla bilməmişdir.

Sıxışdırmanın mümkünlüyünü nəzəri olaraq asanlıqla çıxarmaq olmur. Niyə bir həvəs təhriki belə bir taleyə düçar olmalıdır? Açıqdır ki, burada həvəs məqsədinə çatmağın həzz əvəzinə xoşagəlməzlik yaratması şərti yerinə yetirilməlidir. Lakin bu hal yaxşı təsəvvür edilə bilməz. Belə həvəslər yoxdur, həvəsin təmin edilməsi həmişə həzzvericidir. Təmin həzzini xoşagəlməzliyə çevirən xüsusi şərtlər, hər hansı bir proses qəbul edilməlidir.

Sıxışdırmanı daha yaxşı sərhədləndirmək üçün bəzi digər həvəs vəziyyətlərini müzakirəyə gətirə bilərik. Xarici bir qıcıqlandırıcının, məsələn, bir orqanı aşındıraraq və məhv edərək daxilləşdiyi və beləliklə, daimi oyanma və gərginlik artımının yeni mənbəyini yaratdığı hallar ola bilər. Bu yolla o, bir həvəslə geniş bənzərlik qazanır. Bilirik ki, bu halı ağrı kimi qəbul edirik. Lakin bu saxta həvəsin məqsədi yalnız orqan dəyişikliyi və onunla bağlı xoşagəlməzliyin dayandırılmasıdır. Ağrının dayandırılmasından başqa, birbaşa həzz əldə etmək mümkün deyil. Ağrı həm də əmrvericidir; o, yalnız toksik ləğvetmənin təsirinə və psixi diqqətin yayındırılmasının təsirinə tabe olur.

Ağrı halı, məqsədimiz üçün bir şey etmək üçün kifayət qədər şəffaflıqdan məhrumdur. Gəlin, aclıq kimi bir həvəs qıcığının qaneedilməmiş qaldığı halı götürək. Bu halda o, əmr xarakterinə bürünür, qaneetmə fəaliyyətindən başqa heç nə ilə sakitləşdirilə bilməz və daimi bir ehtiyac gərginliyini saxlayır. Burada sıxışdırma kimi bir şeyin uzun müddət nəzərə alınması mümkün görünmür.

Deməli, bir həvəs təhrikinin qaneedilməməsi nəticəsində gərginlik dözülməz dərəcədə böyüdükdə, sıxışdırma halı heç də mövcud deyil. Orqanizmə bu vəziyyətə qarşı verilmiş müdafiə vasitələri başqa bir kontekstdə müzakirə edilməlidir.

Gəlin, psixoanalitik praktikada qarşımıza çıxan kliniki təcrübəyə daha çox riayət edək. Onda bizə öyrədilir ki, sıxışdırmaya məruz qalan həvəsin qaneedilməsi mümkündür və bu, öz-özlüyündə həmişə həzzverici olardı, lakin o, digər tələblər və niyyətlərlə uzlaşmaz olardı; beləliklə, bir yerdə həzz, başqa bir yerdə xoşagəlməzlik yaradardı. Sıxışdırmanın şərti kimi, xoşagəlməzlik motivinin qaneetmə həzzindən daha güclü bir qazanması ortaya çıxır. Psixoanalitik təcrübə vasitəsilə transfer nevrozlarında biz, sıxışdırmanın əvvəlcədən mövcud olan bir müdafiə mexanizmi olmadığı, şüurlu və şüursuz ruh fəaliyyəti arasında kəskin bir ayrılıq qurulana qədər yaranmağa başlamadığı və mahiyyətinin yalnız şüurdan rədd etmə və uzaq saxlama olduğu nəticəsinə məcbur edirik. Sıxışdırmanın bu anlayışı, ruh təşkilatının belə bir mərhələsindən əvvəl, əksinə çevrilmə, öz şəxsə yönəlmə və həvəs təhriklərinə qarşı müdafiənin tərk edilməsi kimi digər həvəs talelərinin üstəsindən gəldiyi fərziyyəsi ilə tamamlanacaqdır.

İndi biz, sıxışdırma və şüursuzluğun o qədər böyük dərəcədə qarşılıqlı əlaqəli olduğunu düşünürük ki, şüursuz və şüurlunun qurulması və psixiki instansiyalar zəncirinin təfərrüatları haqqında daha çox məlumat əldə edənə qədər, sıxışdırmanın mahiyyətinə dalmayı təxirə salmalıyıq. Bundan əvvəl biz yalnız, başqa yerlərdə deyilənlərin çoxunu dəyişmədən təkrarlamaq təhlükəsi ilə, sıxışdırmanın kliniki olaraq tanınmış bəzi xarakteristikalarını təkcə təsviri şəkildə toplaya bilərik.

Beləliklə, biz, həvəsin psixiki (təsəvvür) nümayəndəsinə şüura keçmənin rədd edildiyi, sıxışdırmanın ilk mərhələsi olan bir ilkin sıxışdırmanı fərz etmək üçün əsasımız var. Bununla birlikdə bir sabitləşmə də mövcuddur; müvafiq nümayəndə bundan sonra dəyişməz şəkildə qalır və həvəs ona bağlanır. Bu, sonradan müzakirə olunacaq şüursuz proseslərin xüsusiyyətləri nəticəsində baş verir.

Sıxışdırmanın ikinci mərhələsi, yəni əsl sıxışdırma, sıxışdırılmış təmsilin psixi törəmələrinə və ya başqa yerdən gəlib onunla assosiativ əlaqəyə düşən fikir cəhdlərinə aiddir. Bu əlaqəyə görə bu təsəvvürlər ilkin sıxışdırılmışla eyni taleyi yaşayır. Beləliklə, əsl sıxışdırma bir təkrar itələmədir. Əslində, yalnız şüurdan sıxışdırılmağa təsir edən itələməni vurğulamaqla haqsızlıq edirik. Eyni dərəcədə nəzərə alınmalı olan, ilkin sıxışdırılmışın özünün əlaqə qura bildiyi hər şeyə göstərdiyi cazibədir. Çox güman ki, bu qüvvələr birgə fəaliyyət göstərməsəydi və şüur tərəfindən itələnəni qəbul etməyə hazır olan əvvəlcədən sıxışdırılmış bir şey olmasaydı, sıxışdırma meyli öz məqsədinə nail olmazdı.

Psixonevrozların tədqiqi təsiri altında, ki bu bizə sıxışdırmanın əhəmiyyətli təsirlərini nümayiş etdirir, onun psixoloji məzmununu şişirtməyə meyllənirik və sıxışdırmanın həvəs təmsilinin şüursuzda mövcud olmağa, daha da təşkilatlanmağa, törəmələr əmələ gətirməyə və əlaqələr qurmağa davam etməsinə mane olmadığını asanlıqla unuduruq. Sıxışdırma həqiqətən yalnız psixi sistemlə, yəni şüur sistemi ilə əlaqəni pozur.

Psixoanaliz bizə psixonevrozlarda sıxışdırmanın təsirlərinin başa düşülməsi üçün əhəmiyyətli olan başqa şeyləri də göstərə bilər. Məsələn, həvəs təmsili sıxışdırma sayəsində şüur təsirindən qoparıldıqda, daha sərbəst və zəngin inkişaf edir. Onda o, demək olar ki, qaranlıqda bitir və ekstremal ifadə formaları tapır; bu formalar nevrotikə tərcümə edilib önünə qoyulduqda, ona yalnız yad görünməli deyil, həm də qeyri-adi və təhlükəli bir həvəs gücünün təqdimatı ilə onu qorxutmalıdır. Bu aldadıcı həvəs gücü, fantaziyada ləngimədən inkişafın və doyumun imtina edilməsi nəticəsində yaranan yığılmanın nəticəsidir. Bu sonuncu nəticənin sıxışdırma ilə bağlı olması, onun əsl mənasını harada axtarmalı olduğumuzu göstərir.

Lakin biz yenidən əks baxışa qayıdaraq, qeyd edirik ki, sıxışdırmanın ilkin sıxışdırılmışın bütün törəmələrini şüurdan uzaq saxlaması belə doğru deyil. Əgər bunlar sıxışdırılmış təmsildən kifayət qədər uzaqlaşarsa sıxışdırma məzmunlarının şüurə keçməsinə mane olan maneəni, ya təhriflərə məruz qalmaları, ya da araya girmiş vasitəçi həlqələrin sayı sayəsində aşdıqda, onlar üçün şüura çıxış yolu dərhal açıq olur. Elə bil ki, şüurun onlara qarşı göstərdiyi müqavimət, onların əvvəlcədən sıxışdırılmış məzmunlardan olan məsafəsinin funksiyasıdır. Psixoanalitik texnikanın tətbiqi zamanı biz xəstəni daima, sıxışdırılmış məzmunların belə törəmələrini istehsal etməyə çağırırıq ki, bu törəmələr məsafələri və ya təhrifləri sayəsində şüurun senzurasını keçə bilsinlər. Bizim bütün şüurlu məqsəd təsəvvürlərindən və bütün tənqidlərdən imtina edərək ondan tələb etdiyimiz, və sıxışdırılmış təmsilin şüurlu tərcüməsini bərpa etmək üçün istifadə etdiyimiz fikirlər (Einfälle) başqa bir şey deyil. Bu zaman biz müşahidə edirik ki, xəstə, fikirlər silsiləsini davam etdirə bilir, ta ki, silsilənin axarında elə bir fikir quruluşuna rast gəlməsin ki, orada sıxışdırılmış məzmunla əlaqə o qədər intensiv şəkildə nüfuz etsin ki, o, öz sıxışdırma cəhdini təkrarlamalı olsun. Nevrotik simptomlar da yuxarıda qeyd olunan şərti ödəmiş olmalıdırlar, çünki onlar sıxışdırılmış məzmunun törəmələridir və bu məzmun, bu quruluşlar vasitəsilə ona qadağan edilmiş şüura çıxış yolunu nəhayət ki, qazanmışdır.

Şüurun müqavimətinin aradan qalxması üçün təhrifin və sıxışdırılmış məzmundan olan məsafənin nə qədər getməli olduğu ümumi şəkildə göstərilə bilməz. Bu prosesdə incə bir tərəddüd baş verir ki, onun gedişi bizdən gizlədilmişdir, lakin onun işləmə tərzi bizə ipucu verir ki, məsələ şüursuzun yüklənməsinin müəyyən intensivliyi qarşısında dayanmaqdır; bu intensivliyin aşılması halında isə doyum şüura nüfuz edərdi. Deməli, sıxışdırma yüksək dərəcədə fərdi xarakter daşıyır; sıxışdırılmış məzmunun hər bir törəməsinin öz xüsusi taleyi ola bilər; təhrifdən bir az çox və ya bir az az olması bütün uğurun dəyişməsinə səbəb olur. Eyni kontekstdə başa düşmək lazımdır ki, insanın üstün tutduğu obyektlər, onun idealları, onlardan ən çox iyrəndikləri ilə eyni müşahidələrdən və təcrübələrdən qaynaqlanır və əvvəlcə yalnız kiçik modifikasiyalarla bir-birindən fərqlənirdilər. Bəli, fetişin yaranması zamanı gördüyümüz kimi, ilkin həvəs təmsili iki hissəyə parçalana bilər ki, bunlardan biri sıxışdırmaya məruz qalsın, digər qalıq isə, məhz bu sıx əlaqəyə görə, idealizasiya taleyini yaşasın.

Təhrifdəki çoxluq və ya azlıq nə qədər iş görürsə, eyni iş, demək olar ki, aparatın digər ucunda, həzz-xoşagəlməzlik istehsalı şərtlərindəki bir modifikasiya ilə əldə edilə bilər. Belə dəyişikliklərə səbəb olan psixiki qüvvələr oyununu dəyişdirmək məqsədi daşıyan xüsusi texnikalar hazırlanmışdır ki, adətən xoşagəlməzlik yaradan şey bir dəfə həzzverici olsun; və belə bir texniki vasitə hər dəfə fəaliyyətə keçdikdə, əks halda rədd edilmiş həvəs təmsili üçün sıxışdırma aradan qalxır. Bu texnikalar indiyə qədər yalnız zarafat (Witz) üçün daha dəqiq izlənmişdir. Adətən, sıxışdırmanın aradan qalxması yalnız müvəqqəti olur; o, dərhal yenidən bərpa olunur.

Bu cür təcrübələr bizi sıxışdırmanın digər xüsusiyyətlərinə diqqət yetirməyə kifayət edir. O, yalnız yuxarıda qeyd edildiyi kimi fərdi deyil, həm də yüksək dərəcədə hərəkətlidir. Sıxışdırma prosesini, məsələn, canlı bir şeyi öldürdüyümüz və o andan etibarən ölü qaldığı kimi, tək bir hadisə və daimi nəticə kimi təsəvvür etmək olmaz; əksinə, sıxışdırma davamlı qüvvə sərfiyyatı tələb edir və bu sərfiyyatın dayandırılması onun uğurunu şübhə altına qoyar, belə ki, yeni bir sıxışdırma aktı zəruri olardı. Biz təsəvvür edə bilərik ki, sıxışdırılmış olan şüura doğru davamlı təzyiq edir və bu təzyiqə qarşı daimi əks-təzyiq ilə tarazlıq saxlanılmalıdır. Sıxışdırmanın qorunub saxlanması beləliklə daimi qüvvə sərfiyyatını tələb edir və onun ləğvi iqtisadi baxımdan qənaət deməkdir. Sıxışdırmanın hərəkətliliyi, əlbəttə, yalnız yuxu əmələgəlməsinə imkan verən yuxu vəziyyətinin psixi xarakterlərində də ifadəsini tapır. Oyanışla geri çəkilmiş sıxışdırma yüklənmələri yenidən göndərilir.

Nəhayət, bir həvəs təhrikini sıxışdırılmış kimi təyin etdiyimiz zaman, onun haqqında çox az şey dediyimizi unutmamalıyıq. O, sıxışdırmaya zərər vermədən çox müxtəlif vəziyyətlərdə ola bilər, qeyri-aktiv, yəni psixi enerji ilə çox az yüklənmiş və ya dəyişən dərəcədə yüklənmiş və beləliklə aktivliyə qabiliyyətli ola bilər. Onun aktivləşməsi, həqiqətən, sıxışdırmanı birbaşa ləğv etmə nəticəsini verməyəcək, lakin şüura çatmağa dolayısı yollarla son qoyan bütün prosesləri qızışdıracaq. Sıxışdırılmamış şüursuz törəmələrində, aktivləşmə və ya yüklənmənin həcmi çox vaxt ayrı-ayrı təsəvvürlərin taleyini həll edir. Belə bir törəmənin, məzmunu şüurlu hökmranlıq edən ilə münaqişəyə səbəb ola biləcək olsa belə, az enerji təmsil etdiyi müddətcə sıxışdırılmamış qalması gündəlik hadisədir. Lakin kəmiyyət anı münaqişə üçün həlledici kimi özünü göstərir; əsasən xoşagəlməz olan təsəvvür müəyyən həddi aşan kimi gücləndikdə, münaqişə aktual olur və məhz aktivləşmə sıxışdırmanı özündə gətirir. Enerji yüklənməsinin artması sıxışdırma işində şüursuzluğa yaxınlaşma ilə eyni mənalı təsir göstərir, azalması isə ondan uzaqlaşma və ya təhriflənmə kimi təsir edir. Biz başa düşürük ki, sıxışdıran meyllər xoşagəlməz olanın zəiflədilməsində onun sıxışdırılmasına əvəz tapa bilərlər.

Əvvəlki müzakirələrdə biz bir həvəs təmsilçisinin sıxışdırılmasını nəzərdən keçirdik və belə bir təmsilçi altında müəyyən miqdarda psixi enerji ilə həvəs tərəfindən yüklənmiş bir təsəvvür və ya təsəvvür qrupunu başa düşdük (Libido, maraq) yüklənmişdir. Kliniki müşahidə bizə indiyə qədər vahid qəbul etdiyimiz şeyi parçalamağa məcbur edir, çünki o, bizə göstərir ki, təsəvvürün yanında nəzərə alınan, həvəsi təmsil edən başqa bir şey var və bu başqa element təsəvvürün taleyindən tam fərqli ola bilən bir sıxışdırma taleyi yaşayır. Psixi təmsilin bu başqa elementi üçün «affekt miqdarı» adı yerləşib; bu, təsəvvürdən ayrıldığı və affektlər kimi hisslərdə nəzərə çarpan proseslərdə öz miqdarına uyğun ifadə tapdığı qədər həvəsə uyğundur. Bundan sonra, sıxışdırma halını təsvir edərkən, sıxışdırmanın təsəvvürdən və ona yapışan həvəs enerjisindən nə yaratdığını ayrıca izləməliyik. Hər iki taley haqqında ümumi bir şey söyləmək istərdik.

Bir az istiqamət təyin etdikdən sonra bu, bizə mümkün olacaq. Həvəsi təmsil edən təsəvvürün ümumi taleyi, əgər əvvəllər şüurlu idisə, şüurdan yox olması və ya şüur olmaq üzrə idisə, şüurdan saxlanılması başqa bir şey ola bilməz. Fərq artıq əhəmiyyətli deyil; təxminən belə nəticələnir: «Mən xoşagəlməz qonağı salonumdan kənara çıxarıram, yoxsa qonaq otağımdan, yoxsa onu tanıdıqdan sonra ümumiyyətlə mənzilin qapı astanasından keçirməyəm». Həvəs təmsilinin kəmiyyət faktorunun taleyi, psixoanalizdə edilən təcrübələrə sürətli bir nəzər salmağın bizə öyrətdiyi kimi, üçqat ola bilər: Həvəs ya tamamilə boğulur, elə ki, ondan heç nə tapılmır, ya da hər hansı bir şəkildə keyfiyyətcə rənglənmiş affekt kimi ortaya çıxır, ya da təşvişə çevrilir. Son iki imkan bizə həvəslərin psixi enerjilərinin affektlərə və xüsusilə təşvişə çevrilməsini yeni bir həvəs taleyi kimi nəzərdən keçirmə vəzifəsini verir. Xatırlayırıq ki, sıxışdırmanın səbəbi və məqsədi xoşagəlməzliyin qarşısını almaqdan başqa bir şey deyildi. Bundan irəli gəlir ki, təmsilin affekt miqdarının taleyi təsəvvürün taleyindən çox daha vacibdir və bu, sıxışdırma prosesinin qiymətləndirilməsini həll edir.

Əgər bir sıxışdırma xoşagəlməzlik hisslərinin və ya təşvişin yaranmasının qarşısını almaqda uğursuz olursa, təsəvvür hissəsində məqsədinə çatmış olsa belə, onun uğursuz olduğunu deyə bilərik. Təbii ki, uğursuz sıxışdırma, adətən tədqiqimizdən yayınan uğurlu sıxışdırmadan daha çox marağımızı cəlb edəcək.²³

İndi sıxışdırma prosesinin mexanizminə nüfuz etmək və hər şeydən əvvəl bilmək istəyirik ki, sıxışdırmanın yalnız bir mexanizmi varmı, yoxsa bir neçəsi, və bəlkə də psixonevrozların hər biri özünəməxsus sıxışdırma mexanizmi ilə fərqlənir. Lakin bu tədqiqatın başlanğıcında biz çətinliklərlə üzləşirik. Sıxışdırmanın mexanizmi bizə yalnız o zaman əlçatan olur ki, biz sıxışdırmanın nəticələrindən onun haqqında geriyə nəticə çıxaraq. Müşahidəni təmsilin təsəvvür payındakı nəticələrlə məhdudlaşdırsaq, öyrənirik ki, sıxışdırma, bir qayda olaraq, əvəzləyici formalaşma yaradır. Bəs belə bir əvəzləyici formalaşmanın mexanizmi hansıdır, yoxsa burada da bir neçə mexanizmi fərqləndirmək lazımdır? Biz həmçinin bilirik ki, sıxışdırma simptomlar qoyub gedir. İndi əvəzləyici formalaşma ilə simptom formalaşmasını eyniləşdirməyə icazə verilirmi, və əgər bu bütövlükdə mümkündürsə, simptom formalaşmasının mexanizmi sıxışdırmanın mexanizmi ilə üst-üstə düşürmü?

İlkin ehtimal bunun lehinə danışır ki, hər ikisi bir-birindən çox uzaqdır, əvəzləyici formalaşmaları və simptomları sıxışdırmanın özü deyil, bu sonuncular sıxışdırılmışın qayıdışının əlamətləri olaraq tamamilə başqa proseslərə öz yaranmalarını borcludurlar. Həmçinin tövsiyə olunur ki, əvəzləyici və simptom formalaşmasının mexanizmləri sıxışdırmanın mexanizmlərindən əvvəl tədqiq edilsin.

Aydındır ki, spekulyasiyanın burada axtaracaq heç bir şeyi yoxdur, əksinə, o, ayrı-ayrı nevrozlarda müşahidə ediləcək sıxışdırma nəticələrinin diqqətli təhlili ilə əvəz olunmalıdır. Lakin mən təklif etməliyəm ki, bu iş də şüurlunun şüursuza münasibəti haqqında etibarlı təsəvvürlər formalaşdırana qədər təxirə salınsın. Yalnız baxılan müzakirənin tamamilə bəhrəsiz keçməməsi üçün əvvəlcədən qeyd etmək istəyirəm ki, 1. sıxışdırmanın mexanizmi həqiqətən əvəzləyici formalaşmanın mexanizmi və ya mexanizmləri ilə üst-üstə düşmür, 2. əvəzləyici formalaşmanın çox müxtəlif mexanizmləri vardır, və 3. sıxışdırma mexanizmlərinin ən azı bir ümumi cəhəti var — enerji yüklənməsinin (və ya cinsi həvəslərdən bəhs etdikdə, libidonun) geri alınması.

Həmçinin, ən tanınmış üç psixonevrozla məhdudlaşaraq, bəzi nümunələrdə göstərmək istəyirəm ki, burada təqdim edilən anlayışlar sıxışdırmanın öyrənilməsinə necə tətbiq olunur. Təşviş histeriyasından yaxşı təhlil edilmiş bir heyvan fobiyası nümunəsini seçəcəyəm. Sıxışdırmaya məruz qalan həvəs təhriki ataya qarşı libidinoz münasibət olub, ondan təşviş ilə birləşir. Sıxışdırmadan sonra bu təhrik şüurdan yox olmuşdur, ata libidonun obyekti olaraq orada görünmür. Əvəz olaraq analoji yerdə az və ya çox dərəcədə təşviş obyekti kimi yararlı olan bir heyvan tapılır. Təsəvvür payının əvəzləyici formalaşması Hissənin bir qismi müəyyən şəkildə təyin olunmuş əlaqə boyunca yerdəyişmə yolu ilə qurulmuşdur. Kəmiyyət hissəsi yox olmamış, əksinə, təşvişə çevrilmişdir. Nəticə, ataya olan sevgi tələbinin yerini tutan canavara qarşı təşvişdir. Təbii ki, burada istifadə olunan kateqoriyalar psixonevrozun ən sadə halının belə izah tələblərini ödəmək üçün kifayət etmir. Hələ də başqa baxış bucaqları nəzərə alınmalıdır.

Heyvan fobiyası halındakı kimi bir sıxışdırma tamamilə uğursuz adlandırıla bilər. Sıxışdırma işi yalnız təsəvvürün aradan qaldırılması və əvəz edilməsindən ibarətdir, xoşagəlməzlik qənaəti heç bir halda alınmamışdır. Buna görə də nevrozun işi də dayanmır, əksinə, özünün növbəti, daha vacib məqsədinə çatmaq üçün ikinci bir tempdə davam edir. Nəticədə, təşvişin boşalmasını istisna etməli olan bir sıra qaçınmalarla xarakterizə olunan, əsl fobiya adlanan bir qaçış cəhdinin yaranması baş verir. Fobiyanın hansı mexanizm vasitəsilə məqsədinə çatdığını daha xüsusi bir araşdırmada başa düşə bilərik.

Əsl konversiya histeriyasının mənzərəsi bizi sıxışdırma prosesinə tamamilə fərqli bir qiymət verməyə məcbur edir. Burada diqqət çəkən əsas məqam, affekt miqdarının tamamilə yox olmasına nail oluna bilməsidir. Xəstə o zaman öz simptomlarına qarşı Şarkonun «la belle indifference des hysteriques» adlandırdığı davranışı nümayiş etdirir. Bəzən bu boğulma o qədər tamamlanmır, xoşagəlməz hisslərin bir hissəsi simptomların özü ilə əlaqələnir və ya təşvişin boşalmasının qarşısını almaq mümkün olmur; bu da öz növbəsində fobiya yaranması mexanizmini işə salır. Həvəs təmsilçiliyinin təsəvvür məzmunu şüurdan tamamilə qoparılmışdır; əvəzedici formalaşma — və eyni zamanda simptom kimi — nümunəvi hallarda somatik olan, çox güclü bir innervasiya, bəzən sensor, bəzən motor təbiətli, ya oyanma, ya da ləngimə şəklində ortaya çıxır. Ətraflı nəzərdən keçirildikdə, həddindən artıq innervasiya olunmuş yer, sıxışdırılmış həvəs təmsilçiliyinin özünnün bir hissəsi kimi görünür; bu hissə, sanki sıxlaşdırma yolu ilə bütün yüklənməni öz üzərinə çəkmişdir. Təbii ki, bu qeydlər də konversiya histeriyasının mexanizmini tamamilə açmır; əsasən, başqa bir kontekstdə qiymətləndirilməli olan geriləmə anı da əlavə edilməlidir.

Histeriyanın sıxışdırması, yalnız geniş əvəzedici formalaşmalar sayəsində mümkün olduğu üçün tamamilə uğursuz kimi qiymətləndirilə bilər; lakin affekt miqdarının həllinə, yəni sıxışdırmanın əsl vəzifəsinə gəldikdə, o, adətən tam bir uğur deməkdir. Konversiya histeriyasının sıxışdırma prosesi simptom yaranması ilə tamamlanır və təşviş histeriyasında olduğu kimi iki mərhələli — və ya əslində sonsuz — davam etməyə ehtiyac duymur.

Tamamilə fərqli bir görünüş, müqayisə üçün müraciət etdiyimiz üçüncü təsir, yəni məcburiyyət nevrozunda sıxışdırma hadisəsində yenidən özünü göstərir. Burada insan əvvəlcə, sıxışdırmağa tabe olan təmsiliyyətin hansı olduğunu, yəni libidinal bir və ya düşmən bir meylin olub-olmadığını bilməkdə çətinlik çəkir. Bu qeyri-müəyyənlik, məcburiyyət nevrozunun, nəvazişli meylin yerini sadist meylin aldığı bir geriləmənin fərzinə əsaslanmasından irəli gəlir. Sıxışdırmağa tabe olan, sevilən bir şəxsə qarşı olan bu düşmən təkanlardır. Sıxışdırma işinin ilk mərhələsində nəticə, sonrakı mərhələlərdəkindən tamamilə fərqlidir. Əvvəlcə bu, tam uğur qazanır, təsəvvür məzmunu rədd edilir və təsir yox edilir. Əvəzedici quruluş kimi, simptom adlandırmağa layiq olmayan vicdanlılığın artması, yəni Məndə bir dəyişiklik müşahidə olunur. Əvəzedici və simptom quruluşu burada bir-birindən ayrılır. Burada insan sıxışdırmanın mexanizmi haqqında da bir şey öyrənir. Bu, hər yerdə olduğu kimi, libidonun geri çəkilməsinə nail olmuş, lakin bu məqsədlə əks təsirə malik bir meylin gücləndirilməsi vasitəsilə reaksiya təşəkkülündən istifadə etmişdir. Deməli, əvəzedici quruluş burada sıxışdırma ilə eyni mexanizmə malikdir və əsasən onunla üst-üstə düşür, lakin simptom quruluşundan həm zaman, həm də anlayış baxımından ayrılır. Çox güman edilir ki, sıxışdırılacaq sadist təkanın daxil olduğu ambivalentlik münasibəti bütün prosesi mümkün edir.

Əvvəlcə yaxşı gedən sıxışdırma davam etmir, sıxışdırmanın uğursuzluğu sonrakı prosesdə daha çox ön plana çıxır. Reaksiya quruluşu vasitəsilə sıxışdırmanın icazə verdiyi ambivalentlik, eyni zamanda sıxışdırılmış olanın geri dönüşünün uğurla baş verdiyi yerdir. Yoxa çıxmış affekt sosial təşviş, vicdan təşvişi, qənaətsiz irad şəklində yenidən ortaya çıxır; rədd edilmiş təsəvvür, yerdəyişmə əvəzləməsi ilə, çox vaxt ən kiçik və fərqləndirilməz şeylərə yerdəyişmə ilə əvəz olunur. Sıxışdırılmış təsəvvürün bütövlükdə bərpasına olan tələ, çox vaxt açıq-aşkar görünür. Kəmiyyət və təsir amilinin sıxışdırılmasındakı uğursuzluq, histerik fobiyaların quruluşunda tanıdığımız, qaçınmalar və qadağalar vasitəsilə qaçış eyni mexanizmini işə salır. Təsəvvürün şüurdan rədd edilməsi isə inamla qorunub saxlanılır, çünki onunla birlikdə hərəkətdən çəkinmə, təkanın motorik olaraq bağlanması da təmin olunur. Beləliklə, məcburiyyət nevrozunun sıxışdırma işi, nəticəsiz və bitməyən bir mübarizə ilə sonlanır.

Burada irəli sürülən kiçik müqayisə seriyasından, sıxışdırma və nevroz simptom quruluşu ilə əlaqəli prosesləri dərk etmək üçün, daha əhatəli araşdırmalara ehtiyac duyulduğuna dair qətiyyət əldə etmək olar. Qeyri-adi mürəkkəblik Bütün nəzərə alınmalı amillər bizə yalnız bir təsvir yolunu açıq buraxır. Biz bəzən bir, bəzən digər baxış bucağını seçməli və onun tətbiqi bir nəticə verməyə davam etdiyi müddətcə, həmin bucağı materialın içindən izləməliyik. Bu işləmələrin hər biri öz-özlüyündə qeyri-kamil olacaq və hələ işlənməmiş hissəyə toxunduğu yerdə qeyri-müəyyənlikləri qaçınılmaz şəkildə yaradacaq; lakin biz son nəticədə yaranan birləşmədən yaxşı bir başa düşmənin əldə olunacağını ümid edə bilərik.

14 / 28

Şüursuz

Psixoanalizdən öyrəndik ki, sıxışdırma prosesinin mahiyyəti təkanı təmsil edən təsəvvürü ləğv etmək və ya məhv etmək deyil, onun şüurlu olmasına mane olmaqdadır. Onda deyirik ki, o, “şüursuz” vəziyyətindədir və onun şüursuz olaraq da təsirlərini, hətta nəticədə şüura çatmağı bacaran təsirlərini də göstərə biləcəyinə dair yaxşı dəlillər irəli sürə bilərik. Bütün sıxışdırılmışlar şüursuz qalmalıdır, lakin girişdə dərhal qeyd etmək istəyirik ki, sıxışdırılmışlar bütün şüursuzluğu əhatə etmir. Şüursuzluğun həcmi daha genişdir; sıxışdırılmışlar şüursuzluğun bir hissəsidir.

Şüursuzluğu necə tanıya bilərik? Təbii ki, onu yalnız şüurlu olaraq tanıyırıq, yəni o, şüurluya çevrilmə və ya tərcümə prosesindən keçdikdən sonra. Psixoanalitik iş bizə gündəlik olaraq belə bir tərcümənin mümkün olduğunu təcrübə ilə göstərir. Bunun üçün analiz olunan şəxs bəzi müqavimətləri dəf etməlidir; həmin müqavimətlər zamanında şüurdan kənarlaşdırma yolu ilə onu sıxışdırılmış hala gətirən müqavimətlərin eynisidir.

Şüursuzun Əsaslandırılması Şüursuz psixi bir şeyin mövcudluğunu qəbul etmək və bu qəbul ilə elmi iş aparmaq haqqı bizə bir çox tərəfdən inkar edilir. Biz buna qarşı şüursuzun qəbulunun zəruri və legitim olduğunu irəli sürə bilərik və Şüursuzun mövcudluğu üçün çoxsaylı sübutlara malik olduğumuzu. Bu mövcudluq zəruridir, çünki şüurun məlumatları yüksək dərəcədə qüsurludur; həm sağlam insanlarda, həm də xəstələrdə tez-tez belə psixi aktlar baş verir ki, onların izahı üçün başqa aktlar tələb olunur, lakin şüur bu aktlara şahidlik etmir. Belə aktlar yalnız sağlam insanlarda baş verən səhv hərəkətlər və yuxular deyil, xəstələrdə psixi simptomlar və məcburi hallar adlanan hər şeydir — ən şəxsi gündəlik təcrübəmiz bizə mənşəyini bilmədiyimiz fikirləri və hazırlanması bizdən gizli qalmış düşünmə nəticələrini tanıdır. Əgər biz, içimizdə baş verən bütün psixi aktları şüur vasitəsilə dərk etməli olduğumuz iddiasını qorumaq istəyiriksə, bütün bu şüurlu aktlar əlaqəsiz və anlaşılmaz qalardı; lakin əgər çıxarılmış şüursuz aktları araya qoysaq, onlar göstərilə bilən bir əlaqəyə düzülərlər. Məna və əlaqə qazanması isə tamamilə haqlı bir motivasiyadır, bu da bizi birbaşa təcrübənin öhdəsindən keçməyə imkan verə bilər. Əgər sonra aydın olarsa ki, şüursuzun qəbuluna əsaslanaraq uğurlu bir fəaliyyət qura bilərik, bu fəaliyyət vasitəsilə şüurlu proseslərin axarını məqsədəuyğun şəkildə təsir altına ala bilərik, onda bu uğurda qəbul edilənin mövcudluğuna dair mübahisəolunmaz bir sübut əldə etmiş olarıq. İnsan o zaman belə bir mövqe tutmalıdır ki, psixi sahədə baş verən hər şeyin şüura da məlum olması tələbini irəli sürmək, dayanıqsız bir təkəbbürdən başqa bir şey deyildir. Daha da irəli getmək və şüursuz psixi vəziyyəti dəstəkləmək üçün onu gətirmək olar ki, şüur hər an yalnız az bir məzmuna malikdir, belə ki, şüurlu bilik adlandırdığımız şeyin böyük hissəsi onsuz da ən uzun müddətlər boyu latentlik vəziyyətində, yəni psixi şüursuzluq vəziyyətində olmalıdır.

Şüursuzluğa qarşı irəli sürülən etiraz, bütün latent xatirələrimizi nəzərə alsaq, tamamilə anlaşılmaz olardı. Bu zaman belə bir etirazla qarşılaşırıq ki, bu latent xatirələr artıq psixi adlandırıla bilməz, əksinə, psixi olanın yenidən ortaya çıxa biləcəyi somatik proseslərin qalıqlarına uyğun gəlir. Cavab vermək asandır: latent xatirə, əksinə, psixi prosesin şübhəsiz qalığıdır. Lakin daha vacib olan, bu etirazın açıq şəkildə ifadə edilməyən, lakin əvvəlcədən sabitləşdirilmiş şüurlu olanın ruhi olanla eyniləşdirilməsinə əsaslandığını aydın başa düşməkdir. Bu eyniləşdirmə ya bütün psixi olanın mütləq şüurlu olub-olmaması sualına icazə verməyən bir petitio principii-dir, ya da konvensiya, terminologiya məsələsidir. İkinci halda, o, təbii ki, hər hansı bir konvensiya kimi təkzibolunmazdır. Yalnız onun o qədər məqsədəuyğun olub-olmaması və ona tabe olmağın zəruri olub-olmaması sualı açıq qalır. Cavab verə bilərik ki, psixi olanın şüurlu olanla konvensional eyniləşdirilməsi tamamilə məqsədəuyğun deyil. O, psixi davamlılığı parçalayır, bizi həllolunmaz psixofiziki paralelizm çətinliklərinə sürükləyir, aydın əsaslandırma olmadan şüurun rolunu şişirtdiyi ittihamına məruz qalır və bizi, digər sahələrdən kompensasiya gətirə bilmədən, psixoloji tədqiqat sahəsini vaxtından əvvəl tərk etməyə məcbur edir.

Bütün bunlara baxmayaraq, aydındır ki, ruhi həyatın inkarolunmaz latent vəziyyətlərinin şüursuz ruhi və ya fiziki kimi qəbul edilməli olub-olmaması sualı, söz mübahisəsinə çıxma təhlükəsi daşıyır. Buna görə də, bu şübhəli vəziyyətlərin təbiəti haqqında bizə dəqiq məlum olanı önə çıxarmaq məsləhətdir. İndi isə bizə onların fiziki xarakterləri tamamilə əlçatmazdır; heç bir fizioloji təsəvvür, heç bir kimyəvi proses onların mahiyyəti haqqında bizə heç bir fikir verə bilməz. Digər tərəfdən, onların şüurlu ruhi proseslərlə ən geniş təmasda olduğu müəyyənləşib; onlar müəyyən bir iş sərfiyyatı ilə onlara çevrilə, onlarla əvəz oluna bilər və bütün şüurlu ruh aktlarına tətbiq etdiyimiz kateqoriyalarla — təsəvvürlər, istəklər, qərarlar və s. kimi — təsvir edilə bilər. Hətta, bu latent vəziyyətlərin bəziləri haqqında deməliyik ki, onlar şüurlu olanlardan yalnız şüurun yoxluğu ilə fərqlənir. Beləliklə, onları psixoloji tədqiqatın obyektləri kimi və şüurlu ruhi aktlarla ən sıx əlaqədə qəbul etməkdə tərəddüd etməyəcəyik.

Latent psixi aktların psixi xarakterinin inatçı rəddi, nəzərdə tutulan hadisələrin əksəriyyətinin psixoanalizdən kənarda öyrənilmə mövzusu olmaması ilə izah olunur. Patoloji faktları bilməyən, normal insanlarda baş verən səhv hərəkətləri təsadüf kimi qəbul edən və «yuxular köpükdür» kimi köhnə hikmətə qane olan şəxs, şüursuz psixi fəaliyyət fərziyyəsindən yayınmaq üçün yalnız şüur psixologiyasının bir neçə sirrini nəzərə almamaqla kifayətlənir. Qeyd edək ki, hipnotik təcrübələr, xüsusilə hipnotik vəziyyətdən sonrakı təlqin, psixoanaliz dövründən əvvəl də psixi şüursuzluğun mövcudluğunu və təsir mexanizmini aydın şəkildə nümayiş etdirmişdir.

Şüursuzluğun qəbulu tamamilə məşru bir fərziyyədir, çünki onu irəli sürərkən biz öz adəti, düzgün sayılan düşünmə tərzimizdən heç bir addım kənara çıxmırıq. Şüur hər birimizə yalnız öz psixi vəziyyətlərimiz haqqında məlumat verir; başqa bir insanın da şüur sahibi olması, həmin insanın qavranıla bilən ifadələri və hərəkətləri əsasında analoji yolla çıxarılan bir nəticədir ki, bu da bizə həmin insanın davranışını başa düşməyə imkan verir. (Psixoloji baxımdan daha doğru olan təsvir budur ki, biz xüsusi bir düşünmə aparmadan özümüzdən başqa hər bir insana öz təbiətimizi, dolayısı ilə də öz şüurumuzu aid edirik və bu eyniləşdirmə bizim başa düşməyimizin əsasıdır.) Bu nəticə — və ya bu eyniləşdirmə — bir vaxtlar Mən tərəfindən digər insanlara, heyvanlara, bitkilərə, cansız varlıqlara və bütün dünyaya şüurlu şəkildə yayılmışdı; fərdi Mən ilə oxşarlıq çox böyük olduğu müddətcə faydalı sayılırdı, lakin «Digər» Məndən uzaqlaşdıqca etibarlılığı azalırdı. Müasir tənqidimiz artıq heyvanların şüuru məsələsində qətiyyətsizdir, bitkilərin şüurunu rədd edir və cansız varlıqların şüur sahibi olması fərziyyəsini mistisizmə aid edir. Lakin ilkin eyniləşdirmə meylinin tənqidi yoxlamadan keçdiyi, bizə ən yaxın olan insan «Digər»i məsələsində belə, şüurun mövcudluğu fərziyyəsi bir nəticəyə əsaslanır və öz şüurumuzun birbaşa dəqiqliyini bölüşə bilməz.

Psixoanaliz isə yalnız bunu tələb edir ki, bu nəticə çıxarma üsulu öz şəxsiyyətinə də tətbiq olunsun; halbuki, bunun üçün konstitusional bir meyil mövcud deyil. Əgər belə bir yanaşma seçilərsə, onda özümüzdə müşahidə etdiyimiz və digər psixi həyatımızla əlaqələndirə bilmədiyimiz bütün akt və ifadələr, sanki başqa bir şəxsə məxsusmuş kimi qiymətləndirilməli və «onlara aid edilən psixi həyat» vasitəsilə izah edilməlidir. Təcrübə göstərir ki, öz şəxsiyyətimizdə psixi etirafı rədd etdiyimiz eyni aktları, başqalarında çox yaxşı şəkildə şərh etmək, yəni psixi kontekstə yerləşdirmək mümkündür. Burada tədqiqatımız açıq-aşkar xüsusi bir maneə ilə öz şəxsiyyətimizdən yayındırılır və onun düzgün tanınmasına mane olur.

Bu, şəxsə qarşı daxili müqavimətə baxmayaraq, nəticə çıxarma üsulunu tətbiq edir və bu, şüursuzun aşkarlanmasına deyil, daha düzgün qəbul edilən ikinci bir şüur qəbuluna gətirib çıxarır; bu şüur mənim şəxsimdə mənə məlum olan şüurla birləşmişdir. Lakin burada tənqid haqlı olaraq bəzi etirazlar irəli sürməyə əsas verir. Birincisi, öz daşıyıcısının heç nə bilmədiyi bir şüur, hələ də xarici bir şüurdan fərqli deyil və ən vacib xarakteristikası olmayan belə bir şüurun ümumiyyətlə müzakirəyə layiq olub-olmadığı sual altına düşür. Şüursuz psixik qəbuluna qarşı müqavimət göstərən şəxs, bunun əvəzinə şüursuz bir şüur qəbul etməklə razı qala bilməz. İkincisi, təhlil göstərir ki, bizim aşkarladığımız gizli psixi proseslər, sanki bir-biri ilə əlaqədar deyilmiş və bir-biri haqqında heç nə bilmirmiş kimi, qarşılıqli müstəqilliyin yüksək dərəcəsinə malikdirlər. Buna görə də, biz yalnız özümüzdə ikinci bir şüur qəbul etməyə deyil, həm də üçüncü, dördüncü, bəlkə də hamısı bizə və bir-birinə məlum olmayan şüur vəziyyətlərinin bitməyən bir sıra qəbul etməyə hazır olmalıyıq. Üçüncüsü, ən ağır arqument kimi nəzərə alınır ki, analitik araşdırma vasitəsilə öyrənirik ki, bu gizli proseslərin bir hissəsi bizə yad, hətta inanılmaz görünən və şüurun bizə məlum olan xüsusiyyətlərinə birbaşa zidd olan xarakterlər və özəlliklərə malikdir. Beləliklə, öz şəxsinə qarşı yönəldilmiş nəticə çıxarmada dəyişiklik etmək üçün əsasımız olacaq: bu, bizə özümüzdə ikinci bir şüuru deyil, şüurdan məhrum olan psixiki aktların mövcudluğunu sübut edir. Biz həmçinin “alt şüur” adlandırmasını düzgün olmayan və aldadıcı kimi rədd etməyə haqqımız var. “İkiqat şüur” (şüur parçalanması) haqqında məlum hallar bizim anlayışımıza qarşı heç nə sübut etmir. Onlar ən dəqiq şəkildə, psixiki fəaliyyətlərin iki qrupa parçalandığı hallar kimi təsvir edilə bilər; bu halda eyni şüur növbə ilə bir və ya digər qrupa yönəlir.

Psixoanalizdə bizə ruhi prosesləri öz-özlüyündə şüursuz kimi izah etmək və onların şüur tərəfindən qavranılmasını xarici aləmin hissi orqanlar vasitəsilə qavranılması ilə müqayisə etmək üçün başqa heç nə qalmır. Hətta bu müqayisədən öz dərkimiz üçün qazanc əldə edəcəyimizə ümid edirik. Şüursuz ruhi fəaliyyət haqqında psixoanalitik fərziyyə bizə bir tərəfdən, hər yerdə şüurumuzun timsallarını bizə göstərən ilkin animizmin daha da inkişafı kimi, digər tərəfdən isə Kantın xarici qavranılma haqqında təsəvvürlərimizə gətirdiyi düzəlişin davamı kimi görünür. Kant bizə qavranılmanın subyektiv şərtləndirilməsini nəzərdən qaçırmağımız və qavranılmaımızı tanınmaz olan qavranılanla eyni saymağımız barədə xəbərdarlıq etdiyi kimi, psixoanaliz də şüur qavranılmasını onun obyekti olan şüursuz psixi prosesin yerinə qoymağımız barədə xəbərdarlıq edir. Fiziki olan kimi, psixi olan da həqiqətən bizə göründüyü kimi olmaya bilər. Lakin biz daxili qavranılmanın düzəldilməsinin xarici qavranılmanın düzəldilməsi qədər böyük çətinlik yaratmadığına, daxili obyektin xarici aləmdən daha az tanınmaz olduğuna dair təcrübəyə razılıqla hazırlaşacağıq.

II

Şüursuzun çoxmənalılığı və topik baxış nöqtəsi Daha irəli getməzdən əvvəl, vacib, lakin eyni zamanda ağırlıq yaradan həqiqəti qeyd etmək istəyirik ki, şüursuzluq psixi olanın yalnız bir əlamətidir və onun xarakteristikası üçün heç də kifayət etmir. Çox müxtəlif dəyərə malik olan, lakin şüursuz olma xarakterində uzlaşan psixi aktlar mövcuddur. Şüursuz bir tərəfdən, yalnız latent, müvəqqəti olaraq şüursuz olan, lakin digər cəhətdən Şüurlu olanlardan heç bir fərqi olmayan, digər tərəfdən isə, əgər şüurlu olsaydılar, digər şüurlu hadisələrdən ən kəskin şəkildə fərqlənməli olan sıxışdırılmış hadisələr kimi prosesləri nəzərdə tuturuq. İndidən etibarən müxtəlif psixi aktların təsvirində onların şüurlu və ya şüursuz olmasından tamamilə imtina etsək və onları yalnız həvəslərə və məqsədlərə olan münasibətlərinə, tərkiblərinə və bir-birinə tabe olan psixi sistemlərə aidliyinə görə təsnif etsək və əlaqələndirsək, bütün yanlış anlaşılmalar aradan qalxardı. Lakin bu, müxtəlif səbəblərdən icra olunmazdır və beləliklə, biz “şüurlu” və “şüursuz” sözlərini bəzən təsviri mənada, bəzən isə sistemli mənada istifadə etməkdən irəli gələn ikili mənalılıqdan qaça bilmərik; sistemli mənada bu sözlər müəyyən sistemlərə aidliyi və müəyyən xüsusiyyətlərlə təchiz olunmanı ifadə edir. İnsan, tanınmış psixi sistemləri şüurluluğun toxunulmadığı, ixtiyari seçilmiş adlarla adlandırmaqla qarışıqlıqdan yayınmağa cəhd edə bilər. Ancaq əvvəlcə sistemlərin ayrılmasını nəyə əsaslandırdığını izah etmək lazımdır və şüurluluq bütün araşdırmalarımızın başlanğıc nöqtəsini təşkil etdiyi üçün ondan yayınmaq mümkün deyil. Bəlkə də, hər iki sözü sistemli mənada istifadə etdikdə, ən azından yazıda “Bewußtsein” (Şüur) sözünü “Bw” ilə, “Unbewußtes” (Şüursuz) sözünü isə uyğun “Ubw” qısaltması ilə əvəz etmək təklifindən bir qədər kömək gözləyə bilərik.

Müsbət təsvirdə biz psixoanalizin nəticəsi olaraq ümumiyyətlə bir psixi aktın iki mərhələdən keçdiyini və bu mərhələlər arasında bir növ yoxlama (senzura) yerləşdirildiyini bildiririk. Birinci mərhələdə o, şüursuzdur və Ubw sisteminə aiddir; yoxlama zamanı senzura tərəfindən rədd edilərsə, ikinci mərhələyə keçidi ona qadağan olunur; o, onda “sıxışdırılmış” adlanır və şüursuz qalmalıdır. Lakin əgər bu yoxlamadan keçərsə, ikinci mərhələyə daxil olur və ikinci sistemin tərkibinə düşür; biz bu sistemi Bw sistemi adlandırmaq istəyirik. Lakin onun şüurla münasibəti bu aidliyə görə hələ də qətiyyən müəyyən edilməmişdir. O, hələ şüurlu deyil, lakin şüurə qabiliyyətlidir (J. Breuerin ifadəsinə görə), yəni müəyyən şərtlər ödəndikdə xüsusi bir müqavimət olmadan şüurun obyekti ola bilər. Bu şüurə qabiliyyətə nəzərən biz Bw sistemini həm də “Şüuröncəsi” adlandırırıq. Əgər Şüuröncəsinin şüurlu olmasının da müəyyən bir senzura ilə qismən müəyyən edildiyi məlum olarsa, biz Vbw və Bw sistemlərini bir-birindən daha kəskin şəkildə ayıracağıq. Hazırda qeyd etmək kifayətdir ki, Vbw sistemi Bw sisteminin xüsusiyyətlərini bölüşür və sərt senzura Ubw-dən Vbw-ə (və ya Bw-ə) keçid yerində vəzifəsini icra edir.

Bu (iki və ya üç) psixi sistemin qəbulu ilə psixoanaliz təsviri şüur psixologiyasından bir addım daha uzaqlaşmış, yeni bir sual qoyuluşu və yeni bir məzmun əldə etmişdir. O, indiyə qədər əsasən psixi proseslərin dinamik anlayışı ilə psixologiyadan fərqlənirdi; indi isə psixi topikanı nəzərə almaq və istənilən psixi aktın hansı sistem daxilində və ya hansı sistemlər arasında baş verdiyini göstərmək istədiyi də əlavə olunur. Bu cəhdə görə ona dərinlik psixologiyası adı verilmişdir. Biz eşidəcəyik ki, o, başqa bir baxış bucağı ilə də zənginləşdirilə bilər.

Əgər psixi aktların topikası ilə ciddi məşğul olmaq istəyiriksə, bu mərhələdə ortaya çıxan bir şübhə sualına diqqətimizi yönəltməliyik. Əgər bir psixi akt (burada yalnız təsəvvür təbiətində olan bir aktla məhdudlaşaq) Ubw sistemindən Bw (və ya Vbw) sisteminə çevrilməni yaşayarsa, biz qəbul etməliyik ki, bu çevrilmə ilə həmin təsəvvürün yenidən bərqərar olması, demək olar ki, ikinci bir qeydi bağlıdır və beləliklə, o, yeni bir psixi lokalitədə də mövcud ola bilər və əsas şüursuz qeyd onun yanında davam edir? Yoxsa biz daha çox inanmalıyıq ki, çevrilmə eyni materialda və eyni lokalitədə baş verən bir vəziyyət dəyişikliyi ilə ifadə olunur? Bu sual absurd görünə bilər, lakin əgər biz psixi topika, psixi dərinlik ölçüsü haqqında daha müəyyən bir fikir formalaşdırmaq istəyiriksə, o, qaldırılmalıdır. Bu sual çətindir, çünki o, təmiz psixoloji sərhədlərdən kənara çıxır və psixi aparatın anatomiyaya olan əlaqələrinə toxunur. Biz bilirik ki, belə əlaqələr ən qabaqcıl formada mövcuddur. Tədqiqatın sarsılmaz nəticəsidir ki, psixi fəaliyyət beyin funksiyasına, heç bir digər orqana olduğu kimi bağlıdır. Bir az daha irəli — nə qədər irəli olduğu məlum deyil — beyin hissələrinin bərabərsizliyi və onların bədən hissələrinin müəyyən hissələri və zehni fəaliyyətlərlə xüsusi əlaqəsi haqqındakı kəşf aparır. Lakin oradan psixi proseslərin lokalizasiyasını təxmin etmək üçün bütün cəhdlər, təsəvvürlərin sinir hüceyrələrində saxlandığını düşünmək və oyanmaların sinir lifləri boyunca hərəkət etdirmək üçün bütün səylər köklü şəkildə uğursuzluğa düçar olmuşdur. Eyni tale, məsələn, Bw sisteminin, şüurlu psixi fəaliyyətin anatomik yerini beyin qabığında tanıyan və şüursuz prosesləri subkortikal beyin hissələrinə köçürmək istəyən bir nəzəriyyəni gözləyirdi. Burada bir boşluq var ki, onun doldurulması hazırda mümkün deyil və psixologiyanın vəzifələrinə də aid deyil. Bizim psixi topikamız ilkin olaraq anatomiyayla əlaqəli deyil; o, psixi aparatın regionlarına aiddir, bu regionlar bədəndə harada yerləşirsə yerləşsin, anatomik yerlərə yox. Bizim işimiz bu baxımdan sərbəstdir və öz ehtiyaclarına uyğun irəliləyə bilər. Fərziyyələrimizin əvvəlcə yalnız təsvir xarakterli olduğunu xatırlamaq da faydalı olar.

Nəzərə alınan iki imkandan birincisi, yəni Bw fazasının təsəvvürün başqa bir yerdə yerləşən yeni bir qeydi olması fikri, şübhəsiz daha kobuddur, lakin həm də daha rahatdır. İkinci fərziyyə, yəni sadəcə funksional vəziyyət dəyişikliyi fərziyyəsi, əvvəlcədən daha ehtimalolunan olsa da, daha az plastikdir və idarə edilməsi daha çətindir. Birinci, topik fərziyyə ilə Ubw və Bw sistemlərinin topik ayrılması və bir təsəvvürün eyni anda psixi aparatın iki yerində mövcud olması imkanı bağlıdır; hətta senzura tərəfindən ləngidilmədikdə, təsəvvürün bir yerdən digərinə mütəmadi olaraq irəliləməsi, bəlkə də ilk məskənini və ya qeydini itirmədən baş verə bilər. Bu, qəribə görünə bilər, lakin psixoanalitik təcrübədən alınan təəssüratlara söykənə bilər.

Hasta tərəfindən vaxtilə sıxışdırılmış və sizin təxmin etdiyiniz bir təsəvvürü ona bildirdiyiniz zaman, bu, əvvəlcə onun psixi vəziyyətində heç nəyi dəyişmir. Əvvəlcə sıxışdırmanı ləğv etmir, nəticələrini geri qaytarmır; çünki əvvəllər şüursuz olan təsəvvür indi şüurlu olmuşdur, buna görə də belə gözləmək olardı. Əksinə, əvvəlcə yalnız sıxışdırılmış təsəvvürün yenidən rədd edilməsinə nail olacaqsınız. Lakin hasta indi həqiqətən eyni təsəvvürü psixi aparatının müxtəlif yerlərində ikiqat formada daşıyır: birincisi, bildiriş vasitəsilə təsəvvürün eşidilmə izinə dair şüurlu xatirəsi var; ikincisi, bizim əminliklə bildiyimiz kimi, əvvəlki formada yaşanan hadisəyə dair şüursuz xatirəni də özündə daşıyır. Əslində, sıxışdırmanın ləğvi, şüurlu təsəvvürün müqavimətlərin aşılmasından sonra şüursuz xatirə izi ilə əlaqə qurana qədər baş vermir. Yalnız bu sonuncunun şüurlu hala gətirilməsi ilə nəticə əldə edilir. Bu, səthi nəzərdən baxdıqda, şüurlu və şüursuz təsəvvürlərin eyni məzmunun müxtəlif və topik olaraq ayrılmış qeydləri olduğunu sübut edir kimi görünür. Lakin növbəti mülahizə göstərir ki, bildirişin hastanın sıxışdırılmış xatirəsi ilə eyniliyi yalnız görünüşdədir. Eşidilmə və yaşanma, eyni məzmunu daşısa belə, psixoloji təbiətlərinə görə tamamilə fərqli şeylərdir.

Beləliklə, biz əvvəlcə müzakirə olunan iki imkan arasında qərar verə bilmirik. Bəlkə də sonradan birini digərindən üstün tutan amillərlə qarşılaşacağıq. Bəlkə də sual qoyuluşumuzun kifayətsiz olduğu və şüursuz təsəvvürün şüurlu təsəvvürdən fərqləndirilməsinin tamamilə başqa cür müəyyən edilməli olduğu kəşfi bizi gözləyir.

IT Şüursuz hisslər Yuxarıdakı müzakirəni təsəvvürlərlə məhdudlaşdırdıq və nəzəri baxışlarımızın aydınlaşmasına kömək etməli olan yeni bir sual qaldıra bilərik. Biz, şüurlu və şüursuz təsəvvürlərin olduğunu söylədik; lakin şüursuz həvəs təhrikləri, hisslər və duyğular da varmı, yoxsa bu dəfə belə birləşmələr qurmaq mənasızdır?

Məncə, şüurlu ilə şüursuz ziddiyyəti həvəsə tətbiq oluna bilməz. Həvəs heç vaxt şüurun obyekti ola bilməz, yalnız onu təmsil edən təsəvvür belə ola bilər. Lakin o, şüursuzda da təsəvvür vasitəsilə təmsil olunduğu kimi təmsil oluna bilər. Əgər həvəs bir təsəvvürə yapışmasa və ya bir affekt vəziyyəti kimi üzə çıxmasa, ondan heç nə bilməzdik. Lakin biz yenə də şüursuz həvəs təhriki və ya sıxışdırılmış həvəs təhriki haqqında danışırıqsa, bu, ifadənin zərərsiz bir səhlənkarlığıdır. Biz şüursuz təsəvvür təmsili olan bir həvəs təhrikindən başqa heç nəyi nəzərdə tuta bilmərik, çünki başqa heç nə nəzərə alınmır.

Şüursuz duyğular, hisslər və affektlər haqqında sualın cavabının da eyni qədər asan veriləcəyi düşünülə bilər. Hissin mahiyyətinə onun hiss edilməsi, yəni şüura məlum olması daxildir. Deməli, şüursuzluq imkanı hisslər, duyğular və affektlər üçün tamamilə ortadan qalxır. Lakin biz psixoanalitik praktikada şüursuz məhəbbət, nifrət, qəzəb və s. haqqında danışmağa öyrəşmişik və hətta “şüursuz günah hissi” kimi qəribə birləşməni və ya paradoksal “şüursuz təşviş”nu qaçılmaz hesab edirik. Bu dil istifadəsi “şüursuz həvəs” halındakı mənanı aşarmı?

Vəziyyət burada həqiqətən fərqlidir. Əvvəla, bir affekt və ya hiss təhrikinin qavranılıb, lakin yanlış tanındığı baş verə bilər. O, öz əsl təmsili sıxışdırıldığı üçün başqa bir təsəvvürlə əlaqələndirilməyə məcbur edilmiş və indi şüur tərəfindən bu sonuncunun ifadəsi kimi qəbul edilir. Düzgün əlaqəni bərpa etdikdə, ilkin affekt təhrikini “şüursuz” adlandırırıq, baxmayaraq ki, onun affekti heç vaxt şüursuz olmamışdır, yalnız onun təsəvvürü sıxışdırmaya məruz qalmışdır. “Şüursuz affekt və şüursuz his” ifadələrinin istifadəsi ümumiyyətlə sıxışdırma nəticəsində həvəs təhrikinin kəmiyyət faktorunun taleyinə işarə edir (bax: Sıxışdırma haqqında məqalə). Biz bilirik ki, bu taley üç cür ola bilər; affekt ya qalır — tam və ya qismən — belə mövcud olur, yaxud da keyfiyyətcə fərqli bir affekt miqdarına, əsasən də təşvişə çevrilir, yaxud da boğulur, yəni onun inkişafı ümumiyyətlə əngəllənir. (Bu imkanları yuxu işlənməsində nevrozlarda olduğundan bəlkə də daha asan öyrənmək olar.) Biz həmçinin bilirik ki, həyəcan inkişafının boğulması sıxışdırmanın əsl məqsədidir və əgər məqsədə nail olunmazsa, onun işi tamamlanmamış qalır. Həyəcan inkişafının ləngiməsində sıxışdırmanın uğur qazandığı bütün hallarda, biz sıxışdırma işinin düzəldilməsi zamanı yenidən yerinə qoyduğumuz həyəcanları «şüursuz» adlandırırıq. Dil istifadəsinə görə bu nəticənin inkarına yer yoxdur; lakin şüursuz təsəvvürü ilə müqayisədə əhəmiyyətli bir fərq var: sıxışdırmadan sonra şüursuz təsəvvür Ubw sistemində real bir quruluş kimi mövcudluğunu davam etdirir, halbuki şüursuz həyəcana həmin yerdə yalnız inkişaf etməyə imkan tapmayan bir başlanğıc imkanı uyğun gəlir. Sərt mənada və dil istifadəsi qüsursuz qalsa da, şüursuz təsəvvürlər olduğu kimi, şüursuz həyəcanlar yoxdur. Lakin Ubw sistemində digərləri kimi şüurlu ola bilən həyəcan quruluşları çox da mümkündür. Bütün fərq ondan irəli gəlir ki, təsəvvürlər — əsasən xatirə izlərindən olan — yüklənmələrdir, həyəcanlar və hisslər isə son ifadələri duyğu kimi qavranılan boşalma proseslərinə uyğun gəlir. Həyəcanlar və hisslər haqqında indiki bilik vəziyyətimizdə biz bu fərqi daha aydın ifadə edə bilmərik.

Sıxışdırmanın həvəs təhrikinin həyəcan ifadəsinə çevrilməsini ləngidə biləcəyi qənaəti bizim üçün xüsusi maraq doğurur. Bu, Bw sisteminin adətən həyəcanlılığı və hərəkətə keçid imkanı kimi idarə etdiyini göstərir və sıxışdırmanın dəyərini artırır, çünki onun nəticələri yalnız şüurdan uzaqlaşdırma deyil, həm də həyəcan inkişafından və əzələ fəaliyyətinin hərəkətə gətirilməsindən uzaqlaşdırmadır. Biz tərsinə təsvir edərək də belə deyə bilərik: Bw sistemi həyəcanlılığı və hərəkətliliyi idarə etdiyi müddətcə, fərdin psixi vəziyyətini normal adlandırırıq. Lakin idarəedici sistemin bir-birinə yaxın olan iki boşalma fəaliyyəti ilə əlaqəsində aydın bir fərq var. Bw-nin iradəvi hərəkətliliyə nəzarəti möhkəm təməllənmişdir, nevrozun hücumuna müntəzəm olaraq qarşı durur və yalnız psixozda çökür, halbuki Bw-nin həyəcan inkişafına nəzarəti daha az möhkəmdir. Normal həyat çərçivəsində belə, həyəcanlılıqda üstünlük uğrunda Bw və Ubw sistemlərinin daimi mübarizəsini görmək olar, müəyyən təsir sahələri bir-birindən ayrılır və effektiv qüvvələrin qarışığı yaranır.

Bw (Vbw) sisteminin affekt boşalmasına və fəaliyyətə keçid yolları üçün əhəmiyyəti bizə xəstəliyin formalaşmasında əvəzedici təsəvvürün oynadığı rolu da anlaşılan edir. Mümkündür ki, affektin inkişafı birbaşa Ubw sistemindən qaynaqlansın; bu halda o, həmişə təşviş xarakteri daşıyır və bütün “sıxışdırılmış” affektlər onunla dəyişdirilir. Lakin çox vaxt həvəs təhriki Bw sistemində əvəzedici təsəvvür tapana qədər gözləməlidir. Onda affektin inkişafı bu şüurlu əvəzedicidən başlayaraq mümkün olur və affektin keyfiyyət xarakteri onun təbiəti ilə müəyyən edilir. Biz iddia etmişik ki, sıxışdırma zamanı affektin öz təsəvvüründən ayrılması baş verir, bundan sonra hər ikisi öz ayrı talelərinə doğru gedir. Bu, təsviri baxımdan mübahisəsizdir; lakin həqiqi proses, bir qayda olaraq, belədir ki, affekt Bw sistemində yeni bir təmsilçiliyə keçid uğurlu olana qədər meydana gəlmir.

1) Affektivlik əsasən bədənin özünün (daxili) dəyişməsinə yönəlmiş motor (sekretor, damarları tənzimləyən) boşalmada təzahür edir, xarici aləmə münasibəti olmadan; hərəkətlilik isə xarici aləmi dəyişdirməyə təyin edilmiş fəaliyyətlərdə təzahür edir.

IV

Sıxışdırmanın topikası və dinamikası Biz belə bir nəticə əldə etdik ki, sıxışdırma əsasən Ubw və Vbw (Bw) sistemlərinin sərhəddində təsəvvürlər üzərində baş verən bir prosesdir və indi bu prosesi daha ətraflı təsvir etmək üçün yeni bir cəhd edə bilərik. Burada söhbət yüklənmənin geri alınmasından getməlidir, lakin sual yaranır: geri alınma hansı sistemdə baş verir və geri alınan yüklənmə hansı sistemə məxsusdur.

Sıxışdırılmış təsəvvür Ubw-də fəaliyyət qabiliyyətini saxlayır; deməli, o, öz yüklənməsini saxlamış olmalıdır. Geri alınan isə başqa bir şey olmalıdır. Əsl sıxışdırma (sonradan sıxışdırma) halını götürək, necə ki bu, şüuröncəsi və ya artıq şüurlu olan təsəvvür üzərində baş verir; onda sıxışdırma yalnız bundan ibarət ola bilər ki, təsəvvürdən Vbw sisteminə məxsus olan (şüur)öncəsi yüklənmə geri alınır. Təsəvvür onda yüklənməsiz qalır, ya Ubw tərəfindən yüklənmə alır, ya da əvvəllər malik olduğu Ubw yüklənməsini saxlayır. Yəni şüuröncəsi yüklənmənin geri alınması, şüursuz yüklənmənin saxlanması və ya şüuröncəsi yüklənmənin şüursuz yüklənmə ilə əvəz edilməsi. Yeri gəlmişkən qeyd edirik ki, biz bu mülahizəyə sanki qəsd etmədən belə bir fərziyyəni əsas qoymuşuq ki, Ubw sistemindən növbəti sistemə keçid yeni bir yazılış vasitəsilə deyil, vəziyyət dəyişikliyi, yüklənmədə bir dəyişmə vasitəsilə baş verir. Funksional fərziyyə burada topik fərziyyəni asanlıqla sahədən sıxışdırıb çıxarmışdır.

Lakin libidonun geri alınmasının bu prosesi sıxışdırmanın başqa bir xarakterini anlaşılan etmək üçün kifayət etmir etmək. Şüurlu qalmış və ya Şüursuzdan (Ubw) yüklənmə almış təsəvvürün öz yüklənməsi sayəsində Şüuröncəsi (Vbw) sisteminə daxil olmaq cəhdini niyə yeniləməli olmadığını başa düşmək mümkün deyil. O zaman libidonun ondan çəkilməsi təkrarən baş verməli olardı və eyni oyun tamamlanmadan davam edərdi, lakin nəticə sıxışdırmanın nəticəsi olmazdı. Eyni şəkildə, müzakirə olunan şüuröncəsi yüklənmənin çəkilməsi mexanizmi ilkin sıxışdırmanın təzahürü məsələsində də uğursuz olardı; bu halda axı şüursuz təsəvvür mövcuddur ki, o, hələ şüurlu sistemdən heç bir yüklənmə almamışdır, deməli, ondan belə bir yüklənmə çəkilə də bilməz.

Deməli, burada bizə başqa bir proses lazımdır ki, o, birinci halda sıxışdırmanı saxlayır, ikinci halda isə onun yaradılmasını və davamlılığını təmin edir və biz bunu yalnız əks-yüklənmə fərziyyəsində tapa bilərik ki, bunun vasitəsilə Şüuröncəsi sistem (Vbw) şüursuz təsəvvürün təzyiqinə qarşı özünü qoruyur. Şüuröncəsi sistemdə baş verən belə bir əks-yüklənmənin necə təzahür etdiyini klinik nümunələrdə görəcəyik. Məhz o, ilkin sıxışdırmanın daimi xərcini təmsil edir, həm də onun davamlılığına zəmanət verir. Əks-yüklənmə ilkin sıxışdırmanın yeganə mexanizmidir; əsl sıxışdırmada (sonradan sıxışdırmada) buna şüuröncəsi yüklənmənin çəkilməsi də əlavə olunur. Tamamilə mümkündür ki, məhz təsəvvürdən çəkilmiş yüklənmə əks-yüklənmə üçün istifadə olunur.

Biz görürük ki, psixi hadisələrin təsvirində dinamik və topik baxışdan başqa, üçüncü bir baxış nöqtəsini — oyanma kəmiyyətlərinin taleyini izləməyə və onların heç olmasa nisbi qiymətləndirilməsini əldə etməyə çalışan iqtisadi baxışı — tədricən nəzərə almağa başlamışıq. Psixoanalitik tədqiqatın kamilliyi olan bu baxış tərzini xüsusi bir adla fərqləndirməyi biz haqsız saymayacağıq. Təklif edirəm ki, əgər biz bir psixi prosesi onun dinamik, topik və iqtisadi münasibətlərinə görə təsvir edə bilsək, buna metapsixoloji təsvir deyilsin. Qabaqcadan demək olar ki, hazırkı anlayış səviyyəmizlə bu, bizə yalnız tək-tək yerlərdə nəsib olacaq.

Üç məlum transfer nevrozunda sıxışdırma prosesinin metapsixoloji təsvirini vermək üçün çəkingən bir cəhd edək. Bu zaman biz “yüklənmə”ni “libido” ilə əvəz edə bilərik, çünki bildiyimiz kimi, burada söhbət cinsi həvəslərin taleyindən gedir.

Təşviş histeriyasında prosesin ilk mərhələsi çox vaxt gözdən qaçır, bəlkə də həqiqətən nəzərdən qaçırılır, lakin diqqətli müşahidə zamanı yaxşı seçilir. Bu mərhələ ondan ibarətdir ki, təşviş nədən qorxduğu dərk edilmədən meydana çıxır. Güman etmək lazımdır ki, şüursuzda (Ubw) şüuröncəsi sistemə (Vbw) keçidi tələb edən bir sevgi təhriki mövcud idi; lakin bu sistemin ona yönəltdiyi yüklənmə qaçış cəhdi kimi ondan geri çəkildi və rədd edilmiş təsəvvürün şüursuz libido yüklənməsi təşviş olaraq axıdıldı. Prosesin təxmini təkrarı zamanı xoşagəlməz təşviş inkişafının öhdəsindən gəlmək üçün ilk addım atıldı. Qaçan yüklənmə bir əvəzedici təsəvvürə yönəldi ki, bu təsəvvür bir tərəfdən assosiativ olaraq rədd edilmiş təsəvvürlə bağlı idi, digər tərəfdən isə ondan uzaqlaşması sayəsində sıxışdırmadan çıxarılmışdı (yerdəyişmə əvəzedicisi) və hələ də ləngidilə bilməyən təşviş inkişafının rasionalizasiyasına imkan verirdi. Əvəzedici təsəvvür indi şüur (Bw) və ya şüuröncəsi (Vbw) sistemi üçün əks-yüklənmə rolunu oynayır, belə ki, o, sistemi sıxışdırılmış təsəvvürün şüurda meydana çıxmasına qarşı təmin edir, digər tərəfdən isə o, indi daha da ləngidilməz olan təşviş affektinin boşalmasının başlanğıc nöqtəsidir və ya özünü belə aparır. Klinik müşahidə göstərir ki, məsələn, heyvan fobiyasından əziyyət çəkən uşaq indi iki cür şəraitdə təşviş hiss edir: birincisi, sıxışdırılmış sevgi təhriki güclənməyə məruz qaldıqda, ikincisi, təşviş heyvanı dərk edildikdə. Əvəzedici təsəvvür bir halda şüursuz sistemdən şüur sisteminə keçid nöqtəsi kimi, digər halda isə təşviş boşalmasının müstəqil mənbəyi kimi özünü aparır. Şüur sisteminin hökmranlığının genişlənməsi adətən onda təzahür edir ki, əvəzedici təsəvvürün birinci oyanma üsulu ikincisi qarşısında getdikcə daha çox geri çəkilir. Bəlkə də sonda uşaq elə aparır ki, sanki ataya heç bir meyli yoxdur, sanki atadan tamamilə azad olmuşdur və sanki həqiqətən heyvandan qorxur. Yalnız o qədər ki, bu heyvan təşvişi şüursuz həvəs mənbəyindən qidalanaraq şüur sistemindən gələn bütün təsirlərə qarşı inadkar və həddindən artıq böyük olur və bununla da öz mənşəyinin şüursuz sistemdən olduğunu büruzə verir.

Sistem Bw-dən gələn qarşı yüklənmə beləliklə, təşviş histeriyasının ikinci mərhələsində əvəzedici formalaşmaya səbəb olmuşdur. Eyni mexanizm qısa müddət sonra yenidən tətbiq olunur. Bildiyimiz kimi, sıxışdırma prosesi hələ tamamlanmamışdır və əvəzedicidən qaynaqlanan təşviş inkişafını ləngitmək vəzifəsində yeni bir hədəf tapır. Bu, əvəzedici təsəvvürün bütün assosiasiya edilmiş ətrafının xüsusi intensivliklə yüklənməsi yolu ilə baş verir, nəticədə o, oyanmaya qarşı yüksək həssaslıq göstərə bilər. Bu quruluşun hər hansı bir nöqtəsindəki oyanma, əvəzedici təsəvvürlə əlaqəyə görə, kiçik bir təşviş inkişafına təkan verməlidir; bu təşviş isə indi siqnal kimi istifadə olunur ki, yüklənmənin yenidən qaçması ilə təşviş inkişafının davamını ləngitsin. Qorxulan əvəzedicidən nə qədər uzaqda həssas və diqqətli qarşı yüklənmələr yerləşdirilərsə, əvəzedici təsəvvürü təcrid etmək və yeni oyanmaları ondan uzaq saxlamaq üçün nəzərdə tutulmuş mexanizm bir o qədər dəqiq işləyə bilər. Bu ehtiyat tədbirləri təbii ki, yalnız əvəzedici təsəvvürə xaricdən, qavrama vasitəsilə yaxınlaşan təhriklərə qarşı qoruyur, lakin heç vaxt sıxışdırılmış təsəvvürlə əlaqədən qaynaqlanan və əvəzedici təsəvvürə dəyən həvəs təhrikinə qarşı qoruya bilməz. Onlar yalnız əvəzedici, sıxışdırılmışın nümayəndəliyini yaxşı üstləndikdə təsir etməyə başlayırlar və heç vaxt tam etibarlı şəkildə işləyə bilməzlər. Həvəs təhrikinin hər artımında, əvəzedici təsəvvürün ətrafındakı qoruyucu divar bir az daha kənara köçürülməlidir. Digər nevrozlarda analoji şəkildə qurulan bütün bu konstruksiya fobiya adlanır. Əvəzedici təsəvvürün şüurlu yüklənməsindən qaçışın ifadəsi, təşviş histeriyasını tanımaq üçün istifadə edilən qaçınmalar, imtinalar və qadağalardır. Bütün prosesi nəzərdən keçirsək, deyə bilərik ki, üçüncü mərhələ ikinci mərhələnin işini daha böyük miqyasda təkrarlamışdır. Sistem Bw indi ətrafın qarşı yüklənməsi ilə əvəzedici təsəvvürün aktivləşməsinə qarşı qorunur, necə ki, əvvəllər əvəzedici təsəvvürün yüklənməsi ilə sıxışdırılmış təsəvvürün üzə çıxmasına qarşı qorunmuşdu. Yerdəyişmə yolu ilə əvəzedici formalaşma bu şəkildə davam etmişdir. Bundan əlavə qeyd edilməlidir ki, Sistem Bw əvvəllər yalnız sıxışdırılmış həvəs təhrikinin hücum qapısı olan kiçik bir nöqtəyə, yəni əvəzedici təsəvvürə malik idi, lakin sonunda bütün fobik quruluş şüursuz təsirin belə bir anklavına uyğun gəlir. Maraqlı bir məqam da odur ki, işə salınmış bütün müdafiə mexanizmi vasitəsilə həvəs təhlükəsinin xaricə proyeksiyası əldə edilmişdir. Mən elə davranır ki, sanki təşviş inkişafı təhlükəsi ona həvəs təhrikindən deyil, qavramadan gəlir və buna görə də bu xarici təhlükəyə qarşı fobik qaçınmaların qaçış cəhdləri ilə reaksiya verə bilər. Bu sıxışdırma prosesində bir şey uğurla nəticələnir: təşvişin ayrılması bir qədər nəzarət altına almaq, lakin yalnız şəxsi azadlıqda ağır qurbanlar verməklə. Həvəslərin tələblərindən qaçma cəhdləri ümumiyyətlə faydasızdır və fobik qaçışın nəticəsi yenə də narazıq doğurur.

Təşviş histeriyasında aşkarladığımız şərtlərin böyük bir hissəsi digər iki nevroz üçün də keçərlidir, beləliklə müzakirəni fərqlərə və əks-yüklənmənin roluna məhdudlaşdıra bilərik. Konversiya histeriyasında sıxışdırılmış təsəvvürün həvəs yüklənməsi simptomun innervasiyasına çevrilir. Şüursuz təsəvvürün bu innervasiyaya axın vasitəsilə nə qədər və hansı şərtlər daxilində boşaldıldığı, beləliklə onun Bw sisteminə doğru təzyiqini dayandıra bildiyi, bu və bənzər suallar histeriyanın xüsusi bir araşdırmasına saxlanılmağa daha yaxşıdır. Bw sistemindən (Vbw) gələn əks-yüklənmənin rolu konversiya histeriyasında açıqdır və simptomun yaranmasında üzə çıxır. Seçimi edən əks-yüklənmədir; həvəs təmsilçiliyinin hansı hissəsinə onun bütün yüklənməsinin cəmləşdirilə biləcəyini müəyyən edir. Simptom üçün seçilmiş bu hissə, Bw sisteminin müdafiə və ya cəza istəyinə eyni dərəcədə ifadə verilməsi şərtini ödəyir; buna görə də o, təşviş histeriyasının əvəzedici təsəvvürü kimi hər iki tərəfdən saxlanılır və həddindən artıq yüklənir. Bu münasibətdən asanlıqla belə nəticə çıxara bilərik ki, Bw sisteminin sıxışdırma səyi simptomun yüklənmə enerjisi qədər böyük olmaya bilər, çünki sıxışdırmanın gücü sərf edilmiş əks-yüklənmə ilə ölçülür və simptom yalnız əks-yüklənməyə deyil, həm də Ubw sistemindən gələn və onda sıxlaşdırılmış həvəs yüklənməsinə də arxalanır.

Məcburiyyət nevrozu üçün əvvəlki məqalədə verilmiş qeydlərə yalnız onu əlavə etmək lazımdır ki, burada Bw sisteminin əks-yüklənməsi ən aydın şəkildə ön plana çıxır. İlk sıxışdırmanı təşkil edən və sonradan sıxışdırılmış təsəvvürün nüfuzunun baş verdiyi yer, reaksiya təşəkkülü kimi təşkil olunan əks-yüklənmədir. Təşviş histeriyasında və məcburiyyət nevrozunda sıxışdırma işinin konversiya histeriyasındakı qədər uğurlu görünməməsinin səbəbi, əks-yüklənmənin üstünlük təşkil etməsi və boşaltma mexanizminin olmaması olduğu ehtimalına yer vermək olar.

Ubw sisteminin xüsusi xüsusiyyətləri İki psixiki sistemin fərqləndirilməsi, Ubw sisteminin proseslərinin, bir üst səviyyədəki sistemdə rast gəlinməyən xüsusiyyətlər göstərdiyinə diqqət yetirdikdə yeni bir məna kəsb edir.

Ubw sisteminin nüvəsi, yüklənmələrini boşaltmaq istəyən, yəni istək təhriklərindən ibarət olan həvəs təmsilçiliklərindən qurulur. Bu həvəs təhrikləri bir-birinə koordinatdır, təsirsiz şəkildə yan-yana mövcud olurlar və bir-birinə zidd deyillər. Əgər bir-biri ilə uzlaşmaz görünən məqsədləri olan iki istək təhriki eyni vaxtda aktivləşdirilirsə, bu iki təhrik bir-birindən geri çəkilmir və ya bir-birini ləğv etmir, əksinə, orta bir məqsəd, bir kompromis yaratmaq üçün birləşirlər.

Bu sistemdə inkar, şübhə və ya qeyri-müəyyənlik dərəcələri yoxdur. Bunların hamısı yalnız Ubw və Vbw arasındakı senzura işi nəticəsində daxil edilir. İnkar, daha yüksək səviyyəli sıxışdırmanın əvəzidir. Ubw-da yalnız daha çox və ya daha az güclü yüklənmiş məzmunlar mövcuddur.

Yüklənmə intensivliklərində çox daha böyük bir hərəkətlilik hökm sürür. Yerdəyişmə prosesi vasitəsilə bir təsəvvür öz yüklənməsinin bütün miqdarını başqasına verə bilər, sıxlaşdırma prosesi vasitəsilə isə bir neçə başqasının bütün yüklənməsini öz üzərinə götürə bilər. Mən bu iki prosesi, belə adlandırılan psixiki ilkin prosesin əlamətləri kimi nəzərdən keçirməyi təklif etmişəm. Bw sistemində ikinci dərəcəli proses hökm sürür; Vbw sisteminin elementləri üzərində belə bir ilkin prosesin baş verməsinə icazə verildiyi yerdə, o, “gülünc” görünür və gülüşə səbəb olur.

Ubw sisteminin prosesləri zamansızdır, yəni onlar zamanla sıralanmır, keçən zamanla dəyişdirilmir və ümumiyyətlə zamana heç bir əlaqəsi yoxdur. Zaman əlaqəsi də Bw sisteminin işinə bağlıdır.

Ubw prosesləri də reallığa eyni dərəcədə əhəmiyyət vermir. Onlar həzz prinsipinə tabedir; onların taleyi yalnız nə qədər güclü olduqlarından və həzz-xoşagəlməzlik tənzimləməsinin tələblərini yerinə yetirib-yetirməmələrindən asılıdır.

Xülasə edək: Ziddiyyətsizlik, ilkin proses (yüklənmələrin hərəkətliliyi), zamansızlıq və xarici reallığın psixiki reallıqla əvəz edilməsi, Ubw sisteminə aid proseslərdə tapmağı gözləyə biləcəyimiz xarakterlərdir.² Şüursuz proseslər bizim üçün yalnız yuxu və nevroz şəraitində tanına bilər, yəni Vbw sisteminin yüksək prosesləri bir aşağılaşma (regressiya) ilə əvvəlki səviyyəyə qaytarıldıqda. Öz-özlüyündə onlar tanınmaz, hətta mövcud ola bilməz, çünki Ubw sistemi çox erkən mərhələdə bw sistemi tərəfindən örtülür; bw sistemi isə şüura və hərəkətə çıxış yolunu öz üzərinə götürmüşdür. Ubw sisteminin boşalması affekt inkişafı üçün bədən innervasiyasına yönəlir, lakin bu boşalma yolu da, eşitdiyimiz kimi, Vbw tərəfindən ona mübahisəli şəkildə mübahisə olunur. Ubw sistemi tək başına, normal şəraitdə, artıq təşkil olunmuş reflekslər istisna olmaqla, məqsədyönlü əzələ hərəkətini həyata keçirə bilməz.

Ubw sisteminin təsvir edilmiş xarakterlərinin tam mənası, onları Vbw sisteminin xüsusiyyətləri ilə qarşılaşdırdığımız və onlara nisbətən ölçdüyümüz təqdirdə bizə yalnız aydınlaşa bilər. Lakin bu, bizi o qədər uzağa aparardı ki, mən yenidən bir təxirə salınmanı təsdiqləməyi və iki sistemin müqayisəsini yalnız yüksək sistemin dəyərləndirilməsi ilə əlaqədar olaraq aparmağı təklif edirəm. Ən zəruri olanlar artıq indi qeyd edilməlidir.²⁴

Vbw sisteminin prosesləri — artıq şüurlu və ya yalnız şüur qabiliyyətinə malik olmasından asılı olmayaraq — yüklənmiş təsəvvürlərdən axın meylinin ləngidilməsini göstərir. Proses bir təsəvvürdən digərinə keçdikdə, birincisi öz yüklənməsinin bir hissəsini saxlayır və yalnız kiçik bir hissə yerdəyişməyə məruz qalır. Birincili prosesdəki kimi yerdəyişmələr və sıxlaşdırmalar istisna edilir və ya çox məhdudlaşdırılır. Bu münasibət J. Breueri psixi həyatda yüklənmə enerjisinin iki fərqli vəziyyətinin — tonik bağlı və sərbəst hərəkət edən, axına can atan bir vəziyyətin — qəbul edilməsinə vadar etmişdir. Mən hesab edirəm ki, bu fərqləndirmə indiyədək sinir enerjisinin mahiyyəti haqqında ən dərin anlayışımızı təmsil edir və bunun ətrafından necə keçiləcəyini görmürəm. Metapsixoloji təsvirin təcili ehtiyacı — bəlkə də həddindən artıq cəsarətli bir təşəbbüs — bu nöqtədə müzakirəni davam etdirməkdir.

Vbw sisteminə bundan əlavə, təsəvvür məzmunları arasında qarşılıqlı əlaqə qabiliyyətinin yaradılması, belə ki, onlar bir-birinə təsir edə bilsinlər, onların zaman sıralanması, bir və ya bir neçə senzuranın tətbiqi, reallıq yoxlaması və reallıq prinsipi aiddir. Şüurlu yaddaş da tamamilə Vbw-dən asılı görünür; o, Ubw-da təcrübələrin qeyd olunduğu xatirə izlərindən kəskin şəkildə ayrılır və ehtimal ki, şüurlu təsəvvürün şüursuz təsəvvürə münasibəti üçün qəbul etmək istədiyimiz, lakin artıq rədd etdiyimiz xüsusi bir qeydə uyğun gəlir. Bu kontekstdə biz, yüksək sistemi adlandırmaqda tərəddüdümüzə — ki, onu indi istiqamətsiz şəkildə bəzən bw, bəzən Bw adlandırırıq — son qoymaq üçün vasitələri də tapacağıq.

Burada, psixi funksiyaların iki sistem arasında bölünməsi haqqında aşkar etdiklərimizi tələsmədən ümumiləşdirməmək barədə xəbərdarlıq yerində olar. Biz, yetişmiş insanda müşahidə olunan vəziyyətləri təsvir edirik; bu insanda Ubw sistemi, qəti mənalı desək, yalnız yüksək təşkilatlanmanın mərhələsi kimi fəaliyyət göstərir. Bu sistemin fərdi inkişaf dövründə hansı məzmuna və hansı əlaqələrə malik olduğu, habelə heyvanlarda ona hansı əhəmiyyətin verildiyi, bizim təsvirimizdən çıxarılmağı, əksinə, müstəqil şəkildə araşdırılmağı tələb edir. İnsanlarda da iki sistemin məzmun və xarakterlərini dəyişdirdiyi və ya hətta bir-biri ilə yerini dəyişdiyi, bəzi xəstəlik şəraitlərinin mövcud olmasına hazır olmalıyıq.

VI

İki sistemin qarşılıqlı əlaqəsi Ubw-nin sakit qaldığını, bütün psixi işin isə Vbw tərəfindən görüldüyünü, Ubw-nin bitmiş bir şey, rudimentar bir orqan, inkişafın qalığı olduğunu təsəvvür etmək ədalətsizlik olardı. Və ya iki sistemin qarşılıqlı əlaqəsinin yalnız sıxışdırma aktına məhdudlaşdığını, Vbw-nin özünə maneə kimi görünən hər şeyi Ubw uçurumuna atdığını fərz etmək də belədir. Əksinə, Ubw Canlı, inkişaf qabiliyyətli və Vbw ilə bir sıra digər əlaqələr, o cümlədən əməkdaşlıq əlaqəsi saxlayır. Ümumiləşdirərək demək lazımdır ki, Şüursuz (Ubw) özünü təxminən «nəsl» adlandırdığımız məhsullarla davam etdirir, həyatın təsirlərinə açıqdır, daim Vbw-yə təsir edir və öz növbəsində Vbw tərəfindən təsirlənməyə belə məruz qalır.

Şüursuzun məhsullarının öyrənilməsi, iki psixi sistem arasında sxematik təmiz bir ayrılıq gözləntimizə ciddi bir məyusluq yaşadacaq. Bu, nəticələrimizdən narazılıq doğuracaq və ehtimal ki, psixi proseslərin bizim ayırma üsulunun dəyərini şübhə altına almaq üçün istifadə ediləcək. Lakin biz yalnız müşahidə nəticələrini nəzəriyyəyə çevirməkdən başqa vəzifəmiz olmadığını irəli sürəcəyik və ilk cəhddə sadəliyi ilə özünü təklif edən hamar bir nəzəriyyəyə nail olmağı öhdəliyimizdən kənar tutacağıq. Biz, müşahidəyə uyğun olduqları müddətcə, onun mürəkkəbliklərini müdafiə edirik və məhz bu mürəkkəbliklər vasitəsilə, özündə sadə olan, lakin reallığın mürəkkəbliklərinə cavab verən bir vəziyyətin son biliksinə yönəldiləcəyimiz ümidini itirmirik.

Təsvir edilən xarakterə malik şüursuz həvəs təhriklərinin məhsulları arasında əks istiqamətli təyinatları özündə birləşdirənlər də var. Onlar bir tərəfdən yüksək dərəcədə təşkil olunmuşdur, ziddiyyətsizdirlər, Bw sisteminin bütün qazanımlarını mənimsəmişdirlər və bizim bu sistemin formalaşmalarına dair hökmümüzə görə, onlardan demək olar ki, fərqlənməzdirlər. Digər tərəfdən isə şüursuzdurlar və şüurlu olmağa qadir deyillər. Deməli, keyfiyyətcə Vbw sisteminə aiddirlər, faktiki olaraq isə Şüursuza (Ubw) aidədirlər. Onların mənşəyi, taleyləri üçün həlledici amil olaraq qalır. Onları insan irqi qarışıqları ilə müqayisə etmək lazımdır; bu qarışıqlar böyük ölçüdə artıq ağlara bənzəsələr də, rəngli mənşəklərini bir və ya digər diqqət çəkən xüsusiyyətlə açıqlayır və buna görə də cəmiyyət tərəfindən kənarlaşdırılır, ağların heç bir imtiyazından istifadə edə bilmirlər. Normal insanların və nevrotiklərin fantaziya formalaşmaları, yuxu və simptom yaranmasının mərhələləri kimi tanıdığımız və yüksək təşkilatlanmalarına baxmayaraq sıxışdırılmış qalan, bu vəziyyətdə şüurlu ola bilməyən məhsullar məhz bu qəbildəndir. Onlar şüur səthinə yaxınlaşırlar, intensiv yüklənməyə malik olmadıqları müddətcə narahat edilmədən qalır, lakin müəyyən bir yüklənmə həddini aşdıqları anda geri qaytarılırlar. Şüursuzun (Ubw) eyni dərəcədə yüksək təşkilatlanmış məhsulları, əvəzedici formalaşmalardır; lakin bunlara, məsələn, Vbw-nin əks yüklənməsi ilə qarşılaşma kimi əlverişli bir münasibət sayəsində şüura nüfuz etmək müvəffəqiyyəti qazanılır.

Əgər biz başqa bir yerdə şüurlanma şərtlərini daha ətraflı araşdırsaq, burada ortaya çıxan çətinliklərin bir hissəsi həll oluna bilən olacaq. Burada, indiyə qədərki şüursuzdan (Ubw) yuxarıya doğru qalxan nəzəriyyəyə qarşı, şüurdan başlayaraq aşağıya doğru gedən bir nəzəriyyəni qoymaq bizə faydalı görünə bilər. Şüur qarşısına psixi proseslərin bütün cəmi, şüuröncəsi (Vorbewusste) sahəsi kimi çıxır. Bu şüuröncəsinin çox böyük bir hissəsi şüursuzdan gəlir, onun törəmələrinin xarakterini daşıyır və şüurlu ola bilməzdən əvvəl bir senzura mərhələsindən keçir. Şüuröncəsinin digər bir hissəsi isə senzurasız şüurlu ola bilir. Burada biz əvvəlki bir fərziyyəyə zidd olan bir nəticəyə gəlirik. Sıxışdırma nəzəriyyəsinə baxarkən, şüurlanma üçün həlledici olan senzuranı şüursuz (Ubw) və şüuröncəsi (Vbw) sistemləri arasına yerləşdirməyə məcbur olmuşduq. İndi isə bizə şüuröncəsi (Vbw) və şüur (Bw) arasında bir senzura təklif olunur. Lakin biz bu mürəkkəblikdə heç bir çətinlik görməmək və hər bir sistemdən növbəti daha yüksək sistemə keçidə, yəni psixi təşkilatın daha yüksək mərhələsinə doğru hər irəliləyişə yeni bir senzuranın uyğun gəldiyini fərz etmək yaxşı edirik. Bununla belə, qeydlərin davamlı yenilənməsi fərziyyəsi artıq aradan qalxır.

Bütün bu çətinliklərin səbəbi, psixi proseslərin bizə birbaşa verilən yeganə xarakteri olan şüurluluğun sistemləri ayırd etmək üçün heç bir şəkildə yararlı olmamasında axtarılmalıdır. Şüurlu olanın həmişə şüurlu olmaması, bəzən müvəqqəti olaraq latent (gizli) olması bir yana, müşahidə bizə göstərdi ki, şüuröncəsi (Vbw) sisteminin xüsusiyyətlərini paylaşan çox şey şüurlu olmur və biz hələ də şüurlanmanın diqqətinin müəyyən istiqamətləri ilə məhdudlaşdırıldığını öyrənməliyik. Beləliklə, şüurun nə sistemlərlə, nə də sıxışdırma ilə sadə bir əlaqəsi var. Həqiqət odur ki, yalnız psixi olaraq sıxışdırılmış olan şüurdan uzaq qalmır, həm də Mənimizi idarə edən təhriklərin, yəni sıxışdırılmış olanın ən güclü funksional əksinin bir hissəsi də şüurdan uzaq qalır. Psixi həyatın metapsixoloji nəzəriyyəsinə nail olmaq istədikcə, biz “şüurluluq” simptomunun əhəmiyyətindən özümüzü azad etməyi öyrənməliyik.

Biz hələ də bu simptomdan asılı olduğumuz müddətcə, ümumi qanunauyğunluqlarımızın qaydadan kənara çıxan hallarla mütəmadi olaraq pozulduğunu görürük. Görürük ki, şüuröncəsinin (Vbw) törəmələri əvəzedici quruluşlar və simptomlar kimi şüurlu olurlar; adətən şüursuzluğa qarşı böyük təhriflərlə, lakin çox vaxt sıxışdırmanı tələb edən bir çox xarakterin qorunması ilə. Tapırıq ki, bir çox şüuröncəsi quruluşu şüursuz qalır; halbuki, fikrimizcə, təbiətlərinə görə çox asanlıqla şüurlu ola bilərdilər. Ehtimal ki, onlarda şüursuzun (Ubw) daha güclü cazibəsi özünü büruzə verir. Bizə daha əhəmiyyətli fərqi şüurlu ilə şüuröncəsi arasında deyil, şüuröncəsi ilə şüursuz arasında axtarmağımız tövsiyə olunur. Şüursuz (Ubw), şüuröncəsinin (Vbw) sərhədində senzura tərəfindən geri qaytarılır; onun törəmələri bu senzuranı umgehen, yüksək dərəcədə təşkilatlanmaq, şüuröncəsi sistemdə müəyyən bir yüklənmə intensivliyinə qədər böyümək, lakin bu həddi aşıb şüura nüfuz etmək istədikdə, şüursuz sistemin törəmələri kimi tanınır və şüuröncəsi ilə şüur arasındakı yeni senzura sərhədində yenidən sıxışdırılır. Birinci senzura şüursuz sistemin özünə qarşı, ikincisi isə onun şüuröncəsi törəmələrinə qarşı işləyir. Fərdi inkişaf prosesində senzuranın bir qədər irəli sürüldüyünü düşünmək olar.

Psixoanalitik müalicədə biz Vbw və Bw sistemləri arasındakı ikinci senzuranın mövcudluğuna dair şübhə doğurmayan sübutlar təqdim edirik. Biz xəstədən şüursuz sistemin bol sayda törəmələrini yaratmasını tələb edirik, bu şüuröncəsi formaların şüurlaşmasına qarşı senzuranın irəli sürdüyü etirazları dəf etməyə məcbur edirik və bu senzuranı məğlub edərək, əvvəlki senzuranın işi olan sıxışdırmanın aradan qaldırılmasına yol açırıq. Əlavə olaraq qeyd edək ki, Vbw və Bw arasındakı senzuranın mövcudluğu bizi xəbərdar edir ki, şüurlaşma sadəcə bir qavrama aktı deyil, ehtimal ki, həm də bir artıq yüklənmə, psixi təşkilatın daha bir irəliləyişidir.

Şüursuz sistemin digər sistemlərlə əlaqəsinə tərəf çevrilək; bu, daha çox yeni şeylər müəyyən etmək üçün deyil, ən aydın məqamları nəzərdən qaçırmaq üçün deyil. Həvəs fəaliyyətinin köklərində sistemlər bir-biri ilə ən geniş şəkildə kommunikasiya qururlar. Burada qıcıqlanan proseslərin bir hissəsi şüursuz sistemdən, sanki bir hazırlıq mərhələsindən keçirmiş kimi, keçir və Bw-da ən yüksək psixi təşkilata çatır, digər hissəsi isə şüursuz sistemdə saxlanılır. Lakin şüursuz sistem həm də xarici qavramadan gələn təcrübələrdən təsirlənir. Qavramadan şüursuz sistemə gedən bütün yollar normada açıq qalır; yalnız şüursuz sistemdən irəliyə aparan yollar sıxışdırma tərəfindən bağlanır.

Çox diqqətəlayiqdir ki, bir insanın şüursuz sistemi Bw-nu bypass edərək, başqa bir insanın şüursuz sisteminə reaksiya verə bilər. Bu fakt daha dərin araşdırmağa layiqdir, xüsusilə də şüuröncəsi fəaliyyətin bununla əlaqədar olaraq istisna edilib-edilməyəcəyi istiqamətində, lakin təsvir olaraq bu, inkar edilə bilməz.

Bw (və ya Bw) sisteminin məzmunu bir hissəsi həvəs həyatından (şüursuz sistemin vasitəçiliyi ilə), digər hissəsi isə qavramadan gəlir. Bu sistemin proseslərinin şüursuz sistemə birbaşa təsir göstərə bilmə dərəcəsi şübhəlidir; patologik halların araşdırması çox vaxt şüursuz sistemin inanılmaz dərəcədə müstəqilliyini və təsirsizliyini göstərir. İstəklərin tamamilə ayrılması, iki sistemin mütləq parçalanması xəstəliyin ümumi xarakteristikasıdır. Yalnız psixoanalitik müalicə Bw-dan şüursuz sistemin təsirlənməsinə əsaslanır və göstərir ki, belə bir təsir, çətin olsa da, qeyri-mümkün deyil. İki sistem arasında vasitəçilik edən şüursuz sistemin törəmələri, artıq qeyd edildiyi kimi, bizə bu nailiyyətə yol açır. Lakin biz ehtimal edə bilərik ki, Bw tərəfindən şüursuz sistemdə spontan baş verən dəyişiklik çətin və yavaş gedən bir prosesdir.

Bir şüuröncəsi və bir şüursuz, hətta intensiv şəkildə sıxışdırılmış təhrik arasında əməkdaşlıq, şüursuz təhrikin hökmran olan istəklərdən biri ilə eyni istiqamətdə fəaliyyət göstərə biləcəyi vəziyyət yarandıqda baş verə bilər. Bu halda sıxışdırma ləğv edilir və sıxışdırılmış fəaliyyət Mənin nəzərdə tutduğunun gücləndirilməsi kimi qəbul edilir. Şüursuz yalnız bu konfiqurasiya üçün Mənyönümlü olur, lakin onun sıxışdırılmasında başqa vaxtlarda heç bir dəyişiklik edilmir. Bu əməkdaşlıqda Şüursuzun uğuru aydın görünür; gücləndirilmiş istəklər normal olanlardan fərqli davranır, onlar xüsusi mükəmməl nəticələr əldə etməyə qabiliyyət verir və müxalifətə qarşı təqribən məcburiyyət simptomları kimi bənzər bir müqavimət nümayiş etdirirlər.

Şüursuzun məzmununu psixi bir ilkin əhali ilə müqayisə etmək olar. Əgər insanda irsi psixi formasiyalar, heyvanların instinktinə analog olan bir şey varsa, bu, Şüursuzun nüvəsini təşkil edir. Sonradan uşaqlıq inkişafı dövründə yararsız hesab edilib kənarlaşdırılan, təbiətcə irsi olanlardan fərqli olmaya bilən şeylər də buna əlavə olunur. İki sistemin məzmununun kəskin və qəti ayrılması adətən yalnız pubert dövründə baş verir.

Şüursuzun tanınması Yuxarıdakı müzakirələrdə topladığımız qədərini, yalnız yuxu həyatı və transfer nevrozları haqqında biliyə əsaslanaraq Şüursuz haqqında demək olar. Bu, əlbəttə ki, çox deyil, yer-yerdə aydınlaşdırılmamış və çaşdırıcı təəssürat yaradır və hər şeydən əvvəl, Şüursuzu artıq məlum olan bir kontekstə yerləşdirmək və ya ona daxil etmək imkanını çatışmaz edir. Yalnız narsisistik psixonevrozlar adlandırdığımız xəstəliklərdən birinin təhlili, bizə sirli Şüursuzu daha yaxınlaşdıran və onu sanki əlçatan edən anlayışlar təqdim etməyi vəd edir.

Abrahamın (1908) vicdanlı müəllifin mənim təşəbbüsümə aid etdiyi bir işindən bəri, biz Kraepelinin Dementia praecox-unu (Bleulerin şizofreniyasını) Mən və obyekt arasındakı ziddiyyətə olan davranışı ilə xarakterizə etməyə çalışırıq. Transfer nevrozlarında (təşviş və konversiya histeriyası, məcburiyyət nevrozu) bu ziddiyyəti ön plana çıxaran heç nə yox idi. Obyektdən məhrum olmanın nevrozun başlanğıcına səbəb olduğunu və nevrozun real obyektdən imtinanı nəzərdə tutduğunu, həmçinin real obyektdən çəkilən libidonun xəyali bir obyektə və oradan da sıxışdırılmış bir obyektə geri qayıtdığını (introvertasiya) bilirdik. Lakin bu xəstəliklərdə obyekt yüklənməsi ümumiyyətlə böyük enerji ilə saxlanılır və sıxışdırma prosesinin daha incə tədqiqatı bizə, sıxışdırmaya baxmayaraq — daha doğrusu, onun nəticəsində — Şüursuz sisteminə daxil olan obyekt yüklənməsinin davam etdiyini qəbul etməyə məcbur edir. Bu xəstəliklərdə terapevtik olaraq istifadə etdiyimiz transfer qabiliyyəti, əlbəttə ki, pozulmamış obyekt yüklənməsini şərt kimi tələb edir.

Şizofreniyada isə bizə belə bir fərziyyə məcburi şəkildə qəbul etdirildi: sıxışdırma prosesindən sonra geri çəkilən libido yeni bir obyekt axtarmır, əksinə, Mənə qayıdır; deməli, burada obyekt yüklənmələri tərk edilir və narsisizmin primitiv, obyektsiz vəziyyəti yenidən bərpa olunur. Bu xəstələrin transferə qadir olmaması — xəstəlik prosesinin əhatə etdiyi dərəcəyə qədər — və bunun nəticəsində yaranan terapevtik əlçatmazlıq, onlara məxsus olan xarici dünyaya qarşı imtina, öz Mənlərinin həddindən artıq yüklənməsinin əlamətlərinin ortaya çıxması, tam apatiyaya doğru gedən nəticə, bütün bu klinik xüsusiyyətlər obyekt yüklənmələrinin tərk edilməsi fərziyyəsinə mükəmməl uyğun gəlir. İki psixiki sistemin qarşılıqlı münasibəti baxımından bütün müşahidəçilərə diqqət çəkən məqam, şizofreniyada bir çox şeyin şüurlu şəkildə ifadə edilməsidir; biz isə transfer nevrozlarında bu cür halları yalnız psixoanaliz vasitəsilə şüursuzda sübut edə bilərik. Lakin əvvəlcə Mən-obyekt münasibəti ilə şüur münasibətləri arasında başa düşülə bilən bir əlaqə qurmaq mümkün olmadı.

Axtarılan cavab gözlənilməz bir yolla ortaya çıxır. Şizofreniya xəstələrində, xüsusilə də çox öyrədici olan ilkin mərhələlərdə, dilin bir sıra dəyişiklikləri müşahidə edilir; bunlardan bəziləri müəyyən bir baxış bucağından nəzərdən keçirilməyə layiqdir. İfadə üslubu çox vaxt xüsusi bir diqqətin mərkəzində olur, “seçilmiş” və “süslənmiş” olur. Cümlələr quruluşunda xüsusi bir dezorganlaşmaya uğrayır və bu səbəbdən biz onları başa düşə bilmirik; nəticədə xəstələrin ifadələrini mənasız hesab edirik. Bu ifadələrin məzmununda çox vaxt bədən orqanlarına və ya bədən innervasiyalarına olan münasibət ön plana çıxarılır. Buna əlavə olaraq, şizofreniyanın histerik və ya məcburiyyət nevrozlarının əvəzedici formalarına bənzəyən bəzi simptomlarında, əvəzedici ilə sıxışdırılmış olan arasındakı münasibətdə, adı çəkilən iki nevrozda bizi təəccübləndirəcək xüsusiyyətlər müşahidə edilir.

Dr. V. Tausk (Vyana) mənə şizofreniyanın başlanğıc mərhələlərində apardığı bəzi müşahidələrini təqdim etdi; bu müşahidələr, xəstənin öz sözlərinin izahını vermək istəməsi üstünlüyünə malikdir. İndi onun iki nümunəsi üzərində hansı baxışı müdafiə etmək niyyətində olduğumu göstərmək istəyirəm; əlbəttə, hər bir müşahidəçinin belə materialı bolluqla təqdim etməsinin asan olacağına şübhə etmirəm.

Tauskun xəstələrindən biri, sevgilisi ilə mübahisədən sonra klinikaya gətirilən bir qız, belə şikayət edir:

“Gözlər düzgün deyil, onlar tərsinə dönüb.” Bu sözləri o, nizamlı bir dillə sevgilisini ittiham edən bir sıra sözlər söyləyərək öz izah edir. “O, onu heç cür başa düşə bilmir, hər dəfə fərqli görünür, o, ikiüzlüdür, gözlərini tərsinə çevirən biridir, ona gözlərini tərsinə çevirib, indi gözləri tərsinə dönüb, artıq bunlar onun gözləri deyil, dünyaya indi başqa gözlərlə baxır.”

Həstələrin öz başa düşülməz nitqi haqqında etdikləri açıqlamalar, həmin nitqin ümumi başa düşülən ifadələrdə ekvivalentini ehtiva etdikləri üçün təhlil dəyərinə malikdirlər; onlar eyni zamanda şizofrenik söz düzəltmələrinin mənası və mənşəyi haqqında da məlumat verirlər. Tauskla uyğun olaraq, bu nümunədən onu qabarıq şəkildə vurğulayıram ki, orqanla (göz ilə) əlaqə bütün məzmunun təmsili üçün önə çıxıb. Şizofrenik nitqdə burada hipoxondrik bir xüsusiyyət var, o, orqan nitqinə çevrilib.

Həmin xəstənin ikinci açıqlaması: «O, kilsədə dayanır, birdən-birə onu bir silkələyir, başqası onu yerləşdirirmiş kimi, sanki yerləşdirilirmiş kimi, özünü fərqli cür yerləşdirməlidir».

Buna qarşı sevgiliyə yönəldilən yeni bir ittihamlar silsiləsi ilə aparılan təhlil belədir: «O, adi biridir, o, evdən gəldiyi halda incə olan qadını da adi etdi... O, ona bənzəyən birini yaratdı, ona özünün ondan üstün olduğuna inandıraraq; indi o, elə olduğu kimi, yəni onun kimi olub, çünki ona inandırıb ki, ona bənzəsə, daha yaxşı olacaq. O, özünü dəyişib, indi o, onun kimidir (Eyniləşmə!), o, onu dəyişib».

«Özünü fərqli yerləşdirmək» hərəkəti, Tauskun qeyd etdiyi kimi, «dəyişdirmək» sözünün və sevgili ilə eyniləşmənin təsviridir. Mən yenidən bütün düşüncə prosesinin fiziki innervasiyanı (daha çox onun hissiyyatını) məzmununda daşıyan elementinin üstünlüyünü qabarıq şəkildə vurğulayıram. Əks halda, bir histeriyalı birinci halda spazmla gözlərini döndərərdi, ikinci halda isə silkələnməni həqiqətən icra edərdi, buna təkan və ya ondan gələn hissiyyatı hiss etmək əvəzinə; hər iki halda isə o, bununla bağlı şüurlu bir fikrə malik olmazdı və sonradan belə fikirləri açıqlamaq qabiliyyətində də olmazdı.

Bu iki müşahidə, bizim hipoxondrik və ya orqan nitqi adlandırdığımız şeyin şahididir. Lakin onlar, eyni zamanda, bizim üçün daha vacib görünsə də, Bleulerin monografiyasında toplanmış nümunələr üzərində istənilən qədər dəfə sübut edilə bilən və müəyyən bir düstura salına bilən başqa bir vəziyyəti xatırladırlar. Şizofreniyada sözlər, laten yuxu düşüncələrindən yuxu təsvirlərini yaradan, bizim psixiki ilkin proses adlandırdığımız prosesə tabe edilir. Onlar sıxlaşdırılır və yerdəyişmə vasitəsilə öz yüklənmələrini bir-birinə tamamilə ötürürlər; proses elə bir həddə qədər gedə bilər ki, çoxsaylı əlaqələri sayəsində buna uyğun olan tək bir söz bütün bir fikirlər zəncirinin təmsilçiliyini öz üzərinə götürür. Bleuler, Yunq və onların şagirdlərinin işləri məhz bu iddia üçün zəngin material təqdim edib.

Bu təəssüratlardan nəticə çıxarmazdan əvvəl, şizofrenik ilə histerik və məcburiyyət nevrozu əvəzedici formalaşmaları arasındakı incə, lakin yenə də qəribə təsir yaradan fərqləri xatırlayaq. Hazırda müşahidə etdiyim bir xəstə, üz dərisinin pis vəziyyətinə görə həyatın bütün maraqlarından uzaqlaşır. O, qara nöqtələri (mitesser) və hər kəsin üzündə gördüyü dərin çuxurları olduğunu iddia edir. Təhlil göstərir ki, o, kastrasiya kompleksini öz dərisi üzərində yaşayır. Əvvəlcə o, qara nöqtələri ilə vicdan əzabı çəkmədən məşğul olurdu; onların sıxılması ona böyük məmnunluq verirdi, çünki, dediyinə görə, oradan bir şey çıxırdı. Sonra o, hər hansı bir qara nöqtəni təmizlədiyi yerdə dərin çuxur yarandığına inanmağa başladı və “daim əl ilə işləməsi” nəticəsində dərisini sonsuza qədər xarab etdiyi üçün özünə ən şiddətli ittihamlar yönəltdi. Aydındır ki, qara nöqtələrin məzmununun sıxılması ona onaniya üçün əvəzdir. Sonradan onun günahı ilə yaranan çuxur, qadın cinsiyyət orqanıdır, yəni onaniya ilə qıcıqlandırılmış kastrasiya təhdidinin (və ya onu təmsil edən fantaziyanın) reallaşmasıdır. Bu əvəzedici formalaşma hipoxondrik xarakterinə baxmayaraq, histerik konversiyaya çox bənzəyir; lakin insan, histeriyada belə bir əvəzedici formalaşmanın baş verə biləcəyinə inanmamaqdan əvvəl, burada başqa bir şeyin işlədiyi hissini yaşayır və fərqliliyin nədə ibarət olduğunu söyləyə bilməz. Bir dəri məsaməsi qədər kiçik çuxuru, histerik, adətən içi boş olan bütün mümkün əşyalarla müqayisə etdiyi vaginanın simvolu kimi qəbul etməyəcək. Həmçinin, çuxurların çoxluğu onun onları qadın cinsiyyət orqanının əvəzi kimi istifadə etməsinin qarşısını alacaq. Tauskun illər əvvəl Vyana Psixoanalitik Cəmiyyətinə məlumat verdiyi gənc xəstə üçün də eyni şey keçərlidir. O, əks halda tamamilə məcburiyyət nevrozu xəstəsi kimi davranırdı, tualet hazırlığı və s. üçün saatlar sərf edirdi. Lakin onun öz ləngimələrinin mənasını müqavimətsiz bildirməsi diqqət çəkirdi. Məsələn, corabları geyinərkən ona toxumanın gözəlciklərini, yəni dəlikləri, bir-birindən ayırması lazım gəldiyi fikri mane olurdu və hər bir dəlik ona qadın cinsiyyət açılışının simvolu idi. Bu da məcburiyyət nevrozu xəstəsinə aid edilməməlidir; corab geyinmə zamanı eyni cür təəssüf hissi keçirən R. Raytlerin müşahidə etdiyi belə bir xəstə, müqavimətləri dəf etdikdən sonra ayağın penis simvolu olduğunu, corabın geyindirilməsinin onanistik akt olduğunu izah etmişdi və onaniya obrazını tamamlamaq və ya onu geri qaytarmaq üçün corabı davamlı olaraq geyinib çıxarmalı idi.

1) Bəzən yuxu işlənməsi sözləri əşyalar kimi qəbul edir və çox bənzər “şizofrenik” danışığı və ya yeni söz formalaşmalarını yaradır.

Şizofrenik əvəzedici formalaşmaya və simptomlara o qəribə xarakteri nəyin verdiyini soruşsaq, nəhayət, söz əlaqəsinin məna əlaqəsinə üstünlük verdiyini dərk edirik. Bir məməli heyvanın ifadəsi ilə penisdən olan boşalma arasında olduqca az bir məna oxşarlığı var; sayısız səthi dəri məsamələri ilə qın arasında isə daha da az bir oxşarlıq mövcuddur; lakin birinci halda hər iki dəfə bir şey püskürür və ikinci hal üçün məhz o sinik cümlə hərfi mənada doğrudur: Deşik deşkdir. Əvəzləməni dil ifadəsinin bərabərliyi, göstərilən şeylərin oxşarlığı deyil, təyin etmişdir. Söz və şey bir-biri ilə üst-üstə düşmədikdə, şizofrenik əvəzedici formalaşma transfer nevrozlarındakı formalaşmadan fərqlənir.

Bu dərk etməni, şizofreniyada obyekt yüklənmələrinin tərk edildiyi fərziyyəsi ilə birləşdirək. Onda modifikasiya etməliyik: obyektlərin söz təsəvvürlərinin yüklənməsi saxlanılır. Bizə şüurlu obyekt təsəvvürü adlandırmağa icazə verilən şey, indi bizə söz təsəvvürünə və məna təsəvvürünə parçalanır; məna təsəvvürü isə yüklənmədə, əgər birbaşa məna xatirə obrazları deyilsə, onlardan daha uzaqda olan və onlardan törəmiş xatirə izlərindən ibarətdir. Birdən-birə, şüurlu təsəvvürün şüursuz təsəvvürdən nə ilə fərqləndiyini bildiyimizə inanırıq. İkisi, düşündüyümüz kimi, eyni məzmunun müxtəlif psixi yerlərdə müxtəlif qeydləri deyil, həmçinin eyni yerdə müxtəlif funksional yüklənmə vəziyyətləri deyil, əksinə, şüurlu təsəvvür məna təsəvvürünü və ona aid olan söz təsəvvürünü əhatə edir, şüursuz olan isə yalnız məna təsəvvürüdür. Ubw sistemi obyektlərin məna yüklənmələrini, ilk və əsl obyekt yüklənmələrini ehtiva edir; bw sistemi, bu məna təsəvvürünün ona uyğun gələn söz təsəvvürləri ilə əlaqələndirilməsi nəticəsində yaranan üst-yüklənmə ilə formalaşır. Belə üst-yüklənmələrin, fərz edə bilərik ki, daha yüksək psixi təşkilatı təmin etdiyi və bw-də hökm sürən ikincil prosesin birincil prosesin yerini əvəz etməsinə imkan verdiyi ehtimal olunur. İndi transfer nevrozlarında sıxışdırmanın rədd edilmiş təsəvvürə nəyi imtina etdiyini dəqiq ifadə edə bilərik: obyekt ilə əlaqəli qalması lazım olan sözlərə çevrilməni. Sözlərə çevrilməmiş təsəvvür və ya üst-yüklənməmiş psixi akt, sonra Ubw-da sıxışdırılmış olaraq qalır.

Bu gün bizə ən diqqət çəkici Şizofreni xarakterlərini başa düşülən edir. 1900-cü ildə nəşr olunan «Yuxuların yozumu» əsərinin son səhifələrində qeyd olunur ki, düşünmə prosesləri, yəni qavramalardan daha uzaqda olan yüklənmə aktları keyfiyyətsiz və şüursuzdurlar və şüurə çevrilmə qabiliyyətlərini yalnız söz qavramalarının qalıqları ilə əlaqələndirilmə sayəsində qazanırlar. Söz təsəvvürləri öz növbəsində, cisim təsəvvürləri kimi eyni qaydada hissi qavramadan qaynaqlanır, buna görə də sual vermək olar ki, obyekt təsəvvürləri niyə öz qavrama qalıqları vasitəsilə şüurə çevrilə bilmirlər. Lakin ehtimal ki, düşünmə, ilkin qavrama qalıqlarından o qədər uzaqda olan sistemlərdə baş verir ki, onlar artıq həmin qalıqların keyfiyyətlərindən heç nə almırlar və şüurə çevrilmək üçün yeni keyfiyyətlərlə gücləndirilməyə ehtiyac duyurlar. Bundan əlavə, sözlərlə əlaqələndirmə sayəsində, qavramaların özündən heç bir keyfiyyət gətirə bilməyən, çünki yalnız obyekt təsəvvürləri arasındakı münasibətlərə uyğun gələn yüklənmələr də keyfiyyətlə təmin edilə bilər. Yalnız sözlər vasitəsilə qavranıla bilən belə münasibətlər düşünmə proseslərimizin əsas hissəsidir. Biz başa düşürük ki, söz təsəvvürləri ilə əlaqələndirmə hələlik şüurə çevrilmə ilə üst-üstə düşmür, yalnız buna imkan verir, deməli, o, 7bw-dən başqa heç bir sistemi xarakterizə etmir. İndi isə qeyd edirik ki, bu müzakirələrlə əsl mövzumuzdan uzaqlaşırıq və şüuröncəsi və şüur problemlərinin ortasına düşürük; bu problemləri məqsədəuyğun olaraq ayrıca bir müalicəyə saxlayırıq.

Şizofreniyada, ki, biz onu burada yalnız Ubw-nin ümumi tanınması üçün zəruri görünən qədər qeyd edirik, burada sıxışdırma adlandırılan prosesin, transfer nevrozlarındakı sıxışdırma ilə ümumi bir şeyi olub-olmadığına dair şübhə yaranmalıdır. Sıxışdırmanın, Ubw sistemi ilə Vbw (və ya Bw) arasında baş verən və şüurdan uzaq tutma uğuru ilə nəticələnən bir proses olduğu düsturu, heç olmasa, dəyişdirilməyə ehtiyac duyur ki, erkən bunama və digər narsisistik xəsarət hallarını da əhatə edə bilsin. Lakin şüurlu yüklənmənin geri çəkilməsində ifadə olunan Mən-in qaçış cəhdi, ortaq bir şey olaraq yenə də mövcud qalır. Narsisistik nevrozlarda bu qaçış cəhdinin, Mən-in qaçışının nə qədər daha köklü və dərin şəkildə həyata keçirildiyini ən səthi düşünmə belə öyrədir.

Şizofreniyada bu qaçış, şüursuz obyekt təsəvvürünü təmsil edən yerlərdən həvəs yüklənməsinin geri çəkilməsindən ibarətdirsə, həmin obyekt təsəvvürünün Vbw sisteminə aid olan hissəsinin — ona uyğun söz təsəvvürlərinin — əksinə, daha intensiv yüklənməyə məruz qalması təəccüblü görünə bilər. Daha çox gözləmək olardı ki, söz təsəvvürü, şüuröncəsi hissə kimi, sıxışdırmanın ilk zərbəsini dəf etməli olsun və sıxışdırma şüursuz şey təsəvvürlərinə qədər davam etdikdən sonra tamamilə yüklənməz hala gəlsin. Bu, əlbəttə ki, başa düşülmə baxımından bir çətinlikdir. Məlumat belədir ki, söz təsəvvürünün yüklənməsi sıxışdırma aktına aid deyil, əksinə, şizofreniyanın klinik mənzərəsini bu qədər nəzərə çarpacaq dərəcədə idarə edən qurma və ya sağalma cəhdlərinin birincisini təşkil edir. Bu cəhdlər itirilmiş obyektləri yenidən qazanmaq istəyir və ehtimal ki, bu məqsədlə obyektdəki söz hissəsi vasitəsilə obyektə gedən yolu seçirlər, lakin bu zaman şeylər yerinə sözlərlə kifayətlənməli olurlar. Ruhi fəaliyyətimiz ümumiyyətlə iki əks istiqamətli axınla hərəkət edir: ya həvəslərdən başlayaraq Ubw sistemi vasitəsilə şüurlu düşüncə işinə doğru, ya da xaricdən gələn təkanla Bw və Vbw sistemləri vasitəsilə Mənin və obyektlərin şüursuz yüklənmələrinə qədər. Bu ikinci yol, baş vermiş sıxışdırmaya baxmayaraq, keçidli qalmalıdır və nevrozun obyektlərini yenidən qazanmaq cəhdlərinə bir qədər açıqdır. Soyut olaraq düşündüyümüz zaman, sözlərin şüursuz şey təsəvvürləri ilə əlaqələrini nəzərə almamaq təhlükəsi ilə üzləşirik və inkar edilə bilməz ki, fəlsəfi düşüncəmiz bu zaman ifadə və məzmun baxımından şizofrenlərin iş tərzinə arzuolunmaz bənzərlik qazanır. Digər tərəfdən, şizofrenlərin düşüncə tərzini belə xarakterizə etmək olar: onlar konkret şeyləri sanki soyut imiş kimi davranırlar.

Əgər biz həqiqətən Ubw-ni tanıyır və şüursuz təsəvvürün şüuröncəsi təsəvvürdən fərqini düzgün müəyyən etmişiksə, araşdırmalarımız bir çox digər yerlərdən bu qavrayışa qayıtmalı olacaqdır.

15 / 28

«Transfer sevgisi» haqqında qeydlər

Psixoanalizdə hər bir yeni başlayan, əvvəlcə xəstənin fikirlərinin yozumu və sıxışdırılmışların reproduksiyası vəzifəsinin ona yaradacağı çətinliklərdən qorxur. Lakin ona bu çətinlikləri tezliklə az qiymətləndirmək və bunun əvəzinə, həqiqətən ciddi çətinliklərin yalnız transferin idarə edilməsində qarşılaşılacağı inancını qazanmaq düşür.

Burada ortaya çıxan vəziyyətlərdən yalnız birini, aydın sərhədləri olan birini seçib götürmək istəyirəm; həm onun çoxluğuna və real əhəmiyyətinə, həm də nəzəri marağına görə. Mən qadın xəstənin birmənalı işarələrlə sezdiridiyi və ya birbaşa açıqladığı halı nəzərdə tuturam: o, onu analiz edən həkimə digər ölümlü qadın kimi aşiq olub. Bu vəziyyətin utancverici və komik tərəfləri olduğu kimi, ciddi tərəfləri də var; o, elə mürəkkəb və çoxşaxəli şərtlərlə bağlıdır, elə qaçılmaz və həlli çətindir ki, onun müzakirəsi artıq uzun vaxtdan analitik texnikanın həyati ehtiyacını ödəmiş olardı. Lakin biz, başqalarının səhvlərinə gülməyi bacaranlar, həmişə sərbəst deyilik; ona görə də bu vəzifənin yerinə yetirilməsinə indiyə qədər tələsməmişik. Biz burada həmişə həkim diskretliyi vəzifəsi ilə toqquşuruq; həkim diskretliyi həyatda əvəzolunmazdır, lakin elmi baxımdan ona ehtiyac yoxdur. Psixoanaliz ədəbiyyatı real həyata da aid olduğu dərəcədə, burada həll olunmaz bir ziddiyyət yaranır. Mən yaxınlarda bir yerdə diskretlik qaydalarını pozmuş və eyni transfer vəziyyətinin psixoanalitik terapiyanın inkişafını ilk onilliyi qədər ləngitdiyini sezdirmişəm.¹ Tərbiyəli qeyri-mütəxəssis üçün — psixoanaliz qarşısında ideal mədəniyyət insanı belə biridir — aşq hadisələri digər hər şeylə ölçülməzdir; onlar sanki xüsusi bir vərəqdə yazılıb və heç bir başqa təsvirə dözmür.

Beləliklə, əgər xəstə həkimə aşiq olubsa, qeyri-mütəxəssis düşünəcək ki, bunun yalnız iki çıxışı ola bilər: daha nadir olanı, bütün şərtlərin ikisinin daimi və qanuni birləşməsinə imkan verməsi; daha çox rast gəlinən isə həkimlə xəstənin ayrılması və başlanılan, sağalmağa xidmət etməli olan işin, ilkin bir hadisə ilə pozulmuş kimi tərk edilməsidir. Şübhəsiz ki, üçüncü bir çıxış da düşünülə bilər; hətta bu, müalicənin davamı ilə uzlaşa bilən kimi görünür: qanunsuz və əbədiyyətə qədər davam etməyə nəzərdə tutulmayan aşq münasibətlərinin qurulması; lakin bu, burjuaz mənəviyyatı və həkim ləyaqəti tərəfindən qeyri-mümkün edilmişdir. Hər halda, qeyri-mütəxəssis analitikdən mümkün qədər aydın təminat istəyəcək ki, bu üçüncü halın istisna edildiyinə əmin olsun.

2 1) Psixoanalitik hərəkatın tarixinə aid (1914). [Bu jurnalda yerləşdirilib].

Aydındır ki, psixoanalitikin mövqeyi fərqli olmalıdır.

Fərz edək ki, müzakirə etdiyimiz vəziyyətin ikinci nəticəsi belə olsun: həkim və xəstə, xəstə həkimə aşiq olduqdan sonra yollarını ayırırlar; müalicə dayandırılır. Lakin xəstənin vəziyyəti tezliklə başqa bir həkimdə ikinci bir analitik cəhdə ehtiyac yaradır; bu zaman məlum olur ki, xəstə ikinci həkimə də aşiq olduğunu hiss edir və eyni şəkildə, əgər o, yenidən müalicəni dayandırıb yeni bir həkimə müraciət edirsə, üçüncüyə və s. aşiq olur. Bu, əlbəttə ki, psixoanalitik nəzəriyyənin əsaslarından biri olan, mütləq şəkildə baş verən fakt iki cür dəyərləndirilməyə imkan verir: biri analitik həkim üçün, digəri isə analizi tələb edən xəstə üçün.

Həkim üçün bu, qiymətli bir aydınlaşma və onun özündə hazırda mövcud ola biləcək əks-transferə yaxşı bir xəbərdarlıq deməkdir. O, başa düşməlidir ki, xəstənin aşiq olması analitik vəziyyət tərəfindən məcburi olaraq yaradılır və heç də onun şəxsiyyətinin üstünlüklərinə aid edilə bilməz; beləliklə, onun belə bir “fəth”ə (analizdən kənarda belə adlandırılacaq şeyə) görə qürur duymaq üçün heç bir səbəbi yoxdur. Və bu haqda xatırlamaq həmişə yaxşıdır. Xəstə üçün isə bir alternativ yaranır: ya o, psixoanalitik müalicədən imtina etməlidir, ya da həkimə olan aşiq olmağını qaçılmaz tale kimi qəbul etməlidir.

Şübhə etmirəm ki, xəstənin yaxınları, analitik həkimin ikinci variantı seçdiyi kimi, birinci variantı da eyni qətiyyətlə dəstəkləyəcəklər. Amma məncə, bu, yaxınların həssas — və ya daha doğrusu, eqoist qısqanclıqla bağlı — qayğısının qərarı həkimə buraxıla bilməyəcəyi bir haldır. Yalnız xəstənin marağı həlledici rol oynamalıdır. Lakin yaxınların sevgisi nevrozu sağalda bilməz. Psixoanalitik özünü zorla qəbul etdirməyə məcbur deyil, lakin müəyyən nailiyyətlər üçün zəruri olduğunu iddia edə bilər. Tolstoyun bu məsələyə münasibətini öz münasibəti kimi qəbul edən yaxın, arvadının və ya qızının sükunət içində sahibkarlığını davam etdirə bilər və onların nevrozunu və onunla bağlı sevgi qabiliyyətinin pozulmasını qoruyub saxlamalarına dözə bilməlidir. Nəhayət, bu, ginekoloji müalicə halına bənzəyir. Qısqanc ata və ya ərlər, əgər xəstənin nevrozu ilə mübarizə üçün analitik olmayan bir müalicə seçməsinə icazə versələr, onun həkimə olan aşiq olmağından yayınacağını düşünərək böyük səhv edirlər. Fərq yalnız bundan ibarət olacaq ki, belə bir aşiq olma, ifadə edilmədən və analiz edilmədən qalmağa məhkum olduğundan, xəstənin sağalmasına heç vaxt analizin ondan tələb edəcəyi töhfəni verməyəcək.

1) Transferin başqa və daha az həssas hisslərlə ifadə oluna biləcəyi məlumdur və bu məqalədə nəzərdə tutulmamışdır. Mənim məlumatıma görə, analizi icra edən bəzi həkimlər xəstələri tez-tez sevgi transferinin ortaya çıxmasına hazırlayır və hətta onları “yalnız həkimə aşiq olmağa, ki, analiz irəli getsin” deyə təşviq edirlər. Mən daha axmaq bir texnikanı təsəvvür edə bilmirəm. Bu yolla insan, hadisənin spontanlıq xarakterini məhv edir və özü üçün aradan qaldırılması çətin olan maneələr yaradır.

Əvvəlcə, transferdəki aşiq olma halından müalicəyə kömək edəcək bir şeyin yarana biləcəyinə dair heç bir əlamət görünmür. Xəstə, indiyə qədər ən itaətkar olan belə, birdən-birə müalicəyə qarşı anlayışını və marağını itirir; sevgisindən başqa heç nə haqqında danışmaq və ya eşitmək istəmir, sevgisinə cavab tələb edir; o, simptomlarını tərk etmiş və ya onlara diqqətsiz yanaşmışdır, hətta özünü sağlam elan edir. Səhnədə tam bir dəyişiklik baş verir, sanki oyun birdən-birə gələn real həyatla əvəz olunur, məsələn, teatr tamaşası zamanı yanğın qorxusu yayılanda olduğu kimi. Həkim olaraq bunu ilk dəfə yaşayan insan, analitik vəziyyəti qorumaq və müalicənin həqiqətən bitdiyi aldanmasından uzaq durmaq üçün çətinlik çəkir.

Bir az düşünəndən sonra insan vəziyyəti düzəldir. Ən əvvəl, müalicənin davamını pozan hər şeyin müqavimət ifadəsi ola biləcəyi şübhəsini xatırlayırıq. Fırtınalı sevgi tələbinin ortaya çıxmasında müqavimətin şübhəsiz böyük payı var. Xəstədəki şirin transferin əlamətlərini artıq uzun müddət əvvəl qeyd etmişdik və onun itaətkarlığını, analizin izahlarına göstərdiyi diqqəti, mükəmməl anlayışını və bu zaman nümayiş etdirdiyi yüksək zəkasını, şübhəsiz, həkimə qarşı belə bir münasibətə aid etmək olardı. İndi isə bütün bunlar sanki süpürülüb gedib, xəstə tamamilə anlayışsız olub, aşiq olma halında əriyib gedir və bu dəyişiklik, tam da ona həyat hekayəsinin xüsusilə xoşagəlməz və güclü şəkildə sıxışdırılmış bir hissəsini etiraf etmək və ya xatırlamaq lazım gələn bir vaxtda, çox qaydalı şəkildə baş verib. Deməli, aşiq olma halı artıq uzun müddətdir mövcud idi, lakin indi müqavimət, müalicənin davamını ləngitmək, bütün marağı işdən yayındırmaq və analizi aparan həkimə xoşagəlməz bir çətinlik yaratmaq üçün ondan istifadə etməyə başlayır.

Vəziyyətə daha yaxından baxdıqda, insan mürəkkəb motivlərin təsirini də görə bilər; bunların bir qismi aşiq olma halına qoşulan, digər qismi isə müqavimətin xüsusi ifadələridir. Birinci növə xəstənin özünün cazibədarlığını... Həvəslərin təmin edilməsi, həkimin nüfuzunun onu sevgiliyə çevirərək qırılması və sevgi təminatından gələn digər əlavə qazancların təhlükəsizliyi. Müqavimətin bəzən sevgi etirafını sərt analitikə imtahan vermək vasitəsi kimi istifadə etdiyini güman etmək olar; əgər analitik buna razılaşsa, o, bir xəbərdarlıq gözləməli olardı. Ən əsası isə, müqavimətin təxribatçı agent kimi sevgi hisslərini artırdığı və cinsi təslim olmağa hazırılığı şişirdiyi, sonra isə belə bir nəzarətsizliyin təhlükələrinə istinad edərək sıxışdırma fəaliyyətini daha da güclü şəkildə əsaslandırmağa çalışdığı hissini yaradır. Daha təmiz hallarda aradan qalxa bilən bu bütün əlavə elementlər, məlum olduğu kimi, Alf. Adler tərəfindən bütün prosesin əsas məğzi kimi qəbul edilmişdir.

Lakin analitik, müalicənin bu sevgi transferinə baxmayaraq və onun vasitəsilə davam etdirilməli olduğunu qəti şəkildə bildiyi halda, bu vəziyyətdə uğursuzluğa uğramamaq üçün necə davranmalıdır?

Mən indi ümumi etibarlı əxlaqı qətiyyətlə vurğulayaraq, analitikin ona təklif edilən şirinliyi heç vaxt qəbul etməməli və ya cavab verməməli olduğunu tələb etməklə işi asanlaşdıra bilərdim. Əksinə, o, əxlaqi tələbi və inamlı qadın qarşısında imtina etmə zərurətini irəli sürmək üçün anın gəldiyini hesab etməli və onun öz istəyindən daşınmasını, eləcə də Mən-in heyvani hissəsinə qalib gələrək analitik işi davam etdirməsini təmin etməlidir.

Lakin mən bu gözləntilərin heç birini, nə birinci, nə də ikinci hissəsini yerinə yetirməyəcəyəm. Birincini yerinə yetirməyəcəyəm, çünki mən müştərilər üçün deyil, ciddi çətinliklərlə mübarizə aparan həkimlər üçün yazıram və üstəlik, burada əxlaq qaydasını onun mənbəyinə, yəni məqsədəuyğunluğa qaytara bilərəm. Bu dəfə mən, analitik texnikanın mülahizələri ilə nəticəni dəyişmədən, əxlaqi qadağanı əvəz etmək kimi xoş vəziyyətdəyəm.

Lakin mən işarə edilən gözləntinin ikinci hissəsindən daha qətiyyətlə imtina edəcəyəm. Xəstə sevgi transferini etiraf edən kimi, həvəslərin boğulmasına, imtinaya və sublimasiyaya çağırmaq analitik deyil, mənasız hərəkət etmək deməkdir. Bu, sanki bədii tilsimlərlə bir ruhu yeraltı dünyadan yuxarı qalxmağa məcbur etmək, sonra isə sorğu-sualsız onu yenidən aşağı göndərmək kimi olardı. Beləliklə, insan yalnız sıxışdırılmış olanı şüura gətirmiş olardı ki, onu qorxudub yenidən sıxışdırsın. Belə bir hərəkətin uğurundan da aldanmamalıyıq. Məlum olduğu kimi, ehtiraslara qarşı yüksək sözlərlə çox az şey əldə etmək olar. Xəstə yalnız rədd edilməni hiss edəcək və bunun qisasını almağı əsla buraxmayacaq.

Eyni qədər, bəzilərinə xüsusilə ağıllı görünəcək və zənninə görə, xəstənin şirin hisslərinə cavab verildiyini iddia edib, bu şirinliyin bütün fiziki təzahürlərindən qaçmaqla, münasibəti sakit kanallara yönəldib daha yüksək səviyyəyə qaldırmaqdan ibarət olan orta yola da məsləhət verə bilmərəm. Bu çıxış yoluna qarşı iradım ondan ibarətdir ki, psixoanalitik müalicə həqiqətə əsaslanır. Onun tərbiyəvi təsirinin və etik dəyərinin mühüm bir hissəsi də bundadır. Bu təməldən uzaqlaşmaq təhlükəlidir. Analitik texnikaya mənimsəmiş həkim, digər hallarda həkim üçün zəruri olan yalan və aldatma ilə artıq heç vaxt qarşılaşmır və ən yaxşı niyyətlə belə olsa, bir dəfə cəhd etdikdə özünü açır. Xəstədən ən qatı həqiqət tələb olunduğundan, insan özünü həqiqətdən sapma zamanı xəstə tərəfindən tutulmağa imkan verirsə, bütün nüfuzunu təhlükəyə atır. Bundan əlavə, xəstəyə qarşı şirin hisslərə qapılmağa cəhd etmək tamamilə təhlükəsiz deyil. İnsan özünü elə idarə edir ki, birdən-birə nəzərdə tutulandan daha irəli getməsin. Deməli, mənə görə, qarşı əks-transferin basdırılması ilə qazanılmış laqeydliyi inkar etmək olmaz.

Mən artıq analitik texnikanın həkimə, sevgi ehtiyacı olan xəstəyə tələb olunan təmin edilməni verməməyi əmr etdiyini də sezmişəm. Müalicə məhrumiyyət şəraitində aparılmalıdır; burada mən yalnız fiziki məhrumiyyəti nəzərdə tutmuram, hətta arzulanan hər şeydən məhrumiyyəti də nəzərdə tutmuram, çünki bunu bəlkə də heç bir xəstə dözməz. Əksinə, mən belə bir prinsip qoymaq istəyirəm ki, ehtiyac və həsrət xəstələrdə işə və dəyişikliyə təkan verən qüvvələr kimi saxlanılmalı və onları surroqatlarla sakitləşdirməkdən çəkinilməlidir. Surroqatdan başqa heç nə təklif etmək mümkün deyil, çünki xəstə, sıxışdırmaları aradan qalxmadığı müddətcə, öz vəziyyətinə görə real təmin edilməyə qadir deyil.

Görək ki, analitik müalicənin məhrumiyyət şəraitində aparılması prinsipi, burada nəzərdən keçirilən konkret hadisənin çox üstünə çıxır və onun icra edilə biləcəyi sərhədlərin müəyyən edilməsi üçün ətraflı müzakirə tələb edir. Lakin biz bunu burada etməkdən qaçınmalı və mümkün qədər başladığımız vəziyyətə bağlı qalmalıyıq. Əgər həkim fərqli davransa və hər iki tərəfdən verilən azadlıqdan istifadə edərək xəstənin sevgisinə cavab versə və onun şirinliyə olan ehtiyacını ödəsə nə olardı?

Əgər ona bu zaman hesab rəhbərlik etsə ki, belə bir güzəştə getməklə xəstə üzərində nəzarəti təmin edəcək və onu müalicənin vəzifələrini yerinə yetirməyə, yəni nevrozdan daimi qurtulmağa məcbur edəcək, onda təcrübə ona hesablamasında səhv etdiyini göstərməli idi. Xəstə hədəfinə çatardı, o isə heç vaxt öz hədəfinə çatmazdı. Həkimlə xəstə arasında yalnız, keşiş və sığorta agenti haqqında danışılan bir lətifənin təkrarlanması baş verərdi. İnanmayan və ağır xəstə olan sığorta agentinin yanına, yaxınlarının təşəbbüsü ilə, ölümündən əvvəl onu dinə qaytarmalı olan dindar bir adam gətirilir. Söhbət o qədər uzun çəkir ki, gözləyən ümid bəsləyir. Nəhayət, xəstə otağının qapısı açılır. İnanmayan adam dinə qaytarılmamışdır, lakin keşiş sığortalanmış halda gedir.

Əgər xəstənin eşq təklifi qarşılıq taparsa, bu, onun üçün böyük qələbə, müalicə üçün isə tam məğlubiyyət olardı. Xəstə, analizdə bütün xəstələrin can atdığı şeyə, yəni yalnız xatırlamalı, psixi material kimi təkrar istehsal etməli və psixi sahədə qorumalı olduğu şeyi həyatda təkrarlamağa nail olardı.¹ O, eşq münasibətinin gedişatında eşq həyatının bütün ləngimələrini və patologik reaksiyalarını üzə çıxarardı, lakin bunların düzəldilməsi mümkün olmazdı və utancverici təcrübəni peşmanlıq və sıxışdırma meylinin güclü artımı ilə bitirərdi. Eşq münasibəti, analitik müalicənin təsirinə son qoyur; ikisinin birləşməsi qeyri-mümkündür.

Beləliklə, xəstənin eşq tələbinin qarşılanması, onun boğulması qədər analiz üçün fəlakətli nəticələr doğurur. Analitikin yolu başqadır, real həyatın nümunə təqdim etmədiyi bir yoldur. Eşq transferindən yayınmaqdan, onu qovmaqdan və ya xəstəyə iyrəndirməkdən ehtiyatla qaçılır; eyni dərəcədə qətiyyətlə onun hər hansı qarşılıq verilməsindən çəkinilir. Eşq transferi möhkəm saxlanılır, müalicənin gedişatında, xəstənin eşq həyatının ən gizli tərəflərini şüura və beləliklə də nəzarətə gətirməyə kömək etməli olan, şüursuz mənşəklərinə qaytarılmalıdır. İnsanın özünün hər hansı bir təhrikədən qorunduğu təəssüratı nə qədər güclü olarsa, vəziyyətdən analitik məzmunu çıxarmaq o qədər asan olar. Cinsi sıxışdırması hələ də aradan qaldırılmamış, yalnız arxa plana itələnmiş xəstə, bütün eşq şərtlərini, cinsi həsrətinin bütün fantaziyalarını, aşiq olmağının bütün xüsusiyyətlərini üzə çıxarmaq və buradan öz eşqinin uşaqlıq əsaslarına gedən yolu açmaq üçün kifayət qədər təhlükəsiz hiss edəcək.

1) Əvvəlki «Xatırlamaq...» və s. haqqında müqayisəyə baxın, səh. 123 və ard.

Analitik işinə qorumaq üçün sevgi transferini saxlamağa çalışan bu cür qadınlar sinfində bu cəhd, onları doydurmadan, uğursuzluqla nəticələnir. Bu, elementar ehtiraslı qadınlardır, heç bir əvəzediciyə dözməyən, psixiki olanı maddi olanla dəyişmək istəməyən təbiət uşaqlarıdır; şairin sözləri ilə desək, onlar yalnız “knödel arqumentli şorba məntiqinə” tabe olurlar. Bu şəxslərlə qarşılaşdıqda seçim qarşısında qalırıq: ya qarşılıqlı sevgi göstərmək, ya da rədd edilmiş qadının tam düşmənçiliyini öz üzərimizə götürmək. Hər iki halda müalicənin maraqlarını qoruya bilmərik. Uğursuzluqla geri çəkilməli oluruq və neuroz qabiliyyətinin bu qədər əyilməz sevgi ehtiyacı ilə necə uzlaşdığı məsələsini özümüzə qoya bilərik.

Digər, daha az zorakı aşiq olan xəstələri tədricən analitik baxışa məcbur etmək üsulu, çox güman ki, bir çox analitiklər üçün eyni şəkildə təşəkkül tapmışdır. Əvvəlcə bu “sevgi”yə müqavimətin inkarolunmaz hissəsi vurğulanır. Həqiqi bir aşiq olmaq xəstəni itaətkar edər və sevdiyi kişinin tələb etdiyi üçün yalnız ona görə də, işinin problemlərini həll etmək istəyini artırdı. Belə bir aşiq, sevgi meylinin yerini tapa biləcəyi reallığı hazırlamaq və həkimə qiymətli görünmək üçün müalicənin tamamlanması yolunu üstünlük verərdi. Əksinə, xəstə qəddar və itaətsiz görünür, müalicəyə olan bütün marağını özündən atır və həkimin dərin köklənmiş inamlarına açıq-aşkar hörmət bəsləmir. Deməli, o, aşiq olma formasında müqavimət yaradır və üstəlik, onu məşhur “zwickmühle” (çətin vəziyyət) vəziyyətinə salmaqdan çəkinmir. Çünki o, vəzifəsi və anlayışının onu məcbur etdiyi şeyi rədd edərsə, rədd edilmiş rolunu oynaya, intiq hissi və qəzəblə, indi iddia olunan aşiq olma səbəbindən olduğu kimi, onun tərəfindən sağalmağından yayınacaq.

Bu sevginin həqiqiliyinə qarşı ikinci arqument olaraq, eyni sevginin hazırkı vəziyyətdən qaynaqlanan tək bir yeni cəhət daşımadığı, əksinə, tamamilə keçmiş, hətta uşaqlıq reaksiyalarının təkrarlanmalarından və kölgələrindən ibarət olduğu iddiası irəli sürülür. Xəstənin sevgi davranışının detallı təhlili ilə bunu sübut etmək öhdəliyi götürülür.

Bu arqumentlərə lazım olan qədər səbri də əlavə etsək, əksər hallarda çətin vəziyyəti aşmaq və ya azaldılmış və ya “çevrilmiş” aşiq olma ilə işi davam etdirmək mümkün olur; bu işin məqsədi isə uşaqlıq obyekt seçiminin və onu əhatə edən fantaziyaların açılmasıdır. Lakin mən qeyd olunan arqumentləri tənqidi şəkildə nəzərdən keçirmək və sual qaldırmaq istəyirəm: biz bu arqumentlərlə xəstəyə həqiqəti deyirik, yoxsa çətin vəziyyətimizdə gizlətmələrə və təhriflərə sığınmışıq? Başqa sözlə: analitik müalicədə aşkarlanan aşiq olma həqiqətən real adlandırıla bilməzmi?

Məncə, biz xəstəyə həqiqəti dedik, lakin nəticədən asılı olmayaraq, bütün həqiqəti demədik. Bizim iki arqumentimizdən birincisi daha güclüdür. Transfer sevgisində müqavimətin rolu şübhəsiz və çox böyükdür. Lakin müqavimət bu sevgini yaratmamışdır; o, bu sevgini hazır tapır, ondan istifadə edir və onun ifadələrini şişirdir. Hadisənin həqiqiliyi müqavimət tərəfindən də inkar edilmir. İkinci arqumentimiz çox daha zəifdir; bu aşiq olmanın köhnə xüsusiyyətlərin təkrarından ibarət olduğu və uşaq reaksiyalarını təkrarladığı doğrudur. Lakin bu, hər aşiq olmanın əsas xarakteridir. Uşaq modellərini təkrarlamayan heç bir aşiq olma yoxdur. Onun məcburi, patologiyaya işarə edən xarakterini təşkil edən məhz onun uşaq mənşəli şərtlənməsidir. Transfer sevgisi bəlkə də həyatda rast gəlinən, normal adlandırılan aşiq olmağa nisbətən bir az daha az sərbəstlik dərəcəsinə malikdir, uşaq nümunəsindən asılılığı daha aydın göstərir, daha az çevik və dəyişdirilə bilən olur, lakin bütün bunlar budur və əsas məsələ deyil.

Sevginin həqiqiliyini başqa nə ilə tanımaq olar? Onun icra qabiliyyəti ilə, sevgi məqsədini həyata keçirməkdəki yararlılığı ilə? Bu baxımdan transfer sevgisi heç bir digər sevgidən geri qalmır; ondan hər şeyi əldə etmək mümkün olduğu təəssüratı yaranır.

Beləliklə, nəticə çıxaraq: Analitik müalicədə üzə çıxan aşiq olmanın “həqiqi” sevgi xarakterini inkar etmək haqqımız yoxdur. Əgər o, o qədər də normal görünmürsə, bunun izahı tamamilə kifayətdir, çünki analitik müalicədən kənarda olan digər aşiq olma da daha çox normal deyil, qeyri-normal psixi hadisələri xatırladır. Hər halda, ona xüsusi mövqe təmin edən bir neçə xüsusiyyətlə seçilir. O, 1. analitik vəziyyət tərəfindən qıcıqlandırılır, 2. bu vəziyyətə hakim olan müqavimət tərəfindən yüksəldilir və 3. reallığa nəzər salmağı yüksək dərəcədə itirir, o, daha ağılsız, nəticələri barədə daha az narahat, sevdiyi şəxsin qiymətləndirilməsində biz normal aşiq olmağa istəyəcəyimizdən daha çox korlanıb. Lakin unutmamalıyıq ki, məhz normadan sapma olan bu xüsusiyyətlər aşiq olmanın əsasını təşkil edir.

Həkimin fəaliyyəti üçün qeyd olunan üç xüsusiyyətdən birincisi, yəni transfer sevgisinin həlledici cəhəti, əsas götürülür. O, nevrozun müalicəsi üçün analitik müalicənin başlanğıcı ilə bu aşiqliyi ortaya çıxarmışdır; bu, onun üçün tibbi vəziyyətin qaçılmaz nəticəsidir, xəstənin bədəninin açıq olması və ya həyati əhəmiyyət daşıyan bir sirrin açıqlanması kimi. Beləliklə, onun üçün aydındır ki, bundan şəxsi qazanc əldə etməyə haqqı yoxdur. Xəstənin razılığı heç nəyi dəyişmir, yalnız bütün məsuliyyəti onun öz şəxsiyyətinə yükləyir. Xəstə, həkimin bildiyi kimi, müalicənin başqa heç bir mexanizminə hazır deyildi. Bütün çətinliklərin uğurla aşılmasından sonra o, çox vaxt müalicəyə başlayarkən içində daşıdığı gözlənti fantaziyasını etiraf edir: Əgər özünü yaxşı aparsa, sonunda həkimin şirinliyi ilə mükafatlandırılacaq.

Həkim üçün etik motivlər texniki motivlərlə birləşir ki, onu xəstəyə sevgi verməkdən çəkindirsin. O, məqsədi nəzərdən qaçırmamalıdır: uşaqlıq sabitləşmələri ilə sevgi qabiliyyəti əngəllənmiş qadın, onun üçün qiymətsiz olan bu funksiyadan sərbəst istifadəyə nail olmalıdır, lakin onu müalicə dövründə sərf etməməli, əksinə, müalicədən sonra həyatın tələbləri ona yaxınlaşdıqda, onu real həyat üçün hazır saxlamalıdır. O, xəstə ilə birlikdə, qalibə uzaqdan göz qamaşdıran alqış çələngi yerinə, yarış meydanına tək bir sosis ataraq itlər yarışını pozan bir zarafatçı kimi səhnəni təkrarlamamalıdır. İtlər həmin sosislərə üzərlərinə düşür və yarışını, eləcə də uzaqda qalibə göz qamaşdıran çələngi unudurlar. Mən iddia etmək istəmirəm ki, həkimə həmişə etik və texnikanın ona təyin etdiyi çərçivələr daxilində qalmaq asan olur. Xüsusilə gənc və hələ möhkəm bağlanmamış kişi bu vəzifəni ağır hesab edə bilər. Şübhəsiz ki, cinsi sevgi həyatın əsas məzmunlarından biridir və sevgi zövqündə ruhi və fiziki doyumun birləşməsi, həyatın ən yüksək zirvələrindən biridir. Bir neçə tərs fanatik istisna olmaqla, bütün insanlar bunu bilirlər və həyatlarını buna uyğun qururlar; yalnız elm bunu etiraf etməkdən çəkinir. Digər tərəfdən, qadın sevgi istədikdə, kişi üçün rədd edən və imtina edən rolunu oynamaq xoşagəlməzdir və nevrozuna və müqavimətinə baxmayaraq, öz ehtirasını etiraf edən əsilzadə bir qadından müqayisəolunmaz bir cazibə yayılır. Xəstənin qaba cinsi istəyi təklif yaratmır. Əksinə, bu daha çox itələyici təsir göstərir və onu təbii hadisə kimi qəbul etmək üçün bütün dözümlülüyü çağırır. Qadının daha incə və məqsədi ləngidilmiş istək təhrikləri, bəlkə də, texnikanı və həkim vəzifəsini gözəl bir təcrübə qarşısında unutma təhlükəsini daşıyan amillərdir.

Və belə olsa da, analitik üçün təslim olmaq qətiyyən mümkün deyil. Sevgini nə qədər yüksək dəyərləndirirsə dəyərləndirsin, o, daha yüksək məqsəd kimi qəbul etməlidir ki, xəstəsini həyatının həlledici mərhələsindən yuxarı qaldırmaq imkanı əldə edir. Xəstə ondan həzz prinsipini aşmağı, yaxın, lakin sosial cəhətdən qəbul edilməyən ödənişdən imtina etməyi öyrənməlidir; bu, daha uzaq, bəlkə də tamamilə qeyri-müəyyən, lakin psixoloji və sosial baxımdan ləkəsiz olan ödənişin xeyrinədir. Bu aşma məqsədilə onun ruhi inkişafının qədim dövrləri boyunca aparılması və bu yolla şüurlu ruhi fəaliyyətin — sistemli mənada — şüursuz fəaliyyətdən fərqləndirən ruhi azadlığın artığını qazanması lazımdır.

Analitik psixoterapevt beləliklə üçqat mübarizə aparmalıdır: daxili aləmində onu analitik səviyyədən aşağı çəkmək istəyən qüvvələrə qarşı, analizdən kənarda cinsi həvəslərin əhəmiyyətini inkar edən və elmi texnikasında onlardan istifadə etməsinə mane olan düşmənlərə qarşı, analizdə isə əvvəlcə düşmənlər kimi davranan, lakin sonra cinsi həyata aid olan və onları idarə edən həddindən artıq qiymətləndirməni açıqlayan, həkimin sosial cəhətdən nəzarətsiz ehtirasları ilə onu əsir almağa çalışan xəstələrə qarşı.

Əvvəldə psixoanalizə münasibətlərindən söz açdığım qeyri-peşəkarlar, şübhəsiz ki, bu transfer sevgisi haqqındakı müzakirələri də bu terapiya metodunun təhlükəliliyinə diqqəti cəlb etmək üçün fürsət kimi istifadə edəcəklər. Psixoanalitik bilir ki, o, ən partlayıcı qüvvələrlə işləyir və kimyaçının ehtiyatı və vicdanlılığı qədər ehtiyatlı və vicdanlı olmalıdır. Lakin kimyaçının təsirlərinə görə zəruri olan partlayıcı maddələrlə məşğul olması təhlükəliliyinə görə heç vaxt qadağan edilibmi? Maraqlıdır ki, psixoanaliz, digər tibbi fəaliyyətlərə çoxdan icazə verilmiş bütün lisenziyaları yenidən qazanmalıdır. Mən əlbəttə ki, zərərsiz müalicə metodlarının tərk edilməsinin tərəfdarı deyiləm. Onlar bəzi hallar üçün kifayətdir və nəhayət, insan cəmiyyəti furor sanandi (müalicə ehtirası) heç bir digər fanatizm kimi ehtiyac duymur. Lakin psixonevrozları onların mənşəyinə və praktik əhəmiyyətinə görə ciddi şəkildə kiçik görmək deməkdir, əgər bu xəstəliklərin zərərsiz vasitələrlə edilən əməliyyatlarla dəf edilməli olduğuna inanılırsa. Xeyr, tibbi fəaliyyətdə medicina (dərman) ilə yanaşı həmişə ferrum (dəmir) və ignis (od) üçün yer qalacaq və eyni şəkildə, ən təhlükəli ruhi təhrikləri idarə etməkdən və xəstənin xeyrinə onlara nəzarət etməkdən çəkinməyən, peşəkar və gücündə azalma olmayan psixoanaliz də əvəzedilməz olacaq.

16 / 28

Müharibə və ölüm haqqında zamana uyğun düşüncələr

I. Müharibənin məyusluğu

Müharibə dövrünün bu burulğanına qapılmış, birtərəfli məlumatlandırılmış, artıq baş vermiş və ya baş verməyə başlamış böyük dəyişikliklərdən məsafə saxlamadan və formalaşan gələcəyi duymadan, özümüzə zorla qəbul etdirilən təəssüratların mənası və formalaşdırdığımız mühakimələrin dəyəri barədə çaş-baş qalırıq. Elə gəlir ki, heç vaxt heç bir hadisə bəşəriyyətin bu qədər dəyərli ümumi sərvətini məhv etməmiş, bu qədər ən aydın zəkaları çaşdırmamış, yüksəyi bu qədər əsaslı surətdə alçaltmamışdır. Hətta elm də öz ehtirassız qərəzsizliyini itirmişdir; ən dərin surətdə qəzəblənmiş xidmətçiləri ondan silah götürüb düşmənlə mübarizəyə töhfə verməyə çalışırlar. Antropoloq rəqibi dəyərsiz və degenerasiyaya uğramış elan etməlidir, psixiatr onun əqli və ya ruhi pozğunluğunun diaqnozunu bəyan etməlidir. Lakin ehtimal ki, biz bu dövrün şərini həddindən artıq güclü hiss edirik və onu yaşamadığımız başqa dövrlərin şəri ilə müqayisə etməyə haqqımız yoxdur.

Özü döyüşçü və bununla da nəhəng müharibə maşınının bir zərrəciyi olmayan ayrı-ayrı adam öz orientasiyasında çaşqın və öz fəaliyyət qabiliyyətində ləngimiş hiss edir. Məncə, ona heç olmasa öz daxilində yolunu tapmağı asanlaşdıran hər kiçik işarə xoş gələcəkdir. Evdə qalanların ruhi səfalətini törətmiş və onların öhdəsindən gəlmək onlara bu qədər çətin vəzifələr qoyan amillər arasından mən ikisini xüsusi qeyd etmək və bu yerdə onlardan bəhs etmək istəyirəm: bu müharibənin doğurduğu məyusluq və onun bizi — bütün digər müharibələr kimi — məcbur etdiyi ölümə münasibətin dəyişməsi.

Məyusluqdan danışanda hər kəs dərhal bununla nəyin nəzərdə tutulduğunu bilir. İnsanın həyat iqtisadiyyatı üçün əzabın bioloji və psixoloji zərurətini dərk etmək üçün mərhəmətli həyəcanpərvər olmağa ehtiyac yoxdur, lakin buna baxmayaraq müharibəni vasitələri və məqsədləri baxımından qınamaq və müharibələrin dayandırılmasını arzulamaq olar. Deyilirdi ki, xalqlar bu qədər müxtəlif mövcudluq şəraitində yaşadıqca, ayrı-ayrı həyatın dəyərləndirilməsi onlarda bu qədər uzaqlaşdıqca və onları ayıran nifrətlər bu qədər güclü ruhi hərəkətverici qüvvələri təmsil etdikcə, müharibələr dayana bilməz. Yəni buna hazır idik ki, ibtidai və sivilizasiyalı xalqlar arasında, dəri rəngi ilə bir-birindən ayrılan insan irqləri arasında, hətta Avropanın az inkişaf etmiş və ya vəhşiləşmiş xalq fərdləri ilə və onların arasında müharibələr bəşəriyyəti hələ uzun müddət məşğul edəcəkdir. Lakin başqa bir şeyə ümid etməyə cürət edirdik. Bəşər nəslinin rəhbərliyi onların payına düşmüş, dünyaya hakim olan böyük ağ irq millətlərindən, dünya əhatə edən maraqlarla məşğul olduğunu bildiyi, yaradıcılıqları təbiətə hakim olmaqda texniki tərəqqi kimi bədii və elmi mədəniyyət dəyərləri olan bu xalqlardan gözlənilirdi ki, onlar anlaşılmazlıqları və maraq toqquşmalarını başqa yolla həll etməyi bacaracaqlar. Bu millətlərin hər birinin daxilində ayrı-ayrı şəxslər üçün yüksək əxlaqi normalar müəyyən edilmişdi ki, əgər o, mədəniyyət birliyində iştirak etmək istəyirdisə, həyat tərzini onlara uyğun qurmalı idi. Bu çox vaxt həddindən artıq sərt göstərişlər ondan çox şey tələb edirdi: geniş özünüməhdudlaşdırma, həvəs təminatından geniş imtina. Hər şeydən əvvəl ona yanındakı insanlarla yarışda yalan və hiylə işlətməyin yaratdığı fövqəladə üstünlüklərdən istifadə etmək qadağan edilmişdi. Mədəniyyət dövləti bu əxlaqi normaları öz varlığının əsası hesab edirdi, kimsə onlara toxunmağa cürət etsəydi, ciddi surətdə müdaxilə edirdi, onları hətta tənqidi düşüncə ilə yoxlamağa məruz qoymağı çox vaxt yolverilməz elan edirdi. Deməli, güman etmək olardı ki, o, özü onlara hörmət etmək istəyir və öz varlığının əsaslandırılmasına zidd olacaq heç bir şey etmək fikrində deyil. Nəhayət, müşahidə etmək olardı ki, bu mədəniyyət millətlərinin daxilində elə xalq qalıqları vardır ki, onlar tamamilə ümumi surətdə xoşagəlməz sayılır və buna görə də ümumi mədəniyyət işində iştiraka yalnız könülsüz, həm də tam həcmdə buraxılmırlar, halbuki onlar bunun üçün kifayət qədər yararlı olduqlarını sübut etmişdilər. Lakin böyük xalqların özləri, belə hesab etmək olardı, öz ümumiliyinə o qədər anlayış və öz fərqlərinə o qədər dözüm qazanmışdılar ki, „yad“ və „düşmən“ artıq klassik antik dövrdə olduğu kimi onlar üçün bir anlayışda birləşə bilməzdi.

Mədəniyyət xalqlarının bu birliyinə arxalanaraq saysız-hesabsız insanlar yaşayış yerini vətəndə başqa bir yerə Məzmunu xaricdə dəyişdirmiş və mövcudluğunu dost xalqlar arasındakı əlaqələrdən asılı vəziyyətə gətirmişdilər. Həyatın çətinlikləri onu daim eyni yerdə saxlamayan kimsə, mədəni ölkələrin bütün üstünlüklərindən və cazibələrindən yeni, daha böyük bir vətən qura bilərdi; orada o, ləngimədən və şübhə doğurmadan sərbəst hərəkət edərdi. Beləliklə, o, mavi və boz dənizdən, qarlı dağların gözəlliyindən və yaşıl çayır sahələrinin gözəlliyindən, şimali meşələrin sehrindən və cənubi bitki örtüyünün bəhrəsindən, böyük tarixi xatirələrin üzərində dayandığı mənzərələrin əhval-ruhiyyəsindən və toxunulmamış təbiətin səssizliyindən həzz alırdı. Bu yeni vətən onun üçün həm də muzey idi; orada mədəni insanlığın sənətkarları əsrlər boyu yaratmış və miras qoymuş bütün xəzinələr vardı. O, bu muzeyin bir zalından digərinə keçərkən, qərəzsiz təqdir ilə qan qarışığı, tarix və ana torpağın xüsusiyyətlərinin öz digər vətəndaşlarında hansı müxtəlif kamillik nümunələrini inkişaf etdirdiyini müəyyən edə bilərdi. Burada soyuq, əyilməz enerji ən yüksək dərəcədə inkişaf etmişdi, orada həyatı gözəlləşdirməyin zərif sənəti, başqa yerdə isə nizam-intizam və qanuna olan meyil və ya insanı yerin ağası etmiş digər xüsusiyyətlər.

Hər bir mədəniyyət dünyası vətəndaşının özünəməxsus bir “Parnas” və “Afina məktəbi” yaratdığını da unutmayaq. Bütün millətlərin böyük mütəfəkkirləri, şairləri və sənətkarları arasında o, həyatdan həzz almaq və həyatı anlamaq baxımından əldə etdiyi ən yaxşı şeyi borclu olduğunu düşündüyü şəxsləri seçmiş və onları öz dilinin etibarlı ustadları kimi, ölməz qocalara ehtiramında qoşmuşdu. Bu böyüklərdən heç biri ona başqa dildə danışdığı üçün yad görünməmişdi; nə insan ehtiraslarının misilsiz kəşfçisi, nə gözəllikdən məst olan xəyalpərəst, nə də qorxulu xəbərdarlıq edən peyğəmbər, nə də incə zəkalı istehzaçı; o, heç vaxt öz millətindən və sevimli ana dilindən döndüyünü özünə ittiham etməmişdi.

Mədəniyyət icmasının həzzini bəzən elə səslər pozurdu ki, onlar xəbərdarlıq edirdilər: köhnədən qalma ixtilaflar səbəbindən eyni icmanın üzvləri arasında müharibələr qaçılmaz olacaq. İnsanlar buna inanmaq istəmirdilər, lakin əgər belə bir müharibə baş verərsə, onu necə təsəvvür edirdilər? O vaxtdan bəri, yəni yunan amfiktioniyaları ittifaqa aid şəhəri məhv etməyi, zeytun ağaclarını kəsməyi və ona su verməməyi qadağan etdikdən sonra, insanların ortaq hisslərindəki irəliləyişləri nümayiş etdirmək üçün bir fürsət kimi. Bir cəngavərlik müharibəsi kimi, yalnız tərəflərdən birinin üstünlüyünü müəyyən etməklə məhdudlaşan, ağır əzab-əziyyətlərdən mümkün qədər qaçan, çünki bu əzablar qərara heç bir töhfə verə bilməzdi; döyüşdən çıxmalı olan yaralıya, onun sağalması ilə məşğul olan həkimə və tibb bacısına tamamilə ehtiram göstərilməklə. Təbii ki, döyüşməyən əhali hissəsinə, müharibə sənətindən uzaq duran qadınlara və böyüyəndə hər iki tərəfdən bir-birinə dost və köməkçi olmalı olan uşaqlara qarşı bütün ehtiyat tədbirləri ilə. Həmçinin sülh dövründə mədəniyyət icmasının təcəssüm olunduğu beynəlxalq təşəbbüslərin və institutların qorunub saxlanması ilə.

Belə bir müharibə hələ də kifayət qədər dəhşətli və dözülməsi çətin şeylər ehtiva edərdi, lakin o, insanlığın böyük fərdləri, xalqlar və dövlətlər arasında etik münasibətlərin inkişafını dayandırmazdı.

Biz inanmaq istəmədiyimiz müharibə indi başladı və o, — məyusluq gətirdi. O, hücum və müdafiənin güclü təkmilləşdirilmiş silahları nəticəsində əvvəlki müharibələrdən daha qanlı və daha çox itkiyə malik olmaqla yanaşı, ən azı hər hansı bir keçmiş müharibə qədər qəddar, amansız və mərhəmətsizdir. O, sülh dövründə öhdəsinə götürdüyümüz, xalqlar hüququ adlandırdığımız bütün məhdudiyyətləri aşır; yaralının və həkimin imtiyazlarını, əhalinin dinc və döyüşən hissələri arasındakı fərqi, xüsusi mülkiyyətin tələblərini tanımır. O, qarşısına çıxan hər şeyi kor qəzəblə yerə sərir, sanki ondan sonra insanlar arasında gələcək və sülh olmamalıdır. O, bir-biri ilə mübarizə aparan xalqlar arasındakı bütün icma bağlarını qırır və uzun müddət ərzində bu bağların yenidən qurulmasını mümkün olmayan edəcək bir amansızlıq qoyub gedəcəyi təhlükəsini yaradır.

O, mədəniyyət xalqlarının bir-birini bu qədər az tanıması və başa düşməsi, birinin digərinə nifrət və iyrənmə ilə çevrilə bilməsi kimi demək olar ki, başa düşülməz bir hadisəni də üzə çıxardı. Hətta böyük mədəniyyət millətlərindən birinin o qədər ümumi şəkildə nifrətə layiq görülməsi ki, onun artıq ən möhtəşəm töhfələri ilə öz layiqliyini sübut etdiyi halda, onu “vəhşi” adlandıraraq mədəniyyət icmasından xaric etmək cəhdinə əl atıla bilər. Biz ümid edirik ki, qərəzsiz tarix yazısı sübut edəcək ki, məhz bu millət — dilində yazdığımız, qələbəsi üçün bizim yaxınlarımızın döyüşdüyü millət — insan mədəniyyəti qanunlarına ən az əl qaldırmışdır; lakin belə bir vaxtda kim öz işində hakim kimi çıxışa bilər?

Xalqlar təxminən onların yaratdığı dövlətlər tərəfindən təmsil olunur; bu dövlətlər isə onları idarə edən hökumətlər tərəfindən. Müharibə zamanı fərd, bəlkə də artıq sülh dövründə ona özünü göstərməyə çalışan bir şeyi dəhşətlə qeyd edə bilər: dövlət fərdə haqsızlıq etməyi qadağan edib, çünki haqsızlığı ləğv etmək istəmir, əksinə, onu duz və tütün kimi inhisarına almaq istəyir. Müharibə aparan dövlət, fərdi alçaldacaq hər cür haqsızlığa və zorakılığa icazə verir. O, yalnız icazə verilən hiylədən deyil, həm də düşmənə qarşı qəsdən yalandan və niyyətli aldatmadan istifadə edir və bunu elə bir dərəcədə edir ki, keçmiş müharibələrdəki adət-ənənələri üstələyir. Dövlət vətəndaşlarından itaət və fədakarlığın ən yüksək dərəcəsini tələb edir, lakin eyni zamanda onları həddindən artıq gizlətmə və məlumat və fikir ifadəsinə tətbiq olunan senzura ilə məhdudlaşdırır; bu da intellektual baxımdan boğulanların əhval-ruhiyyəsini hər cür əlverişsiz vəziyyətə və hər cür vəhşi şayiyəyə qarşı müdafiəsiz edir. O, digər dövlətlərə qarşı özünü bağladığı vədlərdən və müqavilələrdən imtina edir, açıq-aşkar hərisliyini və hakimiyyətə can atmasını etiraf edir və sonra fərdin vətənpərvərlik naminə bunu təsdiqləməsini gözləyir.

Dövlətin haqsızlıqdan imtina edə bilməyəcəyini, çünki bunun ona ziyan vuracağını söyləmək olmaz. Fərd üçün də əxlaqi normalara əməl etmək və vəhşi güc tətbiqindən imtina etmək adətən çox əlverişsizdir və dövlət, fərddən tələb etdiyi qurban üçün onu kompensasiya etmək qabiliyyətini nadir hallarda göstərir. İnsanlığın böyük fərdləri arasında bütün əxlaqi əlaqələnin zəifləməsinin fərdlərin əxlaqına təsir göstərməsinə təəccüblənmək də lazım deyil, çünki bizim vicdanımız etika alimlərinin onu təqdim etdiyi kimi əyilməz hakim deyil; o, mənşəcə “sosial təşviş”dur və başqa heç nə deyil. İcmə qınamağı ləğv etdikdə, pis həvəslərin boğulması da dayanır və insanlar, onların mədəni səviyyəsi ilə uyğun gəlməyəcəyini düşündüyümüz qəddarlıq, xəyanət, bühtan və vəhşilik aktları törədirlər.

Beləliklə, əvvəlcə təqdim etdiyim mədəniyyət dünyası vətəndaşı, ona yadlaşmış dünyada çarəsizlik içində dayanır, böyük vətəni parçalanır, ortaq mülkləri xarab olur, vətəndaşları ayrılır və alçalır!

Onun məyusluğunun tənqidi barədə bir neçə qeyd etmək lazımdır. Sərt mənada götürülsə, bu məyusluq əsaslı deyil, çünki o, bir illüziyanın məhv edilməsindən ibarətdir. İllüziyalar bizə xoşagəlməzlik hisslərindən qurtulmağa və əvəzində doyum hissini yaşamağa imkan verdiyi üçün özünü təklif edir. Biz sonra şikayətsiz qəbul etməliyik ki, onlar bir müddət sonra həqiqətin bir hissəsi ilə toqquşur və qırılır.

Bu müharibədə məyusluğumuzu qızışdıran iki şey var: daxildə əxlaqi normaların qoruyucusu kimi görünən dövlətlərin xaricdəki aşağı əxlaqı və ən yüksək insan mədəniyyətinin iştirakçıları kimi eyni davranışı gözləmədiyimiz fərdlərin rəftarındakı vəhşilik.

İkinci nöqtədən başlayaq və tənqid etmək istədiyimiz baxışı tək, qısa bir cümlədə ifadə etməyə çalışaq. Bir fərdin əxlaqın daha yüksək səviyyəsinə necə çatdığı prosesi əslində necə təsəvvür edirik? İlk cavab yəqin ki, belə olacaq: O, doğuşdan və əvvəlcədən yaxşı və nəcibdir. Burada buna daha çox diqqət yetirməyə ehtiyac yoxdur. İkinci cavab burada bir inkişaf prosesinin mövcud olması haqqındakı təklifə toxunacaq və yəqin ki, bu inkişafın insanın pis meyillərinin ondan kökündən qoparılması və tərbiyə ilə mədəniyyət mühitinin təsiri altında yaxşılığa olan meyillərlə əvəz edilməsindən ibarət olduğunu qəbul edəcək. Onda belə tərbiyə almış insanda pisliyin yenidən belə güclü şəkildə üzə çıxmasına təəccüblənmək olar.

Lakin bu cavab, bizə etiraz etmək istədiyimiz bir hökmü də ehtiva edir. Əslində pisliyin “kökündən qoparılması” mövcud deyil. Psixoloji — daha sərt mənada psixoanalitik — araşdırma göstərir ki, insanın ən dərin mahiyyəti, təbiətcə elementar olan, bütün insanlarda eyni olan və bəzi ilkin ehtiyacların ödənilməsinə yönəlmiş həvəs təhriklərindən ibarətdir. Bu həvəs təhrikləri öz-özlüyündə nə yaxşı, nə də pisdirlər. Biz onları və onların ifadələrini insan cəmiyyətinin ehtiyacları və tələbləri ilə əlaqəsinə görə belə təsnif edirik. Qəbul etmək lazımdır ki, cəmiyyət tərəfindən pis sayılan bütün təhriklər — onların nümayəndəsi kimi eqoist və qəddar olanları götürək — bu primitiv təhriklər arasında yer alır.

Bu ibtidai təhriklər yetkin şəxsin fəaliyyətində icazə verilməzdən əvvəl uzun bir inkişaf yolu qət edirlər. Onlar ləngidilir, başqa məqsədlərə və sahələrə yönəldilir, bir-biri ilə birləşmələrə girir, obyektlərini dəyişirlər və qismən öz şəxslərinə qarşı yönəlirlər. Müəyyən həvəslərə qarşı reaksiya təşəkkülləri həmin həvəslərin məzmunca dəyişməsini təqlid edir, sanki eqoizmdən altruizm, qəddarlıqdan isə şəfqət yaranmışdır. Bu reaksiya təşəkküllərinə, bəzi həvəs təhriklərinin demək olar ki, əvvəldən qarşıtərəfli cütlüklər şəklində ortaya çıxması xeyir gətirir; bu, çox qəribə və kütləvi məlumatdan uzaq olan, “hiss ambivalensiyası” adlandırılan bir münasibətdir. Güclü sevgi və güclü nifrətin eyni şəxsdə bu qədər tez-tez birgə mövcud olması faktını müşahidə etmək və dərk etmək ən asandır. Psixoanaliz buna əlavə edir ki, bir-birinə zidd olan bu iki hissi təhrik çox vaxt eyni şəxsi obyekt kimi götürür.

Bütün bu “həvəs talelərini” aşdıqdan sonra insanın xarakteri adlandırdığımız və məlum olduğu kimi yalnız “yaxşı” və ya “pis” sözləri ilə çox natamam təsnif edilə bilən şey ortaya çıxır. İnsan nadir hallarda bütün baxımdan yaxşı və ya pis olur; əksər hallarda bu münasibətdə “yaxşı”, başqa bir münasibətdə “pis” və ya belə xarici şəraitdə “yaxşı”, başqa şəraitdə isə qəti şəkildə “pis” olur. Maraqlı təcrübə ondan ibarətdir ki, güclü “pis” təhriklərin uşaqlıqda mövcudluğu çox vaxt yetkinin “Yaxşı”ya doğru xüsusi aydın bir dönüşü üçün şərt olur. Ən güclü uşaq eqoistləri ən köməkçi və ən qurban verməyə qadir vətəndaşlara çevrilə bilərlər; şəfqət həvəskarlarının, insanpərvərlərin və heyvanları qoruyanların əksəriyyəti kiçik sadiqlərdən və heyvanlara əziyyət verənlərdən inkişaf etmişlər.

«Pis» həvəslərinin yenidən formalaşdırılması eyni mənada təsir edən iki amilin — daxili və xarici amilin — əməyidir. Daxili amil, insanın ən geniş mənada qəbul edilən sevgi ehtiyacı olan erotikanın, pis — deyək ki, eqoist — həvəslərə təsiri ilə ifadə olunur. Erotik komponentlərin qarışdırılması sayəsində eqoist həvəslər sosial həvəslərə çevrilir. İnsan, digər üstünlüklərdən imtina etməyə imkan verən bir üstünlük kimi sevilənməyi qiymətləndirməyi öyrənir. Xarici amil, mədəni mühitin tələblərini təmsil edən və daha sonra mədəni mühitin birbaşa təsiri ilə davam etdirilən tərbiyə məcburiyyətidir. Mədəniyyət, həvəs təminindən imtina etmək sayəsində əldə edilmişdir və yeni gələn hər kəsdən eyni həvəs imtinasını yerinə yetirməsini tələb edir. Fərdin həyatı boyu xarici məcburiyyətin daxili məcburiyyətə daimi çevrilməsi baş verir. Mədəni təsirlər, eqoist cəhdlərin erotik əlavələr vasitəsilə daha çox altruist, sosial cəhdlərə çevrilməsinə yönəldir. Nəhayət, insanın inkişafında özünü göstərən bütün daxili məcburiyyətin, əslində, yəni insanlıq tarixində yalnız xarici məcburiyyət olduğunu fərz etmək olar. Bu gün doğulan insanlar, eqoist həvəslərin sosial həvəslərə çevrilməsinə olan bir meyl (dispozisiya) hissəsini, asan təkanlar qarşısında bu çevrilməni həyata keçirən irsi bir təşkilat kimi özləri ilə gətirirlər. Bu həvəs çevrilməsinin başqa bir hissəsi isə həyatın özündə yerinə yetirilməlidir. Bu cür insan fərdi yalnız cari mədəni mühitinin təsiri altında deyil, həm də əcdadlarının mədəniyyət tarixinin təsirinə məruz qalır.

İnsana aid olan eqoist həvəslərin erotikanın təsiri altında yenidən formalaşdırılması qabiliyyətini onun mədəniyyətə uyğunluğu adlandırsaq, bu uyğunluğun iki hissədən — doğuşdan gələn və həyatda qazanılan hissələrdən — ibarət olduğunu və bu iki hissənin bir-birinə və dəyişməz qalmış həvəs həyatı hissəsinə olan nisbətinin çox dəyişkən olduğunu söyləyə bilərik.

Ümumiyyətlə, doğuşdan gələn hissəni yüksək qiymətləndirməyə meylliyik və üstəlik, mədəniyyətə uyğunluğun bütününü primitiv qalmış həvəs həyatına olan nisbətində şişirtmək təhlükəsi ilə üzləşirik, yəni insanları olduqlarından daha «yaxşı» qiymətləndirməyə vadar oluruq. Çünki hökmümüzü bulanıq edən və nəticəni lehinə təhrif edən başqa bir amil də mövcuddur.

Başqa bir insanın həvəs təhrikləri bizim qavrayışımızdan təbii olaraq uzaqdır. Biz onların həvəs həyatından gələn motivlərə əsaslanaraq onun hərəkətləri və davranışları üzərindən nəticə çıxarırıq. Belə bir nəticə çıxarma müəyyən hallarda zəruri olaraq yanlış olur. Eyni, mədəni cəhətdən “yaxşı” olan hərəkətlər bir dəfə “nəcib” motivlərdən qaynaqlana bilər, digər dəfə isə qaynaqlana bilməz. Nəzəri etiklər yalnız yaxşı həvəs təhriklərinin ifadəsi olan hərəkətləri “yaxşı” adlandırırlar, digərlərinə isə öz təsdiqlərini vermirlər. Lakin praktik məqsədlərlə idarə olunan cəmiyyət ümumiyyətlə bu fərqlənmə ilə maraqlanmır; o, insanın öz davranışını və hərəkətlərini mədəni qaydalara uyğun tənzimləməsi ilə kifayətlənir və onun motivləri haqqında az soruşur.

Biz eşitmişik ki, tərbiyə və ətraf mühitin insana tətbiq etdiyi xarici məcburiyyət, onun həvəs həyatının yaxşılığa doğru daha da dəyişməsinə, eqoizmdən altruizmə doğru bir dönüşə səbəb olur. Lakin bu, xarici məcburiyyətin zəruri və ya qanunauyğun təsiri deyil. Tərbiyə və ətraf mühit yalnız sevgi mükafatları təklif etmir, həm də digər növ üstünlük mükafatları, maaş və cəzalarla da işləyir. Onlar beləliklə, öz təsirləri altında olan şəxsin mədəni mənada yaxşı hərəkət etməyə qərar verməsinə səbəb ola bilər, lakin onun daxilində həvəslərin təmizlənməsi, eqoist meyillərin sosial meyillərə çevrilməsi baş verməmiş ola bilər. Nəticə təxminən eyni olacaq; yalnız xüsusi şəraitdə birinin həmişə yaxşı hərəkət etdiyini, çünki onun həvəs meyillərinin bunu ona məcbur etdiyini, digərinin isə yalnız yaxşı olduğunu, çünki mədəni davranışın onun öz maraqlarına üstünlük gətirdiyi müddətcə və dərəcəyə qədər belə olduğunu göstərəcək. Biz isə fərdlərlə səthi tanışlıq zamanı bu iki halı ayırmaq üçün heç bir vasitəyə malik olmayacağıq və şübhəsiz ki, optimizmimizlə aludə olaraq, mədəniyyət tərəfindən dəyişdirilmiş insanların sayını çox artıq qiymətləndirəcəyik.

Yaxşı hərəkəti tələb edən və onun həvəs əsasları ilə maraqlanmayan mədəni cəmiyyət, beləliklə, öz təbiətinə uyğun davranmayan çox sayda insanı mədəni itaətə qazanmışdır. Bu uğurla ruhlandırılmış cəmiyyət, əxlaqi tələbləri mümkün qədər yüksəltməyə və iştirakçılarını öz həvəs təbiətindən daha da uzaqlaşmağa məcbur etməyə aldanmışdır. Bunlara artıq davamlı bir həvəs boğulması yüklənmişdir və onun gərginliyi ən qəribə reaksiya və kompensasiya hadisələrində özünü büruzə verir. Cinsəllik sahəsində, belə bir boğulmanın ən az həyata keçirilə biləcəyi yerdə, nevroz xəstəliklərinin reaksiya hadisələri baş verir. Mədəniyyətin digər təzyiqi hərçənd patoloji nəticələr doğurmur, lakin xarakterin təhrif olunmasında və ləngidilmiş həvəslərin uyğun həzzin ödənilməsinə nail olmaq üçün. Kimsə, öz həvəs meyllərinin ifadəsi olmayan qaydalara daima uyğun reaksiya verməyə məcbur edilirsə, psixoloji baxımdan, öz imkanlarından artıq yaşayır və obyektiv olaraq ikiüzlü adlandırıla bilər, bu fərqi onun aydın şüuruna gəlib-gəlməməsindən asılı olmayaraq. Şübhəsizdir ki, bizim indiki mədəniyyətimiz bu cür ikiüzlülüyün inkişafını qeyri-adi dərəcədə dəstəkləyir. Belə bir iddia irəli sürmək olar ki, mədəniyyət belə bir ikiüzlülük üzərində qurulub və əgər insanlar psixoloji həqiqətə uyğun yaşamağa cəhd etsələr, dərin dəyişikliklərə tabe olmalı olacaqlar. Deməli, həqiqətən mədəni olan insanlardan qat-qat çox mədəni ikiüzlü var; hətta müəyyən dərəcədə mədəni ikiüzlülüyün mədəniyyətin qorunması üçün zəruri olub-olmadığını müzakirə etmək olar, çünki bu gün yaşayan insanların artıq təşkil olunmuş mədəniyyətə uyğunlaşma qabiliyyəti bəlkə də bu iş üçün kifayət etməyəcək. Digər tərəfdən, mədəniyyətin belə şübhəli bir əsas üzərində qorunması, hər yeni nəsildə daha yaxşı mədəniyyətin daşıyıcısı kimi daha inkişaf etmiş həvəs dəyişməsinin təməlini qoymaq ümidini verir.

İndiyə qədərki müzakirələrdən biz artıq bir təsəlli çıxarırıq: müharibədə dünya vətəndaşlarımızın qeyri-mədəni davranışına görə bizim inciyimiz və ağrılı məyusluğumuz əsassız idi. Onlar bir illüziyaya əsaslanırdı, biz isə ona aldanmışdıq. Əslində, onlar bizim qorxduğumuz qədər dərinə düşməyiblər, çünki onlar bizim onlardan inandığımız qədər yüksəyə qalxmamışdılar. İnsanların böyük fərdləri, xalqlar və dövlətlər bir-birinə qarşı əxlaqi məhdudiyyətləri kənara itələdikdə, bu, onlar üçün mədəniyyətin mövcud təzyiqindən bir müddətlik yayınmaq və saxlanılmış həvəslərinə müvəqqəti ödəniş imkanı vermək üçün başa düşülən bir təşviq oldu. Bu zaman onların öz xalqları daxilindəki nisbi əxlaqiyyətinə ehtimal ki, heç bir zərər dəymədi.

Lakin biz müharibənin keçmiş həmvətənlərimizdə göstərdiyi dəyişikliyi anlamağı daha da dərinləşdirə və onlara qarşı haqsızlıq etməmək üçün bir xəbərdarlıq ala bilərik. Ruhi inkişaflar belə bir xüsusiyyətə malikdir ki, bu, başqa heç bir inkişaf prosesində rast gəlinmir. Bir kənd şəhərə, bir uşaq kişiyə çevrildikdə, kənd və uşaq şəhər və kişi içində məhv olur. Yalnız xatirə köhnə cizgiləri yeni obrazın üzərinə çəkə bilər; həqiqətdə isə köhnə materiallar və ya formalar aradan qaldırılmış və yeniləri ilə əvəz olunmuşdur. Ruhi inkişafda isə vəziyyət fərqlidir. Müqayisə edilə bilməyən bu vəziyyəti yalnız belə bir iddia ilə təsvir etmək olar: hər bir əvvəlki inkişaf mərhələsi, ondan yaranan sonrakı mərhələ ilə yanaşı qalır; ardıcıl inkişaf eyni vaxtda mövcudluğu da şərtləndirir, baxmayaraq ki, bütün dəyişikliklər ardıcıllığı eyni materiallar üzərində baş vermişdir. Əvvəlki ruhi vəziyyət illərlə özünü büruzə verməmiş ola bilər, lakin o, elə dərəcədə mövcud qalır ki, bir gün yenidən ruhi qüvvələrin ifadə formasına çevrilə bilər, üstəlik, tək ifadə forması kimi, sanki bütün sonrakı inkişaflar ləğv edilmiş və geri qaytarılmış kimi. Ruhi inkişafların bu qeyri-adi plastikliyi istiqamət baxımından məhdudiyyətsiz deyil; onu "geri qayıtma — reqressiya — xüsusi qabiliyyəti" adlandırmaq olar, çünki sonrakı və daha yüksək inkişaf mərhələsinin, tərk edildikdən sonra, yenidən əldə edilə bilmədiyi hallar da olur. Lakin ibtidai vəziyyətlər həmişə yenidən bərpa oluna bilər; ibtidai ruhi olan tam mənada ölməzdir.

Sözdə ağıl xəstəlikləri adi insanda ağıl və ruh həyatının məhvə məhkum edildiyi təəssüratını yaratmalıdır. Həqiqətdə isə məhv yalnız sonrakı qazanclar və inkişaflara aiddir. Ağıl xəstəliyinin mahiyyəti əvvəlki vəziyyətlərə qayıtmaqdadır affekt həyatının və funksiyasının. Ruh həyatının plastikliyinə əla bir nümunə, hər gecə arzuladığımız yuxu vəziyyətidir. Biz dəhşətli və qarışıq yuxuları tərcümə etməyi öyrəndikdən bəri, hər yatma anında əziyyətlə qazanılmış əxlaqımızı bir geyim kimi üstümüzdən atdığımızı — və səhər yenidən geyindiyimizi bilirik. Bu soyunma təbii ki, təhlükəsizdir, çünki yuxu vəziyyəti bizi felc edərək, hərəkətsizliyə məhkum edir. Yalnız yuxu, hisslərimizin həyatının ən erkən inkişaf mərhələlərindən birinə geri qayıtması haqqında məlumat verə bilər. Məsələn, bütün yuxularımızın tamamilə eqoist motivlərlə idarə olunduğunu qeyd etmək lazımdır. İngilis dostlarımdan biri Amerikada elmi bir yığıncaqda bu fikri müdafiə etmişdi; nəticədə orada olan bir xanım ona belə bir qeyd etdi ki, bu bəlkə Avstriya üçün doğru ola bilər, lakin o, özünün və dostlarının yuxuda da altruist hiss etdiklərini iddia edə bilər. Dostum, özü ingilis irqinə mənsub olsa da, yuxu təhlili sahəsindəki öz təcrübələrinə əsaslanaraq xanıma qəti şəkildə etiraz etməli oldu: Yuxuda hətta nəcib amerikalı da avstriyalı qədər eqoistdir.

Beləliklə, mədəniyyətə uyğunlaşmamızın əsasında duran təkanların yenidən qurulması da həyatın təsirləri — daimi və ya müvəqqəti — nəticəsində geri qaytarıla bilər. Şübhəsiz ki, müharibənin təsirləri belə bir geri qayıtmaya səbəb ola bilən qüvvələrə aiddir və buna görə də, hazırda mədəni olmayan davranışlar sərgiləyən bütün insanlardan mədəniyyətə uyğunlaşma qabiliyyətini inkar etməyə ehtiyac yoxdur; onların təkanların incəldilməsinin sakit dövrlərdə yenidən bərpa olunacağını gözləyə bilərik.

Bəlkə də, dünyadakı həmvətənlərimizdə müşahidə etdiyimiz başqa bir simptom, onların etiki yüksəklikdən acı bir şəkildə aşağı düşmələrindən az təəccüb və qorxu doğurmamışdır. Ən yaxşı zəkalı adamlarda belə özünü göstərən Bu, onların inadkarlığını, ən inandırıcı arqumentlərə qarşı əlçatmazlığını, ən şübhəli iddialara qarşı tənqidsiz asan inancını göstərir. Bu, əlbəttə ki, kədərli bir mənzərə yaradır və mən açıq şəkildə vurğulamaq istəyirəm ki, heç bir halda kor-koranə tərəfdar kimi intellektual səhvləri yalnız iki tərəfdən birində görmürəm. Lakin bu hadisə, əvvəllər nəzərdən keçirdiyimiz hadisədən daha asan izah olunur və ondan qat-qat az təhlükəlidir. İnsan mütəxəssisləri və filosoflar bizə uzun müddətdir öyrədiblər ki, zəkamızı müstəqil bir qüvvə kimi qiymətləndirməkdə və onun hisslər həyatından asılılığını nəzərdən qaçırmağımızda haqsızlıq edirik. Bizim intellektimiz yalnız güclü hisslərin təsirlərindən uzaq olduqda etibarlı işləyə bilər; əks halda, o, sadəcə olaraq bir iradənin əlində alət kimi davranır və bu iradənin ona tapşırdığı nəticəni verir. Deməli, məntiqi arqumentlər affektiv maraqlara qarşı acizdir və buna görə də, Falstaffın sözlərinə görə, böyürtkən qədər adi olan səbəblərlə mübahisə etmək, maraqlar dünyasında o qədər məhsuldar deyil. Psixoanalitik təcrübə bu iddianı mümkün olduqca daha da vurğulamışdır. O, hər gün göstərə bilər ki, ən dərin düşüncəli insanlar belə, tələb olunan anlayış onların hisslərində müqavimətlə qarşılaşan kimi, dərhal axmaqlar kimi anlayışdan məhrum davranırlar, lakin bu müqavimət aradan qalxdıqda bütün anlayışı yenidən qazanırlar. Bu müharibənin, vətəndaşlarımızın ən yaxşıları arasında belə tez-tez ortaya çıxardığı məntiqi korluq, deməli, ikinci dərəcəli bir hadisədir, hisslərin oyanmasının nəticəsidir və ümid edirik ki, onunla birlikdə yox olmağa məhumdur.

Əgər biz bu cür, bizdən uzaqlaşmış vətəndaşlarımızı yenidən başa düşsək, insanlığın böyük fərdlərinin, xalqların bizə yaşatdığı məyusluğu çox daha asan dəyərləndirərik, çünki onlardan yalnız qat-qat mütevazı tələblər irəli sürə bilərik. Eyni xalqlar bəlkə də fərdlərin inkişafını təkrarlayırlar və bu gün bizə hələ çox ilkin Bu təşkilatlanmanın, daha yüksək vahidlərin formalaşmasının aşağı mərhələlərinə qarşı çıxır. Buna uyğun olaraq, fərdlərdə bu qədər təsirli olduğunu gördüyümüz, xarici məcburiyyətin əxlaqi tərbiyəvi elementi onlarda hələ demək olar ki, aşkar edilə bilməz. Biz ümid edirdik ki, əlaqə və istehsalat sayəsində yaradılan böyük maraq birliyi belə bir məcburiyyətin başlanğıcını verəcək, lakin görünür, xalqlar hazırda maraqlarından çox, ehtiraslarına itaət edirlər. Onlar ən yaxşı halda ehtiraslarını rasionalizə etmək üçün maraqlarından istifadə edirlər; ehtiraslarının təmin edilməsini əsaslandırmaq üçün maraqlarını irəli sürürlər. Xalq fərdlərinin bir-birini əslində niyə aşağıladığı, nifrət etdiyi, iyrəndiyi, üstəlik, sülh dövründə belə, və hər bir millətin digərini niyə belə qəbul etdiyi, əlbəttə, sirrdir. Bunu deməyi bilmirəm. Bu halda elə olur ki, fərdlərin bütün əxlaqi qazancları, çoxluq və ya milyonlarla insanı bir araya gətirdiyiniz zaman silinir və yalnız ən ibtidai, ən qədim və ən xam ruhi mövqelər qalır. Bu təəssüf doğuran şəraitdə bəlkə də yalnız sonrakı inkişaflar bir şeyləri dəyişdirə biləcək. Lakin qarşılıqlı insan münasibətlərində və onlarla onları idarə edənlər arasında hər tərəfdən bir az daha çox həqiqət və dürüstlük, bu dəyişmə üçün də yolları asanlaşdıra bilər.

II

Bir vaxtlar bu qədər gözəl və mehriban olan dünyada özümüzü bu qədər yad hiss etməmizi mənəviyyatdan çıxardığım ikinci element, ölümə qarşı indiyə qədər bizim tərəfimizdən qorunan münasibətin pozulmasıdır.

Bu münasibət səmimi deyildi. Bizi dinlədikləri zaman, biz əlbəttə, ölümün bütün həyatın zəruri nəticəsi olduğunu, hər birimizin təbiətə bir ölüm borclu olduğunu və bu borcu ödəməyə hazır olmalı olduğumuzu, qısası, ölümün təbii, inkarolunmaz və qaçınılmaz olduğunu müdafiə etməyə hazır idik. Əslində isə biz elə davranırdıq ki, sanki belə deyil. Biz ölümü kənara itələmək, həyatdan aradan qaldırmaq üçün açıq-aşkar bir meyl nümayiş etdirdik. Onu susdurmağa çalışdıq; bizdə belə bir atalar sözü də var: ölüm kimi bir şeyi düşünməmək lazımdır. Əlbəttə, öz ölümünü düşünməmək. Öz ölümümüz də təsəvvür edilə bilməz və nə qədər buna cəhd etsək, əslində tamaşaçı olaraq qaldığımızı müşahidə edə bilərik. Beləliklə, psixoanalitik məktəbdə belə bir ifadəni söyləmək cəsarət edildi: Əslində heç kim öz ölümünə inanmır və ya, eyni məna daşıyır: Şüursuzluqda hər birimiz öz ölümsüzlüyümüzə inandığımızı qəbul edirik.

Digərinin ölümünə gəldikdə, mədəniyyət insanı, ölümə məhkum edilmiş şəxs bunu eşidə biləcəyi təqdirdə, bu ehtimal haqqında danışmaqdan diqqətlə qaçınacaqdır. Yalnız uşaqlar bu məhdudiyyəti pozurlar; onlar ölüm şansları ilə bir-birini çəkinmədən hədələyirlər və hətta sevimli bir şəxsə belə bir şeyi üzünə deməyi də bacarırlar, məsələn: «Əziz ana, təəssüf ki, sən öləndə, mən bu və ya digər şeyi edəcəyəm». Böyüyən mədəniyyətli insan da digərinin ölümünü fikirlərinə yerləşdirməyi xoşlamır, çünki özünü sərt və ya pis göstərməkdən qorxur; yalnız həkim, vəkil və s. kimi peşəkar fəaliyyəti ilə ölümə məruz qaldığı hallar istisnadır. Ən azı o, digərinin ölümünü düşünməyə icazə verəcəkdir, əgər bu hadisə azadlıq, mülkiyyət və vəzifə qazanmaqla bağlıdırsa. Təbii ki, bizim incə hisslərimiz ölüm hadisələrini geri qaytara bilməz; onlar baş verdikdə, biz hər dəfə dərin təəssüf hissi keçiririk və gözləntilərimiz sarsılmış kimi oluruq. Biz ölümün təsadüfi səbəbini, qəzanı, xəstəliyi, infeksiyanı, yaşlılığı qeyd edirik və beləliklə, ölümü zərurətdən təsadüfə endirmək cəhdimizi büruzə veririk. Ölüm hadisələrinin çoxluğu bizə çox dəhşətli görünür. Ölənin özünə qarşı xüsusi bir münasibət göstəririk, demək olar ki, çox çətin bir işi bacaran birinə bəslənilən heyranlıq kimi. Ona qarşı tənqidi dayandırırıq, onun mümkün haqsızlıqlarını bağışlayırıq, «ölülər haqqında yaxşıdan başqa heç nə deməmək» əmrini veririk və ona mərasim nitqində və qəbir daşında ən yaxşı xüsusiyyətlərinin aid edilməsini ədalətli hesab edirik. Ölüyə göstərilən ehtiram, onun artıq ehtiyac duymadığı halda, bizə həqiqətdən üstün gəlir, əksəriyyətimiz üçün isə şübhəsiz ki, diri insana göstərilən ehtiramdan da üstündür.

Ölümə qarşı bu mədəni-konvensional münasibət, ölümün bizə yaxın olan bir şəxsi, valideyn və ya həyat yoldaşını, qardaş və ya bacını, uşağı və ya bahalı dostu vurduğu zaman tamamilə yıxılmamızla tamamlanır. Biz onunla birlikdə ümidlərimizi, tələblərimizi, həzzlərimizi basdırırıq, təsəlli almağa icazə vermirik və itiriləni əvəz etməkdən imtina edirik. Biz sonra özümüzü, sevdikləri öldükdə özləri də ölməyə hazır olan bir növ Asra kimi aparırıq. Bu ölümə münasibətimiz həyatımıza güclü təsir edir. Həyatda ən yüksək mərc, yəni elə həyatın özü, riskə atıla bilmədikdə, həyat kasıblayır, marağını itirir. O, əvvəlcədən heç nə baş verə bilməyəcəyi müəyyən edilmiş amerikalı flört kimi dadı və məzmunu olmayan bir şeyə çevrilir; bu, hər iki tərəfdaşın həmişə ciddi nəticələri yadda saxlamalı olduğu kontinental sevgi münasibətindən fərqlidir. Bizim hissi bağlarımız, kədərimizin dözülməz şiddəti bizi özümüz və yaxınlarımız üçün təhlükə axtarmaqdan imtina etməyə məcbur edir. Biz təhlükəli, lakin əslində zəruri olan bir sıra təşəbbüsləri — məsələn, uçuş təcrübələrini, uzaq ölkələrə ekspedisiyaları, partlayıcı maddələrlə təcrübələri — nəzərə almağa cəsarət etmirik. Bizi bu zaman bir fəlakət baş verərsə, anaya oğlunu, həyat yoldaşına kişini, uşaqlara atanı kimin əvəz edəcəyi fikri lal edir. Ölümü həyat hesabından kənarda buraxmağa meyil, çoxlu digər imtinanı və kənarlaşdırmanı özündə ehtiva edir. Və buna baxmayaraq, Hansa Birliyinin şüarı belə idi: Navigare necesse est, vivere non necesse! Dənizə çıxmaq lazımdır, yaşamaq isə mütləq deyil.

Onda həyat itkisinin əvəzini fikirlər dünyasında, ədəbiyyatda, teatrdan axtarmaqdan başqa çarə qalmır. Orada biz hələ də ölməyi bacaran insanları tapırıq, hətta başqasını öldürməyi də bacaranları. Yalnız orada ölüm barəsində barışa biləcəyimiz şərt yerinə yetirilir; yəni həyatın bütün dəyişkənliklərinin arxasında toxunulmaz bir həyat qaldıqda. Həyatda şahmat oyunundakı kimi getməsi çox kədərlidir; burada bir səhv hərəkət bizi oyunun uduzulduğunu qəbul etməyə məcbur edir, fərq ondadır ki, biz ikinci, revanş oyununa başlaya bilmərik. Fikirlər sahəsində bizə lazım olan həyatların çoxluğunu tapırıq. Biz bir qəhrəmanla eyniləşmə yolu ilə ölürük, lakin yenə də ondan sağ qalırıq və ikinci dəfə digər bir qəhrəmanla eyni dərəcədə zərərsiz ölməyə hazırıq.

Aydındır ki, müharibə ölümün bu konvensiyonal münasibətini süpürüb aparmalıdır. Artıq ölümü inkar etmək mümkün deyil; ona inanmaq lazımdır. İnsanlar həqiqətən ölür, artıq tək-tək deyil, çoxlu, bəzən bir gündə on minlərlə adam. Bu, artıq təsadüf də deyil. Əlbəttə, bu güllənin birini və ya digərini vurmağı hələ də təsadüfi görünür; lakin digərini asanlıqla ikinci bir güllə vura bilər, çoxluq təsadüfi təəssüratına son qoyur. Həyat əlbəttə yenidən maraqlı olub, öz tam məzmununu geri qazanıb.

Burada iki qrup arasında bir ayırım etmək lazımdır: özləri döyüşdə həyatlarını qurban verənləri, evdə qalan və yalnız yaralanma, xəstəlik və ya infeksiya nəticəsində əzizlərindən birini itirməyi gözləməli olan digərlərindən ayırmaq lazımdır. Döyüşçülərin psixologiyasındakı dəyişiklikləri öyrənmək əlbəttə çox maraqlı olardı, lakin mən bu barədə çox az şey bilirəm. Biz özümüzün də daxil olduğu ikinci qrupa bağlı qalmalıyıq. Mən artıq bildirmişdim ki, əziyyət çəkdiyimiz çaşqınlıq və iş qabiliyyətimizin iflic olması, əsasən, ölümə olan indiyə qədərki münasibətimizi qoruya bilməməyimiz və hələ yeni bir münasibət tapmamış olmağımızla müəyyən dərəcədə təyin olunur. Psixoloji araşdırmamızı ölümə olan iki digər münasibətə yönəltmək bizə kömək edə bilər: birincisi, ibtidai insana, qədim dövrlərin insanına aid olduğunu fərz etdiyimiz münasibət, ikincisi isə hər birimizdə hələ də qorunan, lakin şüurumuz üçün görünməz şəkildə ruhi həyatımızın daha dərin qatlarında gizlənən münasibətdir.

Qədim dövrlərin insanının ölümlə necə davrandığını biz təbii ki, yalnız nəticə çıxarma və quruculuq vasitəsilə bilirik, lakin məncə, bu vasitələr bizə kifayət qədər etibarlı məlumatlar vermişdir.

Qədim insan ölümlə çox qəribə şəkildə münasibət qurmuşdur. Heç də vahid deyil, əksinə, olduqca ziddiyyətli. Bir tərəfdən ölümü ciddi qəbul etmiş, onu həyatın ləğvi kimi tanımış və bu mənada ondan istifadə etmiş, digər tərəfdən isə ölümü inkar etmiş, onu heç nəyə endirmişdir. Bu ziddiyyət, onun başqasının, yad adamın, düşmənin ölümünə öz ölümünə nisbətən köklü şəkildə fərqli mövqe tutması faktı ilə mümkün olmuşdur. Başqasının ölümü ona xoş gəlirdi, nifrət edilənin məhvi kimi qəbul edilirdi və ibtidai insan onu gətirməkdə heç bir çəkinmə bilmirdi. O, əlbəttə çox ehtiraslı bir varlıq idi, digər heyvanlardan daha qəddar və daha pisxasiyyət idi. O, istəklə və sanki təbii bir şeymiş kimi qətl törədirdi. Digər heyvanları eyni növdən olan varlıqları öldürməkdən və yeməkdən saxlamalı olan instinkti ona aid etmək bizə lazım deyil.

İnsanlığın qədim tarixi də qətl ilə doludur. Hələ bu gün uşaqlarımızın məktəbdə dünya tarixi kimi öyrəndikləri şey, əsasən, xalq qətllərinin ardıcıllığıdır. İnsanlığın qədim dövrlərdən bəri altında olduğu qaranlıq günah hissi, bəzi dinlərdə ilkin günahın, irsi günahın qəbuluna doğru sıxlaşan bu his, ehtimal ki, qədim dövrlərin insanlığının özünü yüklədiyi qan günahının ifadəsidir. Mən kitabımda, “Totem və Tabu” (1913), W. Robertsonun işarələrini Smith, Atkinson və Ç. Darvinə əsaslanaraq, bu qədim təqsirin təbiətini təxmin etmək istəmişəm və hesab edirəm ki, müasir xristian təlimi hələ də bizə ona nəzər salmağa imkan verir. Əgər Allahın Oğlu insanlığı günahdan qurtarmaq üçün öz həyatını qurban verməli idisə, Talion qaydasına, yəni bərabərliklə cavab verməyə görə, bu günah bir öldürmə, bir qətliam olmalıdır. Yalnız bu, onun kəffarəsi üçün bir həyatın qurban verilməsini tələb edə bilərdi. Və əgər ilkin günah Allah-Ataya qarşı bir təqsir idisə, insanlığın ən qədim cinayəti bir ata qətli, yəni ibtidai insan dəstəsinin ilkin atasının öldürülməsi olmalıdır; onun xatirə obrazı sonradan ilahiyyətə yüksəldilmişdir.¹ İlk insan üçün öz ölümü, bu gün hər birimiz üçün olduğu kimi, eyni dərəcədə təsəvvüredilməz və qeyri-real idi.

Lakin onun üçün ölümə qarşı iki əks mövqeyin toqquşduğu və bir-biri ilə münaqişəyə girdiyi bir hal yarandı və bu hal çox əhəmiyyətli və uzaq təsirlərlə zəngin oldu. Bu hal, ilk insan öz yaxınlarından birinin, arvadının, uşağının və ya dostunun öldüyünü gördüyü zaman baş verirdi; şübhəsiz ki, o, onları biz öz yaxınlarımızı sevdiyimiz kimi eyni dərəcədə sevirdi, çünki sevgi qətliam həvəsindən çox da gənc ola bilməz. O, öz ağrısında insanın da ölə biləcəyi təcrübəsini etməli idi və bütün varlığı bu etirafə qarşı üsyan edirdi; çünki bu sevilənlərin hər biri əslində onun öz sevilən Mənimin bir parçası idi. Digər tərəfdən, belə bir ölüm ona bir qədər də xoş gəlirdi, çünki hər bir sevilən şəxsdə bir parça yadlıq da var idi. Hiss ambivalensiyası qanunu, bu gün də bizim ən çox sevdiyimiz şəxslərə olan hissi münasibətlərimizi idarə edən qanun, qədim dövrlərdə şübhəsiz daha məhdudiyyətsiz şəkildə qüvvədə idi. Beləliklə, bu sevilən vəfat edənlər əslində yadlar və düşmənlər idilər, onlar onun içində düşmən hisslərinin bir hissəsini oyatmışdılar.¹²⁵

Fəlsəfəçilər iddia etmişdirlər ki, ölüm təsvirinin ibtidai insana verdiyi intellektual sirr onun düşünməsini məcbur etmiş və bütün spekulyasiyanın başlanğıcı olmuşdur. Məncə, fəlsəfəçilər burada həddindən artıq fəlsəfi düşünür, əsasən təsirli olan motivlərə kifayət qədər diqqət yetirmirlər. Buna görə də mən yuxarıdakı iddianı məhdudlaşdırmaq və düzəltmək istəyirəm: ibtidai insan öldürülmüş düşmənin cəsədi qarşısında qələbə çalmış, lakin həyat və ölüm sirləri haqqında başını yormaq üçün heç bir səbəb tapmamışdır. İntellektual sirr və ya hər hansı bir ölüm hadisəsi deyil, əksinə, sevilən, lakin eyni zamanda yad və nifrət edilən şəxslərin ölümü zamanı yaranan hissi konflikt insanın araşdırmasını başlatmışdır. Bu hissi konfliktdən əvvəlcə psixologiya doğulmuşdur. İnsan ölümü artıq özündən uzaq saxlaya bilməzdi, çünki o, ölən şəxsin ardınca çəkilən ağrıda ölümü dadmışdı, lakin o, ölümü qəbul etmək istəmirdi, çünki özünü ölü təsəvvür edə bilmirdi. Beləliklə, o, kompromislərə razı oldu, ölümü özünə də aid etdi, lakin ona həyatın məhvi mənasını inkar etdi; halbuki düşmənin ölümündə ona bu mənanı verəcək heç bir motiv çatışmırdı. Sevilən şəxsin cəsədi qarşısında o, ruhları uydurdu və kədərinə qarışmış olan qaneçilikdən irəli gələn təqsir hissi, bu ilk yaradılmış ruhların qorxulu şeytana çevrilməsinə səbəb oldu. Ölümün dəyişiklikləri ona fərdin bədənə və bir neçə – əvvəlcə bir neçə – ruha bölünməsini məsləhət gördü; beləliklə, onun düşüncə tərzi ölümün başlatdığı çürümə prosesinə paralel gedirdi. Ölən şəxsə davamlı xatirə başqa mövcudluq formalarının qəbul edilməsinin əsasını təşkil etdi və ona görünən ölümdən sonra həyatın davam etməsi ideyasını verdi.

1) Bax: „Tabu und Ambivalenz“ („Totem und Tabu“dakı ikinci məqalə).

Bu sonrakı mövcudluqlar əvvəlcə yalnız ölüm ilə tamamlanmış həyatın kölgəvari, məzmunsuz və son dövrlərə qədər aşağı qiymətləndirilən əlavələri idilər; onlar hələ də acınacaqlı məlumatlar xarakterini daşıyırdılar. Axilleusun ruhu Odiseyə nə cavab verdiyini xatırlayırıq:

Çünki biz, Arqos oğulları, bir vaxtlar səni, canlı olanı, Tanrılar kimi hörmətlə qarşılayırdıq; indi isə güclü şəkildə Burada yaşayan ruhlar üzərində hökmranlıq edirsən. Buna görə də, Axilleus, ölümə peşman olma. Mən belə deyirəm; və dərhal cavab verdi, belə cavab verərək:

Nəzakətli Odisey, mənə ölüm haqqında təsəlli sözü demə! Daha yaxşı olardı ki, mən gündəlik işçi kimi, Varisliyi və öz rifahı olmayan yoxsul bir adamın Təkinə işləyən tarla əkinçisi olum, Bütün yox olmuş ölülərin ordusuna hökmranlıq etmək əvəzinə. (Odyssey XI, 484–491 sətirlər.)

Və ya H. Heynenin güclü, acı-parodistik versiyasında:

Stuckert am Neckarda ən kiçik canlı burjua Məndən daha xoşbəxtdir, Məndən, Pelid, ölü qəhrəmandan, Yeraltı dünyada kölgə şahzadəsindən.

Daha sonra dinlər bu sonrakı mövcudluğu daha dəyərli, daha etibarlı hesab etmək və ölümlə tamamlanmış həyatı sadəcə bir hazırlıq mərtəbəsinə endirmək işini bacardılar. Onda keçmişə doğru uzadılan həyat, əvvəlki mövcudluqlar, ruhların köçməsi və yenidən doğulma uydurmaq, bütün bunları ölümün həyatın ləğvi kimi mənasını oğurlamaq məqsədilə etmək yalnız məntiqli idi. Bizim konvensional-mədəni adlandırdığımız ölümün inkarı, elə erkən dövrlərdə öz başlanğıcını götürdü.

Sevdiyimiz şəxsin cəsədi qarşısında yalnız ruh haqqında təlim, ölməzlik inancı və insan vicdan əzabının güclü kökü deyil, həm də ilk etik əmrlər yarandı. Oyanan vicdanın ilk və ən əhəmiyyətli qadağası belə idi: “Öldürmə”. Bu, yasın arxasında gizlənən sevdiyimiz ölünün üzərindəki nifrətin ödənilməsinə qarşı reaksiya kimi əldə edilmişdi və tədricən sevilməyən yad adama, nəhayət düşmənə də şamil olundu.

Sonuncu halda mədəni insanda artıq hiss olunmur. Bu müharibənin vəhşi mübarizəsi öz qərarını tapdıqda, qalib döyüşçülərin hər biri yaxın döyüşdə və ya uzaqdan təsir edən silahla öldürdüyü düşmənlər haqqında fikirlərlə narahat olmadan, dərhal və maneəsiz öz evinə, qadınına və uşaqlarına şadlıqla qayıdacaq. Maraqlıdır ki, hələ yer üzündə yaşayan və ilkin insana bizdən əlbəttə daha yaxın olan ibtidai xalqlar bu məsələdə fərqli davranırlar — və ya bizim mədəniyyətimizin təsirini görmədikləri müddətcə belə davranmışlar. Vəhşi — avstraliyalı, buşmen, odlu torpaq sakini — heç də peşman olmayan qatil deyil; müharibə yolundan qalib kimi evinə qayıtdıqda, çox vaxt uzun və çətin kəffarələrlə müharibə qətllərini kəffarələmədən əvvəl kəndinə daxil ola və qadınına toxuna bilməz. Əlbəttə, bunun izahı onun batil inancından asandır; vəhşi öldürülənlərin ruhlarının qisasından hələ də qorxur. Lakin öldürülmüş düşmənlərin ruhları onun qan borcuna görə pis vicdanının ifadəsindən başqa bir şey deyil; bu batil inancın arxasında, biz mədəni insanlara itmiş bir parça etik incəlik gizlənir.¹

Xudapərəst ruhlar, varlığımızı pislik və bayağılıqla təmasdan uzaq görmək istəyənlər, qətl qadağasının erkən və qətiliyindən bizə yerləşdirilmiş olmalı etik təhriklərin gücü barədə təsəlliverici nəticələr çıxarmağı əlbəttə unutmayacaqlar. Təəssüf ki, bu arqument əksinə daha çox dəlil gətirir. Belə güclü qadağa yalnız eyni dərəcədə güclü bir impulsa qarşı yönələ bilər. Heç bir insanın ruhunun arzulamadığını qadağan etmək lazım deyil; o, öz-özünə kənarlaşır. «Öldürmə!» əmrinin məhz vurğulanması bizi əmin edir ki, biz sonsuz uzun bir qatil nəsilləri silsiləsindən törəmişik; onların qanında qətl həvəsi, bəlkə hələ bizdə də, var idi. İnsanlığın etik səyləri — onların gücünə və əhəmiyyətinə irad tutmağa ehtiyac yoxdur — insan tarixinin qazancıdır; təəssüf ki, çox dəyişkən dərəcədə sonra bu gün yaşayan insanlığın irsi mülkünə çevrilmişdir.

1) Bax: “Totem və Tabu”.

İndi ibtidai insandan uzaqlaşaq və öz ruhi həyatımızdakı şüursuzluğa tərəf yönələk. Burada biz tamamilə psixoanalizin tədqiqat metoduna əsaslanırıq, ki, belə dərinliklərə qədər uzanan yeganə metoddur. Soruşuruq: şüursuzluğumuz ölüm problemi ilə necə əlaqəlidir? Cavab belə olmalıdır: demək olar ki, tam olaraq ibtidai insan kimi. Bu və bir çox digər baxımdan ibtidai insan dəyişməz şəkildə bizim şüursuzluğumuzda yaşamağa davam edir. Deməli, bizim şüursuzluğumuz öz ölümünə inanmır, ölməz kimi davranır. Bizim «şüursuz» adlandırdığımız şey, ruhumuzun ən dərin, həvəs təkanlarından ibarət qatları, heç bir mənfi şeyi, heç bir inkarı tanımır — əkslər onda birləşir — və buna görə də öz ölümünü də tanımır, ki, biz ona yalnız mənfi məzmun verə bilərik. Ölüm inancına bizim içimizdə heç nə həvəsli qarşı çıxmır. Bəlkə də bu, qəhrəmanlığın sirridir. Qəhrəmanlığın rasionel əsaslandırması, öz həyatının müəyyən abstrakt və ümumi nemətlər qədər qiymətli ola bilməyəcəyi hökmünə əsaslanır. Lakin mənim fikrimcə, daha çox instinktiv və impulsiv qəhrəmanlıq olmalıdır, ki, belə motivləşdirmədən imtina edir və sadəcə Anzengruberin daş qırıcısı Hansın təsdiqinə görə: «Sənə heç nə olmaz», təhlükələrə meydan oxuyur. Və ya həmin motivləşdirmə yalnız, şüursuzluğa uyğun qəhrəman reaksiyanı saxlaya bilən şübhələri aradan qaldırmaq üçün xidmət edir. Ölüm təşvişi, ki, onun hakimiyyəti altında biz özümüzün bildiyimizdən daha çox vaxt qalırıq, əksinə, ikincil bir şeydir və çox vaxt günahkarlıq şüurundan irəli gəlmişdir.

1) Frazerin parlaq arqumentasiyasına bax (Freyd «Totem und Tabu»).

Digər tərəfdən, biz yadellilər və düşmənlər üçün ölümü tanıyırıq və onlar haqqında ilkin insan qədər eyni dərəcədə hazırlıqla və qeydsizliklə hökm çıxarırıq. Burada əlbəttə ki, bir fərq özünü göstərir ki, insan həqiqətdə onu həlledici sayacaq. Bizim şüursuzumuz qətli icra etmir, o, yalnız bunu düşünür və istəyir. Lakin bu psixiki reallığı faktiki reallıqla müqayisədə tamamilə kiçik görmək ədalətsizlik olardı. O, kifayət qədər əhəmiyyətli və ağır nəticələr doğuran bir şeydir. Biz öz şüursuz təhriklərimizdə gündəlik və saat-saat qarşımızda dayanan, bizi təhqir edən və zərər verən bütün insanları aradan qaldırırıq. Şərti təbəssüm və ya zarafatla dilimizə gələn “Şeytan alsın onu” ifadəsi, əslində “Ölüm alsın onu” demək istəyir; bizim şüursuzumuzda bu, daha ciddi və güclü bir ölüm istəyidir. Bəli, bizim şüursuzumuz kiçik şeylər üçün belə qətllər törədir; Drakonun qədim Afinan qanunvericiliyi kimi, o, cinayətlər üçün ölümdən başqa cəza tanımır və bunu müəyyən bir məntiqlə edir, çünki bütün qüdrətli və özbaşına Mənimizə edilən hər bir zərər, əslində, majestətin təhqir edilməsi cinayətidir.

Beləliklə, biz də özümüz, əgər bizi şüursuz istək təhriklərimizə görə qiymətləndirsələr, ilkin insanlar kimi qatil dəstəsiyik. Bütün bu istəklərin, ilkin dövrlərdə insanların onlara aid etdiyi gücə malik olmaması bir şansdır; qarşılıqlı lənətlərin çarpaz atəşi altında insanlıq çoxdan məhv olardı, kişilərin ən yaxşıları və ən ağıllıları, qadınların isə ən gözəlləri və ən incələri də daxil olmaqla.

Belə təkliflərlə psixoanaliz adətən cahillər arasında inanc tapmır. Onlar şüurun təsdiqlərinə qarşı böhtan kimi rədd edilir və şüursuzun şüura özünü açmağa alışdığı kiçik əlamətlər ustalıqla nəzərdən qaçırılır. Buna görə də, psixoanalizdən təsirlənə bilməyən bir çox mütəfəkkirin, bizim səssiz düşüncələrimizin qadağan olunmuş qətli aşaraq qarşımızda dayanan şeyləri aradan qaldırmağa hazır olmasını kifayət qədər açıq şəkildə qınadığını vurğulamaq yerindədir. Mən bunun üçün bir çox digər nümunə əvəzinə, məşhur olmuş tək bir nümunə seçirəm:

“Qorio ata” romanında Balzak, J. J. Russo əsərlərindəki bir yerə işarə edir; orada müəllif oxucudan soruşur ki, əgər o — Parisi tərk etmədən və əlbəttə ki, ifşa olunmadan — Pekindəki yaşlı bir mandarinin sadəcə iradə aktı ilə ölümünə səbəb ola bilsəydi, nə edərdi; bu mandarinin ölümü ona böyük bir üstünlük qazandırmalı idi. O, bu nüfuzlu şəxsin həyatının çox təhlükəsiz olmadığını güman etməyə icazə verir. “Mandarinini öldürmək” ifadəsi sonradan bu gizli hazırlığın, hətta müasir insanlar arasında da, atalar sözü halına gəldi.

Eyni istiqamətdə şahidlik edən bir çox tsinik zarafat və anekdot da var; məsələn, ərlərə aid edilən belə bir ifadə: “Bizdən biri ölərsə, mən Parisə köçəcəyəm.” Belə tsinik zarafatlar mümkün olmazdı, əgər onlar inkar edilən bir həqiqəti çatdırmırdılsa, ki, insan ona etiraf etməyə cəsarət etmir.²⁶

Məlum olduğu kimi, zarafatda hətta həqiqəti demək olar.

İlkin insan üçün olduğu kimi, bizim şüursuzumuz üçün də ölümə qarşı bir-birinə zidd olan iki mövqenin — birinin ölümü həyatın məhvi kimi tanıyan, digərinin isə onu qeyri-real sayaraq inkar edən mövqelərin — toqquşduğu və münaqişəyə girdiyi bir hal yaranır. Və bu hal, qədim dövrdəki kimi eynidir: bizim yaxınlarımızdan birinin, valideynlərimizdən və ya həyat yoldaşlarımızdan birinin, qardaş-qız qardaşlarımızdan, uşaqlarımızdan və ya sevimli dostlarımızdan birinin ölümü və ya ölüm təhlükəsi. Bu yaxınlar bir tərəfdən bizə daxili mülk, öz Mənimizə aid hissələr kimi görünür, digər tərəfdən isə qismən yad, hətta düşmən kimi qalır. Çox az istisna hallar xaricində, ən şirin və ən yaxın sevgi münasibətlərimizə belə kiçik bir düşmənçilik ləçəyi bitişikdir ki, bu da şüursuz ölüm arzusunu qıcıqlandıra bilər. Lakin bu ambivalentlik münaqişəsindən, bir zamanlar olduğu kimi, ruh nəzəriyyəsi və etikaya deyil, normal ruh həyatına da dərin baxış imkanı verən nevroza yaranır. Psixoanalizlə məşğul olan həkimlər nə qədər çox yaxınlarının rifahına həddindən artıq qayğı göstərmə simptomu və ya sevimli bir şəxsin ölümündən sonra tam əsassız özünü qınama halları ilə qarşılaşıblar.

Bu hadisələrin öyrənilməsi onlarda şüursuz ölüm arzularının yayılması və əhəmiyyəti barədə heç bir şübhə qoymayıb. Qeyri-mütəxəssis bu hisslərin mümkünlüyündən qorxulu bir dəhşət duyur və bu xoşagəlməzliyi psixoanalizin iddialarına qarşı inanmamaq üçün legitim bir səbəb kimi qəbul edir. Məncə, haqsız yerə. Sevgi həyatımızın aşağılanması nəzərdə tutulmur və belə bir aşağılama da mövcud deyil. Anlayışımıza və hisslərimizə sevgi ilə nifrəti bu şəkildə bir-birinə bağlamaq uzaqdır, lakin təbiət bu ziddiyyət cütü ilə işlədikcə, sevgini həmişə oyaq və təzə saxlayır ki, onun arxasında pusuda duran nifrətə qarşı onu təmin etsin. Deyə bilərik ki, sevgi həyatımızın ən gözəl inkişaflarını sinəmizdə hiss etdiyimiz düşmən təkanına qarşı reaksiyaya borcluyuq.

İndi nəticə çıxaraq: bizim şüursuzumuz öz ölümümüz təsəvvürünə qarşı, qədim dövrdəki insan kimi, yad adama qarşı eyni dərəcədə qətli həvəslidir və sevimli şəxsə qarşı eyni dərəcədə ikili (ambivalent) münasibət bəsləyir. Lakin ölümə qarşı konvensional-mədəni mövqeyimiz bu ilkin vəziyyətdən nə qədər uzaqlaşıb!

Müharibənin bu parçalanmaya necə müdaxilə etdiyini söyləmək asandır. O, bizdən sonrakı mədəni qatları soyub atır və içimizdəki ilkin insanı yenidən üzə çıxarır. O, bizi yenidən qəhrəman olmağa məcbur edir; qəhrəmanlar ki, öz ölümlərinə inana bilməzlər; o, bizə yadları düşmən kimi göstərir, onların ölümünü ya gətirmək, ya da arzulamaq lazımdır; o, bizə sevdiklərimizin ölümünü göz ardı etməyi məsləhət görür. Lakin müharibə ləğv edilə bilməz; xalqların mövcudluq şərtləri bu qədər fərqli və onlar arasındakı itələmələr bu qədər şiddətli olduğu müddətcə, müharibələr olmağa məcbur olacaq. Beləliklə, sual qalxır: Biz təslim olan və ona uyğunlaşanlar olmamalıyıqmı? Bizim ölümə münasibətdəki mədəni mövqeyimizlə psixoloji olaraq yenidən öz səviyyəmizdən yuxarıda yaşadığımızı qəbul etməməli, əksinə, geri dönüb həqiqəti qəbul etməməliyəm? Ölümə reallıqda və düşüncələrimizdə ona layiq olduğu yeri vermək və indiyə qədər çox diqqətlə boğduğumuz şüursuz ölüm mövqeyimizi bir az daha üzə çıxarmaq daha yaxşı olmazmı? Bu, yüksək bir nailiyyət kimi görünmür, əksinə, bəzi cəhətlərdə geri addım, bir geriləmədir, lakin onun üstünlüyü odur ki, həqiqətə daha çox haqq verir və həyatı bizə yenidən daha dözümlü edir. Həyata dözmək, bütün canlıların ilk vəzifəsi olaraq qalır. Əgər illüziya bizə bu işdə mane olursa, o, dəyərsizləşir.

Qədim atı yadlayırıq: Si vis pacem, para bellum. Əgər sülhü qorumaq istəyirsənsə, müharibəyə hazırlaş.

Onu dəyişmək müasir olardı: Si vis vitam, para mortem. Əgər həyata dözmək istəyirsənsə, özünü ölümə hazırla.

17 / 28

Keçicilik

Bir müddət əvvəl susqun bir dostum və artıq şöhrət qazanmış gənc bir şairlə birlikdə çiçəklənən yay mənzərəsi boyunca gəzirdik. Şair ətrafımızdakı təbiətin gözəlliyinə heyran qalırdı, lakin ondan həzz almırdı. Onu narahat edən fikir, bütün bu gözəlliyin keçiciliyə həsr olunduğu, qışda yox olacağı, eyni zamanda hər bir insan gözəlliyinin və insanların yaratdığı və yarada biləcəyi bütün gözəl və nəcib şeylərin də belə olacağı idi. Əks halda sevəcəyi və heyran olacağı hər şey, təqdir olunduğu keçicilik taleyi ilə dəyərdən düşmüş kimi görünürdü.

Belə bir şeyə, yəni bütün gözəl və mükəmməl olanların keçiciliyinə dalmağa, iki müxtəlif ruhi təhrik səbəb ola bilər. Bunlardan biri gənc şairin ağrılı dünya bezginliyinə, digəri isə iddia edilən həqiqətə qarşı üsyana gətirib çıxarır: Xeyr, bu qədər gözəlliklərin, təbiətin və incəsənətin, bizim hisslərimiz aləminin və xaricdəki aləmin həqiqətən heç nəyə çevriləcəyi mümkün deyil. Buna inanmaq çox ağılsız və çox küfr olardı. Onlar hər hansı bir şəkildə davam edə bilməlidir, bütün məhv edici təsirlərdən uzaq olmalıdır.

Lakin bu əbədiyyət tələbi bizim istək həyatımızın nəticəsi o qədər açıqdır ki, real dəyərə iddia edə bilməz. Ağrılı olan da həqiqi ola bilər. Mən nə ümumi keçiciliyi inkar etməyə, nə də gözəl və mükəmməl olan üçün istisna yaratmağa razı ola bilmədim. Amma mən pessimist şairə, gözəlin keçiciliyinin onun dəyərsizləşməsinə səbəb olduğunu inkar etdim.

Əksinə, dəyərin artması! Keçicilik dəyəri zamandakı nadirlik dəyəridir. Həzz almaq imkanı məhdudluğu onun qiymətini artırır. Gözəlin keçiciliyi haqqında fikrin bizim ondan aldığımız həzzin qaraltması necə mümkün ola bilər, bunu mən başa düşə bilmədim. Təbiətin gözəlliyinə gəldikdə, qışda hər məhvdən sonra növbəti ildə yenidən qayıdır və bu qayıdış bizim ömrümüzün müddətinə nisbətən əbədi adlandırıla bilər. İnsan bədəninin və üzünün gözəlliyini öz həyatımız boyunca əbədi olaraq yox olmağa məhkum görürük, lakin bu qısa ömür onun cazibələrinə yeni birini əlavə edir. Əgər yalnız bir gecə çiçək açan bir çiçək varsa, onun çiçəyi bizə daha az möhtəşəm görünmür. İncəsənət əsərlərinin və intellektual nailiyyətlərin gözəlliyi və mükəmməlliyi onların zamana məhdudluğu ilə necə dəyərsizləşdirilə bilər, bunu da mən başa düşə bilmədim. Bir zaman gələ bilər ki, bu gün heyran olduğumuz rəsmlər və heykəllər dağılsın, və ya bizdən sonra gələcək bir insan nəslinin şairlərimizin və düşünərlərimizin əsərlərini artıq başa düşməsin, hətta yer üzündəki bütün canlıların susduğu bir geoloji dövr belə gələ bilər. Bütün bu gözəllik və mükəmməlliyin dəyəri yalnız bizim hisslərimiz həyatı üçün əhəmiyyəti ilə müəyyən edilir, bu həyatın özü davam etməli deyil və buna görə də mütləq zaman müddətindən asılı deyil.

Mən bu mülahizələri birmənalı hesab edirdim, lakin şairə və dostuma heç bir təsir göstərmədiyimi qeyd etdim. Bu uğursuzluqdan onların hökmünü bulanıqlaşdıran güclü bir emosional anın qarışdığını nəticə çıxardım və bunun sonradan da belə olduğunu tapdığıma inandım. Bu, qəlbə aid olan, kədərdən uzaqlaşmağa yönəlmiş bir üsyan olmalı idi; bu üsyan onlara gözəlin zövqünü dəyərsizləşdirdi. Gözəlin keçici olduğu təsəvvürü bu iki həssas insana onun məhvi qarşısında kədərin dadına baxmağı verdi və ruh bütün ağrılı şeylərdən instinktiv olaraq geri çəkildiyi üçün, onlar gözəldən aldıqları zövqü onun keçiciliyi haqqındakı düşüncə ilə zədələnmiş hiss etdilər.

Sevdiyimiz və ya heyran olduğumuz bir şeyi itirməyə görə kədər, cahil adama o qədər təbii görünür ki, o, bunu öz-özlüyündə başa düşülən hesab edir. Lakin psixoloq üçün kədər böyük bir sirrdir, insanın özü tərəfindən aydınlaşdırılmayan, lakin başqa qaranlıq şeylərə əsaslandığı hadisələrdən biridir. Biz təsəvvür edirik ki, bizdə müəyyən miqdarda sevgi qabiliyyəti, yəni libido var və bu, inkişafın ilkin mərhələlərində öz Mənimizə yönəlmişdi. Sonradan, əslində çox erkən yaşlardan etibarən, libido Mənimizdən uzaqlaşır və bizə aid olan, müəyyən mənada Mənimizə daxil etdiyimiz obyektlərə yönəlir. Obyektlər məhv edildikdə və ya bizdən itdikdə, sevgi qabiliyyətimiz (libido) yenidən azad olur. O, əvəz kimi başqa obyektləri götürə və ya müvəqqəti olaraq Mənimizə qayıda bilər. Lakin libidonun obyektlərindən ayrılmasının niyə belə ağrılı bir proses olması lazım gəldiyini biz başa düşmürük və bunu hazırda heç bir fərziyyədən çıxara bilmirik. Biz yalnız görürük ki, libido öz obyektlərinə yapışır və əvəz hazırlıqda olsa belə, itirilənləri tərk etmək istəmir. Deməli, kədər budur.

Şairlə söhbət müharibədən əvvəlki yayda baş vermişdi. Bir il sonra müharibə qopdu və dünyadan onun gözəlliklərini aldı. O, yalnız keçdiyi mənzərələrin gözəlliyini və yolunda rast gəldiyi sənət əsərlərini məhv etmədi, həm də mədəniyyətimizin nailiyyətlərinə olan qürurumuzu, bir çox mütəfəkkir və sənətçiyə olan hörmətimizi, xalqlar və irqi fərqliliklərin son nəticədə aradan qaldırılacağına dair ümidlərimizi qırdı. O, elmimizin ali qərəzsizliyini ləkələdi, həvəslərimizi çılpaq vəziyyətdə ortaya qoydu və əsrlər boyu ən yaxşılarımız tərəfindən verilən tərbiyə ilə daimi olaraq zəncirləndiyinə inandığımız içimizdəki pis ruhları azad etdi. O, vətənimizi yenidən kiçik, digər torpaqları isə yenidən uzaq və geniş etdi. O, sevdiyimiz bir çox şeyi bizdən aldı və daimi hesab etdiyimiz bir çox şeyin fani olduğunu bizə göstərdi.

O, bu qədər obyektə görə yoxsul qalmış libidomuzun bizə qalan şeyləri daha böyük intensivliklə yüklədiyinə təəccüblənmək lazım deyil; vətənə olan sevgi, yaxınlarımıza olan hərislik və ortaq xüsusiyyətlərimizə olan qürur kəskin şəkildə güclənmişdir. Lakin o digər, indi itirilmiş nemətlər, həqiqətən də bizim üçün dəyərdən düşülmüşdür, çünki onlar bu qədər həssas və müqavimətsiz olduqlarını sübut etmişlər? Bizdən bir çoxuna belə görünür, amma mən yenidən düşünürəm ki, haqsız yerə. Mən inanıram ki, bu cür düşünenlər və qiymətli olanın davamlı olmadığı sübut olunduğuna görə daimi imtina etməyə hazır görünsələr də, yalnız itki üzərində kədər içindədirlər. Biz bilirik ki, kədər, nə qədər ağrılı olsa da, spontan şəkildə baş verir. O, itirilmiş hər şeydən imtina etdikdə, özünü də tükədir və sonra, əgər biz hələ gənc və həyat gücü ilə dolusuqsa, libidomuz yenidən azad olur ki, itirilmiş obyektləri mümkün qədər eyni dərəcədə qiymətli və ya daha qiymətli yeni obyektlərlə əvəz etsin. Bu müharibənin itkilərinin də eyni şəkildə gedəcəyinə ümid etmək olar. Kədər üstələndikdə, mədəniyyət nemətlərinə olan yüksək qiymətləndirməmizin onların kövrəkliyi təcrübəsindən zərər görmədiyi aydın olacaq. Biz müharibənin dağıtdığı hər şeyi yenidən quracağıq, bəlkə də əvvəlkindən daha möhkəm təməl üzərində və daha davamlı olaraq.

18 / 28

Psixoanalitik praktikadan bəzi xarakter tipləri

Həkim nevrozlu xəstənin psixoanalitik müalicəsini həyata keçirdikdə, onun marağı birinci növbədə xəstənin xarakterinə yönəlmir. O, daha çox onun simptomlarının nə demək olduğunu, bu simptomların arxasında hansı həvəs təhriklərinin gizləndiyini və onlarla hansı təhriklərin ödəndiyini, və həmin həvəs istəklərindən bu simptomlara qədər olan sirli yolun hansı mərhələlərdən keçdiyini bilmək istəyir. Lakin onun tabe olmalı olduğu texnika, həkimi tezliklə öz elmi marağını əvvəlcə digər obyektlərə yönəltməyə məcbur edir. O, müşahidə edir ki, araşdırması xəstənin ona qarşı göstərdiyi müqavimətlərlə təhlükə altına alınıb və bu müqavimətləri xəstənin xarakterinə aid edə bilər. İndi isə bu xarakter onun marağına ilk iddia edir.

Həkimin səylərinə qarşı çıxanlar, həmişə xəstənin etiraf etdiyi və ətrafındakılar tərəfindən ona aid edilən xarakter cizgiləri deyil. Tez-tez xəstənin xüsusiyyətləri, onun yalnız mütevazı miqdarda sahib olduğunu bildiyi xüsusiyyətlərin gözlənilməz intensivliyə qədər yüksəldiyi görünür, və ya həyatın digər sahələrində özünü büruzə verməyən mövqelər onunla ortaya çıxır. Bu təəccüblü xarakter cizgilərindən bəzilərinin təsviri və izahı aşağıdakı sətirlərin məşğul olacağı məsələlərdir.

I

İstisnalar Psixoanalitik iş həmişə yenidən xəstəni yaxın və birbaşa əldə edilə bilən həzz qazancından imtina etməyə məcbur etmək vəzifəsi ilə qarşılaşır. O, ümumiyyətlə həzzdən imtina etməməlidir; bunu bəlkə də heç bir insana yükləmək olmaz, hətta din də dünyəvi həzzdən əl çəkmək tələbini, bunun əvəzinə axirətdə daha yüksək dəyərə malik daha çox həzz vəd etmək əsasında əsaslandırmalıdır. Xeyr, xəstə yalnız zərər verməsi qaçılmaz olan belə doyumdan imtina etməlidir, o, yalnız müvəqqəti olaraq məhrum olmalı, birbaşa həzz qazancını daha yaxşı təmin edilmiş, lakin təxirə salınmış olanla dəyişməyi öyrənməlidir. Başqa sözlə desək, o, həkimin rəhbərliyi altında uşağı yetkin kişidən ayıran həzz prinsipindən reallıq prinsipinə doğru həmin irəliləyişi etməlidir. Bu tərbiyə işində həkimin daha yaxşı anlayışı həlledici rol oynamır; o, adətən xəstəyə onun öz ağılının ona deyəcəyi şeydən başqa bir şey deyə bilməz. Lakin bir şeyi özündə bilmək və eyni şeyi başqa tərəfdən eşitmək eyni deyil; həkim bu təsirli başqasının rolunu üstlənir; o, bir insanın digərinə etdiyi təsirdən istifadə edir. Və ya: psixoanalizdə törəmə və yumşaldılmış əvəzinə ilkin və köklü olanı yerinə qoymaq adətin olduğunu xatırlayaq və deyək ki, həkim öz tərbiyə işində məhəbbətin hansısa komponentindən istifadə edir. O, belə bir təkrar tərbiyə zamanı, yəqin ki, ilk tərbiyəni ümumiyyətlə mümkün edən prosesi təkrarlayır. Həyat tələbatı ilə yanaşı, məhəbbət böyük tərbiyəçidir və natamam insan özünə ən yaxın olanların məhəbbəti sayəsində tələbatın əmrinə diqqət yetirməyə və onun pozulmasına görə cəzalardan qurtulmağa məcbur edilir.

Əgər xəstələrdən hansısa həzz doyumundan müvəqqəti imtina, qurban, daha yaxşı nəticə üçün müvəqqəti əziyyətə dözüm göstərməyə hazır olmaq və ya hamı üçün keçərli olan zərurətə tabe olmaq qərarı tələb olunursa, belə tələblərə xüsusi motivasiya ilə qarşı çıxan fərdlərə rast gəlinir. Onlar deyirlər ki, kifayət qədər əziyyət çəkib və məhrum olublar, onlar daha çox tələblərdən qorunmağa haqqı çatır, xoşagəlməz zərurətə artıq tabe olmurlar, çünki onlar istisnadırlar və istisna qalmaq niyyətindədirlər. Belə bir xəstədə bu iddia, xüsusi bir təqdirin onun üzərində nəzarət etdiyinə və onu belə acı qurbanlardan qoruyacağına inancına yüksəlmişdi. Bu qədər güclü ifadə olunan daxili təhlükəsizliklərə qarşı həkimin arqumentləri heç nə edə bilmir, lakin onun təsiri də ilkin mərhələdə uğursuzluğa düçar olur və o, zərərli qabaqcadan hökmün qidalandığı mənbələri araşdırmağa yönləndirilir.

İndi şübhəsizdir ki, hər kəs özünü «istisna» kimi təqdim etmək və digərlərinə nisbətən imtiyazlar tələb etmək istəyər. Lakin məhz buna görə, əgər həqiqətən özünü istisna kimi elan edib bu cür davransa, xüsusi və hər yerdə rast gəlinməyən bir əsaslandırma lazımdır. Belə əsaslandırmalar yalnız bir deyil, bir neçə ola bilər; mənim araşdırdığım hallarda xəstələrin ortaq bir xüsusiyyətini onların həyatlarının əvvəlki talelərində aşkar etmək mümkün oldu: Onların nevrozu, uşaqlıqlarının ilk illərində onlara toxunan, özlərini günahsız bildikləri və şəxslərinə qarşı ədalətsiz bir məhrumiyyət kimi qiymətləndirə bildikləri bir hadisəyə və ya əzab-əziyyətə bağlanırdı. Bu ədalətsizlikdən çıxardıqları imtiyazlar və nəticədə yaranan itaətsizlik, sonradan nevrozun başlanğıcına gətirən münaqişələri kəskinləşdirməyə az-az töhfə verməmişdi. Bu xəstələrdən birində müzakirə olunan həyata münasibət, həyat məqsədlərinə çatmağının qarşısını alan ağrılı bir orqanik xəstəliyin doğuşdan gəlmə olduğunu öyrəndikdə tamamilə dəyişdi. Bu xəstəliyi təsadüfi sonradan qazanılmış hesab etdiyi müddətcə, ona səbirlə dözmüşdü; onun bu əziyyətin gətirilmiş irs olduğunu öyrəndiyi andan etibarən, üsyankar oldu. Xüsusi bir qismət tərəfindən qorunduğuna inanan gənc oğlan, körpə ikən dayəsi tərəfindən təsadüfi bir yoluxmanın qurbanı olmuş və bütün sonrakı həyatını, tələblərinin nəyə əsaslandığını güman etmədən, təzminat iddiaları ilə, sanki bir qəza təminatı kimi, yaşaymışdı. Onun halında, qaranlıq xatirə qalıqlarından və simptomların yozumundan bu nəticəni quran təhlil, ailənin məlumatları ilə obyektiv olaraq təsdiqləndi.

Asan başa düşülən səbəblərə görə, bu və digər xəstəlik tarixçələrindən daha çox şeyi açıqlaya bilmərəm. Uşaqlıq illərində uzun müddət davam edən xəstəlikdən sonra xarakterin təhrif olunması və ya əzab-əziyyətlə dolu keçmişə malik olan bütün xalqların davranışları ilə olan aydın analojiyaya da toxunmaq istəmirəm. Əvəzində, ən böyük şairin yaratdığı, xarakterində istisna iddiasının doğuşdan gəlmə məhrumiyyət anı ilə bu qədər sıx bağlı olduğu və bu motivlərlə idarə olunduğu həmin fiqura işarə etməkdən imtina etməyəcəyəm.

Şekspirin «Richard III» əsərinin giriş monoloqunda sonradan kral olan Gloster deyir:

Amma mən, kukla oyunlarına yararsız, Hələ sevgili güzgülərlə rəqabət aparmağa da;

Mən, kobud zərb olunmuş, sevgi əzəmətindən məhrum, Yüngül fırlanan nimfalara qarşı sinəmi qabartmağa; Mən, bu gözəl nisbətdən məhrum edilmiş, Təbiət tərəfindən quruluşumda aldadılmış, Şəkli dəyişdirilmiş, tərk edilmiş, vaxtından əvvəl göndərilmiş Bu nəfəs alan dünyaya, yarımçıq demək olar ki, Hazır, və elə zəif və yaraşıqsız, Ki, itlər havlayır, mən hara keçsəm;

Və buna görə, mən bir aşiq kimi Bu incə danışan günləri qısalda bilmədiyim üçün, Qərar vermişəm pis adam olmağa Və bu günlərin boş zövqlərinə düşmən kəsilməyə.

Bu proqram nitqinə dair ilk təəssüratımız bəlkə də mövzumuza olan əlaqənin çatışmazlığını hiss edəcək. Riçard heç nə demir, yalnız: Bu boş vaxtda canım sıxılır və əylənmək istəyirəm. Lakin əyri-büyrüliyimə görə sevgili kimi əylənə bilmədiyim üçün, mən pis adam rolunu oynayacağam, fitnə-fəsad törədəcəyəm, qətl edəcəyəm və nə xoşuma gəlsə, onu edəcəyəm. Əgər bu cür hafif-məzəli motivləşdirmənin arxasında daha ciddi bir şey gizlənməsəydi, tamaşaçıdakı hər hansı bir maraq izini boğardı. Onda isə pyes psixoloji baxımdan qeyri-mümkün olardı, çünki şair bizim qəlbimizdə qəhrəmanına qarşı gizli bir həmrəylik fonu yaratmağı bacarmalıdır ki, onun cəsarəti və məharətinə daxili etiraz olmadan heyranlıq duya bilək; belə bir həmrəylik isə yalnız onu anlamaq, onunla mümkün daxili bir ortaq cəhət hiss etmək əsasında qurulmuş ola bilər.

Ona görə də düşünürəm ki, Riçardın monoloqu hər şeyi demir; o, yalnız işarə edir və işarə ediləni açıqlamağı bizə buraxır. Lakin biz bu tamamlamayı həyata keçirdikdə, hafif-məzəllik görünüşü yox olur, Riçardın əyri-üyrülüyünü təsvir edərkən istifadə etdiyi acı və ətraflı ifadələr öz haqqını qazanır və bizə, pis adama qarşı belə həmrəyliyimizi məcburi şəkildə yaradan ortaq cəhətlər aydın şəkildə göstərilir. Onda belə deyilir: Təbiət mənə ağır bir haqsızlıq etdi, çünki insanların sevgisini qazanan gözəlliyi mənə vermədi. Həyat mənə bunun əvəzini verməlidir və mən onu özüm götürəcəyəm. İstisna olmağa, digərlərinin qarşısını alan çəkindirmələrdən üstün durmağa haqqım var. Mən özüm haqsızlıq edə bilərəm, çünki mənə haqsızlıq edilib — və indi biz hiss edirik ki, biz də Riçard kimi ola bilərik, hətta kiçik miqyasda artıq beləyik. Riçard, bizdə də tapdığımız bu bir cəhətin nəhəng böyüdülüşüdür. Hamımız, doğuşdan və uşaqlıqdan gələn məhrumiyyətlərə görə təbiətə və taleyə qəzəblənməyimiz üçün əsasımız olduğuna inanırıq; hamımız narsisizmimizin, özümüzə olan sevgimizin erkən zədələnməsinə görə təzminat tələb edirik. Niyə təbiət bizə Baldurun qızıl buklelərini və ya Ziqfridin gücünü, və ya dahinin hündür alnını, aristokratın nəcib üz cizgilərini bəxş etmədi? Niyə biz kral sarayında deyil, vətəndaş otağında doğulduq? Biz də indi qısqandığımız bütün insanlar kimi eyni dərəcədə gözəl və əsilzadə ola bilərdik.

Lakin şairin incə iqtisadi sənəti ondan ibarətdir ki, o, qəhrəmanına motivləşdirməsinin bütün sirrlərini açıq və tam şəkildə ifadə etdirmir. Bu, bizi onları tamamlamağa məcbur edir, zehni fəaliyyətimizi məşğul saxlayır, onu tənqidi düşüncədən uzaqlaşdırır və bizi qəhrəmanla eyniləşdirmə halında saxlayır. Onun yerində bir acemi, bizə çatdırmaq istədiyi hər şeyi şüurlu ifadəyə gətirərdi və sonra illüziyanın dərinləşməsini qeyri-mümkün edən soyuq, sərbəst hərəkət edən zəkamızla qarşılaşardı.

Lakin biz “istisnalar” mövzusundan, qadınların imtiyazlara və həyatın bu qədər məcburiyyətlərindən azadlığa olan tələblərinin eyni səbəbə əsaslandığını nəzərə almadan çıxmaq istəmirik. Psixoanalitik işdən gördüyümüz kimi, qadınlar öz uşaqlıq zədələnmələrini, günahları olmadan bir qədər qısaldılmış və geri qoyulmuş kimi qəbul edirlər; bir çox qızın anasına qarşı olan qəzəbinin son kökü, onun onu kişi deyil, qadın kimi dünyaya gətirməsinə yönəlmiş ittihamdır.

Uğur qarşısında iflasa uğrayanlar Psixoanalitik iş bizə belə bir cümlə bəxş etdi: İnsanlar məhrumiyyət nəticəsində nevroz xəstəliyinə tutulurlar. Burada nəzərdə tutulan, onların libidinal istəklərinin ödənilməsinə məhrum edilməsidir və bu cümləni başa düşmək üçün daha uzun bir yol lazımdır. Çünki nevrozun yaranması üçün insanın libidinal istəkləri ilə onun varlığının, bizə Mən adlandırdığımız, özünü saxlamaq həvəslərinin ifadəsi olan və öz ideallarını öz varlığından əks etdirən hissəsi arasında konflikt lazımdır. Belə bir patoloji konflikt yalnız libidomun Mən tərəfindən artıq aşılmış və qınanmış, yəni gələcək üçün də qadağan edilmiş yollar və məqsədlərə yönəlmək istədiyi halda baş verir; libidom isə bunu yalnız ona Mənə uyğun ideal ödəniş imkanının əlindən alındığı zaman edir. Beləliklə, real ödənişdən məhrum olma, yəni məhrumiyyət, nevrozun yaranması üçün ilk şərt olur, baxmayaraq ki, tək şərt deyil.

Həkim kimi, insanların bəzən dərin əsaslandırılmış və uzun müddət bəslənmiş bir istəkləri yerinə yetirildiyi zaman xəstələndikləri təcrübəsini yaşamaq, daha çox təəccüblü, hətta çaşdırıcı təsir bağışlamalıdır. Görünür, onlar öz xoşbəxtliklərini qaldıra bilmirlər, çünki uğur və xəstəlik arasındakı səbəb-nəticə əlaqəsində şübhə etmək olmaz. Beləliklə, mən, belə faciəvi dönüşlər üçün nümunəvi kimi təsvir etmək istədiyim bir qadının taleyini nəzərdən keçirmə imkanı qazandım.

Yaxşı nəslindən və tərbiyəli olan bu qadın, çox gənc qız ikən həzz almaq istəyini dizginləyə bilmədi, valideyn evindən qopdu və dünyada macəra axtararaq gəzdi, ta ki, onun qadın cazibəsini qiymətləndirən, lakin aşağılanmış qadında daha incə bir istedadın olduğunu sezməyi bacaran bir rəssarla tanış olana qədər. O, onu öz evinə götürdü və ondan sadiq bir həyat yoldaşı qazandı; tam xoşbəxtlik üçün ona yalnız vətəndaşlıq bərpası çatışmırdı. Uzun illər birlikdə yaşadıqdan sonra, o, öz ailəsinin onunla dostluq qurmasını təmin etdi və indi onu qanun qarşısında öz həyat yoldaşı etmək üçün hazırdı. Bu anda o, uğursuzluğa uğramağa başladı. İndi qanuni sahibi olmalı olduğu evə diqqətsiz yanaşdı, onu ailəyə qəbul etmək istəyən qohumları tərəfindən təqib olunduğunu düşünürdü, mənasız qısqanclıqla kişi ilə bütün əlaqələri kəsdi, onun bədii işinə mane oldu və tezliklə müalicə olunmaz ruhi xəstəliyə tutuldu.

Başqa bir müşahidə mənə son dərəcə hörmətli bir kişini göstərdi; özü akademik müəllim olan bu adam, uzun illər boyu, özünü elmə gətirən müəlliminin varisi olmaq kimi başa düşülən bir istəklə yaşayırdı. Həmin yaşlı adamın vəzifəsindən ayrılmasından sonra həmkarları ona bildirdilər ki, onun yerinə seçilən başqa yox, məhz özüdür; o zaman adam qorxaqlıq etməyə başladı, öz layiqə və xidmətlərini kiçiltdi, ona nəzərdə tutulan vəzifəni yerinə yetirməyə layiq olmadığını bildirdi və növbəti illər ərzində onu hər hansı fəaliyyətdən uzaqlaşdıran bir melankoliyaya tutuldu.

Bu iki hal bir-birindən nə qədər fərqli olsa da, onlar yalnız bir nöqtədə üst-üstə düşür: xəstəlik istəyin təmin olunması üzərinə yaranır və həmin təmin olunmanın zövqünü məhv edir.

Belə təcrübələrlə “insan məhrumiyyətdən xəstələnir” şəklindəki qənaət arasındakı ziddiyyət həll olunmaz deyil. Xarici məhrumiyyətin daxili məhrumiyyətdən fərqləndirilməsi bu ziddiyyəti aradan qaldırır. Əgər reallıqda libidonun öz təmin olunmasını tapa biləcəyi obyekt yoxa çıxıbsa, bu, xarici məhrumiyyətdir. Bu, özlüyündə təsirsizdir, hələ patoloji deyil, ta ki, ona daxili məhrumiyyət əlavə olunmayana qədər. Bu daxili məhrumiyyət Məndən gəlməli və libidoya, onun indi ələ keçirmək istədiyi başqa obyektləri mübahisəli şəkildə qadağan etməlidir. Yalnız bundan sonra konflikt və nevroz xəstəliyinin, yəni sıxışdırılmış şüursuzluq vasitəsilə əvəzedici təmin olunmanın imkanı yaranır. Beləliklə, daxili məhrumiyyət bütün hallarda nəzərə alınır, lakin o, yalnız xarici real məhrumiyyət onun üçün vəziyyəti hazırlayana qədər təsir göstərmir. İstisna hallarda, insanlar uğur qazandıqda xəstələnəndə, daxili məhrumiyyət təkbaşına təsir etmişdir; hətta o, xarici məhrumiyyət istəyin təmin olunmasına yer verdikdən sonra ortaya çıxmışdır. İlk baxışda bu, bir qədər təcürəli görünür, lakin daha diqqətlə nəzərdən keçirdikdə, Mənin bir istəyi, o, fantaziya kimi mövcud olduqda və təmin olunmadan uzaq göründüyü müddətcə zərərsiz kimi dözümlə qarşıladığını, lakin təmin olunmaya yaxınlaşan və reallığa çevrilməklə hədələyən kimi ona qarşı sərt şəkildə müdafiəyə keçdiyini qəbul edirik. Bu, nevrozların yaranmasında yaxşı məlum olan vəziyyətlərdən yalnız ona görə fərqlənir ki, digər hallarda libido yüklənməsinin daxili artımları, indiyə qədər kiçik hesab edilən və dözülməyə çalışılan fantaziyayı qorxulu rəqibə çevirir, bizim hallarımızda isə konfliktin başlanğıcına işarə verən siqnal real xarici dəyişiklik tərəfindən verilir.

Analitik iş bizə asanlıqla göstərir ki, şəxsə uzun müddət gözlənilən qazancı xoşbəxt real dəyişiklikdən çıxarmağı qadağan edən vicdan qüvvələridir. Bu çətin vəzifə, lakin, bizə mövcudluqları ilə çox vaxt onları tapmağı gözləmədiyimiz yerlərdə təəccüb doğuran bu hökm verən və cəzalandıran meyllərin mahiyyətini və mənşəini öyrənməkdir. Bu barədə bildiklərimiz və ya ehtimal etdiklərimiz, məlum səbəblərə görə, tibbi müşahidə halları üzərində deyil, böyük şairlərin öz ruh tanıma zənginliyindən yaratdıqları obrazlar üzərində müzakirə edilmək istəyir.

Uğur qazandıqdan sonra, ona doğru səmimi enerji ilə mübarizə apardıqdan sonra yıxılan bir şəxs, Şekspirin Leydi Makbetidir. Onun içərisində əvvəlcədən heç bir tərəddüd və daxili mübarizənin heç bir əlaməti yoxdur; ambisiyalı, lakin yumşaq ürəkli kişisinin şübhələrini dəf etməkdən başqa heç bir tələsi yoxdur. Qətli nəzərdə tutarkən, öz qadınlığını qurban verməyə hazırdır, cinayətlə əldə edilmiş ambisiyasının hədəfini müdafiə etmək lazım gəldikdə, bu qadınlığa hansı həlledici rolun düşəcəyini nəzərə almadan.

«Gəlin, ey ruhlar, Qətli düşüncələrə qulaq asanlar, məni qadınlıqdan məhrum edin. Mənim döşlərimə, Ey qətl köməkçiləri! Südümdən öd çıxarın!»

«Mən döşümü verdim və bilirəm, Emizdirilən uşağı nə qədər şirin sevirlər. Lakin, o mənə üzümə gülümsədiyi halda, Ana döşümdən onun dişsiz ağzını Qoparmaq və beynini əzmək istərdim, Əgər bunu and içmiş olsaydım, necə ki, sən and içmisən!»

Təkcə bir yüngül müqavimət hissi, əməldən əvvəl onu bürüyür: (Akt II, Səhnə 2):

«O, atama bənzəməsəydi, Yatdığı halda, mən bunu edərdim.»

İndi, Duncana qarşı törədilmiş qətllə kraliça olduğu zaman, bir növ məyusluq, bir növ bezginlik kimi bir şey qısa müddətə özünü göstərir. Bunun haradan gəldiyini bilmirik.

«Heç nə yoxdur, hər şey yalandır, Arzu yerinə yetirilir, lakin doyum çatmır, Dağıtdığımız şey olmaq daha təhlükəsizdir, Dağıtmaqla əbədi qorxuya and içməkdən.»

Lakin o, dözümlü davranır. Bu sözlərdən sonra gələn ziyafət səhnəsində, tək başına ağılını saxlayır, kişisinin çaşqınlığını ört-basdır edir, qonaqları buraxmaq üçün bir bəhanə tapır. Sonra isə bizdən yox olur. Onu (beşinci aktın birinci səhnəsində) yuxuda gəzən kimi görürük, həmin qət gecəsinin təəssüratlarına bərkidilmiş halda. Kişisinə yenidən, həmin vaxtkı kimi, cəsarət verir:

«Ay, ərim, ay, əsgər və qorxaq? — Kim bildiyi halda, nədən qorxmalıyıq? Heç kim bizim gücümüzü cavabdehlikə çəkmir.» — — —

Qapıya döyüntünü eşidir, bu, əməldən sonra kişisini qorxutmuşdu. Lakin, eyni zamanda, «artıq geri döndürülə bilməyən əməli geri döndürməyə» çalışır. Qanla ləkələnmiş və qan qoxusu verən əllərini yuyur və bu cəhdin bayağılığını dərk edir. Elə bil pişmanlıq, o qədər vicdansız göründüyü halda, onu yıxmışdır. Öləndə, əvvəlcə onun göstərdiyi kimi, artıq amansızlaşmış Makbet, onun üçün yalnız qısa bir təhqir tapır:

(Akt V, Səhnə 5): «O, daha sonra ölə bilərdi. Belə bir söz üçün hələ kifayət qədər vaxt var idi.»

Və indi insan öz-özünə soruşur, bu xarakteri nə qırdı, elə bil ən bərk metaldan döyülmüşdü? Yalnız bu Məyusluq, həyata keçirilmiş hərəkətin göstərdiyi digər üz, biz geri qayıdaraq belə nəticə çıxarmalıyıq ki, Leydi Makbetdə də əvvəlcə yumşaq və qadın xarakterli mülayim bir ruh həyatı, davamlılıq qismində müəyyən edilməyən bir konsentrasiya və yüksək gərginliyə qədər işlənib hazırlanmışdı, ya da bu çöküşü daha dərin bir insan motivasiyası ilə bizə yaxınlaşdıran əlamətləri axtarmağa icazə veririk?

Burada bir qərar verməyi qeyri-mümkün hesab edirəm. Şekspirin «Makbet»i, əvvəllər Şotlandiya kralı olan Yakobun taxta çıxması münasibəti ilə yazılmış bir fürsət əsəridir. Mövzu mövcud idi və eyni zamanda digər müəlliflər tərəfindən işlənmişdi; Şekspir onların işindən, ehtimal ki, özünəməxsus üsulla istifadə etmişdir. Bu, mövcud vəziyyətə dair qəribə işarələr təklif edirdi. «Bakirə» Yelizaveta, haqqında şayilərin heç vaxt uşaq doğa bilməyəcəyini bildirdiyi, bir dəfə Yakobun doğum xəbərini eşidəndə ağrılı bir fəryadla özünü «quru bir gövdə» adlandıran,‘ məhz uşaq sahibi olmaması səbəbindən Şotlandiya kralını öz varisi olaraq təyin etməyə məcbur edilmişdi. Lakin o, Yelizavetanın, istəsə də istəməsə də, edamını əmr etdiyi və bütün siyasi məsləhətlər səbəbindən münasibətlərin bulanmasına baxmayaraq, yenə də qan qohumu və qonağı adlandırıla bilən Mariyanın oğlu idi.

Birinci Yakobun taxta çıxması, məhsulsuzluq lənətinin və nəsillərin davamlılığının nemətlərinin nümayişi kimi idi. Şekspirin «Makbet»indəki inkişaf da məhz bu eyni ziddiyyətə əsaslanır. Tale bacıları ona özünün kral olacağını vəd etmişdilər, «Başıma məhsulsuz qoydular qızılı, Quru bir əsa verdilər ələ, Ki, əldən düşsün sonra əl yadının, Çünki oğlum yoxdur mənə varis.» — — —

1) Bax: Makbet (II pərdə, 1-ci səhnə):

lakin Banquoya, onun uşaqlarının tacı miras alacaqlarını vəd etmişdilər. Makbet bu tale hökmünə qarşı çıxır, o, öz ambisiyasının ödənilməsi ilə kifayətlənmir, bir sülalənin qurucusu olmaq və xariclərin xeyrinə qətllər törətməmək istəyir. Şekspirin əsərində yalnız ambisiya faciəsini görmək istəyənlər bu 'nöqtəni nəzərdən qaçırırlar. Makbetin özü əbədi yaşaya bilməyəcəyi aydın olduğundan, ona qarşı çıxan peyğəmbərliyin hissəsini zəiflətmək üçün yalnız bir yol var: əgər özünün ona varis ola biləcək uşaqları olsa. O, güclü qadınından da belə uşaqlar gözləyir kimi görünür: (I pərdə, 7-ci səhnə):

«Sən, yalnız oğullar doğur, Yalnız kişilər olmalıdır qorxusuz qanın» Və əgər bu gözləntidə aldanarsa, onda taleyə tabe olmalı və ya hərəkəti məqsəd və məğzini itirməli, əvvəlcə əlində gələni məhv etmək istəyən, məhva məhkum edilmiş birinin kor təhlükəsinə çevrilməlidir. Makbetin bu inkişafı keçdiyini görürük və faciənin zirvəsində, onun dəyişməsinin açarını ehtiva edə bilən, çox qədimdən bəri çoxmənalı tanınan həyəcanverici fəryadı, Makduffun fəryadını tapırıq:

(IV pərdə, 3-cü səhnə): „Onun uşaqları yoxdur.“

Bu, əlbəttə, belə deməkdir: Yalnız ona görə ki, özü uşaq sahibi deyil, mənim uşaqlarımı qətlə yetirə bildi; lakin bu ifadə daha çox məna kəsb edə bilər və ilk növbədə, həm Makbeti öz təbiətindən çox uzağa aparan, həm də onun yanındakı sərt qadının xarakterini onun tək zəif nöqtəsindən vuran ən dərin motivləri üzə çıxara bilər. Lakin Makduffun bu sözlərinin işarə etdiyi zirvəyə nəzər salsaq, bütün pyesin ata-uşaq münasibətlərinə aid əlaqələrlə yoğrulduğunu görürük. Xeyirxah Duncanın qətlə yetirilməsi ata qətlinə çox bənzəyir; Banko işində Makbet atanı öldürdü, lakin oğul əlindən qaçdı; Makduff işində isə atası əlindən qaçdığı üçün uşaqları öldürür. Tale bacıları ruhların çağırılması səhnəsində ona qanlı və tacı olan bir uşaq göstərirlər; bundan əvvəlki silahlı baş, güman ki, Makbetin özüdür. Arxa planda isə nəsil qanunlarının istisnası olan qisasçı Makduffun qara və qorxulu fiquru yüksəlir, çünki o, anası tərəfindən doğulmamış, əksinə, onun bədənindən kəsilib çıxarılmışdır.

Talion prinsipinə əsaslanan poetik ədalət anlayışına tamamilə uyğun olardı ki, Makbetin uşaqsızlığı və onun xanımının qısırlığı nəsli müqəddəsliyinə qarşı törətdikləri cinayətlər üçün cəza olsun; yəni Makbet ata ola bilməz, çünki o, uşaqlardan atanı, atadan isə uşaqları alıb aparmışdır və Makbet xanımının üzərində, onun qətl ruhlarını çağıraraq istədiyi qadınlıqdan çıxma prosesi həyata keçmişdir. Məncə, Makbet xanımının xəstələnməsini, onun cinayətkar cəsarətinin peşmanlığa çevrilməsini, uşaqsızlığına reaksiya kimi asanlıqla başa düşmək olar; bu uşaqsızlıq onu təbiət qanunlarına qarşı acizliyinə inandırır və eyni zamanda ona öz cinayətinin, öz təqsiri sayəsində məhsuldarlığının daha yaxşı hissəsindən məhrum edildiyini xatırladır.

Holinshedın xronikasında (1577), Şekspir Makbetin mövzusunu buradan götürmüşdür, xanım yalnız özünü kraliça etmək üçün ərinin qətli təhrik edən həris bir qadın kimi bir dəfə qeyd olunur. Onun gələcək taleyi və xarakterinin inkişafı haqqında heç nə deyilmir. Əksinə, orada Makbetin xarakterinin qanlı zorakıya çevrilməsi, bizim indicə cəhd etdiyimiz kimi, eyni şəkildə motivləşdirilməli kimi görünür. Çünki Holinshedin məlumatlarına görə, Duncanın öldürülməsi, Macbethin kral olması və onun sonrakı cinayətləri arasında on il keçir; bu müddət ərzində o, sərt, lakin ədalətli hökmdar kimi özünü göstərir. Yalnız bu müddətdən sonra onun xarakterində dəyişiklik baş verir; bu dəyişiklik, Banquoya verilən peyğəmbərliyin, öz taleyi ilə bağlı olan peyğəmbərlik kimi həqiqətə çevrilə biləcəyindən qaynaqlanan əzabverici qorxunun təsiri altında baş verir. İndi o, Banquonu öldürməyə əmr verir və Şekspirdə olduğu kimi, bir cinayətdən digərinə sürüklənir. Holinsheddə də onun uşaq sahibi olmamasının onu bu yola sövq etdiyi açıq şəkildə deyilmir, lakin bu ehtimal olunan motivləşdirmə üçün vaxt və yer qalır. Şekspirdə isə vəziyyət fərqlidir. Tragediyada hadisələr nəfəs kəsən tələsikliklə bizim qarşımızdan keçib gedir, elə ki, pyesdəki şəxslərin məlumatlarından təxminən bir həftəlik müddət hesablanmaq olar.¹ Bu sürətləndirmə nəticəsində Macbeth və onun xanımının xarakterindəki dəyişikliyin motivləşdirilməsinə dair bütün qurğularımız əsasından yox olur. Uşaq ümidinin davamlı məyusluğu nəticəsində qadını tükəndirə və kişini inatçı dəlilikə sürükləyə biləcək vaxt yoxdur; beləliklə, pyesin daxilində və onun mənbəyi arasında olan bir çox incə əlaqənin uşaq sahibi olmamaq motivinin üst-üstə düşməsinə yönəlməsi, lakin tragediyanın zaman iqtisadiyyatının ən dərin motivlərdən başqa mənbələrdən xarakter inkişafını açıq şəkildə rədd etməsi ziddiyyəti qalır.

Lakin bu qısa müddət ərzində qorxaq ambisiyalı adamı həddindən artıq vəhşiyə, polad kimi sərt təşviq edən qadını isə peşmanlıqdan əzilmiş xəstəyə çevirə biləcək motivlərin nələr ola biləcəyini mənim fikrimcə təxmin etmək mümkün deyil. Məncə, biz pis saxlanılmış əfsanənin mənasının burada sıxlaşdığı üç qatlı qaranlığı dəlikləmək cəhdindən imtina etməliyik. Həmçinin, belə araşdırmaların, tamaşaçı üzərində tragediyanın yaratdığı möhtəşəm təsir qarşısında bədih olduğu iddiasını da qəbul etmirəm. Şair öz sənəti ilə tamaşa zamanı bizi ələ keçirə və düşünmə qabiliyyətimizi felç edə bilər, lakin o, bizə sonradan bu təsiri onun psixoloji mexanizmindən başa düşməyə çalışmaqdan mane ola bilməz. Həmçinin, şairin, adi ehtimalı qurban verməklə dramatik təsiri gücləndirə biləcəyi təqdirdə, öz göstərdiyi hadisələrin təbii zaman ardıcıllığını istədiyi şəkildə qısaltmaqda sərbəst olduğu qeydi də burada yerində deyil. Çünki belə bir qurban yalnız ehtimalı pozduqda, lakin səbəb-nəticə əlaqəsini ləğv etdikdə əsaslandırıla bilər; əgər zaman axını açıq bəyanatlarla bir neçə günə daraldılmasa, qeyri-müəyyən buraxılsaydı, dramatik təsirə heç bir ziyan dəyməzdi.²⁷

Macbeth problemi kimi bir problemi həll olunmaz buraxmaq o qədər çətindir ki, mən yeni bir çıxış yoluna işarə edən bir qeyd əlavə etmək cəhdini yenə də risk edirəm. Ludwig Yekels yaxınlığında bir Şekspir tədqiqatında şairin texnikasının bir hissəsini təxmin etdiyini düşünmüşdür; bu, Macbeth üçün də nəzərə çarpıla bilər. O, Şekspirin tez-tez bir xarakterini iki şəxsə böldüyünü, bunlardan hər birinin digəri ilə yenidən vahidə birləşdirilməyincə qüsurlu anlaşıldığını iddia edir. Macbeth və Lady Macbeth arasında da belə ola bilər və əgər onları müstəqil şəxslər kimi qəbul edib, onları tamamlayan Macbethi nəzərə almadan dəyişmələrinin motivlərini axtarmaq istəsək, bu, təbii ki, heç nəyə gətirib çıxarmazdı.

1) Riçard III-ün Annaya evlilik təklifində olduğu kimi, onun qətlə yetirdiyi kralın tabutunun yanındakı mənzərədə.

Mən bu izi daha da davam etdirmirəm, lakin bu qəbulu o qədər açıq şəkildə dəstəkləyən məqamları qeyd etmək istəyirəm ki, qətli gecəsi Macbethdə üzə çıxan təşviş toxumları, onun yox, Lady Macbethdə inkişaf edir. Cinayətdən əvvəl xəncərin halüsinasiyasını yaşayan odur, lakin sonradan ruhi xəstəliyə tutulan odur; o, evdə qətldən sonra eşidilmiş fəryadı eşitmişdir: “Yatmayın, Macbeth yuxunu qətlə yetirir, ona görə də Macbeth artıq yatmamalıdır”, lakin biz Kral Macbethin artıq yatmadığına dair heç nə eşitmirik, halbuki Kraliçanın yuxusundan qalxıb gecə gəzintisi edərək günahını açdığını görürük; o, qanlı əllərlə çarəsiz dayanmış və dəniz tanrısının bütün selinin əlini təmizləməyəcəyindən şikayət etmişdir; o, həmin vaxt onu təsəlli vermişdir: “Bir az su cinayətimizi bizdən yuyub aparacaq”, lakin sonra əllərini dörddə bir saat yuyan və qan ləkəsini təmizləyə bilməyən odur. “Ərəbistanın bütün ətirləri bu kiçik əli şirin qoxulu edə bilməz.” (V pərdə, 1-ci səhnə.) Beləliklə, vicdan təşvişində onun qorxduqları onun üzərində həyata keçir; cinayətdən sonra peşmanlıq o olur, inadkarlıq isə Macbeth olur, onlar birlikdə cinayətə reaksiyanın imkanlarını tükəndirirlər, tək bir psixiki fərdiyyətin bir-biri ilə razılaşmayan hissələri kimi və bəlkə də tək bir nümunənin kölgələri kimi.

Lady Macbethin obrazında, uğurdan sonra xəstə kimi niyə çökdüyü sualına cavab verə bilməmişiksə, bəlkə də başqa böyük bir dramaturqun yaradıcılığında bizə daha yaxşı bir ümid işarə edir; bu dramaturq psixoloji hesabvermə vəzifəsini amansız sərtliklə izləməyi sevir.

Rebekka Qamvik, bir qabağının qızı, ögey atası Doktor Vest tərəfindən azad fikrli və dini inanca əsaslanan o qüdlərə qarşı nifrət edən bir qadın kimi tərbiyə edilmişdir. Doktorun ölümündən sonra o, Rosmersholmə, yəni üzvləri gülüşü bilməyən və sevinci qəti vəzifə yerinə yetirməyə qurban vermiş köhnə bir nəslin ata yurduna sığınır. Rosmersholmda keşiş Yohannes Rosmer və onun xəstə, uşaq sahibi olmayan həyat yoldaşı Beate yaşayır. «Vəhşi, dəf edilməz həvəs»lə zadəgan kişinin sevgisinə tutulan Rebekka, yoluna mane olan qadını aradan qaldırmağa qərar verir və bu məqsədlə heç bir ehtiyatla məhdudlaşmayan «cəsur, azad doğulmuş» iradəsindən istifadə edir. O, qadının əlinə bir tibb kitabı verir; kitabda uşaq dünyaya gətirmək evliliyin məqsədi kimi təqdim olunur, beləliklə, bədbəxt qadın öz evliliyinin qanuniliyindən şübhələnir. O, ona, oxuduqları və düşüncə tərzini bölüşdüyü Rosmerin köhnə inanclardan qopmağa və maarifçi tərəfdar olmağa hazır olduğunu hiss etdirir. Beləliklə, qadının öz ərinin əxlaqi etibarlılığına olan inancını sarsıtdıqdan sonra, nəhayət, ona, özünün, Rebekkanın, Rosmerlə qeyri-qanuni münasibətin nəticələrini gizlətmək üçün tezliklə evi tərk edəcəyini bildirir. Cinayətkar plan uğurla nəticələnir. Melankolik və məsuliyyətsiz sayılan bədbəxt qadın, özünün dəyərsizliyi hissi ilə və sevilən kişinin xoşbəxtliyinə mane olmamaq üçün dəyirmən körpüsündən suya atılır.²⁸

Uzun illərdir Rebekka və Rosmer Rosmersholmda tək yaşayırlar; Rosmer bu münasibəti yalnız mənəvi və ideal dostluq hesab etmək istəyir. Lakin xaricdən bu münasibətə qarşı ilk böhtan kölgələri düşdüyü və eyni vaxtda Rosmerin qəlbini, həyat yoldaşının ölümünün hansı səbəblərdən qaynaqlandığına dair əzabverici şübhələr doldurduğu zaman, o, Rebekkadan özünün ikinci həyat yoldaşı olmasını xahiş edir ki, kədərli keçmişə yeni, canlı bir reallıq qarşı qoya bilsin. (II pərdə.) O, bu təklifə bir anlıq sevinc hissi ilə cavab verir, lakin dərhal sonra bunun mümkün olmadığını bildirir və əgər o, ona daha çox təzyiq göstərsə, «Beatenin getdiyi yolu gedəcəyini» deyir. Rosmer bu imtinanı anlayışla qarşılamır; bizə, Rebekkanın hərəkətləri və niyyətləri haqqında daha çox şey bildiyimiz üçün, bu imtin daha da anlaşılmazdır. Yalnız onun «xeyr»inin ciddi olduğunu şübhə altına almamalıyıq.

Heç bir ehtiyat olmadan istəklərinin həyata keçirilməsinə yol açan, cəsur və azad doğulmuş iradəyə malik olan bu macəraçı qadın, uğurun meyvəsini toplamaq ona təklif edildiyi halda, niyə artıq ona əl uzatmaq istəmir? O, dördüncü pərdədə bizə özü izahat verir: «Ən dəhşətli olan budur ki, indi bütün dünya xoşbəxtliyi mənə açıq əllərlə təqdim olunduğu halda — indi mən elə birinə çevrilmişəm ki, öz keçmişim mənə xoşbəxtliyə gedən yolu bağlayır.» Deməli, o, bu müddət ərzində dəyişib, vicdanı oyandı və ona zövq almağı qadağan edən bir günahkarlıq hissi peyda oldu.

Və onun vicdanı necə oyandı? Gəlin onun özünü dinləyək və sonra ona tam etibar edib-edə bilməyəcəyimizi düşünək: «Rosmer evinin həyat baxışı — və ya ən azından sənin həyat baxışın — mənim iradəmə toxundu... Və onu xəstələndirdi. Onu əvvəllər mənim üçün qüvvədə olmayan qanunlarla kölə etdi. Səninlə birlikdə yaşamaq — sən, mənim mənalılığımı yüksəltdin».

Bu təsir, əlavə edilməlidir ki, yalnız o, Rosmerlə tək başına yaşamağa icazə verildiyi zaman özünü büruzə verdi: «— səssizlikdə, — tənhalıqda, — sən mənə bütün düşüncələrini heç bir ehtiyat olmadan verdin, — hər bir əhval-ruhiyyəni, elə yumşaq və elə incə, necə ki, sən onu hiss edirdin, — o zaman böyük dəyişiklik baş verdi».

Qısa müddət əvvəl o, bu dəyişikliyin digər tərəfinə şikayət etmişdi: «Çünki Rosmersholm məndən gücü alıb, burada mənim cəsur iradəm iflic olunub. Və çirkinləşdirilib! Mənim üçün hər şeyə və hər bir şeyə cəsarət edə biləcəyim vaxt bitib. Mən hərəkət etmək enerjisini itirdim, Rosmer».

Bu izahatı Rebekka, özünün könüllü etirafı ilə Rosmer və onun tərəfindən aradan qaldırılan qadının qardaşı, rektor Kroll qarşısında cinayətkar kimi ifşa olunduqdan sonra verir. İbsen, ustalıqla seçilmiş kiçik detallarla müəyyən etmişdir ki, bu Rebekka yalan demir, lakin heç vaxt tam səmimi də deyil. Bütün qabaqcadan hökmlərdən azad olmasına baxmayaraq, yaşını bir il aşağı saldığı kimi, iki kişi qarşısında etirafı da natamamdır və Krollun tələbi ilə bir neçə əsas məqamda tamamlanır. Bizə də belə fərz etmək sərbəstliyi qalır ki, onun imtinasının izahı bir şeyi açıqlamaq üçün yalnız başqa bir şeyi gizlədir.

Şübhəsiz, onun Rosmersholmdakı havanın, əsilzadə Rosmerlə ünsiyyətinin onun üzərində yüksəldici və — iflicedici təsir göstərdiyi barədə dediklərinə şübhə etmək üçün əsasımız yoxdur. O, bildiyi və hiss etdiyi şeyi deyir. Lakin onun daxilində baş verənlərin hamısı bu olmaya bilər; həm də onun hər şey haqqında hesabat verə bilməsi zəruri deyil. Rosmerin təsiri yalnız başqa bir təsiri gizlədən örtük də ola bilərdi və bu başqa istiqamətə diqqət çəkən bir detallar işarə edir.

Hətta etirafından sonra, pyesi bitirən son söhbətdə, o, Rosmerdən yenidən xahiş edir ki, onun arvadı olsun. O, ona görə ki, ona olan məhəbbət ucbatından törətdiyi şeyləri bağışlayır. Və indi o, etməli olduğu cavabı vermir, yəni heç bir bağışlamanın, məsum Beateyə qarşı məkrli aldatma ilə qazandığı günah hissinin ondan ala bilməyəcəyini demir, əksinə, özünü azad fikirləşən birinə yad gələn, Rebekkanın onu yerləşdirdiyi yeri heç vaxt haqq etməyən başqa bir ittihamla yükləyir: «Ah, dostum, — heç vaxt buna qayıtma! Bu qeyri-mümkün bir şeydir —! Çünki bilməlisən, Rosmer, mənim keçmişim var». Təbii ki, o, başqa bir kişi ilə cinsi əlaqələri olduğunu nəzərdə tutmaq istəyir və biz yadda saxlamalıyıq ki, onun bu əlaqələr, o vaxt azad və heç kimə məsuliyyət daşımadığı bir dövrdə, Rosmerlə birləşməyə maneə kimi, onun arvadına qarşı həqiqətən cinayətkar davranışından daha güclü görünürdü.

Rosmer bu keçmiş haqqında eşitməkdən imtina edir. Biz onu təxmin edə bilərik, baxmayaraq ki, buna işarə edən hər şey pyesdə demək olar ki, yeraltı qalır və işarələrdən çıxarılmalıdır. Əlbəttə, belə bir incəliklə yerləşdirilmiş işarələrdən, ki, onların yanlış başa düşülməsi mümkün deyil.

Rebekkanın ilk imtinası ilə onun etirafı arasında, onun gələcək taleyi üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edən bir şey baş verir. Rektor Kroll onu, qanunsuz uşaq olduğunu, anasının ölümündən sonra onu himayə götürən həmin Doktor Westin qızı olduğunu bildiyini ona xəbər verərək təhqir etmək üçün ziyarət edir. Nifrət onun qoxu hisslərini kəskinləşdirib, amma o, ona bununla yeni bir şey demək niyyətində deyil. «Həqiqətən, mən düşünürdüm ki, siz tam dəqiq bilirsiniz. Əks təqdirdə, Doktor West tərəfindən himayə götürülməyiniz çox qəribə olardı —». «Və o, sizi öz yanına götürür — ananızın ölümündən dərhal sonra. O, sizinlə sərt davranır. Amma siz yenə də onun yanında qalırsınız. Bilirsiniz ki, o, sizə bir qəpik belə miras qoymayacaq. Sizə yalnız bir sandıq kitab verilib. Amma siz yenə də ona dözürsünüz. Onun əhval-ruhiyyələrinə tab gətirirsiniz. Son ana qədər ona qulluq edirsiniz». — «Onun üçün etdiklərinizi mən qızın təbii instinktindən irəli gəlirəm. Qalan bütün davranışınızı mən sizin mənşəyinizin təbii nəticəsi hesab edirəm».

Amma Kroll səhv edirdi. Rebekka Doktor Westin qızı olduğunu bilmirdi. Kroll keçmişi haqqında qaranlıq işarələrlə başlayanda, o, başqa bir şey nəzərdə tutduğunu düşünməli idi. O, nəyə istinad etdiyini anladıqdan sonra, bir müddət özünü toparlaya bilər, çünki düşməninin hesablamalarında, əvvəlki ziyarətlərindən birində ona yanlış olaraq göstərdiyi yaş həddini əsas götürdüyünə inanmağa haqqı var. Amma Kroll bu etirazı qələbə ilə rədd etdikdən sonra: «Ola bilər. Amma hesab yenə də doğru ola bilər, çünki West orada işə başlamazdan bir il əvvəl müvəqqəti olaraq orada olmuşdur», bu yeni məlumatdan sonra o, bütün dayaq nöqtələrini itirir. «Bu doğru deyil». — O, gəzinir və əllərini ovuşdurur: «Bu, mümkün deyil. Siz mənə bunu yalnız təsəvvür etdirmək istəyirsiniz. Bu, heç vaxt və heç bir halda doğru ola bilməz. Doğru ola bilməz! Heç vaxt və heç bir halda —!». Onun təəssüratı o qədər güclüdür ki, Kroll bunu öz məlumatına aid edə bilmir.

Kroll: «Amma, əzizim, — allah xatirinə, niyə bu qədər həyəcanlanırsınız? Siz məni həqiqətən qorxudursunuz? Nəyə inanmalıyam və nə düşünməliyəm —!».

Rebekka: «Heç nəyə. Siz nə bir şeyə inanmalı, nə də bir şey düşünməlisiniz».

Kroll: «Onda siz mənə həqiqətən izah etməlisiniz ki, niyə bu məsələni — bu ehtimalı ürəyinizə bu qədər yaxın tutursunuz».

Rebekka (özünü yenidən toparlayır): «Bu, çox sadədir, cənab Rektor. Mənim qanunsuz uşaq kimi tanınmaq xoşuma gəlmir».

Rebekkanın davranışındakı sirr yalnız bir həllə imkan verir. Dr. Westin onun atası ola biləcəyi xəbəri, ona toxuna biləcək ən ağır zərbədir, çünki o, bu kişinin yalnız qəyyum qızı deyil, həm də sevgilisi idi. Kroll nitqlərinə başlayanda, Rebekka onun bu münasibətlərə işarə etmək istədiyini güman edirdi; o, ehtimal ki, azadlığına istinad edərək bunları açıqlamış olacaqdı. Amma rektorun niyyəti bundan uzaq idi; o, Dr. Westlə olan eşq münasibətindən, Rebekka da onun atası olmasından xəbərsiz idi. Rosmerə son imtaza zamanı, onun arvadı olmağa layiq olmadığını göstərən bir keçmişinin olduğunu irəli sürərkən, nəzərdə tutduğu şey yalnız bu eşq münasibəti ola bilər. Ehtimal ki, Rosmer istəsəydi, o, sirrinin yalnız bir yarısını ona açıqlayacaq, daha ağır hissəsini isə gizlədəcəkdi.

‘Amma indi biz aydın başa düşürük ki, bu keçmiş ona nikah bağlamaqda daha ağır maneə kimi, daha ağır — cinayət kimi görünür.

Öz atasının sevgilisi olduğunu öyrəndikdən sonra, o, indi güclü şəkildə ortaya çıxan günah hissinə tabe olur. O, Rosmer və Kroll qarşısında özünü qatil kimi damğalayan etirafı edir, cinayətlərlə yolunu açdığı xoşbəxtlikdən qətiyyən imtina edir və yola düşməyə hazırlaşır. Amma onun günah şüurunun, onu uğurdan saxlayan əsl səbəbi gizli qalır. Biz gördük ki, bu, Rosmersholmun havası və Rosmerin tərbiyəvi təsirindən tamamilə başqa bir şeydir.

Bizi bu qədər uzağa qədər izləyən kəs, indi bir etiraz irəli sürməyi unutmayacaq ki, bu da bir çox şübhələri əsaslandıra bilər. Rosmerin Rebekka tərəfindən ilk dəfə rədd edilməsi Krollun ikinci ziyarətindən, yəni onun qeyri-qanuni doğumunu açmasından əvvəl, Rebekka hələ öz qohumluq əlaqəsindən (insestdən) xəbərsiz ikən baş verir — əgər şairi düzgün başa düşmüşümsə. Lakin bu rədd enerjili və ciddi niyyətlədir. Beləliklə, onun hərəkətlərindən əldə etdiyi qazancdan imtina etməyə məcbur edən günah şüuru, onun ağır cinayətindən xəbərdar olmadan əvvəl də fəaliyyət göstərir və əgər biz bu qədərini qəbul etsək, onda insest günah şüurunun mənbəyi kimi bəlkə də ümumiyyətlə nəzərdən qaldırılmalıdır.

Biz indiyə qədər Rebekka Westi elə təhlil etmişik ki, sanki o, canlı bir şəxsdir və ən tənqidi ağılla idarə olunan şair İbsenin təsəvvürünün məhsulu deyil. Biz bu etirazın həlli zamanı eyni mövqeyi qorumağa çalışa bilərik. Etiraz yerindədir, Rebekkada insestdən xəbərdar olmadan əvvəl də bir parça vicdan oyandı. Bu dəyişməyə, Rebekkanın özünün tanıdığı və qınadığı təsiri məsul tutmağa heç nə mane deyil. Amma bununla ikinci motiv olan etirafdan qurtula bilmirik. Rebekkanın rektorun məlumatı qarşısındakı davranışı, dərhal ardından etdiyi etiraf, artıq imtina etmənin daha güclü və həlledici motivinin təsirə keçdiyinə dair heç bir şübhə qoymur. Əslində, daha səthi motivin arxasında daha dərin bir motivin üzə çıxdığı, çoxsaylı motivləşdirmə halı mövcuddur. Poetik iqtisadiyyatın qaydaları bu halı belə qurmağı əmr edirdi, çünki bu dərin motiv açıq şəkildə müzakirə edilməməli idi, örtülü qalmalı idi, teatrda tamaşaçının və ya oxucunun asan qavrayışından uzaq tutulmalı idi; əks halda, tamaşanın təsirini sual altına ala biləcək, ən ağrılı hisslərə əsaslanan ağır müqavimətlər yaranardı. Lakin biz haqlı olaraq, irəli sürülən motivin, onun ört-basdır etdiyi motivlə daxili əlaqəsi olmadan olmamasını, əksinə, sonuncudan yumşalma və törəmə kimi özünü göstərməsini tələb edə bilərik. Əgər şairə, onun şüurlu poetik kombinasiyasının şüursuz fərziyyələrdən məntiqli şəkildə qaynaqlandığına etibar etmək icazəmiz varsa, onda onun bu tələbi yerinə yetirdiyini göstərməyə də cəhd edə bilərik. Rebekkanın günahkarlıq hissi, rektor ona analitik kəskinliklə bu hissi şüura çatdırmazdan əvvəl, qohum evliliyi ittihamı mənbəyindən qaynaqlanır. Əgər biz şair tərəfindən işarə edilmiş, Rebekkanın keçmişini ətraflı və tamamlayıcı şəkildə bərpa etsək, deyərik ki, o, anası ilə doktor West arasındakı intim əlaqədən xəbərsiz ola bilməzdi. Anasının yerinə bu adamın yanında varis olduğunda, ona böyük təsir etmiş olmalıdır və o, Edip kompleksinin hökmü altında idi, hətta bu ümumi fantaziyanın öz halında reallığa çevrildiyini bilməsə belə. Rosmersholma gəldikdə, ilk təcrübənin daxili qüvvəsi onu, öz iştirakı olmadan ilk dəfə reallaşmış vəziyyəti qətiyyətli hərəkətlərlə yenidən yaratmağa sövq edirdi: qadını və ananı aradan qaldırmaq, kişiyə və ataya öz yerini tutdurmaq. O, öz istəyinə qarşı məcbur edildiyini, Beateni aradan qaldırmaq üçün addım-addım irəliləməyə məcbur edildiyini inandırıcı bir dərinliklə təsvir edir.

«Amma siz həqiqətən inanırsınız ki, mən soyuq bir düşünclə hərəkət etdim və iş gördüm! O vaxtlar mən, indi qarşınızda dayanıb danışan olduğum kimi deyildim. Və sonra, fikrimcə, bir insanda iki növ iradə də var. Mən Beateni uzaqlaşdırmaq istəyirdim! Hər hansı bir yolla. Amma heç vaxt bunun baş verəcəyinə inanmırdım. Məni irəliyə doğru təhlükəli bir addım atmağa həvəsləndirən hər addımda, içimdə bir şeyin qışqırdığını hiss edirdim: İndi daha irəli getmə! Bir addım belə atma! — Amma yenə də özümü saxlaya bilmədim. Bir az daha irəli getməli idim. Və daha bir az. Sonra daha bir az — və həmişə daha bir az —. Və beləliklə, bu baş verdi. Bu cür şeylər belə baş verir.»

Bu, bəzəmə deyil, həqiqi hesabatdır. Rosmersholmda onun başına gələnlərin hamısı, Rosmerə olan aşiqçiliyi və onun həyat yoldaşına qarşı düşmənçiliyi, artıq Edip kompleksinin nəticəsi idi; bu, anası və Dr. West ilə olan münasibətinin məcburi təkrarlanması idi.

Və buna görə də, əvvəlcə Rosmerin evlənmə təklifini rədd etməsinə səbəb olan təqsir hissi, əsasən, Krollun məlumatından sonra onu etiraf etməyə məcbur edən daha böyük təqsir hissindən fərqli deyil. Lakin Dr. Westin təsiri altında azad fikrli və dini əxlaqı qəddarlıqla rədd edən birinə çevrildiyi kimi, Rosmerə olan yeni sevgisi sayəsində o, vicdan və nəciblik adamına çevrildi. O, daxili proseslərindən bu qədərini öz başa düşürdü və buna görə də Rosmerin təsirini dəyişikliyi üçün ona əlçatan olan motiv kimi göstərməyə haqqı çatırdı.

Psixoanalitik işləyən həkim bilir ki, xidmətçi, yoldaş və ya tərbiyəçi kimi bir evə daxil olan qız, orada şüurlu və ya şüursuz olaraq gündüz yuxusu toxuyur; bu yuxunun məzmunu Edip kompleksindən götürülmüşdür: evin xanımı bir şəkildə aradan qalxacaq və ev sahibi onun yerinə qızı həyat yoldaşı kimi götürəcək. «Rosmersholm» qızların gündəlik fantaziyasını işləyən janrın ən yüksək sənət əsəridir. Qəhrəmanın gündüz yuxusuna onun keçmişində tam uyğun gələn reallığın əvvəl gəldiyi əlavəsi ilə bu əsər faciəvi şeirə çevrilir.

Şeirə uzun müddət qayıtdıqdan sonra biz indi tibbi təcrübəyə qayıdırıq. Ancaq yalnız hər ikisinin tam uyğunluğunu bir neçə sözlə qeyd etmək üçün. Psixoanalitik iş öyrədir ki, adətən imtina zamanı deyil, uğur zamanı xəstəliyə səbəb olan vicdan qüvvələri, Edip kompleksi ilə, ata və ana ilə münasibətlə, bəlkə də ümumiyyətlə təqsir şüurumuzla sıx şəkildə əlaqədardır. III Təqsir şüurundan cinayət törədənlər Gənclikləri, xüsusilə pubertdən əvvəlki illər haqqında məlumatlarda mənə çox vaxt sonradan çox arxaik olan şəxslər, o vaxtlar törətdikləri icazəsiz hərəkətlər, oğurluqlar, fırıldaqçılıqlar və hətta yanğın qoymalar haqqında danışmışlar. Mən bu məlumatları həyatın bu dövründə əxlaqi ləngimələrin zəifliyinin məlum olduğu cavabı ilə keçib getməyə adət etmişəm və onları daha əhəmiyyətli bir əlaqəyə salmağa çalışmamışam. Ancaq nəhayət, xəstələr mənim müalicəm altında ikən belə cinayətlərin törədildiyi, parlaq və daha əlverişli hallar, və söhbət həmin gənc yaşlardan kənarda olan şəxslərdən gedirdi, məni daha dərindən öyrənməyə məcbur etdi. Belə hadisələrin tələbi ilə. Analitik iş sonra gözlənilməz nəticəni ortaya qoydu: belə hərəkətlər əsasən ona görə icra edilirdi ki, onlar qadağan idi və onların icrası ilə cinayətkar üçün psixi rahatlıq bağlı idi.²⁹

O, mənşəyi naməlum olan basınclı günahkarlıq şüurundan əziyyət çəkirdi və cinayət törətdikdən sonra bu təzyiq yumşalırdı. Günahkarlıq şüuru heç olmasa bir şəkildə yerləşdirilmişdi. Nə qədər paradoksal səslənsə də, iddia etməliyəm ki, günahkarlıq şüuru cinayətdən əvvəl mövcud idi, cinayətdən irəli gəlməmişdi, əksinə, cinayət günahkarlıq şüurundan irəli gəlmişdi. Bu şəxsləri haqlı olaraq günahkarlıq şüurundan cinayətkarlar adlandırmaq olardı. Günah hissinin əvvəlcədən mövcudluğu təbii ki, başqa bir çox ifadə və təsirlər vasitəsilə sübuta yetirilə bilərdi.

Bir qəribəliyin müəyyən edilməsi elmi işə məqsəd qoymur. İki əlavə sualın cavablandırılması lazımdır: qaranlıq günah hissi hərəkətdən əvvəl haradan gəlir və belə bir səbəbləndirmə növünün insan cinayətlərində daha böyük payı olması ehtimal oluna bilərmi?

Birinci sualın tədqiqi insan günahkarlıq hissinin ümumi mənbəyi haqqında məlumat vəd edirdi. Analitik işin müntəzəm nəticəsi belə idi ki, bu qaranlıq günah hissi Edip kompleksindən qaynaqlanır və iki böyük cinayətkar niyyətə, yəni atanı öldürmək və anayla cinsi əlaqədə olmaq niyyətinə reaksiyadır. Bu ikisi ilə müqayisədə, günahkarlıq şüurunu bərkitmək üçün törədilən cinayətlər əziyyət çəkən şəxs üçün rahatlıq idi. Burada xatırlamaq lazımdır ki, ata qətli və anayla insest insanlığın iki böyük cinayətidir, primitiv cəmiyyətlərdə belə təqib olunan və iyrənclik hissi doğuran yeganə cinayətlərdir. Həmçinin, digər tədqiqatlar vasitəsilə insanlığın, indi irsi psixi güc kimi ortaya çıxan vicdanını Edip kompleksində qazandığı fərziyyəsinə nə qədər yaxınlaşdığımızı da xatırlamaq lazımdır.

İkinci sualın cavablandırılması psixoanalitik işin sərhədlərindən çıxır. Uşaqlarda asanlıqla müşahidə etmək olar ki, onlar cəzanı təhrik etmək üçün “pis” olurlar və cəzalandırıldıqdan sonra sakit və razı olurlar. Sonrakı analitik tədqiqat çox vaxt onları cəza axtarmağa vadar edən günah hissinin izini tapır. Yetkin cinayətkarlardan günah hissi olmadan cinayət törədən, ya da heç bir əxlaqi ləngimə inkişaf etdirməmiş, ya da cəmiyyətlə mübarizədə öz hərəkətlərini haqlı sayanların hamısını çıxmaq lazımdır. Lakin digər cinayətkarların çoxluğunda, cinayət qanunlarının əslində onlar üçün nəzərdə tutulduğu şəxslərdə, cinayətin belə bir motivləşdirilməsi çox güman ki, nəzərə alına bilər, cinayətkarın psixologiyasındakı bəzi qaranlıq nöqtələri işıqlandıra bilər və cəzaya yeni psixoloji əsas verə bilər.

Bir dostum sonra mənim diqqətimi ona yönəltdi ki, “günah hissindən doğan cinayətkar” Nitsşeyə də məlum idi. Günah hissinin əvvəlcədən mövcudluğu və əməldən onu əsaslandırmaq üçün istifadə edilməsi bizə Zərdüştün “Solğun cinayətkar haqqında” nitqlərindən boylanır. Gəlin gələcək tədqiqata həvalə edək ki, cinayətkarların nə qədərinin bu “solğun”lara aid edilməli olduğunu müəyyən etsin.

19 / 28

Simvol ilə simptom arasındakı əlaqə

Papaq cinsiyyət orqanının, əsasən kişi cinsiyyət orqanının simvolu olaraq yuxu analizlərinin təcrübəsi ilə kifayət qədər etibarlı şəkildə müəyyən edilmişdir. Lakin bu simvolun anlaşılan simvollara aid olduğunu iddia etmək olmaz. Fantaziyalarda olduğu kimi müxtəlif simptomlarda da baş kişi cinsiyyət orqanının simvolu olaraq, ya da istəsək, onun təmsilçisi olaraq görünür. Bir çox analitik fərq etmişdir ki, onun məcburiyyət nevrozlu pasiyentləri başın kəsilməsi cəzasına qarşı hər hansı digər ölüm növünə nisbətən qat-qat çox ikrah və qəzəb ifadə edirlər və buna görə də onlara izah etmək zərurəti duymuşlar ki, onlar başın kəsilməsini kastrasiyanın əvəzi kimi qəbul edirlər. Gənc şəxslərin və ya gənc illərdən qalan yuxular dəfələrlə analiz edilmiş və həmçinin bildirilmişdir ki, onlar kastrasiya mövzusuna aid idi və onlarda atanın başı kimi yozulmalı olan bir kürədən söhbət gedirdi. Mən bu yaxınlarda yuxuya getməzdən əvvəlki bir mərasimi həll edə bilmişəm ki, orada kiçik baş yastığının digər yastıqların üzərinə romb şəklində qoyulması və yatanın başının dəqiq rombun uzun diametrində dayanması tələb olunurdu. Romb divar rəsmlərindən tanış olan məlum mənanı daşıyırdı, baş isə kişi üzvünü təmsil etməli idi.

Şapka simvolunun mənası başın mənasından irəli gələ bilər, çünki şapka davam edən, lakin çıxarıla bilən bir baş kimi qəbul edilə bilər. Bu kontekstdə mən, məcburiyyət nevrozlularının özünə inatçı əziyyət verməyi bacardıqları bir simptomunu xatırladım. Onlar küçədə davamlı olaraq gözləyirlər ki, tanışları onlardan əvvəl şapkanı çıxarmaqla salam verib, yoxsa salam verməyi gözləyirmiş kimi görünür; və həmin şəxsin artıq onları salamlamadığını və ya salamını layiqincə cavablandırmadığını kəşf etdikləri üçün bir sıra münasibətlərdən imtina edirlər. Belə salam çətinliklərinin, ki onlar əhval-ruhiyyə və istəklərinə görə qabarıqlıq göstərirlər, sonu gəlmir. Onlara, artıq hamısının bildiyi şeyi, yəni şapkanı çıxarmaqla salam vermənin salam verilən şəxs qarşısında alçalma mənasına gəldiyini, məsələn, İspaniya zadəganlarının kralın hüzurunda başı örtülü qalma imtiyazına malik olduqlarını və beləliklə onların salam həssaslığının, digərinin özünü nə qədər yüksək hesab etdiyindən daha aşağı görünməmək məqsədi daşıdığını söyləmək bu davranışı dəyişmir. Onların həssaslığının belə bir aydınlaşdırmaya qarşı müqaviməti, şüura daha az yaxşı tanınan bir hərəkətverici qüvvənin təsiri ilə qarşı-qarşıya olduğumuz ehtimalını doğurur və bu gücləndirmənin mənbəyi asanlıqla kastrasiya kompleksi ilə əlaqədə tapıla bilər.

20 / 28

Plastik məcburi təsəvvürə mifoloji paralel

Təxminən 21 yaşında olan bir xəstədə şüursuz zehni işin məhsulları yalnız məcburi düşüncələr kimi deyil, həm də məcburi təsvirlər kimi şüura çıxır. Bu ikisi bir-birinə qoşula və ya bir-birindən asılı olmayaraq ortaya çıxa bilər. Müəyyən bir vaxtda, atasını otağa girərkən gördükdə, onunla sıx bağlı bir məcburi söz və bir məcburi təsvir ortaya çıxırdı. Söz belə idi: “Ata-arxa”, müşayiət edən təsvir isə atasını, başı və yuxarı bədəni olmayan, qolları və ayaqları olan çılpaq aşağı bədən kimi göstərirdi. Cinsiyyət orqanları göstərilməmişdi, üz cizgiləri qarın üzərinə çəkilmişdi. Bu, adi olanlardan daha çox dəli simptom formalaşmasını izah etmək üçün qeyd edilməlidir ki, intellektual baxımdan tam inkişaf etmiş və etik baxımdan yüksək məqsədlərə can atan bu kişi, bütün uşaqlığı boyu müxtəlif formalarda çox canlı anal erotizm nümayiş etdirmişdi. Bu üstələndikdən sonra, onun cinsi həyatı sonradan genital erotizmə qarşı mübarizə nəticəsində anal mərhələyə geri qaytarılmışdı. Atasını çox sevir və ona çox hörmət edirdi, ondan az da olsa qorxmurdu; lakin məcburi həvəslərin boğulması və riyazətə dair yüksək tələbləri baxımından ona atası “doymazlıq”ın, maddi şeylərə yönəlmiş həzz axtarışının nümayəndəsi kimi görünürdü. “Ata-arxa” ifadəsi tezliklə “Patriarx” şərəfli adının qəsdən təhrif olunmuş almanca qarşılığı kimi izah olundu. Təqzintili təsvir açıq-aşkar karikaturadır. Bu, bütün şəxsiyyəti tək bir orqanla, məsələn, onun cinsiyyət orqanı ilə əvəz edən, alçaldıcı məqsədlə edilən digər təsvirləri, cinsiyyət orqanının bütün insanla eyniləşdirilməsinə aparan şüursuz fantaziyanı və “Mən tamamilə qulağam” kimi zarafatcıl ifadələri xatırladır.

Spott fiqurunun qarın hissəsinə üz cizgilərinin əlavə edilməsi mənə əvvəlcə çox qəribə görünürdü. Lakin mən tezliklə fransız karikaturalarında bənzər şeylər gördüyümü xatırladım. Təsadüfən mənə qədim bir təsvir təqdim olundu ki, bu da xəstəmin məcburi təsviri ilə tam uyğunluq təşkil edir.

Yunan mifinə görə, Demeter oğurlanmış qızını axtararkən Eleusisə gəlmiş, Dysaules və onun həyat yoldaşı Baubo tərəfindən qəbul edilmiş, lakin dərin kədərindən yemək və içki qəbul etməkdən imtina etmişdi. O zaman ev sahibi Baubo paltarını qəflətən qaldıraraq bədənini açmaqla Demeteri güldürməyi bacardı. Bu anekdotun müzakirəsi, ehtimal ki, artıq başa düşülməyən sehrli bir mərasimi izah etmək məqsədi daşıyır və Salomon Reinachun 1912-ci ildə nəşr olunan „Cultes, Mythes et Religions“ əsərinin dördüncü cildində yer alır. Həmin əsərdə, kiçik Asiyadakı Priene qazıntıları zamanı bu Baubonu təsvir edən terrakota heykəlciklərin tapıldığı da qeyd olunur. Bu heykəllər başı və sinəsi olmayan bir qadın bədənini göstərir; qarın hissəsində bir üz formalaşmışdır; qaldırılmış ətək bu üzü saç tacı kimi əhatə edir. (S. Reinach, eyni əsər, səh. 117.)

1) Bax: Jean Veberin 1901-ci ildə İngiltərəyə aid çəkdiyi „Albion“ karikaturası, Eduard Fuchsun „Das erotische Element in der Karikatur“ (1904) əsərində.

21 / 28

Həvəs çevrilmələri, xüsusilə anal erotizm haqqında

Bir neçə il əvvəl mən psixoanalitik müşahidələrdən belə bir fərziyyə çıxarmışdım ki, qaydalılıq, qənaətcillik və inadkarlıq kimi üç xarakter xüsusiyyətinin daimi şəkildə birgəliyi, həmin şəxslərin cinsiyyət tərkibində anal erotik komponentin güclənməsinə işarə edir; lakin inkişaf prosesində anal erotikanın sərf olunması nəticəsində Məndə belə üstün reaksiya üsullarının formalaşmasına gətirib çıxarır.

O zaman mənim məqsədim faktiki olaraq aşkar edilmiş bir əlaqəni açıqlamaq idi; onun nəzəri qiymətləndirilməsi ilə çox az məşğul olurdum. O vaxtdan bəri ümumi qəbul edilmiş fikir budur ki, həmin üç xüsusiyyətdən hər biri — xəsislik, pedantizm və inadkarlıq — anal erotikanın həvəs mənbələrindən qaynaqlanır və ya — daha ehtiyatlı və tam ifadə ilə desək — bu mənbələrdən güclü qatqılar alır. Qeyd olunan üç xarakter nöqsanının birləşməsinin xüsusi bir çalar verdiyi hallar (anal xarakter) sadəcə ekstremal nümunələr idi; bizə maraqlı olan əlaqənin hətta qeyri-müntəzəm müşahidələrdə belə özünü büruzə verdiyi yerlər də bunlar idi.

1) Xarakter və anal erotika, 1908 [Toplu əsərlərin VII cildi].

Bir neçə il sonra mən, xüsusilə məcburedici bir analitik təcrübədən irəli gələn çoxsaylı təəssüratlardan çıxardığım nəticəyə əsasən, insan libidosunun inkişafında genital üstünlük fazasından əvvəl „pregenital təşkilatlanma“nın olduğunu qəbul etmək lazımdır ki, bu mərhələdə sadiizm və anal erotika aparıcı rol oynayır.

Anal-erotik həvəs təhriklərinin bundan sonra hansı taleyə uğrayacağı sualı o andan etibarən qaçınılmaz hala gəldi. Son genital təşkilatın qurulması ilə cinsi həyatdakı əhəmiyyətlərini itirdikdən sonra onların taleyi necə oldu? Onlar sıxışdırma vəziyyətində qalıb davam etdilərmi, yoxsa sublimasiyaya və ya xarakter xüsusiyyətlərinə çevrilməklə tükənməyə məruz qaldılar, ya da genitaliyanın üstünlüyü ilə təyin olunan cinsəlliyin yeni quruluşuna daxil oldular? Və ya daha düzgün desək, anal-erotik üçün bu taleylərin heç birinin tək başına olmaya biləcəyi ehtimalı nəzərə alınarsa, bu müxtəlif imkanlar analeroatiqin taleyinin həllində hansı dərəcədə və hansı şəkildə iştirak edirlər; halbuki onun orqanik mənbələri genital təşkilatın yaranması ilə heç vaxt bağlana bilməzdi.

İnsan düşünə bilər ki, bu sualların cavablandırılması üçün material çatışmazlığı olmamalıdır, çünki müvafiq inkişaf və çevrilmə prosesləri psixoanalitik araşdırmanın predmeti olan bütün şəxslərdə baş vermiş olmalıdır. Lakin bu material o qədər qeyri-şəffafdır, təkrarlanan təəssüratların bolluğu o qədər çaşdırıcı təsir edir ki, mən bu gün də problemin tam həllini deyil, yalnız həllinə töhfələri verə bilərəm. Əlaqənin icazə verdiyi hallarda analeroatiqə aid olmayan bəzi digər həvəs çevrilmələrini qeyd etmək fürsətindən qaçmağıma ehtiyac yoxdur. Nəhayət, Təsvir edilmiş inkişaf proseslərinin — psixoanalizdə burada olduğu kimi, başqa yerlərdə də — nevroz prosesləri tərəfindən məcbur edildikləri geri qayıtmalardan çıxarıldığını vurğulamaq demək olar ki, lazım deyil.

1) Məcburiyyət nevrozuna predispozisiya. [Ges. Werke, Bd. VIII].

Bu müzakirələrin başlanğıc nöqtəsi, şüursuzun məhsullarında — ani düşüncələr, fantaziyalar və simptomlar — nəcis (pul, hədiyyə), uşaq və penis anlayışlarının bir-birindən pis ayrıldığı və asanlıqla bir-biri ilə əvəz olunduğu görünüşü ola bilər. Əgər biz belə ifadə etsək, təbii ki, bilirik ki, psixi həyatın digər sahələri üçün istifadə olunan adlandırmaları haqsız olaraq şüursuzluğa köçürürük və müqayisənin gətirdiyi üstünlüklə aldanırıq. Buna görə də, bu elementlərin şüursuzda çox vaxt bir-birinə ekvivalent olan və bir-birini qeydsiz-şərtsiz əvəz edə biləcəkləri kimi davranıldığını şübhəsiz formada təkrarlayaq.

“Uşaq” və “Penis” arasındakı əlaqələr üçün bunu görmək ən asandır. Hər ikisinin yuxunun simvol dilində, eləcə də gündəlik həyatın dilində ortaq bir simvol ilə əvəz oluna biləcəyi birmənalı deyil. Uşaq penisdə olduğu kimi “Kiçik” adlanır. Simvol dilinin çox vaxt cins fərqini aşdığı məlumdur. Əslində kişilik orqanını nəzərdə tutan “Kiçik” ikincili olaraq qadın genital orqanının adlandırılmasına keçmiş ola bilər.

Qadının nevrozunu kifayət qədər dərin araşdırdıqda, tez-tez kişi kimi penisə sahib olmaq istəyinin sıxışdırılmış olduğunu aşkar edirik. Qadın həyatındakı təsadüfi bədbəxtliklər, çox vaxt güclü kişi təbiətinin öz nəticəsi olan bu uşaq istəyini, kiçik yaşda «penis həsədi» adlandırdığımız və kastreasiya kompleksinə aid etdiyimiz istəyi yenidən aktivləşdirir və libidonun geri axını sayəsində onu nevroz simptomlarının əsas daşıyıcısına çevirir. Digər qadınlarda isə penisə olan bu istəyin heç bir izini aşkar etmək mümkün deyil; onun yerini uşaq istəyi tutur və həyatda bu istəyin təmin edilməməsi nevrozu tetikləyə bilər. Elə bil ki, bu qadınlar — hər hansı bir motiv kimi mümkün olmayan bir şeyi — başa düşüblər: təbiət qadına, ondan imtina etdiyi şeyin əvəzinə uşağı verib. Daha digər qadınlarda isə hər iki istəyin uşaqlıq dövründə mövcud olduğunu və bir-birini əvəz etdiyini görürük. Əvvəlcə onlar kişi kimi penisə sahib olmaq istəyirdilər, sonra isə hələ də uşaq yaşında olan bir dövrdə uşaq istəyi onun yerini tutdu. Uşaqlıq həyatının təsadüfi amillərinin — qardaşların olması və ya olmaması, yeni bir uşağın doğulmasının əlverişli bir həyat dövründə yaşanması — bu müxtəlifliyə səbəb olduğunu və beləliklə, penisə olan istəyin əslində uşaq istəyi ilə eyni olduğunu inkar etmək mümkün deyil.

Sonrakı həyatda nevroz şərtləri yoxdursa, uşaqlıq dövründəki penis istəyinin hansı taleyi yaşadığını qeyd edə bilərik. Bu istək kişi istəyinə çevrilir, yəni kişi penisin əlavəsi kimi qəbul edilir. Bu dəyişmə ilə qadın cinsi funksiyasına qarşı yönəlmiş bir təhrik, ona əlverişli bir təhrikə çevrilir. Beləliklə, bu qadınlar üçün narsisizmdən gələn əsl qadın sevgi həyatının yanında, kişi tipinə uyğun obyekt sevgisinə əsaslanan bir sevgi həyatı mümkün olur. Digər hallarda narsisistik öz-sevgidən obyekt sevgisinə keçidi yalnız uşağın təmin etdiyini artıq eşitmişik. Deməli, bu məqamda da uşaq penis tərəfindən təmsil oluna bilər.

Bir neçə dəfə qadınların ilk cinsi əlaqələrdən sonrakı yuxularını öyrənmək imkanı əldə etmişəm. Bu yuxular, aydın şəkildə, hiss etdikləri penisin özlərində qalması istəyini üzə çıxarırdı; libidinal əsaslandırmanı nəzərə almasaq, bu, istək obyekti kimi kişidən penisə doğru qısa müddətli bir geriləməyə uyğun gəlirdi. İnsan, əlbəttə, kişi istəyini tamamilə rasionallıq baxımından uşaq istəyinə aid etmək meylinə düşəcək, çünki nə vaxtsa kişinin iştirakı olmadan uşaq sahibi olmağın mümkün olmadığını başa düşürük. Lakin daha çox belə baş verir ki, kişi istəyi uşaq istəyindən asılı olmayaraq yaranır və əgər bu istək, tamamilə Mən psixologiyasına aid olan başa düşülən motivlərlə ortaya çıxırsa, penisə olan köhnə istək ona şüursuz libidinal gücləndirmə kimi qoşulur.

Təsvir olunan prosesin əhəmiyyəti ondadır ki, o, gənc qadının narsisistik kişiliyinin bir hissəsini qadınlığa çevirir və beləliklə, qadın cinsi funksiyası üçün zərərsiz edir. Başqa bir yolla da pregenital fazanın erotikasının bir hissəsi genital üstünlük fazasında istifadə üçün yararlı hala gətirilir. Uşaq yenə də “Lumpf” (kirli şey) kimi qəbul edilir (kiçik Hansun təhlilinə baxın), yəni bağırsaq vasitəsilə bədəndən ayrılan bir şey kimi; beləliklə, bağırsaq məzmununa yönəlmiş olan libido yüklənməsinin müəyyən miqdarı, bağırsaq vasitəsilə doğulan uşağa genişləndirilə bilər. Uşaq və nəcis eyniliyinin dil nümunəsi “uşaq hədiyyə etmək” ifadəsində qorunub saxlanılıb. Nəcis, əslində, ilk hədiyyədir, körpənin yalnız sevdiyi şəxsin təşviqi ilə ayrıldığı bədəninin bir hissəsidir, onunla körpə təşəbbüskar olmadan da öz şirinliyini nümayiş etdirir, çünki o, adətən, yad şəxsləri ləkələmir. (Sidiklə də oxşar, lakin o qədər intensiv olmayan reaksiyalar baş verir). Nəcis atma zamanı uşaq üçün narsisistik və obyekt sevgisi mövqeləri arasında ilk qərar yaranır. O, ya nəcisə itaətkar şəkildə təslim olur, onu sevgiyə “qurban” edir, ya da onu avtoerotik doyum, sonradan isə öz iradəsini təsdiqləmək üçün geri saxlayır. Sonuncu qərarla inatçılıq (özbaşınalıq) qurulur, bu da anal erotikanın narsisistik israrından qaynaqlanır.

Hədiyyənin, qızıl—puldan çox, nəcis marağının irəlilədiyi növbəti məna olması ehtimalı yüksəkdir. Uşaq ona hədiyyə ediləndən başqa pulu tanımır, nə qazanılmış, nə də özünün, irsən qalmış pulu. Nəcis onun ilk hədiyyəsi olduğu üçün, uşaq marağını bu maddədən həyatda ona ən vacib hədiyyə kimi görünən yeni maddəyə asanlıqla köçürür. Hədiyyənin bu mənşəyindən şübhə edən, psixoanalitik müalicədəki təcrübəsinə müraciət etsin, həkim kimi xəstədən aldığı hədiyyələri öyrənsin və xəstəyə hədiyyə verməklə yarada biləcəyi transfer fırtınalarına diqqət yetirsin.

Həzz marağı beləliklə, bir hissədə pul marağı kimi davam etdirilir, digər hissədə isə uşaq istəyinə çevrilir. Bu uşaq istəyində anal-erotik və genital bir təhrik (penis həsədi) qarşılaşır. Lakin penisin uşaq marağından asılı olmayan anal-erotik mənası da var. Penis ilə onun tərəfindən doldurulmuş və qıcıqlandırılmış selikli boru arasındakı əlaqə, əslində, pregenital, sadiistik-anal mərhələdə artıq əvvəlcədən formalaşmışdır. Nəcis topu — və ya xəstələrdən birinin ifadəsi ilə desək, “nəcis çubuğu” — demək olar ki, ilk penisdir, onun qıcıqlandırdığı selik isə son bağırsağın seliyidir. Bəzi şəxslərdə anal-erotizm pubertədən əvvəlki dövrə (on-on iki yaşa) qədər güclü və dəyişməz qalmışdır; onlardan öyrənilir ki, bu pregenital mərhələdə artıq fantaziyalarda və pervers oyunlarda genital orqanizasiyaya analoq bir orqanizasiya inkişaf etdirmişdilər, burada penis və vajina nəcis çubuğu və bağırsaq tərəfindən təmsil olunurdu. Digərlərində — məcburiyyət nevrozu xəstələrində — genital orqanizasiyanın geriləmə nəticəsində aşağı düşməsinin nəticəsini tanımaq olar. Bu, əslində genital konsepsiya ilə yaradılmış bütün fantaziyanın anal sahəyə köçürülməsi, penisin nəcis çubuğu ilə, vajinanın isə bağırsaq ilə əvəz edilməsi şəklində ifadə olunur.

Əgər nəcis marağı normal şəkildə geri çəkilirsə, burada izah edilən orqanik analoqiya belə təsir edir ki, o, penisə köçürülür. Sonralar cinsiyyət araşdırmalarında uşağın bağırsaqdan doğulduğunu öyrənirsə, bu, anal-erotizmin əsas varisi olur, lakin uşağın sələfi penis olmuşdur, həm bu, həm də başqa mənada.

Mən əminəm ki, nəcis—penis—uşaq ardıcıllığındakı çoxsaylı əlaqələr artıq tamamilə qarışıq vəziyyətə gəlib və buna görə də çatışmazlığı qrafik təsvirlə aradan qaldırmağa çalışmaq istəyirəm; onun müzakirəsində eyni material yenidən, lakin fərqli ardıcıllıqla qiymətləndirilə bilər. Təəssüf ki, bu texniki vasitə niyyətlərimiz üçün kifayət qədər çevik deyil, yaxud da biz onu uyğun şəkildə istifadə etməyi hələ öyrənməmişik. Hər halda, əlavə edilmiş sxemə ciddi tələblər qoymamağınızı xahiş edirəm.

Anal-erotizmdən narsisistik istifadədə inatçı qərarlılıq (Trotz) ortaya çıxır; bu, digərlərinin tələblərinə qarşı Mənin əhəmiyyətli reaksiyasıdır; kəpəyə yönəlmiş maraq hədiyyəyə, sonra pula marağa çevrilir. Penisin ortaya çıxması ilə qızda penis həsədi yaranır, bu da sonralar penisi daşıyıcı kimi kişiyə istəyə çevrilir. Bundan əvvəl penisə istək uşağa istəyə çevrilmişdir, yaxud uşaq istəyi penis istəyinin yerini tutmuşdur. Penis və uşaq arasındakı orqanik analoqiya (nöqtəli xətt) hər ikisinə ortaq olan bir simvolun (“kiçik olan”) sahibi olması ilə ifadə olunur. Uşaq istəyindən sonra kişiyə istəyə racional bir yol (ikiqat xətt) aparır. Bu həvəs dəyişməsinin mənasını biz artıq qiymətləndirmişik.

Digər bir əlaqə parçası kişidə daha aydın şəkildə müşahidə olunur. Bu, uşağın cinsi araşdırması qadında penisin olmamasını təcrübə ilə öyrəndikdə ortaya çıxır. Beləliklə, peyis bədəndən ayrıla bilən bir şey kimi tanınır və ilk dəfə imtina edilməli olan bədən hissəsi olan nəcisə analoji olaraq ortaya çıxır. Köhnə anal inadkarlıq beləliklə kastrasi kompleksinin tərkibinə daxil olur. Pre-genital mərhələdə bağırsaq məzmununun penisin sələfi olduğunu bildirən orqanik analoji motiv kimi nəzərə alına bilməz; lakin o, cinsi araşdırma vasitəsilə psixi bir əvəz tapır.

Uşaq dünyaya gəldikdə, cinsi araşdırma tərəfindən “Lumpf” (kirli şey) kimi tanınır və güclü, anal-erotik maraqla yüklənir. Uşaq istəyi, sosial təcrübənin uşağın sevgi sübutu, hədiyyə kimi qəbul edilə biləcəyini öyrətdiyi zaman eyni mənbədən ikinci bir artım alır. Üçü də – nəcis sütunu, peyis və uşaq – onların nüfuz etməsi və ya çıxması zamanı selikli qişa kanalını (son bağırsağı və Lou Andreas-Salomé-nin yaxşı sözü ilə demək olar ki, icarəyə götürülmüş vaginasını) qıcıqlandıran bərk cisimlərdir. Uşağın cinsi araşdırması bu vəziyyətdən yalnız uşağın nəcis sütunu ilə eyni yolu getdiyini öyrənə bilər; peyisnin funksiyası adətən uşaq araşdırması tərəfindən açılmır. Lakin orqanik uyğunluğun çox sayda dolambaçlı yoldan sonra psixi sahədə şüursuz eynilik kimi yenidən üzə çıxması maraqlıdır.

22 / 28

Yuxu nəzəriyyəsinə metapsixoloji əlavə

Müxtəlif hallarda, xəstəlik əlamətlərinin normal nümunələri kimi qəbul edilə bilən bəzi vəziyyətləri və fenomenləri müqayisə üçün cəlb etdiyimiz zaman tədqiqatımız üçün bunun nə qədər faydalı olduğunu təcrübə ilə öyrənə biləcəyik. Bu qəbildən olan vəziyyətlər kədər və aşiq olma kimi əhval-ruhiyyə vəziyyətləri, həmçinin yuxu vəziyyəti və yuxu görmə fenomenidir.

Biz insanın hər gecə dərisinin üstünə çəkdiyi örtükləri və bədən orqanlarının əlavə hissələrini, yəni eynək, saxta saçlar, dişlər və s. qədər, onların nöqsanlarını əvəzləməklə örtməyə nail olduğu dərəcədə çıxarması fikrinə çoxlu düşüncələr bağlamağa öyrəşmiş deyilik. Əlavə etmək olar ki, o, yatarkən psixi varlığının tamamilə analoji soyunmasını həyata keçirir, psixi qazanclarının çoxundan imtina edir və beləliklə hər iki tərəfdən həyat inkişafının başlanğıcına aid olan vəziyyətə fövqəladə yaxınlaşma yaradır. Yuxu somatik olaraq ana bətnində qalma vəziyyətinin yenidən canlandırılmasıdır, sakitlik, istilik və qıcıqlandırıcılardan qorunma şərtlərinin yerinə yetirilməsi ilə; bəli, bir çox insanlar yatarkən fetal bədən vəziyyətini yenidən alırlar.³⁰

Yuxulayanların psixi vəziyyəti ətraf aləmdən demək olar ki, tamamilə geri çəkilmə və ona olan bütün marağın dayandırılması ilə xarakterizə olunur.

Psixonevrotik vəziyyətləri araşdırdıqda, insan hər birində vaxt regressiyalarını, yəni inkişafda geri qayıtma dərəcəsini vurğulamağa məcbur olur. Belə iki regressiya fərqləndirilir: Mən inkişafının və libido inkişafının regressiyaları. İkincisi yuxu vəziyyətində ilkin narsisizmin bərpasına qədər, birincisi isə halüsinativ istək ödənişi mərhələsinə qədər uzanır.

Yuxu vəziyyətinin psixi xüsusiyyətləri haqqında bildiklərimiz, təbii ki, yuxunun öyrənilməsi sayəsində əldə edilmişdir. Yuxu bizə yuxulamaqda olmayan insanı göstərir, lakin o, eyni zamanda yuxunun özünün də xüsusiyyətlərini açmağa məcburdur. Müşahidədən yuxunun bəzi xüsusiyyətlərini öyrəndik ki, əvvəlcə onları başa düşə bilmədik, indi isə asanlıqla yerinə qoya bilərik. Beləliklə, bilirik ki, yuxu mütləq eqoistdir və səhnələrində əsas rolu oynayan şəxs həmişə özümüz kimi tanınmalıdır. Bu, yuxu vəziyyətinin narsisizmindən asanlıqla və başa düşülən şəkildə irəli gəlir. Narsisizm və eqoizm eynidir; «narsisizm» sözü yalnız eqoizmin eyni zamanda libidinal fenomen olduğunu vurğulamaq istəyir, ya da başqa sözlə desək, narsisizm eqoizmin libidinal əlavəsi kimi qəbul edilə bilər. Eyni dərəcədə başa düşüləndir yuxunun ümumi qəbul edilmiş və sirr hesab olunan «diaqnostik» qabiliyyəti: yuxuda başlanğıc bədən xəstəlikləri çox vaxt oyandıqda olduğundan daha erkən və daha aydın hiss olunur, bütün aktual bədən hissləri isə nəhəng dərəcədə böyüyərək ortaya çıxır. Bu böyümə hipoxondrik təbiətlidir, onun şərti bütün psixi yüklənmənin xarici aləmdən öz Mənə geri çəkilməsidir və bu, oyandıqda bir müddət nəzərdən qaçacaq bədən dəyişikliklərinin erkən tanınmasına imkan verir.

Yuxu bizə yuxunu pozmaq istəyən bir şeyin baş verdiyini göstərir və bu pozulmanın necə dəf edildiyini anlamağımıza imkan verir. Nəticədə yuxulayan adam yuxu görüb yuxusuna davam edə bilər; onu məşğul etmək istəyən daxili tələbin yerini, tələbi yerinə yetirilmiş olan xarici bir təcrübə tutmuşdur. Deməli, yuxu da bir proyeksiyadır, daxili bir prosesin xariciləşdirilməsidir. Xatırlayırıq ki, proyeksiyaya artıq başqa bir yerdə müdafiə vasitələri arasında rast gəlmişik. Histerik fobiyanın mexanizmi də, daxili bir həvəs tələbinin yerini tutmuş olan xarici bir təhlükədən qaçma cəhdləri ilə fərdin özünü qoruya bilməsi nəticəsində zirvəyə çatmışdır. Lakin proyeksiyanın ətraflı müzakirəsini, bu mexanizmin ən nəzərə çarpan rolu oynadığı həmin narsisistik affeksiyanın təhlilinə qədər təxirə salırıq.

Ancaq yuxulamaq niyyətinin pozulması halı hansı yolla yaradıla bilər? Pozulma daxili oyanmadan və ya xarici qıcıqdan qaynaqlana bilər. Biz daha az şəffaflıq və daha çox maraq doğuran daxili pozulma halını əvvəlcə nəzərə alacağıq; təcrübə bizə yuxunun qıcıqlandırıcısı kimi gündüz qalıqları, ümumi yüklənmənin geri çəkilməsinə tabe olmayan və ona baxmayaraq müəyyən dərəcədə libidinal və ya başqa marağı saxlamış olan düşünmə yüklənmələrini göstərir. Deməli, yuxunun narsisizmi burada əvvəlcədən bir istisnaya icazə verməli olmuşdur və yuxu qurulması bu istisna ilə başlayır. Bu gündüz qalıqları analizdə latent yuxu düşüncələri kimi tanıyırıq və onların təbiətinə və bütün vəziyyətə görə onları şüuröncəsi təsəvvürlər, Vbw sisteminə aid olanlar kimi qəbul etməliyik.

Yuxu qurulmasının daha da aydınlaşdırılması bəzi çətinliklərin dəf edilməsi olmadan mümkün deyil. Yuxu vəziyyətinin narsisizmi bütün obyekt təsəvvürlərindən, həm şüursuz, həm də şüuröncəsi hissələrindən yüklənmənin geri çəkilməsi deməkdir. Əgər bəzi “gündüz qalıqlar” yüklənməmiş qalmışsa, bu qalıqların gecə vaxtı şüurun diqqətini özünə cəlb etmək üçün kifayət qədər enerji qazandığını fərz etmək şübhə doğurur; daha çox, onlarda qalmış yüklənmənin gündüz vaxtı onlara məxsus olan yüklənmədən çox daha zəif olduğunu fərz etməyə meyllik var. Analiz bizə burada daha çox spekulyasiyadan azad edir, çünki bu gündüz qalıqların yuxu qurucuları kimi çıxış etmək üçün şüursuz həvəs təhriklərinin qaynaqlarından güclənməli olduqlarını sübut edir. Bu fərz əvvəlcə heç bir çətinlik yaratmır, çünki biz inanmalıyıq ki, yuxu zamanı Vbw və Ubw arasındakı senzura çox aşağı düşmüşdür, beləliklə hər iki sistem arasındakı əlaqə daha asanlaşmışdır.

Amma başqa bir şübhəni də gizlətmək olmaz. Əgər narsisistik yuxu vəziyyəti Ubw və Vbw sistemlərinə edilən bütün yüklənmələrin geri çəkilməsinə səbəb olmuşdursa, onda şüuröncəsi gündüz qalıqlarının, öz yüklənmələrini Mənə vermiş olan şüursuz həvəs təhriklərindən güc alma ehtimalı da ortadan qalxır. Yuxu yaranması nəzəriyyəsi burada bir ziddiyyətə düşür, yaxud da yuxu narsisizmi haqqındakı fərziyyənin dəyişdirilməsi ilə xilas edilməlidir.

Sonradan aydın olacağı kimi, belə məhdudlaşdırıcı bir fərziyyə Dementia praecox nəzəriyyəsində də qaçınılmazdır. Bu fərziyyə yalnız belə ola bilər ki, Ubw sisteminin sıxışdırılmış hissəsi Məndən gələn yuxu istəyinə itaət etmir, öz yüklənməsinin tam və ya qismən qoruyur və ümumiyyətlə, sıxışdırma nəticəsində Məndən müəyyən dərəcədə asılı olmayan bir vəziyyət əldə etmişdir. Daha da uyğun olaraq, həvəs təhlükəsinə qarşı mübarizə aparmaq üçün sıxışdırma səyinin (qarşı yüklənmənin) müəyyən bir miqdarı gecə boyu saxlanılmalıdır, baxmayaraq ki, həyəcan ifadəsinə və hərəkətə gedən bütün yolların əlçatmazlığı lazım olan qarşı yüklənmənin hündürlüyünü əhəmiyyətli dərəcədə aşağı sala bilər. Beləliklə, yuxu yaranmasına aparan vəziyyəti təxminən belə təsəvvür edirik: Yuxu istəyi Məndən göndərilmiş bütün yüklənmələri geri çəkməyə və mütləq bir narsisizm yaratmağa çalışır. Bu yalnız qismən uğurla nəticələnə bilər, çünki Ubw sisteminin sıxışdırılmış hissəsi yuxu istəyinə tabe olmur. Deməli, qarşı yüklənmələrin də bir hissəsi saxlanılmalı və Ubw ilə Vbw arasındakı senzura, tam gücü ilə olmasa da, qalmalıdır. Mənin hakimiyyətinin çatdığı yerlərdə bütün sistemlər yüklənmələrdən boşaldılmışdır. Ubw həvəs yüklənmələri nə qədər güclü olarsa, yuxu da bir o qədər qeyri-sabit olar. Biz həmçinin Mənin yuxu istəyindən imtina etdiyi ekstremal halı da bilirik, çünki o, yuxu zamanı azad olmuş sıxışdırılmış təhrikləri ləngitməkdən aciz olduğunu hiss edir; başqa sözlə, yuxudan imtina edir, çünki öz yuxularından qorxur.

Sonradan sıxışdırılmış təhriklərin inatçı xarakterini nəticələri ağır bir fərziyyə kimi qiymətləndirəcəyik. İndi isə yuxu yaranması vəziyyətini daha da izləyək.

Narsisizmə ikinci hücum kimi, əvvəllər qeyd olunan və şüuröncəsi gündüz düşüncələrinin də bəzilərinin müqavimət göstərdiyi və yüklənmələrinin bir hissəsini saxladığı ehtimalını nəzərə almalıyıq. Bu iki hal əsasən eyni ola bilər; gündüz qalıqlarının müqaviməti artıq ayıq həyatda mövcud olan şüursuz təhriklərlə əlaqəyə gətirilə bilər, yaxud da proses bir az daha mürəkkəb gedir və tam boşalmamış gündüz qalıqları Yuxu vəziyyəti, şüuröncəsi (Vbw) və şüursuz (Ubw) arasındakı asanlaşmış kommunikasiya sayəsində, sıxışdırılmış olanla əlaqə qurur. Hər iki halda yuxu qurulmasının eyni həlledici irəliləyişi baş verir: şüuröncəsi yuxu istəyi formalaşır; bu istək, şüuröncəsi gündüz qalıqlarının materialı içərisində şüursuz təhriklərə ifadə verir. Bu yuxu istəyini gündüz qalıqlardan kəskin şəkildə ayırmalıdır; o, oyat həyatında mövcud olmamış ola bilər, əgər onu şüura köçürsək, bütün şüursuzun özündə daşıdığı irrasional xarakteri artıq göstərə bilər. Yuxu istəyini, şüuröncəsi (gizli) yuxu düşüncələri arasında mümkün, lakin mütləq şəkildə zəruri olmayan istək təhrikləri ilə də qarışdırmaq olmaz. Əgər belə şüuröncəsi istəklər mövcud olubsa, yuxu istəyi onlara ən təsirli gücləndirici kimi qoşulur.

İndi söhbət, mahiyyətcə bir şüursuz həvəs tələbini təmsil edən və şüuröncəsində (Vbw) yuxu istəyi (istək ödəyici fantaziya) kimi formalaşmış bu istək təhrikinin gələcək taleyindən gedir. Mülahizə bizə deyir ki, o, üç müxtəlif yolla həllini tapa bilər. Ya oyat həyatında normal olan yolla, şüuröncəsindən şüura doğru təzyiq edərək, ya da şüura (Bw) bypass edərək birbaşa hərəkət boşalması yaradaraq, ya da müşahidənin həqiqətən izləməyə imkan verdiyi gözlənilməz yolu seçərək. Birinci halda o, istək ödəmə məzmunlu bir sayıqlama fikrinə çevrilərdi, lakin bu yuxu vəziyyətində heç vaxt baş vermir. (Psixi proseslərin metapsixoloji şərtlərinə o qədər də tanış olmadığımız üçün, bu faktlardan bəlkə də bir sistemin tam boşalmasının onu stimullara qarşı az həssas etdiyi barədə bir işarə çıxara bilərik.) İkinci hal, yəni birbaşa hərəkət boşalması, eyni prinsip tərəfindən istisna edilməlidir, çünki hərəkətə keçid adətən şüur senzurasından bir az daha uzaqdadır, lakin o, istisna olaraq yuxu yürüşü (somnambulizm) kimi müşahidə olunur. Biz bunu mümkün edən şərtləri və niyə daha tez-tez baş vermədiyini bilmirik. Yuxu qurulması zamanı həqiqətən baş verən şey çox qəribə və tamamilə gözlənilməz bir qərardır. Şüuröncəsində (Vbw) qurulmuş və şüursuz (Ubw) tərəfindən gücləndirilmiş proses, şüura təqdim olunan qavrayışa doğru şüursuz (Ubw) vasitəsilə geri qayıdan bir yol götürür. Bu regresiya yuxu qurulmasının üçüncü mərhələsidir. Biz burada nəzəriyyə üçün əvvəlkiləri təkrarlayırıq: şüuröncəsi gündüz qalıqlarının şüursuz tərəfindən gücləndirilməsi — yuxu istəyinin yaradılması.

Belə bir regresiyanı, əvvəl qeyd olunan zamana və ya inkişaf tarixinə aid regresiyanın əksinə, topik regresiya adlandırırıq. Bu ikisi həmişə üst-üstə düşməməlidir, lakin bizim əlimizdə olan nümunədə məhz üst-üstə düşürlər. Oyanma axınının şüuröncəsindən (Vbw) şüursuz (Ubw) vasitəsilə qavrayışa doğru geri dönüşü, eyni zamanda hallüsinativ istək ödəmənin erkən mərhələsinə geri qayıtmadır.

Yuxuların yozumu» əsərindən məlumdur ki, şüuröncəsi gündüz qalıqların yuxu yaranması zamanı necə geriyə qayıtdığı. Düşüncələr bu zaman əsasən vizual obrazlara çevrilir, yəni söz təsəvvürləri onlara uyğun gələn cisim təsəvvürlərinə qaytarılır, sanki təsvir oluna bilmə ehtimalı prosesi idarə edirmiş kimi. Geriyə qayıtma başa çatdıqdan sonra Ubw sistemində bir sıra yüklənmələr, yəni psixik ilkin prosesin təsir etdiyi cisim xatirələrinin yüklənmələri lüzumsuz olur; bu proses həmin yüklənmələrin sıxlaşdırılması və yerdəyişməsi vasitəsilə manifest yuxu məzmununu formalaşdırana qədər davam edir. Yalnız gündüz qalıqlardakı söz təsəvvürləri düşüncə ifadəsi deyil, qavramaların təzə, aktual qalıqları olduqda, onlar cisim təsəvvürləri kimi qəbul edilir və təbiətcə sıxlaşdırma və yerdəyişmənin təsirlərinə məruz qalır. Buna görə də, yuxuların yozumunda verilmiş və o vaxtdan bəri aydınlığı təsdiq edilmiş qaydaya əsasən, yuxu məzmunundakı sözlər və nitqlər yenidən qurulmur, əksinə yuxu gününün (və ya digər təzə təəssüratların, hətta oxunanlardan) nitqlərinə bənzədilir. Yuxu işlənməsinin söz təsəvvürlərinə nə qədər az bağlı olduğu çox diqqətəlayiqdir; o, plastik təsvir üçün ən əlverişli vasitəni təqdim edən ifadəni tapana qədər sözləri bir-biri ilə dəyişməyə həmişə hazırdır.

Bu nöqtədə yuxu işlənməsi ilə şizofreniya arasındakı həlledici fərq özünü göstərir. İkincidə, şüuröncəsi düşüncənin ifadə olunduğu sözlərin özü ilkin prosesin işlənməsinin obyekti olur; yuxuda isə sözlər deyil, sözlərin qaytarıldığı cisim təsəvvürləri belə olur. Yuxu topik geriyə qayıtmaya malikdir, şizofreniya isə yox; yuxuda (şüuröncəsi) söz yüklənmələri ilə (şüursuz) cisim yüklənmələri arasındakı əlaqə sərbəstdir; şizofreniya üçün xarakterik olan budur ki, bu əlaqə bağlanıb. Bu fərqliliyin təəssüratı, psixoanalitik praktikada apardığımız yuxu yozumları ilə zəifləyir. Yuxu yozumu yuxu işlənməsinin gedişini izlədiyi üçün, Latent fikirlərdən yuxu elementlərinə aparan yolları izləyir, söz ikili mənalılıqlarının istismarını aşkarlayır və müxtəlif material dairələri arasında söz körpülərinin mövcudluğunu sübut edir; bu, tez-tez ya zəkalı, ya da şizofrenik təsir bağışlayır və bizə bütün söz əməliyyatlarının yuxu üçün yalnız məntiqi geriləməyə hazırlıq olduğunu unudturur.

1) Təsvir oluna bilmə imkanı ilə bağlı olan qaydaya, Silberer tərəfindən vurğulanan və bəlkə də onun tərəfindən şişirdildiyi faktı da aid edirəm: bəzi yuxular eyni vaxtda doğru olan, lakin mahiyyətcə fərqli iki yozuma imkan verir; Silberer bunlardan birini analitik, digərini isə anagoqik adlandırır. Bu halda, söhbət həmişə çox abstrakt təbiətli fikirlərdən gedir ki, bunların yuxuda təsviri böyük çətinliklər yaratmalı idi. Müqayisə üçün, məsələn, siyasi qəzetin baş məqaləsini illüstrasiyalarla əvəz etmək vəzifəsini nəzərdə tutun! Belə hallarda yuxu işlənməsi abstrakt fikir mətnini əvvəlcə daha konkret olan bir mətnlə əvəz etməlidir; bu mətn ilkin abstrakt fikir ilə müqayisə, simvolizm, allegorik işarə və ya ən yaxşı halda, genetik olaraq əlaqəlidir və indi onun yerinə yuxu işlənməsinin materialına çevrilir. Abstrakt fikirlər, yozum işi zamanı əsl analitik yozumdan daha asan tapdığımız deyilən anagoqik yozumu verir. O. Rankın düzgün qeydinə görə, analitik şəkildə müalicə olunan xəstələrin bəzi qısa yuxuları, çoxsaylı yozuma malik olan belə yuxuların qavranılması üçün ən yaxşı nümunələrdir.

Yuxu prosesinin tamamlanması, geriləmə yolu ilə dəyişdirilmiş və arzu fantaziyasına çevrilmiş fikir məzmununun, hər bir qavrama məzmununun məruz qaldığı ikinci dərəcəli işlənməyə uğrayaraq, həssas qavrama kimi şüura çıxmasından ibarətdir. Biz deyirik ki, yuxu arzusu hallüsinasiya olunur və özünün reallaşmasına olan inancı hallüsinasiya kimi tapır. Yuxu qurulmasının məhz bu son hissəsi, yuxunu ona bənzər patologik hallarla müqayisə edərək aydınlaşdırmağa çalışdığımız ən güclü qeyri-müəyyənliklərlə bağlıdır.

Arzu fantaziyasının qurulması və onun hallüsinasiyaya geriləməsi yuxu işlənməsinin ən əsas hissələridir, lakin onlar yalnız yuxuya məxsus deyil. Əksinə, onlar iki xəstəlik halında da eyni şəkildə rast gəlinir: akut hallüsinator qarışıqlıqda, yəni Amentiyada (Meynertin təsnifatına görə) və şizofreniyanın hallüsinator fazasında. Amentiyanın hallüsinator deliri, açıq şəkildə tanına bilən bir arzu fantaziyasıdır, çox vaxt gözəl gündüz yuxusu kimi tamamilə nizamlıdır. Ümumiyyətlə, hallüsinator arzu psixozundan danışmaq və onu həm yuxuya, həm də Amentiyaya eyni dərəcədə aid etmək olar. Çox zəngin, təhrif olunmamış arzu fantaziyalarından başqa heç nədən ibarət olmayan yuxular da mövcuddur. Şizofreniyanın hallüsinator fazası daha az yaxşı öyrənilib; o, adətən mürəkkəb təbiətli kimi görünür, lakin əsasən libidinal yüklənməni obyekt təsəvvürlərinə qaytarmaq istəyir.‘ Müxtəlif patologik hallarda baş verən digər hallüsinativ vəziyyətləri müqayisə üçün nəzərə ala bilmirəm, çünki burada nə öz təcrübəmə, nə də başqalarının təcrübəsinə əsaslanmaq imkanı mənə məlumdur.

Gəlin aydınlaşdıraq ki, hallüsinativ istək psixozu — yuxuda və ya başqa yerdə — bir-biri ilə üst-üstə düşməyən iki fərqli fəaliyyət həyata keçirir. O, yalnız gizli və ya sıxışdırılmış istəkləri şüura gətirmir, həm də onları tam etimadla yerinə yetirilmiş kimi təqdim edir. Bu təsadüfü anlamaq lazımdır. Heç vaxt belə iddia etmək olmaz ki, şüursuz istəklər şüurə çıxandan sonra reallıq kimi qəbul edilməlidir, çünki məlum olduğu kimi, hökmümüz reallıqları, istənilən qədər intensiv təsəvvür və istəklərdən ayırd etməyə qadirdir. Əksinə, reallıq inancının hisslərlə qavranılma ilə bağlı olduğunu fərz etmək məntiqlidir. Əgər bir fikir, şüursuz obyekt xatirə izlərinə və oradan da qavranılmaya qədər olan geriləmə yolunu tapıbsa, onun qavranılmasını real kimi tanıyırıq. Beləliklə, hallüsinasiya reallıq inancını özü ilə gətirir. İndi sual budur: hallüsinasiyanın yaranması üçün şərt nədir? İlk cavab belə olardı: geriləmə, və beləliklə, hallüsinasiyanın yaranması sualı geriləmə mexanizmi sualı ilə əvəz olunur. Bu suala cavabı yuxu üçün uzun müddət verməməyə ehtiyac yoxdur. Şüuröncəsi yuxu düşüncələrinin əşya xatirə təsəvvürlərinə geriləməsi, aydın şəkildə, bu şüursuz həvəs təmsilçilərinin — məsələn, sıxışdırılmış təcrübə xatirələrinin — sözlərlə ifadə olunmuş fikirlərə göstərdiyi cazibənin nəticəsidir. Lakin tezliklə qeyd edirik ki, yanlış yola düşmüşük. Hallüsinasiyanın sirri geriləmənin sirrindən fərqli olmasaydı, kifayət qədər intensiv hər bir geriləmə reallıq inancı ilə hallüsinasiya nəticə verərdi. Lakin biz çox yaxşı bilirik ki, geriləyici düşünmənin çox aydın vizual xatirə təsəvvürlərini şüura gətirdiyi hallar var və biz onları bir an belə real qavranılma kimi qəbul etmirik. Həmçinin çox asanlıqla təsəvvür edə bilərik ki, yuxu işlənməsi belə xatirə təsəvvürlərinə qədər irəliləyir, indiyə qədər şüursuz olanları şüura gətirir və bizə istək fantaziyası təqdim edir; biz bu fantaziyi həsrətlə hiss edirik, lakin onu istəyin real yerinə yetirilməsi kimi tanımayarıq. Beləliklə, hallüsinasiya, özündə şüursuz olan xatirə təsəvvürlərinin geriləyici canlandırılmasından daha çox şey olmalıdır.³¹

Həddən artıq intensiv xatırlanan təsəvvürlərin qavranılmasını ayırd etmək, böyük praktik əhəmiyyət kəsb edir. Xarici aləmlə, reallıqla olan bütün münasibətimiz bu qabiliyyətdən asılıdır. Biz belə bir fərziyyə irəli sürmüşük ki, biz bu qabiliyyətə həmişə malik olmamışıq və ruh həyatımızın əvvəlində, ona olan ehtiyacımızı hiss etdikdə, əslində, doyumlu obyekti hallüsinasiya etmişik. Lakin belə bir halda doyum əldə edilməmişdi və uğursuzluq, bizdə belə bir quruluşu yaratmağa çox tezliklə səbəb olmuşdu ki, onun köməyi ilə belə bir arzu qavranılmasını real ödənişdən ayırmaq və gələcəkdə bundan qaçmaq mümkün olsun. Başqa sözlə, biz çox erkən hallüsinativ arzu doyumundan imtina etmiş və bir növ reallıq yoxlaması qurmuşuq. İndi sual yaranır: bu reallıq yoxlaması nədən ibarət idi və yuxunun və amentianın hallüsinativ arzu psixozu kimi hallar, onu necə ləğv edib doyumu əvvəlki üsulda bərpa etməyi bacarır?

Üçüncü psixi sistemimizi, yəni indiyə qədər Vbw-dən kəskin şəkildə ayırmadığımız Bw sistemini daha ətraflı təyin etməyə başlayanda, cavab vermək mümkün olar. Biz artıq «Yuxuların yozumu» əsərində şüurlu qavranılmanı, bəzi qəribə xüsusiyyətlər aid etdiyimiz və güclü səbəblərlə daha da əlavə xarakterlər verəcəyimiz xüsusi bir sistemin məhsulu kimi qəbul etməyə məcbur olmuşuq. Orada W adlandırdığımız bu sistemi, adətən, şüurlu olma asılı olduğu Bw sistemi ilə üst-üstə salırıq. Lakin şüurlu olma faktı hələ də sistemə mənsubiyyətlə tam üst-üstə düşmür, çünki biz təcrübə ilə öyrənmişik ki, duyğu xatirə obrazları qeyd oluna bilər, lakin biz onlara Bw və ya W sisteminin psixi yerini tanımaqda qətiyyən mümkün deyilik.

Ancaq bu çətinliyin həlli, Bw sistemini öz marağımızın mərkəzinə yerləşdirə bilənə qədər yenidən təxirə salına bilər. Mövcud əlaqəmiz üçün belə bir fərziyyəyə icazə verilməlidir ki, hallüsinasiya Bw (W) sisteminin yüklənməsindən ibarətdir, lakin bu yüklənmə normal olaraq xaricdən deyil, daxildən baş verir və onun şərti odur ki, geriləmə bu sistemi özündə əhatə edəcək qədər irəli getməli və bu zaman reallıq yoxlamasını aşmalıdır.

Biz əvvəlki bir əlaqədə («Həvəslər və həvəslərin taleyi») hələ köməksiz olan orqanizmin, qavranılmaları vasitəsilə dünyada ilk istiqaməti tapmaq qabiliyyətinə malik olduğunu qəbul etmişik; bu zaman o, əzələ hərəkəti ilə əlaqəyə görə «xarici» və «daxili»ni ayırd edir. Hərəkət vasitəsilə yox edilən qavranılma, xarici, yəni real kimi tanınır; belə hərəkətin heç nəyi dəyişmədiyi yerdə, qavranılma öz bədəninin daxili hissəsindən gəlir və o, real deyil. Fərd üçün dəyərlidir ki, onda reallığın belə bir əlaməti vardır ki, bu eyni zamanda ona qarşı bir çarə deməkdir və o, öz tez-tez amansız həvəs tələblərinə qarşı bənzər bir qüvvə ilə təchiz olunmaq istəyirdi. Buna görə də o, daxildən ona ağır gələni xaricə köçürmək, proyeksiya etmək üçün belə zəhmət sərf edir.³²

Dünyada daxil və xaric arasında fərq qoymaqla oriyentasiya bu işini biz indi ruhi aparatın ətraflı təhlilindən sonra yalnız Bw (W) sisteminə aid etməliyik. Bw motor innervasiyaya malik olmalıdır ki, bunun vasitəsilə qəbulun yoxa çıxarılmalı olub-olmadığı və ya müqavimət göstərdiyi müəyyən edilir. Reallıq yoxlaması bundan başqa bir şey olmamalıdır. Bu barədə daha ətraflı heç nə deyə bilmərik, çünki Bv sisteminin təbiəti və iş üsulu hələ də çox az məlumdur. Reallıq yoxlamasını biz Mənin böyük qurumlarından biri olaraq, ruhi sistemlər arasında bizə məlum olmuş senzuraların yanında qoyacağıq və gözləyirik ki, narsisistik affeksiyaların təhlili bizə digər bu kimi qurumları aşkar etməyə kömək edəcəkdir.

Bunun əksinə olaraq, biz artıq indi patologiyadan öyrənə bilərik ki, reallıq yoxlaması hansı üsulla ləğv edilə və ya fəaliyyətdən çıxarıla bilər, və biz bunu arzu psixozunda, amentiyada yuxudakından daha birmənalı dərk edəcəyik: Amentiya reallığın iddia etdiyi, lakin Mən tərəfindən dözülməz olaraq inkar edilməli olan bir itkiyə reaksiyadır. Bunun üzərinə Mən reallıqla əlaqəni kəsir, qəbul sistemləri Bv-dən yüklənməni və ya bəlkə daha yaxşısı, xüsusi təbiəti hələ tədqiqat mövzusu ola biləcək bir yüklənməni geri çəkir. Reallıqdan bu üz döndərmə ilə reallıq yoxlaması aradan qaldırılır, sıxışdırılmamış, tamamilə şüurlu arzu fantaziyaları sistemə daxil ola bilər və oradan daha yaxşı reallıq olaraq tanınır. Belə bir geri çəkmə sıxışdırma proseslərinə yanaşdırıla bilər; amentiya bizə Mənin öz orqanlarından biri ilə, bəlkə də ona ən sadiq xidmət edən və ən sıx bağlı olan biri ilə ikiyə bölünməsinin maraqlı mənzərəsini təqdim edir.

1) Aktuallıq yoxlaması ilə reallıq yoxlaması arasındakı fərq barədə sonrakı yerdə bax.

Amensiyada “sıxışdırma”nın gördüyü işi, yuxuda könüllü imtina görür. Yuxu vəziyyəti xarici dünyadan heç nə bilmək istəmir, reallıqla ya heç maraqlanmır, ya da yalnız yuxu vəziyyətindən çıxmaq, yəni oyana bilmək nəzərə alındığı qədər maraqlanır. Beləliklə, o, digər sistemlərdən, Vbw və Ubw-dan olduğu kimi, Bw sistemindən də yüklənməni geri çəkir; bu o qədərdir ki, həmin sistemlərdə mövcud olan mövqelər yuxu istəyinə tabe olsun. Bw sisteminin bu yüklənməmişliyi ilə reallıq yoxlaması imkanı ləğv olunur və yuxu vəziyyətindən asılı olmayaraq regressiya yolunu tutmuş oyanmalar, Bw sistemindəki mübahisəsiz reallıq kimi qəbul ediləcəkləri yerə qədər sərbəst şəkildə irəliləyəcəklər. Dementia praecox-un hallüsinator psixozu üçün bizim mülahizələrimizdən onun xəstəliyin giriş əlamətlərinə aid ola bilməyəcəyi nəticəsini çıxara bilərik. Bu, yalnız xəstənin Mən-i o qədər dağılmış olduqda mümkün olur ki, reallıq yoxlaması artıq hallüsinasiyanın qarşısını ala bilmir.

1) Buradan belə bir fərziyyə irəli sürmək olar ki, toksik hallüsinozlar, məsələn, alkollu delirium da analog şəkildə başa düşülməlidir. Reallıq tərəfindən tələb olunan dözülməz itki, məhz spirtin itkisidir; onun tədarükü hallüsinasiyaları aradan qaldırır.

2) Yüklənməmiş sistemlərin oyanmazlıq prinsipi burada Bw (W) üçün qüvvədə deyil. Lakin söhbət yalnız yüklənmənin qismən ləğvindən gedə bilər və məhz qavrayış sistemi üçün biz digər sistemlərin şərtlərindən çox uzaq olan bir sıra oyanma şərtlərini qəbul etməli olacağıq. — Bu metapsixoloji müzakirələrin qeyri-müəyyən, təxmini xarakteri əlbəttə ki, heç bir şəkildə gizlədilməməli və ya bəzədilməməlidir. Yalnız daha dərin araşdırma müəyyən dərəcədə ehtimala gətirib çıxara bilər.

Yuxu proseslərinin psixologiyasına dair nəticə alırıq ki, yuxunun bütün əsas xarakteristikaları yuxu vəziyyətinin şərti ilə müəyyən edilir. Köhnə Aristotel özünəməxsus olmayan ifadəsi ilə, yəni yuxunun yatan adamın psixi fəaliyyəti olması haqqında sözləri ilə bütün baxımdan haqlıdır. Biz aşağıdakıları izah edə bildik: Psixi fəaliyyətin bir qalığı, narsisistik yuxu vəziyyətinin istisnasız olaraq tam həyata keçirilmədiyi üçün mümkün olur. Bu, psixoloqların və filosofların həmişə dediklərindən çox da fərqli deyil, lakin psixi aparatın quruluşu və funksiyası haqqında tamamilə fərqli baxışlara əsaslanır; bu baxışların əvvəlkilərdən üstünlüyü ondadır ki, onlar yuxunun bütün təfərrüatlarını da bizim başa düşməyimizə yaxınlaşdıra bildilər.

Sonda, sıxışdırma prosesinin topikasının psixi pozğunluqların mexanizmini dərk etməyimizdə qazandığı əhəmiyyətə bir daha nəzər salaq. Yuxuda yüklənmənin (libido, maraq) geri çəkilməsi bütün sistemləri bərabər şəkildə əhatə edir; transfer nevrozlarda bw yüklənməsi geri çəkilir, şizofreniyada Ubw-nun, amensiyada isə Bw-nun yüklənməsi geri çəkilir.

23 / 28

Matəm və melankoliya

Yuxunun narsisistik ruh pozulmalarının normal nümunəsi kimi bizə xidmət etmiş olmasından sonra, melankoliyanın mahiyyətini kədərin normal affektinə bənzətməklə aydınlaşdırmağa cəhd edək. Lakin bu dəfə nəticənin həddindən artıq şişirdilməsinə xəbərdarlıq edən bir etirafı əvvəlcədən bildirməliyik. Təsviri psixiatriyada da anlayış təyini qeyri-sabit olan melankoliya, müxtəlif kliniki formalarda ortaya çıxır; bu formaların vahid bütövlük kimi birləşdirilməsinin təmin olunduğu şübhəlidir və bəziləri psixogen pozulmalardan çox, somatik pozulmalara işarə edir. Hər bir müşahidəçi üçün mövcud olan təəssüratlardan əlavə, materialımız, psixogen təbiəti heç bir şübhə doğurmayan az sayda hadisə ilə məhdudlaşır. Beləliklə, nəticələrimizin ümumi etibarlılığı iddiasından əvvəlcədən imtina edəcəyik və mövcud tədqiqat vasitələrimizlə, tam bir pozulma sinfi üçün olmasa da, kiçik bir qrup üçün tipik olmayan bir şey tapmaq çətindir düşüncəsi ilə özümüzü təsəlli edəcəyik.

Melankoliya və kədərin bir araya gətirilməsi hər iki vəziyyətin ümumi mənzərəsi ilə əsaslandırılır. Həyat təsirlərindən yaranan hər ikisinin səbəbləri, ümumiyyətlə şəffaflıq olduqları yerlərdə üst-üstə düşür. Kədər, qayda olaraq, sevilən bir şəxsin və ya onun yerini tutan vətən, azadlıq, ideal və s. kimi abstraksiyaların itirilməsinə reaksiyadır. Eyni təsirlər altında, bu səbəbdən xəstəlik meyilliliyi şübhəsi altında tutduğumuz bəzi şəxslərdə kədərin yerini melankoliya alır. Kədəri xəstəlik vəziyyəti kimi nəzərə almaq və həkimə müalicəyə təhvil vermək heç vaxt ağlımıza gəlmir, baxmayaraq ki, o, normal həyat tərzindən ağır sapmalarla nəticələnir. Biz onun müəyyən bir müddətdən sonra aradan qalxacağına etibar edirik və ona mane olmağı, hətta zərərli olsa belə, məqsədəuyğun saymırıq.

1) Həmçinin, mövzu haqqında az sayda analitik tədqiqatların ən əhəmiyyətlisini borclu olduğumuz Abraham da bu müqayisədən yola çıxmışdır. («Zentralblatt für Psychoanalyse», II, 6, 1912.)

Melankoliya ruhən dərin, ağrılı bir əhval-ruhiyyə ilə, xarici dünyaya marağın ləğvi ilə, sevmə qabiliyyətinin itirilməsi ilə, hər cür fəaliyyətin ləngiməsi və özünə qınaq və özünü təhqir şəklində ifadə olunan, cəza gözləməsinin sayıqlama xarakterli təsəvvürünə qədər yüksələn özünə hörmətin aşağılanması ilə seçilir. Bu mənzərə, kədərin eyni xüsusiyyətləri daşıdığını, yalnız bir istisna ilə nəzərə alsaq, bizim başa düşməyimizə daha yaxın olur; kədərdə özünə hörmətin pozulması yoxdur. Əks halda, hər şey eynidir. Ağır kədər, sevilən bir şəxsin itirilməsinə reaksiya, eyni ağrılı əhval-ruhiyyəni, xarici dünyaya marağın itirilməsini — ölən şəxsi xatırlatmadığı qədər —, yeni bir sevgi obyektini seçmək qabiliyyətinin itirilməsini — bu, kədərlənən şəxsi əvəz etmək mənasına gəlir —, ölən şəxsin xatirəsi ilə əlaqəli olmayan hər cür fəaliyyətdən uzaqlaşmanı ehtiva edir. Biz asanlıqla qəbul edirik ki, Mənin bu ləngiməsi və məhdudlaşdırılması kədərə eksklüziv həsr olunmanın ifadəsidir, digər məqsədlər və maraqlar üçün heç nə qalmır. Əslində, bu davranış bizə yalnız ona görə patoloji görünmür ki, biz onu çox yaxşı izah edə bilirik.

Kədərin əhval-ruhiyyəsini «ağrılı» adlandıran müqayisəni də təsdiqləyəcəyik. Əgər ağrını iqtisadi baxımdan xarakterizə edə bilsək, onun haqlılığı bizə, yəqin ki, aydın olacaq.

Kədərin gördüyü iş nədən ibarətdir? Hesab edirəm ki, onu aşağıdakı şəkildə təqdim etmək məcburiyyət deyil: Reallıq yoxlaması göstərdi ki, sevilən obyekt artıq mövcud deyil və indi bu obyekt ilə bütün əlaqələrindən libidonu geri çəkmək tələbini irəli sürür. Buna qarşı başa düşülən bir müqavimət qalxır — insanın libido mövqeyini, hətta əvəz artıq gözlənilsə belə, asanlıqla tərk etmədiyi ümumi müşahidədir. Bu müqavimət o qədər intensiv ola bilər ki, realıqdan uzaqlaşma və halüsinator istək psixozu (əvvəlki məqaləyə baxın) vasitəsilə obyektin saxlanması baş verə bilər. Normal olan, realıq qarşısında hörmətin qələbə çalmasıdır. Lakin onun tələbi dərhal yerinə yetirilə bilməz. İndi o, böyük vaxt və yüklənmə enerjisi sərfiyyatı ilə tək-tək həyata keçirilir və bu müddətdə itirilmiş obyektin psixi mövcudluğu davam etdirilir. Libidonun obyektə bağlandığı hər bir xatirə və gözlənti dayandırılır, həddindən artıq yüklənir və libidonun həlli onun üzərində həyata keçirilir. Reallıq tələbinin tək-tək icrasının bu kompromis nəticəsi niyə bu qədər qeyri-adi dərəcədə ağrılıdır, iqtisadi əsaslandırma ilə asanlıqla göstərmək mümkün deyil. Bu ağrı-xoşagəlməzliyin bizə öz-özlüyündə aydın görünməsi maraqlıdır. Əslində, kədər işinin tamamlanmasından sonra Mən yenidən sərbəst və ləngiməsiz olur.

Melankoliya haqqında bildiklərimizi, kədərdən əldə etdiyimiz məlumatlara tətbiq edək. Bir sıra hallarda aydındır ki, melankoliya da sevilən bir obyektin itirilməsinə reaksiya ola bilər; digər səbəblərdə isə itkinin daha çox ideallaşdırılmış təbiətə malik olduğunu görmək olar. Obyekt həqiqətən ölməyib, lakin sevgi obyekti kimi itirilib (məsələn, tərk edilmiş gəlin halı). Daha digər hallarda belə bir itkini qəbul etmək lazım gəldiyinə inanılır, lakin nəyin itirildiyini aydın müəyyən etmək mümkün deyil və xəstənin itirdiyi şeyi şüurlu şəkildə dərk edə bilmədiyi fərziyyəsini irəli sürmək daha asandır. Hətta melankoliyaya səbəb olan itkini xəstənin bildiyi halda belə, o, kimin itirildiyini bilsə də, həmin şəxsdə nəyi itirdiyini bilmədiyi üçün bu hal mövcud ola bilər. Beləliklə, bizə melankoliyanı şüurdan qaçan bir obyekt itkisi ilə əlaqələndirmək məsləhət görülür; kədərdən fərqli olaraq, kədərdə itkidə heç nə şüursuz deyil.

Kədərdə Məni udan kədər işlənməsi səbəbindən yaranan ləngimə və maraqsızlığı tamamilə aydın şəkildə izah etdik. Melankoliyada bilinməyən itkiyə bənzər daxili bir iş də olacaq və buna görə də melankoliyadakı ləngiməyə cavabdeh olacaq. Yalnız melankolik ləngimə bizdə sirli bir təəssürat yaradır, çünki xəstələri bu qədər tamamilə udan şeyin nə olduğunu görə bilmirik. Melankolik xəstə bizə kədərdə olmayan bir şeyi daha göstərir: özünə dəyər hissinin həddindən artıq aşağı düşməsini, Mənin böyük bir kasıblığını. Kədərdə dünya kasıb və boş qalır, melankoliyada isə bu, Mənin özüdür. Xəstə bizə öz Mənini dəyərsiz, qabiliyyətsiz və əxlaqi cəhətdən qınanılacaq kimi təsvir edir; özünü qınayır, özünü təhqir edir və cəmiyyətdən qovulma ilə cəzalandırılma gözləyir. O, hər kəsin qarşısında özünü alçaldır, yaxınlarının hər birinə belə layiqsiz şəxslə bağlı olduqlarına görə təəssüf edir. O, özündə baş vermiş dəyişikliyə dair hökm vermir, əksinə özünü tənqidini keçmişə yayır; heç vaxt daha yaxşı olmadığını iddia edir. Bu — əsasən əxlaqi — kiçiklik sayıqlamasının obrazı yuxusuzluq, qidanın rədd edilməsi və canlı olan hər şeyi həyatda saxlamağa məcbur edən həvəsi psixoloji cəhətdən son dərəcə qəribə şəkildə üstələməklə tamamlanır.

Xəstəyə öz Məninə qarşı belə ittihamlar irəli sürdüyü zaman etiraz etmək həm elmi, həm də terapevtik baxımdan eyni dərəcədə bəhərətsiz olardı. O, yəqin ki, hansısa şəkildə haqlıdır və ona göründüyü kimi olan bir şeyi təsvir edir. Onun bəzi məlumatlarını heç bir məhdudiyyət qoymadan dərhal təsdiqləməliyik. O, həqiqətən də dediyi kimi maraqsız, sevməyə və iş görməyə qadir deyil. Lakin bu, bildiyimiz kimi, ikinci dərəcəlidir, daxili, bizə məlum olmayan, kədərə bənzər işin nəticəsidir ki, bu iş onun Mənini tükəndirir. Digər bəzi özünüittihamlarda da o, bizə elə gəlir ki, haqlıdır və həqiqəti melancholik olmayanlardan daha kəskin dərk edir. Əgər o, artmış özünütənqidlə özünü "xırda, eqoist, səmimiyyətsiz, müstəqil olmayan insan" kimi təsvir edirsə, bu insan həmişə yalnız öz varlığının zəif cəhətlərini gizlətməyə çalışmışdır, onda o, bizim biliyimizə görə, özünüdərketməyə kifayət qədər yaxınlaşmış ola bilər və biz yalnız soruşuruq ki, niyə insan belə həqiqətə çatmaq üçün əvvəlcə xəstələnməlidir. Çünki şübhə yoxdur ki, belə bir özünüqiymətləndirmə tapmış və onu başqalarının qarşısında bildirən — Şahzadə Hamletın özü və bütün başqaları üçün hazır saxladığı qiymətləndirmə kimi¹ — istər həqiqəti desin, istərsə də özünə az-çox haqsızlıq etsin, xəstədir. Həm də fərq etmək çətin deyil ki, özünüalçaltmanın həcmi ilə onun bizim mühakiməmizə görə real əsaslılığı arasında heç bir uyğunluq yoxdur. Əvvəllər əxlaqlı, qabiliyyətli və vəzifəsinə sadiq olan qadın melancholiyada özü haqqında həqiqətən dəyərsiz olan qadından daha yaxşı danışmayacaq, bəlkə də birincinin melancholiyaya tutulma ehtimalı digərindən daha çoxdur, halbuki biz də o birisi haqqında yaxşı heç nə deyə bilməzdik. Nəhayət, diqqətimizi cəlb etməlidir ki, melancholik şəxs yenə də normal olaraq peşmançılıq və özünüqınama ilə əzilmiş kimsə kimi davranmır. Başqaları qarşısında utanma yoxdur ki, bu, sonuncu vəziyyəti hər şeydən əvvəl xarakterizə edərdi, ya da heç olmasa nəzərəçarpan şəkildə özünü göstərmir. İnsan melancholikdə, demək olar ki, əks cəhəti — özünü ifşa etməkdə məmnunluq tapan təkidli həmsöhbətliyi qeyd edə bilər.³³

Deməli, melancholikin özünü incidici şəkildə alçaltması ilə bu tənqidin başqalarının mühakiməsi ilə üst-üstə düşməsi baxımından haqlı olub-olmaması əsaslı deyil. Söhbət daha çox ondan gedir ki, o, öz psixoloji vəziyyətini düzgün təsvir edir. O, özünəhörmətini itirmişdir və buna yaxşı əsası olmalıdır. Bu halda biz, doğrudan da, çətin həll olunan bir tapmacanı bizə verən bir ziddiyyət qarşısında dururuq. Kədərlə analogiyaya görə belə nəticəyə gəlməli idik ki, o, obyektdə itkiyə məruz qalmışdır; onun ifadələrindən isə öz Mənində itki çıxır.

Bu ziddiyyətlə məşğul olmadan əvvəl, melankolik xəstənin insan Mən-in tərkibinə dair bizə verdiyi anlayışa bir anlıq nəzər salaq. Onun nümunəsində görürük ki, Mən-in bir hissəsi digərinə qarşı çıxır, onu tənqidi şəkildə dəyərləndirir və onu sanki obyekt kimi qəbul edir. Burada Mən-dən ayrılan tənqidi orqanın digər şəraitdə də müstəqilliyini nümayiş etdirə biləcəyinə dair şübhəmiz, sonrakı bütün müşahidələrlə təsdiqlənəcəkdir. Bu orqanı qalan Mən-dən ayırmaq üçün həqiqətən əsas tapacağıq. Burada tanıdığımız şey, adətən vicdan adlandırılan orqandır; onu şüur senzurası və reallıq yoxlaması ilə birlikdə böyük Mən institutları sırasında sayacağıq və onun tək başına xəstələnə biləcəyinə dair sübutları da bir yerdə tapacağıq. Melankoliya xəstəliyinin klinik mənzərəsi, öz Mən-inə qarşı mənfi narazılığı digər şikayətlərdən daha çox önə çıxarır: fiziki qüsurlar, çirkinlik, zəiflik və sosial aşağılıq çox nadir hallarda özünü qiymətləndirmənin mövzusu olur; yalnız yoxsulluq xəstənin qorxuları və ya iddiaları arasında üstün yer tutur.

Əvvəlcə qeyd olunan ziddiyyətin aydınlaşdırılmasına, elə bir müşahidə aparır ki, onu etmək heç də çətin deyil. Melankolik xəstənin müxtəlif özünü ittihamlarını səbirlə dinləsək, nəhayət, onlardan ən güclülərinin çox vaxt öz şəxsiyyətinə çox az uyğun gəldiyini, lakin kiçik dəyişikliklərlə xəstənin sevdiyi, sevmiş olduğu və ya sevməli olduğu başqa bir şəxsiyyətə uyğun gəldiyi təəssüratından qurtula bilmərik. Hadisəni hər dəfə araşdırdıqda, bu fərziyyəni təsdiqləyir. Beləliklə, özünü ittihamları sevimli obyektə yönəlik ittihamlar kimi tanımaqla, xəstəlik mənzərəsinin açarını əldə etmiş oluruq; bu ittihamlar həmin obyektdən uzaqlaşdırılıb öz Mən-inə yüklənmişdir.

Səsli şəkildə belə bacarıqsız bir qadına bağlandığına görə ərinə təəssüf etdiyini bildirdiyi qadın, əslində ərinin bacarıqsızlığını ittiham etmək istəyir, bu ittiham hansı mənada nəzərdə tutulursa-tutulsun. Bir neçə həqiqi özünü ittihamın geri çevrilmiş ittihamların arasına səpələnmiş olmasına çox təəccüblənmək lazım deyil; onlar irəli çıxa bilərlər, çünki digərlərini ört-basdır etməyə və hadisənin mahiyyətini anlamağı mümkün olmamağa kömək edirlər; onlar da sevgi mübahisəsinin lehinə və əleyhinə olan tərəflərdən gəlir ki, bu da sevgi itkisinə səbəb olmuşdur. İndi xəstələrin davranışı da xeyli aydınlaşır. Onların şikayətləri, sözün köhnə mənasında, ittihamlardır; onlar utanc duymur və gizlənmirlər, çünki özləri haqqında dedikləri bütün alçaldıcı şeylər, əslində başqası haqqında deyilir; və onlar, yalnız belə layiqsiz şəxslərə yaraşan təvazökarlıq və itaətkarlığı ətrafındakılara göstərməkdən çox uzaqdırlar, əksinə Ən yüksək dərəcədə əziyyətli, həmişə incik və onlara böyük haqsızlıq edilmiş kimi davranırlar. Bu, yalnız onların davranış reaksiyalarının hələ də üsyanın psixi konstellasiyasından qaynaqlanması və daha sonra müəyyən bir proses nəticəsində melankolik peşmanlığa çevrilmiş olması sayəsində mümkündür.

Bu prosesi bərpa etmək heç bir çətinlik yaratmır. Bir obyekt seçimi, libidonun müəyyən bir şəxsə bağlanması mövcud olmuşdur; sevilən şəxs tərəfindən edilən real bir incitmə və ya məyusluğun təsiri ilə bu obyekt münasibətində sarsıntı baş vermişdir. Nəticə, libidonun bu obyektdən çəkilərək yeni bir obyektə yerdəyişməsi olan normal nəticə deyil, əksinə, baş verməsi üçün bir neçə şərt tələb edən başqa bir nəticə olmuşdur. Obyekt yüklənməsi çox davamlı olmadığı ortaya çıxmış, ləğv edilmiş, lakin azad libido başqa bir obyektə yerdəyişməmiş, əksinə, Mənə geri çəkilmişdir. Orada o, istənilən şəkildə istifadə olunmamış, əksinə, tərk edilmiş obyekt ilə Mənin eyniləşdirilməsini təmin etməyə xidmət etmişdir. Beləliklə, obyektin kölgəsi Mənə düşmüş və Mən, artıq xüsusi bir instansiyaya görə bir obyekt, tərk edilmiş obyekt kimi qiymətləndirilə bilmişdir. Bu yolla obyekt itkisi Mən itkisinə çevrilmiş, Mən ilə sevilən şəxs arasındakı münaqişə, Mən tənqidi ilə eyniləşdirmə nəticəsində dəyişmiş Mən arasındakı ikiliyə çevrilmişdir.

Belə bir prosesin şərtləri və nəticələri haqqında bəzi şeyləri birbaşa təxmin etmək olar. Bir tərəfdən sevgi obyektinə güclü bir bərkimə mövcud olmalı, digər tərəfdən isə buna zidd olaraq obyekt yüklənməsinin davamlılığı az olmalıdır. O. Rankın yerində bir qeydinə görə, bu ziddiyyət, obyekt seçiminin narsisistik əsasda baş verdiyini, beləliklə, ona qarşı çətinliklər yarandığı zaman obyekt yüklənməsinin narsisizmə qayıda biləcəyini tələb edir. Obyekt ilə narsisistik eyniləşdirmə daha sonra sevgi yüklənməsinin əvəzinə keçir və nəticədə sevgi münasibəti sevilən şəxslə münaqişəyə baxmayaraq tərk edilməli olmur. Obyekt sevgisinin eyniləşdirmə ilə belə bir əvəzi, narsisistik hallar üçün əhəmiyyətli bir mexanizmdir; K. Landauer bu yaxınlarda şizofreniya müalicəsi prosesində bunu üzə çıxara bilmişdir. Bu, təbii ki, obyekt seçiminin bir tipindən ilkin narsisizmə geri qayıtmaya uyğun gəlir. Biz başqa bir yerdə eyniləşdirmənin obyekt seçiminin ilkin mərhələsi olduğunu və Mənin bir obyekti fərqləndirdiyi ilk, ifadəsində ambivalent olan üsul olduğunu qeyd etmişik. Mən bu obyekti özünə qatmaq istəyir və bu, libido inkişafının oral və ya kannibal mərhələsinə uyğun olaraq yemə yolu ilə baş verir. Abraham, melankolik vəziyyətin ağır formalaşması zamanı özünü göstərən qəbul etmənin rədd edilməsini, haqlı olaraq, bu əlaqəyə aid edir.

Nəzəriyyənin tələb etdiyi nəticə, yəni melanxolik xəstəliyə və ya onun bir hissəsinə olan predispozisiyanı obyektlərin seçilməsinin narsisistik tipinin üstünlüyünə yerləşdirən nəticə, təəssüf ki, hələ də araşdırma ilə təsdiqlənməmişdir. Bu məqalənin giriş cümlələrində bildirmişəm ki, bu tədqiqatın əsaslandığı empirik material bizim tələblərimiz üçün kifayət deyil. Əgər müşahidə ilə bizim çıxardığımız nəticələr arasında uyğunluğun olduğunu qəbul edə bilsək, onda obyektlə yüklənmədən hələ narsisizmə aid olan oral libido fazasına doğru geriləməni melanxoliyanın xarakteristikasına daxil etməkdən çəkinməzdik. Obyektlə eyniləşmələr transfer nevrozlarında, xüsusilə histeriyada da müşahidə olunur. Lakin biz narsisistik eyniləşmənin histerik eyniləşmədən fərqini ondan görə bilərik ki, birincisində obyektlə yüklənmə ləğv edilir, ikincisində isə o, mövcudluğunu qoruyur və adətən müəyyən tək-tük hərəkətlərə və sinir təsirlərinə məhdudlaşan bir təsir göstərir. Hər halda, eyniləşmə transfer nevrozlarında da sevgi mənasına gələ bilən bir ortaq cəmiyyətin ifadəsidir. Narsisistik eyniləşmə daha ilkin olandır və bizə daha az öyrənilmiş histerik eyniləşməni anlamaq yolunu açır.³⁴

Beləliklə, melanxoliya öz xarakterlərinin bir hissəsini matəmdən, digər hissəsini isə narsisistik obyekt seçməsindən narsisizmə doğru geriləmə prosesindən götürür. O, bir tərəfdən, matəm kimi, sevgi obyektinin real itkisinə reaksiyadır, lakin əlavə olaraq, normal matəmdə olmayan və ya əlavə edildikdə onu patologiyaya çevirən bir şərtlə bağlıdır. Sevgi obyektinin itkisi, sevgi münasibətlərindəki ambivalensiyanı qüvvəyə minməyə və üzə çıxarmağa səbəb olan əlamətdar bir fürsətdir. Məcburiyyət nevrozuna predispozisiyanın mövcud olduğu yerlərdə, ambivalensiya münaqişəsi matəmə patologik bir forma verir və onu, sevgi obyektinin itkisinə özünün səbəb olduğunu, yəni istədiyini bildirən özünə qınama şəklində ifadə etməyə məcbur edir. Əziz adamların ölümündən sonra belə məcburiyyət nevrozlu depressiyalarda, geriləmə yolu ilə libidonun geri çəkilməsi iştirak etmədikdə, ambivalensiya münaqişəsinin təkbaşına nə bacardığı bizə nümayiş etdirilir. Melanxoliyanın səbəbləri adətən ölüm nəticəsində itkinin aydın halından kənara çıxır və sevgi ilə nifrət arasında ziddiyyətin münasibətə daxil edildiyi və ya mövcud ambivalensiyanın gücləndirildiyi bütün təhqir, aşağılama və məyusluq vəziyyətlərini əhatə edir. Bu ambivalensiya münaqişəsi, bəzən daha çox real, bəzən daha çox qurucu mənşəli olmaqla, Melankoliyanın şərtlərini nəzərdən qaçırmaq olmaz. Obyektə olan və tərk edilə bilməyən sevgi, obyektin özü tərk edildiyi halda, narsisistik eyniləşməyə sığındıqda, bu əvəzedici obyektə qarşı nifrət, onu söyməklə, alçaltmaqla, əziyyət çəkdirməklə və bu əziyyətdən sadistik doyum əldə etməklə özünü büruzə verir. Melankoliyanın şübhəsiz ki, həzzverici özünə əziyyət verməsi, tam olaraq məcburiyyət nevrozundakı müvafiq fenomen kimi, bir obyektə yönəlmiş və bu yolla öz şəxsiyyətinə qarşı yönəldilmiş sadistik və nifrət meyllərinin doyumunu ifadə edir.¹ Hər iki xəstəlikdə xəstənin, xəstəliyə düşərək düşmənçiliyini birbaşa göstərməli olmamaq üçün, özünü cəzalandırma yolu ilə ilkin obyektlərdən qisas almağa və onların yaxınlarını xəstəliyi vasitəsilə əziyyət çəkdirməyə nail olması adətən mümkün olur. Xəstənin duyğu pozğunluğunu doğuran, xəstəliyinin istiqamətini təyin edən şəxs, adətən, xəstənin ən yaxın ətrafında tapılır. Beləliklə, melankolik xəstənin obyektinə olan sevgi yüklənməsi ikiqat taleyə uğramışdır; o, bir hissəsi eyniləşməyə doğru geriyə qayıtmış, digər hissəsi isə ambivalensiya münaqişəsinin təsiri altında ona daha yaxın olan sadizm mərhələsinə geri qaytarılmışdır.

Yalnız bu sadizm, melankoliyanı bu qədər maraqlı və bu qədər — təhlükəli edən intihara meyllilik sirrini həll edir. Biz, həvəs həyatının başladığı ilkin vəziyyət kimi, Mənin belə böyük bir öz-sevgisini tanıdıq; biz, həyat təhlükəsi zamanı yaranan təşvişdə narsisistik libidonun belə nəhəng bir miqdarının azad olduğunu görürük ki, bu Mənin özünü məhv etməyə necə razılıq verə bildiyini, belə niyyətləri başqalarına qarşı öldürmə təkanından özünə geri çevirmədən necə hiss etdiyini dərk edə bilmirik, lakin hansı qüvvələr oyununun belə bir niyyətin icraya çevrilməsinə imkan verdiyi anlaşılmaz qalırdı. İndi melankoliyanın təhlili bizə öyrədir ki, Mən yalnız obyekt yüklənməsinin geri qayıtması sayəsində özünü bir obyekt kimi müalicə edə bildiyi zaman, bir obyektə yönəlmiş və xarici dünyadakı obyektlərə qarşı Mənin ilkin reaksiyasını təmsil edən düşmənçiliyi özünə yönəldə bildiyi zaman özünü öldürə bilər. («Triebe und Triebschicksale» əsərinə baxın.) Beləliklə, narsisistik obyekt seçimindən geriyə qayıtma zamanı obyekt ləğv edilsə də, o, Məndən daha qüvvətli olduğunu sübut etmişdir. Ən şiddətli aşiq olma və intihar kimi bir-birinə zidd olan iki vəziyyətdə Mən, tamamilə fərqli yollarla olsa da, obyekt tərəfindən məğlub edilir.

Melankoliyanın bir xarakterik cəhəti olan yoxsulluq təşvişinin ortaya çıxması üçün, onun əlaqələrindən qoparılmış və geriyə qayıtmış şəkildə dəyişdirilmiş anal erotizminin törəməsi olduğunu qəbul etmək məntiqli görünür.³⁵

Melankoliya bizi, cavablarının bir hissəsi bizdən qaçan başqa suallarla da qarşılaşdırır. Müəyyən bir müddətdən sonra aşkar iri dəyişikliklər qoymadan keçib getməsi xarakterini o, matəm ilə bölüşür. Orada biz, reallıq yoxlaması əmrinin detallı icrası üçün vaxtın lazım olduğu, bu işdən sonra Mənin öz libidosunu itirilmiş obyektdən azad etdiyi cavabını tapmışdıq. Biz analoji bir işlə Məni melankoliya zamanı məşğul düşünə bilərik; hadisənin iqtisadi başa düşülməsi burada da, orada da qalır. Melankoliyanın yuxusuzluğu, şübhəsiz ki, vəziyyətin qatılığını, yuxu üçün lazım olan ümumi yüklənmələrin geri çəkilməsini həyata keçirməyin qeyri-mümkünlüyünü sübut edir. Melankolik kompleks açıq bir yara kimi davranır, bütün tərəflərdən yüklənmə enerjilərini özünə cəlb edir (biz bunlara transfer nevrozlarında «qarşı yüklənmələr» adını vermişik) və Məni tamamilə kasıblıq həddinə qədər boşaldır; o, Mənin yuxu istəyinə qarşı asanlıqla müqavimət göstərə bilər. — Ehtimal ki, somatik, psixogen olaraq aydınlaşdırıla bilməyən bir amil, vəziyyətin axşam saatlarında mütəmadi yüngülləşməsi ilə üzə çıxır. Bu müzakirələrə, obyektə diqqət yetirmədən Mən itkisinin (saf narsisistik Mən zədələnməsinin) melankoliya obrazını yaratmağa kifayət edib-etmədiyi və birbaşa toksik Mən libidosu kasıblığının bəzi xəstəlik formalarını verib-vermədiyi sualı əlavə olunur.

Melankoliyanın ən qəribə və aydınlaşdırılmaya ehtiyacı olan xüsusiyyəti, onun simptomatik olaraq əks vəziyyət olan maniyanı dəyişməyə meylliliyi ilə verilir. Məlum olduğu kimi, hər melankoliya bu taleyə malik deyil. Bəzi hallar periodik nükslərlə gedir, onların intervalları ya heç bir, ya da çox az miqdarda maniya çalarını aşkar edir. Digərləri isə melankolik və manik fazaların həmin mütəmadi növbələşməsini göstərir ki, bu da dövrü psixozun tərtibində ifadəsini tapmışdır. Psixoanalitik iş, bu xəstəliklərin bir neçəsi üçün həll və terapevtik təsir əldə etməsəydi, insan bu halları psixogen baxışdan kənara atmağa təşviq oluna bilərdi. Deməli, melankoliyanın analitik aydınlaşdırılmasını maniyaya da şamil etmək yalnız icazəli deyil, hətta zəruridir.

Bu cəhdin tamamilə qaneedici nəticələnəcəyinə söz verə bilmərəm. Əksinə, o, ilkin istiqamətlənmə imkanından çox da uzağa getmir. Burada bizə iki istinad nöqtəsi mövcuddur: birincisi psixoanalitik bir təəssürat, ikincisi isə, demək olar ki, ümumi iqtisadi təcrübədir. Artıq bir neçə psixoanalitik tədqiqatçı tərəfindən sözlərlə ifadə edilmiş bu təəssürat, Maniyanın melankoliyadan fərqli bir məzmunu olmadığı, hər iki affektin eyni “kompleks”lə mübarizə apardığı, Mənin melankoliyada bu kompleksə ehtimal ki, məğlub olduğu, maniada isə onu dəf etdiyi və ya kənara itələdiyi nəzərə alınmalıdır. Digər bir dəlil təcrübədən gəlir: Maniyanın normal nümunəsini təşkil edən sevinc, coşqu və qələbə vəziyyətlərinin hamısı eyni iqtisadi şərtlərlə bağlı olduğunu göstərir. Bu hallarda böyük, uzun müddət saxlanılan və ya vərdiş halına gəlmiş psixiki səy artıq lüzumsuz olur və beləliklə, müxtəlif istifadə və boşalma imkanları üçün hazır vəziyyətə gəlir. Məsələn: Əgər kasıb bir adam böyük bir pul qazancı ilə gündəlik çörək üçün xroniki narahatlıqdan qurtulursa, əgər uzun və çətin mübarizə nəticədə uğurla taclanarsa, əgər insan ağır bir məcburiyyətdən və ya uzun müddət davam edən saxtakarlıqdan bir anda imtina etmək vəziyyətinə düşərsə və s. Bütün bu vəziyyətlər yüksəlmiş əhval-ruhiyyə, sevinc affektinin boşalma əlamətləri və hər cür fəaliyyətə qarşı artmış istək ilə xarakterizə olunur; bu, tamamilə maniyaya bənzəyir və melankoliyanın depressiyası və ləngiməsi ilə tam ziddiyyət təşkil edir. İnsan açıq şəkildə deyə bilər ki, maniya elə belə bir qələbənin özüdür, yalnız bu halda Mənin nəyi dəf etdiyi və hansı üzərində qələbə çaldığı yenidən Mənə örtülü qalır. Eyni vəziyyətlər sırasına aid olan spirtli içki sərxoşluğu — əgər o, şən sərxoşluqdirsə — eyni qaydada izah edilə bilər; burada ehtimal ki, toksik vasitə ilə əldə edilmiş sıxışdırma səylərinin aradan qaldırılması söhbət gedir. Qeyri-peşəkarlar adətən belə bir maniakal vəziyyətdə insanın hərəkət və təşəbbüs istəyinin bu qədər yüksək olmasını “yaxşı əhvalda” olmağı ilə əlaqələndirirlər. Bu yanlış əlaqəni, əlbəttə, həll etmək lazımdır. Psixi həyatda əvvəllər qeyd olunan iqtisadi şərt yerinə yetirilmişdir və buna görə də, bir tərəfdən insan bu qədər şən əhval-ruhiyyədədir, digər tərəfdən isə fəaliyyətində bu qədər sərbəstdir.

Bu iki işarəni birləşdirsək, nəticə belə olur: Maniyada Mən, obyektin itirilməsini (və ya itirilməyə görə kədəri, bəlkə də obyektin özünü) dəf etmiş olmalıdır və indi melankoliyanın ağrılı əzabının Məndən özünə çəkdiyi və bağladığı bütün əks-yüklənmə miqdarı əlçatan olmuşdur. Maniakal xəstə, əzab çəkdiyi obyektdən azad olduğunu bizə aydın şəkildə nümayiş etdirir, çünki o, ac bir adam kimi yeni obyekt yüklənmələri axtarır.

Bu izahat inandırıcı görünür, lakin birincisi, hələ kifayət qədər dəqiq deyil və ikincisi, cavab verə biləcəyimizdən daha çox yeni sual və şübhə yaradır. Biz bu sualların müzakirəsindən yayınmaq istəmirik, baxmayaraq ki, onların vasitəsilə aydınlığa aparan yolu tapacağımızı gözləyə bilmərik.

Əvvəlcə: Normal matəm də obyektin itirilməsini dəf edir və mövcud olduğu müddət ərzində Mənin bütün enerjilərini udur. Niyə matəmdə onun axarından sonra qələbə mərhələsinə aid iqtisadi şərait heç bir şəkildə, hətta işarə kimi belə yaranmır? Bu etiraza qısa cavab verməyi qeyri-mümkün hesab edirəm. Bu etiraz bizə matəmin vəzifəsini hansı iqtisadi vasitələrlə həll etdiyini belə deyə bilməyəcəyimizi də xatırladır; lakin bəlkə də burada bir fərziyyə kömək ola bilər. Libidonun itirilmiş obyektə bağladığı hər bir xatirə və gözlənti vəziyyətinə reallıq öz hökmünü gətirir ki, obyekt artıq mövcud deyil, və Mən, sanki bu taleyi bölüşmək istəyib-istəmədiyi sualı qarşısında qoyulmuş kimi, yaşamaqdan əldə edilən narsisistik təmin olunmaların cəmi ilə məğlub edilmiş obyektə olan bağını qırmağa məcbur olur.

Təxmin etmək olar ki, bu qırılma çox yavaş və mərhələli baş verir, belə ki, işin bitməsi ilə birlikdə ona lazım olan səy də səpələnir.¹ Matəmin işi haqqındakı fərziyyədən melanxolik işin təsvirinə keçmək cazibədar görünür. Burada bizə ilk növbədə bir qeyri-müəyyənlik mane olur. Biz indiyə qədər melanxoliyada topik baxış bucağını demək olar ki, nəzərə almamışıq və melanxoliyanın işinin hansı psixi sistemlərin daxilində və hansı psixi sistemlər arasında baş verdiyi sualını qoymamışıq. Affektin psixi proseslərindən hansı hissə hələ tərk edilmiş şüursuz obyekt yüklənmələrində, hansı hissə isə onların Məndəki eyniləşmə əvəzedicilərində baş verir?

Obyektin “şüursuz (şey-) təsəvvürünün libidodan tərk edildiyini” tez söyləmək və asanlıqla yazmaq olar. Lakin əslində bu təsəvvür sayı-bilməyən tək təəssüratlar (onların şüursuz izləri) ilə təmsil olunur və bu libido çəkilməsinin icrası ani bir proses ola bilməz, əksinə, matəmdə olduğu kimi, şübhəsiz ki, uzunmüddətli, tədricən irəliləyən bir prosesdir. Bu prosesin çoxlu yerlərdə eyni vaxtda başlayıb-başlamadığını və ya hər hansı bir müəyyən ardıcıllıq təşkil edib-etmədiyini ayırd etmək asan deyil; analizlərdə tez-tez müşahidə etmək olar ki, bəzən bu, bəzən isə digər xatirə aktivləşir və eyni məzmunda, monotonluğu ilə yoran şikayətlər hər dəfə başqa bir şüursuz əsasdan qaynaqlanır. Əgər obyektin Mən üçün minlərlə əlaqə ilə gücləndirilmiş böyük bir əhəmiyyəti yoxdursa, onun itirilməsi də matəm və ya melanxoliya yaratmağa uyğun deyil.

¹ İqtisadi baxış bucağı indiyə qədər psixoanalitik işlərdə az nəzərə alınıb. İstisna kimi V. Tauskun “Entwertung des Verdrängungsmotives durch Rekompense” (Intern. Zeitschr. für ärztl. Psychoanalyse, I, 1913) məqaləsini qeyd etmək lazımdır.

Libido ayrılmasının tək-tək icrasının xarakteri, beləliklə, melanxoliyaya da, matəmə də eyni dərəcədə aid edilməlidir, ehtimal ki, eyni iqtisadi şəraitə əsaslanır və eyni meyillərə xidmət edir.

Melankoliya, eşitdiyimiz kimi, adi matəmdən daha çox məzmuna malikdir. Onun obyektlə əlaqəsi sadə deyil, ambivalensiya münaqişəsi ilə mürəkkəbləşir. Ambivalensiya ya konstitusionaldır, yəni bu Mənin hər bir sevgi əlaqəsinə bağlıdır, ya da obyektin itirilmə hədəsi ilə gələn hadisələrdən birbaşa yaranır. Buna görə də melankoliya, adətən yalnız obyektin real itirilməsi, onun ölümü ilə tetiklənən matəmdən çox daha geniş səbəblərə malik ola bilər. Beləliklə, melankoliyada obyekt ətrafında nifrət və sevginin bir-biri ilə mübarizə apardığı sayısız tək-tək döyüşlər başlayır; bunlardan biri libidonu obyektən ayırmaq, digəri isə bu libido mövqeyini hücumdan qorumaq üçündür. Bu tək-tək döyüşləri Ubw-dan, yəni əşya xatirə izləri sahəsindən (söz yüklənmələrindən fərqli olaraq) başqa heç bir sisteminə köçürə bilmərik. Matəmdə həll cəhdləri də məhz burada baş verir, lakin sonuncu halda bu proseslərin normal yol ilə bw vasitəsilə şüura davam etməsinə maneə yoxdur. Melankolik iş üçün bu yol, bəlkə də çoxsaylı səbəblərin və ya onların birgə təsirinin nəticəsi olaraq, bağlanıb. Konstitusional ambivalensiya təbiətcə sıxışdırılmışa aiddir, obyektlə bağlı travmatik hadisələr isə başqa sıxışdırılmışları aktivləşdirmiş ola bilər. Beləliklə, melankoliyaya xas olan nəticə baş verməyənə qədər, bütün bu ambivalensiya mübarizələri şüurdan uzaq qalır. Bildiyimiz kimi, bu nəticə təhdid olunan libido yüklənməsinin nəhayət obyekti tərk etməsində, lakin yalnız özünün gəldiyi Mən yerinə geri çəkilmək üçün tərk etməsində ifadə olunur. Sevgi bu şəkildə Mənə sığınmaqla ləğvdən qaçmış olur. Libidonun bu geriləməsindən sonra proses şüurlu ola bilər və şüurda Mənin bir hissəsi ilə tənqidi instans arasında münaqişə kimi təmsil olunur.

Melankolik işin şüurdan keçən hissəsi, həmin işin əsas hissəsi deyil, habelə əziyyətin həllinə təsir göstərə biləcəyini düşündüyümüz hissə də deyil. Biz görürük ki, Mən özünü alçaldır və özünə qarşı qəzəblənir, lakin bunun hansı nəticələrə gətirib çıxaracağını və necə dəyişdirilə biləcəyini, xəstənin özü kimi, biz də başa düşmürük. İşin şüursuz hissəsinə belə bir qabiliyyəti daha çox münasib görürük, çünki melankoliya işi ilə matəm işi arasında əsas analoji tapmaq çətin deyil. Matəm, obyekti ölü elan edərək və Mənə sağ qalma mükafatını təklif edərək, Məni obyektdən imtina etməyə məcbur etdiyi kimi, hər bir ambivalensiya mübarizəsi də obyekti dəyərdən salaraq, alçaldaraq, sanki öldürərək, libidonun obyektə olan fiksasiyasını boşaldır. Şüursuzda prosesin bitmə ehtimalı mövcuddur, istər qəzəb özünü büsbütün göstərdikdən sonra, istərsə də obyekt dəyərsiz sayılıb tərk edildikdən sonra. Bu iki ehtimaldan hansının müntəzəm və ya əsasən melankoliyaya son qoyduğunu və bu sonluğun hadisənin gedişatına necə təsir etdiyini görmə imkanı bizdə yoxdur. Mən, özünü daha yaxşı, obyektə üstün kimi tanımaqla əldə edilən razılığı həzz ala bilər.

Melankolik işə dair bu baxışı qəbul etsək belə, o, izahını istədiyimiz bir məsələni həll edə bilməz. Melankoliyadan sonra manianın yaranmasının iqtisadi şərtini, bu affeksiyaya hakim olan ambivalensiyadan çıxarmaq gözləntimiz, müxtəlif digər sahələrdən analoji nümunələrə əsaslanardı; lakin qarşısında baş əyməli olduğumuz bir fakt var. Melankoliyanın üç şərti: obyekt itkisi, ambivalensiya və libidonun Mənə regressiyası — ölüm hadisələrindən sonra yaranan məcburi ittihamlarda ilk ikisini yenidən tapırıq. Orada mübahisənin hərəkətverici qüvvəsi şübhəsiz ambivalensiyadır və müşahidə göstərir ki, mübahisə bitdikdən sonra maniakal vəziyyətin qələbəsinə aid heç nə qalmır. Beləliklə, biz üçüncü amilin tək təsirli olduğunu göstərən məqama yönəldilirik. Melankolik işin bitməsindən sonra azad olan və manianı mümkün edən, əvvəlcə bağlı yüklənmələrin toplanması, libidonun narsisizmə regressiyası ilə əlaqəli olmalıdır. Melankoliyanın obyekt uğrunda mübarizəni əvəz etdiyi Məndəki mübahisə, çox yüksək əks-yüklənmə tələb edən ağrılı yaraya bənzər təsir göstərməlidir. Lakin burada yenidən məqsədəuyğun olar ki, dayanıq və manianın daha ətraflı izahını, əvvəlcə fiziki, sonra isə ona analoji olan psixi ağrının iqtisadi təbiətinə aid məlumat əldə edənə qədər təxirə salaq. Artıq bilirik ki, mürəkkəb psixi problemlərin əlaqəsi bizi hər bir araşdırmanı, digərinin nəticələri köməyə gələ bilməyənə qədər, natamam şəkildə dayandırmağa məcbur edir.

1) Mani məsələsinin davamı üçün «Kütlə psixologiyası və Mən təhlili» əsərinə baxın [Ges. Werke, Bd. XII].

24 / 28

O. Pfisterin «Psixoanalitik üsul» kitabına ön söz

Dr. OSKAR PFISTER, Sürixdə keşiş və seminariya müəllimi tərəfindən yazılmış «PSIXOANALİTİK METOD», təcrübi-elmi sistemli təsviri (Prof. Dr. Oskar Messmer tərəfindən nəşr olunan «Pädagogium» seriyası, I cild). Julius Klinkhardt Nəşriyyatı, Leypsiq 1913. (Dəyişdirilməmiş yenidən çap 1921, üçüncü, yenidən işlənmiş nəşr 1924.)

Psixoanaliz müəyyən sinir xəstəliklərinin, yəni «funksional» adlandırılan və affekt həyatının pozğunluqlarının nəticəsi olduğu getdikcə artan qətiyyətlə tanınan xəstəliklərin müalicəsi üçün tibbi zəmində yaranmış bir müalicə üsuludur. O, öz məqsədinə, yəni bu pozğunluqların ifadələri olan simptomları aradan qaldırmağa, belə bir fərziyyə ilə nail olur ki, bu simptomlar müəyyən psixi proseslərin yeganə mümkün və son nəticələri deyil; buna görə də o, bu simptomların inkişaf tarixini yaddaşda üzə çıxarır, onlara əsas olan prosesləri canlandırır və onları həkim rəhbərliyi altında daha əlverişli nəticəyə doğru aparır. Psixoanaliz hipnotik müalicə ilə eyni terapevtik məqsədləri qarşısına qoyur; hipnotik müalicə isə Liebault və Bernheim tərəfindən tətbiq edildikdən sonra uzun və çətin mübarizələrdən sonra sinir həkimliyi texnikasında yer qazanmışdı. Lakin o, psixi mexanizmin quruluşuna çox daha dərin nüfuz edir və obyektlərinə davamlı təsirlər və möhkəm dəyişikliklər yaratmağa çalışır.

Hipnotik təklif müalicəsi öz dövründə çox qısa müddət ərzində həkimlik tətbiq sahəsini aşmış və gənc şəxslərin tərbiyəsi xidmətinə qoyulmuşdur. Əgər hesabatlara inanmağa icazə verə bilsək, o, uşaq qüsurlarının, narahat edici fiziki vərdişlərin və digər hallarda dəyişdirilə bilməyən xarakter xüsusiyyətlərinin aradan qaldırılması üçün effektiv vasitə kimi özünü təsdiq etmişdir. O vaxt heç kim buna etiraz etməmiş və ya təəccüblənməmiş Bu genişlənmənin faydalılığından qürur duyurlar, lakin bu faydalılıq yalnız psixoanalitik tədqiqat sayəsində bizə tam aydın olmuşdur. Çünki bu gün bilirik ki, xəstəlik əlamətləri çox vaxt pis, yəni yararsız meyillərin əvəzedici formalaşmalarından başqa bir şey deyildir və bu əlamətlərin şərtləri uşaqlıq və yeniyetməlik illərində qurulur, — insanın tərbiyə obyekti olduğu eyni dövrlərdə, — xəstəliklərin özü yeniyetməlik dövründə üzə çıxması və ya yalnız həyatın daha sonrakı bir mərhələsində ortaya çıxması fərq etməz.

Tərbiyə və terapiya indi bir-biri ilə müqayisə oluna bilən münasibətə girirlər. Tərbiyə uşağın müəyyən istedad və meyillərindən nə fərdə, nə də cəmiyyətə zərərli olan heç nəyin yaranmamasını təmin etmək istəyir. Terapiya isə, eyni istedadlar artıq xəstəlik əlamətləri kimi arzuolunmaz nəticəni verdikdə fəaliyyətə başlayır. Digər nəticə, yəni uşağın yararsız meyillərinin əlamətlərin əvəzedici formalaşmalarına deyil, birbaşa xarakter pozğunluqlarına gətirib çıxarması, terapiya üçün demək olar ki, əlçatmazdır və tərbiyəçinin təsirindən adətən kənardır. Tərbiyə, həm nevroza, həm də pozğunluğa doğru gedən hər iki nəticənin qarşısını almalı olan profilaktik tədbirdir; psixoterapiya isə bu iki nəticədən daha labil olanını geri qaytarmaq və bir növ sonradan tərbiyə tətbiq etmək istəyir.

Bu vəziyyətlə bağlı olaraq, psixoanalizin vaxtilə hipnotik təklifin edildiyi kimi, tərbiyə məqsədləri üçün istifadə edilib-edilməli olmadığı sualı öz-özünə ortaya çıxır. Bunun üstünlükləri aydın görünür. Tərbiyəçi bir tərəfdən uşaqlıq dövrünün ümumi insan meyilləri haqqında biliyi ilə hazırlanmışdır ki, hansı uşaq istedadlarının arzuolunmaz nəticə ilə hədələdiyini təxmin etsin və əgər psixoanaliz belə inkişaf istiqamətlərinə təsir göstərə bilərsə, o, əlverişsiz inkişafın əlamətləri ortaya çıxmazdan əvvəl onu tətbiq edə bilər. Beləliklə, o, hələ sağlam olan uşağa analiz vasitəsilə profilaktik təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən, o, nevroza və ya pozğunluğa doğru inkişafın ilk əlamətlərini qeyd edə bilər və uşağı, bir sıra səbəblərə görə həkimə heç vaxt müraciət edilməyəcək bir vaxtda daha da inkişaf etməkdən qoruya bilər. İnsan belə düşünməlidir ki, tərbiyəçinin — və protestant ölkələrdə ona bərabər olan din xadiminin — bu cür psixoanalitik fəaliyyəti qiymətsiz nəticələr verə bilər və çox vaxt həkimin fəaliyyətini artıq edə bilər. Yalnız sual ondan ibarətdir ki, psixoanalizin icrası tərbiyəçi və din xadiminə verilməyən bir tibbi təlim tələb edib-etmədiyi Bu məsələnin həllində qalmaqlı, yoxsa psixoanalitik texnikanı tibb sahəsindən kənara, başqa əllərə təhvil vermək niyyətinə digər şəraitin qarşı çıxıb-çıxmaması məsələsi həll olunmalıdır. Belə maneələrin olmadığını etiraf edirəm. Psixoanalizin tətbiqi, sərbəst insan baxışından və psixoloji hazırlıqdan çox, tibbi təlimdən daha az tələb edir; lakin həkimlərin çoxluğu psixoanalizlə məşğul olmaq üçün lazımi avadanlıqla təchiz olunmayıb və bu müalicə üsulunun dəyərini tamamilə qiymətləndirə bilməyib. Tərbiyəçi və ruhani qulluqçu öz peşələrinin tələbləri ilə həkimin riayət etməyə öyrəşdiyi eyni ehtiyat, qoruma və çəkinmə vəzifələri ilə məşğuldurlar; onların gənclərlə digər məşğuliyyəti isə onları gənclərin ruh dünyasını dərk etməyə bəlkə də daha uyğun edir. Lakin analitik üsulun zərərsiz tətbiqinə zəmanət hər iki halda yalnız analizi aparan şəxsiyyətin özündən verilə bilər.

Ruhi qeyri-normal sahəyə yaxınlaşma, analizi aparan tərbiyəçini ən zəruri psixiatrik biliklərlə tanış olmağa və pozğunluğun qiymətləndirilməsi və nəticəsi şübhəli görünə biləcəyi yerlərdə həkimdən məsləhət almağa məcbur edəcək. Bir sıra hallarda yalnız tərbiyəçi ilə həkimin birgə fəaliyyəti uğura gətirə bilər.

Yalnız bir məqamda tərbiyəçinin məsuliyyəti həkimin məsuliyyətini bəlkə də üstələyəcək. Həkim adətən artıq donmuş psixi formasiyalarla işləyir və xəstənin tam formalaşmış fərdiliyində öz fəaliyyəti üçün bir sərhəd, lakin onun müstəqilliyi üçün də bir zəmanət tapacaq. Tərbiyəçi isə plastik, hər təəssürata açıq material üzərində işləyir və gənc ruh dünyasını öz şəxsi ideallarına görə deyil, əksinə, obyektə bağlı olan meyillərə və imkanlara görə formalaşdırmaq öhdəliyini özünə xatırlatmalı olacaq.

Psixoanalizin tərbiyə xidmətində istifadəsi tezliklə tərbiyəçilərin və həkimlərin ona bağladığı ümidləri doğrultsun! Pfisterin kitabı kimi, analizi tərbiyəçilərə tanıtmaq istəyən əsər, sonralar nəsillərin təşəkkürünə arxa dayana biləcək.

25 / 28

M. Steinerin «Kişi gücünün psixi pozğunluqları» kitabına ön söz

Dr. MAKSİM STEINERİN «GÜC» ADLI ƏSƏRİ, Franz Deuticke nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana, 1913.

Bu kiçik monoqrafiyanın müəllifi, kişilərin psixi impotentliyinin patologiyası və terapiyasını müalicə edən, psixoanalizin öz ixtisas sahəsi üçün əhəmiyyətini vaxtında dərk etmiş və o vaxtdan bəri onun nəzəriyyəsi və texnikasında təkmilləşməyi dayandırmamış həkimlərin kiçik bir qrupuna aiddir. Biz bilirik ki, indi cinsi funksiyanın pozulmasının nəticələri kimi tanıdığımız nevroz əziyyətlərinin yalnız kiçik bir hissəsi neyropatologiya daxilində müzakirə olunur. Həmin əziyyətlərin böyük hissəsi, nevroz pozğunluğundan əziyyət çəkən müvafiq orqanın xəstəliklərinə aiddir. Bu simptomların və ya sindromların müalicəsi də, yalnız orqanik zədələnməyə qarşı differensial diaqnozu qoya bilən, qarışıq formalarda orqanik elementin payını nevroz elementinin payından ayıra bilən və hər iki növ xəstəlik amilinin bir-birini qarşılıqlı dəstəkləməsi haqqında ümumi məlumat verə bilən ixtisas həkiminin işi olduqda, məqsədəuyğun və haqlı olar. Lakin “sinirli” orqan xəstəlikləri, eyni orqanların maddi xəstəliklərinə əlavə kimi, onların çoxluğuna və praktik əhəmiyyətinə görə qətiyyən layiq olmadıqları bir diqqətsizliyə məruz qalmamalıdırsa, ixtisasçı, istər mədə, ürək və ya urogenital həkim olsun, öz ümumi tibbi və ixtisas biliklərindən əlavə, sinir həkiminin baxış bucaqlarını, dərkini və texnikalarını da öz sahəsi üçün tətbiq edə bilməlidir.

İxtisas həkiminin, sinirli orqan xəstəliyinə tutulmuş xəstəni artıq “Sizdə heç nə çatışmır; bu sadəcə sinirlidir” cavabı ilə və ya çox da yaxşı olmayan davamı ilə: “Sinir həkiminə gedin, o sizə yüngül soyuq su müalicəsi təyin edəcək” deyə göndərməməsi böyük bir terapiya irəliləyişi demək olacaq. Şübhəsiz ki, ixtisas həkimindən öz sahəsinin sinir pozğunluqlarını başa düşməsini və müalicə etməsini tələb etmək, sinir həkimindən, nevrozların simptomlar yaratdığı bütün orqanlar üçün universal ixtisasçı kimi təhsil almasını tələb etməkdən daha məqsədəuyğun olacaq. Buna görə də, yalnız əsasən psixi simptomları olan nevrozların sinir həkiminin sahəsi olaraq qalacağı gözləniləndir.

Umid edirik ki, psixoanalizin baxış bucaqlarını, çox vaxt isə texnikasını köməyə çağırmadan heç bir sinir pozğunluğunu başa düşmək və müalicə etmək mümkün olmadığı haqqında dərk ümumiləşəcək vaxt uzaq deyil. Bu iddia bu gün həddindən artıq bir qürur kimi səslənə bilər; lakin mən onun bir ümumi həqiqətə çevrilməyə məcbur olduğunu əvvəlcədən söyləməyə cəsarət edirəm. Lakin bu əsərin müəllifinin daimi xidməti ondan ibarət olacaq ki, o, psixoanalizi öz ixtisas sahəsinin sinir əziyyətlərinin terapiyasına daxil etmək üçün həmin vaxtı gözləməyib.

26 / 28

J. G. Burkenin «Kirli» kitabına ön söz

John Gregory Börk tərəfindən yazılmış “Xalqların adətlərində, mərasimlərində, inanclarında və örf-hüququnda olan çirkinlik” əsərinə ön söz BOURKE, Friedrich S. Krauss və H. Ihm tərəfindən alman dilinə tərcümə edilmiş və yenidən işlənmişdir (“Anthropophyteia” tədqiqatlarına əlavələr, VI. cild). Etnoloji Nəşriyyat, Leypsiq 1913.

1885-ci ildə Şarkonun şagirdi olaraq Parisdə olduğum zaman, müəllimin mühazirələrindən əlavə, mənə ən çox Brouardelin nümayişləri və nitqləri maraq doğurdu. O, bizə Morguedəki cəsəd materialları üzərində həkim üçün nə qədər çox öyrənilməli şeyin olduğunu, lakin elmin bunlardan nəticə çıxarmağı xoşlamadığını göstərməyə adət etmişdi. Bir dəfə o, adsız cəsədin statusunu, xarakterini və mənşəyini təxmin etmək üçün istifadə edilə bilən əlamətləri müzakirə edərkən, mən onun belə dediyini eşitdim: “Pisliyə bulaşmış dizlər namuslu qızın əlamətidir.” O, qızın namusluğuna dəlil kimi pisliyə bulaşmış dizləri təqdim etdi!

Fiziki təmizliyin günahla daha çox, namusluqla isə daha az əlaqəli olduğu barədəki məlumat, sonralar mənə çox vaxt məşğuliyyət verdi. Bu, psixoanalitik iş nəticəsində mədəniyyət insanlarının bu gün öz bədəniliyi problemi ilə necə mübarizə apardıqlarını anlamağa başladığım zaman baş verdi. Onlar, insanın heyvani təbiətini çox açıq şəkildə xatırladan hər şeydən açıq-aydın narahat olurlar. Onlar “tamamlanmış mələklər” kimi olmaq istəyirlər; bu mələklər Faustun son səhnəsində belə şikayət edirlər:

“Bizə yer qalıb daşımaq üçün, Ağrı verən yük kimi, Əgər asbestdən olsa belə, Təmiz deyil yenə də.”

Lakin onlar belə bir kamillikdən uzaq qalmağa məcbur olduqları üçün, bu narahatlıq doğuran “yer qalıbını” mümkün qədər inkar etmək, bir-birlərindən gizlətmək (baxmayaraq ki, hər biri digərinin bu qalıbını bilir) və onun varlığının ayrılmaz hissəsi kimi haqqı olan diqqət və qayğıdan onu məhrum etmək çıxış yolunu seçmişlər. Əlbəttə, ona etiraf etmək və təbiətinin icazə verdiyi qədər ona yüksəliş bəxş etmək daha faydalı olardı.

“Narahatlıq doğuran yer qalıbının” bu cür münasibətinin mədəniyyət üçün hansı nəticələrə səbəb olduğunu nəzərdən qaçırmaq və ya təsvir etmək heç də asan deyil; bu qalıbın nüvəsi kimi cinsi və ifrazat funksiyalarını qeyd etmək olar. Burada bizə ən yaxın olan yalnız bir nəticəni qeyd edək: elmə insan həyatının bu qadağan edilmiş tərəfləri ilə məşğul olmaq qadağan edilmişdir, belə ki, bu məsələləri öyrənən şəxs, həqiqətən qeyri-əxlaqi iş görən şəxs kimi deyil, demək olar ki, eyni dərəcədə “qeyri-əxlaqi” hesab olunur.

Hər hansı bir halda, psixoanaliz və folkloristika bu qadağaları pozmaqdan imtina etməmiş və insana aid olan, insan haqqında məlumat üçün zəruri olan müxtəlif şeyləri bizə öyrətməyə nail olmuşlar. Burada yalnız ekskremental məsələlərə aid araşdırmalarla məhdudlaşsaq, psixoanalitik araşdırmaların əsas nəticəsi kimi bildirməliyik ki, insan uşağı ilk inkişaf dövründə insanın ekskremental ilə olan münasibətindəki həmin dəyişiklikləri təkrar etməyə məcburdur; bu dəyişikliklər, ehtimal ki, Homo sapiens-in Ana Torpaqdan ayrılması ilə başlamışdır. Uşağın ən erkən uşaqlıq illərində ekskremental funksiyalara görə utanc hissi və ya ekskrementlərə qarşı iyrənclik hissi hələ heç bir izi yoxdur. Kiçik uşaq öz bədəninin bu və digər ifrazatlarına böyük maraq göstərir, onlarla məşğul olmağı sevir və bu məşğuliyyətlərdən müxtəlif həzzlər çıxarmağı bilir. Ekskrementlər, uşağın bədəninin hissələri və orqanizminin məhsulları kimi, uşağın öz şəxsiyyətinə aid olan hər şeyə göstərdiyi — bizim narsisistik adlandırdığımız — yüksək qiymətləndirmədə iştirak edirlər. Uşaq təxminən öz ifrazatları ilə fəxr edir və onları böyüklərə qarşı özünü qorumaq xidmətində istifadə edir. Tərbiyənin təsiri altında uşağın koprofilik həvəsləri və meylləri tədricən sıxışdırmağa məruz qalır; uşaq onları gizlətməyi, onlardan utanc duymağı və onların obyektlərinə qarşı iyrənclik hissi keçirməyi öyrənir. Lakin iyrənclik, ciddi mənada, heç vaxt elə həddə çatmır ki, öz ifrazatlarına toxunsun; o, yalnız bu məhsullar başqalarından gəldikdə onların rədd edilməsi ilə kifayətlənir. İndiyə qədər ekskrementlərə aid olan maraq digər obyektlərə yönləndirilir, məsələn, nəcisdən pula, çünki pul uşağa yalnız gecikmiş şəkildə mənalı olur. Koprofilik meyllərin sıxışdırılmasından — və ya güclənməsindən — xarakter formalaşmasına vacib töhfələr yaranır.

Psixoanaliz əlavə edir ki, uşağın ekskremental marağı ilkin olaraq cinsi maraqlardan ayrılmamışdır; bu ikisi arasındakı ayrışma yalnız sonradan baş verir, lakin o, qüsurlu qalır; insan bədəninin anatomiyası ilə müəyyən edilmiş ilkin birliyə, normal böyükdə bir çox hallarda hələ də təsir göstərir. Nəhayət, unutmamalıyıq ki, bu inkişaflar, digər heç bir inkişaf kimi, qüsursuz nəticə verə bilməz; köhnə üstünlüklərin bir hissəsi qorunub saxlanılır, koprofilik meyllərin bir hissəsi sonrakı həyatda da fəaliyyət göstərir və böyüklərin nevrozlarında, perversiyalarında, pis xasiyyətlərində və vərdişlərində özünü büruzə verir.

Folkloristika tamamilə fərqli tədqiqat yollarına keçmiş və lakin psixoanalitik işlə eyni nəticələrə nail olmuşdur. O, bizə müxtəlif xalqlarda və müxtəlif dövrlərdə koprofil meyillərin sıxışdırılmasının nə qədər qüsurlu olduğunu, ekskremental maddələrlə davranışın digər mədəniyyət mərhələlərində uşaq üsuluna nə qədər yaxınlaşdığını göstərir. Lakin o, bizə ilkin, həqiqətən kökündən qazılmağın mümkün olmadığı koprofil maraqların davam etdiyini də sübut edir; çünki o, bizim təəccübümüzə səbəb olaraq, insan ifrazatlarının keçmişdəki yüksək qiymətləndirilməsinin sehr işində, xalq adətində, ibadət hərəkətində və tibb sənətində istifadənin hansı bolluğunda yeni ifadə forması yaratdığını qarşımızda açır. Bu sahənin cinsi həyatla əlaqəsi də bütünlüklə qorunmuş görünür. Bizim dərinliklərimizin bu şəkildə inkişafı ilə əxlaqiyyamızın təhlükəyə düşməsi arasında açıq bir əlaqə yoxdur.

İnsanların həyatında ifrazatların roluna dair bildiklərimizin çoxu və ən yaxşısı J. G. Börkün “All Nations’ Logic Rites” adlı kitabında toplanmışdır. Buna görə də, bu əsəri alman oxucularına təqdim etmək cəsarətli olmaqla yanaşı, həm də ləyaqətli bir təşəbbüsdür.

27 / 28

Hörmətli Dr. Hermina von Hug-Hellmuta məktub

27 aprel 1915-ci il tarixli Dr. HERMINE VON HUG-HELLMUTH xanıma göndərilən məktub, onun tərəfindən nəşr olunan “YARIMBÖYÜK QIZIN GÜNLÜYÜ” (Ruhi inkişafa aid mənbə əsərləri, № I) əsərinə ön söz kimi dərc edilmişdir. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatı, Leypsiq - Vyana - Sürix 1919 (2-ci nəşr 1921, 3-cü nəşr 1922).

Günlük kiçik bir incidir. Həqiqətən, inanıram ki, cəmiyyətimizin və mədəniyyətimizin mərhələsində qızların inkişafını pubertədən əvvəlki illərdə xarakterizə edən ruh təhriklərinə belə aydınlıqla və doğruçuluqla heç vaxt nəzər salınmamışdır. Hisslər uşaq eqoizmindən necə qaynaqlanır, sosial yetkinliyə çatana qədər necə inkişaf edir; valideyn və qardaşlarla əlaqələr əvvəlcə necə görünür, sonra tədricən necə ciddilik və səmimiyyət qazanır; “dostluqlar” necə qurulur və tərk edilir; şirinlik ilk obyektlərini necə axtarır; və ən əsası, cinsi həyatın sirri əvvəlcə bulanıq şəkildə necə üzə çıxır, sonra uşaq ruhuna tamamilə necə sahib olur; bu uşaq gizli biliyinin şüuru altında necə zərər görür və onu tədricən necə dəf edir; bütün bunlar bu sənətsiz qeydlərdə o qədər cazibədar, təbii və ciddi şəkildə ifadə olunmuşdur ki, tərbiyəçilərdə və psixoloqlarda ən yüksək marağı oyatmalıdır.

Məncə, siz Günlüyü ictimaiyyətə təqdim etməyə məcbursunuz. Oxucularım sizə görə təşəkkür edəcəklər...

28 / 28

Biblioqrafik qeyd

Biblioqrafik qeyd Alman dilində:

1915 “Həkim psixoanalizi üzrə Beynəlxalq Jurnal”da, I cild. Hugo Heller Nəşriyyatı, Leypsiq, Vyana, Sürix.

1925 “Toplanmış Əsərlər”də, III cild, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində:

Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxanası, № 10, Hogarth Press, London, Yapon dilində:

1931 Kenyi, Shunyodo nəşriyyatı, Tokio tərəfindən tərcümə edilmişdir.

1957 İkinci nəşr. 1932 Jsinaka Shioji tərəfindən, Ars nəşriyyatında, Tokio.

YUXUNUN DƏLİL VASİTƏSİ OLARAQ İSTİFADƏSİ Alman dilində:

1913 „Internationale Zeitschrift für ärztliche Psychoanalyse“ jurnalında, I cild.

Hugo Heller nəşriyyatı, Leypsiq, Vyana.

Vyana, Sürix. 1925 „Gesammelte Schriften“ əsərində, III cild, eyni nəşriyyatda. ; kiçik oktava nəşri, eyni nəşriyyatda. İngilis dilində: - International Psycho-Analytical Library, № 8, The Hogarth Press, London. QUTU SEÇİMİ HƏVƏSİ Alman dilində:

1915 „Imago“ jurnalında, II cild.

Hugo Heller nəşriyyatı, Leypsiq, Vyana, Sürix. 1924 „Gesammelte Schriften“ əsərində, X cild, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində:

The International Psycho-Analytical Library, № 10, The Hogarth Press, London.

Fransız dilində: 1927 „Revue française de Psychanalyse“ jurnalında, I cild, Paris.

Yapon dilində: 1951 K. Ohtski tərəfindən tərcümə edilmişdir, Shunyoto nəşriyyatı, Tokio. 1957 İkinci nəşr.

Tokio.

PSİXOANALİTİK TƏCRÜBƏLƏR VƏ NÜMUNƏLƏR Alman dilində:

1915 „Internationale Zeitschrift für ärztliche Psychoanalyse“ jurnalında, I cild.

1923 „Gesammelte Schriften“ əsərində, XI cild, Internationaler Psychoanalytischer Verlag, Leypsiq, Vyana, Sürix.

Nəşriyyat.

PSİXOANALİTİK HƏREKƏTİN TARİXİNƏ Alman dilində:

„Forschungen“ əsərində, VI cild, Franz Deuticke nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana.

Vyana, Sürix. 1924 „Gesammelte Schriften“ əsərində, IV cild, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində: Series, № 25, New York. International Psycho-Analytical Library, № 7, The Hogarth Press, London.

Library, New York.

Yapon dilində: 1931 K. Ohtski tərəfindən tərcümə edilmişdir, X cild, Shunyodo nəşriyyatı, Tokio. İspan dilində:

1928 Luis Lopez Ballesteros y de Torres tərəfindən tərcümə edilmişdir, „Obras Completas“ əsərində, XII cild, Biblioteca Nueva, Madrid.

Biblioqrafik qeyd +59 Macar dilində:

PSİXOANALİTİK İŞ ZAMANI YALANÇI TANIMA (DÉJÀ RACONTÉ) HAQQINDA Alman dilində: 1914 „Zeitschrift für Psychoanalyse“ jurnalında, II cild.

Hugo Heller nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana.

Vyana, Sürix. 1925 „Gesammelte Schriften“ əsərində, VI cild, eyni nəşriyyatda.

Nəşriyyat. İngilis dilində:

International Psycho-Analytical Library, № 8, The Hogarth Press, London. Yapon dilində: 1932 K. Ohtski tərəfindən tərcümə edilmişdir, Shunyodo nəşriyyatı, Tokio. 1936 İkinci nəşr, eyni nəşriyyatda.

Rus dilində: M. Wulff tərəfindən tərcümə edilmişdir, Methodik toplu kitabında, Dövlət Nəşriyyatı, Moskva.

İspan dilində: 1930 Luis Lopez Ballesteros y de Torres tərəfindən tərcümə edilmişdir, „Obras Completas“ əsərində, XIV cild, Biblioteca Nueva, Madrid.

XATIRLAMAQ, TƏKRARLAMAQ VƏ İŞLƏYİB BİTİRMƏK Alman dilində:

1914 „Zeitschrift für Psychoanalyse“ jurnalında, II cild.

Hugo Heller nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana. ”

Vyana, Sürix. 1925 „Gesammelte Schriften“ əsərində, VI cild, eyni nəşriyyatda.

Nəşriyyat. İngilis dilində:

1925 Joan Riviere tərəfindən tərcümə edilmişdir, International Psycho-Analytical Library, London. „Collected Papers“ əsərində, II cild, The № 8, The Hogarth Press, Yapon dilində: 1932 K. Ohtski tərəfindən tərcümə edilmişdir, Shunyoto nəşriyyatı, Tokio. 1936 Eyni nəşriyyatda ikinci nəşr. Rus dilində:

— M. Wulff tərəfindən tərcümə edilmişdir, „Metodika“ toplu kitabında, Dövlət Nəşriyyatı, Moskva.

İspan dilində:

1930 Luis Lopez Ballesteros y de Torres tərəfindən tərcümə edilmişdir, „Obras Completas“, XIV cild, Biblioteca Nueva, Madrid.

NARSİSİZMİN TƏQDİMİ Alman dilində:

1914 „Psixoanalitik və psixopatoloji araşdırmalar illikində“, VI cild, Franz Deuticke Nəşriyyatı, Leypsiq, Vyana.

Hugo Heller Nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana.

Vyana, Sürix.

1925 „Toplanmış yazılar“da, VI cild, eyni nəşriyyatda.

1951 „Nəzəri yazılar“da, kiçik oktava nəşri, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində:

1925 Cecil Baines tərəfindən tərcümə edilmişdir, „Collected Papers“, IV cild, Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxanası, № 10, The Hogarth Press, London.

Yapon dilində: 1952 K. Ohtski tərəfindən tərcümə edilmişdir, Shunyoto nəşriyyatı, Tokio. 1958 Eyni nəşriyyatda dördüncü nəşr.

Rus dilində:

— M. Wulff tərəfindən tərcümə edilmişdir, „Cinsəlliyin psixologiyası“ toplu kitabında, Dövlət Nəşriyyatı, Moskva:

İspan dilində:

1927 Luis Lopez Ballesteros y de Torres tərəfindən tərcümə edilmişdir, Obras Completas-da, XIV cild, Biblioteca Nueva, Madrid.

MİKELANCELONUN MUSASI Alman dilində:

1914 „Imago“da, III cild. 1924 „Toplanmış yazılar“da, X cild, Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatı, Leypsiq, Vyana, Sürix.

İngilis dilində:

Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxanası, № 10, The Hogarth Press, London.

Fransız dilində: 1927 „Revue française de Psychanalyse“də, I cild, Paris.

Yapon dilində: 1931 K. Ohtski tərəfindən tərcümə edilmişdir, Shunyoto nəşriyyatı, Tokio.

1937 Eyni nəşriyyatda ikinci nəşr. 1933 Sinoda Hideo və Hamano Osamu tərəfindən tərcümə edilmişdir, Ars nəşriyyatı, Tokio.

GİMNAZİYA ŞAGİRDİNİN PSİXOLOGİYASI HAQQINDA 1914 Oktyabr ayında Vyanadakı „K.k. Erzherzog Rainer Real Gimnaziyası“nın (əvvəllər „Leopoldstädter Kommunal Real və Ali Gimnaziyası“) fəaliyyətinin 50. ilinin tamamlanması münasibəti ilə dərc etdiyi şərəf kitabında çıxmışdır. (Müəllif adı çəkilən təhsil ocağının şagirdi olmuşdur.) Psixoloji Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

HƏVƏSLƏR VƏ HƏVƏS TƏQDİRLƏRİ Alman dilində: 1915 „Psixoanaliz jurnalı“nda, III cild.

Heller & Co., Leypsiq, Vyana. Vyana, Sürix.

1924 „Toplanmış yazılar“da, V cild, eyni nəşriyyatda.

1931 „Nəzəri yazılar“da, kiçik oktava nəşri, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində:

Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxanası, № 10, The Hogarth Press, London.

Fransız dilində: 1936 „Revue française de Psychanalyse“də, IX cild, Paris.

Yapon dilində: 1932 Hayasi Takasi tərəfindən tərcümə edilmişdir, Ars nəşriyyatı, Tokio.

Rus dilində: — M. Wulff tərəfindən tərcümə edilmişdir, „Psixoloji nəzəriyyələr“ toplu kitabında, Dövlət Nəşriyyatı, Moskva.

İspan dilində: 1924 Luis Lopez Ballesteros y de Torres tərəfindən tərcümə edilmişdir, Obras Completas-da IX cild, Biblioteca Nueva, Madrid.

PSİXOANALİTİK NƏZƏRİYƏ ZİDD HALLARIN PARANOYASI HAQQINDA MƏLUMATLAR Alman dilində:

1915 „Psixoanaliz jurnalı“nda, III cild.

Hugo Heller & Co. Nəşriyyatı, Leypsiq, Vyana.

IV. Seriya, 462 Biblioqrafiya qeydi Leypsiq, Vyana, Sürix.

1925-ci ildə eyni nəşriyyatda dərc olunan „Gesammelte Schriften“ (Toplanmış Yazılar), V cildində.

Nəşriyyat. İngilis dilində:

International Psycho-Analytical Library (Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana), № 8, The Hogarth Press, London.

Fransız dilində:

1935-ci ildə Parisdə dərc olunan „Revue française de Psychanalyse“ (Fransız Psixoanaliz Jurnalı), VIII cild.

Yapon dilində: 1933-cü ildə Konuma Tosuo tərəfindən tərcümə edilmiş, Ars nəşriyyatı, Tokio.

İspan dilində:

1929-cu ildə Luis Lopez Ballesteros y de Torres tərəfindən tərcümə edilmiş, Obras Completas (Tam Əsərlər), XIII cild, Biblioteca Nueva, Madrid.

SIXIŞDIRMA Alman dilində:

1915-ci ildə „Zeitschrift für Psychoanalyse“ (Psixoanaliz Jurnalı), III cild.

Hugo Heller & Co. Nəşriyyatı, Leypsiq, Vyana.

Leypsiq, Vyana, Sürix.

1924-cü ildə eyni nəşriyyatda dərc olunan „Gesammelte Schriften“ (Toplanmış Yazılar), V cildində.

1951-ci ildə eyni nəşriyyatda dərc olunan „Theoretische Schriften“ (Nəzəri Yazılar), kiçik oktava nəşri.

İngilis dilində:

International Psycho-Analytical Library (Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana), № 10, The Hogarth Press, London.

Fransız dilində:

1956-cı ildə Parisdə dərc olunan „Revue française de Psychanalyse“ (Fransız Psixoanaliz Jurnalı), IX cild. Yapon dilində:

1952-ci ildə Hayasi Takasi tərəfindən tərcümə edilmiş, Ars nəşriyyatı, Tokio.

Rus dilində:

— M. Vulf tərəfindən tərcümə edilmiş, „Psychologische Theorien“ (Psixoloji Nəzəriyyələr) toplu kitabında, Dövlət Nəşriyyatı, Moskva.

İspan dilində:

1924-cü ildə Luis Lopez Ballesteros y de Torres tərəfindən tərcümə edilmiş, Obras Completas (Tam Əsərlər), IX cild, Biblioteca Nueva, Madrid.

ŞÜURSUZLUQ Alman dilində:

1915-ci ildə „Zeitschrift für Psychoanalyse“ (Psixoanaliz Jurnalı), III cild.

Hugo Heller & Co. Nəşriyyatı, Leypsiq, Vyana.

Leypsiq, Vyana, Sürix.

1924-cü ildə eyni nəşriyyatda dərc olunan „Gesammelte Schriften“ (Toplanmış Yazılar), V cildində.

1951-ci ildə eyni nəşriyyatda dərc olunan „Theoretische Schriften“ (Nəzəri Yazılar), kiçik oktava nəşri.

İngilis dilində:

International Psycho-Analytical Library (Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana), № 10, The Hogarth Press, London.

Danimarka dilində: 1934-cü ildə Otto Gelsted tərəfindən tərcümə edilmiş.

TRANSFER SEVGİSİ HAQQINDA QEYDLƏR Alman dilində: „Zeitschrift für Psychoanalyse“ (Psixoanaliz Jurnalı), III cild, Hugo Heller & Co. Nəşriyyatı, Vyana. Vyana, Sürix. 1925-ci ildə eyni nəşriyyatda dərc olunan „Gesammelte Schriften“ (Toplanmış Yazılar), VI cildində.

Nəşriyyat.

İngilis dilində: International Psycho-Analytical Library (Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana), № 8, The Hogarth Press, London.

Yapon dilində: 1926-cı ildə eyni nəşriyyatda ikinci nəşr.

Rus dilində: — M. Vulf tərəfindən tərcümə edilmiş, „Methodik“ (Metodika) toplu kitabında, Dövlət Nəşriyyatı, Moskva. İspan dilində:

Obras Completas (Tam Əsərlər), XIV cild, Biblioteca Nueva, Madrid. MÜHARİBƏ VƏ ÖLÜM HAQQINDA MÜASİR QEYDLƏR Alman dilində:

1915-ci ildə „Imago“ jurnalı, IV cild.

Hugo Heller & Co. Nəşriyyatı, Leypsiq, Vyana.

Vyana, Sürix.

1924-cü ildə eyni nəşriyyatda dərc olunan „Gesammelte Schriften“ (Toplanmış Yazılar), X cildində.

İngilis dilində:

1918-ci ildə A. A. Brill və Kuttner tərəfindən tərcümə edilmiş, Moffat, Yard & Co., Nyu-York.

The International Psycho-Analytical Library (Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana), № 10, The Hogarth Press, London.

Niderland dilində: 1917-ci ildə Jan van Emden tərəfindən tərcümə edilmiş, Leyden.

Yapon dilində: 1932-ci ildə Jsinaka Shioji tərəfindən tərcümə edilmiş, Ars nəşriyyatı, Tokio.

KEÇİCİLİK Alman dilində: Berlin Goethe Birliyinin 1916-cı ildə Ştutqartda Deutsche Verlagsanstalt nəşriyyatı tərəfindən dərc olunan „Das Land Goethes“ (Göte ölkəsi) adlı xatirə kitabı üçün yazılmışdır.

1928 «Gesammelte Schriften» adlı əsərin XI cildində, Internationaler Psychoanalytischer Verlag, Leypsiq, Vyana, Sürix.

PSİXOANALİTİK İŞDƏN BƏZİ XARAKTER TİPLƏRİ Alman dilində:

1915 «Imago» jurnalının IV cildində.

Hugo Heller & Co. Nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana.

Vyana, Sürix.

1924 «Gesammelte Schriften» adlı əsərin X cildində, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində:

The International Psycho-Analytical Library, № 10, The Hogarth Press, London. Rus dilində:

1925 Belousov tərəfindən tərcümə edilmişdir, «Psychoanalytische Charakterlehre» toplu kitabında, Dövlət Nəşriyyatı, Moskva.

Yapon dilində: 1933 Sinoda Hideo və Hamano Osamu tərəfindən tərcümə edilmişdir, Ars nəşri, Tokio.

BİR SEMBOL İLƏ BİR SEMPTOM ARASINDAKI ƏLAQƏ Alman dilində: 1916 «Zeitschrift für Psychoanalyse» jurnalının IV cildində. Hugo Heller & Co. Nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana. Vyana, Sürix.

1924 «Gesammelte Schriften» adlı əsərin V cildində, eyni nəşriyyatda.

Nəşriyyat. İngilis dilində:

International Psycho-Analytical Library, № 8, The Hogarth Press, London.

Fransız dilində: 1935 Paul Jury tərəfindən tərcümə edilmişdir, «Revue française de Psychanalyse» jurnalının VIII cildində, Paris.

İspan dilində: 1929 Luis Lopez Ballesteros y de Torres tərəfindən tərcümə edilmişdir, Obras Completas adlı əsərin XIII cildində, Biblioteca Nueva, Madrid.

PLASTİK MƏCBURİ FİKİR İLƏ MİFOLOJİK PARALEL Alman dilində:

1916 «Zeitschrift für Psychoanalyse» jurnalının IV cildində.

Hugo Heller & Co. Nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana.

Leypsiq, Vyana, Sürix.

1924 «Gesammelte Schriften» adlı əsərin X cildində, eyni nəşriyyatda.

ANAL EROTİZMİN XÜSUSİLƏ HƏVƏS YERDƏYİŞMƏSİ HAQQINDA Alman dilində:

1916 «Zeitschrift für Psychoanalyse» jurnalının IV cildində.

Hugo Heller & Co. Nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana. Leypsiq, Vyana, Sürix.

1924 «Gesammelte Schriften» adlı əsərin V cildində, eyni nəşriyyatda. «Nevrozlar təlimi haqqında kiçik yazılar toplusu», IV seriya, İngilis dilində:

International Psycho-Analytical Library, № 8, The Hogarth Press, London.

Fransız dilində:

1928 Ed. Pichon və H. Hoesli tərəfindən tərcümə edilmişdir, Revue française de Psychanalyse jurnalında, Paris.

Yapon dilində:

1933 Konuma Tosuo tərəfindən tərcümə edilmişdir, Ars nəşri, Tokio.

Rus dilində:

— «Psychologische Theorien» toplu kitabında, Dövlət Nəşriyyatı, Moskva.

İspan dilində:

1922 Luis Lopez Ballesteros y de Torres tərəfindən tərcümə edilmişdir, Obras Completas adlı əsərin IX cildində, Biblioteca Nueva, Madrid.

YUXU NƏZƏRİYYƏSİNƏ METAPSİXOLOJİK ƏLAVƏ Alman dilində:

1916 «Zeitschrift für Psychoanalyse» jurnalının IV cildində.

Hugo Heller & Co. Nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana.

Leypsiq, Vyana, Sürix.

1924 «Gesammelte Schriften» adlı əsərin V cildində, eyni nəşriyyatda.

1935 «Theoretische Schriften» kiçik oktava nəşri, eyni nəşriyyatda, İngilis dilində:

International Psycho-Analytical Library, № 10, The Hogarth Press, London.

Fransız dilində:

1936 Marie Bonaparte və Anna Bernau tərəfindən tərcümə edilmişdir, Revue française de Psychanalyse jurnalının IX cildində, Paris.

Yapon dilində: 1932 Hayasi Takasi tərəfindən tərcümə edilmişdir, Tokio. Rus dilində: — «Psychologische Theorien» toplu kitabında, Dövlət Nəşriyyatı, Moskva. İspan dilində:

1922 Luis Lopez Ballesteros y de Torres tərəfindən tərcümə edilmişdir, Obras Completas; IX cild, Biblioteca Nueva, Madrid.

KƏDƏR VƏ MELANXOLİYA Alman dilində:

1916 „Zeitschrift für Psychoanalyse“ jurnalında, IV cild.

Hugo Heller & Co. Nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana.

Vyana, Sürix.

1924 „Gesammelte Schriften“ əsərində, V cild, eyni nəşriyyatda.

1951 „Theoretische Schriften“ əsərində, kiçik oktava nəşri, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində:

International Psycho-Analytical Library, № 10, The Hogarth Press, London.

Fransız dilində: 1956 Marie Bonaparte və Anna Bernau tərəfindən tərcümə edilmişdir, Revue française de Psychanalyse, IX cild, Paris.

Yapon dilində: 1932 Hayasi Takasi tərəfindən tərcümə edilmişdir, Ars nəşri, Tokio.

Rus dilində:

— „Psychologische Theorien“ toplu kitabında, Dövlət Nəşriyyatı, Moskva.

İspan dilində: 1922 Luis Lopez Ballesteros y de Torres tərəfindən tərcümə edilmişdir, Obras Completas, IX cild, Biblioteca Nueva, Madrid.

DR. OSKAR PFİSTERİN „DIE PSYCHANALYTISCHE METHODE“ ƏSƏRİNƏ ÖNSÖZ Alman dilində:

1913 „Pädagogium“ seriyasının I cildi kimi, professor Dr. Oskar Messmer tərəfindən nəşr edilmişdir, Julius Klinkhardt Nəşriyyatı, Leypsiq.

1921 İkinci, dəyişdirilməmiş nəşr, eyni nəşriyyatda.

1924 Üçüncü, dəyişdirilmiş nəşr, eyni nəşriyyatda. Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix. İngilis dilində: 1917 Tai Moffat, Yard and Co., New York, və Kegan Paul, London.

DR. MAXIM STEİNERİN „DIE PSYCHISCHEN STÖRUNGEN DER MÄNNLICHEN POTENZ“ ƏSƏRİNƏ ÖNSÖZ Alman dilində:

1915 Franz Deuticke Nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana.

1917 İkinci nəşr, eyni nəşriyyatda.

1926 Üçüncü nəşr, eyni nəşriyyatda.

1928 „Gesammelte Schriften“ əsərində, XI cild, Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

JOHN GREGORY BOURKEUN „DER UNRAT IN SITTE, BRAUCH, GLAUBEN, UND GEWOHNHEITSRECHT DER VÖLKER“ ƏSƏRİNƏ ÖNSÖZ Alman dilində: Etnoqrafik Nəşriyyat, Leypsiq.

1928 „Gesammelte Schriften“ əsərində, XI cild, Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

27 APREL 1915 TARİHLİ DR. HERMİNE VON HUG-HELMUTH XANIMA MEKTUB Alman dilində:

1919 Alıcının nəşr etdiyi „Quellenschriften zur seelischen Entwicklung“ (Ruhun inkişafı üzrə mənbə əsərləri, № 1) seriyasında yer alan „Bir qızın gündəliyi“ əsərinə önsöz kimi çap edilmişdir, Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

1928 „Gesammelte Schriften“ əsərində, XI cild, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində:

1921 Eden & Cedar Paul tərəfindən tərcümə edilmişdir, Allen & Unwin, London. 1956 İkinci nəşr, eyni nəşriyyatda.