Psixoanalizə giriş mühazirələri

BİRİNCİ HİSSƏ. SƏHV HƏRƏKƏTLƏR

1 / 28

I. Mühazirə. Giriş

Hörmətli xanımlar və cənablar! Mən bilmirəm ki, sizin hər biriniz psixoanaliz haqqında oxuduqlarınızdan və ya eşitdiklərinizdən nə qədər məlumatlısınız. Lakin mənim elanımın mətni — «Psixoanalizə elementar giriş» — məni sizinlə elə davranmağa məcbur edir ki, sanki siz heç nə bilmirsiniz və ilkin təlimata ehtiyacınız var.

Ancaq o qədərini fərz etməyə icazə verə bilərəm ki, siz bilirsiniz ki, psixoanaliz sinir xəstələrini tibbi yolla necə müalicə etmək lazım gəldiyini göstərən bir üsuldur və bu sahədə tibbin digər sahələrindən fərqli olaraq, çox vaxt əksinə, çox şeyin necə baş verdiyini, çox vaxt isə tamamilə əksinə olduğunu göstərmək üçün sizə dərhal bir nümunə verə bilərəm. Əgər biz adətən bir xəstəni ona yeni olan tibbi texnikaya məruz qoyuruqsa, adətən texnikanın çətinliklərini ona qarşı kiçildirik və müalicənin uğuru barədə ona əminlik veririk. Məncə, biz buna haqqımız var, çünki belə davranışla uğurun ehtimalını artırırıq. Lakin biz nevrozu olan xəstəni psixoanalitik müalicəyə götürəndə, fərqli davranırıq. Biz ona metodun çətinliklərini, onun müddətini, tələb etdiyi səyləri və qurbanları göstəririk; uğura gəldikdə isə deyirik ki, biz onu qəti şəkildə vəd edə bilmərik, o, onun davranışından, başa düşməsindən, itaətindən və dözümlülüyündən asılıdır. Təbii ki, bizdə belə görünən bu əksinə davranış üçün yaxşı səbəblər var və bəlkə də siz sonradan onlara aydınlıq gətirəcəksiniz.

Məndən incikməyin, əgər sizə əvvəlcə bu nevrozlu xəstələrə bənzər şəkildə münasibət göstərsəm. Əslində, məni ikinci dəfə dinləməyinizi sizə məsləhət görmürəm. Bu niyyətlə sizə psixoanaliz təliminə zəruri olaraq aid olan nöqsanları və öz mühakiməsinin formalaşmasına mane olan çətinlikləri nümayiş etdirəcəyəm. Sizə göstərəcəyəm ki, təhsilinizin bütün istiqaməti və bütün təfəkkür vərdişləriniz sizi psixoanalizin düşmənləri etməyə məcbur etməlidir və bu instinktiv düşmənçiliyə hakim olmaq üçün özünüzdə nə qədər çox şeyi dəf etməli olduğunuzu göstərəcəyəm. Mənim məlumatlarımdan psixoanalizə olan anlayışınızı nə qədər qazanacağınızı təbii ki, sizə əvvəlcədən deyə bilmərəm, lakin sizə bir şeyi vəd edə bilərəm: onları dinləməklə psixoanalitik araşdırma aparmağı və ya belə bir müalicə həyata keçirməyi öyrənməmiş olacaqsınız. Lakin əgər aranızda elə biri tapılarsa ki, psixoanalizlə qısa tanışlıqla kifayətlənməyib, onunla daimi əlaqəyə keçmək istəyirsə, ona yalnız məsləhət verməklə qalmayacaq, birbaşa ondan xəbərdarlıq edəcəyəm. Hazırki vəziyyətdə belə bir peşə seçimi ilə universitetdə hər hansı bir uğur qazanmaq imkanını məhv edəcək və praktik həkim kimi həyata qədəm qoyarsa, onun səylərini başa düşməyən, ona şübhə və düşmənçiliklə baxan və içində gizlənən bütün pis ruhları ona qarşı qaldıran bir cəmiyyətdə özünü tapacaq. Bəlkə də Avropada indi qızğın gedən müharibənin müşayiət edən hallarından bu legionların sayının təxminən nə qədər olduğunu çıxarmaq mümkün olsun.

Hər halda, belə bir yeni bilik parçası ola biləcək şeyin, bu cür narahatlıqlara baxmayaraq, cazibəsini saxladığı kifayət qədər insan var. Əgər sizdən bəziləri bu qəbildəndirsə və mənim xəbərdarlıqlarımı kənara qoyub növbəti dəfə burada yenidən görünürsə, mənə xoş gələcəksiniz.

Lakin bütün psixoanalizin işarə olunan çətinlikləri nədən ibarət olduğunu öyrənməyə hamınızın haqqı var.

Əvvəlcə psixoanaliz təlimi, yəni psixoanaliz dərsləri haqqında danışaq. Siz tibb təhsili zamanı görməyə öyrəşmisiniz. Siz anatomik nümunəyə, kimyəvi reaksiya nəticəsində yaranan çöküntüyə, sinirlərinin qıcıqlandırılması nəticəsində əzələnin qısalmasına baxırsınız. Daha sonra xəstələri, onların əziyyətinin simptomlarını, xəstəlik prosesinin məhsullarını, hətta bir çox hallarda xəstəliyi törədən mikrobları təcrid olunmuş vəziyyətdə duyularınıza təqdim edirlər. Cərrahiyyə fənlərində siz xəstəyə kömək etmək üçün edilən müdaxilələrə şahid olursunuz və bu müdaxilələri özünüz icra etməyə cəhd edə bilərsiniz. Hətta psixiatriyada da xəstənin dəyişmiş üz ifadələri, danışma tərzi və davranışları vasitəsilə edilən nümayiş sizə dərin təəssüratlar buraxan çoxlu müşahidə imkanları verir. Beləliklə, tibb müəllimi əsasən sizi bir muzeydə gəzdirən və izahat verən bir bələdçi rolunu oynayır, siz isə obyektlərlə birbaşa əlaqə qurur və öz müşahidənizlə yeni faktların mövcudluğuna inandığınızı düşünürsünüz.

Təəssüf ki, psixoanalizdə hər şey tamamilə fərqlidir. Analitik müalicə zamanı analiz olunan şəxs ilə həkim arasında sözlərin mübadiləsindən başqa heç nə baş vermir. Xəstə danışır, keçmiş təcrübələrindən və indiki təəssüratlarından bəhs edir, şikayət edir, arzularını və hisslərini açıqlayır. Həkim dinləyir, xəstənin düşüncə axınlarını idarə etməyə çalışır, xəbərdarlıq edir, diqqətini müəyyən istiqamətlərə yönəldir, ona izahatlar verir və xəstədə beləliklə yaratdığı anlama və ya rədd etmə reaksiyalarını müşahidə edir. Xəstələrimizin savadsız yaxınları — onlara yalnız görünən və əlçatan şeylər təsir edir, ən çox da kinoteatrda göründüyü kimi hərəkətlər təsir edir — “yalnız danışmaqla xəstəliyə qarşı nə isə etmək olarmı” sualı ilə şübhələrini bildirməyi heç vaxt unutmurlar. Bu, əlbəttə, həm qısa nəzərli, həm də məntiqsiz bir fikirdir. Çünki xəstələrin simptomlarını “yalnız öz uydurduqlarını” qəti bilən eyni adamlardır bunlar. Sözlər əvvəllər sehr idi və söz bu gün də özünün qədim sehrli qüvvəsinin çoxunu qoruyub saxlayır. Sözlərlə bir insan digərini xoşbəxt edə və ya ümidsizliyə sürükləyə bilər, müəllim sözlərlə öz biliklərini şagirdlərə ötürür, natiq sözlərlə dinləyicilərin yığıncağını özünə cəlb edir və onların hökmlərini və qərarlarını müəyyən edir. Sözlər hisslər yaradır və insanlar arasında bir-birinə təsir etmək üçün ümumi vasitədir. Deməli, psixoterapiyada sözlərin istifadəsini kiçik görməyəcəyik və analitik ilə onun xəstəsi arasında mübadilə edilən sözlərin dinləyicisi ola bilsək, razı qalacağıq.

Lakin bunu da bacarmırıq. Psixoanalitik müalicənin ibarət olduğu söhbət dinləyici qəbul etmir; onu nümayiş etdirmək mümkün deyil. Təbii ki, psixiatriya mühazirəsində nevrastenik və ya histerik xəstəni tələbələrə təqdim etmək olar. O, zamanı şikayətlərindən və simptomlarından danışır, lakin başqa heç nə demir. Analizin ehtiyac duyduğu açıqlamaları yalnız həkimə xüsusi bir hissi bağlılıq şərti ilə verir; ona laqeyd olan tək bir şahidi sezən kimi susub qalardı. Çünki bu açıqlamalar onun ruhi həyatının ən intim tərəflərinə, sosial müstəqil şəxs kimi başqalarından gizlətməli olduğu hər şeyə və daha sonra vahid şəxsiyyət kimi özünə etiraf etmək istəmədiyi hər şeyə aiddir.

Beləliklə, siz psixoanalitik müalicəni dinləyə bilməzsiniz. Yalnız onun haqqında eşidə bilərsiniz və psixoanalizi sözün ən ciddi mənasında yalnız eşitdikləriniz vasitəsilə tanıyacaqsınız. Bu, bir növ ikinci əl təlimat yolu ilə siz mühakimə formalaşdırmaq üçün tamamilə qeyri-adi şəraitə düşürsünüz. Aydındır ki, bu məsələnin əksər hissəsi rəhbər tutduğunuz mənbəyə nə qədər inana biləcəyinizdən asılıdır.

Tutaq ki, siz psixiatriya mühazirəsinə deyil, tarixi mühazirəyə getmişsiniz və mühazirəçi sizə Böyük İskəndərin həyatından və müharibə əməllərindən danışır. Onun verdiyi məlumatların həqiqiliyinə inanmaq üçün hansı səbəbləriniz olardı? Əvvəlcə vəziyyət psixoanalizdəki haldan daha əlverişsiz görünür, çünki tarix professoru İskəndərin yürüşlərində sizin qədər iştirak etməmişdi; psixoanalitik isə sizə ən azı özünün rol oynadığı hadisələr haqqında məlumat verir. Lakin sonra tarixçini təsdiqləyən amillər sırasına gəlirik. O, sizə ya dövrün özündə yaşamış, ya da söhbətdə olan hadisələrə daha yaxın olmuş qədim müəlliflərin — Diodor, Plutarx, Arrian və başqalarının kitablarına istinad edə bilər; kralın qalmış sikkələrinin və heykəllərinin təsvirlərini sizə təqdim edə və İssos döyüşünü təsvir edən Pompeya mozaikasının fotosunu növbə ilə göstərə bilər. Sərt şəkildə desək, bütün bu sənədlər yalnız ondan əvvəlki nəsillərin İskəndərin mövcudluğuna və onun əməllərinin reallığına inandıqlarını sübut edir və sizin tənqidi yanaşmanız yenidən burada başlamalıdır. Siz sonra görəcəksiniz ki, İskəndər haqqında verilən məlumatların hamısı etibarlı deyil və ya təfərrüatları dəqiqləşdirilə bilməz, lakin mən sizin mühazirə zalını Böyük İskəndərin reallığına şübhə edərək tərk edəcəyinizi qəbul edə bilmərəm. Sizin qərarınız əsasən iki mülahizə ilə müəyyən olunacaq: birincisi, mühazirəçinin özünün real hesab etmədiyi bir şeyi sizə real kimi təqdim etmək üçün ağıla sığan heç bir səbəbi yoxdur; ikincisi, əlçatan bütün tarix kitabları hadisələri təxminən oxşar şəkildə təsvir edir. Əgər siz daha qədim mənbələrin tədqiqinə keçsəniz, eyni amilləri — şahidlərin mümkün səbəblərini və şahidliklərin bir-biri ilə uyğunluğunu nəzərə alacaqsınız. İskəndər halında tədqiqatın nəticəsi əlbəttə ki, rahatlıq verici olacaq, lakin Musa və ya Nemrud kimi şəxsiyyətlər söhbətə düşərsə, nəticə çox güman ki, fərqli olacaq.

Lakin psixoanalitik məlumat verən şəxsin etibarlılığına qarşı hansı şübhələr irəli sürə biləcəyinizi, sonrakı hallarda kifayət qədər aydın görəcəksiniz.

İndi belə bir sual vermək haqqınız olacaq: Psixoanalizin obyektiv təsdiqi və onu nümayiş etdirmək imkanı yoxdursa, psixoanalizi ümumiyyətlə necə öyrənmək və onun iddialarının həqiqiliyinə necə əmin olmaq olar? Bu öyrənmə həqiqətən asan deyil və psixoanalizi düzgün şəkildə öyrənən çox az insan var, lakin əlbəttə ki, yenə də işlək bir yol mövcuddur. Psixoanaliz əvvəlcə öz üzərində, öz şəxsiyyətinin öyrənilməsi yolu ilə öyrənilir. Bu, tam olaraq özünümüşahidə adlandırılan şey deyil, lakin zərurət halında onu özünümüşahidə anlayışına aid etmək olar. Bir qədər texniki təlimat aldıqdan sonra insanın özündə analiz obyektlərinə çevirə biləcəyi, çox yayılmış və ümumiyyətlə məlum olan bir sıra psixi hadisələr mövcuddur. Bu prosesdə insan psixoanalizin təsvir etdiyi proseslərin reallığına və onun baxışlarının düzgünlüyünə dair axtardığı inamı qazanır. Bununla belə, bu yolla irəliləməyə müəyyən sərhədlər qoyulmuşdur. Əgər insan özünü təcrübəli bir analitikə analiz etdirsə, analizin öz Mənindəki təsirlərini yaşayarsa və bu zaman prosedur incə texnikasını digərindən öyrənmək fürsətindən istifadə edərsə, çox daha irəli gedə bilər. Bu mükəmməl yol əlbəttə ki, həmişə yalnız bir fərd üçün, heç vaxt bütün bir kollektiv üçün eyni anda işlək deyil.

Psixoanalizə olan münasibətinizdəki ikinci çətinliyə görə mən artıq bu səbəbi günahlandıra bilmərəm, əksinə, ən azı indiyə qədər tibb təhsili almış olmağınız baxımından, günahı özünüzün, dinləyicilərimin üzərinə atmalıyam. Sizin ilkin təhsiliniz düşüncə fəaliyyətinizə psixoanalizdən çox uzaq olan müəyyən bir istiqamət vermişdir. Siz orqanizmin funksiyalarını və onların pozğunluqlarını anatomik əsaslandırmağa, kimyəvi və fiziki cəhətdən izah etməyə və biologik cəhətdən dərk etməyə öyrədilmişsiniz, lakin sizin marağınızın heç bir hissəsi psixi həyata yönəldilməmişdir; halbuki bu mürəkkəb orqanizmin fəaliyyəti məhz orada zirvəyə çatır. Buna görə də psixoloji təfəkkür tərzi sizə yad qalmışdır və siz belə bir təfəkkür tərzinə şübhə ilə baxmağa, ona elmi xarakter verməməyə və onu həvəskarlara, şairlərə, təbiət filosoflarına və mistiklərə buraxmağa öyrəşmisiniz. Bu məhdudiyyət əlbəttə ki, sizin həkimlik fəaliyyətiniz üçün bir ziyan sayılır, çünki bütün insan münasibətlərində qayda olduğu kimi, xəstə sizə əvvəlcə öz psixi fasadını göstərəcək və mən qorxuram ki, cəza olaraq, sizin bu qədər xor baxdığınız həvəskar həkimlərə, təbiət müalicəçilərinə və mistiklərə, sizin hədəflədiyiniz terapevtik təsirin bir hissəsini buraxmağa məcbur olacaqsınız.

Mən sizin hazırlıq səviyyənizdəki bu nöqsan üçün hansı bəraətin qəbul edilməli olduğunu inkar etmirəm. Sizin tibbi məqsədlərinizə xidmət edə biləcək fəlsəfi köməkçi elm çatışmır. Nə spekulyativ fəlsəfə, nə təsviri psixologiya, nə də duyğu fiziologiyasına bitişik olan və məktəblərdə tədris olunan sözdə eksperimental psixologiya, sizə bədən ilə ruh arasındakı əlaqə haqqında işə yararlı bir şey deyə və ruh funksiyalarının mümkün pozğunluğunu anlamaq üçün açarları əlinizə verə bilməz. Tibb daxilində psixiatriya müşahidə olunan ruh pozğunluqlarını təsvir etmək və klinik xəstəlik obrazlarına çevirməklə məşğul olur, lakin yaxşı vaxtlarda psixiatrların özləri belə, onların yalnız təsviri təsnifatlarının elmi adını qazanıb-qazanmadığına şübhə edirlər. Bu xəstəlik obrazlarını təşkil edən simptomların mənşəyi, mexanizmi və qarşılıqlı əlaqəsi naməlum qalır; onlara ya ruhun anatomik orqanında aşkar edilə bilən dəyişikliklər uyğun gəlmir, ya da belə dəyişikliklər var ki, onlardan aydınlıq tapa bilmirlər. Bu ruh pozğunluqları terapevtik təsirə yalnız o zaman açıqdır ki, onlar başqa bir orqanik xəstəliyin yan təsiri kimi tanına bilirlər.

Burada psixoanalizin doldurmağa çalışdığı boşluqdur. O, psixiatriyaya çatışmayan psixoloji əsası vermək istəyir, bədən və ruh pozğunluqlarının qarşılaşmasının başa düşülən olduğu ortaq zəmini açmağa ümid edir. Bu məqsədlə o, özünə yad olan anatomik, kimyəvi və ya fizioloji təbiətli hər hansı bir fərziyyədən azad qalmalı, tamamilə yalnız psixoloji köməkçi anlayışlarla işləməli və məhz buna görə, qorxuram ki, sizə əvvəlcə qəribə görünəcək.

Növbəti çətinlikdə sizin hazırlıq və ya mövqeyinizi günahkar etmək istəmirəm. Psixoanaliz öz təkliflərindən ikisi ilə bütün dünyanı təhqir edir və onların nifrətini üzərinə çəkir; onlardan biri intellektual, digəri isə estetik-əxlaqi bir qabaqcadan hökmə ziddir. Bu qabaqcadan hökmləri çox aşağı qiymətləndirməyək; onlar güclü şeylərdir, insanlığın faydalı, hətta zəruri inkişaflarının çöküntüləridir. Onlar affektiv qüvvələrlə möhkəm saxlanılır və onlara qarşı mübarizə ağırdır.

Psixoanalizin bu xoşagəlməz iddialarından birincisi, psixi proseslərin özlüyündə şüursuz olduğunu və şüurlu olanların bütün psixi həyatın yalnız ayrı-ayrı aktları və hissələri olduğunu bildirir. Xatırlayın ki, biz əksinə, psixi olanı şüurlu olanla eyniləşdirməyə öyrəşmişik. Şüur bizə psixi olanın tərif xarakteristikası kimi görünür, psixologiya isə şüur məzmunlarının elmi kimi qəbul edilir. Bəli, bu eyniləşdirmə bizə o qədər təbii görünür ki, ona qarşı irəli sürülən etirazı açıq-aşkar məntiqsizlik kimi qəbul edirik, lakin psixoanaliz bu etirazı irəli sürməkdən yayınmağa imkan tapa bilməz, o, şüurlu olanla psixi olanın eyniliyini qəbul edə bilməz. Onun psixi olanın tərifi belədir: hiss etmək, düşünmək və istəmək növündəki proseslərdir və o, şüursuz düşüncənin və şüursuz istəyin mövcud olduğunu müdafiə etməlidir.

Beləliklə, o, əvvəlcədən sağlam elmiyyət dostlarının bütün rəğbətini itirmiş və qaranlıqda tikmək, bulanıq suda balıq tutmaq istəyən fantastik bir sirr təlimi şübhəsi altına düşmüşdür. Lakin siz, ey dinləyicilərim, təbii ki, hələ belə abstrakt təbiətli bir cümləni: “Psixi olan şüurlu olandır” necə bir qabaqcadan hökm kimi təqdim edə bildiyimi başa düşə bilməzsiniz, əgər belə bir şey mövcud idisə, şüursuzun inkarına hansı inkişafın səbəb ola biləcəyini və bu inkardan hansı üstünlüyün yarana biləcəyini də təxmin edə bilməzsiniz. Psixi olanı şüurlu olanla eyniləşdirmək və ya ondan daha geniş bir sahəyə yaymaq məsələsi boş bir sözlər mübahisəsi kimi səslənir, lakin sizə təmin edə bilərəm ki, şüursuz psixi proseslərin qəbulu ilə dünyada və elmdə həlledici bir yenidən istiqamətlənmənin başlanğıcı qoyulmuşdur.

Eyni dərəcədə, psixoanalizin bu ilk cəsarətli addımının, indi qeyd edəcəyimiz ikinci addımla necə sıx əlaqəli olduğunu da təxmin edə bilməzsiniz. Psixoanalizin öz nəticələrindən biri kimi elan etdiyi bu digər cümlə, dar və geniş mənada yalnız cinsi kimi xarakterizə edilə bilən həvəs tələblərinin sinir və psixi xəstəliklərin yaranmasında son dərəcə böyük və indiyə qədər kifayət qədər qiymətləndirilməmiş rol oynadığı iddiasını ehtiva edir. Hətta daha da çoxu, eyni cinsi tələblərin insan ağılının ən yüksək mədəni, bədii və sosial yaradıcılıqlarında da kiçik hesab edilə bilməyən töhfələrlə iştirak etdiyi bildirilir.

Mənim təcrübəmə görə, psixoanalitik tədqiqatın bu nəticəsinə qarşı olan nifrət, onunla qarşılaşdığı müqavimətin ən əhəmiyyətli mənbəyidir. Bunun necə izah olunduğunu bilmək istəyirsiniz? Bizim fikrimizcə, mədəniyyət həyat tələbatının təsiri altında həvəslərin təmin edilməsi hesabına yaradılmışdır və insan cəmiyyətinə yeni daxil olan fərdin bütünlüyün xatirinə həvəslərin təmin edilməsindən imtinanı təkrarlanması ilə böyük ölçüdə davam edir.

Bu şəkildə istifadə olunan həvəs qüvvələri arasında cinsi həyəcanların qüvvələri əhəmiyyətli rol oynayır; onlar bu zaman sublimasiya olunur, yəni cinsi məqsədlərindən yayınır və sosial baxımdan daha yüksək, artıq cinsi olmayan məqsədlərə yönəldilir. Lakin bu quruluş labildir, cinsi həvəslər pis idarə olunur, mədəniyyət işinə qoşulmalı olan hər bir fərdin cinsi həvəslərinin bu istifadəyə qarşı çıxma təhlükəsi mövcuddur. Cəmiyyət, cinsi həvəslərin azad edilməsi və onların ilkin məqsədlərinə qayıtması nəticəsində mədəniyyətinə bundan güclü təhdidin olmadığına inanır. Buna görə də cəmiyyət öz təməlinin bu həssas hissəsinin xatırladılmasını sevmir; cinsi həvəslərin gücünün tanınmasına və cinsi həyatın fərd üçün əhəmiyyətinin aydınlaşdırılmasına heç bir maraq göstərmir, əksinə, tərbiyəvi məqsədlə bu bütün sahəyə diqqəti yayındırmaq yolunu tutmuşdur. Buna görə də o, psixoanalizin adını çəkilən tədqiqat nəticəsinə dözmür, onu ən çox estetik baxımdan itələyici, əxlaqi baxımdan qınanmalı və ya təhlükəli kimi damğalamaq istəyir. Lakin belə etirazlarla iddia olunan obyektiv elmi iş nəticəsinə zərər vurmaq olmaz. Əgər müxalifət səsləndiriləcəksə, intellektual sahəyə köçürülməlidir. İndi isə insan təbiətində olan bir şey var ki, insan xoşlamadığı bir şeyi yanlış hesab etməyə meyllidir və sonra buna qarşı arqumentlər tapmaq asandır. Beləliklə, cəmiyyət xoşagəlməz olanı yanlış olan edir, psixoanalizin həqiqətlərini məntiqi və faktiki arqumentlərlə, lakin affektiv mənbələrdən inkar edir və bu etirazları bütün təkzib cəhdlərinə qarşı qabaqcadan hökmlər kimi saxlayır.

Biz isə, xanımlar və cənablar, iddia edə bilərik ki, etiraz olunan həmin tezin qoyulmasında heç bir tendensiya gütməmişik. Biz yalnız çətin iş nəticəsində tanıdığımıza inandığımız bir faktiki vəziyyətə ifadə vermək istədik. Biz hazırda da belə praktik nəzərə alınmaların elmi işə qarışdırılmasını qəti şəkildə rədd etmək hüququnu tələb edirik, hətta bu nəzərə alınmaları bizə diktə etmək istəyən qorxunun əsaslı olub-olmadığını araşdırmadan əvvəl belə.

Bunlar, psixoanalizlə məşğul olmağınızın qarşısında duran çətinliklərdən bəziləridir. Bəlkə də başlanğıc üçün kifayət qədər çoxdur. Əgər onların təsirini dəf edə bilsəniz, davam edəcəyik.

2 / 28

II. Mühazirə. Səhv hərəkətlər

Hörmətli xanımlar və cənablar! Biz fərzlərlə deyil, araşdırma ilə başlayırıq. Araşdırmanın obyekti kimi çox tez-tez rast gəlinən, çox yaxşı məlum olan, lakin çox az qiymətləndirilən bəzi hadisələri seçirik; bu hadisələr xəstəliklərlə o mənada əlaqəli deyil ki, onlar hər sağlam insanda müşahidə oluna bilər. Bunlar insanın deyilən «səhv hərəkətləri»dir, məsələn, birinin bir şey demək istədiyi halda əvəzinə başqa bir söz deməsi, yəni «dil sürüşməsi», və ya yazarkən eyni şeyin başına gəlməsi; bunu ya qeyd etmək, ya da qeyd etməmək olar; və ya birinin çapda və ya əlyazmada orada yazılan şeydən başqa bir şeyi oxuması, yəni «oxuma səhvi»; eyni şəkildə, ona deyilən bir şeyi yanlış eşitməsi, yəni «eşitmə səhvi», əlbəttə ki, eşitmə qabiliyyətinin orqanik pozulması nəzərə alınmadan. Belə hadisələrin digər bir qatarının əsasında unutma durur, lakin bu davamlı deyil, yalnız müvəqqətidir, məsələn, birinin tanıdığı və müntəzəm olaraq yenidən tanıdığı bir adı tapa bilməməsi, və ya sonradan xatırladığı, yəni yalnız müəyyən bir vaxt üçün unutduğu bir niyyəti yerinə yetirməyi unutması. Üçüncü bir qatarda isə bu yalnız müvəqqəli olma şərti aradan qalxır, məsələn, «itirmə» halında, birinin bir əşyanı harasa qoyub onu artıq tapa bilməməsi, və ya tam analoji olan «itkinlik» halında. Burada başqa unutmalardan fərqli qəbul edilən bir unutma mövcuddur; insan buna təəccüblənir və ya qəzəblənir, onu başa düşülən hesab etmək əvəzinə. Buna bəzi səhvlər əlavə olunur; bu səhvlərdə yenidən müvəqqəlilik özünü göstərir, çünki insan bir müddət əvvəl və sonra fərqli olduğunu bildiyi bir şeyə inanır, və müxtəlif adlar altında oxşar hadisələrin bir neçəsi də buna daxildir.

Bunların hamısı, alman dilində «ver-» ön şəkilçisi ilə eyni adlandırma ilə ifadə olunan daxili qohumluğa malik hadisələrdir; demək olar ki, hamısı əhəmiyyətsiz təbiətdədir, çox vaxt çox qısa ömürlüdür və insan həyatında çox böyük əhəmiyyət kəsb etmir. Yalnız nadir hallarda, məsələn, əşyaların itirilməsi kimi, bəziləri müəyyən bir praktik əhəmiyyət kəsb edir. Buna görə də onlar çox diqqət çəkmir, yalnız zəif emosiyalar yaradır və s.

Bu hadisələr üçün mən indi diqqətinizi cəlb etmək istəyirəm. Lakin siz mənə qəzəblə cavab verəcəksiniz: «Dünyada ruh həyatının daha dar sahəsində olduğu qədər böyük tapmacalar, aydınlaşdırılmasını tələb edən və ona layiq olan ruh pozğunluqları sahəsində o qədər möcüzələr var ki, belə kiçik şeylərə iş və maraq sərf etmək həqiqətən məqsədsiz görünür. Əgər siz bizə, sağlam gözləri və qulaqları olan bir insanın işıqlı gündə olmayan şeyləri necə görə və eşidə bildiyini, niyə başqa birinin birdən-birə indiyə qədər ona ən yaxın olanlar tərəfindən təqib olunduğuna inandığını və ya hər uşağa mənasız görünməli olan sayıqlama törəmələrini ən dərin məntiqlə müdafiə etdiyini izah edə bilsəydiniz, onda biz psixoanalizdən bir şey gözləyərdik. Amma əgər o, yalnız bir təntənəli nitq söyləyən şəxsin niyə bir sözü başqa bir söz əvəzinə dediyini, və ya bir evdar qadının niyə açarlarını hara qoyduğunu və bənzər əhəmiyyətsizlikləri bizə izah etməkdən başqa bir şey bacarmırsa, onda biz də öz vaxtımız və marağımızla daha yaxşı bir şey etməyi biləcəyik».

Mən sizə cavab verərdim: Səbr edin, xanımlar və cənablar! Məncə, sizin tənqidi fikriniz doğru yolda deyil.

Doğrudur, psixoanaliz heç vaxt kiçik şeylərlə məşğul olmadığını özü ilə fəxr edə bilməz. Əksinə, onun müşahidə materialını adətən digər elmlər tərəfindən həddindən artıq əhəmiyyətsiz sayılıb kənara atılan, demək olar ki, hadisələr aləminin çöpü olan o nəzərə çarpmayan hadisələr təşkil edir. Amma tənqidinizdə problemlərin böyüklüyünü əlamətlərin nəzərəçarpanlığı ilə qarışdırmırsınız? Bəzi şərtlər daxilində və müəyyən vaxtlarda yalnız çox zəif əlamətlərlə özünü büruzə verən çox mənalı şeylər yoxdur? Sizə asanlıqla bir neçə belə vəziyyət göstərə bilərəm. Aranızdakı gənc kişilər, bir xanımın meylini qazandığınızı hansı kiçik əlamətlərdən nəticə çıxarırsınız? Bunun üçün açıq bir sevgi etirafını, şiddətli bir qucaqlaşmanı gözləyirsiniz, yoxsa başqalarının demək olar ki, nəzərə almadığı bir baxış, qısa bir hərəkət, əl sıxmanın bir saniyə uzadılması sizə kifayət etmir? Əgər cinayət araşdırmaçısı kimi bir qətlin təhqiqatında iştirak edirsinizsə, qatilin öz fotoşəkilini və əlavə edilmiş ünvanını hadisə yerində buraxdığını tapmağı həqiqətən gözləyirsiniz, yoxsa axtarılan şəxsiyyətin daha zəif və daha qeyri-müəyyən izləri ilə kifayətlənməli olursunuz? Gəlin kiçik əlamətləri kiçik görməyək; bəlkə də onlardan yola çıxaraq daha böyük şeylərin izini tapmaq mümkün olar. Və sonra, mən sizin kimi düşünürəm ki, dünyadakı və elmdəki böyük problemlər bizim marağımıza ilk hüquqa malikdirlər. Amma bu və ya digər böyük problemin araşdırılmasına indi yönələcəyiniz barədə açıq qərar vermək çox vaxt çox az fayda verir. İnsan sonra çox vaxt növbəti addımı hara atacağını bilmir. Elmi işdə, qarşınızda olan və araşdırılmasına yol tapılan şeyə hücum etmək daha ümidvericidir. Bunu kifayət qədər dərindən, fərziyyəsiz və gözləntisiz edirsinizsə və şansınız varsa, hər şeyi hər şeylə əlaqələndirən əlaqə nəticəsində, kiçik şeyin böyük şeylə əlaqəsi də, belə iddiasız işdən böyük problemlərin öyrənilməsinə yol açıla bilər.

Beləliklə, sağlam insanlarda görünüşcə bu qədər əhəmiyyətsiz olan səhv hərəkətlərin təhlilində sizin marağınızı saxlamaq üçün belə danışardım. İndi psixoanalizdən uzaq olan birini cəlb edək və ona bu cür şeylərin baş verməsini necə izah etdiyini soruşaq.

O, əlbəttə, ilk növbədə belə cavab verəcək: «Bu, heç bir izahata layiq deyil; bunlar kiçik təsadüflərdir». Bu adam nə demək istəyir? O, iddia edirmi ki, hələ də belə kiçik hadisələr var ki, dünya hadisələrinin zəncirindən kənara çıxır və olduğu kimi olmamağı da mümkündür? Əgər kimsə tək bir yerdə təbii determinizmi bu şəkildə qırarsa, o, bütün elmi dünya görüşünü alt-üst etmiş olar. Ona belə bir itiraz irəli sürmək olar ki, din dünya görüşü, əgər qəti şəkildə təsdiq edirsə ki, Tanrının xüsusi iradəsi olmadan bir sərçə belə damdan düşmür, özünə nə qədər daha ardıcıldır. Məncə, bizim dostumuz ilk cavabından nəticə çıxarmaq istəməyəcək, geri çəkiləcək və deyəcək ki, bu şeyləri öyrəndikdə, onlar üçün həqiqətən izahatlar tapır. Məsələ funksiyada kiçik sapmalar, psixi fəaliyyətdəki qeyri-dəqiqliklər haqqındadır ki, onların şərtlərini göstərmək olar. Adətən düzgün danışa bilən insan, 1. yüngül naxoş hiss edib yorğun olduqda, 2. həyəcanlandıqda, 3. başqa şeylər tərəfindən çox güclü məşğul edildiyində, danışanda səhv edə bilər. Bu qeydləri təsdiqləmək asandır. Yorğun olduqda, baş ağrısı çəkdikdə və ya miqrenə yaxınlaşdıqda danışanda səhv etmək həqiqətən çox tez-tez baş verir. Eyni şəraitdə adların unudulması da asanlıqla baş verir. Bəzi şəxslər adların unudulmasından yaxınlaşan miqreni tanımağa öyrəşiblər. Həyəcan zamanı da sözləri, eləcə də əşyaları tez-tez qarışdırırıq, «səhv tuturuq» və niyyətlərin unudulması, eləcə də digər çoxsaylı qəsdən olmayan hərəkətlər diqqətsiz olduqda, yəni əslində başqa bir şeyə fokuslandığımda nəzərə çarpır. Belə diqqətsizliyin məşhur nümunəsi «Fliegende Blätter» jurnalındakı professor nümunəsidir; o, çətirini yerində qoyur və papağını qarışdırır, çünki növbəti kitabında nəzərdən keçirəcəyi problemlər haqqında düşünür. Niyyətlərin, verilmiş vədlərin unudula biləcəyinin nümunələrini, çünki bu müddət ərzində insanı çox məşğul edən bir hadisə yaşanıb, hər birimiz öz təcrübəmizdən bilirik.

Bu, tamamilə ağıla yatan bir səs verir və elə görünür ki, etiraza qarşı da müdafiə olunub. Bəlkə də o qədər maraqlı deyil, gözlədiyimiz kimi deyil. Gəlin bu səhv hərəkətlərin izahatlarına daha yaxından nəzər salaq. Bu hadisələrin baş verməsi üçün göstərilən şərtlər öz aralarında eyni cür deyil. Özünü pis hiss etmə və qan dövranının pozulması, normal funksiyanın zəifləməsi üçün fizioloji əsaslandırma verir; oyanma, yorğunluq, diqqətin yayındırılması isə başqa cür amillərdir ki, onlara psixofizioloji ad vermək olar. Bu sonuncuları nəzəriyyəyə asanlıqla çevirmək olar. Həm yorğunluq, həm də diqqətin yayındırılması, bəlkə də ümumi oyanma nəticəsində diqqətin bölünməsi yaranır və bunun nəticəsində müvafiq fəaliyyətə kifayət qədər diqqət ayrıla bilməz. Bu fəaliyyət sonra xüsusilə asanlıqla pozula, qeyri-dəqiq icra oluna bilər. Yüngül xəstəlik, sinir mərkəzi orqanında qan tədarükünün dəyişməsi də eyni təsiri göstərə bilər, çünki onlar həlledici amili, yəni diqqətin bölünməsini bənzər şəkildə təsir edir. Beləliklə, bütün hallarda söhbət diqqət pozğunluğunun təsirlərindən gedir, istər orqanik, istərsə də psixi səbəblərdən irəli gələn.

Buradan bizim psixoanalitik marağımız üçün çox şey çıxmır. Mövzunu yenidən tərk etməyə meylli ola bilərik. Lakin, müşahidələrə daha yaxından nüfuz etdikdə, hər şey səhv hərəkətlərin diqqət nəzəriyyəsinə uyğun gəlmir.

Bu nəzəriyyədən heç olmasa təbii şəkildə alınmır. Biz təcrübə ilə öyrənirik ki, belə səhv hərəkətlər və belə unutqanlıqlar yorulmamış, diqqəti dağınıq və ya həyəcanlı olmayan, əksinə, hər baxımdan normal vəziyyətdə olan şəxslərdə də rast gəlinir; yalnız həmin şəxsə sonradan, məhz səhv hərəkətə görə, onun özünün qəbul etmədiyi bir həyəcan nisbət etmək istəsək, bu fərqli olardı. Bir fəaliyyətin ona yönəldilmiş diqqətin artırılması ilə təmin edildiyi, azaldılması ilə isə təhlükə altına alındığı kimi sadə bir izah da mümkün deyil. Çox sayda əməliyyat var ki, insan onları tam avtomatik, çox az diqqətlə yerinə yetirir və buna baxmayaraq, tam etibarlı şəkildə icra edir. Haraya getdiyini demək olar ki, bilməyən piyada, doğru yolu saxlayır və məqsədə çatdıqda, səhv etmədən dayanır. Ən azından, adətən belə olur. Təcrübəli pianoçu, düşünmədən doğru tuşlara toxunur. Təbii ki, o da bəzən səhv edə bilər, lakin əgər avtomatik ifa səhv etmə təhlükəsini artırsaydı, böyük məşq sayəsində ifası tamamilə avtomatikləşmiş virtuozun məhz bu təhlükəyə ən çox məruz qalması lazım gələrdi. Əksinə, biz görürük ki, bir çox əməliyyat, xüsusi yüksək diqqət mərkəzində olmadıqda, xüsusilə etibarlı nəticələnir və səhv hərəkət bədbəxtliyi, məhz düzgün icra üçün çox şeyin asılı olduğu, yəni lazım olan diqqətin mütləq yayındırılmadığı zaman baş verə bilər. İnsan sonra deyir ki, bu, “həyəcan”ın təsiridir, lakin biz başa düşmürük ki, niyə həyəcan, bu qədər maraqla nəzərdə tutulan şeyə diqqətin yönəldilməsini artırmır. Əgər kimsə vacib bir nitq və ya şifahi müzakirədə bir dil sürçməsi ilə demək istədiyi şeyin tam əksini söyləyirsə, bunu psixo-fizioloji və ya diqqət nəzəriyyəsinə görə izah etmək demək olar ki, mümkün deyil.

Səhv hərəkətlərin də başa düşülməyən və indiyə qədər verilən izahatlarla daha yaxınlaşdırılmayan çoxlu kiçik yan təsirləri mövcuddur. Məsələn, insan bir adı müvəqqəti olaraq unutduqda, buna görə əsəbiləşir, onu mütləq xatırlamaq istəyir və vəzifədən əl çəkə bilmir. Niyə əsəbiləşən şəxs, istədiyi kimi, dilinin üstündə olan və qarşısında tələffüz edildiyi anda dərhal tanıdığı sözdə diqqətini cəmləməyi bu qədər nadir hallarda bacarır? Və ya: yanlışlıqların çoxaldığı, bir-biri ilə əlaqələndiyi və bir-birini əvəz etdiyi hallar da baş verir. İlk dəfə insan bir görüşməni unutmuşdu; növbəti dəfə, heç vaxt unutmayacağına dair qərar aldığı zaman, səhvən başqa bir saatı yadda saxladığı ortaya çıxır. İnsan unutduğu bir sözün üstünə dolambaçlı yollarla getməyə çalışır, lakin bu zaman ilkini tapmaqda köməkçi ola biləcək ikinci bir ad da yaddaşından silinir. İndi bu ikinci adın üstünə getsə, üçüncü bir ad da yox olur və s. Məlum olduğu kimi, bu eyni hadisə, hərf düzəldicinin yanlışlıqları kimi qəbul edilən çap səhvlərində də baş verə bilər. Belə bir inadçı çap səhvi bir dəfə sosial-demokrat bir qəzetə sızmışdır. Müəyyən bir təntənə haqqında hesabatda belə oxunurdu: «Hazır olanlar arasında Onun Aliyyəti, Taxıl Şahzadəsi də nəzərə çarpırdı». Növbəti gün bir düzəlişə cəhd edildi. Qəzet üzr istədi və belə yazdı: «Əlbəttə, belə deyilməli idi: Taxıl Şahzadəsi». Belə hallarda çap səhvi şeytanı, hərf düzəldici qutusunun cini və s. haqqında danışmağı xoşlayırlar; bu ifadələr hər halda çap səhvinin psixo-fizioloji nəzəriyyəsindən kənara çıxır.

Sizə məlum olub-olmadığını da bilmirəm ki, dil sürçməsini təhrik etmək, demək olar ki, təlqinlə ortaya çıxarmaq mümkündür. Bu barədə bir lətifə danışılır: Bir dəfə səhnədə yeni bir aktyora «Orlean qızında» krala konnetablin qılıncını geri göndərdiyini bildirmək kimi vacib bir rol həvalə edilmişdi. Bir qəhrəman rolunu oynayan aktyor məşq zamanı utancaq yeni aktyora bu mətnin əvəzinə təkrar-təkrar: «Konfortablin atını geri göndərir» deyə tələffüz etməklə zarafat etdi və məqsədinə nail oldu. Tamaşada bədbəxt aktyor, kifayət qədər xəbərdar edildiyi halda, bəlkə də məhz buna görə, həqiqətən də bu dəyişdirilmiş xəbərlə debüt etdi.

Səhv hərəkətlərin bu kiçik xüsusiyyətlərinin hamısı diqqətin yayındırılması nəzəriyyəsi ilə birbaşa izah olunmur. Lakin buna görə bu nəzəriyyə hələ də yanlış olmaya bilər. Onun tam qaneedici olması üçün bəlkə də bir şey, bir əlavə çatışmır. Lakin yanlışlıqların bəziləri də başqa bir tərəfdən nəzərdən keçirilə bilər.

Biz məqsədlərimiz üçün ən uyğun olan səhv hərəkətlər arasında yerləşən dil sürçməsini götürək. Eyni dərəcədə yaxşı şəkildə yazı səhvi və ya oxuma səhvini də seçə bilərdik. Deməli, biz bir dəfəlik özümüzə deməliyik ki, indiyədək yalnız nə vaxt və hansı şəraitdə dil sürçməsinə yol verdiyimizi soruşmuşuq və yalnız buna cavab almışıq. Lakin insan marağını başqa cür də yönləndirə bilər və niyə məhz bu şəkildə, başqa heç bir şəkildə deyil, dil sürçməsinə yol verdiyini bilmək istəyə bilər; insan dil sürçməsi nəticəsində ortaya çıxan şeyi nəzərə ala bilər. Görürsünüz ki, bu sual cavablandırılmadığı, dil sürçməsinin effekti aydınlaşdırılmadığı müddətcə, hadisənin fizioloji izahı tapılmış olsa belə, onun psixoloji tərəfi təsadüfi olaraq qalır. Əgər mənə bir dil sürçməsi baş verərsə, aydın görünür ki, sonsuz sayda şəkildə dil sürçməsinə yol verə bilərəm, doğru sözün yerinə minlərlə başqa sözdən birini deyə bilərəm, doğru sözdə sayısız təhrifatlar edə bilərəm. İndi isə, xüsusi halda bütün mümkün variantlardan məhz dil sürçməsinin bir yolunu mənə təklif edən bir şey varmı, yoxsa bu, təsadüf və ixtiyar olaraq qalır və bu suala bəlkə də heç bir ağlabatan şey irəli sürülə bilməz?

İki müəllif, Meringer və Mayer (biri filoloq, biri psixiatr), 1895-ci ildə dil sürçməsi sualını bu tərəfdən həll etməyə cəhd etmişlər.

Onlar nümunələr toplayıb, əvvəlcə təmiz təsviri nöqtələrindən yola çıxaraq təsvir etmişlər. Bu, əlbəttə ki, hələ heç bir izah vermir, lakin ona aparan yolu tapa bilər. Onlar dil sürçməsi nəticəsində nəzərdə tutulan nitqin məruz qaldığı təhrifatları belə ayırırlar: yer dəyişmələri, qabaqcadan səslənmələr, sonrakı səslənmələr, qarışmalar (kontaminasiyalar) və əvəzləmələr (substitusiyalar). Mən sizə bu iki müəllifin əsas qruplarından nümunələr göstərəcəyəm. Əgər bir kəs «Milosun Venerası» əvəzinə «Veneranın Milosu» deyirsə, bu, yer dəyişməsinə bir nümunədir (sözlərin ardıcıllığında yer dəyişməsi); qabaqcadan səslənmə nümunəsi: «Mənə bacı... sinəmdə çox ağır idi»; sonrakı səslənmə nümunəsi məlum olan uğursuz tostdur: «Şefimizin sağlığına gəyirməyinizi sizdən xahiş edirəm». Dil sürçməsinin bu üç forması elə də çox deyil. Siz dil sürçməsinin sıxlaşdırma və ya qarışma nəticəsində yarandığı müşahidələri çox daha çox tapacaqsınız, məsələn, bir bəy küçədə bir xanımı «İcazə verirsinizsə, xanım, sizi müşayiət—dirmək istəyirəm» sözləri ilə salamlayanda. Qarışıq sözdə, açıq-aydın müşayiət etməkdən başqa, təhqir etmək də var. (Yan tərəfdən, gənc oğlan xanımdan çox uğur qazanmamış olacaq.) M. və M. əvəzləmə kimi bir halı göstərirlər, belə ki, bir kəs «Brutkasten (inkubator)» əvəzinə «Məktub qutusu» deyir və s.

İki müəllifin nümunələr toplusuna əsaslanaraq etdikləri izah cəhdi olduqca qeyri-kafi sayılır. Onlar sözdəki səslərin və hecaların müxtəlif dəyərlərə malik olduğunu və yüksək dəyərli elementin sinir təsirlənməsinin aşağı dəyərli elementinkini pozucu təsir göstərə biləcəyini iddia edirlər. Bu zaman onlar, açıq-aşkar, özlüyündə o qədər də çox rast gəlinməyən qabaqcadan və sonrakı səslənmələrə əsaslanırlar; dil sürçməsinin digər nəticələri üçün bu səs üstünlükləri, əgər ümumiyyətlə mövcuddurlarsa, heç bir rol oynamırlar. Ən çox rast gəlinən dil sürçməsi, sözlərdən birinin əvəzinə ona çox bənzəyən başqa bir sözün deyilməsi ilə baş verir və bu bənzərlik bir çoxları üçün dil sürçməsini izah etmək üçün kifayət edir.

Məsələn, bir professor öz təyinat nitqində belə deyir: «Mən çox hörmətli sələfimə layiq olan xidmətləri qiymətləndirməyə meylli (uyğun) deyiləm». Və ya başqa bir professor: «Qadın cinsiyyət orqanında çoxlu cazibələrə (cəhdlərə) baxmayaraq... Bağışlayın: cəhdlərə...»

Lakin dil sürçməsinin ən adi və həm də ən nəzərəçarpan forması, demək istədiyinin tam əksi olan sözdür. Bu zaman, təbii ki, səs əlaqələrindən və bənzərlik təsirlərindən çox uzağa düşürük və bunun əvəzinə, əks mənalı anlayışların bir-biri ilə güclü məntiqi qohumluğa malik olduğunu və psixoloji assosiasiyada bir-birinə xüsusilə yaxın olduğunu irəli sürə bilərik. Bu növün tarixi nümunələri var: Bizim deputatlar palatamızın bir prezidenti bir dəfə iclası belə açmışdı: «Cənablar, ... üzvün iştirakını qeyd edirəm və beləliklə, iclası bağlanmış elan edirəm».

Əks məna əlaqəsi qədər cazibədar olan digər bir adi assosiasiya da bəzən tamamilə uyğun olmayan şəkildə ortaya çıxa bilər. Məsələn, məşhur fizyoloq Dubois-Reymondun, H. Helmholtzun uşağının məşhur kəşfiyyatçı və böyük sənayeçi W. Siemensin uşağı ilə evlənməsi şərəfinə təşkil olunan təntənədə təntənəli nitq söyləməli olduğu nəql olunur. O, əlbəttə ki, parlaq olan qonaqpərvərlik nitqini belə bitirmişdi: «Beləliklə, yeni şirkət yaşasın: Siemens və — Halske!» Bu, təbii ki, köhnə şirkətin adı idi. İki adın belə yan-yana gətirilməsi Berlində yaşayan birinə, Vyanada yaşayan birinə «Riedel und Beutel» qədər tanış olmalı idi.

Beləliklə, səs əlaqələrinə və söz bənzərliyinə söz assosiasiyalarının təsirini də əlavə etməliyik. Lakin bununla kifayətlənmək olmaz. Bir sıra hallarda müşahidə olunan dil sürçməsinin izahı, bir cümlə əvvəl deyilmiş və ya sadəcə düşünülən şeyi də nəzərə almadıqca mümkün görünmür. Deməli, Meringerin vurğuladığı kimi, yenə də sonrakı səslənmə halıdır, yalnız daha uzaqdan gələn. — İtiraf etməliyəm ki, ümumilikdə belə bir təəssüratım var ki, indi dil sürçməsi səhv hərəkətinin anlaşılmasından hər zamankindən daha uzağıq!

Lakin, ümid edirəm ki, səhv etmirəm, əgər bildirsəm ki, biz hamımız yeni aparılan araşdırma zamanı dil sürçməsinin nümunələrindən yeni bir təəssürat almışıq; bu dil sürçmələri üzərində dayanmaq bəlkə də dəyərlidir. Biz dil sürçməsinin ümumiyyətlə baş verdiyi şərtləri araşdırmışdıq, sonra dil sürçməsinin təhrif edilmə xarakterini müəyyən edən təsirləri nəzərdən keçirmişdik, lakin dil sürçməsinin öz-özlüyündə, onun yaranışına diqqət yetirmədən, təsirini hələ heç nəzərdən keçirməmişdik. Əgər buna da qərar versək, nəhayət, belə deməyə cəsarət tapmalıyıq: Bəzi nümunələrdə dil sürçməsi nəticəsində baş verən şeyin də mənası var. Bu nə deməkdir, mənası var? Deməli, dil sürçməsinin təsirinin bəlkə də özünün tam etibarlı psixiki akt kimi, öz məqsədini də güdən, məzmun və əhəmiyyət ifadəsi kimi qəbul edilməyə haqqı çatır. Biz indiyə qədər həmişə səhv hərəkətlərdən danışmışıq, amma indi elə görünür ki, bəzən səhv hərəkətin özü tamamilə qaydasında bir hərəkətdir, yalnız digər, gözlənilən və ya nəzərdə tutulan hərəkətin yerini tutmuşdur.

Səhv hərəkətin bu öz mənası bəzi hallarda aydın və şübhəsiz görünür. Əgər prezident deputatlar palatasının iclasını açmaq əvəzinə, ilk sözlərlə bağlayırsa, biz bu dil sürçməsinin baş verdiyi şərtləri bildiyimiz üçün, bu səhv hərəkəti mənalı tapmağa meylliyik. O, iclasdan heç nə yaxşı gözləmir və dərhal onu dayandırmağa şad olardı. Bu mənanı göstərmək, yəni bu dil sürçməsinin yozumu bizə heç bir çətinlik yaratmır. Və ya əgər bir xanım digərini görünüşə görə təqdir edərək soruşursa: Bu cazibədar yeni şlyapanı siz özünüz xarab edib taxmısınız? — dünyada heç bir elm bu dil sürçməsindən belə bir ifadə eşitməyə mane ola bilməz: Bu şlyapa bacarıqsız işdir. Və ya əgər enerjili kimi tanınan bir xanım danışır: Ərim həkimdən hansı pəhrizi saxlamalı olduğunu soruşdu. Həkim isə dedi ki, ona pəhriz lazım deyil, istədiyim yeməyi yeyə və içkini içə bilər, bu dil sürçməsi digər tərəfdən ardıcıl bir proqramın şübhəsiz ifadəsidir.

Hörmətli xanımlar və cənablar, əgər məlum olarsa ki, yalnız dil sürçmələrinin və ümumiyyətlə səhv hərəkətlərin az sayda halının mənası var deyil, onların daha böyük bir qisminin mənası varsa, bu halda səhv hərəkətlərin bu mənası, haqqında indiyə qədər söhbət açılmamışdı, bizim üçün ən maraqlı şeyə çevriləcək və bütün digər baxış bucaqlarını haqlı olaraq arxa plana itələyəcək. Biz bütün fizioloji və ya psixo-fizioloji amilləri kənara qoya bilərik və səhv hərəkətin mənası, yəni əhəmiyyəti, məqsədi haqqında təmiz psixoloji araşdırmalara özümüzü həvalə edə bilərik. Deməli, yaxın gələcəkdə daha böyük müşahidə materialını bu gözləntiyə uyğun olaraq yoxlamağı əsla təxirə salmayacağıq.

Lakin bu qərarı yerinə yetirməzdən əvvəl, Sizi mənimlə başqa bir izi izləməyə dəvət etmək istəyirəm. Bir şairin poetik təsvir vasitəsi kimi bir sürüşmə və ya digər bir səhv hərəkətdən istifadə etdiyi dəfələrlə baş vermişdir. Bu fakt tək başına bizə sübut etməlidir ki, o, sürüşməni, məsələn, mənalı bir şey hesab edir, çünki onu qəsdən yaradır. Şair təsadüfən səhv yazır və sonra öz qəhrəmanının dilində bu səhv yazını bir sürüşmə kimi saxlayır, belə getmir. O, sürüşmə vasitəsilə bizə bir şeyi başa salmaq istəyir və biz nə ola biləcəyini yoxlaya bilərik, məsələn, müvafiq şəxsin diqqətsiz və yorulmuş olduğunu və ya miqrenin gözlənilməsini nəzərdə tutub-tutmadığını. Əlbəttə, şair sürüşməni mənalı kimi istifadə etdikdə, onu həddindən artıq qiymətləndirmək istəmirik. Əslində o, mənasız, psixoloji bir təsadüf və ya çox nadir hallarda mənalı ola bilər və şair onu öz məqsədləri üçün istifadə etmək məqsədilə məna yükləyərək incələşdirmə haqqına malik olardı. Lakin şairin sürüşməsi haqqında filoloq və psixiatrdan daha çox şey öyrənsək, buna təəccüblənmək lazım deyil.

Belə bir sürüşmə nümunəsi «Wallenstein» əsərində (Pikkolomini, birinci pərdə, beşinci səhnə) tapılır. Maks Pikkolomini əvvəlki səhnədə hersoqun tərəfini ən həvəslə tutmuş və səyahəti zamanı, Wallensteinin qızını düşərgəyə müşayiət edərkən ona açılan sülhün nemətlərindən bəhs etmişdir. O, atasını və sarayın elçisi Questenberqi tam təşviş içində buraxır. İndi isə beşinci səhnə belə davam edir:

QUESTENBERG: Vay halımıza! Belədir? Dost, və biz onu bu xəyalla belə getməyə buraxırıq, dərhal geri çağırmırıq ki, gözlərini ona açaq?

OCTAVIO (dərin fikirdən özünə gələrək):

Mənə gözlərini indi açdı, Və mən məni sevindirəndən çox şey görürəm. QUESTENBERG: Nədir, dost?

OCTAVIO: Lənət olsun bu səyahətə! QUESTENBERG: Niyə? Nədir? OCTAVIO: Gəlin! Mən dərhal

Bədbəxt izi izləməliyəm, Gözlərimlə görməliyəm — gəlin (onu aparmaq istəyir) QUESTENBERG: Nəyə? Haraya? OCTAVIO (tələsərək): Ona! QUESTENBERG: Ona — OCTAVIO (düzəldir): Hersoqa! Gedək və s.

Octavio «ona», yəni hersoqa demək istəmişdi, lakin sürüşmə edərək və «ona» (dişil) sözləri ilə bizə ən azı gənc müharibə qəhrəmanını sülhə həvəsləndirən təsiri çox yaxşı tanıdığını açıqlayır.

O. Rank Şekspirdə daha təsirli bir nümunə aşkar etmişdir. Bu, «Venesiya taciri» əsərində, üç qutu arasında xoşbəxt sevgilinin seçilməsi haqqında məşhur səhnədədir və mən Rankın qısa təsvirini burada sizə oxumaqdan daha yaxşı bir şey edə bilmərəm.

«Şiir baxımından son dərəcə incə motivləşdirilmiş və texniki cəhətdən parlaq şəkildə işlənib hazırlanmış bir dil sürçməsi, Freydin «Vallenşteyn»də göstərdiyi kimi, şairlərin bu səhv hərəkətin mexanizmini və mənasını yaxşı bildiklərini və dinləyicinin də bunu başa düşəcəyini fərz etdiklərini ortaya qoyur; bu dil sürçməsi Şekspirin «Venisiya taciri»ndə (üçüncü pərdə, ikinci səhnə) rast gəlinir. Atası vəsiyyətinə görə, ər seçimi qurayla həll edilməli olan Porzia, indiyə qədər xoşagəlməz elçilərdən təsadüfün köməyi ilə qurtulmuşdur. Nəhayət, Bassanionu, həqiqətən də ona bağlı olduğu namizədi tapmış olduğundan, onun da yanlış quray çəkəcəyindən qorxur. İndi ona ən çox istədiyi şey, bu halda da sevgisindən əmin ola biləcəyini deməkdir, lakin andı buna mane olur. Şair, daxili bu ikili çəkişmədə, arzu olunan elçiyə belə deməyə imkan verir:

«Xahiş edirəm, gözləyin; bir, iki gün də,

Cəsarət etməzdən əvvəl: çünki yanlış seçsəniz,

Mən sizin münasibətinizi itirərəm; ona görə də təxirə salın.

Bir şey mənə deyir (amma bu sevgi deyil),

Sizi itirmək istəmirəm; — — — — — — Sizi düzgün seçməyə

Yönəldə bilərəm, amma andımı pozardım;

Bunu istəmirəm; belə olsa, məni əldən verə bilərsiniz.

Amma bunu etsəniz, məni günahkar edib istətdirərsiniz,

Andımı yalnız pozmuş olardım, ah, bu gözlər,

Məni bu qədər aşan və məni bölən!

Yarısı mən sizinəm, digər yarısı Sizin —

Mənim demək istəyirdim; amma mənim olsa, onda Sizin,

Və beləliklə, tamamilə Sizin.» (Şlegel və Tiek tərcüməsindən.)

Şair, ona yalnız yüngülcə işarə etmək istədiyi şeyi, əslində ona ümumiyyətlə gizlətməli olduğu şeyi, yəni seçimdən əvvəl artıq tamamilə onun olduğunu və onu sevdiyini, heyranedici psixoloji incəliklə dil sürçməsi içərisində açıq şəkildə nüfuz etdirir və bu sənətkarlıq fəndi ilə aşiqin dözülməz qeyri-müəyyənliyini və dinləyicinin eyni hisslərlə yüklənmiş gərginliyini seçimin nəticəsi barədə sakitləşdirməyi bacarır.»

Hələ qeyd etmək istəyirsiniz ki, Porzia dil sürçməsində ehtiva olunan iki ifadə arasında sonunda nə qədər incəliklə vasitəçilik edir, aralarındakı ziddiyyəti necə aradan qaldırır və nəhayət yenə də dil sürçməsinə haqq verir:

«Amma, mənim olsa, onda Sizin,

Və beləliklə, tamamilə Sizin.»

Bəzən tibbdən çox uzaq olan bir düşünür də səhv hərəkətin mənasını bir qeydlə açığa çıxarmış və onun aydınlaşdırılması üçün səylərimizi əvvəlcədən üstləmişdir. Hamınız zəka ilə dolu satirik Lihtenbergi (1742–1799) tanıyırsınız, haqqında Göte belə demişdir: Harada bir zarafat edərsə, orada bir problem gizlənir. İndi bəzən zarafatla problemin həlli də üzə çıxır. Lihtenberg özünün zəka və satirik fikirlərində belə bir cümlə qeyd edir: «O, həmişə «qəbul edilmiş» əvəzinə «Aqamemnon» oxuyurdu, Homeri o qədər çox oxumuşdu.» Bu, həqiqətən də səhv oxumanın nəzəriyyəsidir.

Növbəti dəfə səhv hərəkətlərin qavranılmasında şairlərlə eyni mövqedə durub-durmadığımızı yoxlayacağıq.

3 / 28

III. Mühazirə. Səhv hərəkətlər (davamı)

Hörmətli xanımlar və cənablar! Biz əvvəlki dəfə səhv hərəkətə onun pozduğu, nəzərdə tutulan əmələ olan münasibətdə deyil, öz-özlüyündə və onun özü üçün baxmaq fikrinə gəldik; belə bir təəssürat əldə etdik ki, bəzi hallarda o, öz mənasını açmağa meyllidir və özümüzə dedik ki, əgər bu, daha geniş miqyasda təsdiqlənərsə, yəni səhv hərəkətin bir mənası varsa, bu məna bizə, səhv hərəkətin hansı şəraitdə baş verdiyini araşdırmaqdan tezliklə daha maraqlı olacaq.

Gəlin bir daha psixi prosesin „mənası“ altında nəyi başa düşmək istədiyimiz barədə razılığa gələk. Bu, onun xidmət etdiyi məqsəddən və psixi ardıcıllıqdakı mövqeyindən başqa bir şey deyil. Tədqiqatlarımızın əksəriyyəti üçün „məna“ sözünü „məqsəd“, „meyl“ sözləri ilə əvəz edə bilərik. Bəs biz səhv hərəkətdə bir məqsəd görməyə inandığımız zaman, bu, sadəcə aldadıcı bir görünüş və ya səhv hərəkətin şairanə yüksəldilməsi idimi?

Gəlin dil sürçməsi nümunələrinə sadiq qalaraq belə müşahidələrin daha böyük bir sayına nəzər salaq. Burada biz, dil sürçməsinin məqsədinin və mənasının aydın şəkildə üzə çıxdığı bütün hallar kateqoriyalarını tapırıq. Hər şeydən əvvəl, nəzərdə tutulanın yerinə əksinin keçdiyi hallar. Prezident açılış nitqində deyir: „Mən iclası bağlanmış elan edirəm“. Bu, şübhəsiz ki, birmənalıdır. Onun səhv nitqinin mənası və məqsədi, iclası bağlamaq istəməsidir. „O, bunu özü deyir“ – insan belə sitat gətirmək istəyər; biz onu sadəcə sözün mənasında qəbul etməliyik. İndi məni, bunun mümkün olmadığı, çünki biz onun iclası bağlamaq deyil, açmaq istədiyini bildiyimiz və az əvvəl ali orqan kimi tanıdığımız şəxsin özü açmaq istədiyini təsdiqləyə biləcəyi haqqında etirazla narahat etməyin. Siz bu zaman, səhv hərəkəti əvvəlcə öz-özlüyündə nəzərdən keçirmək barədə razılığa gəldiyimizi unutursunuz; onun pozduğu niyyətə olan münasibəti yalnız sonra müzakirəyə çıxarılmalıdır. Əks halda, siz məntiqi səhvə yol verirsiniz və bu səhv vasitəsilə müzakirə olunan problemi tamamilə aradan qaldırırsınız; ingilis dilində buna „begging the question“ deyilir.

Digər hallarda, insan birbaşa əksinə dil sürçməsi etməsə belə, dil sürçməsi vasitəsilə əks məna ifadə oluna bilər. „Mən sələfimin xidmətlərini təqdir etməyə meylli deyiləm.“ „Meylli“ sözü „uyğun“ sözünün əksi deyil, lakin bu, nitq sahibinin danışmalı olduğu vəziyyətlə kəskin ziddiyyət təşkil edən açıq bir etirafdır.

Başqa hallarda dil sürçməsi, nəzərdə tutulan mənanı sadəcə ikinci bir məna ilə tamamlayır. Cümlə o zaman çoxlu cümlələrin birləşdirilməsi, qısalması və sıxlaşdırılması kimi səslənir. Məsələn, enerjili xanım belə deyir: “O, istədiyim yeməyi yeyə və içkini içə bilər.” Bu, sanki o, belə danışmış kimi görünür: “O, istədiyi yeməyi yeyə və içkini içə bilər; amma onun nə istəməyə haqqı var? Onun yerinə mən istəyirəm.” Dil sürçmələri çox vaxt belə qısalma təəssüratı yaradır, məsələn, anatomiyadan müəllim burun boşluğu haqqında mühazirəsindən sonra dinləyicilərin bunu başa düşüb-düşünmədiklərini soruşur və ümumi təsdiqə cavab olaraq belə davam edir: “Çox güman ki, yox, çünki burun boşluğunu başa düşən insanları milyonluq şəhərdə belə bir barmaqla... Bağışlayın, bir əlin barmaqları ilə saymaq olar.” Qısaltdılmış nitqin də öz mənası var; o, deyir ki, bunu yalnız bir nəfər başa düşür.

Xətalı hərəkətin öz mənasını açıq şəkildə ortaya qoyduğu bu qrup hallara qarşı, dil sürçməsinin öz-özlüyündə mənalı heç nə vermədiyi, yəni bizim gözləntilərimizə qəti şəkildə zidd olan başqa hallar durur. Əgər kimsə dil sürçməsi ilə bir xüsusi adı təhrif edir və ya qeyri-adi səs ardıcıllıqları yaradırsa, bu çox təkrarlanan hadisələr bütün səhv hərəkətlərin mənalı bir şey verib-vermədiyi sualının artıq mənfi mənada həll olunduğu görünür. Lakin belə nümunələrə daha yaxından nəzər saldıqda aydın olur ki, bu təhriflərin başa düşülməsi asanlıqla mümkündür, hətta bu qaranlıq hallar ilə əvvəlki aydın hallar arasındakı fərq elə də böyük deyil.

Bir bəy, atının vəziyyəti soruşulduqda cavab verir: “Bəli, o, draut... Bəlkə də daha bir ay davam edəcək.” Əslində nə demək istədiyi soruşulduqda, o, bunun kədərli bir hekayə olduğunu düşündüyünü, “dauert” və “traurig” (kədərli) sözlərinin toqquşmasının həmin “draut” sözünü yaratdığını izah edir. (Meringer və Mayer.)

Başqa biri, etiraz etdiyi bəzi hadisələrdən danışır və belə davam edir: “Amma sonra faktlar Vorschwein gəldi...” Soruşulduqda, o, bu hadisələri “Schweinereien” adlandırmaq istədiyini təsdiqləyir. “Vorschein” (ortaya çıxma) və “Schweinerei” (donuzluq) sözləri birlikdə qəribə “Vorschwein” sözünü yaratdı. (M. və M.)

Gənc adamın, tanımadığı xanımı “begleitdigen” istədiyi halı xatırlayırsınız. Biz bu söz düzəlişini “begleiten” (yoldaşlıq etmək) və “beleidigen” (təhqir etmək) sözlərinə ayırmaq azadlığını götürdük və təsdiq tələb etmədən bu yozumdan əmin idik. Bu nümunələrdən görürsünüz ki, dil sürçməsinin bu qaranlıq halları da iki müxtəlif nitq niyyətinin toqquşması, interferensiyası ilə izah oluna bilər; fərqlər yalnız bir niyyətin digərini tamamilə əvəz etməsi (substitusiyası) ilə yaranır, məsələn, əksinə dil sürçməsi ilə, digər vaxtlarda isə niyyət yalnız onu təhrif etmək və ya dəyişdirməklə kifayətlənməli olur, nəticədə öz-özlüyündə az-çox mənalı görünən qarışıq formalar yaranır.

İndi böyük sayda sürüşmənin sirrini dərk etdiyimizə inanırıq. Bu qavrayışa sadiq qalsaq, hələlik sirrini açmadığımız digər qrupları da başa düşə bilərik. Məsələn, adların təhrif edilməsi zamanı, bunun həmişə oxşar, lakin fərqli iki adın rəqabəti ilə bağlı olduğunu fərz edə bilmərik. Lakin ikinci məqsədi asanlıqla təxmin etmək olar. Adın təhrif edilməsi sürüşmədən kənarda da kifayət qədər tez-tez baş verir; o, adı xoşagəlməz səsləndirməyə və ya aşağı bir şeyə bənzətməyə çalışır və təhqir etmənin məlum bir üsuludur və ya vərdişidir; təhsilli insan bundan tezliklə imtina etməyi öyrənir, lakin istəklə imtina etmir. O, hələ də çox vaxt bunu, əlbəttə, çox aşağı dəyəri olan „zarafat“ kimi özünə icazə verir. Bu cür ad təhrifinin parlaq və çirkin bir nümunəsini göstərmək üçün yalnız qeyd edirəm ki, bu dövrlərdə Fransız Respublikası Prezidentinin adı Poincare „donuz arabası“na çevrilmişdir. Deməli, sürüşmədə də adın təhrifi ilə özünü göstərən belə bir təhqiredici məqsədin olduğunu fərz etmək məntiqlidir. Baxışlarımızı davam etdirdikcə, komik və ya absurd effekti olan bəzi sürüşmə halları üçün bizə oxşar izahlar tələb olunur. „Şefimizin sağlığına gəyirmək üçün sizi dəvət edirəm.“ Burada təntənəli bir ruh, iyrənc bir təsəvvür oyadan bir sözün təsirli şəkildə daxil olması ilə gözlənilmədən pozulur və biz bəzi təhqir və inatçı nitqlərin nümunəsinə baxaraq, başqa cür güman edə bilmirik ki, irəli sürülmüş hörmətə şiddətlə zidd olan və təxminən belə demək istəyən bir meyl ifadə edilmək istəyir: „Buna inanmayın, bu mənim ciddiyim deyil, mən o adama əhəmiyyət vermirəm və s.“ Eyni şey, Apopos sözü Apropos, və ya Eischeißweibchen sözü Eiweißscheibchen kimi zərərsiz sözləri qeyri-əxlaqi və müstəhcən sözlərə çevirən sürüşmələr üçün də tamamilə keçərlidir. (M. u. M.)

Bir çox insanda, müəyyən bir həzz qazanmağı üçün zərərsiz sözləri qəsdən müstəhcən sözlərə təhrif etmək kimi belə bir meyl olduğunu bilirik; bu, zarafat kimi qəbul edilir və əslində, belə bir şeyi eşitdiyimiz insanda, əvvəlcə bunu qəsdən zarafat kimi söylədiyini, yoxsa bunun ona sürüşmə kimi baş verdiyini öyrənməliyik.

İndi, nisbətən az səylə səhv hərəkətlərin sirrini həll etmiş oluruq! Onlar təsadüfi deyillər, ciddi psixiki aktlardır, onların mənası var və onlar iki fərqli məqsədin qarşılıqlı təsiri — bəlkə də daha yaxşısı: bir-birinə qarşı təsiri nəticəsində yaranır. Lakin indi başa düşürəm ki, siz məni cavablandırılmalı və həll edilməli olan suallar və şübhələrlə doldurmaq istəyirsiniz, işimizin bu ilk nəticəsinə sevinməzdən əvvəl. Mən sizi əlbəttə, tələsik qərarlara təşviq etmək istəmirəm. Gəlin hər şeyi növbə ilə, bir-bir, soyuq bir mülahizəyə çəkək.

Mənə nə demək istəyirsiniz? Bu izahatın bütün dil sürçməsi hallarına aid olub-olmadığını, yoxsa yalnız müəyyən sayda hal üçün keçərli olduğunu düşünürsünüz? Eyni yanaşmanı digər çoxlu səhv etmə növlərinə — oxuma səhvlərinə, yazma səhvlərinə, unutmağa, əl alma səhvlərinə, yerləşdirmə səhvlərinə və s. — genişləndirməyə icazə verilib-verilmədiyini soruşursunuz? Səhv hərəkətlərin psixi təbiəti qarşısında yorğunluq, oyanma, diqqətsizlik və diqqətin pozulması kimi amillər hələ nəyi ifadə edir? Bundan əlavə, görünür ki, səhv hərəkətlərdə rəqabət aparan iki tendensiyadan biri həmişə açıq-aşkar olur, digəri isə həmişə deyil. İnsan bu sonuncunu tapmaq üçün nə edir və onu tapdığını düşündükdə, onun sadəcə ehtimal olunmadığını, əksinə, yeganə doğru olduğunu necə sübut edir? Soruşacaq daha bir şeyiniz var? Əgər yoxdursa, mən özüm davam edirəm. Səhv hərəkətlərin özlərinə çox da əhəmiyyət vermədiyimizi, onların öyrənilməsindən yalnız psixoanaliz üçün faydalı olan bir şeyi öyrənmək istədiyimizi sizə xatırladıram.

Buna görə də sualı belə qoyuram: başqalarını bu cür pozan niyyətlər və ya tendensiyalar nədir və pozan tendensiyalarla pozulanlar arasında hansı əlaqələr mövcuddur? Beləliklə, işimiz məsələnin həllindən sonra yenidən başlayır.

Deməli, bu, bütün dil sürçməsi hallarının izahatıdır? Mən buna inanmağa çox meylliyəm, çünki dil sürçməsi halını araşdırdıqda hər dəfə belə bir həll tapmaq olar. Lakin dil sürçməsinin belə bir mexanizm olmadan baş verməyəcəyini də sübut etmək mümkün deyil. Ola bilər ki, belədir; lakin bizim üçün nəzəri baxımdan fərq etməz, çünki psixoanalizə giriş üçün çıxarmaq istədiyimiz nəticələr, əgər dil sürçməsi hallarının yalnız az bir qismi bizim yanaşmamıza tabe olsa belə (şübhəsiz ki, belə deyil), qüvvədə qalır. Digər səhv növlərinə dil sürçməsi üçün əldə etdiyimiz nəticələri genişləndirə bilib-bilməyəcəyimiz sualına cavab olaraq, əvvəlcədən “bəli” deyirəm. Yazma səhvləri, əl alma səhvləri və s. nümunələrini araşdırmağa başlayanda siz özləriniz buna əmin olacaqsınız. Lakin texniki səbəblərə görə, dil sürçməsinin özünü daha dərindən araşdırana qədər bu işi təxirə salmağı təklif edirəm.

Müəlliflər tərəfindən önə çıxarılan qan dövranının pozulması, yorğunluq, oyanma, diqqətsizlik amilləri və diqqətin pozulması nəzəriyyəsinin, dil sürçməsinin təsvir olunan psixi mexanizmini qəbul etdikdə bizim üçün hələ nə ifadə edə biləcəyi sualı daha ətraflı cavablandırılmağa layiqdir. Diqqət edin, biz bu amilləri inkar etmirik. Psixoanalizin başqa tərəfdən iddia olunan bir şeyi inkar etməsi ümumiyyətlə çox nadir hallar baş verir; o, adətən yalnız yeni bir şey əlavə edir və bəzən belə olur ki, indiyə qədər nəzərdən qaçırılan və indi əlavə olunan şey məhz əsas məqamdır. Fizoloji meyillərin təsiri, onlar tərəfindən yaradılan yüngül narahatlıq, qan dövranı pozğunluqları və tükənmə hallarının verilməsi, səhv danışmanın baş verməsi üçün şübhəsiz qəbul edilməlidir; gündəlik və şəxsi təcrübə sizi bu barədə inandıra bilər. Lakin bununla nə qədər az şey izah olunur! Əvvəla, bunlar səhv hərəkətin zəruri şərtləri deyil. Səhv danışma tam sağlamlıq və normal vəziyyətdə də mümkündür. Bu fiziki amillər yalnız səhv danışmanın özünəməxsus psixi mexanizmi üçün asanlaşdırıcı və əlverişli şərait kimi dəyərə malikdir. Mən bu əlaqə üçün bir dəfə bir bənzətmə istifadə etmişəm və onu indi təkrarlayacağam, çünki onu daha yaxşı bir şeylə əvəz etməyi bacarmıram. Tutaq ki, mən qaranlıq gecə saatında tənha bir yerdə gedirəm, orada mənə hücum edən və saatımı və pul kisəmi alan bir quldur tərəfindən qarşılaşır və sonra quldurun üzünü aydın görmədiyim üçün növbəti polis bölməsində şikayətimi belə təqdim edirəm: Tənhalıq və qaranlıq mənə indicə qiymətli əşyalarımı əlindən alıb. Polis komissarı mənə belə deyə bilər: Siz haqsız olaraq ekstremal mexanistik bir baxışa üstünlük verirsiniz. Gəlin vəziyyəti belə təsvir edək: Qaranlığın himayəsi altında, tənhalıqdan qaynaqlanan əlverişli şəraitdə, naməlum bir quldur sizə dəyərli əşyalarınızı əlindən alıb. Sizin işinizdəki əsas vəzifənin qulduru tapmaq olduğunu düşünürəm. Bəlkə də sonra ondan qəniməti geri ala bilərik.

Oyanma, diqqətsizlik və diqqət pozğunluğu kimi psixofizioloji amillər izah məqsədləri üçün bizə açıq şəkildə çox az şey verir. Bunlar yalnız ifadələr, arxasına baxmağımızdan bizi saxlamamalı olduğumuz ispan şirmələrdir. Əksinə, burada oyanmanı, diqqətin xüsusi yayındırılmasını nəyin yaratdığı sualı önə çıxır. Səs təsirləri, söz oxşarlıqları və sözlərdən qaynaqlanan adətən istifadə olunan assosiasiyalar yenə də əhəmiyyətli kimi qəbul edilməlidir. Onlar səhv danışmanı asanlaşdırır, ona gedə biləcəyi yolları göstərərək. Amma qarşımda bir yol varsa, bu, həmin yolu gedəcəyimi də öz-özlüyündə həll etmiş sayılırmı? Bunun üçün hələ bir motiv lazımdır ki, mən ona qərar verim, üstəlik, məni bu yolda irəli aparan bir qüvvə də tələb olunur. Deməli, bu səs və söz əlaqələri də, fiziki meyillər kimi, yalnız səhv danışmanın xeyrinə olan şəraitlərdir və onun əsl izahını verə bilməzlər. Xahiş edirəm, nəzərə alın ki, halların çox böyük əksəriyyətində mənim nitqim, istifadə etdiyim sözlərin səs oxşarlığı ilə başqa sözləri xatırlatması, onların əks mənalı sözlərlə sıx bağlı olması və ya onlardan yayılan adət olunmuş assosiasiyalar səbəbindən pozulmur. Filosof Vundtun fəlsəfi izahı ilə belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, fiziki tükənmə nəticəsində assosiasiya meyilləri digər nitq niyyəti üzərində üstünlük qazandıqda səhv danışma baş verir. Bu, çox inandırıcı görünərdi, əgər təcrübə buna zidd olmasaydı; təcrübənin şahidliyinə görə, halların bir qismində fiziki, digər qismində isə assosiasiya şəraitləri səhv danışmanın xeyrinə olan amillər kimi çatışmır.

Lakin mənə xüsusilə maraqlı olan sizin növbəti sualınızdır: bir-biri ilə toqquşan iki tendensiyanı necə müəyyən etmək olar? Siz yəqin ki, bu sualın nə qədər ağır nəticələr doğurduğunu təsəvvür etmirsiniz. Elə deyilmi, ikisindən biri, yəni pozulan tendensiya həmişə şübhəsizdir: səhvə yol verən şəxs onu bilir və ona etiraf edir. Şübhə və çətinliklərə yalnız digər, yəni pozan tendensiya səbəb ola bilər. İndi biz artıq eşitmişik və siz də əlbəttə unutmadınız ki, halların bir qismində bu digər tendensiya da eyni dərəcədə açıqdır. O, səhv danışmanın effekti ilə göstərilir, əgər biz bu effekti öz-özlüyündə qəbul etməyə cəsarət göstərsək. Əksinə səhv danışan prezident — ayandır ki, iclası açmaq istəyir, lakin eyni dərəcədə ayandır ki, onu bağlamaq da istəyir. Bu qədər açıqdır ki, yozum üçün heç nə qalmır. Amma pozan tendensiyanın ilkin tendensiyanı yalnız təhrif etdiyi, özünü tam ifadə etmədiyi digər hallarda, təhrifdən pozan tendensiyanı necə təxmin etmək olar?

Birinci qrup hallarda çox sadə və etibarlı yolla, yəni pozulmuş tendensiyanı müəyyən etdiyimiz eyni üsulla. Bu tendensiyanı danışan şəxs bizə birbaşa açıqlayır; dilə tutulandan sonra o, əvvəlcə nəzərdə tutulmuş söz düzülüşünü dərhal bərpa edir. «Bu draut, yox, bu bəlkə bir ay daha davam edəcək». İndi isə təhrif edən tendensiyanı da ondan açıqlamağı istəyirik. Ona soruşuruq: Bəs niyə əvvəlcə «draut» dediniz? O cavab verir: Demək istədim ki, bu, kədərli bir hekayədir; digər halda, «Vorschwein» dil sürçməsində də o, sizə eyni şəkildə təsdiq edir ki, əvvəlcə demək istəmişdir: Bu, bir donuzluqdur, lakin sonra özünü saxlayaraq başqa bir ifadəyə keçmişdir. Beləliklə, burada təhrif edən tendensiyanın müəyyən edilməsi də təhrif olunmuşun müəyyən edilməsi qədər etibarlı nəticə vermişdir. Mən burada nümunələri təsadüfən seçməmişəm; onların açıqlanması və həlli nə mənim, nə də tərəfdarlarımdan birinin tərəfindən irəli sürülməmişdir. Lakin bu iki halda həlli asanlaşdırmaq üçün müəyyən bir müdaxilə zəruri idi. Danışan şəxsə soruşmaq lazım idi ki, niyə belə dilə tutmuşdur, dilə tutulma haqqında nə deyə bilər. Əks halda, o, bəlkə də dilə tutulmuşdan keçib gedəcək və onu açıqlamaq istəməyəcəkdi. Soruşulduqda isə o, ilk gələn fikirlə izahını verdi. İndi görürsünüz ki, bu kiçik müdaxilə və onun uğuru artıq bir psixoanalizdir və bundan sonra aparacağımız hər bir psixoanalitik araşdırmanın nümunəsidir.

Əgər psixoanalizin qarşınızda peyda olduğu eyni anda ona qarşı müqavimətin də sizin içərinizdə başını qaldırdığını güman edirəmsə, mən çox güvənsizmiyəm? Mənə etiraz etmək istəmirsiniz ki, dilə tutulmanı edən soruşulmuş şəxsin verdiyi məlumat tam sübutedici deyil? Sizcə, o, əlbəttə ki, mənim tələbimə tabe olmağa, dilə tutulmanı izah etməyə çalışır və belə bir izah üçün uyğun göründüyü anda ağlına gələn ilk şeyi deyir. Dilə tutulmanın həqiqətən belə baş verdiyinə dair sübut bununla verilmir. Bəli, belə ola bilər, lakin əksinə də ola bilər. Ona eyni dərəcədə və bəlkə də daha yaxşı uyğun gələn başqa bir şey də ağlına gələ bilərdi.

O, psixiki hadisəyə əsasən nə qədər az hörmət bəslədiyiniz diqqət çəkici! Təsəvvür edin ki, kimsə müəyyən bir maddənin kimyəvi təhlilini aparıb və həmin maddənin bir tərkib hissəsindən müəyyən bir çəki, filan qədər milliqram əldə edib. Bu çəki miqdarından müəyyən nəticələr çıxarmaq olar. İnanırsınız ki, kiməsə belə bir fikir gələcək ki, bu nəticələri, təcrid olunmuş maddənin başqa bir çəkiyə malik ola biləcəyi motivləşdirməsi ilə tənqid etsin? Hər kəs, məhz bu çəkinin və başqasının olmadığını göstərən hadisə qarşısında baş əyir və ona etimadla özünün digər nəticələrini əsaslandırır. Yalnız psixiki hadisə, yəni sorğuya cavab verən şəxsə müəyyən bir fikrin gəldiyi faktı mövcud olduqda, siz bunu qəbul etmirsiniz və deyirsiniz ki, ona başqa bir şey də gələ bilərdi! Sizdə psixiki azadlığın illüziyası var və ondan imtina etmək istəmirsiniz. Bu mövzuda sizinlə ən kəskin şəkildə ziddiyyət təşkil etdiyimə təəssüf edirəm.

İndi burada dayandıracaqsınız, lakin yalnız müqaviməti başqa bir yerdə yenidən başlatmaq üçün. Davam edirsiniz: Psixoanalizin özünəməxsus texnikasının, öz problemlərinin həllini analiz olunan şəxslərin özündən eşitmək olduğunu başa düşürük. İndi başqa bir nümunə götürək, yəni təntənəli nitq söyləyən şəxsin iclası rəhbərin sağlığına qədəh qaldırmağa dəvət etdiyi nümunə. Siz deyirsiniz ki, bu halda pozucu niyyət təhqir niyyətidir: ehtiram ifadəsinə qarşı çıxan məhz odur. Lakin bu, sadəcə olaraq, dil sürçməsi xaricindəki müşahidələrə əsaslanan sizin tərəfinizdən edilən bir yozumdur. Əgər bu halda söz verən şəxsi sorğulasanız, o, sizə təhqir niyyət etdiyini təsdiqləməyəcək; əksinə, bunu qəti şəkildə inkar edəcək. Niyə bu sübut edilə bilməyən yozumunuzu bu aydın etiraza qarşı tərk etmirsiniz?

Bəli, bu dəfə siz güclü bir şey tapmısınız. Mən naməlum təntənəli nitq söyləyən şəxsi təsəvvür edirəm; o, ehtimal ki, alqışlanan rəhbərin köməkçisidir, bəlkə artıq dosentdir, həyatda ən yaxşı imkanlara malik gənc bir kişidir. Mən onun içərinə nüfuz etmək istəyirəm, görəsən rəhbərə hörmət çağırışına qarşı çıxan bir şey hiss edibmi? Amma mən orada çox pis vəziyyətə düşürəm. O, səbirsizlənir və birdən-birə mənə hücum edir: «Siz, artıq sorğularınızı kəsin, yoxsa mən xoşagəlməz olacağam. Şübhələrinizlə bütün karyeramı xarab edirsiniz. Mən sadəcə olaraq, eyni cümlədə əvvəlcə iki dəfə «auf» sözünü tələffüz etdiyim üçün «anstossen» deməli olan yerdə «aufstossen» demişəm. Meringerin «əks-səda» (Nachklang) adlandırdığı şey budur və bundan başqa heç nə izah edilə bilməz. Məni başa düşürsünüz? Kəs.» Hm, bu gözlənilməz bir reaksiyadır, həqiqətən də enerjili bir imtina. Görürəm ki, bu gənc kişidən heç nə əldə etmək olmaz, amma eyni zamanda düşünürəm ki, onun səhv hərəkətinin heç bir mənası olmaması barədə güclü şəxsi marağı var. Bəlkə siz də hesab edirsiniz ki, təmiz nəzəri bir araşdırma zamanı dərhal bu qədər kobud olması düzgün deyil, amma nəhayət, siz deyəcəksiniz ki, o, əslində nə demək istədiyini və nə demək istəmədiyini bilməlidir.

Beləliklə, o bunu bilməlidirmi? Bəlkə də hələ sual budur.

İndi isə siz məni əlinizə keçirdiyinizə inanırsınız. Deməli, sizin texnikanız budur, eşidirəm ki, deyirsiniz. Əgər özündən bir dil sürçməsi etmiş həmin şəxs sizə uyğun gələn bir şey deyirsə, onda siz onu son həlledici avtoritet kimi qəbul edirsiniz. «O, bunu özü deyir!» Amma əgər onun dediyi şey sizin işinizə uyğun gəlmirsə, onda birdən-birə iddia edirsiniz ki, onun sözü heç nədir, ona inanmaq lazım deyil.

Bu, əlbəttə ki, doğrudur. Amma mən sizə eyni dərəcədə qəbuledilməz bir hal təqdim edə bilərəm. Əgər bir təqsirləndirilən şəxs hakim qarşısında bir cinayəti etiraf edirsə, hakim etirafa inanır; amma əgər o, inkar edirsə, hakim ona inanmır. Əksinə olsaydı, ədalət mühakiməsi olmazdı və bəzi hallarda baş verən səhvlərə baxmayaraq, siz bu sistemi qəbul etməlisiniz.

Bəli, siz hakim olursunuz və dil sürçməsi etmiş şəxs qarşınızda təqsirləndirilən biridir? Bəs dil sürçməsi cinayətdirmi? Bəlkə də biz özlərimiz bu müqayisəni rədd etməməliyik.

Ancaq baxın, görünüşdə bu qədər zərərsiz olan səhv hərəkətlər məsələlərinə bir az dərindən nüfuz etdikdə nə qədər dərin fərqlərə gəlib çıxdıq. Hazırda biz bu fərqləri heç cür uzlaşdırmağı bacarmırıq. Mən sizə hakim və təqsirləndirilən şəxs haqqında olan bənzətmə əsasında ilkin bir kompromis təklif edirəm. Siz mənə etiraf etməlisiniz ki, təhlil olunan şəxs səhv hərəkətin mənasını özü etiraf etdikdə, bu məna heç bir şübhəyə yer qoymur. Mən də sizə etiraf edirəm ki, təhlil olunan şəxs məlumat verməkdən imtina etdikdə, təbii ki, o, bizə məlumat vermək üçün əlçatan olmadıqda, fərz edilən mənanın birbaşa sübutuna nail olmaq mümkün deyil. Biz sonra, ədalət mühakiməsi işində olduğu kimi, göstəricilərə (dolayı sübutlara) möhtac qalırıq; bu göstəricilər bizim qərarımızı bir dəfə daha ehtimal olunan, digər dəfə isə daha az ehtimal olunan edə bilər. Məhkəmədə praktik səbəblərə görə də göstəricilərə əsasən təqsirli hökm çıxarmaq lazımdır. Bizim üçün belə bir məcburiyyət yoxdur; lakin biz belə göstəricilərin dəyərləndirilməsindən imtina etməyə də məcbur deyilik. Elmin yalnız qatı şəkildə sübut olunmuş teoremlərdən ibarət olduğuna inanmaq və belə bir tələb irəli sürmək haqsızlıq olardı. Bu tələbi yalnız avtoritarlığa həris olan, dini katexizmini başqası, hətta elmi olanla əvəz etmək ehtiyacı duyan bir qəlb irəli sürür. Elmin öz katexizmində az sayda apodiktik (qəti) cümlələr var, digərləri isə müəyyən ehtimal dərəcələrinə qədər inkişaf etdirilmiş iddialardır.

Yaxınlıqlar (qətiyyətə yaxınlaşmalar) ilə kifayətlənmək və son təsdiqləmələrin çatışmazlığına baxmayaraq, konstruktiv işi davam etdirmək, elmi təfəkkürün əlamətidir.

Lakin təhlil olunan şəxsin ifadəsi səhv hərəkətin mənasını özü aydınlaşdırmadığı halda, bizim təfsirlərimiz üçün istinad nöqtələrini, sübutlarımız üçün göstəriciləri haradan götürürük? Müxtəlif tərəflərdən. Əvvəlcə, səhv yerinə yetirmələrdən kənar hadisələrlə analogiyadan, məsələn, adın təhrif edilməsinin (səhv tələffüz edilməsinin) qəsdən ad təhrif etməklə eyni alçaldıcı məna daşıdığını iddia etdikdə. Sonra isə, səhv yerinə yetirmənin baş verdiyi psixi vəziyyətdən, səhv hərəkəti törədən şəxsin xarakterini bildiyimizdən və həmin şəxsə təsir edən, onun bu səhv hərəkətlə reaksiya verə biləcəyi təsirlərdən. Adətən, proses belə gedir ki, biz ümumi prinsiplərə əsasən səhv yerinə yetirmənin yozumunu həyata keçiririk, bu isə əvvəlcə yalnız bir fərz, yozum üçün bir təklifdir, sonra isə psixi vəziyyətin araşdırılmasından təsdiqi alırıq. Bəzən biz, gələcək hadisələri də gözləməli oluruq; bu hadisələr səhv yerinə yetirmə ilə sanki əvvəlcədən xəbər vermiş olurlar ki, fərzimiz təsdiqlənmiş olsun.

Mən sizə bu barədə sübutları asanlıqla təqdim edə bilmərəm, əgər özümü dil sürçməsi sahəsi ilə məhdudlaşdırmalıyam, baxmayaraq ki, burada da tək-tük yaxşı nümunələrə rast gəlinir. Bir xanımı müşayiət etmək istəyən gənc kişi, şübhəsiz, utancaqdır; əri yalnız xanımın istədiyi yeməyi yeyib içə bildiyi xanımı isə mən evdə rəhbərliyi aparmağı bacaran qətiyyətli qadınlardan biri kimi tanıyıram. Və ya aşağıdakı halı nəzərə alın: “Concordia” cəmiyyətinin ümumi yığıncağında gənc bir üzv şiddətli müxalifət nitqi söyləyir və nitqin gedişində cəmiyyət rəhbərliyini “Vorschußmitglieder” (avans üzvləri) adlandırır; bu söz, görünür, idarə heyəti və komissiya sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Biz fərz edirik ki, onun müxalifətinə mane olan bir meyil var idi və bu meyil avansla əlaqəli olan bir şeyə arxa dayana bilərdi. Həqiqətən də, məlumat mənbəyimizdən öyrənirik ki, nitq söyləyən şəxs daimi pul çətinliyi içində idi və məhz həmin vaxt borc almaq üçün müraciət etmişdi. Deməli, maneə yaradan niyyət olaraq həqiqətən belə bir fikir yerləşdirilməlidir: müxalifətində özünü saxla; avansı təsdiq etməli olan eyni adamlardır.

Lakin mən sizə bu cür sübutedici əlamətlərin zəngin seçimini təqdim edə bilərəm, əgər digər səhv hərəkətlərin geniş sahəsinə keçid etsəm.

Əgər kimsə ona əvvəllər tanış olan bir xüsusi adı unutursa və ya bütün səylərinə baxmayaraq onu çətinliklə yadda saxlayırsa, bizdə belə bir fərziyyə yaranır ki, o, bu adın daşıyıcısına qarşı nəsə var və buna görə də onun haqqında düşünməyi istəmir; bu səhv hərəkətin baş verdiyi psixi vəziyyətin aşağıdakı açıqlamalarını nəzərə alın:

“Y cənabı bir xanıma uğursuz şəkildə aşiq oldu və həmin xanım qısa müddət sonra X cənabı ilə evləndi. X cənabını Y cənabı artıq uzun müddətdir tanısa da və hətta onunla iş əlaqələrində olsa da, onun adını dəfələrlə unutur, elə ki, X cənabı ilə yazışmaq istədikdə bir neçə dəfə başqalarından soruşmalı olur.” *

Y cənabı açıq-aşkar xoşbəxt rəqibindən heç nə bilmək istəmir. “Onun haqqında düşünməmək lazımdır.”

Və ya: Bir xanım həkimdən ortaq tanışları haqqında soruşur, lakin onu qızlıq adı ilə adlandırır. Evləndikdən sonra qəbul etdiyi adı o, unutmuşdur. Sonra o, bu evlənmədən çox narazı olduğunu və həmin qadının ərinə dözə bilmədiyini etiraf edir.”

Adların unudulması haqqında biz başqa baxımdan da çox şey deməli olacağıq; indi isə bizi əsasən unutmanın baş verdiyi psixi vəziyyət maraqlandırır.

1) C.G. Yunqa görə. 2) A.A. Brilə görə.

Niyyətlərin unudulması, ümumiyyətlə, niyyəti icra etmək istəməyən əksinə bir axına aid edilə bilər. Lakin psixoanalizdə yalnız biz belə düşünmürük; əksinə, insanların ümumi qəbulu budur ki, onlar həyatda buna inansalar da, nəzəriyyədə bunu inkar edirlər. Himayədar, himayə etdiyi şəxsin qarşısında onun xahişini unutduğunu söyləyərək üzr istəyirsə, onun qarşısında haqq qazana bilməz. Himayə olunan dərhal belə düşünür: Onun üçün bu vacib deyil; o, söz vermişdi, lakin əslində bunu etmək istəmir. Beləliklə, müəyyən münasibətlərdə həyatda da unutma qınanılır və bu səhv hərəkətlərin populyar və psixoanalitik qəbulu arasındakı fərq aradan qalxmış kimi görünür. Təsəvvür edin ki, evdar xanım qonağı belə qarşılayır: «Nə, bu gün gəldiniz? Mən bu gün sizi dəvət etdiyimi tamamilə unutmuşdum». Və ya sevgilisinə son müzakirə olunan görüşə gəlməyi unutduğunu etiraf etməli olan gənc kişini təsəvvür edin. O, əlbəttə ki, bunu etiraf etməyəcək, daha çox yerində uydurmaqla, o vaxt gəlməsinə mane olan və o vaxtdan bəri xəbər verməsinə imkan verməyən ən inandırıcı olmayan maneələri uydurmağı üstün tutacaq. Hərbi məsələlərdə bir şeyi unutmaqla bağlı üzr istəmənin heç bir fayda vermədiyini və heç bir cəzadan qorumadığını hamımız bilirik və bunu haqlı hesab etməliyik. Burada bütün insanlar birdən-birə razılaşır ki, müəyyən bir səhv hərəkət mənalıdır və onun hansı məna daşıdığı aydındır. Niyə onlar bu anlayışı digər səhv hərəkətlərə şamil etmək və ona tam etiraf etmək üçün kifayət qədər ardıcıl deyillər? Əlbəttə, buna da cavab var.

Əgər niyyətlərin unudulmasının mənası adi insanlara belə az şübhəli görünürsə, şairlərin bu səhv hərəkəti eyni mənada istifadə etdiklərini görərək daha az təəccüblənəcəksiniz. Sizdən kim B. Şounun «Sezar və Kleopatra» əsərini görmüş və ya oxumuşdursa, xatırlayacaq ki, gedən Sezar son səhnədə hələ də bir şeyi qəsd etdiyi, lakin indi onu unutduğu fikri ilə təqib olunur. Nəhayət, bunun nə olduğu aydın olur: Kleopatradan ayrılmaq. Şairin bu kiçik təşəbbüsü böyük Sezarı, onun malik olmadığı və heç vaxt can atmadığı bir üstünlüklə təqdim etmək istəyir. Tarixi mənbələrdən öyrənə bilərsiniz ki, Sezar Kleopatranın Romaya gəlməsinə icazə vermiş və Kleopatra orada kiçik Sezarion ilə birlikdə ikən Sezar öldürülmüş, bundan sonra o, qaçaraq şəhəri tərk etmişdir.

Niyyətlərin unudulması halları ümumiyyətlə o qədər aydındır ki, psixi vəziyyətdən səhv hərəkətin mənasına dair əlamətlər çıxarmaq niyyətimiz üçün onlar az yararlıdır. Buna görə də çox mürəkkəb və qaranlıq olan bir səhv hərəkətə, itirməyə və yerini dəyişməyə müraciət edək. İtirmə, çox vaxt ağrılı bir təsadüf kimi qəbul edilən bir hadisədir və biz özümüzün buna bir niyyətlə qatıldığımızı siz heç də inandırıcı tapmayacaqsınız. Lakin belə müşahidələr kifayət qədər çoxdur: Gənc bir kişi ona çox sevimli olan qələmini itirir. Bir gün əvvəl qaynından bir məktub almışdı, məktub belə bitirdi: ‘Mənim hələlik nə həzzim, nə də vaxtım sənin yüngülbaşlığın və tənbəlliyini dəstəkləməyə var.’ Qələm isə məhz həmin qayının hədiyyəsi idi. Bu təsadüfi üst-üstə düşmə olmadan, itirmənin əşyadan qurtulmaq niyyəti ilə əlaqəli olduğunu təbii ki, iddia edə bilmərik. Oxşar hallar çox tez-tez rast gəlinir. İnsanlar, hədiyyə verən şəxslə düşmən olduqda və artıq onu xatırlamaq istəmədikdə, ya da əşyanı özləri artıq sevmədikdə və onu daha yaxşı bir əşya ilə əvəz etmək üçün bəhanə yaratmaq istədikdə əşyaları itirirlər. Bir əşyaya qarşı eyni niyyətə, əlbəttə, əldən buraxma, qırma, parçalama da xidmət edir. Məktəbli şagirdin doğum günündən birbaşa əvvəl istifadə əşyalarını itirməsi, xarab etməsi, qırması, məsələn, məktəb çantasını və cib saatını itirməsi təsadüfi hesab edilə bilərmi?

1) B. Dattnerə görə,

Özünün yerini dəyişdirdiyi bir şeyi tapa bilməməyin əzabını kifayət qədər çox yaşamış olan, yerini dəyişmədəki niyyətə də inanmaq istəməyəcək. Lakin yerini dəyişmənin ətraf şərtlərinin əşyanı müvəqqəti və ya daimi olaraq aradan qaldırmağa yönəlmiş bir tendensiyanı göstərdiyi nümunələr heç də nadir deyil. Bu cür ən gözəl nümunə bəlkə də aşağıdakıdır:

Gənc bir kişi mənə danışır: “Bir neçə il əvvəl evliliyimdə yanlış anlaşılmalar var idi, arvadımı çox soyuq tapırdım və onun üstün xüsusiyyətlərini məmnuniyyətlə tanımaq istəsəm də, biz bir-birimizə yaxınlıq göstərmədən yaşayırdıq. Bir gün o, gəzintidən mənim üçün maraqlı ola biləcəyini düşünərək aldığı bir kitabı gətirdi. Bu ‘diqqət’ nişanına görə təşəkkür etdim, kitabı oxumağı vəd etdim, onu yerinə qoydum və bir daha tapa bilmədim. Aylar belə keçdi, bu müddət ərzində mən bəzən bu itən kitabı xatırladım və onu tapmaq üçün boş yerə cəhd etdim. Təxminən yarım il sonra, bizdən ayrı yaşayan sevimli anam xəstələndi. Arvadım, qayınanasına baxmaq üçün evi tərk etdi. Xəstənin vəziyyəti ciddiləşdi və bu, arvadıma özünün ən yaxşı tərəflərini göstərməyə imkan verdi. Bir axşam arvadımın göstərdiyi qulluqdan coşğun və ona qarşı minnətdar halda evə qayıtdım. Yazı masama yaxınlaşdım, müəyyən bir niyyət olmadan, lakin sanki somnambul təhlükəsizliyi ilə masanın bir çəkməcəsini açdım və ən yuxarıda, uzun müddətdir axtardığım, yerini dəyişdirdiyim kitabı tapdım.”

Motivin sönməsi ilə cismin yerini dəyişmə prosesi də sona çatdı,

Hörmətli xanımlar və cənablar! Bu nümunələr toplusunu sonsuzluğa qədər artıra bilərdim. Lakin burada bunu etmək istəmirəm. Mənim «Gündəlik həyatın psixopatologiyası» (ilk dəfə 1901-ci ildə nəşr olunmuşdur) əsərimdə siz artıq səhv hərəkətlərin öyrənilməsi üçün çox zəngin bir kazuistika tapacaqsınız. Bütün bu nümunələr yenə də eyni nəticəni verir: onlar sizə səhv hərəkətlərin mənası olduğunu ehtimal etdirir və bu mənanı ətraf şəraitdən necə təxmin etmək və ya təsdiqləmək lazım olduğunu göstərir. Bu gün daha qısa danışacağam, çünki biz bu fenomenlərin öyrənilməsindən psixoanalizə hazırlıq üçün fayda əldə etmək niyyəti ilə məhdudlaşmışıq. Burada yalnız iki qrup müşahidəyə toxunmalıyam: təkrarlanan və kombinasiyalı səhv hərəkətlərə, eləcə də yozumlarımızın sonradan baş verən hadisələrlə təsdiqlənməsinə.

Təkrarlanan və kombinasiyalı səhv hərəkətlər şübhəsiz ki, öz növlərinin ən yüksək çiçəkləridir. Əgər bizə yalnız səhv hərəkətlərin məna daşıya biləcəyini sübut etmək lazımdır, onda əvvəlcədən yalnız onlara diqqət yetirməli idik, çünki onlarda məna hətta kütləşmiş bir anlayış üçün belə inkar edilməzdir və ən tənqidi hökmün qarşısında özünü qəbul etdirir. İfadələrin təkrarlanması, təsadifə demək olar ki, heç vaxt xas olmayan, lakin qəsdə çox yaraşan bir inadkarlığı ortaya qoyur. Nəhayət, səhv hərəkətlərin müxtəlif növlərinin bir-biri ilə əvəzlənməsi bizə səhv hərəkətin vacib və mahiyyət etibarilə əsas olan tərəfinin nə olduğunu göstərir: bu, onun forması və ya istifadə etdiyi vasitələr deyil, əksinə, özünün xidmət etdiyi və ən müxtəlif yollarla həyata keçirilməli olan niyyətdir. Beləliklə, sizə təkrarlanan unutma halını nümunə kimi gətirmək istəyirəm: E. Jones hekayə edir ki, bir dəfə ona məlum olmayan motivlərdən bir məktubu bir neçə gün boyu masasının üstündə saxlamışdır. Nəhayət, onu poçta verməyə qərar vermiş, lakin məktubu «ölü məktublar şöbəsindən» geri almışdır, çünki ünvanı yazmağı unutmuşdur. Ünvanı yazdıqdan sonra onu poçta aparmış, lakin bu dəfə poçt markası olmadan. İndi isə o, məktubu ümumiyyətlə göndərməkdən imtina etdiyini nəhayət etiraf etməli idi.

Başqa bir halda, bir səhv götürmə bir cismin yerini dəyişməsi ilə kombinasiya olunur. Bir xanım bacısının əri ilə, məşhur bir sənətkarla, Romaya səyahət edir. Ziyarətçi Romada yaşayan almanlar tərəfindən çox yüksək qiymətləndirilir və digər şeylərlə yanaşı qızıl bir medal alır.

1) Eyni şəkildə A. Maeder (fransız), A. A. Brill (ingilis), E. Jones (ingilis), J. Ştark (niderland) və başqalarının toplularında.

antik mənşəli medalı hədiyyə olaraq aldı. Xanım bacısının əri bu gözəl parçanı kifayət qədər qiymətləndirmədiyi üçün inciklik duyur. Bacısı onu əvəz etdikdən sonra evə qayıdanda, əşyaları açarkən görür ki, medalyanı — necə olduğunu bilmir — özü ilə götürüb. Dərhal bacısının ərinə məktubla bildirir və ona xəbər verir ki, götürdüyü şeyi sabah Romaya geri göndərəcək. Lakin sabah medalyanı elə məharətlə yerdəyişdirir ki, onu tapmaq və göndərmək mümkün olmur, və sonra xanıma aydın olur ki, onun "səpələnmişliyi" nə demək idi, yəni o, parçanı özü üçün saxlamaq istəyirdi.

Sizə əvvəllər unutmanın səhv ilə birləşməsinə dair bir misal danışmışdım: kimsə ilk dəfə bir görüşü unudur, ikinci dəfə isə mütləq unutmayacağına dair qərarla razılaşdırılmış saatdan başqa bir saatda gəlir. Tamamilə oxşar bir halı öz təcrübəsindən mənə bir dost danışdı; o, elmi maraqlarla yanaşı, ədəbi maraqlar da güdür. O deyir: "Bir neçə il əvvəl müəyyən bir ədəbi cəmiyyətin komitəsinə seçilməyi qəbul etdim, çünki güman edirdim ki, cəmiyyət bir vaxt mənə dramımın tamaşaya qoyulmasını təmin etməkdə kömək edə bilər, və hər cümə günü keçirilən iclaslarda müntəzəm iştirak edirdim, hərçənd böyük maraqla deyil. Bir neçə ay əvvəl F. teatrında tamaşa qoyulacağına dair təminat aldım və o vaxtdan müntəzəm olaraq həmin cəmiyyətin iclaslarını unutmağa başladım. Bu şeylər haqqında kitabınızı oxuyanda unutqanlığımdan utandım, özümə irad tutdum ki, indi insanlara ehtiyacım qalmadıqdan sonra gəlməməyim əsl alçaqlıqdır, və qərara gəldim ki, gələn cümə mütləq unutmayacağam. Bu qərarı təkrar-təkrar xatırladım, ta ki onu yerinə yetirib iclas zalının qapısı qarşısında dayandım. Təəccübümlə gördüm ki, qapı bağlıdır, iclas artıq bitmişdi; yəni mən günü səhv salmışdım: artıq şənbə idi!" ı) R.Reitlerə görə.

Bənzər müşahidələr toplamaq kifayət qədər cəlbedici olardı, lakin mən davam edirəm; sizə elə hallara nəzər salmağı təklif edirəm ki, orada bizim yozumumuz gələcək tərəfindən təsdiq gözləməlidir.

Bu halların əsas şərti, təbii ki, indiki psixi vəziyyətin bizə məlum olmaması və ya araşdırmamız üçün əlçatan olmamasıdır. Bu halda bizim yozumumuz yalnız bir fərziyyə dəyərini daşıyır və biz ona çox böyük əhəmiyyət vermək istəmirik. Lakin sonradan, yozumumuzun artıq o vaxtlar nə qədər əsaslı olduğunu göstərən bir hadisə baş verir. Bir dəfə mən yeni evlənmiş bir cütlüyün qonağı idim və gəlinin gülərək son hadisəsini danışdığını eşitdim: o, səyahətdən qayıtdıqdan sonrakı gün, əri öz işləri ilə məşğul ikən, əvvəllər olduğu kimi bacısı ilə alış-veriş etmək üçün yenidən onun yanına getmişdi. Birdən-birə yolun o tayında bir kişi diqqətini çəkmiş və bacısını itələyərək, “Bax, orada L. cənabı gedir” deyə qışqırmışdı. O, bu kişinin bir neçə həftədir onun əri olduğunu unutmuşdu. Bu hekayəni dinləyərkən mən irkilmişdim, amma nəticə çıxarmağa cəsarət etməmişdim. Kiçik hekayə mənə yalnız illər sonra, bu evlilik ən bədbəxt nəticəyə gəldikdən sonra yenidən yadıma düşdü.

A. Maeder, toyundan bir gün əvvəl toy libasını sınaqdan keçirməyi unutmuş və yalnız gecənin geç saatlarında, dərzi xanımın kədərinə səbəb olacaq şəkildə bunu xatırlayan bir xanım haqqında danışır. O, bu unutmağı, xanımın qısa müddət sonra ərindən boşanması ilə əlaqələndirir. — Mən indi ərindən boşanmış bir xanımı tanıyıram; o, var-dövlətinin idarə edilməsi zamanı sənədləri tez-tez qızlıq soyadıyla imzalamışdı, bunu həqiqətən qəbul etməsindən çox illər əvvəl. — Mən digər qadınlardan da bilirəm ki, onlar bal ayı səyahətində toy üzüklərini itirmişlər və bilirəm ki, evliliyin gedişatı bu təsadüfə məna vermişdir. İndi isə daha yaxşı nəticəli açıq-aşkar bir nümunə gətirək. Məşhur bir alman kimyaçısının evliliyinin, nikah saatını unutması və kilsəyə getmək əvəzinə laboratoriyaya getməsi səbəbindən baş tutmadığı danışılır. O, qədər ağıllı idi ki, bu cəhdi yalnız bir dəfə etməklə kifayətləndi və yüksək yaşda evlənmədən vəfat etdi.

Bəlkə sizə də belə bir fikir gəlib ki, bu nümunələrdəki səhv hərəkətlər qədimlərin uğursuzluq əlamətləri və ya nişanlarının yerini tutmuşdur. Həqiqətən də, nişanların bir qismi başqa bir şey deyildi, sadəcə səhv hərəkətlər idi, məsələn, birinin yıxılması və ya yerə düşməsi kimi. Digər bir qismi isə, əlbəttə, obyektiv hadisənin, subyektiv fəaliyyətin deyil, xarakterini daşıyırdı. Lakin konkret bir hadisənin hansı qrupa aid olduğunu müəyyən etməyin bəzən nə qədər çətin olacağına inanmazdınız. Fəaliyyət, passiv bir təcrübə kimi maskalanmağı çox vaxt bacarır.

Hər birimiz, uzun illərin təcrübəsinə baxa bilən, yəqin ki, özümüzə deyirik ki, insan münasibətlərindəki kiçik səhv hərəkətləri gələcəkdə baş verəcək hadisələrin işarəsi kimi şərh etsəydik və hələ gizli saxlanılan niyyətlərin əlaməti kimi onlardan istifadə etsəydik, bir çox məyusluqdan və ağrılı təəccüblərdən qurtulardıq. Adətən buna cəsarət etmirik; elə bir hiss yaranır ki, sanki elm yolu ilə yenidən batil inanca qayıdırıq. Əlbəttə, bütün işarələr həqiqətə çevrilmir və nəzəriyyələrimizdən başa düşəcəksiniz ki, onların hamısının həqiqətə çevrilməsi də lazım deyil.

4 / 28

IV. Mühazirə. Səhv hərəkətlər (yekun)

Hörmətli xanımlar və cənablar! Səhv hərəkətlərin bir mənası olduğunu, indiyə qədərki səylərimizin nəticəsi kimi qəbul edə bilərik və bundan sonra aparacağımız araşdırmalar üçün əsas götürə bilərik. Bir daha vurğulayırıq ki, biz heç bir fərdi səhv hərəkətin mənalı olduğunu iddia etmirik — və məqsədlərimiz üçün belə bir iddiaya ehtiyac da yoxdur —, baxmayaraq ki, mən bunu ehtimal edirəm. Səhv hərəkətlərin müxtəlif formalarında belə bir mənanı nisbətən tez-tez aşkarlaya bilməyimiz kifayətdir. Bu müxtəlif formalar, əlbəttə, bu baxımdan fərqli davranırlar. Dil sürüşmələri, yazı səhvləri və s. zamanı yalnız fizioloji izahı olan hallar rast gəlinə bilər; unutmağa əsaslanan növlərdə (adların və niyyətin unudulması, yerini dəyişmə və s.) mən belə hallara inanmıram; çox güman ki, qəsdən olmayan itirmələr də mövcuddur; həyatda baş verən səhvlər ümumiyyətlə yalnız müəyyən dərəcədə bizim baxış nöqtələrimizə tabe olur. Səhv hərəkətlərin psixiki aktlar olduğunu və iki niyyətin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yarandığını qəbul edərək irəliyə doğru hərəkət etdikdə, bu məhdudiyyətləri nəzərdə saxlayın.

Bu, psixoanalizin ilk nəticəsidir. Belə qarşılıqlı təsirlərin mövcudluğu və onların bu cür hadisələrə səbəb ola bilməsi haqqında psixologiya indiyə qədər heç nə bilmirdi. Biz psixiki hadisələr dünyasının sahəsini xeyli dərəcədə genişləndirdik və psixologiyaya əvvəllər aid edilməyən fenomenləri qazandıq.

Səhv hərəkətlərin “psixiki aktlar” olduğu iddiasında bir an daha qalaq. Bu iddia, onların bir mənası olduğu barədə digər ifadələrimizdən daha çox şey ehtiva edirmi? Mən belə düşünmürəm; əksinə, bu iddia daha qeyri-müəyyən və yanlış anlaşılmaya daha açıqdır. Ruhi həyatda müşahidə edilə bilən hər şeyi bəzən ruhi fenomen kimi adlandırmaq olar. Burada əsas məsələ, fərdi ruhi ifadənin birbaşa bədəni, orqanik və maddi təsirlərdən qaynaqlanıb-qaynaqlanmamasıdır; əgər qaynaqlanırsa, onun tədqiqi psixologiyaya aid deyil; yaxud, digər ruhi proseslərdən törəyib-törəməməsidir ki, bu proseslərin arxasında haradasa orqanik təsirlər silsiləsi başlayır. Bir hadisəni ruhi proses kimi adlandırdıqda, biz məhz sonuncu vəziyyəti nəzərdə tuturuq və buna görə də ifadəmizi belə formalaşdırmaq daha məqsədəuyğundur: hadisə mənalıdır, bir mənası var. Məna dedikdə biz məzmun, məqsəd, meyl və psixiki əlaqələr silsiləsindəki mövqeyi nəzərdə tuturuq.

Səhv hərəkətlərə çox yaxın olan, lakin bu adın artıq uyğun gəlmədiyi bir sıra digər hadisələr mövcuddur. Biz onları təsadüfi və simptomatik hərəkətlər adlandırırıq. Onlar da eyni qeyri-motivasiyalı, nəzərə çarpmayan və əhəmiyyətsiz xarakter daşıyır, üstəlik, artıq olan xarakterini daha aydın şəkildə nümayiş etdirir. Onları səhv hərəkətlərdən fərqləndirən şey, onlarla toqquşan və onlar tərəfindən pozulan digər bir niyyətin yoxluğudur. Digər tərəfdən, onlar sərhəd olmadan, duyğu vəziyyətlərinin ifadəsi kimi qəbul etdiyimiz jest və hərəkətlərə keçirlər. Bu təsadüfi hərəkətlərə geyimimizdə, bədən hissələrimizdə, əlçatan olan əşyalarda oynaq şəkildə icra edilən, məqsədsiz görünən bütün fəaliyyətlər, eləcə də bu fəaliyyətlərin icra edilməməsi, üstəlik, öz-özümüzə mırıldandığımız melodiyalar daxildir.

Sizin qarşınızda belə bir iddia irəli sürürəm ki, bütün bu fenomenlər səhv hərəkətlər kimi mənalı və eyni şəkildə yozumlanabiləndir, digər daha vacib ruhi proseslərin kiçik əlamətləridir, tam dəyərli psixiki aktlardır. Lakin mən ruhi hadisələr sahəsinin bu yeni genişləndirilməsində dayanmaq əvəzinə, psixoanaliz üçün vacib olan sualların çox daha aydın şəkildə işlənib hazırlana biləcəyi səhv hərəkətlərə qayıtmaq niyyətindəyəm.

Səhv hərəkətlərlə bağlı irəli sürdüyümüz və hələ cavablandırmadığımız ən maraqlı suallar təxminən bunlardır: Biz demişik ki, səhv hərəkətlər iki müxtəlif niyyətin qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir; bunlardan biri pozulan, digəri isə pozan adlandırıla bilər. Pozulan niyyətlər daha əlavə suallara səbəb vermir, lakin digərləri haqqında bilmək istəyirik: birincisi, başqalarını pozan kimi çıxış edən niyyətlər necə niyyətlərdir və ikincisi, pozan niyyətlər pozulan niyyətlərlə necə əlaqəlidir?

İcazə verin ki, yenidən bütün növün nümayəndəsi kimi “dil sürçməsi”ni götürüm və birinci sualdan əvvəl ikinci suala cavab verim.

Dil sürçməsində maneə yaradan niyyət, məzmun baxımından pozulan niyyətlə əlaqəli ola bilər; bu halda o, ona qarşı bir ziddiyyət, bir düzəliş və ya əlavə ehtiva edir. Və ya, daha qaranlıq və daha maraqlı olan halda, maneə yaradan niyyətin məzmun baxımından pozulan niyyətlə heç bir əlaqəsi yoxdur.

Hər iki əlaqənin birincisinə dair sübutları biz artıq bildiyimiz nümunələrdə və bənzər nümunələrdə asanlıqla tapa bilərik. Əksinə dil sürçməsinin baş verdiyi demək olar ki, bütün hallarda maneə yaradan niyyət, pozulan niyyətin əksini ifadə edir, yəni səhv hərəkət iki uzlaşmaz təkan arasındakı münaqişənin təsviridir. «Məclisi açıq elan edirəm, lakin onu artıq bağlamış olmağı üstün tutardım» — bu, prezidentin dil sürçməsinin mənasıdır. Rüşvətxorluqda ittiham olunan bir siyasi qəzet, məqalənin sonunda «Oxucularımız bizə, həmişə mənfəətsiz şəkildə ictimaiyyətin rifahı üçün çalışdığımıza dair şahidlik verəcəklər» sözlərinin yer alması lazım olan bir məqalə ilə özünü müdafiə edir. Lakin müdafiənin yazılmasını öz üzərinə götürən redaktor belə yazır: «mənfəətli şəkildə». Yəni, o, belə düşünür: «Mən belə yazmalıyam, amma əksini bilirəm». İmperatora həqiqəti çəkinmədən deməyə çağırış edən bir xalq nümayəndəsi, öz cəsarətindən qorxan daxili bir səsi dinləməli olur və dil sürçməsi ilə «çəkinmədən» sözünü «onurğasız» sözünə çevirir.

Sizə məlum olan, sıxlaşdırma və qısaltma təəssüratı yaradan nümunələrdə, birinci təkanın yanında özünü büruzə verən ikinci bir təkanın düzəlişləri, əlavələri və ya davamları söhbət gedir. Burada «Bir şeylər üzə çıxdı, amma bunu açıq-aşkar de, bu, murdarlıq idi» ifadəsi belə olur: «Bir şeylər üzə çıxdı» (Dinge zum Vorschein) sözləri «murdarlıq» (Schweinereien) sözü ilə əvəz olunaraq «Bir şeylər murdarlığa çıxdı» (Dinge zum Vorschwein) şəklində təhrif edilir. — «Bunu başa düşən adamları bir əlin barmaqları ilə saymaq olar; amma yox, əslində bunu yalnız bir nəfər başa düşür, yəni bir barmaqla saymaq olar». — Və ya, «Ərim istədiyini yeyib içə bilər. Amma siz bilirsiniz ki, mən onun bir şey istəməsinə ümumiyyətlə dözmürəm; yəni: o, mənim istədiyimi yeyib içə bilər». Bütün bu hallarda dil sürçməsi ya pozulan niyyətin öz məzmunundan irəli gəlir, ya da ona bağlanır.

Bir-birinə mane olan iki niyyət arasındakı digər əlaqə növü təcayüb hissi yaradır. Əgər maneə yaradan niyyətin pozulan niyyətin məzmunu ilə əlaqəsi yoxdursa, onda o haradan gəlir və niyə məhz belə bir yerdə maneə kimi özünü büruzə verir? Burada yalnız cavab verə bilən müşahidə göstərir ki, maneə, həmin şəxsi qısa müddət əvvəl məşğul edən və indi, artıq ifadəsini tapmış olsun ya da olmasın, fərq qoymadan belə bir şəkildə təsirini davam etdirən bir düşüncə axınından qaynaqlanır. Deməli, onu həqiqətən əks-səda adlandırmaq olar, lakin mütləq danışılan sözlərin əks-sədası kimi deyil.

1) Almaniya Reyxstaqunda, noyabr 1908-ci il. Sözlərdə. Burada da pozanla pozulan arasında assosiativ əlaqə çatışmır, lakin bu əlaqə məzmunda verilmir, süni şəkildə, çox vaxt çox məcburi əlaqə yolları ilə qurulur.

Bunun üçün özüm müşahidə etdiyim sadə bir nümunə dinləyin. Mən bir dəfə gözəl Dolomitlərimizdə iki Vyana xanımı ilə qarşılaşıram, onlar turist kimi geyinmişdilər. Mən onları bir müddət müşayiət edirəm və biz turistik həyat tərzinin həzzlərini, həm də xoşagəlməzliklərini müzakirə edirik. Xanımlardan biri etiraf edir ki, günü bu cür keçirməyin bir çox narahatlığı var. O deyir: “Gündüz boyu günəş altında belə yürüş etdikdə və bluza və köynək tam islananda, bu heç də xoş deyil”. Bu cümlədə o, kiçik bir ləngiməni aşmalı olur. Sonra davam edir: “Amma sonra şalvara gəlib dəyişə biləndə...” Biz bu dil sürçməsini təhlil etməmişik, amma mən düşünürəm ki, siz bunu asanlıqla başa düşə bilərsiniz. Xanım siyahını daha dolğun saxlamaq və “bluza, köynək və şalvar” demək niyyətində idi. Ədəb motivləri ilə şalvarın qeyd edilməsi buraxılmışdı, lakin məzmunca tamamilə müstəqil olan növbəti cümlədə, ifadə edilməmiş söz, oxşar səslənən “evə” sözünün təhrifi kimi ortaya çıxdı.

İndi isə biz uzun müddət gözlədiyimiz əsas suala yönələ bilərik: başqalarının pozulması kimi qeyri-adi şəkildə ifadə olunan hansı niyyətlərdir? Əlbəttə, çox müxtəlif niyyətlərdir, lakin biz onların ortaq cəhətlərini tapmaq istəyirik. Bir sıra nümunələri bu baxımdan araşdırsaq, onlar tezliklə üç qrupa ayrılacaqlar. Birinci qrupa, pozucu tendensiyanın danışana məlum olduğu, üstəlik, dil sürçməsindən əvvəl onun tərəfindən hiss edildiyi hallar daxildir. Beləliklə, “Vorschwein” dil sürçməsi edən danışan yalnız müvafiq hadisələr haqqında “donuzluq” hökmünü verdiyini etiraf etmir, həm də bu hökmü sözlə ifadə etmək niyyətində olduğunu da etiraf edir, lakin sonra bundan geri çəkildi. İkinci qrupu, narahat edən meylin danışan tərəfindən öz meyli kimi qəbul edildiyi, lakin onun bu meylin məhz dil sürçməsi anında özündə aktiv olduğunu bilmədiyi digər hallar təşkil edir. Beləliklə, o, dil sürçməsinin bizim tərəfimizdən edilən yozumunu qəbul edir, lakin yenə də müəyyən dərəcədə təəccüblənir. Bu davranışa nümunələri, bəlkə də, dil sürçməsindən çox, digər səhv hərəkətlərdən vermək daha asandır. Üçüncü qrupda narahat edən niyyətin yozumu danışan tərəfindən şiddətlə rədd edilir; o, yalnız bu niyyətin dil sürçməsindən əvvəl özündə qabardığını inkar etmir, həm də bu niyyətin ona tamamilə yad olduğunu iddia etmək istəyir. «Gəyirmə» nümunəsini və narahat edən niyyətin aşkarlanması nəticəsində həmin danışan tərəfindən mənə göstərilən birbaşa kobud rədd etməni xatırlayın. Bilirsiniz ki, bu cür halların qiymətləndirilməsi üzrə hələ də razılığa gələ bilməmişik. Mən tost danışanının etirazına heç əhəmiyyət verməzdim və yozumuma sarsılmadan davam edərdim, halbuki, məncə, siz onun müqavimətinin təsiri altında qalırsınız və belə səhv hərəkətlərin yozumundan imtina edib, onları təhlil öncəsi mənada sadəcə fizioloji aktlar kimi qəbul edib-etməməyi nəzərdən keçirirsiniz. Sizi nəyin çəkindirdiyini təsəvvür edə bilirəm. Mənim yozumum, danışanın özünün heç nə bilmədiyi, lakin mənə görə əlamətlərdən çıxarıla bilən niyyətlərinin ifadə oluna biləcəyi fərziyyəsini ehtiva edir. Siz belə yenilikçi və ağır nəticəli fərziyyə qarşısında dayanırsınız. Mən bunu başa düşürəm və bu qədər haqlısınız. Amma bir şeyi qeyd edək: Əgər çox sayda nümunə ilə möhkəmləndirilmiş səhv hərəkətlər haqqındakı bu baxışı ardıcıl şəkildə davam etdirmək istəyirsinizsə, adı çəkilən qəribə fərziyyəni qəbul etməyə qərar verməlisiniz. Əgər bunu edə bilmirsinizsə, çətinliklə qazanılmış səhv hərəkətlərin başa düşülməsindən yenidən imtina etməlisiniz.

Gəlin üç qrupu birləşdirən, dil sürçməsinin üç mexanizminə ortaq olan şey üzərində bir az daha dayanaq. Bu, xoşbəxtlikdən, şübhə doğurmayacaq qədər aydındır. İlk iki qrupda narahat edən meyl danışan tərəfindən qəbul edilir; birinci qrupda isə əlavə olaraq, onun dil sürçməsindən dərhal əvvəl özünü göstərdiyi qeyd olunur. Hər iki halda o, geri itələnmişdir. Danışan onu sözlə ifadə etməmək qərarına gəlib və sonra ona dil sürçməsi baş verir, yəni geri itələnmiş meyl onun iradəsinə qarşı ifadəyə çevrilir, onun tərəfindən icazə verilmiş niyyətin ifadəsini dəyişdirərək, onunla qarışaraq və ya birbaşa onun yerini tutaraq. Deməli, dil sürçməsinin mexanizmi budur.

Mən öz nöqtə-i nəzərimdən bizim üçüncü qrupdakı prosesin burada təsvir edilən mexanizm ilə ən gözəl uyğunluq təşkil etdiyini də deyə bilərəm. Mən sadəcə olaraq fərz etməliyəm ki, bu üç qrup bir niyyətin müxtəlif dərəcədə geri çəkilməsi ilə fərqlənir. Birinci qrupda niyyət mövcuddur və danışanın ifadəsindən əvvəl ona özünü hiss etdirir; yalnız bundan sonra o, rədd olunur və bunun əvəzini danışma səhvində alır. İkinci qrupda rədd cavabı daha uzağa gedir; niyyət artıq danışma ifadəsindən əvvəl hiss olunmur. Maraqlıdır ki, bu, onun dil sürçməsinin yaranmasına səbəb olan prosesdə iştirak etməsinə heç də mane olmur! Lakin bu davranış bizə üçüncü qrupdakı prosesin izahını asanlaşdırır. Mən o qədər cəsarətli olacağam ki, fərz edim ki, səhv hərəkətdə uzun müddətdir, bəlkə də çox uzun müddətdir geri çəkilmiş, hiss olunmayan və buna görə də danışan tərəfindən birbaşa inkar edilə bilən bir tendensiya da ifadə oluna bilər. Amma siz üçüncü qrupun problemini bir kənara qoyun; digər hallara edilən müşahidələrdən belə bir nəticə çıxarmalısınız ki, mövcud olan bir şeyi demək niyyətinin boğulması, bir dil sürçməsinin baş tutması üçün zəruri şərtidir.

İndi qeyd olunan səhv hərəkətlərin dərk edilməsində daha irəliləyiş əldə etdiyimizi iddia edə bilərik. Biz yalnız onunla məhdudlaşmırıq ki, bu səhvlər mənasını və niyyətini tanımaq mümkün olan ruhi aktlardır; yalnız onunla da məhdudlaşmırıq ki, onlar iki müxtəlif niyyətin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranır; əlavə olaraq, biz bilirik ki, bu niyyətlərdən biri digərinin pozulması vasitəsilə ifadə oluna bilmək üçün icradan müəyyən dərəcədə geri çəkilməyə məruz qalmış olmalıdır. O, pozucu hala gələ bilməzdən əvvəl özü pozulmuş olmalıdır. Təbii ki, biz səhv adlandırdığımız hadisələrin tam izahını hələ əldə etməmişik. Dərhal yeni sualların ortaya çıxdığını görürük və ümumiyyətlə, dərk etməmiz nə qədər dərinləşirsə, yeni suallar üçün o qədər çox səbəb yaranacağını sezirik. Məsələn, soruşa bilərik ki, niyə proses çox daha sadə getmir. Əgər müəyyən bir meylin icra edilməsi əvəzinə geri çəkilməsi niyyəti varsa, bu geri çəkilmə elə uğurla həyata keçirilməlidir ki, həmin meyl heç bir şəkildə ifadə olunmasın, ya da uğursuzluqla nəticələnə bilər, belə ki, geri çəkilmiş meyl tam ifadəsini tapar. Lakin səhv hərəkətlər kompromis nəticələridir; onlar hər iki niyyət üçün yarımçıq uğur və yarımçıq uğursuzluq deməkdir; təhlükə altında olan niyyət tamamilə boğulmur, həm də — ayrı-ayrı hallar istisna olmaqla — tam salamat qalxmır. Belə qarşılıqlı təsir və ya kompromis nəticələrinin yaranması üçün xüsusi şərtlərin mövcud olması lazım olduğunu düşünə bilərik, lakin bu şərtlərin hansı xarakter daşıya biləcəyini hətta sezməkdən belə acizik. Fikrimcə, biz bu bizə məlum olmayan münasibətləri səhv hərəkətlərin öyrənilməsinə daha dərin nüfuz etməklə aşkarlaya bilmərik. Əksinə, ruhi həyatın digər qaranlıq sahələrini əvvəlcə araşdırmaq zəruri olacaq; yalnız orada qarşılaşdığımız analoqiyalar bizə, səhv hərəkətlərin daha dərin izahı üçün lazım olan fərziyyələri irəli sürmə cəsarətini verə bilər. Və daha bir şey! Kiçik əlamətlərlə işləmək, biz bu sahədə daimi olaraq bunu tətbiq edirik, öz təhlükələrini də gətirir.

Kombinatorik paranoiya adlanan bir ruhi xəstəlik var ki, bu xəstəlikdə belə kiçik əlamətlərin qiymətləndirilməsi məhdudiyyətsiz şəkildə həyata keçirilir və mən təbii ki, bu əsas üzərində qurulan nəticələrin hamısının doğru olduğunu dəstəkləməyəcəyəm. Bu cür təhlükələrdən bizi yalnız müşahidələrimizin geniş əsası, ruhi həyatın ən müxtəlif sahələrindən oxşar təəssüratların təkrarlanması qoruya bilər.

Demək olar ki, biz burada səhv hərəkətlərin təhlilini dayandıracağıq. Ancaq sizi bir məsələ haqqında xəbərdar etməliyəm; bu hadisələrə yanaşma üsulumuzu nümunə kimi yadda saxlayın. Bu nümunədən psixologiyamızın məqsədlərinin nə olduğunu görə bilərsiniz. Biz hadisələri sadəcə təsvir etmək və təsnif etmək istəmirik, əksinə onları ruhda baş verən qüvvələr oyununun əlaməti kimi, birgə və ya bir-birinə qarşı işləyən məqsədyönlü meyllərin ifadəsi kimi dərk etmək istəyirik. Biz ruhi hadisələrin dinamik qavranılmasına çalışırıq. Qavranılan hadisələr bizim qavrayışımızda yalnız fərz edilən meyllər qarşısında geri planda qalmalıdır.

Beləliklə, səhv hərəkətlərin təhlilində daha dərinə getmək istəmirik, lakin bu sahənin eninə doğru qısa bir gəziş edə bilərik; bu gəziş zamanı tanış olan şeyləri yenidən tapacaq və bəzi yeni şeylər kəşf edəcəyik. Bu zaman əvvəlcə qeyd etdiyimiz üç qruplaşdırma sxeminə əməl edəcəyik: yazma, oxuma və eşitmə səhvləri ilə əlaqəli formaları olan danışma səhvləri; unudulan obyektə (xüsusi adlar, xarici sözlər, niyyətlər, təəssüratlar) görə təsnif edilən unutma; və səhv tutma, səhv yerləşdirmə, itirmə. Səhvlər, bizim üçün əhəmiyyət kəsb etdiyi qədər, bir hissəsi unutma, bir hissəsi isə səhv tutma ilə əlaqəlidir.

Danışma səhvləri haqqında artıq kifayət qədər ətraflı danışmışıq, lakin yenə də əlavə edəcəyimiz bəzi məqamlar var. Danışma səhvlərinə kiçik affektiv hadisələr bağlıdır ki, bunlar da tamamilə maraqsız deyil.

Heç kim özünün səhv danışdığını eşitməkdən xoşagəlməzlik duymaq istəmir; insan çox vaxt öz səhv danışmasını eşitməz, lakin başqasının səhv danışmasını heç vaxt eşitməz. Səhv danışma müəyyən mənada yoluxucu da sayılır; səhv danışma haqqında danışarkən özü də səhv danışmamaq heç də asan deyil. Səhv danışmanın ən kiçik formaları, gizli psixi proseslər haqqında xüsusi izahatlar verməyə imkan tanımayanlar, motivləşdirilmə baxımından asanlıqla dərk oluna bilər. Məsələn, əgər kimsə bu sözdə baş verən, istənilən şəkildə motivləşdirilmiş bir pozğunluq nəticəsində uzun saitini qısa tələffüz edibsə, o, dərhal sonra gələn qısa saiti uzadır və əvvəlki səhvi kompensasiya edərək yeni bir səhv danışma törədir. Eyni hal, əgər o, ikisaitli səsi (diftongu) qeyri-saf və diqqətsiz tələffüz edibsə, məsələn, «ei» kimi «ex» və ya «oz» deyibsə; o, bunu düzəltməyə çalışır və sonrakı «ei» səslənməsini «eu» və ya «oz»-a dəyişir. Bu zaman dinləyicinin, danışanın ana dilinə necə münasibət göstərməsinin ona fərq etmədiyinə inanmaması üçün dinləyiciyə diqqət yetirməyin həlledici rol oynadığı görünür. İkinci kompensasiyaedici təhrif birbaşa dinləyicinin diqqətini birinci təhrifə cəlb etmək və onun danışanın da nəzərindən qaçmadığını ona təsdiq etmək məqsədi daşıyır. Səhv danışmanın ən çox rast gəlinən, ən sadə və ən kiçik halları, gözdən qaçan nitq hissələrində özünü büruzə verən birləşmələr və əvvəlcədən gələn səslənmələr şəklindədir. Məsələn, insan daha uzun bir cümlədə elə səhv danışır ki, nəzərdə tutulan nitq niyyətinin son sözü əvvəlcədən gələn səs kimi səslənir. Bu, cümləni bitirməyə olan müəyyən bir səbirsizlik təəssüratı yaradır və ümumiyyətlə, bu cümlənin və ya ümumiyyətlə nitqin çatdırılmasına qarşı müəyyən bir istəksizliyi təsdiq edir. Beləliklə, biz sərhəd hallarına gəlib çıxırıq ki, bu hallarda psixoanalitik və adi fizioloji səhv danışma anlayışları arasındakı fərqlər qarışır. Biz fərz edirik ki, bu hallarda nitq niyyətini pozan bir meyl mövcuddur; lakin bu meyl yalnız mövcud olduğunu göstərə bilər, özünün nəyi nəzərdə tutduğunu deyil. Onun törətdiyi pozğunluq isə sonra hər hansı səs təsirlərinə və ya assosiasiya cazibələrinə tabe olur və diqqətin nitq niyyətindən yayınması kimi qəbul edilə bilər. Lakin nə bu diqqət pozğunluğu, nə də qüvvəyə minmiş assosiasiya meylləri prosesin mahiyyətinə toxunur. Prosesin mahiyyəti, nitq niyyətini pozan bir niyyətin mövcudluğuna işarə olaraq qalır; bu niyyətin təbiətini yalnız bu dəfə onun təsirlərindən təxmin etmək mümkün deyil, halbuki səhv danışmanın daha yaxşı ifadə olunduğu bütün hallarda bu mümkündür.

İndi keçdiyim yazma xətası, dil sürçməsi ilə o dərəcədə üst-üstə düşür ki, yeni baxış bucaqları gözləməyə ehtiyac yoxdur. Bəlkə bizə kiçik bir əlavə məlumat qismində veriləcək. Bu qədər yayılmış kiçik yazma xətaları, sonrakı, xüsusilə son sözlərin əvvəlcədən deyilməsi və birləşdirilməsi yenə də ümumi yazma xoşagəlməzliyinə və işi bitirməyə səbirsizliyə işarə edir; daha aydın ifadə olunan yazma xətası effektləri pozucu meylin təbiətini və məqsədini tanımağa imkan verir. Ümumiyyətlə, bir məktubda yazma xətası aşkar edildikdə, yazarın vəziyyətinin tam qaydasında olmadığı bilinir; onun daxilində nəyin qızışdığını həmişə müəyyən etmək mümkün deyil. Yazma xətası, onu törədən şəxs tərəfindən dil sürçməsi kimi çox vaxt nəzərə çarpmır. Sonra aşağıdakı müşahidə diqqət çəkir: Bəzi insanlar yazdıqları hər məktubu göndərməzdən əvvəl bir dəfə də oxumaq vərdişinə malikdirlər. Digərləri bunu adət etmirlər; lakin istisna olaraq bunu bir dəfə etdikdə, həmişə diqqət çəkən bir yazma xətasını aşkar etmək və düzəltmək imkanı tapırlar. Bu necə izah edilməlidir? Bu, həmin insanların məktubun tərtibi zamanı yazma xətası etdiklərini bildiklərini göstərir. Biz buna həqiqətən inanmalıyıq?

Yazma xətasının praktik əhəmiyyətinə maraqlı bir problem bağlıdır. Bəlkə də siz ən təhlükəli xəstəlik qozğarlarının mədəniyyətlərini elmi institutlardan əldə etməyi bacaran, lakin bu mədəniyyətləri özünə yaxın olan şəxslərə bu yolla aradan götürmək üçün istifadə edən, bakteriya araşdırmaçısı kimi təqdim edən H. adlı qatilin işini xatırlayırsınız. Bu adam belə bir institutun rəhbərliyinə ona göndərilən mədəniyyətlərin təsirsizliyindən şikayət etmiş, lakin bu zaman yazma xətası etmiş və «siçanlar və ya dəniz donuzları üzərində apardığım təcrübələrdə» sözlərinin yerinə açıq-aşkar «insanlar üzərində apardığım təcrübələrdə» yazılmışdır. Bu yazma xətası institutun həkimlərinin də diqqətini çəkmişdir; lakin bildiyim qədər, onlar bundan heç bir nəticə çıxarmamışlar. İndi, siz nə fikirləşirsiniz? Həkimlər yazma xətasını etiraf kimi qəbul edib, qatilin vaxtında əlini-qolunu bağlayacaq bir araşdırma başlatmağı təklif etməli deyildilərmi? Bu halda bizim səhv hərəkətlərə dair anlayışımızdan xəbərsizlik, praktik əhəmiyyət kəsb edən bir səhlənkarlığın səbəbinə çevrilməmişdirmi? İndi, mənim fikrimcə, belə bir yazma xətası mənə əlbəttə çox şübhəli görünərdi, lakin onun etiraf kimi istifadəsinə çox ciddi bir maneə durur. Məsələ elə sadə deyil. Yazma xətası əlbəttə ki, bir əlamətdir, lakin tək başına araşdırmanın başlanğıcı üçün kifayət etməzdi. Adamın insanları yoluxdurmaq fikri ilə məşğul olduğunu yazma xətası əlbəttə ki, deyir, lakin bu fikir aydın zərərli qəsd dəyərindədir, yoxsa praktik baxımdan əhəmiyyətsiz fantaziya dəyərindədir, bunu həll etmir. Hətta belə yazma xətası etmiş adamın ən yaxşı subyektiv haqqı ilə bu fantaziyanı inkar edib, onu özünə tamamilə yad olan bir şey kimi rədd etməsi də mümkündür. Biz sonralar psixiki və maddi reallıq arasındakı fərqi nəzərdən keçirəndə, bu ehtimalları daha yaxşı başa düşə biləcəksiniz. Lakin bu, yenə də səhv hərəkətin sonradan gözlənilməz əhəmiyyət qazandığı bir haldır.

Yanlış oxuma zamanı biz, dil sürçməsi və yazma səhvi vəziyyətindən açıq şəkildə fərqlənən bir psixiki vəziyyətlə qarşılaşırıq. Bir-biri ilə rəqabət aparan iki meylindən biri burada sensorik qıcıqlanma ilə əvəz olunmuşdur və bəlkə də buna görə daha az müqavimət göstərir. Oxunmalı olan şey, əlbəttə ki, öz ruh həyatımızın məhsulu deyil, yazmağa niyyət etdiyimiz bir şey kimidir. Böyük əksəriyyət halında oxuma səhvi tam əvəzləmədən ibarətdir. Oxunmalı olan söz, mətn ilə oxuma səhvinin nəticəsi arasında məzmun baxımından bir əlaqənin olması lazım gəlmədən, adətən söz oxşarlığına əsaslanaraq, başqa bir söz ilə əvəz edilir. Lixtenberqin nümunəsi: «qəbul edilmiş» əvəzinə «Aqamemnon» bu qrupun ən yaxşı nümunəsidir. Əgər oxuma səhvini yaradan narahat edən meyl haqqında məlumat əldə etmək istəyirsinizsə, səhv oxunmuş mətni bir kənara qoya bilərsiniz və analitik araşdırmaya iki sualla başlamaq olar: oxuma səhvinin nəticəsi kimi hansı fikir ən yaxın şəkildə ortaya çıxır və oxuma səhvi hansı vəziyyətdə baş vermişdir. Bəzən sonuncunun, yəni vəziyyətin bilinməsi tək başına oxuma səhvini izah etmək üçün kifayət edir, məsələn, əgər kimsə müəyyən çətinliklər içində özünə yad olan bir şəhərdə gəzirsə və birinci mərtəbədəki böyük lövhədə «Klosethaus» sözünü oxuyursa. O, lövhənin nə qədər yüksəkdə yerləşdirildiyinə təəccüblənmək üçün hələ vaxt tapır, ta ki, orada əslində «Korsethaus» yazılı olduğunu kəşf edənə qədər. Digər hallarda, məhz mətnin məzmunundan asılı olmayan oxuma səhvi, psixoanalitik texnikada təcrübə olmadan və ona etibar etmədən həyata keçirilməsi mümkün olmayan ətraflı təhlil tələb edir. Lakin adətən oxuma səhvini izah etmək daha asandır. Əvəz edilən söz, Aqamemnon nümunəsinə uyğun olaraq, narahatlığın ortaya çıxdığı fikir dairəsini dərhal açıqlayır. Bu müharibə dövründə, məsələn, insanı daim əhatə edən şəhər adlarını, sərkərdə adlarını və hərbi terminləri, qarşısına oxşar söz təsviri çıxan hər yerə oxumaq çox adi haldır. İnsanı maraqlandıran və məşğul edən şey, yad və hələ maraqsız olanın yerini belə tutur. Fikirlərin kölgələri yeni qavrayışı bulanıqlaşdırır.

Oxuma səhvində, oxunan mətnin özünün narahat edən meyl oyatdığı başqa cür hallar da çatışmır, bu meyl nəticəsində mətn adətən öz əksinə çevrilir. İnsan arzuolunmaz bir şeyi oxumalı olar və təhlil vasitəsilə, oxunanın rədd edilməsinə dair intensiv istəyin onun dəyişdirilməsinə məsul olduğunu öyrənər.

Əvvəlcə qeyd olunan daha çox rast gəlinən oxuma səhvi hallarında, səhv hərəkətlərin mexanizmində onlara vacib rol təyin etdiyimiz iki amil diqqətdən kənarda qalır: iki meyl arasındakı münaqişə və səhvin nəticəsi ilə özünü kompensasiya edən birinin geri itələnməsi. Oxuma səhvində əksinə rast gəlinən bir şeyin olması lazım deyil, lakin oxuma səhvinə gətirib çıxaran fikir məzmununun üstünlük təşkil etməsi, onun əvvəllər təcrübə etdiyi geri itələnmədən çox daha aydın görünür. Məhz bu iki amil, unutma səhvinin müxtəlif vəziyyətlərində bizə ən aydın şəkildə qarşı çıxır.

Qəsdin unudulması son dərəcə açıq-aydındır; onun yozumunu, eşitdiyimiz kimi, adi adam da inkar etmir. Qəsdi pozan meyl hər dəfə bir əks-qəsddir, bir istəməməkdir; bunun niyə başqa cür və daha açıq şəkildə ifadə olunmadığını bilmək bizə qalır. Lakin bu əks-istəyin mövcudluğu şübhəsizdir. Bəzən bu əks-istəyi gizlənməyə məcbur edən hərəkətverici amillərdən bir şeyi təxmin etmək də mümkün olur və həmişə bu əks-istək, səhv hərəkət vasitəsilə gizləndiyi yerdən öz məqsədinə çatmışdır; halbuki o, açıq müxalifət kimi ortaya çıxsa, qəti şəkildə rədd edilərdi. Əgər qəsd ilə onun icrası arasında psixi vəziyyətdə elə bir mühüm dəyişiklik baş veribsə ki, nəticədə qəsdin icrası söhbətə gəlməz, onda qəsdin unudulması səhv hərəkət çərçivəsindən çıxır. Artıq buna təəccüblənmirik və qəsdin xatırlanmasının lüzumsuz olduğunu başa düşürük; deməli, qəsd ya daimi, ya da müvəqqəti olaraq sönmüşdür. Qəsdin unudulması yalnız onda səhv hərəkət adlandırıla bilər ki, biz onun kəsilməsinə inanmağa imkan tapa bilməyək.

Niyyətlərin unudulması halları ümumiyyətlə o qədər təkdüzənli və şəffafdır ki, məhz bu səbəbdən bizim araşdırmamız üçün maraq doğurmurlar. Lakin iki yerdə bu səhv hərəkətlərin öyrənilməsindən yenə də yeni bir şey öyrənə bilərik. Biz demişdik ki, unutmaq, yəni bir niyyəti yerinə yetirməmək, ona düşmən olan bir əks-iradəyə işarə edir. Bu, şübhəsiz ki, qalır, lakin əks-iradə bizim araşdırmalarımıza görə iki cür ola bilər: birbaşa və ya vasitəli. İkincisinin nə nəzərdə tutulduğunu bir və ya iki nümunə ilə ən yaxşı şəkildə izah etmək olar. Əgər himayədar, himayə etdiyi şəxs üçün üçüncü bir şəxsin qarşısında sözünü söyləməyi unutursa, bu, onun əslində himayə etdiyi şəxsə çox maraq göstərmədiyi və buna görə də sözünü söyləməyə böyük həzz hissi duymadığı üçün baş verə bilər. Bu mənada himayə olunan şəxs, əlbəttə, himayədarın unutmasını belə başa düşəcək. Lakin vəziyyət daha mürəkkəb də ola bilər. Niyyətin yerinə yetirilməsinə qarşı əks-iradə himayədar tərəfindən başqa bir tərəfdən gələ bilər və tamamilə başqa bir yerdə hücum edə bilər. Onun himayə olunan şəxslə heç bir əlaqəsi olmaya bilər, əksinə, sözünün söylənməli olduğu üçüncü şəxsə qarşı yönələ bilər. Deməli, bizim yozumlarımızın praktik tətbiqinə qarşı burada hansı çətinliklərin mövcud olduğunu görürsünüz. Himayə olunan şəxs, unutmanın doğru yozumuna baxmayaraq, həddindən artıq inamsız olmaq və himayədarına ağır haqsızlıq etmək təhlükəsi ilə üzləşir. Və ya: əgər bir kəs, digərinə söz verdiyi və özünə qərar verdiyi görüşməyi unutarsa, ən çox rast gəlinən izah, yəqin ki, bu şəxslə görüşməyə qarşı birbaşa xoşagəlməzlik hissidir. Lakin təhlil burada göstərə bilər ki, maneə törədən meyl şəxsə deyil, görüşmənin baş tutmalı olduğu yerə qarşı yönəlib və həmin yer, ona bağlı olan xoşagəlməz bir xatirə səbəbindən qaçılmalıdır. Və ya: əgər bir kəs məktub göndərməyi unutarsa, əks-meyl məktubun öz məzmununa əsaslanıla bilər; lakin məktubun özünün zərərsiz olması və əks-meylə yalnız ona görə məruz qalması, yəni məktubda olan hər hansı bir şeyin, əvvəllər yazılmış və əks-iradəyə birbaşa hücum nöqtəsi təqdim etmiş başqa bir məktubu xatırlatması, qətiyyən istisna deyil. Onda belə demək olar ki, əks-iradə burada, haqlı olduğu həmin əvvəlki məktubdan, əslində heç bir iddiası olmayan indiki məktuba köçürülmüşdür. Deməli, bizim haqlı yozumlarımızın dəyərləndirilməsində ehtiyatlı və diqqətli olmaq lazım gəldiyini görürsünüz; psixoloji bərabər dəyərdə olan şey praktik baxımdan çoxmənalı ola bilər.

Bu cür hadisələr sizə çox qeyri-adi görünəcək. Bəlkə də “dolaylı” əks-istəyin prosesi artıq patologik xarakterizə etdiyini qəbul etməyə meyllisiniz. Lakin sizə təsdiq edə bilərəm ki, o, həm də norma və sağlamlıq çərçivəsində rast gəlinir. Əlbəttə, məni yanlış başa düşməyin. Mən analitik yozumlarımızın etibarsızlığını heç vaxt özüm etiraf etmək istəmirəm. Müzakirə olunan niyyət unudulmasının çoxmənalılığı yalnız halın təhlilini aparmadığımız və yalnız ümumi fərziyyələrimiz əsasında yozum etdiyimiz müddətcə mövcuddur. Əgər təhlili müvafiq şəxslə birlikdə aparsaq, hər dəfə kifayət qədər əminliklə öyrənirik ki, bu birbaşa əks-istəkdir, yoxsa o, başqa yerdən qaynaqlanır.

İkinci məqam aşağıdakı kimidir: Əgər halların çoxluğunda niyyətin unudulmasının əks-istəyə qayıtdığını təsdiqlənmiş tapırıqsa, bu həlli, təhlil olunan şəxsin bizim aşkarladığımız əks-istəyi təsdiqləmədiyi, əksinə, inkar etdiyi başqa bir hallar sırasına da şamil etmək cəsarəti tapırıq. Bunun nümunəsi kimi kitabları geri qaytarmağı, borcları və ya hesabları ödəməyi unutmağın son dərəcə tez-tez rast gəlinən hadisələrini götürün. Biz o qədər cəsarətli olacağıq ki, həmin şəxsə onun kitabları saxlamaq və borcları ödəməmək niyyətinin olduğunu irəli sürəcəyik; halbuki o, bu niyyəti inkar edəcək, lakin öz davranışına bizə başqa izah verə bilməyəcək.

Bundan sonra davam edirik: o, niyyətə malikdir, yalnız bundan xəbərsizdir; bizə isə unudulmanın təsiri ilə onun özünü büruzə verməsi kifayətdir. Həmin şəxs bizə təkrar-təkrar deyəcək ki, sadəcə unutmuşdur. İndi siz vəziyyəti, əvvəllər dəfələrlə qarşılaşdığımız vəziyyət kimi tanıyırsınız. Əgər səhv hərəkətlərin yozumunu, müxtəlif cəhətdən haqlı olduğu sübut edilmiş şəkildə, ardıcıl davam etdirmək istəyiriksə, insanlarda onun onlardan xəbərsiz olduğu halda fəaliyyət göstərə bilən tendensiyaların olduğunu qəbul etməyə məcbur oluruq. Lakin bununla biz həyatı və psixologiyanı idarə edən bütün baxışlarla ziddiyyət təşkil edirik.

Xüsusi adların, başqalarının adlarının və xarici sözlərin unudulması, həmin adlara birbaşa və ya dolayısı ilə yönəlmiş əks niyyətə eyni dərəcədə gətirilib çıxarıla bilər. Belə birbaşa xoşagəlməzlik nümunələrini sizə əvvəllər dəfələrlə göstərmişəm. Lakin dolayısı ilə yaranan səbəblər burada xüsusilə çoxdur və onların müəyyən edilməsi üçün adətən diqqətli təhlillər tələb olunur. Məsələn, bu müharibə dövründə, bizə keçmişdəki çoxlu meyillərimizdən imtina etməyə məcbur etdiyi vaxt, xüsusi adların xatırlanması üzərində nəzarət də ən qəribə əlaqələr nəticəsində çox zərər görmüşdür. Bir müddət əvvəl mənə belə bir hadisə baş vermişdi ki, mən zərərsiz Moraviya şəhəri Bisenizin adını reproduksiya edə bilməmişdim və təhlil göstərmişdi ki, burada heç bir birbaşa düşmənçilik günahkar deyildi, əksinə Orvieto şəhərindəki Palazzo Bisenzi adının səsləşməsi idi, hansı ki, mən adətən orada təkrar-təkrar xoşbəxtliklə yaşayırdım. Bu ad xatırlamasına qarşı yönəlmiş tendensiyanın motivinə ilk dəfə olaraq bir prinsip qarşımıza çıxır, hansı ki, sonradan nevrotik simptomların yaranmasında özünün böyük əhəmiyyətini bizə açacaqdır: yaddaşın xoşagəlməzlik hissləri ilə əlaqəli olan və reproduksiya zamanı bu xoşagəlməzliyi yenidən canlandıracaq bir şeyi xatırlamağa qarşı olan xoşagəlməzliyi. Xatirədən və ya digər psixi aktlardan xoşagəlməzliyin qarşısını almaq niyyəti, xoşagəlməzlikdən psixi qaçış, biz yalnız adların unudulması üçün deyil, həm də çoxlu digər səhv hərəkətlər, məsələn, buraxmalar, səhvlər və s. üçün son effektiv motiv kimi qəbul edə bilərik.

Adların unudulması psixo-fizioloji baxımdan xüsusilə asanlaşdırılmış kimi görünür və buna görə də xoşagəlməzlik motivinin qarışığını təsdiqləməyə imkan verməyən hallarda da baş verir. Əgər bir kəs adların unudulmasına meyllidirsə, analitik araşdırma vasitəsilə onun yalnız adları özünə xoş gəlmədiyi və ya ona xoşagəlməz şeyləri xatırlatdığı üçün deyil, eyni adın onun daha sıx əlaqələri olan başqa bir assosiasiya dairəsinə aid olduğu üçün də unutduğunu müəyyən edə bilərsiniz. Ad orada sanki saxlanılır və digər anlıq aktivləşən assosiasiyalara verilmir. Əgər siz mnemotexnikanın fəndlərini xatırlasanız, bir qədər təəccüblə qeyd edəcəksiniz ki, adlar, adətən, onları unudulmaqdan qorumaq məqsədilə qəsdən yaradılan eyni əlaqələr nəticəsində unudulur. Bunun ən nəzərəçarpan nümunəsini şəxslərin adları verir; bu adların müxtəlif insanlar üçün təbii olaraq tamamilə fərqli psixi dəyərə malik olması gözləniləndir. Məsələn, Teodor kimi bir ad götürün. Sizdən birinə bu ad heç nə xüsusi ifadə etməyəcək; digəri üçün bu, atasının, qardaşının, dostunun və ya özünün adıdır. Analitik təcrübə sizə sonra göstərəcək ki, birincisi, müəyyən bir yad şəxsin bu adı daşıdığını unutmaq təhlükəsi altında deyil, digərləri isə daima, onlara intim əlaqələr üçün ayrılmış kimi göründüyü üçün yad şəxsə adı verməkdən imtina etməyə meylli olacaqlar. İndi isə fərz edin ki, bu assosiativ ləngimə xoşagəlməzlik prinsipinin təsiri ilə və üstəgəl, dolayısı mexanizm ilə qarşılaşa bilər; yalnız bundan sonra siz müvəqqəti ad unudulmasının səbəblərinin mürəkkəbliyi haqqında dəqiq təsəvvür yarada biləcəksiniz. Lakin düzgün aparılmış bir analiz sizə bütün bu çətinlikləri tamamilə açıqlayır.

Təəssüratların və təcrübələrin unudulması, xoşagəlməz şeyləri yaddaşdan uzaq tutmağa çalışan meyllərin təsirini adların unudulmasından daha aydın və daha qəti şəkildə göstərir. Bu hadisə, əlbəttə, tam həcmi ilə səhv hərəkətlərə aid deyil, yalnız bizim alışılmış təcrübəmiz meyarına nəzərən bizə diqqət çarpan və əsassız görünən dərəcədə aid olur; məsələn, unudulma çox təzə və ya çox vacib təəssüratlara toxunursa, və ya belə təəssüratların itirilməsi, əks halda yaxşı xatırlanan bir əlaqədə boşluq yaradırsa. Niyə və necə ümumiyyətlə unuda bildiyimiz, xüsusilə də bizdə əlbəttə ən dərin təəssüratı qoyan təcrübələrin, məsələn, uşaqlıq illərimizin ilk hadisələrinin unudulması, tamamilə başqa bir məsələdir; bu məsələdə xoşagəlməz hisslərə qarşı müdafiə müəyyən rol oynayır, lakin hər şeyi izah etmir. Xoşagəlməz təəssüratların asanlıqla unudulması şübhə doğurmayan bir həqiqətdir. Müxtəlif psixoloqlar bunu qeyd etmişlər və böyük Darvin ondan o qədər güclü təəssürat almışdı ki, öz nəzəriyyəsinə əleyhinə görünən müşahidələri xüsusi diqqətlə qeyd etmək üçün «qızıl qayda» qoymuşdu, çünki o, əmin olmuşdu ki, məhz onlar onun yaddaşında qalmaq istəmirdilər.

Unudulma vasitəsilə yaddaş xoşagəlməzliyinə qarşı müdafiə prinsipini ilk dəfə eşidən şəxs, çox vaxt, əksinə, öz təcrübəsində məhz ağrılı şeylərin unudulmasının çətin olduğunu, çünki şəxsin iradəsinə qarşı onu əzablandırmaq üçün təkrar-təkrar geri qayıtdığını, məsələn, təhqirlər və alçalma xatirələrinin belə olduğunu irəli sürməyi buraxmır. Bu həqiqət də doğrudur, lakin etiraz yerinə düşmür. Vaxtında bu həqiqəti nəzərə almağa başlamaq vacibdir: ruh həyatı əks meyllərin mübarizə və məşq meydanıdır, və ya dinamik olmayan ifadə ilə desək, ziddiyyətlərdən və əks cütlüklərdən ibarətdir. Müəyyən bir meylin mövcudluğunun sübutu ona əks olan bir meylin inkarı üçün heç nə etmir; hər ikisi üçün yer var. Əsas məsələ, əksliklərin bir-birinə necə münasibət göstərməsindən, birinin hansı təsirlərin, digərinin isə hansı təsirlərin yayılmasından asılıdır.

İtirmək və yerini itirmək bizə çoxlu mənalılığı, yəni bu səhv hərəkətlərin xidmətinə girə biləcəyi meyllərin müxtəlifliyi səbəbindən xüsusilə maraqlıdır. Bütün hallarda ortaq olan odur ki, insan bir şeyi itirmək istəmişdir, lakin hansı səbəbdən və hansı məqsədlə itirdiyi fərqlidir. İnsan bir şeyi, əgər o zədələnibsə və ya yararsız olubsa, əgər onu daha yaxşısı ilə əvəz etmək niyyəti varsa, əgər o artıq ona əziz deyilsə, əgər o, münasibətlərin pisləşdiyi bir şəxsə aid olubsa və ya əgər o, artıq xatırlamaq istəmədiyi şəraitdə əldə edilibsə itirir. Eyni məqsədə bir şeyi buraxmaq, zədələmək və ya qırmaq da xidmət edə bilər. Cəmiyyət həyatında təcrübə göstərilmişdir ki, istənilməyən və qanunsuz uşaqlar qanuni doğulmuş uşaqlardan çox daha həssas olurlar. Bu nəticə üçün sözdə “uşaq düşürən”lərin kobud texnikasına ehtiyac yoxdur; uşaq baxımında diqqətin müəyyən dərəcədə azalması tam kifayət edər. Əşyaların qorunması da uşaqların qorunması kimi gedə bilər.

Lakin əşyalar, əgər taleyə qurban vermək niyyəti varsa və başqa bir qorxulu itkini dəf etmək istəyirsə, öz dəyərlərindən heç nə itirmədən itirmək üçün təyin oluna bilər. Təhlilə görə, belə taleyə təsir etmək cəhdləri bizim aramızda hələ çox yaygındır, ona görə də bizim itirməyimiz çox vaxt könüllü qurban verməkdir. Eyni zamanda itirmək inada və özünü cəzalandırmaya da xidmət edə bilər; qısası, bir əşyanı itirməklə özündən uzaqlaşdırmaq meylinin uzaq motivləşdirmələri sayıla bilməz.

Yanlış tutma, digər səhvlər kimi, insanın özünə qadağan etdiyi arzuları yerinə yetirmək üçün tez-tez istifadə olunur. Bu zaman niyyət xoş təsadif kimi maskalanır. Məsələn, bizim dostlarımızdan birinin başına gəldiyi kimi, insan açıq qarşı çıxma ilə şəhər yaxınlığında dəmir yolu ilə ziyarət etməli olursa və sonra dəyişmə stansiyasında səhvən şəhərə geri qaytaran qatara minirsə; və ya insan səyahət zamanı mütləq aralıq stansiyada daha uzun dayanmaq istəyir, lakin müəyyən öhdəliklər səbəbindən bunu etməməlidir və sonra müəyyən bir qovuşmağı nəzərə almır və ya qaçırır, nəticədə istədiyi fasiləyə məcbur olur. Və ya mənim xəstələrimdən birinin başına gəldiyi kimi, ona sevgilisinə telefonla zəng etməyi qadağan etmişdim, lakin o, mənimlə danışmaq istəyərkən “səhvən”, “düşüncəli” yanlış nömrəni tələffüz etdi və birdən sevgilisi ilə əlaqə qurdu. Bir mühəndisin maddi ziyanın tarixçəsinə aid müşahidəsi birbaşa yanlış tutmanın gözəl və praktik əhəmiyyətli nümunəsini təqdim edir:

«Bir müddət əvvəl mən bir neçə həmkarımla ali məktəbin laboratoriyasında bir sıra mürəkkəb elastiklik təcrübələri üzərində işləyirdik; bu, bizim könüllü olaraq üzərimizə götürdüyümüz, lakin gözlədiyimizdən daha çox vaxt tələb etməyə başlayan bir iş idi. Bir gün yenə həmkarım F. ilə laboratoriyaya gedəndə, o, bu gün nə qədər vaxt itirməsinin ona xoşagəlməz olduğunu bildirdi, evdə edəcəyi çox işi var imiş; mən ona yalnız dəstək verə bilərdim və keçən həftə baş vermiş bir hadisəyə işarə edərək, yarımzarafatla belə dedim: «Umarım maşın yenidən işləməz, belə ki, işi dayandıraq və vaxtından əvvəl gedə bilərik!»

İş bölgüsü zamanı belə olur ki, həmkar F. preşin ventilyarını idarə etməyi öhdəsinə götürür, yəni, o, akkumulyatordakı təzyiq mayesini ventilyarı ehtiyatla açaraq hidravlik preşin silindrini yavaş-yavaş doldurmalıdır; təcrübənin rəhbəri manometr yanında dayanır və düzgün təzyiqə çatdıqda ucadan «Dayan» deyir. Bu əmrə əsasən F. ventilyarı tutub bütün gücü ilə — sola doğru çevirir (bütün ventilyar istisnasız olaraq sağa doğru bağlanır!). Nəticədə akkumulyatorun tam təzyiqi preşdə qəfildən təsir göstərir, bu da boru xəttinin...

...dizaynına uyğun deyil, dərhal bir boru birləşməsi partlayır — tamamilə zərərsiz bir maşın nasazlığı, lakin bu, bizi bu gün işi dayandırmağa və evə getməyə məcbur edir.

Əlavə olaraq xarakterik olan odur ki, bir müddət sonra, biz bu hadisəni müzakirə edərkən, dost F. mənim qətiyyətlə yadımda qalan sözlərimi heç cür xatırlamaq istəmədi.»

Buradan siz belə bir fərziyyəyə gələ bilərsiniz ki, xidmətçilərinizin əllərini mülkiyyətinizə qarşı bu qədər təhlükəli düşmənlərə çevirən həmişə zərərsiz təsadüf deyil. Lakin siz həm də belə bir sual qoya bilərsiniz: insan özünə zərər vurduqda və öz bütövlüyünü təhlükəyə atdıqda, bu həmişə təsadüfdürmü? Müşahidələrin təhlili əsasında vaxtaşırı dəyərini yoxlaya biləcəyiniz təkliflər.

Hörmətli dinləyicilərim! Bu, səhv hərəkətlər haqqında deyilə biləcəklərin hamısı deyil. Orada hələ çox araşdırılacaq və müzakirə ediləcək məsələlər var. Lakin əgər indiyə qədərki müzakirələrimizdən mövcud baxışlarınızda müəyyən bir sarsıntı və yeni qəbul etməyə hazırlıq dərəcəsi qazanmışsınızsa, mən razıyam. Qalan hissədə isə, sizi həll olunmamış bir vəziyyətdə buraxmağıma qane oluram. Səhv hərəkətlərin öyrənilməsindən bütün təlimlərimizi sübut edə bilmərik və bu materiala tək başına heç bir sübut üçün də ehtiyac duymuruq. Səhv hərəkətlərin bizim məqsədlərimiz üçün böyük dəyəri ondadır ki, onlar çox tez-tez rast gəlinən, hətta öz şəxsiyyətimizdə asanlıqla müşahidə edilə bilən hadisələrdir və onların yaranması xəstəliyi heç də şərt kimi tələb etmir. Yalnız cavabsız qalmış suallarınızdan birinə sonda söz vermək istəyirəm: Əgər insanlar, bir çox nümunələrdə gördüyümüz kimi, səhv hərəkətlərin başa düşülməsinə bu qədər yaxınlaşır və çox vaxt onların mənasını dərk edirmiş kimi davranırlarsa, necə olur ki, eyni fenomenləri ümumiyyətlə təsadüfi, mənasız və əhəmiyyətsiz kimi təqdim edə bilirlər və onların psixoanalitik izahına bu qədər enerjili şəkildə qarşı çıxırlar?

Haqlısınız, bu diqqət çəkicidir və izah tələb edir. Amma mən sizə bu izahı verməyəcəyəm, əksinə, mənim iştirakım olmadan özünüzə izahı təlqin edəcək əlaqələrə sizi yavaş-yavaş yönləndirəcəyəm.

İKİNCİ HİSSƏ. YUXU

5 / 28

V. Mühazirə. Çətinliklər və ilk yanaşmalar

Hörmətli xanımlar və cənablar! Bir gün müəyyən nevrozlu xəstələrin əziyyət simptomlarının məna daşıdığı kəşf edildi. Bundan sonra psixoanalitik müalicə üsulu əsaslandırıldı. Bu müalicə zamanı xəstələr simptomları yerinə yuxularını da ortaya qoyurdular. Beləliklə, bu yuxuların da məna daşıdığı ehtimalı yarandı.

Lakin biz bu tarixi yolu getməyəcəyik, əksinə, tərs yol tutacağıq. Biz yuxuların mənasını, nevrozların öyrənilməsinə hazırlıq kimi sübut etmək istəyirik. Bu çevrilmə haqlıdır, çünki yuxunun öyrənilməsi yalnız nevrozların öyrənilməsi üçün ən yaxşı hazırlıq deyil, yuxu özü də nevroz simptomudur, üstəlik, bizim üçün qiymətsiz üstünlüyə malik olan bir simptomdur, yəni bütün sağlam insanlarda rast gəlinir. Bəli, əgər bütün insanlar sağlam olsaydı və yalnız yuxu görsəydilər, onların yuxularından nevrozların tədqiqatının apardığı anlayışların demək olar ki, hamısını əldə edə bilərdik.

Beləliklə, yuxu psixoanalitik tədqiqatın obyekti olur. Yenə də adi, aşağı qiymətləndirilən bir fenomen, səhv hərəkətlər kimi, görünüşdə praktik dəyəri olmayan,

1) Yozef Broyer 1880–1882-ci illərdə. Bu barədə Amerikada 1909-cu ildə oxuduğum „Psixoanaliz haqqında“ və „Psixoanalitik hərəkatın tarixinə dair“ mühazirələrimə baxın. (Hər iki iş bu tam məcmuənin IV cildindədir.) çünki o, sağlam insanlarda da rast gəlinən bir hadisədir. Lakin digər tərəfdən, işimiz üçün şərait daha əlverişsizdir. Səhv hərəkətlər yalnız elm tərəfindən nəzərə alınmamışdı, onlarla az maraqlanılırdı; amma nəhayət, onlarla məşğul olmaq ləyaqətsizlik deyildi. Deyirdilər ki, əlbəttə daha vacib şeylər var, bəlkə də bu sahədə də bir nəticə əldə etmək olar. Lakin yuxu ilə məşğul olmaq sadəcə qeyri-praktik və lazımsız deyil, birbaşa ləkəlidir; o, elmi olmayanlıq ləkəsini özü ilə gətirir və mistisizmə şəxsi meyl şübhəsini oyadır. Bir həkimin yuxu ilə məşğul olması, hətta neyropatologiya və psixiatriyada belə çox daha ciddi məsələlər varkən: ruh həyatının orqanını sıxışdıran alma ölçüsündə şişlər, qan toplanmaları, toxuma hissələrinin dəyişikliklərini mikroskop altında nümayiş etdirməyə imkan verən xroniki iltihablar! Xeyr, yuxu çox əhəmiyyətsiz və araşdırmağa layiq olmayan bir obyektdir.

Üstəlik, təbiəti özü dəqiq tələblərə meydan oxuyan bir obyekt. Yuxu araşdırmasında insan hətta obyektin mövcudluğundan belə əmin deyil. Məsələn, bir sayıqlama fikri qarşımıza aydın və müəyyən sərhədlərlə çıxır. Xəstə ucadan deyir: «Mən Çin imperatoruyam». Bəs yuxu? O, çox vaxt ümumiyyətlə danışıla bilməz. Əgər bir kəs yuxusunu danışarsa, onun onu düzgün danışdığına və daha çox danışma zamanı dəyişdirmədiyinə, xatırlamasının qeyri-müəyyənliyi ilə məcbur edildiyi üçün əlavə bir şey uydurmadığına zəmanət varmı? Yuxuların əksəriyyəti ümumiyyətlə xatırlana bilmir, kiçik fraqmentlər istisna olmaqla unudulur. Və bu materialın yozumu üzərində elmi psixologiya və ya xəstələrin müalicəsi üsulu əsaslandırılmalıdır?

Qiymətləndirmədə müəyyən bir həddən artıq olma bizi şübhəyə salmalıdır. Yuxunun araşdırma obyekti kimi qəbul edilməsinə qarşı irəli sürülən etirazlar açıq şəkildə həddindən artıqdır. Əhəmiyyətsizlik məsələsi ilə biz artıq səhv hərəkətlərdə qarşılaşmışdıq, özümüzə demişdik: böyük şeylər kiçik əlamətlərdə də özünü göstərə bilər. Yuxunun qeyri-müəyyənliyinə gəldikdə, bu, sadəcə olaraq, digər xarakterlərdən biri kimi bir xarakterdir; insan şeylərə onların xarakterini diktə edə bilməz. Əlbəttə, aydın və müəyyən yuxular da var. Psixiatrik tədqiqatın eyni qeyri-müəyyənlik xarakteri ilə əziyyət çəkən digər obyektləri də var, məsələn, bir çox hallarda, hörmətli və nüfuzlu psixiatrların məşğul olduğu məcburi təsəvvürlər. Sonuncu halı, yəni mənim tibbi fəaliyyətimdə baş verən sonuncu hadisəni xatırlatmaq istəyirəm. Xəstə mənə belə təqdim olundu: Məndə elə bir his var ki, sanki mən canlı bir varlığı — uşağı? — amma yox, daha çox iti — zədələmişəm və ya zədələmək istəmişəm, bəlkə onu körpüdən aşağı atmışam — və ya başqa bir şey. Yuxunun qeyri-müəyyən xatirəsinin yaratdığı zərəri, yuxu görən şəxsin danışdığı şeyin, onun unutduğu və ya xatirəsində dəyişdirdiyi hər şeyə baxmayaraq, onun yuxusu kimi qəbul edilməsini qərarlaşdırmaqla aradan qaldıra bilərik. Nəhayət, yuxunun əhəmiyyətsiz bir şey olduğunu belə ümumi şəkildə iddia etmək olmaz. Öz təcrübəmizdən bilirik ki, yuxudan oyandıqda olan əhval-ruhiyyə bütün gün boyu davam edə bilər; həkimlər tərəfindən müşahidə edilmiş elə hallar var ki, ruhi xəstəlik bir yuxu ilə başlayır və həmin yuxudan qaynaqlanan bir sayıqlama fikri möhkəm saxlanılır; tarixi şəxsiyyətlərin vacib hərəkətlər üçün təşəbbüsü yuxulardan əldə etdikləri barədə məlumatlar var. Buna görə də soruşacağıq: Elmi dairələrin yuxuya olan təhqiramiz münasibəti əslində haradan gəlir?

Mənim fikrimcə, bu, keçmiş dövrlərdəki həddindən artıq qiymətləndirməyə reaksiyadır. Keçmişin rekonstruksiyasının asan olmadığı məlumdur, lakin biz təxminən 3000 il və daha çox əvvəl yaşamış əcdadlarımızın da bizə bənzər şəkildə yuxu gördüklərini qətiyyətlə fərz edə bilərik — icazə verin ki, zarafat edim. Bildiyimiz qədər, qədim xalqların hamısı yuxulara böyük əhəmiyyət verirdilər və onları praktik baxımdan faydalı hesab edirdilər.

Gələcəyə aid əlamətlər buradan götürülür, onlarda öncədən xəbər verən əlamətlər axtarılırdı. Yunanlar və digər Şərq xalqları üçün bəzən yuxu yozucusuz hərbi yürüş elə qədər qeyri-mümkün idi ki, bu, müasir dövrdə hava kəşfiyyatçısı olmadan hərbi əməliyyat aparmaq qədər qeyri-mümkün idi. Böyük İskəndər fəth yürüşünə başlayanda, ən məşhur yuxu yozucuları onun qatarında idilər. O vaxt hələ bir adada yerləşən Tir şəhəri krala o qədər güclü müqavimət göstərdi ki, o, şəhərin mühasirəsini dayandırmaq fikrinə düşdü. Bir gecə yuxusunda o, qələbə ilə rəqs edən satir gördü və bu yuxunu yuxu yozucularına danışanda, ona şəhər üzərində qələbə qazanacağı xəbər verildi. O, hücum əmri verdi və Tir şəhərini tutdu. Etrüsklər və Romalılar arasında gələcəyi öyrənməyin başqa üsulları istifadə olunurdu, lakin yuxuların yozumu bütün hellenistik-Roma dövrü boyunca qorunub saxlanıldı və yüksək dəyər verildi. Bu mövzu ilə məşğul olan ədəbiyyatdan bizə ən azı Daldisli Artemidorosun əsas əsəri, yəni kitabı çatıb; onun imperator Hadrianın dövründə yaşadığı güman edilir. Yuxu yozumu sənətinin necə tənəzzülə uğradığını və yuxunun nüfuzdan düşdüyünü sizə deyə bilmərəm. Maarifləndirmə bu prosesdə çox az rol oynaya bilərdi, çünki qaranlıq orta əsrlər antik yuxu yozumundan daha absurd şeyləri sadiq şəkildə qoruyub saxlamışdı. Fakt budur ki, yuxuya maraq tədricən batil inanc səviyyəsinə enmiş və yalnız cahillər arasında özünü saxlaya bilmişdir. Yuxu yozumunun son sui-istifadəsi, hətta bizim günlərimizdə belə, kiçik lotereya çəkilişində çıxacaq ədədləri yuxulardan öyrənməyə çalışır. Digər tərəfdən, müasir dəqiq elm dəfələrlə yuxu ilə məşğul olub, lakin həmişə yalnız öz fizioloji nəzəriyyələrini ona tətbiq etmək niyyəti ilə. Həkimlər üçün yuxu, təbii ki, psixoloji olmayan bir akt, yəni ruhi həyatda somatik qıcıqların ifadəsi hesab olunurdu. Binz 1876-cı ildə yuxunu “bədəni bir proses, bütün hallarda faydasız, bir çox hallarda isə birbaşa xəstəlik doğuran bir hadisə” kimi izah edir; bu hadisənin üzərində dünya ruhu və ölümsüzlük elə yüksək dərəcədə durur ki, sanki ən dərin çökəklikdəki alaq otu basmış qum sahəsinin üzərindəki mavi efir kimi. Moris onu, normal insanın koordinasiyalı hərəkətlərinin əksinə, Veit rəqsinin nizamsız tərpənmələri ilə müqayisə edir; köhnə bir müqayisə isə yuxunun məzmununu, “musiqini bilməyən insanın on barmağının alətin tuşları üzərində gəzintisi” nəticəsində çıxacaq səslərlə paralel qoyur.

Yozum, gizli mənanı tapmaq deməkdir; bu cür yuxu fəaliyyətinin qiymətləndirilməsində isə, təbii ki, belə bir söhbət gedə bilməz. Wundt, Jodl və digər yeni filosofların yuxunun təsvirini nəzərdən keçirin; onlar yuxu həyatının oyanıq düşüncədən sapmalarını, yuxunu alçaldan məqsədlə sadalamaqla kifayətlənir, assosiasiyaların dağılmasını, tənqidin ləğvini, bütün biliklərin kənarlaşdırılmasını və fəaliyyətin azaldığına dair digər əlamətləri önə çıxarırlar. Dəqiq elmə borclu olduğumuz yuxu haqqında yeganə dəyərli töhfə, yuxu məzmununa yuxu zamanı təsir edən fiziki qıcıqların təsirinə aiddir. Biz yaxınlarda vəfat etmiş norveçli müəllif J. Mourly Voldun iki qalın cildlik təcrübi yuxu araşdırmalarından (1910 və 1912-ci illərdə alman dilinə tərcümə olunmuş) istifadə edirik; bu əsərlər demək olar ki, yalnız əzvaların mövqeyinin dəyişdirilməsinin nəticələri ilə məşğul olur. Onlar bizə dəqiq yuxu araşdırmasının nümunələri kimi təqdim olunur. İndi təsəvvür edə bilərsinizmi ki, dəqiq elm yuxuların mənasını tapmağa cəhd etdiyimizi öyrənəndə nə deyəcəkdi? Bəlkə də, o, artıq bunu deyib. Amma biz özümüzü qorxutmağa qoymayacağıq. Əgər səhv hərəkətlərin mənası ola bilərdisə, yuxunun da mənası ola bilər və səhv hərəkətlər çox vaxt dəqiq araşdırmanın diqqətindən yayınan məna daşıyır. Gəlin yalnız qədimlərin və xalqın qərəzinə etiraf edək və qədim yuxu yozucularının izi ilə gedək.

Əvvəla, biz öz vəzifəmiz haqqında məlumatlı olmalıyıq, yuxular sahəsinə nəzər salmalıyıq. Yuxu nədir? Bunu bir cümlədə söyləmək çətindir. Amma biz yenə də tərif verməyə çalışmayacağıq, çünki hamının tanıdığı mövzuya işarə etmək kifayətdir. Lakin biz yuxunun mahiyyətini vurğulamalıyıq. Bu, harada tapıla bilər? Sahəmizi əhatə edən çərçivə daxilində hər istiqamətdə çox böyük fərqlər var. Yəqin ki, bütün yuxulara ortaq olan şey əsas məqamdır.

Bəli, bütün yuxulara ortaq olan ilk şey, bizim yuxu gördüyümüz zaman yuxuda olmağımızdır. Yuxu görmə, aydın görünür ki, yuxu zamanı ruh həyatıdır; bu, oyanıq həyatla müəyyən oxşarlıqlara malikdir və böyük fərqlərlə ondan ayrılır. Bu, artıq Aristotelin tərifidir. Bəlkə də yuxu görmə ilə yuxu arasında daha yaxın əlaqələr mövcuddur. İnsan yuxu ilə oyana bilər, çox vaxt öz-özünə oyandığı və ya yuxudan zorla oyadıldığı zaman yuxu görür. Beləliklə, yuxu yuxu ilə oyanıqlıq arasında bir aralıq vəziyyət kimi görünür. Beləliklə, biz yuxuya yönəldilirik. İndi yuxu nədir?

Bu, hələ də bir çox məsələsi mübahalı olan fizioloji və ya biologik bir problemdir. Burada heç nəyə qərar verə bilmərik, amma məncə, yuxunun psixoloji xarakteristikasını verməyə cəhd edə bilərik. Yuxu, mən xarici dünyadan heç nə bilmək istəmədiyim, marağımı ondan çəkdiyim bir vəziyyətdir. Mən özümü yuxuya salıram, çünki ondan geri çəkilirəm və onun qıcıqlarını özümə yaxın buraxmıram. Mən ondan yorulduğumda da yuxuya gedirəm. Yuxuya dalarkən xarici dünyaya belə deyirəm: Məni rahat burax, çünki mən yuxulamaq istəyirəm. Əksinə, uşaq belə deyir: Mən hələ yuxulamağa getmirəm, yorulmamışam, hələ bir şeylər yaşamaq istəyirəm. Deməli, yuxunun biologik meylinin bərpa olması, psixoloji xarakterinin isə dünyaya olan marağın dayandırılması olduğu görünür. Dünyaya olan münasibətimiz, ki, biz bu qədər istəməyərək gəldiyimiz dünyaya, onu fasiləsiz dözməyimizə səbəb olur.

Buna görə də biz müvəqqəti olaraq dünyadan əvvəlki vəziyyətə, yəni ana qarnındakı mövcudluğa geri çəkilirik. Ən azından o vaxt mövcud olan vəziyyətlərə çox bənzər şərait yaradırıq: isti, qaranlıq və qıcıqsız. Bizdən bəziləri hələ də sıx bir paketə bükülür və yuxulamaq zamanı ana qarnındakı kimi bədən vəziyyəti alır. Elə görünür ki, dünya biz böyükləri də tam olaraq, yalnız üçdə iki hissəsi ilə ələ keçirib; üçdə bir hissəsi ilə biz hələ də doğulmamışıq. Səhər hər bir oyaniş yeni bir doğum kimidir. Biz yuxudan sonrakı vəziyyətdən də “biz yenidən doğulmuş kimiyik” sözləri ilə danışırıq, bu zaman yenidən doğulmuşun ümumi hissi haqqında çox güman ki, çox yanlış bir fərziyyə edirik. Onun, əksinə, çox narahat olduğunu qəbul etmək lazımdır. Biz doğulmaq haqqında da “dünyanın işığını görmək” deyirik.

Əgər yuxu budursa, onda yuxu ümumiyyətlə onun proqramında deyil, daha çox xoşagəlməz bir əlavə kimi görünür. Biz həmçinin düşünürük ki, yuxu görməyən yuxu ən yaxşısı, yeganə düzgün olanıdır. Yuxuda heç bir ruhi fəaliyyət olmamalıdır; əgər bu fəaliyyət hərəkət edirsə, deməli, biz fetusun sükunət vəziyyətini yaratmağı bacarmamışıq; ruhi fəaliyyətin qalıqlarından tamamilə qaçınmaq mümkün olmayıb. Bu qalıqlar, yəni yuxu görmədir. Onda yuxunun mənası olmaya bilər kimi görünür. Səhv hərəkətlərdə vəziyyət fərqli idi; bunlar ayıqlıq zamanı fəaliyyətlər idi. Amma mən yuxuladığımda, ruhi fəaliyyəti tamamilə dayandırdığımda və yalnız onun müəyyən qalıqlarını boğmağı bacarmadığımda, bu qalıqların mənası olması heç də zəruri deyil. Mən bu mənanı hətta lazım görmürəm, çünki ruhi həyatımın qalan hissəsi yuxulayır. Burada həqiqətən yalnız qıcıqlanma tipli reaksiyalardan, birbaşa somatik qıcıq əsasında baş verən belə ruhi hadisələrdən söhbət gedə bilər. Deməli, yuxular ayıqlıq zamanı ruhi fəaliyyətin yuxunu pozan qalıqlarıdır və biz psixoanaliz üçün uyğun olmayan bu mövzunu tezliklə tərk etmək qərarını ala bilərik.

Lakin yuxu artıq olsa belə, o mövcuddur və biz bu mövcudluğun hesabını verməyə çalışa bilərik. Niyə ruh həyatı yuxuya getmir? Ehtimal ki, ruha istirahət verməyən bir şey var. Ona qıcıqlar təsir edir və o, onlara cavab verməlidir. Beləliklə, yuxu, ruhun yuxu vəziyyətində ona təsir edən qıcıqlara cavab vermə üsuludur. Burada yuxunun başa düşülməsinə bir yol tapdığımızı qeyd edirik. İndi müxtəlif yuxularda yuxunu pozmaq istəyən və yuxularla cavab verilən qıcıqların hansı olduğunu axtara bilərik. Bu qədərliklə bütün yuxuların ilk ortaq cəhətini işləyib hazırlamışıq.

Başqa bir ortaq cəhət varmı? Bəli, o, açıq-aydındır, lakin qavranılması və təsvir edilməsi çox daha çətindir. Yuxu zamanı baş verən psixi proseslər ayıqlıq zamanı baş verənlərdən tamamilə fərqli xarakter daşıyır. İnsan yuxuda çox şey yaşayır və buna inanır, halbuki əslində bəlkə də yalnız bir pozucu qıcıqdan başqa heç nə yaşamır. Bunu əsasən vizual obrazlar şəklində yaşayır; bu zaman hisslər də ola bilər, arada fikirlər də keçir, digər hiss orqanları da bir şeylər yaşaya bilər, lakin əsasən bunlar obrazlardır. Yuxu hekayəçiliyinin çətinliyinin bir hissəsi bu obrazları sözlərə çevirməli olduğumuzdan irəli gəlir. Yuxu görən bizə tez-tez deyir ki, mən bunu çəkə bilərəm, amma necə söyləyəcəyimi bilmirəm. Bu, əslində, dahiyə nisbətən axmağınki kimi azalmış psixi fəaliyyət deyil; bu, keyfiyyətcə fərqli bir şeydir, lakin fərqin harada olduğunu demək çətindir. G. T. Fechner bir dəfə fərziyyə irəli sürür ki, yuxuların (ruhdan) baş verdiyi məkan, ayıq təsəvvür həyatının məkanından fərqlidir. Biz bunu başa düşmürük, bununla nə düşünməli olduğumuzu bilmirik, lakin əksər yuxuların bizdə yaratdığı qəribəlik təəssüratını həqiqətən də əks etdirir. Yuxu fəaliyyətini musiqisiz əlin nailiyyətləri ilə müqayisə etmək də burada uğursuz olur. Təsadüf onun tuşları üzərindən keçdikdə, piano melodiya olmasa da, eyni notlarla cavab verəcəkdir. Bütün yuxuların bu ikinci ortaq cəhətini, anlaşılmamış olsa belə, diqqətlə nəzərdə saxlamağı istəyirik.

Daha ortaq xüsusiyyətlər varmı? Mən heç birini tapa bilmirəm, hər yerdə yalnız fərqliliklər görürəm, üstəlik bütün baxımlardan. İstər görünən müddətə, istərsə də aydınlığa, emosional iştiraka, davamlılığa və s. aid olsun. Bütün bunlar əslində, zərurətdən doğan, zəif, spazmvari bir qıcıqa qarşı müdafiədən gözlədiyimiz kimi deyil. Yuxuların ölçüsü baxımından, çox qısa olanlar var ki, onlar yalnız bir təsvir və ya bir neçə təsvir, bir fikir, hətta yalnız bir söz ehtiva edir; digərləri isə məzmuna son dərəcə zəngin olanlar, bütün romanları səhnələşdirən və uzun sürən kimi görünənlərdir. Elə yuxular var ki, yaşantı qədər aydındır, o qədər aydındır ki, biz onları oyandıqdan sonra bir müddət hələ də yuxu kimi tanıya bilmirik; digərləri isə təsviredilməz dərəcədə zəif, kölgəvari və bulanıqdır; bəli, eyni bir yuxuda həddindən artıq güclü və demək olar ki, tutula bilməyən qədər qeyri-aydın hissələr bir-biri ilə növbələşə bilər. Yuxular tam mənalı ola bilər və ya ən azı uyğun, hətta zəkalı, fantaziyalı gözəl; digərləri isə qarışıq, axmaqlıq kimi, absurd, çox vaxt birbaşa dəli kimi görünür. Bizi tamamilə soyuq qoyan yuxular var, digərlərində isə bütün emosiyalar ucadan səslənir, ağlamaya qədər bir ağrı, oyanana qədər davam edən bir təşviş, təəccüb, həzz və s. Yuxular adətən oyandıqdan sonra tez unudulur, və ya bir gün boyu elə saxlanılır ki, axşama qədər getdikcə daha solğun və boşluqlu xatırlanır; digərləri isə, məsələn uşaqlıq yuxuları, o qədər yaxşı saxlanılır ki, 30 il sonra təzə bir yaşantı kimi yaddaşda durur. Yuxular fərdlər kimi tək bir dəfə baş verə bilər, heç vaxt təkrarlanmır, və ya eyni şəxs tərəfindən dəyişməz və ya kiçik fərqlərlə təkrarlanır. Qısası, bu azacıq gecə ruh fəaliyyəti nəhəng bir repertuara malikdir, əslində ruhun gündüz yaratdığı hər şeyi hələ də edə bilər, lakin heç vaxt eyni deyil.

Yuxunun bu çoxsaylı müxtəlifliklərinə hesabat verməyə cəhd etmək olar, onları yuxu və oyanma arasındakı müxtəlif aralıq mərhələlərə, qeyri-tam yuxunun müxtəlif dərəcələrinə uyğun gəldiyini qəbul edərək. Bəli, amma onda yuxu məhsulunun dəyəri, məzmunu və aydınlığı ilə birlikdə, bunun bir yuxu olduğu aydınlığı da artmalı idi, çünki ruh belə yuxu gördükdə oyanmaya yaxınlaşır və aydın və mənalı bir yuxu parçasının dərhal yanında mənasız və ya qeyri-aydın bir parçanın qoyulması, sonra isə yenə yaxşı bir iş parçasının gəlməsi baş verməməli idi. Ruh yuxu dərinliyini bu qədər sürətlə dəyişə bilməzdi. Deməli, bu izah heç nə etmir; ümumiyyətlə qısa yolla işləmir.

Biz ilkin olaraq yuxunun “mənası”ndan imtina edək və əvəzinə, yuxuların ortaq cəhətlərindən çıxış edərək, onları daha yaxşı başa düşmək üçün bir yol açmağa çalışaq. Yuxuların yuxu vəziyyəti ilə əlaqəsindən biz belə nəticə çıxarmışıq ki, yuxu yuxunu pozan bir qıcığa reaksiyadır. Bildiyimiz kimi, dəqiq eksperimental psixologiyanın bizə kömək edə biləcəyi yeganə nöqtə də budur; o, yuxu zamanı verilən qıcıqların yuxuda göründüyünü sübut edir. Artıq adını çəkdiyimiz Mourly Voldun araşdırmalarından başqa çox sayda belə tədqiqat aparılmışdır; hər birimiz də təsadüfi şəxsi müşahidə ilə bu nəticəni təsdiqləmək vəziyyətində qalmışıq. Mən bir neçə köhnə təcrübəni nəql etmək istəyirəm. Mor öz şəxsiyyəti üzərində belə təcrübələr aparmışdır. Ona yuxuda Köln suyu qoxutdurdular. O, Qahirədə Johann Maria Farinanın mağazasında olduğunu yuxuladı və buna daha çoxlu dəli macəralar əlavə olundu. Və ya: onun boynunu yüngülcə sıxdılar; o, üzərinə qoyulmuş qabarcıq plasteri və uşaqlığında onu müalicə edən bir həkim haqqında yuxuladı. Və ya: alnına bir damcı su tökdülər. O, sonra İtaliyada idi, çox tərləyirdi və Orvietonun ağ şarabını içirdi.

Bu eksperimental olaraq yaradılan yuxularda bizə diqqət çəkən şeyi, qıcıq yuxularının başqa bir seriyasında bəlkə daha aydın şəkildə qavraya bilərik. Bunlar, istedadlı müşahidəçi Hildebrandt tərəfindən nəql edilmiş, hamısı saat zənginə reaksiya olan üç yuxudur:

“Beləliklə, mən yaz səhərində gəzintiyə çıxıram və yaşıl tarlalardan keçərək yaxınlıqdakı bir kəndə qədər tənbəlcə gəzirəm, orada sakinləri bayram geyimlərində, əllərində ilahi kitabı, çoxluqla kilsəyə doğru gedərkən görürəm. Doğrudur! Bazar günüdür və səhər ibadəti tezliklə başlayacaq. Mən bu ibadətdə iştirak etməyə qərar verirəm, lakin əvvəlcə, bir az qızışdığım üçün, kilsəni əhatə edən qəbiristanlıqda sərinləmək istəyirəm. Mən burada müxtəlif məzar daşlarını oxuyarkən, zəngçinin qülləyə doğru qalxdığını eşidirəm və sonra qüllənin yüksəkliyində, ibadətin başlanğıcına işarə verəcək kiçik kənd zəngini görürəm. Zəng hələ bir müddət hərəkətsiz asılı qalır, sonra yellənməyə başlayır — və birdən onun zərbələri aydın və ürəyə işləyən şəkildə eşidilir — elə aydın və ürəyə işləyən ki, mənim yuxuma son qoyur. Zəng səsləri isə saatdan gəlir.”

«İkinci bir kombinasiya. Qışın açıq bir günüdür; küçələr qarla çox yüksək örtülmüşdür. Mən bir çanaq gəzintisinə qatılmağı vəd etmişəm, lakin elan olunana qədər, yəni çanağın qapının qarşısında dayanana qədər uzun müddət gözləməliyəm. İndi minmək üçün hazırlıqlar görülür — kürk geyinilir, ayaq torbası çıxarılır — və nəhayət öz yerimdə otururam. Lakin hələ də — yola düşmə gecikir, ta ki, dizginlər gözləyən atları hiss olunan işarə ilə təkan verənə qədər. İndi onlar çəkirlər; güclü şəkildə silkələnən zənglər, yuxunun hörümçək torunu dərhal parçalayan bir qüdrətlə, yaxşı tanıdığımız Yeniçəri musiqisini başlatmağa başlayırlar. Yenə də bu, oyandırıcı zəngin bərk səsi başqa bir şey deyildir.»

«Hələ üçüncü nümunə! Mən bir aşpaz qızının bir neçə düzinə yığılmış boşqablarla dəhliz boyunca yemək otağına doğru getdiyini görürəm. Onun qollarındakı çini sütunun tarazlığını itirmək təhlükəsində olduğunu mənə elə gəlir. «Diqqətli ol,» mən xəbərdarlıq edirəm, «bütün yük yerə düşəcək.» Əlbəttə, adi olan etiraz da gecikmir: insan artıq belə şeylərə öyrəşib və s., bu müddət ərzində mən hələ də narahatlıq dolu baxışlarla hərəkət edən qızı müşayiət edirəm. Doğrudan da, qapı astanasında bir ilişmə baş verir — kövrək qablar düşür və yüz parçaya bölünərək döşəmə üzərində şıngırdamağa və çırpılmağa başlayır. Lakin — sonsuz şəkildə davam edən səs-küyün, tezliklə qeyd etdiyim kimi, əslində şıngırdama deyil, əslində bir çıngıltı olduğunu görürəm; — və bu çıngıltı ilə, indi oyanan şəxs kimi tanıdığım kimi, yalnız oyandırıcı öz vəzifəsini yerinə yetirmişdir.»

Bu yuxular olduqca gözəldir, tamamilə mənalıdır, yuxuların adətən olmağa alışdığı qədər qeyri-uyğun deyillər. Buna görə də onlara etiraz etmək istəmirik. Onlarda ortaq olan şey, hər dəfə vəziyyətin, oyandıqda oyandırıcının səsi kimi tanınan bir səs-küylə nəticələnməsidir. Beləliklə, burada bir yuxunun necə yaradıldığını görürük, lakin həm də başqa bir şeyi öyrənirik. Yuxu oyandırıcını tanımır, — o, yuxuda da görünmür —, əvəzində oyandırıcı səsini başqa bir səslə əvəz edir, yuxunu pozan qıcığı yozur, lakin onu hər dəfə fərqli bir şəkildə yozur. Niyə belədir? Buna cavab yoxdur, bu, ixtiyari görünür. Yuxunu anlamaq, niyə məhz bu səs-küyü və başqasını deyil, oyandırıcı həyəcanının yozumu üçün seçdiyini göstərə bilmək deməkdir. Tamamilə analog şəkildə, Morinin təcrübələrinə qarşı belə bir etiraz irəli sürülməlidir: insan, verilən həyəcanın yuxuda ortaya çıxdığını görür, lakin niyə məhz bu formada olduğunu öyrənmir, və bu, yuxunu pozan həyəcanın təbiətindən heç cür nəticə çıxmır. Həmçinin, Morinin təcrübələrində birbaşa həyəcan nəticəsinə adətən çoxlu sayda digər yuxu materialı da əlavə olunur, məsələn, Köln suyu yuxusundakı dəli macəralar ki, bunlar üçün hesabat vermək mümkün deyildir.

İndi nəzərə alın ki, oyandırıcı yuxular xarici yuxu pozucu təhrikedici amillərin təsirini müəyyən etmək üçün hələ də ən yaxşı imkanları təqdim edir. Əksər digər hallarda bu daha çətin olacaq. İnsan bütün yuxulardan oyanmır və səhər vaxtı gecənin bir yuxusunu xatırlayır, bəs gecə vaxtı təsir etmiş ola biləcək pozucu bir təhrikedici amili necə aşkar etmək olar? Mən bir dəfə belə bir səs təhrikedici amilini sonradan təsbit etməyi bacardım, təbii ki, yalnız xüsusi şərait nəticəsində. Mən Tirol yüksək dağlıq yerində bir səhər oyandım və papanın vəfat etdiyi yuxusunu gördüyümü bilirdim. Yuxunu özüm üçün izah edə bilmədim, lakin sonra həyat yoldaşım mənə soruşdu: Bu gün səhərə yaxın bütün kilsələrdən və kapellalardan qoparılan dəhşətli zəng səslərini eşitdinmi? Xeyr, mən heç nə eşitməmişdim, mənim yuxum daha davamlıdır, amma bu məlumat sayəsində yuxumu başa düşdüm. Belə təhriketmələr neçə dəfə yuxu görən şəxsə sonradan onlar haqqında məlumat vermədən yuxu görməyə səbəb olmuş ola bilər? Bəlkə çox vaxt, bəlkə də yox. Əgər təhrikedici amil artıq aşkar edilə bilmirsə, ondan əminlik də əldə etmək mümkün deyil. Biz artıq yuxu pozucu xarici təhrikedici amillərin qiymətləndirilməsindən uzaqlaşmışıq, çünki bilirik ki, onlar yalnız yuxunun bir hissəsini, bütün yuxu reaksiyasını izah edə bilməzlər.

Buna görə də bu nəzəriyyəni tamamilə tərk etmək lazım deyil. Bundan əlavə, o, davam etdirilə bilər. Aydındır ki, yuxunun hansı səbəbdən pozulması və ruhun yuxu görməyə təhrik edilməsi fərq etmir. Əgər hər dəfə xaricdən gələn bir hissi təhrikedici amil ola bilmirsə, onun yerinə daxili orqanlardan gələn, deyilən "bədən təhrikedici amili" keçə bilər. Bu fərziyyə çox yaxındır, o, həm də yuxuların yaranması haqqında ən populyar baxışa uyğundur. Yuxular mədədən gəlir, tez-tez eşidilir. Təəssüf ki, burada da gecə vaxtı təsir etmiş bir bədən təhrikedici amilinin oyandıqdan sonra artıq aşkar edilə bilməyəcəyi və beləliklə sübut edilə bilməyəcəyi halının tez-tez baş verdiyi ehtimal olunur. Lakin bədən təhrikedici amilindən yuxuların törəməsini dəstəkləyən neçə yaxşı təcrübə olduğunu nəzərdən qaçırmayaq. Ümumiyyətlə, daxili orqanların vəziyyətinin yuxuya təsir edə biləcəyi şübhəsizdir. Bəzi yuxu məzmunlarının sidik kisəsinin doluluğu və ya cinsiyyət orqanlarının oyanma vəziyyəti ilə əlaqəsi o qədər aydındır ki, bunu nəzərdən qaçırmaq olmaz.

Görünən hallardan digərlərinə keçirik; bu hallarda yuxuların məzmunundan belə orqan qıcıqlarının təsir etdiyinə dair ən azı əsaslandırılmış bir fərziyyə çıxarmaq olar, çünki həmin məzmunda bu qıcıqların işlənməsi, təsviri və ya yozumu kimi qəbul edilə bilən bir şey tapılır. Yuxu tədqiqatçısı Şerner (1861) yuxunun orqan qıcıqlarından törəməsini xüsusilə qətiyyətlə müdafiə etmiş və buna dair bir neçə gözəl nümunə gətirmişdir. Məsələn, o, bir yuxuda “iki sıra sarışın saçlı və nazik üzlü gözəl oğlanın döyüş həvəsi ilə bir-birinə qarşı durduğunu, bir-birinin üzərinə getdiyini, bir-birini tutduğunu, bir-birindən ayrıldığını, köhnə mövqelərini yenidən tutduğunu və bütün prosesi yenidən təkrarladığını” görürsə, bu oğlan sıralarının dişlər kimi yozlanması özündə cəlbedicidir və bu yozlama, həmin səhnədən sonra yuxu görən şəxs “çənəsindən uzun bir diş çəkib çıxardıqda” tam təsdiqini tapır. “Uzun, dar və əyri keçidlərin” bağırsaq qıcığı kimi yozlanması da inandırıcı görünür və Şernerin, yuxunun əsasən qıcıq göndərən orqanı ona bənzər obyektlərlə təsvir etməyə çalışdığı fikrini təsdiqləyir.

Deməli, daxili qıcıqların yuxu üçün xarici qıcıqlarla eyni rolu oynaya biləcəyini qəbul etməyə hazır olmalıyıq. Təəssüf ki, onların qiymətləndirilməsi də eyni etirazlara məruz qalır. Çox sayda halda bədən həyəcanına əsaslanan yozum qeyri-müəyyən və ya sübut edilə bilməz qalır; bütün yuxular deyil, yalnız onların müəyyən bir hissəsi yaranışlarında daxili orqan həyəcanlarının iştirak etdiyinə dair şübhə doğurur və nəhayət, daxili bədən həyəcanı, xarici hissi həyəcan kimi, yuxunun həyəcana birbaşa cavabına uyğun gələn hissədən artığını izah etmək iqtidarında olmayacaq. Yuxunun qalan hissəsi haradan gəlir, bu qaranlıq qalır.

Lakin bu həyəcan təsirlərinin öyrənilməsi zamanı üzə çıxan yuxu həyatının bir xüsusiyyətini nəzərdə saxlayaq. Yuxu qıcığı sadəcə təkrarlamır, əksinə onu işləyir, ona işarə edir, onu bir əlaqəyə daxil edir və onu başqa bir şeylə əvəz edir. Bu, yuxu işlənməsinin bizi maraqlandırmalı olan bir tərəfidir, çünki bəlkə də yuxunun mahiyyətinə daha yaxınlaşdırır: Əgər kimsə bir təhrikə cavab olaraq bir şey edirsə, bu təhrik həmin əsəri tükətməli deyil. Məsələn, Şekspirin “Macbeth”i, üç ölkənin tacını ilk dəfə başında birləşdirən kralın taxta çıxışı münasibətilə yazılmış bir fürsət əsəridir. Amma bu tarixi səbəb dramın məzmununu örtürmü, onun böyüklüklərini və sirrlərini bizə izah edirmi? Bəlkə də yatan şəxsə təsir edən xarici və daxili həyəcanlar da yalnız yuxunun təhrikçiləridir və bununla yuxunun mahiyyəti bizə heç nə açıqlamır.

Yuxunun digər ortaq cəhəti, onun psixiki xüsusiyyəti, bir tərəfdən anlaşılmazdır, digər tərəfdən isə daha da araşdırmaq üçün heç bir əsas vermir. Yuxuda biz adətən bir şeyi vizual formalarla yaşayırıq. Bu hadisəni izah etmək üçün qıcıqlandırıcılar bir ipucu verə bilərmi? Əslində yaşadığımız şey həqiqətən qıcıqlandırıcıdır? Əgər gözdə qıcıqlandırma yuxunu çox nadir hallarda təhrik edibsə, onda niyə yaşantı vizualdır? Və ya, əgər biz danışmağı yuxuda görürüksə, yuxu zamanı qulağımıza bir söhbət və ya ona bənzər səs-küyün çatdığını sübut etmək mümkündürmü? Bu ehtimalı qətiyyətlə rədd etməyə cəsarət edirəm.

Yuxuların ortaq cəhətlərindən daha irəli gedə bilməyəcəyik, bəlkə də onların fərqliliklərini sınayaq. Yuxular çox vaxt mənasız, qarışıq və absurd olur; lakin mənalı, aydın və ağıllı yuxular da var. Gəlin görək, mənalı olanlar bizə mənasızlar haqqında bir ipucu verə bilərmi. Sizə mənə danışılan son ağıllı yuxunu, gənc bir kişinin yuxusunu təqdim edirəm: “Kärntnerstraßedə gəzirdim, orada X. bəylə qarşılaşdım, bir müddət ona qoşuldum, sonra restorana getdim. İki xanım və bir kişi masama oturdular. Əvvəlcə buna əsəbləşdim və onlara baxmaq istəmədim. Sonra baxdım və onların çox xoş olduğunu gördüm.” Yuxu görən qeyd edir ki, yuxudan əvvəlki axşam həqiqətən Kärntnerstraßedə gəzib, bu onun adət etdiyi yoldur və orada X. bəylə qarşılaşıb. Yuxunun digər hissəsi birbaşa xatirə deyil, yalnız uzun müddət əvvəlki bir hadisə ilə müəyyən bir oxşarlığa malikdir. Və ya başqa bir aydın yuxu, bir xanımın yuxusu: “Onun kişi soruşur: Piano tənzimlənməməlidirmi? Xanım: Əhəmiyyəti yoxdur, onsuz da yenidən dəri ilə örtülməlidir.” Bu yuxu, yuxudan əvvəlki gün onun kişi ilə aralarında çox dəyişmədən baş verən bir söhbəti təkrarlayır. Bu iki aydın yuxudan nə öyrənirik? Yalnız gündəlik həyatdan təkrarlamaların və ya ona bağlanmaların onlarda tapıldığını. Əgər bu, yuxuların hamısı üçün ümumi şəkildə söylənə bilsəydi, bu artıq bir şey olardı. Lakin belə bir şey yoxdur, bu da yalnız azınlıq üçün keçərlidir; yuxuların əksəriyyətində əvvəlki günə bağlanma tapıla bilməz və mənasız və absurd yuxulara buradan heç bir işıq düşmür. Biz yalnız yeni bir vəzifə ilə qarşılaşdığımızı bilirik. Biz yalnız yuxunun nə dediyini bilmək istəmirik, əksinə, bizim nümunələrimizdə olduğu kimi, bunu aydın dedikdə, niyə və nə üçün bu məlum olan, yaxınlıqda yaşanan şeyin yuxuda təkrarlandığını da bilmək istəyirik.

Mənə elə gəlir ki, mənim kimi siz də bizim indiyə qədər apardığımız təcrübələr kimi cəhdləri davam etdirməkdən yorulacaqsınız. Görürük ki, bir məsələyə olan bütün maraq kifayət deyil, əgər həllə aparan və seçilə bilən bir yol da bilinmirsə. Biz bu yolu indiyə qədər tapmamışıq. Təcrübi psixologiya bizə yuxu qıcıqlandırıcıları kimi qıcıqların əhəmiyyəti haqqında bir neçə çox qiymətli məlumatdan başqa heç nə verməyib. Fəlsəfədən isə biz, onun son vaxtlar bizim obyektimizin intellektual aşağı dəyərini bizə qürurla irəli sürməsindən başqa heç nə gözləməməliyik; okkult elmlərdən isə biz heç bir borc almaq istəmirik. Tarix və xalq rəyi bizə deyir ki, yuxu mənalı və əhəmiyyətlidir, o, gələcəyə baxır; bunu qəbul etmək çətindir və əlbəttə ki, sübut edilə bilməz. Beləliklə, bizim ilk səyimiz tam bir çarəsizliklə nəticələnir.

Gözlənilməz şəkildə bizə, indiyə qədər baxmadığımız bir tərəfdən bir işarə gəlir. Dil istifadəsi, təsadüfi olmayan, əksinə köhnə biliyin çöküntüsü olan — lakin ehtiyatla istifadə edilməli olan — dilimiz, təəccüblü şəkildə “gündüz xəyalları” adlandırdığı bir şeyi bilir. Gündüz xəyalları xəyallardır (xəyal məhsulları); bunlar çox ümumi hadisələrdir, yenə də sağlam insanlarda olduğu qədər xəstələrdə də müşahidə edilə bilər və öz şəxsiyyətimizdə öyrənmək üçün asan əlçatandır. Bu fantastik obrazlarda ən diqqət çəkən şey, onların “gündüz xəyalları” adını almalarıdır, çünki yuxuların ortaq xüsusiyyətlərinin heç birini özündə saxlamır. Yuxu halı ilə əlaqəyə onların adı artıq ziddiyyət təşkil edir, ikinci ortaq xüsusiyyətə gəldikdə isə, onlarda heç nə yaşandığı və ya hallüsinasiya edildiyi deyil, əksinə bir şey təsəvvür edilir; insan xəyal etdiyini bilir, görmür, düşünür. Bu gündüz xəyalları pubertədən əvvəl, çox vaxt uşaqlığın sonrakı illərində ortaya çıxır, yetkinlik illərinə qədər davam edir, sonra ya tərk edilir, ya da ən qoca yaşa qədər saxlanılır. Bu xəyalların məzmunu çox şəffaf bir motivasiya ilə idarə olunur. Bunlar, şəxsin eqoist, ambisiya və hakimiyyət ehtiyaclarının və ya erotik istəklərinin təmin olunduğu səhnələr və hadisələrdir. Gənc kişilərdə adətən ambisiyalı xəyallar üstünlük təşkil edir, ambisiyasını sevgi uğurlarına yönəldən qadınlarda isə erotik xəyallar. Lakin kişilərdə də çox vaxt erotik ehtiyac fonunda görünür; bütün qəhrəmanlıqlar və uğurlar yalnız qadınların heyranlığını və lütfünü qazanmaq üçündür. Bundan başqa, bu gündüz xəyalları çox müxtəlifdir və dəyişkən talelərə məruz qalır. Onlar ya hər biri qısa müddətdən sonra tərk edilir və yeni biri ilə əvəz olunur, ya da saxlanılır, uzun hekayələrə çevrilir və həyat şəraitinin dəyişikliklərinə uyğunlaşır. Onlar bir növ, zamanla gedir və ondan yeni vəziyyətin təsirini təsdiqləyən bir "zaman nişanı" alır. Onlar poetik istehsalın xammalıdır, çünki şair gündüz xəyallarından müəyyən dəyişikliklər, maskalanmalar və imtinalar vasitəsilə öz novellalarına, romanlarına, teatr pyeslərinə daxil etdiyi vəziyyətləri yaradır. Lakin gündüz xəyallarının qəhrəmanı həmişə öz şəxsiyyətidir, ya birbaşa, ya da başqa biri ilə şəffaf eyniləşdirmə yolu ilə.

Bəlkə də gündüz xəyalları bu adı reallığa olan eyni münasibətə görə daşıyır ki, onların məzmunu da yuxuların məzmunu kimi real qəbul edilməməli olduğunu göstərsin. Bəlkə də bu ad birliyi hələ bizə məlum olmayan yuxunun psixi xarakterinə, bizim axtardığımız xüsusiyyətlərdən birinə əsaslanır. Həm də mümkündür ki, biz bu ad eyniliyini mənalı kimi qiymətləndirməklə ümumiyyətlə haqsız oluruq. Bu isə yalnız sonra aydınlaşdırıla bilər.

6 / 28

VI. Mühazirə. Yozumun ilkin şərtləri və texnikası

Xanımlar və cənablar! Deməli, yuxunun tədqiqində irəli getmək üçün bizə yeni bir yol, bir metod lazımdır. İndi sizə ağla gələn bir təklif edirəm. Bundan sonrakı hər şey üçün ilkin şərt kimi qəbul edək ki, yuxu somatik deyil, psixi bir fenomendir. Bunun nə demək olduğunu bilirsiniz, lakin bizi bu fərziyyəyə nə haqq qazandırır? Heç nə, lakin biz də onu irəli sürməkdən məhrum deyilik. İş belədir: əgər yuxu somatik bir fenomendirsə, bizi heç maraqlandırmır; bizi yalnız o şərtlə maraqlandıra bilər ki, o, ruhi bir fenomendir. Deməli, biz onun həqiqətən belə olduğu fərziyyəsi altında işləyirik ki, görək bundan nə çıxır. İşimizin nəticəsi fərziyyəyə sadiq qalıb-qalmayacağımızı və onu öz növbəsində bir nəticə kimi müdafiə edə biləcəyimizi həll edəcək. Bəs biz əslində nəyə nail olmaq istəyirik, nə üçün işləyirik? Biz elmdə ümumiyyətlə arzu olunan şeyi — fenomenlərin başa düşülməsini, onlar arasında əlaqənin qurulmasını və ən uzaq perspektivdə, mümkün olduqda, onlar üzərində hakimiyyətimizin genişlənməsini istəyirik.

Deməli, biz işi yuxunun psixi bir fenomen olduğu fərziyyəsi altında davam etdiririk. Onda o, yuxugörənin bir fəaliyyəti və ifadəsidir, lakin bizə heç nə deməyən, bizim başa düşmədiyimiz bir ifadədir. Bəs siz mənim sizə anlaşılmaz bir ifadə verdiyim halda nə edirsiniz? Məndən soruşursunuz, elə deyilmi? Nə üçün biz də eyni şeyi etməyək, yuxugörəndən onun yuxusunun nə məna daşıdığını soruşmayaq?

Xatırlayırsınız, biz artıq bir dəfə bu vəziyyətdə olmuşuq. Bu, müəyyən səhv hərəkətlərin, bir dil sürçməsi halının tədqiqi zamanı baş vermişdi. Bir nəfər demişdi: «Buraya bəzi şeylər Vorschwein gəlib», biz isə soruşmuşduq — xeyr, xoşbəxtlikdən, biz deyil, psixoanalizdən tamamilə uzaq olan başqaları soruşmuşduq; həmin başqaları ondan bu başadüşülməz nitqlə nə demək istədiyini soruşmuşdular. O, dərhal cavab vermişdi ki, demək istədiyi şeyin əslində «bu, iyrənc şeylərdir» olduğunu, lakin bu niyyətini «buraya bəzi şeylər Vorschein gəlib» şəklində yumşaldılmış digər niyyət qarşısında geri çəkdiyini bildirmişdi. Mən sizə həmin vaxt da izah etmişdim ki, bu araşdırma hər bir psixoanalitik tədqiqatın nümunəsidir və siz indi başa düşürsünüz ki, psixoanaliz mümkün qədər həllini tədqiq olunanların özündən almaq texnikasına əməl edir. Beləliklə, yuxu görən şəxsin özü də yuxusunun nə məna daşıdığını bizə deməlidir.

Lakin məlum olduğu kimi, yuxu ilə bağlı iş bu qədər asan getmir. Səhv hərəkətlərlə bağlı bir sıra hallarda iş belə asan gedirdi; sonra elə hallara gəldik ki, sorğulanan heç nə demək istəmədi, hətta bizim tərəfimizdən irəli sürülən cavabı qəzəblə rədd etdi. Yuxu məsələsində isə birinci növ hallar bizdə tamamilə yoxdur; yuxu görən həmişə heç nə bilmədiyini deyir. Bizim yozumumuzu rədd edə bilməz, çünki ona təqdim edəcəyimiz heç bir yozumumuz yoxdur. Deməli, biz cəhdimizi yenidən dayandırmalıyıq? O heç nə bilmir, biz heç nə bilmirik və üçüncü bir şəxs də heç nə bilməz, ona görə də bunu öyrənmək üçün heç bir ümid yoxdur. Bəli, əgər istəyirsinizsə, cəhdi dayandırın. Lakin əgər fərqli istəyirsinizsə, mənimlə birlikdə yola davam edə bilərsiniz. Mən sizə deyirəm ki, yuxu görən şəxsin yuxusunun nə məna daşıdığını bildiyi çox mümkündür, hətta çox ehtimallıdır; sadəcə olaraq, o, bildiyini bilmir və buna görə də bilmədiyinə inanır.

Siz mənə diqqətimi çəkəcəksiniz ki, mən burada yenidən bir fərziyyə irəli sürürəm, bu qısa kontekstdə artıq ikinci fərziyyədir və metodumun inandırıcılıq iddiasını kəskin şəkildə aşağı salıram. Yuxunun psixik fenomen olması şərti altında, insanın bildiyi, lakin bildiyini bilmədiyi ruhi şeylərin olması şərti altında və s. Onda yalnız bu iki şərtin daxili ehtimalsızlığını nəzərə almaq kifayətdir ki, marağı onlardan çıxarılan nəticələrdən sakitcə uzaqlaşdırmaq olar.

Bəli, hörmətli xanımlar və cənablar, mən sizi buraya gətirməmişəm ki, sizə bir şeyi saxta göstərim və ya gizlədim. Mən «Psixoanalizin girişinə dair elementar mühazirələr» adlı dərsi elan etmişəm, lakin bu, sizin üçün bütün çətinlikləri diqqətlə gizlədən, boşluqları dolduran, şübhələri ört-basdır edən və sizə yeni bir şey öyrəndiyinizə sakit qəlblə inanmağı tələb edən, hamar bir əlaqə göstərən «usum delphini» (Dofin üçün, senzuralı nəşr) təsvir niyyəti daşımır. Xeyr, məhz siz yeni başlayanlar olduğunuz üçün, mən sizə elmi, onun eniş-yoxuşları, sərtlikləri, tələbləri və şübhələri ilə birlikdə, olduğu kimi göstərmək istədim. Mən bilirəm ki, heç bir elmdə vəziyyət fərqli deyil və xüsusilə onun başlanğıc mərhələlərində vəziyyət başqa cür ola bilməz.

Mən həmçinin bilirəm ki, təhsil adətən bu çətinlikləri və qüsurları tələbədən ilkin mərhələdə gizlətməyə çalışır. Lakin psixoanalizdə bu mümkün deyil. Deməli, mən əslində biri digərinin daxilində olmaqla iki şərt irəli sürmüşəm; kimə bütün bunlar çox əziyyətli və çox qeyri-müəyyən gəlirsə, və ya kim daha yüksək təsdiqlərə və daha zərif nəticə çıxarmalara öyrəşibsə, o, artıq bizimlə gəlməyə məcbur deyil. Mənim fikrimcə, belə bir adam ümumiyyətlə psixoloji problemlərdən uzaq durmalıdır, çünki ehtimal olunur ki, o, burada özünün getməyə hazır olduğu dəqiq və etibarlı yolların keçidli olmadığını görəcək. Həmçinin, təklif edəcəyi bir şeyi olan bir elmin dinlənilmək və tərəfdar qazanmaq üçün dilənməsi tamamilə lazımsızdır; onun nəticələri onun üçün əhval-ruhiyyə yaratmalıdır və o, bu nəticələrin diqqəti özünə məcburi şəkildə cəlb edənə qədər gözləyə bilər.

Lakin işdə qalmaq istəyən sizlərə xatırlatmaq istəyirəm ki, mənim iki fərzim bərabər dəyərdə deyil. Birinci fərz — yuxunun psixi bir fenomen olması — bizim işimizin uğuru ilə sübut etmək istədiyimiz şərtidir; digər fərz artıq başqa bir sahədə sübut edilmişdir və mən yalnız ona azadlıq götürürəm ki, onu oradan bizim problemlərimizə köçürüm.

Sual olunur ki, insanın heç nə bilmədiyi bir bilginin mövcud olduğunu sübut edən sahə hansıdır? Biz burada yuxu görənin belə bir bilginə malik olduğunu fərz etmək istəyirik. Bu, əlbəttə, təəccüblü, gözlənilməz və psixi həyat haqqındakı təsəvvürümüzü dəyişən bir fakt olardı ki, gizlənməyə ehtiyacı yoxdur. Üstəlik, bu, adlandırılmasında özünü inkar edən, lakin real bir şey olmaq istəyən bir fakt, yəni «contradictio in adjecto» (təyinatda ziddiyyət) olardı. Yaxşı, o, heç də gizlənmir. Əgər onun haqqında heç nə bilinmirsə və ya ona kifayət qədər diqqət yetirilmirsə, bu, onun günahı deyil. Bütün bu psixoloji problemlərin, bu sahədə həlledici olan bütün müşahidələrdən və təcrübələrdən uzaq durmuş şəxslər tərəfindən mühakimə edilməsi bizim günahımız deyil.

Bu sübut hipnotik hadisələr sahəsində ortaya qoyulmuşdur. 1889-cu ildə Nansida Liebo və Bernheymin son dərəcə təsirli nümayişlərinə şahidlik edərkən, mən aşağıdakı təcrübənin də şahidi oldum. Əgər bir kişini somnambul vəziyyətinə gətirsələr, ona bu vəziyyətdə mümkün olan hər şeyi hallüsinativ şəkildə yaşatsalar və sonra onu oyatsalar, əvvəlcə elə görünürdü ki, o, hipnotik yuxusu zamanı baş verən hadisələrdən heç nə bilmir. Bernheymin sonra ondan birbaşa hipnoz zamanı başına nə gəldiyini danışmasını tələb etdi. Kişi heç nə xatırlamadığını iddia etdi. Lakin Bernheymin israrı davam etdi, o, kişiyə təsir göstərdi, ona bildiyini, bunu xatırlamalı olduğunu təsdiqlədi və nəticədə, kişi çaşqınlaşdı, yaddaşını cəmləməyə başladı, əvvəlcə ona təlqin edilmiş hadisələrdən birini kölgə kimi xatırladı, sonra başqa bir hissəni, yaddaş getdikcə daha aydın, daha tam oldu və nəhayət, boşluqsuz şəkildə üzə çıxdı. Lakin o, bunu sonradan bildiyi və bu müddət ərzində başqa tərəfdən heç nə öyrənmədiyi üçün, onun bu yaddaşları əvvəllər də bildiyi nəticəsi çıxarmaq haqlıdır. Bu yaddaşlar ona yalnız əlçatmaz idi, o, onları bildiyini bilmirdi, onları bilmədiyinə inanırdı. Deməli, yuxu görəndə fərz etdiyimiz vəziyyətin tamamilə eynisi.

Ümid edirəm ki, bu həqiqətin müəyyən edilməsi sizi təəccübləndirəcək və mənə soruşacaqsınız: Niyə bu sübuta daha əvvəl, səhv hərəkətlər mövzusuna gəldikdə, dilini sürüşdürən və bilmədiyi, lakin inkar etdiyi nitq niyyətləri daşıyan kişi haqqında söhbət açarkən istinad etməmisiniz? Əgər bir kimsə içində xatirəsini daşıdığı hadisələr barədə heç nə bilmədiyinə inanırsa, onda onun daxili psixi proseslərin digərləri barədə də heç nə bilməməsi o qədər də ehtimal olunmaz deyil. Bu arqument bizə mütləq təsir göstərəcək və səhv hərəkətlərin dərk edilməsində bizə kömək olacaqdı. Əlbəttə, mən o vaxt da buna istinad edə bilərdim, lakin bunu daha vacib olacaq başqa bir yerə qədər saxladım. Səhv hərəkətlərin bir hissəsi öz-özünə aydınlaşdı, digər hissəsi isə bizə hadisələrin əlaqəsinə görə belə psixi proseslərin mövcudluğunu, barəsində heç nə bilinməsə belə, qəbul etməyimizə dair xəbərdarlıq etdi. Yuxu halında biz başqa yerlərdən izahlar gətirməyə məcburuq və üstəlik, hesab edirəm ki, siz burada hipnozdan irəli gələn bir transferə daha asanlıqla icazə verəcəksiniz. Səhv hərəkəti icra etdiyimiz vəziyyət sizə normal görünməlidir, onun hipnotik vəziyyətlə heç bir oxşarlığı yoxdur. Əksinə, hipnotik vəziyyət ilə yuxu vəziyyəti arasında, yəni yuxu görmənin şərti olan vəziyyət arasında aydın bir qohumluq mövcuddur. Hipnoz artıq süni yuxu adlanır;

Biz hipnoz etdiyimiz şəxsə deyirik: «Yatın», və verdiyimiz təkliflər təbii yuxunun yuxularına bənzəyir. Hər iki halda psixi vəziyyətlər həqiqətən analoqdur. Təbii yuxuda biz marağımızı bütün xarici dünyadan geri çəkirik, hipnotik yuxuda isə bütün dünyadan, lakin bizi hipnoz etmiş bir nəfər istisna olmaqla, onunla əlaqədə qalırıq. Əlavə olaraq, qadın qulluqçunun uşaqla əlaqədə qaldığı və yalnız ondan oyadıla bildiyi deyilən «dayə yuxusu» hipnotik yuxunun normal qarşılığıdır. Hipnozdakı münasibətin təbii yuxuya köçürülməsi belə o qədər də cəsarətli təşəbbüs deyil. Yuxu görənin öz yuxusu haqqında, ona yalnız əlçatmaz olan və buna görə də özünün inanmadığı bir biliyə sahib olması fərziyyəsi tamamilə havadan deyil. Əlavə olaraq qeyd edək ki, bu nöqtədə yuxunun öyrənilməsinə üçüncü yol açılır: yuxunu pozan qıcıqlardan, gündüz xəyallarından və indi də hipnotik vəziyyətdəki təklif olunan yuxulardan.

İndi bəlkə də vəzifəmizə daha böyük inamla qayıdaq. Deməli, yuxu görənin öz yuxusu haqqında bildiyi çox ehtimallıdır; məsələ yalnız ona öz biliyini tapmağı və bizə bildirməyi mümkün etməkdir. Biz ondan dərhal yuxusunun mənasını deməsini tələb etmirik, lakin onun mənşəyini, hansı düşüncə və maraq dairəsindən qaynaqlandığını o tapa bilər. Səhv hərəkət halında, xatırlayın, ondan soruşulmuşdu ki, «Vorschwein» xətalı sözünə necə gəlib çatmışdır və onun ilk ağlına gələn fikir bizə aydınlıq gətirmişdi. Yuxu ilə bağlı bizim texnikamız çox sadədir və bu nümunəyə əsaslanır. Biz yenidən ondan soruşacağıq ki, yuxuya necə gəlib çatmışdır və onun ilk ifadəsi yenidən aydınlıq kimi qəbul ediləcəkdir. Beləliklə, onun bir şeyi bildiyinə inanması və ya inanmaması fərqini nəzərə almırıq və hər iki halı tək bir hal kimi qəbul edirik.

Bu texnika əlbəttə çox sadədir, lakin qorxuram ki, o, sizin ən sərt müqavimətinizi doğuracaq. Siz deyəcəksiniz: Yeni bir fərziyyə, üçüncü! Və ən qeyri-mümkün olanı! Əgər mən yuxu görəndən yuxusu haqqında ağlına nə gəldiyini soruşsam, məhz onun ilk ağlına gələn fikir istənilən aydınlığı gətirməlidir? Amma ona heç nə ağlına gəlməyə bilər, ya da Allah bilir nə ağlına gələ bilər. Biz belə bir gözləntinin nəyə əsaslandığını başa düşə bilmirik. Bu, həqiqətən, daha çox tənqidi düşüncənin daha uyğun olacağı bir yerdə çoxlu ilahi inam nümayiş etdirməkdir. Bundan əlavə, yuxu tək bir xətalı söz deyil, bir çox elementdən ibarətdir. Hansı ağlına gələn fikirdə dayanmalıyıq?

Hər şeydə kiçik detallar haqqında haqlısınız. Bir yuxu, öz elementlərinin çoxluğu baxımından da bir dil sürçməsindən fərqlənir. Texnika buna mütləq nəzər salmalıdır. Buna görə də sizə təklif edirəm ki, yuxunu elementlərinə ayıraq və hər bir element üçün araşdırmanı ayrı-ayrılıqda aparaq; onda dil sürçməsi ilə analoji yenidən qurulmuş olar. Həmçinin, ayrı-ayrı yuxu elementləri haqqında soruşulan şəxs cavab verə bilər ki, ona heç nə gəlmir, bu mövzuda da haqlısınız. Bu cavabı qəbul etdiyimiz hallar var və hansı hallar olduğunu sonra eşidəcəksiniz.

Maraqlıdır ki, bu, elə hallardır ki, həmin vaxt biz özlərimiz müəyyən fikirlər yarada bilərik. Amma ümumiyyətlə, yuxu görən şəxs heç bir fikri olmadığını iddia etdiyi zaman ona etiraz edəcəyik, ona israr edəcəyik, ona mütləq bir fikri olması lazım olduğunu təsdiqləyəcəyik və — haqlı olacağıq. O, bir fikir gətirib çıxaracaq, hansısa birini, bizə fərqi yoxdur, hansını. Tarixi adlandırıla bilən bəzi məlumatları xüsusilə asanlıqla verəcək. Deyəcək: Bu, dünən baş vermiş bir şeydir (bizə məlum olan iki “aqil yuxu”dakı kimi), və ya: Bu, mənə qısa müddət əvvəl baş vermiş bir şeyi xatırladır — və bu yolla yuxuların son günlərin təəssüratlarına bağlanışlarının, əvvəlcə düşündüyümüzdən qat-qat çox olduğunu qeyd edəcəyik. Nəhayət, o, yuxudan başlayaraq daha uzaqda, bəlkə də çox geridə qalmış hadisələri də xatırlayacaq.

Amma əsas məsələdə siz haqsızsanız. Əgər siz yuxu görən şəxsin növbəti fikrinin məhz axtarılanı gətirəcəyini və ya ona aparacağını qəbul etməyin ixtiyari olduğunu, fikrin isə tamamilə istənilən və axtarılanla əlaqəsiz ola biləcəyini, əgər mən fərqli gözləyirəmsə, bunun sadəcə mənim Tanrıya inamımın ifadəsi olduğunu düşünürsünüzsə, böyük səhv edirsiniz. Mən artıq bir dəfə sizə xəbərdarlıq etmək azadlığını özümə götürmüşdüm ki, sizin içərinizdə psixi azadlığa və ixtiyariliyə dərin köklənmiş bir inam var, lakin bu, tamamilə qeyri-elmidir və ruh həyatına da hakim olan determinizm tələbi qarşısında təslim olmalıdır. Sizdən xahiş edirəm, soruşulan şəxsə məhz bu fikrin gəldiyini və başqa heç nə gəlmədiyini bir fakt kimi hörmətlə qarşılayasınız. Amma mən bir inamı digərinə qarşı qoymuram. Soruşulan şəxsin ortaya qoyduğu fikrin ixtiyari olmadığını, təyinolunmaz olmadığını, bizim axtardığımızla əlaqəsiz olmadığını sübut etmək olar. Bəli, yaxınlarda — əlbəttə, buna çox da əhəmiyyət vermədən — təcrübi psixologiyanın da belə sübutlar gətirdiyini öyrəndim.

Obyektin əhəmiyyəti baxımından xüsusi diqqətinizi rica edirəm. Əgər mən birini müəyyən bir yuxu elementinə nə gəldiyini söyləməyə çağırıramsa, ondan sərbəst assosiasiyaya, əsas təsəvvürü saxlayaraq, təslim olmasını tələb edirəm. Bu, düşünmədən tamamilə fərqli olan və düşünməni istisna edən xüsusi bir diqqət vəziyyəti tələb edir. Bəziləri belə bir vəziyyəti asanlıqla qazanır; digərləri isə cəhd zamanı inanılmaz dərəcədə yüksək bir bacarıqsızlıq nümayiş etdirirlər. Əgər mən bu əsas təsəvvürü də buraxıb, yalnız gələn fikrin növünü və cinsini müəyyən edirəmsə, məsələn, insanın sərbəst şəkildə bir ad və ya rəqəm düşünməsini təyin edirəmsə, assosiasiyada daha yüksək dərəcədə sərbəstlik mövcuddur. Bu fikir, bizim texnikamızda istifadə olunan fikirdən daha da ixtiyari və daha da hesablanmaz olmalıdır. Lakin göstərmək olar ki, bu fikir hər dəfə, təsir etdikləri anda bizə məlum olmayan, səhv hərəkətlərin pozucu meylləri və təsadüfi hərəkətlərin qıcıqlandırıcı meylləri qədər bizə məlum olmayan vacib daxili vəziyyətlər tərəfindən qəti şəkildə müəyyən edilir.

Mən və məndən sonra bir çoxları, heç bir istinad olmadan insanın ağlına gələn ad və rəqəmlər üzərində təkrar-təkrar belə araşdırmalar apardılar və bəzilərini dərc etdilər. Bu zaman, ortaya çıxan ada ardıcıl assosiasiyalar oyadılır; bu assosiasiyalar artıq tam sərbəst deyil, yuxu elementlərinə aid fikirlər kimi bir dəfə bağlanmış vəziyyətdədir və insan buna səbəb olan təkanın tükəndiyini tapana qədər davam edir. Onda sərbəst ad fikrinin motivasiyası və mənası da aydınlaşmış olur. Təcrübələr həmişə eyni nəticəni verir; onların təqdimatı çox vaxt zəngin materialı əhatə edir və geniş izahatları zəruri edir. Sərbəst şəkildə ortaya çıxan rəqəmlərin assosiasiyaları bəlkə də ən inandırıcı olanlardır; onlar o qədər sürətlə baş verir və gizli bir hədəfə o qədər anlaşılmaz bir qətiyyətlə yönəlirlər ki, həqiqətən də heyranlıq doğururlar. Sizə yalnız belə bir ad təhlilinin bir nümunəsini təqdim etmək istəyirəm, çünki o, az materialla uğurla nəticələnir.

Gənc bir adamın müalicəsi prosesində mən bu mövzuya toxunuram və görünən ixtiyariliyə baxmayaraq, insanın ən yaxın şəraitlərlə, təcrübə iştirakçısının xüsusiyyətləri və onun anlıq vəziyyəti ilə sıx şəkildə müəyyən edilməyən heç bir adı ağlına gətirə bilməyəcəyi fikrini ifadə edirəm. O, şübhə etdiyi üçün, ona gecikmədən belə bir təcrübə etməyi təklif edirəm. Mən bilirəm ki, o, qadınlar və qızlarla hər cür çox sayda əlaqə saxlayır və buna görə də, əgər o, məhz bir qadın adı düşünərsə, xüsusi böyük bir seçimə malik olacağını güman edirəm. O, bununla razılaşır. Mənim, və ya bəlkə də onun təəccübünə görə.

Lakin indi mənim üzərimə qadın adlarından ibarət bir çığ düşmür, əksinə, o, bir müddət susur və sonra yadına yalnız bir adın gəldiyini, başqa heç bir adın olmadığını etiraf edir: Albine. — Nə qədər təəccüblü, amma bu adla sizin üçün nə bağlıdır? Siz neçə Albine tanıyırsınız? Maraqlıdır, o, heç bir Albine tanımadığını bildirdi və bu adla əlaqədar ona başqa heç nə yadına gəlmədi. Beləliklə, analizin uğursuz olduğunu düşünmək olardı; amma yox, analiz artıq tamamlanmışdı, əlavə bir fikir lazım deyildi. Kişinin özü qeyri-adi açıq rənglərə malik idi, müalicə zamanı keçirilən söhbətlərdə mən onu dəfələrlə zarafatla albinos adlandırmışdım; biz məhz onun təbiətindəki qadın hissəsinin müəyyən edilməsi ilə məşğul idik. Deməli, o, özünün bu Albine, yəni o vaxt ən maraqlı qadın olduğunu göstərirdi.

Eyni şəkildə, insana gözlənilmədən yadına düşən melodiyaların, insanın bu fəaliyyətdən xəbərsiz olduğu halda, onu məşğul etməyə haqqı olan bir fikir axını ilə şərtləndirildiyi və ona məxsus olduğu sübut olunur. Sonra melodiyayla əlaqənin onun mətninə və ya mənşəyinə əsaslandığını göstərmək asandır; lakin mən bu iddianı həqiqətən musiqili insanlara aid etməkdə ehtiyatlı olmalıyam, çünki onların haqqında təsadüfən təcrübəm yoxdur. Belə insanlarda melodiyanın musiqili məzmunu onun ortaya çıxmasında həlledici rol oynaya bilər. Daha çox hallarda isə şübhəsiz ki, birinci hal baş verir. Məsələn, mən gənc bir kişini bilirəm ki, «Gözəl Yelen» operasından olan, həqiqətən də cazibədar «Paris mahnısı» melodiyası tərəfindən bir müddət izlənmişdi, ta ki, analiz onun diqqətini «İda» ilə «Yelen» arasında mövcud olan rəqabətə yönəldənə qədər.

Beləliklə, tam sərbəst şəkildə yadına düşən fikirlər bu cür şərtləndirildiyi və müəyyən bir kontekstə yerləşdirildiyi üçün, biz haqlı olaraq belə nəticə çıxara bilərik ki, yalnız bir bağlılığı, yəni başlanğıc təsəvvürünə bağlılığı olan fikirlər də eyni dərəcədə şərtləndirilmiş ola bilər. Tədqiqat həqiqətən göstərir ki, bu fikirlər başlanğıc təsəvvür vasitəsilə onlara verdiyimiz bağlılıqdan əlavə, affekt gücünə malik olan fikir və maraq dairələrinin, komplekslərin təsirinə məruz qalır; bu komplekslərin anlıq təsiri məlum deyil, yəni şüursuzdur.

Belə bağlılıq təsəvvürləri psixoanalizin tarixində əhəmiyyətli rol oynamış çox maarifləndirici eksperimental araşdırmaların mövzusu olmuşdur. Vundt məktəbi, təcrübə iştirakçısına ona qışqırılan qıcıqlandırıcı sözə mümkün qədər tez, istənilən reaksiya ilə cavab vermə tapşırığı verilən, sözünə «assosiasiya eksperimenti» deyilən üsulu təqdim etmişdi. Sonra qıcıq və reaksiya arasında keçən intervalı, reaksiya kimi verilən cavabın təbiətini, eyni təcrübənin sonradan təkrarlanması zamanı baş verə biləcək səhvləri və bənzər şeyləri öyrənmək olar. Bleyler və Yunqun rəhbərliyi altındakı Sürix məktəbi, assosiasiya eksperimenti zamanı baş verən reaksiyaların izahını, təcrübə iştirakçısından, əgər aldığı reaksiyalarda diqqət çəkən bir şey varsa, sonradan assosiasiyalar vasitəsilə onları şərh etməsini tələb edərək vermişdir. Sonra məlum oldu ki, bu diqqət çəkən reaksiyalar təcrübə iştirakçısının kompleksləri tərəfindən ən kəskin şəkildə müəyyən edilmişdir. Bleyler və Yunq bununla eksperimental psixologiyadan psixoanalizə ilk körpünü qurmuşdular.

Belə bir şəkildə maarifləndirildikdən sonra siz belə deyə bilərsiniz: Biz indi sərbəst təsəvvürlərin, inandığımız kimi ixtiyari deyil, müəyyən edildiyini qəbul edirik. Biz bunu yuxunun elementlərinə aid təsəvvürlər üçün də qəbul edirik. Lakin bizim üçün əhəmiyyətli olan məhz bu deyil. Siz iddia edirsiniz ki, yuxu elementinə aid təsəvvür, həmin elementin bizə məlum olmayan psixi fonu tərəfindən müəyyən ediləcək. Bu bizə isbat olunmuş görünmür. Biz artıq gözləyirik ki, yuxu elementinə aid təsəvvür yuxu görənin komplekslərindən biri tərəfindən müəyyən edilmiş şəkildə özünü göstərəcək, amma bu bizə nə fayda verir? Bu, bizi yuxunun başa düşülməsinə deyil, assosiasiya eksperimenti kimi bu adlanan komplekslərin tanınmasına aparır. Amma bunların yuxu ilə nə əlaqəsi var?

Siz haqlısınız, amma bir məqamı nəzərdən qaçırırsınız. Əslində, məhz ona görə ki, assosiasiya eksperimentini bu təqdimat üçün başlanğıc nöqtəsi kimi seçməmişəm. Bu eksperimentdə reaksiyanın bir müəyyən edicisi, yəni qıcıq sözü, bizim tərəfimizdən ixtiyari olaraq seçilir. Reaksiya sonra bu qıcıq sözü ilə təcrübə iştirakçısının yeni oyadılmış kompleksi arasında bir vasitəçilik olur. Yuxuda isə qıcıq sözü, yuxu görənin ruh həyatından, ona məlum olmayan mənbələrdən gələn bir şeylə əvəz olunur, yəni çox asanlıqla özü də bir «kompleks törəməsi» ola bilər. Buna görə də, yuxu elementlərinə bağlanan digər təsəvvürlərin də elementin özünün kompleksindən başqa heç bir kompleks tərəfindən müəyyən edilməyəcəyi və həmin elementin açılmasına gətirib çıxaracağı gözləntisi o qədər də fantaziyaya dayanan deyil.

Başqa bir nümunə vasitəsilə göstərim ki, bizim halımızda gözlədiyimiz kimi, həqiqətən də belədir. Xüsusi adların itirilməsi əslində yuxu təhlili halı üçün əla bir nümunədir; yalnız burada bir şəxsə toplanan şey, yuxuların yozumunda iki şəxsə bölünmüşdür. Əgər mən müvəqqəti olaraq bir adı unutmuşamsa, hələ də o adı bildiyimə dair içimdə bir əminlik var; bu əminliyi biz Bernheim təcrübəsi vasitəsilə dolayı yolla yuxu görən üçün qazanmağı bacarmışdıq. Lakin unudulmuş və eyni zamanda bilinən ad mənə əlçatan deyil. Düşünmək, nə qədər səy göstərilsə də, bu məsələdə heç bir kömək etmir, bunu mənə təcrübə tezliklə deyir. Lakin mən hər dəfə unudulmuş adın yerinə bir və ya bir neçə əvəzedici ad gətirə bilərəm. Belə bir əvəzedici ad mənə spontan şəkildə gəldikdə, bu vəziyyətin yuxu təhlili vəziyyəti ilə uyğunluğu aydın olur. Yuxu elementi də doğrusu deyil, yalnız başqa bir şeyin, mənim tanımadığım və yuxu təhlili vasitəsilə tapmalı olduğum əsl şeyin əvəzidir. Fərq yenə də yalnız ondadır ki, ad unutma zamanı əvəzediciyi çəkinmədən qeyri-əsl kimi tanıyıram, halbuki biz bu qavrayışı yuxu elementi üçün çətinliklə qazanmalı idik.

İndi ad unutma zamanı da əvəzedicidən şüursuz əslə, yəni unudulmuş ada çatmağın bir yolu var. Əgər diqqətimi bu əvəzedici adlara yönəldirəm və onlara daha çox fikirlərin gəlməsinə icazə verirəmsə, qısa və ya uzun dolambaçlı yollarla unudulmuş ada çatıram və bu zaman görürəm ki, spontan əvəzedici adlar mənim tərəfimdən yaradılanlarla eyni şəkildə unudulmuş adla əlaqəli idi, onun tərəfindən müəyyən edilmişdi.

Belə bir təhlili sizə təqdim etmək istəyirəm: Bir gün Riviera sahilindəki, mərkəzi Monte Karlo olan ölkənin adını əlimdə olmadığını qeyd edirəm. Bu, hirs doğurur, amma belədir. Bu ölkə haqqında bütün bildiklərimə dalıram, Lusignan sülaləsindən olan Şahzadə Alberti, onun evliliklərini, dərin dəniz tədqiqatlarına olan marağını və toplaya bildiyim digər şeyləri düşünürəm, amma mənə heç bir kömək etmir. Beləliklə, düşünməyi dayandırıram və itirilmiş adın yerinə əvəzedici adların gəlməsinə icazə verirəm. Onlar tez gəlirlər: Monte Karlonun özü, sonra Piyemont, Albaniya, Montevideo, Koliko. Albaniya bu siyahıda məni ilk növbədə diqqətə çarpar, dərhal Monteneqro ilə əvəz olunur, güman ki, ağ və qara ziddiyyətinə görə. Sonra görürəm ki, bu əvəzedici adlardan dördü eyni «mon» hecasını ehtiva edir; mən birdən unudulmuş sözü tapıram və ucadan deyirəm: Monako. Deməli, əvəzedici adlar həqiqətən unudulmuş addan çıxıb, ilk dördü birinci hecadan, sonuncu isə heca ardıcıllığını və bütün son hecanı geri gətirir. Eyni zamanda, adın mənə müvəqqəti olaraq nə üçün itirildiyini də asanlıqla tapa bilərəm. Monako Münhenə də aiddir, onun İtalyan adı kimi; bu şəhər ləngidici təsir göstərmişdir.

Nümunə şübhəsiz gözəldir, lakin çox sadədir. Digər hallarda ilk əvəzedici adlara daha böyük bir fikir silsiləsi əlavə etmək lazım gəlirdi, o zaman yuxu təhlili ilə analogiya daha aydın olardı. Mən də belə təcrübələr yaşamışam. Bir dəfə bir yad adam məni onunla İtalyan şərabi içməyə dəvət etdi, qonaq evində məlum oldu ki, o, ən yaxşı xatirələrdə qaldığı üçün sifariş etmək niyyətində olduğu şərabin adını unutmuşdur. Digərinə unutulan adın yerinə gələn çoxsaylı və bir-biri ilə əlaqəsiz əvəzedici fikirlərdən mən nəticə çıxara bildim ki, hansısa Hedwigə olan diqqət ona şərabin adını itirtmişdir və həqiqətən də o, təkcə bu şərabi ilk dəfə bir Hedwig ilə birlikdə daddığını təsdiqlədi, həm də bu açılış sayəsində adını yenidən tapdı. O vaxt xoşbəxt evli idi və həmin Hedwig əvvəlki, xoşagəlməz xatirələrə aid olan dövrə mənsub idi.

Ad unutma zamanı mümkün olan şey, yuxuların yozumunda da uğurla nəticələnə bilər: əvəzedicidən başlayaraq, əlaqəli assosiasiyalar vasitəsilə gizli saxlanılan əsl mənanı əlçatan etmək. Ad unutma nümunəsinə əsaslanaraq, «yuxu elementinə» aid assosiasiyaların həm yuxu elementi, həm də onun şüursuz əsl mənası tərəfindən müəyyən edildiyini qəbul edə bilərik. Beləliklə, texnikamızı əsaslandırmaq üçün bəzi dəlillər gətirmiş oluruq.

7 / 28

VII. Mühazirə. Yuxunun aşkar məzmunu və gizli düşüncələri

Hörmətli xanımlar və cənablar! Görürsünüz ki, səhv hərəkətləri faydasız öyrənməmişik. Bu səylər sayəsində — sizə məlum olan şərtlər daxilində — iki şey qazanmışıq: yuxu elementinə dair bir anlayış və yuxuların yozumu texnikası. Yuxu elementinə dair anlayış ondan ibarətdir ki, o, əsl məna deyil, yuxu görənin bilmədiyi başqa bir şeyin əvəzedicisidir, eynilə səhv hərəkətin meylinin, yuxu görənin özündə mövcud olan, lakin ona əlçatan olmayan bir şeyin əvəzedicisi olması kimi. Ümid edirik ki, eyni anlayışı belə elementlərdən ibarət olan bütün yuxuya da tətbiq edə bilərik. Texnikamız isə bu elementlərə sərbəst assosiasiya vasitəsilə başqa əvəzedici formalaşmaların ortaya çıxmasına imkan verməkdən və onların vasitəsilə gizli olanı təxmin etməkdən ibarətdir.

İndi sizə hərəkətliliyimizi asanlaşdıracaq terminologiyamızda dəyişiklik etməyi təklif edirəm. «Gizli», «əlçatan olmayan», «əsl məna olmayan» demək əvəzinə, düzgün təsviri verərək, yuxu görənin şüuruna əlçatan olmayan və ya şüursuz deyirik. Bununla sizə itən sözə və ya səhv hərəkətin pozucu meylinə aid olan münasibətin irəli sürə biləcəyindən başqa heç nə nəzərdə tutmur, yəni hazırda şüursuz olanı. Təbii ki, bunun əksinə, yuxu elementlərinin özləri və assosiasiya yolu ilə yenidən qazanılmış əvəzedici təsəvvürlər şüurlu adlanır. Bu adlandırma ilə hələ heç bir nəzəri quruluş bağlı deyil. “Şüursuz” sözünün uyğun və asan başa düşülən təsvir kimi istifadəsi qüsursuzdur.

Tək elementə dair anlayışımızı bütün yuxuya köçürsək, belə nəticə çıxır ki, yuxu bütün olaraq başqa bir şeyin, şüursuz olanın təhrif olunmuş əvəzidir və yuxuların yozumunun vəzifəsi bu şüursuzu tapmaqdır. Bundan dərhal sonra yuxuların yozumu üzərində işləyən zaman riayət etməli olduğumuz üç vacib qayda irəli sürülür:

1) Yuxunun nə demək istədiyi ilə maraqlanmasın, o, ağıllı və ya absurd, aydın və ya qarışıq olsun, çünki o, heç bir halda bizim axtardığımız şüursuz deyil (bu qaydaya aid aydın bir məhdudiyyət bizə özünü tələb edəcək);

2) İşini hər bir elementə əvəzedici təsəvvürlər oyatmaqla məhdudlaşdır, onlar haqqında düşünmə, onların uyğun bir şey ehtiva edib-etmədiyini yoxlama, yuxu elementindən nə qədər uzaqlaşdıqları ilə maraqlanma;

3) Gizli, axtarılan şüursuzun öz-özünə ortaya çıxmasını gözlə, təsvir olunan cəhddə itən “Monako” sözünün baş verdiyi kimi.

İndi biz həmçinin anlayırıq ki, yuxunu nə qədər çox, nə qədər az, əsasən isə nə qədər dəqiq və ya nə qədər qeyri-müəyyən xatırlamağın fərqi yoxdur. Xatırlanan yuxu elə əsl şey deyil, əksinə, digər əvəzedici formaları oyatmaqla əsl şeyə yaxınlaşmağa, yəni yuxunun şüursuzunu şüurlu etməyə kömək edən təhrif olunmuş əvəzidir. Deməli, əgər xatırlamamız dəqiq deyilsə, sadəcə olaraq bu əvəzdə daha bir təhrif aparmışdır, bu isə, əlbəttə, səbəbsiz ola bilməz.

Yozum işini öz yuxularımızda da, başqalarının yuxularında da həyata keçirmək olar. Öz yuxularımızda daha çox öyrənirik, proses daha inandırıcı olur. Buna görə də bunu cəhd etdikdə, bir şeyin işə qarşı müqavimət göstərdiyini qeyd edirik.

Hərçənd fikirlər əldə edirik, amma onların hamısını buraxmırıq. Yoxlayan və seçən təsirlər özünü büruzə verir. Bir fikrə görə deyirik: Xeyr, bu uyğun deyil, buraya aid deyil; başqa birinə görə: bu çox mənasızdır; üçüncüsünə görə: bu tamamilə əhəmiyyətsizdir; və bundan əlavə müşahidə etmək olar ki, belə etirazlarla fikirləri, hələ tam aydınlaşmadan boğuruq və nəhayət qovuruq. Deməli, bir tərəfdən ilkin təsəvvürə, yuxu elementinin özünə çox bağlı qalırıq, digər tərəfdən isə seçməklə sərbəst assosiasiyanın nəticəsinə mane olur. Yuxu yozumu zamanı tək deyilsə, yuxunu başqasına yozdursa, bu qeyri-icazə verilən seçmə üçün istifadə etdiyi başqa bir hərəkətverici səbəbi çox aydın qeyd edəcək. Bəzən deyirik: Xeyr, bu fikir çox xoşagəlməzdir, onu bildirmək istəmirəm və ya bildirməyə qadir deyiləm.

Bu etirazlar açıq-aşkar işimizin uğuruna mane olmaqla hədələyir. İnsan özünü onlara qarşı qorumalıdır və bunu öz şəxsiyyəti baxımından onlara təslim olmamaq haqqında möhkəm qərarla edir; başqasının yuxusunu yozum zamanı ona dəyişdirilməz qayda kimi göstərir ki, heç bir fikri bildirişdən kənarlaşdırmamalıdır, hətta dörd etirazdan biri ona qarşı qalxsa belə; o, çox əhəmiyyətsiz, çox mənasız, buraya aid deyil, yaxud da bildiriş üçün çox xoşagəlməzdir. O, bu qaydaya əməl edəcəyinə söz verir və sonra insan, belə hallarda bu sözü necə pis yerinə yetirdiyinə görə ona qəzəblənə bilər. İnsan əvvəlcə ona belə bir izahat verəcək ki, nüfuzlu təminatına baxmayaraq, sərbəst assosiasiyanın haqlılığı ona aydın deyil və bəlkə də onu əvvəlcə nəzəri cəhətdən qazanmaq üçün ona yazılar oxutmağı və ya sərbəst assosiasiya haqqında bizim baxışlarımızın tərəfdarı ola biləcəyi mühazirələrə göndərməyi düşünəcək. Lakin insan, nəzəri baxımdan inamına əmin ola biləcəyi öz şəxsiyyətində də müəyyən fikirlərə qarşı eyni tənqidi etirazların ortaya çıxdığını, lakin bunların yalnız sonradan, müəyyən mənada ikinci instansiyada aradan qaldırıldığını müşahidə etməklə belə səhv addımlardan çəkinir.

Yuxu görənin itaətsizliyinə qəzəblənmək əvəzinə, insan bu təcrübələrdən yeni bir şey öyrənmək üçün istifadə edə bilər, üstəlik, insanın buna nə qədər az hazır olması, öyrənilən şey bir o qədər vacibdir. İnsan başa düşür ki, yuxuların yozumu işi ona qarşı göstərilən müqavimətə qarşı həyata keçirilir və həmin müqavimətin ifadələri də həmin tənqidi etirazlardır. Bu müqavimət yuxu görənin nəzəri inamından asılı deyil. Bəli, insan daha çox öyrənir. İnsan belə bir tənqidi etirazın heç vaxt haqlı olmadığını təcrübə ilə görür. Əksinə, insanın belə boğmaq istədiyi fikirlər istisnasız olaraq ən vacib, şüursuzun tapılmasında həlledici olan fikirlər kimi özünü göstərir. Əgər bir fikir belə bir etirazla müşayiət olunursa, bu, birbaşa bir üstünlükdür.

Bu müqavimət tamamilə yeni bir şeydir, fərzlərimizə əsasən aşkar etdiyimiz, lakin həmin fərzlərin daxilində mövcud olmayan bir fenomen. Hesablamalarımızda bu yeni amillə qarşılaşdığımızda elə də xoş təəccüb hissi keçirmirik. Artıq sezirik ki, o, işimizi asanlaşdırmayacaq. Bizi bütün yuxu ilə bağlı səylərimizi dayandırmağa vadar edə bilər. Yuxu kimi əhəmiyyətsiz bir şey və üstəlik, düzgün bir texnika əvəzinə belə çətinliklər! Amma digər tərəfdən, məhz bu çətinliklər bizi qıcıqlandıra və işin əziyyətə dəyər olduğunu güman etməyə vadar edə bilər. Yuxu elementinin ifadə etdiyi əvəzləmədən onun gizli şüursuzuna doğru irəliləmək istədikdə, biz mütəmadi olaraq müqavimətlərlə qarşılaşırıq. Deməli, düşünə bilərik ki, əvəzləmənin arxasında əhəmiyyətli bir şey gizlənməlidir. Əks halda, gizlətməni davam etdirmək istəyən çətinliklər nəyə lazımdır? Əgər uşaq əlində nə tutduğunu göstərmək üçün yumruğunu açmaq istəmirsə, deməli, onun sahib olmamalı olduğu ədalətsiz bir şey var.

Dinamik müqavimət təsəvvürünü mövzumuzun tərkibinə daxil etdiyimiz anda, bu amilin miqdarca dəyişkən olduğunu da nəzərə almalıyıq. Daha böyük və daha kiçik müqavimətlər ola bilər və biz bu fərqlərin işimiz zamanı da özünü göstərəcəyinə hazırıq. Bəlkə də, yuxuların yozumu işi zamanı da etdiyimiz başqa bir təcrübəni bununla birləşdiririk. Çünki bəzən yuxu elementindən onun şüursuzuna çatmaq üçün yalnız bir və ya bir neçə təsadüfi fikir kifayət edir, digər hallarda isə uzun assosiasiya zəncirləri və çoxsaylı tənqidi etirazların dəf edilməsi tələb olunur. Bu fərqlərin müqavimətin dəyişən ölçüləri ilə əlaqəli olduğunu deyəcəyik və yəqin ki, haqlı olacağıq. Müqavimət az olduqda, şüursuzdan əvəzləməyə qədər olan məsafə də uzaq deyil; böyük müqavimət isə şüursuzun böyük təhriflərini və beləliklə, əvəzləmədən şüursuza doğru uzun bir geri çəkilməni özü ilə gətirir.

İndi bəlkə bir yuxu götürüb texnikamızı onun üzərində sınamağın, gözləntilərimizin doğrulayıb-doğrulmadığını yoxlamağın vaxtı gəlib. Bəli, amma hansı yuxunu seçməliyik? Bu qərarın mənə nə qədər çətin olduğunu inanmırsınız və çətinliklərin harada olduğunu sizə hələ izah edə bilmirəm. Görünür, ümumiyyətlə az təhrifə məruz qalmış yuxular olmalıdır və ən yaxşısı belə yuxularla başlamaq olardı. Amma ən az təhrif olunmuş yuxular hansılardır? Sizə artıq iki nümunə təqdim etdiyim, məntiqli və qarışıq olmayan yuxular? Bu halda çox yanılardıq. Tədqiqat göstərir ki, bu yuxular həddindən artıq yüksək dərəcədə təhrifə məruz qalmışdır. Əgər xüsusi bir şərtə riayət etmədən istənilən bir yuxunu götürsəm, çox güman ki, siz çox məyus olacaqsınız. Ola bilər ki, yuxunun ayrı-ayrı elementlərinə aid çoxlu sayda təsadüfi fikirləri qeyd etməli və ya yazmalı olacağıq, ki, iş tamamilə qarışıq və başa düşülməz hala gəlsin. Yuxunu yazıb, ona aid bütün təsadüfi fikirlərin qeydini əldə saxlasaq, bu fikirlər yuxu mətninin bir neçə qatına bərabər ola bilər. Buna görə də ən məqsədəuyğun olanı, hər biri bizə ən azı bir şey deyən və ya təsdiq edən bir neçə qısa yuxunu təhlil üçün seçmək olardı. Təcrübə bizə az təhrif olunmuş yuxuların həqiqətən harada tapıla biləcəyini göstərməsə, biz buna da qərar verəcəyik.

Amma mən yolumuzun üstündə olan başqa bir asanlaşdırmanı da bilirəm. Bütün yuxuların yozumuna girişmək əvəzinə, gəlin yalnız yuxunun ayrı-ayrı elementlərinə məhdudlaşaq və bir sıra nümunələr üzərində, bu elementlərin texnikamızın tətbiqi ilə necə aydınlıq qazandığını izləyək.

a) Bir xanım danışır ki, uşaqlıqda çox vaxt əziz Tanrının başında sivri kağız papağı olduğunu yuxuda görüb. Siz bunu yuxu görənin köməyi olmadan necə başa düşəcəksiniz? Bu tamamilə mənasız səslənir. Xanım uşaqlıqda masada ona belə papaq taxdıqlarını, çünki bacı-qardaşlarının boşqablarına, kimin ondan çox aldığını yoxlamaq üçün baxmaqdan əl çəkə bilmədiyini bildirsə, artıq mənasız deyil. Deməli, papaq at gözlüyü kimi rol oynamalı idi. Əlbəttə, bu tarixi bir məlumatdır və heç bir çətinlik olmadan verilib. Bu elementin və beləliklə bütün qısa yuxunun yozumu, yuxu görənin başqa bir təsadüfi fikiri ilə asanlıqla alınır. „Əziz Tanrının hər şeyi bildiyini və hər şeyi gördüyünü eşitdiyim üçün,“ „yuxu yalnız mənim hər şeyi bildiyimi və hər şeyi gördüyümü, əziz Tanrı kimi, mənə mane olmağa çalışsalar belə, deməkdir,“ deyir. Bu nümunə bəlkə həddindən artıq sadədir.

b) Şübhəli bir xəstənin uzun bir yuxusu var; bu yuxuda bəzi şəxslər mənim «Zarafat» haqqında kitabımdan danışır və onu çox tərifləyirlər. Sonra bir «boğaz»dan bəhs edilir, bəlkə də içində boğaz olan başqa bir kitabdır, ya da boğazla əlaqəli başqa bir şey... o bunu bilmir... tamamilə qeyri-müəyyəndir.

İndi siz əminliklə inanmağa meylli olacaqsınız ki, «boğaz» elementi özünün qeyri-müəyyənliyinə görə yozumdan yayınacaq. Fərz etdiyiniz çətinlikdə haqlısınız, lakin çətinlik onun qeyri-müəyyən olmasına görə deyil, əksinə, yozumu çətinləşdirən eyni səbəbə görə qeyri-müəyyən görünür. Yuxu görən qadına «boğaz»la bağlı heç nə gəlmir; mən də əlbəttə ki, heç nə deyə bilmirəm. Bir müddət sonra, həqiqətən də növbəti gün, o danışır ki, bəlkə də buna aid olan bir şey ağılına gəlib. Belə ki, eşitdiyi bir zarafat. Dover ilə Kale arasında bir gəmidə tanınmış bir yazıçı bir ingilis ilə söhbət edir; ingilis müəyyən bir münasibətlə «Uca olanla gülünc olan arasında yalnız bir addım var» cümləsini sitat gətirir. Yazıçı cavab verir: «Bəli, Kale boğazının addımı» — bununla o, Fransanı uca, İngiltərəni isə gülünc hesab etdiyini demək istəyir. Lakin Kale boğazı əslində bir boğazdır, yəni Manş dənizi, Canal la Manche. Məncə, bu fikir yuxu ilə əlaqədardır? Əlbəttə, belə düşünürəm, o, həqiqətən də sirli yuxu elementinin həllini verir. Ya da siz şübhə edirsiniz ki, bu zarafat «boğaz» elementinin şüursuzu kimi yuxudan əvvəl mövcud idi, sonradan əlavə edildiyini fərz edə bilərsiniz? Bu fikir, onun təcavüzkar heyranlığının arxasında gizlənən şübhəni sübut edir və müqavimət, həm fikrin onun ağılına bu qədər çətinliklə gəlməsinə, həm də uyğun yuxu elementinin bu qədər qeyri-müəyyən çıxmasına ortaq səbəbdir. Burada yuxu elementinin öz şüursuzu ilə olan münasibətinə nəzər salın. O, bu şüursuzun bir parçası kimidir, ona edilmiş bir işarə kimidir; təcrid olunması sayəsində tamamilə anlaşılmaz hala gəlib.

c) Bir xəstə daha uzun bir kontekstdə yuxu görür: Xüsusi formadakı bir masanın ətrafında ailəsinin bir neçə üzvü və s. oturur. Bu masa ilə bağlı ona, müəyyən bir ailəyə etdiyi bir ziyarətdə belə bir mebel parçasını gördüyü gəlir. Sonra düşüncələri davam edir: Bu ailədə ata ilə oğul arasında xüsusi bir münasibət olub və tezliklə o, əlavə edir ki, əslində onun atası ilə olan münasibəti də eyni cürdür. Deməli, masa bu paraleli göstərmək üçün yuxuya daxil edilib.

Bu yuxu sahibi yuxuların yozumu tələblərinə artıq çoxdan tanış idi. Başqa biri bəlkə də masa kimi əhəmiyyətsiz bir detalın araşdırma obyektinə çevrilməsinə etiraz edərdi. Biz yuxuda heç nəyi təsadüfi və ya əhəmiyyətsiz saymırıq və məhz bu cür əhəmiyyətsiz, səbəbsiz detalların izahından aydınlıq gözləyirik. Bəlkə də siz hələ də yuxu işlənməsinin “bizdə də onlarda olduğu kimi gedir” fikrini məhz masanın seçilməsi ilə ifadə etməsinə təəccüblənəcəksiniz. Lakin bu da, müvafiq ailənin adının “Tischler” (masaçı) olduğunu eşitdiyiniz zaman izah olunur. Yuxu sahibi qohumlarını bu masada yerləşdirdiyi zaman, onların da masaçı olduğunu deyir. Əlavə olaraq qeyd edin ki, belə yuxu yozumlarını açıqlayarkən istəmədən də olsa, ehtiyatsız olmaq məcburiyyətində qalırıq. Siz beləliklə, nümunələrin seçilməsində qarşılaşdığımız çətinliklərdən birini təxmin etdiniz. Mən bu nümunəni asanlıqla başqası ilə əvəz edə bilərdim, lakin ehtimal ki, bu ehtiyatsızlıqdan yalnız onun əvəzinə başqa bir ehtiyatsızlıq etmək bahasına qurtula bilərdim.

Artıq uzun müddətdir istifadə edə biləcəyimiz iki termini təqdim etməyin vaxtı gəlib. Biz yuxunun nəql etdiyi şeyi manifest yuxu məzmunu, assosiasiyaların izini sürərək çatmalı olduğumuz gizli şeyi isə latent yuxu düşüncələri adlandıraq. Sonra biz bu nümunələrdə göründüyü kimi, manifest yuxu məzmunu ilə latent yuxu düşüncələri arasındakı əlaqələrə diqqət yetirək. Belə əlaqələr çox müxtəlif ola bilər. a) və b) nümunələrində açıq element həm də latent düşüncələrin bir hissəsidir, lakin yalnız kiçik bir hissəsi. Şüursuz yuxu düşüncələrindəki böyük, mürəkkəb psixiki quruluşun kiçik bir parçası da açıq yuxuya keçib, sanki onun bir fraqmenti və ya digər hallarda ona bir işarə, bir açar söz, teleqraf üslubunda bir qısaltma kimi. Yozum işi bu parçanı və ya işarəni bütünə tamamlamalıdır, bu xüsusilə b) nümunəsində gözəl bir şəkildə uğurla həyata keçirilib. Yuxu işlənməsinin təşkil etdiyi təhriflərin bir növü beləliklə, bir fraqment və ya bir işarə ilə əvəz etməkdir. c) nümunəsində əlavə olaraq, aşağıdakı nümunələrdə daha saf və daha aydın ifadə edilmiş başqa bir əlaqəni də görmək olar.

d) Yuxu sahibi (müəyyən, ona tanış olan) bir xanımı yatağın arxasından çıxarır. O, özü ilk assosiasiyası ilə bu yuxu elementinin mənasını tapır. Bu o deməkdir ki, o, bu xanıma üstünlük verir.

e) Başqa biri yuxusunda qardaşının bir sandıqda olduğunu görür. İlk assosiasiya sandığı şkaf ilə əvəz edir, ikinci düşüncə isə yozumu verir: qardaş özünü məhdudlaşdırır.

f) Yuxu gördən bir dağa qalxır və oradan çox geniş, qeyri-adi bir mənzərə görür. Bu, tamamilə rasional səslənir; bəlkə də burada yozumlanacaq heç nə yoxdur, yalnız araşdırılmalıdır ki, yuxu hansı xatirəyə toxunur və bu xatirə hansı motivlə burada oyadılıb. Lakin siz yanılırsınız; məlum olur ki, bu yuxu, digər, daha qarışıq yuxular qədər yozuma ehtiyac duyurdu. Çünki yuxu gördənin özünün dağa qalxması ilə bağlı heç nə yadına düşmür, əksinə, o, tanıdığı birinin “Rundschau” (Baxış) adlı bir nəşr buraxdığını xatırlayır; bu nəşr bizim ən uzaq yerlərə olan münasibətlərimizlə məşğuldur. Deməli, burada latent yuxu düşüncəsi yuxu gördənin “Rundschau” nəşrçisi ilə eyniləşməsidir.

Burada manifest və latent yuxu elementləri arasındakı münasibətin yeni bir tipini görürsünüz. Birincisi, ikincisinin təhrifi deyil, daha çox onun təsviri, sözlərin dəqiq ifadəsindən qaynaqlanan plastik, konkret bir təsvirdir. Həqiqətən də, məhz buna görə yenidən bir təhrifdir, çünki sözdə artıq onun hansı konkret təsvirdən qaynaqlandığını unutmuşuq və ona görə də təsvir vasitəsilə onu yenidən tanıya bilmirik. Əgər manifest yuxunun əsasən vizual təsvirlərdən, daha az hallarda isə düşüncələrdən və sözlərdən ibarət olduğunu düşünürsünüzsə, bu cür münasibətin yuxu qurulmasında xüsusi əhəmiyyət daşıdığını təxmin edə bilərsiniz. Həmçinin görürsünüz ki, bu yolla çox sayda abstrakt düşüncə üçün manifest yuxuda, gizlətmə məqsədinə xidmət edən əvəzedici təsvirlər yaratmaq mümkün olur. Bu, bizim təsvir tapmacamızın texnikasıdır. Belə təsvirlərin daşıdığı zarafatcıllıq görkəminin haradan gəldiyi, burada toxunmağımız lazım olmayan xüsusi bir sualdır.

Manifest və latent elementlər arasındakı dördüncü bir münasibət növünü, texnikada onun açar sözü işə düşənə qədər sizdən gizlətməliyəm. Hətta o vaxt da sizə tam bir siyahı verməmiş olacağam, lakin bizim məqsədlərimiz üçün bu kifayətdir.

İndi bütün bir yuxunun yozumlanmasına cəsarət etməyə hazırsınız? Gəlin, bu vəzifə üçün kifayət qədər yaxşı təchiz olunduğumuzu yoxlayaq. Əlbəttə, ən qaranlıqlarından birini seçməyəcəyəm, lakin yuxunun xüsusiyyətlərini yaxşı ifadə edən birini seçəcəyəm.

Beləliklə, gənc, lakin artıq bir neçə ildir evli olan bir xanım yuxu görür: O, əri ilə teatrda oturur, parketin bir tərəfi tamamilə boşdur. Əri ona deyir ki, Elise L. və onun nişanlısı da getmək istəmişdilər, lakin yalnız pis yerlər tapa bilmişdilər, 1 florin 50 kreyser üçün 3 yer, və onlar bunu götürə bilməzdilər. O, bunun da bədbəxtlik olmadığını düşünür.

Yuxu gördənin bizə bildirdiyi ilk şey, yuxunun səbəbinin onun manifest məzmununda toxunulduğudur.

Onun əri Elise L.-nin, təxminən onun yaşıtı olan bir tanışının, indi nişanlandığını ona həqiqətən danışmışdı. Yuxu bu xəbərə verilən reaksiyadır. Artıq bilirik ki, bir çox yuxular üçün əvvəlki gündən belə bir səbəbin aşkarlanması asan olur və bu mənşəyi izah etmək yuxu görənin özü tərəfindən çox vaxt çətinlik çəkmədən həyata keçirilir. Yuxu görənin açıqlamaları eyni xarakter daşıyır və manifest yuxunun digər elementləri üçün də mövcuddur. Parketin bir tərəfinin boş olması detalı haradan gəlir? Bu, ötən həftə baş verən real bir hadisəyə işarədir. O, müəyyən bir teatr tamaşasına getməyi qərarlaşdırmış və buna görə də vaxtından əvvəl biletlər almışdı; elə vaxtından əvvəl ki, ön satış haqqı ödəməli olmuşdu. Teatra gəldikləri zaman, narahatlığının nə qədər artıq olduğu aydın oldu, çünki parketin bir tərəfi demək olar ki, boş idi. Əgər biletləri tamaşanın olduğu günün özündə almış olsaydı, vaxt qazanmış olardı. Əri də bu tələskənliyə görə onu incitməkdən geri qalmadı. — 1 fl. 50 kr. haradan gəlir? Tamamilə fərqli bir kontekstdən, əvvəlki ilə heç bir əlaqəsi olmayan, lakin eyni zamanda son gündəki bir xəbərə işarə edən kontekstdən. Qayınbacısı əridən 150 fl. məbləğində hədiyyə almışdı və bu axmaq qaz, daha tələsəcək bir şeyi olmadığı halda, dərhal zərgərə qaçmış və pulu bir bəzək əşyası ilə dəyişdirmişdi. — 3 rəqəmi haradan gəlir? Bu barədə o, heç nə bilmir, əgər gəlinin, Elise L.-nin, təxminən on ildir evli olan bu qadından cəmi 3 ay kiçik olması fikrini qəbul etməsək. Və yalnız ikisi olduqları halda üç bilet alınması məntiqsizliyi? Bu barədə o, heç nə demir, ümumiyyətlə digər bütün fikirləri və açıqlamaları rədd edir.

Lakin o, az sayda fikirləri ilə bizə o qədər material təqdim etdi ki, bu materialdan latent yuxu düşüncələrinin təxmin edilməsi mümkün olur. Diqqətimizi çəkməlidir ki, yuxu haqqında verdiyi məlumatlarda bir neçə yerdə zaman göstəriciləri ortaya çıxır və bu göstəricilər materialın müxtəlif hissələri arasında ortaq bir cəhət yaradır. O, teatr biletlərini çox vaxtından əvvəl, tələskənliklə almışdı, elə ki, onlar üçün artıq pul ödəməli olmuşdu; qayınbacısı da oxşar şəkildə tələsmiş, pulunu zərgərə aparmışdı, sanki gecikəcəkmış kimi bir bəzək əşyası almaq üçün. Bu qədər vurğulanan “vaxtından əvvəl”, “tələskənlik” ifadələrinə yuxunun səbəbini, yəni cəmi 3 ay kiçik olan tanışının nəhayət layiqli bir kişi tapması xəbərini və qayınbacısına qarşı söyüşlə ifadə olunan tənqidi — belə tələsməyin məntiqsiz olduğunu — əlavə etsək, latent yuxu düşüncələrinin aşağıdakı quruluşu spontan şəkildə qarşımıza çıxır; manifest yuxu isə bu quruluşun çox təhrif olunmuş əvəzidir:

«Mənim evlənməyə bu qədər tələsməyim əslində məntiqsizlik idi! Elisenin nümunəsindən görürəm ki, mən daha sonra da bir kişi tapa bilərdim.» (Tələsmə kart alışında onun, bəzək alışında isə qayınbacısının davranışı ilə təsvir olunur. Evlənmənin əvəzinə teatra getmək keçir.)

Bu, əsas fikirdir; bəlkə də davam edə bilərik, lakin daha az etibarlılıqla, çünki təhlil bu yerlərdə yuxu görənin ifadələrindən imtina etməməli idi: «Və pul üçün 100 dəfə daha yaxşısını əldə edə bilərdim!» (150 florin 1 florin 50-nin 100 qatıdır.) Əgər pulu qızın çeyizi kimi qəbul etsək, onda bu, kişinin çeyizlə satın alındığı mənasına gəlir; həm bəzək, həm də pis kartlar kişinin yerinə keçir. Daha arzuolunan olardı ki, məhz «3 kart» elementi bir kişi ilə əlaqəli olsun. Lakin bizim başa düşməyimiz hələ oraya çatmır. Biz yalnız təxmin etdik ki, yuxu öz kişininə olan aşağı qiymət verməni və bu qədər erkən evləndiyinə görə peşmanlığı ifadə edir.

Mənim hökmüm odur ki, bu ilk yuxu yozumunun nəticəsindən razı qalmış deyil, daha çox təəccüblənmiş və çaşqın olacağıq. Bir də bizə bir anda çox şey hücum edir, hazırda idarə edə biləcəyimizdən daha çox. Biz artıq hiss edirik ki, bu yuxu yozumunun dərslərini tükəndirə bilməyəcəyik. Təsdiqlənmiş yeni anlayış kimi tanıdığımız şeyi sürətlə seçib götürək.

Birincisi: Qəribədir, latent fikirlərdə əsas vurğu tələsmə elementinə düşür; manifest yuxuda isə məhz bundan heç nə tapıla bilməz. Təhlil olmadan bu amilin hər hansı rol oynadığını ağlımıza belə gətirə bilməzdik. Deməli, məhz əsas məsələnin, şüursuz düşüncələrin mərkəzinin manifest yuxuda olmaması mümkündür. Bu səbəbdən bütün yuxunun təəssüratı köklü şəkildə dəyişməlidir. İkincisi: Yuxuda mənasız bir kombinasiya tapılır, «1 florin 50 kreyser üçün»; yuxu düşüncələrində biz bu cümləni təxmin edirik: Bu məntiqsizlik idi (bu qədər erkən evlənmək). Bu fikrin, «bu məntiqsizlik idi», məhz manifest yuxuya absurd bir elementin daxil edilməsi ilə təsvir olunduğunu inkar etmək olarmı? Üçüncüsü: Müqayisəli baxış öyrədir ki, manifest və latent elementlər arasındakı əlaqə sadə deyil, heç də elə deyil ki, həmişə bir manifest element bir latent elementi əvəz etsin. Əksinə, hər iki qat arasında kütləvi əlaqə olmalıdır, bu əlaqə daxilində bir manifest element bir neçə latent elementi təmsil edə və ya bir latent element bir neçə manifest elementlə əvəz oluna bilər.

Yuxunun mənası və yuxu görənin ona münasibəti baxımından da çox təəccüblü şeylər söyləmək olar. O, yozumu qəbul edir, lakin ona təəccüblənir. Kişisinə bu qədər aşağı qiymət verdiyini bilmirdi; niyə ona bu qədər aşağı qiymət verməli olduğunu da bilmir. Buna görə də hələ çox şey anlaşılmazdır. Mən həqiqətən inanıram ki, biz hələ yuxu yozumu üçün hazırlaşmamışıq və əvvəlcə daha çox təlimat və hazırlıq əldə etməliyik.

8 / 28

VIII. Mühazirə. Uşaq yuxuları

Hörmətli xanımlar və cənablar! Bizim üzərimizdə çox sürətlə irəlilədiyimiz təəssüratı var. Bir az geri qayıdaq. Biz son dəfə yuxunun təhrif olunması çətinliyini öz texnikamızla dəf etməyə cəhd etməzdən əvvəl, belə yuxular varsa, təhrifin aradan qalxdığı və ya çox az olduğu yuxulara müraciət edərək bu çətinliyi aşmağın ən yaxşı yol olduğunu düşünmüşdük. Bu zaman biz yenidən öz biliyimizin inkişaf tarixindən kənara çıxırıq, çünki əslində, yozum texnikasının ardıcıl tətbiqindən və təhrif olunmuş yuxuların təhlilindən sonra belə təhrifdən azad yuxuların mövcudluğuna diqqət yetirilmişdir.

Bizim axtardığımız yuxular uşaqlarda rast gəlinir. Onlar qısadır, aydındır, məntiqli, başa düşülməsi asandır, birmənalıdır və şübhəsiz ki, həqiqi yuxulardır. Lakin düşünməyin ki, bütün uşaq yuxuları bu cürdür. Yuxunun təhrif olunması uşaqlıq dövründə çox erkən başlayır və beş-səkkiz yaşlı uşaqların yuxuları qeydə alınmışdır ki, onlar artıq sonrakı dövrlərin bütün xüsusiyyətlərini özündə saxlayır. Əgər siz tanınan psixiki fəaliyyətin başlanğıcından dörd və ya beş yaşına qədər olan dövrə məhdudlaşsanız, uşaq xarakterli adlandırılan bir sıra yuxular tapacaqsınız və sonra uşaqlığın sonrakı illərində də eyni cür yuxulara rast gələ bilərsiniz. Bəli, böyüklərdə də müəyyən şərtlər daxilində tamamilə tipik uşaq xarakterli yuxular baş verir.

Bu uşaq yuxuları vasitəsilə biz yuxunun mahiyyəti haqqında böyük asanlıqla və dəqiqliklə məlumat əldə edə bilərik; biz ümid edirik ki, bu məlumatlar həlledici və ümumi qəbul edilən olacaq.

1. Bu yuxuları başa düşmək üçün təhlilə və ya texnikanın tətbiqinə ehtiyac yoxdur. Yuxusunu danışan uşağı sorğu-sual etmək lazım deyil. Lakin uşağın həyatından bir hissəni danışmaq lazımdır. Hər dəfə yuxunu izah edən əvvəlki günün bir hadisəsi olur. Yuxu, yuxu zamanı psixiki həyatın gündüz hadisəsinə reaksiyasıdır.

Gəlin bir neçə nümunə dinləyək ki, sonrakı nəticələrimizi onlara əsaslandıraq.

a) 22 aylıq oğlan təbrikçi kimi kirş dolu səbət hədiyyə etməlidir. Ona bir neçəsini özünün alacağı vəd edilsə də, o, bunu açıq şəkildə istəmədən edir. Növbəti səhər o, yuxusunu belə danışır: Herrmann bütün kirşləri yeyib qurtardı.

b) 3½ yaşlı qız ilk dəfə göl üzərində gəmi ilə gəzir. Gəmidən düşərkən o, gəmini tərk etmək istəmir və acı-acı ağlayır. Gəmi ilə gəzmə vaxtı ona çox tez keçmiş kimi görünür. Növbəti səhər: Bu gecə mən göl üzərində gəmi ilə gəzdim. Biz ehtimal edə bilərik ki, bu gəzinti daha uzun davam edib.

c) Beş yarım yaşında bir oğlan uşağı Hallstatt yaxınlığındakı Eşerntala gəzintiyə aparılır. O, Hallstattın Daxşteyn dağının ətəyində yerləşdiyini eşitmişdi. Bu dağa o, böyük maraq göstərmişdi. Ausseedəki mənzildən Daxşteyn gözəl görünürdü və durbinlə onun üzərindəki Simoni daxmasını seçmək olurdu. Uşaq dəfələrlə onu durbinlə görməyə çalışmışdı; bunun nəticəsi məlum qalmamışdı. Gəzinti gözlənti dolu şən əhval-ruhiyyə ilə başladı. Hər dəfə yeni bir dağ görünəndə oğlan soruşurdu: Bu Daxşteyndir? Ona bu suala nə qədər çox inkar cavabı verilirdisə, o, bir o qədər də əsəbiləşirdi, sonra tamamilə susdu və şəlaləyə aparan kiçik cığırla getmək istəmədi. Onu həddindən artıq yorğun hesab etdilər, lakin səhəri gün o, tam fərəhlə danışdı: Bu gecə yuxuda görmüşəm ki, biz Simoni daxmasında olmuşuq. Deməli, o, bu gözlənti ilə gəzintidə iştirak etmişdi. Təfərrüatlardan yalnız əvvəlcədən eşitdiyini bildirdi: Altı saat boyunca pilləkənlərlə yuxarı gedirlər.

Bu üç yuxu bütün istənilən məlumat üçün kifayət edəcəkdir.

2. Görürük ki, bu uşaq yuxuları mənasız deyil; onlar başa düşülən, tam dəyərli, ruhi aktlardır. Yada salın ki, mən sizə yuxu haqqında tibbi hökm olaraq nəyi təqdim etmişdim — musiqidən xəbərsiz barmaqların piano klavişləri üzərində sürüşməsi barədəki bənzətməni. Sizin nəzərinizdən qaçmayacaq ki, bu uşaq yuxuları həmin anlayışa nə qədər kəskin ziddir. Lakin o da çox qəribə olardı ki, məhz uşaq yuxuda tam ruhi fəaliyyət göstərsin, halbuki yetkin adam eyni halda yalnız qıcolma kimi reaksiyalarla kifayətlənir. Bizim də tam əsasımız var ki, uşağa daha yaxşı və daha dərin yuxu etimad edək.

3. Bu yuxularda yuxu təhrifi yoxdur; buna görə də heç bir yozum işinə ehtiyac duymurlar. Aşkar və gizli yuxu burada üst-üstə düşür. Deməli, yuxu təhrifi yuxunun mahiyyətinə aid deyil. Güman edirəm ki, bununla sizin ürəyinizdən bir daş düşür. Lakin yaxından düşündükdə biz bu yuxularda da bir parça yuxu təhrifini, manifest yuxu məzmunu ilə latent yuxu düşüncəsi arasında müəyyən bir fərqi qəbul etməli olacağıq.

4. Uşaq yuxusu günün hadisəsinə reaksiyadır, bu hadisə peşmançılıq, həsrət və ya yerinə yetirilməmiş bir istək buraxmışdır. Yuxu bu istəyin birbaşa, açıq-aydın təmin edilməsini gətirir. İndi xaricdən və ya daxildən gələn fiziki qıcıqların yuxu pozan və yuxuları qıcıqlandıran roluna aid müzakirələrimizi xatırlayın. Biz bu barədə tamamilə əmin faktlarla tanış olmuşuq, lakin yalnız az sayda yuxunu bu şəkildə izah edə bilmişik. Bu uşaq yuxularında belə somatik qıcıqların təsirini göstərən heç nə yoxdur; biz burada yanıla bilmərik, çünki yuxular tamamilə aydın və asanlıqla nəzərdən keçirilə bilən haldadır.

Lakin buna görə də yuxunun qıcıq etiologiyasını tərk etməyimiz lazım deyil. Biz yalnız sual verə bilərik: niyə əvvəldən fiziki qıcıqlardan başqa, yuxu pozan psixi qıcıqların da olduğunu unutmuşuq? Biz bilirik ki, böyüklərdə yuxu pozğunluğuna əsasən bu oyanmalar səbəb olur, çünki onlar yuxuya getmə psixi vəziyyətini, dünyaya olan marağın geri çəkilməsini özündə yaratmağa mane olurlar. O, həyatı dayandırmaq istəmir, əksinə, onu məşğul edən şeylər üzərində işi davam etdirməyi üstün tutur və buna görə də yatmır. Beləliklə, uşaq üçün yuxu pozan belə bir psixi qıcıq, onun yuxu ilə reaksiya verdiyi yerinə yetirilməmiş istəkdir.

5. Buradan yuxunun funksiyası haqqında ən qısa yolla məlumat alırıq. Psixi qıcığa reaksiya kimi yuxu, bu qıcığın aradan qaldırılması dəyərini daşımalıdır, belə ki, qıcıq aradan qalxır və yuxu davam etdirilə bilər. Bu aradan qaldırmanın yuxu vasitəsilə dinamik olaraq necə mümkün olduğunu hələ bilmirik, lakin artıq qeyd edirik ki, yuxu, onu qınadığımız yuxu pozan deyil, əksinə, yuxu qoruyucusu, yuxu pozğunluqlarının aradan qaldırıcısıdır. Həqiqətən, yuxu olmasaydı daha yaxşı yatacağımızı düşünürük, amma haqsızıq; əslində yuxunun köməyi olmadan ümumiyyətlə yatmazdıq. Yuxunun qazancıdır ki, biz indiyə qədər yaxşı yatmışıq. O, bizə bir az maneə törətməkdən qaça bilməzdi, eynilə gecə keşikçisi də, bizi səs-küylə oyatmaq istəyən nizam pozucularını qovarkən, çox vaxt bir az səs-küy salmaqdan yayınmağa imkan tapa bilmir.

6. Bir həvəsin yuxunun qıcıqlandırıcısı olması, bu həvəsin təmin edilməsinin yuxunun məzmunu olması, yuxunun əsas xarakterlərindən biridir. Digər, eyni dərəcədə sabit olan xarakter isə, yuxunun sadəcə bir düşüncəni ifadə etməməsi, əksinə, hallüsinator təcrübə kimi bu həvəsi təmin edilmiş kimi təqdim etməsidir. İstəyim göl üzərində gəzməkdir, yuxunu qıcıqlandıran istək budur; yuxunun özünün məzmunu isə belədir: mən göl üzərində gəzirəm.

Deməli, latent və manifest yuxu arasındakı fərq, latent yuxu düşüncəsinin təhrif edilməsi, düşüncənin təcrübəyə çevrilməsi, bu sadə uşaq yuxularında da mövcud olaraq qalır. Yuxunun yozumunda əvvəla dəyişikliyin bu hissəsi geri qaytarılmalıdır. Əgər bu, yuxunun ən ümumi xarakteri kimi ortaya çıxarsa, onda əvvəllər bildirilmiş yuxu fraqmenti – «qardaşımı bir qutuda görürəm» – «qardaşım özünü məhdudlaşdırır» kimi deyil, «istəyirəm ki, qardaşım özünü məhdudlaşdırsın, qardaşım özünü məhdudlaşdırmalıdır» kimi tərcümə edilməlidir. Burada qeyd olunan yuxunun iki ümumi xarakterindən ikincisi, birincisindən daha çox mübahisəsiz tanınmağa layiq görünür. Yuxunun qıcıqlandırıcısının həmişə bir həvəs olması lazım olduğunu, narahatlıq, qərar və ya ittiham ola bilməyəcəyini, biz yalnız geniş araşdırmalarla təmin edə biləcəyik, lakin yuxunun bu qıcığı sadəcə təkrarlamaması, əksinə, bir növ təcrübə vasitəsilə onu ləğv etməsi, aradan qaldırması, bitirməsi xarakteri buna baxmayaraq dəyişməz qalacaqdır.

7. Yuxunun bu xarakterlərinə əsaslanaraq, yuxunun səhv hərəkətlə müqayisəsini yenidən götürə bilərik. İkincidə biz pozucu bir meyil və pozulan bir meyili ayırd edirik və səhv hərəkət hər ikisi arasında bir kompromis idi. Yuxu da eyni sxemə uyğun gəlir. Yuxuda pozulan meyil yatmaqdan başqa bir şey ola bilməz. Pozucu meyili biz psixi qıcıqla, yəni arzu ilə əvəz edirik, çünki həvəs özünün bitirilməsinə tələsir, nəticədə biz indiyə qədər yuxunu pozan başqa bir psixi qıcıq tanımamışıq. Yuxu burada da kompromis nəticəsidir. İnsan yatır, lakin yenə də bir həvəsin ləğv edilməsini yaşayır; insan bir həvəsi təmin edir, lakin eyni zamanda yuxunu davam etdirir. Hər ikisi qismən həyata keçirilmiş, qismən isə tərk edilmişdir.

8. Xatırlayırsınız, bir dəfə də olsa, biz yuxu problemlərinin başa düşülməsinə yol tapmağı ümid edirdik; bu ümidimiz, bizim üçün çox aydın olan bəzi fantaziya əmələgəlmələrinin “gündüz xəyalları” adlandırılması faktından irəli gəlirdi. Bu gündüz xəyalları həqiqətən arzunun yerinə yetirilməsidir; bizim yaxşı tanıdığımız, ambisiyalı və erotik arzuların yerinə yetirilmələridir, lakin bunlar düşünülən, baxmayaraq ki, canlı təsəvvür edilən, heç vaxt hallüsinativ şəkildə yaşanmayan hadisələrdir.

Deməli, yuxunun iki əsas xarakterindən burada daha az təsdiqlənmiş olanı saxlanılır, digəri isə yuxu vəziyyətindən asılı olduğu və ayıq həyatda reallaşdırıla bilmədiyi üçün tamamilə aradan qalxır. Dil istifadəsində belə, arzunun yerinə yetirilməsinin yuxunun əsas xarakteri olduğuna dair bir qənaət var. Əlavə olaraq, əgər yuxuda yaşanan hadisə yalnız yuxu vəziyyətinin şərtləri ilə mümkün olan, dəyişdirilmiş bir təsəvvür, yəni bir “gecəki gündüz xəyalı”dırsa, onda biz artıq başa düşürük ki, yuxu qurulması prosesi gecəki qıcığı ləğv edə və doyum gətirə bilər, çünki gündüz xəyalı qurmaq da doyum ilə bağlı bir fəaliyyətdir və məhz buna görə davam etdirilir.

Lakin yalnız bu deyil, digər dil istifadə formaları da eyni məna daşıyır. Məşhur atalar sözləri deyir: donuz palıd qozu yuxu görür, qaz isə qarğıdalı; və ya soruşur: toyuq nə yuxu görür? Darı. Atalar sözü bizdən daha da aşağıya, uşağından heyvanlara doğru enir və iddia edir ki, yuxunun məzmunu bir ehtiyacın doyumudur. Bir çox ifadələr eyni şeyi işarə edir kimi görünür: “yuxu kimi gözəl”, “mən bunu yuxumda belə düşünməzdim”, “mən bunu ən cəsarətli yuxularımda belə təsəvvür etməzdim”. Burada dil istifadəsinin açıq bir tərəf tutması var. Həqiqətən də təşviş yuxuları və ya xoşagəlməz və ya neytral məzmunlu yuxular var, lakin onlar dil istifadəsinə ilham verməyib. Dil istifadəsi “pis” yuxuları tanıyır, amma sadəcə yuxu onun üçün yalnız şirin arzunun yerinə yetirilməsidir. Heç bir atalar sözü yoxdur ki, bizə donuzun və ya qazın kəsilməyi yuxu gördüyünü təsdiq etsin.

Təbii ki, yuxunun arzunu yerinə yetirən xarakterinin yuxu haqqında yazan müəlliflər tərəfindən nəzərə alınmadığını düşünmək qeyri-mümkündür. Əksinə, bu çox vaxt belə olub, lakin onların heç birinin ağlına bu xarakteri ümumi kimi tanımaq və yuxunun izahının mərkəz nöqtəsi kimi götürmək gəlməyib. Biz rahatlıqla təsəvvür edə bilərik və buna da toxunacağıq ki, onları nə saxlamış ola bilər.

İndi uşaq yuxularının dəyərləndirilməsindən əldə etdiyimiz izahatların bolluğuna nəzər salın, üstəlik bu demək olar ki, asanlıqla əldə edilib! Yuxunun yuxu keşikçisi kimi funksiyası, bir-biri ilə rəqabət aparan iki tendensiyadan yaranması, bunlardan birinin sabit qalan yuxu istəyi, digərinin isə psixi qıcığı ödəməyə çalışması, yuxunun mənalı psixiki akt olduğuna dair sübut, onun iki əsas xarakteri: arzunun yerinə yetirilməsi və hallüsinativ yaşantı. Üstəlik, psixoanaliz etdiyimizi demək olar ki, unuda bilərdik. Səhvlərlə əlaqə qurmaqdan başqa, işimizin xüsusi bir üzü yox idi. Psixoanalizin fərziyyələrindən heç nə bilməyən hər bir psixoloq uşaq yuxularının bu izahını verə bilərdi. Niyə heç kim bunu etmədi?

Əgər yalnız uşaq yuxuları kimi yuxular olsaydı, məsələ həll olunmuş, vəzifəmiz yerinə yetirilmiş olardı, üstəlik yuxu görən şəxs sorğu-sual edilmədən, şüursuzluğa müraciət edilmədən və sərbəst assosiasiyadan istifadə edilmədən. İndi isə burada açıq şəkildə vəzifəmizin davamı yerləşir. Biz artıq dəfələrlə belə təcrübə yaşamışdıq ki, ümumi etibarlı hesab edilən xarakterlər, sonradan yalnız yuxuların müəyyən bir növü və sayı üçün təsdiqlənmişdi.

Deməli, bizim üçün məsələ ondan ibarətdir ki, uşaq yuxularından çıxarılan ümumi xarakterlər davamlı olub-olmadığını, onların şəffaflıq olmayan, manifest yuxu məzmunu artıq qalmış gündüz istəyi ilə əlaqə qurmağa imkan verməyən yuxular üçün də keçərli olub-olmadığını araşdıraq. Bizim fikrimizcə, bu digər yuxular geniş dərəcədə təhrifə uğramışdır və buna görə də ilkin olaraq qiymətləndirilə bilməz. Biz həmçinin sezirik ki, bu təhrifin izahı üçün, uşaq yuxularının yeni əldə edilmiş başa düşülməsi üçün ehtiyac duymadığımız psixoanalitik texnikaya müraciət etməli olacağıq.

Hər halda, hələ də təhrif olunmayan və uşaq yuxuları kimi asanlıqla arzunun yerinə yetirilməsi kimi tanına bilən bir yuxular sinfi mövcuddur. Bunlar bütün həyat boyu imperativ bədən ehtiyacları ilə, yəni aclıq, susuzluq, cinsi ehtiyaclar ilə yaradılan yuxulardır, deməli, daxili bədən qıcıqlarına reaksiya olaraq arzunun yerinə yetirilməsidir.

Mən 19 aylıq bir qızın yuxusunu qeyd etmişəm, bu yuxu adının əlavə edilməsi ilə bir menyudan ibarət idi (Anna F...., Er(d)brer, Hochbeer, Eier(s)peis, Papp), həzm pozğunluğu səbəbindən aclıq gününə reaksiya olaraq, bu xəstəlik isə yuxuda iki dəfə görünən meyvəyə aid edilmişdi. Eyni zamanda, nəvəsinin yaşını yetmişə tamamlayan nənə də, hərəkətli böyrəklərinin yaratdığı narahatlıq səbəbindən bir gün oruc tutmalı olmuş və eyni gecədə qonaq çağırıldığını (qonaq olaraq) və ən ləzətli yeməklərin önünə qoyulduğunu yuxu görmüşdür. Aclığa məruz qalan məhbuslar və səyahətlər və ekspedisiyalarda məhrumiyyətlərə dözməli olan şəxslər üzərindəki müşahidələr göstərir ki, bu şəraitdə bu ehtiyacların ödənməsi mütəmadi olaraq yuxuda görülür.

Otto Nordenskjöld özünün „Antarctic“ (1904) kitabında özü ilə birlikdə qışlayan heyət haqqında belə məlumat verir (I cild, s. 336): „Ən dərin düşüncələrimizin istiqamətini göstərmək baxımından yuxularımız çox səciyyəvi idi; bu yuxular heç vaxt indiki qədər canlı və çoxsaylı olmamışdı. Adətən nadir hallarda yuxu görən yoldaşlarımız belə, indi səhər tezdən, fantaziya aləmindən son təcrübələrimizi bir-birimizlə bölüşəndə, uzun hekayələr danışmaq məcburiyyətində qalırdılar. Bütün yuxular o xarici aləmdən bəhs edirdi ki, bu aləm indi bizdən çox uzaqda idi, lakin çox vaxt mövcud şəraitimizə uyğunlaşdırılırdı... Əlbəttə, yemək və içmək yuxularımızın ən çox ətrafında fırlandığı mərkəz nöqtələri idi.

Bizdən biri, gecələr böyük nahar ziyafətlərinə getmək sahəsində üstünlük təşkil edən, səhər tezdən ‚üç qabdan ibarət şam yeməyi yediyini‘ xəbər verə bilən zaman qəlbən xoşbəxt idi; başqası tütün haqqında, bütün tütün dağları haqqında yuxu görürdü; daha başqaları isə açıq su üzərində tam yelkənlərlə gələn gəmi haqqında yuxu görürdü. Daha bir yuxu qeyd edilməyə layiqdir: Poçtçu poçtla gəlir və niyə bu qədər gecikdiyinə dair uzun izahat verir, onu yanlış çatdırdığını və böyük çətinliklərdən sonra geri almağı bacardığını deyir. Əlbəttə, yuxuda daha da mümkün olmayan şeylərlə məşğul olurdular, lakin özüm gördüyüm və ya danışdığını eşitdiyim demək olar ki, bütün yuxularda fantaziyanın çatışmazlığı tamamilə diqqət çəkici idi.

Əgər bütün bu yuxular qeyd edilərsə, şübhəsiz ki, böyük psixoloji maraq doğuracaqdı. Lakin insan asanlıqla anlaya bilər ki, yuxu nə qədər arzulanan idi, çünki o, hər birimizin ən çox arzuladığı hər şeyi bizə təqdim edə bilərdi.“ Du Preldən sonra mən daha bir sitat gətirirəm: „Mungo Park, Afrikada səyahət edərkən susuzluqdan ölmək üzrə olan, vətəni olan su ilə zəngin dərələr və çəmənliklər haqqında dayanmadan yuxu görürdü. Eyni şəkildə, Magdeburqdakı qala həbsxanasında aclıqdan əziyyət çəkən Trenck də bolluqla dolu yeməklərlə əhatə olunmuş kimi görünürdü və Franklinin birinci ekspedisiyasının iştirakçısı olan George Back, dəhşətli məhrumiyyətlər nəticəsində aclıqdan ölmək üzrə olan zaman həmişə və bərabər şəkildə bolluqla dolu yeməklər haqqında yuxu görürdü.“

Axşam yeməyində ədviyyatlı yeməklərin dadına baxaraq gecə susuzluğu yaradan adam, asanlıqla içdiyini yuxu görür. Əlbəttə, güclü yemək və ya içmək ehtiyacını yuxu vasitəsilə ödəmək mümkün deyil; belə yuxulardan susuz oyanağıq və indi real su içməliyik. Bu halda yuxunun icra etdiyi iş praktik baxımdan əhəmiyyətsizdir, lakin yuxunun, oyanağa və hərəkətə tələsən qıcığa qarşı yuxunu saxlamaq məqsədilə səfərbər edildiyi də birmənalı şəkildə aydındır. Bu ehtiyacların daha kiçik intensivlikləri üzərindən təmin edici yuxular çox vaxt keçir.

Eyni şəkildə yuxu, cinsi qıcıqların təsiri altında, qeydə dəyər xüsusiyyətlər göstərən doyumlar yaradır. Cinsi həvəsin, aclıq və susuzluqdan bir dərəcə daha az asılı olan öz obyektinə görə xüsusiyyəti nəticəsində, pollyusiya yuxusunda doyum real ola bilər və obyektə münasibətdə sonradan qeyd olunacaq bəzi çətinliklər səbəbindən, real doyumun qeyri-müəyyən və ya təhrif olunmuş yuxu məzmunu ilə birləşməsi xüsusilə tez-tez baş verir. Pollyusiya yuxularının bu özəlliyi, O. Rankin qeyd etdiyi kimi, onları yuxu təhrifinin öyrənilməsi üçün əlverişli obyektlərə çevirir. Yetkinlərin ehtiyac yuxuları, əslində, doyumdan başqa, tamamilə psixi qıcıq mənbələrindən qaynaqlanan və başa düşülməsi üçün yozum tələb edən digər şeyləri də ehtiva etməyə meyllidir.

Əlavə olaraq, yetkinlərin uşaqvari formada qurulan arzunun yerinə yetirilməsi yuxularının yalnız qeyd olunan imperativ ehtiyaclara reaksiya kimi baş verdiyini iddia etmək istəmirik. Biz, şübhəsiz psixi qıcıq mənbələrindən qaynaqlanan bəzi dominant vəziyyətlərin təsiri altında, bu cür qısa və aydın yuxuları da bilirik. Məsələn, səbirsizlik yuxuları: əgər kimsə səyahətə, onun üçün əhəmiyyətli olan nümayişə, mühazirəyə və ya ziyarətə hazırlıq görüb, sonra gözləntisinin vaxtından əvvəl ödənilməsini yuxuda görürsə, yəni hadisədən əvvəlki gecədə öz məqsədinə çatdığını, teatrda, ziyarət etdiyi şəxslə söhbət edərkən təsəvvür edirsə.

Və ya, haqlı olaraq belə adlandırılan rahatlıq yuxuları: əgər yuxusunu uzatmaq istəyən kimsə, artıq qalxdığını, yuyunduğunu və ya məktəbdə olduğunu yuxuda görürsə, halbuki həqiqətdə yatmağa davam edir, yəni həqiqətdə qalxmaqdan çox yuxuda qalxmağı üstün tutursa. Yuxu qurulmasında mütəmadi iştirak etdiyini aşkarladığımız yatmaq istəyi, bu yuxularda yüksək səslə ifadə olunur və onlarda əsas yuxu qurucusu kimi özünü göstərir. Yatmaq ehtiyacı, digər böyük fiziki ehtiyaclarla haqlı olaraq yan-yana dayanır.

Burada sizə Münhendəki Şak qalereyasından Şvindsin bir rəsm əsərinin reproduksiyası vasitəsilə, dominant vəziyyətdən yuxunun yaranmasını rəssamın nə qədər düzgün qavradığını göstərirəm. Bu, «Məhbusun yuxusu»dur və məzmunu məhbusun azad edilməsindən başqa heç nə ola bilməz. Azadlığın pəncərədən həyata keçirilməli olması çox xoşdur, çünki işıq qıcığı pəncərədən daxil olmuş və məhbusun yuxusuna son qoymuşdur. Üst-üstə dayanan qnomlar, yəqin ki, pəncərənin hündürlüyünə qalxarkən onun tutmalı olduğu öz ardıcıl mövqelərini təmsil edir və əgər səhv etmirimsə, sənətçiyə çox niyyət yükləmirəmsə, barmaqlığı kəsən, yəni məhbusun özünün etmək istədiyi işi görən ən üst qnom, onunla eyni xüsusiyyətlərə malikdir.

Digər bütün yuxularda, uşaq yuxuları və infantillik tipində olan yuxular istisna olmaqla, yuxunun təhrifi, dediyimiz kimi, maneə kimi qarşımıza çıxır. Əvvəlcə onların da, fərz etdiyimiz kimi, arzuların yerinə yetirilməsi olub-olmadığını deyə bilmərik; onların manifest yuxu məzmunundan hansı psixi qıcığa mənşə borclu olduqlarını təxmin edə bilmirik və onların da (bax: Əlavə) həmin qıcığın aradan qaldırılması və ya həlli üçün eyni cəhdləri etdiklərini sübut edə bilmirik. Onların şübhəsiz yozuma, yəni tərcümə edilməsi, təhrifinin geri qaytarılması, manifest yuxu məzmununun latent yuxu düşüncələri ilə əvəz edilməsi lazımdır ki, sonra infantillik yuxularında tapılanın bütün yuxular üçün etibarlı iddia edə bilib-bilməyəcəyi haqqında hökm verə bilək.

9 / 28

IX. Mühazirə. Yuxu senzurası

Hörmətli xanımlar və cənablar! Yuxunun yaranmasını, mahiyyətini və funksiyasını uşaq yuxularının öyrənilməsindən tanıdıq. Yuxular, hallüsinativ doyum yolu ilə yuxunu pozan (psixi) qıcıqların aradan qaldırılmasıdır. Böyüklərin yuxularından, əlbəttə, yalnız bir qrupu aydınlaya bildik, o qrupu ki, biz onları infantillik tipində olan yuxular kimi adlandırmışıq. Digərlərinin nə olduğu haqqında hələ bir şey bilmirik, lakin onları başa düşmürük də. Hazırda əldə etdiyimiz nəticənin əhəmiyyətini kiçik görmək istəmirik. Hər dəfə bir yuxu bizə tam başa düşülən olduqda, o, hallüsinativ arzunun yerinə yetirilməsi kimi özünü göstərir. Bu təsadüfi və ya əhəmiyyətsiz ola bilməz.

Başqa cür bir yuxu haqqında müxtəlif mülahizələrə əsasən və səhv hərəkətlərin qəbuluna analog olaraq, onun naməlum məzmunun təhrif olunmuş əvəzi olduğunu və yalnız bu məzmunun üzərinə qaytarılması lazım olduğunu qəbul edirik. Bu yuxu təhrifinin tədqiqi, başa düşülməsi indi bizim növbəti vəzifəmizdir.

Yuxu təhrifi, yuxunu bizə yad və başa düşülməz göstərən şeydir. Onun haqqında bir neçə şeyi bilmək istəyirik: birincisi, onun haradan gəldiyini, dinamikasını; ikincisi, nə etdiyini; və nəhayət, bunu necə etdiyini. Həmçinin deyə bilərik ki, yuxu təhrifi yuxu işlənməsinin əməyidir. Yuxu işlənməsini təsvir etmək və onun daxilində fəaliyyət göstərən qüvvələrə qaytarmaq istəyirik.

Və indi aşağıdakı yuxunu dinləyin. O, bizim dairəmizdən bir xanım tərəfindən qeydə alınmışdır və onun məlumatına görə, nüfuzlu, incə təhsilli yaşlı bir xanıma aiddir. Bu yuxunun analizi aparılmamışdır. Məruzəçimiz qeyd edir ki, psixoanalitiklər üçün yozuma lüzumu yoxdur. Yuxu görən özü də onu yozumamışdır, lakin onu qiymətləndirib və elə hökm verib ki, sanki onu yozumağı bacarırmış. Çünki o, yuxu haqqında belə deyib: Və 530 yaşında bir qadın belə iyrənc, axmaq şeylər yuxu görür, gündüz və gecə övladının qayğısından başqa heç bir fikri olmayan bir qadın!

Və indi “sevgi xidmətləri” haqqındakı yuxu. “O, I nömrəli Qarnizon Xəstəxanasına gedir və qapıdakı keşikçiyə, xəstəxanada xidmət etmək istədiyi üçün Baş Həkimlə ... (özünə məlum olmayan bir ad çəkir) danışmalı olduğunu deyir. Bu zaman ‘xidmət’ sözünü elə vurğulayır ki, çavuş dərhal məsələnin ‘sevgi’ xidmətləri ilə bağlı olduğunu anlayır. O, yaşlı bir qadın olduğu üçün, bir az tərəddüddən sonra onu keçirir. Lakin Baş Həkimə çatmaq əvəzinə, çoxlu zabit və hərbi həkimin uzun bir masanın ətrafında dayanıb oturduqları böyük, qaranlıq bir otağa düşür. O, müraciətini bir Ştab Həkiminə edir və həkim bir neçə sözdən sonra onu artıq başa düşür. Yuxuda onun nitqinin mətni belədir: ‘Mən və Vyanadan çoxlu digər qadınlar və gənc qızlar, əsgərlərə, həm çavuşlara, həm də zabitlərə fərqsiz olaraq ... hazırıq.’ Burada yuxuda bir uğultu eşidilir. Lakin eyni sözlərin orada olanların hamısı tərəfindən düzgün başa düşüldüyünü, zabitlərin bir hissəsinin utancaq, bir hissəsinin isə alayçı ifadələri göstərir. Xanım davam edir: ‘Bilirəm ki, bizim qərarımız qəribə səslənir, amma biz çox ciddiyik. Sahədəki əsgərə də ölmək istəyib-istəmədiyi soruşulmur.’ Bir neçə dəqiqəlik narahat susqunluq gəlir. Ştab Həkim onun belinə əlini atır və deyir: ‘Xanım, fərz edin ki, bu həqiqətən baş verəcək...’ (Uğultu). O, ‘Hamısı bir-birindən fərqsizdir’ düşüncəsi ilə onun əlindən qurtulur və cavab verir: ‘Allahım, mən yaşlı bir qadınaram və bəlkə də heç vaxt belə bir vəziyyətə düşməyəcəyəm. Əlavə olaraq, bir şərt yerinə yetirilməlidir: yaşa diqqət edilməlidir; yaşlı bir qadın çox gənc bir oğlana ... (Uğultu); bu dəhşətli olardı.’ Ştab Həkim: ‘Mən tamamilə başa düşürəm!’ Bir neçə zabit, o cümlədən gənc yaşlarında ona evlənmə təklif etmiş biri, bərkdən gülüşür və xanım, hər şeyin aydınlaşması üçün, tanıdığı Baş Həkimə aparılmasını istəyir. Bu zaman, ən böyük çaşqınlığı ilə, onun adını bilmədiyini xatırlayır. Ştab Həkim, buna baxmayaraq, ona çox nəzakətlə və hörmətlə, birbaşa otaqdan yuxarı mərtəbələrə aparan çox dar dəmir spiral pilləkənlərlə ikinci mərtəbəyə qalxmağı göstərir. Yuxarı qalxarkən bir zabitin belə dediyini eşidir: ‘Bu, nə qədər böyük bir qərardır, gənc və ya yaşlı olmasından asılı olmayaraq; bütün hörmətlərim!’

Sadəcə vəzifəsini yerinə yetirdiyi hissi ilə sonsuz bir pilləkənə qalxır.

Bu yuxu, xanımın qeyd etdiyi kimi, bir neçə həftə ərzində — çox əhəmiyyətsiz və bir qədər mənasız dəyişikliklərlə — daha iki dəfə təkrarlanır.

1) Dr. von Hug-Hellmuth xanım.

Yuxu axarı baxımından gündüz fantaziyasına uyğun gəlir; onun yalnız bir neçə qırılma nöqtəsi var və məzmunundakı bəzi detallar araşdırma ilə aydınlana bilərdi, lakin bildiyiniz üzrə, bu edilmədi. Lakin diqqət çəkən və bizim üçün maraqlı olan budur ki, yuxu bir neçə boşluq göstərir, bu boşluqlar xatirənin deyil, məzmunun boşluqlarıdır. Üç yerdə məzmun sanki silinmişdir; bu boşluqların yerləşdiyi nitqlər bir mırıldanma ilə kəsilir. Biz heç bir təhlil aparmadığımız üçün, əslində, yuxunun mənası haqqında fikir bildirməyə də hüququmuz yoxdur. Ancaq bəzi işarələr verilmişdir ki, onlardan nəticə çıxarmaq olar, məsələn, „Sevgi xidmətləri“ və xüsusilə mızıldanmadan dərhal əvvəl gələn nitq parçaları, başqa cür qətiyyən birmənalı ola bilməyəcək əlavələr etməyə məcbur edir. Bunları yerinə qoysaq, yuxu görənin vətənpərvərlik vəzifəsini yerinə yetirmək üçün, hərbi xidmətdə olanların (zabitlər və əsgərlər) sevgi ehtiyaclarını ödəmək məqsədilə öz şəxsiyyətini istifadəyə hazır olması məzmunlu bir fantaziya alınır. Bu şübhəsiz çox iyrəncdir, həyasız libidinal fantaziyanın nümunəsidir, amma — yuxuda heç vaxt baş vermir. Məhz bu itirafı tələb edən əlaqənin olduğu yerdə, açıq yuxuda qeyri-müəyyən bir mırıldanma var, bir şey itirilmiş və ya boğulmuşdur.

Ümid edirəm ki, siz bu yerlərin iyrəncliyinin onların boğulmasına motiv olduğunu qəbul edirsiniz. Amma bu hadisəyə harada paralel tapa bilərsiniz? Bu günlərdə uzaq axtarmağa ehtiyacınız yoxdur. İstənilən siyasi qəzeti götürün, görəcəksiniz ki, mətn yer-yerdən çıxarılıb və onun yerinə kağızın ağlığı parlayır. Bilirsiniz ki, bu, qəzet senzurasının işidir. Bu boşalmış yerlərdə yüksək senzura orqanının xoşuna gəlməyən bir şey yazılmışdı və ona görə də o, silindi. Siz fikirləşirsiniz ki, təəssüf, bəlkə də ən maraqlı hissə idi, „ən yaxşı yer“ idi.

Digər vaxtlarda senzura hazır cümləyə təsir etməmişdir. Müəllif hansı yerlərin senzura tərəfindən qəbul edilməyəcəyini əvvəlcədən proqnozlaşdırıb və ona görə də onları qabaqlayaraq yumşaldıb, yüngül dəyişdirib və ya əslində qələmindən axmaq istədiyi şeyə yaxınlaşmalar və işarələrlə kifayətlənib. Onda qəzetdə də boş yerlər olmur, lakin ifadənin bəzi dolambaçlılıqlarından və qaranlıqlarından senzura qarşı əvvəlcədən göstərilən ehtiyatı sezə bilərsiniz.

İndi biz bu paraleli qeyd edirik. Deyirik ki, buraxılmış, mırıldanma ilə örtülmüş yuxu nitqləri də senzuraya qurban verilmişdir. Birbaşa olaraq bir yuxu senzurasından danışırıq.

Yuxu senzurası, yuxunun təhrifinə bir qisim töhfə verən amildir. Açıq yuxuda boşluqların olduğu hər yerdə, yuxu senzurası buna səbəb olmuşdur. Biz daha da irəli getməli və senzuranın ifadəsini, yuxu elementinin digər daha aydın formalaşmış elementlər arasında xüsusilə zəif, qeyri-müəyyən və şübhəli xatırlandığı hər yerdə tanımalıyıq. Lakin bu senzura nadir hallarda “Sevgi xidmətləri” haqqında yuxu nümunəsində olduğu qədər açıq, demək olar ki, naiv şəkildə ifadə olunur. Çox vaxt senzura ikinci tip üzrə özünü büruzə verir: əsl məzmunun yerinə zəiflətmələr, yaxınlaşmalar və işarələr yaradaraq.

Yuxu senzurasının üçüncü təsir üsulu üçün qəzet senzurasının fəaliyyətindən paralel nümunə bilmirəm; lakin məhz bu üsulu indiyə qədər təhlil edilmiş yeganə yuxu nümunəsi üzərində göstərə bilərəm. “1 fl. 50 kr. üçün üç pis teatr bileti” haqqında yuxunu xatırlayırsınız. Bu yuxunun latent düşüncələrində “tələsmək, çox erkən” elementi ön planda idi. Məna belə idi: Bu qədər erkən evlənmək mənasız idi, — eləcə də bu qədər erkən teatr biletləri almaq mənasız idi, — baldızın pulunu bu qədər tələsik xərcləyib ona qarşılığında bəzək almağı gülünc idi. Yuxu düşüncələrinin bu mərkəzi elementindən açıq yuxuya heç nə keçməmişdir; burada teatrə getmək və bilet almaq mərkəzə çəkilmişdir. Vurğunun bu yerdəyişməsi, məzmun elementlərinin bu yenidən qruplaşdırılması açıq yuxunu latent yuxu düşüncələrinə o qədər bənzərsiz edir ki, heç kim bu ikinciləri birincinin arxasında axtarmaz. Bu vurğun yerdəyişməsi yuxunun təhrifinin əsas vasitəsidir və yuxuya o qədər qəribəlik verir ki, yuxu görən şəxs onu öz məhsulu kimi tanımaq istəmir.

Beləliklə, materialın buraxılması, dəyişdirilməsi və yenidən qruplaşdırılması yuxu senzurasının təsirləri və yuxunun təhrifinin vasitələridir. Yuxu senzurasının özü: yuxunun təhrifinin müəllifi və ya müəlliflərindən biridir, onun tədqiqi indi bizi məşğul edir. Dəyişdirməni və yenidən sıralamanı biz “yerdəyişmə” kimi ümumiləşdirməyə də öyrəşmişik.

Yuxu senzurasının təsirləri haqqında bu qeydlərdən sonra indi onun dinamikasına tərəf çevrilirik. Ümid edirəm ki, bu ifadəni çox antropomorfik qəbul etmirsiniz və yuxu senzoru kimi beyin otağında yaşayan və orada vəzifəsini icra edən kiçik, sərt bir kişini və ya bir ruhu təsəvvür etmirsiniz, eləcə də çox lokalizatorik deyilsiniz, belə ki, belə senzura təsirinin gəldiyi bir “beyin mərkəzi” haqqında düşünmürsünüz; bu mərkəzin zədələnməsi və ya çıxarılması ilə bu təsir aradan qalxardı. Bu, hələlik dinamik əlaqə üçün sadəcə yaxşı işlədilə bilən bir termindir. Bu söz bizə belə təsirin hansı meyllər tərəfindən icra olunduğunu və hansı meyllərə yönəldiyini soruşmağa mane olmur; yuxu senzurasına daha əvvəl də, bəlkə də onu tanımadan, rast gəldiyimizi öyrəndikdə təəccüblənməyəcəyik.

Bu əslində belə olmuşdur. Xatırlayırsınız ki, sərbəst assosiasiya texnikasını tətbiq etməyə başlayanda gözlənilməz bir təcrübə ilə üzləşmişdik. Orada, yuxu elementindən onun əvəzi olan şüursuz elementə keçmək istəyən səylərimizə müqavimət göstərildiyini hiss etdik. Dedik ki, bu müqavimət müxtəlif dərəcədə böyük ola bilər; bir dəfə nəhəng, digər dəfə isə olduqca az. İkinci halda, yozum işimiz üçün yalnız bir neçə vasitəçi həlqəni keçmək lazımdır; lakin müqavimət böyük olduqda, elementdən uzun assosiasiya zəncirlərini ölçməli, ondan çox uzağa aparılmalı və yolda fikrə qarşı tənqidi etirazlar kimi özünü göstərən bütün çətinlikləri aşmalıyıq. Yozum işində bizə müqavimət kimi qarşı çıxan şeyi, indi yuxu işlənməsinə yuxu senzurası kimi daxil etməliyik. Yozum müqaviməti yalnız yuxu senzurasının obyektivləşməsidir. O, bizə sübut edir ki, senzura qüvvəsi yuxunun təhrifini törətməklə bitməyib və o vaxtdan bəri sönməyib, əksinə, bu senzura təhrifi davam etdirmək niyyəti ilə daimi bir institut kimi mövcudluğunu qoruyur. Əlavə olaraq, yozumda müqavimət hər bir element üçün gücünə görə dəyişdiyi kimi, senzura ilə törədilən təhrif də eyni yuxuda hər bir element üçün fərqli dərəcədə böyük çıxmışdır. Açıq və gizli yuxunu müqayisə etdikdə görürük ki, bəzi gizli elementlər tamamilə aradan qaldırılıb, digərləri az və ya çox dərəcədə dəyişdirilib, daha digərləri isə dəyişməz, hətta bəlkə də gücləndirilmiş şəkildə manifest yuxu məzmununa köçürülüb.

Lakin biz hansı tendensiyaların senzura tətbiq etdiyini və hansı tendensiyalara qarşı olduğunu araşdırmaq istəyirdik. İndi isə yuxunun, hətta bəlkə də insan həyatının başa düşülməsi üçün fundamental olan bu sual, yozuma tabe tutulmuş yuxuların silsiləsinə nəzər saldıqda, asanlıqla cavablandırıla bilər. Senzura tətbiq edən tendensiyalar, yuxu görənin oyanıq halda verdiyi hökmlərlə təsdiqlənən, onunla razılaşdığı tendensiyalardır. Əmin olun ki, öz yuxunuzun düzgün aparılmış yozumunu rədd edirsinizsə, bunu eyni səbəblərdən edirsiniz; yuxu senzurasının tətbiq edildiyi, yuxu təhrifinin yaradıldığı və yozumun zəruri olduğu səbəblərlə. 50 yaşlı xanımın yuxusunu xatırlayın. O, yozum etmədən yuxusunu iyrənc tapır, xanım Dr. v. Hug ona yozumun zəruri olduğunu bildirsəydi, daha da qəzəblənərdi və məhz bu qınama səbəbindən, yuxusunda ən qəbuledilməz yerlər mırıldanma ilə əvəz olunmuşdur.

Lakin yuxu senzurasının qarşı olduğu tendensiyaları, əvvəlcə bu instansiyanın öz nöqteyi-nəzərindən təsvir etmək lazımdır. Sonra yalnız deyilə bilər ki, onlar tamamilə qınanmalı təbiətdədir, etik, estetik və sosial baxımdan qəbuledilməzdir, haqqında düşünməyə belə cəsarət edilməyən və ya yalnız iyrəncliklə düşünülən şeylərdir. Hər şeydən əvvəl, senzura edilən və yuxuda təhrif olunmuş ifadə olunan istəklər, sərhədsiz və qeydsiz-şərtsiz eqoizmin ifadələridir. Həqiqətən də, hər yuxuda öz Mənimiz iştirak edir və manifest məzmunu yaxşı gizlətməyi bacarsa belə, hər yuxuda əsas rolu oynayır. Yuxunun bu “sacro egoismo”su (müqəddəs eqoizmi), şübhəsiz ki, yuxuya münasibətlə bağlı olan və bütün xarici dünyaya olan marağın geri çəkilməsindən ibarət olan mövqedən ayrı deyil.

Bütün etik qaydalardan azad olan Mən, cinsiyyət tələbinin bütün tələbləri ilə də razılaşır; bunlar bizim estetik tərbiyəmiz tərəfindən çoxdan qınanmış və bütün əxlaqi məhdudiyyət tələblərinə zidd olan tələblərdir. Həzz tələbi — bizim dediyimiz kimi libido — obyektlərini ləngimədən seçir və ən çox qadağan edilmiş obyektləri üstün tutur. Yalnız başqasının arvadı deyil, əsasən insan razılaşması ilə müqəddəsləşdirilmiş, qadağan edilmiş (insest) obyektlər: kişidə ana və bacı, qadında ata və qardaş. (Bizim 50 yaşlı xanımın yuxusu da insest yuxusudur, onun libidosu şübhəsiz ki, oğluna yönəlib.) İnsan təbiətindən uzaq olduğuna inandığımız həvəslər yuxuları qıcıqlandıracaq qədər güclü olduğunu göstərir. Nifrət də sərhədsiz şəkildə özünü büruzə verir. Ən yaxın, həyatda ən çox sevilən şəxslərə — valideynlərə, bacı-qardaşlara, həyat yoldaşına, öz uşaqlarına qarşı qisas və ölüm istəkləri heç də qeyri-adi deyil. Bu senzuralanmış istəklər həqiqi bir cəhənnəmdən qalxırmış kimi görünür; yozumdan sonra oyaq halda onlara qarşı heç bir senzura bizə kifayət qədər sərt gəlmir.

Ancaq bu pis məzmunu yuxunun özünə qarşı ittiham kimi qəbul etməyin. Siz unutmursunuz ki, onun zərərsiz, hətta faydalı funksiyası var: yuxunu pozulmadan qorumaq. Belə bir pislik yuxunun mahiyyətində deyil. Siz həmçinin bilirsiniz ki, məşru istəklərin və təcili fiziki ehtiyacların ödənməsi kimi tanına bilən yuxular da var. Bunların, əlbəttə, yuxu deformasiyası yoxdur; lakin onlara ehtiyac da yoxdur, onlar Mənin etik və estetik meyllərini incitmədən funksiyalarını yerinə yetirə bilərlər. Həmçinin nəzərə alın ki, yuxu deformasiyası iki amillə mütənasibdir. Bir tərəfdən, senzuralanacaq istək nə qədər pis olarsa, deformasiya bir o qədər böyük olur; digər tərəfdən, senzuranın tələbləri hazırda nə qədər sərt olarsa, deformasiya bir o qədər böyük olur. Buna görə də, gənc, sərt tərbiyə almış və soyuq qız, biz həkimlərin, məsələn, icazə verilmiş, zərərsiz libidinal istəklər kimi tanımalı olduğumuz yuxu qıcıqlarını amansız senzura ilə deformasiyaya uğradacaq və yuxu görən qadın özü on il sonra bu istəkləri belə qiymətləndirəcək.

Bundan başqa, yozum işimizin bu nəticəsi üzərində qəzəblənmək üçün hələ çox uzaqdayıq. Məncə, biz onu hələ tam başa düşmürük; lakin hər şeydən əvvəl, bizə düşən vəzifə, onu bəzi hücumlara qarşı təmin etməkdir. Ona bir qüsür tapmaq heç də çətin deyil. Yuxu yozumlarımız, əvvəllər etiraf etdiyimiz şərtlər əsasında aparılmışdır: yuxunun ümumiyyətlə bir mənasının olması, hipnotik yuxudan normal yuxuya keçid zamanı hazırda şüursuz psixi proseslərin mövcudluğunu qəbul etmək və bütün ağla gələn fikirlərin determinist olması. Əgər bu şərtlər əsasında yuxu yozumunun inandırıcı nəticələrinə gəlmiş olsaydıq, bu şərtlərin doğru olduğunu haqlı olaraq nəticə çıxarardıq. Bəs, əgər nəticələr mənim təsvir etdiyim kimidirsə? Onda demək olar ki, belə deyilməlidir: Bunlar mümkün olmayan, mənasız, ən azı çox ehtimal olunmayan nəticələrdir, deməli, şərtlərdə bir şey səhv idi. Ya yuxu həqiqətən psixi hadisə deyil, ya da normal vəziyyətdə şüursuz heç nə yoxdur, ya da texnikamızın bir yerində sızma var. Bu, şərtlərimiz əsasında iddia etdiyimiz bütün dəhşətlərdən daha sadə və daha qaneedici deyilmi?

Hər ikisi! Həm daha sadə, həm də daha qaneedici, lakin buna görə də mütləq doğru deyil. Məsələ hələ həll olunmamışdır, ona görə də vaxt verək. Hər şeydən əvvəl, yuxu yozumlarına qarşı tənqidi daha da gücləndirə bilərik. Həmin nəticələrin bu qədər xoşagəlməz və iyrənc olması bəlkə də o qədər də əhəmiyyət kəsb etməzdi. Daha güclü arqument ondan ibarətdir ki, yuxularının yozumu vasitəsilə onlara bu cür istək tendensiyalarını aid etdiyimiz yuxu görən şəxslər, bunu ən qəti şəkildə və əsaslı səbəblərlə rədd edirlər. “Nə?” – deyir bir nəfər, “Siz mənim yuxumdan çıxarmaq istəyirsiniz ki, bacımın təchizatına və qardaşımın tərbiyəsinə sərf etdiyim məbləğlərə görə təəssüf edirəm? Amma bu, mümkün deyil; mən yalnız bacı-qardaşlarım üçün çalışıram, ən böyük övlad kimi vəfat etmiş anamıza verdiyim vədi yerinə yetirməkdən başqa heç bir marağım yoxdur.” Və ya bir yuxu görən qadın deyir: “Mən ərimin ölümünü arzulamalıyam. Bu, həqiqətən də qəzəb doğuran axmaqlıqdır! Təkcə ən xoşbəxt evlilikdə yaşamağımızla bağlı deyil – bunu sizə inandırmaq çətin olacaq – ərimin ölümü məni dünyada sahib olduğum hər şeydən məhrum edərdi.” Və ya başqa biri bizə cavab verəcək: “Mən bacıma qarşı həssas istəklər bəsləməliyəm? Bu, gülüncdür; mən ona heç bir əhəmiyyət vermirəm; münasibətlərimiz pisdir və illərlə onunla bir dəfə belə söhbət etməmişəm. Əgər bu yuxu görən şəxslər onlara aid edilən tendensiyaları təsdiqləməsə və ya inkar etməsəydi, bəlkə də bunu asanlıqla qəbul edərdik; deyərdik ki, bunlar elə şeylərdir ki, onlar öz haqqında bilmirlər. Amma onların belə yozumlanmış bir istəyin tam əksini öz içlərində hiss etmələri və həmin əksliyin üstünlüyünü həyat tərzləri ilə bizə sübut edə bilmələri, nəhayət, bizi təəccübləndirməlidir. İndi bütün yuxuların yozumu işini, nəticələri ilə absurdluğa gətirilmiş bir şey kimi kənara atmaq vaxtı gəlməmişdirmi?

Xeyr, hələ də gəlməyib. Bu daha güclü arqument də tənqidi şəkildə hücum etdiyimiz zaman qırılır. Əgər ruh həyatında şüursuz tendensiyaların olduğunu fərz etsək, şüurlu həyatda onlara qarşı olanların üstün olduğu sübut edildiyi təqdirdə, bunun heç bir isbat qüvvəsi yoxdur. Bəlkə də ruh həyatında yer də var. Bir-birinə zidd olan meyillər, yan-yana mövcud olan ziddiyyətlər üçün; bəlkə də, əksinə, bir təkanın üstünlüyü, onun əksinin şüursuzluğu üçün şərt ola bilər. Beləliklə, əvvəlcə irəli sürülən etirazlar yerində qalır: yuxuların yozumu nəticələri sadə deyil və çox xoşagəlməzdir.

Birincisi, cavab olaraq qeyd edilməlidir ki, sadəliyə olan bütün həvəsinizlə heç bir yuxu problemini həll edə bilməzsiniz; mürəkkəb münasibətlərin qəbuluna razı olmalısanız. İkincisi isə, hisslərinizdəki bəyənmə və ya iyrənmə elmi hökm üçün motiv kimi istifadə etməklə açıq-aşkar səhv etdiyinizdir. Yuxuların yozumu nəticələrinin sizə xoşagəlməz, hətta biabırçı və iyrənc görünməsi nəyi dəyişir? «Ca n’empeche pas d’exister» (Bu, mövcud olmağa mane olmur), deyə gənc doktor kimi müəllimim Şarkodan bənzər bir halda eşitmişdim. Bu dünyada real olanı bilmək istəyirsinizsə, alçaq ürəkli olmaq, öz səmpatiyalarınızı və antipatiyalarınızı incəliklə kənara qoymaq lazımdır. Əgər bir fizik sizə sübut edə bilər ki, bu torpaqdakı orqanik həyat qısa müddət ərzində tam donmaya yer verməlidir, «ona da etiraz etməyə cəsarət edirsinizmi: Bu ola bilməz; bu perspektiv çox xoşagəlməzdir?» Məncə, siz susacaqsınız, ta ki, başqa bir fizik gəlib birincinin fərziyyələrində və ya hesablamalarında səhv olduğunu sübut edənə qədər. Əgər siz xoşagəlməz olanı özünüzdən uzaqlaşdırırsınızsa, yuxu qurulması mexanizmini başa düşmək və ona qalib gəlmək əvəzinə, onu təkrarlayırsınız.

Bəlkə də siz senzura olunmuş yuxu arzularının iyrənc xarakterini nəzərə almamağı vəd edirsiniz və insanın təbiətində pisliyə bu qədər geniş yer verilməsinin ehtimal olunmaz olduğu arqumentinə sığınırsınız. Amma bunu deməyə öz təcrübələriniz sizi haqlı çıxarırmı? Özünüzün necə göründüyünüz haqqında danışmaq istəmirəm, amma rəhbərləriniz və rəqibləriniz arasında bu qədər yaxşılıq, düşmənləriniz arasında bu qədər cəngavərlik, cəmiyyətinizdə isə bu qədər az qısqanclıq tapmısınız ki, insan təbiətindəki eqoist pisliyə qarşı çıxmağı özünüzə borc bilirsiniz? Cins həyatının bütün məsələlərində insanların ortalamasının nə qədər özünü saxlaya bilməyən və etibarlı olmadığını bilmirsiniz? Və ya gecələr yuxusunda gördüyümüz bütün təcavüzlərin və həddini aşmaların gündəlik həyatda ayıq insanlar tərəfindən cinayət kimi həqiqətən törədildiyini bilmirsiniz? Psixoanaliz burada Platonun qədim sözlərini təsdiqləməkdən başqa nə edir: yaxşı insanlar, digərlərinin, yəni pis olanların həqiqətən etdiklərini yalnız yuxuda görməklə kifayətlənənlərdir?

Və indi fərdi olandan uzaqlaşın, hələ də Avropanı viran edən böyük müharibəyə baxın, indi mədəniyyət aləmində özünü göstərməyə cəsarət edən zorakılıq, qəddarlıq və yalandan ibarət həddindən artıq miqdarı düşünün. Milyonlarla izləyən şəxslər günahkar olmasaydı, bir dəstə vicdansız və aldadıcı şəxsin bütün bu pis ruhları azad etməyə nail olacağına həqiqətən inanırsınız? Bu şəraitdə belə, insanın psixi quruluşundan pisliyi kənarlaşdırmaq naminə nizə qırmağa cəsarət edirsiniz?

Siz mənə müharibəni birtərəfli qiymətləndirdiyimi irəli sürəcəksiniz; o, insanlarda ən gözəl və ən yüksək keyfiyyətləri, onların qəhrəmanlığını, özünü qurban verməsini və sosial hisslərini də üzə çıxarıb. Bəli, amma burada psixoanalizə tez-tez edilən ədalətsizliyə ortaq olmayın: ona bir şeyi inkar etdiyi üçün, çünki o, digərini iddia edir. Bizim məqsədimiz insan təbiətinin yüksək meyllərini inkar etmək deyil, və biz heç vaxt onların dəyərini azaltmağa çalışmamışıq. Əksinə; mən sizə yalnız senzura olunmuş pis yuxu arzularını deyil, həm də onları boğan və tanınmaz hala gətirən senzuranı da göstərirəm. İnsandakı pisliyə yalnız ona görə daha çox diqqət yetiririk ki, digərləri onu inkar edir, nəticədə insanın psixi həyatı yaxşılaşmasa da, anlaşılmaz olur. Sonra birtərəfli etik dəyərləndirməni tərk etdikdə, insan təbiətində pisliyin yaxşılıqla olan münasibəti üçün əlbəttə daha düzgün düstur tapmağı bacararıq.

Beləliklə, mövqe dəyişmir. Yuxuların yozumu üzərində apardığımız işin nəticələrini, onları qəribə tapsaq belə, tərk etməyə ehtiyac yoxdur. Bəlkə də sonradan başqa yolla onların anlaşılmasına yaxınlaşa bilərik. Hazırda möhkəm tuturuq: Yuxunun təhrif olunması, gecə vaxtı, yuxu zamanı bizdə hərəkətə keçən, müəyyən dərəcədə qəbuledilməz arzu impulslarına qarşı Mənin tanınmış meylləri tərəfindən icra olunan senzuranın nəticəsidir. Əlbəttə, niyə məhz gecə vaxtı və bu qəbuledilməz arzuların haradan gəldiyi barədə hələ çox sual vermək və araşdırmaq lazımdır.

Lakin indi bu araşdırmaların digər bir nəticəsini layiqincə önə çıxarmağı buraxsaq, bu, haqsızlıq olardı. Yuxuda bizi narahat etmək istəyən yuxu arzuları bizə məlum deyil; onlar haqqında yalnız yuxuların yozumu vasitəsilə məlumatlanırıq. Deməli, onlar müzakirə olunan mənada hazırda şüursuz kimi qəbul edilməlidir. Amma biz etiraf etməliyik ki, onlar sadəcə hazırda şüursuz deyil. Yuxu görən şəxs, yuxunun yozumu vasitəsilə onları tanıdıqdan sonra, çox hallarda gördüyümüz kimi, onları inkar edir. Bu hal, «Aufstoßen» (gəyirmə) dil sürçməsi yozumunda ilk dəfə rast gəldiyimiz halı təkrarlayır; həmin halda şam yeməyində nitq söyləyən şəxs, həmin vaxt və ya bundan əvvəl heç vaxt rəhbərinə qarşı hörmətsiz bir meylinin şüuruna gəlmədiyini qəzəblə təsdiq etmişdi. Biz həmin vaxt belə bir təsdiqin dəyərinə artıq şübhə ilə yanaşmış və onu, nitq söyləyən şəxsin özündə mövcud olan bu hərəkətdən daim xəbərsiz olması fərziyyəsi ilə əvəz etmişdik. Bu, indi güclü təhrif olunmuş hər bir yuxunun yozumunda təkrarlanır və beləliklə, bizim anlayışımız üçün əhəmiyyət qazanır. İndi biz, ruh həyatında, uzun müddətdir heç nəyin məlum olmadığı, bəlkə də heç vaxt heç nəyin məlum olmadığı proseslər və meyillərin olduğunu qəbul etməyə hazırıq.

Beləliklə, şüursuz bizim üçün yeni bir məna qazanır; onun mahiyyətindən «hazırda» və ya «müvəqqəti» anlayışı yox olur, o, sadəcə «hazırda gizli» deyil, daimi şüursuzluq da ifadə edə bilər. Əlbəttə, bu barədə başqa bir dəfə daha çox məlumat almalı olacağıq.

10 / 28

X. Mühazirə. Yuxunun simvolikası

Hörmətli xanımlar və cənablar! Biz, yuxunu başa düşməyimizə mane olan yuxu təhrifinin, qəbul edilməz, şüursuz arzu hərəkətlərinə yönəlmiş senzura fəaliyyətinin nəticəsi olduğunu aşkar etdik. Amma biz, təbii ki, senzuranın yuxu təhrifinə səbəb olan yeganə amil olduğunu iddia etməmişik və yuxunun daha ətraflı öyrənilməsi zamanı, bu təsirə digər amillərin də qoşulduğunu kəşf edə bilərik. Bu o deməkdir ki, yuxu senzurası aradan qaldırılsa belə, yuxuları başa düşmək iqtidarında olmayacağıq, manifest yuxu hələ də latent yuxu düşüncələri ilə eyni olmayacaq.

Yuxunu qeyri-şəffaf edən bu digər amili, yəni yuxu təhrifinə yeni töhfə verən bu amili, texnikamızdakı boşluğa diqqət yetirməklə kəşf edirik. Sizə artıq etiraf etmişəm ki, təhlil olunan şəxslərə yuxunun bəzi elementləri ilə bağlı bəzən həqiqətən heç nə gəlmir. Əlbəttə, bu, onların iddia etdiyi qədər tez-tez baş vermir; çox hallarda assosiasiya israrla hələ də məcbur edilə bilər. Amma assosiasiyanın uğursuz olduğu və ya məcbur edildikdə belə, ondan gözlədiyimiz şeyi vermədiyi hallar qalır. Əgər bu, psixoanalitik müalicə zamanı baş verirsə, ona xüsusi bir əhəmiyyət kəsb edir ki, bu barədə burada söhbət gedə bilməz. Lakin bu, normal şəxslərlə aparılan yuxuların yozumunda və ya öz yuxularının yozumunda da baş verir. Belə hallarda bütün təkidin faydasız olduğunu dərk etdikdə, nəhayət, istənməyən təsadüfin müəyyən yuxu elementlərində mütəmadi olaraq baş verdiyini kəşf edirsiniz və əvvəllər yalnız texnikanın istisna xarakterli uğursuzluğuna inandığınız yerdə yeni bir qanunauyğunluq tanımağa başlayırsınız.

Bu cür yolla bu «dilsiz» yuxu elementlərini özünüz yozmağa, onlar üçün öz vasitələrinizlə bir tərcümə hazırlamağa təhrik olunursunuz. Bu əvəzləməyə cəsarət etdiyiniz zaman hər dəfə qaneedici bir məna əldə etdiyiniz, lakin belə bir müdaxiləyə qərar vermədiyiniz müddətcə yuxunun mənasız qaldığı və əlaqənin kəsildiyi fikri ağlınıza gəlir. Tamamilə oxşar çoxlu halların toplanması, ilkin mərhələdə çəkingən olan bu cəhdimizə tələb olunan etibarlılığı təmin edir.

Bütün bunları bir qədər sxematik təsvir edirəm, lakin tədris məqsədləri üçün buna icazə verilir və bu, təhrif olunmuş deyil, sadəcə sadələşdirilmişdir.

Bu yolla bir sıra yuxu elementləri üçün sabit tərcümələr əldə edilir, yəni bütün yuxuda görünən şeylər üçün bizim populyar yuxu kitablarında rast gəldiyimiz vəziyyətə çox bənzər bir nəticə alınır. Assosiasiya texnikamız zamanı yuxu elementlərinin heç vaxt sabit əvəzləmələrinin üzə çıxmamasını unutmayın.

Dərhal deyəcəksiniz ki, yozuma aparan bu yol, sərbəst assosiasiyalar vasitəsilə əvvəlki yoldan daha qeyri-müəyyən və tənqidə daha açıqdır. Lakin daha bir şey var. Təcrübə vasitəsilə kifayət qədər çox belə sabit əvəzləmələr topladıqda, insan bir dəfə bu yuxu yozumu hissələrini həqiqətən öz biliyi əsasında mübahisəli şəkildə təqdim etməli olduğunu, onların yuxu görənin assosiasiyaları olmadan da başa düşülə biləcəyini düşünür. Onların mənasını haradan bilməli olduğunuz sualı, müzakirəmizin ikinci yarısında aydınlaşacaq.

Bir yuxu elementi ilə onun tərcüməsi arasındakı belə sabit əlaqəyə simvolik əlaqə, yuxu elementinin özünə isə şüursuz yuxu düşüncəsinin simvolu deyirik. Xatırlayarsınız ki, mən əvvəllər yuxu elementləri və onların əsl mənalıları arasındakı əlaqələri araşdırarkən üç belə əlaqəni fərqləndirmişdim: bütündən hissə, işarə və obrazlaşdırma əlaqələri. O vaxt sizə dördüncü bir əlaqənin olacağını bildirmişdim, lakin adını deməmişdim. Bu dördüncü əlaqə, burada təqdim olunan simvolik əlaqədir. Ona çox maraqlı müzakirələr bağlanır və biz simvolika haqqında xüsusi müşahidələrimizi təqdim etməzdən əvvəl bu müzakirələrə nəzər salacağıq. Simvolika bəlkə də «Yuxu nəzəriyyəsi»nin ən qəribə fəslidir.

Əvvəla: Simvollar müəyyən tərcümələrə malik olduqları üçün, qədim və populyar yuxu yozumunun idealını müəyyən dərəcədə reallaşdırırlar; biz isə öz texnikamızla bu idealdan çox uzaqlaşmışıq. Onlar bizə bəzi hallarda, yuxu görən şəxsə müraciət etmədən yuxunu yozumağa imkan verirlər; halbuki yuxu görən şəxs simvol haqqında onsuz da heç nə deməyi bilmir. Əgər adətən istifadə olunan yuxu simvollarını, eləcə də yuxu görən şəxsin şəxsiyyətini, onun yaşadığı şəraiti və yuxunun baş verdiyi təəssüratları bilirsinizsə, çox vaxt yuxunu asanlıqla yozumaq, onu sanki vərəqdən tərcümə etmək mümkün olur. Belə bir sənətkarlıq yuxu yozanını məmnun edir və yuxu görən şəxsə təsir edir; bu, yuxu görən şəxsi sorğu-sual edərkən çətin işlə müqayisədə xoşagəlməz fərqləndirici bir xüsusiyyət deyil. Lakin bununla aldanmayın. Bizim vəzifəmiz sənətkarlıq nümayiş etdirmək deyil. Simvol biliyinə əsaslanan yozum, assosiativ yozumu əvəz edə bilən və ya onunla rəqabət apara bilən bir texnika deyil. O, assosiativ yozuma əlavədir və yalnız ona inteqrasiya edildikdə faydalı nəticələr verir. Yuxu görən şəxsin psixi vəziyyətinin bilinməsinə gəldikdə isə, nəzərə alın ki, siz yalnız yaxın tanıdığınız şəxslərin yuxularını yozumaq üçün almırsınız; adətən yuxu qıcıqlandırıcıları olan gündəlik hadisələri bilmirsiniz və analiz olunan şəxsin assosiasiyaları sizə məhz «psixi vəziyyət» adlandırılan şey haqqında məlumat verir.

Həmçinin, sonradan qeyd olunacaq əlaqələrə də nəzər saldıqda, yuxu ilə şüursuzluq arasındakı simvol əlaqəsinin mövcudluğuna qarşı yenidən ən şiddətli müqavimətlərin qalxması çox xüsusi diqqət çəkicidir. Digər hallarda psixoanalizlə uzun müddət yol gedən, hörmət və qərarvermə qabiliyyətinə malik şəxslər belə burada dəstəyi dayandırdılar. Bu davranış daha da qəribədir, çünki birincisi, simvolizm yalnız yuxuya məxsus deyil və ya onun üçün xarakterik deyil; ikincisi, yuxudakı simvolizm psixoanaliz tərəfindən kəşf edilməmişdir, halbuki psixoanaliz digər sahələrdə təəccüblü kəşflərdən xali deyil. Əgər müasir dövrdə yuxu simvolizminə bir başlanğıc təyin etmək istəyirsinizsə, onun kəşfçisi kimi filosof K. A. Şerner (1861) göstərilməlidir. Psixoanaliz Şernerin tapıntılarını təsdiqləmiş və onları əlbəttə ki, kəskin şəkildə dəyişdirmişdir.

İndi siz yuxu simvolizminin mahiyyəti və onun nümunələri haqqında bir şeylər eşitmək istəyəcəksiniz. Mən bildiklərimi sizə ürəkdən çatdırmaq istəyirəm, lakin etiraf edirəm ki, bizim başa düşmə qabiliyyətimiz istədiyimiz qədər geniş deyil.

Simvol əlaqəsinin mahiyyəti müqayisədir, lakin istənilən müqayisə deyil. İnsan bu müqayisə üçün xüsusi bir şərtlənmənin olduğunu sezir, lakin bunun nədən ibarət olduğunu deyə bilməz. Bir əşyanı və ya hadisəni müqayisə edə biləcəyimiz hər şey yuxuda simvol kimi ortaya çıxmır. Digər tərəfdən, yuxu da istənilən şeyi simvolizə etmir, yalnız latent yuxu düşüncələrinin müəyyən elementlərini simvolizə edir. Deməli, burada hər iki tərəfdə məhdudiyyətlər mövcuddur. Simvol anlayışının hazırda dəqiq sərhədlərlə ayrılmasının mümkün olmadığını da etiraf etmək lazımdır; o, əvəzləmə, təsvir və s. kimi anlayışlarla qarışır, hətta işarə etməyə yaxınlaşır. Simvolların bir sıra növlərində əsas götürülən müqayisə aydın görünür. Bununla yanaşı, belə simvollar da var ki, onlarda bu fərz edilən müqayisənin ortaq cəhəti, yəni tertium comparationis-in harada axtarılmalı olduğunu özümüzə sual verməliyik. Sonra daha yaxın nəzərdən keçirdikdə bunu tapa bilərik, ya da həqiqətən bizdən gizli qala bilər. Simvol bir müqayisədirsə, bu müqayisənin assosiasiya vasitəsilə açıla bilməməsi, yuxu görənin müqayisəni bilməməsi, ondan xəbərsiz istifadə etməsi, hətta ona göstəriləndən sonra belə müqayisəni qəbul etməyə həzz duymaması da qəribədir. Deməli, görürsünüz ki, simvol əlaqəsi tamamilə xüsusi bir müqayisədir və onun əsaslandırılması hələ də bizim tərəfimizdən aydın şəkildə dərk edilmir. Bəlkə də sonralar bu naməlumluğa işarə edən məlumatlar tapıla bilər.

Yuxuda simvolik təsvir tapmış şeylərin həcmi böyük deyil. İnsan bədəni bütün olaraq, valideynlər, uşaqlar, qardaşlar, doğum, ölüm, çılpaqlıq — və sonra daha biri. İnsan şəxsiyyətinin bütün olaraq yeganə tipik, yəni müntəzəm təsviri ev təsviridir, bunu Scherner aşkar etmişdir; o, bu simvola ona aid olmayan üstün əhəmiyyət vermək istəmişdir. Yuxuda evlərin cəbhələrindən aşağı endiyimiz, bəzən həzz alaraq, bəzən təşvişlə hərəkət etdiyimiz olur. Tamamilə hamar divarlı evlər kişilərdi; lakin tutunmaq mümkün olan çıxıntılar və balkonlarla təchiz edilmiş evlər isə qadınlardı. Valideynlər yuxuda imperator və imperatriça, kral və kraliça və ya digər hörmətli şəxslər kimi görünür; deməli, yuxu burada çox ehtiramlıdır. Uşaqlar və qardaşlara qarşı daha az mehribandır; onlar kiçik heyvanlar və ya həşəratlar kimi simvolizə edilir. Doğum demək olar ki, müntəzəm olaraq su ilə əlaqə vasitəsilə təsvir olunur: ya suya düşürük, ya da sudan çıxırıq, ya bir şəxsi sudan xilas edirik, ya da ondan xilas oluruq, yəni ona qarşı analıq münasibəti qururuq. Ölüm yuxuda səfərə çıxma, dəmir yolu ilə səyahət etmə ilə əvəz olunur; ölü vəziyyət isə müxtəlif qaranlıq və qorxaq işarələrlə, çılpaqlıq isə geyim və uniformalarla təsvir olunur. Görürsünüz ki, burada simvolik və işarə xarakterli təsvir arasındakı sərhədlər bulanıqlaşır.

Digər dairənin obyektləri və məzmunlarının son dərəcə zəngin simvolika ilə təsvir edilməsi, bu siyahının kasadlığı ilə müqayisədə diqqət çəkməlidir. Bu, cinsi həyat dairəsidir, cinsiyyət orqanları, cinsi proseslər və cinsi əlaqə dairəsidir. Yuxulardakı simvolların çox böyük əksəriyyəti cinsi simvollardır. Burada qəribə bir uyğunsuzluq ortaya çıxır. Göstərilən məzmunlar azdır, onlar üçün simvollar isə son dərəcə çoxdur, belə ki, bu şeylərin hər biri çoxsaylı, demək olar ki, bərabər dəyərli simvollarla ifadə edilə bilər.

Yozum zamanı ümumiyyətlə narazılıq doğuran bir şey ortaya çıxır. Simvol yozumları, yuxu təsvirlərinin çoxluğuna qarşı son dərəcə monoton olur. Bundan xəbər tutan hər kəs bundan narazı qalır; amma buna qarşı nə etmək olar?

Bu mühazirədə ilk dəfə olaraq cinsi həyat məzmunlarından bəhs edildiyi üçün, bu mövzunu necə nəzərdə tutduğum barədə sizə hesabat verməliyəm. Psixoanaliz ört-basdır etməyə və ya işarə etməyə ehtiyac görmür, bu vacib mövzu ilə məşğul olmağı ayıb saymır, hər şeyi öz düzgün adıyla adlandırmağın doğru və ləyaqətli olduğunu düşünür və belə bir yolla narahat edən kənar düşüncələri ən asan yolla uzaq saxlamağı ümid edir. Auditoriyanın hər iki cinsdən qarışıq təşkil edildiyi faktı, bu vəziyyəti dəyişə bilməz. Elmi biliklərdə “usum delphini” (dofin üçün tərtib olunmuş, senzuralı) olmadığı kimi, gənc qızlar üçün də belə bir şey yoxdur və aranızdakı xanımlar bu mühazirə zalında iştirak etməklə kişilərlə bərabər hüquqlu olmaq istədiklərini bildirmişlər.

Kişi cinsiyyət orqanı üçün yuxu, müqayisənin ortaq cəhəti çox vaxt son dərəcə aydın olan, simvolik adlandırıla bilən bir sıra təsvirə malikdir. Əvvəla, kişi cinsiyyət orqanının bütövlüyü üçün müqəddəs 5 rəqəmi simvolik əhəmiyyətə malikdir, cinsi orqanın daha nəzərəçarpan və hər iki cins üçün maraqlı olan hissəsi, yəni kişi cinsi orqanı, simvolik əvəzlənməyə ilk növbədə ona forması baxımından bənzəyən, yəni uzun və hündürə qalxan şeylər vasitəsilə nail olur: çubuqlar, çətirlər, qamışlar, ağaclar və s. Bundan əlavə, işarə olunanla bədənə nüfuz etmək və yaralamaq xüsusiyyətini paylaşan əşyalar vasitəsilə də əvəz olunur, yəni hər növ iti silahlar, bıçaqlar, xəncərlər, nizələr, qılınclar, lakin eyni zamanda atəşli silahlar: tüfənglər, tapançalar və formasına görə buna çox uyğun gələn revolver. Qızların təşvişli yuxularında bir kişinin bıçaq və ya atəşli silahla təqib etməsi böyük rol oynayır. Bu, yəqin ki, yuxu simvolizminin ən çox rast gəlinən halıdır və siz bunu indi asanlıqla tərcümə edə bilərsiniz. Kişi cinsi orqanının sudan axan əşyalarla: su kranları, suvarma qabları, fəvvarələr və uzadıla bilən digər obyektlərlə, məsələn, asılan lampalar, irəli itələnən qələmlər və s. əvəz edilməsi də birbaşa başa düşüləndir. Qələmlərin, qələm tutacaqlarının, dırnaq sürtgəclərin, çəkiclərin və digər alətlərin şübhəsiz kişi cinsiyyət simvolları olması, orqanın eyni dərəcədə uzaq olmayan bir qavranışı ilə əlaqədardır.

Cinsi orqanın cazibə qüvvəsinə qarşı qalxa bilməsi, ereksiyanın bir hissəsidir, bu da simvolik təmsili şarlar, uçuş aparatları və ən son dövrdə Zeppelin hava gəmisi vasitəsilə yaradır. Lakin yuxu ereksiyanı simvollaşdırmaq üçün daha bir, çox ifadəli yol bilir. Yuxu cinsi orqanı bütün şəxsiyyətin əsas hissəsi edir və bu şəxsiyyətin özünün uçmasına imkan verir. Hər birimizin bildiyi, çox vaxt çox gözəl olan uçuş yuxularının ümumi cinsi oyanma yuxuları, yəni ereksiya yuxuları kimi yozumlanması lazım olduğunu qəbul edin. Psixoanalitik tədqiqatçılar arasında P. Federn bu yozumu hər hansı şübhədən uzaq şəkildə təsdiqləmişdir, lakin soyuqqanlılığı ilə çox təriflənən Mourly Vold da, qol və ayaqların süni mövqeləri ilə həmin yuxu təcrübələrini aparan və psixoanalizə həqiqətən uzaq olan, bəlkə də ondan heç nə bilməyən tədqiqatçı, öz araşdırmaları nəticəsində eyni qənaətə gəlmişdir. Qadınların da eyni uçuş yuxularına malik ola bilməsinə etiraz etməyin. Əksinə, yuxularımızın arzu təmin etməsi istədiyi və kişi olmaq arzusunun qadında çox vaxt, şüurlu və ya şüursuz şəkildə tapıldığını xatırlayın. Qadının bu arzunu kişi kimi eyni hisslərlə reallaşdırma qabiliyyəti də anatomiyaya bələd olan heç kimin şübhəsinə səbəb ola bilməz. Qadın cinsi orqanlarında da kişi cinsi orqanına bənzəyən kiçik bir orqana malikdir və bu kiçik orqan, klitor, uşaqlıq dövründə və cinsi əlaqədən əvvəlki yaşda kişi cinsi orqanının eyni rolunu oynayır.

Az başa düşülən kişi cinsiyyət simvollarına bəzi sürünənlər və balıqlar, xüsusilə də məşhur ilan simvolu aiddir. Papaq və paltonun eyni məqsədlə istifadə edilməsinin səbəbini tapmaq heç də asan deyil, lakin onların simvolik mənası tamamilə şübhəsizdir. Nəhayət, kişi cinsiyyət orqanının başqa bir orqanla, yəni ayaq və ya əllə əvəz edilməsinin simvolik sayılıb-sayılmayacağını da soruşmaq olar. Məncə, kontekst və qadın qarşılıqları insanı buna məcbur edir.

Qadın cinsiyyət orqanı, içərisində bir şeyi saxlaya bilən boşluq xüsusiyyətini paylaşan bütün obyektlərlə simvolik olaraq təsvir edilir. Yəni qutular, quyular, çuxurlar və mağaralarla, qablar və şüşələrlə, karton qutular, qutular, çamadanlar, konserv qutuları, sandıqlar, torbalar və s. ilə. Gəmi də bu sıraya aiddir. Bəzi simvollar qadının cinsiyyət orqanından çox, bətnə daha çox aid olur, məsələn: şkaflar, sobalar və xüsusilə də otaq. Otaq simvolizmi burada ev simvolizmi ilə qovuşur, qapı və darvaza yenidən cinsiyyət açılışının simvollarına çevrilir.

Lakin materiallar da qadının simvollarıdır: taxta, kağız və bu materiallardan hazırlanmış əşyalar, məsələn, masa və kitab. Heyvanlardan ən azı ilbiz və qabıqlı balıq qəti qadın simvolları kimi göstərilməlidir; bədən hissələrindən ağız cinsiyyət açılışını təmsil edir, tikililərdən isə kilsə və məbədlər. Gördüyünüz kimi, bütün simvollar eyni dərəcədə yaxşı başa düşülmür.

Cinsiyyət orqanlarına döşlər də aiddir; döşlər qadın bədəninin daha böyük hemisferləri kimi alma, şaftalı və ümumiyyətlə meyvələrdə öz təsvirini tapır. Hər iki cinsin cinsiyyət tükləri yuxuda meşə və kolluq kimi təsvir edilir. Qadın cinsiyyət hissələrinin mürəkkəb topografiyası, onların çox vaxt qaya, meşə və su ilə landşaft kimi təsvir edilməsini başa düşülən edir, halbuki kişi cinsiyyət aparatının möhtəşəm mexanizmi, təsvir edilməsi çətin olan mürəkkəb maşınların bütün növlərinin onun simvoluna çevrilməsinə səbəb olur.

Qadın cinsiyyət orqanının diqqətəlayiq simvollarından biri də zinyət qutusudur; zinyət və xəzinə yuxuda da sevilən şəxs üçün istifadə olunan adlardır; şirniyyatlar isə cinsi zövqün tez-tez rast gəlinən təsviridir. Öz cinsiyyət orqanından əldə edilən doyum, piano çalma da daxil olmaqla, hər növ oyunla işarələnir. Onaniyanın incə simvolik təsvirləri süzülmə və sürüşmə, eləcə də budağın qırılmasıdır. Xüsusilə diqqətəlayiq yuxu simvolu dişin tökülməsi və ya dişin çəkilib çıxarılmasıdır. Bu, şübhəsiz ki, ilk növbədə onaniya cəzası kimi kastreasiya deməkdir. Cinslərin münasibəti üçün xüsusi təsvirlər yuxuda, indiyə qədər verilən məlumatlardan gözlənilə biləcəyindən daha az sayda rast gəlinir. Burada rəqs, at minmə və dırmaşma kimi ritmik fəaliyyətləri, eləcə də avtomobillə vurulma kimi zorakı hadisələri qeyd etmək lazımdır. Bundan əlavə, bəzi sənətkarlıq fəaliyyətləri və təbii ki, silahla hədələmə də buna aiddir.

Simvolların istifadəsini və ya tərcüməsini tamamilə asan təsəvvür etməməlisiniz. Bu prosesdə gözləntilərimizə zidd olan çoxlu hallar baş verir. Məsələn, bu simvolik təsvirlərdə cinsiyyət fərqlərinin çox vaxt aydın şəkildə bir-birindən ayrılmadığına inanmaq çətindir. Bəzi simvollar ümumiyyətlə bir cinsiyyət orqanını, istər kişi, istərsə də qadın olsun, ifadə edir; məsələn, kiçik uşaq, kiçik oğlan və ya kiçik qız. Bəzən əsasən kişi simvolu qadın cinsiyyət orqanı üçün və ya əksinə istifadə edilə bilər. İnsanların cinsiyyət təsəvvürlərinin inkişafına dair dərin anlayış əldə etməzdən əvvəl bunu başa düşmək mümkün deyil. Bəzi hallarda simvolların bu ikili mənası yalnız görünüşdə belə ola bilər; silah, çanta, sandıq kimi ən açıq simvollar belə bu biseksual istifadənin xaricində qalır.

İndi təsvir ediləndən deyil, simvoldan çıxış edərək, cinsiyyət simvollarının əsasən hansı sahələrdən götürüldüyünə dair bir nəzərə baxış vermək və anlaşılmaz ortaq cəhətlərə malik simvollar xüsusi diqqət yetirilməklə bəzi əlavələr etmək istəyirəm. Belə qaranlıq bir simvol papaqdır, bəlkə də ümumiyyətlə baş geyimi, adətən kişi mənasında, lakin qadın mənasına da malik ola bilər. Eyni şəkildə, palto da bir kişini, bəlkə də həmişə cinsiyyət əlaqəsi ilə olmasa da, ifadə edir. Niyə olduğunu soruşmaq sərbəstliyiniz var. Aşağı düşən və qadınlar tərəfindən daşılmayan qalstuk aydın şəkildə kişi simvoludur. Ağ paltar, ümumiyyətlə keten qadın xarakterlidir; geyimlər, uniformalar, artıq eşitdiyimiz kimi, çılpaqlığın, bədən formalarının əvəzidir; ayaqqabı, başmaq qadın cinsiyyət orqanıdır, masa və ağac artıq sirli, lakin əminliklə qadın simvolları kimi qeyd edilmişdir. Pilləkən, pillə, pilləli yol və ya onların üzərində getmək cinsiyyət əlaqəsinin etibarlı simvollarıdır. Daha dərin düşünəndə, bu hərəkətin ritmikliyinin ortaq cəhət olduğunu, bəlkə də oyanmanın artmasını, nəfəs darlığını, nə qədər yüksəyə qalxılsa, qeyd etmək lazımdır.

Mənzərəni qadın cinsiyyət orqanının təsviri kimi artıq qiymətləndirmişik. Dağ və qaya kişi cinsiyyət orqanının simvollarıdır; bağça qadın cinsiyyət orqanının çox rast gəlinən simvoludur. Meyvə uşağı deyil, sinələri ifadə edir. Vəhşi heyvanlar cinsi həyəcanlanmış insanları, daha da irəli gedərək pis həvəsləri, ehtirasları bildirir. Çiçəklər və güllər qadının cinsiyyət orqanını və ya daha xüsusi olaraq bakirəliyi ifadə edir. Çiçəklərin həqiqətən bitkilərin cinsiyyət orqanları olduğunu unutmayın.

Otağı artıq simvol kimi tanıyırıq. Təsvir burada, otağın pəncərələri, giriş və çıxışları bədən açıqlarının mənasını daşımaqla davam edə bilər. Otağın açıq və ya bağlı olması da bu simvolikaya uyğun gəlir və açan açar etibarlı kişi simvoludur.

Bu artıq yuxu simvolikası üçün materialdır. Tam deyil və həm dərinləşdirilə, həm də genişləndirilə bilər. Amma fikrimcə, sizə kifayət qədər, bəlkə də artıq gəlir, bəlkə də sizi narazı edir. Soruşacaqsınız: Deməli, həqiqətən cinsiyyət simvollarının ortasında yaşayıram? Məni əhatə edən bütün əşyalar, geyindiyim bütün paltarlar, əlimə aldığım bütün şeylər həmişə cinsiyyət simvolları və başqa heç nə deyilmi? Həqiqətən təəccüblü suallar vermək üçün kifayət qədər səbəb var və onlardan birincisi belədir: Yuxu gördən şəxs özü bu yuxu simvollarının mənası haqqında heç bir və ya kifayətsiz məlumat vermədiyi halda, biz bu simvolların mənasını haradan bilməliyik?

Cavab verirəm: Çox müxtəlif mənbələrdən, nağıllardan və miflərdən, hekayələrdən və zarafatlardan, folkloradan, yəni xalqların adət-ənənələri, mərasimləri, atalar sözləri və mahnıları haqqında məlumatlardan, poetik və gündəlik dil istifadəsindən. Hər yerdə eyni simvolika qarşımıza çıxır və bu mənbələrin bəzi yerlərində əlavə təlimat olmadan onu başa düşürük. Bu mənbələri tək-tək araşdırsaq, yuxu simvolikasına o qədər çox paralel taparıq ki, öz yozumlarımıza əmin olmalıyıq.

İnsan bədəni, dediyimiz kimi, Şernerə görə yuxuda tez-tez ev simvolu ilə təmsil olunur. Bu təmsilin davamında pəncərələr, qapılar və darvazalar, bədən boşluqlarına girişlər, fasadlar hamardır və ya dayanaq üçün balkonlar və çıxıntılarla təchiz olunmuşdur. Eyni simvolika bizim dil istifadəmizdə də rast gəlinir, məsələn, yaxşı tanıdığımız birini etimadla “köhnə ev” adlandırdıqda, birinin başına bir vurmaq haqqında danışdıqda və ya başqası haqqında “yuxarı qatında hər şey qaydasında deyil” dedikdə. Anatomiya terminologiyasında bədən deşikləri birbaşa “bədən qapıları” adlanır.

Yuxuda valideynləri imperator və kral cütləri kimi görməyimiz əvvəlcə təəccüblüdür. Amma bu, nağıllarda paralelini tapır. “Bir var idi, bir yox idi, bir padşah və bir padşah qadını” ilə başlayan çoxlu nağılların demək istədiyi “Bir var idi, bir yox idi, bir ata və bir ana” deməkdir, bizə aydın deyilmi? Ailədə uşaqları zarafatla “şahzadələr” adlandırırıq, böyüyünü isə “taxt varisi”. Özü padşah “xalqın atası” adlanır. Kiçik uşaqları zarafatla “qurdlar” adlandırırıq və rəhmlə deyirik: “Zavallı qurd”.

Ev simvolikasına qayıdaq. Yuxuda evlərin çıxıntılarını dayanaq kimi istifadə etdikdə, bu, inkişaf etmiş döş haqqında məşhur xalq sözü ilə bağlı deyilmi: “Dayanacaq üçün bir şeyi var”? Xalq belə hallarda daha fərqli ifadələr işlədir, deyir: “Evinin qarşısında çox odun var”, sanki bizim yozumumuza kömək etmək istəyir ki, odun qadın, ana simvoludur.

Odun haqqında daha bir şey. Bu maddənin ana, qadın anlayışını necə təmsil etdiyini başa düşmürük. Burada dil müqayisəsi bizə kömək ola bilər. Alman “Holz” (odun) sözü yunan “hyle” (maddə, xammal) sözü ilə eyni kökdən gəlir. Bu, o qədər də nadir olmayan...

Məsələ elə qurula bilər ki, ümumi maddə adı nəhayət xüsusi bir maddəyə həsr olunmuş olsun. İndi okeanda bir ada var ki, adı Madeiradır. Bu adı ona portuqallar kəşf zamanı vermişdilər, çünki o vaxt tamamilə meşəlik idi. Madeira portuqal dilində ağac deməkdir. Lakin siz görürsünüz ki, madeira latın sözü materia-nın az dəyişdirilmiş formasından başqa bir şey deyil; bu söz isə ümumiyyətlə maddə mənasını verir. Materia isə mater, yəni anadan törəmişdir. Bir şeyin təşkil olunduğu maddə, elə bil onun analıq hissəsidir. Beləliklə, ağacın qadın, ana mənasında simvolik istifadəsində bu qədim anlayış yaşamağa davam edir.

Doğum yuxuda qanunauyğun olaraq su ilə əlaqə vasitəsilə ifadə olunur; insan suya düşür və ya sudan çıxır, yəni: doğur və ya doğulur. İndi unutmayaq ki, bu simvol inkişaf tarixi həqiqətə iki şəkildə istinad edə bilər. Quruda yaşayan məməlilərin, hətta insanın əcdadlarının su heyvanlarından törəməsi — bu daha uzaq həqiqət olardı — hər bir fərdi məməli, hər bir insan varlığının ilk mərhələsini suda keçirmişdir, yəni anasının bətnində, döl suları içində embrion kimi yaşamış və doğumla sudan çıxmışdır. Mən yuxu görənin bunu bildiyini iddia etmək istəmirəm, əksinə, onun bunu bilməyə ehtiyacı olmadığını müdafiə edirəm. Yuxu görənin başqa bir şeyi bildiyi ehtimal olunur, çünki uşaqlığında ona bunu deyiblər və hətta bunun üçün belə iddia edirəm ki, bu bilik onun simvol yaranmasına heç bir töhfə verməmişdir. Uşaqlıqda ona deyiblər ki, leylək uşaqları gətirir, amma o, onları haradan götürür? Göldən, quyudan, yəni yenə də sudan. Mənim xəstələrimdən birinə, o vaxt kiçik bir qraf oğluna, bu məlumat verilmişdi, sonra o, bütün bir günorta saatları boyunca itmişdi. Nəhayət onu saray gölünün kənarında uzanmış halda tapdılar, üzünü su səthinə əyilmiş və uşaqların suyun dibində görünüb-görünmədiyini diqqətlə müşahidə edirdi.

O. Rankın müqayisəli tədqiqata tabe tutduğu qəhrəmanların doğumu haqqında miflərdə — ən qədimi təxminən e.ə. 2800-cü ildəki Aqade kralı Sarqon haqqında olan mifdir — suya tərk edilmə və sudan xilas edilmə üstün rol oynayır. Rank qeyd etmişdir ki, bunlar doğumun təsvirləridir, yuxuda adətən rast gəlinən təsvirlərə analoqdur. Yuxuda bir şəxsi sudan xilas etmək, onu öz anasına və ya sadəcə anaya çevirir; mifdə isə bir uşağı sudan xilas edən şəxs uşağın həqiqi anası kimi çıxış edir. Məşhur bir zarafatda ağıllı yəhudi oğlanına soruşurlar ki, Musanın anası kim idi? O, çəkinmədən cavab verir: şahzadə. Amma yox, ona deyilir, o, onu yalnız sudan çıxarmışdı. Deməli, o, belə deyir, cavab verir və bununla da mifin düzgün yozumunu tapdığını sübut edir.

Yuxuda ayrılmaq ölmək deməkdir. Uşaqlıq dövründə də belə bir adət var: uşaq itirdiyi vəfat etmiş birinin harada olduğunu soruşanda, ona onun səyahətə getdiyini deyirlər.

Lakin mən, yuxu simvolunun uşağa qarşı işlədilən bu bəhanədən qaynaqlandığı inancına etiraz etmək istəyirəm. Şair də eyni simvolik əlaqədən istifadə edir, o, axirəti kəşf edilməmiş bir ölkə kimi təsvir edir, hansının ərazisindən heç bir səyyah (no traveller) geri qayıtmır. Gündəlik həyatda da bizə tamamilə adi gələn ifadələrdən biri də son səyahət haqqında danışmaqdır. Qədim ayinləri yaxşı bilən hər kəs, məsələn, qədim Misir inanclarında ölülər ölkəsinə səyahət təsəvvürünün nə qədər ciddi qəbul edildiyini bilir. Bizə çoxlu nüsxədə “Ölülər kitabı” gəlib çatmışdır; bu kitab, mumiya üçün bu səyahətdə yol göstərən bir Bədeker kimi ona verilirdi. İndi dəfn yerləri yaşayış yerlərindən ayrılmış olduğundan, vəfat edənin son səyahəti artıq bir reallığa çevrilmişdir.

Eyni şəkildə, cinsiyyət orqanlarının simvolikası da yalnız yuxuya məxsus olan bir şey deyil. Hər biriniz bəlkə də bir dəfə tərbiyəsizlik göstərərək bir qadını “köhnə qutu” adlandırmışdır, bəlkə də bu zaman özünün bir cinsiyyət orqanı simvolundan istifadə etdiyini bilmədən. Yeni Əhdətdə deyilir: Qadın zəif qabdır. Yəhudilərin müqəddəs kitabları, poetik üsluba çox yaxın olan üslublarında, bəzən düzgün başa düşülməmiş və məsələn, “Nəğmələr nəğməsi”ndə onların təfsiri bir çox yanlış anlaşılmaya səbəb olmuş cinsi-simvolik ifadələrlə doludur. Sonrakı yəhudi ədəbiyyatında qadının ev kimi təsviri, burada qapının cinsiyyət açılışını təmsil etməsi çox yayğındır. Kişi, məsələn, bakirəliyin olmaması halında, qapının açıq tapdığını şikayət edir. Bu ədəbiyyatda qadın üçün masa simvolu da məlumdur. Qadın öz kişisi haqqında deyir: Mən ona masanı düzdüm, o isə onu çevirdi. Deyilir ki, ləli uşaqlar kişinin masanı çevirməsi nəticəsində yaranır. Bu sübutları Brnoda L. Levynin “Kitab və Talmudun cinsi simvolikası” adlı məqaləsindən götürürəm.

Yuxudakı gəmilərin də qadınları ifadə etdiyinə etimoloqlar bizə inandırıcı gəlir; onlar iddia edirlər ki, gəmi əslində gil qabın adı imiş və Şaff (çilə) sözü ilə eyni sözdür. Sobanın qadın və ana bətni olması, Korintli Periandr və onun həyat yoldaşı Melissaya aid yunan əfsanəsi ilə təsdiqlənir. Herodotun məlumatına görə, tiran çox sevdiyi, lakin qısqanclıqdan öldürdüyü həyat yoldaşının kölgəsini ondan məlumat almaq üçün çağırdığında, ölü qadın, Periandrın öz çörəyini soyuq sobaya qoyduğunu xatırlatmaqla özünü təsdiqlədi; bu, başqa heç kimə məlum ola bilməyəcək bir hadisənin ört-basdır edilməsi idi. F. S. Kraussun nəşr etdirdiyi “Anthropophyteia” adlı əsərdə, xalqların cinsi həyatına aid hər şey üçün əvəzolunmaz mənbə kitabında, biz oxuyuruq ki, müəyyən bir Alman bölgəsində

Doğuş etmiş bir qadın haqqında deyirlər: Onun sobası uçub. Od qalamaq və bununla əlaqədar hər şey cinsəl simvolikadan ən sıx şəkildə keçir. Həmişə alov kişi cinsiyyət orqanı, ocaq isə qadın bətnidir.

Bəlkə də yuxularda qadın cinsiyyət orqanının təsviri üçün mənzərələrin nə qədər tez-tez istifadə olunduğuna təəccüblənmisiniz; əgər belədirsə, qədim dövrdə Ana Torpağın təsəvvürlərdə və mərasimlərdə hansı rol oynadığını, eləcə də əkinçilik anlayışının bu simvolikadan necə təyin olunduğunu mifoloqlardan öyrənin. Yuxuda otağın qadını təmsil etdiyini, dilimizdə “qadın otağı” ifadəsinin “qadın” əvəzinə işlədilməsindən, yəni insan şəxsiyyətinin ona məxsus məkanla əvəz edilməsindən irəli gəldiyini düşünməyə meylli olacaqsınız. Biz eyni şəkildə “Ali Qapı” haqqında danışırıq və bununla sultanı və onun hökumətini nəzərdə tuturuq; qədim Misir hökmdarı Fironun adı da “böyük həyət” mənasından başqa bir şey deməyirdi. [Qədim Şərqdə şəhərin qoşa qapıları arasındakı həyətlər, klassik dünyada meydanlar kimi toplaşma yerləri idi.] Lakin mənim fikrimcə, bu çıxarış çox səthidir. Mənə daha ehtimal olunan odur ki, otaq insanı əhatə edən məkan kimi qadının simvoluna çevrilmişdir. Evi artıq belə bir mənada tanıyırıq; mifologiyadan və poetik üslubdan şəhər, qala, saray və qalanı qadının digər simvolları kimi qəbul edə bilərik: Bu sual, alman dilini danışmayan və başa düşməyən şəxslərin yuxularına müraciət etməklə asanlıqla həll oluna bilər. Son illərdə mən əsasən xarici dilli xəstələri müalicə etmişəm və yadımdaydı ki, onların yuxularında da otaq eyni şəkildə qadını təmsil edirdi, baxmayaraq ki, onların dillərində analoji dil istifadəsi yox idi. Simvolik əlaqələrin dil sərhədlərini aşa biləcəyini göstərən digər əlamətlər də mövcuddur; əslində, bunu qədim yuxu tədqiqatçısı Şubert (1862) artıq iddia etmişdir. Bununla belə, yuxu gördürənlərimin heç biri alman dilindən tamamilə xəbərsiz deyildi, ona görə də bu fərqləndirməni, digər ölkələrdə yalnız bir dil bilən şəxslər üzərində təcrübə toplaya bilən psixoanalitiklərə buraxmalıyam.

Kişi cinsiyyət orqanının simvolik təsvirləri arasında zarafat, vulqar və ya poetik dil istifadəsində, xüsusilə qədim klassik şairlərdə təkrarlanmayan demək olar ki, heç bir simvol yoxdur. Lakin burada nəzərə alınan təkcə yuxuda görünən simvollar deyil, həm də yeni simvollar, məsələn, müxtəlif fəaliyyətlərin alətləri, ilk növbədə əkin aləti nəzərə alınır. Bundan əlavə, kişi simvolizmi çox geniş və çox mübahisəli bir sahəyə yaxınlaşır; iqtisadi səbəblərdən biz bu sahədən uzaq durmaq istəyirik. Yalnız sıradan çıxan kimi görünən 3 rəqəminin simvoluna bir neçə qeyd həsr etmək istəyirəm. Bu rəqəmin müqəddəsliyinin bu simvolik əlaqəyə borclu olub-olmadığı sualı açıq qalır. Lakin təbiətdə rast gəlinən bəzi üç hissəli əşyaların gerb və emblemlərdə bu cür simvolik məna daşımaq üçün istifadə edilməsinin mənbəyinin aydın olduğu görünür, məsələn, yonca. Həmçinin, üç hissəli, sözdə Fransız zanbağı və Siciliya və Man adası kimi bir-birindən çox uzaq olan iki adanın qəribə gerbi, Triskelion (mərkəzdən çıxan üç yarıməyilmiş ayaq) yalnız kişi cinsiyyət orqanının yenidən üslublaşdırılmış formaları olduğu deyilir.

Qədim dövrlərdə kişi cinsiyyət orqanının təsvirləri pis təsirlərə qarşı ən güclü qoruyucu vasitələr (apotropaylar) hesab edilirdi və bu, müasir dövrümüzün bəxt gətirən talismanlarının hamısının asanlıqla cinsiyyət və ya seksual simvollar kimi tanına bilməsi ilə əlaqəlidir. Kiçik gümüş asqılar şəklində daşınan belə bir kolleksiyaya nəzər salaq: dörd yarpaqlı yonca, donuz, göbələk, nal, nərdivan, bacı təmizləyicisi. Dörd yarpaqlı yonca, əslində simvol üçün uyğun olan üç yarpaqlı yoncanın yerini tutub; donuz qədim məhsuldarlıq simvoludur; göbələk şübhəsiz penis simvoludur, elə göbələklər var ki, onların kişi cinsiyyət orqanı ilə inkarolunmaz bənzərliyi sistemli adlarına (Phallus impudicus) səbəb olub; nal isə qadın cinsiyyət orqanının açılışının konturunu təkrarlayır və nərdivan daşıyan bacı təmizləyicisi bu dəstəyə aiddir, çünki o, cinsi əlaqənin vulqar şəkildə müqayisə edildiyi həmin fəaliyyətlərdən birini icra edir (Bax: Antropofiteya). Nərdivanı yuxuda seksual simvol kimi tanıyıq; alman dilinin istifadəsi burada bizə kömək edir, çünki o, bizə “yüksəlmək” sözünün xüsusi seksual mənada necə tətbiq olunduğunu göstərir. İnsanlar deyir: “Qadınlara arxasınca yüksəlmək” və “köhnə yüksələn”. Fransız dilində, pillə “la marche” adlandığı üçün, köhnə həzzpərəst üçün tam analoji olaraq “un vieux marcheur” ifadəsinə rast gəlirik. Bir çox böyük heyvanlarda cinsi əlaqənin dişinin üzərinə çıxma, minmə şərtini tələb etməsi, bu əlaqəyə yad deyil.

Bir budağın qoparılması, onaniya aktının simvolik təsviri kimi, yalnız onaniya aktının vulqar adlandırılmalarına uyğun gəlmir, həm də geniş miqyaslı mifoloji paralellərə malikdir. Lakin onaniyanın və ya daha dəqiq desək, onun cəzası olan kastrasiyanın dişlərin tökülməsi və dişlərin qoparılması ilə təsvir edilməsi xüsusilə diqqət çəkicidir, çünki etnoqrafiyadan buna uyğun bir nümunə tapılır ki, bu da az sayda yuxu görən şəxsə məlum ola bilər. Məncə, şübhə doğurmur ki, bir çox xalqlarda icra olunan sünnət kastrasiyanın ekvivalenti və onun əvəzidir. İndi isə bizə məlumat verilir ki, Avstraliyada bəzi primitiv qəbilələr sünnəti pubertet ayini kimi (gənclərin kişiliyə keçid mərasimi üçün) icra edirlər, digər, bir-birinə çox yaxın yaşayan qəbilələr isə bu aktın yerinə bir dişin qırılmasını qoymuşlar.

Bu nümunələrlə təsvirimi bitirirəm. Bunlar yalnız nümunələrdir; biz bu barədə daha çox şey bilirik və siz təsəvvür edə bilərsiniz ki, belə bir kolleksiya, bizim kimi həvəskarlar tərəfindən deyil, mifologiya, antropologiya, dilşünaslıq və folklor sahəsindəki həqiqi mütəxəssislər tərəfindən aparılsaydı, nə qədər zəngin və maraqlı olardı. Bizi bəzi nəticələr çıxarmağa məcbur edir ki, bunlar hərtərəfli (tam) ola bilməz, lakin bizə çoxlu düşünməyə səbəb verəcəkdir.

Əvvəla, biz belə bir faktla üzləşirik ki, yuxu görən şəxsə, oyanda tanımadığı və yenidən tanımadığı simvolik ifadə tərzi mövcuddur. Bu, elə təəccüblüdür ki, sanki siz kəşf edirsiniz ki, otaq xidmətçiniz Sanskrit dilini başa düşür, halbuki siz bilirsiniz ki, o, Bohemiya kəndində doğulub və bu dili heç vaxt öyrənməyib. Bu faktı bizim psixoloji baxışlarımızla idarə etmək asan deyil. Biz yalnız deyə bilərik ki, simvolikadan xəbərdar olmaq yuxu görən şəxs üçün şüursuzdur, bu, onun şüursuz zəka həyatına aiddir. Lakin bu fərziyyə ilə də işin öhdəsindən gələ bilmirik. İndiyə qədər bizə yalnız şüursuz tələbləri qəbul etmək lazım idi, yəni müvəqqəti və ya daimi olaraq heç nə bilmədiyimiz tələbləri. İndi isə söhbət daha çoxundan, birbaşa şüursuz biliklərdən, müxtəlif obyektlər arasında düşüncə əlaqələrindən, müqayisələrdən gedir ki, bunlar birinin digərinin yerinə sabit şəkildə qoyulmasına gətirib çıxarır. Bu müqayisələr hər dəfə yenidən aparılmır, əksinə, onlar hazır vəziyyətdədir, bir dəfəlik hazırdırlar; bu, onların müxtəlif şəxslərdəki uyğunluğundan, hətta bəlkə də dil fərqliliyinə baxmayaraq uyğunluğundan aydın olur.

Bu simvolik əlaqələr haqqında bilik haradan gəlməlidir? Dil istifadəsi bunların yalnız kiçik bir hissəsini örtür. Digər sahələrdən olan çoxsaylı paralellər yuxu görən şəxs üçün əksər hallarda məlum deyil; biz də onları çətinliklə bir yerə toplamaq məcburiyyətində qaldıq.

İkincisi, bu simvol münasibətləri yuxu görən şəxsə və ya onların ifadə olunduğu yuxu işlənməsinə məxsus deyil. Biz artıq öyrəndik ki, eyni simvolikadan miflər və nağıllar, xalqın atalar sözləri və mahnıları, gündəlik dil istifadəsi və şairanə təsəvvürü istifadə edir. Simvolika sahəsi çox böyükdür, yuxu simvolikası isə bunun yalnız kiçik bir hissəsidir; bütün məsələni yuxu baxımından həll etməyə çalışmaq hətta məqsədəuyğun deyil. Başqa yerlərdə işlədilən simvolların çoxu yuxuda ya heç rast gəlinmir, ya da çox nadir hallarda görünür; bəzi yuxu simvolları isə digər bütün sahələrdə təkrarlanmır, əksinə, gördüyünüz kimi, yalnız burada və ya orada mövcuddur. Burada qədim, lakin aradan qalxmış bir ifadə tərzinin mövcud olduğu təəssüratı yaranır; bu tərzin müxtəlif sahələrdə müxtəlif qalıqları saxlanılıb: biri yalnız burada, digəri yalnız orada, üçüncüsü isə bəlkə də bir az dəyişdirilmiş formalarla bir neçə sahədə. Burada maraqlı bir ruhi xəstənin təsəvvüründən bəhs etməliyəm; o, bütün bu simvol münasibətlərinin qalıqları olduğunu fərz etdiyi bir “əsas dil” təsəvvür edirdi.

Üçüncüsü, qeyd olunan digər sahələrdə simvolikanın heç də yalnız cinsi simvolika olmadığını, halbuki yuxuda simvolların demək olar ki, yalnız cinsi obyektlərin və münasibətlərin ifadəsi üçün istifadə edildiyini nəzərinizə çatdırmaq lazımdır. Bu da asan izah olunmur. Əgər əvvəlcə cinsi məna kəsb edən simvollar sonradan başqa bir tətbiq qazanıbsa və simvolik təsvirdən fərqli təsvirə keçid zəifləməsi bununla bağlıdırsa? Bu suallar açıq-aşkar cavabsız qalır, əgər insan yalnız yuxu simvolikası ilə məşğul olursa. Yalnız həqiqi simvollar ilə cinsəllik arasında çox sıx bir əlaqənin mövcud olduğu fərziyyəsinə yapışmaq olar.

Son illərdə bizə burada vacib bir işarə verilib. Psixoanalizdən müstəqil işləyən bir dil tədqiqatçısı, H. Sperber (Uppsala), cinsi ehtiyacların dilin yaranmasında və inkişafında ən böyük rol oynadığı iddiasını irəli sürüb. Əvvəlcəki dil səsləri ünsiyyətə xidmət edib və cinsi partnyoru çağırıb; dil köklərinin daha sonrakı inkişafı isə ilkin insanın əmək fəaliyyətlərinə müşayiət edib. Bu işlər birgə aparılıb və ritmik təkrarlanan dil ifadələri ilə həyata keçirilib. Bu zaman cinsi maraq işə köçürülmüşdür.

Qədim insan, işi sanki cinsi fəaliyyətin ekvivalenti və əvəzi kimi qəbul edərək onu qəbul olunan hala gətirmişdir. Birgə iş zamanı ortaya çıxan sözün iki mənası olmuşdur: cinsi aktı və ona bərabərləşdirilmiş iş fəaliyyətini ifadə edirdi. Zamanla söz cinsi mənasından ayrılıb işə bağlanmışdır. Nəsillər sonra, yeni bir söz, artıq cinsi mənanı daşıyan və işin yeni bir növünə tətbiq olunan, eyni taleyə uğramışdır. Bu cür yolla, hamısı cinsi mənşəli olan və cinsi mənasını itirmiş bir sıra dil kökləri yaranmışdır. Əgər burada təsvir olunan fərziyyə doğrudursa, yuxu simvolizmini başa düşmək üçün bizə bir imkan açılır. Biz başa düşərik ki, bu ən qədim şərtlərdən birini qoruyan yuxuda niyə cinsə aid o qədər çox simvol var, niyə ümumiyyətlə silahlar və alətlər həmişə kişiliyi, maddələr və işlənmiş şeylər isə qadınlığı təmsil edir. Simvol əlaqəsi, köhnə söz eyniliyinin qalığı olardı; bir vaxtlar cinsiyyət orqanı ilə eyni adlandırılmış şeylər, indi yuxuda onun simvolu kimi çıxış edə bilərdi.

Yuxu simvolizmi ilə apardığımız paralellərdən siz, psixoanalizin xarakterini də qiymətləndirə bilərsiniz; bu xarakter ona, nə psixologiya, nə də psixiatriyanın bacarmadığı ümumi marağın obyekti olmağa imkan verir. Psixoanalitik iş zamanı mifologiyadan dilçiliyə, folklor, xalq psixologiyası və din elmindən tutmaqla, araşdırması ən dəyərli nəticələr vəd edən bir çox digər humanitar elmlərlə əlaqələr qurulur. Psixoanalitik zəmində, bu əlaqələrin inkişafını yeganə vəzifəsi kimi qəbul etmiş, 1912-ci ildə Hanns Sachs və Otto Rank tərəfindən idarə olunan “Imago” jurnalının yaranmasını başa düşülən hesab edəcəksiniz. Bu bütün əlaqələrdə psixoanaliz əvvəlcə verən, daha az isə qəbul edən tərəfdir. Onun yad nəticələri başqa sahələrdə yenidən tapılmaqla bizə daha tanış gəlməsi üstünlüyü olsa da, ümumilikdə, həmin digər sahələrdə tətbiqi məhsuldar nəticələr verməli olan texniki metodları və baxış nöqtələrini təqdim edən psixoanalizdir. İnsan fərdinin psixi həyatı, psixoanalitik araşdırma zamanı bizə, insan kütlələrinin həyatındakı bir çox sirri həll etmək və ya ən azı onları doğru işıq altında yerləşdirmək imkanı verən izahlar verir.

Əlavə olaraq, sizə hələ də o şəraiti bildirməmişəm ki, fərz edilən “əsas dil”ə ən dərin nüfuzu hansı şəraitdə əldə edə bilərik və bu dilin hansı sahədə ən çox qorunub saxlandığını. Siz bunu bilməyincə, mövzunun bütün əhəmiyyətini də qiymətləndirə bilməzsiniz. Bu sahə, yəni nevroz sahəsidir; onun materialı isə nevrotiklərin simptomları və digər ifadələridir; psixoanaliz isə məhz onların aydınlaşdırılması və müalicəsi üçün yaradılmışdır.

Mənim dördüncü baxış nöqtəm yenidən bizim başlanğıc nöqtəmizə qayıdır və bizə əvvəlcədən təyin edilmiş cığırda irəliləyir. Biz demişdik ki, yuxu senzurası olmasa belə, yuxu bizə asanlıqla başa düşülən olmayacaqdı, çünki onda biz yuxunun simvol dilini oyanıq düşüncəmizin dilinə tərcümə etmək vəzifəsi ilə üzləşərdik. Deməli, simvolizm yuxu senzurasından başqa, yuxunun təhrif edilməsinin ikinci və müstəqil bir amilidir. Lakin yuxu senzurası üçün simvolizmdən istifadə etmək əlverişlidir, çünki simvolizm də eyni nəticəyə, yəni yuxunun qəribəliyinə və başa düşülməzliyinə gətirib çıxarır.

Yuxunun daha ətraflı öyrənilməsi zamanı yuxunun təhrif edilməsinə kömək edən yeni bir amillə qarşılaşıb-qarşılaşmayacağımız tezliklə aydın olmalıdır. Lakin mən yuxu simvolizmi mövzusunu tərk etməzdən əvvəl, simvolizmin mifdə, dinə, incəsənətə və dilə yayılmasının bu qədər şübhəsiz olduğu halda, niyə təhsilli insanlar arasında bu qədər güclü müqavimətlə qarşılaşa bildiyi sirrini bir daha qeyd etmək istəyirəm. Bəlkə də burada yenidən cinsəlliklə əlaqə günahkardır?

11 / 28

XI. Mühazirə. Yuxu işlənməsi

Hörmətli xanımlar və cənablar! Əgər siz yuxu senzurasını və simvolik təsviri dəf etmisinizsə, yuxunun təhrif edilməsini hələ tamamilə üstələməmisiniz, lakin əksər yuxuları başa düşməyə qadirsiz. Bu zaman siz bir-birini tamamlayan iki texnikadan istifadə edirsiniz: yuxu görənin fikirlərini (assosiasiyalarını) o yerə qədər canlandırırsınız ki, əvəzedicidən əsl məzmuna nüfuz edəsiniz və simvollar üçün öz biliklərinizə əsasən onların mənasını yerləşdirirsiniz. Bu prosesdə yaranan bəzi qeyri-müəyyənliklər haqqında sonra danışacağıq.

İndi biz vaxtilə kifayətsiz vasitələrlə cəhd etdiyimiz bir işi yenidən davam etdirə bilərik. O zaman biz yuxu elementləri və onların əsl məzmunları arasındakı əlaqələri öyrənirdik və bu zaman dörd əsas əlaqəni müəyyən etmişdik: hissənin bütövün əvəzinə işlənməsi, yaxınlaşma və ya işarə etmə, simvolik əlaqə və plastik söz təsviri. Eyni işi daha geniş miqyasda həyata keçirmək istəyirik, yəni manifest yuxu məzmununu bütövlükdə yozumla tapılmış gizli yuxu ilə müqayisə edirik.

Ümid edirəm ki, siz bu ikisini bir daha bir-biri ilə qarışdırmayacaqsınız. Əgər bunu bacarsanız, yuxunun başa düşülməsində mənim “Yuxuların Yozumu” əsərimin əksər oxucularından daha çox nailiyyət əldə etmiş olacaqsınız. Sizə bir daha xatırlatmaq istəyirəm.

Latent yuxunu manifest yuxuya çevirən işin yuxu işlənməsi adlandırıldığını qeyd etmək lazımdır. Əks istiqamətdə irəliləyən, manifest yuxudan latent yuxuya çatmağa çalışan iş isə bizim yozum işimizdir. Yozum işi yuxu işlənməsini ləğv etmək istəyir. Aydın arzu təminetmələri kimi tanınan, uşaq tipinə aid yuxular da öz üzərində yuxu işlənməsinin bir hissəsini keçirmişdir, yəni arzu formasının reallığa çevrilməsini və əksər hallarda düşüncələrin vizual təsvirlərə çevrilməsini. Burada yozuma ehtiyac yoxdur, yalnız bu iki çevrilmənin geri qaytarılmasına ehtiyac var. Digər yuxularda yuxu işlənməsinə əlavə olaraq nə qədər şey gəlib çıxırsa, biz buna yuxunun təhrifi deyirik və bu, bizim yozum işimizlə geri qaytarılmalıdır.

Çox sayda yuxu yozumunun müqayisəsi sayəsində, mən yuxu işlənməsinin latent yuxu düşüncələri materialı ilə nə etdiyini, icmal xarakterli təsvir şəklində sizə bildirmək imkanı əldə etmişəm. Lakin xahiş edirəm, bundan çox şey başa düşməyə çalışmayın. Bu, sakit diqqətlə dinlənməli olan bir təsvir parçasıdır.

Yuxu işlənməsinin ilk nəticəsi sıxlaşdırmadır. Biz bununla manifest yuxunun latent yuxudan daha az məzmuna malik olması faktını, yəni ikincinin bir növ qısaltılmış tərcüməsi olmasını nəzərdə tuturuq. Sıxlaşdırma bəzən tamamilə olmaya bilər, lakin adətən mövcuddur və çox vaxt çox böyük olur. O, heç vaxt əksinə çevrilmir, yəni manifest yuxunun latent yuxudan həcm və məzmun baxımından daha zəngin olması halı baş vermir. Sıxlaşdırma aşağıdakı yollarla əldə edilir: 1. bəzi latent elementlər ümumiyyətlə buraxılır, 2. latent yuxunun bəzi komplekslərindən manifest yuxuya yalnız bir parça keçir, 3. ortaq bir şeyə malik olan latent elementlər manifest yuxu üçün birləşdirilir və vahid bir bütövlüyə çevrilir.

Əgər istəyirsinizsə, «sıxlaşdırma» adını yalnız bu sonuncu proses üçün ayıra bilərsiniz. Onun təsirləri xüsusilə asan nümayiş etdirilir. Öz yuxularınızdan müxtəlif şəxslərin tək bir şəxsə sıxlaşdırılmasını asanlıqla xatırlayacaqsınız. Belə bir qarışıq şəxs təxminən A-ya bənzəyir, lakin B kimi geyinib, C-dən xatırlanan bir hərəkəti edir və üstəlik, bunun D şəxsi olduğuna dair bir məlumat da var. Bu qarışıq formalaşma sayəsində, təbii ki, dörd şəxsə ortaq olan bir şey xüsusilə önə çıxarılır. Şəxslərdən olduğu kimi, əşyalardan və ya yerlərdən də qarışıq forma yaradıla bilər, əgər tək-tək əşyaların və yerlərin latent yuxunun vurğuladığı bir şeydə ortaq olması şərti yerinə yetirilibsə. Bu, həmin ortaq şeyi nüvə kimi qəbul edən yeni və keçici bir anlayış formalaşmasına bənzəyir. Bir-biri ilə sıxlaşdırılan tək-tək elementlərin üst-üstə düşməsi nəticəsində adətən qeyri-müəyyən, bulanıq bir təsvir yaranır, bu, sanki siz bir neçə çəkilişi eyni lövhəyə gətirirsiniz.

Yuxu işlənməsi belə qarmaqarışıq formaların yaradılmasında çox maraqlı olmalıdır, çünki biz sübut edə bilərik ki, bunun üçün tələb olunan ortaq cəhətlər əvvəlcə çatışmayan yerlərdə qəsdən yaradılır, məsələn, bir fikr üçün sözlərin ifadəsinin seçilməsi yolu ilə. Biz belə sıxlaşdırmaları və qarmaqarışıq formaları artıq tanıyırıq; onlar bəzi dil sürçmələri hallarının yaranmasında rol oynayırdılar. Xatırlayın, bir xanımı müşayiət etmək istəyən gənc kişini. Bundan əlavə, texnikası belə bir sıxlaşdırmağa əsaslanan zarafatlar da var. Bundan başqa, bu prosesin tamamilə qeyri-adi və təəccüblü olduğunu iddia etmək olar. Yuxudakı qarmaqarışıq şəxsiyyətlərin formalaşması, təcrübədə bir-birinə aid olmayan hissələri bir bütövlük içində birləşdirən təsəvvürümüzün bəzi yaradıcılıqlarında, məsələn, qədim mifologiyada və ya Böklinsin rəsmlərindəki sentavrlar və nağıl heyvanlarında bənzərlərini tapır. “Yaradıcı” təsəvvür ümumiyyətlə heç nə ixtira edə bilməz, yalnız bir-birinə yad olan hissələri birləşdirə bilər. Lakin yuxu işlənməsinin prosedurundakı qəribəlik aşağıdakı kimidir:

Yuxu işlənməsinə təqdim olunan material, əlbəttə, fikirlərdir; bəziləri qıcıqlandırıcı və qəbul edilməz ola bilən, lakin düzgün formalaşdırılmış və ifadə edilmiş fikirlərdir. Bu fikirlər yuxu işlənməsi vasitəsilə başqa bir formaya çevrilir və bu çevirmə, başqa bir yazı və ya dilə köçürmə kimi, birləşmə və kombinasiya vasitələrinin tətbiq edilməsi qəribə və anlaşılmazdır. Əksinə, çevirmə adətən mətndə verilən fərqləri qorumağa və xüsusilə oxşarlıqları bir-birindən ayırmağa çalışır. Yuxu işlənməsi isə tam əksinə, iki müxtəlif fikri, zarafat kimi, hər iki fikrin qarşılaşa bildiyi çoxmənalı bir söz taparaq sıxlaşdırmağa çalışır. Bu xüsusiyyəti dərhal başa düşmək istəməmək lazımdır, lakin o, yuxu işlənməsinin dərk edilməsində əhəmiyyətli ola bilər.

Sıxlaşdırma yuxunu qeyri-şəffaf etsə də, onun yuxu senzurasının təsiri olduğu hissini yaratmır. Daha çox onu mexaniki və ya iqtisadi amillərə aid etmək istərdik; lakin senzura hər halda öz məqsədinə çatır.

Sıxlaşdırmanın nailiyyətləri tamamilə qeyri-adi ola bilər. Onun köməyi ilə bəzən iki tamamilə müxtəlif gizli fikir axınını bir açıq yuxuda birləşdirmək mümkün olur, belə ki, yuxunun görünüşdə kifayət qədər yozumunu əldə etmək və eyni zamanda mümkün olan artıq yozumu nəzərdən qaçırmaq olar.

Sıxlaşdırmanın gizli və açıq yuxu arasındakı münasibətə də təsiri var: burada və oradakı elementlər arasında sadə bir əlaqə qalmır. Bir açıq element eyni vaxtda bir neçə gizli elementə uyğun gəlir və əksinə, bir gizli element bir neçə açıq elementdə iştirak edə bilər, yəni çarpaz bağlılıq kimi. Yuxunun yozumu zamanı da görünür ki, tək bir açıq elementə aid assosiasiyalar sıra ilə gəlməli deyil.

Çox vaxt bütün «yuxunun yozumu» tamamlanana qədər gözləmək lazımdır.

Beləliklə, yuxu işlənməsi yuxu düşüncələrinin çox qeyri-adi bir transkripsiyasını həyata keçirir; bu, söz-söz və ya işarə-işarə tərcümə deyil, müəyyən bir qaydaya görə seçim də deyil (məsələn, yalnız sözlərin samitlərinin təkrarlanması, lakin saitlərin buraxılması kimi), həmçinin, bir elementin bir neçəsinin yerinə seçilməsi kimi adlandırıla biləcək təmsilçilik də deyil, əksinə, başqa və çox mürəkkəb bir şeydir.

Yuxu işlənməsinin ikinci fəaliyyəti yerdəyişmədir. Şanslıyıq ki, bu mövzuda artıq hazırlıq işləri görmüşük; bilirik ki, bu, tamamilə yuxu senzurasının əsəridir. Onun iki təzahürü var: birincisi, latent elementin özünəməxsus bir hissə ilə deyil, daha uzaq bir şeylə, yəni bir işarə ilə əvəz edilməsidir; ikincisi isə, psixi vurğunun vacib bir elementdən başqa, əhəmiyyətsiz bir elementə keçməsidir, nəticədə yuxu fərqli mərkəzləşdirilmiş və qəribə görünür.

İşarə ilə əvəzetmə ayıq düşüncəmizdə də məlumdur, lakin burada bir fərq var. Ayıq düşüncədə işarə asanlıqla başa düşülən olmalı və əvəzedici öz əsl mənası ilə məzmun baxımından əlaqəli olmalıdır. Zarafat da çox vaxt işarələrdən istifadə edir; o, məzmun assosiasiyası şərtini kənarlaşdırır və bunun yerinə oxşar səs və sözün çoxmənalılığı kimi qeyri-adi xarici assosiasiyaları qoyur. Lakin o, başa düşülənlik şərtini qoruyub saxlayır; əgər işarədən əsl mənaya qayıtmaq yolu asanlıqla tapılmasa, zarafat hər hansı təsirini itirər. Lakin yuxunun yerdəyişmə işarəsi hər iki məhdudiyyətdən azad olmuşdur. O, əvəz etdiyi elementlə ən xarici və ən uzaq əlaqələr vasitəsilə bağlıdır, buna görə də başa düşülməzdir və geri qaytarıldıqda, onun yozumu uğursuz bir zarafat və ya zorla, məcburi, saçdan çəkilib gətirilmiş bir yozum təəssüratı yaradır. Yuxu senzurası məhz işarədən əsl mənaya qayıtmaq yolunu tapılmaz hala gətirdiyi zaman məqsədinə çatmış olur.

Vurğunun yerdəyişməsi fikir ifadəsinin vasitəsi kimi misli görünməmişdir. Biz ayıq düşüncədə bəzən komik təsir yaratmaq üçün buna icazə veririk. Onun yaratdığı azmışlıq təəssüratını, sizi bir anekdotla xatırladaraq, təxminən sizdə oyada bilərəm: bir kənddə bir dəmirçi var idi ki, o, ölümlə cəzalandırılmalı olan dəhşətli bir cinayət törətmişdi. Məhkəmə heyəti qərar verdi ki, günah kəffarələndirilməlidir, lakin dəmirçi kənddə tək idi və əvəzedilməz idi, əksinə, kənddə üç tikməçi yaşayırdı, ona görə də bu üç tikməçidən biri onun yerinə asıldı.

Yuxu işlənməsinin üçüncü xidməti psixoloji baxımdan ən maraqlıdır. Bu, düşüncələrin vizual təsvirlərə çevrilməsindən ibarətdir.

Qeyd edək ki, yuxu düşüncələrindəki hər şey bu çevrilməyə məruz qalmır; bəzi hissələr öz formasını saxlayır və açıq yuxuda da düşüncə və ya bilik kimi görünür; həmçinin, düşüncələrin çevrildiyi yeganə forma vizual təsvirlər deyil. Lakin onlar yuxu qurulmasının əsasını təşkil edir; bildiyimiz kimi, yuxu işlənməsinin bu hissəsi ikinci ən sabitdir və bəzi yuxu elementləri üçün biz artıq “plastik söz təsviri”ni öyrənmişik.¹

Aydındır ki, bu xidmət asan deyil. Onun çətinlikləri haqqında təsəvvür əldə etmək üçün, təsəvvür edin ki, siz qəzetin siyasi baş məqaləsini bir sıra illüstrasiyalarla əvəz etmək vəzifəsini üzərinizə götürmüsünüz. Beləliklə, siz hərf yazısından şəkil yazısına geri qaytarılmış olacaqsınız. Məqalədə adları çəkilən şəxsləri və konkret obyektləri asanlıqla, bəlkə də üstünlüklə təsvirlərlə əvəz edə bilərsiniz, lakin bütün abstrakt sözlərin və düşüncə münasibətlərini göstərən nitq hissələrinin, məsələn, bağlayıcıların, rabitə sözlərinin və s.-nin təsviri zamanı çətinliklər sizi gözləyir.

Abstrakt sözlərlə bağlı siz müxtəlif fəndlərlə özünüzə kömək edə bilərsiniz. Məsələn, məqalənin mətnini, bəlkə də daha qəribə səslənən, lakin daha çox konkret və təsvir oluna bilən hissələr ehtiva edən başqa sözlərlə ifadə etməyə çalışacaqsınız. Sonra xatırlayacaqsınız ki, abstrakt sözlərin əksəriyyəti solmuş konkret sözlərdir və buna görə də, mümkün olduqca, bu sözlərin ilkin konkret mənasına müraciət edəcəksiniz. Beləliklə, bir obyektin “sahib olma”sını onun üzərində həqiqi fiziki oturma kimi təsvir edə biləcəyinizə sevinəcəksiniz. Yuxu işlənməsi də belə edir. Bu şəraitdə təsvirin dəqiqliyinə böyük tələblər irəli sürə bilməyəcəksiniz. Buna görə də, yuxu işlənməsinə icazə verəcəksiniz ki, o, məsələn, təsvir etmək üçün çox çətin olan bir element, məsələn, zina, başqa bir qırılma, ayaq sındırması ilə əvəz etsin.

1) Düzəliş zamanı təsadüfən mənə bir qəzet qeydi gəldi ki, onu yuxarıdakı cümlələr üçün gözlənilməz bir izahat kimi burada dərc edirəm:

«ALLAHIN CƏZASI. (Zina üçün qol sındırma.) Landştürm əsgərinin həyat yoldaşı Anna M. xanım Klementine K.-ni zina ittihamı ilə məhkəməyə verdi. İddianamədə deyilir ki, K. xanım Karl M. ilə cəzalandırıla bilən münasibət qurub, halbuki onun öz əri cəbhədədir və oradan ona hər ay hətta yetmiş kron göndərir. K. xanım iddiaçının əridən artıq kifayət qədər pul alıb, halbuki o, öz uşağı ilə birlikdə aclıq və səfalət içində yaşamalıdır. Ərinin silahdaşları ona bildirmişdilər ki, K. xanım M. ilə şərabxanalara gedib və orada gecənin geç saatlarına qədər içki içib. Bir dəfə ittiham olunan xanım iddiaçının ərinə bir neçə piyada əsgəri qarşısında hətta soruşmuşdur ki, o, artıq tezliklə öz «qarısı»ndan ayrılıb ona köçməyəcəkmi? K. xanımın ev nəzarətçisi də iddiaçının ərinin K. xanımın mənzilində dəfələrlə yüngül yataq paltarında olduğunu görmüşdür.

K. xanım dünən Leopoldştadt məhkəməsində M.-ni tanıdığını inkar etdi və intim münasibətlərin söhbəti belə ola bilməz dedi.

Lakin şahid Albertine M. xanım bildirdi ki, K. xanım iddiaçının ərinini öpmüşdür və bu zaman o, şahid tərəfindən qəflətən tutulmuşdur.

Əvvəlki bir məhkəmə iclasında şahid kimi sorğulanan M. həmin vaxt ittiham olunan xanımla intim münasibətlərini inkar etmişdi. Dünən hakimin qarşısında bir məktub var idi, burada şahid ilk iclasda verdiyi ifadələri geri götürür və ötən iyun ayına qədər K. xanım ilə sevgi münasibəti saxladığını etiraf edir. O, əvvəlki iclasda ittiham olunan xanımla münasibətlərini yalnız ona görə inkar etmişdi ki, o, iclasdan əvvəl onun yanına gəlmiş və ondan diz çökərək yalvararaq xahiş etmişdir ki, onu xilas etsin və heç nə deməsin. «Bu gün» — deyə şahid yazmışdır — «mən məhkəməyə tam etiraf verməyə məcbur hiss edirəm, ki, mən sol qolumu sındırmışam və bunu günahım üçün Allahın cəzası kimi görürəm.»

Hakim cəzalandırıla bilən hərəkətin artıq müddətinin keçdiyini müəyyən etdi, bundan sonra iddiaçı iddiasını geri götürdü və ittiham olunan xanımın bəraət qərarı verildi.

Bu cür yolla siz təsviri yazının hərfli yazını əvəz etdiyi təqdirdəki nöqsanlarını bir qədər də olsa kompensasiya etməyə nail olacaqsınız.

Nitq hissələrini, yəni «çünki», «ona görə», «amma» və s. kimi düşüncə münasibətləri bildirən hissələri təsvir edərkən, sizdə belə kömək vasitələri yoxdur; mətnin bu tərkib hissələri, deməli, şəkillərə çevrilmə zamanı itiriləcəkdir. Eyni şəkildə, yuxu işlənməsi yuxu düşüncələrinin məzmununu obyektlər və fəaliyyətlərdən ibarət xammalına parçalayır. Əgər sizə, təbiətcə təsvir edilə bilməyən bəzi münasibətləri şəkillərin daha incə ifadə tərzi ilə hər hansı şəkildə qeyd etmək imkanı yaranarsa, kifayət qədər məmnun qala bilərsiniz. Yuxu işlənməsi də tam olaraq belə edir: latent yuxu düşüncələrinin məzmunundan bəzi şeyləri açıq yuxunun formal xüsusiyyətlərində, yəni onun aydınlığında və ya qaranlığında, onun bir neçə hissəyə bölünməsində və s. ifadə edir. Bir yuxunun parçalandığı qismən yuxuların sayı, adətən, latent yuxudakı əsas mövzuların, düşüncə zəncirlərinin sayına uyğun gəlir; qısa bir giriş yuxusu, sonrakı ətraflı əsas yuxu ilə çox vaxt bir təqdimat və ya bir motivləşdirmə münasibətində durur; yuxu düşüncələrindəki bir yan cümlə açıq yuxuda yerləşdirilmiş bir səhnə dəyişikliyi ilə əvəz olunur və s. Deməli, yuxuların forması təbiətcə heç də mənasız deyil və öz-özlüyündə yozuma çağırış edir. Eyni gecədə təkrarlanan yuxular çox vaxt eyni mənanı daşıyır və artan təcili bir qıcığı getdikcə daha yaxşı idarə etmək səyini göstərir. Tək bir yuxunun daxilində, xüsusi çətin bir element «dublikatlar», yəni təkrarlanan simvollar vasitəsilə təsvir oluna bilər.

Yuxu düşüncələrini onları əvəz edən açıq yuxularla davamlı müqayisə edərkən, hazırlıqlı olmadığımız müxtəlif şeyləri öyrənirik, məsələn, yuxuların mənasızlığının və absurdlığının da öz mənası olduğunu. Bəli, bu nöqtədə yuxunun tibbi və psixoanalitik anlayışları arasındakı ziddiyyət, əks halda nail olunmayacaq bir kəskinliyə çatır.

Birinci anlayışa görə yuxu mənasızdır, çünki yuxu görən ruh fəaliyyəti hər cür tənqidi itirmişdir; bizim anlayışımıza görə isə yuxu, yuxu düşüncələrində mövcud olan bir tənqidi, «bu mənasızdır» hökmünü təsvir etmək lazım gəldikdə mənasız olur. Sizə məlum olan teatr tamaşasına getmə haqqındakı yuxu (1 florin 50 kreysere üç bilet) buna yaxşı bir nümunədir. Bu şəkildə ifadə olunan hökm belədir: Bu qədər erkən evlənmək mənasız idi.

Eyni şəkildə, yozum işi zamanı, yuxu görən tərəfindən çox vaxt bildirilən şübhələr və qeyri-müəyyənliklərə nəyin uyğun gəldiyini öyrənirik: məsələn, yuxuda müəyyən bir elementin olub-olmadığı, onun bu, yoxsa əksinə başqa bir şey olub-olmadığı. Bu şübhələr və qeyri-müəyyənliklərə adətən latent yuxu düşüncələrində heç nə uyğun gəlmir; onlar tamamilə yuxu senzurasının təsirindən qaynaqlanır və cəhd edilmiş, lakin tam uğurla həyata keçirilməmiş bir silmə əməliyyatına bərabər tutulmalıdır.

Yuxu işlənməsinin latent yuxudakı ziddiyyətləri necə idarə etdiyi ən təəccüblü kəşflərdən biridir. Biz artıq bilirik ki, gizli materialdakı uyğunluqlar açıq yuxuda sıxlaşdırma ilə əvəz olunur. İndi isə məlum olur ki, ziddiyyətlər də uyğunluqlar kimi eyni şəkildə idarə olunur və xüsusi bir üstünlüklə eyni açıq element vasitəsilə ifadə edilir. Açıq yuxudakı ziddiyyətə qadir olan bir element, özünü də, ziddini də və ya hər ikisini eyni anda ifadə edə bilər; hansı tərcümənin seçilməli olduğunu yalnız məna həll edə bilər. Bununla əlaqədar olaraq, yuxuda “Xeyr” ifadəsinin tapılmadığını, ən azı qeyri-müəyyən olmayan bir ifadənin olmadığını qeyd etmək lazımdır.

Yuxu işlənməsinin bu qəribə davranışına məqbul bir analogiya dil inkişafı tərəfindən təqdim edilmişdir. Bəzi dilçilər ən qədim dillərdə güclü—zəif, işıqlı—qaranlıq, böyük—kiçik kimi əzəllərin eyni kök sözü ilə ifadə edildiyi iddiasını irəli sürmüşlər. (“İlkin sözlərin ziddmənalılığı.”) Beləliklə, Qədim Misirdə “ken” sözü əvvəlcə həm güclü, həm də zəif mənasını verirdi. Danışıqda belə ambivalent sözlərin istifadəsində yanlış anlaşılmalardan səs tonu və əlavə edilən jestlə özlərini qoruyurdular; yazıda isə bu, tələffüz üçün nəzərdə tutulmayan, lakin mənanı aydınlaşdıran bir təsvir, yəni adlandırılan determinativin əlavə edilməsi ilə həll olunurdu. Beləliklə, “ken” güclü mənasında yazılırdı: hərf işarələrindən sonra dik duran kişi təsviri əlavə edilirdi; əgər “ken” zəif mənasında nəzərdə tutulursa, onda diqqətsiz oturan kişi təsviri əlavə edilirdi. Yalnız daha sonra eyni səsləndirilən ilkin sözün kiçik dəyişiklikləri ilə onun tərkibindəki ziddlər üçün iki ayrı ad əldə edildi. Beləliklə, “ken” güclü—zəif sözündən “ken” güclü və “kan” zəif yarandı. Yalnız ən qədim dillərin son inkişaf mərhələlərində deyil, həm də çox daha gənc və hətta bu gün də canlı olan dillərdə bu qədim ziddmənalılığın çoxlu qalıqlarının qorunduğu iddia edilir. K. Abelə (1884) istinadən bunun üçün bir neçə nümunə təqdim etmək istəyirəm.

Latın dilində belə hələ də ambivalent sözlər mövcuddur: altus (hündür—dərin) və sacer (müqəddəs—lanətli).

Eyni kökün dəyişikliklərinə nümunə olaraq clamare — qışqırmaq, clam — səssiz, sakit, sirrli; siccus — quru, succus — şirə göstərilə bilər. Alman dilindən isə: Stimme — səs, stumm — dilini tutmuş.

Qohum dilləri bir-biri ilə müqayisə edildikdə, çoxlu nümunələr əldə edilir. İngilis dilində lock — bağlamaq; alman dilində: Loch, Lücke. İngilis dilində: cleave — parçalamaq; alman dilində: kleben.

İngilis dilindəki without sözü əslində with—ohne mənasını verirdi, lakin bu gün “olmadan” mənasında istifadə olunur; with sözünün bölüşdürmə mənasından başqa, məhrumetmə mənası da daşıdığı, withdraw—withhold birləşmələrindən aydın görünür. Alman dilindəki wieder sözü də eyni məntiqə tabedir.

Yuxu işlənməsinin başqa bir xüsusiyyəti də dil inkişafında özünə uyğun bir qarşılıq tapır. Qədim Misir dilində, sonrakı digər dillərdə olduğu kimi, eyni məna üçün sözlərin səslənmə ardıcıllığının tərsinə çevrildiyi hallar olurdu. İngilis və alman dilləri arasında belə nümunələr bunlardır: Topf — pot; boat — tub; hurry (eilen) — Ruhe; Balken — Kloben, club; wait (warten) — täuwen.

. Latın və alman dilləri arasında: capere — packen; ren — Niere.

Burada tək sözlərdə görülən belə tərsinə çevrilmələr yuxu işlənməsi vasitəsilə müxtəlif şəkildə baş verir. Mənanın tərsinə çevrilməsini, əksinə əvəz olunmasını artıq bilirik. Bundan əlavə, yuxularda vəziyyətin, iki şəxs arasındakı münasibətin tərsinə çevrilməsinə rast gəlinir, yəni “tərsinə çevrilmiş dünya”dakı kimi. Yuxuda dovşan tez-tez ovçuya atəş açır. Həmçinin hadisələrin ardıcıllığının tərsinə çevrilməsi də olur, belə ki, səbəbiyyət baxımından əvvəl gələn hadisə yuxuda ondan sonra gələn hadisənin ardına qoyulur. Bu, pis bir səyyar truppanın tamaşasında bir pyesin səhnələşdirilməsi kimidir, orada əvvəlcə qəhrəman yıxılır və yalnız bundan sonra onu öldürən güllə kulis arxasından atılır. Və ya elə yuxular var ki, elementlərin bütün nizamı tərsinə çevrilmişdir, belə ki, məna çıxarmaq üçün yozumda onların sonuncusunu əvvəl, birincisini isə sona götürmək lazımdır. Siz yuxu simvolizmi üzərində apardığımız tədqiqatlardan da xatırlayırsınız ki, suya düşmək və ya suya batmaq, sudan çıxmaq deməkdir, yəni doğurmaq və ya doğulmaq, və bir pilləkən və ya nərdivan yuxarı qalxmaq, aşağı düşmək deməkdir. Yuxu təhrifinin belə bir təsvir azadlığından necə bir üstünlük qazana biləcəyi aydındır.

Yuxu işlənməsinin bu cəhətlərini arxaik adlandırmaq olar. Onlar eyni şəkildə qədim ifadə sistemlərinə, dillərə və yazılara məxsusdur və hələ tənqidi bir kontekstdə sözü gedəcək eyni çətinlikləri yaradırlar.

İndi bir neçə başqa baxış bucağı. Yuxu işlənməsində məqsəd, sözlərlə ifadə edilmiş latent düşüncələri, əsasən vizual təbiətli, həssas təsvirlərə çevirməkdir. Düşüncələrimiz belə həssas təsvirlərdən yaranmışdır; onların ilk materialı və ilkin mərhələləri həssas təəssüratlar, daha dəqiq desək, belə təəssüratların xatirə təsvirləri idi. Sonradan bu təsvirlərə sözlər bağlandı və bu sözlər düşüncələrə birləşdirildi.

Beləliklə, yuxu işlənməsi düşüncələri regressiv bir emala məruz qoyur, onların inkişafını geri qaytarır və bu regressiya zamanı xatirə təsvirlərinin düşüncələrə inkişafı prosesində yeni qazanılmış olan hər şey itirilməlidir.

Bu, yuxu işlənməsinin mahiyyəti idi. Onunla bağlı öyrəndiyimiz proseslərə qarşı, açıq yuxuya olan maraq çox geri qalmalı idi. Lakin mən, bizə birbaşa məlum olan yeganə şey olan bu açıq yuxuya da bir neçə qeyd həsr etmək istəyirəm.

Təbii ki, açıq yuxu bizim üçün əhəmiyyətini itirir. Onun yaxşı tərtib edilib-edilməməsi və ya əlaqəsiz tək-tək təsvirlər şəklində parçalanıb-parçalanmaması bizə fərq etməməlidir. Hətta yuxunun xarici görünüşü mənalı görünsə belə, biz bilirik ki, bu görünüş yuxunun təhrifi nəticəsində yaranmış ola bilər və yuxunun daxili məzmunu ilə İtaliya kilsəsinin fasadının onun struktur və planı ilə olduğu qədər az orqanik əlaqəyə malik ola bilər. Bəzən isə yuxunun bu fasadı da əhəmiyyət kəsb edir, çünki o, latent yuxu düşüncələrinin vacib bir hissəsini az və ya heç təhrif etmədən yenidən təqdim edir. Lakin biz yuxunu yozuma tabe etməzdən və bu yolla hansı dərəcədə təhrifin baş verdiyinə dair qərar verməzdən əvvəl bunu bilə bilmərik. Yuxuda iki elementin bir-birinə yaxın münasibətdə göstərildiyi halda da eyni şübhə mövcuddur. Bu, həmin elementlərin gizli yuxuda uyğun gələn hissələrini də bir-birinə bağlamağa icazə verildiyinə dair dəyərli bir işarə ola bilər, lakin bəzən düşüncədə bir-biri ilə bağlı olan şeyin yuxuda parçalandığına əmin olmaq mümkündür.

Ümumiyyətlə, açıq yuxunun bir hissəsini digər hissəsi ilə izah etmək cəhdindən çəkinmək lazımdır, sanki yuxu ahəngdar şəkildə qurulmuş və praktik bir təsvir imiş kimi. Əksinə, o, çox vaxt müxtəlif daş parçalarından bir bağlayıcı vasitə ilə hazırlanmış breccia daşına bənzəyir, belə ki, bu zaman yaranan naxışlar əslindəki qaya daxili əlavələrə aid olmur. Yuxu işlənməsinin həqiqətən də belə bir hissəsi var ki, ona «ikinci dərəcəli işlənmə» deyilir; bu hissənin məqsədi yuxu işlənməsinin yaxın nəticələrindən bütöv, təqribən bir-birinə uyğun gələn bir şey yaratmaqdır. Bu zaman material çox vaxt tamamilə yanlış başa düşülən bir məna üzrə düzülür və, lazım göründüyü yerlərdə əlavələr edilir. Digər tərəfdən, yuxu işlənməsinə həddindən artıq qiymət vermək, ondan çox şey gözləmək də olmaz. Sadalanan xidmətlərlə onun fəaliyyəti tükənir; sıxlaşdırmaqdan, yerdəyişmə etməkdən, plastik təsvirdən və bütün bunları ikinci dərəcəli işlənməyə tabe etməkdən başqa o, daha çox şey edə bilməz. Yuxuda hökm ifadələri, tənqid, təəccüb və nəticə çıxarma kimi görünən şeylər yuxu işlənməsinin xidmətləri deyil, çox nadir hallarda yuxu haqqında düşünmənin ifadələridir, əksər hallarda isə az-çox dəyişdirilmiş və kontekstə uyğunlaşdırılmış şəkildə açıq yuxuya keçən latent yuxu düşüncələrinin hissələridir. Yuxu işlənməsi nitq də tərtib edə bilməz. Bir neçə müəyyən edilə bilən istisna olmaqla, yuxu nitqləri «yuxu günü»ndə eşidilmiş və ya özlərinin söylədiyi nitqlərin təqlidləri və birləşmələridir; bu nitqlər material və ya yuxu stimulu kimi latent düşüncələrə daxil edilmişdir. Yuxu işlənməsi hesablamalar da apara bilməz; açıq yuxuda rast gəlinən hesablamalar əksər hallarda rəqəmlərin toplanmasıdır, saxta hesablamalardır, hesablamalar kimi tamamilə mənasızdır və yenə də latent yuxu düşüncələrindəki hesablamaların kopyalarıdır. Bu şəraitdə yuxu işlənməsinə yönəlmiş marağın tezliklə ondan uzaqlaşaraq, açıq yuxu vasitəsilə az-çox təhrif olunmuş şəkildə özünü büruzə verən latent yuxu düşüncələrinə doğru yönəlməsi təəccümlü deyil. Lakin bu dəyişiklik nəzəri baxımdan elə həddə çatırsa ki, insan latent yuxu düşüncələrini yuxunun yerinə qoyur və ikincisi haqqında yalnız birincisinə aid ola biləcək bir şeyi ifadə edirsə, bunu əsaslandırmaq olmaz. Psixoanalizin nəticələrinin belə bir qarışdırma üçün sui-istifadəyə cəlb edilə bilməsi qəribədir. «Yuxu» adlandırmaq olunan şey yuxu işlənməsinin nəticəsindən, yəni latent düşüncələrin yuxu işlənməsi vasitəsilə keçdiyi formadan başqa bir şey deyil.

Yuxu işlənməsi ruhi həyatda indiyə qədər bənzəri məlum olmayan, tamamilə unikal bir prosesdir. Düşüncələrin şəkillərə çevrilməsi kimi belə sıxlaşdırmalar, yerdəyişmələr və regressiv çevrilmələr yeniliklərdir ki, onların kəşfi psixoanalitik səyləri artıq kifayət qədər mükafatlandırmışdır. Siz yuxu işlənməsi ilə paralellərdən, psixoanalitik tədqiqatların digər sahələrlə, xüsusilə dil və düşünmə inkişafı ilə əlaqələrini ortaya qoyan əlaqələri də yenidən öyrənirsiniz. Bu dərin anlayışların daha böyük əhəmiyyətini yalnız yuxu quruluşunun mexanizmlərinin nevroz simptomlarının yaranma tərzi üçün nümunəvi olduğunu öyrəndikdə sezməyə başlaya bilərsiniz.

Mən də bilirəm ki, bu işlərdən psixologiya üçün əldə edilən bütün yeni qazanımları hələlik tam nəzərdən keçirə bilmərik. Biz yalnız şüursuz psixi aktların — yəni latent yuxu düşüncələrinin — mövcudluğuna dair hansı yeni sübutların əldə edildiyinə və yuxuların yozumunun bizə şüursuz ruh həyatını tanımaq üçün gözlənilmədən geniş bir yol vəd etdiyinə diqqət çəkmək istəyirik.

İndi isə, yəqin ki, mən sizə müxtəlif kiçik yuxu nümunələri üzərində tək-tək göstərməyin vaxtı gəlib çatmışdır; məhz bu nümunələr üçün mən sizi əvvəlcədən kontekst daxilində hazırlamışam.

12 / 28

XII. Mühazirə. Yuxu nümunələrinin təhlili

Hörmətli xanımlar və cənablar! Əgər mən sizə yenidən yuxu yozumlarının parçalarını təqdim edirəm və sizi gözəl, böyük bir yuxunun yozumuna iştirak etməyə dəvət etmirəmsə, xahiş edirəm, məyus olmayın. Siz deyəcəksiniz ki, bu qədər hazırlıqdan sonra siz haqlı olaraq belə bir şey gözləyirsiniz və minlərlə yuxunun uğurla yozulmasından sonra artıq bütün yuxu işlənməsi və yuxu düşüncələri haqqında bütün iddialarımızı nümayiş etdirə biləcəyimiz seçilmiş yuxu nümunələrinin toplusunu tərtib etmək mümkün olmalı idi, deyə fikrinizi ifadə edəcəksiniz. Bəli, amma sizin arzunuzu yerinə yetirməyə mane olan çətinliklər çoxdur.

Hər şeydən əvvəl, sizə etiraf etməliyəm ki, yuxu yozumunu əsas məşğuliyyəti kimi həyata keçirən heç kim yoxdur. Bəs nə vaxt yuxuları yozumaq imkanı yaranır? Bəzən xüsusi bir niyyət olmadan, tanış bir şəxsin yuxuları ilə məşğul olmaq olar, və ya psixoanalitik iş üçün özümüzü hazırlamaq məqsədilə bir müddət öz yuxularımızı işləyirik; lakin əksər hallarda, analitik müalicə alan nevrozlu şəxslərin yuxuları ilə məşğul oluruq. Bu sonuncu yuxular əla materialdır və sağlam insanların yuxularından heç də geri qalmır, amma müalicə texnikası bizi yuxu yozumunu terapevtik məqsədlərə tabe etməyə məcbur edir və müalicə üçün faydalı olan bir şeyi onlardan götürdükdən sonra bir çox yuxuları kənara qoymağa məcbur edir. Müalicələr zamanı ortaya çıxan bəzi yuxular ümumiyyətlə tam yozumdan yayınır. Onlar bizə hələlik məlum olmayan psixi materialın ümumi kütləsindən qaynaqlandığı üçün, onların başa düşülməsi yalnız müalicənin tamamlanmasından sonra mümkün olur. Belə yuxuların açıqlanması nevrozun bütün sirlərinin açılmasını da tələb edəcəkdi; bu isə bizə yuxunu nevrozların öyrənilməsinə hazırlıq kimi nəzərdən keçirdiyimiz üçün uyğun deyil.

İndi bu materialdan imtina etmək istərdiniz və daha çox sağlam insanların yuxularını və ya öz yuxularınızı izah edən bir mətn dinləmək istərdiniz. Lakin bu yuxuların məzmunu səbəbindən bu mümkün deyil. İnsan nə özünü, nə də etimadına müraciət etdiyi başqasını, onun yuxularının ətraflı yozumu nəticəsində baş verəcəyi qədər acımasız ifşa edə bilməz; çünki, artıq bildiyiniz kimi, bu yozum onun şəxsiyyətinin ən intim tərəflərinə toxunur. Materialın əldə edilməsindəki bu çətinlikdən başqa, açıqlama üçün başqa bir amil də nəzərə alınmalıdır. Bilirsiniz ki, yuxu yuxu görən şəxsin özünə belə qəribə görünür, yuxu görən şəxsi tanımayan başqasına isə daha da qəribə gəlir. Ədəbiyyatımız yaxşı və ətraflı yuxu təhlillərindən məhrum deyil; mən özüm xəstəlik tarixçələri çərçivəsində bir neçəsini dərc etmişəm; bəlkə də yuxu yozumunun ən gözəl nümunəsi O. Rank tərəfindən açıqlanan, bir-biri ilə əlaqəli olan gənc bir qızın iki yuxusudur; çapda təxminən iki səhifə tutan bu yuxuların təhlili isə 76 səhifəni əhatə edir. Belə bir işi sizə izah etmək üçün təxminən bütün bir semestr lazım idi. Əgər daha uzun və daha çox təhrif olunmuş hər hansı bir yuxunu götürsək, o qədər çox izahat verməli, o qədər çox assosiasiya və xatırlama materialı cəlb etməli, o qədər çox yan yollara getməli oluruq ki, bu barədə edilən bir mühazirə tamamilə qarışıq və qaneedici olmayan bir hal alar. Buna görə də sizdən xahiş edirəm, daha asan əldə edilə bilən şeylərlə, nevrozlu şəxslərin yuxularından kiçik hissələrin açıqlanması ilə kifayətlənin; bu hissələrdə bu və ya digər şeyi təcrid olunmuş şəkildə tanımaq mümkündür. Yuxu simvollarını ən asan şəkildə nümayiş etdirmək olar, sonra isə regressiv yuxu təsvirinin bəzi xüsusiyyətlərini göstərmək olar. İndi təqdim edəcəyim hər bir yuxu üçün, onu açıqlamağa dəyər hesab etdiyimin səbəbini sizə bildirəcəyəm.

1) Bir yuxu yalnız iki qısa təsvirdən ibarətdir: Onun dayısı, şənbə günü olmasına baxmayaraq, siqaret çəkir. — Bir qadın onu öz uşağı kimi sığallayır və əzizləyir.

Yuxu görən şəxs (yəhudi) birinci təsvirə qeyd edir ki, dayısı dindar bir adamdır və heç vaxt belə bir günahkar iş görməyib və görməyəcək. İkinci təsvirdəki qadın haqqında ona anasından başqa heç nə gəlmir. Bu iki təsvir və ya düşüncə açıq şəkildə bir-biri ilə əlaqələndirilməlidir. Amma necə? O, dayısının hərəkətinin reallığını açıq şəkildə inkar etdiyi üçün, bir “Əgər” sözü əlavə etmək məntiqli görünür. “Əgər dayım, müqəddəs adam, şənbə günü siqaret çəkərsə, onda mən də anam tərəfindən əzizlənməyə icazə verə bilərəm.” Bu, açıq şəkildə, ananın əzizləməsinin də dindar yəhudi üçün şənbə günü siqaret çəkmək kimi qadağan olunmuş bir şey olduğunu bildirir. Siz xatırlayarsınız ki, mən sizə demişdim ki, yuxu işlənməsi zamanı yuxu düşüncələri arasındakı bütün əlaqələr itir; onlar öz xammalına həll olunur və buraxılmış əlaqələri yenidən qurmaq yozumun vəzifəsidir.

2) Yuxu haqqında dərc etdiyim nəşrlərim sayəsində müəyyən mənada yuxu məsələləri üzrə ictimai məsləhətçi olmuşam və uzun illərdir ki, müxtəlif tərəflərdən mənə yuxularını təqdim edən və ya qiymətləndirilməsi üçün təqdim edən məktublar alıram. Təbii ki, yuxuya elə material əlavə edən və ya özləri belə bir yozum verən hər kəsə minnətdaram ki, yozum mümkün olsun. Münhenli bir tibb mütəxəssisinin 1910-cu ildə gördüyü aşağıdakı yuxu məhz bu kateqoriyaya aiddir.

Onu ona görə təqdim edirəm ki, yuxu sahibi bizə öz izahlarını verməzdən əvvəl, yuxunun ümumiyyətlə anlaşılmaya nə qədər əlçatmaz olduğunu sizə sübut edə bilər. Çünki mən fərz edirəm ki, siz əslində simvol mənasının yerinə qoyulması ilə yuxu yozumunu ideal hesab edirsiniz, lakin yuxuya assosiasiya texnikasını kənara atmaq istəyirsiniz; mən isə sizi bu zərərli səhvdən azad etmək istəyirəm.

1910-cu il iyulun 13-ü: Səhərə yaxın yuxu görürəm: Tübingendə velosipedlə küçədən aşağı sürürəm, arxamdan qəhvəyi bir daksund (taks) sürətlə gəlir və topuğumdan dişləyir. Bir az irəlidə dayanıb pilləyə əyləşirəm və möhkəm dişləmiş olan bu heyvana vurmağa başlayıram. (Dişləmədən və bütün səhnədən xoşagəlməz hisslər keçirmirəm). Qarşıda bir neçə yaşlı xanım oturub, gülərək mənə baxırlar. Sonra oyanıram və, daha əvvəl də çox dəfə olduğu kimi, yuxudan ayılmağa keçid anında bütün yuxu mənə aydın görünür.

Burada simvollarla çox az şey etmək olar. Lakin yuxu sahibi bizə bildirir: «Son vaxtlar küçədə sadəcə görərək bir qıza aşiq olmuşam, amma heç bir əlaqə nöqtəsi yox idi. Bu əlaqə nöqtəsi mənim üçün ən xoşagələn daksund ola bilərdi, xüsusilə də mən böyük bir heyvan dostu olduğum üçün və bu xüsusiyyəti qızda da xoş qarşıladığım üçün». O, həmçinin əlavə edir ki, bir-biri ilə vuruşan itlərin döyüşlərinə dəfələrlə böyük məharətlə və tez-tez tamaşaçıların təəccübünə səbəb olacaq şəkildə müdaxilə etmişdir. Beləliklə, öyrənirik ki, ona xoş gələn qız həmişə bu xüsusi itlə birlikdə görünürmüş. Lakin bu qız manifest yuxudan kənarlaşdırılıb, yalnız onunla assosiasiya olunan it qalıb. Bəlkə də ona gülərək baxan yaşlı xanım qızın yerini tutublar. Onun bildirdiyi digər məlumatlar bu məqamı aydınlaşdırmaq üçün kifayət etmir. Yuxuda velosipedlə sürməsi, xatırlanan vəziyyətin birbaşa təkrarıdır. O, itli qızla yalnız velosipedlə gedərkən qarşılaşırdı.

3) Əgər kimsə özünün çox dəyərli qohumlarından birini itirmişsə, o, bundan sonra uzun müddət ərzində xüsusi bir növdə yuxular istehsal edir; bu yuxularda ölüm haqqındakı bilik, ölüyü yenidən canlandırmaq ehtiyacı ilə ən qəribə kompromislər bağlayır. Bəzən vəfat edən şəxs ölüdür, lakin yenə də yaşayır, çünki o, öldüyünü bilmir; əgər bunu bilsəydi, tamamilə ölərdi; bəzən isə o, yarısı ölü, yarısı canlıdır və bu halların hər birinin özünəməxsus əlamətləri var. Bu yuxuları sadəcə mənasız adlandırmaq olmaz, çünki yenidən canlanmaq yuxu üçün, məsələn, nağıl üçün olduğu qədər qəbuledilməz deyil; nağıllarda bu, çox adi bir tale kimi rast gəlinir. Belə yuxuları təhlil edə bildiyim qədər, məlum oldu ki, onlar ağıllı bir həllə qadirdir, lakin ölüyü həyata qaytarmaq istəyən ehtiram dolu arzu ən qəribə vasitələrlə işləməyi bacarır. Mən sizə burada elə bir yuxu təqdim edirəm ki, o, kifayət qədər qəribə və mənasız səslənir və onun təhlili, nəzəri izahlarımızla hazırlaşdığınız bir çox məsələləri sizə nümayiş etdirəcəkdir.

Bir neçə il əvvəl atasını itirmiş bir adamın yuxusu:

Ata ölüb, lakin məzarından çıxarılmışdır və pis görünür. O, bundan sonra yaşamağa davam edir və yuxu görən şəxs onun bunu sezməməsi üçün əlindən gələni edir. (Sonra yuxu digər, görünüşcə çox uzaq məsafədə olan məsələlərə keçir.)

Ata ölüb, bunu bilirik. Onun məzarından çıxarıldığı faktı reallığa uyğun deyil, çünki reallıq digər bütün hallar üçün də nəzərə alınmır. Lakin yuxu görən şəxs danışır: Atasının dəfnindən qayıtdıqdan sonra, bir dişi ağrımağa başladı. O, yəhudi təliminin qaydasına uyğun olaraq bu dişi müalicə etmək istədi: «Əgər dişin səni narahat edirsə, onu qopart» və diş həkiminə getdi. Həkim isə dedi: «Dişi qopartmırlar, ona qarşı səbirli olmaq lazımdır. Mən onu öldürmək üçün bir şey qoyacağam; üç gündən sonra yenə gəlin, mən onu çıxaracağam.»

«Çıxarmaq» — yuxu görən şəxs birdən deyir, — bu, məhz məzardan çıxarmaqdır.

Yuxu görən şəxs haqlı ola bilərmi? Bu, tam olaraq uyğun gəlmir, yalnız təxminən belədir, çünki diş çıxarılmır, əksinə, ondan ölü hissə çıxarılır. Lakin yuxu işlənməsinə digər təcrübələrə əsasən belə qeyri-dəqiqlikləri də aid etmək olar. Onda yuxu görən şəxs vəfat etmiş atanı öldürülmüş, lakin saxlanılmış dişlə sıxlaşdırmış, onları bir vahidə birləşdirmişdir. Təəccüblü deyil ki, manifest yuxuda mənasız bir şey yaranır, çünki diş haqqında deyilənlərin hamısı ataya uyğun gələ bilməz. Ümumiyyətlə, dişlə ata arasında bu sıxlaşdırmanı mümkün edən müqayisənin üçüncü tərəfi (tertium comparationis) haradadır?

Lakin belə olmalıdır, çünki yuxu görən şəxs davam edir ki, ona məlumdur: Əgər kimsə düşmüş diş haqqında yuxu görürsə, bu, onun ailə üzvünü itirəcəyi mənasına gəlir.

Bu məşhur yozumun yanlış olduğunu və ya ən azı yalnız qəribə bir məna daşıdığını bilirik. Buna görə də, belə toxunulmuş mövzunu yuxu məzmununun digər hissələri arasında tapmaq bizi daha çox təəccübləndirir.

Əlavə bir çağırış olmadan yuxu görən kişi atasının xəstəliyi, ölümü və ona olan münasibəti haqqında danışmağa başlayır. Atası uzun müddət xəstə idi; xəstənin qulluğu və müalicəsi oğluna, yəni ona, çox pul başa gəlirdi. Buna baxmayaraq, heç vaxt ona çox gəlməmişdi, heç vaxt səbirsizləşməmişdi, heç vaxt bunun artıq bitməsini istəməmişdi. O, atasına qarşı həqiqi yəhudi təqvası ilə, yəhudi qanununa ciddi riayət etməsi ilə öyünür. Yuxuya aid olan düşüncələrdə bizə bir ziddiyyət görünmür ki? O, diş ilə atanı eyniləşdirmişdi. Dişə qarşı, əgər ağrı və narahatlıq yaradırsa, onu qoparmaq hökmünü verən yəhudi qanununa uyğun davranmaq istəmişdi. Ataya qarşı da qanunun tələbinə uyğun davranmaq istəmişdi, lakin bu tələb burada xəstəliyə səbəb olan narahatlıq və məsrəfə əhəmiyyət verməmək, bütün ağırlığı öz üzərinə götürmək və ağrı yaradan obyektə qarşı düşmən niyyətinin yaranmasına imkan verməmək şəklindədir. Əgər o, həqiqətən xəstə atasına qarşı xəstə dişə qarşı olanlara bənzər hisslər inkişaf etdirmiş olsaydı, yəni tez bir zamanda ölümün onun artıq, ağrılı və bahalı mövcudluğuna son qoyacağını istəsəydi, uyğunluq daha məcburedici olmazdımı?

Şübhə etmirəm ki, bu, atasının uzun sürən xəstəliyi dövründə onun atasına qarşı həqiqi mövqeyi idi və dindar təqvasına dair qürurlu təsdiqlər bu xatirələrdən yayındırmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Belə şərait altında atasına qarşı ölüm istəyi canlanır və “bu, onun üçün yalnız bir qurtuluş olardı” kimi rəhmlə dolu bir nəzəriyyə maskası altında örtünür. Lakin nəzərə alın ki, biz burada latent yuxu düşüncələrinin özündə bir sərhədi keçmişik. Onların ilk hissəsi şübhəsiz ki, yalnız müvəqqəti, yəni yuxu qurulması zamanı şüursuz idi, lakin atasına qarşı düşmən meyllər davamlı olaraq şüursuz olmuş ola bilər, bəlkə də uşaqlıq dövründən qaynaqlanır və atasının xəstəliyi dövründə bəzən utancaq və gizlənmiş şəkildə şüura sızır. Yuxu məzmununa aydın töhfələr vermiş digər latent düşüncələr üçün bunu daha böyük bir qətiyyətlə iddia edə bilərik. Yuxuda atasına qarşı düşmən meyllərdən heç bir iz tapıla bilməz. Lakin atasına qarşı bu düşmənliyin kökünü uşaqlıq həyatında araşdırdıqda, atasından qorxunun yarandığını xatırlayırıq, çünki ata uşağın cinsi fəaliyyətinə ən erkən yaşlardan etibarən qarşı çıxır, eyni şeyi adətən pubertadan sonrakı yaşda sosial səbəblərlə təkrar etməli olur. Bu, bizim yuxu görən kişi üçün də keçərlidir; ona olan sevgisinə kifayət qədər hörmət və təşviş qarışmışdı, bu da erkən cinsi qorxutmalar mənbəyindən qaynaqlanırdı.

Onaniya kompleksindən manifest yuxunun digər cümlələri izah olunur. «O pis görünür» ifadəsi həqiqətən də diş həkiminin «bu yerdə bir diş itirdiyiniz zaman pis görünür» şəklindəki növbəti sözlərinə işarə edir; lakin eyni zamanda bu, gənc kişinin pubertat dövründə həddindən artıq cinsi fəaliyyətini ifşa etdiyi və ya ifşa etməkdən qorxduğu pis görünüşə də aid edilir. Yuxu görən manifest məzmunda pis görünüşü özündən ataya doğru sürüşdürərkən öz-özlüyündə bir rahatlıq hiss etmişdir; bu, yuxu işlənməsinin sizə məlum olan çevrilmələrindən biridir. «O, hələ də yaşayır» ifadəsi, həm diş həkiminin «dişin qorunub saxlanılacağı» vədi, həm də dirçəltmə arzusu ilə üst-üstə düşür. Lakin «yuxu görən hər şeyi edir ki, o (ata) bunu sezə bilməsin» cümləsi çox incə bir şəkildə qurulmuşdur və bizi «o ölüb» şəklində tamamlayıcı fikrə cəlb edir. Yeganə mənalı tamamlayıcı yenidən onaniya kompleksindən irəli gəlir; burada gəncin cinsi həyatını atadan gizlətmək üçün hər şeyi etməsi təbii sayılır. Nəhayət, yadda saxlayın ki, biz «diş qıcığı yuxuları» adlananları həmişə onaniya və onun üçün qorxulan cəzaya yozmalı idik.

İndi görürsünüz ki, bu anlaşılmaz yuxu necə yaranmışdır. Qəribə və aldadıcı bir sıxlaşdırma yaradılması, latent düşüncə axınının ortasındakı bütün düşüncələrin nəzərə alınmaması və bu düşüncələrin ən dərin və zaman baxımından ən uzaq olanları üçün çoxmənalı əvəzedici formaların yaradılması sayəsində.

4) Biz artıq dəfələrlə, heç bir axmaqlıq və ya təəccüblü şey daşımayan, lakin «niyə belə əhəmiyyətsiz şeylər yuxu görürük?» sualını doğuran soyuq və adi yuxulara nüfuz etməyə çalışmışıq. Buna görə də, bu növün yeni bir nümunəsini təqdim etmək istəyirəm: gənc bir xanımın bir gecədə baş verən, bir-biri ilə əlaqəli üç yuxusu.

a) O, evinin dəhlizindən keçir və aşağı sallanan çilçırağa başını qanadaraq dəydirir.

Heç bir reminissens, heç nə, həqiqətən baş vermiş deyil. Onun bu barədə verdiyi cavab tamamilə başqa yollara yönəldir. «Saçlarımın nə qədər güclü töküldüyünü bilirsiniz. Dünən anam mənə dedi: «Qızım, əgər belə davam edərsə, başın popo kimi olacaq». Deməli, burada baş digər bədən ucunu təmsil edir. Çilçırağı köməkçi olmadan simvolik olaraq başa düşə bilərik; uzadıla bilən bütün əşyalar kişi cinsiyyət orqanının simvollarıdır. Beləliklə, məsələ, penisə dəyərək aşağı bədən ucunda baş verən qanama ilə bağlıdır. Bu, hələ də çoxmənalı ola bilər; onun digər assosiasiyaları göstərir ki, məsələ, menstruasiya qanamasının kişi ilə cinsi əlaqə nəticəsində yarandığı inancı ilə bağlıdır; bu, cinsiyyət nəzəriyyəsinin bir hissəsidir və yetkinləşməmiş qızlar arasında çoxlu sayda tərəfdarı var.

b) O, bağçada dərin bir çuxur görür və bu çuxurun bir ağacın kökündən qoparılması nəticəsində yarandığını bilir. Bununla bağlı onun qeyd etdiyi şey, həmin ağacın ona çatışmadığıdır. O, yuxuda ağacı görmədiyini deyir, lakin eyni ifadə başqa bir fikrin ifadəsinə xidmət edir və bu fikir artıq simvolik yozumu tamamilə təmin edir. Yuxu uşaqlıq cinsiyyət nəzəriyyələrinin başqa bir hissəsinə, qızların əvvəlcə oğlanlarla eyni cinsiyyət orqanına malik olduqlarına və bu orqanın sonrakı formalaşmasının kastrasiya (bir ağacın kökündən qoparılması) nəticəsində yarandığına inancına aiddir.

c) O, öz yazı masasının siyirtməsi qarşısında dayanır; bu siyirtməni o qədər yaxşı tanıyır ki, kimisə ona toxunub-toxunmadığını dərhal bilir. Yazı masasının siyirtməsi, hər bir siyirtmə, sandıq və qutu kimi, qadın cinsiyyət orqanıdır. O, cinsi əlaqənin (həmçinin toxunmanın, onun fikrincə) cinsiyyət orqanında tanınabilən əlamətlərin tanına biləcəyini bilir və uzun müddət belə bir ifşadan qorxmuşdur. Mənim fikrimcə, bu üç yuxunun hamısında vurğu məlumata qoyulmalıdır. O, uşaqlıq cinsi tədqiqatları dövrünü xatırlayır və o vaxt həmin tədqiqatların nəticələri ilə kifayət qədər fəxr edirdi.

5) Yenə də kiçik bir simvolizm parçası. Lakin bu dəfə psixi vəziyyəti qısa bir ön məlumatla əvvəlcədən təqdim etməliyəm.

Bir qadınla bir gecəlik məhəbbət keçirmiş bir kişi, öz partnyorunu, kişi ilə cinsi əlaqə zamanı uşaq istəyinin qarşısıalınmaz şəkildə önə çıxdığı analıq təbiətlərindən biri kimi təsvir edir. Həmin görüşün şəraiti isə, mayalandırıcı sperma axınının qadın bətnindən uzaq saxlanılmasını tələb edən bir ehtiyatlılığı zəruri edir. Bu gecədən ayılarkən qadın aşağıdakı yuxunu danışır:

\ Qırmızı papaqlı bir zabit küçədə onun arxasınca qaçır. O, ondan qaçır, pilləkənlərlə yuxarı qalxır, o isə həmişə arxasınca gəlir. Nəfəsi kəsilmiş halda öz mənzilinə çatır və qapını arxasından çırpır. O, çöldə qalır və qadın baxış dəliyi ilə çölə baxdıqda, zabitin çöldə bir oturacaqda əyləşib ağladığını görür.

Siz qırmızı papaqlı zabit tərəfindən təqib olunma və nəfəsi kəsilmiş halda yuxarı qalxma hadisələrində cinsi aktın təsvirini tanıyırsınız. Yuxu görənin təqibçidən özünü kilidləməsi, yuxuda çox tez-tez istifadə olunan tərsinə çevirmələrə bir nümunə kimi qəbul edilə bilər, çünki həqiqətdə kişi məhəbbət aktının bitməsindən yayınmışdır. Eyni şəkildə, onun kədəri partnyora yerdəyişmə yolu ilə köçürülmüşdür; yuxuda ağlayan odur və bu, eyni zamanda sperma axınının işarə edilməsidir.

Siz şübhəsiz ki, psixoanalizdə bütün yuxuların cinsi məna daşıdığı iddia edildiyini bir dəfə eşitmiş olacaqsınız. İndi isə siz özləriniz bu ittihamın qeyri-dəqiqliyi haqqında hökm vermək vəziyyətinə düşmüsünüz; siz ən aydın ehtiyacların, yəni aclığın, susuzluğun və azadlıq həsrətinin ödənməsi haqqında olan istək yuxularını, rahatlıq və səbirsizlik yuxularını, eləcə də tamamilə xəsis və eqoist yuxuları tanıdınız. Lakin güclü şəkildə təhrif olunmuş yuxuların üstünlüklə — yenə də münhasıran deyil — cinsi istəklərə ifadə verdiyini psixoanalitik tədqiqatın nəticəsi kimi yaddaşınızda saxlamalısınız.

6) Yuxuda simvol istifadəsinə nümunələri çoxaltmaq üçün xüsusi bir səbəbim var. Psixoanalizin tədrisində nümayiş etdirmənin və beləliklə də inam oyatmanın nə qədər çətin olduğunu ilk görüşümüz zamanı sizə şikayət etmişdim və siz o vaxtdan bəri mənə şübhəsiz ki, qoşulmusunuz: Lakin psixoanalizin ayrı-ayrı iddiaları bir-biri ilə o qədər sıx bağlıdır ki, inam bir nöqtədən bütünün daha böyük bir hissəsinə asanlıqla keçə bilər. Psixoanaliz haqqında belə demək olar ki, ona kiçik barmağını verən, artıq bütün əlini tutmuş olur. Artıq səhv hərəkətlərin izahı kimə aydın gəlibsə, o, məntiqi olaraq digər hər şeyə olan inamdan daha artıq yayınmaqda davam edə bilməz. Yuxu simvolizmində eyni dərəcədə əlçatan olan ikinci bir yer mövcuddur. Sizə artıq dərc edilmiş, əri növbətçi olan və yuxu simvolizmi və psixoanaliz haqqında heç vaxt heç nə eşitməmiş adi bir qadının yuxusunu təqdim edəcəyəm. Sonra özünüz hökm verin ki, cinsiyyət simvollarının köməyi ilə edilən şərhi ixtiyari və məcburi adlandırmaq olarmı.

«... Sonra bir nəfər mənzilə soxulmuş və o, təşviş içində bir növbətçini çağırarmış. Lakin bu növbətçi iki „Pülcher“ ilə birlikdə, bir neçə pillə ilə qalxılan bir kilsəyə gedirmiş. Kilsənin arxasında bir dağ və yuxarıda sıx bir meşə varmış. Növbətçi bir dəbilqə, zirehli yaxalıq və mantoya malikmiş. Onun qəhvəyi rəngli tam saqqalı varmış. Növbətçi ilə sakitcə gedən iki sersərinin belində çuval kimi bağlanmış önləkləri varmış. Kilsədən dağa bir yol gedirmiş. Bu yolun hər iki tərəfi daim daha da sıxlaşan və dağın zirvəsində düzgün bir meşə halına gələn ot və kolluqlarla örtülmüşmüş.»

İstifadə olunan simvolları asanlıqla tanıyırsınız. Kişi cinsiyyət orqanı üç şəxs tərəfindən təmsil olunur, qadın cinsiyyət orqanı isə kilsə, dağ və meşədən ibarət bir mənzərə ilə təmsil olunur. Yenə də cinsi aktın simvolu kimi pillələrə rast gəlirsiniz. Yuxuda dağ adlanan şey anatomiyada da eynidir, yəni Mons Veneris, qadın cinsiyyət orqanının üst hissəsi.

7. Simvolların yerinə qoyulması ilə həll edilməli olan bir yuxu daha; bu yuxu, yuxu görən şəxsin yuxuların yozumu üçün heç bir nəzəri hazırlığı olmamasına baxmayaraq, bütün simvolları özünün tərcümə etməsi səbəbi ilə diqqətə layiq və sübutedici xarakter daşıyır. Bu davranış olduqca qeyri-adi haldır və bunun şərtləri dəqiq məlum deyil.

“O, atası ilə birlikdə, şübhəsiz Prater olan bir yerdə gəzinti edir, çünki rotunda görünür; rotundanın qarşısında kiçik bir ön hissə var, orada bir kəndirlə bağlı şar bərkidilib, lakin bu şar olduqca boşalmış görünür. Atası ona bunun hamısının nə üçün olduğunu soruşur; o, buna təəccüblənir, lakin atasına izah edir. Sonra onlar bir həyətə girirlər, orada böyük bir tənəkə lövhəsi yayılıb. Atası ondan böyük bir parça qoparmaq istəyir, lakin əvvəlcə kimsənin bunu nəzərə alıb-almadığını yoxlamaq üçün ətrafına baxır. O, atasına deyir ki, sadəcə nəzarətçiyə deməlidir, bundan sonra rahatlıqla ondan götürə bilər. Bu həyətdən bir pilləkan aşağıya, divarları təxminən dəri kreslo kimi yumşaq döşənmiş bir quyuya enir. Bu quyunun sonunda daha uzun bir platforma var və sonra yeni bir quyu başlayır...”

Yuxu gördən şəxsin özünün yozumu belədir: Rotunda mənim cinsiyyət orqanımdır, qarşısındakı bağlı şar isə penisimdir, onun sönüklüyündən şikayət etməliyəm. Deməli, daha ətraflı tərcümə etmək olar: rotunda — uşağın adətən cinsiyyət orqanına aid etdiyi — arxadır, kiçik ön hissə isə toxum kisəsidir. Yuxuda atası ona bunun hamısının nə olduğunu, yəni cinsiyyət orqanlarının məqsədini və funksiyasını soruşur. Bu vəziyyəti tərsinə çevirmək məntiqli görünür, belə ki, soruşan tərəf o olur. Ataya belə bir sorğunun həqiqətdə heç vaxt edilmədiyi üçün, yuxu düşüncəsini istək kimi qəbul etmək və ya onu təxminən şərti formada götürmək lazımdır: “Əgər atamdan cinsi maarifləndirmə istəsəydim.” Bu düşüncənin davamını tezliklə başqa bir yerdə tapacağıq.

Tinq lövhəsinin yayıldığı həyət, ilk növbədə simvolik olaraq başa düşülməməlidir, əksinə atasının iş yerindən gəlir. Diskretlik səbəblərinə görə “tinq”i atasının ticarət etdiyi digər material yerinə qoydum, yuxunun söz mətnində başqa heç bir dəyişiklik edilmədən. Yuxu görən kişi atasının biznesinə daxil olmuş və qazancın böyük hissəsinin əsaslandığı daha çox qeyri-düzgün praktiklərə qarşı güclü etiraz irəli sürmüşdür. Buna görə də yuxarıdakı yuxu düşüncəsinin davamı belə olmalıdır: («Əgər ondan soruşsaydım, o, müştərilərini aldatdığı kimi məni də aldatmış olardı»). İşdəki namərdliyi təsvir edən «abreißen» (qoparma) sözü üçün yuxu görən kişi ikinci izahı özü verir: bu, onaniya deməkdir. Bu, bizə artıq uzun müddətdir məlumdur və onaniyanın sirrinin əksi ilə ifadə edildiyi (açıq şəkildə etmək olar) faktı ilə də çox yaxşı uyğun gəlir. Onanistik fəaliyyətin yenidən atasına yüklənməsi, birinci yuxu səhnəsindəki sorğu kimi, bütün gözləntilərə cavab verir. O, «Schacht» (quyu) sözünü dərhal divarların yumşaq örtüyünə istinad edərək vagina kimi yozur. Aşağı düşmənin, adətən yuxarı qalxma kimi, vaginadakı cinsi əlaqəni təsvir etmək istədiyi fikrini mən özbaşına yerləşdirirəm.

Birinci quyudan sonra daha uzun bir platformanın gəldiyi və sonra yeni bir quyunun açıldığı kimi təfərrüatları o, özü bioqrafik olaraq izah edir. O, bir müddət cinsi əlaqə qurmuş, sonra ləngimələr səbəbindən əlaqəni dayandırmış və indi müalicənin köməyi ilə yenidən başlaya biləcəyinə ümid edir.

8) Çox poliqam meylli olan bir yad adamın aşağıdakı iki yuxusunu, manifest məzmun üçün gizlənsə belə, hər bir yuxuda öz Mənim iştirak etdiyi iddiasına sübut kimi sizinlə bölüşürəm. Yuxulardakı çamadanlar qadın simvollarıdır.

a) O, yola düşür, yükü bir vaqonla dəmir yol stansiyasına daşınır, çoxlu çamadan yığılmışdır, onların arasında iki böyük qara çamadan var, nümunə çamadanları kimidir. O, bir nəfərə təsəlli verərək deyir: «Yaxşı, onlar yalnız dəmir yol stansiyasına qədər gedirlər».

O, həqiqətən çoxlu yük ilə səyahət edir, lakin müalicəyə qadınlar haqqında da çoxlu hekayə gətirir. İki qara çamadan, həyatında hazırda əsas rol oynayan iki qara qadına uyğun gəlir. Onlardan biri Vyanaya onun arxasınca gəlmək istəyirdi; o, mənim məsləhətimlə ona teleqramla imtina etmişdi.

b) Gömrükdə bir səhnə: Bir yol yoldaşı çamadanını açır və laqeyd şəkildə siqaret çəkərək deyir: «Burada heç nə yoxdur». Gömrük işçisi ona inanır, lakin yenidən əlini içəri salır və çox xüsusi qadağan olunmuş bir şey tapır. Səyahətçi sonra təslim olmuş halda deyir: «Burada ediləcək bir şey yoxdur». O, özü səyahətçidir, mən isə gömrük işçisiyəm. O, etiraflarında adətən çox dürüstdür, lakin bir xanımla yeni qurduğu əlaqəni məndən gizlətməyi qərarlaşdırmışdı, çünki haqlı olaraq bu xanımın mənə məlum olduğunu düşünə bilərdi. Tutulmanın xoşagəlməz vəziyyətini o, yad bir şəxsə yerdəyişmə edir, belə ki, bu yuxuda özü iştirak etmirmiş kimi görünür.

9) Burada hələ qeyd etmədiyim bir simvol üçün nümunə verilir: O, iki qız kardeşi olan iki qadınla birlikdə bacısı ilə qarşılaşır. Hər ikisinə əl verir, lakin bacısına verməz.

Həqiqi bir hadisə ilə əlaqə yoxdur. Onun düşüncələri onu daha çox, qızların sinəsinin bu qədər gec inkişaf etdiyi müşahidəsinin ona düşünməyə səbəb olduğu bir dövrə aparır. Deməli, iki bacı sinələrdir; əgər bu bacısı olmasaydı, onları əli ilə tutmaq istəyərdi.

10) Yuxuda ölüm simvolikasına dair bir nümunə:

Adlarını bildiyi, lakin oyandıqda unutduğu iki nəfərlə birlikdə çox hündür, dik dəmir körpü üzərindən keçir. Birdən o ikisi yox olur və o, papaqlı və kətan kostyumlu bir xəyala bənzər adamı görür. Ondan soruşur ki, teleqrafçımı? Xeyr. Arabacıdır? Xeyr. Sonra irəli gedir, yuxuda hələ də böyük təşviş hiss edir və oyandıqdan sonra yuxunu təsəvvürü ilə davam etdirir, elə ki, dəmir körpü birdən qırılır və o, uçuruma düşür.

Tanınmadığı vurğulanan, adları unudulmuş şəxslər adətən çox yaxın olanlardır. Yuxu görən iki bacı-qardaşa malikdir; əgər bu ikisinə ölüm istəmiş olsaydı, onun bu təşvişin ona geri qayıtması yalnız ədalətli olardı. Teleqrafçı haqqında o qeyd edir ki, belə adamlar həmişə bədbəxtlik xəbərləri gətirirlər. Uniformaya görə bu, fənər yandıran da ola bilərdi, lakin o, fənərləri söndürür, yəni ölüm geniusu kimi məşəli söndürür. Arabacıya o, Uhlandın Kral Karlın dəniz səyahəti haqqında şeirini assosiasiya edir və iki yoldaşla təhlükəli dəniz səyahətini xatırlayır, burada o, şeirdəki kral rolunu oynayırdı. Dəmir körpüyə o, son vaxtlar baş vermiş bir qəzanı və axmaq ifadəni xatırlayır: “Həyat bir zəncir körpüdür”.

11) Ölüm təsvirinə dair başqa bir nümunə kimi aşağıdakı yuxu götürülə bilər: Tanınmayan bir cənab onun üçün qara kənara malik bir vizit kartı təqdim edir. 12) Çox cəhətdən sizi aşağıdakı yuxu maraqlandıracaq, lakin onun şərtləri arasında nevroz vəziyyəti də var.

O, qatarla gedir. Qatar açıq sahədə dayanır. O, bir qəzanın yaxınlaşdığını düşünür, qaçmaq lazım olduğunu nəzərə alaraq, qatarın bütün vaqonlarından keçir və qarşılaşdığı hər kəsi, konduktorları, lokomotiv sürücülərini və s. öldürür.

Buna bir dostun hekayəsi haqqında xatirə əlavə olunur. İtaliyada bir xətt üzrə bir dəli yarım vaqonla daşınırdı, lakin səhvən bir sərnişin onun yanına buraxıldı. Dəli həmin sərnişini öldürdü. Deməli, o, bu dəli ilə eyniləşir və bu haqqını müvəqqəti olaraq onu əzablandıran, bütün “şahidləri aradan qaldırmaq” məcburiyyətində olduğunu bildirən məcburi təsəvvür ilə əsaslandırır. Sonra o, yuxuya səbəb olan daha yaxşı bir motivləşdirmə tapır. O, dünən teatrda evlənmək istədiyi qızı yenidən gördü, lakin qısqanclıq üçün ona əsas verdiyi üçün ondan geri çəkildi. Qısqanclığının yüksəldiyi intensivliyə görə, əgər həqiqətən də onunla evlənmək istəsəydi, dəli olardı. Yəni: O, onu o qədər etibarsız sayır ki, qarşısına çıxan bütün insanları qısqanclıqdan öldürməli olardı. Bir sıra otaqlardan, burada isə bir sıra vaqon bölmələrindən keçib getməyi biz artıq evlilik vəziyyətinin (tək evliliklə müqayisədə) simvolu kimi tanıyırdıq.

Qatarın açıq sahədə dayanması və qəza baş verəcəyindən ehtiyatlanma haqqında o, belə danışır: Bir dəfə dəmir yolu səyahəti zamanı stansiyadan kənarda belə ani dayanma baş verəndə, birlikdə səyahət edən gənc xanım bildirirdi ki, bəlkə də toqquşma yaxındır və ən məqsədəuyğun tədbir ayaqları yuxarı qaldırmaqdır. Lakin bu “ayaqları yuxarı qaldırmaq” hərəkəti, onun həmin qızla xoşbəxt ilk sevgi dövründə təşkil etdiyi açıq havada çoxlu gəzinti və səyahətlərdə də rol oynamışdı. İndi onunla evlənmək üçün dəli olmalı olduğuna dair yeni bir arqument. Onun belə dəli olmaq istəyinin mövcud olduğunu, vəziyyətə aid məlumatlarıma əsasən, qəti şəkildə qəbul edə bilərdim.

13 / 28

XIII. Mühazirə. Yuxunun arxaik xüsusiyyətləri və infantilizmi

Xanımlar və cənablar! Gəlin yenidən nəticəmizə qayıdaq: yuxu işlənməsi, yuxu senzurasının təsiri altında latent yuxu düşüncələrini başqa bir ifadə formasına çevirir. Latent düşüncələr, oyanıq həyatımızın bizə məlum olan şüurlu düşüncələrindən fərqli deyil; yeni ifadə forması isə bizə çoxsaylı xüsusiyyətləri ilə anlaşılmaz görünür. Biz demişdik ki, bu forma, artıq çoxdan üstələmiş olduğumuz intellektual inkişafımızın vəziyyətlərinə, təsviri dilə, simvolik əlaqəyə, bəlkə də düşünmə dilimizin inkişafından əvvəl mövcud olmuş münasibətlərə qayıdır. Buna görə də yuxu işlənməsinin ifadə formasını arxaik və ya regressiv adlandırdıq.

Bundan belə nəticə çıxara bilərsiniz ki, yuxu işlənməsinin daha dərin öyrənilməsi, intellektual inkişafımızın yaxşı tanınmayan başlanğıcları haqqında dəyərli məlumatlar əldə etməyə imkan verməlidir. Ümid edirəm ki, belə olacaq, lakin bu iş hələlik ələ alınmamışdır. Yuxu işlənməsinin bizi qaytardığı qədim dövr ikili xarakter daşıyır: birincisi, fərdi qədim dövr, yəni uşaqlıq; ikincisi isə, hər bir fərd uşaqlığında insan cinsinin bütün inkişafını müəyyən şəkildə qısaltılmış formada təkrarladığı üçün, bu qədim dövr, yəni filogenetik dövr. Latent psixi proseslərin hansı hissəsinin fərdi, hansının isə filogenetik qədim dövrdən gəldiyini ayırd etmək mümkün olacaqmı — mən bunu qeyri-mümkün saymıram. Məsələn, fərdin heç vaxt öyrənmədiyi simvolik əlaqənin filogenetik irs kimi qəbul edilməsinə haqqı olduğunu düşünürəm.

Lakin bu, yuxunun tək arxaik xarakteristikası deyil.

Hamınız öz təcrübənizdən uşaqlıq dövrünün diqqətəlayiq amneziyasını yaxşı bilirsiniz. Mən ilk həyat illərinin, beşinci, altıncı və ya səkkizinci yaşa qədər olan dövrün, sonrakı təcrübələr kimi yaddaşda iz qoymaması faktını nəzərdə tuturam. Hərçənd ki, erkən başlanğıcdan bu günə qədər davamlı xatirələrini tərifləyən fərdi insanlara rast gəlinir, lakin digər davranış, yəni yaddaş boşluğu, qat-qat daha çox yaygındır. Məncə, bu fakt qarşısında kifayət qədər təəccüblənməmişik. İki yaşlı uşaq yaxşı danışa bilir, o, tezliklə mürəkkəb psixi vəziyyətlərdə özünü necə idarə edəcəyini göstərir və ona bir çox ildən sonra yenidən danışılan, lakin özü tərəfindən unudulmuş ifadələr səsləndirir. Üstəlik, erkən yaşlarda yaddaş daha güclüdür, çünki sonrakı illərdə olduğu kimi yüklənməmişdir. Həmçinin, yaddaş funksiyasını xüsusi yüksək və ya çətin psixi fəaliyyət hesab etmək üçün heç bir əsas yoxdur; əksinə, intellektual səviyyəsi çox aşağı olan şəxslərdə belə yaxşı yaddaş tapmaq olar.

Bu ilk diqqətəlayiq haldan sonra gələn ikinci diqqətəlayiq hal kimi qeyd etməliyəm ki, uşaqlığın ilk illərini əhatə edən xatirə boşluğundan, bəzən yaxşı qorunmuş, əksər hallarda canlı şəkildə hiss edilmiş ayrı-ayrı xatirələr ortaya çıxır və bu xatirələr öz qorunmasını haqlı çıxara bilmirlər. Sonrakı həyatımızda bizə təsir edən təəssürat materialı ilə yaddaşımız elə davranır ki, bir seçim edir. O, hər hansı bir əhəmiyyətli şeyi saxlayır və əhəmiyyətsiz olanı buraxır. Qorunmuş uşaqlıq xatirələri ilə vəziyyət fərqlidir. Onlar uşaqlıq illərinin mütləq əhəmiyyətli hadisələrinə uyğun gəlmir, hətta uşağın nöqtəi-nəzərinə görə əhəmiyyətli görünməli olan hadisələrə belə uyğun gəlmir. Onlar çox vaxt elə adi və öz-özlüyündə mənasızdır ki, biz yalnız təəccüblə soruşuruq ki, niyə məhz bu təfərrüat unudulmaqdan qurtula bilib. Mən vaxtilə uşaqlıq amneziyası və onu kəsən xatirə qalıqları sirrini analizin köməyi ilə həll etməyə çalışmışam və nəticəyə gəlmişəm ki, uşaqlarda da yalnız əhəmiyyətli olan yaddaşda qalıb. Yalnız sizə artıq məlum olan sıxlaşdırma və xüsusilə yerdəyişmə prosesləri nəticəsində bu əhəmiyyətli olan, yaddaşda əhəmiyyətsiz görünən başqa şeylərlə təmsil olunur. Mən bu uşaqlıq xatirələrini buna görə örtük xatirələri adlandırmışam; ətraflı analiz vasitəsilə onların içindən bütün unudulmuşları inkişaf etdirmək olar.

Psixoanalitik müalicələrdə uşaqlıq yaddaş boşluğunu doldurmaq vəzifəsi tamamilə qanunauyğun olaraq qarşıya qoyulur və müalicə ümumiyyətlə müəyyən dərəcədə uğurlu olduqda, yəni çox vaxt, biz unudulmuşluq örtüyü altında qalan uşaqlıq illərinin məzmununu yenidən işıq üzünə çıxarmağı bacarırıq. Bu təəssüratlar heç vaxt həqiqətən unudulmamışdır, onlar yalnız əlçatmaz, latent vəziyyətdə idilər və şüursuzluğa aid idilər. Lakin bu təəssüratların şüursuzluqdan spontan olaraq üzə çıxması da baş verir və bu, yuxularla əlaqəli şəkildə baş verir. Görünür ki, yuxu həyatı bu latent, uşaqlıq hadisələrinə çıxış yolunu tapmağı bacarır. Ədəbiyyatda buna dair gözəl nümunələr qeyd olunub və mən də özüm belə bir töhfə verə bilmişəm. Bir dəfə mən müəyyən bir kontekstdə mənə bir xidmət göstərmiş olmalı olan və mənə aydın şəkildə görünən bir adam haqqında yuxu gördüm. Bu, kiçik boyda, tək gözlü, şişman, başı çiyinlərinə gömülmüş bir adam idi. Kontekstdən mən onun həkim olduğunu başa düşdüm. Xoşbəxtlikdən, üç yaşımda tərk etdiyim doğum yerimin həkiminin necə göründüyünü hələ sağ olan anamdan soruşa bildim və ondan öyrəndim ki, həkim tək gözlü, qısa boylu, şişman, başı çiyinlərinə gömülmüş imiş; həmçinin mənə hansı unudulmuş qəza zamanı kömək etdiyini də öyrəndim. Beləliklə, ilk uşaqlıq illərinin unudulmuş materialına malik olmaq yuxunun daha bir arxaik xüsusiyyətidir.

Eyni məlumat indi də indiyə qədər qarşılaşdığımız tapmacalardan birinə aid cavab verməyə davam edir. Yuxuların qıcıqlandırıcılarının şiddətli şəkildə pis və həddindən artıq cinsi istəklər olduğunu, bunun da yuxu senzurasını və yuxunun təhrif edilməsini zəruri etdiyini anladığımız zaman bunu hansı təəccüblə qarşıladığımızı xatırlayırıq. Belə bir yuxunu yuxu görən şəxsə yozduqda və o, ən yaxşı halda yozumun özünə etiraz etməsə belə, adətən, bu cür istəyin ona haradan gəldiyini soruşur, çünki onu özü üçün qəribə hiss edir və əksinə şüurlu olduğunu bildirir. Bu mənşəyi sübut etmək üçün ümidimizi itirməməliyik. Bu pis istək təkanları keçmişdən, çox vaxt çox uzaq olmayan bir keçmişdən gəlir. Onların bir vaxtlar məlum və şüurlu olduğunu göstərmək mümkündür, hətta bu gün artıq belə olmasalar da. Yuxusunda tək, indi 17 yaşında olan qızını qarşısında ölü görmək istədiyini bildirən qadın, bizim rəhbərliyimiz altında, bu ölüm istəyini əslində müəyyən bir vaxtda bəslədiyini aşkar edir. Uşaq uğursuz, tezliklə ayrılan bir evliliyin məhsuludur. Qadın qızını hələ ana bətnində daşıdığı zaman, əri ilə baş verən şiddətli bir səhnədən sonra qəzəb halında yumruqları ilə öz qarın hissəsinə zərbələr endirərək, oradakı uşağı öldürmək istəmişdir. Bu gün uşaqlarını mehriban, bəlkə də həddindən artıq mehriban sevən analardan neçəsi onları istəmədən qəbul etmiş və o vaxtlar içlərindəki həyatın daha da inkişaf etməməsini istəmişdir; hətta bu istəyi müxtəlif, xoşbəxtlikdən zərərsiz olan hərəkətlərə də çevirmişlər. Deməli, sonradan bu qədər sirrli olan sevilən şəxsə qarşı ölüm istəyi, onunla münasibətin erkən dövründən qaynaqlanır.

Yuxusunun yozumuna haqq qazandıran, sevimli böyük uşağının ölümünü istədiyi görünən ata da, bu istəyin bir vaxtlar ona qəribə olmadığını xatırlamağa məcbur edilməlidir. Bu uşaq hələ bəbək ikən, evlilik seçimindən narazı olan kişi, onun üçün heç nə ifadə etməyən bu kiçik varlığın ölməli olduğunu düşünəndə, yenidən azad olacağını və azadlığından daha yaxşı istifadə edəcəyini çox vaxt təsəvvür edirdi. Oxşar nifrət təkanlarının çoxlu sayda nümunəsi üçün də eyni mənşəyi sübut etmək mümkündür; onlar keçmişə aid olan, bir vaxtlar şüurlu olan və ruh həyatında rol oynayan bir şeyə aid xatirələrdir. Siz bundan belə nəticə çıxarmaq istəyəcəksiniz ki, bir şəxsə qarşı münasibətdə bu cür dəyişikliklər baş verməyibsə, əgər bu münasibət əvvəldən eyni mənalı olubsa, belə istəklər və belə yuxular olmamalıdır. Mən bu nəticəni sizə güzəştlə qəbul etməyə hazıram, yalnız sizə xatırlatmaq istəyirəm ki, yuxunun sözlərinə deyil, yozumundan sonra onun mənasına diqqət yetirin. Manifest yuxuda sevilən şəxsin ölümü yalnız qorxulu bir maska taxmış ola bilər, amma tamamilə başqa bir şeyi ifadə edir, yaxud da sevilən şəxs başqa biri üçün aldadıcı bir əvəz kimi nəzərdə tutula bilər.

Eyni hadisə sizin qəlbinizdə başqa, çox daha ciddi bir sual oyadar. Siz deyəcəksiniz: Əgər bu ölüm arzusu bir dəfə mövcud olubsa və xatirə tərəfindən təsdiqlənirsə, bu yenə də bir izah deyil. O, artıq çoxdan üstələnilib, bu gün yalnız şüursuzda təsirsiz bir xatirə kimi mövcud ola bilər, lakin güclü bir təkan kimi yox. İkincisinə dəlil göstərən heç nə yoxdur. Bəs o, ümumiyyətlə yuxu tərəfindən niyə xatırlanır? Bu sual həqiqətən əsaslıdır; ona cavab verməyə çalışmaq bizi çox uzağa aparar və yuxu nəzəriyyəsinin ən əhəmiyyətli məqamlarından birində mövqe tutmağa məcbur edərdi. Lakin mən müzakirələrimizin çərçivəsində qalmağa və imtina etməyə məcburam. Hazırkı mərhələdə bu imtinaya hazırlaşın. Gəlin, üstələnilmiş bu arzunun yuxu qozğuducu kimi aşkarlandığı faktiki dəlili ilə kifayətlənək və digər pis arzuların da keçmişdən eyni mənşəyə malik olub-olmadığını araşdırmağa davam edək.

Gəlin, yuxu görənin məhdudiyyətsiz eqoizminə əsasən izah edə biləcəyimiz aradan qaldırma arzularında qalaq.

Belə bir arzu yuxu qurucusu kimi çox vaxt aşkarlanır. Həyatda bizə kiməsə mane olduğu zaman, həyat münasibətlərinin mürəkkəbliyi nəzərə alınarsa, bu nə qədər tez-tez baş verir, dərhal yuxu onu öldürməyə hazırdır, istər o ata olsun, ana olsun, bacı-qardaş olsun, həyat yoldaşı olsun və s. Biz insan təbiətinin bu alçaqlığına kifayət qədər təəccüblənmişdik və yuxuların yozumunun bu nəticəsinin düzgünlüyünü asanlıqla qəbul etməyə heç də meyilli deyildik. Lakin belə arzuların mənşəyini keçmişdə axtarmağa diqqətimiz yönəldildikdə, dərhal fərdi keçmişin o dövrünü kəşf edirik ki, bu eqoizm və yaxınlarımıza qarşı belə arzu təkanları artıq heç nə qəribə gəlmir. Bu, uşağın, sonradan amneziya ilə örtülən həmin ilk illərdə, bu eqoizmi tez-tez ekstremal formada nümayiş etdirdiyi, lakin müntəzəm olaraq ona doğru açıq başlanğıclar və ya daha doğrusu, ondan qalan qalıqlar aşkar etdiyi dövrdür. Uşaq əslində əvvəlcə özünü sevir və yalnız sonradan başqalarını sevməyi, Mənindən başqalarına bir şey qurban verməyi öyrənir. Onun əvvəldən sevməyə başladığı şəxsləri də ilk növbədə ona lazım olduğu üçün, onlardan imtina edə bilmədiyi üçün, yəni yenə eqoist motivlərdən irəli gələrək sevir. Yalnız sonradan sevgi təkanı eqoizmdən asılılıqdan qurtulur. Uşaq əslində eqoizm sayəsində sevməyi öyrənib.

Bu münasibətdə uşağın qardaş-qızlarına qarşı mövqeyini valideynlərinə qarşı mövqeyi ilə müqayisə etmək öyrədici olacaqdır. Kiçik uşaq qardaş-qızlarını mütləq sevmir, çox vaxt açıq-aşkar sevmir. Onların öz rəqibləri olduğunu şübhəsiz ki, nifrət edir və bu mövqeyin uzun illər boyu, yetkinlik dövrünə qədər, hətta daha sonra da fasiləsiz davam etdiyi məlumdur. Bu mövqe çox vaxt daha incə bir mövqe ilə əvəz olunur və ya daha yaxşı desək: üstünə örtülür, lakin düşmənçilik mövqeyinin çox qaydalı şəkildə daha erkən olduğu görünür. Bu, xüsusilə yeni bir qardaş və ya qız gəldikdə, 2½-dən 4 və 5 yaşına qədər olan uşaqlarda ən asan müşahidə edilə bilər.

Yeni gələn adətən çox soyuq qarşılanır. “Mən onu istəmirəm, leylək onu geri aparsın” kimi ifadələr olduqca adi haldır. Sonralar gələn şəxsi aşağılamaq üçün hər fürsətdən istifadə olunur və ona zərər verməyə, birbaşa sui-qəsd cəhdlərinə belə təəccüblənmək lazım deyil. Yaş fərqi azdırsa, uşaq daha intensiv ruh fəaliyyətinin oyandığı anda rəqibi artıq hazır tapır və onunla uyğunlaşır. Yaş fərqi böyükdürsə, yeni uşaq əvvəldən maraqlı bir obyekt, bir növ canlı kukla kimi müəyyən rəğbət hissləri oyada bilər və səkkiz və ya daha çox yaş fərqi olduqda, xüsusilə qızlarda, qoruyucu, analıq hissləri ortaya çıxa bilər. Amma dürüst desək, yuxunun arxasında qardaş-qızların ölümünə olan istəyi aşkarlayanda, bu istəyi nadir hallarda sirli tapmaq lazım deyil və onun nümunəsini erkən uşaqlıq dövründə, çox vaxt da birgə yaşadıqları sonrakı illərdə asanlıqla göstərmək olar.

Yəqin ki, sakinləri arasında şiddətli münaqişələr olmayan uşaq otağı yoxdur. Motivlər valideynlərin sevgisi, ortaq mülk və yaşayış sahəsi uğrunda rəqabətdir. Düşmənçilik hissləri həm böyük, həm də kiçik qardaş-qızlara yönəlir. İnanıram ki, bu sözü Bernard Şou deyib: Əgər gənc bir ingilis xanımının anasından daha çox nifrət etdiyi biri varsa, bu onun böyük bacısıdır. Lakin bu ifadədə bizi təəccübləndirən bir şey var. Qardaş nifrəti və rəqabəti zəruri halda başa düşülə bilər, amma nifrət hissləri qızla ana, valideynlə uşaqlar arasındakı münasibətə necə nüfuz edə bilər?

Bu münasibət şübhəsiz ki, uşaqlar tərəfindən baxıldıqda da daha əlverişlidir. Gözləntilərimiz də bunu tələb edir; valideynlə uşaqlar arasındakı sevginin çatışmazlığını, qardaş-qızlar arasındakı sevginin çatışmazlığından daha çox qəbuledilməz tapırıq. Birinci halda bir şeyi müqəddəsləşdirmişik, ikinci halda isə onu profan saxlamışıq. Lakin gündəlik müşahidə bizə göstərə bilər ki, valideynlər ilə böyümüş uşaqlar arasındakı hissi münasibətlər cəmiyyətin qoyduğu idealın nə qədər gerisində qalır, orada nə qədər düşmənçilik hazırda durur və əgər ehtiram və həssas hisslərin əlavələri onları saxlamasaydı, bu düşmənçilik özünü ifadə edərdi. Bunun səbəbləri hamıya məlumdur və eyni cinsli olanları bir-birindən ayırmağa, qızı anadan, atanı oğuldan ayırmağa yönəlmiş bir tendensiya nümayiş etdirir. Qız anasında öz iradəsini məhdudlaşdıran və cəmiyyətin tələb etdiyi cinsi azadlıqdan imtinanı onun üzərinə yükləmək vəzifəsi ilə həvalə olunmuş avtoriteti tapır; bəzi hallarda isə sıxışdırmaya qarşı müqavimət göstərən rəqib kimi də çıxış edir. Eyni hadisə oğul ilə ata arasında daha da açıq şəkildə təkrarlanır. Oğul üçün atada istəksizliklə qatlanılan hər bir sosial məcburiyyət təcəssüm olunur; ata ona iradəni ifadə etməyə, erkən cinsi həzz almağa və ortaq ailə mülkləri mövcud olduqda, onların həzzinə çıxışı bağlayır. Atanın ölümünü gözləmək, taxt varisi halında faciəvi bir zirvəyə yüksəlir. Ata ilə qız, ana ilə oğul arasındakı münasibət daha az təhlükəli görünür. İkincisi, heç bir eqoist mülahizə ilə pozulmayan, dəyişməz həssaslığın ən təmiz nümunələrini verir.

Bu qədər adi və hamıya məlum olan şeylər haqqında nə üçün danışırıq? Çünki onların həyatdakı əhəmiyyətini inkar etmək və cəmiyyətin tələb etdiyi ideali, həqiqətən yerinə yetirildiyindən çox daha tez-tez yerinə yetirilmiş kimi təqdim etmək istiqamətində açıq-aşkar bir meyil mövcuddur. Lakin psixoloqun həqiqəti deməsi, bu vəzifənin sinikə buraxılmasından daha yaxşıdır. Həqiqətən də, bu inkar yalnız real həyata aiddir. Nəsr və dramatik poeziya sənətinə bu idealın pozulmasından yaranan motivlərdən istifadə etmək azadlığı verilib.

İnsanların böyük bir qismində yuxunun onları aradan qaldırmaq istəyini ifadə etdiyinə təəccüblənməyə ehtiyac yoxdur.

Bu, valideynlərin, xüsusilə də eyni cinsli valideynin aradan qaldırılması istəyini üzə çıxarır. Fərz edə bilərik ki, o, oyaq həyatda da mövcuddur və hətta bəzən şüurlu olur, əgər başqa bir motivlə maskalana bilərsə; məsələn, 3-cü nümunədəki yuxu görənin atasının faydasız əziyyətinə göstərdiyi rəhm kimi. Düşmənçilik nadir hallarda münasibəti təkbaşına idarə edir, çox vaxt daha incə hisslərin arxasında qalır, onlar tərəfindən boğulur və yuxunun onu təcrid etməsini gözləməli olur. Yuxu belə bir təcrid nəticəsində bizə həddindən artıq böyük göstərdiyi şey, yozumdan sonra həyatın ümumi kontekstinə daxil edildikdə yenidən kiçilir (H. Sachs). Lakin biz bu yuxu arzusunu həyatda heç bir əsası olmayan və böyüyün ayıq halda ona heç vaxt etiraf etməli olmadığı yerlərdə də tapırıq. Bunun səbəbi, xüsusilə eyni cinsli şəxslər arasında yadlaşmanın ən dərin və qanunauyğun motivinin artıq erkən uşaqlıq dövründə özünü büruzə verməsidir.

Mən cins xarakterinin açıq vurğulanması ilə sevgi rəqabətini nəzərdə tuturam. Oğlan kiçik uşaq ikən anasına xüsusi bir həssaslıq inkişaf etdirir, onu özünə məxsus hesab edir və atasını bu tək mülkiyyətə iddia edən rəqib kimi qəbul edir; eyni şəkildə, kiçik qız da anasını atası ilə olan həssas əlaqəsini pozan və özünün çox yaxşı doldura biləcəyi bir yeri tutan şəxs kimi görür. Müşahidələrdən aydın olur ki, bu mövqelər hansı qədər erkən illərə gedib çıxır; biz bunları Edip kompleksi adlandırırıq, çünki bu əfsanə oğlanın vəziyyətindən irəli gələn iki ekstremal arzunu — atasını öldürmək və anasını arvad etmək — çox cüzi bir yumşaltma ilə reallaşdırır. Edip kompleksinin uşaqların valideynlərinə olan münasibətini tamamilə əhatə etdiyini iddia etmək istəmirəm; bu münasibət çox daha mürəkkəb ola bilər. Həmçinin, Edip kompleksi az və ya çox dərəcədə inkişaf etmişdir, hətta tərsinə çevrilə bilər, lakin o, uşaq psixik həyatının qanunauyğun və çox əhəmiyyətli bir faktorudur və insan onun təsirini və ondan irəli gələn inkişafların təsirini şişirtməkdən çox, kiçiltmək təhlükəsi ilə üzləşir. Bundan əlavə, uşaqlar Edip mövqeyi ilə tez-tez valideynlərin təşviqinə reaksiya verirlər; valideynlər sevgi seçimlərində çox vaxt cins fərqindən rəhbərlik alırlar, belə ki, ata qızını, ana oğlunu üstün tutar və ya evlilikdə soyuqluq halında, dəyəri azalmış sevgi obyektinin əvəzi kimi qəbul edirlər.

Psixoanalitik tədqiqatlar dünyasının Edip kompleksinin aşkarlanmasına çox minnətdar olduğunu iddia etmək olmaz. Əksinə, bu, böyüklərin ən şiddətli müqavimətini doğurmuşdur və bu qınanan və ya tabu edilmiş hisslər əlaqəsinin inkarında iştirak etməyən şəxslər, sonradan kompleksə yenidən şərh verməklə onun dəyərini əlindən alaraq öz günahlarını təzmin etmişlər. Dəyişməz inancım budur ki, burada inkar ediləcək və ya gözəlləşdiriləcək heç nə yoxdur. İnsanlar, yunan mifinin özü tərəfindən qaçılmaz bir tale kimi tanınan həqiqətlə barışmalıdırlar. Həyatdan qovulmuş Edip kompleksinin poeziyaya buraxılması, sanki sərbəst istifadəyə verilməsi yenə də maraqlıdır. O. Rank ətraflı bir tədqiqatında göstərmişdir ki, məhz dramatik poeziyaya Edip kompleksi sonsuz dəyişikliklər, zəiflətmələr və maskalanmalar şəklində, yəni artıq senzuranın əsəri kimi tanıdığımız bu təhriflərlə zəngin motivlər təqdim etmişdir. Deməli, bu Edip kompleksini, sonrakı həyatda valideynləri ilə konfliktlərdən xoşbəxtliklə yayınmış olan yuxu gördənlərə də aid edə bilərik və onunla sıx bağlı olaraq, valideynə nisbət edilən cinsi qorxutma və ya erkən uşaqlıq cinsi fəaliyyətinin məhdudlaşdırılmasına reaksiya olan kastrasiya kompleksini adlandırdığımız şeyi tapırıq.

İndiyə qədərki araşdırmalarla uşaq psixik həyatının öyrənilməsinə yönəldildiyimiz üçün, artıq gözləntimiz də ola bilər, digər qisim qadağan olunmuş yuxu arzularının, yəni həddindən artıq cinsi təhriketmələrin mənşəyinin də oxşar şəkildə aydınlaşdırılacağını gözləyirik. Beləliklə, uşaqlıq cinsi həyatının inkişafını da öyrənmək üçün təkan alırıq və bu məqsədlə müxtəlif mənbələrdən aşağıdakıları öyrənirik: Əvvəlcədən qeyd etmək lazımdır ki, uşağa cinsi həyatın olmamasını mənimsəmək və cinsiliyin yalnız pubert dövründə, cinsiyyət orqanlarının yetkinləşməsi ilə başladığını fərz etmək, davam etdirilə bilməyəcək bir səhvdir. Əksinə, uşaq əvvəldən etibarən zəngin bir cinsi həyata malikdir və bu həyat sonradan normal hesab ediləndən bir çox baxımdan fərqlənir. Yetkinlərin həyatında “pervers” adlandırdığımız şey, normadan aşağıdakı hallarda ayrılır: birincisi, növ səddinin (insan ilə heyvan arasındakı uçurumun) aşılması; ikincisi, iyrənmə səddinin aşılması; üçüncüsü, qohumluq səddinin (qan qohumları ilə cinsi təmin axtarmaq qadağası) aşılması; dördüncüsü, eynicinslilik; və beşincisi, cinsiyyət rolunun digər orqanlara və bədən hissələrinə transferi. Bu sədlərin hamısı əvvəldən mövcud deyil, əksinə, inkişaf və tərbiyə prosesində tədricən qurulur. Kiçik uşaq bu sədlərdən azaddır. O, hələ insan ilə heyvan arasında böyük bir uçurum bilmir; insanın heyvandan üstünlüyünü vurğulayan təkəbbür ona yalnız sonradan qazandırılır. O, əvvəlcə ifrazat qarşısında iyrənmə göstərmir, lakin tərbiyənin təsiri altında bunu yavaş-yavaş öyrənir; cinslər arasındakı fərqə xüsusi əhəmiyyət vermir, əksinə, hər iki cinsə eyni cinsiyyət quruluşunu aid edir; ilk cinsi istəklərini və marağını özünə ən yaxın və digər səbəblərə görə ən çox sevdiyi şəxslərə — valideynlərə, bacı-qardaşlara, baxıcılara yönəldir; və nəhayət, sonradan məhəbbət münasibətinin zirvəsində yenidən üzə çıxan bir şeyi göstərir: o, həzz yalnız cinsiyyət orqanlarından gözləmir, əksinə, bədənin bir çox digər hissələri də eyni həssaslığı özünə tələb edir, analoji həzz hissləri yaradır və beləliklə, cinsiyyət orqanlarının rolunu oynaya bilər. Deməli, uşağı “polimorf pervers” adlandırmaq olar. Və əgər o, bütün bu meylləri yalnız iz dərəcəsində ifadə edirsə, bu, bir tərəfdən onların sonrakı həyat dövrü ilə müqayisədə az intensivliyə malik olması, digər tərəfdən isə tərbiyənin uşağın bütün cinsi ifadələrini dərhal şiddətlə boğması ilə əlaqədardır. Bu boğma, böyüklərin uşaq cinsi ifadələrinin bir hissəsini nəzərdən qaçırmağa və digər hissəsini onun cinsi təbiətini dəyişdirərək cinsi xarakterindən soyundurmağa çalışması, nəhayət, bütün bunları inkar edə bilmələri ilə, demək olar ki, nəzəriyyəyə çevrilir. Çox vaxt eyni adamlar əvvəlcə uşaq otağında uşaqların bütün cinsi qüsurlarına qarşı qəddarlıqla mübarizə aparırlar, sonra isə yazı masasında həmin uşaqların cinsi təmizliyini müdafiə edirlər. Uşaqlar öz başlarına buraxıldıqda və ya başdan çıxarıldıqda, çox vaxt əhəmiyyətli dərəcədə pervers cinsi fəaliyyət nümunələri göstərirlər. Təbii ki, böyüklər bunu «uşaq işi» və «oyun» kimi ciddi qəbul etməməkdə haqlıdırlar, çünki uşaq nə adət məhkəməsi qarşısında, nə də qanun qarşısında tam hüquqlu və məsul sayıla bilər; lakin bu hadisələr mövcuddur, onlar həm gətirilmiş konstitusiyanın əlamətləri, həm də sonrakı inkişafların səbəbləri və stimulları kimi əhəmiyyət kəsb edir, uşaq cinsi həyatı və dolayısı ilə ümumi insan cinsi həyatı haqqında bizə məlumat verirlər. Beləliklə, əgər biz təhrif olunmuş yuxularımızın arxasında bütün bu pervers istək meyllərini yenidən tapırıqsa, bu yalnız o deməkdir ki, yuxu bu sahədə də uşaq vəziyyətinə geri qayıtmışdır.

Bu qadağan olunmuş istəklər arasında xüsusi diqqət yetirməyə layiq olanlar, yəni valideynlər və bacı-qardaşlarla cinsi əlaqəyə yönəlmiş insest istəklərdir. Siz bilirsiniz ki, insan cəmiyyətində belə əlaqələrə qarşı hansı iyrənmə hiss olunur və ya ən azından göstərilir və buna qarşı yönəlmiş qadağalara hansı qətiyyətlə riayət olunur. Bu insestdən iyrənməni izah etmək üçün nəhəng səylər göstərilmişdir. Bəziləri təbiətin seleksiya məqsədlərinin olduğunu, bu qadağanın psixiki olaraq bu məqsədləri təmsil etdiyini qəbul edirlər, çünki insest irqi xarakterləri pisləşdirərdi; digərləri isə uşaqlıqdan birlikdə yaşamağın cinsi həvəsi nəzərə alınan şəxslərdən yayındırdığını iddia edirlər. Əslində, hər iki halda insestdən qaçınma avtomatik olaraq təmin olunardı və niyə güclü bir həvəsin mövcudluğuna daha çox işarə edən sərt qadağalara ehtiyac duyulduğunu başa düşmək olmazdı. Psixoanalitik araşdırmalar qəti şəkildə göstərmişdir ki, insest sevgi seçimi əksinə, ilk və mütəmadi olandır və yalnız sonradan ona qarşı müqavimət başlayır; bu müqavimətin fərdi psixologiyadan irəli gəldiyini qəbul etmək isə yəqin ki, düzgün deyil.

Gəlin, uşaq psixologiyasına dərinləşməyin yuxunun anlaşılması üçün bizə nə verdiyini ümumiləşdirək. Biz təkcə unudulmuş uşaq hadisələrinin materialının yuxuya əlçatan olduğunu tapdıq, həm də gördük ki, uşaqların ruh həyatı bütün özünəməxsusluqları, eqoizmi, insest seçim və s. ilə birlikdə yuxu üçün, yəni şüursuzluqda hələ də davam edir və yuxu bizi hər gecə bu uşaq mərhələsinə qaytarır. Bu, ruh həyatının şüursuzluğunun uşaq xarakterli olduğunu təsdiqləyir. İnsanlarda bu qədər pisliyin olması haqqında təəccübləndirici təəssürat azalmağa başlayır. Bu dəhşətli pislik sadəcə ruh həyatının başlanğıc, ibtidai və uşaq xarakterli hissəsidir; biz bunu uşaqlarda fəaliyyət göstərdiyini görə bilərik, lakin onun ölçülərinin kiçik olması səbəbindən bir hissəsini nəzərdən qaçırırıq, bir hissəsini isə uşaqlardan etik yüksəklik tələb etmədiyimiz üçün ciddi qəbul etmirik. Yuxu bu mərhələyə geri qayıtdıqda, sanki içimizdəki pisliyi üzə çıxarmış kimi təəssürat yaradır. Lakin bu, bizə qorxu aşılamış aldadıcı bir təzahürdür. Biz yuxuların yozumuna görə fərz etmək istədiyimiz qədər pis deyilik.

Əgər yuxulardakı pis meyllər sadəcə uşaq xarakterli hallardırsa, yəni yuxu bizi sadəcə düşünmə və hiss etmə baxımından yenidən uşaqlara çevirərək etik inkişafımızın başlanğıcına qayıtdırsa, onda ağıllı şəkildə bu pis yuxulara görə utanmağımıza ehtiyac yoxdur. Yalnız ağıllı olan ruh həyatının bir hissəsidir, ruhda bundan əlavə ağıllı olmayan bir çox şeylər də baş verir və beləliklə, biz ağılsız şəkildə belə yuxulara görə utanırıq. Onları yuxu senzurasına məruz qoyuruq, əgər bu istəklərdən biri nadir hallarda şüura bu qədər dəyişdirilməmiş formada nüfuz edirsə ki, onu tanımalı oluruqsa, utanırıq və qəzəblənirik, hətta bəzən dəyişdirilmiş yuxulara görə də elə utanırıq ki, sanki onları başa düşürük. Yalnız “sevgi xidmətləri” haqqında yozulmamış yuxusuna görə qəzəblənmiş həmin dürüst yaşlı xanımın hökmünü xatırlayın. Deməli, məsələ hələ həll olunmayıb və yuxudakı pisliklə daha da məşğul olduqda insan təbiətinin başqa bir hökmünə və başqa bir qiymətləndirilməsinə nail ola biləcəyimiz mümkündür.

Bütün araşdırmanın nəticəsi olaraq iki məlumata nail oluruq, lakin bunlar yalnız yeni tapmacaların və yeni şübhələrin başlanğıcı deməkdir. Birincisi: Yuxu işlənməsinin geriləməsi təkcə formal deyil, həm də maddidir. O, yalnız düşüncələrimizi primitiv ifadə formasına çevirmir, həm də primitiv ruh həyatımızın xüsusiyyətlərini, Mənin köhnə üstünlüyünü, cinsi həyatımızın ilkin təkanlarını, hətta simvolik əlaqəni belə qəbul edə bilsək, köhnə intellektual mülkiyyətimizi belə yenidən oyadır. İkincisi: Bir zamanlar hökmran olan və tək hökmran olan bütün bu köhnə uşaq xarakterli şeyləri bu gün şüursuzluğa aid etməliyik; şüursuzluq haqqındakı təsəvvürlərimiz isə indi dəyişir və genişlənir. Şüursuzluq artıq hazırda gizli olanın adı deyil; şüursuzluq öz istəkləri, öz ifadə tərzi və başqa yerlərdə qüvvədə olmayan özünəməxsus psixi mexanizmləri olan xüsusi bir psixi sahədir. Lakin yuxuların yozumu vasitəsilə təxmin etdiyimiz latent yuxu düşüncələri bu sahəyə aid deyil; onlar əksinə, oyaq halda da belə düşünə biləcəyimiz kimidirlər.

Onlar yenə də şüursuzdurlar; bəs bu ziddiyyət necə həll olunur? Burada bir ayırma aparılmalı olduğunu sezməyə başlayırıq. Şüurlu həyatımızdan gələn və onun xarakterlərini bölüşən bir şey — biz buna gündüz qalıqlar deyirik — şüursuzluq sahəsindən gələn başqa bir şeylə yuxu yaranması üçün birləşir. Yuxu işlənməsi bu iki hissə arasında baş verir. Gündüz qalıqların əlavə olunan şüursuzluq tərəfindən təsirlənməsi, yəqin ki, geriləmənin şərtini ehtiva edir. Bu, digər psixi sahələri araşdırmadan əvvəl, yuxunun mahiyyəti haqqında burada nail ola biləcəyimiz ən dərin məlumatdır. Lakin tezliklə, şüursuz yuxu düşüncələrinin xarakterini, həmin uşaq xarakterli sahənin şüursuzluğundan fərqləndirmək üçün başqa adla adlandırmaq vaxtı gələcək.

Təbii ki, yuxu zamanı psixi fəaliyyəti belə bir geriləməyə nəyin məcbur etdiyi sualını da qoya bilərik. Niyə o, yuxunu pozan psixi qıcıqları bu gerileməsiz həll etmir? Əgər o, yuxu senzurasının motivləri ilə köhnə, indi anlaşılmaz ifadə formasına bürünməyə məcburdursa, köhnə, indi üstələmiş psixi təkanların, istəklərin və xarakter xüsusiyyətlərinin yenidən canlandırılması, yəni formal geriləməyə əlavə olunan maddi geriləmə ona nəyə xidmət edir? Bizi qane edəcək yeganə cavab, yalnız belə bir yolla yuxunun yarana biləcəyi, dinamik olaraq yuxu qıcığının aradan qaldırılmasının başqa cür mümkün olmadığı olardı. Lakin bizdə hələlik belə bir cavab vermək hüququ yoxdur.

14 / 28

XIV. Mühazirə. Arzunun yerinə yetirilməsi

Hörmətli xanımlar və cənablar! Sizə indiyə qədər qət etdiyimiz yolu bir daha xatırlatmalıyam? Biz texnikamızı yuxu təhrifatına tətbiq edərkən necə onunla qarşılaşdıq, əvvəlcə ondan yayınmağı qərara aldıq və yuxunun mahiyyəti haqqında həlledici məlumatları uşaq yuxularından əldə etdik? Sonra, bu araşdırmanın nəticələri ilə silahlanmış olaraq, yuxu təhrifatına birbaşa hücum etdik və, ümid edirəm, onu addım-addım aşdıq? İndi isə biz etiraf etməliyik ki, bir yolda və digər yolda tapdıqlarımız tam uyğun gəlmir. Hər iki nəticəni birləşdirmək və bir-biri ilə uzlaşdırmaq bizə vəzifə kimi qoyulur.

Hər iki tərəfdən bizə aydın oldu ki, yuxu işlənməsi əsasən düşüncələrin hallüsinativ təcrübəyə çevrilməsindən ibarətdir. Bunun necə baş verə biləcəyi kifayət qədər sirrlidir, lakin bu, ümumi psixologiyanın məsələsidir və burada bizi məşğul etməməlidir. Uşaq yuxularından biz öyrəndik ki, yuxu işlənməsi yuxunu pozan psixi qıcığın arzunun yerinə yetirilməsi yolu ilə aradan qaldırılmasını nəzərdə tutur. Təhrif olunmuş yuxular haqqında, onları yozumlamağı öyrənməzdən əvvəl, biz bənzər bir şey deyə bilməzdik. Lakin gözləntimiz əvvəldən belə idi ki, təhrif olunmuş yuxuları uşaq yuxuları ilə eyni baxış bucağından nəzərdən keçirə bilək. Bu gözləntinin ilk təmin edilməsi bizə onu anlamağa imkan verdi ki, əslində bütün yuxular — uşaqların yuxularıdır, uşaq materialı, uşaq psixi hərəkətləri və mexanizmləri ilə işləyir. Yuxu təhrifatını aşmış hesab etdikdən sonra, təhrif olunmuş yuxular üçün də arzunun yerinə yetirilməsi kimi qəbul edilmənin qüvvədə olub-olmadığını araşdırmağa başlamalıyıq.

Biz yaxın vaxtlarda yuxuların bir sıra nümunələrini yozuma təbi etmişik, lakin həzz prinsipi tamamilə nəzərdən qaçırılmışdır. Mən əminəm ki, bu zaman sizə dəfələrlə sual yaranmışdır: Yuxu işlənməsinin məqsədi olduğu iddia edilən arzunun yerinə yetirilməsi haradadır? Bu sual əhəmiyyətlidir; çünki o, bizim cahil tənqidçilərimizin sualına çevrilmişdir. Bildiyiniz kimi, insanlığın intellektual yeniliklərə qarşı instinktiv müdafiə meyli var. Bu meylin ifadələrindən biri də odur ki, belə bir yenilik dərhal ən kiçik həddə endirilir, mümkün qədər bir şüar halına salınır. Yeni yuxu nəzəriyyəsi üçün arzunun yerinə yetirilməsi belə bir şüar halına gəlmişdir. Cahil sual verir: Həzz prinsipi haradadır? Yuxunun həzz prinsipi olması lazım olduğunu eşidən kimi, dərhal bu sualı verir və onu verərkən, cavabını da inkarçı şəkildə verir. Onun dərhal sayısız öz yuxu təcrübələri yadına düşür, həmin yuxularda xoşagəlməzlik ağır təşvişə qədər yuxu ilə bağlı olmuşdur, belə ki, psixoanalitik yuxu nəzəriyyəsinin iddiası ona xeyli inandırıcı görünmür. Bizim ona cavab vermək asandır: Təhrif olunmuş yuxularda həzz prinsipi açıq-aşkar ola bilməz, əksinə, onu axtarmaq lazımdır, belə ki, yuxunun yozumundan əvvəl onu göstərmək olmaz. Biz həmçinin bilirik ki, bu təhrif olunmuş yuxuların istəkləri qadağan olunmuş, senzura tərəfindən rədd edilmiş istəklərdir, onların mövcudluğu məhz yuxunun təhrifinin səbəbi, yuxu senzurasının müdaxiləsinin motivinə çevrilmişdir. Lakin cahil tənqidçiyə başa salmaq çətindir ki, yuxunun yozumundan əvvəl onun həzz prinsipini soruşmaq olmaz. O, bunu yenə də təkrar-təkrar unutacaq.

Arzunun yerinə yetirilməsi nəzəriyyəsinə qarşı onun inkarçı mövqeyi əslində yuxu senzurasının nəticəsindən başqa bir şey deyil, senzuralanmış yuxu istəklərinin rədd edilməsinin əvəzi və axınıdır.

Əlbəttə, biz də özümüzü izah etmək ehtiyacı duyacağıq ki, niyə xoşagəlməz məzmunlu bu qədər çox yuxu var və xüsusilə, niyə təşviş yuxuları mövcuddur. Bu zaman biz ilk dəfə yuxuda emosiyalar problemi ilə qarşılaşırıq, bu problem ayrıca bir tədqiqata layiqdir, lakin təəssüf ki, bizim diqqətimizi cəlb edə bilməz. Əgər yuxu arzunun yerinə yetirilməsidirsə, onda yuxuda xoşagəlməz hisslər mümkün olmamalıdır; bu məsələdə cahil tənqidçilər haqlı görünür. Lakin onların nəzərə almadığı üç növ mürəkkəblik mövcuddur.

Birincisi: yuxu işlənməsinin bir istəyin ödənilməsini tam olaraq yarada bilməməsi mümkündür, belə ki, yuxu düşüncələrinin xoşagəlməz affektindən bir hissə açıq yuxuya qalır. Təhlil sonra göstərməlidir ki, bu yuxu düşüncələri onlardan formalaşan yuxudan daha da çox xoşagəlməz idi.

Bu qədərini hər dəfə sübut etmək olar. Onda biz etiraf edirik ki, yuxu işlənməsi öz məqsədinə çatmayıb, eynilə susuzluq yuxusunun susuzluq qıcığına cavab verib susuzluğu yatırmaq niyyətini yerinə yetirmədiyi kimi. İnsan susuz qalır və içmək üçün oyandırılmalıdır. Lakin bu, həqiqətən də düzgün bir yuxu idi, o, öz mahiyyətindən heç nə itirməmişdi. Biz deməliyik: Ut desint vires, tamen est laudanda voluntas. Heç olmasa, aydın tanınan niyyət təqdirəlayiq qalır.

Belə uğursuzluq halları nadir hadisə deyil. Yuxu işlənməsinin affektləri məzmun kimi öz mənasına uyğun dəyişdirməsinin məzmunlara nisbətən nə qədər çətin olduğu da buna təsir edir; affektlər bəzən çox davamlı olurlar. Beləliklə, yuxu işlənməsi yuxu düşüncələrinin xoşagəlməz məzmununu bir istəyin ödənilməsinə çevirir, halbuki xoşagəlməz affekt hələ də dəyişməz qalır. Belə yuxularda affekt məzmunla heç cür uyğun gəlmir və tənqidçilərimiz deyə bilərlər ki, yuxu o qədər az istəyin ödənilməsidir ki, onun özündə zərərsiz bir məzmun belə xoşagəlməz qəbul edilə bilər. Biz bu ağılsız qeydə qarşı etiraz edəcəyik ki, yuxu işlənməsinin istəyin ödənilməsi tendensiyası məhz belə yuxularda ən aydın, çünki təcrid olunmuş şəkildə üzə çıxır. Səhv ondan irəli gəlir ki, nevrozları tanımayanlar məzmun və affekt arasındakı əlaqəni həddindən artıq sıx təsəvvür edirlər və buna görə də məzmunun dəyişdirildiyini, lakin ona aid olan affekt ifadəsinin dəyişdirilmədiyini dərk edə bilmirlər.

Daha ikinci, çox daha vacib və daha dərinə nüfuz edən bir amil var ki, onu da cahil nəzərdən qaçırır. Bu amil aşağıdakı kimidir. Bir arzunun yerinə yetirilməsi şübhəsiz həzz gətirməlidir, amma sual ondan ibarətdir ki, kimə? Təbii ki, istəyi olan şəxsə. Lakin biz yuxu görən haqqında bilirik ki, o, öz istəkləri ilə çox xüsusi bir münasibət saxlayır. O, bu istəkləri rədd edir, onlara senzura tətbiq edir, qısası, onları istəmir. Deməli, bu istəklərin təmin edilməsi ona həzz gətirə bilməz, yalnız bunun əksini gətirə bilər. Təcrübə göstərir ki, hələ izah edilməli olan bu əkslik təşviş formasında ortaya çıxır. Beləliklə, yuxu görən öz yuxu istəklərinə olan münasibətində yalnız iki şəxsin cəminə bərabər tutula bilər, lakin bu iki şəxs güclü bir ortaq xüsusiyyətlə bağlıdır. Digər bütün izahlardan əvəz olaraq, sizə məşhur bir nağıl təqdim edirəm ki, həmin nağılda eyni münasibətləri yenidən tapacaqsınız. Yaxşı bir pəri bir kasıb insan cütünə, kişi və qadına, ilk üç istəklərinin təmin ediləcəyini vəd edir. Onlar xoşbəxtdirlər və bu üç istəyi diqqətlə seçməyə qərar verirlər. Lakin qadın növbəti daxmadan gələn qızardılmış kolbasa qoxusuna aldanaraq, belə bir kolbasa cütü istəməyə vadar olur. Dərhal onlar orada görünür; bu, birinci arzunun yerinə yetirilməsidir. İndi kişi qəzəblənir və öz qəzəbindən kolbasaların qadının burnuna yapışmasını istəyir. Bu da baş verir və kolbasalar yeni yerlərindən tərpənmir; bu, ikinci arzunun yerinə yetirilməsidir, amma istək kişinin istəyidir; qadına bu arzunun yerinə yetirilməsi çox xoşagəlməzdir. Siz nağılın necə davam etdiyini bilirsiniz. Əsasən bir olduqları üçün, kişi və qadın, üçüncü istək kolbasaların qadının burnundan ayrılması olmalıdır. Biz bu nağılı başqa kontekstlərdə də bir neçə dəfə istifadə edə bilərdik; burada o, yalnız bir nəfərin istəyinin digəri üçün xoşagəlməzliyə səbəb ola biləcəyinin imkanını nümayiş etdirmək üçün xidmət edir, əgər ikisi bir-biri ilə razı deyilsə.

O, təşviş yuxularının daha yaxşı başa düşülməsinə nail olmaq bizə çətin gəlməyəcək. Biz yalnız bir müşahidədən istifadə edəcəyik və sonra müxtəlif dəlillərlə əsaslandırıla bilən bir fərziyyəyə əməl edəcəyik. Bu müşahidə ondan ibarətdir ki, təşviş yuxuları çox vaxt elə bir məzmuna malik olur ki, bu məzmun tamamilə təhrifdən uzaqdır, demək olar ki, senzura qanunlarından yayınmışdır. Təşviş yuxusu çox vaxt açıq-aşkar bir arzunun yerinə yetirilməsidir, əlbəttə ki, məqbul arzunun yox, rədd edilmiş bir arzunun yerinə yetirilməsidir. Senzuranın yerini təşvişin inkişafı tutmuşdur. Uşaq yuxusu üçün açıq şəkildə icazə verilmiş bir istəyin açıq təmin edilməsi olduğunu söyləmək olar; adi, təhrif olunmuş yuxu üçün isə sıxışdırılmış bir istəyin gizli təmin edilməsi olduğunu söyləmək olar; lakin təşviş yuxusu üçün yalnız belə bir düstur uyğundur: o, sıxışdırılmış bir istəyin açıq təmin edilməsidir. Təşviş, sıxışdırılmış istəyin senzuranı üstələdiyinin, həmin istəyin öz təmin edilməsini senzura qarşı həyata keçirdiyinin və ya həyata keçirmək üzrə olduğunun əlamətidir. Biz anlayırıq ki, onun üçün arzunun yerinə yetirilməsi olan şey, bizim üçün, yəni yuxu senzurası tərəfində dayananlar üçün yalnız xoşagəlməz hisslər və müdafiə üçün səbəb ola bilər. Yuxuda ortaya çıxan təşviş, əgər belə demək olarsa, adətən aşağıda saxlanılan bu istəklərin gücündən irəli gələn təşvişdir. Bu müdafiənin niyə təşviş formasında ortaya çıxdığını yalnız yuxunun öyrənilməsindən təxmin etmək mümkün deyil; təşvişi açıq-aşkar başqa yerlərdə öyrənmək lazımdır.

Təhrif olunmamış təşviş yuxuları üçün keçərli olan eyni şeyi, qismən təhrifə uğramış təşviş yuxuları üçün və xoşagəlməz yuxular üçün də qəbul edə bilərik; bu xoşagəlməz yuxuların xoşagəlməz hissləri ehtimal ki, təşvişə yaxın hallara uyğun gəlir. Təşviş yuxusu adətən oyadan yuxu da olur; biz yuxunu kəsirik, hələ yuxunun sıxışdırılmış istəyi senzura qarşı tam təmin edilməsinə nail olmadan əvvəl. Bu halda yuxunun funksiyası uğursuz olub, lakin onun mahiyyəti buna görə dəyişməyib. Biz yuxunu gecə gözətçisi və ya yuxu gözətçisi ilə müqayisə etmişik; bu gözətçi yuxumuzu pozulmalardan qorumaq istəyir. Gecə gözətçisi də yatanları oyatmaq vəziyyətinə düşür, əgər o, pozulmanı və ya təhlükəni tək başına dəf etmək üçün özünü kifayət qədər güclü hiss etməzsə. Lakin bəzən biz yuxunu davam etdirməyi bacarırıq, hətta yuxu şübhəli xarakter almağa və təşvişə çevrilməyə başlayanda belə. Biz yuxuda özümüzə deyirik: «Bu sadəcə bir yuxudur» və yuxulamağa davam edirik.

Yuxu həvəsinin senzuranı üstələmək vəziyyətinə nə vaxt düşməli olduğu sualı ortaya çıxır. Bunun üçün şərt, yuxu həvəsi tərəfindən də, yuxu senzurası tərəfindən də yerinə yetirilə bilər. Həvəs bəzən naməlum səbəblərdən həddindən artıq güclənə bilər; lakin insan, çox vaxt bu qüvvələr nisbətinin dəyişməsinə yuxu senzurasının davranışının səbəb olduğunu hiss edir. Biz artıq eşitmişik ki, senzura hər bir fərdi halda müxtəlif intensivliklərlə işləyir, hər bir elementi fərqli dərəcədə sərtliklə müalicə edir; indi bizə əlavə fərziyyəni irəli sürmək uyğun gəlir ki, senzura ümumiyyətlə olduqca dəyişkəndir və eyni qəbuledilməz elementə qarşı hər dəfə eyni sərtliyi tətbiq etmir. Əgər belə olur ki, senzura ona qəflətən hücum etmək təhlükəsi yaradan bir yuxu həvəsinə qarşı bir dəfə aciz hiss edirsə, onda o, təhrif əvəzinə, əlində qalan son vasitəyə, yəni təşviş inkişafı ilə yuxu vəziyyətini tərk etməyə müraciət edir.

Bu zaman bizə diqqət çəkən odur ki, biz hələlik bu pis, rədd edilmiş həvəslərin niyə məhz gecə vaxtı qalxıb yuxumuzda bizi narahat etdiklərini ümumiyyətlə bilmirik. Cavab, yuxu vəziyyətinin təbiətinə əsaslanan bir fərziyyədən başqa bir şey ola bilməz. Gündüz vaxtı bu həvəslərin üzərinə ağır bir senzura təzyiqi düşür və bu, onlara adətən hər hansı bir təsir yolu ilə ifadə olunmağı qeyri-mümkün edir. Gecə vaxtı bu senzura, ehtimal ki, ruhi həyatın digər bütün maraqları kimi, tək yuxu həvəsinin xatirinə geri çəkilir və ya ən azı kəskin şəkildə azalır. Gecə vaxtı senzuranın bu azalmasıdır ki, qadağan edilmiş həvəslər yenidən qalxmağa icazə verilməsinə borcludur. Yuxusuzluqdan əziyyət çəkən nevrozlu xəstələr var ki, onlar bizə yuxusuzluqlarının əvvəlcə qəsdən seçildiyini etiraf edirlər. Onlar yuxuya getməyə cəsarət etmirdilər, çünki yuxularından, yəni senzuranın bu azalmasının nəticələrindən qorxurdular. Senzuranın geri çəkilməsinin buna baxmayaraq kobud bir ehtiyatsızlıq mənasına gəlmədiyini siz asanlıqla başa düşürsünüz. Yuxu vəziyyəti hərəkətliliyimizi iflic edir; pis niyyətlərimiz, hərəkət etməyə başlasalar belə, praktik olaraq zərərsiz olan bir yuxudan başqa heç nə edə bilməzlər və bu sakitləşdirici vəziyyəti, gecəyə aid olsa da, yuxu həyatına aid olmayan, son dərəcə ağlı başında olan yatan adamın qeydi xatırladır: Bu sadəcə bir yuxudur. Beləliklə, ona icazə verək və yuxuya davam edək.

Üçüncü olaraq, istəklərinə qarşı müqavimət göstərən yuxu görən şəxsin, bir-birindən ayrı, lakin müəyyən şəkildə sıx bağlı iki fərdin cəminə bərabər tutulması fikrini xatırlayırınızsa, arzunun yerinə yetirilməsi yolu ilə son dərəcə xoşagəlməz bir şeyin, yəni cəzanın necə yarana biləcəyinə dair başqa bir ehtimalı başa düşülən tapacaqsınız. Burada bizə yenidən üç istək haqqında nağıl izahat üçün xidmət edə bilər: boşqabdakı qızardılmış kolbasalar birinci fərdin, yəni qadının birbaşa arzunun yerinə yetirilməsidir; onun burnundakı kolbasalar isə ikinci fərdin, yəni kişinin arzunun yerinə yetirilməsidir, lakin eyni zamanda qadının ağılsız istəyinə görə cəzadır. Nevrozlarda biz nağılda yalnız qalan üçüncü istəyin motivləşdirilməsini yenidən tapacağıq. İnsan psixik həyatında belə cəza meyilləri çoxdur; onlar çox güclüdür və onlar xoşagəlməz yuxuların bir hissəsinin səbəbi kimi qəbul edilə bilər. Bəlkə indi deyəcəksiniz ki, bu üsulla məşhur arzunun yerinə yetirilməsindan çox az şey qalır. Lakin daha diqqətlə nəzər saldıqda, haqsız olduğunuzu etiraf edəcəksiniz. Yuxunun nə ola biləcəyinə dair sonradan qeyd ediləcək müxtəlifliyə — və bəzi müəlliflərə görə, nə olduğuna — qarşı, arzunun yerinə yetirilməsi—təşvişin yerinə yetirilməsi—cəzanın yerinə yetirilməsi həlli olduqca məhdud bir yanaşmadır. Bundan əlavə, təşviş istəyin birbaşa əksidir, əkslər assosiasiyada bir-birinə xüsusilə yaxın durur və şüursuzda, eşitdiyimiz kimi, üst-üstə düşür. Həmçinin, cəza da digər, senzura edən fərdin arzunun yerinə yetirilməsidir.

Ümumilikdə, mən arzunun yerinə yetirilməsi nəzəriyyəsinə qarşı etirazınıza heç bir taviz verməmişəm. Lakin biz istənilən təhrif olunmuş yuxuda arzunun yerinə yetirilməsini sübut etməyə məcburuq və bu vəzifədən yayınmaq istəmirik. Gəlin artıq yozumlanmış, bizə çox şey öyrədən üç pis teatr bileti haqqında, 1 florin 50 qəpikə olan yuxuya qayıdaq. Ümid edirəm ki, onu hələ də xatırlayırsınız. Əri gün ərzində ona yalnız üç ay kiçik olan dostu Elisenin nişanlandığını bildirən bir xanım, əri ilə teatrda oturduğunu yuxu görür. Parterin bir tərəfi demək olar ki, boşdur. Əri ona deyir ki, Elise və onun nişanlısı da teatra getmək istəyiblər, lakin yalnız pis biletlər tapdıqları üçün, bir florin 50 qəpikə üç bilet, bacarmayıblar. O, bunun böyük bədbəxtlik olmadığını düşünür. Biz yuxu düşüncələrinin bu qədər tez evlənməyə görə qəzəbə və ərinə qarşı narazılığa aid olduğunu təxmin etmişdik. Bu qaranlıq düşüncələrin necə arzunun yerinə yetirilməsinə çevrildiyini və onların izinin manifest məzmunda harada tapıldığını bilmək üçün maraqlana bilərik. İndi artıq bilirik ki, “tez, tələsik” elementi senzura tərəfindən yuxudan aradan qaldırılmışdır. Boş parket buna işarədir. Biz artıq öyrəndiyimiz simvolikadan kömək alaraq, indi həll olunmaz “bir florin 50-yə üç” ifadəsini daha yaxşı başa düşürük.” Üç həqiqətən bir kişini ifadə edir və aşkar element asanlıqla tərcümə olunur: cehizlə bir kişi almaq. (“Cehizimlə on qat yaxşısını ala bilərdim.”) Evlənmə açıq şəkildə teatra getməklə əvəz olunub. “Teatr biletlərini çox erkən almaq” ifadəsi birbaşa çox erkən evlənmənin yerinə keçir. Bu əvəzləmə isə arzunun yerinə yetirilməsinin işidir. Yuxu görən qadın dostunun nişan xəbərini aldığı gündəki qədər erkən evlənməsindən həmişə narazı deyildi. O, vaxtilə bununla fəxr edirdi və özünü dostundan üstün sayırdı. Sadə qızlar nişanlandıqdan sonra tez-tez bundan sevinc hissi etiraf edirmiş ki, artıq qadağan edilmiş bütün tamaşalara tezliklə teatra gedə biləcəklər, hər şeyi izləyə biləcəklər. Burada üzə çıxan baxmaq həvəsi və ya maraq, əlbəttə, əvvəlcə cinsi baxmaq həvəsi idi, cinsi həyata, xüsusilə valideynlərin cinsi həyatına yönəlmişdi və sonra qızları erkən evlənməyə tələsdirən güclü bir motivə çevrilmişdi. Bu cür teatr ziyarəti evli olmağın asan bir işarə əvəzinə çevrilir. Erkən evlənməsinə olan indiki qəzəbində o, beləliklə, erkən evlənmənin ona arzunun yerinə yetirilməsi olduğu, çünki baxmaq həvəsini təmin etdiyi dövrə geri qayıdır və bu köhnə arzu meyli ilə idarə olunan evlənməni teatra getməklə əvəz edir.

Gizli bir arzunun yerinə yetirilməsinin sübutu üçün ən rahat nümunəni seçmədiyimizi deyə bilərik. Digər təhrif olunmuş yuxularda da analoji şəkildə davranmalıyıq. Bunu qarşınızda edə bilmərəm və yalnız bunun hər yerdə uğurla nəticələnəcəyinə inamımı ifadə etmək istəyirəm. Amma

1) Uşaq sahibi olmayan qadında bu “üç”ün digər asan yozumunu qeyd etmirəm, çünki bu təhlil bunun üçün material verməmişdi.

Nəzəriyyənin bu nöqtəsində daha uzun dayanmaq istəyirəm. Təcrübə mənə öyrətdi ki, bu, bütün yuxu nəzəriyyəsinin ən təhlükəli hissələrindən biridir və bir çox ziddiyyətlər və yanlış anlaşılmalar ona bağlıdır. Bundan əlavə, bəlkə də hələ belə bir təəssürat altındasınız ki, mən iddiamın bir hissəsini artıq geri götürmüşəm, çünki yuxunun ya təmin olunmuş bir arzu, ya da bunun əksi, yəni gerçəkləşmiş bir təşviş və ya cəza olduğunu bildirmişəm və hesab edirsiniz ki, mənə daha çox məhdudiyyət qoyulması üçün fürsət yaranıb. Mən həmçinin belə bir ittihamı da eşitmişəm ki, özümə aydın görünsə də, şeyləri çox qısa və buna görə kifayət qədər inandırıcı təqdim edirəm.

Yuxuların yozumunda bizimlə bu qədər irəli gedən və indiyə qədər təqdim etdiyimiz hər şeyi qəbul edən bir şəxs, çox vaxt arzunun yerinə yetirilməsi mərhələsində dayanır və soruşur: Yuxunun hər dəfə bir mənası olduğunu və bu mənanın psixoanalitik texnika vasitəsilə üzə çıxarıla biləcəyini etiraf edirik; bəs, bütün aydınlığa rəğmən, bu məna niyə həmişə yenidən arzunun yerinə yetirilməsi düsturu içərisinə sıxışdırılmalıdır? Gecə düşüncəsinin mənası gündüz düşüncəsinin mənası qədər müxtəlif ola bilməzmi? Yəni yuxu bir dəfə ödənilmiş bir istəyə uyğun gələ bilər, başqa bir dəfə isə, sizin özünüzün dediyi kimi, bunun əksinə, gerçəkləşmiş bir qorxuya uyğun ola bilər; lakin o, həmçinin bir niyyət, bir xəbərdarlıq, lehinə və əleyhinə tərəfləri olan bir düşünmə, bir ittiham, bir vicdan xəbərdarlığı və ya yaxınlaşan bir nailiyyət üçün hazırlanma cəhdi və s. ifadə edə bilməzmi? Niyə həmişə yalnız bir istək və ya ən yaxşı halda onun əksi?

Bu məsələdə fərqlənmənin, digər cəhətlərdə razılıq olduqda, əhəmiyyətli olmadığını düşünmək olar. Yuxunun mənasını və onu tanıma yollarını tapmış olmağımız kifayətdir; əgər bu mənanı çox dar müəyyən etmiş olsaq, bu, ikinci dərəcəli məsələdir; lakin vəziyyət belə deyil. Bu məsələdəki bir yanlış anlama yuxu haqqında biliyimizin mahiyyətinə toxunur və onun nevrozların anlaşılmasındakı dəyərini təhlükə altına alır. Həmçinin, ticari həyatda “müsahiləlik” kimi yüksək qiymətləndirilən bu cür güzəşt, elmi fəaliyyətdə yerində deyil və daha çox zərərli sayılır.

Yuxunun niyə göstərilən mənada çoxmənalı olmamalı sualına verəcəyim ilk cavab, belə hallarda adətən olduğu kimidir: Niyə belə olmamalıdır, bilmirəm. Mənim buna etirazım yoxdur. İstəyirsinizsə, belə olsun. Yuxunun daha geniş və daha rahat başa düşülməsinə yalnız kiçik bir şey mane olur: əslində vəziyyət belə deyil. İkinci cavabımda vurğulayacağam ki, yuxunun müxtəlif düşüncə formalarına və intellektual əməliyyatlara uyğun gəldiyi fərziyyəsi mənə də yad deyil. Mən bir dəfə xəstəlik tarixçəsində ardıcıl üç gecə təkrarlanan və sonra bir daha təkrarlanmayan bir yuxunu təsvir etmişəm və bu davranışı, həyata keçirildikdən sonra geri qayıtmaya ehtiyacı olmayan bir niyyətə uyğun gəldiyi ilə izah etmişəm. Daha sonra etirafa uyğun gələn bir yuxu dərc etmişəm. Bəs mən necə olub da etiraz edə və yuxunun həmişə yalnız ödənilmiş bir istək olduğunu iddia edə bilərəm?

Mən bunu ona görə edirəm ki, yuxu üzərindəki səylərimizin bəhrəsini bizdən ala biləcək sadəlövrlüq səhv başa düşməyə icazə vermək istəmirəm; bu səhv başa düşmə yuxunu latent yuxu düşüncələri ilə qarışdırır və yuxu haqqında yalnız sonunculara aid olan bir şeyi ifadə edir. Əslində, yuxunun əvvəlki hissədə sadaladığımız hər şeyi təmsil edə və əvəz edə biləcəyi tamamilə doğrudur: bir qərar, xəbərdarlıq, mülahizə, hazırlıq, bir məsələnin həllinə cəhd və s. Lakin əgər diqqətlə baxsanız, görəcəksiniz ki, bunların hamısı yalnız yuxuya çevrilmiş latent yuxu düşüncələri üçün doğrudur. Yuxuların yozumundan öyrənirik ki, insanın şüursuz düşüncəsi belə qərarlar, hazırlıqlar, mülahizələr və s. ilə məşğul olur və yuxu işlənməsi sonra bu düşüncələrdən yuxuları yaradır. Əgər siz hazırda yuxu işlənməsi ilə deyil, lakin insanın şüursuz düşüncə fəaliyyəti ilə çox maraqlanırsınızsa, onda yuxu işlənməsini aradan qaldırın və yuxu haqqında praktik olaraq tamamilə doğru deyirsiniz ki, o, bir xəbərdarlığa, qərara və s. uyğun gəlir. Psixoanalitik fəaliyyətdə bu hal tez-tez rast gəlinir: Adətən yalnız yuxu formasını yenidən məhv etmək və yuxunun yarandığı latent düşüncələri onun yerinə kontekstə yerləşdirmək məqsədi güdülür.

Beləliklə, latent yuxu düşüncələrinin qiymətləndirilməsindən təsadüfən öyrənirik ki, sadalanan bütün yüksək dərəcədə mürəkkəb psixi aktlar şüursuz şəkildə baş verə bilər; bu, eyni dərəcədə möhtəşəm və çaşdırıcı nəticədir!

Lakin mövzuya qayıdaq: yalnız özünüzə aydın şəkildə qısa ifadə üsulundan istifadə etdiyinizi dərk etdiyiniz halda və sadaladığınız müxtəlifliyi yuxunun mahiyyətinə aid etməli olduğunuzu düşünmədiyiniz halda haqlısınız. “Yuxu” sözünü işlətdikdə, siz ya manifest yuxunu, yəni yuxu işlənməsinin məhsulunu, ya da ən çoxu yuxu işlənməsinin özünü, yəni latent yuxu düşüncələrindən manifest yuxunu formalaşdıran həmin psixi prosesi nəzərdə tutmalısınız. Sözün hər digər istifadəsi yalnız bədbəxtlik yarada biləcək anlayış qarışıqlığıdır. Əgər iddialarınızla yuxunun arxasındakı latent düşüncələrə yönəlirsə, bunu birbaşa deyin və istifadə etdiyiniz sərbəst ifadə üsulu ilə yuxu problemini pərdələməyin. Latent yuxu düşüncələri, yuxu işlənməsinin manifest yuxuya çevirdiyi maddədir. Niyə israrla maddəni onu formalaşdıran işlə qarışdırmaq istəyirsiniz? Onda yalnız işin məhsulunu bilən və onun haradan gəldiyini və necə yaradıldığını izah edə bilməyən insanlardan nə ilə üstünsünüz?

Yuxudakı yeganə əsas məqam, düşüncə maddəsinə təsir göstərən yuxu işlənməsidir. Müəyyən praktik vəziyyətlərdə onu nəzərə almasaq da, nəzəriyyədə onun üzərindən keçməyə haqqımız yoxdur. Analitik müşahidə göstərir ki, yuxu işlənməsi heç vaxt bu düşüncələri sizə məlum olan arxaik və ya regressiv ifadə üsuluna tərcümə etməklə məhdudlaşmır. Əksinə, o, adətən gündəlik latent düşüncələrə aid olmayan, lakin yuxu yaranmasının əsl hərəkətverici qüvvəsi olan bir şeyi də özünə qatır. Bu, yuxu məzmununun onun yerinə yetirilməsinə uyğun olaraq yenidən formalaşdırıldığı, eyni dərəcədə şüursuz olan və mütləq zəruri olan bir istəkdir. Beləliklə, yuxu, yalnız onun təmsil etdiyi düşüncələri nəzərə aldığınız təqdirdə, hər cür ola bilər: xəbərdarlıq, qərar, hazırlıq və s.; lakin o, həmişə bir şüursuz arzunun yerinə yetirilməsidir və onu yuxu işlənməsinin nəticəsi kimi nəzərdən keçirdiyiniz təqdirdə, yalnız bundan ibarətdir. Beləliklə, yuxu heç vaxt sadəcə bir qərar, sadəcə bir xəbərdarlıq deyil, həmişə bir qərar və s.-dir ki, bu da şüursuz bir istəyin köməyi ilə arxaik ifadə üsuluna tərcümə edilmiş və bu istəklərin yerinə yetirilməsi üçün yenidən qurularaq dəyişdirilmişdir. Bir xarakter, yəni arzunun yerinə yetirilməsi, sabitdir; digəri isə dəyişə bilər; o, öz növbəsində də bir istək ola bilər, belə ki, yuxu gündəlik bir latent istəyi şüursuz bir istəyin köməyi ilə yerinə yetirilmiş kimi təqdim edir.

Mən bunu çox yaxşı başa düşürəm, lakin bunun sizin üçün də aydın olub-olmadığını bilmirəm. Həmçinin, bunu sizə sübut etməkdə çətinlik çəkirəm. Bir tərəfdən, bu, bir çox yuxunun diqqətli təhlili olmadan mümkün deyil, digər tərəfdən isə yuxuya olan baxışımızın ən həssas və ən əhəmiyyətli nöqtəsi, sonrakı məsələlərlə əlaqədar olmadan inandırıcı şəkildə təqdim edilə bilməz. Bütün şeylərin dərin əlaqəsi nəzərə alınaraq, insan digər oxşar təbiətli şeylərlə maraqlanmadan, bir şeyin təbiətinə çox dərindən nüfuz edə bilərmi, buna ümumiyyətlə inana bilərsinizmi? Yuxunun ən yaxın qohumları olan nevrotik simptomlar haqqında hələ heç nə bilmədiyimiz üçün, burada da əldə edilənlərlə kifayətlənməliyik. Mən yalnız sizin qarşınızda bir nümunə daha izah etmək və yeni bir mülahizə aparmaq istəyirəm.

Gəlin yenidən, artıq bir neçə dəfə qayıtdığımız, 1 fl. 50-ə 3 teatr bileti haqqındakı yuxunu nəzərdən keçirək. Sizi əmin edə bilərəm ki, mən onu əvvəlcə məqsədsiz olaraq nümunə kimi götürmüşəm. Latent yuxu düşüncələrini siz artıq bilirsiniz.

Onun, rəfiqəsinin yenicə nişanlandığı xəbərini eşidəndə evlənməyə bu qədər tələsdiyinə görə narahatlığı; ərinə olan aşağılaması, əgər gözləsəydi daha yaxşı birini tapacağı fikri. Bu düşüncələrdən yuxu yaradan arzunun nə olduğunu artıq bilirik: bu, teatrda tamaşa etmək imkanı olan baxmaq həvəsidir; çox güman ki, bu, evli olanların nə etdiyini nəhayət öyrənmək istəyən köhnə marağın bir qoludur. Məlum olduğu kimi, uşaqlarda bu maraq adətən valideynlərin cinsi həyatına yönəlir, yəni bu, uşaqlıqdan qalma bir şeydir və sonralar da davam etdiyi qədər, kökləri uşaqlığa uzanan bir həvəs təhrikidir. Lakin gündəlik xəbər bu baxmaq həvəsini oyatmaq üçün heç bir səbəb vermədi, yalnız narahatlıq və peşmanlıq üçün səbəb oldu. Bu arzu təhriki əvvəlcə latent yuxu düşüncələrinə aid deyildi və biz yuxuların yozumunun nəticəsini təhlilə daxil edə bilərdik, ona heç bir diqqət yetirmədən. Narahatlıq da tək başına yuxu yarada bilməzdi; «Bu qədər tez evlənmək axmaqlıq idi» düşüncələrindən yuxu, yalnız bu düşüncələrdən köhnə arzu, nəhayət evlənmədə nə baş verdiyini görmək arzusu oyadıldıqdan sonra yarana bilərdi. Sonra bu arzu, evlənməyi teatrda tamaşa etməklə əvəz edərək yuxu məzmununu formalaşdırdı və ona əvvəlki bir arzunun yerinə yetirilməsinin formasını verdi: «Beləliklə, mən teatra getməyə və bütün qadağan olunanları görməyə icazəliyəm, sən isə icazəli deyilsən; mən evliyəm, sən isə gözləməlisən». Bu şəkildə mövcud vəziyyət əksinə çevrildi, son məğlubiyyətin yerinə köhnə bir qələbə qoyuldu. Həmçinin, baxmaq həvəsinin təmini eqoist rəqabət təmini ilə qarışdırıldı. Bu təmin, yuxuda həqiqətən onun teatrda oturduğunu, rəfiqəsinin isə içəri buraxılmadığını deyən manifest yuxu məzmununu müəyyən edir. Uyğun olmayan və anlaşılmaz dəyişikliklər, bu təmin vəziyyətinə, arxasında hələ də latent yuxu düşüncələrinin qaldığı yuxu məzmununun hissələri kimi əlavə edilmişdir. Yuxuların yozumu, arzunun yerinə yetirilməsinin təsvirinə xidmət edən hər şeydən imtina etməli və həmin işarələrdən xoşagəlməz latent yuxu düşüncələrini yenidən qurmaq lazımdır.

Gətirmək istədiyim bir baxış, diqqətinizi hazırda ön plana çıxan latent yuxu düşüncələrinə yönəltməlidir. Sizdən xahiş edirəm ki, birincisi, bu düşüncələrin yuxu görən şəxs üçün şüursuz olduğunu, ikincisi, tam məntiqli və ardıcıl olduğunu, belə ki, yuxuya səbəb olan hadisəyə başa düşülən reaksiyalar kimi qəbul edilə biləcəyini, üçüncüsü isə, istənilən psixi təəssürat və ya intellektual əməliyyatın dəyərinə malik ola biləcəyini unutmayasınız. İndi bu düşüncələri əvvəllərdəkindən daha ciddi şəkildə “gündüz qalıqlar” adlandıracağam; yuxu görən şəxs bu düşüncələrə etirafçı olsun və ya olmasın. İndi gündüz qalıqları və latent yuxu düşüncələrini ayırıram; əvvəlki istifadəmizə uyğun olaraq, yuxunun yozumu zamanı öyrəndiyimiz hər şeyi latent yuxu düşüncələri kimi təyin edirəm, gündüz qalıqlar isə latent yuxu düşüncələrinin yalnız bir hissəsidir. Beləliklə, bizim anlayışımız ondan ibarətdir ki, gündüz qalıqlara əlavə olaraq, şüursuzluğa aid olan, güclü, lakin sıxışdırılmış bir arzu meyli əlavə olunub və yuxunun yaranmasına imkan verən yalnız budur. Bu arzu meylinin gündüz qalıqlar üzərindəki təsiri, latent yuxu düşüncələrinin digər hissəsini yaradır; bu hissə artıq rasionallıqla və ya ayıq həyatdan başa düşülən kimi görünməyə məcbur deyil.

Gündüz qalıqların şüursuz istəklə olan münasibəti üçün belə bir müqayisədən istifadə etmişəm ki, onu burada yalnız təkrar edə bilərəm. Hər bir təşəbbüsdə xərcləri ödəyən bir kapitalistə və ideyanı yaradıb onu icra etməyi bacaran bir sahibkar ehtiyac duyulur. Yuxunun yaranması üçün kapitalistin rolunu həmişə yalnız şüursuz istək oynayır; o, yuxunun yaranması üçün psixi enerjini verir; sahibkar isə bu xərclərin necə istifadə olunacağına qərar verən gündüz qalıqdır. İndi kapitalistin özünün ideyaya və biliyə malik olması və ya sahibkarın özünün kapitala sahib olması mümkündür. Bu, praktik vəziyyəti sadələşdirir, lakin onun nəzəri başa düşülməsini çətinləşdirir.

İqtisadiyyatda insan həmişə bir şəxsi kapitalist və sahibkar kimi iki aspektinə ayıracaq və beləliklə, müqayisəmizin əsaslandığı ilkin vəziyyəti bərpa edəcəkdir. Yuxunun yaranmasında da eyni dəyişikliklər baş verir; onların daha da izlənilməsini sizə buraxıram.

Daha uzağa gedə bilmərik, çünki siz çox güman ki, artıq dinlənməyə layiq olan bir şübhə ilə narahat edilmişsiniz. Günün qalıqları, soruşursunuz, həqiqətən də onları yuxuya uyğun hala gətirmək üçün əlavə edilməli olan şüursuz istək kimi eyni mənada şüursuzdurlar? Siz düz təxmin edirsiniz.

Burada bütün məsələnin həlledici nöqtəsi yerləşir. Onlar eyni mənada şüursuz deyillər. Yuxu istəyi başqa bir şüursuzluğa aiddir, uşaqlıq mənşəli, xüsusi mexanizmlərlə təchiz olunmuş kimi tanıdığımız həmin şüursuzluğa. Bu iki şüursuzluq növünü fərqli adlandırmalarla bir-birindən ayırmaq tamamilə yerində olardı. Lakin biz nevrozların görünüş sahəsi ilə tanış olana qədər bununla gözləməyi üstün tuturuq. Bir şüursuzluğu bizə fantaziya kimi irad tuturlar; iki müxtəlif şüursuzluqla kifayətləndiyimizi etiraf etdikdə nə deyəcəklər?

Burada dayanaq. Siz yenə də yalnız qeyri-kamil olanı eşitdiniz; lakin bu bilik, ya özümüz, ya da bizdən sonra başqaları tərəfindən gün işığına çıxarılacaq bir davamı olduğunu düşünmək ümidverici deyilmi? Və özümüz kifayət qədər yeni və təəccüblü şeylər öyrənmədikmi?

15 / 28

XV. Mühazirə. Qeyri-müəyyənliklər və tənqidlər

Hörmətli xanımlar və cənablar! Yuxu sahəsini, indiyə qədərki yeniliklərimiz və qavrayışlarımızla bağlı olan ən adi şübhələri və qərarsızlıqları nəzərdən keçirmədən tərk etmək istəmirik. Bu məqsədlə bəzi materialları aranızda diqqətli dinləyicilər öz başlarında toplayıblar.

1. Yuxu üzərindəki yozum işimizin nəticələri texnikanın düzgün tətbiqinə baxmayaraq, aşkar yuxunun latent yuxu düşüncələrinə etibarlı tərcüməsinin qarşısını alacaq qədər çox qeyri-müəyyənliyə yol verdiyini hiss etmiş ola bilərsiniz. Bunun üçün ilk növbədə, yuxunun müəyyən bir elementinin həqiqi mənada və ya simvolik olaraq başa düşülməli olduğunu heç vaxt bilmədiyinizi irəli sürəcəksiniz, çünki simvol kimi istifadə edilən şeylər özləri olmağı dayandırmırlar. Lakin bunu həll etmək üçün obyektiv bir əsas yoxdursa, yozum bu nöqtədə yuxu yozumçusunun özbaşınalığına buraxılır.

Bundan əlavə, yuxu işlənməsi zamanı əksliklərin üst-üstə düşməsi nəticəsində, müəyyən bir yuxu elementinin müsbət və ya mənfi mənada, özünün və ya əksinin kimi başa düşülməli olduğu həmişə qeyri-müəyyən qalır. Yozumçunun özbaşınalığını tətbiq etmək üçün yeni bir fürsət. Üçüncüsü, yuxuda çox sevilən hər cür tərsinə çevirmələr nəticəsində yuxu yozumçusu istənilən yerdə belə bir tərsinə çevirmə etmək ixtiyarına malikdir.

Nəhayət, tapılan yuxu yozumunun yeganə mümkün yozum olmasına nadir hallarda əmin olunduğunu eşitdiyinizi iddia edəcəksiniz. Eyni yuxunun tamamilə qəbul edilə bilən həddindən artıq yozumunu nəzərdən qaçırmaq təhlükəsi var. Bu şəraitdə, siz belə nəticə çıxaracaqsınız ki, yozumçunun ixtiyarına, nəticələrin obyektiv etibarlılığı ilə uzlaşmayan genişlikdə bir sərbəstlik sahəsi verilir. Və ya siz elə qəbul edə bilərsiniz ki, xəta yuxuda deyil, bizim yuxu yozumumuzun nöqsanları bizim anlayışlarımızın və fərzlərimizin yanlışlığına gətirib çıxarır.

Bütün sizin materialınız mükəmməldir, lakin mən hesab edirəm ki, o, iki istiqamətdə çıxardığınız nəticələri əsaslandırmır: birincisi, bizim etdiyimiz yuxu yozumunun ixtiyara təslim olması, ikincisi isə nəticələrin nöqsanlarının bizim metodumuzun haqlılığını sual altına alması. Əgər siz yozumçunun ixtiyarı yerinə onun bacarığını, təcrübəsini və başa düşməsini qoymaq istəyirsinizsə, mən sizinlə razıyam. Belə bir fərdi amili, xüsusilə də yuxu yozumunun daha çətin vəzifələrində, biz əlbəttə ki, nəzərdən qaçıra bilmərik. Lakin digər elmi fəaliyyətlərdə də vəziyyət fərqli deyil.

Birinin müəyyən bir texnikanı digərindən pis idarə etməsi və ya ondan daha yaxşı istifadə etməməsi qarşısını almağa vasitə yoxdur. Simvolların yozumunda, məsələn, ixtiyar kimi təsir edən şey, adətən yuxu düşüncələrinin bir-biri ilə, yuxunun yuxu görənin həyatı ilə əlaqəsi və yuxunun düşdüyü bütün psixi vəziyyətin verilmiş yozum imkanlarından birini seçib, digərlərini yararsız sayaraq geri çevirməsi ilə aradan qalxır. Yuxu yozumunun qüsurlarından bizim qəbul etdiyimiz şeylərin yanlışlığına çıxarılan nəticə isə, yuxunun çoxmənalılığını və ya qeyri-müəyyənliyini daha çox onun zəruri gözlənilən bir xüsusiyyəti kimi ortaya qoyan bir qeydlə zəiflədilir.

Yuxu işlənməsinin yuxu düşüncələrini ilkin, şəkli yazıya bənzər bir ifadə tərzinə çevirdiyini söylədiyimizi xatırlayaq. Lakin bütün bu ilkin ifadə sistemləri belə qeyri-müəyyənliklər və ikili mənalılıqlarla xarakterizə olunur, bu isə onların istifadə qabiliyyətini şübhə altına almaq üçün bizə heç bir hüquq vermir. Bilirsiniz ki, yuxu işlənməsində əkslərin üst-üstə düşməsi, ən qədim dillərdəki deyilən “ilk sözlərin əks mənalılığı”na analogdur. Bu baxış nöqtəsini borclu olduğumuz dilçi K.

Abel (1884) bizdən, bir şəxsin digərinə belə ambivalent sözlərlə etdiyi açıqlamanın, məhz buna görə ikili mənalı olduğunu düşünməməyimizi xahiş edir. Ton və jest, danışığın kontekstində, danışanın açıqlamaq niyyətində olduğu iki əkslikdən hansı olduğunu tam qətiyyətlə aydın etməli idi. Yazıda jestin olmadığı yerlərdə, o, tələffüz üçün nəzərdə tutulmayan, əlavə edilmiş bir şəkli işarə ilə əvəz olunurdu, məsələn, hieroqlif yazısının ikili mənalı “ken” sözü “zəif” və ya “güclü” mənasını verməli olmasından asılı olaraq, ya rahat oturan, ya da dik dayanmış bir kişinin şəkli ilə. Beləliklə, səslərin və işarələrin çoxmənalılığına baxmayaraq, yanlış başa düşülmənin qarşısı alınırdı.

Ən qədim ifadə sistemləri, məsələn, həmin ən qədim dillərin yazıları, bizim bu günkü yazımızda dözülməz hesab edəcəyimiz bir sıra qeyri-müəyyənlikləri aşkar etməyə imkan verir. Belə ki, bəzi semit yazılarında sözlərin yalnız samitləri göstərilir. Buraxılan saitləri oxucu öz məlumatına və kontekstə əsasən yerinə qoymalıdır. Hieroqlif yazısı tam olaraq belə olmasa da, olduqca oxşar şəkildə davranır, buna görə də qədim misir dilinin tələffüzü bizə məlum deyil. Misirlilərin müqəddəs yazısı daha başqa qeyri-müəyyənlikləri də bilir. Məsələn, yazıçının ixtiyarına buraxılıb ki, o, şəkilləri sağdan sola və ya soldan sağa düzəlsin. Oxuya bilmək üçün, fiqurların, quşların və s. üzlərinə doğru oxumaq qaydasına əməl etmək lazımdır. Yazıçı lakin şəkli işarələri şaquli sıralarda da düzə bilərdi və kiçik obyektlərdəki kitabələrdə, o, işarələrin ardıcıllığını başqa cür dəyişdirməyə, gözəllik və yerin doldurulması zəruriyyətləri ilə məcbur edilirdi. Hieroqlif yazısının ən narahat edici cəhəti, yəqin ki, onun söz ayrılığını bilməməsidir. Şəkillər səhifə üzərində bərabər məsafələrlə axır və ümumiyyətlə, bir işarənin hələ əvvəlkisinə aid olub-olmadığını və ya yeni bir sözün başlanğıcını edib-etmədiyini bilmək mümkün deyil. Əksinə, fars mixi yazısında əyri bir mix “söz bölücüsü” kimi xidmət edir.

Çox qədim, lakin bu gün də 400 milyon nəfər tərəfindən istifadə olunan dil və yazı sistemi Çin dilidir. Onu anladığıma görə fikirləşməyin; mən yalnız ona görə məlumat toplamışam ki, yuxudakı qeyri-müəyyənliklərlə analoji şeylər tapmağı ümid edirdim. Gözləntim də aldatılmadı. Çin dili, bizi dəhşətə sala bilən belə qeyri-müəyyənliklərlə doludur. Məlum olduğu kimi, bu dil, tək başına və ya ikili kombinasiyalar şəklində tələffüz edilən bir sıra heca səslərindən ibarətdir. Əsas dialektlərdən birində təxminən 400 belə səs var. Bu dialektin söz ehtiyatı təxminən 4000 söz hesab edildiyinə görə, hər səsin ortalama on fərqli mənası olduğu ortaya çıxır; bəzilərinin daha az, lakin digərlərinin isə daha çox mənası var.

Sözləyicinin dinləyicidə heca səsinin on mənasından hansını oyatmağı nəzərdə tutduğunu yalnız kontekstdən təxmin etmək mümkün olmadığı üçün, çoxmənalılıqdan qaçmağın bir sıra vasitələri mövcuddur. Bunlara iki səsin birləşdirilərək mürəkkəb söz əmələ gətirilməsi və bu hecaların tələffüz edildiyi dörd fərqli “ton”un istifadəsi də daxildir. Müqayisəmiz üçün daha maraqlı olan məqam, bu dildə demək olar ki, qrammatikanın olmamasıdır. Təkhecalı sözlərin hansının isim, hansının feil, hansının sifət olduğunu demək mümkün deyil və cins, say, sonluq, zaman və ya şəkil tanımağa imkan verən bütün söz dəyişiklikləri yoxdur.

Beləliklə, dil, bir növ, yalnız xammaldan ibarətdir; eyni ilə yuxu işlənməsi nəticəsində bizim düşünmə dilimizin nisbətlərin ifadəsi buraxılaraq xammalına parçalandığı kimi. Çin dilində qeyri-müəyyənlik olan bütün hallarda qərar dinləyicinin anlayışına buraxılır və o, bu zaman kontekstdən rəhbərlik alır. Mən bir Çin atalar sözünün nümunəsini qeyd etmişəm ki, sözbəsöz tərcüməsi belədir: Az nə görür, çox nə tərifi.

Bunu başa düşmək çətin deyil. Bu belə məna verə bilər: Bir nə qədər az görmüşsə, bir o qədər çox tərifləyəcək şey tapır, və ya: Az görmüş olan üçün tərifləyəcək çox şey var. Bu yalnız qrammatik baxımdan fərqli tərcümələr arasında seçim, təbii ki, nəzərə alınmır. Bu qeyri-müəyyənliklərə baxmayaraq, bizə təsdiq edilir ki, Çin dili fikir ifadəsi üçün çox üstün bir vasitədir. Deməli, qeyri-müəyyənlik mütləq çoxmənalılığa səbəb olmalı deyil.

İndi biz, yuxunun ifadə sisteminin vəziyyətinin bütün bu qədim dillər və yazılar üçün olduğundan qat-qat əlverişsiz olduğunu etiraf etməliyik. Çünki bu dillər və yazılar əslində ötürməyə, yəni hansı yollarla və hansı vasitələrlə olursa olsun, anlaşılmaya hesablanmışdır. Lakin yuxuya məhz bu xarakter çatmır. Yuxu heç kimə bir şey demək istəmir, o, ötürmə vasitəsi deyil, əksinə, anlaşılmamağa qurulmuşdur. Buna görə də, yuxunun çoxmənalılıqlarının və qeyri-müəyyənliklərinin bir qisminin qərardan yayınması halında təəccüblənməməli və çaşqınlığa düşməməliyik. Müqayisəmizdən bizə qalan tək əmin qazanc, bütün ilkin ifadə sistemlərinin xarakterik cəhəti olan bu cür qeyri-müəyyənliklərin, yuxu yozumlarımızın dəqiqliyinə etiraz kimi istifadə edilmək istənildiyi halda, əslində onların təbiətinə uyğun olduğunu görməkdir.

Yuxunun anlaşılanlığının həqiqətən nə qədər uzağa getdiyini yalnız məşq və təcrübə ilə müəyyən etmək olar. Mənim fikrimcə, çox uzağa gedir və düzgün hazırlanmış analitiklərin əldə etdiyi nəticələrin müqayisəsi mənim fikrimi təsdiqləyir. Məlumdur ki, qeyri-peşəkar ictimaiyyət, elmi qeyri-peşəkar ictimaiyyət də daxil olmaqla, elmi əsərin çətinlikləri və qeyri-müəyyənlikləri qarşısında üstünlük təsiri yaradan şübhə ilə öyünməyi xoşlayır. Mənim fikrimcə, bu, haqsızdır.

Bəlkə də hamınız üçün məlum deyil ki, Babil-Aşşur yazılarının şifrəsinin açılması tarixində də bənzər bir vəziyyət yaranmışdır. Orada ictimai rəyin, mix yazı şifrə açanlarını fantaziyaya meyllu adlandırdığı və bütün bu tədqiqatı “dolandırıcılıq” kimi qiymətləndirdiyi bir dövr var idi. 1857-ci ildə Kral Asiya Cəmiyyəti həlledici bir sınaq apardı. Onlar ən nüfuzlu mix yazı tədqiqatçıları olan Roulinson, Hinks, Fox Talbot və Oppertdən yeni tapılmış bir yazının müstəqil tərcümələrini möhürlənmiş zərfdə göndərməyi tələb etdilər və dörd oxumanın müqayisəsindən sonra, onların arasındakı uyğunluğun, əldə edilənlərə inamı və daha irəliləyişlərə ümidi əsaslandırmaq üçün kifayət qədər böyük olduğunu elan edə bildilər. Elmi qeyri-peşəkar dünyasının alayları sonra tədricən sona çatdı və mix yazı sənədlərinin oxunmasında dəqiqlik o vaxtdan bəri qeyri-adi dərəcədə artdı.

2. İkinci bir şübhələr sırası, şübhəsiz ki, sizin də qurtula bilmədiyiniz bir təəssüratla dərin bağlıdır: yuxuların yozumuna dair gördüyümüz bəzi həll yollarının məcburi, süni, zorla çəkilmiş, yəni zorakı və ya hətta gülünc və zəkalı göründüyü təəssüratı. Bu ifadələr o qədər çoxdur ki, mən təsadüfən sonuncusunu, məlum olanı, seçib çıxarmaq istəyirəm. Deməli, dinləyin: Azad İsveçrədə yaxınlarda bir seminariya müdiri psixoanalizlə məşğul olduğu üçün vəzifəsindən azad edilmişdir. O, etiraz irəli sürmüş və Bern qəzeti təhsil orqanının onun haqqında verdiyi rəyi ictimaiyyətə açıqlamışdır. Bu sənəddən psixoanalizə aid olan bəzi cümlələri çıxarıram: «Bundan əlavə, Zürixli Dr.

Pfisterin qeyd olunan kitabında da rast gəlinən çoxlu nümunələrdəki təkəlləfli və süni ifadələr təəccüb doğurur... Deməli, əslində təəccüb doğurmalıdır ki, bir seminariya müdiri bütün bu iddiaları və saxta sübutları tənqidsiz qəbul edir». Bu cümlələr «sakit hökm verən» birinin qərarı kimi təqdim olunur. Mən isə əksinə, bu sakitliyin «süni» olduğunu düşünürəm. Gəlin bu ifadələrə gözləntiylə yaxınlaşaq ki, bir az düşünmək və bir az məlumatlılıq sakit hökm verməyə heç bir ziyan gətirə bilməz.

Həqiqətən də təravətləndiricidir ki, birinin dərin psixologiyanın həssas bir məsələsində ilk təəssüratlarına görə nə qədər sürətlə və qətiyyətlə hökm verə bildiyini görmək. Yozumlar ona axtarılmış və məcburi görünür, xoşuna gəlmir, deməli, onlar səhvdir və bütün yozumçuluq yararsızdır; hətta bir anlıq fikir belə digər ehtimala toxunmur: bu yozumların yaxşı səbəblərə görə belə görünməli olması, ki, bu da növbəti sualı yaradır: bu yaxşı səbəblər nədir?

Qiymətləndirilən məsələ əsasən yerdəyişmənin nəticələrinə aiddir ki, siz bunu yuxu senzurasının ən güclü vasitəsi kimi tanıdınız. Yerdəyişmənin köməyi ilə yuxu senzurası, bizə işarələr kimi təqdim etdiyimiz əvəzedici quruluşlar yaradır. Lakin bunlar elə işarələrdir ki, onları işarə kimi tanımaq çətindir, əslinə qayıtmaq yolu asan tapılmır və onlar əsl ilə ən qəribə, ən qeyri-adi, xarici assosiasiyalarla bağlıdır. Bütün bu hallarda gizlədilməli olan, gizlədilmək üçün nəzərdə tutulmuş şeylər söhbət gedir; yuxu senzurası da bunu əldə etmək istəyir.

Lakin gizlədilmiş bir şeyi onun yerində, ona aid olan yerdə tapmağı gözləmək olmaz. Bu gün fəaliyyət göstərən sərhəd nəzarət komissiyaları bu baxımdan İsveçrə təhsil orqanından daha ağıllıdır. Onlar sənəd və qeydlərin axtarışında qovluqlara və pul kisələrinə baxmaqla kifayətlənmirlər, əksinə, casusların və qaçaqmalçıların bu ehtimalı nəzərə alırlar ki,

Belə qadağan olunmuş şeyləri geyimlərinin ən gizli yerlərində, məsələn, çəkmələrinin ikiqat tabanları arasında, yəni oraya aid olmayan yerlərdə daşıya bilərlər. Əgər gizlədilən şeylər orada tapılırsa, deməli, onlar çox axtarılmış, lakin eyni zamanda çox da tapılmışdır.

Bir yuxu elementinin gizli vəziyyəti ilə onun açıq forması arasındakı ən uzaq, ən qəribə, bəzən gülünc, bəzən də zəka dolu əlaqələri mümkün qəbul etdikdə, biz zəngin təcrübələrə əsaslanırıq; bu təcrübələrin nümunələrinin həllini adətən özümüz tapmamışıq. Belə yozumları özümüz vermək çox vaxt mümkün deyil; heç bir ağıllı insan mövcud əlaqəni təxmin edə bilməz. Yuxu görən şəxs bizə ya birbaşa fikri ilə dərhal tərcüməni verir — çünki bu əvəzedici quruluş onun özündə yarandığı üçün bunu edə bilər — ya da həllin xüsusi bir dərrakə tələb etməyəcəyi, əksinə, zəruri şəkildə özünü təqdim edəcəyi qədər material təqdim edir. Əgər yuxu görən şəxs bizə bu iki yoldan heç biri ilə kömək etmirsə, həmin açıq element bizə əbədi olaraq anlaşılmaz qalır.

İcazə verin ki, sizə yaxın vaxtlarda şahidi olduğum belə bir nümunəni əlavə edim. Xəstələrimdən biri müalicə dövründə atasını itirmişdi. O, o vaxtdan bəri atasını yuxuda yenidən canlandırmaq üçün hər fürsətdən istifadə edir. Yuxularından birində ata, daha sonra istifadə oluna bilməyən müəyyən bir kontekstdə görünür və deyir: Saat on bir on beşdir, saat on bir yarımdır, saat on bir qırx beşdir.

Bu qəribəliyin yozumuna yalnız belə bir fikir gəldi ki, ata böyümüş uşaqların ortaq nahar saatına dəqiq riayət etməsini xoşlayırdı. Bu, yuxu elementi ilə əlaqəli idi, lakin onun mənşəyi haqqında nəticə çıxarmağa imkan vermirdi. Həmin dövrdəki müalicə vəziyyəti ilə əsaslandırılmış bir şübhə var idi ki, sevildiyi və hörmət bəsləndiyi atasına qarşı diqqətlə boğulmuş, tənqidi bir üsyanın bu yuxuda payı ola bilər. Yuxu görən qadın fikirlərinin davamında, görünüşə görə yuxudan uzaq olsa da, dünən onun iştirakı ilə çoxlu psixoloji söhbətlər aparıldığını və bir qohumunun belə bir ifadə işlətdiyini danışır: İlk insan biz hamımızda yaşamağa davam edir. İndi başa düşdüyümüzü zənn edirik. Bu, ona vəfat etmiş atasını yenidən yaşatmaq üçün əla fürsət verdi. Beləliklə, o, atasını yuxuda saat-insana çevirdi və ona günorta vaxtının dörddə bir saatlarını elan etdirdi.

Bu nümunədən şübhə etmirsiniz ki, onun zarafatla bənzərliyi var və həqiqətən də çox vaxt yuxu görən şəxsin zarafatı yozumçunun zarafatı hesab olunmuşdur. Bəzi nümunələr də var ki, qarşılaşdığımız şeyin zarafat və ya yuxu olub-olmadığını qərar vermək heç də asan deyil. Lakin xatırlayarsınız ki, bəzi dil sürçmələrində də bizə eyni şübhə gəlmişdi. Bir kişi öz yuxusu kimi danışır ki, dayısı öz avtomobilində (mobil) oturduqları zaman ona öpücək verib. O, özü çox tezliklə yozumu əlavə edir. Bu o deməkdir: autoerotizm (libido nəzəriyyəsindən bir termin, xarici obyekt olmadan təmin olunmanı ifadə edir). İndi kişi bizlə zarafat edibmi və ağlına gələn bir zarafatı yuxu kimi təqdim edibmi? «Mən buna inanmıram; o, həqiqətən belə yuxu görüb.

Amma bu təəccüblü bənzərlik haradan gəlir?» Bu sual vaxtilə məni yolumdan bir qədər kənara apardı, çünki o, mənə zarafatın özünü ətraflı araşdırmağa məcbur etdi. Bu araşdırma zamanı zarafatın yaranması ilə bağlı məlum oldu ki, şüuröncəsi bir düşüncə axını bir anlıq şüursuz işlənməyə buraxılır və oradan zarafat kimi ortaya çıxır. Şüursuzun təsiri altında o, orada hökm sürən mexanizmlərin, yəni sıxlaşdırma və yerdəyişmənin təsirini yaşayır, bu da yuxu işlənməsində iştirak etdiyimizi tapdığımız eyni proseslərdir və zarafatla yuxunun bənzərliyi, əgər yaranırsa, bu ortaq cəhətə aid edilməlidir. Lakin qəsdən olmayan «yuxu-zarafat» zarafatın həzz qazancından heç nə gətirmir. Niyə? Bunu zarafatın öyrənilməsinə dərindən nüfuz etmək sizə öyrədər. «Yuxu-zarafat» bizə pis zarafat kimi görünür, bizi güldürmür, bizi soyuq buraxır.

Lakin bu zaman biz qədim yuxu yozumunun da izlərinə düşürük, bu yozum bizə çoxlu yararsız şeylərlə yanaşı, özümüzün üstələyə bilməyəcəyimiz bir neçə yaxşı yuxu yozumu nümunəsi də buraxmışdır. İndi sizə tarixi əhəmiyyət kəsb edən bir yuxu danışacağam, bu yuxunu Plutarch və Daldisli Artemidorus bəzi fərqlərlə Böyük İsgəndərdən nəql edirlər. Kral inatla müdafiə olunan Sur şəhərinin mühasirəsi ilə məşğul ikən (e.ə. 322-ci il), bir dəfə yuxusunda rəqs edən satir gördü. Ordu ilə birlikdə olan yuxu yozumçusu Aristandros ona bu yuxunu yozdu, «Satyros» sözünü «sa Tyros» (Sur sənindir) kimi parçalayaraq ona şəhər üzərində qələbə vəd etdi. İsgəndər bu yozumdan təsirlənərək mühasirəni davam etdirdi və nəhayət Suru tutdu. Çox süni görünsə də, bu yozum şübhəsiz ki, doğru idi.

7. Təsəvvür edirəm ki, yuxulara münasibətdə bizim mövqeyimizə qarşı etirazların, uzun müddət psixoanalitik kimi yuxuların yozumu ilə məşğul olmuş şəxslər tərəfindən irəli sürülməsi sizə xüsusi təəssürat bağışlayacaq. Bu qədər zəngin səbəbin yeni səhvlərə yol açması və bundan istifadə edilməməsi çox qeyri-adi olardı və beləliklə, konseptual qarışıqlıqlar və əsassız ümumiləşdirmələr nəticəsində elə iddialar irəli sürülmüşdür ki, bunlar yuxunun tibbi anlayışından yanlışlıq baxımından çox da geri qalmır. Onlardan birini siz artıq bilirsiniz. Bu iddia deyir ki, yuxu indiki dövrə uyğunlaşma cəhdləri və gələcək vəzifələrin həllinə dair cəhdlərlə məşğul olur, yəni «perspektiv tendensiya» izləyir (A.

Maeder). Biz artıq qeyd etmişik ki, bu iddia yuxunun latent yuxu düşüncələri ilə qarışdırılmasına, yəni yuxu işlənməsinin nəzərə alınmamasına əsaslanır. Latent yuxu düşüncələrinin aid olduğu şüursuz zehni fəaliyyətin xarakteristikası kimi bu iddia bir tərəfdən yenilik deyil, digər tərəfdən isə kifayət qədər deyil, çünki şüursuz zehni fəaliyyət gələcəyə hazırlıqdan başqa bir çox şeylərlə də məşğul olur. Daha pis bir qarışıqlıq, hər bir yuxunun arxasında «ölüm şərti»nin tapılacağı iddiasının əsasında dayanır. Mən bu ifadənin dəqiq nə demək istədiyini bilmirəm, lakin fərz edirəm ki, onun arxasında yuxunun yuxu görən şəxsin bütün şəxsiyyəti ilə qarışdırılması durur.

Bir neçə yaxşı nümunədən edilmiş əsassız ümumiləşdirmə, hər bir yuxunun iki yozuma icazə verdiyi fikrindədir: birincisi, bizim göstərdiyimiz, yəni sözdə psixoanalitik yozum, ikincisi isə sözdə anaqoqik yozumdur; bu ikincisi həvəs təzahürlərini nəzərə almır və daha yüksək ruh fəaliyyətlərinin təsvirinə yönəlir (H. Silberer). Belə yuxular var, lakin siz bu anlayışı yuxuların çoxluğuna, hətta bir neçəsinə belə yaymağa çalışsanız, bu boşuna olacaq. İndiyə qədər eşitdiklərinizdən sonra sizə tamamilə anlaşılmaz görünəcək iddia odur ki, bütün yuxular biseksual kimi yozulmalıdır, yəni kişi və qadın kimi adlandırılan axınların görüşməsi kimi (A.

Adler). Təbii ki, yalnız bəzi belə yuxular da var və siz sonra öyrənə bilərsiniz ki, onlar bəzi histeriya simptomları kimi qurulmuşdur. Mən yuxunun yeni ümumi xarakterlərini kəşf edən bütün bu iddiaları, sizi onlardan xəbərdar etmək və ya ən azı bu mövzuda mənim fikrimi nəzərdən qaçırmamaq üçün qeyd edirəm.

4. Bir gün yuxu araşdırmasının obyektiv dəyəri, analitik müalicə olunan xəstələrin yuxularının məzmununu həkimlərinin sevimli nəzəriyyələri əsasında tənzimlədiyi müşahidəsi ilə şübhə altına alındı; belə ki, bəziləri əsasən cinsi həvəs təzahürləri haqqında, digərləri hakimiyyətə can atma haqqında, daha bəziləri isə hətta yenidən doğulma haqqında yuxu görürdülər (W. Stekel). Bu müşahidənin əhəmiyyəti, insanların psixoanalitik müalicə mövcud olmadan əvvəl də yuxu gördükləri fikri ilə azalır ki, onların yuxularını idarə edə bilən müalicə olmadan da insanlar yuxu görürdülər və indi müalicə olunanların müalicədən əvvəlki dövrdə də yuxu görməyə alışdıqlarını göstərir.

Bu yeniliyin faktiki tərəfi tezliklə öz-özlüyündə aydın və yuxu nəzəriyyəsi üçün əhəmiyyətsiz kimi qəbul edilə bilər. Yuxunu qıcıqlandıran gündüz qalıqlar, oyaq həyatın güclü maraqlarından irəli gəlir. Əgər həkimin sözləri və onun verdiyi təşviqlər analiz olunan şəxs üçün mənalı hala gəlibdirsə, onlar gündüz qalıqlar dairəsinə daxil olurlar, digər emosional yüklü həll olunmamış gündəlik maraqlar kimi yuxu formalaşması üçün psixi qıcıqlar verə bilərlər və yuxu zamanı yatan şəxsə təsir edən somatik qıcıqlara bənzər şəkildə təsir göstərirlər.

Yuxunun digər qıcıqlandırıcıları kimi, həkim tərəfindən təşviq olunan düşüncə axınları da manifest yuxu məzmununda görünə bilər və ya gizli məzmunun təhlili zamanı aşkar edilə bilər. Biz bilirik ki, yuxuları təcrübi olaraq yaratmaq, daha dəqiq desək, yuxu materialının bir hissəsini yuxuya daxil etmək mümkündür. Beləliklə, analitik öz xəstələrinə bu təsirlər zamanı, Mourly Voldun təcrübə obyektlərinin bədən hissələrinə müəyyən mövqelər verdirdiyi kimi, təcrübəçi rolundan başqa bir rol oynamır.

Yuxu görən şəxsi nə haqqında yuxu görməli olduğu mövzusunda çox vaxt təsir altına almaq olar, lakin onun nə yuxu görəcəyinə heç vaxt təsir etmək mümkün deyil. Yuxu işlənməsi mexanizmi və şüursuz yuxu arzusu hər hansı xarici təsirdən qorunmuşdur. Biz artıq somatik qıcıq yuxularının qiymətləndirilməsi zamanı yuxu həyatının özünəməxsusluğu və müstəqilliyinin, yuxunun verilən fiziki və ya psixi qıcıqlara cavab olaraq göstərdiyi reaksiyada özünü büruzə verdiyini qeyd etmişdik. Burada müzakirə olunan, yuxu tədqiqatının obyektivliyini şübhə altına almaq istəyən iddiada yenə də yuxu ilə yuxu materialının qarışdırılması səhvi əsas götürülür.

Hörmətli xanımlar və cənablar, mən sizə yuxunun problemləri haqqında bu qədər danışmaq istədim. Siz bir çox şeyi atladığımı sezirsiniz və demək olar ki, bütün məqamlarda natamam olmalı olduğumu özünüz də təcrübə etmisiniz. Lakin bu, yuxu fenomenlərinin nevrozlarla əlaqəsindən irəli gəlir. Biz yuxunu nevrozlar nəzəriyyəsinə giriş kimi öyrəndik və bu, əksini etsəydik, şübhəsiz daha doğru olardı. Lakin yuxu nevrozların anlaşılmasına hazırlıq gördüyü kimi, digər tərəfdən, yuxunun düzgün qiymətləndirilməsi yalnız nevroz əlamətlərinin öyrənilməsindən sonra əldə edilə bilər.

Mən bu barədə necə düşünəcəyinizi bilmirəm, lakin yuxu problemlərinə sizin marağınızdan və bizə mövcud olan vaxtın çox hissəsini sərf etdiyimə görə peşman olmadığımı təsdiqləməliyəm. Psixoanalizin qəbul və ya rədd edildiyi iddiaların doğruluğuna dair inamı heç bir başqa obyektdə bu qədər tez əldə etmək mümkün deyil.

Nevrotik xəstəlik halının simptomlarının mənası olduğunu, bir məqsədə xidmət etdiyini və əziyyət çəkən şəxsin taleyindən irəli gəldiyini göstərmək üçün bir neçə ay, hətta illərlə davam edən gərgin iş tələb olunur. Əksinə, bir neçə saatlıq səy, əvvəlcə anlaşılmaz və qarışıq görünən yuxu məzmunu üçün eyni vəziyyəti sübut etmək və beləliklə psixoanalizin bütün əsaslarını — psixi proseslərin şüursuzluğunu, onların tabe olduğu xüsusi mexanizmləri və onlarda özünü göstərən həvəs qüvvələrini təsdiqləmək üçün kifayət edə bilər. Yuxu ilə nevrotik simptomun quruluşundakı dərin analoqiyaya və yuxu görənin aydın və ağıllı insana çevrilməsindəki sürətə nəzər salsaq, neyrozun da yalnız ruh həyatı qüvvələri arasındakı dəyişmiş qüvvə oyununa əsaslandığına dair əminlik qazanırıq.

ÜÇÜNCÜ HİSSƏ

ÜMUMİ NEVROZLAR TƏLİMİ

ÜÇÜNCÜ HİSSƏ. NEVROZLARIN ÜMUMİ NƏZƏRİYYƏSİ

16 / 28

XVI. Mühazirə. Psixoanaliz və psixiatriya

Hörmətli xanımlar və cənablar! Bir il sonra müzakirələrimizin davamı üçün sizi yenidən görməkdən məmnunam. Keçən il sizə səhv hərəkətlərin və yuxunun psixoanalitik müalicəsini təqdim etmişdim; bu il isə sizi nevrotik hadisələrin dərkinə aparmaq istəyirəm, çünki tezliklə kəşf edəcəyiniz kimi, bu hadisələrin hər ikisi ilə çoxlu ortaq cəhətləri var. Lakin sizə əvvəlcədən deyirəm ki, bu dəfə sizə keçən ildəki kimi mənə qarşı eyni mövqeyi verə bilmərəm. O vaxt mənim üçün vacib olan, sizin hökmünüz ilə razılıq içində qalmadan heç bir addım atmamaq idi; sizinlə çox mübahisə edirdim, etirazlarınıza tabe olurdum, əslində sizi və sizin “sağlam məntiqinizi” həlledici orqan kimi tanıyırdım. Bu artıq mümkün deyil və bunun səbəbi sadə bir vəziyyətdir. Səhv hərəkətlər və yuxular sizə hadisə kimi yad deyildi; demək olar ki, sizin mənim qədər təcrübəniz var idi və ya eyni qədər təcrübə qazanmaq sizə asan idi. Lakin neyrozların hadisə sahəsi sizə yaddır; əgər özünüz həkim deyilsinizsə, oraya mənim məlumatlarımdan başqa heç bir yolunuz yoxdur və qiymətləndiriləcək materialla tanışlıq olmadıqda ən yaxşı hökm nəyə yararlıdır?

Lakin mənim xəbərdarlığımı elə başa düşməyin ki, sanki mən dogmatik mühazirələr oxuyacağam və sizin qeyd-şərtsiz inamınızı

Tələb edərdi. Bu yanlış anlama mənə böyük haqsızlıq edərdi. Mən inamlar oyatmaq istəmirəm — mən təşəbbüslər vermək və qərəzləri sarsıtmaq istəyirəm. Əgər maddi cəhətdən bilməməzlik səbəbindən hökm verməyə qadir deyilsinizsə, nə inanın, nə də rədd edin. Siz dinləməli və mənə danışdığım şeyin özünüzə təsir etməsinə imkan verməlisiniz. İnamlar bu qədər asan qazanılmır, və ya əgər onlara bu qədər asanlıqla nail olundusa, onlar tezliklə dəyərsiz və müqavimətsiz olduqları ortaya çıxır. İnana haqqı yalnız mənim kimi bir çox il boyunca eyni material üzərində işləmiş və bu zaman eyni yeni və təəccüblü təcrübələri özünün yaşamış olan şəxsə məxsusdur. İntellektual sahədə bu qədər sürətli inamlar, şimşək kimi dönmələr, anlıq uzaqlaşmalar nəyə lazımdır? Onlar görmürlərmi ki, “coup de foudre”, ilk baxışda sevgi, tamamilə fərqli, emosional bir sahədən götürülmüşdür? Biz hətta xəstələrimizdən psixoanalizə inam və ya tərəfdarlıq gətirmələrini belə tələb etmirik. Bu, onları bizə çox vaxt şübhəli edir. Xəstələrdə bizə ən arzuolunan mövqe, xoşniyyətli şübhədir. Deməli, siz də psixoanalitik baxışı populyar və ya psixiatrik baxışla yanaşı, sakitcə öz içində böyüməsinə imkan verin, ta ki, hər ikisinin bir-birinə təsir etdiyi, bir-biri ilə müqayisə olunduğu və qərara gəlmək üçün birləşdiyi hallar yaranana qədər.

Digər tərəfdən, siz bir an belə düşünməməlisiniz ki, mənə psixoanalitik baxış kimi təqdim etdiyim şey spekulyativ bir sistemdir. Əksinə, bu təcrübədir, ya birbaşa müşahidənin ifadəsi, ya da onun işlənməsinin nəticəsidir. Bu işlənmənin kifayət qədər və əsaslandırılmış şəkildə aparılıb-aparılmadığı, elmin daha sonrakı inkişafında aydın olacaq, və mən, təxminən iyirmi beş il keçdikdən və həyatda kifayət qədər irəli getdikdən sonra, fəxr etmədən iddia edə bilərəm ki, bu müşahidələri təmin edən iş xüsusilə ağır, intensiv və dərin olmuşdur. Mən çox vaxt

Bizim rəqiblərimizin bizim iddialarımızın mənşəyini heç nəzərə almaq istəmədikləri, sanki onlar yalnız subyektiv müəyyən edilmiş təsəvvürlərlə məşğul olduqlarını, bunlara qarşı başqasının öz istəyini qoya biləcəyini düşündükləri təəssüratını almışam. Bu rəqib davranışı mənə tam aydın deyil. Bəlkə də bunun səbəbi, həkimin adətən sinirli xəstələrlə bu qədər az məşğul olması, onların nə dediklərini bu qədər diqqətsiz dinləməsi, onların bildirdiklərindən dəyərli bir şey əldə etmək, yəni onlar üzərində ətraflı müşahidələr aparmaq imkanından uzaqlaşmış olmasıdır. Bu münasibətlə sizə vəd edirəm ki, mühazirələrimin gedişində çox az mübahisə aparacağam, xüsusilə də fərdi şəxslərlə ən az mübahisə edəcəyəm. Mübahisənin bütün şeylərin atası olması haqqındakı fikrin həqiqət olduğuna inana bilməmişəm. Məncə, bu fikir yunan sofistikasından gəlir və dialektikanın şişirdilməsi səbəbindən, sofistikada olduğu kimi, qüsurludur. Əksinə, mənə belə görünür ki, sözdə elmi mübahisə ümumilikdə olduqca məhsulsuzdur, üstəlik, demək olar ki, həmişə son dərəcə şəxsi xarakter daşıyır. Bir neçə il əvvələ qədər mən də yalnız bir tədqiqatçı (Münhendə Lövenfeld) ilə bir dəfə həqiqi elmi mübahisəyə girdiyimi qürurla deyə bilərdim. Nəticə belə oldu ki, biz dost olduq və bu günə qədər də elə qaldıq. Lakin mən eyni nəticəyə əmin olmadığım üçün bu cəhdi uzun müddət təkrarlamadım.

Əlbəttə, indi belə qərar verəcəksiniz ki, ədəbi müzakirənin bu cür rədd edilməsi, etirazlara qarşı xüsusi dərəcədə əlçatmazlığı, inadkarlığı və ya elmi ünsiyyət dilində xoş niyyətlə ifadə edildiyi kimi, “düşüncənin donub qalmasını” sübut edir. Əgər siz bir dəfə belə ağır işlə bir inanc əldə etmisinizsə, bu inanca müəyyən dərəcədə inadla bağlanmaq haqqınızın olduğunu da sizə cavab vermək istərdim. Bundan əlavə, işlərimin gedişində bəzi vacib məsələlərə dair baxışlarımı dəyişdirdiyimi, onları yeni baxışlarla əvəz etdiyimi də qeyd edə bilərəm, bu barədə mən

Əlbəttə, hər dəfə açıq şəkildə məlumat verirdim. Bu dürüstlüyün nəticəsi necə oldu? Bəziləri mənim öz düzəlişlərimdən ümumiyyətlə xəbərsizdirlər və indi belə məni artıq mənə eyni mənanı ifadə etməyən müddəalarım üzündən tənqid edirlər. Digərləri isə məhz bu dəyişiklikləri mənə irad tuturlar və buna görə məni etibarsız hesab edirlər. Elə deyilmi, bir neçə dəfə baxışlarını dəyişən kimsə heç bir etimada layiq deyil, çünki bu, onun son iddialarında da səhv etmiş ola biləcəyini çox asan şəkildə ortaya qoyur? Lakin bir dəfə ifadə etdiyi fikrə sarsılmaz şəkildə yapışan və ya ondan kifayət qədər tez vaz keçməyən kimsə isə inatçı və donub qalmış adlanır. Tənqidin bir-birinə zidd olan bu təsirləri qarşısında insan olduğu kimi qalmaqdan və öz hökmünün təsdiq etdiyi kimi davranmaqdan başqa nə edə bilər? Mən də qərarlıyam və təkamül edən təcrübəmin tələb etdiyi kimi bütün təlimlərimi yenidən formalaşdırmaq və düzəltmək fikrimdən daşınmağa imkan verməyəcəyəm. Əsas anlayışlarda indiyə qədər dəyişdirilməli heç nə tapmadım və ümid edirəm ki, bundan sonra da belə davam edəcək.

Deməli, mən sizə nevroz hadisələrinin psixoanalitik baxışını təqdim etməliyəm. Bu məqsədlə, həm oxşarlığa, həm də fərqliliyə görə, artıq müzakirə olunan hadisələrə toxunmaq mənə məntiqli görünür. Mən qəbul otağımda bir çox şəxsin icra etdiyi bir simptomatik hərəkəti götürürəm. Həkim qəbuluna gələn və bir çarək saat ərzində uzun ömürlərinin qayğılarını bizə açmağa çalışan adamlarla analitik çox da nə işlədə bilmir. Onun dərin bilikləri, digər həkimlər kimi «Sizdə heç bir xəstəlik yoxdur» qərarını verməyi və «Yüngül su müalicəsi tətbiq edin» məsləhətini verməyi çətinləşdirir. Həmkarlarımızdan biri də öz qəbul xəstələri ilə nə etdiyi sualına çiyinlərini çəkərək cavab verib: Onlara müəyyən miqdarda krona məbləğində bir şıltaqlıq cəzası kəsir. Buna görə də, məşğul psixoanalitiklərin belə qəbul saatlarının çox da məşğul olmadığını eşitməyiniz sizi təəccübləndirməyəcək.

Həvəsləndirici olmağa meyllidir. Gözləmə otağım ilə müalicə və qəbul otağım arasındakı sadə qapını ikiqat etdirmiş və keçə örtüyü ilə gücləndirmişəm. Bu kiçik qurğunun məqsədi heç bir şübhə doğurmur. İndi isə gözləmə otağından içəri buraxdığım şəxslərin arxalarındakı qapını bağlamağı unutduqları, üstəlik demək olar ki, həmişə hər iki qapını açıq qoyduqları hallar təkrarlanır. Mən bunu nəzərə çarpıdığım kimi, olduqca xoşagəlməz tonda, daxil olan kişinin və ya qadının geri qayıdıb bu nöqsanı aradan qaldırmasını tələb edirəm; hətta bu, nəzakətli bir cənab və ya çox bəzənmiş bir xanım olsa belə. Bu, yerində olmayan bir pedanteriya təəssüratı yaradır. Bəzən belə bir tələblə özümü rəzil vəziyyətə salmışam, çünki söhbət elə şəxslərdən gedirdi ki, özləri qapı tutacağını belə tuta bilmirlər və yanındakıların bu təmasdan onları qurtarmasını xoş görürlər. Lakin halların çoxluğunda haqlı idim, çünki belə davranan, həkimin gözləmə otağından qəbul otağına keçid qapısını açıq qoyan şəxs, avamdan sayılır və xoşagəlməz qarşılanmağa layiqdir. İndi digər tərəfi də dinləmədən tərəf tutmayın. Xəstənin bu diqqətsizliyi yalnız o vaxt baş verir ki, o, gözləmə otağında tək olub, arxasında boş bir otaq qoyur; əgər onunla birlikdə başqaları, yəni tanış olmayanlar gözləyibsə, heç vaxt belə olmur. Bu sonuncu halda o, çox yaxşı anlayır ki, həkimlə danışarkən qulaqaltı edilməmək onun marağına uyğundur və hər iki qapını diqqətlə bağlamağı heç vaxt unutmur.

Xəstənin bu nöqsanı nə təsadüfi, nə də mənasızdır, hətta əhəmiyyətsiz də deyil, çünki görəcəyik ki, bu, daxil olan şəxsin həkimə olan münasibətini işıqlandırır. Xəstə, dünyəvi avtoritet tələb edən, gözləri qamaşdırılmaq və qorxudulmaq istəyən böyük kütləyə aiddir. Bəlkə də telefonla ən rahat vaxtın hansı olduğunu soruşdurub, kömək axtaranların, məsələn, Julius Meinl filialı qarşısındakı kimi, izdihamına hazır olub. İndi isə boş, üstəlik olduqca sadə avadanlıqla təchiz edilmiş gözləmə otağına daxil olur və sarsılır. Həkimə, ona lazımsız hörmət sərfiyyatı etmək istədiyi üçün bunu ödətdirməlidir və nəticədə — gözləmə və qəbul otaqları arasındakı qapını bağlamağı buraxır. Bununla həkimə demək istəyir: Axı, burada heç kim yoxdur və ehtimal ki, mən burada olduğum müddətdə də heç kim gəlməyəcək. Əgər onun qüruru ilk başdan kəskin bir xəbərdarlıqla dizginlənməsəydi, söhbət zamanı tamamilə qeyri-nəzakətli və hörmətsiz davranardı.

Bu kiçik simptom hərəkətinin təhlilində sizə artıq məlum olmayan heç nə tapmayacaqsınız: Onun təsadüfi olmadığı, əksinə bir motivə, mənaya və məqsədə malik olduğu, müəyyən edilə bilən psixi bir kontekstə aid olduğu və daha vacib bir psixi prosesin kiçik bir əlaməti kimi məlumat verdiyi iddiası. Hər şeydən əvvəl isə, belə işarə olunan bu prosesin, onu həyata keçirən şəxsin şüuruna məlum olmadığı, çünki iki qapını açıq buraxan xəstələrin heç biri, bu qüsurla mənə öz aşağılamasını ifadə etmək istədiyini etiraf edə bilməzdi. Boş gözləmə otağına girərkən yaranan məyusluq təəssüratını bəlkə bir çoxları xatırlayardı, lakin bu təəssüratla sonrakı simptom hərəkəti arasındakı əlaqə onun şüuruna şübhəsiz ki, naməlum qalmışdır.

İndi isə bu kiçik simptom hərəkəti təhlilinə, bir xəstə üzərində aparılan bir müşahidəni əlavə etmək istəyirik. Mən təzə yaddaşımda olan, nisbətən qısa təsvir oluna bilən birini seçirəm. Hər belə bir məlumatda müəyyən dərəcədə ətraflılıq zəruridir. Qısa məzuniyyətə qayıtmış gənc bir zabit, ən xoş şəraitdə yaşayan və özü ilə yaxınlarına mənasız bir fikir ilə həyatı zəhərləyən qaynanasını müalicəyə götürməyimi xahiş edir. 53 yaşlı, qorunmuş bir xanımla tanış oluram

Dostcanlı, sadə xasiyyətli bir qadın kimi tanıdığım, istəksizlik göstərmədən aşağıdakı hesabatı verən bu qadın haqqında danışacağam. O, böyük bir fabriki idarə edən həyat yoldaşı ilə kənddə ən xoşbəxt evlilikdə yaşayır. Həyat yoldaşının mehriban qayğısını kifayət qədər tərifləyə bilmir. Otuz il əvvəl məhəbbət evliliyi olub, o vaxtdan bəri heç vaxt bir qarışma, mübahisə və ya qısqanclıq üçün səbəb olmayıb. İki uşağı yaxşı evlənib, kişi və ata vəzifə hissi ilə hələ də istirahətə çəkilmək istəmir. Bir il əvvəl inanılmaz, hətta özünə belə anlaşılmaz bir hadisə baş verdi: mükəmməl həyat yoldaşını gənc bir qızla aşiq münasibətində olmaqda ittiham edən anonim məktuba dərhal inandı və o vaxtdan bəri xoşbəxtliyi məhv oldu. Hadisələrin daha ətraflı gedişi təxminən belə idi: onun bir otaq xidmətçisi var idi, kiminlə bəlkə də çox vaxt şəxsi məsələləri müzakirə edirdi. Bu qız, digər bir qıza qarşı açıq-aşkar nifrət hissi ilə düşmənçilik edirdi, çünki o, həyatda daha çox irəliləmişdi, halbuki onun mənşəyi daha yaxşı deyildi. Xidmətçi qəbul etmək əvəzinə, həmin qız ticarət sahəsində təhsil almış, fabrikə daxil olmuş və məmurların çağırılması nəticəsində yaranan kadrlar çatışmazlığı səbəbindən yaxşı bir vəzifəyə yüksəlmişdi. İndi o, birbaşa fabrikin özündə yaşayır, bütün bəylərlə ünsiyyət qurur və hətta “xanım” adlanırdı. Həyatda geridə qalan qadın isə, təbii ki, keçmiş sinif yoldaşına mümkün olan bütün pislikləri söyləməyə hazır idi. Bir gün xanımımız otaq xidmətçisi ilə qonaq olmuş yaşlı bir bəy haqqında söhbət edirdi; onun həyat yoldaşı ilə yaşamadığını, əksinə, başqa bir qadınla münasibət saxladığını bilirdilər. Xanımımız necə olduğunu bilmir, amma birdən-birə belə ifadə etdi: “Əgər yaxşı həyat yoldaşımın da bir münasibəti olduğunu öyrənərdim, bu, mənim üçün ən dəhşətli şey olardı.” Növbəti gün poçtdan ona təhrif edilmiş əl xətti ilə yazılmış anonim məktub gəldi; məktub, sanki çağırılmış kimi, ona eyni məlumatı verirdi. O, — ehtimal ki, haqlı olaraq — məktubun pis otaq xidmətçisinin işi olduğunu qənaətinə gəldi, çünki xidmətçinin nifrət etdiyi həmin “xanım” məhz kişinin sevgilisi kimi göstərilmişdi. Lakin

Hərçənd o, fitnəni dərhal açıb gördü və yaşayış yerində belə qorxaq ifşaların nə qədər az inamə layiq olduğunu göstərən kifayət qədər nümunələrə şahid olmuşdu, yenə də həmin məktub onu dərhal yıxdı. O, dəhşətli bir həyəcan vəziyyətinə düşdü və dərhal ərinin çağırılmasını tələb etdi ki, ona ən şiddətli ittihamları irəli sürsün. Əri gülərək ittihamı rədd etdi və edilə biləcək ən yaxşı şeyi etdi. O, ev və fabrik həkimini çağırtdırdı; həkim də bədbəxt qadını sakitləşdirmək üçün əlindən gələni etdi. İkisinin bundan sonrakı davranışı tamamilə ağıllı idi. Otaq xidmətçisi işdən çıxarıldı, lakin iddia edilən rəqibə toxunulmadı. O vaxtdan bəri xəstənin dəfələrlə o qədər sakitləşdiyi deyilir ki, anonim məktubun məzmununa artıq inanmırdı, lakin heç vaxt tam və heç vaxt uzun müddətə. Qızın adının səsləndiyini eşitmək və ya küçədə ona rast gəlmək kifayət idi ki, onda güvənsizlik, ağrı və ittihamların yeni bir hücumu baş qaldırsın.

Bu, həmin dürüst qadının xəstəlik tarixçəsidir. Onun digər sinirli xəstələrdən fərqli olaraq, vəziyyətini daha yumşaq təqdim etdiyini, yəni bizim dediyimiz kimi, gizlətdiyini və anonim məktubun ittihamına olan inamı əslində heç vaxt üstələmədiyini başa düşmək üçün çox az psixiatrik təcrübə kifayət idi.

Psixiatr belə bir xəstəlik halına qarşı hansı mövqe tutur? Xəstənin gözləmə otağına gedən qapıları bağlamaması kimi simptomatik davranışına qarşı necə davranacağını artıq bilirik. O, bunu psixoloji maraq doğurmayan, özünü heç nə ilə maraqlandırmayan təsadüfi bir hadisə kimi qiymətləndirir. Lakin bu davranışı qısqanc qadının xəstəlik halına şamil etmək olmaz. Simptomatik hərəkət əhəmiyyətsiz bir şey kimi görünür, lakin simptom əhəmiyyətli bir şey kimi özünü təqdim edir. O, intensiv subyektiv əzabla bağlıdır, obyektiv olaraq bir ailənin birgə yaşayışını təhdid edir; deməli, o, psixiatrik marağın inkarolunmaz bir predmetidir. Psixiatr əvvəlcə simptomu əsas bir xüsusiyyətlə xarakterizə etməyə çalışır. Bu qadının özünü əzdiyi fikir, öz-özlüyündə mənasız adlandırıla bilməz; çünki yaşlı ərlərin gənc qızlarla məhəbbət münasibətləri qurması hallarına rast gəlinir. Lakin bununla bağlı başqa bir şey mənasız və anlaşılmazdır. Xəstənin, şirin və sadiq ərinin bu o qədər də nadir olmayan ərlər kateqoriyasına aid olduğuna inanması üçün anonim məktubun iddiasından başqa heç bir səbəbi yoxdur. O, bilir ki, bu məktubun heç bir sübut dəyəri yoxdur, onun mənşəyini qənaətbəxş şəkildə izah edə bilər; ona görə də qısqanclığı üçün heç bir səbəbi olmadığını özünə deməli idi, bunu deyir də, lakin yenə də bu qısqanclığı tamamilə haqlı tanıyırmış kimi eyni dərəcədə əzab çəkir. Məntiqi və reallıqdan götürülmüş arqumentlərə açıq olan bu cür fikirləri sayıqlama fikirləri adlandırmaq qərarına gəlinib. Beləliklə, həmin xanım qısqanclıq sayıqlamasından əziyyət çəkir. Bu, yəqin ki, bu xəstəlik halının əsas xarakteristikasıdır.

Bu ilk təsbitdən sonra psixiatrik marağımız daha da canlı şəkildə qabarmaq istəyəcək. Əgər bir sayıqlama fikri reallığa istinadla dəf edilməyirsə, deməli, o, reallıqdan da gəlmir. Bəs o, haradan gəlir? Müxtəlif məzmunda sayıqlama fikirləri var; niyə bizim halda sayıqlamanın məzmunu məhz qısqanclıqdır? Hansı şəxslərdə sayıqlama fikirləri və ya xüsusilə qısqanclıq sayıqlama fikirləri formalaşır? Burada biz psixiatrın dediklərini dinləmək istərdik, lakin o, bizi tək qoyur. O, ümumiyyətlə suallarımızdan yalnız birinə cavab verir. O, bu qadının ailə tarixini araşdıracaq və bəlkə bizə belə bir cavab gətirəcək: Sayıqlama fikirləri ailələrində oxşar və digər psixi pozğunluqlar təkrar-təkrar müşahidə edilmiş şəxslərdə ortaya çıxır. Başqa sözlə, əgər bu qadın sayıqlama fikri inkişaf etdirsə, o, irsi ötürmə yolu ilə buna meylli idi. Bu, əlbəttə ki, bir şeydir, amma bilmək istədiklərimizin hamısı budurmu? Bu xəstəlik halının yaranmasına təsir edən hər şey?

Bu xəstəlik halının inkişafında hansı amillərin iştirak etdiyi məsələsinə gəldikdə, başqa hər hansı bir sayıqlamanın əvəzinə qısqanclıq sayıqlaması inkişaf etdiyi zaman bunun əhəmiyyətsiz, təsadüfi və ya izaholunmaz olduğunu qəbul etməklə kifayətlənməliyikmi? Və irsi təsirinin üstünlüyünü elan edən həmin cümləni mənfi mənada belə başa düşə bilərikmi: bu ruha hansı hadisələrin yaxınlaşmasının əhəmiyyətsiz olduğu, onun müəyyən bir vaxtda hər hansı bir sayıqlama yaratmaq üçün təqdir olunduğu fikri doğrudur? Elmi psixiatriyanın bizə niyə daha çox izahat vermək istəmədiyi barədə bilmək istəyəcəksiniz. Amma mən sizə cavab verəcəyəm: Əlində olmayanı verən, hiyləgərdir. Psixiatr belə bir halın aydınlaşdırılmasında irəliyə aparan heç bir yol bilmir. O, diaqnoz və zəngin təcrübəyə baxmayaraq qeyri-müəyyən olan gedişat proqnozu ilə kifayətlənməlidir. Amma psixoanaliz burada daha çox şey edə bilərmi? Bəli, əlbəttə; mən sizə göstərməyə ümid edirəm ki, o, belə çətin əlçatan bir halda belə, növbəti anlaşılmaya imkan verən bir şeyi üzə çıxarmaq qabiliyyətindədir. Əvvəlcə sizdən xahiş edirəm ki, xəstənin indi onun sayıqlama fikrini dəstəkləyən anonim məktubu, bir gün əvvəl fitnəkar qıza qarşı “Əgər ərim gənc bir qızla məhəbbət münasibəti qursaydı, bu, mənim ən böyük bəxtsizliyim olardı” şəklində açıqlama verməklə birbaşa təhrik etdiyi bu nəzərə çarpmayan təfərrüata diqqət yetirin. Bu hərəkəti ilə o, xidmətçi qıza ona anonim məktub göndərmək ideyasını ilk dəfə aşıladı. Beləliklə, sayıqlama fikri məktubdan müəyyən müstəqillik qazanır; o, xəstədə əvvəlcədən qorxu kimi — və ya istək kimi? — mövcud olmuşdur. İndi isə yalnız iki saatlıq analizin digər kiçik əlamətlərdən ortaya çıxardığı şeyi də nəzərə alın. Xəstə öz tarixini danışdıqdan sonra digər düşüncələrini, çağrışımlarını və xatirələrini bölüşməyə çağırıldıqda, həqiqətən də çox imtinaedici davrandı. O, ağlına heç nə gəlmədiyini, artıq hər şeyi dediyini iddia etdi və iki saatdan sonra onunla cəhd həqiqətən dayandırılmalı oldu, çünki o, artıq sağ olduğunu və xəstəlik fikrinin geri qayıtmayacağına əmin olduğunu bəyan etmişdi. O, bunu təbii ki, yalnız müqavimətdən və analizin davamından təşviş keçirdiyinə görə deyirdi. Lakin bu iki saat ərzində o, müəyyən bir yozumu mümkün edən, hətta onu qaçılmaz edən bəzi qeydlər səsləndirmişdi və bu yozum onun qısqanclıq sayıqlamasının yaranma tarixçəsinə parlaq işıq salır. Onun özündə gənc bir kişiyə, məhz məni xəstə kimi axtarmağa məcbur edən damadına qarşı güclü bir aşq hissi mövcud idi. Bu aşq haqqında o, heç nə bilmirdi və ya bəlkə də çox az şey bilirdi; mövcud olan qohumluq əlaqəsi səbəbindən bu aşq hissinin zərərsiz bir şirinlik kimi maskalanması asan idi. Bizim digər bütün təcrübələrimizə əsasən, bu 55 yaşlı ləyaqətli qadının və nümunəvi ananın ruh dünyasını dərk etmək bizə çətin olmayacaq. Belə bir aşq, qəbuledilməz və mümkün olmayan bir şey kimi şüura çıxa bilməzdi; lakin o, mövcud olaraq qaldı və şüursuz bir qüvvə kimi ağır təzyiq göstərdi. Onunla mütləq bir şey baş verməli, hər hansı bir çıxış yolu axtarılmalı idi və sayıqlama xarakterli qısqanclığın yaranmasında müntəzəm rol oynayan yerdəyişmə mexanizmi, yəqin ki, ən yaxın rahatlığı təklif etdi. Əgər yalnız yaşlı qadın gənc bir kişiyə aşiq deyildisə, həm də onun yaşlı əri gənc bir qızla məhəbbət əlaqəsi saxlayırdısa, onda o, xəyanət vicdan əzabından azad olunmuş olacaqdı. Deməli, ərinin xəyanəti haqqındakı fantaziya, onun yanan yarına qoyulan sərinləşdirici bir ləpə idi. Onun öz məhəbbəti şüura çıxmasa da, ona belə üstünlüklər qazandıran həmin məhəbbətin güzgüdəki əksi, artıq məcburi, sayıqlama xarakterli şəkildə şüura çıxdı. Buna qarşı bütün arqumentlər təbii ki, nəticəsiz qaldı, çünki onlar yalnız güzgüdəki əksə, güzgüdəki əksin öz gücünü borclu olduğu və şüursuzluqda toxunulmaz şəkildə qorunan əsas obraza deyil, yönəlmişdi.

İndi qısa və çətinləşdirilmiş psixoanalitik səyin bu xəstəlik halının dərk edilməsinə nələrin gətirdiyini bir araya gətirək. Təbii ki, araşdırmalarımızın düzgün aparıldığı fərz edilməklə, bunu mən sizin qərarınıza verə bilmirəm. Əvvəla: sayıqlama fikri artıq heç bir mənasız və ya anlaşılmaz şey deyil; o, mənalıdır, yaxşı əsaslandırılıb və xəstənin emosional təcrübəsinin kontekstinə aiddir. İkincisi: o, digər əlamətlərdən sezilən şüursuz psixi prosesə reaksiya olaraq zəruridir və məhz bu əlaqəyə görə öz sayıqlama xarakterini, məntiqi və real hücumlar qarşısında müqavimətini borcludur. O, özü arzuolunan bir şey, bir növ təsəllidir. Üçüncüsü: xəstəliyin arxasında duran təcrübə birmənalı olaraq müəyyən edir ki, məhz qısqanc sayıqlama fikri yaranıb, başqa bir şey deyil. Siz xatırlayırsınız ki, bir gün əvvəl fitnəkar qıza qarşı belə bir ifadə işlətmişdi: əgər əri ona xəyanət etsəydi, bu, onun üçün ən dəhşətli şey olardı. Siz həmçinin bizim təhlil etdiyimiz simptomatik hərəkətin mənasının və ya məqsədinin aydınlaşdırılmasında vəziyyətdə mövcud olan şüursuzla əlaqədə olan iki vacib analogiyaya də diqqətsiz qalmırsınız.

Təbii ki, bu hal münasibətilə soruşa biləcəyimiz bütün suallar cavablandırılmayıb. Əksinə, xəstəlik halı daha çox problemlərlə doludur: bəziləri hələ ümumiyyətlə həll edilə bilməyən, digərləri isə xüsusi şəraitin əleyhinə olması səbəbindən həll edilə bilməyib. Məsələn, xoşbəxt evlilikdə yaşayan bu qadın niyə öz kürəkəninə aşiq olur və niyə başqa yollarla da mümkün ola biləcək yüngülləşmə, öz vəziyyətinin ərinə əks etdirilməsi, yəni proyeksiya formasında baş verir? Düşünməyin ki, bu sualları vermək lüzumsuz və qəsdən edilən bir hərəkətdir. Artıq bu sualların mümkün cavablandırılması üçün bizdə kifayət qədər material mövcuddur. Qadın, qadın cinsi ehtiyacına istənməyən ani artım gətirən kritik yaşdadır; bu, tək başına kifayət edə bilər. Və ya əlavə olaraq, yaxşı və sadiq ərinin bir neçə ildir ki, sağlam qadının özünü təmin etmək üçün ehtiyac duyduğu cinsi performans qabiliyyətinə malik olmaması da rol oynaya bilər. Təcrübə bizə göstərir ki...

Təcrübə bizə göstərib ki, məhz elə kişilər ki, onların sadiqliyi sonradan öz-özlüyündə aydın olur, qadınlarına qarşı xüsusi incəlik və onların sinir xəstəliklərinə qarşı qeyri-adi səbirlə seçilirlər. Və ya bundan əlavə, təsadüfi deyil ki, məhz bir qızın gənc əri bu patoloji aşiq olma hallarının obyekti olmuşdur. Qıza qarşı güclü erotik bağlanma, nəhayətdə ananın cinsi quruluşuna qayıdır və çox vaxt belə bir çevrilmə ilə davam etmək yolunu tapır. Bu münasibətlə, sizə xatırlatmağa icazə verirəm ki, qayınana ilə kürəkən arasındakı münasibət insanlara həmişə xüsusilə nazik və həssas görünmüş və ibtidai xalqlar arasında çox güclü tabu qaydalarına və “qaçınma”lara səbəb olmuşdur. Bu münasibət çox vaxt müsbət və mənfi tərəfdən mədəniyyət tərəfindən arzuolunan həddi aşır. İndi bizim halımızda bu üç amildən hansının təsir etdiyini, bunlardan ikisinin və ya hamısının birgə rast gəlinib-gəlinmədiyini sizə əlbəttə deyə bilmərəm, lakin bunu yalnız ona görə deyə bilmirəm ki, mənə bu işin təhlilini ikinci saatdan sonra davam etdirməyə icazə verilməmişdir.

İndi, cənablar, hiss edirəm ki, sizin qavrayışınızın hələ hazır olmadığı şeylər haqqında danışmışam. Mən bunu psixiatriya ilə psixoanalizin müqayisəsini aparmaq üçün etdim. Amma indi sizdən bir şey soruşmağa icazə verə bilərəm: İki sahə arasında hər hansı bir ziddiyyət hiss etdinizmi? Psixiatriya psixoanalizin texniki metodlarını tətbiq etmir, sayıqlama fikirlərinin məzmununa toxunmağı buraxır və bizə irsiyyətə işarə edərək çox ümumi və uzaq bir etiologiya verir, əvəzinə əvvəlcə daha xüsusi və daha yaxın səbəbləri göstərmir. Amma bunda ziddiyyət, əkslik varmı? Əksinə, bu, tamamlanma deyilmi? İrsi amil təcrübənin əhəmiyyətinə ziddirmi, yoxsa hər ikisi ən təsirli şəkildə birləşmir? 1) Bax: “Totem və Tabu”, 1913.

Birlikdə? Psixiatrik işin mahiyyətində psixoanalitik tədqiqata qarşı çıxmağı tələb edən heç nə olmadığını etiraf edəcəksiniz. Deməli, psixoanalizə qarşı çıxanlar psixiatr özləridir, psixiatriya deyil. Psixoanaliz psixiatriyaya təxminən histologiyanın anatomiyaya münasibəti kimidir; ikincisi orqanların xarici formalarını, birincisi isə onların toxumalardan və elementar hissəciklərdən qurulmasını öyrənir. Bir-birini davam etdirən bu iki tədqiqat növü arasında ziddiyyət düşünmək çətindir. Bilirsiniz ki, anatomiyaya bu gün elmi təbabətin əsası kimi baxırıq, lakin bir vaxtlar bədənin daxili quruluşunu öyrənmək üçün insan cəsədlərini parçalamaq, bu gün psixoanalizlə məşğul olmağı, yəni ruh həyatının daxili mexanizmini kəşf etməyi qınamaq kimi qadağan edilmişdi. Və ehtimal ki, çox uzaq olmayan bir zaman bizə ruh həyatındakı daha dərin, şüursuz proseslər haqqında yaxşı məlumat olmadan dərinləşdirilmiş elmi psixiatriyanın mümkün olmadığını anladacaq.

Bəlkə də çox qınanan psixoanalizin aranızda dostları da var, onlar psixoanalizin başqa, yəni terapevtik tərəfdən də əsaslandırılmasını istəyərlər. Bilirsiniz ki, indiyə qədərki psixiatrik terapiyamız sayıqlama fikirlərinə təsir göstərə bilmir. Psixoanaliz bu simptomların mexanizmi haqqındakı məlumatı sayəsində bunu bacara bilərmi? Xeyr, cənablar, bacarmır; o, bu xəstəliklərə qarşı — ən azı müvəqqəti olaraq — hər hansı digər terapiya kimi eyni dərəcədə acizdir. Biz xəstədə nə baş verdiyini anlaya bilərik, lakin bunu xəstənin özünə anladacaq vasitəmiz yoxdur. Siz eşitmisiniz ki, mən bu sayıqlama fikrinin təhlilini ilkin cəhdlərdən irəli apara bilmədim. Buna görə də belə halların təhlilinin məhsuldar olmadığı üçün qınanmalı olduğunu iddia etmək istəyəcəksiniz? Məncə, yox. Bizim elmi tədqiqatı birbaşa fayda nəzərə alınmadan aparmaq hüququmuz, hətta vəzifəmiz var. Nəhayət — harada və nə vaxt olduğunu bilmirik — hər bir kiçik bilik parçası bacarığa, o cümlədən terapevtik bacarığa çevriləcək. Əgər psixoanaliz sayıqlama fikirlərində olduğu kimi, digər sinir və psixi xəstəliklərin bütün formalarında da eyni dərəcədə uğursuz olsa belə, elmi tədqiqat üçün əvəzolunmaz vasitə kimi tamamilə əsaslandırılmış qalacaq. Lakin bu halda onu tətbiq etmək imkanı əldə edə bilməzdik; öyrənmək istədiyimiz insan materialı, yəni yaşayan, öz iradəsinə malik olan və işdə iştirak etmək üçün motivlərə ehtiyac duyan insan, bizə qarşı çıxardı. Buna görə də bu gün sinir pozuntularının geniş qrupları olduğunu bildirərək sözümü bitirim, bu qruplarda daha yaxşı başa düşməyimizin terapevtik bacarığa çevrildiyi faktiki olaraq sübut olunub və bu, adətən çətin əlçatan olan xəstəliklərdə müəyyən şərtlər daxilində daxili terapiya sahəsindəki digər nəticələrdən geri qalmayan uğurlar əldə edirik.

17 / 28

XVII. Mühazirə. Simptomların mənası

Hörmətli xanımlar və cənablar! Keçən mühazirədə sizə kliniki psixiatriyanın ayrı-ayrı simptomların təzahür forması və məzmunu ilə az maraqlandığını, lakin psixoanalizin məhz burada işə başladığını və əvvəlcə simptomun mənalı olduğunu, xəstənin yaşadığı hadisələrlə əlaqəli olduğunu müəyyən etdiyini izah etmişdim. Nevrotik simptomların mənası ilk dəfə J. Breuer tərəfindən, o vaxtdan bəri məşhurlaşmış bir histeriya halının (1880–82) öyrənilməsi və uğurla müalicə edilməsi yolu ilə açılmışdır. P. Janetin müstəqil olaraq eyni sübutu ortaya qoyması doğrudur; fransız tədqiqatçıya ədəbi üstünlük belə aiddir, çünki Breuer öz müşahidəsini yalnız on ildən çox sonra (1893–95), mənimlə birgə işlədiyi dövrdə dərc etdirmişdir. Əslində, bu kəşfin kimə məxsus olması bizə olduqca bərabərdir, çünki bilirsiniz ki, hər bir kəşf bir neçə dəfə edilir və heç bir kəşf birdəfəlik edilmir; üstəlik, uğur həmişə layiq olmaqla əl-ələ vermir. Amerika Kolumbun adını daşımır. Breuer və Janetdən əvvəl böyük psixiatr Leuret belə bir fikir irəli sürmüşdür ki, ağıl xəstələrinin sayıqlamaları belə, onları tərcümə etməyi başa düşdüyümüz təqdirdə, mənalı kimi tanına bilər. Etiraf edirəm ki, uzun müddət P. Janetin nevrotik simptomların aydınlaşdırılmasındakı xidmətini çox yüksək qiymətləndirməyə hazır idim, çünki o, bu simptomları xəstələri idarə edən idees inconscientes-in (şüursuz ideyaların) ifadələri kimi qəbul edirdi. Lakin Janet o vaxtdan bəri həddindən artıq ehtiyatlı davranaraq, sanki etiraf etmək istəyirmiş kimi, şüursuzluğun onun üçün yalnız bir ifadə, bir vasitə, une façon de parler (danışma tərzi) olduğunu, bu barədə heç nə real düşünmədiyini bildirmişdir. O vaxtdan bəri mən Janetin izahlarını artıq başa düşmürəm, lakin fikrimcə, o, lazımsız yerə çoxlu xidmətini zəiflətmişdir.

Nevrotik simptomların da, səhv hərəkətlərin və yuxuların olduğu kimi, öz mənası var; onlar da, eynilə bu sonuncuların, onları göstərən şəxslərin həyatı ilə əlaqəsi olduğu kimi, həyatla əlaqədardır. İndi bu vacib anlayışı bir neçə nümunə vasitəsilə sizə daha yaxınlaşdırmaq istəyirəm. Bunun həmişə və bütün hallarda belə olduğunu mən yalnız iddia edə bilərəm, sübut edə bilmərəm. Öz təcrübələrini axtaran şəxs, bu barədə inancını əldə edəcəkdir. Lakin mən bu nümunələri müəyyən səbəblərə görə histeriyadan deyil, əslində ona çox yaxın olan, son dərəcə qəribə başqa bir nevrozdan götürəcəyəm; bu nevroz haqqında sizə bir neçə giriş sözü deməliyəm. Bu, məlum olan məcburiyyət nevrozudur; o, hamıya məlum olan histeriya qədər populyar deyil; əgər belə ifadə etmək icazə verilsə, o, qədər də səs-küylü və nəzərə çarpan deyil, xəstənin daha çox şəxsi məsələsi kimi davranır, bədəndəki əlamətlərdən demək olar ki, tamamilə imtina edir və bütün simptomlarını psixi sahədə yaradır. Məcburiyyət nevrozu və histeriya, psixoanalizin əvvəlcə üzərində qurulduğu, müalicəmizin də zəfərlərini qazandığı nevrotik xəstəlik formalarıdır. Lakin psixidən bədənə keçid həmin sirli sıçrayışdan məhrum olan məcburiyyət nevrozu, psixoanalitik səylərimiz sayəsində bizə əslində histeriyadan daha şəffaf və daha sirli görünür; biz də onun nevrotik xarakterin bəzi ekstremal cəhətlərini daha parlaq şəkildə ortaya qoyduğunu tanıdıq.

Məcburiyyət nevrozu, xəstələrin əslində özlərini maraqlandırmayan fikirlərlə məşğul olması, özündə çox qəribə gələn impulslar hiss etməsi ilə nəzərə çarpır, və onları elə hərəkətlərə çəkirlər ki, onların yerinə yetirilməsi heç bir həzz vermir, lakin yerinə yetirilməməsi onlar üçün tamamilə mümkün olmayan hərəkətlərə sövq edirlər. Düşüncələr (məcburi təsəvvürlər) öz-özlüyündə mənasız ola bilər və ya fərd üçün sadəcə əhəmiyyətsizdir, çox vaxt onlar tamamilə gülüncdür, bütün hallarda isə xəstəni tükəndirən və ona çox istəksizliklə təslim olduğu gərgin bir düşünmə fəaliyyətinin nəticəsidir. O, iradəsinə qarşı, sanki ən vacib həyat vəzifələrindən biri ilə məşğul olurmuş kimi, dərin fikrə dalmağa və spekulyasiya etməyə məcburdur. Xəstənin özündə hiss etdiyi təkanlar da uşaqcıl və mənasız təəssürat yarada bilər, lakin çox vaxt onların məzmunu ağır cinayətlərə vəsvəsə kimi dəhşətli olur, belə ki, xəstə onları yalnız qəribə sayıb inkar etmir, həm də onlardan qorxub qaçır və özünü qadağalar, imtinalar və azadlığının məhdudlaşdırılması ilə onların icrasından qoruyur. Lakin onlar heç vaxt, həqiqətən də tək bir dəfə belə, icra mərhələsinə çatmır; nəticə həmişə odur ki, qaçış və ehtiyat qalib gəlir. Xəstənin həqiqətən yerinə yetirdiyi şeylər, yəni məcburi hərəkətlər, çox zərərsiz, əlbəttə ki, əhəmiyyətsiz şeylərdir, çox vaxt adi həyat fəaliyyətlərinin təkrarlanması, mərasimli bəzəkləridir, lakin bu, yatağa getmək, yuyunmaq, şəxsi gigiyena, gəzinti kimi zəruri əməliyyatları son dərəcə uzadılmış və demək olar ki, həll edilməz vəzifələrə çevirir. Patoloji təsəvvürlər, təkanlar və hərəkətlər məcburiyyət nevrozunun müxtəlif formalarında və hallarında bərabər nisbətdə qarışmış deyil; əksinə, qayda odur ki, bu amillərdən biri və ya digəri mənzərəyə hakim olur və xəstəliyə adını verir, lakin bütün bu formaların ortaq cəhəti kifayət qədər aydın görünür.

Bu, əlbəttə, dəhşətli bir əziyyətdir. Mən inanıram ki, ən həddindən artıq psixiatrik təxəyyül belə bir şeyi qurmağa nail ola bilməzdi və əgər insan bunu hər gün qarşısında görə bilməyəcək olsaydı, buna inanmağa razılaşmazdı. İndi isə düşünməyin ki, xəstəyə bu axmaq düşüncələrdən yayınmağı, onlarla məşğul olmamağı tövsiyə etməklə ona bir xeyir verirsiniz. O, məşğul olmağı və onun oyuncaqlarının yerinə ağıllı bir şey etməyi istəyir. O, bunu özü də istəyir, çünki tamamilə aydındır, onun məcburiyyət simptomları haqqındakı hökmünü bölüşür, hətta onu sizə qarşı irəli sürür. O, yalnız başqa cür edə bilməz; məcburiyyət nevrozunda hərəkətə keçən şey, ehtimal ki, normal ruh həyatından götürülə biləcək bir müqayisədən məhrum olduğumuz bir enerji tərəfindən daşınır: O, yalnız bir şey edə bilər: yerdəyişmə, dəyişdirmə, axmaq fikrin yerinə başqa, bir şəkildə zəiflədilmiş birini qoymaq, ehtiyat və ya qadağadan digərinə keçmək, bir mərasimin yerinə başqasını yerinə yetirmək. O, məcburiyyəti yerdəyişdirə bilər, amma ləğv edə bilməz. Bütün simptomların ilkin formalarından çox uzağa yerdəyişdirilə bilməsi, onun xəstəliyinin əsas xarakteridir; bundan əlavə, diqqət çəkən bir məqam da odur ki, ruh həyatının iç-içə keçdiyi əksliklər (polyarlıqlar), onun vəziyyətində xüsusilə kəskin şəkildə ayrılmış olaraq ortaya çıxır. Müsbət və mənfi məzmuna malik məcburiyyətlə yanaşı, intellektual sahədə şübhə özünü göstərir, bu da tədricən adətən ən etibarlı hesab edilən şeyləri belə yeyib bitirir. Bütün bu proses getdikcə artan qərarsızlığa, enerjisizlik və sərbəstlik məhdudiyyətinə doğru gedir. Halbuki, məcburiyyət nevrozu xəstəsi əslində çox enerjili bir xarakterə malik olmuşdur, çox vaxt fövqəladə inadkarlıq nümayiş etdirir, adətən orta səviyyədən daha yüksək intellektual qabiliyyətə sahibdir. O, əksər hallarda etik inkişafın sevindirici dərəcəsinə çatmışdır, həddindən artıq vicdanlı, adi haldan daha düzgün görünür. Bu ziddiyyətli xarakter xüsusiyyətləri və xəstəlik simptomları dəstəsində yarımçıq da olsa başa düşülən bir vəziyyətə gəlmək üçün nə qədər iş lazım olduğunu təsəvvür edə bilərsiniz. Biz də ilkin olaraq bu xəstəliyin bəzi simptomlarını anlamağı, yozumlaya bilməyi hədəfləyirik.

Bəlkə də əvvəlki müzakirələrimizə baxaraq, müasir psixiatriyanın məcburiyyət nevrozu problemlərinə necə yanaşdığını bilmək istəyirsiniz. Amma bu, acınacaqlı bir mövzudur. Psixiatriya müxtəlif məcburiyyətlərə adlar verir, başqa heç nə demir, onlar haqqında heç nə. Əvəzində o, belə simptomların daşıyıcılarının “degenerasiya olunmuş” (təhrifə uğramış) şəxslər olduğunu vurğulayır. Bu, az məmnunluq doğurur, əslində bir dəyər hökmü, izah əvəzinə bir qınanmadır. Biz təxminən belə düşünməliyik ki, qəlibdən çıxan insanlarda müxtəlif qəribəliklər baş verir. İndi biz inanırıq ki, belə simptomlar inkişaf etdirən şəxslər təbiətcə digər insanlardan bir qədər fərqli olmalıdırlar. Amma soruşmaq istəyirik: Onlar digər nevrozlu xəstələrdən, məsələn, histeriya xəstələrindən və ya psixozadan əziyyət çəkənlərdən daha çox “degenerasiya olunmuşdurlar”? Xarakteristika açıq şəkildə yenə də çox ümumidir. Bəli, belə simptomların xüsusi yüksək və cəmiyyət üçün əhəmiyyətli performans qabiliyyətinə malik seçkin insanlarda da rast gəlinməsi məlum olduqda, onun hətta əsaslı olub-olmadığına şübhə etmək olar. Adətən, öz təmkinlikləri və bioqraflarının yalançı olması sayəsində nümunəvi böyük adamlarımız haqqında az intim məlumat əldə edirik, lakin bəzən Emile Zola kimi həqiqət fanatiki olan biri də olur və onda onun həyatı boyu neçə qəribə məcburi vərdişdən əziyyət çəkdiyini eşidirik.¹

Psixiatriya bu mövzuda “superior degenerasiya” haqqında danışmaq kimi bir cavab yaratmışdır. Gözəldir — amma psixoanaliz vasitəsilə biz belə təcrübə qazanmışıq ki, bu qəribə məcburi simptomları digər xəstəliklər kimi və digər degenerasiya olunmamış insanlarda olduğu kimi daimi olaraq aradan qaldırmaq mümkündür. Mən özüm də bunu dəfələrlə bacarmışam.

Sizə yalnız məcburi bir simptomun analizindən iki nümunə təqdim etmək istəyirəm: biri köhnə müşahidədən, hansını daha gözəl bir nümunə ilə əvəz edə bilməyəcəyimi bilirəm, digəri isə yaxın vaxtlarda əldə edilmişdir. Mən bu qədər az sayda nümunə ilə məhdudlaşıram, çünki belə bir məlumat verildikdə çox geniş olmaq, bütün detallara toxunmaq lazımdır.

Otuz yaşına yaxın, ən ağır məcburi hallardan əziyyət çəkən və bəlkə də ona kömək edə biləcəyim bir xanım — əgər xəbis bir təsadüf işimi məhv etməsəydi —

¹ E. Toulouse, Emile Zola. Enquete medico-psychologique, Paris 1896.

Bəlkə onlara bundan da danışaram —, gündə dəfələrlə aşağıdakı qəribə məcburi hərəkəti icra edirdi. Otağından yanındakı başqa bir otağa qaçır, orada ortada duran masanın yanındakı müəyyən bir yerə dayanır, xidmətçisini zənglə çağırır, ona əhəmiyyətsiz bir tapşırıq verir və ya belə bir tapşırıq olmadan da onu buraxır, sonra yenidən geri qaçırdı. Bu, əlbəttə ki, ağır bir əziyyət simptomu deyildi, lakin yenə də marağı qızışdırmalı idi. Aydınlaşma, həkim tərəfindən edilən hər hansı bir töhfənin istisnası ilə, ən şübhəsiz və ən qüsursuz şəkildə baş verdi. Bu məcburi hərəkətin mənası haqqında bir fərziyyəyə, onun yozumu üçün bir təklifə necə gələ biləcəyimi heç cür bilmirəm. Xəstəyə neçə dəfə soruşmuşdum: Niyə bunu edirsiniz? Bunun nə mənası var? — cavab vermişdi: Bilmirəm. Amma bir gün, onda böyük bir prinsipial etirazı dəf etməyi bacardıqdan sonra, birdən-birə məlumatlandı və məcburi hərəkətlə bağlı olanları danışdı. On ildən çox əvvəl, toy gecəsi impotent olduğu aşkarlanan, özündən xeyli yaşlı bir kişi ilə evlənmişdi. Həmin gecədə o, cəhdini təkrarlamaq üçün sayısız dəfə öz otağından onun otağına qaçmış, lakin hər dəfə nəticəsiz qalmışdı. Səhər əsəbi şəkildə demişdi: Xidmətçi yatağı düzəldəndə qarşısında utanmalı olacağıq, otaqda təsadüfən olan qırmızı mürəkkəb şüşəsini götürmüş, içərisini mələfəyə tökmüşdü, amma belə bir ləkəyə haqqı olan yerə deyil. Əvvəlcə bu xatirənin sözügedən məcburi hərəkətlə nə əlaqəsi olduğunu başa düşmədim, çünki yalnız bir otaqdan digərinə təkrarlanan qaçışda və xidmətçinin görünməsində bir uyğunluq tapmışdım. Onda xəstə məni ikinci otaqdakı masaya apardı və mənə onun örtüyündə böyük bir ləkə kəşf etdirdi. O, həmçinin, masanın yanına elə dayanırdı ki, çağırılan qız ləkəni görməzdən gələ bilməsin. İndi toy gecəsindən sonrakı həmin səhnə ilə onun bugünkü məcburi hərəkəti arasındakı intim əlaqəyə şübhə etmək mümkün deyildi, lakin bundan öyrəniləcək daha çox şey var idi.

Əvvəla, aydın olur ki, xəstə özünü kişisi ilə eyniləşdirir; o, bir otaqdan digərinə qaçmasını təqlid edərək, əslində onu canlandırır. Sonra, bərabərləşdirmədə qalmaq üçün, yatağı və çarşafı masa və masa örtüyü ilə əvəz etdiyini qəbul etməliyik. Bu, ixtiyari görünə bilər, amma yuxu simvolikasını faydasız öyrənməmişik. Yuxuda da çox vaxt masa görülür, lakin bu, yataq kimi yozulmalıdır. Masa və yataq birlikdə evliliyi təşkil edir, ona görə də biri digərinin yerinə asanlıqla keçə bilər.

Məcburi hərəkətin mənalı olduğuna dair sübut artıq təqdim edilmişdir; o, həmin mənalı səhnənin təsviri, təkrarı kimi görünür. Lakin biz bu görünüşün qarşısında dayanmağa məcbur deyilik; əgər hər ikisi arasındakı əlaqəni daha dərindən araşdırsaq, ehtimal ki, daha geniş bir şey, məcburi hərəkətin niyyəti haqqında məlumat əldə edəcəyik. Onun nüvəsi açıq-aydın, xidmətçini çağırmaq, ona ləkəni göstərməkdir; bu, ərinin «Xidmətçi qarşısında utanmalı olardıq» qeydinə ziddir. Deməli, o — rolunu oynadığı şəxs — xidmətçi qarşısında utanmır, ləkə də yerindədir. Görürük ki, o, səhnəni sadəcə təkrarlamayıb, davam etdirib və düzəldib, doğru istiqamətə çevirib. Beləliklə, o, həmin gecə çox xoşagəlməz olan və qırmızı mürəkkəblə həmin məlumatı zəruri edən digər şeyi, yəni impotensiyayı da düzəldir. Məcburi hərəkət belə deyir: Xeyr, bu doğru deyil, o, xidmətçi qarşısında utanmalı deyildi, o, impotent deyildi; o, bu istəyi yuxu tərzi ilə, cari bir hərəkətdə icra olunmuş kimi təqdim edir, əri həmin uğursuzluğundan yüksəltmək tendensiyasına xidmət edir.

Buna bu qadın haqqında sizə danışa biləcəyim hər şey əlavə olunur; daha dəqiq desək: onun haqqında başqa bildiyimiz hər şey, öz-özlüyündə anlaşılmaz olan bu məcburi hərəkətin bu yozumuna bizi yönləndirir.

Qadın illərdir əridən ayrı yaşayır və evliliyini məhkəmə yolu ilə boşamaq niyyəti ilə mübarizə aparır. Lakin onun ondan azad olması söhbət mövzusu deyil; o, ona sadiq qalmağa məcburdur, vəsvəsəyə düşməmək üçün bütün dünyadan çəkinir, onun xarakterini fantaziyasında bəraət qazandırır və böyüdür. Bəli, xəstəliyinin ən dərin sirri odur ki, o, bu xəstəliklə ərinin pis ad çıxarmasından qoruyur, onunla yerli ayrılığını əsaslandırır və ona rahat bir təcrid həyatı imkanı yaradır. Beləliklə, zərərsiz bir məcburi hərəkətin təhlili birbaşa bir xəstəlik halının ən dərin nüvəsinə aparır, lakin eyni zamanda bizə ümumiyyətlə məcburiyyət nevrozunun sirrinin kiçik olmayan bir hissəsini açır. Bu nümunə üzərində dayanmağınızı istəyirəm, çünki o, bütün hallardan haqlı olaraq tələb edilməyəcək şərtləri birləşdirir. Simptomun yozumu burada xəstə tərəfindən analitikin təlimatı və ya müdaxiləsi olmadan, bir anda tapıldı və bu, adətən olduğu kimi unudulmuş uşaqlıq dövrünə aid olmayan, xəstənin yetkin həyatında baş verən və yaddaşında sönmədən qalan bir hadisəyə istinadla baş verdi. Tənqidlərin simptom yozumlarımıza qarşı adətən irəli sürdüyü bütün etirazlar bu tək nümunədən uzaq düşür. Əlbəttə, biz həmişə belə şanslı ola bilmərik.

Və daha bir şey! Sizə nəzərə çarpmadı ki, bu adi görünən məcburi hərəkət bizi xəstənin intim həyatına necə apardı? Bir qadının nikah gecəsi haqqında danışdığından daha intim bir hekayəsi yoxdur və cinsi həyatın intim detallarına gəlməyimiz təsadüfi və əhəmiyyətsiz ola bilərmi? Əlbəttə, bu, bu dəfə etdiyim seçimin nəticəsi ola bilər. Tez qərar verməyək və tamamilə fərqli təbiətli, çox yayılmış bir növün nümunəsi olan, yəni yuxu mərasimi olan ikinci nümunəyə tərəf yönələk.

19 yaşlı, dolğun, istedadlı bir qız, valideynlərinin tək övladı, təhsil və intellektual fəallıq baxımından onlardan üstün olan, uşaqlıqda vəhşi və həddindən artıq şən idi və son illərdə görünən xarici təsir olmadan sinirli bir xəstəyə çevrilmişdir. O, xüsusilə anasına qarşı çox qıcıqlanandır, həmişə narazı, depressiyalıdır, qərar verməkdə çətinlik çəkir və şübhəyə meyllidir və nəhayət, meydanlarda və böyük küçələrdə artıq tək gedə bilmədiyi etirafını edir. Biz onun ən azı iki diaqnozu, yəni agorafobiya və məcburiyyət nevrozunu tələb edən mürəkkəb xəstəlik vəziyyəti ilə çox məşğul olmayacağıq, yalnız bu qızın valideynlərinin əziyyət çəkdiyi bir yuxu mərasimi inkişaf etdirdiyinə diqqət yetirəcəyik. Demək olar ki, müəyyən mənada hər bir normal insanın yuxu mərasimi var və ya yerinə yetirilməməsi onun yuxuya getməsinə mane olan müəyyən şərtlərin yaradılmasına əhəmiyyət verir; o, oyaq həyatından yuxu vəziyyətinə keçidi hər axşam eyni şəkildə təkrarladığı müəyyən formalarla tənzimləmişdir. Lakin sağlam insanın yuxu üçün tələb etdiyi hər şeyi rasional şəkildə anlamaq olar və xarici şərait dəyişiklik tələb etdikdə, o, asanlıqla və vaxt sərf etmədən buna uyğunlaşır. Patoloji mərasim isə amansızdır, ən böyük qurbanlar hesabına özünü təsdiqləməyi bilir, o da eyni şəkildə rasional əsaslandırma ilə örtülür və səthi nəzərə baxdıqda yalnız müəyyən həddindən artıq ehtiyatlılıq ilə normadan fərqlənir. Lakin daha yaxından baxdıqda, örtüyün qısa olduğunu, mərasimin rasional əsaslandırmanın çox uzağına gedən və ona birbaşa zidd olan digər qaydaları əhatə etdiyini qeyd etmək olar. Bizim xəstəmiz gecə ehtiyatlılıqlarının səbəbi kimi yuxu üçün sakitliyə ehtiyac duyduğunu və səs mənbələrinin hamısını kənarlaşdırmalı olduğunu bildirir. Bu məqsədlə o, iki şey edir: Otağındakı böyük saat dayandırılır, digər bütün saatlar otaqdan çıxarılır, hətta kiçik qol saatı belə gecə masasının üstündə buraxılmır. Çiçək qabları və vazalar masanın üstündə elə yerləşdirilir ki, gecə vaxtı aşağı düşüb qırılmasınlar və yuxuda onu narahat etməsinlər. O bilir ki, bu tədbirlər sakitlik qanunu ilə yalnız görünüşdə əsaslandırıla bilər; kiçik saat gecə masasının üstündə qalsa belə, onun tiktakını eşitmək olmaz və hamımız təcrübə ilə bilirik ki, sarkaçlı saatın mütəmadi tiktakı heç vaxt yuxu pozuntusuna səbəb olmur, əksinə, yuxu gətirir. O həmçinin etiraf edir ki, çiçək qabları və vazaların yerində qaldıqda gecə vaxtı öz-özünə aşağı düşüb qırılacaqlarından qorxmaq heç bir ehtimala əsaslanmır. Mərasimin digər qaydaları üçün sakitlik qanununa istinad rədd edilir. Hətta, onun otağı ilə valideynlərin yataq otağı arasındakı qapının yarı açıq qalması tələbi, onun açıq qapıya müxtəlif əşyalar yerləşdirməsi ilə təmin edilir, əksinə, narahat edici səs-küyün mənbəyini aktivləşdirir. Ən vacib qaydalar isə birbaşa yatağın özünə aiddir. Yatağın baş hissəsindəki yastıq yatağın taxta divarına toxunmamalıdır. Kiçik baş yastığı bu böyük yastığın üstündə romblu formada yerləşməlidir; başını isə rombun uzununa diametri boyunca dəqiq yerləşdirir. Yorğan (“Duchent”, Avstriyada belə deyirik) üstünü örtməzdən əvvəl elə silkələnməlidir ki, onun ayaq hissəsi tam qalın olsun, lakin sonra bu yığılmanı sıxaraq yenidən bərabərləşdirməyi unutmur.

Mənə bu mərasimin digər, çox vaxt çox kiçik detallarını keçməyə icazə verin; onlar bizə heç nə yeni öyrətməz və məqsədlərimizdən çox uzağa aparar. Lakin nəzərdən qaçırmayın ki, bütün bunlar elə asanlıqla baş vermir. Həmişə narahatlıq var ki, hər şey düzgün edilməyib; yoxlamaq, təkrar etmək lazımdır, şübhə tez-tez tədbirlərdən birini, sonra isə digərini seçir və nəticə odur ki, bir və ya iki saat sərf olunur, bu müddət ərzində qızın özü yata bilmir və qorxudulmuş valideynləri də yatmağa qoymur.

Bu işgəncələrin təhlili, əvvəlki xəstəmizdəki məcburi hərəkətin təhlili qədər asan getmədi. Qıza işarələr verməli və yozum üçün təkliflər irəli sürməli oldum; bu təkliflər hər dəfə onun tərəfindən qəti bir “Xeyr” ilə rədd edilirdi və ya etinasız bir şübhə ilə qarşılanırdı. Lakin bu ilk rəddedici reaksiyadan sonra, ona təqdim olunan imkanlarla öz-özünə məşğul olduğu, onlara aid fikirlər topladığı, xatirələr yaratdığı, əlaqələr qurduğu bir dövr gəldi; nəticədə bütün yozumları öz işi nəticəsində qəbul etdi. Bu baş verdikcə, məcburi tədbirlərin icrasını da azaltdı və müalicənin sonuna qədər bütün mərasimdən imtina etdi. Siz həmçinin bilməlisiniz ki, analitik iş, bizim onu bu gün həyata keçirdiyimiz şəkildə, tək bir simptomun ardıcıl işlənməsini, onun aydınlaşdırılması tamamlanana qədər davam etdirilməsini demək olar ki, istisna edir. Əksinə, insan bir mövzunu daim təkrar-təkrar buraxmağa məcbur olur və digər əlaqələrdən yenidən ona qayıdacağına əmindir. Beləliklə, sizə indi bildireceyim simptom yozumu, digər işlərlə kəsilmiş, həftələr və aylar ərzində uzanan nəticələrin sintezidir.

Xəstəmiz tədricən başa düşür ki, gecə üçün hazırlıqlarından saatı, qadın cinsiyyət orqanının simvolu kimi qovmuşdur. Saat, ki, biz onun üçün başqa simvolik yozumları da bilirik, dövri proseslərlə və bərabər intervallarla əlaqəsi sayəsində bu cinsiyyət roluna malik olur. Bir qadın özünü tərifləyərək, qadın orqanının dövrünün saat mexanizmi kimi mütəmadi davrandığını deyə bilər. Lakin xəstəmizin təşvişi xüsusilə saatın şaqıltısı ilə yuxuda narahat edilməyə yönəlmişdi. Saatın şaqıltısı cinsi oyanma zamanı klitorun döyüntüsü ilə eyniləşdirilir.

Bu, artıq ona narahatlıq verən hissin təsiri ilə o, həqiqətən də, bir neçə dəfə yuxudan oyadılmışdı və indi bu ereksiya təşvişi gecə vaxtı işləyən saatları öz yaxınlığından uzaqlaşdırmağı əmr edən qaydada ifadə olunurdu. Çiçək qabları və vazalar bütün qablar kimi qadın simvollarıdır. Vazaların gecə vaxtı düşməyib qırılmamasına dair ehtiyatlılığın da mənalı bir izahı var. Biz nişanlanma zamanı bir qab və ya boşqabın qırılması kimi çox yayılmış adəti bilirik. Orada hazır olan hər bir kəs bir parçanı özünə götürür; biz bu parçanı, monogamiyadan əvvəlki nikah qaydaları baxımından gəlinə olan iddialarından əl çəkmə kimi qəbul edə bilərik. Bu mərasimin bu hissəsinə qız da bir xatirə və bir neçə fikr gətirdi. O, uşaq ikən bir şüşə və ya gil qabı ilə yıxılmış, barmaqlarını kəsmiş və şiddətlə qan axmışdı. Böyüyüb cinsi əlaqənin faktları haqqında məlumat əldə etdikdə, ona narahatlıq doğuran bir fikir gəldi: o, toy gecəsində qan axıtmayacaq və bakirə olduğunu göstərməyəcəkdi. Beləliklə, vazaların qırılmasına qarşı göstərdiyi ehtiyatlar, bakirəlik və ilk cinsi əlaqədə qan axması ilə bağlı olan bütün kompleksin rədd edilməsi deməkdir; həm qan axmaq təşvişinin, həm də əksinə, qan axmamaq təşvişinin rədd edilməsidir. Onun bu tədbirləri tabe etdiyi səs-küyün qarşısını almaq məqsədi ilə bu tədbirlərin yalnız uzaqdan əlaqəsi var idi.

Mərasiminin mərkəzi mənasını o, bir gün, yastığın yatağın divarına toxunmaması qaydasını anidən başa düşdüyü zaman sezdi. O, dedi ki, yastıq ona həmişə bir qadın kimi görünübdür, dik taxta divar isə bir kişi. Deməli, o — maqik yolla, deyə bilərik — kişini və qadını bir-birindən ayırmaq, yəni valideynləri bir-birindən uzaqlaşdırmaq, onları nikah əlaqəsinə girməyə qoymamaq istəyirdi. Eyni məqsədi o, mərasim qurulmazdan əvvəlki illərdə daha birbaşa yolla əldə etməyə çalışmışdı. O, təşviş təqlid etmiş və ya mövcud olan təşviş meylindən belə istifadə etmişdi ki, valideynlərin yataq otağı ilə uşaq otağı arasındakı birləşdirici qapı bağlanmamalı idi. Bu qayda onun bu günkü mərasimində də hələ qorunub saxlanılmışdı. Belə bir yolla o, valideynləri dinləmək imkanı yaradırdı, lakin bundan istifadə edərkən bir dəfə aylarla davam edən yuxusuzluğa düçar olmuşdu. Valideynlərin bu cür narahat edilməsi ilə kifayətlənməyən o, sonra müəyyən vaxtlarda ata ilə ana arasında nikah yatağında yatmağa icazə almağı da bacardı. Belə olduqda “yastıq” və “taxta divar” həqiqətən də bir-birinə yaxınlaşa bilməzdi. Nəhayət, bədəninin valideynlərin arasında yataqda rahat yer tapa bilməyəcək qədər böyüdüyü zaman, o, təşvişi şüurlu şəkildə təqlid edərək ananın yuxu yerini onunla dəyişməsinə və özünün ata yanındakı yerini ona verməsinə nail oldu. Bu vəziyyət şübhəsiz ki, mərasimdə təsiri hiss edilən fantaziyanın başlanğıcı olmuşdu.

Əgər yastıq bir qadın olsaydı, onda bütün lələklər aşağı düşənə və orada bir şişkinlik yaradana qədər yorğanın silkələnməsinin də bir mənası olardı. Bu, qadını hamilə etmək mənasına gəlirdi; lakin o, bu hamiləliyi yenidən silib atmağı əsla nəzərdən qaçırmırdı, çünki illər boyu valideynlərin cinsi əlaqəsinin başqa bir uşağın dünyaya gəlməsinə səbəb olacağı və ona belə bir rəqib bəxş edəcəyi qorxusu altında yaşamışdı. Digər tərəfdən, əgər böyük yastıq bir qadın, ana idisə, kiçik baş yastıqcası yalnız qızı təmsil edə bilərdi. Niyə bu yastıq romb şəklində qoyulmalı və onun başı həmin rombun tam ortasında yerləşməli idi? O, asanlıqla xatırladı ki, romb bütün divarlarda təkrarlanan açıq qadın cinsiyyət orqanının runasıdır. O, sonra özünü kişi, ata rolunda aparır və başı ilə kişi cinsiyyət orqanını əvəz edirdi. (Başın kəsilməsinin kastrasiya üçün simvolizmi haqqında müqayisə edin.)

Vəhşi şeylər, deyərsiniz, bakirə qızın başında dolaşmalı olan şeylər. Mən bunu qəbul edirəm, amma unutmayın ki, mən bu şeyləri yaratmamışam, yalnız yozumlamışam. Belə bir yatma mərasimi də bir qədər qəribədir və siz mərasimlə yozumun bizə verdiyi fantaziyalar arasındakı uyğunluğu nəzərdən qaçırmamalısınız. Lakin mənim üçün daha vacib olanı budur ki, siz diqqət yetirin: burada mərasimdə yalnız bir fantaziya deyil, əksinə, hansısa bir yerdə öz düyün nöqtəsinə malik olan bir sıra fantaziyalar özünü göstərmişdir. Həmçinin mərasimin qaydaları cinsi istəkləri bəzən müsbət, bəzən mənfi şəkildə əks etdirir, qismən onların təmsili, qismən isə onlara qarşı müdafiə üçün xidmət edir.

Bu mərasimin təhlilindən daha çox şey çıxarmaq olardı, əgər onu xəstənin digər simptomları ilə düzgün əlaqəyə gətirə bilsəydik. Amma bizim yolumuz bizi ora aparmır. Siz bu qızın atasına qarşı erotik bir bağa düşdüyünə dair işarə ilə kifayətlənin, bu bağın başlanğıcları erkən uşaqlıq illərinə gedib çıxır. Bəlkə də ona görə anasına qarşı bu qədər qeyri-mehriban davranır. Biz həmçinin nəzərdən qaçıra bilmərik ki, bu simptomun təhlili bizi yenidən xəstənin cinsi həyatına apardı. Bəlkə də nevroz simptomlarının mənası və məqsədi haqqında nə qədər çox məlumat əldə etsək, bu barədə bir o qədər az təəccüblənəcəyik.

Beləliklə, mən sizə iki seçilmiş nümunə üzərində göstərdim ki, nevroz simptomları səhv hərəkətlər və yuxular kimi mənalıdır və xəstələrin təcrübələri ilə sıx əlaqədədir. İki nümunəyə əsaslanaraq, bu son dərəcə əhəmiyyətli cümləyə inanmağınızı gözləyə bilərəmmi? Xeyr. Amma məndən, inandığınızı bildirdiyinizə qədər bu qədər əlavə nümunə danışmağımı tələb edə bilərsinizmi? Bu da olmaz, çünki hər bir işi nə qədər ətraflı işlədiyimə görə, nevroz nəzəriyyəsinin bu tək məqamının həllinə beş saatlıq semestr kursu həsr etməli olardım. Buna görə də, iddiam üçün sizə bir nümunə vermiş olduğumla kifayətlənirəm və qalan hissəni ədəbiyyatdakı məlumatlara, Breuerin ilk işindəki (Histeriya) klassik simptom yozumlarına, C. G. Jungun, hələ yalnız psixoanalitik olduğu və hələ peyğəmbər olmaq istəmədiyi dövrdə, sözdə “Dementia praecox” adlanan tam qaranlıq simptomların heyrətamiz aydınlaşdırılmasına və o vaxtdan bəri jurnalımızı dolduran bütün işlərə istinad edirəm. Belə araşdırmalarda bizdə heç bir çatışmazlıq yoxdur. Nevrotik simptomların təhlili, yozumu və tərcüməsi psixoanalitikləri o qədər cəlb etmişdir ki, onlar əvvəlcə nevroz nəzəriyyəsinin digər problemlərini buna qarşı nəzərə almadılar.

Sizdən kim belə bir səyə girişsə, sübut materiallarının bolluğundan güclü təəssürat alacağına əmin ola bilər. Amma o, bir çətinliklə də qarşılaşacaq. Simptomun mənası, bizim təcrübə ilə öyrəndiyimiz kimi, xəstənin təcrübəsi ilə əlaqədədir. Simptom nə qədər fərdi formada inkişaf edibsə, bu əlaqəni qurmağı bir o qədər gözləyə bilərik. Vəzifə elə qurulur ki, mənasız bir fikir və məqsədsiz bir hərəkət üçün, həmin fikrin əsaslandırıldığı və hərəkətin məqsədəuyğun olduğu keçmiş vəziyyəti tapmaq lazımdır. Xəstəmizin masaya qaçması və otaq xidmətçisini çağırması kimi məcburi hərəkəti, bu növ simptomlar üçün birbaşa nümunədir. Amma tamamilə fərqli xarakterə malik simptomlar da var və çox vaxt rast gəlinir. Onlara xəstəliyin “tipik” simptomları demək lazımdır; bütün hallarda təxminən eynidirlər, fərdi fərqlər onlarda ya yox olur, ya da ən azı o qədər kiçilir ki, onları xəstələrin fərdi təcrübələri ilə əlaqələndirmək və tək-tək yaşanmış vəziyyətlərə aid etmək çətinləşir. Yenidən məcburiyyət nevrozuna nəzər salaq. İkinci xəstəmizin yataq otağı mərasimində artıq çox tipik cəhətlər var, lakin “tarixi” yozuma imkan verəcək qədər fərdi xüsusiyyətlər də mövcuddur. Amma bütün bu məcburiyyət xəstələrində təkrarlamaq, funksiyaları ritmləndirmək və digərlərindən təcrid etmək meyli var. Onların çoxu həddindən artıq çox yuyunur. Agorafobiya (topofobiya, məkan təşvişi) ilə xəstə olanlar

Bizim artıq məcburiyyət nevrozu hesab etmədiyimiz, lakin təşviş histeriyası adlandırdığımız xəstələr, xəstəlik mənzərələrində tez-tez yorucu bir monotonluqla eyni xüsusiyyətləri təkrarlayırlar; onlar bağlı məkanlardan, böyük açıq meydanlardan, uzun uzanan küçələrdən və ağaclı yollardan qorxurlar. Tanışları onlara müşayiət etdikdə və ya bir avtomobil onların arxasından gəldikdə özlərini qorunmuş hesab edirlər və s. Bu eyni cür zəmin üzərində, lakin fərdi xəstələr öz fərdi şərtlərini, qəribəliklərini, demək olar ki, bir-birinə birbaşa zidd olan halları daşıyırlar. Biri yalnız dar küçələrdən çəkinir, digəri yalnız geniş küçələrdən; biri yalnız küçədə az adam olanda gedə bilir, digəri isə çox adam olanda. Eyni şəkildə, histeriya, fərdi xüsusiyyətlərin bütün zənginliyinə baxmayaraq, yüngül tarixi izahatına qarşı çıxan kimi görünən ortaq, tipik simptomların bolluğuna malikdir. Unutmayaq ki, diaqnozu qoymaq üçün biz məhz bu tipik simptomlara istiqamətlənirik. Əgər biz həqiqətən histeriyanın bir halında tipik bir simptomu bir hadisəyə və ya oxşar hadisələrin bir zəncirinə, məsələn, histerik qusmanı iyrənc təəssüratların bir ardıcıllığına gətirib çıxartsaq, analiz bizə qusmanın başqa bir halında tamamilə fərqli cür iddia olunan təsirli hadisələr silsiləsini açdıqda çaşqınlığa düşürük. Tezliklə elə görünür ki, histeriklər naməlum səbəblərdən qusma ifadə etməlidirlər və analiz tərəfindən təqdim olunan tarixi səbəblər, bu daxili zərurət təsadifən ortaya çıxanda istifadə etdiyi sadəcə bəhanələrdən ibarətdir.

Beləliklə, biz tezliklə kədərli bir nəticəyə gəlirik: biz fərdi nevroz simptomlarının mənasını təcrübə ilə əlaqə vasitəsilə qaneedici şəkildə izah edə bilsək də, sənətimiz eyni simptomların çox daha tez-tez rast gəlinən tipik formaları üçün bizi tək qoyur. Buna əlavə olaraq, mən sizə hələ də tarixi simptom yozumunun ardıcıl təqibində ortaya çıxan bütün çətinliklərlə sizi tanış etməmişəm. Mən də bunu etmək istəmirəm, çünki mən sizə heç nəyi gözəlləşdirmək və ya gizlətmək niyyətində olsam da, ortaq tədqiqatlarımızın əvvəlində sizi çaşqın vəziyyətə salmaq və qarışıqlıq yaratmaq ixtiyarına malik deyiləm. Doğrudur ki, simptomların mənasını anlamaq üçün yalnız başlanğıc etmişik, lakin əldə etdiklərimizə möhkəm yapışmalı və hələ də anlaşılmayanları mərhələ-mərhələ aşmağa çalışmalıyıq. Ona görə də, bir növ simptomla digər növ simptom arasında fundamental fərqin olması ehtimalının çox az olduğunu düşünərək sizi təsəlli verməyə çalışıram. Fərdi simptomlar xəstənin təcrübəsindən bu qədər aydın şəkildə asılıdırsa, tipik simptomlar üçün belə bir ehtimal qalır ki, onlar özündə tipik olan, bütün insanlara ortaq olan bir təcrübəyə əsaslanır. Nevrozda mütəmadi olaraq təkrarlanan digər xüsusiyyətlər, məsələn, məcburiyyət nevrozunda təkrarlama və ya şübhə hissi kimi, xəstəyə xəstəlik dəyişikliyinin təbiəti tərəfindən qəbul etdirilən ümumi reaksiyalar ola bilər. Qısası, vaxtından əvvəl ümidimizi itirmək üçün heç bir əsasımız yoxdur; görək, bundan sonra nə çıxacaq.

Yuxu nəzəriyyəsində də tamamilə oxşar bir çətinliklə qarşılaşırıq. Yuxu haqqında əvvəlki söhbətlərimizdə bu məsələyə toxuna bilməmişdim. Manifest yuxu məzmunu çox müxtəlif və fərdi cəhətdən fərqli olduğundan, bu məzmundan analiz vasitəsilə nə əldə edilə biləcəyini ətraflı şəkildə göstərmişik. Lakin bununla yanaşı, insanlarda eyni şəkildə rast gəlinən, eyni məzmuna malik olan və yozum zamanı eyni çətinlikləri yaradan, «tipik» adlandırılan yuxular da var. Bunlar yıxılma, uçma, asılı qalma, üzgüçülük, hərəkətin ləngiməsi, çılpaqlıq və digər müəyyən təşviş yuxularıdır; bu yuxular fərdlərdə müxtəlif yozumlar verir, lakin onların təkrarlanması və tipik xarakteri bu yozumlarla izah olunmur. Bu yuxularda da müşahidə edirik ki, fərdi dəyişən əlavələrlə canlanan ortaq bir təməl mövcuddur və ehtimal ki, bu yuxular da digər yuxularda əldə etdiyimiz yuxu həyatına dair anlayışa, məcburiyyət olmadan, lakin dərkimiz genişləndirilərək daxil edilə biləcəklər.

18 / 28

XVIII. Mühazirə. Travmaya fiksasiya, şüursuz

Hörmətli xanımlar və cənablar! Əvvəlki dərsdə demişdim ki, işimizin davamını şübhələrimizə deyil, tapdığımız nəticələrə əsaslandırmalıyıq. İki nümunəvi analizdən irəli gələn ən maraqlı nəticələrdən ikisini hələ ümumiyyətlə ifadə etməmişik.

İlk növbəti olaraq: Hər iki xəstə bizə elə bir təəssürat yaradır ki, sanki onlar keçmişlərinin müəyyən bir hissəsinə bərkidilmişdir, ondan qurtula bilmirlər və buna görə də indiki zamana və gələcəyə yadlaşmışdılar. İndi onlar xəstəliklərinə, əvvəllər ağır həyat taleyini daşımaq üçün monastıra çəkilənlərin etdiyi kimi, sığınmışdılar. Birinci xəstəmiz üçün əslində ləğv edilmiş olan əri ilə evliliyi, ona bu bəxtsizliyi gətirən şeydir. Simptomları vasitəsilə o, əri ilə olan prosesi davam etdirir; biz onun müdafiəsini edən, onu bağışlayan, yüksəldən və itirilməsini təəssüfləndirən səsləri anlamağı öyrəndik. Gənc olmasına və digər kişilər üçün arzuolunası olmasına baxmayaraq, ona sadiq qalmaq üçün bütün real və xəyali (maqik) tədbirləri görüb. O, yad gözlər qarşısında görünmür, zahiri görünüşünü nəzərə almır, lakin oturduğu stuldan tez qalxa bilmir və adını imzalamayı rədd edir, heç kəsə hədiyyə verə bilmir, səbəb göstərərək ki, heç kəsin ondan bir şeyi olmamalıdır.

İkinci xəstəmiz, gənc qız üçün, pubertadan əvvəlki illərdə qurulmuş olan atasına erotik bağlılığı, həyatında eyni işi görür. O, özünə belə bir nəticə çıxarıb ki, bu qədər xəstə olduğu müddətcə evlənə bilməz. Biz fərz edə bilərik ki, o, evlənməmək və atanın yanında qalmaq üçün bu qədər xəstələnib.

Biz sualı kənara itələməməliyik: necə, hansı yolla və hansı motivlərin gücü ilə insan həyata qarşı belə qəribə və belə əlverişsiz bir mövqeyə gəlir? Şərt qoyulur ki, bu davranış nevrozun ümumi xarakteri olsun və bu iki xəstənin xüsusi bir qəribəliyi deyil. Əslində, bu, hər bir nevrozun ümumi və praktik baxımdan çox əhəmiyyətli bir cəhətidir. Breuerin ilk histerik xəstəsi də oxşar şəkildə, ağır xəstə atanına baxdığı dövrə bərkidilmişdi. Sağalmasına baxmayaraq, o, müəyyən mənada həyatla əlaqəsini kəsmişdir; o, sağ və qabiliyyətli qalmışdır, lakin normal qadın taleyindən yayınmışdır. Hər bir xəstəmizdə analiz vasitəsilə görə bilərik ki, o, xəstəlik simptomlarında və onlardan çıxarılan nəticələrdə keçmişinin müəyyən bir dövrünə qayıtmışdır. Əksər hallarda o, hətta çox erkən bir həyat mərhələsini, uşaqlıq dövrünü, hətta gülünc gəlsə də, körpəlik mövcudluğunu seçmişdir.

Nevrozlularımızın bu davranışına ən yaxın analogiyanı elə indi müharibənin xüsusi tezliklə yaranmasına səbəb olduğu xəstəliklər, sözdə travmatik nevrozlardır. Belə hallar dəmiryolu toqquşmalarından və digər dəhşətli həyat təhlükələrindən sonra, əlbəttə, müharibədən əvvəl də olmuşdur. Travmatik nevrozlar əsasən bizim analitik olaraq tədqiq etməyə və müalicə etməyə adət etdiyimiz spontan nevrozlarla eyni deyildir; biz hələ onları öz baxış nöqtələrimizə tabe etdirməyə müvəffəq olmamışıq və ümid edirəm ki, bir dəfə sizə bu məhdudiyyətin nədən irəli gəldiyini aydınlaşdıra biləcəyəm. Lakin bir nöqtədə tam uyğunluğu vurğulamağa icazəmiz var. Travmatik nevrozlar onlara travmatik qəzanın anına fiksasiyanın əsaslandığına dair aydın əlamətlər verir. Yuxularında bu xəstələr müntəzəm olaraq travmatik vəziyyəti təkrar edirlər; analizə yol verən histeriform tutmalar baş verdikdə, öyrənilir ki, tutma bu vəziyyətə tam keçidə uyğundur. Sanki bu xəstələr travmatik vəziyyətin öhdəsindən gələ bilməmişlər, sanki bu hələ də onların qarşısında ram edilməmiş aktual vəzifə kimi durur və biz bu anlayışı bütün ciddiliyi ilə qəbul edirik; bu, ruhi proseslərə iqtisadi, deyək ki, baxış yolunu göstərir. Bəli, travmatik ifadəsinin bundan başqa heç bir iqtisadi mənası yoxdur. Biz belə bir təcrübəni adlandırırıq ki, o, ruhi həyata qısa müddət ərzində elə güclü qıcıq artımı gətirir ki, onun həlli və ya emalı normal adi qaydada müvəffəqiyyətsizliyə uğrayır, nəticədə enerji dövriyyəsində davamlı pozuntular meydana gəlməlidir.

Bu analogiya bizi nevrozlularımızın fiksasiya olunmuş göründükləri təcrübələri də travmatik adlandırmağa təhrik etməlidir. Bu yolla bizə nevrotik xəstəliyin sadə bir şərti vəd edilmiş olardı. Nevroz travmatik xəstəliyə bərabər tutulmalı və həddindən artıq affekt yüklü təcrübənin həllinə qadir olmamaqdan meydana gəlməli idi. Breuer və mənim 1893/95-ci illərdə yeni müşahidələrimizdən nəzəri hesabat verdiyimiz ilk düstur da həqiqətən belə səslənirdi. İlk pasiyentimizin, əri tərəfindən ayrılmış gənc qadının işi kimi bir hal bu anlayışa çox yaxşı tabe olur. O, nikahının həyata keçirilə bilməzliyini qəbul edə bilməmiş və bu travmaya bağlı qalmışdır. Lakin artıq ikinci halımız, atasına fiksasiya olunmuş qız, bizə göstərir ki, düstur kifayət qədər əhatəli deyildir. Bir tərəfdən belə bir kiçik qız ata ilə olan aşiqçilik o qədər adi və o qədər çox vaxt üstəsindən gəlinən bir haldır ki, “travmatik” ifadəsi bütün məzmununu itirərdi; digər tərəfdən, xəstələrin tarixi bizə öyrədir ki, bu ilk erotik fiksasiya ilkin baxışda zərərsiz keçmiş kimi görünürdü və yalnız bir neçə il sonra məcburiyyət nevrozunun simptomlarında yenidən üzə çıxmışdı. Burada biz komplikasiyalar, xəstəlik şərtlərinin daha böyük zənginliyi olduğunu görürük, lakin eyni zamanda sezirik ki, travmatik baxış bucağı səhv kimi tərk edilməyəcək; o, başqa yerdə yerləşdirilməli və tabe edilməli olacaqdır.

Burada biz seçdiyimiz yolu yenidən kəsirik. Bu yol əvvəlcə daha irəli getmir və onun düzgün davamını tapa bilməzdən əvvəl biz müxtəlif şeyləri öyrənməliyik. Keçmişin müəyyən bir mərhələsinə fiksasiya mövzusuna aid olaraq qeyd edək ki, belə bir hadisə nevrozdan xeyli uzağa gedir. Hər nevroz belə bir fiksasiyanı ehtiva edir, lakin hər fiksasiya nevroza gətirib çıxarmır, nevrozla üst-üstə düşmür və ya nevroz yolu ilə qurulmur. Keçmişə emosional fiksasiyanın nümunəvi modeli, özündə indiki və gələcəkdən tamamilə uzaqlaşmanı daşıyan matəmdir. Lakin matəm, hətta qeyri-peşəkarların hökmünə görə də, nevrozdan kəskin şəkildə ayrılır. Əksinə, matəmin patologik forması kimi adlandırıla bilən nevrozlar da mövcuddur.

Həmçinin belə hallar olur ki, insanlar həyatlarının əvvəlki təməllərini sarsıdan travmatik hadisə nəticəsində elə bir durğunluğa gətirilir ki, indiki və gələcəyə olan bütün maraqlarını tərk edirlər və daimi olaraq keçmişlə psixi məşğuliyyətdə qalırlar, lakin bu bədbəxtlər bu zaman mütləq nevroz olmalı deyillər. Buna görə də, nevrozun xarakteristikası üçün bu bir cəhəti şişirtmək istəmirik, nə qədər mütəmadi və əhəmiyyətli olsa da.

İndi isə analizlərimizin ikinci nəticəsinə keçək, hansı ki, bizim üçün sonradan ediləcək məhdudiyyətdən qorxmağa ehtiyac yoxdur.

Bizim ilk xəstəmiz haqqında məlumat vermişik, hansı mənasız məcburi hərəkəti icra etdiyini və buna aid kimi hansı yaxın həyat xatirəsini danışdığını bildirmişik; sonra da hər ikisi arasındakı əlaqəni araşdırmış və məcburi hərəkətin niyyətini bu xatirə ilə olan əlaqədən təxmin etmişik. Lakin biz bütün diqqətimizi cəlb edən bir məqamı tamamilə kənara buraxmışıq. Xəstə məcburi hərəkəti təkrarladığı müddətcə, onun həmin hadisəyə necə bağlandığını bilmirdi. Hər ikisi arasındakı əlaqə ondan gizli idi; həqiqətə uyğun cavab verməli idi, nə üçün bunu etdiyini bilmədiyini söyləməli idi. Sonra müalicə işinin təsiri altında təsadüfən bir dəfə həmin əlaqəni tapdı və açıqlaya bildi. Lakin hələ də məcburi hərəkəti icra edərkən xidmət etdiyi niyyəti bilmirdi; niyyət keçmişin utancverici bir hissəsini düzəltmək və sevimli kişini daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq idi. Yalnız belə bir motivin məcburi hərəkətin təkanverici qüvvəsi ola biləcəyini başa düşməsi və mənə etiraf etməsi xeyli vaxt apardı və çox əmək tələb etdi.

Uğursuz toy gecəsindən sonrakı səhnə ilə əlaqə və xəstənin həssas motivi birlikdə, məcburi hərəkətin “mənası” adlandırdığımız şeyi təşkil edir. Lakin məcburi hərəkəti icra edərkən bu məna ona həm “haradan” həm də “haraya” istiqamətində naməlum idi. Deməli, onun daxilində psixi proseslər fəaliyyət göstərirdi, məcburi hərəkət məhz onların təsirinin nəticəsi idi; o, təsiri normal psixi vəziyyətdə qavramışdı, lakin bu təsirin psixi ön şərtlərinin heç biri onun şüurunun məlumatına çatmamışdı. O, tamamilə Bernheimin, oyandıqdan beş dəqiqə sonra xəstəxana zalında bir çətir açmağı əmr etdiyi və bu əmri ayıq halda icra edən, lakin hərəkətinə heç bir motiv göstərə bilməyən hipnotiz olunmuş şəxs kimi davranmışdı. Biz şüursuz psixi proseslərin mövcudluğundan danışarkən belə bir vəziyyəti nəzərdə tuturuq.

Biz bütün dünyanı bu vəziyyəti daha düzgün elmi şəkildə izah etməyə dəvət edə bilərik və sonra şüursuz psixi proseslər fərzini rədd etməyə hazır olarıq. Lakin o vaxta qədər bu fərziyyəyə sadiq qalacağıq və əgər kimsə bizə şüursuzun burada elmi mənada real bir şey olmadığını, bir təxmini vasitə, bir ifadə üsulu olduğunu irəli sürsə, biz bunu təslim olmuş çiyin çəkilmə ilə anlaşılmaz sayaraq rədd etməliyik. Belə real şəkildə hiss olunan təsirlərin — məsələn, məcburi hərəkətin — ondan gəldiyi qeyri-real bir şey!

Əsasən eyni şeyi ikinci xəstəmizdə də görürük. O, bir əmr yaratmışdır: yastıq döşək divarına toxunmamalıdır və bu əmrə tabe olmalıdır, lakin onun haradan gəldiyini, nə demək olduğunu və hakimiyyətini hansı motivlərə borclu olduğunu bilmir. Onun bu əmri laqeyd hesab edib-etməməsi, ona qarşı mübarizə aparıb-aparmaması, ona qarşı qəzəblənib-qəzəblənməməsi, onu pozmağı qərara alıb-almaması onun icrası üçün fərqi yoxdur. Bu əmr yerinə yetirilməlidir və o, nəticəsiz olaraq niyə belə olduğunu soruşur. İnsanın etiraf etməli olduğu budur ki, bu məcburiyyət nevrozunun simptomlarında, haradan gəldiyi bilinmədən ortaya çıxan, digər normal ruh həyatının bütün təsirlərinə qarşı bu qədər müqavimət göstərən, xəstənin özünə belə bir təəssürat yaradan, sanki onlar başqa bir dünyadan gəlmiş, ölümlülərin qalabalağına qarışmış güclü ölməz qonaqlardır, bu, ruh həyatının qalan hissəsindən ayrılmış xüsusi bir sahənin ən aydın işarəsidir. Onlardan şüursuzun ruhda mövcudluğu haqqında inanca aparan və səhv edilməsi mümkün olmayan bir yol gedir və məhz buna görə yalnız şüur psixologiyasını tanıyan klinik psixiatriya onlarla başqa heç nə edə bilmir, onları xüsusi bir degenerasiya formasının əlamətləri kimi təqdim edir. Təbii ki, məcburiyyət fikirləri və məcburiyyət impulsları özləri şüursuz deyil, məcburiyyət hərəkətlərinin icrası da şüurlu qavranışdan yayınmadığı kimi. Əgər onlar şüura nüfuz etməmiş olsaydılar, simptom olmazdılar. Lakin təhlil vasitəsilə onlar üçün aşkarladığımız psixiki ön şərtlər, yozum vasitəsilə onları yerləşdirdiyimiz əlaqələr şüursuzdur, ən azı təhlil işi ilə onları xəstə üçün şüurlu etdiyi ana qədər.

İndi əlavə edin ki, hər iki halımızda müəyyən edilmiş bu vəziyyət bütün nevrotik xəstəliklərin bütün simptomlarında təsdiqlənir, simptomların mənası həmişə və hər yerdə xəstəyə məlum deyil, təhlil müntəzəm olaraq göstərir ki, bu simptomlar şüursuz proseslərin törəmələridir, lakin müxtəlif əlverişli şərtlər altında şüurlu edilə bilərlər, beləliklə psixoanalizdə şüursuz psixiki olanı əldən verə bilməyəcəyimizi və onunla duyğularla qavranılan bir şey kimi əməliyyat etməyə öyrəşdiyimizi başa düşəcəksiniz. Lakin bəlkə də bu məsələdə digərlərinin nə qədər qərar vermə qabiliyyətindən məhrum olduğunu da başa düşəcəksiniz, onlar şüursuzu yalnız anlayış kimi tanıyırlar, heç vaxt təhlil etməyiblər, heç vaxt yuxuları yozmayıblar və ya nevrotik simptomları məna və niyyətə çevirməyiblər. Məqsədlərimiz üçün bunu bir daha təkrarlayaq: analitik yozum vasitəsilə nevrotik simptomlara məna vermək imkanı, şüursuz psixiki proseslərin mövcudluğunun — və ya, əgər belə istəyirsinizsə, onların qəbul edilməsinin zəruriliyinin — sarsılmaz sübutudur.

Lakin bu hər şey deyil. Breuerin ikinci kəşfi sayəsində, mənə daha məzmunlu görünən və onun heç bir həmkarı olmayan bu kəşf sayəsində, şüursuzluq ilə nevroz simptomları arasındakı əlaqə haqqında daha çox məlumat əldə edirik. Simptomların mənasının müntəzəm olaraq şüursuz olması kifayət deyil; bu şüursuzluq və simptomların mövcud olma imkanı arasında təmsil münasibəti də mövcuddur. Məni tezliklə başa düşəcəksiniz. Breuer ilə birlikdə aşağıdakını iddia etmək istəyirəm: Simptomla qarşılaşdığımız hər dəfə, xəstədə müəyyən şüursuz proseslərin mövcud olduğunu nəticə çıxara bilərik; bu proseslər məhz simptomun mənasını ehtiva edir. Lakin simptomun yaranması üçün bu mənanın şüursuz olması da zəruridir. Şüurlu proseslərdən simptomlar əmələ gəlmir; müvafiq şüursuz proseslər şüurlu olduqda, simptom yox olmalıdır. Burada terapiyaya bir giriş yolunu, simptomları yox etmək üçün bir yolu birdən-birə tanıyırsınız. Breuer bu yolla histerik xəstəsini həqiqətən sağaltmış, yəni onu simptomlarından azad etmişdir; o, simptomun mənasını ehtiva edən şüursuz prosesləri şüura gətirmək üçün bir texnika tapmış və simptomlar yox olmuşdur.

Breuerin bu kəşfi spekulyasiyanın nəticəsi deyil, xəstənin razılığı ilə mümkün olan uğurlu bir müşahidənin nəticəsi idi. İndi onu başqa bir şeyə, artıq məlum olan bir şeyə gətirərək anlamağa çalışaraq özünüzü əziyyət verməməlisiniz, əksinə, onun içində bir çox digər şeyləri izah etmək üçün köməkçi olacaq yeni bir fundamental faktı tanımalısınız. Buna görə də, eyni şeyi sizə başqa ifadələrlə təkrar etməyimə icazə verin.

Simptomların əmələ gəlməsi, baş verməli olan lakin baş verməyən bir şeyin əvəzidir. Müəyyən psixi proseslər normal olaraq şüurun onlardan xəbərdar olacağı qədər inkişaf etməli idilər. Bu baş vermədi və bunun əvəzinə, kəsilmiş, hər hansı şəkildə pozulmuş və şüursuz qalmalı olan proseslərdən simptom yarandı. Deməli, bir növ dəyişdirmə baş vermişdir; əgər bu dəyişdirməni geri qaytarmaq mümkün olarsa, nevroz simptomlarının terapiyası öz vəzifəsini yerinə yetirmiş olar.

Breuerin tapıntısı bu gün də psixoanalitik terapiyanın əsasını təşkil edir. Simptomların, onların şüursuz ön şərtləri şüura gətirildikdə yox olması haqqındakı cümlə bütün sonrakı tədqiqatlar tərəfindən təsdiqlənmişdir, baxmayaraq ki, onun praktik icrasına cəhd etdikdə ən qəribə və gözlənilməz mürəkkəbliklərlə qarşılaşırıq.

Terapiyamız şüursuzu şüura çevirməklə təsir edir və yalnız bu çevrilməni həyata keçirə biləcək vəziyyətə gəldiyi dərəcədə təsir edir.

İndi bir az kənara çıxaq ki, bu terapiya işini çox asan təsəvvür etmə təhlükəsinə düşməyəsiniz. İndiyə qədərki izahlarımıza görə, nevroz, bilinməli olan psixi proseslər haqqında bilməməzliyin, yəni bir növ cəhalətin nəticəsi olardı. Bu, hətta pisliklərin də cəhalətə əsaslandığını bildirən məlum Sokrat təlimlərinə güclü yaxınlaşma olardı. Analizdə təcrübəli həkim üçün adətən, hər bir xəstədə hansı psixi təkanların şüursuz qaldığını tapmaq çox asandır. Deməli, xəstəni öz cəhalətindən qurtarmaq, ona öz biliyini bildirməklə sağaltmaq da ona çətin gəlməməlidir. Ən azından, simptomların şüursuz mənasının bir hissəsi bu yolla asanlıqla həll oluna bilər; lakin həkim, simptomların xəstələrin hadisələri ilə əlaqəsi haqqında çox şey tapa bilməz, çünki o, bu hadisələri bilmir, xəstənin onları xatırlayıb ona danışmasını gözləməlidir. Lakin bəzi hallarda bunun əvəzini tapmaq olar. Xəstənin yaxınlarından onun hadisələri haqqında soruşmaq olar və onlar çox vaxt, onlardan hansıların travmatik təsirli olduğunu tanımaq, bəlkə də xəstənin çox erkən yaşlarında baş verdiyi üçün heç nə bilmədiyi hadisələri bildirmək imkanı yarada bilərlər. Bu iki üsulun birləşdirilməsi ilə xəstənin patojen cəhalətinə qısa müddətdə və az zəhmətlə şəfa vermək ümidi yaranardı.

Bəli, əgər belə olsaydı! Biz əvvəllər buna hazır olmadığımız təcrübələr qazanmışıq. Bilmək və bilmək eyni şey deyil; psixoloji baxımdan heç də bərabər olmayan bilik növləri var. Molyerdə deyildiyi kimi, «Il y a fagots et fagots». Həkimin biliyi xəstənin biliyi ilə eyni deyil və eyni təsirləri göstərə bilməz. Həkim öz biliyini xəstəyə bildirməklə ötürdüyü zaman, bu, nəticə vermir. Xeyr, belə demək düzgün olmazdı. Bu, simptomları aradan qaldırmaq nəticəsini deyil, analizi hərəkətə gətirmək nəticəsini verir; bunun ilk əlamətləri çox vaxt etiraz ifadələridir. Xəstə o zaman indiyə qədər bilmədiyi bir şeyi, simptomunun mənasını bilir, lakin onu əvvəlki kimi heç də bilmir. Beləliklə, biz öyrənirik ki, bir neçə növ cəhalət var. Fərqlərin nədən ibarət olduğunu bizə göstərmək üçün psixoloji biliklərimizdə müəyyən dərinləşmə lazımdır. Lakin simptomların onların mənası haqqında biliyin yaranması ilə keçib getdiyi barədə fikrimiz, yenə də doğru qalır. Sadəcə olaraq, bu bilikin xəstədə yalnız müəyyən məqsədlə aparılan psixi işlə nəticəsində yarana bilən daxili dəyişiklikə əsaslanması gərəkdir. Burada tezliklə simptom yaranmasının dinamikasına toplanacaq problemlərlə üzləşirik.

- Cənablar! İndi sualı ortaya atmalıyam: dediklərim sizə çox qaranlıq və mürəkkəb deyilmi? Düşüncə zəncirlərini qurub sonra buraxaraq, tez-tez geri götürdüyüm və məhdudlaşdırdığım üçün sizi çaşdırırammı? Əgər belədirsə, təəssüf edərəm. Amma həqiqətə sədaqət hesabına sadələşdirmələrə qarşı güclü nifrətim var; mövzunun çoxşaxəliliyini və mürəkkəbliyini tam mənada qavramanızdan əsla narazı deyiləm. Həmçinin düşünürəm ki, hər bir məqamda hazırda dəyərləndirə biləcəyinizdən daha çoxunu deməyim heç bir ziyan deyil. Bilirəm ki, hər bir dinləyici və oxucu ona təqdim olunanı düşüncələrində düzəldir, qısaltır, sadələşdirir və saxlamaq istədiyi hissəni çıxarıb götürür. Müəyyən dərəcədə doğrudur ki, əvvəlcə nə qədər çox mövcud olubsa, o qədər çoxu qalır. Ümid edirəm ki, bütün əlavələrə baxmayaraq, simptomların mənası, şüursuzluq və ikisi arasındakı əlaqə haqqında dediklərimin əsasını qavrayacaqsınız.

Əsərin aydın şəkildə başa düşülmüşdür. Siz yəqin ki, bizim bundan sonrakı səylərimizin iki istiqamətə yönələcəyini də başa düşmüsünüz: birincisi, insanların necə xəstələndiyini, nevroz həyat mövqeyinə necə gəldiyini öyrənmək, bu klinik bir məsələdir; ikincisi, nevrozun şərtlərindən xəstəlik əlamətlərinin necə inkişaf etdiyini öyrənmək, bu isə psixi dinamikanın məsələsi olaraq qalır. Hər iki məsələ üçün haradasa bir kəsişmə nöqtəsi olmalıdır.

Bu gün də daha irəli getmək istəmirəm, lakin vaxtımız hələ bitmədiyi üçün, diqqətinizi iki təhlilimizin digər bir xarakterinə yönəltməyi düşünürəm; bu xarakterin tam qiymətləndirilməsi yenə də yalnız sonradan mümkün olacaq, yəni yaddaş boşluqları və ya amneziyalar. Psixoanalitik müalicənin vəzifəsinin bütün patogen şüursuz məzmunu şüurlu məzmunə çevirmək kimi formalaşdırıla biləcəyini eşitmisiniz. İndi isə bu formulun, xəstələrin bütün yaddaş boşluqlarını doldurmaq, onların amneziyalarını aradan qaldırmaq kimi digər bir formul ilə əvəz edilə biləcəyini öyrəndiyinizdə təəccüblənə bilərsiniz. Bu, eyni şeyə gəlib çıxardı. Beləliklə, nevroz xəstəsinin amneziyalarına onun əlamətlərinin yaranması ilə vacib bir əlaqə aid edilir. Lakin birinci təhlilimizin halını nəzərə alsanız, amneziyaya verilən bu qiymətləndirməni əsaslı tapmayacaqsınız. Xəstə, məcburi hərəkətinə əsaslanan səhnəni unutmayıb, əksinə, canlı yaddaşında saxlayıb və bu əlamətin yaranmasında unudulmuş başqa bir şey də rol oynamayıb. İkinci xəstəmiz, məcburi ritualları olan qızın vəziyyəti daha az aydın olsa da, ümumilikdə analoqdur. O da keçmiş illərdəki davranışını, valideynlərin yataq otağı ilə öz otağı arasındakı qapının açılışında israr etdiyini və anasını evlilik yatağındakı yerindən qovduğunu faktlarını əslində unutmayıb; çəkinərək və istəməsə də, bunu çox aydın xatırlayır. Yalnız birinci xəstənin, məcburi hərəkətini sayısız dəfə icra edərkən, onun bənzərliyi haqqında bir dəfə belə düşünməməsi nəzərə çarpan bir hal kimi qiymətləndirilə bilər. Toy gecəsindən sonrakı təəssüratla bağlı xatirənin yaddaşa düşməməsi və bu xatirənin, məcburi hərəkətin səbəblərini araşdırmaq üçün birbaşa suallarla təhqiqata çağırıldıqda da ortaya çıxmaması. Eyni qayda, mərasim və onun səbəbləri üstəlik, hər axşam təkrarlanan eyni vəziyyətlə əlaqələndirilən qız üçün də keçərlidir. Hər iki halda əsl amneziya, yəni yaddaş itkisi mövcud deyil, lakin reproduksiyanı, yəni yaddaşda yenidən canlanmanı təmin etməli olan bir əlaqə kəsilib. Yaddaşın belə bir pozulması məcburiyyət nevrozu üçün kifayətdir; histeriyada isə vəziyyət fərqlidir. Bu sonuncu nevroz adətən çox böyük amneziyalarla seçilir. Adətən, hər bir histerik simptomun təhlili zamanı, geri qayıtdıqda açıq şəkildə indiyə qədər unudulmuş kimi təsnif edilən həyat təəssüratlarının tam bir zəncirinə yönləndirilir. Bu zəncir bir tərəfdən ən erkən həyat illərinə qədər uzanır, belə ki, histerik amneziya, biz normal insanlarda ruh həyatımızın başlanğıcını örtən uşaq amneziyasının birbaşa davamı kimi tanına bilər. Digər tərəfdən, təəccüblə öyrənirik ki, xəstənin ən son təəssüratları da unudulmuş ola bilər və xüsusilə xəstəliyin baş verdiyi və ya gücləndiyi hallar amneziya tərəfindən yeyilmiş, əgər tamamilə udulmayıbsa. Adətən, belə bir son zamanlara aid yaddaşın ümumi mənzərəsindən vacib detallar yox olmuş və ya yaddaş saxtakarlıqları ilə əvəz edilmişdir. Hətta təhlilin bitməsindən bir az əvvəl, uzun müddət saxlanıla bilmiş və əlaqədə nəzərəçarpan boşluqlar qoymuş olan, təzə yaşanmış hadisələrə dair bəzi xatirələrin ortaya çıxması demək olar ki, mütəmadi olaraq baş verir.

Yaddaş qabiliyyətinin belə pozulmaları, təkrar etdiyimiz kimi, histeriya üçün xarakterikdir; histeriyada elə simptomlar da (histerik tutmalar) ortaya çıxır ki, bunlar yaddaşda heç bir iz qoymağa ehtiyac duymur.

Əgər məcburiyyət nevrozunda vəziyyət fərqlidirsə, bu amneziyaların histerik dəyişikliyin psixoloji xarakterinə aid olduğunu, ümumiyyətlə nevrozların ümumi bir xüsusiyyəti olmadığını nəticə çıxara bilərsiniz. Bu fərqin əhəmiyyəti aşağıdakı mülahizə ilə məhdudlaşdırılacaqdır. Biz bir simptomun “mənası” kimi iki şeyi birləşdirdik: onun haradan gəldiyini və hara yönəldiyini və ya nəyə xidmət etdiyini, yəni onun əsasında dayandığı təəssüratları və hadisələri, eləcə də ona xidmət etdiyi niyyətləri. Simptomun “haradan gəldiyi” hissəsi, xaricdən gələn, mütləq bir vaxtlar şüurlu olmuş və o vaxtdan bəri unutma nəticəsində şüursuzlaşmış ola bilən təəssüratlara parçalanır. Lakin simptomun “nəyə xidmət etdiyi”, onun meyli, hər dəfə endopsixik bir prosesdir; bu proses ilk növbədə şüurlu olmuş ola bilər, lakin eyni dərəcədə heç vaxt şüurlu olmamış və həmişə şüursuzda qalmış da ola bilər. Buna görə də, amneziyanın, histeriyada olduğu kimi, simptomun əsasında dayandığı “haradan gəldiyi” hissəni, yəni hadisələri də əhatə edib-etməməsi çox vacib deyil; simptomun şüursuzdan asılılığını əsaslandıran, onun “hara yönəldiyi” hissəsi, yəni əvvəldən şüursuz olmuş ola bilən meylidir və bu, histeriyada olduğu qədər, məcburiyyət nevrozunda da eyni dərəcədə möhkəmdir.

Ruhi həyatda şüursuzun bu cür vurğulanması ilə biz psixoanalizə qarşı tənqidin ən pis ruhlarını oyatmış olduq. Buna təəccüblənməyin və bizim qarşımızdakı müqavimətin yalnız şüursuzun başa düşülən çətinliyindən və ya onun sübut etdiyi təcrübələrin nisbi əlçatmazlığından qaynaqlandığına inanmayın. Mənim fikrimcə, bu müqavimət daha dərinlərdən gəlir. İnsanlığa elm tərəfindən zaman keçdikcə iki böyük zərbə endirilmişdir. Birincisi, insanlığın yerin kainatın mərkəzi olmadığını, əksinə, ölçüsü təsəvvür edilə bilməyən bir kainat sisteminin kiçik bir hissəsi olduğunu öyrəndiyi zaman baş vermişdir. Bu, bizim üçün Kopernik adı ilə əlaqələndirilir, baxmayaraq ki, İskəndəriyyə elmi də oxşar şeylər elan etmişdi. İkincisi isə, bioloji tədqiqat insanın iddia edilən yaradılış imtiyazını məhv etmiş, onu heyvanlar aləmindən gəlməsinə və heyvani təbiətinin silinməzliyinə yönəltmişdir.

Bu dəyərləndirmə dəyişikliyi bizim günlərimizdə Ç. Darvin, Uolles və onların sələflərinin təsiri altında, müasirlərin ən şiddətli müqaviməti olmadan baş verməmişdir. Lakin insanın böyüklük həvəsini incidən üçüncü və ən həssas zərbə bu günkü psixoloji tədqiqatdan gəlməlidir; bu tədqiqat Mənə sübut etmək istəyir ki, o, hətta öz evində də sahibi deyil, əksinə, ruh həyatında şüursuz olaraq baş verənlər haqqında cüzi xəbərlərdən asılı qalır. Biz psixoanalitiklər bu daxili nəzərə çağırışı ilk dəfə və yeganə olaraq irəli sürməmişik, lakin bizə müəyyən edilmişdir ki, onu ən təsirli şəkildə müdafiə edək və hər bir fərdə yaxın gələn təcrübə materialı ilə onu möhkəmləndirək. Buna görə də elmi sahəmizə qarşı ümumi etiraz, akademik incəlik qaydalarına riayət etməmə və qeyri-tərəfli məntiqin bütün qaydalarından azad edilmiş müxalifətin qopması baş verir; üstəlik, tezliklə eşidəcəyiniz kimi, biz bu dünyanın sülhünü başqa cür də pozmalı olduq.

19 / 28

XIX. Mühazirə. Müqavimət və sıxışdırma

Hörmətli xanımlar və cənablar! Neyrozların başa düşülməsində irəliləmək üçün bizə yeni təcrübələr lazımdır və biz iki belə təcrübə edirik. Hər ikisi çox qəribə və öz dövründə çox təəccüblü idi. Əlbəttə, siz hər ikisinə keçən ilki müzakirələrimizlə hazırlanmısınız.

Birincisi: Əgər biz xəstəni sağaltmağı, onun əziyyət simptomlarından azad etməyi nəzərdən keçirsək, o, bizə müalicənin bütün müddətində davam edən şiddətli, inatçı bir müqavimət göstərir. Bu, o qədər qəribə bir həqiqətdir ki, onun üçün çox inam gözləməyə haqqımız yoxdur. Xəstənin yaxınlarına bunun haqqında ən yaxşısı heç nə deməmək lazımdır, çünki onlar heç vaxt başqa bir şey düşünmürlər, yalnız bunun bizim uzun müddətli və ya uğursuz müalicəmizi əsaslandırmaq üçün uydurduğumuz bir bəhanə olduğunu sanırlar. Xəstə də bu müqavimətin bütün fenomenlərini, onu müqavimət kimi tanımadan yaradır və əgər onu bu baxışa öyrəşdirməyi və onunla hesablaşmağa vadar etməyi bacarmışıqsa, bu artıq böyük bir uğurdur. Düşünün, öz simptomlarından bu qədər əziyyət çəkən və ətrafındakıları da buna məcbur edən, onlardan azad olmaq üçün zaman, pul, zəhmət və özünə nəzarət kimi bu qədər qurban verməyə hazır olan xəstə, öz xəstəliyi marağında köməkçisinə qarşı müqavimət göstərməlidir. Bu iddia nə qədər inandırıcı olmamalıdır! Lakin vəziyyət belədir və əgər bizə bu inandırıcılıqdan uzaqlığı irəli sürürlərsə, cavab olaraq yalnız deməliyik ki, bunun analoqları var və şiddətli diş ağrısı səbəbindən diş həkiminə müraciət edən hər kəs, həkimin əziyyət çəkən dişə kəlbətinlə yaxınlaşmaq istədiyi zaman ona qolundan yapışmışdır.

Xəstələrin müqaviməti çox müxtəlifdir, son dərəcə incədir, çox vaxt tanınması çətindir və görünüş formasını proteus kimi dəyişir. Həkim üçün şübhəli olmaq və ona qarşı ehtiyatlı qalmaq lazımdır. Biz psixoanalitik terapiyada yuxuların yozumundan sizə tanış olan texnikadan istifadə edirik. Biz xəstəyə, düşünmədən sakit özünümüşahidə vəziyyətinə keçməsini və daxili müşahidələr zamanı əldə etdiyi hər şeyi — hissləri, düşüncələri, xatirələri — onlarda ortaya çıxdığı ardıcıllıqla bildirməsini tapşırırıq. Biz onu açıq şəkildə xəbərdar edirik ki, fikirlər arasında seçim və ya istisna etmək istəyən heç bir motivə tabe olmasın; bu motiv “çox xoşagəlməzdir və ya çox ehtiyatsızdır, ona görə də demək olmaz”, “çox əhəmiyyətsizdir, buraya aid deyil” və ya “axmaqdır, deməyə ehtiyac yoxdur” kimi səslənə bilər. Biz ona tələb edirik ki, həmişə yalnız şüurunun səthinə tabe olsun, tapdığı şeyə qarşı necə olursa-olsun tənqidi buraxsın və ona etibar edirik ki, müalicənin uğuru, xüsusilə də onun davametmə müddəti, analizin bu texniki əsas qaydasına nə qədər vicdanla əməl etməsindən asılıdır. Biz yuxuların yozumu texnikasından bilirik ki, ad çəkilən şübhələr və etirazların qarşı çıxdığı məhz belə fikirlər, şüursuzun açılmasına aparan materialı mütəmadi olaraq ehtiva edir.

Bu texniki əsas qaydanın qoyulması ilə biz ilk növbədə onun müqavimətin hücum nöqtəsinə çevrilməsinə nail oluruq. Xəstə onun tələblərindən hər cür yolla yayınmağa çalışır. Bəzən ona heç nə gəlmədiyini iddia edir, bəzən isə o qədər çox şey ağılına gəldiyini deyir ki, heç nəyi qavraya bilmir. Sonra biz narazı təəccüblə qeyd edirik ki, o, bəzən bu, bəzən isə digər tənqidi etiraza tabe olub; çünki o, danışarkən yaratdığı uzun fasilələrlə özünü ələ verir. O, sonra etiraf edir ki, bunu həqiqətən deyə bilməz, utanc duyur və bu motiv öz vədinə qarşı qüvvəyə minir. Və ya ona bir şey gəlib, amma bu, özündən başqa bir şəxsə aiddir və ona görə də bildirmədən istisna olunur. Və ya, indi ona gələn şey həqiqətən çox əhəmiyyətsiz, çox axmaq və çox mənasızdır; mən belə düşüncələrin ardınca getməsini nəzərdə tutmuş ola bilmərəm və bu, saysız-hesabsız dəyişikliklərlə davam edir, halbuki “hər şeyi demək” ifadəsinin həqiqətən “hər şeyi demək” mənasına gəldiyini izah etmək lazımdır.

Xəstələrin demək olar ki, heç biri, müalicənin həmin sahəyə daxil olmasına mane olmaq üçün özünə aid bir sahəni rezerv etməyə cəhd etməyib. Mən ən yüksək zəka səviyyəsinə malik olanlardan biri hesab etdiyim bir xəstə, intim bir eşq münasibətini həftələrlə gizlətdi və müqəddəs qaydaya riayət etmədiyi üçün məsuliyyətə cəlb edildikdə, «bu bir hadisə mənim şəxsi işimdir» deyə düşünməsi arqumentini irəli sürərək özünü müdafiə etdi. Təbii ki, analitik müalicə belə bir sığınacaq hüququna dözmür. Məsələn, «Vena» kimi bir şəhərdə «Hohe Markt» kimi bir meydan və ya «Stephanskirche» kilsəsi üçün orada heç bir həbsin baş verməsinə icazə verilməməsi istisnasına yol verməyə çalışın və sonra müəyyən bir cinayətkarı tutmaq üçün əziyyət çəkin. O, sığınacaqdan başqa heç bir yerdə tapılmayacaq. Bir dəfə mən, iş qabiliyyətinə obyektiv olaraq çox əhəmiyyət verilən bir kişiyə belə bir istisna hüququ verməyə qərar verdim, çünki o, müəyyən məsələlər haqqında başqalarına məlumat verməyi ona qadağan edən bir xidmət andı içmişdi. O, əlbəttə ki, nəticədən razı idi, amma mən deyildim; mən belə şəraitdə belə bir təcrübəni təkrar etməməyi qərarlaşdırdım.

Məcburiyyət nevrozu olan xəstələr, öz həddindən artıq vicdanlılıqlarını və şübhələrini texniki qaydaya yönəldərək, bu qaydanı demək olar ki, yararsız hala gətirməyi mükəmməl bacarırlar. Təşviş histerikləri isə bunu...

Təşviş histerikləri bəzən axtarılan şeydən o qədər uzaq olan fikirlər istehsal edərək, analizin heç bir məhsul verməməsi ilə nəticələnərək, onu absurd vəziyyətə salmağa nail olur. Lakin mən sizi bu texniki çətinliklərin müalicəsinə cəlb etmək niyyətində deyiləm. Qətiyyət və israrla müqavimətdən texniki əsas qaydaya qarşı müəyyən dərəcədə itaət qoparmaq mümkün olur və sonra o, başqa bir sahəyə keçir. O, intellektual müqavimət kimi çıxış edir, arqumentlərlə mübarizə aparır, normal, lakin təlim görməmiş düşüncənin analitik təlimlərdə aşkarladığı çətinliklər və ehtimalolunmazlıqlar üzərində nəzarəti ələ alır. Biz sonra elmi ədəbiyyatda bizə xor kimi qışqıran bu tək səs tərəfindən irəli sürülən bütün tənqidləri və etirazları eşidirik. Buna görə də, xaricdən bizə qışqırılan heç nə bizə yad gəlmir. Bu, sadəcə bir su stəkanında fırtınadır. Lakin xəstə özü ilə danışmağa imkan verir; o, bizə onu təlimatlandırmaq, öyrətmək, təkzib etmək və özünü inkişaf etdirə biləcəyi ədəbiyyata yönləndirmək istəyir. O, analizin onu şəxsən toxunulmaz saxlaması şərti ilə psixoanalizin tərəfdarı olmağa hazırdır. Lakin biz bu bilmək istəyini müqavimət, xüsusi vəzifələrimizdən yayınma kimi tanıyırıq və onu rədd edirik. Məcburiyyət nevrozu olan xəstədə müqavimətin xüsusi taktikasını gözləməliyik. O, çox vaxt analizin ləngimədən yoluna davam etməsinə imkan verir, belə ki, o, xəstəlik işinin sirrləri üzərində getdikcə artan bir işıqlılıq yaya bilər, lakin nəhayət, bu aydınlığa heç bir praktik irəliləmənin, simptomların zəifləməsinin uyğun gəlməməsinə təəccüblənirik. Sonra biz müqavimətin məcburiyyət nevrozunun şübhəsinə çəkildiyini və bu mövqedə bizə uğurla meydan oxuduğunu kəşf edə bilərik. Xəstə təxminən belə demişdir: “Bu, əlbəttə, çox gözəl və maraqlıdır. Mən də bunu davam etdirmək istəyirəm. Əgər bu doğru olsaydı, xəstəliyim çox dəyişərdi. Lakin mən bunun doğru olduğuna heç də inanmıram və mən buna inanmadığım müddətcə, bu mənim xəstəliyimi heç cürə təsir etmir.” Beləliklə, nəhayət bu ehtiyatlı mövqeyin özünə yaxınlaşılana qədər və həlledici mübarizə başlayana qədər bu uzun müddət davam edə bilər.

İntellektual müqavimətlər ən pis deyil; onlara həmişə üstün gəlmək olur. Lakin xəstə təhlil çərçivəsində qalaraq, aşılması ən çətin texniki vəzifələrdən olan müqavimətlər yaratmağı da bacarır. Xatırlamaq əvəzinə, o, həyatından elə mövqeləri və hissləri təkrar edir ki, bunlar məlum «transfer» vasitəsilə həkimə və müalicəyə qarşı müqavimət kimi istifadə oluna bilər. Əgər bu, kişidirsə, adətən bu materialı atasına olan münasibətindən götürür, atasının yerinə həkimi qoyur və beləliklə, şəxsiyyət və hökmünün müstəqilliyinə can atmasından, ilk məqsədini atasına bərabər olmaq və ya onu üstələmək kimi tapdığı hərisliyindən, həyatda ikinci dəfə minnətdarlıq yükünü öz üzərinə götürmək istəməməsindən müqavimətlər yaradır. Bəzən belə bir təəssürat yaranır ki, xəstədə həkimin haqsız olduğunu göstərmək, onun acizliyini hiss etdirmək, ona qalib gəlmək niyyəti, xəstəliyə son qoymaq kimi daha yaxşı niyyəti tamamilə əvəz etmişdir. Qadınlar həkimə qarşı şirin, erotik vurğulu transferi müqavimət məqsədləri üçün ustalıqla sui-istifadə etməyi bacarırlar. Bu sevginin müəyyən bir həddinə çatdıqda, müalicənin cari vəziyyətinə olan bütün maraq, onun qəbulu zamanı üzərlərinə götürdükləri və heç vaxt çatışmayan qısqanclıq, eləcə də qaçınılmaz, baxmayaraq ki, yumşaq şəkildə irəli sürülən rədd cavabına olan qəzəb, həkimlə şəxsi razılıq pozmaq və beləliklə, təhlilin ən güclü hərəkətverici qüvvələrindən birini aradan qaldırmaq üçün xidmət etməlidir.

Bu cür müqavimətlər birtərəfli qınanılmamalıdır. Onlar xəstənin keçmişindən ən vacib materialın çoxunu ehtiva edir və onu çox inandırıcı şəkildə təqdim edir.

Yenə də qeyd etmək lazımdır ki, bu materiallar, əgər bacarıqlı texnika onlara düzgün istiqamət verməyi bacarırsa, təhlilin ən yaxşı dayaqlarından birinə çevrilirlər. Yalnız bu materialların əvvəlcə həmişə müqavimətin xidmətində olduğunu və müalicəyə düşmən olan fasadını önə çıxardığını qeyd etmək diqqətə layiqdir. İnsan bunu belə də deyə bilər: hədəflənən dəyişikliklərlə mübarizə aparmaq üçün səfərbər edilən xarakter xüsusiyyətləri, Mənin mövqeləridir. Bu zaman insan, bu xarakter xüsusiyyətlərinin nevrozun şəraiti ilə əlaqəli olaraq və onun tələblərinə qarşı reaksiya nəticəsində necə formalaşdığını öyrənir və digər hallarda, və ya bu dərəcədə, ortaya çıxmaya bilən, latent adlandırıla bilən bu xarakterin cəhətlərini tanıyır. Onlar bu müqavimətlərin ortaya çıxışını analitik təsirin gözlənilməz təhlükəsi kimi qəbul etdiyimiz təəssüratını yaratmamalıdırlar. Xeyr, biz bilirik ki, bu müqavimətlər üzə çıxmalıdır; biz yalnız onları kifayət qədər aydın şəkildə tətikləyə bilmədiyimiz və xəstəyə izah edə bilmədiyimiz zaman narazı qalırıq. Bəli, biz nəhayət başa düşürük ki, bu müqavimətlərin üstəsindən gəlmək təhlilin əsas nəticəsidir və xəstədə bir şeyə nail olduğumuzdan bizə yalnız zəmanət verən işin həmin hissəsidir.

Buna əlavə olaraq, xəstənin müalicə zamanı yaranan bütün təsadüfi halları pozucu məqsədlə istifadə etdiyini, ətrafdakı hər bir diqqəti yayındıran hadisəni, öz çevrəsində təhlilə düşmən olan hər hansı bir hakimiyyətin ifadəsini, təsadüfi və ya nevrozu mürəkkəbləşdirən orqanik xəstəliyi, hətta öz vəziyyətinin hər bir yaxşılaşmasını səylərini azaltmaq üçün motiv kimi istifadə etdiyini nəzərə alın; beləliklə, hər bir təhlilin mübarizə apardığı müqavimətin formaları və vasitələrinin təxmini, hələ də tam olmayan bir mənzərəsini əldə etmiş olursunuz. Bu məqama bu qədər ətraflı yer verməyimə səbəb, nevroz xəstələrinin simptomlarının aradan qaldırılmasına qarşı müqaviməti ilə bağlı təcrübəmizin nevrozlara dair dinamik təsəvvürümüzün əsasını təşkil etməsidir.

Breuer və mən əvvəlcə psixoterapiyanı hipnoz vasitəsi ilə həyata keçirirdik; Breuerin ilk xəstəsi tamamilə hipnotik təsir vəziyyətində müalicə olunmuşdur; mən də əvvəllər ona bu yolda tabe oldum. Etiraf edirəm ki, iş o vaxtlar daha asan, daha xoşagəlməzlikdən uzaq və çox qısa müddət ərzində gedirdi. Lakin uğurlar qəribə və davamlı deyildi; buna görə də nəhayət hipnozu tərk etdim. Və sonra başa düşdüm ki, hipnozdan istifadə etdiyimiz müddətcə bu xəstəliklərin dinamikasına dair dərin bir anlayışa malik olmaq mümkün deyilmiş. Bu vəziyyət müqavimətin mövcudluğunu həkimin qavramasından tamamilə gizlədirdi. Müqavimət geri itələnirdi, analitik iş üçün müəyyən bir sahə azad edilirdi və həmin sahənin sərhədlərində elə toplanırdı ki, nüfuzedilməz hala gəlirdi; bu, məhz məcburiyyət nevrozunda şübhənin etdiyinə bənzəyirdi. Buna görə də mən belə deyə bilərdim ki, əsl psixoanaliz hipnozun köməyindən imtina ilə başlamışdır.

Lakin müqavimətin qeyd edilməsi bu qədər əhəmiyyətli hala gəldiyi üçün, biz müqavimətlərin qəbulunda çox səhlənkar hərəkət etmədiyimiz barədə ehtiyatlı bir şübhəyə yer verməliyik. Bəlkə də həqiqətən belə nevrotik hallar var ki, assosiasiyalar başqa səbəblərə görə iflasa uğrayır; bəlkə də fərziyyələrimizə qarşı irəli sürülən arqumentlər həqiqətən məzmunca qiymətləndirilməyə layiqdir və təhlil olunanların intellektual tənqidini bu qədər rahat şəkildə müqavimət kimi kənara atmaqla biz haqsızlıq edirik. Bəli, cənablar, lakin biz bu hökmə təsadüfən gəlməmişik. Biz hər bir belə tənqidi xəstəni müqavimətin ortaya çıxması və yox olması zamanı müşahidə etmək imkanı tapmışıq. Çünki müqavimət müalicə prosesində daima intensivliyini dəyişir; yeni bir mövzuya yaxlaşdıqca həmişə artır, həmin mövzunun işlənməsinin zirvəsində ən güclü olur və mövzunun həll edilməsi ilə yenidən azalır. Biz heç vaxt, xüsusi texniki səhvlər törətmədikcə, xəstənin göstərə biləcəyi müqavimətin tam ölçüsü ilə üzləşməmişik. Beləliklə, biz eyni adamın təhlil prosesində sayısız dəfə tənqidi mövqeyini atıb yenidən qaldırdığına əmin ola bildik. Şüursuz materialın yeni və ona xüsusilə xoşagəlməz bir hissəsini şüura çıxarmaq qarşısında dayandıqda, o, son dərəcə tənqidi olur; əvvəllər çox şeyi başa düşüb qəbul etmişdisə, indi bu qazanımlar sanki silinib gedir; o, hər bahasına müxalifət axtarışında affektiv zəifliyi olan birinin tam obrazını verə bilər. Bu yeni müqavimətin üstəsindən gəlməsinə kömək etmək mümkün olduqda, o, yenidən öz dərkini və başa düşməsini bərpa edir. Deməli, onun tənqidi müstəqil, elə olduğu kimi hörmət edilməli bir funksiya deyil; o, affektiv mövqelərinin alətçisidir və müqaviməti tərəfindən idarə olunur. Əgər ona bir şey xoş gəlmirsə, çox dəqiq şəkildə ona qarşı müdafiə oluna və çox tənqidi görünə bilər; lakin əgər bir şey onun işinə yararsa, ona çox asan inana bilər. Bəlkə də hamımız çox da fərqli deyilik; təhlil olunan şəxs intellektin affektiv həyatdan asılılığını yalnız ona görə bu qədər açıq göstərir ki, biz onu təhlildə çox böyük təzyiq altında qoyuruq.

Xəstənin öz simptomlarının aradan qaldırılmasına və psixi proseslərində normal axarın bərpasına bu qədər enerjili şəkildə qarşı çıxması müşahidəsini necə nəzərə alırıq? Biz özümüzə deyirik ki, burada vəziyyətin dəyişməsinə qarşı çıxan güclü qüvvələri hiss etmişik; bunlar zamanında bu vəziyyəti məcburi olaraq yaradan eyni qüvvələr olmalıdır. Simptom yaranması zamanı, indi simptomun həlli ilə bağlı təcrübələrimizdən bərpa edə biləcəyimiz bir şey baş vermişdir. Biz artıq Breuerin müşahidəsindən bilirik ki, simptomun mövcudluğu, psixi prosesin normal şəkildə sona çatdırılmamasını, yəni şüurlu ola bilməməsini şərt kimi qoyur. Simptom burada baş verməyən şeyin əvəzidir. İndi biz fərz edilən qüvvə təsirini hara yerləşdirməli olduğumuzu bilirik. Söhbət gedən psixi prosesin şüura qədər irəliləməsinə qarşı şiddətli bir qarşıdurma qalxmış olmalıdır; ona görə də o, şüursuz qaldı. Şüursuz olaraq, o, simptom yaratmaq gücünə malik idi. Eyni qarşıdurma təhlil müalicəsi zamanı şüursuzu şüurluya çevirməyə yönəlmiş səylərə yenidən qarşı çıxır. Bunu biz müqavimət kimi hiss edirik. Müqavimət vasitəsilə bizə sübut edilən patoloji proses sıxışdırma adını almalıdır.

Sıxışdırma prosesinin mahiyyəti haqqında artıq daha dəqiq təsəvvürlərə malik olmalıyıq. Bu proses simptom yaranmasının ön şərtidir, lakin eyni zamanda bizə heç nəyə bənzəmədiyi bir şeydir.

Bir təkanın, hərəkətə çevrilmək istəyən bir ruhi prosesin nümunə kimi götürək; bilirik ki, bu, rədd etməyə məruz qala bilər, biz buna qəbul etməmə və ya məhkum etmə deyirik. Bu zaman onun əlində olan enerji ondan alınır, o, gücsüz qalır, lakin xatirə kimi mövcud ola bilər. Onun haqqında qərar verilməsi prosesinin hamısı Mənin şüurunun nəzarəti altında baş verir. Əgər eyni təkanın sıxışdırmaya məruz qalacağını düşünərik, vəziyyət tamamilə fərqli olar. Bu halda o, enerjisini saxlayar və ondan heç bir xatirə qalmayacaq; üstəlik, sıxışdırma prosesi Mən tərəfindən nəzərə çarpmadan həyata keçiriləcək. Bu müqayisə ilə biz «sıxışdırmanın mahiyyəti»nə yaxınlaşa bilmirik.

Sıxışdırma anlayışını daha müəyyən bir formaya bağlamaq üçün yalnız nəzəri təsəvvürlərin faydalı olduğunu sübut etdiyini sizə izah etmək istəyirəm. Ən əvvəl, «şüursuz» sözünün təmiz təsviri mənasından həmin sözün sistemli mənasına keçmək lazımdır, yəni biz belə deməyə qərar veririk ki, psixik prosesin şüurlu və ya şüursuz olması onun yalnız bir xüsusiyyətidir və mütləq qəti bir xüsusiyyət deyil. Əgər belə bir proses şüursuz qalmışsa, şüurdan uzaq durması bəlkə də onun başına gələn taleyin yalnız bir əlamətidir, həmin taleyin özü deyil. Bu taleyi bizə canlandırmaq üçün fərz edək ki, hər bir ruhi proses — burada sonra qeyd olunmalı olan bir istisna qəbul edilməlidir — əvvəlcə şüursuz bir mərhələdə və ya fazada mövcud olur və yalnız bu fazadan şüurlu fazaya keçir, təxminən bir fotoşəkilin əvvəlcə mənfi (neqativ) olması və sonra müsbət (pozitiv) proses vasitəsilə şəkilə çevrilməsi kimi. Lakin hər bir mənfi şəkildən müsbət şəkil yaranmalı deyil və eyni dərəcədə hər bir şüursuz ruhi prosesin şüurlu prosesə çevrilməsi də zəruri deyil. Biz bunu üstünlüklü şəkildə belə ifadə edirik: fərdi proses əvvəlcə şüursuzluğun psixik sisteminə aiddir və sonra bəzi şəraitdə şüurluluğun sisteminə keçə bilər.

Bu sistemlər haqqında ən kobud təsəvvür bizim üçün ən rahat olanıdır; bu da məkan təsəvvürüdür. Deməli, biz şüursuzluq sistemini böyük bir ön otağa bərabər tuturuq ki, orada psixi hərəkətlər fərdi varlıqlar kimi gəzib-dolaşır. Bu ön otağa daha dar olan ikinci bir otaq, yəni bir növ salon qoşulur ki, şüur da orada dayanır. Lakin hər iki məkanın arasında yerləşən həndəkəzdə bir keşikçi öz vəzifəsini yerinə yetirir; o, fərdi psixi hərəkətləri nəzərdən keçirir, senzura edir və əgər onlar onun xoşagəlməzlik hissi oyadırsa, onları salona buraxmır. Siz dərhal görürsünüz ki, keşikçinin bir hərəkəti hələ həndəkəzdən rədd etməsi və ya onun salona daxil olduqdan sonra yenidən həndəkəzin xaricinə qovması arasında çox az fərq var. Burada söhbət yalnız onun diqqətinin dərəcəsi və erkən tanıma qabiliyyəti haqqındadır. Bu təsvirə bağlı qalmaq bizə terminologiyamızı daha da inkişaf etdirməyə imkan verir. Şüursuzluq ön otağındakı hərəkətlər, şüur digər otaqda olduğu üçün, şüurun baxışından qaçır; onlar əvvəlcə şüursuz qalmalıdırlar. Əgər onlar artıq həndəkəzə qədər irəliləmiş və keşikçi tərəfindən rədd edilmişlərsə, onda onlar şüur üçün qabiliyyətsizdirlər; biz onları sıxışdırılmış adlandırırıq.

Lakin keşikçinin həndəkəzdən keçirdiyi hərəkətlər də mütləq şəkildə şüurlu olmur; onlar yalnız şüurun baxışını öz üzərlərinə çəkməyi bacardıqları təqdirdə şüurlu ola bilərlər. Buna görə də biz bu ikinci otağı haqlı olaraq şüuröncəsi sistemi adlandırırıq. Şüurlu olma prosesi isə özünün təmiz təsviredici mənasını saxlayır. Sıxışdırma taleyi fərdi bir hərəkət üçün ondan ibarətdir ki, keşikçi onu şüursuzluq sistemindən şüuröncəsi sisteminə buraxmır. Biz analitik müalicə vasitəsilə sıxışdırılmanı aradan qaldırmağa çalışdığımız zaman müqavimət kimi tanıdığımız eyni keşikçidir.

İndi bilirəm ki, siz deyəcəksiniz ki, bu təsəvvürlər eyni dərəcədə kobud və fantaziyalıdır və elmi təsvirdə heç cür qəbul edilə bilməz. Mən bilirəm ki, onlar kobuddur; hətta daha da çoxu, biz onların yanlış olduğunu da bilirik və əgər çox səhv etmiriksə, artıq onlar üçün daha yaxşı bir əvəz hazırlamışıq. Əgər onlar sizə hələ də o qədər fantaziyalı görünəcəklərini bilmirəm. Müvəqqəti olaraq, onlar Ampere cırtdanının elektrik dövrəsində üzməsi kimi köməkçi təsəvvürlərdir və müşahidələrin başa düşülməsi üçün yararlı olduqları müddətcə kiçik görülməməlidirlər. Mən sizə əminliklə deyə bilərəm ki, iki məkan, hər ikisinin arasında həndəkəzdə duran keşikçi və ikinci salonun sonunda tamaşaçı kimi olan şüur haqqında bu kobud fərziyyələr real vəziyyətə çox geniş yaxınlaşma deməkdir. Mən həmçinin sizdən belə bir etiraf eşitmək istəyirəm ki, bizim adlarımız: şüursuz, şüuröncəsi, şüurlu digərlərindən, məsələn: şüuraltı, şüuryanı, şüurdaxili və s. kimi təklif edilmiş və ya istifadə olunan adlardan çox daha az qabaqcadan hökm çıxarır və daha asan əsaslandırıla bilər.

Daha əhəmiyyətli olacaq ki, siz mənə belə bir psixi aparat quruluşunun, mən nevroz simptomlarının izahı üçün burada qəbul etmişəm, yalnız ümumi qəbul edilə bilən olması və buna görə də normal funksiyaya da məlumat verməli olması haqqında xatırlatma edirsiniz. Bu nəticə haqqında siz, əlbəttə, haqlısınız. İndi bu nəticənin ardınca gedə bilmərik, lakin patoloji halların öyrənilməsi vasitəsilə bu qədər yaxşı örtülmüş normal psixi hadisələr haqqında məlumat əldə etmək ümidi varsa, simptom yaranmasının psixologiyasına olan marağımız qeyri-adi dərəcədə artmalıdır.

Əslində, iki sistem, onlar arasındakı münasibət və şüurla əlaqə haqqında mövqelərimizin nəyə əsaslandığını tanıyırsınız? Şüursuzla şüuröncəsi arasındakı keşikçi, əslində, manifest yuxunun formalaşmasını tənzimlədiyini gördüyümüz senzuranın özüdür. Yuxunun təsirediciləri kimi tanıdığımız gündüz qalıqlar, şüuröncəsi material idi; bu material gecə vaxtı yuxu halında şüursuz və sıxışdırılmış istək meyllərinin təsirinə məruz qalmış və onların enerjisi sayəsində, onlarla birlikdə latent yuxunu yarada bilmişdi. Şüursuz sistemin hökmü altında bu material, normal psixi həyatda, yəni şüuröncəsi sistemdə tanınmayan və ya yalnız istisna halında icazə verilən bir işlənməyə — sıxlaşdırma və yerdəyişməyə — məruz qalmışdı. İşləmə üsullarındakı bu fərqlilik bizə iki sistemin xarakteristikasını verdi; şüuröncəsinə məxsus olan şüurla əlaqə, bizə yalnız iki sistemdən birinə mənsubluğun əlaməti kimi görünürdü. Yuxu artıq patoloji hadisə deyil; o, bütün sağlam insanlarda yuxu halının şərtləri altında baş verə bilər. Yuxunun və nevroz simptomlarının yaranmasını bizə izah edən psixi aparatın quruluşu haqqındakı bu fərziyyənin, normal psixi həyatı da nəzərə almaq haqqında inkarolunmaz iddiası var.

Sıxışdırma haqqında indilikdə bunu demək istəyirik. Lakin o, yalnız simptom yaranmasının ön şərtidir. Bilirik ki, simptom, sıxışdırma ilə qarşısı alınan bir şeyin əvəzidir. Amma sıxışdırmadan bu əvəzləmənin başa düşülməsinə qədər hələ uzun bir yol var. Problemin digər tərəfində, sıxışdırmanın müəyyən edilməsi ilə əlaqədar olaraq, hansı növ psixi meyllərin sıxışdırmaya məruz qaldığı, hansı qüvvələr tərəfindən həyata keçirildiyi və hansı motivlərlə bağlı olduğu sualları qalxır. Bunun üçün bizə indiyə qədər yalnız bir şey verilib. Müqavimətin tədqiqi zamanı eşitmişik ki, o, Mənin qüvvələrindən, məlum və gizli xarakter xüsusiyyətlərindən qaynaqlanır. Deməli, sıxışdırmanı həyata keçirən də onlardır, və ya ən azı onda iştirak edən onlardır. Digər hər şey bizə hələ məlum deyil.

İndi bizə, əvvəlcədən bildirdiyim ikinci təcrübə kömək edir. Analizdən ümumi şəkildə, nevroz simptomlarının məqsədinin nə olduğunu göstərə bilərik. Bu da sizə yeni deyil. Mən bunu sizə iki nevroz halında artıq göstərmişəm. Lakin, iki hal nə deməkdir? Sizə haqqınız var ki, bunu sizə iki yüz dəfə, sayısız dəfə göstərməyi tələb edəsiniz. Yalnız bir şey var ki, mən bunu bacarmıram. Burada yenidən öz təcrübə və ya bu məsələdə bütün psixoanalitiklərin eyni rəyinə əsaslanan inam qabağa çıxmalıdır.

Siz xatırlayırsınız ki, simptomlarını ətraflı araşdırdığımız iki halda, analiz bizə həmin xəstələrin cinsi həyatının ən dərin məqamlarını açdı. Birinci halda biz araşdırılan simptomun məqsədini və ya meylini xüsusilə aydın gördük; bəlkə də ikinci halda, sonradan qeyd olunacaq bir amil tərəfindən bir qədər örtülmüşdü. İndi, bu iki nümunədə gördüyümüz şeyi, analizə tabe tutduğumuz bütün digər hallar da bizə göstərərdi. Hər dəfə analiz vasitəsilə xəstənin cinsi təcrübələri və istəkləri ilə tanış olardıq və hər dəfə onların simptomlarının eyni məqsədə xidmət etdiyini müəyyən etməli olardıq. Bu məqsəd bizə cinsi istəklərin ödənilməsi kimi görünür; simptomlar xəstənin cinsi doyumuna xidmət edir; onlar həyatda məhrum olduqları belə bir doyumun əvəzidir.

Xahiş edirəm, ilk xəstəmizin məcburi hərəkətini xatırlayın. Xanım intensiv şəkildə sevdiyi kişisindən məhrumdur, onun nöqsanları və zəiflikləri səbəbindən həyatı onunla bölüşə bilmir. Ona sadiq qalmalıdır, onun yerinə başqasını qoya bilmir. Onun məcburiyyət simptomu ona arzuladığı şeyi verir, kişisini yüksəldir, onun zəifliklərini, xüsusilə də iqtidarsızlığını inkar edir və düzəldir. Bu simptom əsasən bir arzunun yerinə yetirilməsidir, tıpkı bir yuxu kimi, üstəlik, yuxudan fərqli olaraq, hər dəfə erotik bir arzunun yerinə yetirilməsidir. İkinci xəstəmizdə siz ən azı onun mərasiminin valideynlərin cinsi əlaqəsini əngəlləmək və ya gecikdirmək istədiyini, eyni əlaqədən yeni bir uşağın dünyaya gəlməsinin qarşısını almaq istədiyini başa düşdünüz. Siz, yəqin ki, bunun əsasən ananın yerini özünün tutmasına çalışdığını da təxmin etmisiniz. Deməli, yenə də cinsi doyumda maneələrin aradan qaldırılması və öz cinsi arzularının yerinə yetirilməsi. Qeyd olunan mürəkkəblik haqqında tezliklə danışılacaq.

Cənablar! Bu iddiaların ümumiliyinə görə sonradan güzəştlər etməli olduğumdan qaçınmaq istəyirəm və buna görə də diqqətinizi ona çəkirəm ki, sıxışdırma, simptom formalaşması və simptom mənası haqqında burada dediklərimin hamısı nevrozun üç forması — təşviş histeriyası, konversiya histeriyası və məcburiyyət nevrozu üzərində əldə edilmişdir və ilkin olaraq yalnız bu formalar üçün keçərlidir. Bizim “transfer nevrozları” adlandırdığımız və bir qrupda birləşdirməyə öyrəşdiyimiz bu üç xəstəlik, psixoanalitik terapiyanın fəaliyyət göstərə biləcəyi sahəni də əhatə edir. Digər nevrozlar psixoanaliz tərəfindən çox daha az dərəcədə öyrənilmişdir; onların bir qrupunda terapiya təsirinin mümkün olmaması, ehtimal ki, geri plana atılma səbəbi olmuşdur. Psixoanalizin hələ çox gənc bir elm olduğunu, hazırlıq üçün çox əmək və vaxt tələb etdiyini və heç də uzaq olmayan bir zamanda... uzun müddət hələ də iki gözdən ibarət olmuşdur. Lakin biz, transfer nevrozları olmayan bu digər əziyyətlərin başa düşülməsinə nüfuz etmək mərhələsindəyik. Ümid edirəm ki, bu yeni materiala uyğunlaşdırma zamanı fərziyyələrimiz və nəticələrimizin hansı genişlənmələrə məruz qaldığını sizə hələ göstərə biləcəyəm və bu əlavə tədqiqatların ziddiyyətlərə deyil, daha yüksək vahidliklərin yaradılmasına gətirib çıxardığını sizə nümayiş etdirəcəyəm. Deməli, indi burada deyilənlərin hamısı üç transfer nevrozu üçün keçərlidirsə, o zaman icazə verin ki, əvvəlcə simptomların dəyərini yeni bir məlumatla artırım. Xəstəliyə səbəb olan amillər üzrə müqayisəli bir tədqiqat belə bir nəticə verir ki, bu nəticəni aşağıdakı düsturla ifadə etmək olar: bu şəxslər, reallıq onların cinsi istəklərinin təmin edilməsini onlardan əsirgədiyi təqdirdə, hər hansı bir şəkildə məhrumiyyət nəticəsində xəstələnirlər. Siz görürsünüz ki, bu iki nəticə bir-biri ilə nə qədər mükəmməl uyğunlaşır. Simptomlar o zaman həyatda çatışmayan doyumun əvəzi kimi daha da düzgün başa düşülməlidir.

Əlbəttə, nevroz simptomlarının cinsi əvəzedici doyumlar olduğu tezisinə qarşı müxtəlif etirazlar irəli sürmək mümkündür. Bunlardan ikisini bu gün müzakirə etmək istəyirəm. Əgər siz özünüz bir çox nevroz xəstəsini analitik olaraq araşdırmısınızsa, bəlkə də başınızı bulayaraq mənə belə məlumat verəcəksiniz: bir sıra hallarda bu heç də doğru deyil; simptomlar orada daha çox əks məqsəd daşıyır, yəni cinsi doyumu istisna etmək və ya ləğv etmək niyyətindədir. Sizin yozumunuzun düzgünlüyünü inkar etməyəcəyəm. Psixoanalitik vəziyyət adətən bizim xoşumuza gəldiyindən daha mürəkkəb olur. Əgər o, bu qədər sadə olsaydı, bəlkə də onu işıq üzə çıxarmaq üçün psixoanalizə ehtiyac olmazdı. Əslində, ikinci xəstəmizin ritualının bəzi xüsusiyyətləri artıq bu asketik, cinsi doyuma düşmən olan xarakterini aşkar edir; məsələn, gecə ereksiyalarından qaçınmaq sehrli mənasını verən saatları aradan qaldırması və ya qabların düşməsini və qırılmasını əngəlləmək istəməsi, bu isə

Onun bakirəliyini qorumaq funksiyasına bərabər gəlir. Təhlil edə bildiyim digər döşək mərasimləri hallarında bu mənfi xarakter çox daha açıq şəkildə ifadə olunmuşdu; mərasim tamamilə cinsi xatirələrə və cazibələrə qarşı müdafiə tədbirlərindən ibarət ola bilərdi. Lakin psixoanalizdə biz artıq dəfələrlə təcrübə etmişik ki, əksliklər ziddiyyət demək deyildir. Biz iddiamızı belə genişləndirə bilərik ki, simptomlar ya cinsi doyum, ya da ona qarşı müdafiəni nəzərdə tuturlar və histeriyada müsbət, arzu ödəyici, məcburiyyət nevrozunda isə mənfi, asketik xarakter ümumiyyətlə üstünlük təşkil edir. Əgər simptomlar həm cinsi doyumun, həm də onun əksinin xidmətində ola bilirsə, bu iki tərəflilik və ya qütblülük onların mexanizminin hələ qeyd edə bilmədiyimiz bir hissəsində əla bir əsaslandırma tapır. Çünki, eşidəcəyimiz kimi, onlar iki əks istəyin qarışığından yaranan kompromis nəticələridir və həm sıxışdırılanı, həm də onların yaranmasında iştirak edən sıxışdırıcını təmsil edirlər. Təmsilçilik sonra bir tərəfin və ya digərinin xeyrinə daha çox dəyişə bilər, yalnız nadir hallarda bir təsir tamamilə aradan qalxır. Histeriyada hər iki niyyətin eyni simptomda qarşılaşması adətən əldə edilir. Məcburiyyət nevrozunda isə hər iki hissə çox vaxt bir-birindən ayrılır; simptom iki mərhələli olur, bir-birini ləğv edən, bir-birinin ardınca gələn iki hərəkətdən ibarət olur.

İkinci bir şübhəni həll etmək o qədər asan olmayacaq. Əgər siz daha böyük bir simptom yozumları silsiləsinə nəzər salsanız, ehtimal ki, ilk növbədə belə hökm verəcəksiniz ki, cinsi əvəzedici doyum anlayışı onların daxilində son həddinə qədər uzadılmışdır. Siz bu simptomların doyum baxımından heç nə real təqdim etmədiyini, çox vaxt bir duyğunun canlandırılmasına və ya cinsi kompleksdən gələn bir fantaziyanın təsvirinə məhdudlaşdığını vurğulamağı unutmayacaqsınız. Bundan əlavə, iddia edilən cinsi doyumun çox vaxt uşaqca və ləyaqətsiz bir xarakter göstərdiyini, məsələn, mastürbasiya aktına yaxınlaşdığını və ya artıq uşaqlara qadağan edilmiş və tərk etdirilən çirkin vərdişləri xatırlatdığını qeyd edəcəksiniz. Bundan da əlavə, bəlkə də qəddar, dəhşətli və hətta qeyri-təbii adlandırılmalı olan istəklərin doyum kimi təsvir edilməli olan şeyin cinsi doyum kimi təqdim edilməsinə təəccübünüzü ifadə edəcəksiniz. Bu sonuncu məqamlar haqqında, cənablar, insan cinsi həyatını ətraflı araşdırmaya tabe tutub cinsi adlandırmağa haqqımız olan şeyi müəyyən etməmişikcə, heç bir razılığa gələ bilməyəcəyik.

20 / 28

XX. Mühazirə. İnsanın cinsi həyatı

Hörmətli xanımlar və cənablar! İnsan elə düşünməlidir ki, “cinsi” anlayışı ilə nə nəzərdə tutulduğunu bilməkdə heç bir şübhə yoxdur. Əvvəla, cinsi olan şey naməhrəm olan şeydir, haqqında danışmağa icazə verilməyən şeydir. Mənə danışmışdılar ki, məşhur bir psixiatrın şagirdləri bir dəfə öz müəllimlərini inandırmaq üçün əziyyət çəkmişdilər ki, histerik xəstələrin simptomları çox vaxt cinsi şeyləri təmsil edir. Bu məqsədlə onu bir histerik qadının yatağının yanına aparmışdılar; onun tutulmaları aydın şəkildə doğum prosesini təqlid edirdi. Lakin o, imtinaedici bir tonda belə dedi: Yaxşı, doğum isə heç də cinsi bir şey deyil. Doğrudur, doğum mütləq bütün hallarda naməhrəm bir şey olmaya bilər.

Qeyd edirəm ki, bu qədər ciddi məsələlərdə zarafat etdiyimə görə mənə qəzəblənirsiniz. Amma bu tamamilə zarafat deyil. Ciddi şəkildə, “cinsi” anlayışının məzmununu təşkil edən şeyi müəyyən etmək asan deyil. İki cinsin fərqi ilə əlaqəli olan hər şey bəlkə də yeganə dəqiq tərif olardı, lakin siz bunu rəngsiz və həddindən artıq geniş hesab edəcəksiniz. Əgər cinsi akt faktını mərkəzə qoysanız, bəlkə də belə deyərsiniz ki, cinsi olan şey, həzz əldə etmək məqsədi ilə bədənlə, xüsusilə də digər cinsin cinsiyyət orqanları ilə məşğul olan və son nəticədə cinsiyyət orqanlarının birləşməsinə və cinsi aktın icrasına yönələn hər şeydir. Amma onda siz “cinsi olan naməhrəm olandır” bərabərliyindən həqiqətən uzaq deyilsiniz və doğum həqiqətən cinsi olan şeylərə aid deyil. Lakin əgər çoxalma funksiyasını cinsiliyin nüvəsi kimi götürsəniz, çoxalmağa yönəlməyən, lakin əminliklə cinsi olan bir çox şeyi, məsələn, masturbasiya və ya hətta öpüşmə kimi şeyləri kənara atmaq təhlükəsi ilə üzləşirsiniz. Amma biz artıq tərif cəhdlərinin həmişə çətinliklərə gətirib çıxarması barədə hazırlaşmışıq; bu xüsusi halda daha yaxşı bir tərif verməkdən imtina edək. Sizə deyə bilərik ki, “cinsi” anlayışının inkişafında H. Silbererin gözəl ifadəsi ilə desək, bir “örtmə xətası”na səbəb olan bir proses baş vermişdir. Ümumiyyətlə, insanların nəyi cinsi adlandırdığı barədə istiqamətsiz deyilik.

Cinslərin qarşıtlığının, həzz qazanmanın, çoxalma funksiyasının və gizlədilməli olan ədəbsizliyin xarakterinin nəzərə alınmasından yaranan bir şey, həyatda bütün praktik ehtiyaclar üçün kifayət edəcək. Amma elm üçün artıq kifayət etmir. Çünki biz, qəti şəkildə yalnız qurban verməyə hazır özünə nəzarət sayəsində mümkün olan diqqətli araşdırmalarla, “cinsi həyatları” alışılmış orta hesab obrazından ən diqqətçəkən şəkildə fərqlənən insan fərdləri qrupları ilə tanış olmuşuq. Bu “pervers”lərin bəziləri, demək olar ki, cins fərqini öz proqramlarından silib atıblar. Yalnız özünə bənzər cins onların cinsi istəklərini qıcıqlandıra bilər; digər cins, xüsusilə onun cinsiyyət orqanları, onlar üçün heç bir cinsi obyekt deyil, ekstremal hallarda isə iyrənclik predmetidir. Onlar bununla təbii ki, çoxalmada hər hansı iştirakdan da imtina ediblər. Biz belə şəxsləri homoseksuallar və ya invertlər adlandırırıq. Bunlar kişilər və qadınlardır, əks halda çox vaxt — həmişə deyil — mükəmməl təhsilli, intellektual və etik baxımdan yüksək inkişaf etmiş, yalnız bu bir fəlakətli sapma ilə yoluxmuşdurlar. Onlar öz elmi sözçülərinin ağzından insan növünün xüsusi bir varyantı, digər ikisinin yanında bərabər hüquqlu duran “üçüncü cins” olduqlarını iddia edirlər. Biz bəlkə də onların iddialarını tənqidi şəkildə nəzərdən keçirmək imkanı tapacağıq. Təbii ki, onlar, öz iddia etmək istədikləri kimi, insanlığın “seçilmişləri” deyil, əksinə, cinsi baxımdan fərqli quruluşlu olanlarda olduğu qədər, ən azı o qədər də aşağı dərəcəli və yararsız fərdləri özündə saxlayırlar.

Bu sapıqlar cinsiyyət obyekti ilə ən azı normal insanların öz obyektləri ilə etdiyinə demək olar ki, eyni şeyi edirlər. Lakin indi uzun bir qeyri-normal qrupu gəlir ki, onların cinsi fəaliyyəti ağıllı insana arzuolunan görünən şeydən getdikcə daha çox uzaqlaşır. Çoxluqları və qəribəlikləri baxımından onları yalnız P. Breugelin müqəddəs Antoniusun vəsvəsəsi kimi çəkdiyi qəribə və çirkin fiqurlarla və ya G. Flaubertin uzun bir yürüşdə öz dindar kəffarəçisinin yanından keçirdiyi unudulmuş tanrılar və möminlərlə müqayisə etmək olar. Əgər hisslərimizi çaşdırmaq istəmiriksə, onların bu qaynaşması bir növ nizam tələb edir. Biz onları iki qrupa ayırırıq: birincisində, homoseksuallar kimi, cinsiyyət obyekti dəyişmişdir; ikincisində isə əsasən cinsiyyət məqsədi dəyişdirilmişdir. Birinci qrupa, iki cinsiyyət orqanının birləşməsindən imtina edən və cinsi akt zamanı bir tərəfdaşın cinsiyyət orqanını başqa bir bədən hissəsi və ya bədən bölgəsi ilə əvəz edən şəxslər aiddir; onlar bu zaman orqan quruluşunun nöqsanlarını və iyrənmənin maneəsini aşaraq hərəkət edirlər. (Ağız, anal deşik vajinanın yerinə.) Sonra başqaları gəlir ki, cinsiyyət orqanından hələ də yapışsalar da, bunu onun cinsi funksiyalarına görə deyil, anatomik səbəblərə və qonşuluq münasibətlərinə görə iştirak etdiyi digər funksiyalara görə edirlər. Biz onlardan görürük ki, uşağın tərbiyəsi zamanı qeyri-ədəbli sayılıb kənara itələnmiş ifrazat funksiyaları, özünə tam cinsi maraq cəlb etmək qabiliyyətini saxlayır. Sonra başqaları gəlir ki, cinsiyyət orqanını ümumiyyətlə obyekt kimi tərk edib, onun yerinə arzuolunan obyekt kimi başqa bir bədən hissəsini qaldırırlar: qadın döşü, ayaq, saç örgüsü. Daha sonra, bədən hissəsinin belə heç nə demədiyi, lakin bir geyim əşyasının bütün istəkləri ödədiyi şəxslər gəlir: ayaqqabı, ağ çamaşır parçası, fetişistlər. Daha da irəlidə, bütün obyekti tələb etsələr də, ona qarşı çox müəyyən, qəribə və ya dəhşətli tələblər qoyan şəxslər gəlir; məsələn, obyektin müdafiəsiz bir cəsəd olması və ya ondan həzz almaq üçün onu cinayətkar məcburiyyətlə cəsədə çevirənlər. Bu tərəfdən kifayət qədər dəhşət var!

Digər qrupa, cinsi istəklərin məqsədi kimi, adətən yalnız giriş və hazırlıq hərəkəti olan şeyi seçmiş sapıqlar rəhbərlik edir. Yəni, digər şəxsin baxılması və ya toxunulması, yaxud onun intim əməllərinə tamaşa etmək istəyənlər, və ya öz gizlədilməli...

“ bədən hissələrini açmaqla qaranlıq bir gözlənti içində, eyni bir qarşılıqlı xidmət ilə mükafatlandırılacağına ümid edirlər. Bundan sonra, zərif istəklərini yalnız öz obyektlərinə ağrı və əzab verməyə yönəldən, təhqirə dair işarələrdən ağır bədən zədələrinə qədər uzanan sirli sadistlər gəlir; və sanki kompensasiya kimi, onların qarşılığı olan mazoşistlər, yeganə həzzləri sevildikləri obyektdən təhqir və əzabları simvolik və ya real formada çəkməkdir. Başqalarında isə belə qeyri-normal şərtlərin bir neçəsi birləşir və bir-birinə keçir; nəhayət, bu qrupların hər birinin ikiqat mövcud olduğunu, yəni cinsi doyumlarını reallıqda axtaranların yanında, belə bir doyum təsəvvür etmək ilə kifayətlənən, heç bir real obyektə ehtiyac duymayan və onu fantaziya ilə əvəz edə bilən başqalarının da olduğunu öyrənməliyik.

Bu dəliliklər, qəribəliklər və dəhşətlər içində həqiqətən bu insanların cinsi fəaliyyətinin yer aldığını şübhə doğurmaz. Yalnız onların özlərinin bunu belə qəbul etmələri və əvəzləmə münasibətini hiss etmələri deyil, həm də onların həyatında normal cinsi doyumun bizim həyatımızda oynadığı eyni rolu oynadığını qəbul etməliyik; onlar buna görə eyni, çox vaxt həddindən artıq böyük qurbanlar verirlər və bu qeyri-normal halların normal olanla harada dayandığını və haradan ayrıldığını həm ümumi, həm də daha incə detallarda izləmək mümkündür. Cinsi fəaliyyətə xas olan ədəbsizlik xarakterini burada yenidən tapdığınızı görməmək sizin üçün mümkün deyil; lakin bu xarakter çox vaxt şərəfsizliyə qədər yüksəlir.

İndi, xanımlar və cənablar, bu qeyri-adi cinsi doyum növlərinə qarşı mövqeyimiz necə olmalıdır? Qəzəblə, şəxsi xoşagəlməzliyimizin ifadəsi və bu həvəsləri paylaşmadığımızın təsdiqi ilə açıq-aydın heç nə edilmir. Axı bizdən soruşulmur. Nəticədə, bu, başqa bir hadisə sahəsi kimi bir sahədir. “Bu, yalnız nadir hallar və qəribəliklərdir” kimi rədd edici bir bəhanə də asanlıqla rədd edilə bilər. Əksinə, söhbət olduqca tez-tez rast gəlinən, geniş yayılmış hadisələrdən gedir. Əgər kimsə bizə demək istəsəydi ki, cinsi həyat haqqında baxışlarımızı onların hamısının cinsi həvəsin sapmaları və sürüşmələri təşkil etdiyinə görə dəyişdirməyə ehtiyac yoxdur, onda ciddi bir cavab yerində olardı. Əgər cinsiliyin bu xəstəlik formalarını başa düşməsək və onları normal cinsi həyatla uzlaşdıra bilməsək, onda normal cinsiliyi də başa düşmürük. Qısası, adlandırılan sapmaların mümkünlüyü və onların adlandırılan normal cinsi həyatla əlaqəsi barədə tam nəzəri hesabat vermək, inkar edilə bilməz bir vəzifə olaraq qalır.

Buna bir anlayış və iki yeni təcrübə kömək edəcək. Birincisini İvan Bloxa borcluyuq; o, bu sapmaların hamısını «degenerasiya əlamətləri» kimi qəbul etmə tərzini, cinsi hədəfdən belə sapmaların, cinsi obyektə olan münasibətdə belə boşalmaların həmişə, bizə məlum olan bütün dövrlərdə, ən ibtidai xalqlardan tutmuş ən yüksək sivilizasiyaya malik xalqlara qədər baş verdiyini və bəzən dözülmə və ümumi tanınma qazandığını sübut edərək düzəldir. İki təcrübə nevroz xəstələrinin psixo-analitik tədqiqi zamanı əldə edilmişdir; onlar cinsi sapmalara baxışımızı həlledici şəkildə təsir etməlidir.

Biz nevroz simptomlarının cinsi əvəzedici doyumlar olduğunu demişik və sizə bu qənaətin təsdiqlənməsinin simptomların təhlili ilə bir çox çətinliklərlə üzləşəcəyini işarə etmişdim. Çünki bu qənaət yalnız «cinsi doyum» anlayışına həmin deyilən sapqın cinsi ehtiyacları da daxil etdiyimiz zaman əsaslı olur, belə ki, simptomların belə bir yozumu bizə təəccüblü tezliklə özünü təklif edir. Homoseksualların və ya tərs cinsiyyətli olanların istisna iddiası, heç bir nevroz xəstəsində homoseksual meyllərin aşkar edilməsinin uğursuzluğa düçar olmadığını və simptomların yaxşı bir qisminin bu gizli tərs cinsiyyətliyə ifadə verdiyini öyrəndiyimiz zaman dərhal çökür. Özünü homoseksual adlandıranlar, əslində, yalnız şüurlu və açıq şəkildə tərs cinsiyyətli olanlardır; onların sayı gizli homoseksualların sayı qarşısında əhəmiyyətsiz qalır. Lakin biz, öz cinsindən obyekt seçməyi sevgi həyatının müntəzəm bir şaxəsi kimi qəbul etməyə məcburuq və ona xüsusi yüksək əhəmiyyət verməyi getdikcə daha çox öyrənirik. Şübhəsiz ki, açıq homoseksuallıq ilə normal davranış arasındakı fərqlər buna görə ləğv olunmur; onların praktik əhəmiyyəti qalır, lakin nəzəri dəyəri çox azalır. Müəyyən bir xəstəlikdən, artıq transfer nevrozları hesab edə bilmədiyimiz paranoyadan, hətta onun çox güclü homoseksual meyllərdən müdafiə cəhdindən qanunauyğun olaraq yarandığını qəbul edirik. Bəlkə də xatırlayırsınız ki, xəstələrimizdən biri (s. 270) məcburi hərəkətində bir kişini, öz tərk edilmiş ərinin rolunu oynayırdı; nevrozlu qadınlarda simptomların bir kişinin şəxsiyyətində belə bir şəkildə yaradılması çox adi haldır. Bu, açıq homoseksuallıq hesab edilməsə belə, onun şərtləri ilə çox bağlıdır.

Histerik nevrozun bütün orqan sistemlərində simptomlar yarada biləcəyini və bununla da bütün funksiyaları pozduğunu yəqin ki, bilirsiniz. Təhlil göstərir ki, bu zaman cinsiyyət orqanını başqa orqanlarla əvəz etmək istəyən, pervers adlanan bütün təkanlar ifadə olunur. Bu orqanlar bu zaman əvəzedici cinsiyyət orqanları kimi davranırlar; biz məhz histerik simptomatikanın təsiri ilə belə bir nəticəyə gəlmişik ki, bədən orqanlarına onların funksional rolu ilə yanaşı, cinsi — erogen — əhəmiyyət də tanınmalıdır və onlar öz birinci vəzifələrini yerinə yetirməkdə pozulurlar, əgər ikinci vəzifə onları həddindən artıq məşğul edirsə. Histerik nevrozun simptomları kimi qarşımıza çıxan, görünüşdə cinsəlliklə əlaqəsi olmayan orqanlardakı sayısız hisslər və innervasiyalar, beləliklə, öz təbiətini, başqa orqanların cinsiyyət orqanlarının əhəmiyyətini öz üzərinə götürdüyü pervers cinsi təkanların yerinə yetirilməsi kimi açır. Bundan sonra biz həmçinin görürük ki, qida qəbulu və ifrazat orqanları cinsi oyanmanın daşıyıcıları kimi nə qədər geniş şəkildə istifadə oluna bilər. Deməli, bu, perversiyaların bizə göstərdiyi eyni şeydir, yalnız perversiyalarda bunu əziyyətsiz və aydın görmək mümkün idi, histerik nevrozda isə biz əvvəlcə simptomların yozumu vasitəsilə dolambaçlı yoldan keçməli oluruq və sonra müvafiq pervers cinsi təkanları fərdlərin şüuruna aid etmirik, əksinə, onları həmin fərdlərin şüursuzluğuna yerləşdiririk.

Məcburiyyət nevrozunun ortaya çıxdığı çoxsaylı simptom obrazları arasında ən vacib olanları, hədəfinə görə pervers olan, yəni çox güclü sadist cinsi təkanların basqısı ilə yarandığı sübut olunur; və simptomlar, məcburiyyət nevrozunun strukturuna uyğun olaraq, əsasən bu istəklərə qarşı müdafiəyə xidmət edir və ya doyum ilə müdafiə arasındakı mübarizəni ifadə edir. Lakin doyumun özü də burada geri qalmır; o, xəstələrin davranışında dolambaçlı yollarla özünü təsdiqləməyi bilir və üstünlüklə onların öz şəxsiyyətinə qarşı yönəlir, onları özünə əziyyət verən şəxslərə çevirir. Nevrozun digər formaları, yəni təfəkkürə dalma formaları, əks halda normal cinsi doyuma gedən yolda hazırlıq kimi yerləşən, görmək, toxunmaq istəmək və araşdırmaq kimi aktların həddindən artıq cinsəlləşdirilməsinə uyğundur. Toxunma təşvişinin və yuyunma məcburiyyətinin böyük əhəmiyyəti burada izahını tapır. Məcburi hərəkətlərin gözlənilmədən böyük bir hissəsi, bilindiyi kimi, cinsi xəyalların ən müxtəlif formalarına eşlik edən yeganə, birtipli hərəkət olan mastürbasiyanın gizlədilmiş təkrarı və modifikasiyası kimi geri qayıdır.

Perversiya ilə nevroz arasındakı əlaqələri sizə daha da sıx şəkildə təqdim etmək mənə çox az zəhmət başa gələrdi, lakin inanıram ki, indiyə qədər dediklərimiz məqsədimiz üçün kifayət edəcək. Lakin biz, simptomların mənası haqqında bu aydınlaşdırmalardan sonra insanların pervers meyillərinin tezliyi və şiddətini həddindən artıq qiymətləndirməyimizə qarşı xəbərdar olmalıyıq. Siz eşitmisiniz ki, normal cinsi doyumun imtinası nəticəsində nevroz xəstəliyinə tutulmaq olar. Lakin bu real imtina zamanı ehtiyac cinsi oyanmanın qeyri-normal yollarına yönəlir. Bunun necə baş verdiyini siz sonra başa düşə biləcəksiniz. Hər halda, belə bir “kollateral” geri axın nəticəsində pervers təkanların, normal cinsi doyuma real bir maneə qarşı qoyulmasaydı, olduğundan daha güclü görünməli olduqlarını başa düşürsünüz. Əslində, eyni təsir açıq perversiyalar üçün də qəbul edilməlidir. Bəzi hallarda onlar, cinsi həvəsin normal doyumuna müvəqqəti şərait və ya davamlı sosial qurumlar səbəbindən həddindən artıq çətinliklər yaradılması nəticəsində qıcıqlandırılır və ya aktivləşdirilir. Digər hallarda isə pervers meyillər, əlbəttə, belə şəraitlərdən tamamilə asılı deyil; onlar, demək olar ki, bu fərd üçün cinsi həyatın normal formasıdır.

Bəlkə də bu an, normal və pervers cinsiyyət arasındakı əlaqəni aydınlaşdırmaqdan çox, qarışdırdığımız təəssüratına maliksiniz. Lakin aşağıdakı fikrə əməl edin: Əgər normal cinsi doyumun real çətinləşdirilməsi və ya məhrumiyyətinin, əks halda belə meyillər göstərməmiş şəxslərdə pervers meyilləri üzə çıxarması doğrudursa, bu şəxslərdə perversiyalara uyğun gələn bir şeyin olduğunu qəbul etmək lazımdır; və ya istədiyiniz kimi desək, onlar bu şəxslərdə latent formada mövcud olmalıdırlar. Bu yolla biz, sizə elan etdiyim ikinci yeniliyə gəlib çıxırıq. Psixoanalitik tədqiqat, məhz simptomların təhlili zamanı xatirələrin və fikirlərin mütəmadi olaraq uşaqlıq illərinin erkən dövrünə qədər geri aparması nəticəsində, uşağın cinsi həyatı ilə də maraqlanmağa məcbur olmuşdur. Bizim bu zaman əldə etdiyimiz nəticələr, sonra uşaqlar üzərində birbaşa müşahidələrlə nöqtə-nöqtə təsdiqlənmişdir. Və bu zaman aydın olmuşdur ki, bütün pervers meyillər uşaqlıqda kök salır, uşaqların hamısında onlara istedad var və onlar bu meyilləri öz olgunlaşmamışlıqlarına uyğun miqyasda nümayiş etdirirlər; qısası, pervers cinsiyyət, böyüdülmiş və ayrı-ayrı təkanlara parçalanmış uşaqlıq cinsiyyətindən başqa bir şey deyildir.

İndi sapmaları başqa bir işıqda görəcəksiniz və onların insan cinsi həyatı ilə əlaqəsini artıq yanlış qiymətləndirməyəcəksiniz, lakin hansı təəccüblər və sizin hissləriniz üçün xoşagəlməz uyğunsuzluqlar hesabına! Siz əvvəlcə hər şeyi inkar etməyə, uşaqların cinsi həyat adlandırıla biləcək bir şeyə malik olması faktını, müşahidələrimizin düzgünlüyünü və uşaqların davranışında sonradan sapma kimi qınanan şeylə qohumluq tapılması düzəlişini rədd etməyə meylli olacaqsınız. Buna görə də, icazə verin ki, əvvəlcə sizin müqavimətinizin motivlərini aydınlaşdırım, sonra isə müşahidələrimizin cəmini təqdim edim. Uşaqların cinsi həyatı — cinsi oyanmalar, ehtiyaclar və bir növ doyum — olmadığı, əvəzində 12 və 14 yaşları arasında anidən qazanmalı olduqları fikri — bütün müşahidələrdən asılı olmayaraq — biologiya baxımından eyni dərəcədə qeyri-mümkün, hətta mənasızdır, sanki onlar dünyaya cinsiyyət orqanları gətirməyib və onlar yalnız pubertat dövründə böyüyürmüş kimi. Bu dövrdə onlarda oyanan şey, artıq mövcud olan fiziki və psixi materialdan öz məqsədləri üçün istifadə edən çoxalma funksiyasıdır. Siz cinsəllik və çoxalmanı bir-biri ilə qarışdırmaq səhvini törədirsiniz və bu səbəbdən cinsəlliyin, sapmaların və nevrozların anlaşılmasına gedən yolu bağlayırsınız. Lakin bu səhv məqsədyönlüdür.

Onun mənbəyi təəccüblü şəkildə ondadır ki, siz özləriniz uşaq olmuşsunuz və uşaq kimi tərbiyənin təsirinə məruz qalmısınız. Cəmiyyət tərbiyə vəzifələrinin ən vacibləri arasında cinsi həvəsi, çoxalma həvəsi kimi ortaya çıxanda, dizginləməyi, məhdudlaşdırmağı və sosial tələblə eyni olan fərdi iradəyə tabe etməyi yerləşdirməlidir. O, həmçinin uşaq müəyyən bir intellektual yetkinlik mərhələsinə çatana qədər onun tam inkişafını təxirə salmaqda maraqlıdır, çünki cinsi həvəsin tam püskürməsi ilə tərbiyə olunma imkanı da praktik olaraq sona çatır. Əks halda həvəs bütün bəndləri aşacaq və çətinliklə qurulmuş mədəniyyət işini süpürüb aparacaq. Onu dizginləmə vəzifəsi heç vaxt asan olmamışdır; bəzən kifayət qədər uğurlu olmur, bəzən isə həddindən artıq uğurlu olur. İnsan cəmiyyətinin motivi son nəticədə iqtisadi xarakter daşıyır; o, üzvlərini onların əməyi olmadan saxlamaq üçün kifayət qədər qida mənbəyinə malik olmadığından, üzvlərinin sayını məhdudlaşdırmağa və onların enerjisini cinsi fəaliyyətdən uzaqlaşdırıb əməyə yönəltməyə məcburdur. Deməli, əbədi, qədimdən bu günə qədər davam edən həyat çətinliyi.

Təcrübə tərbiyəçilərə göstərməlidir ki, yeni nəslin cinsi iradəsini idarə oluna bilən hala gətirmək vəzifəsi yalnız təsirlərə çox erkən başlanırsa həll oluna bilər; pubertat fırtınasını gözləməmək, əksinə, onu hazırlayan uşaqların cinsi həyatına artıq müdaxilə etmək lazımdır. Bu məqsədlə demək olar ki, bütün uşaq cinsi fəaliyyətləri uşağa qadağan edilir və nifrət etdirilir; ideal məqsəd kimi qoyulur ki, uşağın həyatını aseksual şəkildə qurmağa çalışır və nəhayət, zamanla bunu elə bir vəziyyətə gətirib çıxarır ki, insan onu həqiqətən aseksual hesab edir; bu da elmin öz təlimi kimi elan etdiyi şeydir. Öz inancı və niyyətləri ilə ziddiyyət təşkil etməmək üçün uşağın cinsi fəaliyyətinə göz yumulur, bu da az bir nailiyyət deyil, ya da elm bunu fərqli şəkildə başa düşməklə kifayətlənir. Uşaq təmiz və günahsız sayılır, onu fərqli təsvir edən şəxs isə insanlığın incə və müqəddəs hisslərinə qarşı cinayət törətmiş, vicdansız bir qanunsuzluq edən kimi məhkəməyə verilə bilər.

Uşaqlar bu konvensiyalara qoşulmayan yeganə kəslərdir, onlar bütün safdilliklə heyvani hüquqlarını irəli sürürlər və təmizliyə aparan yolu hələ də qət etməli olduqlarını dəfələrlə sübut edirlər. Uşaqlıq cinsəlliyini inkar edənlərin tərbiyədə geri çəkilməmələri, əksinə, inkar edilən şeyin ifadələrini «uşaq xasiyyətsizlikləri» başlığı altında ən sərt şəkildə təqib etmələri kifayət qədər qəribədir. Aseksual uşaqlıq qabaqcadan hökmünün ən açıq şəkildə təkzib etdiyi həyat dövrü, yəni beş və ya altı yaşına qədər olan uşaqlıq illərinin, sonradan analitik araşdırma tərəfindən kökündən parçalanılan, lakin əvvəlcədən bəzi yuxu təşəkkülləri üçün keçirici olmuş amneziya pərdəsi ilə örtülməsi də yüksək nəzəri maraq kəsb edir.

İndi mən sizə uşağın cinsi həyatından ən aydın şəkildə müşahidə edilə bilən şeyləri təqdim etmək istəyirəm. Məqsədəuyğunluq baxımından libido anlayışını da daxil etməyə icazə verin. Libido, tamamilə aclıq anlayışına analoq olaraq, həvəsin, burada isə aclıqda qidalanma həvəsi kimi cinsi həvəsin, özünü ifadə etdiyi qüvvəni adlandırmalıdır. Cinsi oyanma və doyum kimi digər anlayışlar heç bir izaha ehtiyac duymur. Körpələrin cinsi fəaliyyətlərində yozumun ən çox iş gördüyünü siz özləriniz asanlıqla dərk edəcəksiniz və ya bunu ehtimal ki, bir etiraz kimi istifadə edəcəksiniz. Bu yozumlar, simptomlardan geriyə doğru izləmə yolu ilə aparılan analitik araşdırmalar əsasında ortaya çıxır. Cinsəlliyin ilk təkanları körpənin digər həyati vacib funksiyalara söykənərək özünü göstərir. Onun əsas marağı, bildiyiniz kimi, qida qəbuluna yönəlib; əgər o, döşdə doymuş halda yuxuya gedirsə, gələcəkdə cinsi orqazm təcrübəsindən sonra təkrarlanacaq olan səadətli bir məmnuniyyət ifadəsini nümayiş etdirir. Bu, nəticə çıxarmaq üçün kifayət etməzdi. Lakin biz müşahidə edirik ki, körpə yeni qida tələb etmədən qida qəbulu hərəkətini təkrarlamaq istəyir; deməli, o, bu zaman aclıq təkanının təsiri altında deyil. Biz deyirik ki, o, əmir və ya ləpildəyir və bu hərəkət zamanı yenidən səadətli ifadə ilə yuxuya getməsi bizə göstərir ki, əmiz hərəkəti ona öz-özlüyündə məmnuniyyət gətirib. Məlum olduğu kimi, o, tezliklə elə bir vəziyyət yaradır ki, əmiz etmədən yuxuya getmir. Bu fəaliyyətin cinsi təbiətini Budapeştdəki köhnə uşaq həkimi, Dr. Lindner ilk dəfə iddia etmişdir. Uşağın baxıcıları, nəzəri mövqe tutmağı nəzərdə tutmadıqları halda, əmizi bənzər şəkildə qiymətləndirə bilirlər. Onlar bunun yalnız həzz qazanmağa xidmət etdiyinə şübhə etmirlər, bunu uşağın pis vərdişləri sırasında sayırlar və uşaq bu pis vərdişi öz-özünə tərk etmək istəmədikdə, onu utancverici təəssüratlarla bundan imtina etməyə məcbur edirlər. Beləliklə, biz öyrənirik ki, körpə başqa məqsədi olmayan, yalnız həzz qazanmağa yönəlmiş hərəkətlər icra edir. Biz inanırıq ki, o, bu həzzi ilk dəfə qida qəbulu zamanı yaşayır, lakin tezliklə onu bu şərtdən ayırmağı öyrənir. Biz həzz qazanmanı yalnız ağız və dodaq zonasının oyanmasına aid edə bilərik, bu bədən hissələrini erogen zonalar adlandırırıq və əmizlə əldə edilən həzzi cinsi adlandırırıq. Bu adlandırmanın haqlılığı barədə əlbəttə ki, hələ müzakirə etməli olacağıq.

Əgər körpə özünü ifadə edə bilsəydi, əlbəttə ki, ananın döşündə əmiz hərəkətini həyatdakı ən vacib şey kimi qəbul edərdi. O, özünə görə çox da haqsız deyil, çünki bu hərəkətlə iki böyük həyat tələbatını eyni anda ödəyir. Psixoanalizdən isə təəccüblə öyrənirik ki, bu aktın psixi əhəmiyyətinin nə qədərinin bütün həyat boyu qorunub saxlanıldığını.

psixi əhəmiyyətinin nə qədərinin bütün həyat boyu qorunub saxlanıldığını.

Ananın sinəsini əmmək bütün cinsi həyatın başlanğıc nöqtəsi, sonrakı bütün cinsi doyumların çatılmamış nümunəsi olur; ehtiyac zamanlarında təsəvvür çox vaxt bu nümunəyə qayıdır. Bu, cinsi həvəsin ilk obyekti kimi ana sinəsini özündə birləşdirir; mən sizə bu ilk obyektin sonrakı bütün obyekt axtarışları üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu, onun dəyişmələri və əvəzlənmələri ilə ruhi həyatımızın ən uzaq sahələrinə belə hansı dərindən təsirlər göstərdiyini təsəvvür etdirə bilmərəm. Lakin əvvəlcə bu, körpə tərəfindən əmmə fəaliyyətində tərk edilir və bədənin özünün bir hissəsi ilə əvəz olunur. Uşaq barmağını, öz dilini əmir. Beləliklə, o, həzz əldə etmək üçün xarici dünyanın razılığından asılı olmaqdan yayınır və üstəlik, gücləndirmək üçün ikinci bir bədən zonasının oyanmasını cəlb edir. Erogen zonalar bərabər dərəcədə geniş deyil; buna görə də, Lindnerin məlumat verdiyi kimi, körpə öz bədənini axtararkən genitaliyalarının xüsusilə qıcıqlana bilən yerlərini kəşf etdikdə və beləliklə əmmədən onaniyə keçid yolunu tapdıqda, bu, vacib bir təcrübəyə çevrilir.

Əmmənin qiymətləndirilməsi sayəsində biz artıq uşaq cinsiliyinin iki həlledici xüsusiyyəti ilə tanış olmuşuq. O, böyük orqanik ehtiyacların doyumuna söykənərək ortaya çıxır və avtoerotik davranır, yəni obyektlərini öz bədənində axtarır və tapır. Qidalanma zamanı ən aydın şəkildə müşahidə olunan hadisə, ifrazatda da qismən təkrarlanır. Biz belə nəticə çıxarırıq ki, körpə sidik və bağırsaq məzmununun boşaldılması zamanı həzz hissi keçirir və tezliklə bu hərəkəti elə tənzimləməyə çalışır ki, erogen selikli qişa zonalarının uyğun oyanmaları ilə ona mümkün qədər böyük həzz qazandırsın. Bu nöqtədə, incə duyğulu Lou Andreasın izah etdiyi kimi, xarici dünya ilk dəfə ona ləngidən, onun həzzə can atmasına düşmən bir qüvvə kimi qarşı çıxır və ona sonrakı xarici və daxili mübarizələri sezdirdir. O, öz ifrazatlarını istədiyi anda deyil, başqa şəxslərin təyin etdiyi vaxtda verməlidir. Onu bu həzz mənbələrindən imtina etməyə həvəsləndirmək üçün, bu funksiyalara aid olan hər şey ona qeyri-ədəbli, gizli saxlanılmalı olan kimi təqdim edilir. O, burada ilk dəfə sosial ləyaqəti həzzə mübadilə etməlidir. Onun ifrazatlarla olan münasibəti əvvəldən tamamilə fərqlidir. O, öz nəcisindən iyrənmir, onu bədəninin bir hissəsi kimi qiymətləndirir, ondan asanlıqla ayrıla bilmir və xüsusilə dəyərləndirdiyi şəxsləri fərqləndirmək üçün onu ilk “hədiyyə” kimi istifadə edir. Tərbiyənin onu bu meyillərdən uzaqlaşdırmaq niyyətində uğur qazanmasından sonra belə, o, nəcisin qiymətləndirilməsini “hədiyyə”yə və “pul”a davam etdirir. Sidik ifrazı sahəsindəki nailiyyətlərinə isə əksinə, xüsusi qürurla baxır.

Mən bilirəm ki, siz artıq çoxdan məni dayandırmaq və mənə qışqırmaq istəyirdiniz: Bu qəribəliklər kifayətdir! İstifrağın (mədə-bağırsaq boşalması) cinsi həzz təmin edilməsinin mənbəyi olması, hətta körpənin bundan istifadə etməsi! İstifrağın dəyərli maddə olması, anal deşiyinin isə cinsiyyət orqanının bir növü olması! Biz buna inanmırıq, lakin uşaq həkimlərinin və pedaqoqların psixoanalizi və onun nəticələrini özündən uzaq tutduqlarını başa düşürük. Xeyr, cənablar! Siz yalnız onu unutmusunuz ki, mən sizə uşaq cinsi həyatının faktlarını cinsi sapıqlıqların faktları ilə əlaqəli şəkildə təqdim etmək istəmişdim. Niyə bilməməlisiniz ki, böyüklərin, homoseksualların və heteroseksualların böyük bir qismində anal deşiyi cinsi əlaqə zamanı həqiqətən qadın cinsiyyət orqanının rolunu öz üzərinə götürür? Və elə fərdlər var ki, defekasiya zamanı duyduqları həzz hissini bütün həyatları boyu saxlayırlar və onu heç də az əhəmiyyətli adlandırmırlar? Defekasiya aktına maraq və başqasının defekasiyasını izləməkdən alınan zövqə gəldikdə, uşaqlar bir neçə yaş böyüdükdə və bu haqda məlumat verə bildikdə, bunu onların özündən təsdiqləyə bilərsiniz. Təbii ki, siz bu uşaqları əvvəlcədən sistemli şəkildə qorxutmamalı idiniz, əks halda onlar bu haqda susmalı olduqlarını başa düşərlər.

Və inanmaq istəmədiyiniz digər şeylərə gəldikdə, sizi analizin və birbaşa uşaq müşahidəsinin nəticələrinə yönləndirirəm və deyirəm ki, bunların hamısını görməmək və ya fərqli görmək həqiqətən bir sənətdir. Uşaq cinsi fəaliyyətinin cinsi sapıqlıqlarla qohumluğunun sizə çox nəzərə çarpan olması əleyhinə heç nəyim yoxdur. Əslində bu, öz-özlüyündə aydındır; əgər uşağın ümumiyyətlə cinsi həyatı varsa, o, sapıq xarakter daşımalıdır, çünki uşağın cinsiliyi çoxalma funksiyasına çevirən şey, bir neçə qaranlıq işarə istisna olmaqla, hələ ona çatmamışdır. Digər tərəfdən, bütün sapıqlıqların ortaq xüsusiyyəti odur ki, onlar çoxalma məqsədindən imtina etmişlər. Bu halda biz cinsi fəaliyyəti, əgər o, çoxalma məqsədindən imtina etmiş və həzz əldə etməni ondan asılı olmayan məqsəd kimi qovğalamışsa, məhz sapıq adlandırırıq. Deməli, başa düşürsünüz, cinsi həyatın inkişafında qırılma və dönüş nöqtəsi onun çoxalma məqsədlərinə tabe edilməsidir. Bu dönüşdən əvvəl baş verən hər şey, eləcə də bu dönüşdən yayınan, yalnız həzz əldə etməyə xidmət edən hər şey “sapıq” adlanan qeyri-layiq adla təyin olunur və belə tanınaraq qınanılır.

Mən uşaq cinsəlliyinin qısa təsvirinə davam etməyə icazə verin. İki orqan sistemi haqqında bildirdiklərimi, digərlərinin nəzərə alınması ilə tamamlaya bilərdim. Uşağın cinsəl həyatı, bir-birindən müstəqil olaraq, qismən öz bədənində, qismən isə artıq xarici obyektdə həzz əldə etməyə çalışan bir sıra hissəvi həvəslərin fəaliyyəti ilə məhdudlaşır. Bu orqanlar arasında cinsiyyət orqanları çox tez önə çıxır; bəzi insanlarda öz cinsiyyət orqanından həzz alma, başqa bir cinsiyyət orqanının və ya obyektin köməyi olmadan, körpəlik dönəmindəki onaniyadan pubertat yaşlarındakı zəruri onaniyaya qədər fasiləsiz davam edir və sonra qeyri-müəyyən uzun müddət bundan sonra da davam edir. Əslində, onaniya mövzusu ilə tezliklə işimiz bitməyəcək; bu, çoxşaxəli nəzərdən keçirilməyə layiq bir mövzudur.

Mövzunu daha da qısaltmağa olan meylinə baxmayaraq, uşaqların cinsəlliyi araşdırması haqqında sizə bir neçə söz deməliyəm. Bu, uşaq cinsəlliyi üçün çox xarakterikdir və nevrozların simptomatologiyası üçün çox əhəmiyyətlidir. Uşaq cinsəlliyi araşdırması çox erkən, bəzən üçüncü yaşdan əvvəl başlayır. O, uşağa heç nə deməyən cins fərqinə bağlanmır, çünki uşaq — ən azı oğlanlar — hər iki cinsə eyni kişilik cinsiyyət orqanını aid edir. Oğlan kiçik bacısında və ya oyun yoldaşında qadın cinsiyyət orqanının kəşfini edərsə, əvvəlcə hisslərinin şahidliyini inkar etməyə çalışır, çünki özünə bənzər bir insan varlığını, onun üçün çox dəyərli olan həmin hissə olmadan təsəvvür edə bilmir. Sonra ona açılan imkan qarşısında qorxuya düşür və kiçik cinsiyyət orqanı ilə həddindən artıq məşğul olmağa görə əvvəllər edilən təhdidlər, gecikmə ilə təsir göstərməyə başlayır. O, kastrasiya kompleksinin hakimiyyəti altına düşür; bu kompleksin formalaşması, əgər sağlam qalarsa, onun xarakter quruluşunda, əgər xəstələnərsə, nevrozunda və əgər analitik müalicəyə düşərsə, onun müqavimətlərində böyük rol oynayır. Kiçik qız haqqında bilirik ki, o, böyük və görünən kişilik cinsiyyət orqanının olmaması səbəbindən özünü ağır dərəcədə əlverişsiz vəziyyətdə hesab edir, oğlana bu mülkiyyətə qısqanır və əsasən bu motivdən kişi olmaq istəyini inkişaf etdirir; bu istək, sonradan, qadın rolunda uğursuzluq səbəbindən yaranan nevrozda yenidən ortaya çıxır. Qızın klitorası, əslində, uşaqlıq dövründə tamamilə kişilik cinsiyyət orqanının rolunu oynayır; o, xüsusi bir həssaslığın daşıyıcısıdır və avtoerotik doyumun əldə edildiyi yerdir. Kiçik qızın qadınlaşması üçün klitoranın bu həssaslığı vaxtında və tamamilə qadın cinsiyyət orqanının girişinə ötürməsi çox vacibdir. Qadınların sözdə cinsi anesteziyası adlanan hallarda, klitor bu həssaslığı inadla saxlayır.

Uşağın cinsi marağı, daha çox, əvvəlcə uşaqların haradan gəldiyi məsələsinə yönəlir, eyni məsələyə, hansı ki, Tebais Sfinksinin sualının əsasında durur,, Tebais Sfinksinin sualının əsasında durur.

Bu məsələ, adətən, yeni uşağın gəlişi zamanı yaranan eqoist qorxularla oyadılır. Uşaq otağında verilən cavab – uşaqları leyləyin gətirdiyi haqqında – kiçik uşaqlar arasında, bizim bildiyimizdən çox daha tez-tez inanılmazlıqla qarşılanır. Böyüklər tərəfindən həqiqətdən aldadılmaq hissi, uşağın tənhalığına və onun müstəqilliyinin inkişafına çox töhfə verir. Lakin uşaq bu problemi öz imkanları ilə həll etmək qabiliyyətində deyil. Onun idrak qabiliyyətinə, inkişaf etməmiş cinsi konstitusiyası tərəfindən müəyyən sədlər qoyulmuşdur. Əvvəlcə uşaq belə qəbul edir ki, uşaqlar qidada olan xüsusi bir şeyin qəbul edilməsi nəticəsində yaranır və yalnız qadınların uşaq doğa biləcəyini də bilmir. Sonralar bu məhdudiyyətdən xəbər tutulur və uşağın qidadan törəməsi nəzəriyyəsi rədd edilir, lakin nağıllarda bu fikir saxlanılır. Böyüyən uşaq tezliklə atasının uşaq doğulmasında müəyyən rol oynamalı olduğunu qeyd edir, lakin hansı rolu oynadığını təxmin edə bilmir. Əgər təsadüfən cinsi aktın şahidi olarsa, onda üstünlük qazanma cəhdi, bir döyüş, yəni koitusun sadistik yanlış başa düşülməsi görür. Lakin əvvəlcə bu aktı uşağın yaranması ilə əlaqələndirmir. Hətta ananın yatağında və paltarlarında qan izləri aşkarlayanda, onları ata tərəfindən törədilmiş zədənin sübutu kimi qəbul edir. Daha sonrakı uşaq illərində, bəlkə də, kişilərin cinsiyyət orqanının uşaqların yaranmasında əhəmiyyətli payı olduğunu sezir, lakin bu bədən hissəsinə sidik ifrazatından başqa heç bir funksiyaya malik ola biləcəyini təsəvvür edə bilmir.

Əvvəldən uşaqlar arasında, uşağın doğulmasının bağırsaqlar vasitəsilə baş verməli olduğu, yəni uşağın bir nəcis topu kimi görünməli olduğu haqqında razılıq var. Anal maraqların hamısı dəyərdən salındıqdan sonra bu nəzəriyyə rədd edilir və onun yerinə göbəyinin açıldığı və ya iki döş arasındakı döş nahiyəsinin doğum yeri olduğu fərziyyəsi gətirilir. Araşdıran uşaq bu şəkildə cinsi faktlar haqqında biliyə yaxınlaşır və ya cəhaləti səbəbindən onlardan yan keçir, ta ki, əksər hallarda pubertadan əvvəlki illərdə, adətən, alçaldıcı və natamam bir maarifləndirməyə məruz qalana qədər; bu maarifləndirmə çox vaxt travmatik təsirlər göstərir.

Şübhəsiz, cənablar, psixoanalizdə cinsilik anlayışının, nevrozların cinsi səbəbliliyi və simptomların cinsi mənası haqqında müddəaları qoruyub saxlamaq məqsədilə, layiqsiz şəkildə genişləndirildiyini eşitmişsiniz. İndi siz özünüz bu genişləndirmənin əsassız olub-olmadığı haqqında hökm verə bilərsiniz. Biz cinsilik anlayışını yalnız perverslərin və uşaqların cinsi həyatını da əhatə edə biləcək qədər genişləndirdik. Yəni biz ona öz düzgün həddini qaytardıq. Psixoanalizdən kənarda cinsilik adlanan şey, yalnız məhdudlaşdırılmış, çoxalma xidmətində olan və normal adlandırılan cinsi həyata aiddir.

21 / 28

XXI. Mühazirə. Libidonun inkişafı və cinsi təşəkkül formaları

Hörmətli cənablar! Mənim üzərimdə belə bir təəssürat var ki, mən sapqınlıqların cinsilik anlayışımız üçün əhəmiyyətini sizə kifayət qədər inandırıcı şəkildə çatdıra bilməmişəm. Buna görə də, imkanım daxilində daha yaxşı izah etmək və əlavə məlumat vermək istəyirəm.

Vəziyyət elə deyil ki, sapqınlıqlar tək başına bizi cinsilik anlayışında belə dəyişikliyə məcbur etmiş olsun; bu dəyişiklik bizə çox şiddətli etirazlar gətirdi. Uşaq cinsiliyinin tədqiqi daha çox buna səbəb oldu və hər ikisinin uyğunluğu bizim üçün həlledici oldu. Lakin uşaq cinsiliyinin ifadələri, sonrakı uşaqlıq illərində nə qədər aydın görünürsə görünsün, öz başlanğıclarına doğru qeyri-müəyyənliyə doğru uçub gedir. İnkişaf tarixinə və analitik əlaqəyə diqqət yetirmək istəməyən şəxs, onlara cinsi xarakterini inkar edəcək və əvəzində onlara hansısa fərqləndirilməmiş xarakter təsdiq edəcək. Unutmayın ki, hazırda prosesin cinsi təbiətinə dair ümumi qəbul edilmiş bir əlamətə malik deyilik; əgər biz çox məhdud hesab etdiyimiz üçün rədd etdiyimiz çoxalma funksiyasına aidliyi nəzərə almasaq. Bioloji meyarlar, məsələn, W. Fliess tərəfindən irəli sürülən 23 və 28 günlük dövrlülük hələ tamamilə mübahisəlidir; cinsi proseslərin kimyəvi xüsusiyyətləri, onların mövcudluğunu fərz edə bilərik, lakin hələ kəşf edilməyi gözləyirlər.

Buna qarşı, böyüklərin cinsi sapqınlıqları əyani və birmənalı bir şeydir. Onların ümumi qəbul edilmiş adlandırması artıq sübut etdiyi kimi, onlar şübhəsiz ki, cinsilikdir. İstəsəniz, onları degenerasiya əlaməti və ya başqa cür adlandırın, heç kim hələ də onları cinsi həyat fenomenlərindən başqa yerə aid etmək cəsarətini göstərməyib. Yalnız onlara görə biz cinsilik və çoxalmanın üst-üstə düşmədiyini iddia etmək hüququna malikik, çünki aydındır ki, onların hamısı çoxalma məqsədini inkar edir.

Burada maraqlı bir paralel görürəm. Çoxları üçün “şüurlu” və “psixik” eyni şey olduğu halda, biz “psixik” anlayışını genişləndirməyə və şüurlu olmayan bir psixik varlığını qəbul etməyə məcbur olduq. Və tamamilə oxşar şəkildə, digərləri “cinsi” və “çoxalmaya aid” — və ya daha qısa desək: “genital” — eyni elan edərkən, biz “genital” olmayan, çoxalma ilə heç bir əlaqəsi olmayan bir “cinsi” anlayışını qəbul etməkdən yayınmağa imkan tapa bilmirik. Bu yalnız formal bir oxşarlıqdır, lakin dərin əsaslandırması olmayan deyil.

Lakin cinsi sapqınlıqların mövcudluğu bu məsələdə belə məcburedici bir arqumentdirsə, niyə bu arqument artıq çoxdan öz təsirini göstərməyib və bu məsələni həll etməyib? Mən bunu həqiqətən də deyə bilmirəm. Mənim fikrimcə, bunun səbəbi ondadır ki, bu cinsi sapıqlıqlar çox xüsusi bir qadağa altına alınır və bu qadağa nəzəriyyəyə də keçir, onun elmi qiymətləndirilməsinə mane olur. Elə bil ki, heç kim onların təkcə iyrənc deyil, həm də qorxulu, təhlükəli bir şey olduğunu unuda bilmir; elə bil ki, onları cazibədar hesab edirlər və əslində, onlardan həzz alanlara qarşı gizli bir qısqanclığı boğmağa çalışırlar, məşhur Tannhäuser parodiyasında cəza verən landqrafın etiraf etdiyi kimi:

«Venera dağında o, şərəfi və vəzifəni unutdu!

— Maraqlıdır, bizə belə bir şey baş vermir.»

Həqiqətdə isə sapıqlar daha çox bədbəxt adamlardır, çətin əldə edilən doyumları üçün həddindən artıq ağır cəza çəkirlər.

Bütün obyektlərin və məqsədlərin qəribəliyinə baxmayaraq, sapıq fəaliyyəti niyə bu qədər aydın şəkildə cinsi xarakter daşıyır? Bunun səbəbi odur ki, sapıq doyum aktı əksər hallarda tam orqazmla və genital məhsulların boşalması ilə nəticələnir. Bu, təbii ki, yalnız şəxslərin yetkin olmasının nəticəsidir; uşaqlarda orqazm və genital ifrazat mümkün deyil, onların yerini yenə də qəti şəkildə cinsi sayılmayan işarələr tutur.

Cinsi sapıqlıqların qiymətləndirilməsini tamamlamaq üçün mən daha bir şey əlavə etməliyəm. Onlar nə qədər pis tanınmış olsalar da, normal cinsi fəaliyyətlə nə qədər kəskin şəkildə müqayisə edilsələr də, asan müşahidə göstərir ki, normal insanların cinsi həyatından nadir hallarda bir və ya digər sapıq xüsusiyyət yoxdur. Artıq öpüş belə sapıq akt adı almaq hüququna malikdir, çünki o, hər iki cinsi orqanın yerinə iki erojen ağız zonasının birləşməsindən ibarətdir. Lakin heç kim onu sapıq kimi rədd etmir, əksinə, səhnə təsvirində cinsi aktın yumşaldılmış işarəsi kimi qəbul edilir. Lakin məhz öpüş, əgər o qədər intensiv olarsa ki, dərhal genital boşalma və orqazm ona qoşularsa, tam sapıqlığa asanlıqla çevrilə bilər; bu, heç də nadir hadisə deyil. Bundan başqa, məlum olur ki, obyektə toxunmaq və ona baxmaq bəziləri üçün cinsi həzzin əvəzolunmaz şərtləridir, bəziləri isə cinsi oyanmanın zirvəsində sıxır və ya dişləyir, sevgilidə ən böyük oyanmanı həmişə genital orqan deyil, obyektin bədəninin başqa bir hissəsi yaradır və s. Bu cür tək-tük xüsusiyyətləri olan şəxsləri normalar sırasında çıxarıb sapıqlara aid etmək heç bir məna kəsb etmir, əksinə, daha aydın şəkildə başa düşülür ki, sapıqlıqların mahiyyəti cinsi məqsədin aşılmasında, genital orqanların əvəz edilməsində, hətta həmişə obyektin dəyişməsində deyil, yalnız bu kənarlaşmaların hansı müstəsnalıqla baş verdiyində və çoxalmağa xidmət edən cinsi aktın kənara itələndiyindədir. Əgər pervers hərəkətlər normal cinsi aktın əldə edilməsində hazırlayıcı və ya gücləndirici töhfələr kimi yerləşirsə, onlar əslində artıq perversiya deyillər. Təbii ki, normal və pervers cinsiyət arasındakı uçurum bu cür faktlarla çox azalır. Normal cinsiyətin, ondan əvvəl mövcud olan bir şeydən yarandığı, bu materialın bəzi xüsusiyyətlərini yararsız hesab edib kənarlaşdırdığı və digərlərini çoxalma məqsədinə tabe etmək üçün birləşdirdiyi nəticəsi öz-özünə ortaya çıxır.

Perversiyalarla bağlı tanışlığımızdan, aydınlaşmış fərziyyələrlə yenidən uşaq cinsiyətinin öyrənilməsinə dalmadan əvvəl, mən sizi hər ikisi arasındakı vacib fərqlə diqqətinizi çəkməyə məcburam. Pervers cinsiyət adətən yaxşı mərkəzləşmiş olur, bütün hərəkətlər bir — çox vaxt tək — məqsədə yönəlir, onun hissəvi həvəslərindən biri üstünlük təşkil edir, ya yeganə aşkar edilə bilən odur, ya da digərlərini öz məqsədlərinə tabe etmişdir. Bu baxımdan pervers və normal cinsiyət arasında, hakim hissəvi həvəslərin və beləliklə cinsi məqsədlərin fərqli olması xaricində başqa heç bir fərq yoxdur. Təbiri caizsə, burada da, orada da yaxşı təşkil olunmuş tiranlıq var, yalnız burada bir ailə, orada isə başqa bir ailə hakimiyyəti ələ keçirmişdir. Uşaq cinsiyəti isə ümumiyyətlə belə mərkəzləşmədən və təşkilatlanmadan məhrumdur, onun ayrı-ayrı hissəvi həvəsləri bərabər hüquqludur, hər biri öz başına həzz əldə etməyə çalışır. Mərkəzləşmənin olmaması və mövcudluğu, təbii ki, həm pervers, həm də normal cinsiyətin uşaq cinsiyətindən yarandığı faktı ilə yaxşı uyğun gəlir. Əlavə olaraq, pervers cinsiyətin elə halları da var ki, çoxsaylı hissəvi həvəslərin öz məqsədlərini bir-birindən asılı olmayaraq həyata keçirdiyi uşaq cinsiyətinə daha çox bənzəyir, və ya daha yaxşı: davam etmiş olurlar. Bu hallarda cinsi həyatın infantilizmindən perversiyadan daha düzgün şəkildə danışmaq olar.

Bu hazırlıqla, bizə heç vaxt qurtulmayacağımız bir təklifin müzakirəsinə keçə bilərik. Bizə deyəcəklər: Niyə öz etirafınıza görə qeyri-müəyyən olan, sonradan cinsiyyətə çevrilən uşaqlıq ifadələrini artıq cinsiyyət adlandırmaqda israr edirsiniz? Niyə sadəcə fizioloji təsvirlə kifayətlənmək və sadəcə deyə bilmirsiniz ki, körpədə artıq bizə onun orqan həzzinə can atdığını göstərən əmzək və ya ifrazatı saxlamaq kimi fəaliyyətlər müşahidə olunur? Beləliklə, ən kiçik uşaq üçün belə cinsi həyatın qurulması ilə bağlı hər bir hissi incitən mövqeydən qaçmış olardınız. — Bəli, cənablar, mən orqan həzzinə qarşı heç bir etirazım yoxdur; bilirəm ki, cinsi birləşmənin ən yüksək həzzi də yalnız cinsiyyət orqanlarının fəaliyyəti ilə bağlı olan bir orqan həzzidir. Amma mənə deyə bilərsinizmi ki, bu əvvəlcə neytral olan orqan həzzi inkişafın sonrakı mərhələlərində şübhəsiz malik olduğu cinsi xarakteristikanı nə vaxt qazanır? Biz “orqan həzzi” haqqında cinsiyyətdən daha çox şey bilirikmi? Cavab verəcəksiniz ki, cinsi xarakteristika yalnız cinsiyyət orqanları öz rolunu oynamağa başladıqda əlavə olunur; cinsi olan genital olanla eynidir. Əksər perversiyalarda, cinsiyyət orqanlarının birləşməsi yolu ilə olmasa da, başqa bir yolla genital orqazmın əldə edilməsinin vacib olduğunu irəli sürərək perversiyaların etirazını özünüz rədd edəcəksiniz. Perversiyalar səbəbindən dayanıqsız olan çoxalma ilə əlaqəni cinsi olanın xarakteristikasından çıxarıb, əvəzində genital fəaliyyəti önə çıxardığınızda, həqiqətən də çox daha yaxşı mövqe qazanırsınız. Amma o zaman biz artıq bir-birimizdən çox uzaqda deyilik; sadəcə genital orqanlar digər orqanlara qarşı durur. Lakin indi, cinsiyyət orqanlarının digər orqanlar tərəfindən həzz əldə etmək üçün əvəz oluna biləcəyini göstərən çoxsaylı təcrübələrə qarşı nə edəcəksiniz? Məsələn, normal öpüşmədə, canlılar aləminin pervers praktikalarında və ya histeriyanın simptomatologiyasında olduğu kimi. Bu nevrozda, cinsiyyət orqanlarına məxsus olan qıcıq əlamətləri, hisslər və innervasiyalar, hətta ereksiya prosesləri belə, bədənin digər uzaq bölgələrinə köçürülməsi (məsələn, yuxarıya, başa və üzə köçürülmə) tamamilə adi haldır. Cinsi olanınızı xarakterizə etmək üçün əlinizdə heç nə qalmadığını sübut edən belə bir vəziyyətdə, mənim nümunəmə tabe olmağa və “cinsi” adlandırmasını uşaqlıq dövründə orqan həzzinə can atan fəaliyyətlərə də şamil etməyə qərar verəcəksiniz.

İndi isə mənim haqqımdakı müdafiəyə iki əlavə mülahizəyə yer vermək istəyirsiniz. Bildiyiniz kimi, erkən uşaqlıq dövründəki şübhəli və müəyyən edilməz həzz təzahürlərini cinsi adlandırırıq, çünki analiz yolu ilə simptomlardan başlayaraq, şübhəsiz cinsi material üzərindən onlara çatırıq. Qəbul edirik ki, bu prosesin özü mütləq cinsi olmaya bilər. Lakin analoji bir halı nəzərdə tutun. Təsəvvür edin ki, iki dikotiledon bitkinin, alma ağacının və lobyanın, toxumlarından inkişafını müşahidə etmək üçün heç bir yolumuz yoxdur, lakin hər iki halda onların inkişafını tam formalaşmış bitki fərdindən iki toxum yarpağı olan ilk fidanına qədər geri qaytaraq izləmək bizə mümkündür. İki toxum yarpağı eyni görünür, hər iki halda tamamilə eyni xarakterlidir. Mən buna görə onların həqiqətən eyni olduğunu və alma ağacı ilə lobya arasındakı spesifik fərqi sonradan bitki örtüyünə daxil olduğunu qəbul edəcəyəm? Yoxsa bu fərqi fidan halında artıq mövcud olduğuna inanmaq bioloji baxımdan daha düzgündür, baxmayaraq ki, toxum yarpaqlarında heç bir fərqlilik görə bilmirəm. Lakin biz də eyni şeyi edirik, uşaq təzahürlərindəki həzzi cinsi adlandırdıqda. Bütün orqan həzzlərinin cinsi adlandırılıb-adlandırılmayacağını və ya cinsi həzzdən başqa, bu adı layiq olmayan başqa bir həzzin olub-olmadığını burada müzakirə edə bilmərəm. Orqan həzzi və onun şərtləri haqqında çox az bilirəm və geri qayıdan xarakterə malik olan analizdə, hazırda müəyyən edilməz anlarla qarşılaşdığıma təəccüblənməyə heç bir əsasım yoxdur.

Və daha bir şey! Uşağın cinsi təmizliyi kimi iddia etdiyiniz şeylər üçün, hətta məni körpəlik dövründəki hərəkətlərin cinsi olmayan kimi qiymətləndirilməsinin daha yaxşı olacağına inandıra bilsəniz belə, çox az şey qazanmısınız. Çünki üçüncü yaşdan etibarən uşağın cinsi həyatı bütün bu şübhələrdən uzaqdır; bu dövrdə genital orqanlar artıq qıcıqlanmağa başlayır, bəlkə də uşaqlıq dövründə masturbasiya, yəni genital doyum dövrü müntəzəm olaraq baş verir. Cinsi həyatın psixi və sosial ifadələri artıq axtarılmamalıdır; obyekt seçimi, fərdi şəxslərə qarşı şirin üstünlük, hətta iki cinsdən birinin seçilməsi, qısqanclıq, psixoanaliz dövründən əvvəl və müstəqil olaraq qeyri-qərəzli müşahidələr tərəfindən təsbit edilmişdir və görmək istəyən hər bir müşahidəçi tərəfindən təsdiqlənə bilər. Siz etiraz edəcəksiniz ki, şirinliyin erkən oyanışından şübhələnməmisiniz, yalnız bu şirinliyin “cinsi” xarakter daşımasından. Uşaqlar həqiqətən də üç ilə səkkiz yaş arasında bunu gizlətməyi öyrəniblər, lakin diqqətli olsanız, bu şirinliyin “hissi” məqsədləri üçün kifayət qədər sübut toplaya bilərsiniz və sizə çatışmayan qalan hissəni analitik araşdırmalar asanlıqla bol miqdarda ortaya çıxaracaq. Bu həyat dövrünün cinsi məqsədləri, sizə nümunələrini verdiyim eyni dövrdəki cinsi araşdırma ilə ən sıx əlaqə içindədir. Bu məqsədlərdən bəzilərinin pervers xarakteri, təbii ki, uşağın konstitusional yetkinliyə çatmamasından asılıdır; uşaq hələ cütləşmə aktının məqsədini kəşf etməyib.

Təxminən altıncı ilə səkkizinci yaşdan etibarən cinsi inkişafda dayanma və geriləmə nəzərə çarpır, bu da mədəni baxımdan ən əlverişli hallarda gizli dövr adını daşıyır. Gizli dövr də baş verməyə bilər, o, cinsi fəaliyyətin və cinsi maraqların bütün xətt boyunca dayandırılmasını tələb etmir. Gizli dövrün başlanğıcından əvvəlki əksər təcrübələr və psixi hərəkətlər uşaqlıq amneziyasına, yəni artıq müzakirə edilmiş unutmağa məruz qalır; bu unutma ilk gənclik dövrümüzü örtür və bizi ondan uzaqlaşdırır. Hər bir psixoanalizdə bu unudulmuş həyat dövrünü xatirəyə qaytarmaq vəzifəsi qarşıya çıxır; insan bu dövrdəki cinsi həyatın başlanğıclarının bu unutmağa səbəb olduğunu, yəni bu unutmanın sıxışdırmanın nəticəsi olduğunu ehtimal etməkdən özünü saxlaya bilmir.

Uşağın cinsi həyatı üçüncü yaşından etibarən böyüyün cinsi həyatı ilə çox uyğunluq göstərir; bu, artıq bildiyimiz kimi, genital orqanların üstünlüyü altında sabit bir təşkilatın olmaması, perversiyanın qaçılmaz xüsusiyyətləri və təbii ki, bütün istəklərin ümumi intensivliyinin çox aşağı olması səbəbindən ikincisindən fərqlənir. Lakin nəzəriyyə baxımından ən maraqlı olan cinsi, və ya demək istədiyimiz kimi, libido inkişafının mərhələləri bu dövrün arxasında qalır. Bu inkişaf o qədər sürətlə baş verir ki, birbaşa müşahidənin onun keçici təsvirlərini qeydə almağı ehtimal ki, heç vaxt mümkün olmayacaqdı. Yalnız nevrozların psixoanalitik araşdırması sayəsində libido inkişafının daha geridə qalmış mərhələlərini təxmin etmək mümkün olmuşdur. Bunlar şübhəsiz ki, başqa bir şey deyil, sadəcə konstruksiyalardır, lakin psixoanalizi praktik olaraq tətbiq etsəniz, bunların zəruri və faydalı konstruksiyalar olduğunu görəcəksiniz. Patologiyanın bizə burada, normal obyektdə nəzərdən qaçırmalı olduğumuz şərtləri necə açıqlaya biləcəyini tezliklə başa düşəcəksiniz.

Beləliklə, indi uşağın cinsi həyatının, genital orqanların üstünlüyü qurulmazdan əvvəl necə formalaşdığını göstərə bilərik; bu üstünlük gizli dövrdən əvvəlki ilk uşaqlıq dövründə hazırlanır və pubertadan etibarən daimi olaraq təşkil olunur. Bu əvvəlki dövrdə, bizə pregenital adlandırmaq istədiyimiz bir növ zəif təşkilat mövcuddur.

Bu mərhələnin ön planında cinsiyyət orqanına aid hissəvi həvəslər deyil, sadistik və anal həvəslər dayanır. Kişi və qadın arasında olan ziddiyyət burada hələ rol oynamır; onun yerini aktiv və passiv arasındakı ziddiyyət tutur ki, bu da sonradan onunla birləşən cinsi polyarlığın sələfi kimi xarakterizə oluna bilər. Biz bu mərhələnin təzahürlərini cinsiyyət orqanı mərhələsi baxımından nəzərdən keçirdikdə, kişi kimi görünən şey, asanlıqla qəddarlığa keçən hakimiyyət həvəsinin ifadəsi kimi özünü göstərir. Passiv məqsəd güdən cəhdlər, bu vaxt çox əhəmiyyətli olan bağırsaq çıxışının erogen zonasına bağlanır. Görmə və bilmə həvəsləri güclü şəkildə qalxır; cinsiyyət orqanı isə cinsi həyatda əslində yalnız sidik üçün ifrazat orqanı rolunda iştirak edir. Bu mərhələnin hissəvi həvəsləri obyektlərdən məhrum deyil, lakin bu obyektlər mütləq bir obyektə birləşmirlər. Sadistik-anal təşkilat, cinsiyyət orqanının üstünlüyü mərhələsi üçün növbəti hazırlıq mərhələsidir. Daha ətraflı araşdırma göstərir ki, sonrakı qəti formalaşma üçün ondan nə qədər hissə qalır və onun hissəvi həvəsləri yeni cinsiyyət orqanı təşkilatına daxil olmağa hansı yollarla məcbur edilir. Libido inkişafının sadistik-anal mərhələsinin arxasında biz daha erkən, daha primitiv təşkilat mərhələsinə baxış əldə edirik ki, burada erogen ağız zonası əsas rol oynayır. Siz təxmin edə bilərsiniz ki, əmmə cinsi fəaliyyəti ona aiddir və uşağı, hətta ilahi Horusu, ağzındakı barmaqla xarakterizə edən qədim misirlilərin başa düşmə qabiliyyətinə heyran qala bilərsiniz. Abraham bu yaxınlarda, bu primitiv oral mərhələnin sonrakı illərin cinsi həyatında hansı izlər qoyduğu barədə məlumatlar açıqlamışdır.

Cənablar! Mən təxmin edə bilərəm ki, cinsi təşkilatlar haqqında son məlumatlar sizə təlimdən çox yük gətirib. Bəlkə də mən yenə də detallara çox daldım. Amma səbr edin; eşitdikləriniz sonrakı istifadə ilə sizə daha dəyərli olacaq.

Bu məsələdə hələlik belə bir təəssüratla qalırıq ki, cinsi həyat — dediyimiz kimi, libido funksiyası — hazır bir şey kimi ortaya çıxmır, hətta öz bənzərliyi daxilində də inkişaf etmir, əksinə, bir-birinə bənzəməyən ardıcıl mərhələlərdən keçir; deməli, bu, tırtıldan kəpənəyə qədər olan inkişafa bənzər, dəfələrlə təkrarlanan bir inkişaf prosesidir. İnkişafın dönüş nöqtəsi bütün cinsi hissəvi həvəslərin cinsiyyət orqanlarının üstünlüyünə tabe olması və beləliklə, cinsəlliyin çoxalma funksiyasına tabe edilməsidir. Bundan əvvəl, belə desək, dağınıq bir cinsi həyat mövcud idi; orqan həzzinə can atan ayrı-ayrı hissəvi həvəslərin müstəqil fəaliyyəti müşahidə olunurdu. Bu anarxiya, əvvəlcə sadistik-anal mərhələ, sonra isə oral mərhələ, bəlkə də ən primitiv olan mərhələ kimi təyin oluna bilən „pregenital“ təşkilatlanma cəhdləri ilə yumşaldılırdı. Bundan əlavə, bir təşkilatlanma mərhələsini sonrakı və daha yüksək mərhələyə keçirən müxtəlif, hələ də qeyri-dəqiq bilinən proseslər də mövcuddur. Libidonun bu qədər uzun və mərhələli bir inkişaf yolunu qət etməsinin nevrozların dərk edilməsi üçün hansı əhəmiyyət kəsb etdiyini növbəti dəfə öyrənəcəyik.

Bu gün biz bu inkişafın başqa bir tərəfini, yəni cinsi hissəvi həvəslərin obyekt ilə əlaqəsini nəzərdən keçirəcəyik. Daha dəqiq desək, bu inkişafa sürətli bir baxış ataraq, onun kifayət qədər gec bir nəticəsi üzərində daha çox dayanacağıq. Deməli, cinsi həvəsin bəzi komponentləri əvvəlcədən bir obyektə malikdir və onu saxlayır; məsələn, hakimiyyət həvəsi (sadozm), baxma və bilmə həvəsləri. Digərləri, müəyyən erojen bədən zonalarına daha açıq şəkildə bağlı olanlar, yalnız əvvəllər, hələ cinsi olmayan funksiyalara söykəndikləri müddətcə obyektə malik olurlar və bu funksiyalardan qopduqda onu tərk edirlər. Beləliklə, cinsi həvəsin oral komponentinin ilk obyekti, körpənin qida ehtiyacını ödəyən ana döşüdür. Sorma aktında, əmmə zamanı birlikdə ödənilən erotiki komponent müstəqillik qazanır, xarici obyekti tərk edir və onu öz bədəninin bir hissəsi ilə əvəz edir. Oral həvəs avtoerotik olur, eyni şəkildə anal və digər erojen həvəslər də əvvəlcədən avtoerotikdirlər. Daha qısa ifadə ilə desək, sonrakı inkişafın iki məqsədi var: birincisi, avtoerotizmdən uzaqlaşmaq, öz bədənindəki obyekti yenidən xarici bir obyekt ilə dəyişdirmək; ikincisi isə, ayrı-ayrı həvəslərin müxtəlif obyektlərini vahidləşdirmək, onları tək bir obyekt ilə əvəz etmək. Bu, təbii ki, yalnız həmin tək obyekt yenidən öz bədəninin bənzəri olan tam bir bədən olduqda mümkün ola bilər. Bu proses, avtoerotik həvəs təzahürlərinin bir qisminin yararsız sayılıb kənara buraxılmadan həyata keçirilə bilməz.

Obyekt axtarış prosesləri olduqca mürəkkəbdir və indiyə qədər aydın bir təsvirini tapmamışdır. Məqsədimiz üçün qeyd edək ki, əgər bu proses latensiya dövründən əvvəlki uşaq illərində müəyyən bir nəticəyə çatırsa, tapılan obyekt ağız həzz həvəsinin ilk, asanlaşma yolu ilə əldə edilmiş obyektinin demək olar ki, eynisi kimi özünü göstərir. Bu, ana döşü olmasa da, anadır. Biz ananı ilk sevgi obyekti adlandırırıq. Sevgi haqqında danışdığımızda, cinsi istəklərin psixi tərəfini ön plana çıxarır və əsasını təşkil edən fiziki və ya “hissili” həvəs tələblərini geri itələmək və ya bir anlıq unutmaq istəyirik. Ana sevgi obyektinə çevrildiyi dövrdə, uşağın psixi işi olan sıxışdırma da artıq başlamışdır; bu, onun məlumatından cinsi məqsədlərinin bir hissəsinin biliklərini alır. Ananın sevgi obyekti kimi seçilməsi ilə nevrozların psixoanalitik izahında böyük əhəmiyyət qazanmış və psixoanalizə qarşı müqavimətdə bəlkə də az olmayan rol oynamış “Edip kompleksi” adı altında toplanan bütün hallar bağlıdır.

Bu müharibə zamanı baş vermiş kiçik bir hadisəni dinləyin: Psixoanalizin cəsarətli tələbələrindən biri alman cəbhəsində, Polşanın hansısa yerində həkim kimi xidmət edir və xəstələrdən birinə gözlənilməz təsir göstərməklə həmkarlarının diqqətini cəlb edir. Soruşulduqda, o, psixoanaliz vasitələri ilə işlədiyini etiraf edir və həmkarlarını öz bilikləri ilə tanış etməyə hazır olduğunu bildirməlidir. İndi hər axşam korpusun həkimləri, həmkarlar və rəhbərlər analizin sirr təlimlərini dinləmək üçün toplaşırlar. Bu bir müddət yaxşı gedir, lakin o, dinləyicilərə Edip kompleksi haqqında danışdıqdan sonra, bir rəhbər ayağa qalxır və buna inanmadığını, vətəni üçün vuruşan və ailə başçıları olan vicdanlı kişilərə belə şeylər danışmasının natiqin alçaqlığı olduğunu bildirir və mühazirələrin davamını qadağan edir. Bununla da iş bitdi. Analitik özü cəbhənin başqa bir hissəsinə köçürülməyi xahiş etdi. Lakin mən belə düşünürəm ki, alman qələbəsinin elmin belə bir “təşkilatına” ehtiyacı varsa, vəziyyət pisdir və alman elmi bu təşkilatı yaxşı qəbul etməyəcək.

İndi bu dəhşətli Edip kompleksinin nələri ehtiva etdiyini öyrənməyə həvəslə gözləyəcəksiniz. Adı sizə bunu deyir. Hamınız atasını öldürməyə və anasını arvad götürməyə taley tərəfindən məhkum edilmiş, kəhanətdən qaçmaq üçün hər şeyi edən, lakin bu iki cinayəti bilmədən törətdiyini öyrəndikdən sonra özünü kor edərək cəzalandıran kral Edip haqqında yunan əfsanəsini bilirsiniz. Ümid edirəm ki, bir çoxunuz Sofoklun bu mövzunu işlədiyi faciənin sarsıdıcı təsirini öz üzərinizdə yaşamışsınız. Attikalı şairin əsəri, Edipin çoxdan keçmiş əməlinin, incəliklə gecikdirilmiş və daim yeni əlamətlərlə qızışdırılmış araşdırma vasitəsilə tədricən açıldığını təsvir edir; bu baxımdan psixoanalizin gedişi ilə müəyyən oxşarlığı var. Dialoqun gedişində korlaşmış ana-arvad Yokaştanın araşdırmanın davamına qarşı çıxması baş verir. O, bir çox insanın yuxuda anası ilə cinsi əlaqədə olduğunu bildiyinə istinad edir, lakin yuxulara əhəmiyyət verməmək lazımdır deyir. Biz yuxulara əhəmiyyətsiz baxmırıq, xüsusilə tipik yuxulara, yəni bir çox insanda baş verən yuxulara baxmırıq və Yokaştanın qeyd etdiyi yuxunun əfsanənin qəribə və dəhşətli məzmunu ilə sıx bağlı olduğundan şübhə etmirik.

Edipin faciəvi taleyini təsvir edən Sofoklun faciəsinin dinləyicidə daha çox qəzəbli rəddetmə hissi yaratmaması təəccüblüdür; bu, bizim sadəqəlbli hərbi həkimimizin göstərdiyi reaksiyaya bənzər və ondan daha çox haqlı bir reaksiya olardı. Çünki əslində bu, qeyri-əxlaqi bir əsərdir; insanın əxlaqi məsuliyyətini ləğv edir, ilahi qüvvələri cinayətin təşkilatçıları kimi göstərir və cinayətə qarşı mübarizə aparan insanın əxlaqi hisslərinin acizliyini nümayiş etdirir. İnsan asanlıqla inanmaq olar ki, mif materialı tanrılara və taleyə ittiham yönəltməyi nəzərdə tutur və tənqidi, tanrılarla münasibətləri kəsilmiş Evripidin əlində bu, ehtimal ki, belə bir ittiham halına gələcəydi. Lakin mömin Sofoklda bu cür istifadə haqqında söhbət gedə bilməz; tanrıların iradəsinə, hətta o, cinayətkar əmrlər versə belə, tabe olmağın ən yüksək əxlaq olduğunu iddia edən dindar bir incəlik çətinliyi aradan qaldırır. Bu əxlaqın əsərin güclü tərəflərindən biri olduğunu görə bilmirəm, lakin o, əsərin təsiri üçün əhəmiyyətsizdir. Dinləyici ona deyil, mifin gizli mənasına və məzmununa reaksiya verir. O, sanki özünü təhlil yolu ilə özündəki Edip kompleksini tanıyıb və tanrıların iradəsini, eləcə də kəhanəti öz şüursuzluğunun uca bir örtünməsi kimi ifşa etmiş kimi reaksiya verir. Sanki atasını aradan qaldırmaq və onun yerinə anasını arvad kimi almaq istəklərini xatırlamalı və onlardan dəhşətə gəlməli imiş kimi. O, şairin səsinin ona belə demək istədiyi kimi başa düşür: Sən öz məsuliyyətinə qarşı müqavimət göstərməkdə boşuna çalışırsan və bu cinayətkar niyyətlərə qarşı nə etdiyini təkid edirsən. Sən yenə də günahkarsan, çünki onları məhv edə bilmədin; onlar hələ də səndə şüursuz şəkildə mövcuddur. Və bunda psixoloji həqiqət var. İnsan öz pis hisslərini şüursuzluğa sıxışdırsa və sonra özünə deyə bilər ki, onlara görə məsuliyyət daşımır, yenə də bu məsuliyyəti, səbəbi ona məlum olmayan bir günah hissi kimi hiss etməyə məcbur olur.

Edip kompleksinin, nevrozlu insanları çox vaxt əzən günahkarlıq hissinin ən vacib mənbələrindən biri olduğunu görmək tamamilə şübhəsizdir. Lakin daha da çoxu: 1913-cü ildə “Totem və Tabu” başlığı altında dərc etdiyim, insan dininin və əxlaqının başlanğıcları haqqında bir araşdırmada mənim ağlıma belə bir fərziyyə gəlmişdir ki, bəlkə də insanlıq bütün olaraq öz günahkarlıq hissini, dinin və əxlaqın son mənbəyini, tarixinin əvvəlində Edip kompleksi vasitəsilə qazanmışdır. Sizə bunun haqqında daha çox şey demək istərdim, lakin bunu etməmək daha yaxşı olar. Bu mövzuya başladıqdan sonra ondan ayrılmaq çətindir və biz fərdi psixologiyaya qayıtmalıyıq.

Beləliklə, latensiya dövründən əvvəl obyekt seçimi zamanı uşağın birbaşa müşahidəsi Edip kompleksinə aid nələri üzə çıxarır? İndi, kiçik oğlanın anasını yalnız özünə saxlamaq istədiyini, atanın mövcudluğunu maneə kimi qəbul etdiyini, ata anaya qarşı incəliklər göstərməyə özünə icazə verdikdə narazı olduğunu, ata səyahətə çıxdıqda və ya yoxluqda məmnuniyyətini ifadə etdiyini asanlıqla görmək olar. Tez-tez o, hisslərini sözlərlə birbaşa ifadə edir, anasına onunla evlənəcəyinə söz verir. İnsan düşünə bilər ki, bu, Edipin hərəkətləri ilə müqayisədə azdır, lakin əslində kifayətdir, bu, qönçə mərhələsində eyni şeydir. Müşahidə çox vaxt eyni uşağın digər hallarda ataya qarşı böyük incəlik nümayiş etdirməsi həqiqəti ilə qaralır; lakin böyüklərdə münaqişəyə gətirib çıxaracaq bu ziddiyyətli — və ya daha yaxşı desək: ambivalent — hisslər vəziyyətləri uşaqlarda uzun müddət bir-biri ilə tam uyğun gəlir, sonradan şüursuzda daim yan-yana yer tapdıqları kimi. İnsan həmçinin itiraz etmək istəyə bilər ki, kiçik oğlanın davranışı eqoist motivlərdən qaynaqlanır və erotik kompleksin qurulmasına haqq qazandırmır. Ana uşağın bütün ehtiyaclarını təmin edir və uşaq ona görə də onun başqa şəxslə məşğul olmamasında maraqlıdır. Bu da doğrudur, lakin tezliklə aydın olur ki, bu və oxşar vəziyyətlərdə eqoist maraq yalnız erotik meylin birləşdiyi dayaq nöqtəsini təşkil edir. Əgər kiçik oğlan anasına qarşı ən açıq cinsi maraq nümayiş etdirirsə, gecələr onun yanında yatmaq istəyirsə, onun geyinmə mərasimində iştirak etməyə tələsirsə və ya ana çox vaxt qeyd edib gülərək danışa biləcəyi kimi başdan çıxarma cəhdləri edirsə, onda anaya bağlılığın erotik təbiəti hər hansı şübhədən qorunmuş olur. İnsan həmçinin unutmamalıdır ki, ana qızına eyni qayğını göstərir, lakin eyni təsiri əldə etmir və ata çox vaxt oğlana qayğı göstərməkdə onunla rəqabət aparır, lakin ananın qazandığı eyni əhəmiyyəti qazana bilmir. Qısası, cinsi üstünlük amilini heç bir tənqid vəziyyətdən kənarlaşdıra bilməz. Eqoist maraq nöqteyi-nəzərindən, kiçik oğlanın xidmətində yalnız bir nəfəri deyil, iki nəfəri saxlamaması axmaqlıq olardı.

Mən, qeyd etdiyiniz kimi, yalnız oğlan uşağının ata və anası ilə olan münasibətini təsvir etmişəm. Kiçik qız uşağı üçün bu vəziyyət, zəruri dəyişikliklərlə, tamamilə oxşardır. Ataya qarşı olan həssas bağlılıq, ananı artıq hesab edərək aradan qaldırmaq və onun yerini tutmaq ehtiyacı, gələcək qadın xüsusiyyətlərinin vasitələri ilə artıq işləyən bir koketlik, kiçik qız uşağında elə cazibədar bir mənzərə yaradır ki, bu uşaq yaşındakı vəziyyətin arxasında dayanan ciddiliyi və mümkün ağır nəticələri bizə unudturur. Ata və anaların çox vaxt uşağın Edip münasibətinin oyadılmasında həlledici təsir göstərdiyini əlavə etməyi unutmayaq; onlar özləri cinsi cazibəyə tabe olurlar və, əgər bir neçə uşaq varsa, ata açıq-aşkar qızını, ana isə oğlunu öz həssaslıqlarında üstün tuturlar. Lakin uşaq Edip kompleksinin spontan təbiəti, bu amillə belə ciddi şəkildə sarsıla bilməz. Başqa uşaqlar da əlavə edildikdə, Edip kompleksi ailə kompleksinə genişlənir. İndi o, qardaşların və bacıların istəksizliklə qarşılanmasına və heç bir çətinlik çəkmədən arzu ilə aradan qaldırılmasına səbəb olan eqoist zərərlənməyə yenidən söykənərək bunu motivləşdirir. Uşaqlar bu nifrət hisslərinə, valideyn kompleksindən qaynaqlananlardan daha çox, adətən, sözlə ifadə verirlər. Əgər belə bir arzu reallaşarsa və ölüm istənməyən artımı qısa müddət ərzində yenidən apararsa, sonrakı analizdən öyrənmək olar ki, bu ölüm hadisəsi uşaq üçün nə qədər vacib bir təcrübə olmuşdur, baxmayaraq ki, onun yaddaşında qalmamış ola bilər. Qardaş və ya bacının doğulması ilə ikinci plana keçirilmiş, ilk müddət ərzində anası tərəfindən demək olar ki, təcrid olunmuş uşaq, bu geri qoyulmanı çətinliklə unudur; böyüklərdə ağır küskünlük adlandırılacaq hisslər onun daxilində yaranır və çox vaxt daimi uzaqlaşmanın əsasını qoyur. Cinsiyyət araşdırmasının bütün nəticələri ilə adətən uşağın bu həyat təcrübəsinə bağlandığını biz artıq qeyd etmişik. Bu qardaş və bacılar böyüdükcə, onlara münasibət ən əhəmiyyətli dəyişikliklərə uğrayır. Oğlan uşağı, xəyanətkar ananın əvəzinə bacısını sevgi obyektinə çevirə bilər; bir neçə qardaş arasında, kiçik bacısına görə rəqabət apardıqları zaman, uşaq yaşlarında belə gələcək həyat üçün əhəmiyyətli düşmənçilik rəqabəti vəziyyətləri yaranır. Kiçik qız uşağı, artıq ən erkən illərdəki kimi ona həssaslıqla qayğı göstərməyən atanın əvəzinə böyük qardaşını tapa bilər, və ya atanın ona boş yerə arzuladığı uşağın əvəzinə kiçik bacısını götürə bilər.

Uşaqların birbaşa müşahidəsi və analizin təsir etmədiyi, aydın saxlanmış xatirələrinin qiymətləndirilməsi sizə bu cür və çox daha çox oxşar təbiətli şeylər göstərir.

Siz bundan, digər şeylərlə yanaşı, uşağın uşaqlar sırasında tutduğu yerin onun sonrakı həyatının formalaşması üçün son dərəcə vacib bir amil olduğunu və hər bir həyat təsvirində buna nəzər salınmalı olduğunu nəticə çıxaracaqsınız. Lakin, daha vacib olanı, bu asanlıqla əldə edilə bilən aydınlaşdırmalar qarşısında, qohumlararası cinsi əlaqənin qadağan edilməsinin izahına aid elm ifadələrini xatırlayanda təbəssüm etmədən keçə bilməyəcəksiniz. Orada nə qədər şey uydurulmuşdur! Cinsi meyl, uşaqlıqdan etibarən eyni ailənin əks cinsli üzvləri ilə birgə yaşamaqla digər tərəfə yönəldilmiş olduğu iddia edilir, ya da qohumlararası cinsi əlaqənin qarşısını almağa yönəlmiş biologik bir təmayül, doğuşdan gələn qohumlararası cinsi əlaqədən çəkinmənin psixiki təmsiliyyətini tapdığı iddia edilir! Üstəlik, əgər qohumlararası cinsi əlaqə cazibəsinə qarşı təbii maneələr olsaydı, qanun və adət tərəfindən bu qədər amansız bir qadağaya ehtiyac duyulmayacağı tamamilə unudulur. Əksinə, həqiqət budur. İnsanların ilk obyekt seçimi adətən qohumlararası cinsi əlaqəyə əsaslanır, kişidə anaya və bacıya yönəlir və bu davam edən uşaqlıq meylini reallıqdan uzaqlaşdırmaq üçün ən sərt qadağalara ehtiyac var. Bu gün hələ də yaşayan ibtidai xalqlarda, vəhşi tayfalarda qohumlararası cinsi əlaqə qadağaları bizdəkindən çox daha sərtdir və bu yaxınlarda T. Reik parlaq bir məqalədə göstərmişdir ki, vəhşilərin yenidən doğulmanı təmsil edən yetkinlik ayinlərinin mənası, oğlanların analarına olan qohumlararası cinsi əlaqəyə bağlılığını ləğv etmək və ataları ilə barışmasını təmin etməkdir.

Mifologiya sizə öyrədir ki, insanlar tərəfindən iddia olunduğu kimi çox pis görülən qohumlararası cinsi əlaqə, tanrılara heç bir çəkinmə olmadan icazə verilir və qədim tarixdən öyrənə bilərsiniz ki, qohumlararası cinsi əlaqəyə əsaslanan bacı ilə evlilik hökmdar şəxsiyyəti üçün müqəddəs bir qayda idi (qədim faraonlarda, Perunun inklarında). Deməli, məsələ adi kütləyə qadağan edilmiş bir imtiyazla bağlıdır.

Anayla qohumlararası cinsi əlaqə Edipin bir cinayətidir, atanın öldürülməsi isə digəridir. Arada qeyd edək ki, bunlar insanların ilk sosial-dini qurumunun böyük cinayətləridir ki, totemizm onları qadağan edir. İndi uşağın birbaşa müşahidəsindən nevroza tutulmuş böyüyün analitik tədqiqinə keçək. Analiz Edip kompleksinin daha dərindən tanınması üçün nə verir? Qısaca desək, o, bu kompleksi əfsanədə nəql edildiyi kimi göstərir; o, hər bir nevrozlu şəxsin özünün bir Edip olduğunu və ya, eyni məna daşıyan bir halda, kompleksə reaksiya olaraq bir Hamletə çevrildiyini nümayiş etdirir. Təbii ki, Edip kompleksinin analitik təsviri uşaq dövründəki eskizin böyüdülməsi və kobudlaşdırılmasıdır. Ataya qarşı nifrət, ona qarşı ölüm arzuları artıq utancaqlıqla işarə edilmir, anaya qarşı həssaslıq isə onu qadın kimi əldə etmək məqsədini açıq şəkildə bəyan edir. Biz bu kəskin və ekstremal hissləri həqiqətən həmin nazik uşaq illərinə aid edə bilərikmi, yoxsa analiz yeni bir amilin qarışması ilə bizi aldadırmı? Belə bir amili tapmaq çətin deyil. İnsan keçmiş haqqında nə vaxtsa məlumat verəndə, hətta tarixçi olsa belə, onun təsadüfən indiki zamandan və ya aralıq dövrlərdən keçmişə nə qədər geri qaytardığını nəzərə almalıyıq; bu, keçmişin obrazını təhrif edir. Nevrozlu şəxsin halında bu geri qaytarmağın tamamilə təsadüfi olub-olmadığı hətta şübhəlidir; biz onun üçün sonradan motivlər öyrənəcəyik və “keçmişə geri fantazlaşdırma” faktına ümumiyyətlə haqq qazandırmalıyıq. Həmçinin asanlıqla aşkar edirik ki, ataya qarşı nifrət sonrakı dövrlərdən və münasibətlərdən gələn bir sıra motivlərlə gücləndirilib, anaya yönəlmiş cinsi arzular isə uşağa hələ yad olmalı olan formalarla ifadə olunub. Lakin bütün Edip kompleksini geri fantazlaşdırmaqla izah etmək və sonrakı dövrlərə aid etmək cəhdi beyhudə olardı. Uşaq dövrünün nüvəsi və daha az və ya çox dərəcədə əlavə hissələr, uşağın birbaşa müşahidəsinin təsdiqlədiyi kimi, mövcud olaraq qalır.

Analitik olaraq müəyyən edilmiş Edip kompleksinin formasının arxasında bizə görünən kliniki fakt, ən yüksək praktik əhəmiyyətə malikdir. Biz bilirik ki, pubertat dövründə, cinsi həvəs ilk dəfə tam gücü ilə öz iddialarını irəli sürdüyü zaman, köhnə ailəvi və insest obyektlər yenidən qəbul edilir və yenidən libidinal yüklənməyə məruz qalır. Uşaq dövründəki obyekt seçimi sadəcə zəif, lakin pubertatdakı obyekt seçimini istiqamətləndirən bir prelüd idi. Burada indi Edip kompleksi istiqamətində və ya ona qarşı reaksiya olaraq çox intensiv duyğu prosesləri baş verir, lakin onların şərtləri dözülməz hala gəldiyi üçün, bu proseslər böyük ölçüdə şüurdan uzaq qalmalıdır. Bu dövrdən sonra insan fərdi valideynlərdən ayrılma kimi böyük vəzifəyə həsr edilməlidir; bu vəzifə həll edildikdən sonra yalnız uşaq olmağı dayandıraraq sosial icmanın üzvü ola bilər. Oğlan üçün bu vəzifə, öz libidinal istəklərini anadan ayırmaq və onları real bir yad sevgi obyektinin seçimi üçün istifadə etmək, əgər atasına qarşı düşmənçilik mövqeyində qalıbsa, onunla barışmaq və ya uşaq dövründəki üsyanına reaksiya olaraq ona qarşı itaətkarlığa düşübsə, onun təzyiqindən qurtulmaqdan ibarətdir. Bu vəzifələr hər kəs üçün ortaya çıxır; onların ideal şəkildə, yəni psixoloji və sosial baxımdan düzgün şəkildə həll edilməsinin nə qədər nadir olduğu diqqətə layiqdir. Lakin nevrotiklər bu həlli heç cürə nail ola bilmirlər; oğlan ömrü boyu atanın avtoriteti altında əyilmiş qalır və libidosunu yad bir cinsi obyektə köçürməyə qadir deyil. Eyni şey, münasibətin dəyişdirilməsi ilə qızın taleyi də ola bilər. Bu mənada Edip kompleksi haqlı olaraq nevrozların nüvəsi hesab edilir.

Bilirsiniz, cənablar, Edip kompleksi ilə əlaqəli olan, praktik və nəzəri baxımdan əhəmiyyətli çox sayda münasibətin üzərindən nə qədər sürətlə keçdiyimi. Mən onun varyantlarına və mümkün tərsinə çevrilməsinə də toxunmuram. Onun daha uzaq əlaqələrindən yalnız birini sizə qeyd etmək istəyirəm: o, poetik istehsal üçün ən yüksək dərəcədə həlledici olduğu sübut edilmişdir. Otto Rank ləyaqətli bir kitabında göstərmişdir ki, bütün dövrlərin dramaturqları mövzularını əsasən Edip və insest kompleksindən, onun varyantlarından və ört-basdır edilmələrindən götürmüşlər. Həmçinin qeyd edilməlidir ki, Edip kompleksinin iki cinayətkar istəyi psixoanaliz dövründən çox əvvəl, ləngiməyən həvəs həyatının doğru nümayəndələri kimi tanınmışdır. Ensiklopedist Diderotun əsərləri arasında siz Rameaunun qardaşı oğlu adlı məşhur bir dialoq tapacaqsınız, ki, onu heç kim başqası deyil, Göte alman dilinə işləmişdir. Orada siz belə bir qəribə cümlə oxuya bilərsiniz: Əgər kiçik vəhşi öz başına buraxılsaydı, bütün axmaqlığını qorusaydı və beşikdəki uşağın az miqdardaki ağılını otuz yaşlı adamın ehtiraslarının şiddəti ilə birləşdirsəydi, atasının boynunu qırar və anası ilə yataqda olardı.

Amma başqa bir şeyi də nəzərdən qaçıra bilmərəm. Edipin ana-arvadı yuxunu bizə boş yerə xatırlatmamalıdır. Yuxu təhlillərimizin nəticəsini hələ də xatırlayırsınız: yuxu yaradan istəklər çox vaxt sapqın, insest təbiətdədir və ya yaxın və sevilən qohumlara qarşı gözlənilməz düşmənçiliyi üzə çıxarır? O zaman biz bu pis hərəkətlərin haradan gəldiyini açıqlamadan buraxmışdıq. İndi bunu özünüz deyə bilərsiniz. Bunlar, şüurlu həyatda artıq tərk edilmiş libidonun və obyekt yüklənmələrinin erkən uşaqlıq yerləşmələridir ki, gecələr hələ də mövcud olduqlarını və müəyyən mənada qabiliyyətli olduqlarını sübut edirlər. Lakin bütün insanlar, yalnız nevrozlu olanlar deyil, belə sapqın, insest və ölümə həvəsli yuxular gördüyü üçün, bu gün normal olanların da sapqınlıqlar və Edip kompleksinin obyekt yüklənmələri üzərindən inkişaf yolunu keçdiklərini nəticə çıxara bilərik; bu yol normal inkişafın yoludur; nevrozlular bizə yalnız yuxu təhlili vasitəsilə sağlam insanlarda da üzə çıxan şeyi böyüdülmiş və kobudlaşdırılmış şəkildə göstərirlər. Və bu, yuxuların öyrənilməsini nevroz simptomlarının öyrənilməsindən əvvələ aparmağımız üçün səbəblərdən biridir.

22 / 28

XXII. Mühazirə. İnkişaf və geriləmə aspektləri. Etiologiya

Hörmətli xanımlar və cənablar! Libido funksiyasının, normal adlanan şəkildə çoxalma xidmətinə keçməzdən əvvəl geniş bir inkişaf mərhələsindən keçdiyini eşitmişik. İndi isə bu faktın nevrozların yaranmasında hansı əhəmiyyətə malik olduğunu sizə nümayiş etdirmək istəyirəm.

Ümumi patologiya təlimləri ilə uyğunluq içində olduğumuzu düşünürəm, əgər belə bir inkişafın iki növ təhlükəni özündə daşıdığını qəbul etsək: birincisi, ləngimə təhlükəsi, ikincisi isə geri dönüş təhlükəsi. Yəni, bioloji proseslərin ümumi dəyişkənlik meylini nəzərə alsaq, hazırlıq mərhələlərinin hamısının eyni dərəcədə yaxşı keçirilməməsi və tamamilə üstələnməməsi qaçılmaz olmalıdır; funksiyanın bir hissəsi bu erkən mərhələlərdə daimi olaraq saxlanılacaq və inkişafın ümumi mənzərəsinə müəyyən dərəcədə inkişaf ləngiməsi qarışacaq.

Bu proseslərə digər sahələrdə analoqlar axtaraq. Əgər bütün bir xalq yeni məskənlər axtarmaq üçün köhnə məskənlərini tərk edirsə, insan tarixinin əvvəlki dövrlərində tez-tez baş verdiyi kimi, o, tam sayda yeni yerə çatmamışdır. Digər itkilərdən asılı olmayaraq, mütləq belə olmalıdır ki, kiçik dəstələr və ya qrupların yolda dayanması

Səyyahların kiçik dəstələri yolda dayanırdı və bu stansiyalarda məskunlaşırdılar, əsas kütlə isə irəliyə doğru hərəkət edirdi. Və ya, daha yaxın müqayisələr axtarmaq üçün, siz bilirsiniz ki, ən yüksək məməlilərdə kişilərin cinsiyyət vəziləri, əvvəlcə qarın boşluğunun dərinliyində yerləşən, intrauterin həyatın müəyyən bir vaxtında köç həyata keçirir və bu köç onları çanaq ucunun dərisinin altına, demək olar ki, birbaşa yerləşdirir. Bu köçün nəticəsi olaraq, bir sıra kişilərdə belə bir vəziyyət müşahidə olunur: cüt orqanlardan biri çanaq boşluğunda qalıb, və ya bu orqan, hər ikisinin köç zamanı keçməli olduğu deyilən qasıq kanalında daimi yerləşmə tapıb, və ya ən azı bu kanal açıq qalıb, halbuki normalda cinsiyyət vəzilərinin yer dəyişməsi başa çatdıqdan sonra bu kanalın bağlanması gözlənilir. Mən gənc tələbə ikən v. Brükenin rəhbərliyi altında ilk elmi məqaləmi hazırlayarkən, kiçik, hələ çox arxaik quruluşlu bir balığın onurğa beynindəki arxa sinir köklərinin mənşəyi ilə məşğul olurdum. Mən aşkar etdim ki, bu köklərin sinir lifləri boz maddənin arxa buynuzundakı böyük hüceyrələrdən çıxır, bu isə digər onurğalılarda artıq belə deyil. Lakin mən qısa müddət sonra aşkar etdim ki, belə sinir hüceyrələri boz maddənin xaricində, arxa kökün deyilən onurğa qanqlionuna qədər bütün yol boyunca mövcuddur, bu da məni belə bir nəticəyə gətirdi ki, bu qanqlion yığınlarının hüceyrələri onurğa beyindən sinirlərin kök hissəsinə köç etmişdir. Bu, inkişaf tarixi tərəfindən də təsdiqlənir; lakin bu kiçik balıqda köçün bütün yolu geridə qalmış hüceyrələr vasitəsilə aydın şəkildə izlənə bilirdi. Daha dərinə enildikdə, bu müqayisələrin zəif nöqtələrini aşkar etmək sizə çətin gəlməyəcək. Buna görə də biz birbaşa bildiririk ki, hər bir fərdi cinsi həvəs üçün, onun bəzi hissələri inkişafın daha əvvəlki mərhələlərində qalmış ola bilər, baxmayaraq ki, digər hissələri son məqsədə çatmış ola bilər. Siz burada qeyd edirsiniz ki, biz belə bir həvəsi, həyatın başlanğıcından bəri davamlı axın kimi təsəvvür edirik və bu axını müəyyən dərəcədə süni şəkildə ayrı-ayrı, ardıcıl təkanlara bölürük. Bu təsəvvürlərin daha çox «aydınlaşdırılmaya» ehtiyacı olduğu barədəki təəssüratınız haqlıdır, lakin bu cür bir cəhd bizi çox uzağa aparardı. Gəlin bir daha qeyd edək ki, bir qism həvəsin daha əvvəlki bir mərhələdə qalması «fiksasiya» (yəni həvəsin fiksasiyası) adlanmalıdır.

Belə mərhələli inkişafın ikinci təhlükəsi ondan ibarətdir ki, daha irəli getmiş hissələr də asanlıqla geri qayıdan hərəkətlə bu əvvəlki mərhələlərdən birinə dönə bilər; biz buna reqressiya deyirik. Həvəs belə bir reqressiyaya, onun funksiyasının icrası, yəni onun qane etmə məqsədinə çatması sonrakı və ya daha yüksək inkişaf etmiş formada güclü xarici maneələrlə qarşılaşdıqda məcbur olacaqdır. Bizim üçün fiksasiya və reqressiyanın bir-birindən asılı olduğunu qəbul etmək məntiqli görünür. İnkişaf yolunda fiksasiyalar nə qədər güclü olarsa, funksiya xarici çətinliklərdən həmin fiksasiyalara qədər reqressiya yolu ilə qaçmağa bir o qədər meylli olar; deməli, inkişaf etmiş funksiya öz axarına mane olan xarici maneələrə qarşı bir o qədər davamsız olduğunu göstərər. Yadda saxlayın: bir xalq hərəkət zamanı köç yolu üzərindəki dayanacaqlarda güclü dəstələr buraxdıqda, əgər onlar məğlub edilərsə və ya həddindən artıq güclü düşmənlə qarşılaşarsa, daha irəli getmişlər üçün bu dayanacaqlara qədər geri çəkilmək ehtimalı yüksək olar. Lakin köç zamanı öz saylarından nə qədər çoxunu geridə qoyublarsa, məğlubiyyət təhlükəsinə bir o qədər tez düşəcəklər.

Nevrozları başa düşməyiniz üçün fiksasiya və reqressiya arasındakı bu əlaqəni nəzərdən qaçırmamağınız vacibdir. Beləliklə, nevrozların səbəbləndirilməsi, yəni tezliklə yaxınlaşacağımız nevrozların etiyologiyası məsələsində etibarlı bir mövqe qazanacaqsınız. Əvvəlcə reqressiya mövzusundan uzaqlaşmayacağıq. Libido funksiyasının inkişafı haqqında sizə məlum olanlara əsasən, iki növ regressiya gözləməyiniz icazəlidir: libido tərəfindən ilk yüklənməyə məruz qalmış obyektlərə, məlum olduğu üzrə qadağan olunmuş cinsi əlaqə xarakterli olanlara qayıdış və bütün cinsi təşkilatın əvvəlki mərhələlərə qayıdışı. Hər ikisi transfer nevrozlarında rast gəlinir və onların mexanizmində böyük rol oynayır.

Xüsusilə libidonun ilk qadağan olunmuş cinsi əlaqə obyektlərinə qayıdışı, nevrozlu xəstələrdə demək olar ki, yorucu qaydada rast gəlinən bir xüsusiyyətdir. Libido regressiyaları haqqında, əgər nevrozların başqa bir qrupunu, belə deyilən narsisistik nevrozları da nəzərə alsaq, çox daha çox şey demək olar; lakin hazırda biz bunu nəzərdə tutmuruq. Bu xəstəliklər bizə libido funksiyasının hələ qeyd edilməmiş başqa inkişaf prosesləri haqqında məlumat verir və uyğun olaraq regressiyanın yeni növlərini göstərir. Lakin mən inanıram ki, indi sizə əvvəla regressiya və sıxışdırmanı qarışdırmamağınız üçün xəbərdarlıq etməli və hər iki proses arasındakı əlaqələri aydınlaşdırmağınızda sizə kömək etməliyəm. Sıxışdırma, yadda saxladığınız kimi, şüur qabiliyyəti olan aktı, yəni Vbw. sisteminə aid olan aktı şüursuz hala gətirən, yəni Ubw. sisteminə geri itələyən prosesdir. Eyni zamanda, şüursuz psixi aktın ümumiyyətlə növbəti şüuröncəsi sisteminə buraxılmayıb, həddə senzura tərəfindən geri qaytarılması halını da sıxışdırma adlandırırıq. Deməli, sıxışdırma anlayışına cinsiliklə heç bir əlaqə aid deyil; zəhmət olmasa, bunu diqqətlə nəzərdə tutun. Bu, sadəcə psixoloji prosesi ifadə edir ki, onu topik adlandırsaq daha yaxşı xarakterizə edə bilərik. Bununla demək istəyirik ki, o, qəbul edilmiş psixi məkanlarla əlaqəlidir və ya, bu kobud köməkçi təsəvvürü yenidən kənara qoysaq, psixi aparatın ayrı-ayrı psixi sistemlərdən qurulması ilə əlaqəlidir. Aparılan müqayisə sayəsində biz ilk dəfə diqqətimizi cəlb edirik ki, “regressiya” sözünü indiyə qədər ümumi, deyil, tam xüsusi mənasında istifadə etmişik. Ona ümumi mənasını, yəni inkişafın daha yüksək mərhələsindən daha aşağı mərhələsinə qayıtma mənasını verin, onda sıxışdırmanın da regressiyaya tabe olduğu aydın olur, çünki sıxışdırmanı da psixiki aktın inkişafında daha əvvəlki və daha dərin mərhələyə qayıtma kimi təsvir etmək olar. Yalnız sıxışdırmada bizə bu geri qayıdan istiqamət əhəmiyyətli deyil, çünki psixiki akt şüursuzluğun daha aşağı mərhələsində saxlanıldıqda da biz bunu dinamik mənada sıxışdırma adlandırırıq. Sıxışdırma məhz topik-dinamik anlayışdır, regressiya isə sadəcə təsviri anlayışdır. Lakin biz indiyə qədər regressiya adlandırdığımız və fiksasiya ilə əlaqələndirdiyimiz şeylərlə yalnız libidonun inkişafının daha əvvəlki mərhələlərinə qayıtmasını nəzərdə tutmuşuq, yəni bu, sıxışdırmadan mahiyyətcə tam fərqli və ondan tam müstəqil olan bir şeydir. Libido regressiyasını da sadəcə psixiki proses adlandıra bilmərik və psixiki aparatda ona hansı yerləşməni təyin etməli olduğumuzu bilmirik. Hətta o, psixiki həyata ən güclü təsiri göstərsə belə, onda üzvi amil ən üstün mövqedədir.

Belə müzakirələr, cənablar, bir qədər quru alınmalıdır. Onların daha təsirli tətbiqlərini etmək üçün klinikaya müraciət edək. Bilirsiniz ki, histeriya və məcburiyyət nevrozu transfer nevrozları qrupunun iki əsas nümayəndəsidir. Histeriyada libidonun ilkin insest cinsi obyektlərə doğru regressiyası mövcuddur və bu, tamamilə qanunauyğun olsa da, cinsi təşkilatın daha əvvəlki mərhələsinə doğru regressiya demək olar ki, yoxdur. Əvəzində, histeriya mexanizmində əsas rol sıxışdırmaya düşür. Əgər bu nevroza dair indiyə qədər əldə etdiyimiz təsdiqlənmiş bilikləri bir konstruksiyayla tamamlamağa icazə verirsinizsə, vəziyyəti aşağıdakı kimi təsvir edə bilərəm: Hissəvi həvəslərin cinsiyyət orqanlarının üstünlüyü altında birləşməsi baş tutmuşdur, lakin onların nəticələri şüurla əlaqəli olan şüuröncəsi sisteminin müqaviməti ilə qarşılaşır. Cinsiyyət orqanlarının təşkilatı şüursuzluq üçün etibarlı sayılır, şüuröncəsi üçün isə eyni dərəcədə etibarlı deyil və şüuröncəsi tərəfindən bu rəddetmə, cinsiyyət orqanlarının üstünlüyündən əvvəlki vəziyyətlə müəyyən oxşarlıqları olan bir mənzərə yaradır. Lakin bu, tamamilə başqa bir şeydir. — İki libido regressiyasından cinsi təşkilatın daha əvvəlki fazasına doğru olanı çox daha nəzərə çarpanıdır. Histeriyada bu olmadığından və nevrozlar haqqında bütün baxışlarımız hələ də çox vaxt histeriyanın tədqiqatının təsiri altında qaldığından (zaman baxımından bu tədqiqat əvvəl gəlmişdir), libido regressiyasının əhəmiyyəti bizə sıxışdırmanın əhəmiyyətindən çox sonra aydın olmuşdur. Histeriya və məcburiyyət nevrozundan başqa narsisistik nevrozları da nəzərlərimizə daxil edə bildiyimiz zaman, baxış nöqtələrimizin daha genişləndirilmələrə və yenidən qiymətləndirilmələrə məruz qalacağını gözləyək.

Məcburiyyət nevrozunda əksinə olaraq, libidonun sado-anal təşkilatın əvvəlki mərhələsinə geri qayıtması ən nəzərəçarpan və simptomların ifadə edilməsində həlledici olan faktordur. Sevgi təkanı o zaman sadist təkan kimi maskalanmalıdır. Zorlayıcı təsəvvür: «Mən səni öldürmək istəyirəm», əslində, müəyyən, lakin təsadüfi deyil, zəruri əlavələrdən təmizləndikdə, başqa bir şey deyil, yalnız «Mən səni sevgi ilə həzz almaq istəyirəm» deməkdir. Eyni zamanda bir obyekt geri qayıtmasının baş verdiyini, yəni bu təkanların yalnız ən yaxın və ən çox sevilən şəxslərə aid olduğunu nəzərə alsaq, bu zorlayıcı təsəvvürlərin xəstədə yaratdığı dəhşəti və onların onun şüurlu qavrayışına qarşı çıxan qəribəliyini təsəvvür edə bilərsiniz. Lakin sıxışdırma da bu nevrozların mexanizmində böyük rol oynayır; bu mexanizmi bizim kimi qısa bir girişdə aydınlaşdırmaq asan deyil. Sıxışdırma olmadan libidonun geri qayıtması heç vaxt nevroz yaratmaz, əksinə, sapqınlığa (perversiyaya) səbəb olar. Bundan belə nəticə çıxarmaq olar ki, sıxışdırma nevroza ən çox xas olan və onu ən yaxşı tərifi edən prosesdir. Bəlkə də bir gün sizə sapqınlıqların mexanizmi haqqında bildiklərimizi nümayiş etdirmək imkanı taparam və onda görəcəksiniz ki, burada da heç nə insanın asanlıqla qurmaq istədiyi qədər sadə deyil.

Möhtərəm cənablar! Məncə, libidonun fiksasiyası və geri qayıtması haqqında yeni dinlədiyiniz bu izahatlarla ən tez barışacaqsınız, əgər onları nevrozların etiologiyasının araşdırılması üçün hazırlıq kimi qəbul etsəniz. Bu mövzuda sizə yalnız bir məlumat vermişəm, yəni insanlara libidonu qane etmək imkanı əlindən alındıqda, mənim ifadəm ilə desək, «məhrumetmə» baş verdikdə, onlar nevroz xəstəliyinə tutulurlar və onların simptomları məhz ödənməmiş həzzin əvəzidir. Təbii ki, bu o demək deyil ki, libidinal həzzin hər bir məhrumetməsi ona məruz qalan hər kəsi nevrozlu edir, yalnız odur ki, araşdırılan bütün nevroz hallarında məhrumetmə amilinin mövcudluğu aşkar edilə bilmişdir. Deməli, bu hökm geri çevrilə bilməz. Həmçinin başa düşmüş olacaqsınız ki, bu iddia nevrozların etiologiyasının bütün sirrini açmağı deyil, yalnız vacib və zəruri bir şərti önə çıxarmağı nəzərdə tuturdur.

İndi artıq bu cümlənin daha sonra müzakirəsi üçün, məhrumiyyətin təbiətinəmi, yoxsa ona məruz qalan şəxsin xüsusiyyətlərinəmi riayət etmək lazım gəldiyini bilmirik. Məhrumiyyət nadir hallarda tam və mütləq olur; patoloji təsirli olması üçün, o, yəqin ki, fərdin yalnız ona tələb etdiyi və yalnız ona qadir olduğu həzz təmin etmə yoluna aid olmalıdır. Ümumiyyətlə, libidinal həzzdən məhrum olmağı, ondan xəstələnmədən dözə biləcəyimiz çoxlu yollar var. Əvvəla, belə bir məhrumiyyəti zərərsiz şəkildə öz üzərinə götürə bilən insanları tanıyırıq; onlar xoşbəxt deyillər, həsrətdən əziyyət çəkirlər, lakin xəstə olmurlar. Sonra nəzərə almalıyıq ki, məhz cinsi həvəs tələbləri, belə desəm, son dərəcə plastikdir. Onlar bir-birinin yerinə keçə bilər, biri digərinin intensivliyini öz üzərinə götürə bilər; əgər birinin həzz təmin etməsi reallıq tərəfindən rədd edilibsə, digərinin həzz təmin etməsi tam kompensasiya təklif edə bilər. Onlar bir-birinə, maye ilə dolu, bir-biri ilə əlaqəli kanallar şəbəkəsi kimi davranır və bu, genital üstünlüyə tabe olmalarına baxmayaraq, belə bir təsəvvürü uzlaşdırmaq heç də asan deyil. Bundan əlavə, cinsəlliyin hissəvi həvəsləri, eləcə də onlardan birləşdirilmiş cinsi tələblər, obyektlərini dəyişdirmək, onu başqası, yəni daha asan əlçatan olanı ilə əvəz etmək üçün böyük qabiliyyət göstərir; bu yerdəyişmə qabiliyyəti və surroqatları qəbul etməyə hazır olmaq, məhrumiyyətin patoloji təsirinə güclü şəkildə qarşı çıxmalıdır. Məhrumiyyət nəticəsində xəstələnməyə qarşı qoruyucu proseslər arasında biri xüsusi mədəni əhəmiyyət qazanmışdır. Bu proses, cinsi tələbin hissəvi həzz və ya çoxalma həzzinə yönəldilmiş məqsədini tərk etməsi və tərk edilmiş məqsədlə genetik olaraq əlaqəli olan, lakin özü artıq cinsi deyil, sosial adlandırılmalı olan başqa bir məqsədi qəbul etməsindən ibarətdir. Biz bu prosesi “sublimasiya” adlandırırıq və bu zaman sosial məqsədləri, əslində eqoist olan cinsi məqsədlərdən daha yüksək tutan ümumi qiymətləndirməyə tabe oluruq. Sublimasiya, əslində, cinsi tələblərin digər qeyri-cinsi tələblərə söykənməsinin xüsusi bir halıdır. Biz başqa bir kontekstdə ondan yenidən danışmalı olacağıq.

İndi sizdə, məhrumiyyətin bu vasitələrin hamısı ilə dözülərək əhəmiyyətsizliyə endirildiyi təəssüratı yaranacaq. Lakin yox, o, öz patoloji gücünü saxlayır. Qarşı tədbirlər ümumiyyətlə kifayət etmir. İnsanların orta hesabla öz üzərinə götürə biləcəyi təmin edilməmiş libido miqdarı məhduddur. Libidonun plastikliyi və ya sərbəst hərəkətliliyi heç də hamıda tam qorunub-saxlanmır və sublimasiya həmişə libidonun yalnız müəyyən bir hissəsini həll edə bilər, sublimasiya qabiliyyətinin bir çox insana yalnız az miqdarda verildiyini nəzərə almasaq belə. Bu məhdudiyyətlər arasında ən önəmlisi aydın şəkildə libidonun hərəkətliliyi ilə bağlı olanıdır, çünki o, fərdin qane edilməsini çox az sayda məqsəd və obyektin əldə edilməsindən asılı edir. Yalnız onu yadda saxlayın ki, qüsurlu libido inkişafı erkən təşkilatlanma və obyekt axtarışı mərhələlərinə çox geniş, bəlkə də çoxsaylı libido fiksasiyaları buraxır ki, bunlar adətən real qane edilməyə qadir deyillər; beləliklə, siz libido fiksasiyasında xəstəliyin yaranmasına qane edilməməklə birləşən ikinci güclü amili tanıyacaqsınız. Sxematik qısaltda siz bunu belə ifadə edə bilərsiniz ki, libido fiksasiyası nevrozların etiyologiyasında dispozisiyalı, daxili amili, qane edilməməklə isə təsadüfi, xarici amili təmsil edir.

Burada sizə tamamilə lazımsız bir mübahisədə tərəf tutmamağınız barədə xəbərdarlıq etmək fürsətindən istifadə edirəm. Elmi fəaliyyətdə həqiqətin bir hissəsini götürmək, onu bütünün yerinə qoymaq və indi onun xeyrinə, heç də az doğru olmayan qalan hissəyə qarşı mübarizə aparmaq çox yaygındır. Bu yolla psixoanalitik hərəkatdan bir neçə cərəyan artıq ayrılmışdır; onlardan biri yalnız eqoist həvəsləri tanıyır, cinsi olanları isə inkar edir, digəri isə yalnız real həyat vəzifələrinin təsirini yüksək qiymətləndirir, lakin fərdi keçmişin təsirini nəzərdən qaçırır və s. İndi burada oxşar bir qarşıdurma və mübahisə sualı üçün fürsət yaranır: Nevrozlar ekzogen və ya endogen xəstəliklərdir, müəyyən bir konstitusiyanın qaçılmaz nəticəsi və ya müəyyən zərərli (travmatik) həyat təəssüratlarının məhsulu, xüsusilə: onlar libido fiksasiyası (və digər cinsi konstitusiya) və ya məhrumiyyətin təzyiqi tərəfindən yaradılırlar? Bu dilemma mənə, sizə təqdim edə biləcəyim başqa bir dilemma qədər belə ağıllı görünmür: Uşaq ata tərəfindən döllənmə və ya ana tərəfindən hamiləlik yolu ilə? Hər iki şərt eyni dərəcədə zəruridir, siz haqlı olaraq belə cavab verəcəksiniz. Neyrozların yaranmasında əlaqə, tamamilə eyni olmasa da, çox oxşardır. Yaranma səbəblərinin nəzərdən keçirilməsində nevroz xəstəliklərinin halları bir sıra təşkil edir; bu sıra daxilində hər iki amil — cinsi konstitusiya və təcrübə, və ya istəsəniz: libido fiksasiyası və məhrumiyyət — elə təmsil olunur ki, biri artdıqda digəri azalır. Sıranın bir ucunda, sizin qətiyyətlə deyə biləcəyiniz ekstremal hallar durur: Bu insanlar öz qəribə libido inkişafları nəticəsində mütləq xəstələnmiş olacaqdılar, nə təcrübə yaşamış olsalar da, həyat onları nə qədər qoruyub saxlamış olsa da. Digər ucunda isə, əksinə, həyat onları bu və ya digər vəziyyətə salmasaydı, xəstəlikdən mütləq qurtulacaqlarını düşünməli olduğunuz hallar durur. Sıra daxilindəki hallarda meyilverici cinsi konstitusiyanın çoxu və ya azı, zərərli həyat tələblərinin azı və ya çoxu ilə üst-üstə düşür. Onların cinsi konstitusiyası, belə təcrübələr yaşamamış olsaydılar, onlara nevroz gətirməzdi; və bu təcrübələr, libido münasibətləri başqa olsaydı, onlara travmatik təsir göstərməzdi. Bu sırada meyilverici amillərə müəyyən dərəcədə əhəmiyyət üstünlüyü tanımağı bəlkə qəbul edə bilərəm, lakin bu təmkin də sinirliyin sərhədlərini nə qədər geniş müəyyən etmək istədiyinizdən asılıdır.

Cənablar! Mən sizə bu kimi sıraları əlavə sıralar adlandırmağı təklif edirəm və daha belə sıralar qurmaq üçün səbəb tapacağımıza sizi hazırlayıram.

Libidonun müəyyən istiqamətlərə və obyektlərə yapışmasındakı inadkarlıq, demək olar ki, libidonun yapışqanlığı, bizə tamamilə naməlum olan asılılıqları, etiologiya üçün əhəmiyyəti olan müstəqil, fərdi dəyişkən bir amil kimi görünür.

Onun nevrozların etiologiyası üçün əhəmiyyətini artıq heç vaxt kiçik görməyəcəyik. Lakin bu əlaqənin daxili dərinliyini də həddindən artıq qiymətləndirməməliyik. Libidonun belə bir “yapışqanlığı” — naməlum səbəblərdən — çoxsaylı şəraitdə normal insanlarda da baş verir və müəyyən mənada nevrotiklərin əksi olan şəxslərdə, yəni sapqınlarda, həlledici amil kimi aşkarlanır. Psixoanaliz dövründən əvvəl belə (Binet) məlum idi ki, sapqınların anamnezində çox vaxt qeyri-adi həvəs istiqaməti və ya obyekt seçimi haqqında çox erkən təəssürat üzə çıxır və şəxsin libidosunun təəssürata ömür boyu yapışıb qalmasına səbəb olur. Bu təəssüratın libido üzərində belə intensiv cazibə yaratmağa nəyin qadir olduğunu çox vaxt söyləmək mümkün deyil. Sizə bu cür öz müşahidəmə əsaslanan bir halı danışmaq istəyirəm. Bu gün qadının cinsiyyət orqanı və digər bütün qıcıqlandırıcıları ona heç nə deməyən, yalnız müəyyən formadakı ayaqqabılı ayaq tərəfindən qarşıdurulmaz cinsi oyanmaya salına bilən bir kişi, libidosunun fiksasiyasında həlledici rol oynayan altı yaşındakı bir hadisəni xatırlayır. O, ingilis dili dərsi aldığı müəllimənin yanındakı taburetdə oturmuşdu. Müəllimə, yaşlı, quru, çirkin, gözləri mavi və burnu yuxarı qalxmış bir qız idi; həmin gün ayağı ağrıdığından, kadifə terliklə örtülmüş ayağını yastıq üzərində uzatmışdı; ayağı isə ən incə şəkildə örtülmüşdü. O vaxt müəllimənin ayağında gördüyü belə cılız, damarlı ayaq, pubertet dövründə normal cinsi fəaliyyətə utancaq cəhddən sonra onun yeganə cinsi obyektinə çevrildi və ingilis müəlliməsinin tipini xatırladan digər cəhətlər də bu ayağa əlavə edildikdə, kişi müqavimətsiz şəkildə ona cəlb olunurdu. Lakin libidosunun bu fiksasiyası nəticəsində kişi nevrotik deyil, sapqın, bizim dediyimiz kimi, ayaq fetişisti oldu. Deməli, libidonun həddindən artıq, üstəlik, erkən fiksasiyası nevrozların yaranması üçün zəruri olsa da, onun təsir dairəsi nevroz sahəsindən xeyli genişdir. Bu şərt də, əvvəl qeyd olunan məhrumiyyət kimi, tək başına həlledici deyil.

Nevrozların səbəblənməsi problemi beləliklə mürəkkəbləşir. Həqiqətən də, psixoanalitik araşdırma bizə etioloji sıramızda nəzərə alınmayan yeni bir amillə tanış edir və bu amili ən yaxşı şəkildə, indiyə qədərki rifahları nevroz xəstəliyi ilə qəfildən pozulan hallarda tanımaq olar. Bu şəxslərdə mütəmadi olaraq istək tələblərinin qarşıdurmasının və ya, bizə adət etdiyimiz kimi, psixiki konfliktin əlamətləri tapılır. Şəxsiyyətin bir hissəsi müəyyən istəkləri təmsil edir, digər hissəsi isə buna qarşı çıxır və onları dəf edir. Belə bir konflikt olmadan nevroz yoxdur. Bu, ilk baxışda xüsusi bir şey kimi görünməyə bilər. Bilirsiniz ki, psixiki həyatımız daima konfliktlərlə hərəkətə gəlir və onların qərarını verməli oluruq. Deməli, belə bir konfliktin patoqen olması üçün xüsusi şərtlər yerinə yetirilməlidir. Bu şərtlərin nə olduğunu, bu patoqen konfliktlərin hansı psixiki qüvvələr arasında baş verdiyini və konfliktin digər səbəb amilləri ilə necə əlaqəli olduğunu soruşa bilərik.

Bu suallara kifayət qədər cavab verə biləcəyimi ümid edirəm, hətta cavablar sxematik olaraq qısaldılmış olsa belə. Konflikt, təmin olunma imkanı itən libidonun indi başqa obyektlər və yollar axtarmağa məcbur qalması nəticəsində, məhrumiyyət tərəfindən qızışdırılır. Onun şərti odur ki, bu digər yollar və obyektlər şəxsiyyətin bir hissəsində narazılıq doğursun, belə ki, ilkin mərhələdə yeni doyum üsulunu mümkünsüz edən bir veto (qadağa) verilsin. Buradan, sonradan izləyəcəyimiz simptom formalaşmasına gedən yol davam edir. Rədd edilmiş libidinal tələblər, müəyyən dolambaçlı yollarla özünü təsdiqləməyi bacarırlar, lakin bu, müəyyən təhriflər və yumşaltmalarla etiraza cavab vermədən baş vermir. Dolambaçlı yollar simptom formalaşmasının yollarıdır, simptomlar isə məhrumiyyət faktı tərəfindən zəruri edilmiş yeni və ya əvəzedici doyumdur.

Psixiki konfliktin əhəmiyyətini başqa bir ifadə ilə də vurğulamaq olar: xarici məhrumiyyətə, onun patoqen təsir göstərməsi üçün daxili məhrumiyyət də əlavə edilməlidir. Xarici və daxili məhrumiyyət təbii ki, müxtəlif yollar və obyektlərə aid olur. Xarici məhrumiyyət doyumun bir imkanını götürür, daxili məhrumiyyət isə konfliktin başladığı digər bir imkanı istisna etmək istəyir. Bu cür təsvirə üstünlük verirəm, çünki o, gizli bir məna daşıyır. Belə ki, o, insan inkişafının qədim dövrlərində daxili maneələrin real xarici maneələrdən qaynaqlandığı ehtimalına işarə edir.

Lakin libidinal həvəsə qarşı etirazı irəli sürən, patoloji münaqişədəki digər tərəfi təşkil edən qüvvələr hansılardır? Ümumiyyətlə desək, bunlar cinsi olmayan həvəs qüvvələridir. Biz onları “Mən həvəsləri” adlandırırıq; transfer nevrozlarının psixoanalizi onların daha da təhlil edilməsi üçün bizə yaxşı bir yol açmır, biz onları yalnız analizin qarşısına çıxan müqavimətlər vasitəsilə nisbətən tanıya bilirik. Deməli, patoloji münaqişə Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslər arasındakı münaqişədir. Bir çox hallarda belə görünür ki, bu, müxtəlif, təmiz cinsi meyllər arasındakı münaqişə də ola bilər; lakin əslində bu eyni şeydir, çünki münaqişədə olan iki cinsi təşəbbüsdən biri həmişə, belə desək, Mənə uyğun olan, digəri isə Mənin müdafiəsini qıcıqlandırandır. Beləliklə, münaqişə Mən ilə cinsəllik arasındakı münaqişə olaraq qalır.

Cənablar! Psixoanaliz cinsi həvəslərin məhsulu kimi psixiki hadisəni tələb etdiyi zaman, tez-tez və çox vaxt, qəzəbli bir müdafiə ilə ona qarşı çıxılır və deyilirdi ki, insan yalnız cinsəllikdən ibarət deyil, ruh həyatında cinsi olanlardan başqa digər həvəslər və maraqlar da var, “hər şeyi” cinsəllikdən çıxarmaq olmaz və s.

Yaxşı, bəzən öz rəqiblərinin fikri ilə razılaşmaq da çox xoşdur. Psixoanaliz heç vaxt cinsi olmayan həvəs qüvvələrinin də olduğunu unutmadı; o, cinsi həvəslərin Mən həvəslərindən kəskin ayrılması üzərində quruldu və hər bir etiraz qarşısında iddia etdi ki, nevrozlar cinsəllikdən yaranmır, əksinə, Mən ilə cinsəllik arasındakı münaqişədən qaynaqlanır. O, Mən həvəslərinin mövcudluğunu və ya əhəmiyyətini inkar etmək üçün heç bir düşünülə bilən səbəbə malik deyil, eyni zamanda xəstəlikdə və həyatda cinsi həvəslərin rolunu izləyir. Yalnız onun taleyi birincili olaraq cinsi həvəslərlə məşğul olmaq oldu, çünki bu həvəslər transfer nevrozları vasitəsilə dərkə ən asan əlçatan oldular və başqalarının diqqətdən kənarda qoyduqlarını öyrənmək ona düşdü.

O, şəxsiyyətin qeyri-seksual hissəsi ilə psixoanalizin heç maraqlanmadığı da doğru deyil. Əksinə, Mən ilə seksuallığın ayrılması bizə xüsusi aydınlıqla göstərdi ki, Mən həvəsləri də əhəmiyyətli bir inkişaf mərhələsindən keçir; bu inkişaf nə libidodan tamamilə müstəqil deyil, nə də ona qarşı təsir göstərmədən baş verir. Biz Mən inkişafını libido inkişafından çox pis bilirik, çünki yalnız narsisistik nevrozların tədqiqi Mənin quruluşuna dair anlayış vəd edir. Lakin Ferenczinin Mənin inkişaf mərhələlərini nəzəri olaraq qurmağa yönəlmiş əhəmiyyətli cəhdi artıq mövcuddur və ən azı iki nöqtədə bu inkişafı qiymətləndirmək üçün möhkəm əsaslar qazanmışıq. Biz heç vaxt belə düşünmürük ki, bir fərdin libidinal maraqları əvvəlcədən onun özünü qoruma maraqları ilə ziddiyyət təşkil edir; əksinə, Mən hər mərhələdə özünün cari seksual təşkilatı ilə uyğun qalmağa və ona tabe olmağa çalışacaq.

Libido inkişafında ayrı-ayrı fazaların ayrılması ehtimal ki, müəyyən edilmiş proqrama tabedir; lakin bu prosesin Mən tərəfindən təsirlənə biləcəyi inkar edilməz və Mən ilə libidonun inkişaf fazaları arasında müəyyən bir paralelizm, müəyyən bir uyğunluq da nəzərdə tutulmuş ola bilər; hətta bu uyğunluğun pozulması patoloji bir amil yarada bilər. Bizim üçün vacib nöqtə ondan ibarətdir ki, Mən necə davranır, əgər onun libidosu inkişafının bir nöqtəsində güclü bir fiksasiya buraxırsa. O, bunu qəbul edə bilər və onda müvafiq dərəcədə pervers və ya, eyni məna daşıyan, uşaq xarakterli olar. Lakin o, libidonun bu fiksasiyasına qarşı imtinakar davrana bilər və onda Mən, libidonun fiksasiyaya uğradığı yerdə sıxışdırma tətbiq edir.

Bu yolla biz nevrozların etiologiyasının üçüncü amilinin, yəni konflikt meylinin, libido inkişafından olduğu qədər Mən inkişafından da asılı olduğu qənaətinə gəlirik. Beləliklə, nevrozların səbəblərinə dair anlayışımız tamamlandı. Əvvəlcə ən ümumi şərt olaraq məhrumiyyət, sonra libidonun onu müəyyən istiqamətlərə yönəldən fiksasiyası və üçüncü olaraq, belə libido qıcıqlarını rədd etmiş Mən inkişafından irəli gələn konflikt meyli. Vəziyyət, yəqin ki, mənim çıxışlarımın gedişində sizə göründüyü qədər qarışıq və çətin anlaşılan deyil. Lakin, əlbəttə, biz hələ də işimizin bitmədiyini görəcəyik. Biz hələ bir şeyi əlavə etməli və artıq məlum olan bir şeyi daha da parçalamalıyıq.

Mən inkişafının konflikt formalaşmasına və beləliklə nevrozların yaranmasına təsirini sizə nümayiş etdirmək üçün, tamamilə uydurma olsa da, heç bir nöqtədə ehtimaldan kənara çıxmayaq bir nümunə göstərmək istəyirəm. Mən bunu Nestroyun farsının başlığına uyğun olaraq, “Yer səviyyəsində və birinci mərtəbədə” xarakteristikası ilə təqdim edəcəyəm.

“mərtəbə” ilə təchiz edilmişdir. Yer səviyyəsində qapıçı, birinci mərtəbədə isə ev sahibi, varlı və əsilzadə bir kişi yaşayır. Hər ikisinin uşaqları var və biz fərz edək ki, ev sahibinin qızına, proletar uşaqla nəzarətsiz oynamağa icazə verilir. Bu halda uşaqların oyunlarının yaramaz, yəni cinsi xarakter alması, “ata və ana” oynaması, bir-birlərinin intim fəaliyyətlərini müşahidə etməsi və cinsiyyət orqanlarını qıcıqlandırması çox asanlıqla baş verə bilər. Beş və ya altı yaşında olmasına baxmayaraq, böyüklərin cinsəlliyindən bir çox şeyi müşahidə edə bilmiş qapıçının qızının, bu prosesdə başdançıxaran rolunu üstlənməsi mümkündür. Bu təcrübələr, uzun müddət davam etməsələr belə, hər iki uşaqda müəyyən cinsi həyəcanları aktivləşdirmək üçün kifayətdir; bu həyəcanlar, ortaq oyunların dayandırılmasından sonra bir neçə il ərzində masturbasiya kimi özünü göstərir. Ortak cəhətlər budur; lakin son nəticə hər iki uşaqda çox fərqli olacaq. Qapıçının qızı masturbasiyanı təxminən menstruasiyanın başlanğıcına qədər davam etdirəcək, sonra onu çətinlik çəkmədən tərk edəcək, bir neçə il sonra bir sevgili tapacaq, bəlkə də bir uşaq sahibi olacaq və bəlkə də populyar bir sənətçi kimi tanınan, aristokrat kimi sona çatan müxtəlif həyat yollarından birini seçəcək. Ehtimal ki, onun taleyi daha az parlaq olacaq, lakin hər halda, cinsəlliyinin vaxtından əvvəl təzahürü ilə zədələnmədən, nevrozdan azad olaraq həyatını yaşayacaq. Ev sahibinin qızının taleyi isə fərqlidir. O, uşaq ikən, erkən yaşda, bir şeyi yanlış etdiyinə dair qəribə bir hissə yiyələcək, qısa müddət sonra, bəlkə də ağır mübarizədən sonra masturbasiya ilə təmin olunmağı tərk edəcək, lakin yenə də təbiətində bir basıqlıq saxlayacaq. Gənclik illərində insan cinsi əlaqələri haqqında bir şey öyrənməli olduğu zaman, izah olunmayan bir iyrəncliklə onlardan uzaqlaşacaq və cahil qalmaq istəyəcək. Ehtimal ki, o, indi yenidən ortaya çıxan və dəf etmək mümkün olmayan masturbasiya tələbinə məruz qalacaq, bundan şikayət etməyə cəsarət edə bilmədiyi bir vəziyyət yaradacaq.

Bir qadın kimi bir kişiyə xoş gəlməli olduğu illərdə, nevroz onun içində partlayacaq və onu evlilik və həyat ümidindən məhrum edəcək. Əgər psixoanaliz vasitəsilə bu nevrozun mahiyyətini anlamaq mümkün olarsa, məlum olacaq ki, bu tərbiyəli, ağıllı və yüksək məqsədlər güdən qız, cinsi həyəcanlarını tamamilə sıxışdırıb; lakin bu həyəcanlar, onun şüursuzluğunda, uşaqlıq dostu ilə yaşadığı acınacaqlı təcrübələrə bağlı qalır.

Hər iki taleyin eyni təcrübəyə baxmayaraq fərqli olması, birinin Mənində digərində baş verməyən bir inkişaf keçirməsindən irəli gəlir. Qapıçının qızına cinsi fəaliyyət, uşaqlıq dövründə olduğu kimi, sonradan da eyni dərəcədə təbii və qeyri-şərti görünmüşdür. Ev sahibinin qızı isə tərbiyənin təsirini yaşayıb və onun tələblərini qəbul etmişdir. Onun Məni, ona verilən təşviqlərdən qadın təmizliyi və ehtiyacsızlığı ideallarını formalaşdırıb; bu ideallarla cinsi fəaliyyət uzlaşmır; onun intellektual təhsili, ona təyin edilmiş qadın roluna olan marağını aşağı salmışdır. Mənin bu daha yüksək əxlaqi və intellektual inkişafı sayəsində o, cinsəlliyinin tələbləri ilə münaqişəyə düşmüşdür.

Bu gün Mən inkişafının ikinci bir nöqtəsində dayanmaq istəyirəm; həm bəzi uzaqgörən perspektivlərə görə, həm də ona görə ki, aşağıdakılar Mən həvəslərini cinsi həvəslərdən ayıran, bizim tərəfimizdən sevilən, kəskin və öz-özlüyündə aydın olmayan ayrımı əsaslandırmaq üçün uyğundur. Hər iki inkişafın, Mənin və libidonun qiymətləndirilməsində, indiyə qədər çox da nəzərə alınmayan bir baxış bucağını önə çıxarmalıyıq. Əslində hər ikisi irsdir, insanlığın ilkin dövrlərindən başlayaraq çox uzun zaman müddətində qət etdiyi inkişafın qısaltdılmış təkrarlarıdır. Libido inkişafının bu filogenetik mənşəyini, məncə, asanlıqla görmək olar. Xatırlayın ki, bir heyvan sinfində cinsiyyət orqanı ağızla ən sıx əlaqəyə girmiş, digərində isə ifrazat orqanından ayrılmaz vəziyyətdədir, daha başqalarında isə hərəkət orqanlarına bağlanmışdır; bu cür məsələləri siz W. Bölschenin dəyərli kitabında cazibədar şəkildə təsvir olunmuş tapacaqsınız. Heyvanlarda, demək olar ki, cinsi təşkilata aid bütün sapqınlıq növlərinin donub qaldığını görürük. Yalnız insanlarda filogenetik baxış bucağı, əsasən irsi olan şeyin fərdi inkişafda yenidən qazanılması faktı ilə qismən örtülür; bu, ehtimal ki, həmin şərtlərin hələ də davam etməsi və vaxtilə qazanmağa məcbur etdiyi kimi, hər bir fərdə təsir göstərməsi səbəbindən baş verir. Mən belə demək istəyirəm ki, onlar vaxtilə yaradıcı şəkildə təsir göstərmişdilər, indi isə oyadıcı şəkildə təsir göstərirlər. Bundan əlavə, şübhəsizdir ki, əvvəlcədən müəyyən edilmiş inkişafın gedişi hər bir fərddə hazırkı kənar təsirlərlə pozula və dəyişdirilə bilər. Lakin insanlığa belə bir inkişafı zorla qəbul etdirən və bu gün də eyni istiqamətdə təzyiqini saxlayan gücü biz tanıyırıq; bu yenə də reallığın məhrumiyyətidir, ya da ona düzgün böyük adını versək, həyatın qayğısıdır: Ἀνάγκη (Ananke). O, sərt bir tərbiyəçi olmuşdur və bizdən çox şey yaratmışdır. Nevrotiklər, bu sərtliyin pis nəticələr verdiyi uşaqlar qrupuna aiddir, lakin bu, hər bir tərbiyədə riskə atılmağa dəyər. — Həyat qayğısının inkişafın hərəkətverici qüvvəsi kimi belə qiymətləndirilməsi, əgər belələri sübut edilə bilərsə, bizi “daxili inkişaf meyilləri”nin əhəmiyyətinə qarşı çıxmağa məcbur etmir.

İndi isə çox diqqətəlayiqdir ki, cinsiyyət həvəsləri və özünü qoruma həvəsləri real zərurətə qarşı eyni şəkildə davranmırlar. Özünü qoruma həvəsləri və onlarla əlaqədar olan hər şey daha asan tərbiyə olunur; onlar erkən yaşda zərurətə tabe olmağı və inkişaflarını reallığın göstərişlərinə uyğun qurmağı öyrənirlər. Bu, başa düşüləndir, çünki onlar ehtiyac duyduqları obyektləri heç bir başqa yolla əldə edə bilməzlər; bu obyektlər olmadan fərd məhv olmalıdır. Cinsi həvəslərin tərbiyəyə tabe olması daha çətindir, çünki əvvəllər onlar obyekt ehtiyacını bilmirlər. Onlar, bir növ, digər bədən funksiyalarına parazit kimi yapışdıqları və öz bədənində avtoerotik şəkildə təmin olunduqları üçün, real ehtiyacın tərbiyəvi təsirindən ilkin mərhələdə uzaq qalırlar və insanlarda çox vaxt müxtəlif baxımdan bütün həyat boyu davam edən bu özbaşınalıq, təsirsizlik, bizim “anlamazlıq” adlandırdığımız xarakterlərini qoruyub saxlayırlar. Gənc şəxsin tərbiyəyə tabe olması adətən onun cinsi ehtiyacları son gücündə oyandığı zaman bitir. Tərbiyəçilər bunu bilirlər və ona uyğun hərəkət edirlər; lakin bəlkə psixoanalizin nəticələri onları tərbiyənin əsas diqqətini, körpəlik dövründən başlayaraq, ilk uşaqlıq illərinə yönəltməyə inandırar. Kiçik insan çox vaxt dörd və ya beş yaşında artıq formalaşmış olur və sonradan yalnız tədricən özündə artıq mövcud olan şeyləri üzə çıxarır.

Hər iki həvəs qrupu arasındakı qeyd olunan fərqin tam mənasını dəyərləndirmək üçün, biz uzağa getməli və iqtisadi adlandırılmağa layiq olan nəzəriyyələrdən birini tətbiq etməliyik. Biz bununla psixoanalizin ən vacib, lakin təəssüf ki, ən qaranlıq sahələrindən birinə qədəm qoyuruq. Biz ruhi aparatımızın işində əsas məqsədin olub-olmadığını sual edirik və ilk yaxınlaşmada cavab veririk ki, bu məqsəd həzz qazanmağa yönəlib. Görünür, bizim bütün ruhi fəaliyyətimiz həzz əldə etməyə və xoşagəlməzlikdən qaçmağa yönəlib və o, avtomatik olaraq həzz prinsipi ilə tənzimlənir. İndi biz dünyada hər şeyin həzz və xoşagəlməzliyin yaranma şərtlərinin nə olduğunu bilmək istərdik, lakin bizdə məhz bu çatışmır. Yalnız bunu iddia etməyə cəsarət etmək olar ki, həzz nə isə şəkildə ruhi aparatda hökm sürən qıcıq miqdarının azalması, aşağı düşməsi və ya sönməsi ilə bağlıdır, xoşagəlməzlik isə onun artması ilə bağlıdır. İnsana verilən ən intensiv həzzin tədqiqi...

... artıq əlçatan olan, cinsi aktın icrası zamanı həzz, bu məsələyə dair az şübhə buraxır. Belə həzz prosesləri psixi oyanma və ya enerjinin miqdarlarının taleyindən ibarət olduğuna görə, bu növ nəzərləri iqtisadi adlandırırıq. Görürük ki, psixi aparatın vəzifəsini və fəaliyyətini həzz qazanmağın vurğulanmasından başqa, daha ümumi və fərqli şəkildə təsvir edə bilərik. Deyə bilərik ki, psixi aparat xaricdən və daxildən ona yaxınlaşan qıcıq miqdarlarını, oyanma ölçülərini idarə etmək və onlardan qurtulmaq məqsədinə xidmət edir. Cinsi həvəslərin inkişafının əvvəlində də, sonunda da həzz qazanmağa çalışdığı aydındır; onlar bu ilkin funksiyanı dəyişməz saxlayırlar. Eyni şeyi əvvəllər digərləri, yəni Mən həvəsləri də istəyirdi. Lakin müəllim olan məcburiyyətin təsiri altında Mən həvəsləri tezliklə həzz prinsipini bir modifikasiya ilə əvəz etməyi öyrənirlər. Xoşagəlməzliyin qarşısını almaq vəzifəsi onlar üçün həzz qazanma vəzifəsi demək olar ki, bərabər dəyərdə qalxır; Mən anlayır ki, dərhal doyumdan imtina etmək, həzz qazanmanı təxirə salmaq, bir qədər xoşagəlməzliyə dözmək və müəyyən həzz mənbələrini ümumiyyətlə tərk etmək qaçılmazdır. Belə tərbiyə olunmuş Mən “ağıllı” olmuşdur, artıq həzz prinsipinin təsiri altında deyil, əslində həzz əldə etmək istəsə də, reallığa riayət edərək təmin edilmiş, lakin təxirə salınmış və azalmış həzzə yönələn reallıq prinsipinə tabe olur.

Həzz prinsipindən reallıq prinsipinə keçid Mənin inkişafındakı ən vacib irəliləyişlərdən biridir. Artıq bilirik ki, cinsi həvəslər Mənin inkişafının bu hissəsini gec və yalnız istəməyərək izləyirlər və sonra insanın cinsəlliyinin xarici reallıqla belə zəif əlaqə ilə kifayətlənməsinin onun üçün hansı nəticələr doğuracağını eşidəcəyik. İndi isə buraya aid olan bir qeydlə bitirək. Əgər insanın Məni libidoda olduğu kimi öz inkişaf tarixinə malikdirsə, onda “Mən geriləmələri”nin də olduğunu eşitdikdə təəccüblənməyəcəksiniz və Mənin əvvəlki inkişaf mərhələlərinə qayıdışının nevroz xəstəliklərində hansı rolu oynaya biləcəyini də bilmək istəyəcəksiniz.

23 / 28

XXIII. Mühazirə. Simptomların əmələgəlmə yolları

Hörmətli xanımlar və cənablar! Qeyri-mütəxəssis üçün xəstəliyin mahiyyətini təşkil edən simptomlardır və müalicə ona simtomların aradan qaldırılması kimi görünür. Həkim simptomları xəstəlikdən ayırmağa əhəmiyyət verir və deyir ki, simtomların aradan qaldırılması hələ xəstəliyin müalicəsi deyil. Lakin simtomlar aradan qaldırıldıqdan sonra xəstəlikdən qalan maddi şey yalnız yeni simtomlar yaratma qabiliyyətidir. Buna görə də, indi qeyri-mütəxəssisin mövqeyinə qoyaq və simtomların öyrənilməsini xəstəliyin dərk edilməsi ilə eyni mənalı sayaq.

Simptomlar — burada əlbəttə ki, psixi (və ya psixogen) simptomlardan və psixi xəstəlikdən bəhs edirik — ümumi həyat üçün zərərli və ya ən azı faydasız aktlardır; çox vaxt şəxs tərəfindən istəksizliklə şikayət edilir və onlarla bağlı xoşagəlməzlik və ya əziyyət hiss olunur. Onların əsas ziyanı, özünün sərf etdiyi psixi səydə və onların mübarizəsi nəticəsində zəruri olan əlavə səydədir. Bu iki xərclənmə, geniş miqyasda simptom yaranması zamanı şəxsin əlçatan psixi enerji baxımından qeyri-adi dərəcədə kasıblamasına və beləliklə, bütün vacib həyat vəzifələri qarşısında onun iflic olmasına səbəb ola bilər. Bu nəticə əsasən bu cür sərf olunan enerjinin miqdarından asılı olduğu üçün, siz asanlıqla qavrayırsınız ki, «xəstəlik» mahiyyətcə praktik bir anlayışdır. Lakin nəzəri mövqedən yanaşın və bu miqdarlardan imtina edin, onda asanlıqla deyə bilərsiniz ki, hamımız xəstə, yəni nevrotik, çünki simptom yaranması şərtləri normal insanlarda da aşkar edilə bilər.

Nevrotik simptomlar haqqında artıq bilirik ki, onlar yeni bir libido doyumuna qarşı qalxan münaqişənin nəticəsidir. Bir-birinə düşmən olan iki qüvvə simptomda yenidən qarşılaşır və simptom yaranmasının kompromisi ilə sanki barışırlar. Buna görə də simptom bu qədər müqavimət göstərir; o, hər iki tərəfdən saxlanılır. Həmçinin bilirik ki, münaqişənin tərəfdaşlarından biri, reallıq tərəfindən rədd edilmiş və doyum tapmamış libidodur, o, artıq doyumuna aparan başqa yollar axtarmalıdır. Əgər libido imtina edilmiş obyektin yerinə başqa bir obyekti qəbul etməyə hazır olsa belə, gerçəlik amansız qalarsa, nəhayət, o, regresiya yoluna düşməyə və artıq üstələmiş olduğu təşkilatlardan birində və ya əvvəllər tərk etdiyi obyektlərdən biri vasitəsilə doyum axtarmağa məcbur olacaq. Libido, inkişafının bu mərhələlərində geridə qoyduğu fiksasiya tərəfindən regresiya yoluna cəlb olunur.

İndi perversiya yolu nevroz yolundan kəskin şəkildə ayrılır. Əgər bu regresiya Mənin etirazını doğurmursa, nevroz da yaranmır və libido, artıq normal olmasa belə, hər hansı bir real doyum əldə edir. Lakin Mən, yalnız şüura deyil, həm də hərəkət innervasiyasına və beləliklə, psixi tələblərin reallaşdırılmasına aparan yollara malik olduğu üçün, bu regresiya ilə razılaşmırsa, onda münaqişə mövcuddur. Libido sanki kəsilib və həzz prinsipinin tələbinə uyğun olaraq, enerji yüklənməsinə axın tapa biləcəyi bir yerə qaçmağa çalışmalıdır. O, Məndən yayınmalıdır. Lakin Mən, onun indi regresiya yolu ilə keçdiyi inkişaf yolundakı fiksasiyalar belə bir yayınmaya icazə verir.

Mən onlara qarşı o vaxt sıxışdırma ilə özünü qorumuşdu. Libido geri axaraq bu sıxışdırılmış mövqeləri yükləndirərkən, Məndən və onun qanunlarından yayınıb, lakin eyni zamanda bu Mənin təsiri altında qazanılmış bütün tərbiyədən imtina etmişdir. Ona qaneetmə vədi verilən müddətcə idarəolunan idi; xarici və daxili imtinanın ikiqat təzyiqi altında itaətsizləşir və keçmişin daha yaxşı vaxtlarını xatırlayır. Əslində bu, onun dəyişməz xarakteridir. İndi libidonun enerjisini yüklənmə kimi ötürdüyü təsəvvürlər Şüursuz sisteminə aiddir və orada mümkün olan proseslərə, xüsusilə sıxlaşdırma və yerdəyişməyə tabedir. Bununla yuxu yaranması zamanı olan vəziyyətlərlə tamamilə eyni olan şərait yaradılır. Şüursuzda hazır olan, şüursuz bir arzu fantaziyasının yerinə yetirilməsi olan əsl yuxuya, senzura fəaliyyətini icra edən və onunla razılaşdıqdan sonra açıq yuxunun yaranmasına kompromis kimi icazə verən bir parça (şüuröncəsi) fəaliyyət ona tərəf gəlir; eynilə, şüursuzda libidonun nümayəndəliyi də şüuröncəsi Mənin gücü ilə hesablaşmalıdır. Məndə ona qarşı qalxmış etiraz, ona “qarşı-yüklənmə” kimi təqib edir və onu, eyni zamanda öz ifadəsi də ola bilən ifadəni seçməyə məcbur edir. Beləliklə, simptom, şüursuz libidinal arzunun yerinə yetirilməsinin çoxsaylı təhrif olunmuş törəməsi kimi yaranır; bir-birinə tamamilə zidd olan iki məna daşıyan, ustalıqla seçilmiş ikili mənalılıq. Yalnız bu sonuncu nöqtədə yuxu və simptom yaranması arasında fərq görmək olar, çünki yuxu yaranmasında şüuröncəsi niyyət yalnız yuxunu qorumaq, onu pozacaq heç nəyi şüura buraxmamaq istiqamətindədir; lakin o, şüursuz arzu təkanına kəskin bir “Xeyr, əksinə!” cavabı verməkdə israr etmir. O, daha dözümlü ola bilər, çünki yatanın vəziyyəti daha az təhlükəlidir. Reallığa çıxış yolu yalnız yuxu vəziyyəti ilə bağlanıb.

Görürsünüz ki, konflikt şəraitində libidonun yayınıb getməsi fiksasiyaların mövcudluğu ilə mümkün olur. Bu möhkəmlənmələrin regressiv yüklənməsi sıxışdırmadan yan keçməyə və libidonun boşalmasına — və ya qaneetməsinə — gətirib çıxarır; bu zaman kompromis şərtlərinə əməl edilməlidir. Şüursuz və köhnə möhkəmlənmələr vasitəsilə dolanaraq, libido nəhayət, son dərəcə məhdud və tanınmaz dərəcədə dəyişmiş real qaneetməyə nail olmuşdur. Bu son nəticəyə iki qeyd əlavə etməyə icazə verin. Birincisi, nəzərə alın ki, burada libido və Şüursuz bir tərəfdən, Mən, Şüur və Reallıq digər tərəfdən, əvvəldən heç də bir-birinə aid olmasalar da, nə qədər sıx bağlı görünür; ikincisi, mənim bildirdiyimə qulaq asın ki, burada deyilən və bundan sonra gələcək olan hər şey yalnız histerik nevrozdakı simptom yaranmasına aiddir.

Libido sıxışdırmaların qırılması üçün ehtiyac duyduğu fiksasiyaları harada tapır? Uşaq cinsəlliyinin fəaliyyətlərində və təcrübələrində, uşaqlıq dövründə tərk edilmiş hissəvi təşəbbüslərdə və tərk edilmiş obyektlərdə. Deməli, libido yenidən onlara qayıdır. Bu uşaqlıq dövrünün əhəmiyyəti ikili xarakter daşıyır; bir tərəfdən, uşağın doğuşdan gətirdiyi anadangəlmə quruluşda ilk dəfə özünü göstərən həvəs istiqamətləri orada formalaşmışdır, digər tərəfdən isə xarici təsirlər və təsadüfi təcrübələr nəticəsində onun digər həvəsləri ilk dəfə oyadılmış və aktivləşdirilmişdir. Mən düşünürəm ki, bu ikili bölgünü aparmaq haqqımız olduğuna şübhə yoxdur. Anadangəlmə quruluşun ifadəsi heç bir tənqidi şübhəyə məruz qalmır, lakin analitik təcrübə bizdən birbaşa uşaqlıq dövründəki təmamilə təsadüfi təcrübələrin libidoda fiksasiyalar buraxa biləcəyini qəbul etməyi tələb edir. Mən burada heç bir nəzəri çətinlik də görmürəm. Konstitusional quruluşlar şübhəsiz ki, keçmiş əcdadların təcrübələrinin nəticələridir, onlar da bir dəfə əldə edilmişdir; belə əldetmələr olmadan irsiyyət olmazdı.

Və belə irsiyyətə aparan əldetmələr bizim nəzərdən keçirdiyimiz nəsildə sona çatması mümkündürmü? Uşaq təcrübələrinin əhəmiyyəti, adətən edildiyi kimi, əcdadların təcrübələrinin və öz yetkinləşməsinin əhəmiyyəti qarşısında tamamilə nəzərə alınmamalı, əksinə, xüsusi bir qiymətləndirməyə layiq görülməlidir. Onlar tamamlanmamış inkişaf dövrünə düşdüyü üçün daha da ağırlıq kəsb edir və məhz bu səbəbdən travmatik təsir göstərməyə uyğundur. Rux və başqalarının inkişaf mexanikası haqqındakı işləri bizə göstərdi ki, hüceyrə bölünməsi prosesində olan toxum quruluşuna iynə batırılması ağır inkişaf pozğunluğuna səbəb olur. Eyni zədə, sürfəyə və ya hazır heyvana vurulsa, zərərsiz şəkildə qəbul edilərdi.

Yetkinin libido fiksasiyası, ki, biz onu nevrozların etioloji tənliyində konstitusional faktorun nümayəndəsi kimi daxil etmişik, indi bizim üçün iki əlavə məqama ayrılır: irsi quruluş və erkən uşaqlıq dövründə əldə edilmiş predispozisiya. Biz bilirik ki, öyrənən şəxsin simpatiyası sxemi etibarlıdır. Deməli, bu münasibətləri bir sxemdə ümumiləşdirək: Nevrozun səbəbləndirilməsi _ Predispozisiya + Təsadüfi təcrübə libido fiksasiyası (travmatik) Cinsəl konstitusiya Uşaq təcrübəsi (Prehistorik təcrübə)

İrsi cinsəl konstitusiya bizə quruluşların böyük müxtəlifliyini təqdim edir, bu da hansısa hissəvi həvəsin tək başına və ya digərləri ilə birlikdə xüsusi güclü quruluşda olmasından asılıdır. Cinsəl konstitusiya uşaq təcrübəsi faktoru ilə birlikdə yenidən bir “tamamlayıcı sıra” təşkil edir, bu da bizə əvvəlcə məlum olan yetkinin predispozisiyası və təsadüfi təcrübəsi arasındakı sıraya çox bənzəyir. Burada da orada da eyni ekstremal hallar və eyni təmsil münasibətləri mövcuddur.

Sualı qaldırmaq lazımdır ki, libido gerilemələrinin ən nəzərəçarpanı, yəni cinsi təşkilatın əvvəlki mərhələlərinə doğru olan geriləmə, əsasən irsi konstitusional amillərlə şərtlənirmi; lakin bu sualın cavabını, nevroz xəstəlik formalarının daha geniş bir sırasını nəzərə almaq mümkün olana qədər təxirə salmaq ən yaxşı yoldur.

İndi analitik tədqiqatın nevrotiklərin libidosunu onların uşaqlıq cinsi təcrübələrinə bağlı göstərdiyi faktına nəzər salaq. Bu, həmin təcrübələrə insanın həyatı və xəstəliyi üçün nəhəng bir əhəmiyyət görünüşü verir. Terapevtik iş nəzərə alındıqda, bu əhəmiyyət onlara heç bir azalma olmadan qalır. Lakin bu vəzifədən kənara çıxsaq, burada bizi nevroz vəziyyətinə görə həddindən artıq birtərəfli olaraq həyata yönəldə biləcək bir yanlış anlaşılmaya düşmə təhlükəsinin olduğunu asanlıqla görürük. Uşaqlıq təcrübələrinin əhəmiyyətindən, libidonun sonrakı mövqelərdən qovulduqdan sonra geriyə, onlara doğru qayıtdığını nəzərə alaraq çıxmaq lazımdır. Onda əks tərəfə doğru nəticə çıxarmaq çox asandır: libido təcrübələri öz dövründə heç bir əhəmiyyət kəsb etməyib, yalnız geriyə doğru qayıdış nəticəsində əhəmiyyət qazanıblar. Xatırlayın ki, biz artıq Edip kompleksinin müzakirəsi zamanı belə bir alternativ mövqeyə yerləşmişdik. Bu dəfə də qərar vermək bizə çətin olmayacaq.

Libido yüklənməsinin — və dolayısı ilə patogen əhəmiyyətin — uşaqlıq təcrübələrində libido geriləməsi ilə böyük dərəcədə gücləndirildiyi qeydi şübhəsiz ki, haqlıdır, lakin onu yeganə həlledici amil kimi qəbul etsək, səhvə aparar. Başqa mülahizələri də nəzərə almaq lazımdır. Əvvəla, müşahidə heç bir şübhəyə yer qoymadan göstərir ki, uşaqlıq təcrübələri öz əhəmiyyətinə malikdirlər və bunu artıq uşaqlıq illərində də sübut edirlər. Uşaq nevrozları da mövcuddur ki, bu hallarda zaman baxımından geri çəkilmə amili zəruri olaraq çox aşağı düşür və ya tamamilə aradan qalxır, çünki xəstəlik travmatik təcrübələrin birbaşa nəticəsi kimi ortaya çıxır.

Uşaq nevrozlarının öyrənilməsi, böyüklərin nevrozlarının təhlükəli yanlış başa düşülməsinin qarşısını alır; eyni şəkildə, uşaqların yuxuları bizə böyüklərin yuxularını anlamaq üçün açar vermişdir. Uşaqların nevrozları indi çox yaygındır, düşündüyümüzdən çox daha çox. Onlar çox vaxt nəzərdən qaçırılır, pislik və ya yaramazlıq əlaməti kimi qiymətləndirilir, çox vaxt da uşaq otağının avtoritetləri tərəfindən boğulur, lakin sonradan geriyə baxdıqda onları həmişə asanlıqla tanımaq olar. Onlar əsasən təşviş histeriyası formasında ortaya çıxır. Bunun nə demək olduğunu başqa bir fürsətdə öyrənəcəyik. Sonrakı həyat dövrlərində bir nevroz partlayırsa, təhlil vasitəsilə o, müntəzəm olaraq, bəlkə də yalnız pərdə altında qalmış, yalnız işarə xarakterli inkişaf etmiş uşaq xəstəliyinin birbaşa davamı kimi açılır. Lakin, dediyimiz kimi, belə hallar var ki, bu uşaq sinirliyi heç bir fasilə olmadan ömür boyu xəstəliyə çevrilir. Bir neçə uşaq nevrozu nümunəsini biz hələ uşağın özündə — aktual vəziyyətdə — təhlil edə bildik; çox daha tez-tez, yetkin həyatda xəstələnən şəxs bizə öz uşaq nevrozuna sonradan nəzər salmağa icazə verdi, biz də müəyyən düzəlişləri və ehtiyat tədbirləri nəzərdən qaçırmamalı idik.

İkinci növbədə, onu demək lazımdır ki, libidonun uşaqlıq dövrünə bu qədər müntəzəm olaraq geriləməsi, əgər orada onu cəlb edəcək heç nə olmasa, anlaşılmaz olardı. İnkişaf yolunun müxtəlif mərhələlərində qəbul etdiyimiz fiksasiyanın yalnız o vaxt məzmunu var ki, biz onu libidinal enerjinin müəyyən miqdarının fiksasiyası kimi qəbul edək. Nəhayət, sizi xatırlatmaq istəyirəm ki, burada uşaq və sonrakı təcrübələrin intensivliyi və patogen əhəmiyyəti arasında, əvvəllər bizim öyrəndiyimiz sıralarda olduğu kimi, oxşar bir tamamlayıcı münasibət mövcuddur. Elə hallar var ki, səbəbin bütün ağırlığı uşaqlıq cinsi təcrübələrinə düşür, bu təəssüratlar şübhəsiz travmatik təsir göstərir və onlara orta cinsi konstitusiyanın və onun yetkinləşməməsinin təklif edə biləcəyindən başqa heç bir dəstək lazım deyil. Digər tərəfdən, elə hallar da var ki, bütün vurğu sonrakı konfliktlər üzərindədir və uşaq təəssüratlarının analitik vurğulanması tamamilə geriləmənin əsəri kimi görünür; yəni “inkişafın ləngiməsi” və “geriləmə”nin ekstremumları və onların arasında hər iki amilin qarşılıqlı təsirinin hər ölçüsü.

Bu münasibətlər pedaqogika üçün müəyyən bir maraq kəsb edir; pedaqogika uşağın cinsi inkişafına erkən müdaxilə vasitəsilə nevrozların qarşısını almağı qarşısına məqsəd qoyur. Diqqəti əsasən uşaqlıq dövründəki cinsi təcrübələrə yönəldildiyi müddətcə, insan elə düşünməlidir ki, bu inkişafın ləngidilməsinə və uşağın belə təcrübələrdən qorunmasına nail olduqda, sinir xəstəliklərinin profilaktikası üçün hər şeyi etmişdir. Lakin biz artıq bilirik ki, nevrozların yaranma şərtləri mürəkkəbdir və yalnız tək bir amilin nəzərə alınması ilə ümumi şəkildə təsir altına alına bilməz. Uşaqlığın qəti şəkildə qorunması dəyərini itirir, çünki o, konstitusional amil qarşısında acizdir; üstəlik, tərbiyəçilərin təsəvvür etdiyindən daha çətin həyata keçirilir və kiçik hesab edilməyən iki yeni təhlükəni də özündə ehtiva edir: birincisi, çox şeyə nail olması, yəni gələcək üçün zərərli olan həddindən artıq cinsi sıxışdırmaya səbəb olması, ikincisi isə uşağı pubert dövründə gözlənilən cinsi tələblərin hücumuna qarşı müqavimətsiz şəkildə həyata göndərməsidir. Beləliklə, uşaqlıq dövrü profilaktikasının hansı həddə qədər faydalı ola biləcəyi və ya mövcud vəziyyətə dəyişdirilmiş münasibətin nevrozların qarşısını almaq üçün daha yaxşı bir hücum nöqtəsi vəd edib-etmədiyi tamamilə şübhəli qalır.

İndi isə simptomlara qayıdaq. Deməli, onlar libidonun əvvəlki dövrlərə geri qayıtması vasitəsilə əldə edilə bilməyən doyumun əvəzini yaradırlar; bu isə əvvəlki inkişaf mərhələlərinə qayıdış deməkdir. Bu, obyekt seçimi və ya təşkilatlanmanın əvvəlki mərhələlərinə qayıdışla ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Biz erkən dövrdə eşitmişdik ki, nevrotik şəxs keçmişinin hansısa nöqtəsində asılı qalır; indi biz bilirik ki, bu, onun libidosunun doyumdan məhrum olmadığı, xoşbəxt olduğu keçmiş dövrüdür. O, belə bir dövrü tapana qədər həyat tarixini axtarır, hətta yaddaşında saxladığı və ya sonradan aldığı təsirlərlə təsəvvür etdiyi uşaqlıq dövrünə qədər geri qayıtmalı olsa belə. Simptom, müəyyən şəkildə, həmin erkən uşaqlıq doyumunu təkrarlayır; lakin bu, münaqişədən yaranan senzura tərəfindən təhrif olunur, adətən əziyyət hissinə çevrilir və xəstəliyə səbəb olan amillərdən gələn elementlərlə qarışır. Simptomun gətirdiyi doyumun xarakteri çox qəribə görünür. Biz onun şəxs üçün tanınmaz olduğunu nəzərə almırıq, əksinə, həmin şəxs iddia olunan doyumu əziyyət kimi hiss edir və ondan şikayət edir. Bu çevrilmə, simptomun təzyiqi altında formalaşmalı olduğu psixi münaqişəyə aiddir. Fərdə bir vaxtlar doyum verən şey, bu gün onun müqavimətini və ya iyrənçini oyatmalıdır. Biz belə bir hissin dəyişməsi üçün kiçik, lakin öyrədici bir nümunəni bilirik. Ana sinəsindən hərisliklə süd əmən eyni uşaq, bir neçə il sonra süd içməyə qarşı güclü bir istəksizlik nümayiş etdirir və bu istəksizliyi aradan qaldırmaq tərbiyəyə çətinlik yaradır. Əgər süd və ya onunla qarışdırılmış içki bir qatla örtülmüşsə, bu istəksizlik iyrənçəyə qədər yüksəlir. Ola bilsin ki, bu qat, bir vaxtlar bu qədər şiddətlə arzulanan ana sinəsinin xatirəsini canlandırır. Lakin arada, travmatik təsir göstərən süddən kəsdirmə hadisəsi dayanır.

Simptomları bizə qəribə və libidinal doyumun vasitəsi kimi anlaşılmaz göstərən başqa bir şey də var. Onlar bizə normalda doyum gözlədiyimiz bütün şeyləri heç də xatırlatmırlar. Onlar adətən obyektdən uzaqlaşır və beləliklə, xarici reallıqla əlaqəni kəsirlər.

Bunu, reallıqdan uzaqlaşmanın və həzz prinsipinə qayıtmanın nəticəsi kimi başa düşürük. Lakin bu, eyni zamanda, cinsi həvəsə ilk doyumları təmin edən genişləndirilmiş avtoerotizmin bir növünə qayıtmaqdır. Onlar xarici aləmdə dəyişiklik əvəzinə bədən dəyişikliyini, yəni xarici əməl əvəzinə daxili fəaliyyəti, hərəkət əvəzinə uyğunlaşmanı qoyurlar; bu da yenidən filogenetik baxımdan son dərəcə əhəmiyyətli bir geriləməyə uyğun gəlir. Bunu yalnız simptomların yaranması haqqında analitik araşdırmalardan öyrənməli olduğumuz, hələlik naməlum olan bir yeniliklə əlaqəli kontekstdə başa düşəcəyik. Bundan əlavə, xatırlayırıq ki, simptomların yaranması zamanı yuxuların yaranmasında iştirak edən eyni şüursuz proseslər — sıxlaşdırma və yerdəyişmə — fəaliyyət göstərmişdir. Simptom, yuxu kimi, bir şeyi həyata keçirilmiş kimi təqdim edir, uşaq doyumuna bənzər bir doyum təmin edir; lakin son dərəcə yüksək sıxlaşdırma sayəsində bu doyum tək bir hissiyata və ya innervasiyaya sıxışdırıla bilər, ekstremal yerdəyişmə sayəsində isə bütün libidinoz kompleksin kiçik bir detalına məhdudlaşdırıla bilər. Əgər biz də tez-tez simptomda fərz edilən və hər dəfə təsdiqlənən libidinoz doyumunu tanımaqda çətinlik çəkiriksə, buna təəccüblənməmək lazımdır.

Sizə hələ də öyrənməli olduğumuz bir yenilik olduğunu bildirmişdim; bu, həqiqətən də təəccüblü və çaşdırıcı bir şeydir. Bilirsiniz ki, simptomların təhlili vasitəsilə libidonun bərkidiyi və simptomların onlardan qurulduğu uşaq yaşına aid hadisələr haqqında məlumat əldə edirik. İndi isə təəccüb ondadır ki, bu uşaq səhnələri həmişə doğru deyil. Bəli, halların əksəriyyətində onlar doğru deyil və bəzi hallarda tarixi həqiqətlə birbaşa ziddiyyət təşkil edir. Görürsünüz ki, bu kəşf, belə bir nəticəyə gətirib çıxaran təhlili nüfuzdan salmaq və ya təhlilin və «nevrozların» bütün başa düşülməsinin əsasında duran xəstələrin ifadələrini şübhə altına almaq üçün digər heç bir şey qədər uyğun deyil. Bundan əlavə, burada son dərəcə çaşdırıcı olan daha bir şey də var. Əgər təhlil vasitəsilə infantil təcrübələrin hər dəfə real olması halında, biz özümüzü etibarlı zəmində hərəkət edirik hissini yaşayardıq; əgər onlar müntəzəm olaraq saxtalaşdırılmış olsaydı, xəstələrin uydurmaları, fantaziyaları kimi ortaya çıxsaydı, biz bu qeyri-müəyyən zəmini tərk edib başqa bir yerə sığınmalı olardıq. Lakin vəziyyət nə birincisi, nə də ikincisidir; əksinə, sübut edilə bilən fakt budur ki, analizdə qurulan və ya xatırlanan uşaqlıq təcrübələri bəzən şübhəsiz ki, səhvdir, bəzən isə eyni dərəcədə doğru olur və əksər hallarda həqiqi və saxta olanların qarışığından ibarətdir. Beləliklə, simptomlar bəzən həqiqətən baş vermiş və libidonun fiksasiyasına təsir göstərməsi ehtimal edilə bilən təcrübələrin təsviri, bəzən isə xəstənin etioloji rol oynamaq üçün heç cür uyğun olmayan fantaziyalarının təsviri olur. Bu mövzuda istiqamət tapmaq çətindir. İlk dəstək nöqtəsini bəlkə də oxşar bir kəşfdə tapırıq: belə ki, insanların həmişə və hər hansı analizdən əvvəl şüurlu şəkildə içlərində daşıdıqları tək-tük uşaqlıq xatirələri də saxtalaşdırılmış ola bilər və ya ən azı çoxlu sayda həqiqi məlumatı saxta məlumatla qarışdırır. Bu halda səhvlərin sübutu nadir hallarda çətinlik yaradır və beləliklə, biz ən azı o qədər rahatlıq tapırıq ki, bu gözlənilməz məyusluğa görə günahkar analiz deyil, müəyyən mənada xəstələrdir. Bir az düşünəndən sonra, bu vəziyyətdə bizi nəyin bu qədər çaşdırdığını asanlıqla başa düşürük. Bu, reallığa qarşı etinasız münasibət, onunla fantaziya arasındakı fərqi nəzərə almamaqdır. Xəstənin bizi uydurma hekayələrlə məşğul etməsi bizi təhqir olunmuşluq hissinə qapılmağa vadar edir. Reallıq bizə uydurma ilə göylər qədər fərqli bir şey kimi görünür və biz ona tamamilə fərqli bir dəyər veririk. Xəstə də öz normal düşüncəsində eyni mövqeyi tutur. O, simptomların arxasında duran və uşaqlıq təcrübələrini təqlid edən istək vəziyyətlərinə aparan materialı ortaya qoyduqda, əlbəttə ki, əvvəlcə bunun reallıq, yoxsa fantaziya olduğu barədə şübhə içindəyik. Sonradan müəyyən əlamətlər vasitəsilə qərar vermək imkanı yaranacaq və biz də bu qərarı xəstəyə bildirmək vəzifəsi ilə üzləşəcəyik. Bu proses heç bir halda çətinliklərsiz keçmir. Əgər ona əvvəlcədən, uşaqlıq tarixini örtmək üçün istifadə etdiyi fantaziyaları, hər bir xalqın unudulmuş keçmişini əfsanələşdirməklə örtməsi kimi, üzə çıxarmaq niyyətində olduğumuzu bildirsək, müşahidə edirik ki, mövzunu daha da araşdırmağa olan marağı gözlənilmədən və istənməyən şəkildə azalır. O, həmçinin həqiqətləri öyrənmək istəyir və bütün «təsəvvürləri» rədd edir. Lakin əgər işin bu hissəsi bitənə qədər onu uşaqlıq illərindəki real hadisələri araşdırdığımız inancında saxlasaq, sonradan bizə səhv ittihamı yönəltməsi və görünən asan inancımızla alay etməsi riskini qəbul etmiş oluruq. Fantaziya və həqiqəti bərabər tutmaq və aydınlaşdırılmalı olan uşaqlıq təcrübələrinin hansı kateqoriyaya aid olduğunu ilkin mərhələdə nəzərə almamaq təklifini o, uzun müddət dərk etmir. Halbuki, bu, ruhi məhsullara münasibətdə açıq-aydın yeganə düzgün mövqedir. Bu fantaziyaların da bir növ reallığı var; xəstənin belə fantaziyalar yaratması faktı qalır və bu fakt, onun nevrozu üçün, sanki bu fantaziyaların məzmununu həqiqətən yaşamış kimi, demək olar ki, eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Bu fantaziyalar maddi reallıqdan fərqli olaraq psixi reallığa malikdirlər və biz tədricən başa düşürük ki, nevrozlar dünyasında psixi reallıq həlledici rol oynayır.

Nevrotiklərin uşaqlıq tarixində təkrar-təkrar rast gəlinən, demək olar ki, heç vaxt çatışmayan hadisələr arasında bəziləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və mən də onları digərlərindən fərqləndirməyə layiq görürəm. Bu qrupun nümunəsi kimi sizə bunları sayıram: valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsi, böyüklər tərəfindən başdan çıxarılma və kastrasiya təhdidi. Bu hadisələrin heç vaxt maddi reallığa malik olmadığını güman etmək böyük səhv olardı;

əksinə, bu, çox vaxt yaşlı qohumlardan araşdırma aparılmaqla şübhəsiz şəkildə sübut oluna bilər. Məsələn, kiçik oğlan uşağı, əvvəllər cinsiyyət orqanı ilə yaramazlıqla oynamağa başlayanda və belə məşğuliyyətin gizlədilməli olduğunu hələ bilməyəndə, valideynlər və ya baxıcılar tərəfindən ona cinsiyyət orqanının və ya günahkar əlinin kəsilməklə hədələnməsi heç də nadir hal deyil. Valideynlər soruşulduqda bunu çox vaxt etiraf edirlər, çünki belə qorxutma ilə məqsədəuyğun bir iş gördüklərinə inanırlar; bəzi insanlar, xüsusilə də bu hədələmə bir az daha gec yaşlarda baş verdikdə, bu hədələməyə dəqiq və şüurlu xatirələrə malikdirlər. Ana və ya başqa bir qadın şəxs hədələməni dilə gətirdikdə, onun icrasını adətən ataya və ya həkimə havale edir. Frankfurtda uşaq həkim Hoffmanın məşhur “Struwelpeter” əsərində, kiçik yaşdakı cinsi və digər komplekslərə göstərilən anlayışa görə məhz öz populyarlığını qazanan bu əsərdə, siz kastrasi cəzasının yumşaldılmış halını, inadla əmənə cəza olaraq baş barmaqların kəsilməsi ilə əvəz edildiyini görəcəksiniz. Lakin kastrasiya hədələməsinin nevrozlu xəstələrin təhlillərində rast gəlinən qədər çox uşaqlara yönəldilməsi ehtimalı çox aşağıdır. Biz uşağın, avtoerotik doyumun qadağan edildiyi haqqında məlumat əsasında, qadın cinsiyyət orqanının kəşfinin təsiri altında və işarələr vasitəsilə fantaziyasında belə bir hədələməni qurduğunu anlamaqla kifayətlənirik. Eyni şəkildə, kiçik uşağa hələlik heç bir anlayış və yaddaş gücü tanınmadığı müddətdə, proletar ailələrindən başqa ailələrdə də valideynlər və ya digər böyüklər arasındakı cinsi aktın şahidi olması tamamilə istisna edilmir və uşağın sonradan bu təəssüratı anlaya və ona reaksiya verə biləcəyi də inkar edilə bilməz. Lakin bu əlaqə, müşahidəyə çətinlik yaradan ən ətraflı detallarla təsvir edildikdə və ya əksər hallarda olduğu kimi, arxa tərəfdən, heyvanlar tərzi (more ferarum) bir əlaqə kimi ortaya çıxdıqda, artıq bu fantaziyanın heyvanların (itlərin) cinsiyyət əlaqəsinin müşahidəsinə söykəndiyinə və uşağın pubertat dövründəki qane edilməmiş baxmaq həvəsi tərəfindən motivasiya olunmasına şübhə qalmır. Bu növün ən yüksək nailiyyəti, sonra, insan hələ ana bətnində doğulmamış halda ikən valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsinə dair fantaziyadır. Başdan çıxarma fantaziyası xüsusi maraq doğurur, çünki o, çox vaxt fantaziya deyil, real xatirədir. Lakin xoşbəxtlikdən, analiz nəticələrinə görə əvvəlcə göründüyü qədər, o, həqiqətən də elə tez-tez real deyil. Böyük və ya yaşıd uşaqlar tərəfindən başdan çıxarma hələ də böyüklər tərəfindən başdan çıxarmadan daha çoxdur və uşaqlıq tarixlərində bu hadisəni irəli sürən qızlarda atasının başdan çıxaran kimi çıxması olduqca qanunauyğun olsa da, bu ittihamın fantastik təbiətində və ona təkan verən motivdə heç bir şübhə yoxdur. Başdan çıxarma fantaziyası ilə, heç bir başdan çıxarma baş vermədiyi halda, uşaq adətən cinsi fəaliyyətinin avtoerotik dövrünü ört-basdır edir. O, masturbasiya üzündən utancını özündən uzaqlaşdırmaq üçün arzulanan bir obyekti bu ən erkən dövrlərə fantaziya yolu ilə geri qaytarır. Əlavə olaraq, uşağın ən yaxın kişi qohumları tərəfindən cinsi sui-istifadəsinin tamamilə fantaziya aləminə aid olduğuna inanmayın. Çoxlu analitiklər belə əlaqələrin real olduğu və qəti şəkildə müəyyən edilə bildiyi hallarla işləmişlər; yalnız bu hallar da sonralar uşaqlığın daha gec dövrlərinə aid idi və daha erkən dövrlərə köçürülmüşdü.

Belə uşaqlıq hadisələrinin bir növ zəruri tələb olunduğu, nevrozun dəmir tərkib hissəsinə aid olduğu təəssüratından başqa heç bir təəssürat alınmır. Əgər onlar reallıqda mövcuddursa, bu yaxşıdır; reallıq onları imtina etmişsə, onlar işarələrdən hazırlanır və fantaziya ilə tamamlanır. Nəticə eynidir və fantaziya və ya reallıq bu uşaqlıq hadisələrində daha böyük paya malik olduqda nəticələrdə fərq olduğunu müəyyən etmək bizə bu günə qədər müvəffəq olmamışdır.

Burada yenə də çox vaxt qeyd olunan əlavəetmə əlaqələrindən yalnız biri mövcuddur; lakin bu, tanıdığımız bütün halların ən qəribəsidir. Bu fantaziyalara olan ehtiyac və onların materialı haradan gəlir? Həvəs mənbələri haqqında şübhə ola bilməz, lakin hər dəfə eyni məzmunlu eyni fantaziyaların yaradılmasını izah etmək lazımdır. Burada sizə cəsarətli görünəcəyini bildiyim bir cavabım var. Məncə, bu ilkin fantaziyalar — mən onları və əlbəttə bir neçə başqasını belə adlandırmaq istəyirəm — filogenetik mülkiyyətdir. Fərd öz təcrübəsini aşaraq, öz təcrübəsinin çox ilkin vəziyyətdə olduğu qədim dövrlərin təcrübəsinə müraciət edir. Mənim üçün çox mümkündür ki, bu gün analizdə bizə fantaziya kimi danışılan hər şey — uşağın başdan çıxarılması, valideynlərin cinsi əlaqəsini müşahidə edərkən cinsi oyanmanın qızışması, kastrasi təhdidi — və ya daha dəqiq desək, kastrasi — insan ailəsinin qədim dövrlərində bir dəfə reallıq olub və fantaziya quran uşaq fərdi həqiqətin boşluqlarını tarixdən əvvəlki həqiqətlərlə doldurub. Biz dəfələrlə insan inkişafının qədimlikləri haqqında nevrozların psixologiyasının digər bütün mənbələrdən daha çox şeyi qoruyub saxladığı şübhəsinə gəlmişik.

Hörmətli cənablar! Son müzakirə olunan məsələlər bizi “fantaziya” adlanan zehni fəaliyyətin yaranmasına və əhəmiyyətinə daha yaxından toxunmağa məcbur edir. Sizə məlum olduğu kimi, bu fəaliyyət ruhi həyatdakı yeri haqqında aydınlıq yaranmasa da, ümumiyyətlə yüksək qiymətləndirilir. Bu barədə sizə aşağıdakıları deyə bilərəm. Bildiyiniz kimi, insanın Məni xarici təzyiqin təsiri altında yavaş-yavaş reallığı qiymətləndirməyə və reallıq prinsipinə tabe olmağa öyrədilir və bu zaman həzz axtarışının — təkcə cinsi deyil — müxtəlif obyektlərindən və məqsədlərindən müvəqqəti və ya daimi olaraq imtina etməli olur. Lakin həzzdən imtina insana həmişə çətin gəlib; o, bunu bir növ kompensasiya olmadan həyata keçirə bilmir. Buna görə də o, özünə bir ruhi fəaliyyət saxlamışdır, burada bütün bu tərk edilmiş həzz mənbələri və həzz əldə etməyin tərk edilmiş yollarına daha bir mövcudluq icazəsi verilmişdir, bu mövcudluq formasında onlar reallıq tələbindən və bizim reallıq yoxlaması adlandırdığımız şeydən azad edilmişdir. Hər bir cəhd tezliklə bir doyum təsəvvürü formasına çatır; təsəvvürdəki arzu doyumlarında dayanmanın bir doyum gətirdiyinə şübhə yoxdur, baxmayaraq ki, bunun reallıq olmadığı haqqında bilik bu zaman bulanmır. Deməli, insan təsəvvür fəaliyyətində, gerçəkdə artıq imtina etdiyi xarici məcburiyyətdən azadlığı yenidən dadır. O, növbə ilə həzz heyvanı və sonra yenidən ağıllı varlıq olmağı bacarmışdır. O, reallıqdan qopara bildiyi məhdud doyumla, dəqiq desək, kifayət qədər təmin ola bilmir. “Ümumiyyətlə, köməkçi qurğular olmadan mümkün deyil,” – deyə T. Fontane bir dəfə demişdi. Təsəvvürün ruhi krallığının yaradılması, kənd təsərrüfatının, nəqliyyatın və sənayenin tələblərinin yerin ilkin görünüşünü tez bir zamanda tanınmaz hala gətirməklə hədələdiyi yerlərdə “qoruqların”, “təbiət qoruqlarının” təşkili ilə tam bir qarşılıq tapır. Təbiət qoruğu, əks halda hər yerdə ehtiyaca görə təəssüflə qurban edilən bu köhnə vəziyyəti saxlayır. Orada hər şey, faydasız olan belə, hətta zərərli olan belə, istədiyi kimi bitə və böyüyə bilər. Reallıq prinsipindən çıxarılmış belə bir qoruq, təsəvvürün ruhi krallığıdır.

Təsəvvürün ən məşhur məhsulları, artıq tanıdığımız, iddialı, böyüklük həvəsləri və erotik arzuların təsəvvür edilmiş doyumları olan, reallıq nə qədər məhdudiyyətə və ya dözümlülüyə çağırarsa, bir o qədər bolluqla inkişaf edən, adlanan “gündüz xəyalları”dır. Təsəvvür xoşbəxtliyinin mahiyyəti, həzz əldə etmənin reallığın razılığından müstəqilliyinin bərpası, onlarda inkar edilməz şəkildə özünü göstərir. Biz bilirik ki, belə gündüz xəyalları gecə yuxularının nüvəsi və nümunələridir. Gecə yuxusu əslində, gecənin həvəslərin sərbəstliyi ilə istifadəyə yararlı hala gətirilmiş və gecənin ruhi fəaliyyət forması ilə təhrif edilmiş gündüz xəyalından başqa bir şey deyil. Biz artıq, gündüz xəyalının da mütləq şüurlu olmadığı, şüursuz gündüz xəyallarının da olduğu ideyasına öyrəşmişik. Beləliklə, belə şüursuz gündüz xəyalları, həm gecə yuxularının, həm də — nevroz simptomlarının mənbəyidir.

Simptomların yaranmasında fantaziyanın əhəmiyyəti aşağıdakı məlumatla sizə aydın olacaq. Biz demişdik ki, məhrumiyyət halında libido, özünün tərk etdiyi və hələ də müəyyən miqdarlarda yapışdığı mövqelərə geri qayıtma yolu ilə yüklənir. Bunu geri götürməyəcəyik və ya düzəltməyəcəyik, lakin biz aralıq bir həlqə əlavə etməliyik. Libido bu fiksasiya nöqtələrinə necə yol tapır? Deməli, tərk edilmiş bütün obyektlər və libidonun istiqamətləri hələ də hər mənada tərk edilməmişdir. Onlar və ya onların törəmələri fantaziya təsəvvürlərində hələ də müəyyən bir intensivliklə saxlanılır. Beləliklə, libidonun yalnız fantaziyalara geri çəkilməsi kifayətdir ki, onlardan bütün sıxışdırılmış fiksasiya nöqtələrinə gedən yolu açıq tapasın. Bu fantaziyalar müəyyən bir dözümlülükdən həzz alırdılar; onlar ilə Mən arasında münaqişə baş vermirdi, nə qədər kəskin ziddiyyətlər olsa da, müəyyən bir şərt yerinə yetirildiyi müddətcə. İndi libidonun fantaziyalara geri axması ilə pozulan kəmiyyət təbiətli bir şərt. Bu əlavə ilə fantaziyaların enerji yüklənməsi o qədər artır ki, onlar tələbkar olurlar, reallaşma istiqamətində bir təkan inkişaf etdirirlər. Lakin bu, onlar ilə Mən arasındakı münaqişəni qaçılmaz edir. Onlar əvvəllər şüuröncəsi və ya şüurlu olsalar da, indi Mənin tərəfindən sıxışdırılmaya məruz qalır və Şüursuzun tərəfindən cazibəyə təslim olurlar. İndi şüursuz olan fantaziyalardan libido, onların Şüursuzdakı mənşəyinə, öz fiksasiya nöqtələrinə qədər geri qayıdır.

Libidonun fantaziyaya geri çəkilməsi, simptomların yaranmasına gedən yolun xüsusi bir adlandırılmasını haqq edən bir ara mərhələsidir.

K. G. Yunq onun üçün çox uyğun olan İntroversiya adını uydurmuş, lakin onu məqsədəuyğun olmayan şəkildə başqa şeyləri də ifadə etmək üçün istifadə etmişdir. Biz introversiyanın, libidonun real doyum imkanlarından uzaqlaşmasını və indiyə qədər zərərsiz sayılaraq dözülmüş fantaziyaların həddindən artıq yüklənməsini ifadə etdiyi fikrində qalacağıq. İntroversiya edən hələ də nevrozlu deyil, lakin o, qeyri-sabit bir vəziyyətdədir; o, yığılmış libidosu üçün başqa çıxış yolları tapmasa, növbəti qüvvə dəyişməsində mütləq simptomlar inkişaf etdirməlidir. Əksinə, nevrozlu doyumun qeyri-real xarakteri və fantaziya ilə reallıq arasındakı fərqin nəzərə alınmaması artıq introversiya mərhələsində qalmaqla müəyyən edilmişdir.

Siz, şübhəsiz, son müzakirələrdə etioloji zəncirin quruluşuna yeni bir amil, yəni nəzərə alınan enerjilərin miqdarını, ölçüsünü daxil etdiyimi qeyd etmisiniz; bu amili hər yerdə nəzərə almalıyıq. Etioloji şərtlərin yalnız keyfiyyət təhlili ilə kifayətlənə bilmərik. Və ya başqa sözlə desək, bu psixi proseslərin sadəcə dinamik baxışı kifayət deyil, iqtisadi baxış bucağı da tələb olunur. Biz özümüzə deməliyik ki, iki tələb arasındakı münaqişə, müəyyən yüklənmə intensivliklərinə çatılmadan qopmur, hətta məzmun şərtləri çoxdan mövcud olsa belə. Eyni şəkildə, konstitusional amillərin patoqen əhəmiyyəti, quruluşda bir hissəvi həvəsdən digərindən nə qədər çoxunun verildiyindən asılıdır; hətta təsəvvür etmək olar ki, bütün insanların quruluşları keyfiyyət baxımından eynidir və yalnız bu miqdar nisbətləri ilə fərqlənirlər. Nevrotik xəstəliyə qarşı müqavimət qabiliyyəti üçün miqdar amili heç də az həlledici deyil. Məsələ ondadır ki, bir şəxs istifadə edilməmiş libidonun hansı miqdarını asılı vəziyyətdə saxlaya bilər və libidosunun hansı böyük hissəsini cinsiyyətdən uzaqlaşdırıb sublimasiya məqsədlərinə yönəldə bilər. Psixi fəaliyyətin son məqsədi, keyfiyyət baxımından həzz qazanmağa və xoşagəlməzlikdən qaçmağa can atma kimi təsvir edilə bilən məqsəd, iqtisadi nəzəriyyə üçün psixi aparatda təsir edən oyanma ölçülərini (qıcıq miqdarlarını) idarə etmək və onların xoşagəlməzlik yaradan yığılmasını dayandırmaq vəzifəsi kimi ortaya çıxır.

Beləliklə, nevrozlarda simptom formalaşması haqqında sizə demək istədiklərim bu qədər idi. Bəli, lakin bunu yenidən açıq şəkildə vurğulamağı buraxmıram: Burada deyilənlərin hamısı yalnız histeriya nevrozunda simptom formalaşmasına aiddir. Məcburiyyət nevrozunda — əsas prinsiplərin qorunması ilə — çox şey fərqli tapılır. Bizim histeriya nevrozunda da danışdığımız, həvəs tələblərinə qarşı-yüklənmələr, məcburiyyət nevrozunda önə çıxır və deyilən “reaksiya formalaşmaları” ilə kliniki mənzərəyə hökm edir. Eyni dərəcədə və daha da uzağa gedən sapmaları digər nevrozlarda aşkar edirik, burada simptom formalaşması mexanizmləri haqqında araşdırmalar heç bir nöqtədə tamamlanmamışdır.

Bu gün sizi azad etməzdən əvvəl, fantaziya həyatının ən ümumi marağa layiq olan bir tərəfinə diqqətinizi bir müddət daha cəlb etmək istəyirəm. Fantaziyadan reallığa geri dönüş yolu mövcuddur və bu — sənətdir. Sənətçi başlanğıcda da nevroza qədər çox uzaq olmayan bir introversivdir. O, həddindən artıq güclü həvəs ehtiyacları tərəfindən təzyiqə məruz qalır, şərəf, hakimiyyət, var-dövlət, şöhrət və qadınların sevgisini qazanmaq istəyir; lakin bu doyumları əldə etmək üçün ona vasitələr çatışmır. Buna görə də, o, digər narazı insanlar kimi reallıqdan üz çevirir və bütün marağını, hətta libidosunu da fantaziya həyatının arzu formalaşmalarına köçürür; bu arzu formalaşmalarından nevrozaya gedən yol keçə bilər. İnkişafının tam nəticəsinin bu olmaması üçün çox şeyin bir yerə gəlməsi lazımdır; məlumdur ki, məhz sənətçilər tez-tez nevrozlar səbəbindən iş qabiliyyətlərinin qismən ləngiməsindən əziyyət çəkirlər. Ehtimal ki, onların təbiətində güclü sublimasiya qabiliyyəti və konflikti həll edən sıxışdırmaların müəyyən bir zəifliyi var. Sənətçi reallığa geri dönüş yolunu aşağıdakı kimi tapır. O, fantaziya həyatı sürən yeganə şəxs deyil. Fantaziyanın bu vasitəçi dövrü ümumi insan razılığı ilə təsdiqlənib və hər bir məhrum olan şəxs oradan yüngülləşmə və təskinlik gözləyir. Lakin sənətçi olmayanlar üçün fantaziya mənbələrindən həzz qazanma imkanı çox məhduddur. Onların sıxışdırmalarının amansızlığı onları hələ də şüurlu ola bilən azsaylı gündüz xəyalları ilə kifayətlənməyə məcbur edir. Əgər biri həqiqi sənətçidirsə, onda onun daha çox imkanı var. O, ilk növbədə, gündüz xəyallarını elə işləyir ki, onlar yadları uzaqlaşdıran çox fərdi olanı itirir və başqaları üçün də həzz alınabilir olur. O, onları elə yumşaltmağı da bilir ki, qadağan edilmiş mənbələrdən gəlmələri asanlıqla açılmır. Bundan əlavə, o, müəyyən bir materialı fantaziya təsəvvürünün dəqiq əksi olana qədər formalaşdırmağı bacaran sirli qabiliyyətə malikdir və sonra öz şüursuz fantaziyasının bu təsvirinə o qədər həzz qazancı bağlayır ki, sıxışdırmalar ən azı müvəqqəti olaraq üstələnilir və ləğv edilir. Əgər o, bunların hamısını bacarsa, başqalarına öz şüursuzluqlarının artıq əlçatmaz olmuş həzz mənbələrindən yenidən təskinlik və yüngülləşmə tapmağa imkan yaradır, onların minnətdarlığını və heyranlığını qazanır və artıq fantaziyası vasitəsilə əvvəllər yalnız fantaziyasında əldə etdiyi şeyi — şərəf, hakimiyyət və qadınların sevgisini — əldə edir.

24 / 28

XXIV. Mühazirə. Adi əsəbilik

Hörmətli xanımlar və cənablar! Son müzakirələrimizdə çox ağır bir işi geridə qoyduğumuz üçün, mövzudan bir müddət uzaqlaşır və sizə üz tuturam.

Mən bilirəm ki, siz narazısınız. Siz «Psixoanalizə giriş» adlı əsəri başqa cür təsəvvür etmişdiniz. Siz canlı nümunələr eşitməyi gözləmişdiniz, nəzəriyyəni yox. Siz mənə deyirsiniz ki, bir dəfə mən sizə «Zemin mərtəbə və birinci mərtəbə» paralelini təqdim edəndə, siz nevrozların səbəblərini bir qədər başa düşdünüz, lakin bu, qurulmuş hekayələr deyil, real müşahidələr olmalı idi. Və ya əvvəllər mən sizə iki — ümid edirəm ki, uydurma olmayan — simptomu danışanda, onların həllini və xəstələrin həyatı ilə əlaqəsini inkişaf etdirəndə, sizə simptomların «mənası» aydın oldu; siz ümid edirdiniz ki, mən bu üsulla davam edəcəyəm. Əvəzində, mən sizə geniş, çətin nəzərdən keçirilə bilən və heç vaxt tam olmayan nəzəriyyələr verdim, onlara həmişə yeni bir şey əlavə olundu, sizə hələ təqdim etmədiyim anlayışlarla işlədim, təsviri təqdimatdan dinamik baxışa, oradan isə deyilən «iqtisadi» baxışa keçdim, sizə tətbiq olunan bir çox terminlərin eyni mənanı ifadə etdiyini və yalnız ahəngdarlıq səbəbləri ilə bir-birini əvəz etdiyini başa düşməyi çətinləşdirdim, həzz və reallıq prinsipi və filogenetik irsən alınmış mülkiyyət kimi çox geniş perspektivləri qarşınızda açdım və sizi bir şeyə daxil etmək əvəzinə, sizdən getdikcə daha çox uzaqlaşan bir şeyi gözləriniz qarşısında keçirtdim.

Niyə mən nevrozlar nəzəriyyəsinə girişə, sizin özünüzün sinirlilik haqqında bildiklərinizlə və artıq marağınızı oyatmış olan şeylə başlamadım? Sinirli adamların xüsusi xasiyyəti, insan münasibətlərinə və xarici təsirlərə qarşı anlaşılmaz reaksiyaları, qıcıqlılıqları, proqnozlaşdırıla bilməmələri və yararsızlıqları ilə? Niyə sizi sadə gündəlik formaların başa düşülməsindən sinirliliyin sirrli ekstremal hadisələrinin problemlərinə qədər addım-addım aparmadım?

Bəli, cənablar, mən sizin haqsız olduğunuzu belə deyə bilmərəm. Mən öz təqdimat sənətimə o qədər də vurğun deyiləm ki, onun hər bir nöqsanını xüsusi cazibə kimi təqdim edim. Mən özüm də inanıram ki, sizin üçün daha faydalı olacaq şəkildə başqa cür etmək olardı; bu, mənim niyyətimdə də var idi. Lakin insan ağıllı niyyətlərini həmişə həyata keçirə bilməz. Maddənin özündə çox vaxt insanı idarə edən və ilkin niyyətlərindən yayındıran bir şey olur. Hətta yaxşı məlum olan materialın düzülüşü kimi belə sadə bir iş də müəllifin özbaşınalığına tam tabe olmur; o, necə istəsə belə olur və insan yalnız sonra soruşa bilər ki, niyə belə və başqa cür deyil, nəticələnib.

Bu hissənin nevrozları müzakirə etməli olduğunu nəzərə alsaq, başlıqlardan biri olan «Psixoanalizə giriş» adının artıq uyğun gəlməməsi ehtimal olunan səbəblərdən biridir. Psixoanalizə giriş səhv hərəkətlərin və yuxunun öyrənilməsini təqdim edir; nevroz nəzəriyyəsi isə psixoanalizin özüdür. İnanıram ki, nevroz nəzəriyyəsinin məzmununu bu qədər qısa müddət ərzində sizə bu qədər sıxlaşdırılmış formadan başqa cür təqdim edə bilməzdim. Məqsəd sizə simptomların mənasını və əhəmiyyətini, simptom yaranmasının xarici və daxili şərtlərini və mexanizmini əlaqəli şəkildə nümayiş etdirmək idi. Mən bunu etməyə çalışdım; bu, psixoanalizin bu gün öyrətməli olduğu şeyin demək olar ki, nüvəsidir. Bu zaman libidodan və onun inkişafından çox şey demək lazım idi, Mənin inkişafından da bir qədər danışıldı. Texnikamızın əsas şərtlərinə, şüursuzluğun və sıxışdırmanın (müqavimətin) böyük baxış nöqtələrinə siz artıq giriş hissəsi ilə hazırlaşmışdınız. Psixoanalitik işin orqanik davamının hansı nöqtələrdə baş verdiyini növbəti mühazirələrin birində öyrənəcəksiniz. Hazırda sizdən gizlətmədim ki, bütün araşdırmalarımız yalnız sinir xəstəliklərinin tək bir qrupundan, yəni adlandırılan transfer nevrozlarından əldə edilmişdir. Simptom yaranmasının mexanizmini mən hətta yalnız histerik nevroz üçün izləmişəm. Əgər möhkəm bir bilik əldə etməmisinizsə və hər bir təfərrüatı yadda saxlamamısınızsa, belə olsa, psixoanalizin hansı vasitələrlə işlədiyi, hansı suallara toxunduğu və hansı nəticələri verdiyi barədə belə bir mənzərə qazandığınızı ümid edirəm.

Mən sizə nevrozların təsvirinə nevrozlu şəxslərin davranışları ilə, yəni onların nevrozlarından necə əziyyət çəkdikləri, ondan necə qorundukları və onunla necə uyğunlaşdıqları barədə təsvirlə başlamalı olduğum arzusunu yerləşdirdim. Bu, əlbəttə ki, maraqlı və öyrənməyə dəyər bir mövzudur, eləcə də idarə edilməsi çox çətin deyil, lakin ondan başlamaq təhlükəsiz deyil. Şüursuzu kəşf etməmək, libidonun böyük əhəmiyyətini nəzərdən qaçırmaq və bütün münasibətləri nevrozlu şəxsin Məninə göründüyü kimi qiymətləndirmək təhlükəsi var. Bu Mənin etibarlı və qərəzsiz bir orqan olmadığı aydındır. Mən, şüursuzu inkar edən və onu sıxışdırılmış vəziyyətə salan qüvvədir; ona necə etibar etmək olar ki, bu şüursuzluğa ədalətli yanaşsın? Sıxışdırılmış vəziyyətdə olanlar arasında cinsiliyin rədd edilmiş tələbləri birinci yerdədir; onların həcmi və əhəmiyyətini heç vaxt Mənin qavrayışlarından təxmin edə bilməyəcəyimiz tamamilə məlumdur. Sıxışdırma baxış nöqtəsi bizə aydınlaşan andan etibarən, biz iki münaqişəli

Mənə məlumdur ki, mübahisəni həll etmək üçün tərəfləri, üstəlik qalib gələn tərəfi də, hakim təyin etməkdən ehtiyatlanmalıyıq. Biz Mənin ifadələrinin bizi aldatmağa hazır olduğumuzu bilirik. Əgər insan Mənə inanmaq istəyirsə, onda o, bütün hallarda aktiv idi, öz simptomlarını özü istəmiş və yaratmışdır. Biz bilirik ki, o, öz üzərinə düşən passivliyin bir hissəsini daşımalı olmuş, lakin sonra bunu gizlətmək və gözəl göstərmək istəmişdir.

Lakin o, bu cəhdə həmişə cəsarət etmir; məcburiyyət nevrozunun simptomlarında o, özünə qarşı çıxan bir yad şeyin olduğunu etiraf etməlidir ki, buna yalnız çətinliklə müqavimət göstərə bilir.

Bu xəbərdarlıqların Mənin saxtakarlıqlarını olduğu kimi qəbul etməsinə mane olmadığı şəxs, əlbəttə ki, sonra asan bir vəziyyətdə olar və şüursuzun, cinsəlliyin və Mənin passivliyinin psixoanalitik vurğulanmasına qarşı çıxan bütün müqavimətlərdən yayınmış olar. O, Alfred Adler kimi iddia edə bilər ki, «nervoz xarakter» nevrozun səbəbidir, nəticəsi deyil, lakin o, simptom yaranmasının tək bir detalını və ya tək bir yuxunu izah etmək qabiliyyətində də olmayacaq.

Siz soruşacaqsınız: Psixoanalizin üzə çıxardığı amilləri kobud şəkildə nəzərə almamaqla, Mənin nervozluqda və simptom yaranmasındakı payını nəzərə almaq mümkün deyilmi? Mən cavab verirəm: Əlbəttə, bu mümkün olmalıdır və bir gün mütləq baş verəcəkdir; lakin psixoanalizin iş istiqaməti məhz buradan başlamaq deyildir. Bu vəzifənin psixoanalizə nə vaxt yaxınlaşacağını təxmin etmək olar. Elə nevrozlar var ki, Mən orada bizim indiyə qədər öyrəndiklərimizdə olduğundan çox daha intensiv iştirak edir; biz onları «narsisistik» nevrozlar adlandırırıq. Bu xəstəliklərin analitik işlənməsi bizə Mənin nevroz xəstəliyindəki iştirakını qərəzsiz və etibarlı şəkildə qiymətləndirmək imkanı verəcəkdir.

Lakin Mənin öz nevrozu ilə olan əlaqələrindən biri o qədər aydındır ki, əvvəldən nəzərə alınması mümkün idi. Bu, heç bir halda çatışmır kimi görünür; lakin biz onu bu gün hələ də anlayışımızdan uzaq olan bir xəstəlikdə, yəni travmatik nevrozda ən aydın şəkildə tanıyırıq. Siz bilməlisiniz ki, bütün mümkün nevroz formalarının səbəbində və mexanizmində həmişə eyni amillər fəaliyyət göstərir, yalnız burada bu amillərdən birinə, orada digərinə simptom yaranmasında əsas əhəmiyyət verilir. Bu, aktyor truppasının heyəti kimidir, hər birinin öz sabit rolu var: qəhrəman, etibarlı adam, intriqçı və s.; lakin hər biri öz xeyrinə olan tamaşa üçün fərqli bir pyes seçəcəkdir. Beləliklə, simptomlara çevrilən fantaziyalar heç yerdə histeriyada olduğundan daha aydın deyildir; Mənin qarşı yüklənmələri və ya reaksiya formalaşdırmaları məcburiyyət nevrozunda mənzərəni idarə edir; yuxu üçün ikinci dərəcəli işlənmə adlandırdığımız şey, paranoyada sayıqlama kimi başda durur və s..

Beləliklə, travmatik nevrozlarda, xüsusilə müharibənin dəhşətləri nəticəsində yaranan hallarda, bizə qəti şəkildə özünü qorumağa və fayda əldə etməyə çalışan eqoist bir Mən motivi təqdim olunur; bu motif xəstəliyi təkbaşına yarada bilməz, lakin ona razılıq verir və xəstəlik bir dəfə baş verdiyi zaman onu davam etdirir. Bu motif Məni, xəstəliyə səbəb olan təhlükələrdən qorumaq istəyir və həmin təhlükələrin təkrarlanması ehtimalı aradan qalxmadığı və ya keçirilən təhlükəyə görə kompensasiya əldə edilmədiyi müddətcə sağalmaya icazə verməyəcəkdir.

Lakin Mən, nevrozun yaranması və davam etməsi ilə bağlı digər bütün hallarda da oxşar marağı göstərir. Biz artıq bildirmişik ki, simptom Mən tərəfindən saxlanılır, çünki onun elə bir tərəfi var ki, sıxışdırıcı Mən tendensiyasına doyum təklif edir. Bundan əlavə, konfliktin simptomlaşma yolu ilə həlli ən rahat və həzz prinsipinə ən uyğun çıxış yoludur; bu, Mənə şübhəsiz ki, böyük və xoşagəlməz hiss olunan daxili işi qənaət edir. Bəli, elə hallar var ki, hətta həkim belə etiraf etməlidir ki, konfliktin nevrozla nəticələnməsi ən zərərsiz və sosial baxımdan ən qəbul edilə bilən həll yolunu təşkil edir. Əgər eşidirsinizsə ki, hətta həkim bəzən özünün mübarizə apardığı xəstəliyin tərəfini tutursa, təəccüblənməyin. Ona düşmür ki, həyatın bütün vəziyyətlərində sağlamlıq fanatikliyi roluna özünü məhdudlaşdırsın; o bilir ki, dünyada yalnız nevrotik əzab yox, həmçinin real, aradan qaldırıla bilməyən əzab da var; zərurət insanın öz sağlamlığını qurban verməsini tələb edə bilər və o, belə bir fərdi qurban sayəsində çoxsaylı digər insanlar üçün hesablanmaz bədbəxtliyin qarşısının alındığını təcrübə ilə görür. Deməli, əgər nevrotik xəstənin hər dəfə konflikt qarşısında xəstəliyə sığındığı deyilə bilərsə, etiraf edilməlidir ki, bəzi hallarda bu sığınma tamamilə haqlıdır və bu vəziyyəti dərk edən həkim susqun və ehtiyatla geri çəkiləcəkdir.

Lakin növbəti müzakirə üçün bu istisna hallardan əl çəkək. Orta şəraitdə Mənin nevroza sığınmaqla müəyyən daxili xəstəlik qazancı əldə etdiyini qəbul edirik. Bu qazanca bəzi həyat vəziyyətlərində əl ilə tutula bilən, reallıqda az-çox yüksək qiymətləndirilə bilən xarici üstünlük də əlavə olunur. Bu növün ən çox rast gəlinən halına nəzər salın. Əri tərəfindən kobud rəftar olunan və heç bir mərhəmət göstərilmədən istismar edilən qadın, əgər onun qabiliyyətləri buna imkan verirsə, əgər gizlin şəkildə başqa bir kişidən təsəlli tapmaq üçün çox qorxaq və ya çox əxlaqlıdırsa, əgər bütün xarici maneələrə baxmayaraq əridən ayrılacaq qədər güclü deyilsə, əgər özünü saxlamaq və ya daha yaxşı bir kişi tapmaq ümidi yoxdursa və üstəlik cinsi hissləri ilə hələ də bu vəhşi kişiyə bağlıdırsa, çox vaxt nevrozaya sığınmağı qəbul edir. Onun xəstəliyi artıq çox güclü kişiyə qarşı mübarizədə silahına çevrilir; bu silahı o, özünü müdafiə etmək üçün istifadə edə və qisas almaq üçün sui-istifadə edə bilər. O, xəstəliyinə şikayət edə bilər, halbuki ehtimal ki, evliliyinə şikayət etməyə haqqı çatmazdı. O, həkimdə bir köməkçi tapır, adətən heç bir mərhəmət göstərməyən kişini ona qarşı həssas olmağa, onun üçün xərclər etməyə, evdən uzaqda keçirdiyi müddətlərə və beləliklə də evli həyatın təzyiqindən azad olmağa razı olmağa məcbur edir. Belə bir xarici və ya təsadüfi xəstəlik qazancı kifayət qədər əhəmiyyətli olduqda və real əvəz tapa bilmədikdə, terapiyanızın nevrozaya təsir göstərmə imkanını yüksək qiymətləndirməməlisiniz.

Siz mənə xəstəlik qazancı haqqında danışdığım şeyin, Mənin özü nevrozu istədiyi və onu yaratdığı şəklindəki, tərəfimdən rədd edilmiş baxışın xeyrinə olduğunu irəli sürəcəksiniz. Tələsməyin, cənablar, bu bəlkə də heç nə demək deyil, yalnız Mənin özünün qarşısını ala bilmədiyi nevrozaya razı olması və əgər ondan ümumiyyətlə bir şey çıxarmaq mümkünsə, ondan ən yaxşısını çıxarması deməkdir. Bu, məsələnin yalnız bir tərəfidir, əlbəttə, xoşagələn tərəfi. Nevrozanın üstünlükləri olduqca, Mən onunla razılaşır, lakin nevrozun yalnız üstünlükləri yoxdur. Adətən tezliklə Mənin nevrozaya girərək pis bir əqddə bağladığı ortaya çıxır. O, konfliktin yüngülləşdirilməsini çox baha qiymətə satın alıb və simptomlara yapışan əziyyət hissləri, bəlkə də konfliktin əzablarının ekvivalent əvəzi, lakin çox güman ki, xoşagəlməzliyin artıq hissəsidir. Mən simptomların bu xoşagəlməzliyindən qurtulmaq istəyir, lakin xəstəlik qazancını vermək istəmir və bunu bacarmır. Bu zaman aydın olur ki, Mən özünün inandığı qədər aktiv deyilmiş və bunu yadda saxlamalıyıq.

Hörmətli cənablar, əgər siz həkim kimi nevrozlu xəstələrlə məşğul olsanız, tezliklə belə bir gözləntidən imtina edəcəksiniz ki, xəstəlikləri haqqında ən çox şikayət edən və ah-nalə çəkən şəxslər köməyə ən hazır olacaqlar və ona ən az müqavimət göstərəcəklər. Əksinə, tam əksini gözləmək lazımdır. Lakin siz asanlıqla başa düşəcəksiniz ki, xəstəlik qazancına töhfə verən hər şey sıxışdırma müqavimətini gücləndirəcək və terapiya çətinliyini artıracaq. Xəstəlik qazancının, təxminən, simptomla birlikdə doğulan hissəsinə biz sonradan ortaya çıxan başqa bir hissəni də əlavə etməliyik. Əgər psixi təşkilat, məsələn, xəstəlik uzun müddət mövcud olubsa, o, nəhayət, müstəqil bir varlıq kimi davranır; o, sanki özünü saxlamaq həvəsi nümayiş etdirir, onunla ruh həyatının digər hissələri, hətta əslində ona düşmən olan hissələr arasında bir növ müvəqqəti razılaşma yaranır və demək olar ki, onun yenidən faydalı və istifadəyə yararlı olduğunu, sanki ikincili funksiya qazandığını və mövcudluğunu yenidən gücləndirdiyi halların yaranması qaçılmazdır. Patologiyadan nümunə götürmək əvəzinə, gündəlik həyatdan parlaq bir izah gətirək. Özünü təmin edən qabiliyyətli bir işçi, qəza nəticəsində işlədiyi sahədə əlilliyə uğrayır; iş artıq bitir, lakin qəzaya uğramış şəxs zamanla kiçik bir qəza təqaüdü alır və əlilliyini dilənçi kimi istifadə etməyi öyrənir. Onun yeni, baxmayaraq ki, pisləşmiş mövcudluğu indi məhz onu ilk mövcudluğundan məhrum etmiş eyni şeyə əsaslanır. Əgər siz onun fiziki qüsurlarını aradan qaldıra bilsəniz, əvvəlcə onu dolanışıqsız vəziyyətə salarsınız; onun keçmiş işini yenidən davam etdirməyə qadir olub-olmadığı sualı ortaya çıxır. Nevrozda xəstəliyin belə ikincili istifadəsinə uyğun gələn şeyi biz birincili xəstəlik qazancına əlavə olaraq ikincili xəstəlik qazancı kimi qəbul edə bilərik.

Ümumiyyətlə, sizə demək istərdim ki, xəstəlik qazancının praktik əhəmiyyətini kiçik görməyin və nəzəri baxımdan onun təsirinə düşməyin. Əvvəllər tanınmış istisnalar bir kənara, o, həmişə Oberländerin “Fliegende Blätter” jurnalında illüstrasiya etdiyi “heyvanların ağıllılığı” nümunələrini xatırladır. Bir ərəb dağ yamacına həkk olunmuş dar bir cığırda dəvəsi ilə gedir. Yolun bir döngəsində o, birdən-birə özünü tullanmağa hazır olan bir aslanın qarşısında görür. O, heç bir çıxış yolu görmür; bir tərəfdə şaquli divar, digər tərəfdə uçurum; geri dönüş və qaçış qeyri-mümkündür; o, özünü itmiş hesab edir. Heyvan isə fərqli davranır. O, minicisi ilə birlikdə uçuruma tullanır — və aslan uduzur. Adətən, xəstə üçün nevrozun yardımçı xidmətləri də daha yaxşı nəticə vermir. Ola bilsin ki, bu, konfliktin simptom yaranması yolu ilə həllinin, həyatın tələblərinə cavab verə bilməyən avtomatik bir proses olmasından irəli gəlir; bu prosesdə insan öz ən yaxşı və ən yüksək qüvvələrindən istifadə etməkdən imtina etmişdir. Əgər seçim imkanı olsaydı, tale ilə dürüst mübarizədə məğlub olmağa üstünlük vermək lazımdır.

Cənablar! Lakin mən sizə nevroz nəzəriyyəsinin təqdimatında niyə adi sinirliliyi əsas götürmədiyimi daha ətraflı izah etmə borcum var. Ola bilsin ki, siz belə düşünürsünüz ki, mən bunu ona görə etmişəm ki, nevrozların cinsi səbəblərinin sübutu mənə daha çox çətinlik yaradardı. Amma bu halda siz yanılarsınız. Transfer nevrozlarında bu anlayışa yalnız simptomların yozumu vasitəsilə dərinə nüfuz edərək nail olmaq olar. Sözdə aktual nevrozların adi formalarında isə cinsi həyatın etioloji əhəmiyyəti, müşahidəyə uyğun gələn, kobud və açıq-aşkar bir faktordır. Mən iyirmi ildən çox əvvəl bu faktora rast gəlmişdim; bir gün özümə sual verdim ki, sinirli xəstələrin müayinəsində niyə onların cinsi fəaliyyətləri adətən nəzərə alınmır? O vaxt mən bu araşdırmalarım ucbatından xəstələr arasında olan populyarlığımı qurban verdim, lakin qısa müddət ərzində belə bir qənaətə gəldim ki, normal cinsi həyatda (vita sexualis) nevroz — mən aktual nevrozu nəzərdə tuturdum — mövcud deyil. Şübhəsiz ki, bu qənaət insan fərdlərinin fərdi fərqliliklərini çox asanlıqla nəzərə almır; o, həmçinin “normal” hökmündən ayrılmayan qeyri-müəyyənlikdən əziyyət çəkir, lakin ümumi istiqamət üçün bu qənaət bu gün də öz dəyərini saxlayır. Mən o vaxt sinirliliyin müəyyən formaları ilə xüsusi cinsi zərərverici amillər arasında spesifik əlaqələr qurmaq qədər irəliləmişdim və şübhə etmirəm ki, əgər mənə oxşar xəstə materialı əlçatan olsaydı, bu gün eyni müşahidələri təkrar edə bilərdim. Mən çox vaxt şahid oldum ki, müəyyən bir qeyri-kamil cinsi doyum növü ilə, məsələn, əl ilə masturbasiya ilə kifayətlənən kişi, aktual nevrozun müəyyən bir formasından əziyyət çəkirdi və bu nevroz, o, yerinə başqa, eyni dərəcədə qüsursuz olmayan cinsi rejimi qoyduqda, dərhal başqa bir nevroza yerini boşaldırdı. Mən sonra xəstənin vəziyyətindəki dəyişiklikdən onun cinsi həyat tərzindəki dəyişikliyi təxmin etmək qabiliyyətinə malik idim. O vaxt mən həmçinin öz fərziyyələrimdə israrla dayanmağı öyrəndim, ta ki, xəstələrin qeyri-dürüstlüyünü aradan qaldırana və onları təsdiq etməyə məcbur edənə qədər. Doğrudur, onlar sonra öz cinsi həyatları haqqında bu qədər həvəslə soruşmayan digər həkimlərə müraciət etməyə üstünlük verirdilər.

O zamanlar da xəstəliyin səbəbinin həmişə cinsi həyata işarə etməməsi məndən yayınmamışdı. Bir xəstə birbaşa cinsi zərərverici amildən xəstələnmişdi, digəri isə var-dövlətini itirdiyi və ya orqanik bir xəstəliyi ağır şəkildə keçirdiyi üçün. Bu müxtəlifliyin izahı, sonra, Mən və libido arasında fərz edilən qarşılıqlı əlaqələrə aydınlıq gətirdikdə ortaya çıxdı və bu aydınlıq nə qədər dərinə getdisə, izah da bir o qədər qaneedici oldu. Şəxs yalnız Mənin libidonu hər hansı bir şəkildə yerləşdirmə qabiliyyətini itirdikdə nevrozla xəstələnir. Mən nə qədər güclüdürsə, bu vəzifənin icrası ona bir o qədər asan olacaq; Mənin hər hansı bir səbəbdən zəifləməsi, libidonun tələblərinin həddindən artıq artması ilə eyni təsiri göstərməlidir, yəni nevroz xəstəliyinin baş verməsinə imkan yaratmalıdır. Mən və libido arasında başqa və daha dərin əlaqələr də var, lakin bunlar hələ bizim nəzər dairəmizə daxil olmamışdır və mən də onlara görə burada izah üçün müraciət etmirəm. Bizim üçün əsas və aydınlaşdırıcı olan budur ki, hər bir halda və xəstəliyin hansı yolla yarandığından asılı olmayaraq, nevroz simptomları libidonun hesabına formalaşır və onun qeyri-adi istifadəsinə şahidlik edir. İndi isə aktual nevrozların simptomları ilə psixonevrozların simptomları arasındakı həlledici fərqə diqqətinizi çəkməliyəm; bu birinci qrup, yəni transfer nevrozları qrupu bizi indiyə qədər çox məşğul etmişdir. Hər iki halda simptomlar libidodan qaynaqlanır, yəni onun qeyri-adi istifadələridir, doyum əvəzləridir. Lakin aktual nevrozların simptomları — başda təzyiq hissi, ağrı hissi, bir orqanda qıcıqlanma vəziyyəti, bir funksiyanın zəifləməsi və ya ləngiməsi — “məna” daşımır, psixi əhəmiyyət kəsb etmir. Onlar yalnız bədəndə üstünlük təşkil edən şəkildə, məsələn, histerik simptomlar kimi, ifadə olunmur, həm də özləri tamamilə bədən prosesləridir; onların yaranmasında bizim tanıdığımız mürəkkəb psixi mexanizmlərin hamısı aradan qalxır. Deməli, onlar həqiqətən də psixonevroz simptomlarının uzun müddət belə hesab edildiyi şeydir. Bəs onlar necə olur ki, psixi sahədə təsir edən bir qüvvə kimi tanıdığımız libidonun istifadələrinə uyğun gələ bilər? Cənablar, bu çox sadədir. Psixoanalizə qarşı irəli sürülən ilk etirazlardan birini yada salım. O zaman deyirdilər ki, psixoanaliz nevroz hadisələrinin yalnız psixoloji nəzəriyyəsi ilə məşğuldur və bu, tamamilə ümidsizdir, çünki psixoloji nəzəriyyələr heç vaxt bir xəstəliyi izah edə bilməz. İnsanlar cinsi funksiyanın nə yalnız psixi, nə də yalnız somatik bir şey olduğunu unutmağı üstün tutmuşdular. O, həm bədən, həm də psixi həyata təsir edir. Əgər psixonevrozların simptomlarında onun psixi təsirlərdəki pozğunluğun ifadələrini tanıdıqsa, aktual nevrozlarda cinsi pozğunluqların birbaşa somatik nəticələrini tapmağımıza təəccüblənmərik.

Sonuncunun qavranılması üçün tibb klinikası bizə dəyərli bir işarə verir; bu işarə müxtəlif tədqiqatçılar tərəfindən də nəzərə alınmışdır.

Aktual nevrozlar öz simptomatikasının təfərrüatlarında, həmçinin bütün orqan sistemlərinə və bütün funksiyalara təsir etmə xüsusiyyətində, xarici zəhərli maddələrin xroniki təsirindən və onların kəskin məhrumiyyətindən yaranan xəstəlik vəziyyətləri ilə, yəni intoksikasiya və abstinenziya halları ilə aydın bənzərlik nümayiş etdirir. Bu iki xəstəlik qrupu, M. Basedowii kimi vəziyyətlərin vasitəçiliyi ilə bir-birinə daha da yaxınlaşdırılır; biz bu vəziyyətlərin də zəhərli maddələrin təsirinə aid olduğunu öyrənmişik, lakin bu zəhərlər bədənə xaricdən daxil edilmir, əksinə, onun öz maddələr mübadiləsində yaranır. Məncə, bu analoqlardan sonra biz nevrozları cinsi maddələr mübadiləsindəki pozğunluqların nəticələri kimi qəbul etməkdən yayınmağa haqqımız yoxdur; istər bu cinsi zəhərlərdən şəxsin idarə edə biləcəyindən çoxu istehsal olunsun, istərsə də daxili və öz-özünə psixoloji münasibətlər bu maddələrin düzgün istifadəsinə mane olsun. Xalq ruhu həmişə cinsi istəyin təbiətinə dair belə fərziyyələrə qulluq etmişdir; o, sevgini “sarhoşluq” adlandırır və aşiq olmağı sevgi iksirləri ilə əlaqələndirir, beləliklə, təsir edici agenti müəyyən dərəcədə xaricə köçürür. Bizim üçün burada erojen zonaları və cinsi oyanmanın müxtəlif orqanlarda yarana biləcəyi iddiasını xatırlamaq üçün əsas var. Lakin bundan başqa, “cinsi maddələr mübadiləsi” və ya “cinsəlliyin kimyası” sözləri bizim üçün məzmunsuz bir sahədir; biz bu haqda heç nə bilmirik və hətta “kişi” və “qadın” adlanacaq iki cinsi maddənin olub-olmaması, ya da libidonun bütün qıcıq təsirlərinin daşıyıcısı kimi gördüyümüz bir cinsi zəhərlə kifayətlənməyimiz barədə qərar verə bilmirik. Bizim yaratdığımız psixoanaliz təlimi əslində, bir gün üzərinə qurulmalı olduğu orqanik təməli biz hələ tanımadığımız bir üst quruluşdur.

Psixoanaliz elmi kimi, onun işlədiyi maddə ilə deyil, işlədiyi texnika ilə xarakterizə olunur. Onun mahiyyətinə zorakılıq etmədən onu mədəniyyət tarixinə, dinşünaslığa və mifologiyaya eyni dərəcədə tətbiq etmək olar, nevrozlar nəzəriyyəsinə də. O, yalnız ruh həyatında şüursuzun aşkarlanmasını hədəfləyir və onu həyata keçirir.

Aktual nevrozların problemləri, əlamətlərinin ehtimal ki, birbaşa toksik zədələnmə nəticəsində yaranan halları, psixoanalizə hücum nöqtələri təqdim etmir; o, bu halların aydınlaşdırılmasında çox az şey edə bilər və bu vəzifəni biologiya-tibbi tədqiqata həvalə etməlidir. İndi bəlkə də mənim mövzumu niyə başqa cür təşkil etmədiyimi daha yaxşı başa düşürsünüz. Əgər sizə «Nevrozlar nəzəriyyəsinə giriş» vəd etsəydim, onda aktual nevrozların sadə formalarından libido pozğunluğuna görə mürəkkəb psixik xəstəliklərə gedən yol şübhəsiz ki, düzgün olardı. Birincilərdə müxtəlif tərəflərdən əldə etdiyimiz və ya bildiyimizə inandığımız məlumatları toplamaq məcburiyyətində qalardım, psixonevrozlarda isə bu halların işıqlandırılması üçün ən vacib texniki vasitə kimi psixoanaliz haqqında danışılardı. Lakin mən «Psixoanalizə giriş» nəzərdə tutmuş və elan etmişdim; sizin üçün psixoanaliz haqqında təsəvvür əldə etmək, nevrozlar haqqında müəyyən biliklər qazanmağınızdan daha vacib idi və buna görə də psixoanaliz üçün məhsuldar olmayan aktual nevrozları ön plana çıxara bilməzdim. Fikrimcə, sizin üçün daha əlverişli seçimi etmişəm, çünki psixoanaliz dərinə gedən əsasları və geniş əhatəli əlaqələri ilə hər bir təhsilli insanın marağına layiqdir; nevrozlar nəzəriyyəsi isə tibbin digər fəsilləri kimi bir fəslidir.

Lakin siz haqlı olaraq aktual nevrozlara da bir qədər maraq göstərməli olduğumuzu gözləyəcəksiniz. Artıq onların psixonevrozlarla dərin klinik əlaqəsi bizi buna məcbur edir. Beləliklə, sizə xəbər verim ki, biz aktual nevrozların üç saf formasını fərqləndiririk: nevrasteniya, təşviş nevrozu və hipoxondriya. Bu təsnifat da etirazsız qalmayıb. Adların hamısı həqiqətən də işlək vəziyyətdədir, lakin onların məzmunu qeyri-müəyyən və dəyişkəndir. Həmçinin, nevroz əlamətlərinin qarışıq dünyasında hər hansı bir ayrışmaya, kliniki vahidlərin və xəstəlik fərdlərinin seçilməsinə, hətta aktual və psixonevrozların ayrılmasına belə müqavimət göstərən həkimlər də var. Məncə, onlar həddi aşırlar və inkişafa aparan yolu tutmayıblar. Adı çəkilən nevroz formaları bəzən təmiz şəkildə rast gəlinir; daha çox hallarda isə onlar bir-biri ilə və psixonevrotik pozğunluqla qarışır. Bu cür rastgəlmə bizə onların ayrılmasından imtina etməyə əsas vermir. Mineralogiya sahəsindəki minerallar və qayalar elmi arasındakı fərqə nəzər salın. Minerallar fərdlər kimi təsvir olunur, bu da şübhəsiz ki, onların tez-tez ətraf mühitdən kəskin sərhədlərlə ayrılan kristallar şəklində rast gəlinməsinə əsaslanır. Qayalar isə mineralların qarışığından ibarətdir və bu qarışıq şübhəsiz təsadüfən deyil, onların yaranma şəraitinə görə bir araya gəlmişdir. Nevrozlar haqqında təlimdə biz inkişaf prosesini hələ də o qədər az başa düşürük ki, qayalar elminə bənzər bir şey yarada bilək. Lakin biz əvvəlcə kütlədən bizə məlum olan, minerallara bənzəyən kliniki fərdləri təcrid etdiyimiz zaman şübhəsiz ki, doğru iş görürük.

Aktual və psixonevrozların əlamətləri arasındakı diqqətəlayiq əlaqə bizə sonuncuların əlamət formalaşması haqqında məlumatımıza daha bir vacib töhfə verir; aktual nevrozun əlaməti çox vaxt psixonevroz əlamətinin nüvəsi və mərhələsi olur. Belə bir əlaqə ən aydın şəkildə nevrasteniya və konversiya histeriyası adlanan transfer nevrozu, təşviş nevrozu və təşviş histeriyası, həmçinin hipoxondriya və daha sonra parafreniya (dementia praecox və paranoia) kimi qeyd olunan formalar arasında müşahidə olunur. Gəlin histerik baş və ya bel ağrısı halını nümunə götürək. Təhlil bizə göstərir ki, bu ağrı bir sıra libidinal fantaziya və ya xatirələr üçün doyum əvəzedicisinə sıxlaşdırma və yerdəyişmə yolu ilə çevrilib. Lakin bu ağrı bir dəfə də real idi və o zaman birbaşa cinsi toksik əlamət, yəni libidinal oyanmanın fiziki ifadəsi idi. Biz heç də bütün histerik əlamətlərin belə bir nüvə daşıdığını iddia etmək istəmirik, lakin bunun xüsusilə tez-tez baş verdiyi və libidinal oyanmanın bədəndə yaratdığı bütün — normal və ya patoloji — təsirlərin histeriyanın əlamət formalaşması üçün üstün tutulduğu faktı yerində qalır. Onlar sonra midiyanın sədəf maddəsi qatları ilə örtülmüş həmin qum dənəsinin rolunu oynayır. Eyni qayda ilə, cinsi aktı müşayiət edən cinsi oyanmanın müvəqqəti əlamətləri psixonevroz tərəfindən əlamət formalaşması üçün ən əlverişli və uyğun material kimi istifadə olunur.

Belə bir proses xüsusi diaqnostik və terapevtik maraq doğurur. Nevroza meylli, lakin açıq-aşkar nevrozdan əziyyət çəkməyən şəxslərdə, bədən xəstəliyi — məsələn, iltihab və ya zədə nəticəsində — simptomların yaranması işini oyatdığı hallar çox nadir deyil; belə ki, bu simptomlar reallıq tərəfindən verilən öz simptomunu tələsik bütün o şüursuz fantaziyaların nümayəndəsi edir ki, onlar yalnız ifadə vasitəsinə sahib olmağı gözləyirdilər. Həkim belə bir halda tez-tez terapiyanın bir yolunu, bəzən də digər yolunu seçəcək: ya nevrozun qışqıran emalına əhəmiyyət vermədən orqanik əsasın aradan qaldırılmasını istəyəcək, ya da fürsət yaranan nevroza qarşı mübarizə aparacaq və onun orqanik səbəbini əhəmiyyətsiz sayacaq. Nəticə bu və ya digər səy növünə haqlı və ya haqsız olacağını göstərəcək; belə qarışıq hallar üçün ümumi qaydalar demək olar ki, qoyula bilməz.

25 / 28

XXV. Mühazirə. Təşviş

Hörmətli xanımlar və cənablar! Sonuncu mühazirədə adi sinirlilik haqqında sizə dediklərimin mənim məlumatlarımın ən natamam və ən yetərsiz hissəsi olduğunu şübhəsiz ki, qəbul etmisiniz. Mən bunu bilirəm və fikirləşirəm ki, sizi ən çox təəccübləndirən şey, əksər nevrozlu xəstələrin şikayət etdiyi, özünü ən dəhşətli əziyyəti kimi təyin etdiyi və həqiqətən də onlarda ən böyük intensivliyə çata bilən və ən ağılsız tədbirlərə səbəb ola bilən təşvişdən bəhs edilməməsi idi. Amma ən azı sizi bu mövzuda məhrum etmək istəmədim; əksinə, nevrozlu xəstələrdə təşviş problemini xüsusi kəskin şəkildə qoymağı və onu qarşınızda ətraflı müzakirə etməyi qərarlaşdırdım.

Təşvişin özü haqqında sizə məlumat verməyə ehtiyac yoxdur; hər birimiz bu hissi, və ya daha dəqiq desək, bu affekt vəziyyətini bir dəfə öz təcrübəmizlə tanımışıq. Amma mən fikirləşirəm ki, niyə məhz nevrozlu xəstələrin digərlərindən daha çox və daha güclü təşviş keçirdiyini heç vaxt ciddi şəkildə soruşmayıblar. Bəlkə də bunu öz-özlüyündə məlum hesab edirdilər; adətən «sinirli» və «təşvişli» sözlərini bir-birinin əvəzinə elə istifadə edirlər ki, sanki eyni mənanı ifadə edirlər. Lakin buna haqqımız yoxdur; başqa cür sinirli olmayan, təşvişli olan insanlar var və bundan əlavə bir çox simptomlardan əziyyət çəkən, lakin təşvişə meyllilik göstərilməyən nevrozlu xəstələr də mövcuddur.

Necə olursa olsun, aydındır ki, təşviş problemi müxtəlif və ən vacib sualların kəsişdiyi bir düyün nöqtəsidir, həll edilməsi bütün ruh həyatımıza bol işıq saçmalı olan bir tapmacadır. Bu tam həlli sizə verə biləcəyimi iddia etməyəcəyəm, lakin psixoanalizin bu mövzunu da məktəb təbabətindən tamamilə fərqli şəkildə ələ alacağını gözləyəcəksiniz. Orada hər şeydən əvvəl təşviş vəziyyətinin hansı anatomik yollarla yarandığı ilə maraqlanırlar. Deyilir ki, uzunsov beyin (medulla oblongata) qıcıqlanmışdır və xəstə vagus sinirinin nevrozundan əziyyət çəkdiyini öyrənir. Uzunsov beyin çox ciddi və gözəl bir obyektdir. İllər əvvəl onun öyrənilməsinə nə qədər vaxt və sərf etdiyimi çox yaxşı xatırlayıram. Amma bu gün deməliyəm ki, təşvişin psixoloji başa düşülməsi üçün mənə sinir yolunun, yəni onun oyanmalarının keçdiyi yolun bilinməsindən daha laqeyd ola biləcək heç nə yoxdur.

Təşviş haqqında əvvəlcə bir müddət danışmaq olar, sinirliliyi heç nəzərə almadan. Əgər bu təşvişi real təşviş adlandırıramsa, nevroz təşvişindən fərqli olaraq, məni dərhal başa düşəcəksiniz. Real təşviş bizə çox rasional və başa düşülən bir şey kimi görünür. Onun haqqında deyəcəyik ki, o, xarici təhlükənin, yəni gözlənilən, öncədən görülən zərərvermənin qavranılmasına reaksiyadır, qaçma refleksləri ilə bağlıdır və onu özünü qorumaq həvəsinin ifadəsi kimi qəbul etmək olar. Təşvişin hansı hallarda, yəni hansı obyektlər qarşısında və hansı vəziyyətlərdə ortaya çıxacağı, təbii ki, böyük ölçüdə bizim biliklərimizin vəziyyətindən və xarici dünyaya qarşı güc hissimizdən asılı olacaq. Vəhşinin topdan qorxduğunu və günəş tutulması zamanı qorxduğunu, halbuki aləti idarə edə bilən və hadisəni öncədən proqnozlaşdıra bilən ağdərili insanın bu şərtlər altında təşvişsiz qaldığını tamamilə başa düşülən tapırıq. Başqa vaxt isə məhz daha çox bilməkdir təşvişi artıran, çünki o, təhlükəni vaxtından əvvəl tanımağa imkan verir. Beləliklə, vəhşi meşədəki bir izdən qorxacaq, bu iz cahilə heç nə demir, ona isə yırtıcı heyvanın yaxınlığını xəbər verir; təcrübəli dənizçi isə səmadakı kiçik bir buluda baxaraq dəhşətə düşəcək, bu bulut sərnişinə əhəmiyyətsiz görünür, ona isə qasirgənin yaxınlaşdığını xəbər verir.

Daha ətraflı düşünəndə, real təşviş haqqında onun rasionel və məqsədəuyğun olması barədə verilən hökmün ciddi bir nəzərdən keçirilməyə ehtiyac duyduğunu etiraf etməliyik. Həqiqətən, təhlükə yaxınlaşdıqda tək məqsədəuyğun davranış, təhdidin böyüklüyü ilə müqayisədə öz qüvvələrimizin soyuqqanlı qiymətləndirilməsi və bundan sonra qaçışın, müdafiənin, bəlkə də hücumun daha yaxşı nəticə vəd edib-etmədiyi barədə qərar vermək olardı. Bu kontekstdə təşviş üçün ümumiyyətlə yer yoxdur; baş verən hər şey, təşvişin inkişafı baş verməsəydi, eyni dərəcədə və çox güman ki, daha yaxşı icra olunardı. Siz də görürsünüz ki, təşviş həddindən artıq güclü olduqda, o, son dərəcə məqsədəuyğunsuzluğunu göstərir, hər hansı bir hərəkəti, hətta qaçışı belə felc edir. Adətən, təhlükəyə reaksiya təşviş hissi ilə müdafiə hərəkətinin qarışığından ibarət olur. Qorxmuş heyvan qorxur və qaçır, lakin burada məqsədəuyğun olan “qaçış”dır, “qorxmaq” deyil.

Beləliklə, insan təşvişin inkişafının heç vaxt məqsədəuyğun olmadığını iddia etmək vəsvəsəsinə düşür. Təşviş vəziyyətini daha diqqətlə təhlil etmək daha yaxşı aydınlıq gətirə bilər. Təşviş vəziyyətinin ilk mərhələsi, sensor diqqətinin artması və motor gərginliklə ifadə olunan təhlükəyə hazırlıqdır. Bu gözləmə hazırlığını heç bir çəkinmədən faydalı kimi qəbul etmək olar, hətta onun yoxluğu ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Bundan bir tərəfdən motor hərəkət, əvvəlcə qaçış, daha yüksək mərhələdə aktiv müdafiə, digər tərəfdən isə bizim təşviş vəziyyəti kimi qəbul etdiyimiz şey yaranır.

Təşvişin inkişafı sadəcə bir başlanğıc, bir siqnal səviyyəsində nə qədər məhdudlaşarsa, təşviş hazırlığının hərəkətə çevrilməsi bir o qədər maneəsiz gedər, bütün proses bir o qədər məqsədəuyğun formalaşar. Mənim fikrimcə, biz təşviş adlandırdığımız şeyin məqsədəuyğun hissəsi təşviş hazırlığı, məqsədəuyğunsuz hissəsi isə təşvişin inkişafıdır.

“Təşviş”, “qorxu” və “dəhşət” sözlərimizin eyni şeyi və ya açıq şəkildə fərqli şeyləri ifadə edib-etmədiyi sualına daha dərindən girməkdən çəkinirəm. Sadəcə olaraq, “təşviş”in vəziyyətə aid olduğunu və obyektdən asılı olmadığını, “qorxu”nun isə diqqəti birbaşa obyektə yönəltdiyini nəzərdə tuturam. “Dəhşət” isə xüsusi bir məna daşıyır, yəni təşviş hazırlığı ilə qarşılanmayan bir təhlükənin təsirini vurğulayır. Beləliklə, insanın “dəhşət”dən “təşviş” vasitəsilə qorunduğunu demək olar.

„Angst“ sözünün istifadəsindəki müəyyən çoxmənalılıq və qeyri-müəyyənlik sizdən yayınmamışdır. Adətən, təşvişin inkişafının qavranılması nəticəsində insana daxil olan subyektiv vəziyyəti „angst“ (təşviş) adlandırırlar və bu vəziyyəti bir affekt adlandırırlar. Dinamik mənada affekt nədir? Hər halda, çox mürəkkəb bir şey. Affekt əvvəlcə müəyyən hərəkət innervasiyalarını və ya boşalmalarını, ikinci olaraq isə iki növ hissləri əhatə edir: baş vermiş hərəkət aktlarının qavranılmasını və affektə, deyildiyi kimi, əsas tonu verən birbaşa həzz və xoşagəlməzlik hisslərini.

Lakin mən belə hesab edirəm ki, bu siyahı affektin mahiyyətini tam əks etdirmir. Bəzi affektlərdə daha dərinə baxmağı və adlandırılan bu ansamblı bir yerə toplayan nüvənin, əhəmiyyətli bir hadisənin təkrarı olduğunu tanımağı mümkün sayırlar. Bu hadisə yalnız çox erkən və çox ümumi təbiətli bir təəssürat ola bilər ki, bu da fərdin deyil, növlərin tarixi öncəsi dövrünə aid edilməlidir. Özümü daha aydın ifadə etmək üçün, affekt vəziyyəti histerik tutma kimi qurulmuş olardı, çünki histerik tutma da bir xatirənin çöküntüsüdür.

Histerik tutma beləliklə, yeni formalaşmış fərdi bir affektə bənzəyir, normal affekt isə irsiyyətə keçmiş ümumi bir histeriyanın ifadəsinə bənzəyir.

Mənə burada affektlər haqqında dediklərimin normal psixologiyanın tanınmış bir neməti olduğunu düşünməyin. Əksinə, bunlar psixoanalizin zəminində yetişmiş və yalnız orada yurd salmış anlayışlardır. Psixologiyada affektlər haqqında öyrənə biləcəkləriniz, məsələn, Ceyms-Lange nəzəriyyəsi, biz psixoanalitiklər üçün tamamilə anlaşılmaz və müzakirəyə layiq deyildir. Lakin affektlər haqqındakı biliklərimizi çox etibarlı da hesab etmirik; bu, qaranlıq bir sahədə istiqamət tapmağa yönəlmiş ilk cəhddir. İndi davam edirəm: Təşviş affektinin hansı erkən təəssüratı təkrar olaraq geri gətirdiyini bildiyimizi güman edirik. Biz özümüzə deyirik ki, həmin xoşagəlməzlik hisslərinin, boşalma təkanlarının və bədən hisslərinin qruplaşmasının yarandığı doğum aktı, həyat təhlükəsinin təsirinin nümunəsi olmuş və o vaxtdan bəri təşviş vəziyyəti kimi biz tərəfindən təkrarlanır. Qan yenilənməsinin (daxili tənəffüsün) kəsilməsi nəticəsində yaranan qıcıqın nəhəng artımı o vaxt təşviş təcrübəsinin səbəbi idi, yəni ilk təşviş toksik idi. Təşviş adı — angustiae, sıxlıq — tənəffüsdəki sıxılma xarakterini vurğulayır; bu, o vaxt real vəziyyətin nəticəsi olaraq mövcud idi və bu gün affekt içərisində demək olar ki, həmişə yenidən bərpa olunur. Həmin ilk təşviş vəziyyətinin anadan ayrılma nəticəsində yarandığını da mənalı bir əlaqə kimi qəbul edəcəyik. Təbii ki, biz ilk təşviş vəziyyətinin təkrarlanma meylinin sayısız nəsillər ardıcıllığı ilə orqanizmə o qədər dərin nüfuz etdiyinə əmindirik ki, tək bir fərd, əfsanəvi Makduff kimi “anasının bətnindən kəsilib çıxarılsa” belə, yəni doğum aktının özünü yaşamasa belə, təşviş affektindən qaça bilməz. Digər məməli olmayan canlılarda təşviş vəziyyətinin nümunəsi nə olmuşdur, bunu deyə bilmərik. Buna görə də, bu məxluqlarda bizim təşvişimizə ekvivalent olan hisslər kompleksinin hansı olduğunu da bilmirik.

Belə bir ideyanın, yəni doğum aktının təşviş affektinin mənbəyi və nümunəsi olduğu fikrinin necə yarana biləcəyini eşitmək sizi bəlkə də maraqlandıracaq. Spekülyasiyanın bunda ən az payı var; mən daha çox xalqın saf düşüncəsindən borc götürmüşəm. Uzaq illər əvvəl gənc xəstəxana həkimləri olaraq meyxanada nahar masası ətrafında oturduğumuz zaman, doğum şöbəsinin klinikasından bir assistent son mamalıq imtahanında baş verən əyləncəli hekayəni danışdı. Bir namizədə soruşuldu ki, doğum zamanı axan suda mekonium (uşaq qətrəvi, ifrazat) görünsə, bu nə deməkdir və o, dərhal cavab verdi: Uşağın təşvişi var deməkdir. Ona güldülər və imtahandan qalmışdı. Amma mən daxildən onun tərəfini tutdum və həmin kasıb qadının xalqdan, sarsılmaz bir zehinlə vacib bir əlaqəni üzə çıxardığını sezməyə başladım.

İndi nevrozlu təşvişə keçək; sinirli xəstələrdə təşviş bizə hansı yeni təzahür formaları və münasibətlər göstərir? Burada təsvir ediləcək çox şey var. Əvvəlcə ümumi bir təşvişlilik, bir növ sərbəst şəkildə üzən təşviş tapırıq; bu təşviş hər hansı uyğun gələn təsəvvür məzmununa yapışmağa hazırdır, hökmü təsir edir, gözləntiləri seçir, özünü əsaslandırmaq üçün hər fürsəti gözləyir. Biz bu vəziyyəti “gözlənti təşvişi” və ya “təşvişli gözlənti” adlandırırıq. Bu cür təşvişdən əziyyət çəkən şəxslər bütün imkanlar arasında həmişə ən dəhşətli olanı öncədən görürlər, hər təsadüfü bir bədbəxtliyin işarəsi kimi şərh edirlər, hər qeyri-müəyyənliyi pis məna verərək istifadə edirlər. Belə bir bədbəxtlik gözləntisinə meyl, əks halda xəstə sayıla bilməyən bir çox insanda xarakter cizgisi kimi rast gəlinir; onlara həddindən artıq təşvişli və ya pessimist deyilir; lakin gözlənti təşvişinin diqqət çəkən dərəcəsi, mənim “təşviş nevrozu” adlandırdığım və aktual nevrozlar sırasına aid etdiyim bir sinirli xəstəliyə mütəmadi olaraq aiddir.

İkinci bir təşviş forması, təsvir olunan birincisindən fərqli olaraq, daha çox psixiki bağlıdır və müəyyən obyektlər və ya vəziyyətlərlə əlaqəlidir. Bu, son dərəcə müxtəlif və çox vaxt çox qəribə olan “fobiyalar” təşvişidir. Nüfuzlu amerikalı psixoloq Stanley Hall, bu fobiyaların tam siyahısını bizi təmtəraqlı yunan adlandırması ilə nümayiş etdirmək üçün yaxın zamanda zəhmət çəkmişdir. Bu, on misir bəlasının siyahısını xatırladır, yalnız onların sayı ondan çoxdur. Dinləyin, bir fobiyanın obyekti və ya məzmunu nə ola bilər: qaranlıq, açıq hava, açıq yerlər, pişiklər, hörümçəklər, tırtıllar, ilanlar, siçanlar, fırtına, iti uclar, qan, bağlı otaqlar, insan izdihamı, tənhalıq, körpülərin keçilməsi, dəniz və dəmir yolu səyahətləri və s. Bu xaosda ilk istiqamətlənmə cəhdində üç qrupu ayırd etmək məntiqli görünür. Qorxulan obyektlərin və vəziyyətlərin bəziləri biz normal insanlar üçün də bir qorxu hissi, təhlükə ilə əlaqə daşıyır və bu fobiyalar bizə gücünə görə çox şişirdilmiş olsalar da, anlaşılmaz görünmür. Beləliklə, bizdən çoxu ilanla qarşılaşdıqda iyrənc bir hisslə qarşılaşırıq. İlan fobiyası, demək olar ki, ümumi insan xüsusiyyətidir və Ch. Darwin, qalın şüşə lövhə ilə özünü ondan qorunduğunu bildiyi halda, üzərinə hücum edən ilandan təşvişdən özünü saxlaya bilmədiyini çox təsirli şəkildə təsvir etmişdir. İkinci qrupa, hələ də təhlükə ilə əlaqənin qaldığı, lakin biz bu təhlükəni kiçik hesab etməyə və önə çıxarmamağa öyrəşdiyimiz halları daxil edirik. Buraya əksər vəziyyət fobiyaları aiddir. Bilirik ki, dəmir yolu səyahətində evdə qaldığımızdan daha çox qəza ehtimalı var, yəni dəmir yolu toqquşması ehtimalı, həmçinin bilirik ki, gəmi batır bilər və bu halda adətən boğulursunuz, lakin bu təhlükələri düşünmürük və dəmir yolu və gəmi ilə təşvişsiz səyahət edirik. Körpü keçdiyimiz anda çökərsə, çaya düşəcəyimizi inkar etmək də mümkün deyil, lakin bu o qədər nadir baş verir ki, təhlükə kimi heç nəzərə alınmır. Tənhalığın da öz təhlükələri var və biz müəyyən şəraitdə ondan qaçırıq; lakin heç bir şəraitdə onu bir an belə dözmədiyimiz barədə söhbət gedə bilməz. İnsan izdihamı, bağlı otaq, fırtına və s. üçün də eyni şey doğrudur. Nevrotiklərin bu fobiyalarında bizi təəccübləndirən şey, ümumiyyətlə, onların məzmunundan çox intensivliyidir. Fobiyaların təşvişi birbaşa apellyasiya olunmazdır! Bəzən bizdə elə bir təəssürat yaranır ki, nevrotiklər, müəyyən şəraitdə bizdə də təşviş yarada bilən və eyni adlarla adlandırdığımız eyni şeylərdən və vəziyyətlərdən qorxmurlar.

Bizə, anlayışımızın heç bir şəkildə çatmadığı fobiyaların üçüncü qrupu qalır. Əgər güclü, böyükləşmiş bir kişi, özünün çox yaxşı tanıdığı doğma şəhərinin küçəsindən və ya meydanından təşvişdən keçə bilmirsə, əgər sağlam, yaxşı inkişaf etmiş bir qadın, pişik onun paltarının kənarına toxunduğu və ya siçan otaqdan keçdiyi üçün huşsuz təşvişə düşürsə, fobiyadan əziyyət çəkənlər üçün açıq-aydın mövcud olan təhlükə ilə əlaqəni necə qura bilərik? Buraya aid olan heyvan fobiyalarında ümumi insani antipatiyaların şiddətlənməsindən söhbət gedə bilməz, çünki əksini nümayiş etdirmək üçün elə çoxlu sayda insan var ki, pişiyin yanından keçərkən onu çağırmaq və sığallamaqdan özünü saxlaya bilmir. Qadınların bu qədər qorxduğu siçan eyni zamanda birinci dərəcəli əzizləmə adıdır; sevgilisi tərəfindən belə çağırılmağından məmnun olan bəzi qızlar, bu ada malik olan şirin heyvanı gördükdə həqiqətən dəhşət içində qışqırırlar. Küçə və ya meydan təşvişi olan kişi üçün bizə yalnız bir izahat təklif olunur: o, kiçik uşaq kimi davranır. Tərbiyə uşağı birbaşa belə vəziyyətlərdən təhlükəli olduğu üçün çəkinməyə məcbur edir və bizim agorafobikimiz, əgər onu meydanın üstündən müşayiət etsələr, təşvişindən həqiqətən qorunmuş olur.

Burada təsvir olunan təşvişin iki forması — sərbəst üzən gözləmə təşvişi və fobiyalarla bağlı təşviş — bir-birindən asılı deyil. Birincisi ikincisinin daha yüksək mərhələsi deyil, onlar yalnız nadir hallarda və təsadüfi şəkildə bir-biri ilə rastlaşır. Ən güclü ümumi təşvişlilik fobiyalarla ifadə olunmaya bilər; bütün həyatı agorafobiya ilə məhdudlaşan şəxslər pessimistik gözləmə təşvişindən tamamilə azad ola bilərlər. Fobiyaların bəziləri, məsələn, meydan təşvişi, dəmir yolu təşvişi, yetkin yaşlarda əldə edildiyi sübut oluna bilər, digərləri isə, məsələn, qaranlıq, fırtına və heyvanlardan təşviş, əvvəldən mövcud olmuş kimi görünür. Birinci növ fobiyalar ağır xəstəliklər əhəmiyyətini daşıyır; ikincilər isə daha çox kapriz və ya qəribəlik kimi görünür. İkinci növdən olanlardan birini göstərən şəxsdə, adətən, başqa bənzər fobiyaların da olması gözlənilə bilər. Əlavə etməliyəm ki, biz bu fobiyaların hamısını təşviş histeriyası kimi qəbul edirik, yəni onları məlum konversiya histeriyasına çox yaxın olan bir xəstəlik kimi nəzərdən keçiririk.

Nevrotik təşvişin üçüncü forması bizi, təşviş ilə təhlükə arasındakı əlaqəni tamamilə itirdiyimiz bir sirrlə qarşı-qarşıya qoyur. Bu təşviş, məsələn, histeriyada histereik simptomların müşayiəti kimi, və ya hər hansı bir həyəcan şəraitində, biz bir duyğu ifadəsi gözləyəcəyimiz, lakin məhz təşviş duyğusunu ən az gözləyəcəyimiz yerlərdə, və ya bütün şərtlərdən ayrılmış, həm bizə, həm də xəstəyə eyni dərəcədə anlaşılmaz olan sərbəst təşviş tutması kimi ortaya çıxır. Onda, şişirdilməklə buna yüksəldilə biləcək bir təhlükə və ya səbəbdən geniş şəkildə söhbət gedə bilməz. Bu spontan tutmalarda biz, təşviş vəziyyəti kimi adlandırdığımız kompleksin parçalanmaya qabiliyyətli olduğunu öyrənirik. Tutmanın bütövlüyü, tək, intensiv inkişaf etmiş bir simvol ilə təmsil oluna bilər: bir titrəmə, bir başgicəllənmə, bir ürək döyüntüsü, bir nəfəs darlığı və təşvişi tanıdığımız ümumi hissiyyat, bu zaman yox ola bilər və ya qeyri-müəyyən hala gələ bilər. Lakin biz “təşviş ekvivalentləri” kimi təsvir etdiyimiz bu vəziyyətlər, bütün klinik və etioloji münasibətlərdə təşviş ilə bərabər tutulmalıdır.

İndi iki sual ortaya çıxır. Təhlükənin heç bir rol oynamadığı və ya çox az rol oynadığı nevrotik təşvişi, həmişə təhlükəyə reaksiya olan real təşviş ilə əlaqələndirmək olarmı? Və nevrotik təşviş necə başa düşülə bilər? Biz əvvəlcə gözləntini qorumaq istəyirik: harada təşviş varsa, orada təşvişə səbəb olan bir şey də mövcud olmalıdır.

Nevrotik təşvişin başa düşülməsi üçün klinik müşahidədən bir neçə işarə ortaya çıxır; onların əhəmiyyətini sizin qarşınızda müzakirə etmək istəyirəm.

a) Gözləmə təşvişinin və ya ümumi təşvişliliyin cinsi həyatdakı müəyyən proseslərdən, deyək ki, libidonun müəyyən istifadələrindən sıx asılı olduğunu müəyyən etmək çətin deyil. Bu növün ən sadə və öyrədici halı, sözəgələn “frustran oyanma”ya məruz qalan şəxslərdə ortaya çıxır, yəni şiddətli cinsi oyanmaların kifayət qədər boşalmasını tapmadığı, qənaətbəxş bir nəticəyə çatmadığı şəxslərdə. Məsələn, nişanlılıq dövründə kişilərdə və ya kişiləri kifayət qədər iktidarlı olmayan, və ya ehtiyat səbəbi ilə cinsi aktı qısaltan və ya qüsurlu icra edən qadınlarda. Bu şəraitdə libidinal oyanma yox olur və onun yerini təşviş tutur; həm gözləmə təşvişi formasında, həm də tutmalar və tutma ekvivalentləri şəklində. Cinsi aktın ehtiyatlı dayandırılması, cinsi rejim kimi tətbiq edildikdə, kişilərdə, xüsusilə də qadınlarda təşviş nevrozunun bu qədər mütəmadi səbəbi olur ki, tibbi praktikada belə hallarda ilk növbədə bu etiologiyanı araşdırmaq tövsiyə olunur. Onda, cinsi sui-istifadə dayandırıldıqda təşviş nevrozunun söndüyü təcrübəsini sayısız dəfə etmək olar.

Cinsi saxlanma ilə təşviş halları arasındakı əlaqənin mövcudluğu faktı, bildiyim qədər, psixoanalizdən uzaq duran həkimlər tərəfindən də artıq inkar edilmir. Lakin mən belə bir fərziyyənin irəli sürülməsinin qarşısının alınmadığını düşünə bilərəm: həmin şəxslərin əvvəlcədən təşvişə meylli olduqları və buna görə də cinsi məsələlərdə saxlanmağı tətbiq etdikləri iddia edilir. Buna qarşı qadınların davranışı qətiyyətlə çıxış edir, çünki onların cinsi fəaliyyəti əsasən passiv təbiətdədir, yəni kişinin müdaxiləsi ilə müəyyən olunur. Bir qadın nə qədər temperamentli, yəni cinsi əlaqəyə nə qədər meyilli və doyum qazanmağa nə qədər qadir olarsa, kişinin iqtidarsızlığına və ya kəsik cinsi əlaqəyə təşviş əlamətləri ilə cavab verməsi bir o qədər əmin olur, halbuki anestetik və ya libidosu az olan qadınlarda belə bir sui-istifadə çox kiçik rol oynayır.

İndi həkimlər tərəfindən bu qədər isti dəstəklənən cinsi çəkinmənin təşviş hallarının yaranmasında eyni əhəmiyyət daşıması təbii ki, yalnız doyumlu boşalma imkanı əlindən alınan libidonun uyğun dərəcədə güclü olması və böyük hissəsinin sublimasiya yolu ilə həll edilməməsi halında mümkündür. Xəstəliyin nəticəsi haqqında qərar həmişə kəmiyyət faktorlarından asılıdır. Hətta xəstəlik deyil, xarakter formalaşması nəzərə alındıqda belə, cinsi məhdudiyyətin müəyyən dərəcədə təşviş və həssaslıqla əl-ələ getdiyi, halbuki qorxmazlığın və cəsarətli risk götürmənin cinsi ehtiyacların sərbəst ödənməsi ilə nəticələndiyi asanlıqla qavranılır. Bu əlaqələr müxtəlif mədəni təsirlərlə dəyişdirilə və mürəkkəbləşdirilə bilsələr də, insan kütləsi üçün təşvişin cinsi məhdudiyyətlə bağlı qalması faktı dəyişməz qalır.

Mən sizə libido ilə təşviş arasındakı iddia olunan genetik əlaqəni dəstəkləyən bütün müşahidələri hələlik tam təqdim etməmişəm. Məsələn, pubert və menapauza dövrü kimi həyat mərhələlərinin təşviş xəstəliklərinə təsiri də buna aiddir; bu dövrlərdə libido istehsalında əhəmiyyətli artımın baş verdiyi qəbul edilə bilər. Bəzi həyəcan vəziyyətlərində libido ilə təşvişin qarışmasını və nəhayət, libidonun təşvişlə əvəz olunmasını birbaşa müşahidə etmək olar. Bütün bu faktlardan alınan təəssürat ikili xarakter daşıyır: birincisi, söhbət normal istifadəsindən saxlanılan libido toplanmasından gedir; ikincisi, bu proses tamamilə somatik hadisələr sahəsində baş verir. Libidodan təşvişin necə yarandığı ilkin olaraq aydın deyil; yalnız libidonun çatışmadığı və onun yerinə təşvişin müşahidə olunduğu qeyd edilir.

b) İkinci bir işarəni psixonevrozların, xüsusilə histeriyanın təhlilindən götürürük. Bu xəstəlikdə simptomlarla yanaşı tez-tez təşvişin ortaya çıxdığını, lakin həm də hücum və ya davamlı vəziyyət şəklində ifadə olunan sərbəst təşvişin müşahidə edildiyini eşitmişik. Xəstələr nədən qorxduqlarını deyə bilmirlər və bu təşvişi aydın bir ikinci dərəcəli işlənmə ilə ən yaxın fobiyalarla, məsələn: ölmək, dəli olmaq, insult keçirmək, əlaqələndirirlər. Əgər təşvişin və ya təşvişlə müşayiət olunan simptomların yarandığı vəziyyəti təhlilə tabe etsək, adətən hansı normal psixiki prosesin baş vermədiyini və təşviş fenomeninin onu əvəz etdiyini göstərə bilərik. Başqa cür ifadə etsək: şüursuz prosesi elə qururuq ki, sanki o, heç bir sıxışdırmağa məruz qalmayıb və şüura doğru maneəsiz davam edib. Bu proses də müəyyən bir duyğu ilə müşayiət olunardı və indi təəccüblə görürük ki, normal axını müşayiət edən bu duyğu, sıxışdırmağın ardından hər halda təşvişlə əvəz olunur, onun öz keyfiyyəti nə olursa olsun. Beləliklə, əgər qarşımızda histerik təşviş vəziyyəti varsa, onun şüursuz korrelatı eyni xarakterli bir təkan, yəni təşviş, utanc, çətin vəziyyət, eyni zamanda pozitiv libidinal oyanma və ya düşmənçiliklə dolu, qəzəb və hirs kimi aqressiv bir təkan ola bilər. Deməli, təşviş, bütün duyğu təkanlarının, əgər onlara aid təsəvvür məzmunu sıxışdırmağa məruz qalıbsa, dəyişdirildiyi və ya dəyişdirilə biləcəyi ümumi dövriyyədə olan puldur.

c) Üçüncü təcrübəni məcburi hərəkətlərdən əziyyət çəkən xəstələrdə qazanırıq; bu xəstələr diqqətəlayiq şəkildə təşvişdən qorunmuş görünür. Əgər onları məcburi hərəkətlərini, yuyunmalarını, mərasimlərini yerinə yetirməkdən çəkindirməyə çalışsaq və ya onlar özləri məcburiyyətlərindən birini tərk etməyə cəhd etsələr, məcburiyyətə tabe olmağa dəhşətli təşviş onları məcbur edir. Anlayırıq ki, təşviş məcburi hərəkət tərəfindən örtülmüşdür və bu hərəkət yalnız təşvişdən qorunmaq üçün yerinə yetirilirdi. Beləliklə, məcburiyyət nevrozunda, əks halda ortaya çıxmalı olan təşviş, simptom yaranması ilə əvəz olunur və histeriyaya üz tutduqda, bu nevrozda oxşar bir əlaqə tapırıq: sıxışdırma prosesinin nəticəsi olaraq ya təmiz təşviş inkişafı, ya təşvişlə birlikdə simptom yaranması, ya da təşvişsiz daha mükəmməl simptom yaranması. Beləliklə, mücərrəd mənada demək ki, simptomlar ümumiyyətlə yalnız əks halda qaçılmaz olan təşviş inkişafından qaçmaq üçün yaranır, bu yanlış deyil. Bu baxış təşvişi, nevroz problemlərinə olan marağımızın mərkəzinə, demək olar ki, gətirir.

Nevroz təşvişi üzərindəki müşahidələrdən biz libidonun normal istifadəsindən yayındırılmasının, yəni təşvişin yaranmasına səbəb olan prosesin somatik hadisələr zəminində baş verdiyi nəticəsinə gəlmişdik. Histeriya və məcburiyyət nevrozunun təhlillərindən isə əlavə olaraq eyni yayındırmanın eyni nəticə ilə psixik instansiyaların imtina etməsinin təsiri də ola biləcəyi məlum olur. Beləliklə, nevroz təşvişinin yaranması haqqında bildiklərimiz budur; bu, hələ kifayət qədər qeyri-müəyyəndir. Lakin mən hələlik daha irəli aparan bir yol görmürəm. Özümüzə qoyduğumuz ikinci vəzifə, yəni qeyri-adi istifadə olunan libido olan nevroz təşvişi ilə təhlükəyə cavab olan real təşviş arasında əlaqə qurmaq hələ daha çətin həll oluna bilən məsələ kimi görünür.

İnsan düşünə bilər ki, burada tamamilə fərqli şeylər söhbət gedir, lakin biz real təşviş ilə nevroz təşvişini hisslərdə bir-birindən ayırmaq üçün heç bir vasitəyə malik deyilik.

Axtarılan əlaqə nəhayət, Mən ilə libido arasındakı tez-tez iddia edilən qarşıdurmanı əsas götürdüyümüz zaman yaranır. Bildiyimiz kimi, təşvişin inkişafı Mənin təhlükəyə cavabı və qaçışın başlanğıcı üçün siqnaldır; buna görə də belə bir qənaət bizə yaxın görünür ki, nevroz təşvişi zamanı Mən öz libidosunun tələblərindən eyni cür qaçış cəhdinə əl atır və bu daxili təhlükəni sanki xarici təhlükə imiş kimi qəbul edir. Bu, təşvişin göründüyü yerdə insanın qorxduğu bir şeyin də mövcud olması gözləntisini yerinə yetirir. Lakin bu analogiya daha da davam etdirilə bilər. Necə ki, xarici təhlükədən qaçış cəhdi müqavimət göstərmə və müdafiə üçün məqsədəuyğun tədbirlərlə əvəz olunursa, eləcə də təşvişin bağlanmasına səbəb olan simptomlaşdırma nevroz təşvişinin inkişafından sonra yerini tutur.

Anlayışın çətinliyi artıq başqa yerdədir. Mənin öz libidosundan qaçması mənasını verən təşviş, əslində bu libidodan özü doğulmuş olmalıdır. Bu, qaranlıqdır və libidonun şəxsin əslində özünə məxsus olduğunu və ona xarici bir şey kimi qarşı çıxmayacağını unutmamaq xəbərdarlığını ehtiva edir. Təşvişin inkişafının topodinamikası bizə hələ qaranlıq qalır; bu prosesdə hansı psixik enerjilər sərf olunur və hansı psixik sistemlərdən gəlir. Bu sualın da cavabını verəcəyəm sözünü verə bilmərəm, lakin biz digər iki izi izləməkdən və spekulyasiyamıza kömək etmək üçün birbaşa müşahidədən və analitik tədqiqatdan yenidən istifadə etməkdən çəkinməməliyik. Biz uşaqlarda təşvişin yaranmasına və fobiyalarla bağlı olan nevroz təşvişinin mənşəyinə tərəf yönəlirik.

Uşaqların qorxaqlığı çox adi bir haldır və bunun nevrozlu təşviş, yoxsa real təşviş olub-olmadığını ayırd etmək olduqca çətindir. Hətta bu ayırmanın dəyəri uşaqların davranışı ilə şübhə altına alınır. Çünki bir tərəfdən, uşaq bütün yad şəxslərdən, yeni vəziyyətlərdən və əşyalardan qorxduqda təəccüflənmirik və bu reaksiyanı onun zəifliyi və bilməməsi ilə çox asan izah edirik. Deməli, uşağa real təşvişə qarşı güclü bir meyl aid edirik və əgər o, bu qorxaqlığı irsi olaraq gətirmiş olsaydı, bunu tamamilə məqsədəuyğun sayardıq. Uşaq burada yalnız ilkin insanın və bu günkü primitiv insanın davranışını təkrarlayardı; bu insan bilməməsi və acizliyi səbəbindən hər yeni şeydən və bizə artıq təşviş verməyən bir çox tanış şeydən qorxur. Həmçinin, uşağın fobiyalarının, insan inkişafının həmin ilkin dövrlərinə aid olduğunu qəbul etdiyimiz fobiyalarla heç olmasa qismən eyni olması gözləntilərimizə tamamilə uyğun gəlirdi.

Digər tərəfdən, bütün uşaqların eyni dərəcədə qorxaq olmadığını və bütün mümkün obyektlərdən və vəziyyətlərdən xüsusi bir çəkinmə nümayiş etdirən uşaqların sonradan nevrotik olduqlarını nəzərdən qaçıra bilmərik. Deməli, nevrotik meyil real təşvişə qarşı açıq bir meyl ilə də özünü büruzə verir; qorxaqlıq əsas amil kimi görünür və nəticəyə gəlinir ki, uşaq və sonradan böyüyən gənc, hər şeydən qorxduqları üçün libidolarının miqdarından qorxurlar. Təşvişin libidodan yaranması beləliklə rədd edilmiş olur və real təşvişin şərtlərini araşdırdıqda, ardıcıl olaraq belə bir nəticəyə gəlinir ki, öz zəifliyi və acizliyi haqqında şüur — A. Adlerin terminologiyasında aşağılıq hissi — uşaqlıq dövründən yetkin həyata keçərsə, nevrozun da son səbəbidir.

Bu qədər sadə və inandırıcı səslənir ki, diqqətimizi cəlb etməyə haqqı var. Lakin bu, sinirli olma sirrinin yerdəyişməsinə səbəb olardı. Aşağılıq hissinin davamı — və beləliklə, təşviş şərtinin və simptomların yaranmasının — o qədər yaxşı təmin olunmuş görünür ki, istisna hallarda bizim sağlamlıq kimi tanıdığımız şeyin baş verməsi daha çox izah tələb edir. Lakin uşaqların qorxaqlığının diqqətlə müşahidəsi nəyi aşkar edir? Kiçik uşaq ilk növbədə tanımadığı şəxslərdən qorxur; vəziyyətlər yalnız tərkibində şəxslər olduğu üçün əhəmiyyət kəsb edir, obyektlər isə ümumiyyətlə yalnız daha sonra nəzərə alınır. Uşaq bu tanımadığı şəxslərdən onlara pis niyyət yükləmədiyi və öz zəifliyini onların gücü ilə müqayisə etmədiyi üçün, yəni onları öz mövcudluğu, təhlükəsizliyi və ağrısızlığı üçün təhlükə kimi qəbul etmədiyi üçün qorxmur. Belə bir şübhəli, dünyaya hakim olan təcavüzkar həvəslə qorxmuş uşaq olduqca uğursuz nəzəri quruluşdur. Əksinə, uşaq tanımadığı obrazdan qorxur, çünki o, tanış və sevilən şəxsin, əslində ananın görünüşünə hazırlaşmışdır. Onun məyusluğu və həsrəti təşvişə çevrilir, yəni hazırda istifadə edilə bilməyən, havada saxlanıla bilməyən və təşviş kimi axıdılan libido. Bu uşaq təşvişinə nümunə olan vəziyyətdə doğum aktı zamanı ilk təşviş vəziyyətinin şərtinin, yəni anadan ayrılmanın təkrarlanması təsadüfi deyil.

Uşaqların ilk vəziyyət fobiyaları qaranlıqdan və tənhalıqdan qorxudur; birincisi çox vaxt bütün həyat boyu qalır, hər ikisinə ortaq olan sevilən baxıcı şəxsin, yəni ananın çatışmazlığıdır. Qaranlıqda qorxan bir uşağı mən yan otağa belə qışqırarkən eşitdim: “Xala, mənə danış, mən qorxuram.” “Amma bundan sənə nə fayda var? Məni görmürsən ki”; buna cavab olaraq uşaq: “Əgər biri danışsa, daha işıqlı olar.” Beləliklə, qaranlıqdakı həsrət qaranlıqdan təşvişə çevrilir.

Nevrotik təşviş yalnız ikincili və real təşvişin xüsusi halı olmaqdan çox uzaqdır; əksinə, kiçik uşaqda real təşviş kimi davranan bir şeyin, istifadə edilməmiş libidodan yaranması əsas xüsusiyyəti ilə nevrotik təşviş ilə ortaq olduğunu görürük. Uşağın düzgün real təşvişdən çox az şey gətirdiyi görünür. Sonradan fobiyaların şərtləri ola biləcək bütün vəziyyətlərdə, hündürlüklərdə, suyun üzərindəki dar körpülərdə, dəmir yolu səyahətində və gəmidə uşaq təşviş göstərmir, üstəlik, nə qədər cahildirsə, bir o qədər az təşviş göstərir. Onun belə həyatı qoruyan instinktlərdən daha çoxunu miras alması çox arzuolunan olardı; onu bir-bir təhlükələrə məruz qalmağından çəkindirməli olan nəzarət vəzifəsi bununla çox asanlaşardı. Lakin həqiqətən uşaq əvvəlcə qüvvələrini şişirdir və təhlükələri bilmədiyi üçün təşvişsiz davranır. O, suyun kənarına qaçacaq, pəncərə eşiyinə çıxacaq, iti əşyalarla və atəşlə oynayacaq, qısası, ona zərər verə biləcək və himayədarlarına narahatlıq yarada biləcək hər şeyi edəcək. Ona öyrədici təcrübənin özünü etməyə icazə verilmədiyi üçün, nəhayət, onun içində real təşvişin oyadılması tamamilə tərbiyənin işidir.

Əgər təşvişə yönəldilmiş bu tərbiyəyə bir qədər uyğunlaşan və sonra da onları xəbərdar etmədiyimiz təhlükələri özləri tapıb uşaqlar varsa, onlar üçün izah budur ki, onlar konstitusiyalarında daha çox miqdarda libidinal ehtiyac gətiriblər və ya erkən yaşda libidinal doyumla əzizləniblər. Bu uşaqlar arasında sonradan nevrozlu olanların da olması təəccüblü deyil; biz bilirik ki, nevrozun yaranması üçün ən böyük yüngüllük, əhəmiyyətli miqdarda libido yığılmasına uzun müddət dözə bilməməkdədir. Siz görürsünüz ki, burada da konstitusional amil öz haqqını alır, biz isə onun haqlarını heç vaxt inkar etmək istəmərik. Biz yalnız, əgər kimsə bu iddia qarşısında digər bütün amilləri nəzərə almasa və konstitusional amili müşahidə və təhlilin birləşmiş nəticələrinə görə oraya aid olmadığı və ya son yerə qoyulmalı olduğu yerdə də tətbiq etdiyi zaman etiraz edirik.

Gəlin uşaqların qorxaqlığı haqqında müşahidələrdən nəticə çıxaraq: Uşaq təşvişinin real təşviş ilə çox az əlaqəsi var, əksinə, böyüklərin nevrotik təşvişi ilə yaxın qohumdur. O, istifadə edilməmiş libidodan yaranır və çatışmayan sevgi obyektini xarici bir əşya və ya vəziyyətlə əvəz edir.

İndi analizimizin fobiyalar haqqında artıq bizə çox yeni bir şey öyrətmədiyini eşitməkdən məmnun olacaqsınız. Çünki bu hallarda uşaq təşvişində baş verənin eynisi baş verir: davamlı olaraq istifadə oluna bilməyən libido, görünən real təşvişə çevrilir və beləliklə, kiçik bir xarici təhlükə libido tələblərinin təmsilçisi olaraq yerinə qoyulur. Bu uyğunluqda təəccüblü heç nə yoxdur, çünki uşaq fobiyaları yalnız sonradan “təşviş histeriyası” hesab etdiyimiz fobiyaların nümunəsi deyil, həm də onların birbaşa şərti və ön oyunudur. Hər bir histeriyalı fobiya bir uşaq təşvişinə qayıdır və onu davam etdirir, hətta məzmunu fərqli olsa və buna görə də fərqli adlandırılmalı olsa belə. Bu iki xəstəlik arasındakı fərq mexanizmdədir. Yetkin insanda libidonun təşvişə çevrilməsi üçün libidonun arzu kimi dərhal istifadə oluna bilməz hala gəlməsi artıq kifayət etmir. O, belə libidonu asılı vəziyyətdə saxlamağı və ya başqa cür istifadə etməyi çoxdan öyrənib. Lakin əgər libido sıxışdırmağa məruz qalmış psixiki bir təkanla bağlıdırsa, onda bilinən və şüursuz arasında hələ heç bir ayrım etməyən uşağın vəziyyətinə bənzər şərait yenidən qurulur və uşaq fobiyasına geri qayıtmaqla, libidonun təşvişə çevrilməsinin rahat baş verə biləcəyi yol, demək olar ki, açılmış olur. Xatırlayacaqsınız ki, biz sıxışdırma haqqında çox danışmışıq, lakin bu zaman həmişə yalnız sıxışdırılmalı olan təsəvvürün taleyini izləmişik, əlbəttə ki, bunu tanımaq və təsvir etmək daha asan olduğu üçün. Sıxışdırılmış təsəvvürə bağlı olan təsir (affekt) ilə nə baş verdiyini biz həmişə kənara qoymuşuq və yalnız indi öyrənirik ki, bu təsirin növbəti taleyi, normal axın zamanı hansı keyfiyyətdə özünü göstərsə də, təşvişə çevrilməkdir. Lakin bu təsir çevrilməsi sıxışdırma prosesinin qat-qat daha vacib hissəsidir. Bunun haqqında danışmaq o qədər də asan deyil, çünki biz şüursuz təsirlərin mövcudluğunu şüursuz təsəvvürlərin mövcudluğunu iddia etdiyimiz eyni mənada iddia edə bilmərik. Bir təsəvvür, bilinən və ya şüursuz olmasından asılı olmayaraq, bir fərq istisna olmaqla, eyni qalır; biz şüursuz bir təsəvvürün nəyə uyğun gəldiyini göstərə bilərik. Lakin təsir (affekt) bir boşalma prosesidir, təsəvvürdən tamamilə fərqli qiymətləndirilməlidir; onun şüursuzda nəyə uyğun gəldiyini, psixiki proseslər haqqında fərzlərimiz üzərində daha dərin düşüncələr və aydınlaşdırma olmadan söyləmək mümkün deyil. Bunu burada həyata keçirə bilmərik. Lakin biz indi qazandığımız təəssüratı yüksək tutmaq istəyirik: təşvişin inkişafı şüursuzluq sistemi ilə sıx bağlıdır.

Mən dedim ki, libidonun təşvişə çevrilməsi, daha doğrusu, təşviş formasında boşalması, sıxışdırmağa məruz qalan libidonun növbəti taleyidir. Əlavə etməliyəm: bu, tək və ya sonuncu tale deyil. Nevrozlarda bu təşviş inkişafını bağlamağa çalışan və müxtəlif yollarla buna nail olan proseslər gedir. Məsələn, fobiyalarda nevrotik prosesin iki mərhələsini aydın şəkildə fərqləndirmək olar. Birinci mərhələ sıxışdırmanı və libidonun xarici təhlükəyə bağlanan təşvişə çevrilməsini təmin edir. İkinci mərhələ isə, xarici təhlükə kimi qəbul edilən bu təhlükə ilə təmasdan qaçınmaq üçün qurulan bütün ehtiyat tədbirləri və qoruyucu mexanizmlərdən ibarətdir. Sıxışdırma, Mənin təhlükə kimi qəbul edilən libidodan qaçma cəhdinə uyğundur. Fobiyanı, artıq qorxulu libidonu təmsil edən xarici təhlükəyə qarşı möhkəmləndirilmiş qala ilə müqayisə etmək olar.

Fobiyalarda müdafiə sisteminin zəifliyi, təbii ki, xaricə doğru belə gücləndirilmiş qalanın daxildən hücum edilə bilən vəziyyətdə qalmasındadır. Libido təhlükəsinin xaricə proyeksiyası heç vaxt tam uğurlu ola bilməz. Digər nevrozlarda təşviş inkişafı ehtimalına qarşı müdafiənin başqa sistemləri istifadə olunur. Bu, nevroz psixologiyasının çox maraqlı bir hissəsidir, lakin təəssüf ki, bizi çox uzağa aparır və daha dərin ixtisas bilikləri tələb edir. Yalnız bir məqamı əlavə etmək istəyirəm. Mən sizə artıq Mənin sıxışdırma zamanı sərf etdiyi və sıxışdırmanın davamlı olması üçün daim saxlamalı olduğu “qarşı yüklənmə” haqqında danışmışdım. Bu qarşı yüklənməyə, sıxışdırmadan sonra təşviş inkişafına qarşı müdafiənin müxtəlif formalarını həyata keçirmə vəzifəsi düşür.

Fobiyalara qayıdaq. İndi deyə bilərəm ki, siz görürsünüz ki, fobiyalarda yalnız məzmunu izah etmək, hansısa obyektin və ya istənilən vəziyyətin fobiya predmetinə çevrilməsinin səbəbləri ilə maraqlanmaq kifayətsizdir. Fobiyanın məzmunu, fobiya üçün təxminən yuxunun manifest görünüşünün yuxu üçün malik olduğu eyni əhəmiyyətə malikdir. Zəruri məhdudiyyətlərlə qəbul etmək lazımdır ki, bu fobiya məzmunları arasında, Stenli Hollun vurğuladığı kimi, filogenetik irs sayəsində təşviş obyektlərinə uyğun olan bəziləri də var. Hətta bu təşviş əşyalarının çoxunun təhlükə ilə əlaqəsini yalnız simvolik münasibət vasitəsilə qura bildiyi də doğrudur.

Biz təşviş məsələsinin nevroz psixologiyası suallarında demək olar ki, mərkəzi yer tutduğuna inandıq. Biz təşviş inkişafının libidonun taleyləri və şüursuzluq sistemi ilə necə əlaqələndirildiyi haqqında güclü təəssürat aldıq. Yalnız bir məqamı əlaqəsiz, bizim anlayışımızda boşluq kimi qəbul etdik; bu da real təşvişin Mənin özünü qoruma həvəslərinin ifadəsi kimi qiymətləndirilməli olduğu, mübahisə edilməsi çətin olan faktıdır.

26 / 28

XXVI. Mühazirə. Libido nəzəriyyəsi və narsisizm

Hörmətli xanımlar və cənablar! Biz təkrar-təkrar və elə bu yaxınlarda yenidən Mən həvəslərinin və cinsi həvəslərin ayrılması məsələsi ilə qarşılaşmışıq. Əvvəlcə sıxışdırma bizə göstərdi ki, bu ikisi bir-birinə qarşı çıxış edə bilər, nəticədə cinsi həvəslər rəsmi olaraq məğlub olur və geriyə gedən yollarla təmin olunmağa məcbur qalırlar; bu zaman onlar öz məğlubiyyətlərinə görə əvəz olaraq, öz məğlubedilməzliklərində bir təzminat tapırlar. Sonra biz öyrəndik ki, bu ikisi əvvəldən tərbiyəçi ehtiyaca fərqli münasibət bəsləyirlər, ona görə də onlar eyni inkişafı keçmir və reallıq prinsipinə eyni münasibətdə qərarlaşmırlar. Nəhayət, biz inanırıq ki, cinsi həvəslər təşviş hissi vəziyyəti ilə Mən həvəslərindən daha sıx bağlarla bağlıdır; bu nəticə yalnız vacib bir nöqtədə qeyri-kamil görünür. Buna görə də, biz bu nəticəni gücləndirmək üçün diqqətəlayiq bir faktı gətirmək istəyirik: aclıq və susuzluqdan, yəni iki ən elementar özünü saxlama həvəsindən doymamaq heç vaxt onların təşvişə çevrilməsinə səbəb olmur, halbuki doymamış libidonun təşvişə çevrilməsi, eşitdiyimiz kimi, ən yaxşı bilinən və ən çox müşahidə olunan hadisələrə aiddir.

Mən və cinsi həvəsləri ayırmaqda bizim haqlı mövqeyimizə şübhə ilə yanaşmaq olmaz. Çünki fərdin xüsusi bir fəaliyyəti kimi cinsi həyatın mövcudluğu ilə bu artıq təsdiqlənmişdir. Yalnız sual budur ki, biz bu ayrılığa hansı əhəmiyyət veririk və onu nə qədər dərin kəsici hesab edirik. Bu sualın cavabı isə aşağıdakı məsələnin nəticəsindən asılı olacaq: cinsi həvəslər öz somatik və psixi ifadələrində, biz onların qarşısına qoyduğumuz digər həvəslərdən nə dərəcədə fərqli davranır və bu fərqlərdən doğan nəticələr nə qədər əhəmiyyətlidir. Əslində, bu iki həvəs qrupunun mahiyyətcə fərqli olduğunu iddia etmək, ki bu o qədər də aydın deyil, bizim üçün təbii ki, heç bir əsas yoxdur. Hər ikisi bizə yalnız fərdin enerji mənbələri üçün adlar kimi qarşı çıxır və onların mahiyyətcə bir olub-olmadığı, əgər biridirsə, nə vaxt bir-birindən ayrıldıqları müzakirəsi anlayışlar üzərində aparıla bilməz, əksinə onların arxasındakı bioloji faktlara istinad etməlidir. Bu barədə biz hələlik kifayət qədər az bilirik və hətta daha çox bilsəydik belə, bu bizim analitik vəzifəmiz üçün nəzərə alınmazdı.

Yunqun nümunəsini izləyərək bütün həvəslərin ilkin vahidliyini vurğulamaq və hər şeydə özünü ifadə edən enerjiyə “libido” adını verməklə biz açıq-aydın çox az qazanırıq. Cinsi funksiyanı psixi həyatdan heç bir hiylə ilə aradan qaldırmaq mümkün olmadığından, biz sonra cinsi və qeyri-cinsi libidodan danışmağa məcbur qalırıq. Lakin “libido” adı, biz indiyə qədər etdiyimiz kimi, haqlı olaraq cinsi həyatın həvəs qüvvələri üçün ayrılmış qalır.

Deməli, mən belə düşünürəm ki, cinsiyyət və özünüqoruma həvəslərinin şübhəsiz əsaslandırılmış ayrılmasının hansı həddə qədər davam etdirilməli olduğu sualı psixoanaliz üçün çox böyük əhəmiyyət kəsb etmir; o, bu məsələyə aid deyil. Biologiya tərəfindən bunun əhəmiyyətli bir şeyə işarə etdiyinə dair müxtəlif istinad nöqtələri mövcuddur.

Cinsiyyət, canlı orqanizmin fərdi həddən çıxan və onun növlə əlaqəsini təmin edən yeganə funksiyasıdır. Onun icra edilməsinin, digər fəaliyyətlərindən fərqli olaraq, fərdə həmişə fayda gətirmədiyi, əksinə, həyatını təhdid edən və çox vaxt onu məhv edən təhlükələrə, qeyri-adi dərəcədə yüksək həzz bahası ilə məruz qoyduğu açıq-aşkar görünür. Bundan əlavə, fərdi həyatın bir hissəsini nəslin davamı üçün ehtiyat kimi saxlamaq məqsədilə, digərlərindən tamamilə fərqli, xüsusi maddə mübadiləsi proseslərinin tələb olunduğu ehtimal edilir. Nəhayət, özünü əsas məsələ, cinsiyyətini isə digər vasitələr kimi özünü təmin etmək üçün bir alət hesab edən fərd, bioloji baxımdan yalnız nəsillər silsiləsindəki bir epizod, virtual ölümsüzlüklə təchiz olunmuş cücərmə plazmasına qısamüddətli bir əlavə, sanki onu aşan bir ailə mülkünün müvəqqəti sahibi sayılır.

Lakin nevrozların psixoanalitik izahı üçün bu qədər geniş baxış bucaqlarına ehtiyac yoxdur. Cinsiyyət və Mən həvəslərinin ayrı-ayrılıqda izlənməsi vasitəsilə transfer nevrozları qrupunu anlamaq üçün açarı əldə etmişik. Biz onları, cinsiyyət tələblərinin qoruma tələbləri ilə mübahisəyə girdiyi və ya biologiya baxımından — dəqiq olmasa da desək — Mənin müstəqil fərd kimi mövqeyinin, nəsillər silsiləsinin bir üzvü kimi mövqeyi ilə ziddiyyət təşkil etdiyi əsas vəziyyətə gətirib çıxara bildik. Belə bir parçalanma bəlkə də yalnız insanda baş verir və buna görə də, ümumilikdə nevroz, heyvanlara qarşı onun imtiyazı ola bilər. Libidosunun həddindən artıq güclü inkişafı və bəlkə də məhz bunun sayəsində mümkün olan zəngin təşkilatlanmış psixi həyatın formalaşması, belə bir konfliktin yaranması üçün şərait yaratmış görünür. Aydın məlumdur ki, bu, insanın heyvanlarla ortaq cəhətlərindən kənara çıxaraq əldə etdiyi böyük irəliləyişlərin də şərtləridir; beləliklə, onun nevroza qabiliyyəti, sadəcə olaraq, digər istedadlarının arxa tərəfi olardı. Lakin bunlar da yalnız, bizə yaxın vəzifəmizdən diqqəti yayındıran spekulyasiyalardır.

Bizim işimizin əvvəlki şərti, Mən və cinsiyyət həvəslərini onların ifadələrinə görə bir-birindən ayıra bilməyimiz idi. Transfer nevrozlarında bu, çətinlik olmadan alınmışdı. Biz Mənin cinsiyyət həvəslərinin obyektlərinə yönəltdiyi enerji yüklənmələrini «libido», özünü qoruma həvəsləri tərəfindən göndərilən digər bütün yüklənmələri isə «maraq» adlandırmışdıq və libido yüklənmələrinin, onların çevrilmələrinin və son taleyinin izini sürməklə psixi qüvvələrin mexanizminə ilk baxışı əldə edə bilmişdik. Transfer nevrozları bunun üçün bizə ən əlverişli materialı təqdim etmişdi. Lakin Mən, onun müxtəlif təşkilatlardan ibarət tərkibi, quruluşu və fəaliyyəti bizə örtülü qalmışdı və biz fərz edə bilərdik ki, yalnız digər nevroz pozğunluqlarının təhlili bizə bu baxışı gətirə bilər.

Biz psixoanalitik baxışları bu digər xəstəliklərə genişləndirməyə erkən başlamışdıq. Artıq 1908-ci ildə K. Abraham mənimlə fikir mübadiləsindən sonra belə bir cümlə səsləndirmişdi: (psixozlara aid edilən) erkən bunamanın əsas xarakteristikası, onun obyektlərin libido yüklənməsindən məhrum olmasıdır. («Histeriya və erkən bunamanın psixoseksual fərqləri»). Sonra isə sual yarandı: bunamaların obyektlərdən uzaqlaşdırılmış libidosuna nə olur? Abraham cavab verməkdə gecikmədi: o, Mənə geri qaytarılır və bu refleksiv geri qayıtma erkən bunamanın əzəmət sayıqlamasının mənbəyidir. Əzəmət sayıqlaması, sevgi həyatında məlum olan obyektin cinsiyyət qiymətləndirilməsinin artması ilə tamamilə müqayisə oluna bilər. Beləliklə, biz ilk dəfə olaraq psixotik xəstəliyin bir cizgisini normal sevgi həyatı ilə əlaqə vasitəsilə anlamağı öyrəndik.

Mən sizə dərhal deyirəm ki, Abrahamın bu ilk baxışları psixoanalizdə qorunub saxlanılıb və bizim psixozlara münasibətimizin əsasını təşkil etmişdir. Beləliklə, insan yavaş-yavaş bu təsəvvürə öyrəşirdi ki, obyektlərdə yapışqan halda tapdığımız libido, bu obyektlərdən qaneedici bir şey əldə etmək istəyinin ifadəsidir, bu obyektlərdən əl çəkməyə və onların yerinə öz Mənini qoymağa da qadirdir və insan bu təsəvvürü tədricən daha ardıcıl şəkildə inkişaf etdirirdi. Bu libido yerləşdirməsinin adını — narsisizm — biz P. Näcke tərəfindən təsvir edilmiş bir sapqınlıqdan götürdük; bu sapqınlıqda yetkin fərd öz bədənini, adətən başqasının cinsiyyət obyektinə sərf edilən bütün incəliklərlə əzizləyir.

İnsan, libidonun bir obyektə deyil, öz bədəninə və şəxsiyyətinə fiksə edildiyi belə bir vəziyyətin mövcud olduğunu qəbul etdikdə, dərhal bunun istisna və ya əhəmiyyətsiz bir hadisə ola bilməyəcəyini düşünür. Əksinə, bu narsisizmin, sonradan obyekt sevgisinin formalaşdığı ümumi və ilkin vəziyyət olması ehtimalı daha yüksəkdir; lakin bu, narsisizmin yox olmasını tələb etmir. Obyekt libidosunun inkişaf tarixindən xatırlamaq lazımdır ki, bir çox cinsi həvəs əvvəlcə, bizim dediyimiz kimi, avtoerotik şəkildə öz bədənində təmin olunur və avtoerotizmə qabiliyyət, cinsiliyin reallıq prinsipinə tərbiyə edilməsində geri qalmasını əsaslandırır. Beləliklə, avtoerotizm, libidonun yerləşdirilməsinin narsisistik mərhələsindəki cinsi fəaliyyət idi.

Qısaca ifadə etmək üçün, Mən libidosunun obyekt libidosu ilə olan münasibəti haqqında, zoologiyadan veriləcək bir bənzətmə ilə aydınlaşdıra biləcəyim bir təsəvvür yaratdıq. Protoplazmatik maddənin az fərqləşmiş bir topağından ibarət olan ən sadə canlıları düşünün. Onlar, bədən maddələrini içərisinə axıtdıqları uzantılar, yəni yalançı ayaqlar (psevdopodiyalar) çıxarırlar. Lakin bu uzantıları yenidən geri çəkə və topaq halına gələ də bilərlər. Uzantıların çıxarılmasını libidonun obyektlərə göndərilməsinə bənzədirik, halbuki libidonun əsas hissəsi Məndə qala bilər; normal şəraitdə Mən libidosunun maneəsiz şəkildə obyekt libidosuna çevrilə və yenidən Mənə qəbul oluna biləcəyini qəbul edirik.

Bu təsəvvürlərin köməyi ilə, psixoloji davranışın aşiq olma vəziyyətində, orqanik xəstəlikdə və yuxuda olduğu kimi, normal həyata aid etdiyimiz bir sıra psixi vəziyyətləri izah edə və ya daha təvazökar ifadə ilə desək, libido nəzəriyyəsinin dili ilə təsvir edə bilərik. Yuxu vəziyyəti üçün onun xarici dünyadan uzaqlaşma və yuxu istəyinə yönəlməyə əsaslandığı fərziyyəsini irəli sürdük. Yuxuda gecə psixi fəaliyyəti kimi özünü göstərən şeyin, bir yuxu istəyinin xidmətində olduğunu və üstəlik tamamilə eqoist motivlərlə idarə olunduğunu aşkarladıq. İndi libido nəzəriyyəsinin mənasında, yuxunun bütün obyekt yüklənmələrinin, həm libidinal, həm də eqoist olanların tərk edildiyi və Mənə geri çəkildiyi bir vəziyyət olduğunu bildiririk. Bununla yuxu vasitəsilə bərpa və ümumiyyətlə yorğunluğun təbiəti üzərinə yeni bir işıq düşmürmü? Yatan şəxsin bizə hər gecə yenidən canlandırdığı, ana bətnindəki həyatdakı müqəddəs təcrid obrazı, beləliklə, psixi tərəfdən də tamamlanmış olur. Yuxu görən şəxsdə libido paylanmasının ilkin vəziyyəti, yəni libido və Mən marağının hələ də özünə kifayət edən Məndə birləşmiş və ayırdedilməz şəkildə yaşadığı tam narsisizm yenidən bərpa olunur.

Burada iki qeyd üçün yer var. Birincisi, narsisizm və eqoizm anlayışca necə fərqlənir? Mənim fikrimcə, narsisizm eqoizmin libidinal əlavəsidir. Eqoizmdən söz açanda, yalnız fərdin faydası nəzərə alınır; narsisizmdən danışanda isə onun libidinal təmin olunması da nəzərə alınır. Praktik hərəkətverici səbəblər kimi ikisini bir qədər ayrı-ayrılıqda izləmək olar. İnsan tam eqoist ola bilər və eyni zamanda güclü libidinal obyekt yüklənmələrini saxlaya bilər, çünki obyektdəki libidinal təminat Mənin ehtiyaclarına aiddir. Bu halda eqoizm obyektə doğru olan meylin Mənə zərər verməməsinə diqqət edəcək. İnsan eqoist ola bilər və eyni zamanda həddindən artıq narsisistik, yəni obyektə çox az ehtiyacı olan biri ola bilər; bu ehtiyac ya birbaşa cinsi təminatda, ya da bəzən “sevgi” adlandırdığımız və “hissiliyə” qarşı qoyduğumuz, cinsi ehtiyacdan törəmiş daha yüksək meyllərdə özünü göstərir. Eqoizm bütün bu münasibətlərdə öz-özlüyündə başa düşülən, sabit olan, narsisizm isə dəyişkən elementdir. Eqoizm və altruizm ziddiyyəti anlayışca libidinal obyekt yüklənməsi ilə üst-üstə düşmür; o, cinsi təminata doğru olan meyllərin aradan qalxması ilə ondan ayrılır. Tam aşiq olma halında isə altruizm libidinal obyekt yüklənməsi ilə üst-üstə düşür. Cinsi obyekt adətən Mənin narsisizmindən bir hissəni öz üzərinə çəkir və bu, obyektin belə adlandırılan “cinsi həddən artıq qiymətləndirilməsi” kimi nəzərə çarpır. Əgər eqoizmdən cinsi obyektə altruistik keçid də əlavə olunursa, cinsi obyekt hakimiyyətə malik olur; o, sanki Məni udur.

Fikrimcə, elmin əsasən quru fantastikasından sonra narsisizm və aşiq olma iqtisadi ziddiyyətini poetik şəkildə təqdim etdiyim zaman bunu istirahət kimi qəbul edəcəksiniz. Bunu Götenin “Şərq-Qərb Divanı”ndan götürürəm:

Suleika: Xalq, qul və qalib Hər zaman etiraf edirlər: Torpaq övladlarının ən yüksək səadəti Yalnız şəxsiyyətdir. Hər həyat belə aparılmalıdır, Əgər insan özünü itirməzsə; Hər şeyi itirmək olar, Əgər insan olduğu kimi qalarsa.

Hatem: Ola bilər! Belə deyilir; Amma mən başqa yoldayam: Bütün torpaq səadətinin birləşdiyini Yalnız Suleikada tapıram. O, özünü mənə həsr etdikcə, Mən özümə dəyərli bir Mənəm; O, özünü məndən çevirməsəydi, Bir an içində özümü itirərdim.

İndi Hatemlə bitəcəkdi; Amma artıq şansımı dəyişmişəm; Özümü tezliklə Onun əzizlədiyi, sevimli şəxsə təcəssüm etdirirəm.

İkinci qeyd yuxu nəzəriyyəsinə əlavədir. Əgər sıxışdırılmış şüursuzun Məndən müəyyən dərəcədə asılı olmayan bir müstəqillik qazandığını, belə ki, yuxu istəyinə tabe olmadığını və bütün Məndən asılı olan obyekt yüklənmələri yuxu xatirinə geri çəkildiyi halda öz yüklənmələrini saxladığını qəbul etməsək, yuxunun yaranmasını izah edə bilmərik. Yalnız bundan sonra bu şüursuzun gecə vaxtı senzuranın ləğvindən və ya zəifləməsindən necə yararlana biləcəyini və qadağan olunmuş yuxu istəyini yaratmaq üçün gündüz qalıqlarının maddəsindən istifadə edərək onlara necə sahib çıxa biləcəyini başa düşmək olar. Digər tərəfdən, gündüz qalıqlarının yuxu istəyi tərəfindən əmr olunan libido geri çəkilməsinə qarşı müqavimətinin bir hissəsi, artıq mövcud olan bu sıxışdırılmış şüursuzla əlaqəyə borclu ola bilər. Buna görə də, bu dinamik baxımdan vacib cəhəti yuxu yaranması haqqındakı təsəvvürümüzə sonradan əlavə etmək istəyirik.

Orqanik xəstəlik, ağrılı qıcıqlandırma, orqanların iltihablanması, libidonun obyektlərindən açıq şəkildə ayrılmasına səbəb olan bir vəziyyət yaradır. Geri çəkilən libido, xəstə bədən hissəsinin gücləndirilmiş yüklənməsi kimi Məndə yenidən tapılır. Hətta bu şəraitdə libidonun obyektlərindən çəkilməsinin, eqoist marağın xarici dünyadan uzaqlaşmasından daha nəzərə çarpan olduğunu iddia etmək olar. Buradan, hipoxondriyanı anlamağa aparan bir yolun açıldığı görünür; hipoxondriyada bir orqan, bizim qavrayışımız üçün xəstə olmadığı halda, eyni şəkildə Məni məşğul edir. Lakin mən, burada daha irəli getmək və ya obyekt libidosunun Mənə köçməsi fərziyyəsi ilə bizə aydın və ya təsvir edilə bilən digər vəziyyətləri müzakirə etmək təklifinə müqavimət göstərirəm, çünki məni, bildiyim kimi, indi sizin diqqətinizi çəkən iki etiraza cavab verməyə məcbur edir. Birincisi, siz məndən yuxu zamanı, xəstəlikdə və oxşar vəziyyətlərdə nə üçün libidonu və marağı, cinsi həvəsləri və Mən həvəslərini ayırd etmək istədiyimi soruşursunuz; halbuki müşahidələr, sərbəst hərəkət edən və bir an obyekti, digər an Məni yükləyən, həm bir, həm də digər həvəsin xidmətinə girən tək və vahid bir enerji fərziyyəsi ilə tamamilə izah oluna bilər. İkincisi isə, obyekt libidosunun Mən libidosuna — və ya daha ümumi şəkildə Mən enerjisinə — çevrilməsi psixi dinamikada normal və gündəlik, hər gecə təkrarlanan proseslərə aid olduğu halda, mən libidonun obyektindən ayrılmasını patologik bir vəziyyətin mənbəyi kimi necə nəzərdən keçirməyə cəsarət edə bilərəm?

Buna cavab verilməlidir: Sizin ilk etirazınız yaxşı səslənir. Yuxu, xəstəlik və aşiq olma hallarının müzakirəsi, təkbaşına, bizə heç vaxt Mən libidosunu obyekt libidosundan və ya libidonu maraqdan ayırmağa gətirib çıxarmazdı. Lakin siz burada, bizim yola çıxdığımız və indi söhbət mövzusu olan psixi vəziyyətləri işıqlandırdığımız araşdırmaları nəzərdən qaçırırsınız. Libido ilə marağın, yəni cinsi və özünü qoruma həvəslərinin ayrılması, bizə transfer nevrozlarının doğduğu konfliktə aid anlayış tərəfindən məcbur edilmişdir. Biz onu o vaxtdan bəri təkrar tərk edə bilmərik. Obyekt libidosunun Mən libidosuna çevrilə biləcəyi, dolayısı ilə Mən libidosu ilə hesablaşmaq lazım olduğu fərziyyəsi, bizə, histeriya və məcburiyyət nevrozu ilə müqayisədə oxşarlıqlarını və fərqlərini izah edə bilən, deyilən narsisistik nevrozların, məsələn, erkən şizofreniyanın (Dementia praecox) sirrini həll etməyə qadir olan yeganə fərziyyə kimi görünmüşdür. Biz indi xəstəlik, yuxu və aşiq olma hallarına, başqa yerlərdə inkarolunmaz olaraq təsdiqlənmiş tapdığımız şeyi tətbiq edirik. Biz belə tətbiqlərə davam etmək və bununla nə qədər irəli gedə biləcəyimizi görmək hüququna malikik. Birbaşa analitik təcrübəmizin nəticəsi olmayan yeganə iddia, libidonun, istər obyektlərə, istərsə də öz Mənimizə yönəldilsin, həmişə libido olaraq qalması və heç vaxt eqoist marağa çevrilməməsi, eləcə də əksinin doğru olmasıdır. Lakin bu iddia, artıq tənqidi qiymətləndirilmiş olan cinsi və Mən həvəslərinin ayrılması ilə eyni məna daşıyır; biz bu ayrılığa, mümkün uğursuzluğa qədər heuristik səbəblərlə bağlı qalmaq istəyirik.

Sizin ikinci etirazınız da haqlı bir sual qaldırır, lakin yanlış istiqamətə yönəlir. Şübhəsiz ki, obyekt libidosunun Mənə geri çəkilməsi birbaşa patojen deyil; biz görürük ki, bu hər dəfə yatmazdan əvvəl həyata keçirilir və oyandıqda yenidən geri qaytarılır. Protoplasmatik orqanizm öz uzantılarını geri çəkir ki, növbəti fürsətdə onları yenidən göndərsin. Lakin tamamilə fərqli bir məsələdir, əgər müəyyən, çox güclü bir proses libidonun obyektlərdən çəkilməyə məcbur edirsə. Narsisistik hala gəlmiş libido o zaman obyektlərə qayıtma yolunu tapa bilmir və libidonun hərəkətliyi sahəsindəki bu maneə həqiqətən də patojen olur. Görünür ki, narsisistik libidonun müəyyən bir həddən artıq toplanması dözülmür. Biz həmçinin təsəvvür edə bilərik ki, obyekt yüklənməsinin baş verməsinin səbəbi məhz budur: Mən öz libidosunu göndərməli idi ki, onun yığılması nəticəsində xəstələnməsin. Əgər planımızda şizofreniya ilə daha ətraflı məşğul olmaq olsaydı, sizə göstərərdim ki, libidonu obyektlərdən ayıran və onlara qayıtma yolunu bağlayan həmin proses sıxışdırma prosesinə yaxındır, onun paraleli kimi qəbul edilə bilər. Ən əsası isə, siz ayaqlarınızın altında tanış torpağı hiss edəcəksiniz, çünki öyrənəcəksiniz ki, bu prosesin şərtləri — indiyə qədər aşkar etdiyimiz qədər — sıxışdırmanın şərtləri ilə demək olar ki, eynidir. Münaqişə eyni görünür və eyni qüvvələr arasında baş verir. Əgər nəticə, məsələn, histeriyadan tamamilə fərqlidirsə, bunun səbəbi yalnız disposisiyadakı fərqlilikdə ola bilər. Bu xəstələrdə libido inkişafı öz zəif nöqtəsini

Digər bir mərhələdədir; xatırladığınız kimi, simptomların yaranmasına yol açan həlledici fiksasiya başqa yerdədir, ehtimal ki, şizofreniya son nəticədə geri qayıtdığı primitiv narsisizm mərhələsindədir. Bütün narsisistik nevrozlar üçün libido fiksasiya nöqtələrini qəbul etməli olduğumuz, bu nöqtələrin histeriya və ya məcburiyyət nevrozunda olduğundan çox daha erkən inkişaf mərhələlərinə qədər uzandığı olduqca diqqətəlayiqdir. Lakin transfer nevroslarının öyrənilməsi zamanı qazandığımız anlayışların, praktikada çox daha çətin olan narsisistik nevroslarda istiqamət tapmaq üçün kifayət etdiyini eşitmisiniz. Ortaq xüsusiyyətlər çox genişdir; əsasən eyni hadisə sahəsidir. Həmçinin təsəvvür edə bilərsiniz ki, transfer nevroslarının analitik biliklərini bu vəzifə üçün gətirməyən şəxs üçün psixiatriyaya aid olan bu xəstəliklərin aydınlaşdırılması nə qədər ümidsizdir. Şizofreniyanın simptom görüntüsü, əslində çox dəyişkən olsa da, yalnız obyektlərdən libidonun sıxışdırılması və onun Məndə narsisistik libido kimi toplanmasından yaranan simptomlarla müəyyən edilmir. Əksinə, geniş yer tutan digər fenomenlər var ki, bunlar libidonun yenidən obyektlərə qayıtmağa çalışması ilə əlaqələndirilə bilər, yəni bərpa və ya sağalma cəhdinə uyğundur. Bu simptomlar hətta daha nəzərəçarpan, səs-küylü olanlardır; onlar histeriya və ya daha nadir hallarda məcburiyyət nevrozu simptomları ilə şübhəsiz oxşarlıq göstərirlər, lakin hər bir nöqtədə fərqlidirlər. Görünür, şizofreniyada libido yenidən obyektlərə, yəni obyektlərin təsəvvürlərinə qayıtmağa çalışarkən, onlardan həqiqətən bir şeyi ələ keçirir, lakin sanki yalnız onların kölgələrini, yəni onlara aid söz təsəvvürlərini ələ keçirir. Burada bunun haqqında daha çox deyə bilmərəm, lakin fikrimcə, geri qayıdan libidonun bu davranışı bizə şüurlu və şüursuz təsəvvür arasındakı fərqi həqiqətən təşkil edən şeyə nəzər salmağa imkan verib.

Mən sizi analitik işin növbəti irəliləyişlərinin gözlənilə biləcəyi sahəyə gətirmişəm. Mən libidosu anlayışını idarə etməyə cəsarət etdiyimiz vaxtdan bəri narsisistik nevrozlar bizə əlçatan olmuşdur; bu xəstəliklərin dinamik izahını tapmaq və eyni zamanda Mənin dərk edilməsi vasitəsilə ruhi həyat haqqında biliyimizi tamamlamaq vəzifəsi ortaya çıxmışdır. Bizim hədəflədiyimiz Mən psixologiyası, özünüqavrayışımızın məlumatlarına deyil, libidoda olduğu kimi, Mənin pozulmalarının və dağılmalarının təhlilinə əsaslanmalıdır. O böyük iş görüldükdə, transfer nevrozlarının öyrənilməsindən əldə etdiyimiz libido taleyləri haqqındakı indiyə qədərki biliyimizi çox az qiymətləndirəcəyik. Lakin bu sahədə hələ çox irəliləməmişik. Narsisistik nevrozlar, transfer nevrozlarında bizə xidmət etmiş texnikaya qarşı demək olar ki, müdafiə olunur. Tezliklə bunun səbəbini eşidəcəksiniz. Onlarla olan münasibətimiz həmişə belə olur ki, qısa bir irəliləmədən sonra bizə dayanmağı əmr edən bir divarın qarşısında dayanırıq. Bilirsiniz ki, transfer nevrozlarında da belə müqavimət səddlərinə rast gəlmişik, lakin onları hissə-hissə söküb atmağı bacarmışıq. Narsisistik nevrozlarda müqavimət aşılmazdır; biz ən çoxu divarın hündürlüyünün üstündən maraqlı bir baxış atmağa icazə verə bilərik ki, o tərəfdə nə baş verdiyini sezməyə çalışaq. Deməli, bizim texniki üsullarımız başqaları ilə əvəz edilməlidir; belə bir əvəzləmənin bizə nəticə verib-verməyəcəyini hələ bilmirik. Bu xəstələrdə material çatışmazlığı da yoxdur. Onlar suallarımıza cavab olaraq olmasa da, çoxlu ifadələr verirlər və biz hələlik bu ifadələri, transfer nevrozlarının simptomlarından əldə etdiyimiz dərk vasitəsilə şərh etməyə məcburuq. Uyğunluq, bizə ilkin qazanc təmin edəcək qədər böyükdür. Bu texnikanın nə qədər irəli gedəcəyi qeyri-müəyyən qalır.

İrəliləməmizi dayandırmaq üçün başqa çətinliklər də ortaya çıxır. Narsisistik xəstəliklər və onlara bitişik psixozlar yalnız transfer nevrozlarının analitik öyrənilməsi ilə yetişmiş müşahidəçilər tərəfindən həll edilə bilər. Lakin bizim psixiatrlar psixoanaliz öyrənmirlər və biz psixoanalitiklər isə kifayət qədər psixiatrik hadisə görmürük. Psixoanaliz məktəbindən keçmiş, hazırlayıcı elm kimi qəbul edilən bir psixiatrlar nəslinin yetişməsi lazımdır. Bunun başlanğıcı hazırda Amerikada qoyulur; orada çoxlu sayda aparıcı psixiatr tələbələrə psixoanalitik təlimləri tədris edir və müəssisə sahibləri ilə axmaq evi direktorları xəstələrini bu təlimlərə uyğun müşahidə etməyə çalışırlar. Hər halda, bizə də burada bir neçə dəfə narsisistik divarın üstündən baxmaq müvəffəq olmuşdur və mən aşağıda əldə etdiyimizi düşündüyümüz bəzi məlumatları sizə nəql etmək istəyirəm.

Paranoyanın, yəni xroniki sistemli dəlilik xəstəlik formasının müasir psixiatriyanın təsnifat cəhdlərindəki mövqeyi sabit deyil. Lakin onun Dementia praecox ilə yaxın qohumluğunda heç bir şübhə yoxdur. Mən bir dəfə paranoyanı və Dementia praecox-u ortaq "parafreniya" adı altında birləşdirməyi təklif etməyə icazə vermişdim. Paranoyanın formaları məzmununa görə: əzəmət sayıqlaması, təqib sayıqlaması, eşq sayıqlaması (erotomaniya), qısqanclıq sayıqlaması və s. kimi təsvir olunur. Psixiatriyadan belə izah cəhdləri gözləməyəcəyik. Belə bir cəhdə, əlbəttə, köhnəlmiş və tam dəyərli olmayan bir nümunə olaraq, bir simptomun digərindən intellektual rasionalizasiya yolu ilə törədilməsi cəhdini göstərirəm: Təqib olunduğuna inanan xəstə, əsas meylindən irəli gələn bu təqibdən, onun mütləq çox vacib bir şəxsiyyət olması lazım gəldiyi nəticəsini çıxarmalı və buna görə də əzəmət sayıqlaması inkişaf etdirməlidir. Bizim analitik baxışımız üçün əzəmət sayıqlaması birbaşa nəticədir Mənin libidinal obyekt yüklənmələrinin geri çəkilməsi nəticəsində böyüməsi, ilkin uşaq yaşındakı narsisizmin təkrarlanması kimi ikincili narsisizmdir. Təqib sayıqlaması hallarında biz, müəyyən bir izi davam etdirməyə bizi vadar edən bəzi müşahidələr apardıq. Əvvəlcə diqqətimizi çəkdi ki, halların böyük əksəriyyətində təqib edən şəxs təqib olunanla eyni cinsdən idi. Bu hələ də zərərsiz bir izahla mümkün idi, lakin yaxşı öyrənilmiş bəzi hallarda aydın göründü ki, normal vaxtlarda ən çox sevilən eyni cinsdən olan şəxs xəstəlikdən sonra təqib edənə çevrilmişdi. Sevilən şəxsin məlum yaxınlıqlar əsasında başqa biri ilə əvəz edilməsi, məsələn, atanın müəllim və ya rəhbər ilə əvəz edilməsi, daha bir inkişafa imkan verir. Həmişə artan belə təcrübələrdən biz belə bir nəticə çıxardıq ki, təqibçi paranoya, fərdin çox güclənmiş homoseksual meylə qarşı müdafiəyə keçdiyi formadır. Şirinliyin nifrətə çevrilməsi, məlum olduğu kimi, həm sevilən, həm də nifrət edilən obyekt üçün ciddi həyat təhlükəsi yarada bilən, adətən sıxışdırma prosesinin nəticəsi olan libidinal meyllərin təşvişə çevrilməsinə uyğun gəlir. Məsələn, bu mövzudakı müşahidələrimin yenə də sonuncu halını dinləyin. Gənc bir həkim, o vaxta qədər ən yaxşı dostu olan yerli universitet professorunun oğlunun həyatını təhlükə altına aldığı üçün doğma şəhərindən göndərilməli oldu. O, bu keçmiş dostuna həqiqətən şeytani niyyətlər və iblisləşmiş bir güc aid etdi. Xəstənin ailəsini son illərdə vurmuş bütün bədbəxtliklərin, hər bir ailəvi və sosial uğursuzluğun günahkarı o idi. Lakin bununla kifayətlənməyərək, pis dost və onun atası, professor, həmçinin müharibəyə səbəb olmuş, rusları ölkəyə çağırmışdılar. Onun həyatı min dəfə itirilmişdi və xəstəmiz, cinayətkarın ölümü ilə bütün bəlanın bitəcəyinə qətiyyən əmin idi. Və buna baxmayaraq, ona olan köhnə şirinliyi hələ də o qədər güclü idi ki, onun əlini felc etmişdi, ona bir dəfə düşməni çox yaxın məsafədən atəşə tutmaq imkanı yarandığı zaman belə bir fürsət əldə etmişdi. Xəstə ilə apardığım qısa söhbətlərdə ortaya çıxdı ki, ikisi arasındakı dostluq münasibəti gimnaziya illərinə qədər uzanırdı. Ən azı bir dəfə dostluğun sərhədlərini aşmışdı; gecə vaxtı birgə olmaları onlar üçün tam cinsi əlaqəyə səbəb olmuşdu. Bizim xəstə heç vaxt yaş dövrünə və cazibədar şəxsiyyətinə uyğun gələn qadınlara qarşı hisslər əlaqəsi qazana bilməmişdi. O, bir dəfə gözəl və soylu bir qızla nişanlanmışdı, lakin bu qız nişanı pozmuşdu, çünki öz nişanlısında həssaslıq tapa bilməmişdi. İllər sonra onun xəstəliyi, bir qadını tamamilə razı salmağına ilk dəfə nail olduğu anda baş qaldırdı. Bu qadın ona minnətdarlıqla və səmimiyyətlə qucaq açanda, o, birdən sirli bir ağrı hiss etdi; bu ağrı kəllə qapağının ətrafında kəskin bir kəsik kimi keçirdi. O, bu hissi sonradan belə şərh etdi ki, sanki meyit yarılması zamanı beynini açıb göstərmək üçün edilən kəsik ona vurulmuşdur; dostu patologiya anatomu olduğu üçün, o, yavaş-yavaş anladı ki, yalnız bu dost ona son qadını vəsvəsə etmək üçün göndərə bilərdi. Bundan sonra, keçmiş dostunun təşəbbüsü ilə qurban olacağı digər təqiblərə qarşı da gözləri açıldı.

Lakin təqib edən şəxs təqib olunanla eyni cinsdə olmadıqda, yəni görünüşü homoseksual libidonun müdafiəsi haqqındakı izahımıza zidd olan hallar necədir? Bir müddət əvvəl belə bir halı araşdırmaq imkanı əldə etmişdim və görünən ziddiyyətdən təsdiq çıxarmağı bacarmışdım. İki həssas görüşə razılıq verdiyi kişidən təqib olunduğuna inanan gənc qız, əslində, əvvəlcə ananın əvəzi kimi qəbul edilə bilən bir qadına qarşı sayıqlama fikrini yönəltmişdi. Yalnız ikinci görüşdən sonra o, eyni sayıqlama fikrini qadından ayırıb kişi üzərinə köçürmək kimi irəliləyişə nail oldu. Deməli, təqib edən şəxsin eyni cinsdə olması şərti, ilkin olaraq, bu halda da yerinə yetirilmişdi. Xəstə vəkil və həkim qarşısında şikayət edərkən, sayıqlamasının bu ilkin mərhələsini qeyd etməmişdi və beləliklə, paranoyanın bizə məlum olan başa düşülməsinə qarşı ziddiyyət görünüşü yaratmışdı.

Homoseksual obyekt seçimi narsisizmə heteroseksual obyekt seçimindən daha yaxın qərarlaşmışdır. Arzuolunmaz dərəcədə güclü homoseksual meyli rədd etmək lazım gəldikdə, narsisizmə qayıtma yolu xüsusilə asanlaşır. İndiyə qədər sevgi həyatının əsasları haqqında, bizim onları tanıdığımız qədər, sizə çox az danışmaq imkanı əldə etmişəm və indi də bunu tamamlaya bilmərəm. Yalnız qeyd etmək istəyirəm ki, obyekt seçimi, yəni narsisistik mərhələdən sonra libido inkişafında edilən irəliləyiş, iki müxtəlif tip üzrə baş verə bilər. Ya narsisistik tip üzrə, yəni öz Mən-in yerinə ona mümkün qədər bənzəyən bir şey keçir, ya da dayaq tipinə görə, yəni digər həyat ehtiyaclarının ödənilməsi ilə dəyərli olmuş şəxslər libidonun da obyektləri kimi seçilir. Obyekt seçiminin narsisistik tipinə güclü libido fiksasiyasını da açıq homoseksuallığa predispozisiya hesab edirik.

Bu semestrin ilk görüşündə sizə bir qadında qısqanclıq sayıqlaması olan bir hadisə danışdığımı xatırlayarsınız. İndi sona bu qədər yaxınlaşmış ikən, şübhəsiz ki, bir sayıqlama fikrini psixoanalitik olaraq necə izah etdiyimizi eşitmək istəyirsiniz. Lakin bu mövzuda sizin gözlədiyinizdən daha az şey deməliyəm. Sayıqlama fikrinin məntiqi arqumentlər və real təcrübələrlə sarsılmazlığı, məcburiyyətin sarsılmazlığı kimi, sayıqlama fikri və ya məcburi fikir tərəfindən təmsil olunan və saxlanılan şüursuzla əlaqə ilə izah olunur. İkisi arasındakı fərq hər iki xəstəliyin müxtəlif topik və dinamikasında əsaslanır.

Paranoyada olduğu kimi, melankoliyada da — ki, onun çox müxtəlif klinik formaları təsvir edilmişdir — xəstəliyin daxili quruluşuna nüfuz etməyə imkan verən bir nöqtə tapmışıq. Biz başa düşdük ki, bu melankoliklərin özünü qəddarlıqla əziyyətə salan özünə qarşı ittihamları əslində başqa bir şəxsə, yəni itirdikləri cinsi obyektə və ya onun günahı səbəbindən dəyərdən salınmış obyektə yönəldilmişdir. Bundan belə nəticə çıxara bilərdik ki, melankolik libidosunu obyektdən geri çəkmişdir, lakin «narsisistik eyniləşmə» adlandırılmalı olan bir proses nəticəsində obyekt Mənin özündə qurulmuş, sanki Mənə proyeksiya olunmuşdur. Burada sizə yalnız obrazlı bir təsvir verə bilərəm, topik-dinamik baxımdan nizamlanmış bir təsvir yox. İndi isə öz Məni tərk edilmiş obyekt kimi davranılır və obyektə nəzərdə tutulmuş bütün təcavüzkarlıqlar və qisas hisslərinin ifadələrinə məruz qalır. Melankoliklərin intihara meylliliyi də, xəstənin qəzəbinin eyni zərbə ilə həm öz Mənini, həm də sevilən-nifrət edilən obyekti vurması düşüncəsi ilə daha aydın başa düşüləndir. Melankoliyada, digər narsisistik xəstəliklərdə olduğu kimi, Bleulerdən bəri ambivalentlik adlandırdığımız hisslər həyatının çox aydın bir cəhəti üzə çıxır. Biz bununla eyni şəxsə qarşı bir-birinə zidd olan, şirin və düşmən hisslərinin istiqamətini nəzərdə tuturuq. Təəssüf ki, bu müzakirələr ərzində sizə hisslərin ambivalentliyi haqqında daha çox məlumat vermək imkanı yarana bilmədi.

Narsisistik eyniləşmədən başqa, bizə çox vaxtdan bəri məlum olan histerik eyniləşmə də mövcuddur. Kaş ki, hər ikisinin fərqlərini bir neçə aydınlaşdırılmış təyinatla sizə izah etmək artıq mümkün olardı. Melankoliyanın dövri və tsiklik formaları haqqında sizə, əlbəttə, xoşlayacağınız bir məlumat verə bilərəm. Əlverişli şəraitdə — mən bu təcrübəni iki dəfə yaşamışam — analitik müalicə vasitəsilə vəziyyətin təkrarlanması arasında qalan sərbəst vaxtlarda eyni və ya əks emosional vəziyyətin qarşısını almaq mümkündür. Bu zaman başa düşülür ki, melankoliya və maniyanın da digər nevrozların şərtləri ilə tamamilə üst-üstə düşən bir konfliktin xüsusi bir həll üsulu ilə əlaqədar olduğu məlum olur. Bu sahədə psixoanaliz üçün hələ nə qədər çox şeyin öyrənilməli olduğunu təsəvvür edə bilərsiniz.

Mən sizə həmçinin demişdim ki, narsisistik affeksiyaların təhlili vasitəsilə Mənim tərkibimiz və instanslardan qurulması haqqında məlumat əldə etməyi ümid edirik. Bir yerdə biz buna başlanğıc etmişik. Müşahidə sayıqlamasının təhlilindən biz belə bir nəticə çıxarmışıq ki, Məndə həqiqətən də daim müşahidə edən, tənqid edən və müqayisə edən, beləliklə də Mənim digər hissəsinə qarşı duran bir instans var. Deməli, biz belə düşünürük ki, xəstə, hər bir addımının izlənilib müşahidə edildiyindən, hər bir fikrinin bildirilib tənqid edildiyindən şikayət edərkən, bizə hələ kifayət qədər qiymətləndirilməmiş bir həqiqəti açır. O, yalnız bu narahatedici qüvvəni özünə yad olan bir şey kimi kənara atmaqda səhv edir. O, Məndə, özünün aktual Mənini və onun hər bir fəaliyyətini inkişafı boyu yaratdığı İdeal-Mən ilə ölçən bir instansın hökmranlığını hiss edir. Biz həmçinin düşünürük ki, bu yaradılış, ilkin uşaq narsisizmi ilə bağlı olan, lakin o vaxtdan bəri çoxlu maneələr və qürur sındırıcı təsirlərə məruz qalmış olan həmin özünəməmnunluğu bərpa etmək məqsədilə baş vermişdir. Özünü müşahidə edən instansı biz Mən senzoru, vicdan kimi tanıyırıq; o, gecələr yuxu senzurasını icra edən, qadağan edilmiş istək tələblərinə qarşı sıxışdırmaların mənşə olduğu eyni instansdır. Müşahidə sayıqlamasında parçalandıqda, o, bizə valideynlərin, tərbiyəçilərin və sosial mühitin təsirlərindən, bu nümunəvi şəxslərin ayrı-ayrıları ilə eyniləşmədən gəldiyini açıb göstərir.

Bunlar, psixoanalizin narsisistik affeksiyalara tətbiqinin bizə indiyə qədər təqdim etdiyi nəticələrdən bəziləridir.

Əlbəttə, sayları hələ kifayət qədər azdır və onlar çox vaxt yeni bir sahədə etibarlı tanışlıq sayəsində əldə edilə bilən həmin kəskinlikdən məhrumdurlar. Biz bu nəticələrin hamısını Mən libidosu və ya narsisistik libido anlayışının tətbiqinə borcluyuq; bu anlayışın köməyi ilə biz transfer nevrozlarında özünü doğrultmuş olan baxışları narsisistik nevrozlara şamil edirik. Lakin siz indi belə bir sual verəcəksiniz: Libido nəzəriyyəsinə tabe etmək mümkünmüdür ki, biz narsisistik xəstəliklərin və psixozların bütün pozulmalarını libido nəzəriyyəsinə tabe edə bilək, ruh həyatının libidinal faktorunu xəstəliyə səbəb olan amil kimi hər yerdə tanıya bilək və heç vaxt özünü saxlama həvəslərinin funksiyasındakı dəyişikliyi məsul tutmağa ehtiyac qalmayaq? Yaxşı, xanımlar və cənablar, bu qərar mənim fikrimcə nə tələsdir, nə də əvvəla qərar verməyə hazır vəziyyətdə deyil. Biz bunu sakitcə elmi işin inkişafına buraxa bilərik. Əgər patogen təsir qabiliyyətinin həqiqətən libidinal həvəslərin imtiyazı olduğu ortaya çıxsa, mən təəccüblənmərəm; belə ki, libido nəzəriyyəsi ən sadə aktual nevrozlardan fərdin ən ağır psixotik yadlaşmasına qədər bütün xətt boyunca qələbə çala bilər. Axı biz libidonun xarakterik cəhəti kimi onun dünyanın reallığına, Anankəyə tabe olmağa qarşı müqavimət göstərdiyini bilirik. Lakin Mən həvəslərinin libidonun patogen təsirləri nəticəsində ikincili olaraq sürükləndiyini və funksional pozulmaya məcbur edildiyini çox ehtimal edirəm. Əgər ağır psixozlarda Mən həvəslərinin özünün birincili olaraq azdırıldığını kəşf etmək bizə məxsusdursa, bunu tədqiqat istiqamətimizin uğursuzluğu kimi görməyə bilmərəm; gələcək, heç olmasa sizə bunu öyrədəcək. Ancaq orada buraxdığımız son qaranlığı işıqlandırmaq üçün bir anlığa təşvişə qayıtmağama icazə verin. Biz demişdik ki, təhlükə qarşısında Real təşvişin özünü saxlama həvəslərinin ifadəsi olması, ümumiyyətlə yaxşı tanınmış təşviş və libido arasındakı əlaqəyə uyğun gəlmir; lakin bunu inkar etmək çətindir. Bəs necə olardı, əgər təşviş affekti eqoist Mən həvəsləri tərəfindən deyil, Mən libidosu tərəfindən mübahisə obyektinə çevrilmiş olsaydı? Təşviş vəziyyəti hər halda məqsədəuyğun deyil və onun məqsədəuyğun olmaması, daha yüksək dərəcəyə çatdıqda aydın şəkildə nəzərə çarpır. O, yalnız məqsədəuyğun olan və özünü qorumağa xidmət edən hərəkəti, yəni qaçışı və ya müdafiəni pozur. Beləliklə, real təşvişin affektiv hissəsini Mən libidosuna, həmin andakı hərəkəti isə Mənin özünü qoruma həvəsinə aid etsək, bütün nəzəri çətinlikləri aradan qaldırmış olarıq. Əlbəttə, siz ciddi şəkildə təşviş hiss etdiyiniz üçün qaçdığınıza inanmırsınız, elə deyilmi? Xeyr, təşviş hiss edirik və təhlükənin qavranılması ilə oyadılan ortaq motivdən irəli gələrək qaçışı seçirik. Böyük həyat təhlükələrini dəf etmiş insanlar, heç vaxt təşviş keçirmədiklərini, yalnız hərəkət etdiklərini, məsələn, yırtıcı heyvana qarşı tüfəngi hazır tutduqlarını danışır və bu, şübhəsiz ki, ən məqsədəuyğun davranış idi.

27 / 28

XXVII. Mühazirə. Transfer

Hörmətli xanımlar və cənablar! İndi müzakirələrimizin sonuna yaxınlaşdığımız üçün, sizi aldatmaması lazım olan müəyyən bir gözlənti yaranacaq. Yəqin ki, siz belə düşünürsünüz ki, mən sizi psixoanalitik materialın çətinlikləri və enişli-yokuşlu yollarından keçirib, sonunda psixoanaliz aparmaq imkanı əsaslandığı terapiya haqqında bir söz demədən buraxmaq üçün bunu etməmişəm. Mən bu mövzunu sizdən gizlədə bilmərəm, çünki müşahidə vasitəsilə yeni bir faktı öyrənməli olacaqsınız; bu fakt olmadan, bizim araşdırdığımız xəstəliklərin başa düşülməsi ən aydın şəkildə qüsurlu qalardı.

Bilirəm ki, siz analizə terapevtik məqsədlərlə necə rəhbərlik etmək barədə texniki təlimat gözləmirsiniz. Siz yalnız ən ümumi şəkildə, psixoanalitik terapiyanın hansı yolla təsir etdiyini və təxminən nəyə qadir olduğunu bilmək istəyirsiniz. Bunu öyrənməyə haqqınız var. Lakin mən bunu sizə bildirməmək istəyirəm, əksinə, israr edirəm ki, bunu özünüz tapasınız.

Düşünün! Siz xəstəliyin şərtlərinin bütün əsaslarını və xəstə şəxsə təsir edən bütün amilləri öyrəndiniz. Bu halda, terapevtik təsir üçün yer harada qalır? Əvvəlcə irsi predispozisiya var; — biz ona nadir hallarda toxunuruq, çünki o

Digər tərəfdən qəti şəkildə vurğulanan və bizə bu barədə yeni bir şey deməyə sözümüzün olmadığı məsələdir. Lakin düşünməyin ki, biz onu kiçik hesab edirik; məhz terapevtlər kimi onun gücünü kifayət qədər aydın hiss edirik. Hər halda, onunla bağlı heç nəyi dəyişə bilmərik; o, bizim səylərimizə sədd çəkən, bizə də verilmiş bir şey olaraq qalır. Sonra, analizdə önə çıxarmağa öyrəşdiyimiz, erkən uşaqlıq təcrübələrinin təsiri gəlir; onlar keçmişə aiddir, biz onları geri qaytara bilmərik. Sonra, “real imtina” adlandırdığımız, sevgi məhrumiyyətindən yaranan həyat bədbəxtliyi, yoxsulluq, ailə ixtilafları, evlilik seçimi uğursuzluğu, sosial şəraitin əleyhinə olması və bir şəxsin təzyiqi altında olduğu əxlaqi tələblərin sərtliyi kimi ümumiləşdirdiyimiz bütün hallar gəlir. Əlbəttə, çox təsirli bir terapiya üçün kifayət qədər vasitə var idi, lakin bu, Vyana folklorunda İmperator Yozefin tətbiq etdiyi kimi, iradəsi qarşısında insanların baş əydiyi və çətinliklərin yox olduğu bir güclünün xeyirxah müdaxiləsi olmalı idi. Amma biz kimik ki, belə bir xeyirxahlığı terapiyamızın vasitəsi kimi qəbul edə bilək? Özümüz yoxsul və cəmiyyətdə aciz olduğumuz, həkimlik fəaliyyətimizlə qazancımızı təmin etməyə məcbur olduğumuz üçün, digər həkimlərin digər müalicə üsullarında bacardıqları kimi, səylərimizi imkanı olmayanlara da yönəltmək iqtidarında belə deyilik. Bizim terapiyamız bunun üçün çox vaxt tələb edir və çox uzundur. Bəlkə də sadalanan amillərdən birinə yapışırsınız və orada təsir göstərməyimiz üçün hücum nöqtəsini tapdığınızı düşünürsünüz. Əgər cəmiyyətin tələb etdiyi əxlaqi məhdudiyyət xəstəyə yüklənən məhrumiyyətdə öz payına sahibdirsə, müalicə ona bu sədləri aşmaq, cəmiyyət tərəfindən yüksək tutulan, lakin çox vaxt riayət edilməyən idealın yerinə yetirilməsindən imtina edərək doyum və sağalma əldə etmək üçün cəsarət və ya birbaşa təlimat verə bilər. Deməli, insan cinsi baxımdan “özünü ifadə edərək” sağalır. Lakin bu zaman analitik müalicənin üzərinə kölgə düşür ki, o, ümumi əxlaqa xidmət etmir. Fərdə təqdim etdiyi şeyi, o, ümumilikdən çıxarır.

Amma, xanımlar və cənablar, sizi kim belə yanlış məlumatlandırıb? Analitik terapiyada cinsi həyatı yaşamaq barədə məsləhətin rol oynaya biləcəyi barədə söhbət getmir. Sadəcə ona görə deyil ki, biz özlərimiz xəstələrdə libidinal təkan ilə cinsi sıxışdırma, duyğusal və asketik istiqamətlər arasında inadkar bir münaqişənin mövcud olduğunu elan etmişik. Bu münaqişə, bu istiqamətlərdən birinə rəqibinə qalib gəlməkdə kömək edilməsi ilə aradan qalxmır. Biz görürük ki, nevrozlu şəxslərdə asketizm üstünlük qazanıb. Bunun nəticəsi də məhz odur ki, boğulmuş cinsi təkan simptomlarda özünə yol tapır. Əgər biz indi əksinə, duyğusallığa qələbə qazandırsaydıq, kənara itələnmiş cinsi sıxışdırma simptomlarla özünü əvəz etməli olardı. Hər iki qərar daxili münaqişəni bitirə bilməz, hər dəfə bir hissə narazı qalar. Münaqişənin o qədər qeyri-sabit olduğu, həkimin tərəf tutması kimi bir amilin həlledici rol oynaya biləcəyi çox az hal var və bu hallar əslində analitik müalicəyə ehtiyac duymur. Həkimin belə bir təsir göstərə biləcəyi şəxslər, həkim olmadan da eyni yolu tapmış olardılar. Siz bilirsiniz ki, əgər özünü cinsi əlaqədən çəkinən gənc bir kişi qeyri-qanuni cinsi əlaqəyə qərar verərsə və ya narazı bir qadın başqa bir kişidə təzminat axtararsa, adətən bir həkimin, hətta analitikin icazəsini gözləməmiş olurlar.

Bu vəziyyətdə adətən əsas məqam nəzərdən qaçırılır: nevrozlu xəstələrin patoloji münaqişəsi, eyni psixoloji zəmində duran normal psixi təkanların mübarizəsi ilə qarışdırılmamalıdır. Bu, güclər arasında bir mübarizədir; onlardan biri şüuröncəsi və şüur mərhələsinə yüksəlib, digəri isə şüursuzluq mərhələsində saxlanılıb. Buna görə də münaqişə heç vaxt həll edilə bilməz; mübarizə aparanlar, məşhur nümunədəki qütb ayısı və balina kimi, bir-birinə o qədər yaxınlaşa bilmirlər. Həqiqi bir qərar yalnız hər ikisi eyni zəmində görüşdükdə verilə bilər. Məncə, buna imkan yaratmaq terapiyanın yeganə vəzifəsidir.

Əlavə olaraq, sizə təsdiq edə bilərəm ki, həyatın məsələlərində məsləhət və rəhbərlik analitik təsirin ayrılmaz bir hissəsi olduğunu fərz edirsinizsə, siz yanlış məlumatlandırılırsınız. Əksinə, biz belə bir mentorluq rolunu mümkün qədər rədd edirik, xəstənin öz qərarlarını müstəqil şəkildə qəbul etməsindən daha çox istədiyimiz bir şey yoxdur. Bu məqsədlə biz həm də tələb edirik ki, o, peşə seçimi, iqtisadi təşəbbüslər, nikah və ya ayrılma kimi həyat üçün vacib bütün qərarları müalicənin davamı müddətində təxirə salsın və yalnız onun bitməsindən sonra həyata keçirilsin. İtiraf edin, bu, sizin təsəvvür etdiyinizdən tamamilə fərqlidir. Yalnız çox gənc və ya tamamilə köməksiz və dayaqsız vəziyyətdə olan bəzi şəxslərlə bağlı istədiyimiz məhdudiyyəti tətbiq edə bilmirik. Onlarla bağlı biz həkimin fəaliyyətini tərbiyəçinin fəaliyyəti ilə birləşdirməliyik; bu halda biz məsuliyyətimizin tamamilə fərqində oluruq və lazım olan ehtiyatla davranırıq.

Sinirli xəstənin analitik müalicə zamanı özünü ifadə etməyə yönəldildiyi ittihamına qarşı müdafiəmdəki həvəsdən, cəmiyyətin əxlaqi normalarının xeyrinə ona təsir etdiyimiz nəticəsini çıxarmayın. Bu, bizdən ən azı o qədər uzaqdır. Biz islahatçılar deyilik, sadəcə müşahidəçilərik, lakin tənqidi gözlərlə müşahidə etməkdən qaça bilmərik və cəmiyyətin cinsi həyat problemlərini praktik olaraq necə həll etməyə çalışdığı, konvansional cinsi əxlaqın tərəfini tutmağı və bu üsulu yüksək qiymətləndirməyi mümkün görməmişik. Biz cəmiyyətə açıq şəkildə göstərə bilərik ki, onun əxlaq adlandırdığı şey dəyərindən çox qurban tələb edir və onun üsulu nə həqiqətə əsaslanır, nə də ağıllılıqdan xəbər verir.

Biz xəstələrimizə bu tənqidi dinləməkdən yayınmağa imkan vermirik, onları cinsi məsələləri digər bütün məsələlər kimi qabaqcadan qərarlaşdırılmadan nəzərdən keçirməyə öyrədirik və onlar müalicələri tamamlandıqdan sonra müstəqil olduqda, tam həzz almaq və qəti zühd arasında öz iradələri ilə hansısa orta mövqeyi seçsələr, heç bir nəticənin vicdanımızı yükləməsinə imkan vermirik. Biz özümüzə deyirik ki, özünə qarşı həqiqətə tərbiyəni uğurla keçmiş şəxs əxlaqsızlıq təhlükəsindən daimi olaraq qorunur, onun əxlaq meyarı cəmiyyətdə qəbul ediləndən hər hansı şəkildə fərqlənsə belə. Əlavə olaraq, imtina məsələsinin nevrozların təsirinə olan əhəmiyyətini şişirtməkdən çəkinək. Yalnız az sayda halda imtina və nəticəsində yaranan libido toplanması ilə xarakterizə olunan patoloji vəziyyətə, az səylə əldə edilə bilən cinsi əlaqənin növü ilə son qoyula bilər.

Cinsi həyatın sərbəst yaşamasına icazə verməklə siz psixoanalizin terapevtik təsirini izah edə bilməzsiniz. Başqa şeylər axtarın. Məncə, mən sizin bu fərziyyənizi rədd edərkən, mənim bir qeydim sizi doğru yola yönəltmişdir. Bizə fayda verən, şüursuzun şüurlu ilə əvəzlənməsi, şüursuzun şüurluya çevrilməsidir. Düzgündür, elə də belədir. Şüursuzu şüurluya doğru davam etdirdikdə, biz sıxışdırmaları ləğv edirik, simptom yaranması üçün şərtləri aradan qaldırırıq, patoloji konflikti müəyyən qaydada qərar tapmalı olan normal konfliktə çeviririk. Xəstədə yaratdığımız yeganə psixiki dəyişiklik bundan ibarətdir: bizim köməyimiz bu dəyişiklik qədər uzanır. Sıxışdırma və ya ona bənzər psixiki prosesin geri qaytarılmasının mümkün olmadığı yerdə, bizim terapiyamızın da işi yoxdur.

Səylərimizin məqsədini müxtəlif düsturlarla ifadə edə bilərik: şüursuzun şüurluya çevrilməsi, sıxışdırmaların ləğvi, amnestik boşluqların doldurulması — bunların hamısı eyni məna daşıyır. Bəlkə də bu etiraf sizi qane etməyəcək. Siz nevrozlu xəstənin sağalmasını başqa cür təsəvvür edirsiniz: psixoanalizin çətin işinə tab gətirdikdən sonra onun başqa bir insana çevriləcəyini düşünürsünüz, halbuki bütün nəticə onun içində əvvəlkindən bir az daha az şüursuzluq və bir az daha çox şüurluluq olmasıdır. İndi siz belə bir daxili dəyişikliyin əhəmiyyətini yəqin ki, kiçik hesab edirsiniz. Sağalmış nevrozlu xəstə həqiqətən başqa bir insana çevrilmişdir, lakin əslində o, təbii ki, eyni insan olaraq qalmışdır, yəni ən yaxşı halda, ən əlverişli şəraitdə ola biləcəyi kimi olmuşdur. Amma bu çox böyükdür. Əgər sonra onun psixiki həyatında görünüşdə əhəmiyyətsiz olan belə bir dəyişikliyi həyata keçirmək üçün nə qədər çox iş görmək və nə qədər səy göstərmək lazım olduğunu eşitsəniz, psixiki səviyyədə belə bir fərqi əhəmiyyətinin inandırıcı gəlməsi ehtimalı yüksəkdir.

Bir anlığa mövzudan kənarlaşaraq, sizə sual verim: «Səbəbiyyət əsaslı terapiya» dedikdə nə nəzərdə tutulduğunu bilirsinizmi? Belə adlandırılan üsul, xəstəlik əlamətlərini hədəf götürmür, əksinə, xəstəlik səbəblərinin aradan qaldırılmasını qarşısına məqsəd qoyur. İndi sual yaranır: bizim psixoanalitik terapiyamız səbəbiyyət əsaslı terapiyadır, yoxsa deyil? Cavab sadə deyil, lakin bəlkə də belə bir sual qoyuluşunun dəyərsiz olduğuna əmin olmaq üçün fürsət yaradır. Analitik terapiya əlamətlərin aradan qaldırılmasını birbaşa vəzifə kimi qarşısına qoymadığı dərəcədə, o, səbəbiyyət əsaslı terapiya kimi davranır. Başqa bir baxımdan isə siz deyə bilərsiniz ki, o, belə deyil. Çünki biz səbəbiyyət zəncirini çoxdan sıxışdırma aktlarını aşaraq, təbiətdəki nisbi intensivliklərə və inkişaf yolundakı sapmalara qədər, yəni həvəs quruluşlarına qədər izləmişik. Tutaq ki, kimyəvi yolla bu mexanizmə müdaxilə etmək, mövcud libidonun miqdarını artırmaq və ya azaltmaq, yaxud da bir həvəsi digərinin hesabına gücləndirmək bizə mümkün olsaydı, bu, əsl mənasında səbəbiyyət əsaslı terapiya olardı və bizim analizimiz bu terapiya üçün zəruri olan kəşfiyyat işini əvvəlcədən görmüş olardı. Lakin bildiyiniz kimi, hazırda libido proseslərinə belə bir təsir göstərməkdən söhbət gedə bilməz; bizim psixi müalicəmiz əlaqənin başqa bir nöqtəsində müdaxilə edir, hadisələrin bizə görünən köklərində deyil, lakin əlamətlərdən kifayət qədər uzaqda, çox qəribə şəraitlərin bizə əlçatan etdiyi bir nöqtədə yerləşir.

Deməli, xəstəmizdə şüursuzu şüurlu ilə əvəz etmək üçün nə etməliyik? Bir vaxtlar biz düşünürdük ki, bu, çox sadədir, biz sadəcə həmin şüursuzu tapmalı və onu xəstəyə söyləməliyik. Lakin artıq bilirik ki, bu, qısagörənlikdən irəli gələn bir səhv idi. Bizim şüursuz haqqındakı bilgimiz onun bilgisi ilə bərabər dəyərdə deyil; biz ona öz bilgimizi çatdırdıqda, o, bu bilgiyi öz şüursuzunun yerinə deyil, onun yanında qəbul edir və vəziyyətdə çox az dəyişiklik olur. Biz əksinə, bu şüursuzu topik olaraq təsəvvür etməli, onu hansı sıxışdırma nəticəsində yarandığı yaddaşın həmin nöqtəsində axtarmalıyıq. Bu sıxışdırma aradan qaldırılmalıdır, bundan sonra şüursuzun şüurlu ilə əvəzi rahatlıqla həyata keçirilə bilər. Bəs belə bir sıxışdırma necə aradan qaldırılır? Bizim vəzifəmiz burada ikinci mərhələyə keçir. Əvvəlcə sıxışdırmanın yerini müəyyən etmək, sonra isə bu sıxışdırmanı qoruyub saxlayan müqaviməti aradan qaldırmaq lazımdır.

Müqavimət necə aradan qaldırılır? Eyni yolla: onu tapmaq və xəstəyə göstərmək. Müqavimət də bir sıxışdırmadan qaynaqlanır, ya bizim açmağa çalışdığımız eyni sıxışdırmadan, ya da əvvəlcə baş vermiş bir sıxışdırmadan. O, qəbulolunmaz təkanın sıxışdırılmasına qarşı qalxan əks-yüklənmə tərəfindən yaradılır. Deməli, biz indi əvvəlcə etmək istədiyimiz eyni şeyi edirik: şərh etmək, tapmaq və bunu xəstəyə bildirmək; lakin bunu indi düzgün nöqtədə edirik. Əks-yüklənmə və ya müqavimət şüursuzun deyil, Mənin tərkibinə aiddir, bizim iş yoldaşımızdır və bu, hətta şüurda olmasa belə, doğrudur. Bilirik ki, burada söhbət „şüursuz“ sözünün ikili mənasından gedir: bir tərəfdən hadisə kimi, digər tərəfdən isə sistem kimi. Bu çox çətin və qaranlıq görünür; amma elə deyilmi, bu sadəcə təkrardır? Biz artıq buna hazırlaşmışıq. — Gözləyirik ki, Mənə onun dərk edilməsini bizim yozumumuz vasitəsilə mümkün etdiyimiz zaman, bu müqavimət tərk ediləcək, əks yüklənmə geri götürüləcəkdir. Belə bir halda hansı həvəs qüvvələri ilə işləyirik? Birincisi, xəstənin sağalmağa can atması ilə, bu ona bizimlə ortaq işə qoşulmağa səbəb olmuşdur; ikincisi isə onun zəkasının köməyi ilə, ki, biz bunu öz yozumlarımızla dəstəkləyirik. Şübhə yoxdur ki, xəstənin zəkası, ona uyğun gözlənti təsəvvürlərini verdikdə, müqaviməti tanımağı və sıxışdırılmış olanla uyğun tərcüməni tapmağı daha asan edir. Əgər sizə deyirəmsə: göyə baxın, orada bir hava şarı görünür, onda siz onu, sadəcə yuxarı baxmağınızı və hər hansı bir şey kəşf edib-etmədiyinizi soruşduğumdan qat-qat asan tapacaqsınız. Mikroskopla ilk dəfə baxan tələbə də müəllim tərəfindən nə görməli olduğunu öyrədilməlidir, əks halda o, ümumiyyətlə heç nə görmür, baxmayaraq ki, o şey oradadır və görünəndir.

Və indi fakt. Sinir xəstəliklərinin bir çox formalarında, histeriyalarda, təşviş vəziyyətlərində, məcburiyyət nevrozlarında bizim fərzimiz doğru çıxır. Belə bir sıxışdırılmanı axtarmaq, müqavimətləri üzə çıxarmaq, sıxışdırılmış olanı işarə etmək vasitəsilə vəzifəni həll etmək, yəni müqavimətləri dəf etmək, sıxışdırmanı ləğv etmək və şüursuzu şüurluya çevirmək həqiqətən mümkün olur. Bu zaman biz, hər bir müqavimətin dəf edilməsi ətrafında xəstənin ruhunda şiddətli bir mübarizənin necə getdiyi haqqında ən aydın təəssüratı qazanırıq; bu, əks yüklənməni saxlamaq istəyən motivlər ilə onu tərk etməyə hazır olan motivlər arasında eyni psixoloji zəmində gedən normal bir ruh mübarizəsidir. Birincilər köhnə motivlərdir, o vaxt sıxışdırmanı qazanmışdılar; sonuncuların arasında yeni əlavə olunmuşlar var ki, onlar ümid edirik ki, konflikti bizim istədiyimiz istiqamətdə həll edəcəklər. Bizə köhnə sıxışdırma konfliktini yenidən canlandırmaq, o vaxt bitmiş prosesi yenidən nəzərdən keçirməyə gətirmək müvəffəqiyyəti nəsib oldu. Yeni material olaraq biz birincisi, əvvəlki qərarın xəstəliyə səbəb olduğunu və başqa bir qərarın sağalma yolunu açacağını vəd edən xəbərdarlığı, ikincisi isə həmin ilk rədd etmə anından bəri bütün şəraitdə baş verən möhtəşəm dəyişikliyi gətiririk. O vaxt Mən zəif, uşaq xarakterli idi və bəlkə də libidotaləbi təhlükə kimi qəbuledilməz saymaq üçün əsas vardı. İndi o güclənmiş və təcrübə qazanmışdır, üstəlik həkim şəklində yanına bir köməkçi də alıb. Beləliklə, canlandırılmış konflikti sıxışdırmadan daha yaxşı nəticəyə aparmağı gözləyə bilərik və deyildiyi kimi, histeriyalarda, təşviş və məcburiyyət nevrozlarında uğur bizə prinsip etibarilə haqlı olduğumuzu göstərir.

Lakin başqa xəstəlik formaları da var ki, şəraitin eyniliyinə baxmayaraq, bizim terapevtik yanaşmamız onlarda heç vaxt uğur gətirmir. Onlarda da Mən ilə libido arasında ilkin konflikt mövcud olmuşdur və bu, sıxışdırmaya səbəb olmuşdur — bu sıxışdırma topik baxımdan fərqli xarakterizə oluna bilər —, burada da xəstənin həyatında sıxışdırmaların baş verdiyi yerləri aşkar etmək mümkündür, biz eyni üsuldan istifadə edirik, eyni vədlərə hazırıq, gözlənti təmsillərinin bildirilməsi ilə eyni köməyi göstəririk və yenidən indiki zaman ilə həmin sıxışdırmalar arasındakı zaman fərqi konfliktin başqa nəticəsi xeyrinə işləyir. Bütün bunlara baxmayaraq, biz bir müqaviməti aradan qaldırmağı və ya bir sıxışdırmanı yox etməyi bacarmırıq. Bu xəstələr, paranoidlər, melanxoliklər, dementia praecox ilə əziyyət çəkənlər, ümumilikdə təsirsiz qalırlar və psixoanalitik terapiyaya qarşı qorunurlar.

Bu nədən qaynaqlana bilər? İntellekt çatışmazlığından deyil; bizim xəstələrimizdə müəyyən dərəcədə intellektual qabiliyyət tələb olunur, lakin məsələn, o qədər dəqiq kombinasiya edən paranoidlərdə bu çatışmazlıq yoxdur. Digər həvəs qüvvələrindən də heç birini itirməmişik. Məsələn, melanxoliklər xəstə olduqlarının və buna görə də çox ağır əziyyət çəkdiklərinin şüurundadırlar, bu şüur paranoidlərdə çox yüksək dərəcədə çatışmır, lakin buna baxmayaraq onlar daha əlçatan deyillər. Burada biz başa düşə bilmədiyimiz bir faktla üzləşirik və bu da bizə digər nevrozlardakı mümkün uğuru bütün şərtləri ilə həqiqətən başa düşüb-düşünmədiyimizə şübhə etməyə məcbur edir.

Histerik və məcburiyyət nevrozlu xəstələrlə məşğul olmağa davam etsək, heç cür hazırlaşmadığımız ikinci bir həqiqət tezliklə qarşımıza çıxır. Bir müddət sonra bu xəstələrin bizə qarşı tamamilə xüsusi bir davranış nümayiş etdirdiklərini müşahidə etməyə məcbur qalırıq. Biz, müalicə zamanı nəzərə alınması lazım olan bütün həvəs qüvvələrindən hesabat verdiyimizi, bizlə xəstə arasındakı vəziyyəti tamamilə rasionallaşdırdığımızı, elə ki, onu bir hesab nümunəsi kimi aydın görmək və qiymətləndirmək mümkün olacağını sanırdıq; lakin sonra görünür ki, bu hesabda nəzərə alınmayan bir şey gizlicə daxil olur. Bu gözlənilməz yenilik çox müxtəlifdir; mən əvvəlcə onun daha çox rast gəlinən və daha asan başa düşülən təzahür formasını təsvir edəcəyəm.

Beləliklə, müşahidə edirik ki, öz əzab konfliktlərindən çıxış yolu axtarmaqdan başqa bir şey istəməyən xəstə, həkimin şəxsiyyətinə xüsusi bir maraq göstərir. Bu şəxsiyyətlə əlaqəli olan hər şey, onun öz məsələlərindən daha əhəmiyyətli görünür və onu xəstəliyindən yayındırır. Buna görə də, onunla ünsiyyət bir müddət çox xoşagələn olur; o, xüsusilə nəzakətli davranır, imkan olduqda təşəkkürünü bildirməyə çalışır, ondan bəlkə də gözləmədiyimiz xarakter incəlikləri və üstünlüklər nümayiş etdirir. Həkim də xəstə haqqında müsbət bir rəy yaradır və ona xüsusi dəyərli bir şəxsiyyətə kömək etmək imkanı verən təsadifi tərifləyir. Həkim xəstənin yaxınları ilə danışmaq imkanı taparsa, bu qarşılıqlı bəyənmənin olduğunu eşitməkdən zövq alır. Xəstə evdə həkimə mədh etməkdən yorulmur, onun yeni üstünlüklərini daim tərifləyir. “O, sizə pərəstiş edir, sizə kor-koranə etibar edir; dediyiniz hər şey onun üçün bir vəhy kimidir,” yaxınları danışır. Bəzən bu xorun içindən biri daha diqqətlə baxır və belə deyir: “O, başqa heç nə haqqında danışmır, yalnız sizdən və həmişə yalnız sizi dilinə gətirir, bu artıq bezdirici olur.”

Həkimin, xəstənin öz şəxsiyyətinə göstərdiyi bu qiyməti, ona verə biləcəyi ümidlərə və müalicənin gətirdiyi təəccübləndirici və azad edici açıqlamalarla intellektual üfüqünün genişlənməsinə aid edəcək qədər təvazökar olmasını ümid edirik. Təhlil bu şəraitdə də möhtəşəm irəliləyişlər qeyd edir; xəstə ona işarə ediləni başa düşür, müalicənin qarşısına qoyduğu vəzifələrə dərindən dalır, xatirə və assosiasiya materialı ona bol miqdarda axır, yozumlarının dəqiqliyi və isabətliyi ilə həkimi təəccübləndirir; həkim isə yalnız qürurla qeyd edə bilər ki, xəstə, sağlam adamlar arasında dünyada ən şiddətli etirazlara səbəb olan bütün bu psixoloji yenilikləri nə qədər istəklə qəbul edir. Təhlil işi zamanı olan yaxşı münasibətə, hər tərəfdən tanınan, obyektiv bir xəstəlik vəziyyətinin yaxşılaşması da uyğun gəlir.

Amma belə gözəl hava həmişə ola bilməz. Bir gün hava bulanıqlaşır. Müalicədə çətinliklər yaranır; xəstə artıq heç nə gətirə bilmədiyini iddia edir. Onun diqqətinin artıq işdə olmadığı və ona verilmiş qaydanı, yəni ağlına gələn hər şeyi deməli olduğunu və buna qarşı heç bir tənqidi maneəyə yol verməməli olduğunu, asanlıqla pozduğu haqqında ən aydın təəssürat yaranır. O, sanki müalicədən kənarmış kimi davranır, elə bil həkimlə həmin müqaviləni bağlamamışdır; görünür, o, özündə saxlamaq istədiyi bir şeylə məşğuldur. Bu, müalicə üçün təhlükəli vəziyyətdir. Görünür, böyük bir müqavimətlə üzləşirik. Amma burada nə baş verib?

Əgər vəziyyəti yenidən aydınlaşdıra bilsək, pozğunluğun səbəbinin, xəstənin həkimə, nə həkimin davranışı, nə də müalicə zamanı yaranan əlaqə tərəfindən haqlı sayılmayacaq şiddətli şirinlik hissləri köçürdüyünü qəbul edirik. Bu şirinlik hansı formada ifadə olunur və hansı məqsədlərə can atır, bu, əlbəttə, hər iki iştirakçının şəxsi münasibətlərindən asılıdır. Əgər söhbət gənc bir qız və daha gənc bir kişidən gedirsə, biz normal bir aşq təəssüratı alacağıq, qızın çox vaxt tək qaldığı, intim söhbətlər apardığı və üstün köməkçi mövqeyində ona yaxınlaşan bir kişiyə aşiq olmasını başa düşülən tapacağıq və ehtimal ki, nevrozlu qızda sevmə qabiliyyətinin pozğunluğunun gözlənilməsini nəzərdən qaçıracağıq. Həkim və xəstənin şəxsi münasibətləri bu fərz edilmiş haldan nə qədər uzaqlaşarsa, biz yenə də eyni hissi münasibətin qurulduğunu gördükdə, bir o qədər təəccüblənirik. Əgər evliliyində bədbəxt olan gənc qadın, hələ də sərbəst olan həkiminə ciddi bir ehtirasla bəsləndiyi görünürsə, ona məxsus olmaq üçün evliliyinin boşanmasını istəməyə hazırdırsa və ya sosial maneələr olduqda belə, onunla gizli bir aşq əlaqəsinə girməkdə heç bir tərəddüd göstərmirsə, bu hələ də qəbul edilə bilər. Belə şeylər psixoanalizdən kənarda da baş verir. Amma bu şəraitdə qadınlardan və qızlardan gələn, terapevtik məsələyə çox müəyyən bir mövqe bildirdiklərini ifadə edən sözləri təəccüblə eşidirik: onlar həmişə yalnız sevgi sayəsində sağala biləcəklərini bildiklərini və müalicənin əvvəlindən etibarən, bu əlaqə vasitəsilə həyatın onlardan indiyə qədər imtina etdiyi şeyin nəhayət onlara hədiyyə edilməsini gözlədiklərini deyirlər. Yalnız bu ümid üçün müalicədə bu qədər əziyyət çəkib və bildirişin bütün çətinliklərini aşmışdılar. Biz özümüz üçün əlavə edirik: və başqa cür inanmağın çətin olduğu hər şeyi bu qədər asan başa düşdülər. Amma belə bir etiraf bizi təəccübləndirir; o, bizim hesablamalarımızı alt-üst edir. Ola bilər ki, biz öz hesablamamızda ən vacib məqamı buraxmışıq?

Həqiqətən də, təcrübədə nə qədər irəliləsək, elmi dəyərimizi ləkələyən bu düzəlişə qarşı bir o qədər az müqavimət göstərə bilərik. İlk dəfə olaraq, analitik müalicənin təsadüfi, yəni onun niyyətində olmayan və onun tərəfindən törədilməyən bir hadisənin pozucu təsirinə məruz qaldığına inanmaq olardı. Lakin belə bir həssas bağın xəstənin həkimə olan münasibətində hər yeni halda mütəmadi olaraq təkrarlandığını, ən əlverişsiz şəraitdə, hətta tamamilə qəribə uyğunsuzluqlar zamanı belə, yaşlı qadınla da, ağ saqqallı kişi ilə də, bizim qənaətimizə görə heç bir cazibənin mövcud olmadığı yerlərdə belə yenidən üzə çıxdığını müşahidə etdikdə, pozucu təsadüf ideyasından imtina etməli və bunun xəstəliyin mahiyyəti ilə ən dərin səviyyədə əlaqəli bir fenomen olduğunu qəbul etməliyik.

Beləliklə, istəməyərək qəbul etdiyimiz bu yeni faktı transfer adlandırırıq. Biz hisslərin həkimin şəxsiyyətinə köçürülməsini nəzərdə tuturuq, çünki müalicə vəziyyətinin belə hisslərin yaranmasını əsaslandıra biləcəyinə inanmırıq. Əksinə, bütün hissi hazırlığın başqa yerdən gəldiyini, xəstədə əvvəlcədən hazırlanmış olduğunu və analitik müalicə fürsətində həkimin şəxsiyyətinə köçürüldüyünü ehtimal edirik. Transfer şiddətli sevgi tələbi kimi və ya daha mülayim formalarla ortaya çıxa bilər; sevgili olmaq istəyi yerinə, gənc qızla yaşlı kişi arasında üstün tutulan qız kimi qəbul edilmək istəyi yarana bilər, libidinal tələb ayrılmaz, lakin ideal olaraq cinsiyyətsiz bir dostluq təklifinə çevrilə bilər. Bəzi qadınlar transferi yüksəltməyi və ona uyğunlaşdırmağı bacarırlar, ta ki, o, bir növ mövcud olma qabiliyyəti qazanana qədər; digərləri isə onu xam, ilkin və çox vaxt qeyri-mümkün formasında ifadə etməlidirlər. Lakin əslində bu, həmişə eyni şeydir və eyni mənbədən gəldiyini heç vaxt nəzərdən qaçırmağa imkan vermir. Transferin yeni faktını hara yerləşdirmək istədiyimizi sorğulamadan əvvəl, onun təsvirini tamamlamaq istəyirik. Kişi xəstələrdə vəziyyət necədir? Burada cins fərqliliyi və cins cazibəsinin narahat edici qarışığından qaçmağı ümid etmək olardı. Cavab, qadın xəstələrdəkindən çox da fərqli deyil olmalıdır. Həkimə eyni bağlılıq, onun xüsusiyyətlərinin eyni şəkildə şişirdilməsi, onun maraqlarına eyni dərəcədə qərq olma, həyatında ona yaxın olan hər kəsə qarşı eyni qısqanclıq. Kişi ilə kişi arasında transferin yüksəldilmiş formaları, açıq homoseksuallıq bu həvəs komponentinin digər istifadələri qarşısında geri çəkildiyi dərəcədə daha çox, birbaşa cinsi tələblər isə daha az rast gəlinir. Həkim kişi xəstələrində qadınlarda olduğundan daha çox, ilk baxışda indiyə qədər təsvir edilmiş hər şeyə zidd görünən bir transfer formasını müşahidə edir: düşmən və ya mənfi transfer.

Əvvəlcə aydınlaşdıraq ki, transfer müalicənin əvvəlindən etibarən xəstədə yaranır və bir müddət işin ən güclü hərəkətverici qüvvəsi kimi çıxış edir. O, birgə aparılan təhlilə xidmət etdiyi müddətcə ondan heç nə hiss olunmur və ona diqqət yetirməyə ehtiyac yoxdur. Sonra o, müqavimətə çevrilirsə, ona diqqət yetirmək və onun müalicəyə olan münasibətini iki fərqli və əks şəraitdə dəyişdirdiyini qəbul etmək lazımdır: birincisi, əgər o, şirin meyil kimi o qədər güclənmişsə, cinsi ehtiyacdan gəldiyinin əlamətlərini o qədər açıq şəkildə büruzə vermişsə ki, özünə qarşı daxili bir müqavimət oyatmalı olursa; ikincisi, əgər o, şirin deyil, düşmən hisslərdən ibarətdirsə.

Düşmən hisslər adətən şirin hisslərdən sonra və onların arxasında ortaya çıxır; onların eyni vaxtda mövcud olması, bizim insanlarla olan intim münasibətlərimizin əksəriyyətində hökm sürən hisslərin ambivalentliyinin yaxşı əksini verir. Düşmən hisslər, şirin hisslər kimi eyni dərəcədə hisslə bağlılığı ifadə edir, eyni şəkildə inatçılıq, əks işarə ilə olsa belə, itaət kimi eyni asılılığı ifadə edir. Düşmən hisslərin həkimə qarşı “transfer” adını daşımağa layiq olması bizə şübhə doğurmamalıdır, çünki onların yaranması üçün müalicə vəziyyəti əlbəttə kifayət qədər səbəb vermir; mənfi transferin zəruri qəbulu bizə müsbət və ya şirin transferin qiymətləndirilməsində səhv etmədiyimizi təsdiqləyir.

Bu transferin haradan gəldiyi, onun bizə hansı çətinliklər yaratdığı, bizə onu necə dəf etdiyimiz və nəticədə ondan hansı faydanı əldə etdiyimiz məsələləri analizin texniki təlimatında ətraflı şəkildə nəzərdən keçirilməlidir və bu gün mənim tərəfimdən yalnız qısaca toxunulmalıdır. Xəstənin transferdən irəli gələn tələblərinə boyun əyməyimiz qətiyyən mümkün deyil; onları qeyri-dostcəsinə və ya hətta qəzəblə rədd etmək məntiqsizlik olardı; biz xəstəyə onun hisslərinin mövcud vəziyyətdən qaynaqlanmadığını və həkimin şəxsiyyətinə aid olmadığını, əksinə, onun özündə əvvəllər bir dəfə baş vermiş hadisələri təkrar etdiyini sübut edərək transferi dəf edirik. Belə bir yolla biz onu təkrarını xatirəyə çevirməyə məcbur edirik. Onda transfer, istər mehriban, istərsə də düşmənçəsinə olsun, hər halda müalicənin ən güclü təhlükəsi kimi görünən şey, müalicənin ən yaxşı alətinə çevrilir; bu alətin köməyi ilə ruh həyatının ən sıx bağlı qapılarını açmaq mümkün olur. Lakin mən sizə bu gözlənilməz fenomenin ortaya çıxması ilə bağlı təəccübünüzü aradan qaldırmaq üçün bir neçə söz demək istəyirəm. Gəlin unutmayaq ki, analizi aparmağı üzərimizə götürdüyümüz xəstənin xəstəliyi tamamlanmış və ya donmuş bir şey deyil, əksinə davam edir. Bu, canlı bir varlıq kimi böyüyür və inkişafını davam etdirir. Müalicənin başlanğıcı bu inkişafa son qoymur, lakin müalicə xəstəni tamamilə ələ aldıqda, xəstəliyin bütün yeni istehsalının tək bir nöqtəyə, yəni həkimə olan münasibətə yönəldiyi aydın olur. Transfer beləliklə, bir ağacın oduncağı ilə qabığı arasında yerləşən və toxumaların yenidən əmələ gəlməsi ilə gövdənin qalınlıq artımının mənbəyi olan kambiyum qatına bənzədilə bilər. Transfer bu əhəmiyyətə yüksəldikdən sonra, xəstənin xatirələri üzərində iş çox geri plana keçir. Artıq xəstənin keçmiş xəstəliyi ilə deyil, ilk xəstəliyi əvəz edən, yenidən yaradılmış və dəyişdirilmiş bir nevrozla məşğul olduğumuzu söyləmək yanlış olmaz. Köhnə əziyyətin bu yeni təkrarlanmasını əvvəldən izləmişik, onun yaranıb böyüdüyünü görmüşük və özümüz onun mərkəzində obyekt kimi yerləşdiyimiz üçün onda xüsusilə yaxşı istiqamət tapırıq. Xəstənin bütün simptomları öz ilkin mənasını itirib və transfer ilə əlaqəli olan yeni bir məna qazanmışdır. Və ya yalnız belə bir yenidən quruluşu bacaran simptomlar mövcud qalmışdır. Bu yeni süni nevrozun idarə edilməsi, müalicəyə gətirilən xəstəliyin həlli və terapevtik vəzifəmizin yerinə yetirilməsi ilə üst-üstə düşür. Həkimə olan münasibətdə sıxışdırılmış həvəs təkanlarının təsirindən azad və normal vəziyyətə gələn insan, həkim yenidən kənara çəkildikdə də öz şəxsi həyatında belə qalır. Transferin bu qeyri-adi, müalicə üçün həlledici əhəmiyyəti histeriyalarda, təşviş histeriyalarında və məcburiyyət nevrozlarında mövcuddur; buna görə də onlar haqlı olaraq «transfer nevrozları» adı altında birləşdirilir. Analitik işdən transfer faktının tam təəssüratını əldə edən şəxs, bu nevrozların simptomlarında ifadəsini tapmış boğulmuş təkanların necə olduğunu artıq şübhə altına ala bilməz və onların libidinal təbiəti üçün daha güclü bir sübut tələb etməz. Simptomların libidinal əvəzedici doyumlar kimi əhəmiyyəti haqqındakı inancımız, yalnız transferin yerləşdirilməsi ilə qəti şəkildə möhkəmlənmişdir.

İndi şübhəsiz ki, sağalma prosesinə dair əvvəlki dinamik təsəvvürümüzü təkmilləşdirmək və onu yeni dərkə uyğunlaşdırmaq üçün bütün əsaslarımız var. Əgər xəstə, analizdə ona aşkar etdiyimiz müqavimətlərlə normal konfliktini həll etməli olursa, onda onun qərarını bizim istədiyimiz, sağalmağa aparan istiqamətdə təsir edəcək güclü bir hərəkətverici qüvvəyə ehtiyacı var. Əks halda, keçmiş nəticənin təkrarlanmasını seçə və şüura qaldırılan şeyi yenidən sıxışdırmağa buraxa bilər. Bu mübarizədə həlledici rol oynayan onun intellektual dərk etməsi deyil — belə bir nailiyyət üçün nə qədər güclü, nə də kifayət qədər azaddır —, yalnız həkimə olan münasibətidir. Onun transferi müsbət işarə daşıdığı dərəcədə, həkimə avtoritet verir və onun bildirdiklərinə və təsəvvürlərinə inanca çevrilir. Belə bir transfer olmadan, və ya o mənfi olduqda, o, həkimə və onun arqumentlərini qulaq asmağa belə razı olmazdı. İnanma prosesi öz yaranma tarixini təkrarlayır; o, sevginin törəməsidir və əvvəlcə arqumentlərə ehtiyac duymamışdır. Yalnız sonra, onlara o qədər üstünlük vermişdir ki, əgər onlar ona sevimli olan bir şəxs tərəfindən irəli sürülərsə, onları tənqidi nəzərdən keçirir. Belə bir dayaqdan məhrum olan arqumentlər heç vaxt qüvvədə olmayıb, insanların əksəriyyətinin həyatında heç bir dəyər kəsb etmir. Deməli, insan ümumiyyətlə, intellektual tərəfdən də yalnız libidinal obyekt yüklənməsinə qadir olduğu dərəcədə əlçatandır və biz onun narsisizminin miqdarında, ən yaxşı analitik texnika üçün belə onun təsirlənmə qabiliyyətinə bir maneə kimi baxmağa və bundan qorxmağa əsaslı səbəblərimiz var.

Libidinal obyekt yüklənmələrini insanlara da yönəltmək qabiliyyəti, əlbəttə, bütün normal insanlara aid edilməlidir. Adı çəkilən nevrozlu xəstələrin transferə meylliliyi, bu ümumi xüsusiyyətin yalnız qeyri-adi dərəcədə yüksəlməsidir. İndi belə yaygınlığa və əhəmiyyətə malik bir insan xarakter xüsusiyyətinin heç vaxt nəzərə alınmaması və heç vaxt istifadə edilməməsi çox qəribə olardı. Əslində də belə olmuşdur. Bernheim, hipnotik hadisələr haqqında təlimi, bütün insanların müəyyən dərəcədə təlqinə tabe olan, “təlqinə qadir” olduqları fikri üzərində, səhv etməyən dərin bir baxışla əsaslandırmışdır. Onun təlqinə qabiliyyəti, transferə meyllilikdən başqa bir şey deyil, lakin çox dar mənada qavranıldığı üçün mənfi transferə orada yer qalmamışdır. Amma Bernheim heç vaxt təlqinin əslində nə olduğunu və necə baş verdiyini deyə bilməmişdir. Onun üçün təlqin, mənşəyini göstərə bilmədiyi bir əsas fakt idi. O, “təlqinə qabiliyyətin” cinsəllikdən, libidonun fəaliyyətindən asılılığını dərk etməmişdir. Və biz texnikamızda hipnozu yalnız təlqini transfer şəklində yenidən kəşf etmək üçün tərk etdiyimizi qəbul etməliyik.

İndi isə dayanıram və söz sizə verilir. Görürəm ki, sizdə bir etiraz elə güclü qabarır ki, ona söz verilməsə, dinləmə qabiliyyətinizi itirərdiniz: «Deməli, nəhayət, hipnotizatorlar kimi təlqin vasitəsilə işlədiyinizi etiraf etdiniz. Bunu biz artıq uzun müddətdir düşünürdük. Amma onda, keçmişin xatirələri vasitəsilə dolanbaclı yol, şüursuzun açılması, təhriflərin yozumu və geri tərcüməsi, əmək, vaxt və pulun nəhəng sərfiyyatı nəyə lazımdır, əgər yeganə təsirli vasitə yalnız təlqindirsə? Niyə digərləri, yəni dürüst hipnotizatorlar kimi, birbaşa əlamətlərə qarşı təlqin etmirsiniz? Bundan əlavə, əgər getdiyiniz dolanbaclı yolu doğrultmaq istəyirsinizsə, bir çox əhəmiyyətli psixoloji kəşflər etmisiniz ki, bunlar birbaşa təlqin zamanı gizlənir: indi bu kəşflərin etibarlılığına kim cavabdehdir? Bunlar da təlqinin, yəni qeyri-iradi təlqinin nəticəsi deyilmi? Siz xəstəyə bu sahədə də istədiyinizi və özünüzə doğru görünən şeyi qəbul etdirə bilməzsiniz?»

Mənə irəli sürdüyünüz bu etirazlar son dərəcə maraqlıdır və cavablandırılmalıdır. Amma bu gün artıq bunu bacarmıram, vaxtımız çatmır. Deməli, növbəti dəfə. Görəcəksiniz ki, mən sizə cavab verməyə hazıram. Bu gün isə başladığım işi bitirməliyəm. Sizə transferin faktı vasitəsilə, terapevtik səylərimizin narsisistik nevrozlarda nəyə görə uğursuz olduğunu aydınlaşdırmağı vəd etmişdim.

Bunu az sözlə bacara bilərəm və siz görəcəksiniz ki, sirr necə sadə həll olunur və hər şey necə yaxşı uyğunlaşır. Müşahidə göstərir ki, narsisistik nevrozdan əziyyət çəkənlərin transfer qabiliyyəti yoxdur və ya yalnız qeyri-kafi qalıqları var. Onlar həkimə düşmənçiliklə deyil, laqeydliklə rədd cavabı verirlər. Buna görə də onlar həkim vasitəsilə təsirləndirilə bilməzlər; həkimin dedikləri onları soyuq qoyur, onlarda heç bir təsir yaratmır, buna görə də digərlərində tətbiq etdiyimiz sağalma mexanizmi, yəni patoloji münaqişənin yenidən canlanması və sıxışdırma müqavimətinin üstələnməsi onlarda yarana bilmir. Onlar necə idisə, elə qalır. Çox vaxt onlar artıq öz başlarına sağalma cəhdləri etmişdilər ki, bu da patoloji nəticələrə gətirib çıxarıb; biz buna heç nə dəyişə bilmərik.

Bu xəstələr haqqında kliniki təəssüratlarımıza əsasən, biz iddia etmişdik ki, onlarda obyekt yüklənməsi tərk edilməli və obyekt libidosu Mən libidosuna çevrilməli idi. Bu xarakterlə onları nevrozların birinci qrupundan (histeriya, təşviş və məcburiyyət nevrozu) ayırmışdıq. Terapevtik cəhd zamanı onların davranışı bu fərziyyəni təsdiqləyir. Onlar transfer göstərmirlər və buna görə də bizim səylərimizə açıq deyillər, biz tərəfindən sağala bilməzlər.

28 / 28

XXVIII. Mühazirə. Analitik terapiya

Hörmətli xanımlar və cənablar! Bu gün nə haqqında danışacağımızı bilirsiniz. Siz mənə, psixoanalitik terapiyada birbaşa təlqindən niyə istifadə etmədiyimizi soruşdunuz, halbuki təsirimizin əsasən transferə, yəni təlqinə əsaslandığını qəbul edirik və bu üstünlüyün mövcud olduğu halda psixoloji tapıntılarımızın obyektivliyinə cavab verə bilib-bilməyəcəyimizə dair şübhə irəli sürdünüz. Sizə ətraflı cavab verməyə söz vermişəm.

Birbaşa təlqin, simptomların ifadəsinə qarşı yönəldilmiş təlqin deməkdir; bu, sizin avtoritetiniz ilə xəstəlik motivləri arasındakı mübarizədir. Siz bu motivlərlə maraqlanmırsınız, xəstədən yalnız onların simptomlarda ifadə edilməsini boğmağı tələb edirsiniz. Xəstəni hipnoza salıb-salmamağınızın burada prinsipial bir fərqi yoxdur. Bernheim özünə məxsus dəqiqliklə yenidən iddia etmişdir ki, hipnotizm hadisələrində əsas olan təlqindir, hipnozun özü isə artıq təlqinin nəticəsi, təlqin edilmiş vəziyyətdir; o, təlqini ayıqlıq halında tətbiq etməyə üstünlük verirdi, çünki ayıqlıq halındakı təlqin də hipnozdakı təlqinlə eyni nəticəni əldə edə bilər.

Bu məsələdə əvvəlcə nəyi dinləmək istəyirsiniz: təcrübənin ifadəsini, yoxsa nəzəri mülahizələri?

İlkinlə başlayaq. Mən Bernheimin şagirdi idim, onu 1889-cu ildə Nansidə ziyarət etmişdim və onun təlqin haqqında kitabını alman dilinə tərcümə etmişdim. İllər boyu hipnotik müalicə ilə məşğul olmuşam, əvvəlcə qadağan təlqinləri ilə, sonra isə Breyerin xəstənin araşdırılması üsulu ilə birləşdirilmiş formada. Buna görə də hipnotik və ya təlqin əsaslı terapiyanın uğurları haqqında yaxşı təcrübəyə əsaslanaraq danışa bilərəm. Əgər köhnə həkim sözü ilə desək, ideal terapiya sürətli, etibarlı və xəstə üçün xoşagəlməz olmamalıdır, Bernheimin üsulu bu tələblərdən ikisini həqiqətən də ödəyirdi. O, analitik üsulla müqayisədə çox daha sürətli, yəni təsviredilməz dərəcədə sürətli həyata keçirilə bilərdi və xəstəyə nə əziyyət, nə də şikayət gətirmirdi. Həkim üçün isə uzun müddət ərzində bu iş monotonluğa çevrilirdi; hər bir halda eyni şəkildə, eyni mərasimlə müxtəlif nöqsanların mövcudluğunu qadağan etmək, onların mənası və əhəmiyyəti haqqında heç nə başa düşə bilməmək. Bu, köməkçi işi idi, elmi fəaliyyət deyildi və magiya, əfsun və hiyləgərliyi xatırladırdı; lakin bu, xəstənin maraqlarına zidd deyildi. Üçüncü tələb çatışmırdı; üsul heç bir istiqamətdə etibarlı deyildi. Bir xəstədə tətbiq edilə bilərdi, digərində yox; birində çox şeyə nail olmaq mümkün idi, digərində çox az, heç vaxt səbəbini bilmirdik. Üsulun bu qeyri-sabitliyindən daha pis olanı, uğurların davamlılığı çatışmazlığı idi. Bir müddət sonra, xəstələrdən yenidən xəbər tutulduqda, köhnə xəstəlik yenidən ortaya çıxırdı və ya yeni bir xəstəliklə əvəz olunmuşdu. Yenidən hipnoz etmək mümkün idi. Arxa planda, təcrübəli tərəfdən irəli sürülən xəbərdarlıq dururdu: xəstələri hipnozun təkrarlanması ilə öz müstəqilliyindən məhrum etməmək və onları bu terapiyaya narkotikə öyrəşdiyi kimi öyrəşdirməmək. Qəbul edək ki, bəzən istənilən nəticəyə də nail olmaq mümkün idi; bir neçə cəhddən sonra tam və davamlı uğur əldə edilirdi. Lakin belə əlverişli nəticənin şərtləri naməlum qalırdı. Bir dəfə mənə belə bir hadisə baş verdi ki, qısa hipnotik müalicə ilə tamamilə aradan qaldırdığım ağır bir vəziyyət, xəstə mənim iştirakım olmadan mənə küsməyə başladıqdan sonra dəyişməz şəkildə yenidən ortaya çıxdı, barışdıqdan sonra onu yenidən və daha dərindən yox etdim, lakin o, mənə ikinci dəfə soyuq davrandıqdan sonra yenidən geri qayıtdı. Başqa bir dəfə isə mən belə bir hadisə yaşadım ki, hipnoz vasitəsilə sinir vəziyyətlərindən dəfələrlə qurtarmağa kömək etdiyim bir xəstə, çox inatçı bir nöqsanın müalicəsi zamanı qəfildən qollarını boynuma doladı. Bu, insanı, istəsə də, istəməsə də, öz təlqin avtoritetinin təbiəti və mənşəyi haqqında sual verməyə məcbur edirdi.

Təcrübələr bu qədərdir. Onlar bizə göstərir ki, birbaşa təlqindən imtina etməklə biz əvəzolunmaz heç nə itirməmişik. İndi gəlin bu barədə bəzi mülahizələr irəli sürək. Hipnotik terapiyanın tətbiqi xəstəyə də, həkimə də çox cüzi iş yükü qoyur. Bu terapiya, nevrozların qiymətləndirilməsi ilə tam uyğun gəlir; həkimlərin əksəriyyəti hələ də bu qiymətləndirməyə sadiq qalır. Həkim nevroz xəstəsinə deyir: “Sizdə heç bir çatışmazlıq yoxdur, yalnız sinirli olduğunuz üçün şikayətlərinizi bir neçə sözlə, bir neçə dəqiqəyə aradan qaldıra bilərəm.” Lakin bizim energetik təfəkkürümüzə ziddir ki, kiçik bir qüvvə sərfi ilə böyük bir yükü hərəkətə gətirmək mümkün olsun, əgər ona birbaşa və uyğun vasitələrin köməyi olmadan, yad köməkçi olmadan hücum edilsə. Şərtlər müqayisə oluna bilən dərəcədə olduqda, təcrübə də göstərir ki, bu hiylə nevrozlarda işləmir. Lakin bilirəm ki, bu arqument müdafiəolunmaz deyil; “tetikləyici amillər” də mövcuddur.

Psixoanalizdən əldə etdiyimiz məlumatların işığında, hipnotik və psixoanalitik təlqin arasındakı fərqi aşağıdakı kimi təsvir edə bilərik: Hipnotik terapiya ruh həyatında bir şeyi örtməyə və üstünü boyamağa çalışır, analitik terapiya isə bir şeyi açmağa və aradan qaldırmağa çalışır. Birincisi kosmetika kimi, ikincisi isə cərrahiyyə kimi işləyir. Birincisi simptomları qadağan etmək üçün təlqindən istifadə edir, sıxışdırmaları gücləndirir, lakin simptomların yaranmasına səbəb olan digər bütün prosesləri dəyişməz saxlayır. Analitik terapiya daha dərin köklərə, simptomların yarandığı konfliktlərə hücum edir və bu konfliktlərin nəticəsini dəyişmək üçün təlqindən istifadə edir. Hipnotik terapiya xəstəni hərəkətsiz və dəyişməz saxlayır, buna görə də xəstəliyə səbəb olan hər yeni vəziyyətə qarşı eyni dərəcədə müqavimətsiz qalır. Analitik müalicə həkimə də, xəstəyə də daxili müqavimətlərin aradan qaldırılmasına sərf olunan ağır iş yükü qoyur. Bu müqavimətlərin üstəsindən gəlməklə xəstənin ruh həyatı daimi olaraq dəyişir, inkişafın daha yüksək mərhələsinə qalxır və yeni xəstəlik imkanlarına qarşı qorunur. Bu üstəsindən gəlmə işi analitik müalicənin əsas nəticəsidir; xəstə bunu yerinə yetirməlidir, həkim isə tərbiyə məqsədi daşıyan təlqinin köməyi ilə ona bunu mümkün edir. Buna görə də haqlı olaraq deyilib ki, psixoanalitik müalicə bir növ təkrar tərbiyədir.

Mən ümid edirəm ki, indi sizə təklifi terapevtik məqsədlərlə istifadə etməyimizin, yalnız hipnotik terapiyada mümkün olan tətbiqindən nə ilə fərqləndiyini aydın izah edə bildim. Siz həmçinin təklifi transferə gətirərək, hipnotik terapiyada diqqətimizi çəkən qeyri-sabitliyi də başa düşürsünüz; halbuki analitik terapiya öz sərhədlərinə qədər proqnozlaşdırıla bilən qalır. Hipnozun tətbiqi zamanı biz xəstənin transfer qabiliyyəti vəziyyətindən asılıyıq, lakin bu qabiliyyətin özünə heç bir təsir göstərə bilmirik. Hipnoza çəkilən şəxsin transferi mənfi və ya, əksər hallarda olduğu kimi, ambivalent ola bilər; o, xüsusi mövqeləri ilə öz transferinə qarşı qoruna bilər; biz bunun haqqında heç nə bilmirik. Psixoanalizdə biz transferin özü üzərində işləyirik, ona mane olan şeyləri həll edirik və təsir etmək istədiyimiz aləti düzəldirik. Beləliklə, biz təklifin gücündən tamamilə başqa bir fayda əldə edə bilirik; onu öz əlimizə alırıq; xəstə, öz istədiyi kimi, təkbaşına özünə təklif etmir, əksinə, biz onun təklifini, təklifin təsirinə ümumiyyətlə açıq olduğu dərəcədə, idarə edirik.

İndi siz deyəcəksiniz ki, analizimizin hərəkətverici qüvvəsini köçürmə və ya təklif adlandırmağımızdan asılı olmayaraq, xəstəyə göstərilən təsirin bizim tapıntılarımızın obyektiv etibarlılığını şübhə altına alma təhlükəsi mövcuddur. Terapiyaya fayda gətirən şey, tədqiqata ziyan vurur. Bu, psixoanalizə qarşı ən çox irəli sürülən etirazdır və etiraf etmək lazımdır ki, bu etiraz yanlış olsa belə, onu ağılsız sayaraq kənara atmaq olmaz. Əgər bu etiraz əsaslı olsaydı, psixoanaliz yalnız xüsusi yaxşı gizlədilmiş, xüsusi təsirli bir təklif müalicəsi növü olardı və biz onun həyat təsirləri, psixi dinamik və şüursuz haqqındakı bütün iddialarını yüngül qəbul edə bilərdik. Rəqiblər də belə düşünür; xüsusilə cinsi təcrübələrin əhəmiyyətinə aid olan hər şey, əgər elə həmin təcrübələrin özü deyilsə, biz xəstələrə “təlqin etmişik”, çünki özümüzün pozulmuş təsəvvüründə belə kombinasiyalar yaranmışdır. Bu ittihamların təkzibi nəzəriyyənin köməyi ilə deyil, təcrübəyə istinad etməklə daha asan mümkün olur. Özü psixoanalizlər aparmış şəxs, sayısız dəfə xəstəyə bu cür təklif etməyin mümkün olmadığını özünə sübut edə bilərdi.

Əlbəttə, xəstəni müəyyən bir nəzəriyyənin tərəfdarı etmək və beləliklə, həkimin mümkün səhvinə də onu ortaq etmək heç bir çətinlik təşkil etmir. O, bu zaman başqası, məsələn, şagird kimi davranır, lakin bununla yalnız onun ağılına, xəstəliyinə deyil, təsir göstərilir. Onun konfliktlərinin həlli və müqavimətlərinin üstəsindən gəlməsi yalnız onda uğurlu olur ki, ona onun daxili reallığı ilə uyğun gələn gözlənti təsəvvürləri verilmiş olsun. Həkimin fərziyyələrində yanlış olan hər şey, analiz prosesi ərzində ortadan çıxır, geri götürülməli və daha düzgün olanla əvəz edilməlidir.

Diqqətli bir texnika ilə ilkin təklif nəticələrinin yaranmasının qarşısını almağa çalışırlar; lakin belə nəticələr ortaya çıxarsa, bu da narahatlıq doğurmur, çünki ilk uğurla kifayətlənmirlər. Hadisənin qaranlıq nöqtələri aydınlaşdırılmadığı, xatırlama boşluqları doldurulmadığı və sıxışdırma hallarının şəraiti aşkar edilmədiyi təqdirdə, analizi bitmiş hesab etmirlər. Çox erkən ortaya çıxan uğurları analitik işin inkişafı üçün maneə kimi görürlər, dəstək kimi deyil və bu uğurlara əsaslanan transferi dəfələrlə həll edərək onları yenidən məhv edirlər. Əslində, analitik müalicəni təmiz təklif müalicəsindən ayıran və analitik nəticələri təklif nəticəsi olma şübhəsindən azad edən son xüsusiyyət budur. Hər digər təklif müalicəsində transfer diqqətlə qorunur, toxunulmaz saxlanılır; analitik müalicədə isə özü müalicənin mövzusudur və hər bir təzahür formasında parçalanır. Analitik kursun sonunda transferin özü də silinmiş olmalıdır və əgər uğur indi ortaya çıxırsa və ya davam edirsə, bu, təklifə deyil, onun köməyi ilə həyata keçirilən daxili müqavimətlərin üstəsindən gəlmə işinə, xəstədə əldə edilən daxili dəyişikliyə əsaslanır.

Tək təkliflərin yaranmasına qarşı, kurs müddətində düşmən transferlərə çevrilməyi bacaran müqavimətlərlə daim mübarizə aparmamızın müəyyən dərəcədə maneə törətdiyi güman edilə bilər. Analizin tək nəticələrinin çoxluğunu, adətən təklif məhsulları kimi şübhə altına alınanları, başqa bir etibarlı tərəfdən təsdiqləndiyini qeyd etməyi də unutmayacağıq. Bu halda bizim etibar mənbələrimiz dəli və paranoid xəstələrdir ki, onlar təklif təsirinə məruz qalma şübhəsindən təbii ki, çox uzaqdırlar. Bu xəstələrin bizə simvol tərcümələri və onların şüura çatmış fantaziyaları haqqında danışdıqları, transfer nevrozu xəstələrinin şüursuzluğunda apardığımız araşdırmaların nəticələri ilə tam uyğun gəlir və tez-tez şübhə altına alınan yozumlarımızın obyektiv düzgünlüyünü təsdiqləyir. İnanıram ki, analizin bu nöqtələrində etimad bəsləsəniz, səhv etməyəcəksiniz.

İndi müalicə mexanizmi haqqında təsvirimizi libido nəzəriyyəsinin formullarına salmaqla tamamlayacağıq. Nevrotik həzz almaqdan və işləmək qabiliyyətindən məhrumdur; birincisi, onun libidosu heç bir real obyektə yönəlmədiyi üçün, ikincisi isə, sıxışdırma içində libidonu qorumaq və onun hücumundan qorunmaq üçün digər enerjisinin çox hissəsini sərf etməli olduğu üçün. Əgər onun Mən ilə libidosu arasındakı münaqişə sona çatsa və Mən yenidən libidosuna nəzarət etmək imkanı qazansa, o, sağlam olardı. Deməli, terapevtik vəzifə, libidonu hazırda Məndən uzaqlaşdırılmış bağlarından ayırmaq və onu yenidən Mənin xidmətinə verməkdən ibarətdir. Nevrotikin libidosu hardadır? Tapmaq asandır; o, hazırda yeganə mümkün əvəzləyici doyum təmin edən simptomlara bağlıdır. Deməli, simptomlara nəzarət etmək, onları həll etmək lazımdır, məhz xəstənin bizdən tələb etdiyi budur. Simptomların həlli üçün onların yaranma mənbəyinə qədər geri qayıtmaq, onlardan doğulmuş münaqişəni yenidən canlandırmaq və vaxtilə mövcud olmayan həvəs qüvvələrinin köməyi ilə onu başqa bir nəticəyə yönəltmək zəruri olur. Sıxışdırma prosesinin bu reviziyası yalnız sıxışdırmaya gətirib çıxaran hadisələrin xatirə izləri üzərində qismən həyata keçirilə bilər. İşin həlledici hissəsi, xəstənin vaxtilə necə davrandığı kimi davranmaq istədiyi həmin köhnə münaqişələrin yenidən təkrarlanmasını həkimə olan münasibət, yəni “transfer” vasitəsilə yaratmaqla icra olunur; bu zaman biz onu mövcud olan bütün psixi qüvvələri səfərbər edərək başqa bir qərar verməyə məcbur edirik. Beləliklə, transfer, bir-biri ilə mübarizə aparan bütün qüvvələrin qarşılaşmalı olduğu döyüş meydanı olacaqdır.

Bütün libido və ona qarşı bütün müqavimət həkimə olan tək münasibətə toplanır; bu zaman simptomların libidodan soyunması qaçılmazdır. Xəstənin öz xəstəliyinin yerini süni şəkildə yaradılmış transfer xəstəliyi, müxtəlif qeyri-real libido obyektlərinin yerini isə yenə də xəyali olan həkim şəxsiyyəti obyekti tutur. Bu obyekt uğrunda gedən yeni mübarizə, lakin həkim təklifinin köməyi ilə ən yüksək psixi səviyyəyə qaldırılır və normal psixi münaqişə kimi gedir. Yeni bir sıxışdırmanın qarşısının alınması sayəsində Mən ilə libido arasındakı yadlaşmaya son qoyulur, şəxsiyyətin psixi bütövlüyü bərpa olunur. Libido həkim şəxsiyyətinin müvəqqəti obyektindən yenidən ayrıldıqda, o, əvvəlki obyektlərinə qayıda bilməz, əksinə, Mənin ixtiyarında olur. Bu terapevtik iş ərzində mübarizə aparılan qüvvələr, bir tərəfdən, Mənin libidonun müəyyən istiqamətlərinə qarşı olan və sıxışdırma meyli kimi ifadə olunan nifrəti, digər tərəfdən isə, bir dəfə onu yüklədiyi obyektləri asanlıqla tərk etməyən libidonun davamlılığı və ya yapışqanlığıdır.

Terapevtik iş iki mərhələyə bölünür; birinci mərhələdə bütün libido simptomlardan ayrılıb transferə yönəldilir və orada cəmləşdirilir, ikinci mərhələdə isə bu yeni obyekt uğrunda mübarizə aparılır və libido ondan azad edilir. Uğurlu nəticə üçün həlledici dəyişiklik, yenilənmiş bu konfliktdə sıxışdırmanın aradan qaldırılmasıdır, belə ki, libido şüursuzluğa qaçaraq yenidən Məndən uzaqlaşa bilməsin. Bu, həkim təklifi təsiri altında baş verən Mən dəyişikliyi sayəsində mümkün olur. Şüursuzu şüurluya çevirən yozum işi hesabına Mən böyüdülür, o, təlimatla libidoya qarşı barışığa və ona hər hansı bir doyum verməyə meylli hala gətirilir və libidonun tələblərindən çəkinməsi, onun bir hissəsinin sublimasiya yolu ilə həll edilməsi imkanı sayəsində azalır. Müalicə zamanı baş verən proseslər bu ideal təsvirə nə qədər yaxın uyğun gəlsə, psixoanalitik terapiyanın uğuru bir o qədər böyük olar. Onun sərhədi, libidonun hərəkətliliyinin çatışmazlığında, yəni öz obyektlərindən əl çəkməyə qarşı çıxmasında və obyekt transferin müəyyən həddən artmasına imkan verməyən narsisizmin sərtliyindədir. Bəlkə də, Mənin hakimiyyətindən çıxarılmış bütün libidonu, transfer vasitəsilə onun bir hissəsini özümüzə çəkərək topladığımızı qeyd etməklə, sağalma prosesinin dinamikasına daha işıq sala bilərik.

Müalicə zamanı və müalicə nəticəsində yaranan libido paylanmalarından xəstəlik dövründə libidonun yerləşməsi haqqında birbaşa nəticə çıxarmaq qadağandır, bu barədə xəbərdarlıq da yerinə düşər. Tutaq ki, həkimə güclü ata transferin yaradılması və həlli ilə işi uğurla bitirməyi bacardıq, bu halda xəstənin əvvəllər libidosunun atasına şüursuz bağlanmasından əziyyət çəkdiyi nəticəsi yanlış olar. Ata transferi yalnız libidonu ələ keçirmək üçün mübarizə apardığımız döyüş meydanıdır; xəstənin libidosu oraya başqa mövqelərdən yönəldilmişdir. Bu döyüş meydanı mütləq düşmənin vacib qalalarından biri ilə üst-üstə düşməsi lazım deyil. Düşmən paytaxtının müdafiəsinin məhz onun qapıları qarşısında baş verməsi lazım deyil. Yalnız transfer həll edildikdən sonra, xəstəlik dövründə mövcud olan libido paylanmasını zehni olaraq bərpa etmək olar.

Libido nəzəriyyəsi baxımından yuxu haqqında da son bir söz demək olar. Nevrotiklərin yuxuları, onların səhv hərəkətləri və sərbəst assosiasiyaları kimi, simptomların mənasını tapmaq və libidonun yerləşməsini aşkar etmək üçün bizə xidmət edir. Onlar bizə arzunun reallaşması formasında, hansı arzu tələblərinin sıxışdırılmaya məruz qaldığını və Məndən ayrılan libidonun hansı obyektlərə bağlandığını göstərirlər.

Yuxuların rolu psixoanalitik müalicədə böyük əhəmiyyət kəsb edir və bəzi hallarda uzun müddət işin ən vacib vasitəsi olur. Artıq bilirik ki, yuxu vəziyyəti özü sıxışdırmaların müəyyən dərəcədə zəifləməsinə səbəb olur. Onlara düşən təzyiqin bu şəkildə azalması sayəsində, sıxışdırılmış təzahürün yuxuda, gündüz vaxtı simptomun verə biləcəyindən çox daha aydın ifadə tapması mümkün olur. Beləliklə, yuxunun öyrənilməsi, Məndən alınmış libidonun aid olduğu sıxışdırılmış şüursuzluğun tanınması üçün ən rahat yol halına gəlir.

Nevrotiklərin yuxuları, lakin, normal insanların yuxularından heç bir əsas məqamda fərqlənmir; hətta onlardan ümumiyyətlə ayırd etmək mümkün olmaya bilər. Sinirli xəstələrin yuxularını, normal insanların yuxuları üçün də qüvvədə olmayan bir şəkildə izah etmək məntiqsiz olardı. Buna görə də deməliyik ki, nevroz ilə sağlamlıq arasındakı fərq yalnız gündüz vaxtı üçün keçərlidir, yuxu həyatına keçmir. Nevrotikdə onun yuxuları ilə simptomları arasındakı əlaqə nəticəsində yaranan bir sıra fərziyyələri, sağlam insana da şamil etməyə məcburuq. Sağlam insanın da ruh həyatında, yuxu quruluşunu və simptom quruluşunu mümkün edən şeyə sahib olduğunu inkar edə bilmərik və nəticə çıxarmalıyıq ki, o da sıxışdırmalar həyata keçirib, onları davam etdirmək üçün müəyyən səy göstərir, onun şüursuzluq sistemi sıxışdırılmış və hələ də enerji yüklənmiş təzahürləri gizlədir və libidosunun bir hissəsi Mənin nəzarətindən çıxarılıb. Beləliklə, sağlam insan da potensial olaraq nevrotdur, lakin yuxu, onun qurmağa qadir olduğu yeganə simptom kimi görünür. Onun oyat həyatını daha kəskin bir yoxlamaya tabe tutduqda, əlbəttə ki, bu görünüşü təkzib edən bir şey aşkar edirik: iddia olunan bu sağlam həyat, sayısız kiçik, praktik olaraq əhəmiyyətsiz simptom quruluşları ilə doludur.

Sinirli sağlamlıq ilə nevroz arasındakı fərq beləliklə, praktik məsələlərə məhdudlaşır və şəxsə kifayət qədər həzz alma və işləmə qabiliyyətinin qalıb-qalmamasına görə müəyyən edilir. Bu fərq, ehtimal ki, azad qalmış və sıxışdırma ilə bağlı enerji miqdarları arasındakı nisbi münasibətə əsaslanır və keyfiyyət yox, miqdar xarakterlidir. Bu baxışın, nevrozların konstitusional quruluşda əsaslanmasına baxmayaraq, prinsipial olaraq sağala bilməsinə dair inamı nəzəri cəhətdən əsaslandırdığını sizə xatırlatmağa ehtiyac yoxdur.

Sağlam və nevrozlu şəxslərin yuxularının eyniliyi faktından sağlamlığın xarakteristikası haqqında bu qədər nəticə çıxara bilərik. Lakin yuxunun özü üçün belə bir əlavə nəticə yaranır ki, biz onu nevroz simptomları ilə əlaqələrindən ayırmamalıyıq, onun mahiyyətinin düşüncələrin arxaik ifadə formasına çevrilməsi düsturu ilə tükəndiyinə inanmamalıyıq və biz onun həqiqətən mövcud olan libido yerləşdirmələrini və obyekt yüklənmələrini bizə göstərdiyini qəbul etməliyik.

İndi biz artıq sona yaxınlaşmışıq. Bəlkə də siz məyus olacaqsınız ki, psixoanalitik terapiya fəslinə yalnız nəzəri məlumatlar danışdım, müalicəyə başlamaq üçün hansı şəraitin lazım olduğu və onun əldə etdiyi uğurlar haqqında heç nə demədim. Lakin mən hər ikisindən imtina edirəm. Birincisindən ona görə ki, mən sizə psixoanalizin praktik icrası üçün heç bir təlimat verməyi düşünmürəm, ikincisindən isə bir neçə səbəb məni bundan saxlayır. Bizim söhbətlərimizin əvvəlində mən vurğulamışdım ki, əlverişli şəraitdə daxili terapiya sahəsindəki ən gözəl nəticələrdən geri qalmayan müalicəvi uğurlar əldə edirik və mən təxminən əlavə edə bilərəm ki, bu nəticələr başqa heç bir üsulla əldə edilə bilməzdi. Əgər mən daha çox danışsam, alçalma səslərinin reklamla üstünü örtmək istədiyim şübhəsi yarana bilər. Psixoanalitiklərə qarşı dəfələrlə, hətta ictimai konqreslərdə də həkim “həmkarları” tərəfindən belə bir təhdid irəli sürülmüşdür ki, analitik uğursuzluqların və zərərlərin toplanması ilə əziyyət çəkən ictimaiyyətin gözlərini bu müalicə metodunun dəyərsizliyinə açacaq. Lakin belə bir toplama, tədbirin nifrət dolu, ifşaedici xarakterini nəzərə almasaq belə, analizin terapiya effektivliyi haqqında düzgün hökm çıxarmağa imkan vermək üçün uyğun deyil. Bildiyiniz kimi, analitik terapiya gəncdir; onun texnikasını müəyyən etmək uzun vaxt tələb etmişdir və bu da yalnız iş prosesində və artan təcrübənin təsiri altında mümkün olmuşdur. Təlimin çətinlikləri nəticəsində psixoanalizdə yeni başlayan həkim digər mütəxəssislərdə olduğundan daha çox özünü inkişaf etdirmə qabiliyyətindən asılıdır və onun ilk illərdəki uğurları heç vaxt analitik terapiyanın imkanlarını qiymətləndirməyə imkan verməyəcəkdir.

Analizin erkən dövründə çoxlu müalicə cəhdləri uğursuz olub, çünki bu cəhdlər ümumiyyətlə bu üsula uyğun gəlməyən hallarda həyata keçirilmişdi və biz bu halları bu gün göstərişlərə əsaslanmaqla istisna edirik. Lakin bu göstərişlər yalnız təcrübə yolu ilə əldə edilə bilərdi. O vaxtdan əvvəl heç kim paranoiya və şizofreniyanın (dementia praecox) açıq-aşkar formalarında həmin metodun tətbiqinə əlverişli olmadığını bilmirdi və müxtəlif xəstəliklərdə bu üsulu sınaqdan keçirmək haqqına malik idi. Həmin ilk illərdəki uğursuzluqların əksəriyyəti həkimin günahı və ya uyğun olmayan obyekt seçimi ilə deyil, xarici şəraitin əlverişsizliyi ilə əlaqədar baş vermişdi. Biz yalnız xəstənin daxili müqavimətlərindən, yəni zəruri və aradan qaldırıla bilən müqavimətlərdən bəhs etmişik. Xəstənin vəziyyətindən və ətraf mühitindən analizin qarşısına çıxan xarici müqavimətlərin nəzəri əhəmiyyəti az olsa da, praktik əhəmiyyəti çox böyükdür. Psixoanalitik müalicə cərrahi müdaxiləyə bərabər tutulmalıdır və cərrahi müdaxilə kimi də uğur üçün ən əlverişli şəraitdə aparılma iddiasına malikdir.

Cərrahın bu məqsədlə nə qədər tədbir gördüyünü bilirsiniz: uyğun otaq, yaxşı işıq, köməkçi, qohumların kənarlaşdırılması və s. İndi özünüzə sual verin ki, bütün ailə üzvlərinin iştirakı ilə, onların hamısının burunlarını əməliyyat sahəsinə soxub hər bıçaq zərbəsində qışqıracaqları bir şəraitdə bu əməliyyatlardan neçəsi uğurla nəticələnərdi. Psixoanalitik müalicələrdə qohumların qarışması birbaşa təhlükədir, üstəlik, belə bir təhlükəyə qarşı mübarizə aparmaq mümkün deyil. Xəstənin daxili müqavimətlərinə qarşı, onların zəruri olduğunu qəbul etdiyimiz üçün, hazırlıqlıyıq, lakin həmin xarici müqavimətlərə qarşı necə müdafiə olunmalı? Xəstənin qohumlarına heç bir izahatla yanaşmaq mümkün deyil, onları bu məsələdən uzaq durmağa inandırmaq olmur və onlarla bir iş görməyə icazə verilmir, çünki belə halda xəstənin etimadını itirmək təhlükəsi yaranır; xəstə isə — əlbəttə, haqlı olaraq — öz etimad etdiyi şəxsin də onun tərəfini tutmasını tələb edir. Ailənin çox vaxt hansı parçalanmalarla sarsıldığını ümumiyyətlə bilən şəxs, analitik kimi də belə bir müşahidə ilə təəccüblənməz ki, xəstəyə ən yaxın olanlar bəzən onun sağalması üçün deyil, olduğu kimi qalması üçün daha çox maraq göstərirlər. Nevroz ailə üzvləri arasındakı münaqişələrlə əlaqədar olduqda (ki, bu çox tez-tez rast gəlinir), sağlam olan şəxs öz marağı ilə xəstənin bərpası arasındakı seçimdə uzun uzun düşünmür. Ərin, özünün haqlı olaraq fərz edə biləcəyi kimi, günahlarının siyahısının açılacağı bir müalicəni xoş görməməsi təəccüblü deyil; biz də buna təəccüblənmirik, lakin əgər xəstə qadının müqavimətinə kişinin müqaviməti də qoşulursa və nəticədə bizim səylərimiz nəticəsiz qalıb vaxtından əvvəl dayandırılırsa, özümüzə heç bir qüsur tapa bilmərik. Sadəcə olaraq, mövcud şəraitdə icra edilməsi mümkün olmayan bir işə girişmişdik.

Sizə çoxlu sayda hadisə əvəzinə yalnız birini danışmaq istəyirəm; bu hadisədə mən həkimlik qaydalarına görə əziyyət çəkən bir rol oynamağa məcbur edilmişdim. Mən — çox illər əvvəl — gənc bir qızı analitik müalicəyə götürdüm; o, artıq bir müddətdir təşvişdən küçəyə çıxa bilmir və evdə tək qala bilmirdi. Xəstə yavaş-yavaş etiraf edirdi ki, onun təxəyyülü anası ilə varlı bir ev dostu arasındakı incə münasibətlərin təsadüfi müşahidələri ilə həyəcanlanmışdı. Lakin o, analitik seanslarda müzakirə olunan məsələlər haqqında anasına bir işarə verməkdə o qədər bacarıqsız — və ya o qədər incə hesablanmış idi ki, anasına qarşı davranışını dəyişdirir, tək qalma təşvişinə qarşı yalnız anası tərəfindən qorunmağı tələb edir və anası evdən çıxmaq istədikdə təşviş içində qapını tutub saxlayırdı. Ana əvvəllər özü də çox sinirli olmuş, lakin bir neçə il əvvəl su müalicəxanasında sağalmışdı. Bunun əvəzinə qoyaq ki, o, həmin müəssisədə elə bir kişi ilə tanış olmuşdu ki, onunla hər baxımdan razıedici bir münasibət qura bilərdi. Qızın şiddətli tələbləri qarşısında təəccüblənən ana, qızının təşvişinin nə demək olduğunu birdən-birə başa düşdü. Qız özü xəstəliyə düşürdü ki, anasını əsir alsın və sevgilisi ilə görüşmək üçün lazım olan hərəkət azadlığını əlindən alsın. Ana qətiyyətlə və tezliklə zərərli müalicəyə son qoydu. Qız sinir müalicəxanasına yerləşdirildi və uzun illər boyu “psixoanalizin kasıb qurbanı” kimi nümayiş etdirildi. Mən də bu müalicənin pis nəticəsi səbəbindən uzun illər boyu pis dedi-qodu məni izləyirdi. Mən susmağı qorudum, çünki özümü həkimlik sirrinə riayət etmə vəzifəsi ilə bağlı hesab edirdim. Çox vaxt sonra, həmin müəssisəyə baş çəkən və orada agorafobik qızı görən bir həmkarımdan öyrəndim ki, anası ilə varlı ev dostu arasındakı münasibət şəhərdə hamıya məlumdur və ehtimal ki, ərin və atanın təsdiqini qazanmışdır. Deməli, bu “sirrin” qarşılığında müalicə qurban verilmişdi.

Müharibədən əvvəlki illərdə, müxtəlif ölkələrdən gələn axın məni doğma şəhərin lütf və ya nifrətindən asılı olmayan bir vəziyyətə gətirdiyi zaman, mən sui juris, yəni həyatının əsas münasibətlərində başqalarından asılı olmayan xəstələri müalicəyə götürməmək qaydasına əməl edirdim. İndi isə hər bir psixoanalitik buna icazə verə bilməz. Bəlkə də siz qohumlara qarşı xəbərdarlığımdan belə bir nəticə çıxarırsınız ki, psixoanaliz məqsədi ilə xəstələri ailələrindən ayırmaq və bu terapiyanı yalnız sinir xəstələri müalicəxanalarında olanlara məhdudlaşdırmaq lazımdır. Lakin mən bu mövzuda sizinlə razılaşa bilmərəm; əksinə, xəstələrin — əgər onlar ağır tükənmə mərhələsində deyilsə — müalicə zamanı öz üzərlərinə düşən vəzifələrlə mübarizə apardıqları şəraitdə qalmaları çox daha səmərəlidir. Yalnız qohumlar öz davranışları ilə bu üstünlüyü aradan qaldırmamalı və ümumiyyətlə həkim səylərinə düşmənçiliklə qarşı durmamalıdırlar. Amma bizə əlçatan olmayan bu amilləri necə inandırmaq olar? Təbii ki, siz də müalicənin perspektivlərinin nə qədər sosial mühitdən və ailənin mədəni vəziyyətindən asılı olduğunu təxmin edə bilərsiniz.

Elə deyilmi, bu, psixoanalizin terapiya kimi effektivliyi üçün kədərli bir perspektiv yaradır, hətta biz uğursuzluqlarımızın böyük əksəriyyətini bu kimi hesabatlara əsasən xarici maneə amillərinə aid edə bilsək belə! Analizin dostları bizə, bizim tərəfimizdən hazırlanmış uğurlar statistikası ilə toplanmış uğursuzluqlara cavab verməyi məsləhət gördülər. Mən də buna razılaşmadım. Mən bildirdim ki, ardıcıl sıralanmış vahidlər bir-birinə kifayət qədər bənzər olmadıqda statistika dəyərsizdir və müalicəyə götürülmüş nevroz xəstəliyi halları həqiqətən də müxtəlif istiqamətlərdə bərabər dəyərdə deyildilər. Bundan əlavə,

Görünə bilən müddət çox qısa idi, ona görə də sağalmaların davamlılığını qiymətləndirmək mümkün deyildi və bir çox hal haqqında ümumiyyətlə məlumat verilməyə bilərdi. Onlar xəstəliklərini və müalicələrini sirr saxlayan, həmçinin sağalmaları da gizlədilməli olan şəxslərə aid idi. Lakin ən güclü maneə, insanların terapiya məsələlərində son dərəcə irrasional davrandıqlarına, buna görə də ağıllı vasitələrlə onlarda bir şeyə nail olmaq üçün heç bir ümid olmadığını anlamaq idi. Terapevtik yenilik ya sarhoşluq yaradan həvəslə qarşılanır, məsələn, Koch vərəm üçün ilk vərəm toksinini ictimaiyyətə təqdim etdiyi zaman olduğu kimi, ya da dərin etimadsızlıqla qarşılanır, məsələn, həqiqətən faydalı olan Jenner peyvəndi kimi ki, bu gün də barışmaz düşmənləri var. Psixoanalizə qarşı açıq şəkildə bir qabaqcadan hökm mövcud idi. Çətin bir hal sağaldıldıqda, belə eşidilirdi: Bu, sübut deyil, o da bu müddət ərzində öz-özünə sağalardı. Əgər artıq dörd dövr depressiya və maniyanı keçmiş bir xəstə, melankoliyadan sonra fasilədə mənim müalicəmə gəlmiş və üç həftə sonra yenidən maniya başlanğıcında olsaydı, bütün ailə üzvləri, həmçinin məsləhət istənilən yüksək tibbi avtoritet, yeni hücumun yalnız ona tətbiq edilən analizin nəticəsi ola biləcəyinə əmin idilər. Qabaqcadan hökmlərə qarşı heç nə etmək olmaz; siz indi bir qrup müharibə aparan xalqların digər qrupa qarşı inkişaf etdirdiyi qabaqcadan hökmlərdə bunu görürsünüz. Ən ağıllı yol gözləmək və onları vaxta təslim etməkdir, çünki vaxt onları aşındırır. Bir gün eyni insanlar eyni məsələlər haqqında indiyə qədərkindən tamamilə fərqli düşünəcəklər; niyə onlar əvvəllər belə düşünməyiblər, qaranlıq bir sirr olaraq qalır.

Mümkündür ki, analitik "terapiyaya" qarşı qabaqcadan hökm artıq azalma mərhələsindədir. Analitik təlimlərin davamlı yayılması, bəzi ölkələrdə analitik müalicə aparan həkimlərin sayının artması bunu təsdiqləyir. Mən gənc həkim olduğum zaman,

Həkimlərin hipnotik təklif müalicəsinə qarşı eyni dərəcədə qəzəb fırtınasına düşdüm; həmin hipnotik təklif müalicəsi bu gün psixoanalizin “soyuqqanlı” tərəfdarları tərəfindən qarşıya qoyulur. Hipnotizm, lakin, terapiya vasitəsi kimi əvvəlcə vəd etdiyi nəticələri vermədi; biz psixoanalitiklər onun qanuni varisləri kimi özümüzü təqdim edə bilərik və ona nə qədər cəsarətləndirmə və nəzəri aydınlaşma borclu olduğumuzu unutmuruq. Psixoanalizə aid edilən zərərlər əsasən, analiz bacarıqsız aparıldıqda və ya ortada dayandırıldıqda, münaqişənin artmasına bağlı müvəqqəti hadisələrlə məhdudlaşır. Siz, xəstələrlə nə etdiyimiz barədə hesabatı dinləmisiniz və səylərimizin davamlı zərərə səbəb olub-olmadığına dair öz qərarınızı verə bilərsiniz. Analizin sui-istifadəsi müxtəlif istiqamətlərdə mümkündür; xüsusilə transfer, vicdanlı olmayan bir həkimin əlində təhlükəli bir vasitədir. Lakin heç bir tibbi vasitə və ya üsul sui-istifadədən qorunmur; əgər bıçaq kəsmirsə, sağalma üçün də xidmət edə bilməz.

İndi, xanımlar və cənablar, sözümün sonuna çatmışam. Sizə etdiyim mühazirələrin çoxlu nöqsanları məni özüm də kədərləndirdiyini etiraf edirəm; bu, adi bir ifadədən artıqdır. Ən əvvəl, qısa toxunduğum bir mövzuya başqa yerdə yenidən qayıtmağı çox dəfə vəd etmişəm, lakin sonra izahın gedişi vədimi yerinə yetirməyə imkan vermədiyi üçün buna görə təəssüf edirəm. Mən sizə hələ tamamlanmamış, inkişaf mərhələsində olan bir iş haqqında hesabat verməyi öz üzərimə götürdüm və mənim qısaltma xarakterli ümumiləşdirməm də öz növbəsində qüsurlu oldu. Bəzi yerlərdə nəticə çıxarmaq üçün materialı hazırlamışam, lakin həmin nəticəni özüm çıxarmamışam. Amma sizi mütəxəssis etmək iddiasında ola bilməzdim; mən sizə yalnız aydınlaşdırma və ilham gətirmək istəyirdim