Əsərlər 1917–1920

1 / 15

Psixoanalizin bir çətinliyi

Dərhal girişdə qeyd etmək istəyirəm ki, mən intellektual çətinliyi nəzərdə tutmuram, yəni psixoanalizi alıcının (dinləyicinin və ya oxucunun) başa düşməsi üçün əlçatmaz edən bir şeyi deyil, əksinə affektiv çətinliyi nəzərdə tuturam: psixoanalizin alıcının hisslərini özündən uzaqlaşdırdığı, belə ki, onun maraq və ya inam göstərməyə daha az meyilli olduğu bir şeyi. Göründüyü kimi, hər iki növ çətinlik eyni nəticəyə gətirib çıxarır. Bir məsələ üçün kifayət qədər həmrəylik göstərə bilməyən şəxs, onu asanlıqla başa düşməyəcək.

Hələ tamamilə maraqsız təsəvvür etdiyim oxucuya hörmət olaraq, bir az daha geniş izahat verməliyəm. Psixoanalizdə çox sayda fərdi müşahidə və təəssüratdan nəhayət ki, libidolar nəzəriyyəsi adı ilə tanınan bir nəzəriyyə formalaşdı. Məlum olduğu kimi, psixoanaliz sözdə sinir pozğunluqlarının aydınlaşdırılması və aradan qaldırılması ilə məşğul olur. Bu problem üçün hücum nöqtəsi tapılmalı idi və ruhun həvəs həyatında axtarmaq qərarına gəldilər. Beləliklə, insan həvəs həyatı haqqında fərziyyələr sinirliyə baxışımızın təməlini təşkil etdi.

Məktəblərimizdə tədris edilən psixologiya, biz ondan ruh həyatının problemləri haqqında soruşduqda, çox az məmnunluq verən cavablar verir. Lakin heç bir sahədə onun məlumatları həvəslər sahəsində olduğu qədər kasıb deyil.

Burada ilkin istiqaməti necə qurmaq istədiyimiz bizə buraxılıb. Populyar baxış, fərdi qorumağa çalışan və fərdi çoxaltmağa çalışan həvəslərin nümayəndələri kimi aclıq və məhəbbəti ayırır. Bu qədər aydın olan ayrılığa qoşularaq, psixoanalizdə də Mən-həvəslərini (özünüqoruma həvəslərini) cinsi həvəslərdən ayırırıq və cinsi həvəsin ruh həyatında təzahür etdiyi gücü, Mən-həvəslərindəki aclıq, hakimiyyət iradəsi və s. analoq olan bir şey kimi Libido — cinsi istək — adlandırırıq.

Bu fərziyyənin əsasında sonra ilk əhəmiyyətli kəşfi edirik. Öyrənirik ki, nevroz xəstəliklərinin başa düşülməsində cinsi həvəslərə çox daha böyük əhəmiyyət kəsb edir, nevrozlar demək olar ki, cinsi funksiyanın spesifik xəstəlikləridir. Bir insanın ümumiyyətlə nevroza tutulub-tutulmamasının Libidonun miqdarından və onun təmin edilməsi və təmin etməklə boşaldılması imkanından asılı olması. Xəstəliyin formasının, fərdin cinsi funksiyanın inkişaf yolunu necə keçməsindən və ya bizim dediyimiz kimi, Libidosunun inkişafı ərzində təcrübə etdiyi sıxışdırmalardan (fiksasiyalardan) asılı olması. Və psixiki təsir göstərmənin müəyyən, çox sadə olmayan texnikası ilə nevrozların bəzi qruplarını eyni anda aydınlaşdırmaq və geri qaytarmaq vasitəsinə malik olduğumuz. Terapevtik səylərimiz ən yaxşı nəticəni, Mən-həvəsləri ilə cinsi həvəslər arasındakı münaqişədən yaranan nevrozların müəyyən bir sinfində verir. İnsanda belə bir hal baş verir ki, fərdi aşan cinsi həvəslərin tələbləri Mənə onun özünüqorumasını və ya özünə hörmətini təhdid edən təhlükə kimi görünür. Sonra Mən müdafiəyə keçir, cinsi həvəslərə arzulanan təminatı imtina edir və onları sinir simptomları kimi özünü büruzə verən əvəzedici təminatın həmin dolambaçlı yollarına məcbur edir.

Psixoanalitik terapiya sonra sıxışdırma prosesini nəzərdən keçirməyə və münaqişəni sağlamlıqla uyğun gələn daha yaxşı nəticəyə yönəltməyə nail olur. Anlayışsız düşmənlik sonra cinsi həvəslərin qiymətləndirilməsini bizə birtərəfli kimi ittiham edir: İnsanın cinsi maraqlardan başqa maraqları da var. Biz bunu heç bir an unutmadıq və ya inkar etmədik. Bizim birtərəfliliyimiz, bütün quruluşları kimyəvi cazibə qüvvəsinə gətirən kimyagerin birtərəfliliyinə bənzəyir. O, buna görə cazibə qüvvəsini inkar etmir, onun qiymətləndirilməsini fizikə buraxır.

Terapevtik iş zamanı xəstədə libidonun paylanmasına diqqət yetirməliyik, libidosunun hansı obyekt təsəvvürlərinə bağlandığını araşdırırıq və onu azad edirik ki, Mən-in ixtiyarına verilsin. Bu zaman insanlarda libidonun ilkin, əsas paylanması haqqında çox qəribə bir təsəvvürə gəldik. Fərdi inkişafın əvvəlində bütün libidonun (bütün erotik tələbatın, bütün sevmə qabiliyyətinin) öz şəxsiyyətinə bağlandığını, dediyimiz kimi, öz Mən-ini doldurduğunu qəbul etməli idik. Yalnız sonra böyük həyat tələbatlarının ödənilməsinə uyğun olaraq libido Mən-dən xarici obyektlərə axır, nəticədə libidinal həvəsləri belə tanımağa və Mən həvəslərindən fərqləndirməyə imkan qazanırıq. Bu obyektlərdən libido yenidən ayrıla və Mən-ə geri çəkilə bilər.

Mən-in libidonu özündə saxladığı vəziyyəti, öz əksinə vurulan gənc Narzis haqqında yunan əfsanəsini xatırlayaraq, narsisizm adlandırırıq.

Beləliklə, fərdə narsisizmdən obyekt sevgisinə doğru irəliləmə xüsusiyyətini veririk. Lakin heç vaxt Mən-in bütün libidosunun obyektlərə keçdiyinə inanmırıq. Həmişə müəyyən miqdarda libido Mən-də qalır, yüksək inkişaf etmiş obyekt sevgisinə baxmayaraq, müəyyən dərəcədə narsisizm davam edir. Mən, obyektlər üçün nəzərdə tutulmuş libidonun axdığı və obyektlərdən geri axan böyük bir ehtiyatdır. Obyekt libidosu əvvəlcə Mən libidosu idi və yenidən Mən libidosuna çevrilə bilər. Şəxsiyyətin tam sağlamlığı üçün onun libidosunun tam hərəkətliliyini itirməməsi vacibdir. Bu münasibəti canlandırmaq üçün, qatı maye maddəsi ilə psödpodiyalar (yalancı ayaqcıqlar) göndərən, maddənin içərisinə uzandığı, lakin istənilən vaxt geri çəkilə bilən və beləliklə protoplazma kütləsinin formasının bərpa olunduğu bir protoplazma orqanizmini düşünürük.

Bu işarələrlə təsvir etməyə çalışdığım şey, nevrozların libido nəzəriyyəsidir; bu nəzəriyyəyə əsasən, bu xəstəlik vəziyyətlərinin mahiyyəti haqqındakı bütün anlayışlarımız və onlara qarşı terapevtik yanaşmamız qurulur. Libido nəzəriyyəsinin şərtlərini normal davranış üçün də qəbul etdiyimiz aydındır. Biz kiçik uşağın narsisizmindən danışırıq və ilkin insanın həddindən artıq güclü narsisizminə aid edirik ki, o, düşüncələrinin hər şeyə qadirliyinə inanır və buna görə də xarici dünyada hadisələrin axarını sehr texnikası ilə təsir etmək istəyir.

Bu girişdən sonra, ümumi narsisizmin, insanlığın öz-sevgisinin, indiyə qədər elmi tədqiqat tərəfindən üç ağır zərbə aldığını izah etmək istəyirəm. a) İnsan tədqiqatının başlanğıcında, Günəş, Ay və planetlər Yer ətrafında dairəvi orbitlərdə hərəkət edərkən, onun məskəni olan Yerin kainatın mərkəzində sakit durduğuna inanırdı. O, duyğu qavrayışlarının təsirinə sadəlövh şəkildə tabe olurdu, çünki Yerin hərəkətini hiss etmirdi və harada azad şəkildə ətrafa baxa bilsə, xarici dünyanı əhatə edən bir dairənin mərkəzində olduğunu görürdü. Lakin Yerin mərkəzi mövqeyi ona kainatdakı hökmran rolunun təminatı kimi görünürdü və bu, özünü bu dünyanın sahibi kimi hiss etməyə meylli olması ilə yaxşı uyğun gəlirdi.

Bu narsisistik illüziyanın məhv edilməsi bizim üçün Nik. adı və əsəri ilə bağlıdır. Kopernik, on altıncı əsrdə. Çox uzun müddət əvvəl Pifaqorçular Yer kürəsinin üstün mövqeyinə şübhə ilə yanaşmışdılar və Samoslu Aristarx eramızdan əvvəl üçüncü əsrdə Yerin Günəşdən çox kiçik olduğunu və bu göy cisminin ətrafında fırlanmasını açıq şəkildə bildirmişdi. Beləliklə, Kopernikin böyük kəşfi də ondan əvvəl artıq edilmişdi. Lakin bu kəşf ümumi tanınma qazandıqda, insanın özünəməxsus sevgisi ilk, yəni kosmoloji zərbəni almış oldu.

b) İnsan mədəni inkişafı prosesində özündən aşağı olan heyvanlara hökmranlıq etməyə başladı. Amma bu hökmranlıqla kifayətlənməyərək, öz təbiəti ilə heyvanlar arasında uçurum yaratmağa başladı. O, heyvanlara ağlı olmadığını bildirdi, özünə ölməz ruh mənsub etdi və heyvanlar aləmi ilə olan ortaq bağları qırmağa imkan verən yüksək ilahi mənşəyə istinad etdi. Maraqlıdır ki, bu qürur və təkəbbür kiçik uşağa, ibtidai insana və ilk insana hələ də yaddır. Bu, sonrakı iddialı inkişafın nəticəsidir. İbtidai insan Totemizm mərhələsində qəbiləsini heyvan əcdadına bağlamağı ayıb saymırdı. Həmin qədim təfəkkür tərzinin məhsulu olan mif tanrıların heyvan formasına girməsinə imkan verir və ilk dövrlərin incəsənəti tanrıları heyvan başlı təsvir edir. Uşaq öz təbiəti ilə heyvanın təbiəti arasında heç bir fərq hiss etmir; nağıllarda heyvanların düşünməsinə və danışmasına təəccüblənmədən icazə verir; insan ataya aid olan təşviş affektini itə və ya ata köçürür, lakin bunu atanı aşağılamaq məqsədi güdmədən edir. Yalnız böyüdüyü zaman heyvanlardan o qədər uzaqlaşacaq ki, insanı heyvan adı ilə təhqir edə biləcək.

Biz hamımız bilirik ki, tədqiqatlar Ç. Darvinin, onun həmkarlarının və sələflərinin işləri yarım əsrdən bir az çox vaxt əvvəl insanın bu qüruruna son qoydu. İnsan heyvanlardan nə daha aşağı, nə də daha üstündür; o, özü heyvanlar silsiləsindən törəmişdir, bəzi növlərə daha yaxın, digərlərinə isə daha uzaq qohumdur. Onun sonradan əldə etdiyi nailiyyətlər, bədən quruluşunda və psixi qabiliyyətlərində mövcud olan bərabərlik əlamətlərini silə bilmədi. Bu isə insan narsisizminə vurulan ikinci, yəni bioloji zərbədir.

c) Üçüncü zərbə, yəni psixoloji təbiətli olan zərbə, bəlkə də ən çox təsir edir.

İnsan, xaricdə alçaldılmış olsa belə, öz ruhu daxilində suveren olduğunu hiss edir. O, Mən-inin nüvəsində öz tələblərinə uyğun olub-olmadığını yoxlamaq üçün öz təhriklərini və hərəkətlərini nəzarət edən bir nəzarət orqanı yaratmışdır. Əgər onlar bu tələblərə uyğun gəlmirsə, amansızcasına ləngidilir və geri çəkilir. Onun daxili qavrayışı, yəni şüur, psixi proseslərdə baş verən bütün əhəmiyyətli hadisələr haqqında Mən-i məlumatlandırır və bu məlumatlarla idarə olunan iradə Mən-in əmr etdiyi şeyləri yerinə yetirir, müstəqil şəkildə baş vermək istəyən şeyləri dəyişdirir. Çünki bu ruh sadə bir şey deyil, əksinə, bir-birinə tabe olan və tabeçilik edən instansiyaların iyerarxiyası, bir-birindən müstəqil olaraq icraya can atan impulsların qarışıqlığıdır; bu, həvəslərin və xarici aləmlə əlaqələrin çoxluğuna uyğun gəlir, onların bir çoxu bir-birinə zidd və bir-biri ilə uyuşmazdır. Funksiyanın icrası üçün ən yüksək instansiyanın hazırlanan hər şeydən xəbərdar olması və təsirini göstərmək üçün iradəsinin hər yerə çatması zəruridir. Ancaq Mən həm xəbərlərin tam və etibarlı olmasına, həm də əmrləri üçün keçid yollarının mövcudluğuna əminlik hissi keçirir.

Müəyyən xəstəliklərdə, əlbəttə ki, məhz bizim araşdırdığımız nevrozlarda vəziyyət fərqlidir. Mən narahatlıq hissi keçirir, öz evində, yəni ruhdakı gücünün sərhədləri ilə qarşılaşır. Qəfildən haradan gəldiyi bilinməyən fikirlər peyda olur; insan onları qovmaq üçün heç nə edə bilmir. Bu yad qonaqlar Mənə tabe olanlardan daha güclü görünür; onlar iradənin digər hallarda sınanmış bütün güc vasitələrinə müqavimət göstərir, məntiqi inkarlarla dəyişməz qalır, reallığın əks iddiaları ilə toxunulmaz olur. Və ya yadın impulsuna bənzəyən impulslar gəlir, elə ki, Mən onları inkar edir, lakin yenə də onlardan qorxmalı və onlara qarşı ehtiyat tədbirləri görməlidir. Mən özünə deyir: bu xəstəlikdir, yad bir işğaldır, o, diqqətini gücləndirir, lakin niyə bu qədər qəribə şəkildə felç olmuş kimi hiss etdiyini başa düşə bilmir.

Psixiatriya belə hallarda ruhun həyatına pis, yad ruhların sızdığını inkar edir, lakin başqa heç nə demir, yalnız çiyin çəkərək: degenerasiya, irsi meyllilik, konstitusional aşağılıq! Psixoanaliz bu qorxulu xəstəlik hallarını aydınlaşdırmağı qarşısına məqsəd qoyur, diqqətli və uzun araşdırmalar aparır, köməkçi anlayışlar və elmi konstruksiyalar yaradır və nəhayət Mənə belə deyə bilir: "Sənə yad heç nə daxil olmayıb; ruhunun özünün bir hissəsi sənin məlumatından və iradənin hakimiyyətindən yayınmışdır. Buna görə də müdafiədə bu qədər zəifsən; gücünün bir hissəsi ilə digər hissəsinə qarşı mübarizə aparırsan, xarici düşmənə qarşı etdiyin kimi bütün gücünü birləşdirə bilmirsən. Həm də səninlə əks mövqedə duran və sənə asılı olmayan bu hissə, ruhi qüvvələrinin ən pis və ya ən əhəmiyyətsiz hissəsi deyil. Günah, deməliyəm ki, sənin özündədir. Sən cinsi həvəslərinlə istədiyin kimi rəftar edə biləcəyinə və onların niyyətlərinə ən kiçik diqqət yetirməyə ehtiyacın olmadığına inandığın zaman gücünü artıq qiymətləndirmisən. Onlar da üsyan edib, təzyiqdən yayınmaq üçün öz qaranlıq yollarına düşüblər, sənə artıq xoş gəlməyən bir şəkildə öz hüquqlarını qazanıblar. Bunu necə bacardıqlarını və hansı yolları keçdiklərini sən bilmirsən; yalnız bu işin nəticəsi, əziyyət kimi qəbul etdiyin simptom sənin məlumatına çatıb. Sən onu öz qovulmuş həvəslərinin törəməsi kimi tanımır və onun onların əvəzedici ödənişi olduğunu bilmirsən.

"Bütün bu proses yalnız bir şərtlə mümkündür: sən başqa bir vacib nöqtədə də səhv edirsən. Sən ruhdakı hər şeyi, əgər kifayət qədər vacibsə, şüurunun sənə xəbər verəcəyinə etibar edirsən. Və əgər ruhdakı bir şey haqqında xəbər almadınsa, inamla qəbul edirsən ki, o, orada yoxdur. Bəli, sən o qədər irəli gedirsən ki, 'ruhi' anlayışını 'şüurlu', yəni sənə məlum olanla eyni hesab edirsən, ruhdakı həyatda şüura məlum ola biləcəyindən daim daha çox şeyin baş verdiyinə dair ən aydın sübutlara baxmayaraq. Bu bir nöqtədə öyrədilməyə icazə ver! Səndəki ruhi olan sənə Şüurlu olanla eyni deyil; ruhdakı bir şeyin baş verməsi və onun sən tərəfindən dərk edilməsi fərqli şeylərdir. Adətən, etiraf edirəm ki, şüura xəbər xidməti ehtiyacların üçün kifayət edir. Sən daha vacib olan hər şeyi öyrəndiyinə dair illüziyada yaşaya bilərsən. Amma bəzi hallarda, məsələn, belə bir həvəs konfliktində, o, iflasa uğrayır və sənin iradən biliyindən kənara çıxa bilmir. Lakin bütün hallarda bu məlumatlar şüuruna çatma baxımından natamam və çox vaxt etibarsızdır; üstəlik, hadisələr haqqında çox vaxt yalnız onlar artıq baş verib bitdikdən və sən onlarda heç nəyi dəyişə bilməyəcəyin halda xəbər tutursan. Kim, hətta xəstə olmasan belə, ruhunda nələr qaynadığını, nələrdən xəbərsiz olduğunu və ya hansı məlumatların səhv verildiyini dəyərləndirə bilər? Sən tam bir mütləq hökmdar kimi davranırsan, yüksək saray məmurlarının məlumatları ilə kifayətlənir və xalqın səsinə qulaq asmaq üçün aşağılara enmir. Özünə dön, dərinliklərinə nüfuz et və əvvəlcə özünü tanımağı öyrən; sonra niyə xəstələnməli olduğunu başa düşəcəksən və bəlkə də xəstələnməkdən yayınacaqsan.

Psixoanaliz beləliklə, mənəni aydınlaşdırmaq istəyirdi. Lakin cinsəlliyin həvəs həyatının bizdə tamamilə idarə olunmadığı və psixi proseslərin özlüyündə şüursuz olduğu, yalnız qeyri-tam və etibarsız bir qavrayma vasitəsilə mənəyə əlçatan olduğu və ona tabe olduğu haqqındakı iki izah, aşağıdakı iddia ilə eyni məna daşıyır: Mən öz evimdə ağa deyiləm. Onlar bir-birləri ilə öz-sevginin üçüncü təhqirini təşkil edirlər, mən buna psixoloji təhqir demək istəyirəm. Buna görə də təəccüblü deyil ki, psixoanalizin “Mən”i ona öz lütfünü göstərmir və ona inamı inadla rədd edir.

Çox az adam, şüursuz ruhi proseslərin qəbulunun elm və həyat üçün nə qədər ağır nəticələri olan bir addım demək olacağını aydın dərk etmiş olar.

Ancaq əlavə etməyi tələsirik ki, bu addımı ilk növbədə psixoanaliz atmayıb. Sələflər sırasında tanınmış filosofları, hər şeydən əvvəl isə şüursuz “iradəsi” psixoanalizin ruhi həvəslərinə bərabər tutulmalı olan böyük mütəfəkkir Şopenhaueri göstərmək lazımdır. kimi tanınmış filosofların sələflər arasında qeyd edilməsi lazımdır. Həmin düşünür, sözləri ilə unudulmaz bir təsir yaradaraq, insanları hələ də kifayət qədər qiymətləndirilməyən cinsi istəklərinin əhəmiyyəti haqqında xəbərdar etmişdir. Psixoanalizin yeganə üstünlüyü ondadır ki, o, narsisizm üçün son dərəcə xoşagəlməz olan iki tezi — seksuallığın psixi əhəmiyyəti və ruhi həyatın şüursuzluğu haqqında — abstrakt şəkildə “iddia etmir”, əksinə, hər bir fərdi birbaşa maraqlandıran və bu problemlərə münasibət bildirməyə məcbur edən material üzərində sübut edir. Amma məhz buna görə də böyük filosofun adından hələ də çəkinən və ona qarşı nifrət və müqavimət göstərən şəxslərin diqqətini öz üzərinə çəkir.

2 / 15

«Şeir və Həqiqət» əsərindən uşaqlıq xatirəsi

«Uşaqlıq dövrünün ən erkən illərində başımıza gələnləri xatırlamaq istədikdə, tez-tez başqalarından eşitdiklərimizi, özümüzün birbaşa müşahidə təcrübəmizdən əldə etdiklərimizlə qarışdırmaq vəziyyətinə düşürük». Bu qeydi Göte, altmış yaşında yazmağa başladığı həyat tərcüməsinin ilk səhifələrindən birində qeyd edir. Onun qarşısında yalnız onun “28-də” haqqında bir neçə məlumat durur. 1749-cu ilin avqustunda, saat 12-də zəng səsi ilə doğum baş verdi. Ulduzların vəziyyəti ona münasib idi və onun sağ qalmasının səbəbi ola bilərdi, çünki o, «ölü» halda dünyaya gəlmişdi və yalnız çoxsaylı səylər nəticəsində işıq dünyasını görməyi bacarmışdı. Bu qeyddən sonra evin və uşaqların – onun və kiçik bacısının – ən çox vaxt keçirdiyi otağın qısa təsviri gəlir. Lakin Göte əslində yalnız uşaqlığın «ən erkən dövrünə» (dörd yaşına qədər olan illərə?) aid edilə bilən və onunla bağlı şəxsi bir xatirəni qoruyub saxladığı görünən tək bir hadisəni nəql edir.

Bu barədə hesabat belədir: "və mənə Ochsensteindən olan üç qonşu qardaş, vəfat etmiş şultheiss-in (şəhər başçısının) yetim qalan oğulları çox isti münasibət göstərdilər, mənimlə müxtəlif yollarla məşğul oldular və məni incitdilər."

"Mənim yaxınlarım, həmin adətən ciddi və tənha kişilərin məni təhrik etdiyi müxtəlif Eulenspiegel şərhlərini (kəlmə oyunlarını) danışmağı xoşlayırdılar." Mən bu əyləncələrdən yalnız birini qeyd edirəm. Təsadüfən qazan bazarı idi və yalnız növbəti müddət üçün mətbəx belə mallarla təchiz edilməmişdi, həmçinin biz uşaqlara da oyun üçün kiçik ölçülü belə qab-qacaq alınmışdı. Gözəl bir gündüz vaxtı, evdə hər şey sakit ikən, mən qab-qacaq yığınında (qeyd olunan küçəyə baxan yer) qablarım və qazanlarımla öz işimlə məşğul olurdum və oradan heç nə çıxmadığı üçün, bir qabı küçəyə atdım və onun belə əyləncəli şəkildə qırılmasına sevindim. Ochsenstein ailəsi mənim bundan necə zövq aldığımı, hətta əllərimi şənliklə çırpmağımı görüb qışqırdılar: Daha çox! Mən dərhal bir qazanı və həmişə davam edən "Daha çox!" qışqırığına uyğun olaraq, tədricən bütün kiçik qabları, qutuları və kiçik qabları döşəməyə atmaqda gecikmədim. Qonşularım təşəkkürlərini bildirməyə davam etdilər və mən onlara zövq verməkdən çox məmnun idim. Lakin mənim ehtiyatım bitmişdi və onlar həmişə qışqırırdılar: Daha çox! Buna görə də mən dərhal mətbəxə tələsdim və gil qabları gətirdim, bunlar isə qırılarkən daha da əyləncəli mənzərə yaradırdı; beləliklə, mən bir-bir gəlib-getdim, qab qoyulmuş taxtada növbə ilə çatdıra bildiyim qabları bir-bir gətirdim və onlar heç də razı qalmadıqları üçün, əlimə keçən bütün qab-qacağı eyni aqibətə uğratdım. Yalnız sonra mane olmaq və qadağan etmək üçün biri göründü. Bədbəxtlik baş vermişdi və bu qədər qırılmış gil qab-qacaq üçün ən azı şən bir hekayə var idi, xüsusilə də bu əyləncənin qəşəng müəllifləri ömürlərinin sonuna qədər bundan zövq alırdılar."

Bu, analitik olmayan dövrərdə dayanmağa səbəb olmadan və maneə olmadan oxuna bilərdi; lakin sonra analitik vicdan oyandı. Uşaqlıqdan olan xatirələr haqqında, ümumi qüvvəyə malik olduğunu iddia etmək istədikləri müəyyən fikirlər və gözləntilər formalaşdırılmışdı. Uşaqlıq həyatının hansı detallarının uşaqlığın ümumi unudulmasından qurtulduğu əhəmiyyətsiz və ya mənasız olmamalı idi. Əksinə, yaddaşda qalan bu şeyin bütün həyat dövrünün ən əhəmiyyətli hissəsi olduğunu fərz etmək olardı, ya da ki, o, öz dövründə artıq belə əhəmiyyətə malik idi, ya da da sonrakı təcrübələrin təsiri ilə sonradan qazanmışdı.

Həqiqətən, belə uşaqlıq xatirələrinin yüksək dəyəri nadir hallarda açıq-aydın idi. Əksər hallarda onlar əhəmiyyətsiz, hətta əhəmiyyətsiz görünürdü və ilk növbədə, məhz onların amneziyaya (unutmağa) tab gətirməyi bacarması anlaşılmaz qalırdı; həmçinin, onları uzun illərdir öz xatirə mülkü kimi qoruyan şəxs, onları ona danışdığı yadın qiymətləndirdiyi qədər belə qiymətləndirməyi bilmirdi. Onların əhəmiyyətini tanımaq üçün, ya onların məzmununun başqa bir şeylə əvəz edilməli olduğunu sübut edən, ya da digər, şübhəsiz vacib təcrübələrlə əlaqəsini göstərən, hansı ki, onlar "örtük xatirələr" adlanan şeylər kimi yerinə keçmişdilər, müəyyən bir təfsir işi tələb olunurdu.

Həyat hekayəsinin hər bir psixoanalitik işlənməsində, ən erkən uşaqlıq xatirələrinin əhəmiyyətini belə bir şəkildə aydınlaşdırmaq mümkün olur. Bəli, adətən belə olur ki, analiz olunan şəxsin önə çıxardığı, ilk növbədə danışdığı və həyat etirafını başladığı xatirə, ən vacib olan kimi ortaya çıxır, yəni onun ruhi həyatının sirli qatlarına açarları özündə saxlayan xatirə. Amma poeziya və həqiqətdə danışılan həmin kiçik uşaqlıq hadisəsi halında, gözləntilərimizə kifayət qədər cavab verilmir. Xəstələrimizdə təfsirə aparan vasitələr və yollar, burada bizə təbii ki, əlçatmazdır; hadisənin özü sonrakı dövrlərin vacib həyat təəssüratları ilə aşkar edilə bilən bir əlaqəyə qadir görünmür. Ev təsərrüfatına ziyan vuran, xarici təsir altında törədilmiş bir şərhləmə (kəlmə oyunu), Götenin zəngin həyatından bölüşəcəyi hər şey üçün uyğun bir vinyet (başlıq rəsmi) deyil. Tamamilə zərərsizlik və əlaqəsizlik təəssüratı bu uşaqlıq xatirəsi üçün özünü təsdiqləmək istəyir və biz psixoanalizin tələblərini həddindən artıq şişirtməmək və ya uyğun olmayan yerdə irəli sürməmək xəbərdarlığını götürə bilərik.

Beləliklə, kiçik məsələni artıq çoxdan fikirlərimdən çıxarmışdım ki, təsadən mənə belə bir xəstə gətirdi; onun uşaqlıq xatirəsi daha aydın bir əlaqə daxilində ortaya çıxmışdı. Bu, iyirmi yeddi yaşında, yüksək təhsilli və istedadlı bir adam idi; onun mövcudluğu anası ilə olan münaqişə ilə dolu idi; bu münaqişə həyatın demək olar ki, bütün maraqlarına şamil olunurdu və onun təsiri altında sevmə qabiliyyətinin və müstəqil həyat sürməsinin inkişafı ağır zərər görmüşdü. Bu münaqişə uşaqlıq dövrünə çox uzaqdan, demək olar ki, dördüncü yaşına qədər gedib çıxırdı. Əvvəllər o, çox zəif, daim xəstələnən bir uşaq idi; lakin onun xatirələri bu pis dövrü cənnətə çevirmişdi, çünki o vaxt anasının heç kimlə bölüşmədiyi, məhdudiyyətsiz mehribanlığını qazanmışdı. O, hələ dörd yaşında olmamışkən, bir qardaşı (bu gün də sağdır) dünyaya gəldi və bu pozğunluğa reaksiya olaraq, o, anasının sərtliyini daim sınayan inatçı, itaətsiz bir oğlana çevrildi. O, heç vaxt düzgün yoluna qayıda bilmədi.

O, mənim müalicəmə başlayanda – ən azı, təkəbbürlü anasının psixoanalizi təhqir etməsi səbəbindən – sonradan doğulan qardaşına qarşı qısqanclıq, vaxtilə beşiydəki körpəyə sui-qəsd şəklində özünü büruzə vermişdi, artıq çoxdan unudulmuşdu. O, indi kiçik qardaşına çox ehtiramla yanaşırdı, lakin əks halda sevdiyi heyvanlara, məsələn, ov iti və ya diqqətlə baxdığı quşlara ani olaraq ağır ziyan vuran qəribə təsadüfi hərəkətləri, kiçik qardaşa qarşı olan düşmən impulslarının əks-sədası kimi başa düşülməli idi.

Bu xəstə indi bildirdi ki, nifrət etdiyi uşağa qarşı sui-qəsd dövründə, əlində olan bütün qab-qacaqı kənd evinin pəncərəsindən küçəyə atıb. Yəni, Götenin “Şeir və Həqiqət” əsərində uşaqlığından danışdığı eyni hadisə! Qeyd edirəm ki, mənim xəstəm əcnəbi millətdən idi və alman təhsili almamışdı; o, Götenin həyat tərcümeyi-halını heç vaxt oxumamışdı.

Bu məlumat mənə Götenin uşaqlıq xatirəsini, mənim xəstəmin hekayəsi tərəfindən inkar edilməz şəkildə ortaya qoyulan mənada şərh etməyə cəhd etməyi məsləhət görürdü. Amma şairin uşaqlığında belə bir qavrayış üçün lazım olan şərtləri aşkar etmək mümkün idimi? Göte özü uşaq şərini üçün Oksenshteyn bəylərinin təhrik etməsini cavabdeh sayır. Lakin onun hekayəsinin özü göstərir ki, böyük qonşular onu yalnız öz hərəkətlərini davam etdirməyə təşviq etmişdilər. Onun başlanğıcını o, spontan şəkildə etmişdi və bu başlanğıc üçün verdiyi motivləşdirmə: “Oyunda başqa heç nə alınmadığı üçün”, məcburiyyətsiz şəkildə belə şərh edilə bilər ki, yazı zamanı və ehtimal ki, uzun illər əvvəl onun hərəkətinin effektiv bir motivi ona məlum deyildi.

Məlumdur ki, Yohann Volfqanq və bacısı Korneliya, daha böyük və bir qədər zəif uşaq sırasının ən böyük sağ qalanları idilər. Dr. Hanns Zaks, Götenin erkən vəfat etmiş bacı-qardaşlarına aid olan məlumatları mənə təqdim etmək lütfünü göstərdi.

Götenin bacı-qardaşları:

Hermann Yakob, bazar ertəsi, 27. noyabr 1752-ci ildə vaftiz edilmiş, altı yaş və altı həftəlik ömür sürmüş, 13. yanvar 1759-cu ildə dəfn edilmişdir. Katarina Elizabet, bazar ertəsi, 9. sentyabr 1754-cü ildə vaftiz edilmiş, cümə axşamı, 22. Dekabr 1755 (bir yaş, dörd aylıq). Johanna Maria, çərşənbə axşamı, 29-da vaftiz olundu. Mart 1757, və şənbə, 11-də dəfn edildi. Avqust 1759 (iki yaş, dörd aylıq). (Bu, hər halda, onun qardaşı tərəfindən təriflənən çox gözəl və xoşagəlməz qız idi.) Georg Adolph, bazar, 15-də vaftiz olundu. İyun 1760; səkkiz aylıq ikən, çərşənbə, 18-də dəfn edildi. Fevral 1761.

Götenin növbəti bacısı, Cornelia Friederica Christiana, 7-de. Dekabr 1750-ci ildə, o, beş buçuk yaşında ikən doğuldu. Bu kiçik yaş fərqi onu qısqanclıq obyekti kimi demək olar ki, istisna edir. Məlumdur ki, uşaqlar, ehtirasları oyandıqda, onlardan əvvəl olan bacı-qardaşlara qarşı heç vaxt belə şiddətli reaksiya göstərmirlər, əksinə, yeni gələnlərə qarşı nifrətlərini yönəldirlər. Həmçinin, təfsirini etməyə çalışdığımız səhnə, Götenin Cornelia doğularkən və ya doğulduqdan qısa müddət sonra olan nazik yaşı ilə uyğun gəlmir.

İlk qardaş Hermann Jakobun doğumunda Joh. Wolfgang üç buçuk yaşında idi. Təxminən iki il sonra, o, təxminən beş yaşında ikən, ikinci bacı doğuldu. Hər iki yaş mərhələsi qab-qacaq atma hadisəsinin tarixləndirilməsində nəzərə alınır; birincisi bəlkə üstünlük təşkil edir, bu, qardaşının doğumunda təxminən üç buçuk yaşında olan xəstəmin işi ilə daha yaxşı uyğunluq verərdi.

Təfsir cəhdimizin bu şəkildə yönəldiyi qardaş Hermann Jakob, əslində, Götenin uşaq otağında sonrakı bacı-qardaşlar qədər qısa müddətli qonaq deyildi. İnsan təəccüblənə bilər ki, böyük qardaşının həyat hekayəsi ona həsr olunmuş bir sözcük belə vermir [1]. O, altı yaşından böyük oldu, və Joh. Wolfgang on yaşına yaxın ikən o, öldü. Dr. Ed. Hitschmann, bu mövzu üzrə qeydlərini mənə təqdim etməkdə o qədər mehriban oldu ki, deyir:

[1] [Qeyd: Baş verməməli olan yanlış bir iddianı geri götürmək üçün bu fürsətdən istifadə edirəm. Bu birinci kitabın sonrakı bir yerində kiçik qardaş yenə də qeyd olunur və təsvir edilir. Bu, naxoş uşaq xəstəlikləri xatirəsi zamanı baş verir, bu xəstəliklərdən bu qardaş da "az deyil əziyyət çəkdi". "O, həssas təbiətli, sakit və inadkar idi, və biz heç vaxt əsl münasibətə malik olmadıq. O, uşaqlıq illərini belə çətinliklə sağ çıxdı."]

Kiçik Göte də qardaşının ölümünü istəmədən görməmişdi. Ən azından Bettina Brentanonun nəqlinə görə onun anası belə məlumat vermişdi: «Ananın diqqətini cəlb edən qəribə bir hal var idi ki, o, oyun yoldaşı olan kiçik qardaşı Yakobun ölümündə heç bir göz yaşı tökməmiş, əksinə valideynlərin və bacı-qardaşların şikayətlərinə qarşı bir növ qəzəb hissi keçirdiyi görünürdü; ana sonra həmin inatçı uşağa qardaşını sevmədiyini soruşduqda, o, öz otağına qaçdı, yatağının altından dərsliklər və kiçik hekayələrlə dolu bir çox kağız çıxardı, ona bunların hamısını qardaşına öyrətmək üçün etdiyini dedi.» Böyük qardaş yenə də kiçik qardaşı ilə ata rolunda oynamağı və ona üstünlüyünü göstərməyi istəmişdi.»

Beləliklə, biz qab-qacağın pəncərədən atılmasının uşağın (Göte və mənim xəstəm) maneə törədən qonağın aradan qaldırılması arzusunu güclü şəkildə ifadə edən simvolik, və ya daha düzgün desək, sehrli bir hərəkət olduğu fikrinə gələ bilərik. Uşağın əşyaları qırarkən aldığı zövqü inkar etməyə ehtiyac yoxdur; əgər hərəkət artıq özündə həzz verirsə, bu, onu digər məqsədlər üçün təkrarlamaqdan çəkindirən deyil, əksinə, təşviq edən amildir. Lakin biz belə uşaq şıltaqlıqlarının böyüyün yaddaşında daimi yer tutmasını təmin edən şeyin çıng və qırılma həvəsi olduğuna inanmırıq. Hərəkətin motivləşdirilməsini əlavə bir töhfə ilə mürəkkəbləşdirməyə də etiraz etmirik. Qab-qacağı qıran uşaq, böyüklərin onu danlayacağı pis bir şey etdiyini yaxşı bilir və əgər bu bilik onu dayandırmırsa, deməli, valideynlərə qarşı bir qəzəbini ödəmək istəyir; o, pis görünmək istəyir.

Qırmağa və qırılmış əşyalara olan həvəs, əgər uşaq kövrək əşyaları sadəcə yerə atırsa, ödənilmiş olardı. Bu halda pəncərədən küçəyə atılma izahsız qalardı. Lakin bu «çıxarılma» sehrli hərəkətin əsas hissəsi kimi görünür və onun gizli mənasından qaynaqlanır. Yeni uşaq aradan qaldırılmalıdır, pəncərədən atılma bəlkə də ona görədir ki, o, pəncərədən gəlib. Bütün hərəkət o zaman, uşağa leyləyin qardaş gətirdiyi xəbər verildikdə onun verdiyi sözlə ifadə olunan reaksiyaya bərabər olardı: «O, onu geri aparmalıdır».

Bununla belə, bütün daxili qeyri-müəyyənlikləri kənara qoysaq belə, uşaq hərəkətinin təfsirini yalnız bir analojiyə əsaslandırmanın nə qədər çətin olduğunu gizlətmirik. Buna görə də «Şeir və Həqiqət» əsərindən kiçik səhnəyə olan baxışımı illərlə geri saxlamışdım. Bir gün mənim analizə başlayan xəstəm aşağıdakı, söz-söz qeyd olunan cümlələrlə çıxış etdi:

«Mən səkkiz və ya doqquz qardaşın böyüyüyəm [1]. İlk xatirələrimdən biri atamın gecə paltarında öz yatağında oturub, mənə gülərək qardaşımın olduğunu söyləməsidir. O vaxt mən üç yaşımın dörddə üçü idim; mənimlə növbəti qardaşım arasında yaş fərqi qədər. Sonra bilirəm ki, bundan qısa müddət sonra (yoxsa bir il əvvəlmi?) [2] müxtəlif əşyaları, fırçaları – və ya yalnız bir fırçaymı? – ayaqqabıları və başqalarını pəncərədən küçəyə atmışam. Həmçinin daha əvvəlki bir xatirəm də var. İki yaşım olanda, Salzkammerguta səyahət zamanı valideynlərimlə Linzdə otel otağında gecələmişdik. O vaxt gecə çox narahat idim və elə qışqırırdım ki, atam məni döyməli oldu.»

[1] Diqqət çəkici təbiətdə olan qısamüddətli bir səhv. Onun artıq qardaşa qarşı aradan qaldırma meyli ilə induksiya olunduğu inkar edilə bilməz. (Bax: Ferenczi, «Analiz zamanı keçici simptomların yaranması haqqında», 1912.)

[2] Qeyd: Xəstə tərəfindən əsas məlumatı müqavimət kimi qəbul edən bu şübhə, qısa müddət sonra xəstənin özü tərəfindən geri götürüldü.

Bu açıqlamadan əvvəl mən bütün şübhələri kənara qoydum. Analitik yanaşma zamanı iki şey, məsələn, eyni nəfəs içində ardıcıl olaraq ortaya qoyulursa, biz bu yaxınlığı əlaqə kimi şərh etməliyik. Beləliklə, xəstə belə demiş kimi oldu: Qardaşımın doğulduğunu öyrəndiyim üçün, bir müddət sonra həmin əşyaları küçəyə atdım. Fırçaların, ayaqqabıların və s. atılması qardaşın doğumuna reaksiya kimi özünü göstərir. Bu halda uzaqlaşdırılan əşyaların qab-qacaq deyil, başqa şeylər, yəqin ki, uşağın asanlıqla çatdığı əşyalar olması da istənməyən deyil... Beləliklə, pəncərədən küçəyə atmaq (xaricə daşımaq) hərəkətin əsas hissəsi kimi özünü göstərir; sındırma, şıngırdama həvəsi və icranın həyata keçirildiyi əşyaların növü isə dəyişkən və əhəmiyyətsizdir.

Əlbəttə, əlaqə tələbi xəstənin üçüncü uşaqlıq xatirəsi üçün də qüvvədədir; bu xatirə ən erkən olmasına baxmayaraq, kiçik sıranın sonuna köçürülmüşdür. Onu yerinə yetirmək asandır. İki yaşlı uşağın niyə bu qədər narahat olduğunu başa düşürük, çünki o, anası və atasının yataqda birlikdə olmasına dözmək istəmirdi. Səyahət zamanı uşağı bu birliyə şahid etməmək mümkün deyildi. O vaxt kiçik qısqancın içində oyanan hisslərdən ona qadına qarşı nifrət qalıb və bu, onun sevgi inkişafında davamlı pozulmaya səbəb olub.

Bu iki təcrübədən sonra psixoanaliz cəmiyyəti çevrəsində belə hadisələrin kiçik uşaqlar arasında nadir hallar olmaması lazım gəldiyi barədə gözləntimi ifadə etdikdə, Dr. v. mənə iki əlavə müşahidə təqdim etdi. Hug-Hellmuth, burada izlədiyim iki əlavə müşahidəni mənə təqdim etdi:

I

"Təxminən üç buçuk yaşında kiçik Erich 'birdən-birə' ona uyğun gəlməyən hər şeyi pəncərədən atmağa vərdiş etdi. Amma o, buna mane olmayan və ona aid olmayan əşyaları da atırdı. Dəqiq atasının doğum günündə – üç yaş dörd buçuk aylıq idi – mətbəxdən otağa sürətlə daşıdığı ağır xəmir silindrinin birini üçüncü mərtəbədəki mənzilin pəncərəsindən küçəyə atdı. Bir neçə gün sonra havan dibi, sonra isə atasının ağır dağ ayaqqabılarını, əvvəlcə şkafdan çıxarmalı olduğu ayaqqabıları da atdı [1].

[1] "Həmişə ağır əşyaları seçirdi."

O vaxt ana, hamiləliyinin yeddinci və ya səkkizinci ayında düşük (fausse couche) yaşadı və bundan sonra uşaq 'tamamilə dəyişmiş kimi' sakit və mehriban oldu. Beşinci və ya altıncı ayda anasına dəfələrlə belə deyirdi: 'Ana, qarının üstündə tullanacam' və ya 'Ana, qarını basacam'. Və düşükdən (fausse couche) qısa müddət əvvəl, oktyabrda: 'Əgər mənə qardaş doğulacaqsa, heç olmasa Milad uşağından sonra olsun.'"

II

"On doqquz yaşlı gənc xanım, öz-özünə ən erkən uşaqlıq xatirəsi kimi aşağıdakını verir:

Özümü dəhşətli dərəcədə tərbiyəsiz, masanın altında yemək otağında gizlənmiş, ortaya çıxmağa hazır görürəm. Masanın üstündə qəhvə fincanım durur – hələ də çininin naxışını aydın görürəm – onu nənə otağa girən anda pəncərədən kənara atmaq istəmişdim.

Belə ki, heç kim mənimlə maraqlanmırdı və bu vaxt qəhvənin üzündə bir 'qabıq' əmələ gəlmişdi, bu isə mənə həmişə dəhşətli gəlirdi və bu gün də belədir.

Həmin gün iki yarım yaş kiçik qardaşım doğulmuşdu, ona görə də heç kimin mənə vaxtı yox idi.

Mənə hələ də deyirlər ki, həmin gün dözülməz olmuşam; nahar vaxtı atanın sevimli stəkanını masadan atmış, gündüz vaxtı bir neçə dəfə geyimimi çirkləndirmiş və səhərdən axşama qədər ən pis əhval-ruhiyyədə olmuşam. Həmçinin qəzəbimdən bir hamam oyuncağını da qırmışdım.

Bu iki hal demək olar ki, heç bir şərhi tələb etmir. Onlar, uşağın gözlənilən və ya baş vermiş rəqibin ortaya çıxmasına olan qəzəbinin, əşyaların pəncərədən kənara atılması, eləcə də digər pislik və dağıtma aktları ilə ifadə olunduğunu, əlavə analitik səy tələb etmədən təsdiqləyir. Birinci müşahidədə 'ağır əşyalar' yəqin ki, yeni uşaq hələ doğulmadığı müddətcə uşağın qəzəbinin yönəldiyi ananın özüdür. Üç buçuk yaşlı oğlan anasının hamiləliyini bilir və onun bətnində uşağı daşıdığını şübhə altına almır. Bu zaman 'Kiçik Hansı [1] və ağır yüklənmiş arabalar qarşısında xüsusi təşvişini [2] xatırlamaq lazımdır. İkinci müşahidədə uşağın erkən yaşı, iki yarım il, diqqətəlayiqdir.

[1] 'Beş yaşlı oğlanın fobiyasının təhlili'.

[2] [Qeyd: Hamiləliyin bu simvolizmi üçün bir müddət əvvəl mənə əllidən çox yaşı olan bir xanım əlavə təsdiq verdi. Ona dəfələrlə danışılırdı ki, uşaq ikən, demək olar ki, danışa bilməyən vaxtlarında, küçədən ağır mebel daşıyan bir maşın keçəndə atasını həyəcanla pəncərəyə çəkirmiş. Yaşayış yerinə aid xatirələrini nəzərə alsaq, həmin vaxt iki üç dörddə üç yaşından kiçik olduğunu müəyyən etmək olar. Bu vaxt ona ən yaxın qardaşı doğulmuş və bu artım nəticəsində yaşayış yeri dəyişdirilmişdi. Təxminən eyni vaxtlarda yatmazdan əvvəl çox vaxt üzərinə gələn qorxulu dərəcədə böyük bir şeyə aid təşvişli hiss yaşayırdı və bu zaman 'əlləri şişirdi'.]

İndi isə Getenin uşaqlıq xatirəsinə qayıtsaq və 'Şeir və Həqiqət' əsərindəki yerinə, digər uşaqların müşahidəsindən təxmin etdiyimiz məlumatları qoysaq, əks halda kəşf etməyəcəyimiz mükəmməl bir əlaqə yaranır. Onda belə deyilir: Mən bəxti gətirmiş uşaq olmuşam; tale məni ölü doğulmama baxmayaraq, sağ saxlamışdır. Amma qardaşımı aradan qaldırmışdır, belə ki, ananın məhəbbətini onunla bölüşməyə məcbur olmamışam. Sonra düşüncə yolu, həmin erkən dövrdə vəfat etmiş başqa birinə, yəni başqa bir otaqda mehriban, sakit bir ruh kimi yaşayan nənəyə doğru davam edir.

Amma mən artıq başqa bir yerdə bildirmişəm: Əgər insan ananın şübhəsiz sevimlisi olmuşsa, ömrü boyu o fəthçi hissi, uğur inancını saxlayır ki, bu da çox vaxt həqiqətən uğuru özü ilə gətirir. Və belə bir qeyd: 'Mənim gücüm anamla olan əlaqəmdə köklənib', Gete öz həyat hekayəsinin əvvəlinə haqlı olaraq qoya bilərdi.

3 / 15

Uşaq nevrozunun tarixindən

I. Ön sözlər

Burada haqqında – yenə də yalnız fraqmentar şəkildə – məlumat verəcəyim xəstəlik hadisəsi [1], təsvirdən əvvəl vurğulanmasını tələb edən bir sıra xüsusiyyətlərlə seçilir. Bu, on səkkiz yaşında qonoreya infeksiyasından sonra xəstə olaraq yıxılan və bir neçə il sonra psixoanalitik müalicəyə başladığı zaman tamamilə asılı və mövcud olma qabiliyyətini itirmiş gənc bir kişini əhatə edir. Xəstəlikdən əvvəlki gənclik dövrünün onilliyini təxminən normal şəkildə keçirmiş və orta məktəb təhsilini çox maneə olmadan başa çatdırmışdı. Lakin onun əvvəlki illəri ağır bir nevroz pozğunluğu ilə xarakterizə olunmuşdu; bu pozğunluq dördüncü doğum günündən bir az əvvəl təşviş histeriyası (heyvan fobiyası) kimi başlamış, sonra dini məzmunlu bir məcburiyyət nevrozuna çevrilmiş və izləri onuncu yaşına qədər davam etmişdi.

[1] Bu xəstəlik tarixi, müalicənin bitməsindən qısa müddət sonra, 1914/15-ci il qışında, C. G. Yunq və Alf. Adlerin psixoanalitik nəticələrə tətbiq etmək istədikləri yenidən şərh etmələrin təzə təəssüratı altında yazılmışdır. Beləliklə, o, Psixoanaliz İllik Jurnalının VI cildində, 1914-cü ildə dərc edilmiş "Psixoanalitik hərəkatın tarixinə dair" məqaləsi ilə əlaqələndirilir və orada yer alan, əsasən şəxsi polemika olan məzmunu analitik materialın obyektiv qiymətləndirilməsi ilə tamamlayır. O, əvvəlcə jurnalın növbəti cildi üçün nəzərdə tutulmuşdu, lakin böyük müharibənin maneələri səbəbindən onun nəşri qeyri-müəyyən müddətə təxirə salındığından, mən onu yeni bir nəşriyyat tərəfindən təşkil edilən bu topluya daxil etməyə qərar verdim. Onun içində ilk dəfə ifadə edilməli olan bəzi məsələləri, mən bu vaxta qədər 1916/17-ci illərdə oxuduğum Psixoanalizə Giriş mühazirələrində nəzərdən keçirməli oldum. İlk yazının mətni heç bir əhəmiyyətli dəyişikliyə məruz qalmamışdır; əlavələr kvadrat mötərizələr ilə işarələnmişdir.

Yalnız bu uşaq nevrozu mənim məlumatlarımın mövzusu olacaq. Xəstənin birbaşa tələbinə baxmayaraq, onun xəstəliyinin, müalicəsinin və sağalmasının tam tarixini yazmağı imtina etdim, çünki bu vəzifəni texniki cəhətdən icra edilə bilməz və sosial cəhətdən qəbuledilməz hesab edirdim. Bu, onun uşaq və sonrakı qəti xəstəliyi arasındakı əlaqəni göstərmə imkanını da aradan qaldırır. Sonuncu xəstəlik haqqında yalnız onu qeyd edə bilərəm ki, xəstə uzun müddət Alman sanatoriyalarında qalmış və o vaxtlar aidiyyatı orqan tərəfindən "mani-depressiv dəlilik" halı kimi təsnif edilmişdir. Bu diaqnoz, şübhəsiz ki, xəstənin atasına aid idi; fəaliyyət və maraqlarla zəngin həyatı ağır depressiya tutmaları ilə dəfələrlə pozulmuşdu. Oğlunun özündə çoxillik müşahidə zamanı, intensivliyi və ortaya çıxma şərtləri baxımından görünən psixi vəziyyətdən kənara çıxan heç bir əhval-ruhiyyə dəyişikliyi müşahidə edə bilmədim. Mənim fikrimcə, bu hal və kliniki psixiatriya tərəfindən müxtəlif və dəyişən diaqnozlarla təsnif edilən bir çox digər hallar, öz-özünə bitmiş və qüsurla sağalmış məcburiyyət nevrozundan sonra yaranan nəticə kimi qəbul edilməlidir.

Beləliklə, mənim təsvirim, mövcud olduğu müddət ərzində deyil, bitdikdən on beş il sonra analiz edilmiş bir uşaq nevrozu haqqında olacaq. Bu vəziyyətin, digər vəziyyətlə müqayisədə üstünlükləri də, çatışmazlıqları da var. Nevrotik uşağın özündə aparılan analiz, əvvəlcədən daha etibarlı görünəcək, lakin çox məzmunlu ola bilməz; uşağa çoxlu söz və fikirlər ödünç vermək lazımdır və bəlkə də ən dərin qatların şüur üçün nüfuzedilməz olduğunu tapacaqsınız. Yetkin və mənən yetişmiş şəxsin yaddaş vasitəsilə uşaqlıq xəstəliyinin analizi bu məhdudiyyətlərdən azaddır; lakin insan, keçmişin sonrakı vaxtdan geri baxış zamanı məruz qaldığı təhrif və uyğunlaşdırmanı nəzərə almalıdır. Birinci hal bəlkə də daha inandırıcı nəticələr verir, ikinci hal isə qat-qat daha öyrədici olanıdır.

Hər halda belə iddia etmək olar ki, uşaq nevrozlarının təhlili xüsusi yüksək nəzəri maraq doğura bilər. Onlar böyüklərin nevrozlarının düzgün anlaşılmasında, uşaq yuxularının böyüklərin yuxularına görə etdiyi qədər iş görürlər. Sanki onları anlamaq daha asandır və ya elementlərlə daha az zəngindir; uşaq psixikasına empatiya qurmaq çətinliyi onları həkim üçün xüsusi çətin bir işə çevirir. Lakin onlarda sonradan əlavə olunan qatların çoxu silinmişdir, belə ki, nevrozun mahiyyəti şübhəsiz şəkildə üzə çıxır. Psixoanalizin nəticələrinə qarşı müqavimət, məlum olduğu kimi, psixoanaliz uğrunda mübarizənin indiki mərhələsində yeni bir forma alıb. Əvvəllər analiz tərəfindən iddia olunan faktların reallığını inkar etmək kifayət sayılırdı və yoxlamadan yayınmaq ən yaxşı texnika kimi görünürdü. Bu üsul indi yavaş-yavaş tükənir kimi görünür; artıq başqa bir yol tutulur: faktları etiraf etmək, lakin onlardan irəli gələn nəticələri yenidən şərh etməklə aradan qaldırmaq, beləliklə, xoşagəlməz yeniliklərdən yenidən qurtulmaq. Uşaq nevrozlarının öyrənilməsi bu səthi və ya zorakı yenidən şərh cəhdlərinin tamamilə yetərsiz olduğunu sübut edir. O, nevrozun formalaşmasında çox vaxt inkar edilən libidinal həvəs qüvvələrinin üstün rolunu göstərir və uşağın hələ heç nə bilmədiyi, ona görə də onun üçün heç nə demək olmayan uzaq mədəni məqsədlərin yoxluğunu aşkar edir.

Burada təqdim olunan təhlili diqqətə layiq edən başqa bir xüsusiyyət xəstəliyin ağırlığı və onun müalicəsinin müddəti ilə əlaqədardır. Qısa müddət ərzində uğurlu nəticəyə aparan təhlillər terapevtin özünəinamı üçün dəyərli olacaq və psixoanalizin tibbi əhəmiyyətini göstərəcək; elmi məlumatın inkişafı üçün isə onlar əksər hallarda əhəmiyyətsiz qalır. Onlardan heç nə yeni öyrənmək olmur. Onlar yalnız ona görə bu qədər tez uğurlu olub ki, artıq onların həlli üçün lazım olan hər şeyi bilirdilər. Yeni şeylər yalnız xüsusi çətinliklər təqdim edən təhlillərdən öyrənilə bilər, onların həlli üçün isə çox vaxt sərf olunur. Yalnız bu hallarda psixiki inkişafın ən dərin və ibtidai qatlara enmək və oradan sonrakı formalaşmaların problemlərinə həll yolları tapmaq mümkün olur. İnsan o zaman deyir ki, əslində, yalnız bu qədər irəli gedən təhlil bu adı haqq edir. Təbii ki, tək bir hal insanın bilmək istədiyi hər şeyi öyrətmir. Daha düzgün desək, o, hər şeyi öyrədə bilərdi, əgər insan hər şeyi qavramaq qabiliyyətində olsaydı və öz qavrayışının təcrübəsizliyi səbəbindən az şeylə kifayətlənməyə məcbur olmasaydı.

Belə məhsuldar çətinliklər burada təsvir edilən xəstəlik halında heç bir arzu qoymadı. Müalicənin ilk illəri demək olar ki, heç bir dəyişiklik əldə etmədi. Uğurlu bir konstellasiya təsadüfən belə oldu ki, bütün xarici şəraitə baxmayaraq, terapevtik təcrübənin davam etdirilməsi mümkün idi. Mən asanlıqla təsəvvür edə bilərəm ki, daha az əlverişli şəraitdə müalicə bir müddət sonra dayandırılardı. Həkimin mövqeyindən yalnız bunu deyə bilərəm ki, o, belə bir halda bir şey öyrənmək və əldə etmək istəyirsə, Şüursuzluğun özü kimi 'zamansız' davranmalıdır. O, nəhayət, qısa görüşlü terapevtik həvəsdən imtina etməyi bacardıqda bunu əldə edir. Xəstənin və onun yaxınlarının tərəfindən tələb olunan səbr, itaətkarlıq, dərrakət və etimad miqdarını bir neçə başqa halda gözləmək olmaz. Lakin təhlilçi belə deyə bilər ki, bir xəstə üzərində bu qədər uzun iş nəticəsində əldə etdiyi nəticələr, növbəti, eyni dərəcədə ağır xəstəliyin müalicə müddətini əhəmiyyətli dərəcədə qısaltmağa və beləliklə, şüursuzluğun zamansızlığını, ona ilk dəfə tabe olduqdan sonra tədricən aşmağa kömək edəcək.

Burada məşğul olduğum xəstə uzun müddət itaətkar maraqsızlıq mövqeyinin arxasında hücum olunmaz şəkildə möhkəmlənmiş vəziyyətdə qaldı. O, dinləyirdi, başa düşürdü və heç nəyi özünə yaxın buraxmırdı. Onun qüsursuz zəkası, ona qalan azsaylı həyat əlaqələrində davranışına hakim olan tələ qüvvələrindən sanki kəsilmişdi. Onu işə müstəqil qatılmağa hərəkətə gətirmək üçün uzun bir tərbiyə tələb olunurdu və bu cəhdlər nəticəsində ilk azadlaşmalar baş verdikdə, o, dərhal işi dayandırdı ki, daha çox dəyişikliklər qarşısını alsın və yaradılmış vəziyyətdə rahatlığını qorusun. Onun müstəqil mövcudluqdan çəkinməsi o qədər böyük idi ki, xəstəliyin bütün əziyyətlərini üstələyirdi. Onu aşmaq üçün tək bir yol tapıldı. Mən, şəxsimə bağlılığın ona qarşı tarazlığı qorumaq üçün kifayət qədər güclü olmasını gözləməli idim, sonra bu bir amili digərinə qarşı istifadə etdim. Vaxtında olduğunu göstərən yaxşı əlamətlərlə rəhbərlik etmədən, müalicənin müəyyən bir müddətdə, nə qədər irəliləmiş olmasından asılı olmayaraq, başa çatdırılmalı olduğunu müəyyən etdim. Bu müddətə əməl etməyə qərarlı idim; xəstə nəhayət mənim ciddiliyimə inandı. Bu müddət təyininin amansız təzyiqi altında onun müqaviməti, xəstəliyə bağlılığı zəiflədi və təhlil, ləngimələrinin həllini və simptomlarının aradan qaldırılmasını mümkün edən bütün materialı qeyri-mütənasib dərəcədə qısa müddət ərzində təqdim etdi. İşin bu son dövründən, müqavimətin müvəqqəti olaraq yoxa çıxdığı və xəstənin əks halda yalnız hipnozda əldə edilə bilən aydınlıq təəssüratı yaratdığı dövrdən, onun uşaq nevrozunu başa düşməyimə imkan verən bütün izahlar da gəlir.

Beləliklə, bu müalicənin gedişi, analitik texnikanın uzun müddətdir qiymətləndirdiyi bir qaydanı nümayiş etdirdi: təhlilin xəstə ilə qət etməli olduğu yolun uzunluğu və bu yolda idarə edilməli olan materialın bolluğu, iş zamanı qarşılaşdığımız müqavimətə qarşı nəzərə alınmır və yalnız müqavimətə zəruri olaraq mütənasib olduqda nəzərə alınır. Bu, indi düşmən ordusunun, sülh dövründə bir neçə sürətli qatar saatında keçilən və öz ordusu tərəfindən bir neçə gün əvvəl qət edilən bir ərazi parçasını keçmək üçün həftələr və aylar sərf etməsinə bənzər eyni prosesdir.

Burada təsvir edilməli olan təhlilin üçüncü xüsusiyyəti, onu açıqlamaq qərarını daha da çətinləşdirdi. Onun nəticələri ümumilikdə indiyə qədərki biliklərimizlə qaneedici şəkildə üst-üstə düşdü və ya onlara yaxşı uyğun gəldi. Lakin bəzi təfərrüatlar mənə o qədər qəribə və inanılmaz göründü ki, başqalarını onlara inandırmaqda çətinlik çəkirdim. Mən xəstəni xatirələrinə ən sərt tənqidi yanaşmağa çağırdım, lakin o, ifadələrində heç bir inandırıcılıqdan uzaq şey tapmadı və onlara sadiq qaldı. Oxucular heç olmasa ondan əmin olsunlar ki, mən yalnız gözləntilərimdən təsirlənmədən, müstəqil bir təcrübə kimi qarşıma çıxan şeyləri nəql edirəm. Beləliklə, mənə yalnız ağıllı sözü xatırlamaq qalırdı: göy ilə yer arasında məktəb bilgimizə yuxu kimi belə gəlməyən daha çox şeylər var. Özü ilə gətirdiyi inamları daha da dərindən kənarlaşdırmağı bacaran biri, şübhəsiz ki, belə şeylərdən daha çoxunu kəşf edə bilərdi.

II. Mühit və xəstəlik tarixçəsinə ümumi baxış

Mən xəstəmin tarixçəsini nə tamamilə tarixi, nə də tamamilə praktik şəkildə yaza bilmərəm, nə müalicə, nə də xəstəlik tarixçəsi verə bilmərəm, əksinə, hər iki təsvir üsulunu bir-biri ilə birləşdirməyə məcbur olacağam. Məlumdur ki, təhlildən yaranan inamı onun təqdimatında hər hansı şəkildə yerləşdirmək üçün bir yol tapılmayıb. Analiz seanslarında baş verən hadisələrin yorucu protokol qeydləri heç bir nəticə verməzdi; onların hazırlanması müalicə texnikası tərəfindən də istisna edilir. Beləliklə, belə analizlər, indiyə qədər rəddedici və inanmaz mövqe tutmuş insanlarda inam yaratmaq üçün dərc edilmir. Yalnız xəstələr üzərində öz təcrübələri ilə artıq inamlar əldə etmiş tədqiqatçılara yeni bir şey gətirmək gözlənilir.

Mən uşağın dünyasını təsvir etməklə və onun uşaqlıq tarixindən, səy göstərmədən öyrənmək mümkün olan və bir neçə il ərzində daha tam və daha şəffaf olmayan məlumatları verməklə başlayacağam.

Hələ xoşbəxt ailə həyatı sürən gənc evlənmiş valideynlər, tezliklə onların xəstəlikləri ilk kölgələri atacaq, ananın qarın xəstəlikləri və atanın evdən uzaqlaşmasına səbəb olan ilk depressiya növbələri. Xəstə, təbii ki, atanın xəstəliyini çox sonra başa düşür, ananın xəstəliyi isə ona uşaqlıq illərində artıq məlumdur. Buna görə də o, uşaqlarla nisbətən az məşğul olurdu. Bir gün, əlbəttə dörd yaşından əvvəl, ananın əlindən tutulmuş halda, evdən ona qədər müşayiət etdiyi həkimə anasının şikayətlərini eşidir və onun sözlərini yaddaşına həkk edir ki, sonra onları özünə tətbiq etsin. O, tək uşaq deyil; ondan iki yaş böyük, həyatında böyük rol oynayan, canlı, istedadlı və vaxtından əvvəl yaramaz olan bacısı var.

Xatırladığı qədər, onu bir uşaq tərbiyəçisi qayğısına qalır, xalqdan olan, təhsilsiz yaşlı bir qadın, ona qarşı yorulmaz bir hərisliklə. O, onun erkən yaşda vəfat etmiş öz oğlunun əvəzidir. Ailə bir mülkdə yaşayır, yayda isə başqa bir mülklə əvəz olunur. Böyük şəhər hər iki mülkdən uzaq deyil. Uşaqlığının bir dövrü var, valideynlər mülkləri satır və şəhərə köçürlər. Yaxın qohumlar tez-tez bu və ya digər mülkdə uzun müddət qalırlar, atanın qardaşları, ananın bacıları və onların uşaqları, ana tərəfdən olan böyük valideynlər. Yayda valideynlər bir neçə həftəlik səyahətə çıxırlar. Bir uşaqlıq xatirəsi ona göstərir ki, uşaq tərbiyəçisi ilə birlikdə, ata, ana və bacısını aparan arabaya baxır və sonra sakitcə evə qayıdır. O vaxt çox kiçik olmalı idi [1]. Növbəti yayda bacısı evdə saxlanıldı və uşaqlar üzərində nəzarət ona həvalə edilmiş bir ingilis tərbiyəçisi işə götürüldü.

[1] 2½ yaş. Demək olar ki, bütün vaxtlar sonra etibarlı şəkildə təyin edilə bilərdi.

Sonrakı illərdə ona uşaqlığı haqqında çox şey danışılmışdı [1]. Çox şeyi özü bilirdi, lakin təbii ki, zamani və ya məzmun əlaqəsi olmadan. Bu nəql edilən məlumatlardan biri, sonrakı xəstəliyi münasibətilə sayısız dəfə onun qarşısında təkrarlanmış, bizi məşğul edəcək məsələ ilə tanış edir. İlk olaraq çox yumşaq, itaətkar və daha çox sakit bir uşaq olduğu deyilir, elə ki, adətən onun qız olmalı və böyük bacısının oğlan olmalı olduğu deyilirdi. Amma bir dəfə, valideynlər yay səyahətindən qayıtdıqda, onu dəyişmiş halda tapdılar. O, narazı, həssas və həddindən artıq qəzəbli olmuşdu, hər bir fürsətdə özünü təhqir olunmuş hiss edir, sonra əsəbiləşir və vəhşi kimi qışqırırdı; elə ki, vəziyyət davam etdikcə valideynlər narahatlıqlarını bildirərək, onu gələcəkdə məktəbə göndərməyin mümkün olmayacağını deyirdilər. Bu, ingilis tərbiyəçisinin olduğu yay idi; o, ağılsız, yola getməyən və əslində spirtli içkiyə aludə olan bir şəxs kimi ortaya çıxdı. Ana, uşağın xarakter dəyişikliyi ilə bu ingilis qadınının təsiri arasında əlaqə qurmağa meylli idi və onun uşağı öz davranışı ilə qıcıqlandırdığını düşünürdü. Uzaqgörən nənə, yayı uşaqlarla birlikdə keçirmişdi, oğlanın həssaslığının ingilis xanım ilə baxıcı arasındakı mübahisələrdən qaynaqlandığını düşünürdü. İngilis qadını dadını dəfələrlə cadugər adlandırmış, onu otağı tərk etməyə məcbur etmişdi; kiçik isə sevdiyi “Nanya”nın tərəfini açıq şəkildə tutmuş və tərbiyəçiyə nifrətini bildirmişdi. Necə olursa olsun, ingilis qadını valideynlərin qayıtmasından qısa müddət sonra göndərildi, lakin uşağın dözülməz davranışında heç bir dəyişiklik baş vermədi.

[1] Belə məlumatları adətən tam etibarlı material kimi qiymətləndirmək olar. Buna görə də, xəstənin xatirələrindəki boşluqları ailənin böyüklərindən soruşaraq asanlıqla doldurmaq məntiqli görünə bilər, lakin mən belə bir üsuldan qəti şəkildə çəkinməyi məsləhət görürəm. Yaxınların sorğulara və tələblərə cavab olaraq danışdıqları şeylər, nəzərə alına biləcək bütün tənqidi şübhələrə məruzdur. Adətən bu məlumatlardan asılı olunduğuna peşmanlıq duyulur, nəticədə analizə olan etibar pozulur və onun üzərində başqa bir orqan qoyulur. Ümumiyyətlə xatırlana bilən hər şey, analiz prosesinin gedişində ortaya çıxır.

Xəstədə bu pis dövrün xatirəsi qorunub saxlanılıb. O, ilk səhnələrindən birini, bir dəfə Milad bayramında ona layiq olduğu kimi ikiqat hədiyyə verilmədiyi zaman yaratdığını deyir; çünki Milad günü eyni zamanda onun doğum günü idi. Tələbləri və həssaslığı ilə o, sevdiyi Nanyanı da əlindən gəldiyi qədər incitmədi, bəlkə də onu ən amansız şəkildə əziyyətə çəkdi. Lakin xarakter dəyişikliyinin bu fazası, onun xatirəsində, vaxt baxımından sıralaya bilmədiyi bir çox digər qəribə və xəstəlik əlamətləri ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. O, indi nəql ediləcək, eyni anda baş verməsi mümkün olmayan və məzmun etibarilə ziddiyyətli olan hər şeyi, “hələ birinci mülkdə” adlandırdığı eyni dövrə yerləşdirir. Beş yaşında olduqlarını, bu mülkü tərk etdiklərinə inanır. Beləliklə, bacısının onu əzablandırmaq üçün istifadə etdiyi bir təşvişdən əziyyət çəkdiyini danışa bilir. Bir müəyyən şəkillər kitabı var idi, orada dik duran və addımlayan bir canavar təsvir olunmuşdu. Bu şəkli gördükdə, dəli kimi qışqırmağa başlayırdı; canavarın gəlib onu yeyəcəyindən qorxurdu. Lakin bacısı həmişə elə təşkil edirdi ki, o, bu şəkli görməyə məcbur olsun və qorxusundan zövq alırdı. O, həmçinin böyük və kiçik digər heyvanlardan da qorxurdu. Bir dəfə, tutmaq üçün sarı zolaqlı, ucları sivri qanadları olan gözəl, böyük bir kəpənəyin (yəqin ki, “quyruqkəpənək” idi) arxasınca qaçırdı. Birdən həmin heyvan qarşısında onu dəhşətli təşviş bürüdü, qışqıraraq təqibi dayandırdı. Həmçinin böcəklər və tırtıllar qarşısında təşviş keçirir və onlardan iyrənirdi. Lakin o, eyni vaxtda böcəkləri işgəncə verdiyini və tırtılları kəsdiyini xatırlamağı bacardı; atlar da ona qorxulu gəlirdi. Bir at döyüldükdə, o, qışqırır və buna görə də bir dəfə sirki tərk etməli olurdu. Bəzən isə özü atları döyməyi sevirdi. Bu heyvanlara qarşı əks davranış növlərinin həqiqətən eyni vaxtda qüvvədə olub-olmadığını, yoxsa bir-birini əvəz edib-etmədiyini, sonra hansı ardıcıllıqla və nə vaxt olduğunu onun yaddaşı dəqiq müəyyən edə bilmirdi. O, həmçinin pis dövrünün xəstəlik mərhələsi ilə əvəz olunduğunu, yoxsa bu mərhələdən keçərək davam etdiyini də deyə bilmirdi. Hər halda, onun bundan sonrakı məlumatları, uşaqlıq illərində məcburiyyət nevrozu ilə çox aydın tanınan bir xəstəlik keçirdiyini qəbul etməyə əsas verirdi. O, uzun müddət çox dindar olduğunu danışdı. Yatmazdan əvvəl uzun uzun dua etməli və sonsuz sayda xaç işarəsi çəkməli idi. Axşamlar da üstünə çıxdığı bir stul ilə otaqdakı bütün müqəddəs təsvirlərin qarşısından keçərək, hər birini təbərrüklə öpməyi adət etmişdi. Bu dindar mərasimə, şeytanın vəhyi kimi ağılına gələn küfr fikirlərinin xatırlanması çox uyğun gəlmirdi – və ya bəlkə də tam uyğun gəlirdi. O, belə düşünməli idi: Tanrı – donuz və ya Tanrı – çirklənmiş şey. Alman kurortlarından birinə səyahət zamanı, küçədə at pisliyi və ya digər çirklənmədən ibarət üç təpə gördükdə, Müqəddəs Üçlüyü düşünməyə məcbur edən məcburiyyətdən əziyyət çəkirdi. O vaxtlar dilənçiləri, əlacsızları və qocaları gördükdə də özünəməxsus bir mərasimə əməl edirdi. Onun kimi olmamaq üçün səsli nəfəs buraxmalı, bəzi digər şərtlərdə isə nəfəsi güclü şəkildə içəri çəkməli idi. Təbii ki, mənə məcburiyyət nevrozuna xas bu aydın əlamətlərin təşviş əlamətlərindən və heyvanlara qarşı qəddar hərəkətlərdən bir az daha sonrakı dövrə və inkişaf mərhələsinə aid olduğunu fərz etmək məntiqli görünürdü.

Xəstənin daha yetkin illəri, depressiyanın təkrarlanan növbələrindən sonra xarakterinin xəstəlikli tərəflərini gizlədə bilməyən atası ilə çox əlverişsiz münasibətlərlə xarakterizə olunurdu. Uşaqlığın ilk illərində bu münasibət, oğlunun yaddaşının qoruduğu kimi, çox şirin idi. Ata onu çox sevirdi və onunla oynamağı xoşlayırdı. Kiçik yaşlarından atası ilə fəxr edir və yalnız onun kimi bir cənab olmaq istədiyini bildirirdi. Nanya ona bacının ananın uşağı, özünün isə atanın uşağı olduğunu demişdi və bu, onu çox məmnun etmişdi. Uşaqlıq dövrünün sonunda onunla atası arasında bir uzaqlaşma baş vermişdi. Ata şübhəsiz ki, bacını üstün tuturdu və o, buna görə çox incik idi. Sonralar ata qarşısında təşviş dominant hala gəldi.

Təxminən səkkiz yaşında xəstənin pisliklə başlayan həyat mərhələsinə aid etdiyi bütün hadisələr yox oldu. Onlar birdən-birə yox olmadı, bir neçə dəfə təkrarlandı, lakin nəhayət, xəstənin fikrincə, qadın baxıcıların yerini alan müəllimlərin və tərbiyəçilərin təsirinə məğlub oldular. Beləliklə, təhlilin həllinə həvalə edilən tapmacaların ən qısa xülasəsi budur: Oğlanın xarakterindəki ani dəyişiklik haradan gəlirdi, onun fobiyası və sapqınlıqları nə demək idi, o, məcburi dindarlığa necə gəlib çıxmışdı və bütün bu fenomenlər bir-biri ilə necə əlaqəlidir? Terapevtik işimizin sonradan baş verən nevroz xəstəliyinə aid olduğunu və həmin erkən problemlər haqqında məlumatların yalnız təhlilin müəyyən müddət ərzində indiki zamandan uzaqlaşaraq bizi uşaqlıq dövrünə aparan dolambaclı yola məcbur etməsi ilə əldə edilə biləcəyini bir daha xatırladıram.

III. Başdan çıxarma və onun dərhal sonrakı nəticələri

Təbii ki, növbəti fərziyyə ingilis tərbiyəçisinə yönəldi, çünki oğlanın dəyişikliyi onun iştirakı dövründə baş vermişdi. Ona aid olan, özlüyündə başa düşülməyən iki örtük xatirəsi qorunub saxlanmışdı. Bir dəfə, irəli gedərkən, arxadan gələnlərə belə demişdi: "Qulaq asın, quyruğuma baxın!" Digər dəfə isə, bir səyahət zamanı, bacı-qardaşların böyük məmnuniyyəti ilə onun şapkası uçub getmişdi. Bu, kastrasiya kompleksinə işarə edir və onun oğlana yönəltdiyi bir təhdidin onun qeyri-adi davranışının yaranmasına çox töhfə verdiyi haqqında bir quruluşu təxmin etməyə imkan verirdi. Belə quruluşları təhlil olunan şəxslərə bildirmək tamamilə təhlükəsizdir; əgər onlar səhvdirsə, təhlilə heç vaxt zərər vermirlər və insan yalnız həqiqətə hər hansı bir yaxınlaşma əldə etmək ümidi olduqda onları dilə gətirir. Bu fərziyyənin növbəti təsiri kimi, şərhi tam uğurla aparılmayan, lakin həmişə eyni məzmun ətrafında fırlanırmış kimi görünən yuxular ortaya çıxdı. Onların başa düşülə bilən hissəsində, oğlanın bacısına və ya tərbiyəçisinə qarşı aqressiv hərəkətləri və buna görə edilən sərt qınama və cəzalar nəzərdə tutulurdu. Sanki o, hamamdan sonra bacısını soyundurmaq, onun paltarlarını və ya örtüklərini cırmaq və bənzər şeylər etmək istəmişdi. Lakin şərhdən etibarlı bir məzmun əldə etmək mümkün olmadı və bu yuxularda eyni materialın daim dəyişən şəkildə emal olunduğu təəssüratı yarandıqda, bu iddia olunan xatirələrin qavranılması təmin edilmiş oldu. Bu, yalnız yuxu görənin uşaqlığı haqqında, ehtimal ki, pubertat dövründə yaratdığı və indi çox çətin tanınan formada yenidən üzə çıxan fantaziya ola bilərdi.

Xəstə bacısının onu, "hələ çox kiçik ikən, ilk mülkdə", cinsi təxribatlara sövq etdiyi faktını qəfildən xatırladıqda, onların mənası dərhal aydınlaşdı. Əvvəlcə uşaqların tez-tez birgə istifadə etdikləri tualetdə bacısının "Gəlin popomuzu göstərək" təklifini irəli sürdüyü və sözlərinin arxasından əməlin də gəldiyi xatirəsi ortaya çıxdı. Daha sonra başdan çıxarmanın əsas hissəsi zaman və yerin bütün detalları ilə birlikdə ortaya çıxdı. Bu, yazda, atanın olmadığı bir vaxtda baş vermişdi; uşaqlar qonşu otaqda anası işləyərkən, bir otaqda yerdə oyun oynayırdılar. Bacısı onun cinsiyyət orqanına toxunmuş, onunla oynayıb, Nanja haqqında izahat kimi başa düşülməyən şeylər demişdi. Nanja bütün insanlarla eyni şeyi edirmiş, məsələn, bağbanla, onu başı üstə qaldırır və sonra onun cinsiyyət orqanlarına toxunurmuş.

Beləliklə, əvvəlcədən təxmin edilən fantaziyaların mənası aydınlaşmış oldu. Onlar, xəstənin kişi özünəhörmətinə sonradan xoşagəlməz görünsə də, sonradan baş verən hadisənin xatirəsini silməli idilər və tarixi həqiqətin yerinə bir istək əksinə qoyaraq bu məqsədə nail oldular. Bu fantaziyalara görə, o, bacısına qarşı passiv rol oynamamışdı, əksinə, aqressiv olmuş, bacısını soyunmuş görmək istəmiş, geri qaytarılmış və cəzalandırılmış və buna görə də ailə ənənəsinin çox danışdığı qəzəbə düşmüşdü. Tərbiyəçini də bu uydurma hekayəyə qarışdırmaq məqsədəuyğun idi, çünki anası və nənəsi onun qəzəb növbələrinin əsas günahını artıq ona yükləyirdilər. Bu fantaziyalar, sonradan böyük və qürurlu bir millətin öz başlanğıcındakı kiçikliyini və bədbəxtliyini ört-basdır etmək üçün istifadə etdiyi əfsanə yaranma prosesinə tamamilə uyğun gəlirdi.

Həqiqətdə isə müəllimənin başdançıxarmada və onun nəticələrində yalnız çox uzaq bir payı ola bilərdi. Bacı ilə olan səhnələr, ingilis qadınının yox olan valideynlərin əvəzinə girdiyi ilin yazında baş vermişdi. Oğlanın müəlliməyə qarşı düşmənçiliyi daha çox başqa bir yolla yaranmışdı. Nannyi təhqir edərək və onu cadugər kimi böhtan ataraq, bacının Nanny haqqında ilk dəfə o qədər dəhşətli şeyləri danışdığı izlərdən gedirdi və ona bacıya qarşı başdançıxarma nəticəsində inkişaf etmiş nifrəti, öz üzərində açıqlamağa imkan verirdi.

Bacı tərəfindən başdançıxarma isə şübhəsiz ki, fantaziya deyildi. Onun inandırıcılığı, sonrakı yetkin illərdən heç vaxt unudulmayan bir məlumatla artırıldı. Bir on ildən çox böyük olan əmi oğlu, bacı haqqında söhbət zamanı ona, bacının nə qədər dəcəl şəhvətli bir məxluq olduğunu çox yaxşı xatırladığını söyləmişdi. Dörd və ya beş yaşında bir uşaq olaraq, bir dəfə onun dizinə oturmuş və cinsiyyət orqanına toxunmaq üçün şalvarını açmışdı.

İndi xəstəmin uşaq hekayəsini kəsmək istəyirəm ki, bu bacı, onun inkişafı, sonrakı taleyi və ona təsiri haqqında danışım. O, ondan iki yaş böyük idi və həmişə ondan irəlidə gedirdi. Uşaq vaxtı oğlan kimi yaramaz olsa da, sonra parlaq intellektual inkişaf yolu seçdi, kəskin realist ağılı ilə seçildi, təhsilində təbiət elmlərinə üstünlük verdi, lakin atasının yüksək qiymətləndirdiyi şeirlər də yazdı. Onun çoxsaylı ilk namizədlərinə ruhən çox üstün idi və onlarla alay etməyə adət etmişdi. Lakin iyirminci illərin əvvəllərində əsəbiləşməyə başladı, kifayət qədər gözəl olmadığını şikayət etdi və bütün ünsiyyətdən geri çəkildi. Dost olan yaşlı bir xanımla səyahətə göndərildikdə, evə qayıtdıqdan sonra, yoldaşı tərəfindən pis rəftar olunduğuna dair inanılmaz şeylər danışdı, lakin açıq şəkildə iddia olunan işgəncə verənə bağlı qaldı. Qısa müddət sonra edilən ikinci səyahətdə özünü zəhərlədi və evdən uzaqda öldü. Ehtimal ki, onun xəstəliyi şizofreniyanın başlanğıcına uyğun gəlirdi. O, ailədəki əhəmiyyətli nevro-patik irsiyyət üçün şahidlərdən biri idi, lakin heç də yeganə deyildi. Bir əmi, ata qardaşı, uzun illər təkbaşına həyat sürdükdən sonra ağır məcburiyyət nevrozuna işarə edən əlamətlərlə öldü; bir çox yan qohumlar yüngül sinir pozğunluqlarından əziyyət çəkirdi və çəkməkdədir.

Xəstəmiz üçün bacı uşaqlıqda – başdançıxarmadan əvvəl – valideynlərin nəzərində mövqe üçün narahat edən bir rəqib idi və onun amansızca göstərilən üstünlüyünü çox ağır hiss edirdi. O, ona xüsusilə atasının onun intellektual qabiliyyətlərinə və nailiyyətlərinə göstərdiyi hörməti qısqanırdı, halbuki o, məcburiyyət nevrozundan bəri intellektual olaraq ləngimişdi və aşağı qiymətləndirmə ilə kifayətlənməli idi. On dörd yaşından etibarən qardaş-qardaş münasibətləri yaxşılaşmağa başladı; oxşar intellektual meyillər və valideynlərə qarşı ortaq müxalifət onları o qədər yaxınlaşdırdı ki, ən yaxşı dostlar kimi ünsiyyət qurdular. Pubert dövründəki fırtınalı cinsi həyəcanında, onunla yaxın fiziki əlaqə axtarmağa cəsarət etdi. O, onu qətiyyətlə və bacarıqla rədd etdikdən sonra, dərhal evdə xidmət edən və bacı ilə eyni adı daşıyan kiçik bir kənd qızına yönəldi. Beləliklə, heteroseksual obyekt seçimi üçün həlledici bir addım atmışdı, çünki sonradan çox vaxt məcburiyyətin açıq əlamətləri ilə aşiq olduğu bütün qızlar da təhsili və zəkası özündən çox geri qalan xidmətçi şəxslər idi. Bütün bu sevgi obyektləri ona verilməyən bacısı üçün əvəzedici şəxslər idisə, bir vaxtlar onu o qədər sıxan bacısının intellektual üstünlüyünü ləğv etmək, onu aşağılamaq meylinin onun obyekt seçimini müəyyən etməkdə həlledici rol oynadığını inkar etmək olmaz.

Fərdin hakimiyyət iradəsindən, iddia etmə təməsülündən qaynaqlanan bu cür motivlər Alf. Adler hər şeyi, o cümlədən insanın cinsi davranışını da özünə tabe etmişdir. Belə hakimiyyət və imtiyaz motivlərinin qüvvətini heç vaxt inkar etmədən, onların onlara aid edilən dominant və eksklüziv rolu oynaya biləcəklərinə heç vaxt inanmamışam. Xəstəmin analizini sona qədər aparmasaydım, Adlerin mənəviyyatına uyğun olaraq qabaqcadan mövcud olan qənaətimi düzəltmək üçün bu halın müşahidəsini səbəb kimi götürməli idim. Gözlənilmədən, analizinin sonu yenidən ondan aydın oldu ki, bu hakimiyyət motivləri (bizim halda aşağılama meyli) obyekt seçimini yalnız töhfə və rasionalizasiya mənasında müəyyən etmişdilər, əsl, daha dərin müəyyənləşdirmə isə mənə köhnə qənaətlərimə sadiq qalmağa imkan verdi [1].

[1] Aşağıda S. 207-yə bax.

Bacısının ölüm xəbəri gəldikdə, xəstə danışdı, ağrının ən kiçik bir işarəsini belə hiss etmədi. O, kədər əlamətləri göstərməyə məcbur oldu və indi var-dövlətin tək varisi olduğunu soyuqqanlılıqla sevinə bildi. Bu hadisə baş verəndə, o, artıq bir neçə ildir ki, son xəstəliyi ilə məşğul idi. Amma etiraf edirəm ki, bu bir məlumat məni bir müddət ərzində halın diaqnostik qiymətləndirilməsində qərarlaşmamış vəziyyətə saldı. Onun ailəsinin ən sevimli üzvünün itirilməsi üzündən ağrının, ona qarşı davam edən qısqanclıq və şüursuzlaşmış qohumlar arası sevginin qarışması nəticəsində ifadənin ləngiməsinə məruz qalacağı güman edilə bilərdi, amma baş verməyən ağrı ifadəsinin əvəzini tərk etmək iqtidarında deyildim. Belə bir əvəz nəhayət, ona başa düşülməyən qalmış başqa bir hissi ifadədə tapıldı. Bacısının ölümündən bir neçə ay sonra, o, özünün idealı olan böyük şairin məzarını orada axtardı və bu məzarın üstündə isti gözyaşları tökdü. Bu, onu da təəccübləndirən bir reaksiya idi, çünki o, hörmətli şairin ölümündən sonra iki nəslin çoxundan artıq keçdiyini bilirdi. O, bunu yalnız atasının vəfat etmiş bacısının şeirlərini böyük şairin şeirləri ilə müqayisə etməyə adət etdiyini xatırladıqda başa düşdü. Şairə yönəldilmiş kimi görünən bu hörmətə düzgün baxışa dair başqa bir işarəni o, hekayəsindəki bir səhv ilə mənə vermişdi, mən də bu məqamda onu önə çıxara bildim. O, əvvəllər dəfələrlə bacısının özünü güllələdiyini bildirmişdi, sonra isə düzəliş edərək onun zəhər içdiyini bildirməli oldu. Amma şair tapança duelində güllələnmişdi.

İndi qardaşın hekayəsinə qayıdıram, lakin bunu buradan bir qədər praktik şəkildə təqdim etməliyəm. Bacısının başdan çıxarma hərəkətlərinə başladığı dövrdə oğlanın yaşı 3¼ il olaraq ortaya çıxdı. Deyildiyi kimi, bu, valideynlərinin qayıtdıqda onu bu qədər köklü dəyişmiş tapdıqları ilin payızında baş verən eyni ilin yazında oldu. Bu dəyişikliyi, bu arada baş verən cinsi fəaliyyətinin oyadılması ilə əlaqələndirmək çox məntiqli görünür.

Oğlan böyük bacısının cazibələrinə necə reaksiya verdi? Cavab belədir: rədd etməklə, lakin rədd etmə şəxsə, məsələyə deyil, aid idi. Qardaşı ona cinsi obyekt kimi uyğun gəlmirdi, ehtimal ki, çünki onun qardaşı ilə münasibəti artıq valideynlərin sevgisi uğrunda düşmənçilik məqsədli rəqabətlə müəyyən edilmişdi. O, qardaşından qaçırdı və onun təklifləri də tezliklə sona çatdı. Amma o, qardaşının yerinə daha çox sevdiyi bir şəxsi qazanmağa çalışdı və Nanjanı nümunə göstərən qardaşının özünün etdiyi açıqlamalar onun seçimini bu şəxsə yönəltdi. Beləliklə, o, Nanjanın qarşısında cinsiyyət orqanı ilə oynamağa başladı; uşaqlar onaniyanı gizlətmədikləri bir çox digər hallarda olduğu kimi, bu da başdan çıxarma cəhdi kimi qəbul edilməlidir. Nanja onu məyus etdi, ciddi üz ifadəsi ilə bunun yaxşı olmadığını bildirdi. Belə işlər görən uşaqlar həmin yerdə «yara» alırlarmış.

Təhdidə bənzəyən bu açıqlamanın təsiri müxtəlif istiqamətlərdə izlənilməlidir. Onun Nanjaya bağlılığı bu səbəbdən zəiflədi. O, ona qəzəblənə bilərdi; sonradan, qəzəb növbələri başlayanda, onun həqiqətən Nanjaya qarşı kin bəslədiyi məlum oldu. Lakin onun üçün xarakterik olan odur ki, tərk etməli olduğu hər bir libido mövqeyini əvvəlcə yeni olan şeyə qarşı inadla müdafiə edirdi. Tənbəkiçi qadın səhnəyə çıxanda və Nanjaya söyüb, onu otaqdan qovanda, onun avtoritetini məhv etmək istəyəndə, o, təhlükə altında olan qadına olan sevgisini daha da artırdı və hücum edən tərbiyəçi qadına qarşı soyuq və inatçı davranırdı. Bütün bunlara baxmayaraq, o, gizlin başqa bir cinsi obyekt axtarmağa başladı. Başdan çıxarma ona passiv cinsi hədəfi, yəni cinsiyyət orqanlarına toxunulmasını təmin etdi; biz kimdən bunu əldə etmək istədiyini və onu bu seçməyə aparan yolları eşidəcəyik.

Onun ilk genital oyanmaları ilə cinsi tədqiqatlarının başladığını və tezliklə kastrasiya problemi ilə qarşılaşdığını eşitmək bizim gözləntilərimizə tam uyğundur. Bu dövrdə o, iki qızın, qardaşının və onun dostunun sidik atmasını müşahidə edə bilirdi. Onun dərin düşüncəsi bu mənzərədə vəziyyəti başa düşməsinə imkan verə bilərdi, lakin o, digər oğlan uşaqlarından bildiyimiz kimi davranırdı. O, Nanjanın təhdid etdiyi yaranın burada təsdiqləndiyi fikrini rədd etdi və bunun qızların «ön poposu» olduğunu izah etdi. Kastrasiya mövzusu bu qərarla bitmiş deyildi; eşitdiyi hər şeydən ona yeni işarələr çıxarırdı. Uşaqlara bir dəfə rəngli şəkər çubuqları paylananda, vəhşi fantaziyalara meylli olan tərbiyəçi qadın bunların kəsilmiş ilan parçaları olduğunu bildirdi. Bununla əlaqədar olaraq, o, atasının bir dəfə gəzinti yolunda ilanla qarşılaşdığını və onu çubuğu ilə parçalara ayırdığını xatırladı. O, «Reynke Tülkü» hekayəsindən qışda balıq tutmaq istəyən və quyruğunu yem kimi istifadə edən, nəticədə quyruğu buzda qırılan canavar haqqında hekayəni dinlədi. O, cinsiyyət orqanlarının bütövlüyündən asılı olaraq atlara verilən müxtəlif adları öyrəndi. Beləliklə, o, kastrasiya fikri ilə məşğul idi, lakin hələ buna inanmırdı və bundan təşviş keçirmirdi. Bu dövrdə ona məlum olan nağıllardan digər cinsi problemlər yarandı. «Qırmızı Papaq» və «Yeddi Oğlaq» nağıllarında uşaqlar canavarın bədənindən çıxarılmışdı. Beləliklə, canavar dişi bir varlıq idimi, yoxsa kişilər də bətnində uşaq daşıya bilərdimi? Bu sual hələ həmin vaxt həll edilməmişdi. Qeyd edək ki, bu tədqiqat apardığı dövrdə o, canavar qarşısında hələ təşviş tanımırdı.

Xəstənin verdiyi məlumatlardan biri valideynlərin yoxluğu dövründə baş verən və uzaq keçmişdəki başdan çıxarılmaya bağlı olan xarakter dəyişikliyinə yol açan başa düşməyimizə kömək edəcək. O, Nanjanın rədd etməsi və hədələməsindən sonra mastürbasiyası çox qısa müddət ərzində dayandırdığını danışır. Beləliklə, genital zonanın rəhbərliyi altında başlayan cinsi həyat xarici bir ləngiməyə məğlub olmuş və onun təsiri ilə daha əvvəlki pregenital təşkilatlanma mərhələsinə geri qaytarılmışdı. Mastürbasiyanın bastırılması nəticəsində uşağın cinsi həyatı sadist-anal xarakter almışdı. O, həssas, əziyyət verən biri olmuş və belə bir şəkildə heyvanlardan və insanlardan doyum tapırdı. Onun əsas obyekti sevdiyi Nanja idi; onu gözyaşlarına boğana qədər əziyyət verməyi bacarırdı. Beləliklə, o, yaşadığı rədd etməyə görə ondan qisas alır və eyni zamanda geri qayıdış mərhələsinə uyğun formada cinsi istəklərini təmin edirdi. Kiçik heyvanlara qarşı qəddarlıq etməyə başladı: qanadlarını qoparmaq üçün milçəkləri tuturdur, böcəkləri əzir; xəyalında isə atlar kimi böyük heyvanları döyməyi sevirdi. Bunlar tamamilə aktiv, sadist fəaliyyətlər idi; bu dövrün anal təhrikləri haqqında daha sonra başqa bir kontekstdə söhbət gedəcək.

Xəstənin xatirələrində tamamilə fərqli təbiətdə olan eyni vaxtdakı xəyalların da ortaya çıxması çox qiymətlidir; bu xəyallar oğlanların döyülməsi və şillələnməsi, xüsusilə penisə şillə vurulması məzmununda idi; və bu anonim obyektlərin kimin döyülmə hədəfi kimi xidmət etdiyi, veliahdın dar bir yerə həbs edilib döyülməsini təsvir edən digər xəyallardan asanlıqla təxmin edilə bilər. Vəliəhd aydın şəkildə özü idi; beləliklə, sadizm xəyalda öz şəxsinə yönəlmiş və mazoşizmə çevrilmişdi. Cinsiyyət orqanının özü cəzanı qəbul etməsi haqqında detallar, bu çevrilmədə artıq mastürbasiyaya istinad edən günahkarlıq hissinin iştirak etdiyi nəticəsinə gəlməyə imkan verir.

Analizdə bu passiv təkanların aktiv-sadist təkanlarla eyni vaxtda və ya onlardan çox qısa müddət sonra baş verdiyinə dair heç bir şübhə qalmadı [1]. Bu, xəstənin qeyri-adi dərəcədə aydın, intensiv və davamlı ambivalentliyinə uyğundur; bu ambivalentlik burada ilk dəfə əks qismi həvəs cütlərinin bərabər inkişafı ilə özünü göstərmişdi. Bu davranış, eləcə də yaradılan libido mövqelərinin heç birinin sonrakı bir mövqe tərəfindən tamamilə ləğv edilməməsi xüsusiyyəti, onun üçün gələcəkdə də eyni dərəcədə xarakterik olaraq qaldı. Əksinə, bu mövqelər digərləri ilə yanaşı mövcud olaraq qaldı və ona sabit xarakter qazanmaqla uzlaşmayan daimi bir tərəddüd imkanı verdi.

[1] Passiv təkanlarla passiv cinsi məqsədi olan təkanları nəzərdə tuturam, lakin burada həvəsin dəyişməsini deyil, yalnız məqsədin dəyişməsini nəzərdə tuturam.

Uşağın mazoxist təkanları, inkişafının növbəti mərhələsinin analizi ilə təsdiqlənə biləcəyi üçün qeydini sonraya saxladığım başqa bir nöqtəyə keçid verir. Nanjanın rədd etməsindən sonra onun libidinal gözləntisini ondan ayırdığını və başqa bir şəxsi cinsi obyekt kimi nəzərdə tutduğunu artıq qeyd etmişdim. Bu şəxs o vaxt yoxluqda olan atası idi. Bu seçimi mütləq müxtəlif amillərin, o cümlədən ilan parçalanması xatirəsi kimi təsadüfi amillərin təsadüfən üst-üstə düşməsi ilə etmişdi; lakin əsasən, kiçik uşağın narsisizminə uyğun olaraq identifikasiya yolu ilə həyata keçirilən ilk və ən ilkin obyekt seçimini yenidən təkrarlayırdı. Atasının onun heyran olduğu nümunə olduğunu, kim olmaq istədiyi soruşulduqda isə adətən 'ata kimi bir cənab' cavabını verdiyini artıq eşitmişdik. Bu, onun aktiv axınının identifikasiya obyekti idi, indi isə sadist-anal mərhələdə passiv axınının cinsiyyət obyektinə çevrildi. Onun bacısının cazibəsi onu passiv rolə məcbur etmiş və ona passiv cinsi məqsəd vermiş kimi görünür. Bu təcrübənin davam edən təsiri altında o, artıq bacıdan Nanja vasitəsilə ataya, qadına qarşı passiv münasibətdən kişiyə qarşı münasibətə qədər olan yolu təsvir edir və beləliklə, özünün əvvəlki spontan inkişaf mərhələsi ilə əlaqəni tapmış olurdu. Ata artıq yenidən onun obyekti idi; identifikasiya, daha yüksək inkişafa uyğun olaraq, obyekt seçimi ilə əvəz olunmuşdu; aktiv münasibətin passiv münasibətə çevrilməsi, bu müddət ərzində baş vermiş azdırmanın nəticəsi və əlaməti idi. Sadistik mərhələdə güclü ataya qarşı aktiv mövqe tutmaq, əlbəttə ki, o qədər də asan həyata keçirilə bilməzdi. Ata gecə yazda və ya payızda geri qayıtdıqda, onun qəzəb növbələri və hirs səhnələri yeni bir məqsəd qazandı. Onlar Nanjaya qarşı aktiv-sadist məqsədlərə xidmət etmişdilər; ataya qarşı isə mazoxist niyyətlər güdürdülər. O, atasından cəza və döyülməni öz pisliyini nümayiş etdirərək məcburi şəkildə əldə etmək, beləliklə, onun yanında istədiyi mazoxistik seksual doyumunu təmin etmək istəyirdi. Onun qışqırma növbələri əslində başdan çıxarma cəhdləri idi. Sadizm motivlərinə uyğun olaraq, o, belə bir cəzalandırma zamanı günahkarlıq hissinin təminini də tapmış olardı. Onu belə bir pislik səhnəsi zamanı atası ona yaxınlaşan kimi qışqırığını daha da gücləndirdiyinə dair bir xatirə saxlayıb. Atası ona vurmur, əksinə, körpənin döşəkləri ilə onun qarşısında top oynamaqla onu sakitləşdirməyə çalışır.

Bilmirəm ki, valideynlər və tərbiyəçilər uşağın izahedilməz pisliyi qarşısında bu tipik əlaqəni xatırlamaq üçün neçə dəfə səbəb tapıblar. Bu qədər nəzarətsiz davranan uşaq etiraf edir və cəza almağa çalışır. O, cəzalandırma yolu ilə eyni zamanda günahkarlıq şüurunu sakitləşdirməyi və mazoxist cinsi istəklərini ödəməyi axtarır.

Xəstəliyimizin bundan sonra aydınlaşmasını, bütün təşviş əlamətlərinin yalnız müəyyən bir hadisədən sonra xarakter dəyişikliyi əlamətlərinə əlavə olunduğuna dair çox qətiyyətli xatırlamamıza borcluyuq. Əvvəllər heç bir təşviş yox idi və hadisədən dərhal sonra təşviş əzabverici şəkildə özünü büruzə verdi. Bu dəyişikliyin vaxtını dəqiq müəyyən etmək olar, o, dördüncü ad günündən bir az əvvəl baş vermişdi. Uşaqlıq dövrü, ki, onunla məşğul olmaq istəyirdik, bu əsas nöqtəyə görə iki mərhələyə bölünür: birincisi, 3¼ yaşından dörd yaşına qədər olan, başdan çıxarma ilə əlaqədar pislik və sapqınlıq mərhələsidir; ikincisi isə daha uzun davam edən və nevroz əlamətlərinin üstünlük təşkil etdiyi mərhələdir. Lakin bu boşanmaya imkan verən hadisə xarici bir travma deyil, əksinə, onun təşvişlə oyandığı bir yuxu idi.

IV. Yuxu və ilkin səhnə

Bu yuxunu nağıl motivlərinin bolluğuna görə artıq başqa bir yerdə dərc etmişəm [1] və əvvəlcə orada verilmiş məlumatları təkrarlayacağam:

[1] ›Yuxularda nağıl motivləri‹ (1913 d).

»Mən yuxuda gördüm ki, gecədir və mən öz yatağımda uzanmışam, (mənim yatağımın ayaq tərəfi pəncərəyə doğru baxırdı, pəncərənin qarşısında isə bir sıra qoca qoz ağacları var idi. Bilirəm, mən yuxu gördüyüm zaman qış idi və gecə vaxtı idi. Birdən-birə pəncərə öz-özünə açılır və mən böyük dəhşətlə görürəm ki, pəncərənin qarşısındakı böyük qoz ağacının üzərində bir neçə ağ canavar oturub. Onlar altı və ya yeddi dənə idilər. Canavarlar tam ağ idi və tülkülərə və ya çoban itlərinə daha çox bənzəyirdilər, çünki tülkülər kimi böyük quyruqları var idi və qulaqları, itlər bir şeyə diqqət yetirdikdə olduğu kimi, dik durmuşdu. Canavarlar tərəfindən yeyiləcəyimə dair açıq-aşkar böyük təşviş içində, qışqıraraq oyandım. Baxıcım mənim yanıma gəlib başıma nə gəldiyini yoxlamaq üçün tələsdi. Pəncərənin açılıb canavarların ağacın üzərində oturduğunu təsvir edən obraz mənə o qədər təbii və aydın göründüyündən, bunun yalnız yuxu olduğuna əmin olmaq üçün bir müddət vaxt lazım oldu. Nəhayət sakitləşdim, təhlükədən qurtulmuş kimi hiss etdim və yenidən yuxuya getdim. Yuxudakı yeganə hərəkət pəncərənin açılması idi, çünki canavarlar ağacın budaqlarında, gövdənin sağında və solunda hərəkətsiz, sakit şəkildə oturub mənə baxırdılar. Elə görünürdü ki, bütün diqqətlərini mənə yönəltmişlər. – İnanıram ki, bu mənim ilk təşviş yuxum idi. O vaxt üç, dörd, ən çoxu beş yaşında idim. On bir və ya on iki yaşıma qədər yuxuda dəhşətli bir şey görməkdən həmişə təşviş keçirirdim. O, təsvirini təsdiqləyən canavarlı ağacın çəkilmiş şəklini də təqdim edir. Yuxunun təhlili aşağıdakı materialı üzə çıxarır. O, bu yuxunu həmişə uşaqlıq illərində nağıl kitabındakı canavar şəkli qarşısında göstərdiyi misli görünməmiş təşviş xatirəsi ilə əlaqələndirib. Ona üstünlük təşkil edən böyük bacısı onu incitməyə vərdiş etmişdi, ona hər hansı bir bəhanə ilə məhz bu şəkli göstərərək, nəticədə o, dəhşətdən qışqırmağa başlayırdı. Bu şəkildə canavar ayaq üstə durmuş, bir ayağı ilə addım atır, pəncələrini uzatmış və qulaqlarını dik tutmuşdu. O, bu şəklin 'Qırmızı Papaq' nağılına illüstrasiya olduğunu düşünür. Canavarlar niyə ağdır? Bu, ona malikanənin yaxınlığında saxlanılan böyük qoyun sürülərini xatırladır. Atası vaxt-vaxt onu bu sürüləri ziyarət etmək üçün özü ilə aparırdı və o, hər dəfə çox qürurlu və xoşbəxt olurdu. Sonra – araşdırmalardan sonra məlum olur ki, bu yuxunun vaxtından bir az əvvəl ola bilər – bu qoyunlar arasında bir xəstəlik yayıldı. Atası bir Pasteur şagirdini gətirdi, o, heyvanları peyvəndlədi, lakin peyvənddən sonra onlar əvvəlkindən daha çox sayda öldülər. Canavarlar ağaca necə çıxır? Bununla bağlı ona böyükbabasının danışdığı bir hekayə gəlir yadına. Yuxudan əvvəl və ya sonra eşitdiyini xatırlamır, lakin hekayənin məzmunu qətiyyətlə birincini təsdiqləyir. Hekayə belədir: Bir tənəffülçü otağında işləyir, birdən pəncərə açılır və bir canavar içəri tullanır. Tənəffülçü ona dirəklə zərbə vurur – yox, düzəldir, quyruğundan tutub qoparır, beləliklə canavar qorxub qaçır. Bir müddət sonra tənəffülçü meşəyə gedir və birdən-birə bir canavar dəstəsinin yaxınlaşdığını görür, onlardan qorunmaq üçün bir ağaca çıxır. Canavarlar əvvəlcə çarəsiz qalırlar, lakin aralarında olan və tənəffülçüdən qisas almaq istəyən şikəst, birinin digərinin üstünə çıxması, nəhayət sonuncunun tənəffülçüyə çatması təklifini edir. Özü – güclü bir yaşlı adamdır – bu piramidanın əsasını qurmaq istəyir. Canavarlar belə edir, amma tənəzzül edən qonağı tanıyan təkərlərçi birdən həmin vaxtkı kimi qışqırır: Boz canavarı quyruğundan tutun. Quyruqsuz canavar bu xatirədən qorxur, qaçıb gedir və digərlərinin hamısı aşağı yuvarlanır. Bu hekayədə yuxuda canavarların oturduğu ağac mövzusu da yer alır. Lakin o, həmçinin kastrasiya kompleksinə şübhəsiz bir əlaqəni də ehtiva edir. Köhnə canavar təkərlərçi tərəfindən quyruğundan məhrum edilmişdir. Yuxuda canavarların tülkü quyruqları, yəqin ki, bu quyruqsuzluğun kompensasiyasıdır. Niyə altı və ya yeddi canavardır? Bu sual cavabsız görünürdü, ta ki, mən onun təşviş obrazının Qırmızı Papaq hekayəsinə aid olub-olmadığına dair şübhə irəli sürənə qədər. Bu hekayə yalnız iki illüstrasiyaya səbəb olur: Qırmızı Papaqın meşədə canavarla görüşünə və canavarın nənənin papağı ilə yataqda uzandığı səhnəyə. Deməli, obraz xatirəsinin arxasında başqa bir hekayə gizlənməlidir. O, tezliklə bunun yalnız «Canavar və yeddi oğlaq» hekayəsi ola biləcəyini aşkarladı. Burada yeddi sayı, həm də altı sayı var, çünki canavar yalnız altı oğlağı udur, yeddincisi saat qutusunda gizlənir. Bu hekayədə ağ rəng də mövcuddur, çünki canavar oğlaqlar ilk ziyarətində onun boz pəncəsindən onu tanıdıqdan sonra, çörəkçidə pəncəsini ağardır. Hər iki hekayənin əslində çox ortaq cəhətləri var. Hər ikisində udma, qarın kəsilməsi, udulmuş şəxslərin çıxarılması, onların ağır daşlarla əvəz edilməsi və nəhayət, pis canavarın ölümü mövzusu var. Oğlaqlar haqqında hekayədə də ağac mövzusu var. Canavar yeməkdən sonra bir ağacın altında uzanır və qırtıllanır. Mən bu yuxu ilə xüsusi bir səbəbdən başqa bir yerdə də məşğul olmalı və sonra onu daha ətraflı şərh edib qiymətləndirməliyəm. Bu, uşaqlıqdan xatırlanan ilk təşviş yuxusudur və onun məzmunu, qısa müddət sonra baş verən digər yuxular və yuxu görənin uşaqlığındakı bəzi hadisələrlə əlaqədar olaraq, çox xüsusi bir maraq oyadır. Burada biz yuxunun çox ortaq cəhətləri olan iki hekayəyə, «Qırmızı Papaq» və «Canavar və yeddi oğlaq» hekayələrinə olan əlaqəsi ilə məhdudlaşırıq. Bu hekayələrin təsiri uşaq yuxu görəndə düzgün bir heyvan fobiyası şəklində özünü göstərdi; bu fobiya digər oxşar hallardan yalnız təşviş heyvanının asan qavranılan bir obyekt olmaması (məsələn, at və ya it kimi), yalnız nağıllardan və şəkli kitablardan tanınması ilə fərqlənirdi. Başqa bir dəfə bu heyvan fobiyalarının hansı izahı olduğunu və onlara hansı əhəmiyyətin verildiyini izah edəcəyəm. Əvvəlcədən qeyd edirəm ki, bu izah yuxu görənin sonrakı həyat dövrlərində nevrozunun əsas xarakterinə çox uyğundur. Ata qarşısında təşviş onun xəstəliyinin ən güclü motiv olmuşdu və hər bir ata əvəzinə ambivalent münasibət onun həyatını və müalicə zamanı davranışını idarə edirdi. Əgər canavar mənim xəstəmdə yalnız ilk ata əvəzi idisə, onda sual yaranır ki, oğlaqları udan canavar və Qırmızı Papaq haqqında hekayələrin gizli məzmunu uşaqlıqdakı ata təşvişindən başqa bir şey ola bilərmi [1]. Mənim xəstəmin atası, əslində, bir çox insanın uşaqları ilə ünsiyyətdə göstərdiyi «şirin söymə» xüsusiyyətinə malik idi və «səni udaram» şəkli təhdidi, sonradan sərt olan atanın kiçik oğlu ilə oynayıb sevindiyi ilk illərdə bir neçə dəfə ifadə edilmiş ola bilər. Xəstələrimdən biri mənə danışdı ki, uşaqları böyük babalarını heç vaxt sevə bilməmişdilər, çünki o, şirin oyunlarında onları qorxudardı, deyirdi ki, onların qarnını kəsəcək.

[1] Bax: O. tərəfindən verilən. Ranqun vurğuladığı bu iki nağılın Kronos mifi ilə oxşarlığı (1912).

İndi bu məqalədə yuxunun işlənməsinə aid olan hər şeyi kənara qoyaq və onun növbəti təfsirinə qayıdaq. Qeyd etmək istəyirəm ki, bu təfsir həlli bir neçə il çəkən bir məsələ idi. Xəstə yuxunu çox erkən bildirmiş və onun arxasında uşaq nevrozunun səbəbinin gizləndiyinə dair mənim inamımı çox tez qəbul etmişdi. Müalicə prosesində yuxuya tez-tez qayıtdıq, lakin yalnız müalicənin son aylarında, xəstənin öz-özünə apardığı iş sayəsində onu tam başa düşmək mümkün oldu. O, həmişə vurğulayırdı ki, yuxunun iki anı ona ən böyük təsir göstərib: birincisi, canavarların tam sakitliyi və hərəkətsizliyi, ikincisi isə hamısının ona baxarkən göstərdikləri gərgin diqqət. Yuxunun sonlandığı davamlı reallıq hissi də ona diqqətəlayiq görünürdü.

Biz bu sonuncu məqamdan başlayacağıq. Yuxu təfsiri təcrübələrindən bilirik ki, bu reallıq hissinə müəyyən bir məna aiddir. Bu, bizə yuxunun gizli materialında xatirədə reallıq iddiası qaldıran bir şeyin olduğunu, yəni yuxunun həqiqətən baş vermiş və sadəcə xəyal edilməmiş bir hadisəyə aid olduğunu təsdiqləyir. Təbii ki, burada yalnız naməlum bir şeyin reallığından söhbət gedə bilər; inam məsələn, böyük atanın həqiqətən tənəçə və canavar haqqında hekayə danışdığını və ya ona Qırmızı Şapkalı Qız və Yeddi Oğlaq nağıllarının həqiqətən oxunduğunu, yuxudan sonra qalan reallıq hissi ilə heç vaxt əvəz edilə bilməzdi. Yuxu, reallığı nağılların qeyri-reallığına qarşı belə vurğulanan bir hadisəyə işarə edirdi.

Əgər yuxunun məzmununun arxasında belə bir naməlum, yəni yuxu zamanı artıq unudulmuş səhnənin olduğunu fərz etmək lazımsa, bu səhnə çox erkən baş vermiş olmalıdır. Yuxu görənin dediyi kimi: "Mən yuxu görəndə üç, dörd, ən çoxu beş yaşında idim." Biz əlavə edə bilərik: "və yuxu onu daha erkən bir dövrə aid olan bir şeyi xatırlatdı."

Bu səhnənin məzmununa, yuxu görənin yuxunun açıq məzmunundan vurğuladığı, diqqətlə baxma və hərəkətsizlik anları gətirib çıxarmalı idi. Təbii ki, gözləyirik ki, bu material səhnənin naməlum materialını hər hansı bir təhriflə, bəlkə də əksinə çevrilmə təhrifi ilə yenidən təqdim etsin.

Xəstə ilə aparılan ilk təhlildən əldə edilən xammaldan da axtarılan əlaqəyə daxil edilməli olan bir neçə nəticə çıxarmaq mümkün idi. Qoyunçuluqdan bəhs edildiyi yerlərdə onun cinsi araşdırmasına dair sübutlar axtarılmalı idi, çünki atası ilə etdiyi ziyarətlərdə bu maraqlarını təmin edə bilirdi, lakin eyni zamanda ölüm təşvişinə dair işarələr də olmalı idi, çünki qoyunların əksəriyyəti vəba xəstəliyindən ölmüşdü. Yuxuda ən önəmli olan, ağacdakı canavarlar, birbaşa böyük atanın hekayəsinə aparırdı; bu hekayədə kastrasiya mövzusu ilə əlaqədən başqa heç nə yuxuya ilham verən və cazibədar ola bilməzdi.

Yuxunun ilk qeyri-kamil təhlilindən biz canavarın ata əvəzi olduğunu nəticələmişdik, belə ki, bu ilk təşviş yuxusu bundan sonra həyatına hakim olacaq ata təşvişini üzə çıxarmışdı. Bu nəticənin özü isə hələ də qəti deyildi. Lakin ilkin təhlilin nəticəsi olaraq, yuxu görənin təqdim etdiyi materialdan çıxarılanları bir araya gətirdikdə, rekonstruksiya üçün təxminən aşağıdakı parçalar əlimizdədir:

Həqiqi bir hadisə – çox erkən dövrdən – Baxmaq – Hərəkətsizlik – Cinsi məsələlər – Kastrasiya – Ata – Bir dəhşət.

Bir gün xəstə yuxunun təfsirini davam etdirməyə başladı. O, yuxunun, 'birdən pəncərə öz-özünə açılır' deyilən hissəsinin, dərzi oturan pəncərə ilə və canavarın otağa girməsi ilə əlaqəsinə görə tam aydınlaşmadığını bildirdi. Bu, 'gözlər birdən açılır' mənasını daşımalıdır. Deməli, mən yatıram və birdən oyanıram, bu zaman bir şey görürəm: canavarlarla dolu ağacı. Buna qarşı etiraz yox idi, lakin bu, daha geniş istifadəyə imkan verirdi. O, oyandı və bir şey görməyə başladı. Yuxuda canavarlara aid edilən diqqətli baxış, əslində ona aid edilməlidir. Həll edici bir nöqtədə, əksinə, manifest yuxu məzmunundakı başqa bir tərsinə çevrilmə ilə özünü göstərən bir tərsinə çevrilmə baş vermişdi. Canavarların ağacda oturması, böyükbabanın hekayəsində onların aşağıda olması və ağaca çıxa bilməmələri də bir tərsinə çevrilmə idi.

Əgər yuxu görənin vurğuladığı digər an da bir tərsinə çevrilmə və ya dəyişmə ilə təhrif olunmuşdusa? Onda hərəkətsizlik (canavarlar hərəkətsiz oturur, ona baxır, lakin tərpənmirlər) əvəzinə 'şiddətli hərəkət' deyilməli idi. Deməli, o, birdən oyandı və gərgin diqqətlə baxdığı şiddətli hərəkət səhnəsini qarşısında gördü. Bir halda təhrif, subyekt və obyektin, aktivlik və passivliyin, baxılmaq əvəzinə baxmağın dəyişdirilməsindən; digər halda isə əksinə çevrilmədən: hərəkət əvəzinə sakitlikdən ibarət olardı.

Yuxunun başa düşülməsində növbəti irəliləyiş, bir dəfə birdən ortaya çıxan fikir gətirdi: Ağac Milç ağacıdır. İndi o, yuxunun Milç bayramından qısa müddət əvvəl, Milç gözləntisi ilə yuxulandığını bildi. Milç günü onun doğum günü də olduğu üçün, yuxunun və ondan qaynaqlanan dəyişikliyin vaxtı artıq dəqiqliklə müəyyən edilə bilərdi. Bu, onun dördüncü doğum günündən bir az əvvəl idi. Deməli, o, ona ikiqat hədiyyə gətirəcək günün gərgin gözləntisi ilə yuxuya getmişdi. Bilirik ki, uşaq belə şəraitdə arzularının yuxuda reallaşmasını asanlıqla öncədən yaşayır. Deməli, yuxuda artıq Milç idi, yuxunun məzmunu ona hədiyyələrini göstərirdi, ağacda ona aid hədiyyələr asılı idi. Lakin hədiyyələr əvəzinə – canavarlar ortaya çıxdı və yuxu, canavar (ehtimal ki, ata) tərəfindən yeyilməkdən təşvişə düşməsi və dadıya sığınması ilə bitdi. Yuxudan əvvəlki cinsi inkişafı haqqında məlumat, yuxudakı boşluğu doldurmağa və məmnuniyyətin təşvişə çevrilməsini izah etməyə imkan verir. Yuxu yaradan arzular arasında, o vaxt atadan gözlədiyi cinsi məmnuniyyət arzusu ən güclüsü kimi qalxmalı idi. Bu arzunun gücü, çoxdan unudulmuş bir səhnənin xatirə izini canlandırmağa nail oldu; bu səhnə ona atadan cinsi məmnuniyyətin necə göründüyünü göstərə bilərdi və nəticə, bu arzunun reallaşmasından dəhşət, vəhşət, bu arzu ilə ifadə olunan təhrikin sıxışdırılması və buna görə də atadan daha təhlükəsiz olan dadıya qaçış oldu.

Bu Milç tarixinin mənası, Milç hədiyyələrindən məmnun qalmadığı üçün ilk qəzəb tutmasını keçirdiyi iddia olunan xatirədə qorunub saxlanılmışdı. Xatirə doğru və yanlış olanı birləşdirdi, dəyişmədən haqlı ola bilməzdi, çünki valideynlərinin tez-tez təkrarlanan sözlərinə görə, onun pisliyi artıq payızda geri qayıtdıqlarında, Milçdə deyil, əvvəlcədən nəzərə çarpırdı, lakin sevgi məmnuniyyətinin çatışmazlığı, qəzəb və Milç dövrü arasındakı əlaqələrin əsas məğzi xatirədə möhkəm saxlanılmışdı.

Amma gecə vaxtı təsir edən cinsi həvəs hansı təsviri canlandıra bilərdi ki, istənən tələbə bu qədər intensiv şəkildə mane olsun? Təhlilin materialına görə bu təsvir bir şərti yerinə yetirməli idi, o, kastrasiyanın mövcudluğu haqqında inamı əsaslandırmağa uyğun olmalı idi. Kastrasiya təşvişi sonra affekt dəyişməsinin hərəkətverici qüvvəsi oldu.

Burada təhlilin gedişinə söykənməni tərk etməli olduğum yer gəlir. Qorxuram ki, bu, oxucunun inamının da məni tərk edəcəyi yer olacaq.

Həmin gecə şüursuz izlərin xaosundan aktivləşən şey, valideynlər arasında tam qeyri-adi və müşahidə üçün xüsusi əlverişli şəraitdə baş verən cinsi əlaqənin təsviri idi. Bu səhnəyə bağlı ola biləcək bütün suallara kifayət qədər cavablar almaq müalicə müddətində həmin ilk yuxunun sayısız dəyişikliklər və yenidən təqdimatlarla təkrarlanması və təhlilin arzulanan izahatları təqdim etməsi ilə tədricən mümkün oldu. Beləliklə, əvvəlcə müşahidə zamanı uşağın yaşı, təxminən 1½ il [1] ortaya çıxdı. O, vaxtı müəyyən saatda gündəlik təkrarlanan malyariyadan əziyyət çəkirdi [2]. On yaşından etibarən o, bəzən günortadan sonra başlayan və beşinci saatda zirvəyə çatan depressiya əhval-ruhiyyəsinə məruz qalırdı. Bu simptom analitik müalicə dövründə də mövcud idi. Təkrarlanan depressiya həmin dövrdəki qızdırma və ya halsızlıq tutmasını əvəz edirdi; beşinci saat ya qızdırmanın zirvəsi, ya da cinsi əlaqənin müşahidəsi vaxtı idi, əgər hər iki vaxt üst-üstə düşmürsə [3]. O, ehtimal ki, məhz bu xəstəliyə görə valideynlərinin otağında idi. Birbaşa ənənə ilə də təsdiqlənən bu xəstəlik hadisəni yay aylarına köçürməyi və beləliklə, Milad günü doğulana n + 1½ yaş yaşını qəbul etməyi bizə məsləhət görür. Beləliklə, o, valideynlərinin otağında öz beşikində yatmış və günortadan sonra, bəlkə də sonradan depressiya ilə xarakterizə olunan beşinci saatda, ehtimal ki, artan qızdırma nəticəsində oyandı. Əgər valideynlər yarımçıq soyunmuş [4] halda günorta yuxusuna çəkilmiş olsaydılar, isti bir yay günü fərzinə uyğun gəlir. Oyandıqda, üç dəfə təkrarlanan [5] a tergo cinsi əlaqənin şahidi oldu, anasının cinsiyyət orqanını və atasının cinsiyyət orqanını görə bildi və prosesi və onun mənasını başa düşdü [6]. Nəhayət, valideynlərinin əlaqəsini sonradan söhbəti gedəcək bir şəkildə pozdu.

[1] Bundan əlavə, çox daha az ehtimalla, əslində dayanıqlı olmayan, ½ yaş yaşı nəzərə alına bilər.

[2] Məcburiyyət nevrozunda bu anın sonrakı çevrilmələrinə baxın. Müalicə dövründəki yuxularda güclü küləklə (aria = hava) əvəz olunması.

[3] Bununla, xəstənin yuxusuna yalnız beş canavar çəkdiyini, baxmayaraq ki, yuxunun mətni 6 və ya 7-dən bəhs etdiyini nəzərə alın.

[4] Ağ paltarlarda, ağ canavarlar.

[5] Niyə üç dəfə? O, birdən-birə bu detallı təhlil yolu ilə aşkarladığıma dair iddia irəli sürdü. Bu doğru deyildi. Bu, tənqiddən uzaq, spontan bir fikir idi; o, öz adətinə görə bunu mənə yüklədi və bu proyeksiya vasitəsilə onu etibarlı etdi.

[6] Mənim fikrimcə, o, bunu 4 yaşında yuxu gördüyü dövrdə, müşahidə dövründə deyil, başa düşmüşdür. 1½ yaşında o, sonradan yuxu dövründə onun inkişafı, cinsi oyanması və cinsi araşdırmaları sayəsində başa düşməsinə imkan verən təəssüratları qazanmışdır.

Əslində, gənc və yalnız bir neçə ildir evli olan bir cütün isti yay günlərindən birində gündüz yuxusundan sonra şirin bir yaxınlıq qurması və bu zaman 1½ yaşında, öz beşiyində yatan uşağın mövcudluğunu nəzərə almaması, həddindən artıq təəccüblü deyil və ya həddindən artıq fantaziyanın məhsulu kimi görünmür. Əksinə, mən hesab edirəm ki, bu, tamamilə adi və gündəlik bir hadisədir və cinsi əlaqə zamanı açılan mövqe də bu hökmü dəyişə bilməz. Xüsusilə də sübut materiallarından cinsi əlaqənin hər dəfə arxa mövqedə həyata keçirildiyi aydın görünmür. Bir dəfə belə, tamaşaçıya, sevənlərin digər mövqeləri ilə çətinləşdirilən və ya qeyri-mümkün olan müşahidələr aparmaq imkanı vermək üçün kifayət idi. Beləliklə, bu səhnənin məzmunu onun inandırıcılığına qarşı arqument ola bilməz. Qeyri-mümkünlük haqqındakı şübhə üç digər məqama yönələcəkdir: birincisi, 1½ yaşında bir uşağın belə mürəkkəb bir prosesin qavranılmasını qəbul etmək və onu şüursuzluğunda bu qədər dəqiq saxlamaq qabiliyyətində olması; ikincisi, belə qəbul edilmiş təəssüratların sonradan 4 yaşında başa düşülməyə yönələn emalı; və nəhayət, belə bir səhnənin təfərrüatlarını, bu şəraitdə yaşanmış və başa düşülmüş halda, ardıcıl və inandırıcı şəkildə şüurlu etmək üçün hansısa üsulun işləməsi [1].

[1] Bu çətinliklərin birincisini, uşağın müşahidə dövründə ehtimal ki, bir yaş böyük, yəni 2½ yaşında olduğu, bu yaşda isə tamamilə danışa biləcəyi fərziyyəsi ilə asanlaşdırmaq mümkün deyil. Mənim xəstəm üçün belə bir zaman sürüşməsi onun işinin bütün əlavə şərtləri tərəfindən demək olar ki, istisna edilmişdi. Qeyd edək ki, valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsinə aid belə səhnələr analizdə heç də nadir hallarda aşkar edilmir. Lakin onların şərti məhz ən erkən uşaqlıq dövrünə düşmələridir. Uşaq nə qədər böyükdürsə, müəyyən sosial səviyyədə valideynlər uşağa belə bir müşahidə imkanı verməmək üçün bir o qədər diqqətli olurlar.

Mən bu və digər şübhələri sonradan diqqətlə nəzərdən keçirəcəyəm, oxucuya belə bir uşaq müşahidəsi fərziyyəsinə qarşı onun qədər tənqidi olduğuma əminlik verirəm və onu bu səhnənin reallığına müvəqqəti inam göstərməyə dəvət edirəm. Əvvəlcə bu 'İlkin Səhnə'nin yuxu, simptomlar və xəstənin həyat hekayəsi ilə əlaqələrinin öyrənilməsini davam etdirək. Səhnənin əsas məzmunundan və onun vizual təəssüratlarından birindən hansı təsirlərin yayıldığını ayrıca izləyəcəyik.

Sonuncu dediklərimlə valideynlərin gördüyü mövqeləri, yəni kişinin dik duruşunu və qadının heyvanabənzər əyilmiş duruşunu nəzərdə tuturam. Biz artıq eşitmişdik ki, təşviş dövründə bacısı onu nağıl kitabındakı şəkildə qorxutmağa adət edirdi; həmin şəkildə canavar dik durmuş, bir ayağı irəli atılmış, pəncələri uzadılmış və qulaqları qaldırılmış vəziyyətdə təsvir olunmuşdu. Müalicə zamanı uşaqlıq nağıl kitabını tapana qədər antikvari mağazalarında axtarmaqdan çəkinmədi və qorxu obrazını 'Canavar və Yeddi Oğlaq' hekayəsinə aid illüstrasiyada tanıdı. O, fikirləşirdi ki, bu şəkildə canavarın mövqeyi onu konstruksiya edilmiş ilkin səhnədə atasının mövqeyini xatırlada bilərdi. Bu şəkil hər halda sonrakı təşviş təsirlərinin başlanğıc nöqtəsi oldu. Yeddinci və ya səkkizinci yaşında ona sabah yeni bir müəllimin gələcəyi xəbər verildikdə, növbəti gecə həmin müəllimi, həmin şəkildəki canavarın mövqeyində gümbür-gür bərkidə-bərkidə yatağına yaxınlaşan bir aslan kimi gördü və yenidən təşvişlə oyandı. Canavar fobiyası o vaxt artıq aradan qalxmışdı, ona görə də yeni bir təşviş heyvanı seçmək azadlığına malik idi və bu gec yuxuda müəllimi ata əvəzi kimi tanıdı. Onun müəllimlərinin hər biri uşaqlıq illərində eyni ata rolunu oynayırdı və yaxşıya da, pisliyə də təsir edən ata nüfuzu ilə təchiz olunmuşdu.

Taleh ona gimnaziyada qurd fobiyasını yenidən canlandırmaq və onun əsasında dayanan münasibəti ağır ləngimələrin nəticəsi etmək üçün qəribə bir fürsət bəxş etdi. Sinifinin latın dili dərsini aparan müəllimin adı Wolf idi. O, əvvəldən bu müəllimdən qorxurdu, bir dəfə latın dilindən tərcümədə axmaq bir səhv etdiyi üçün müəllimdən ağır bir təhqir eşitdi və o vaxtdan bu müəllimə qarşı iflic edici bir təşvişdən qurtula bilmədi, bu təşviş tezliklə digər müəllimlərə də keçdi. Amma tərcümədə səhv etdiyi fürsət də əlaqəsiz deyildi. O, latın sözü olan 'filius'u tərcümə etməli idi və bunu ana dilinə uyğun söz əvəzinə fransız sözü 'fils' ilə etdi. Qurd hələ də ataydı [1].

[1] Müəllim-Wolf tərəfindən bu təhqirdən sonra o, həmkarların ümumi fikri kimi, müəllimin sakitləşdirmə məqsədilə – ondan pul gözlədiyini öyrəndi. Biz buna sonra qayıdacağıq. – Təsəvvür edə bilərəm ki, belə bir uşaqlıq hekayəsinin rasionalist baxışından əvvəl, qurd qarşısındakı bütün təşvişin əslində eyni adlı latın müəllimindən qaynaqlandığını, uşaqlığa geri proyeksiya edildiyini və nağıl illüstrasiyasına istinadən ilkin səhnənin fantaziyasını yaratdığını fərz etmək mümkün olsaydı, bu, nə qədər rahatlıq verərdi. Amma bu, müdafiə edilə bilməz; qurd fobiyasının zaman üstünlüyü və onun uşaqlıq illərinə köçürülməsi ilk məlumatda çox qəti şəkildə təsdiqlənib. Və 4 yaşındakı yuxu?

Xəstənin müalicə zamanı ortaya qoyduğu ilk «keçici simptom» [1] hələ də qurd fobiyasına və «Yeddi oğlaq» nağılına aid idi. İlk görüşlərin keçirildiyi otaqda xəstənin qarşısında böyük bir divar saatı var idi, xəstə isə mənə arxa çevirərək divanda uzanmışdı. Mənə diqqət çəkən məqam, onun vaxtaşırı üzünü mənə çevirməsi, çox mehriban, sanki sakitləşdirici baxışla mənə baxması və sonra baxışını mənədən saatına yönəltməsi idi. O vaxtlar mən düşünürdüm ki, o, dərsin bitməsinə olan həsrətini belə bir işarə ilə göstərir. Çox uzun müddət sonra xəstə mənə bu jestləri xatırlatdı və onların izahını verdi, «Yeddi oğlaq» nağılında ən kiçik oğlağın divar saatının qutusunda gizləndiyini, altı bacı-qardaşın isə qurd tərəfindən yedildiyini xatırladaraq. Deməli, o, o vaxt belə demək istəyirdi: Mənimlə yaxşı ol. Səndən qorxmalıyam? Məni yeyəcəksən? Səndən gizlənmək üçün ən kiçik oğlaq kimi divar saatının qutusuna sığınmalıyam?

[1] Ferentsi (1912).

Onun qorxduğu qurd şübhəsiz ki, ata idi, amma qurd təşvişi dik duruş vəziyyəti şərti ilə bağlı idi. Xatirələri çox qətiyyətlə iddia edirdi ki, dörd ayağı üstündə gəzən və ya «Qırmızı papaq» nağılında olduğu kimi yataqda uzanan qurd təsvirləri onu qorxutmamışdı. Bizim ilkin səhnə konstriuksiyamıza görə qadının tutduğu vəziyyət də az olmayan əhəmiyyət daşıyırdı; lakin bu əhəmiyyət yalnız cinsi sahə ilə məhdudlaşdı. Yetkinlikdən sonra onun əhval-ruhiyyə həyatındakı ən diqqətəlayiq hadisə, sirli ardıcıllıqla ortaya çıxan və sonra yox olan məcburi şəhvani aşiq olma tutmaları idi; bu növbələr onun digər hallarda ləngimə olduğu vaxtlarda belə nəhəng enerji azad edir və onun nəzarətindən tamamilə çıxırdı. Bu məcburi sevdalara xas olan xüsusi dəyərli əlaqəyə görə onların tam qiymətləndirilməsini hələ təxirə salmalıyam, lakin burada qeyd edə bilərəm ki, onlar müəyyən, onun şüuruna gizli olan və yalnız müalicə zamanı aşkarlanan bir şərtə bağlı idi. Qadın, ilkin səhnədə anaya aid etdiyimiz mövqeyi tutmuş olmalı idi. Böyük, nəzərəçarpan budları pubertadan etibarən qadının ən güclü cazibəsi kimi qəbul edirdi; arxa tərəfdən baş verən cinsi əlaqədən başqa heç bir cinsi əlaqə ona demək olar ki, həzz verirdi. Tənqidi mülahizə haqlıdır, çünki belə bir cinsi üstünlüyün arxa bədən hissələrinə verilməsi məcburiyyət nevrozuna meylli şəxslərin ümumi xarakteridir və uşaqlıq dövründəki xüsusi bir təəssüratdan gəlməsinə əsas vermir. Bu, anal-erotik qabiliyyətin quruluşuna və bu konstitusiyanı xarakterizə edən arxaik cizgilərə aiddir. Arxa tərəfdən cütləşməni – more ferarum – filogenetik olaraq daha qədim forma kimi qəbul etmək olar. Şüursuz sevgi şərti üçün materialı əlavə etdikdən sonra, sonrakı müzakirədə bu nöqtəyə də qayıdacağıq.

İndi yuxu ilə ilkin səhnə arasındakı əlaqələrin müzakirəsinə davam edək. İndiyə qədərki gözləntilərimizə əsasən, yuxu, Milad bayramında arzularının yerinə yetirilməsinə sevən uşağa, atası tərəfindən cinsi doyumun təsvirini, atasının öz doyumundan gözlədiyi kimi, həmin ilkin səhnədə gördüyü kimi nümunə kimi təqdim etməli idi. Bu təsvir əvəzinə, babasının bir müddət əvvəl danışdığı hekayənin materialı ortaya çıxır: ağac, canavarlar, iddia edilən canavarların tüklü quyruqlarında ifrat kompensasiya formasında quyruqsuzluq. Burada bizə ilkin hekayənin məzmunundan canavar hekayəsinin məzmununa keçid edən bir əlaqə, bir assosiasiya körpüsü çatışmır. Bu əlaqə yenidən yalnız mövqe və yalnız bu mövqe tərəfindən təmin edilir. Babasının hekayəsində quyruqsuz canavar digərlərini özünə minməyə dəvət edir. Bu detal ilkin səhnənin təsvirinə olan xatirəni oyatdı, bu yolla ilkin səhnənin materialı canavar hekayəsinin materialı ilə əvəz oluna bildi, eyni zamanda valideynlərin ikiliyi arzu olunan şəkildə canavarların çoxluğu ilə əvəz olundu. Canavar hekayəsinin materialı Yeddi Oğlaq hekayəsinin məzmununa uyğunlaşaraq, ondan yeddi sayını götürdüyü üçün yuxunun məzmunu növbəti dəyişikliyə uğradı [1].

[1] Yuxuda 6 və ya 7 deyilir. 6 yeyilmiş uşaqların sayıdır, yeddincisi saat qutusunda xilas olur. Yuxu təfsirinin qəti qanunudur ki, hər bir detal öz izahını tapmalıdır.

Material dəyişikliyi: ilkin səhnə – canavar hekayəsi – Yeddi Oğlaq hekayəsi – yuxu qurulması zamanı düşüncənin irəliləyişinin əksidir: atası tərəfindən cinsi doyum arzusundan – kastrasiya şərtinə aid olan anlayışa – ata qarşısında təşvişə. Məncə, dörd yaşlı oğlanın təşviş yuxusu indi tamamilə aydınlaşdı [1].

[1] Bu yuxunun sintezi bizə uğur qazandıqdan sonra, manifest yuxu məzmununun latent yuxu düşüncələri ilə əlaqələrini aydın şəkildə təqdim etməyə çalışacağam. Gecədir, mən öz yatağımda uzanmışam. Sonuncusu ilkin səhnənin reproduksiyasının başlanğıcıdır. «Gecədir» ifadəsi «mən yatmışdım» deməyin təhrifidir. «Bilirəm, mən yuxu gördüyüm zaman qış idi və gecə vaxtı idi» qeydi yuxuya olan xatirəyə aiddir, onun məzmununa aid deyil. Bu doğrudur, ad günü və ya Milad bayramından əvvəlki gecələrdən biri idi. Milad bayramı. Birdən-birə pəncərə öz-özünə açılır. Tərcümə edilməlidir: Birdən-birə öz-özümə oyana bilirəm, ilkin səhnənin xatirəsi. Pəncərədən içəri tullanqan canavar haqqında hekayənin təsiri dəyişdirici rol oynayır və birbaşa ifadəni məcazi ifadəyə çevirir. Eyni zamanda, pəncərənin daxil edilməsi növbəti yuxu məzmununu indiki zamana yerləşdirmək xidmətinə də çatır. Milad axşamı qapı birdən-birə açılır və qarşıda hədiyyələrlə bəzədilmiş ağac görünür. Burada cinsi məmnuniyyəti də özündə ehtiva edən aktual Milad gözləntisinin təsiri özünü büruzə verir. Böyük qoz ağacı. Milad ağacının nümayəndəsi, yəni aktual olaraq: üstəlik, təqib olunan tənəkdərin sığındığı, canavarların pusuda dayandığı canavar hekayəsindəki ağac. Uca ağacın, dəfələrlə əmin olduğum kimi, müşahidənin, voyeurizmin simvolu olduğunu da qeyd etmək lazımdır. İnsan ağacın üstündə oturduqda aşağıda baş verən hər şeyi görə bilər, özü isə görünməz qalır. Bax: Bokkacionun məşhur hekayəsi və bənzər lətifələr. Canavarlar. Onların sayı: altı və ya yeddi. Canavar hekayəsində sayı göstərilməmiş bir sürü var. Sayın müəyyən edilməsi, altısı yeyilən yeddi keçi balası haqqında nağılın təsirini göstərir. İlkin səhnədəki ikiliyin, orada absurd olacaq çoxluqla əvəz edilməsi, müqavimət tərəfindən təhrifetmə vasitəsi kimi alqışlanır. Yuxuya uyğun hazırlanmış çəkilmiş şəkildə yuxu görən 5 rəqəmini ifadə edib; bu, ehtimal ki, 'gecə idi' ifadəsini düzəldir. Onlar ağacın üstündə otururlar. Onlar ilkin olaraq ağacdan asılmış Milad hədiyyələrini əvəz edirlər. Lakin onlar ağacın üstünə köçürülüb, çünki bu, 'onlar baxırlar' mənasına gələ bilər. Babanın hekayəsində onlar ağacın altında, ətrafında yerləşirlər. Beləliklə, yuxuda onların ağacla əlaqəsi tərsinə çevrilib; bundan belə nəticə çıxarmaq olar ki, yuxu məzmununda latent materialın başqa tərsinə çevrilmələri də mövcuddur. Onlar ona gərgin diqqətlə baxırlar. Bu detal tamamilə ilkin səhnədən, yuxuda tam tərsinə çevrilmə hesabına gəlib. Onlar tam ağ rəngdədirlər. Özü əhəmiyyətsiz, lakin yuxu gördüyü şəxsin nəqlində güclü vurğulanan bu xüsusiyyət, materialın bütün qatlalarından gələn elementlərin geniş birləşməsinə borcludur və sonra digər yuxu mənbələrinin əhəmiyyətsiz detallarını ilkin səhnənin daha əhəmiyyətli bir hissəsi ilə birləşdirir. Bu son təyinat, ehtimal ki, valideynlərin döşək və iç çamaşırlarının ağ rəngindən, heyvanlar üzərindəki cinsi tədqiqatlarına işarə olaraq qoyun sürülərinin və çoban itlərinin ağ rəngindən, yeddi oğlaq haqqındakı nağıllarda ananın əlinin ağlığı ilə tanındığı yerlərdəki ağ rəngdən qaynaqlanır. Biz sonra ağ çamaşırı ölüm işarəsi kimi də başa düşəcəyik. Onlar hərəkətsiz otururlar. Bu, müşahidə edilən səhnənin ən diqqət çəkən məzmununa, yəni hərəkətliliyə ziddir; bu hərəkətlilik, gətirdiyi mövqe vasitəsilə ilkin səhnə ilə canavar hekayəsi arasındakı əlaqəni qurur. Onların tülkülər kimi quyruqları var. Bu, ilkin səhnənin canavar hekayəsinə təsirindən əldə edilən və cinsi tədqiqatın ən vacib nəticəsi kimi qəbul edilməli olan nəticəyə zidd olmalıdır: Deməli, həqiqətən kastrasiya mövcuddur. Bu düşüncə nəticəsinin qəbul edilməsi ilə bağlı dəhşət, nəhayət yuxuda yol tapır və onun sonunu yaradır. Canavarlar tərəfindən yeyilməkdən təşviş. Bu, yuxu gördüyü şəxsə yuxu məzmunu ilə motivləşdirilməmiş kimi göründü. O dedi, mən qorxmalı deyildim, çünki canavarlar daha çox tülkü və ya it kimi görünürdülər, onlar məni dişləmək üçün üzərimə hücum etmədilər, əksinə çox sakit idilər və heç də qorxulu deyildilər. Biz görürük ki, yuxu işlənməsi bir müddət ərzində narahat edici məzmunları əksinə çevirərək zərərsizləşdirməyə çalışıb. (Onlar hərəkət etmirlər, quyruqları ən gözəllərdir.) Nəhayət, bu vasitə işləmir və təşviş qopur. O, ifadəsini, oğlaq uşaqlarının canavar-atası tərəfindən yeyildiyi nağıl vasitəsilə tapır. Ehtimal ki, bu nağıl məzmunu özü atanın uşaqla oynadığı zaman etdiyi zarafatcıl təhdidləri xatırladırdı, belə ki, canavar tərəfindən yeyilməkdən təşviş həm xatirə, həm də yerdəyişmə əvəzedicisi ola bilər. Bu yuxunun istək motivləri aydındır; səthi gündəlik istəklərə, yəni Milad bayramının hədiyyələri ilə artıq gəlməsi istəyinə (səbirsizlik yuxusu), daha dərin və bu dövrdə davamlı olan, atadan cinsi doyum istəyi əlavə olunur; bu istək əvvəlcə o vaxt bu qədər maraqlı olan şeyi yenidən görmək istəyi ilə əvəz olunur. Sonra psixi proses, çağırılan ilkin səhnədə bu istəyin ödənilməsindən, istəyin artıq qaçılmaz olan rədd edilməsinə və sıxışdırılmasına qədər gedir. Təsvirin genişliyi və ətraflılığı, oxucuya öz-özünə aparılan təhlilin inandırıcılığına bir ekvivalent təqdim etmək səyi ilə məcbur edildiyim şey, onu eyni zamanda bir neçə ilə yayılan təhlillərin dərc edilməsini tələb etməkdən daşındıra bilər.

İlkin səhnənin patojen təsiri və onun oyadılmasının onun cinsi inkişafında yaratdığı dəyişiklik haqqında, indiyə qədər toxunulmuş hər şeydən sonra qısa danışa bilərəm. Biz yalnız yuxunun ifadə etdiyi təsiri izləyəcəyik. Sonra biz başa düşməliyik ki, ilkin səhnədən yalnız bir cinsi axın deyil, əksinə, libidonun tamamilə parçalanması kimi bir sıra belə axınlar yayılıb. Bundan əlavə, biz nəzərə almalıyıq ki, bu səhnənin aktivləşdirilməsi (mən qəsdən 'xatirə' sözündən qaçıram) təzə bir təcrübə imiş kimi eyni təsiri göstərir. Səhnə sonradan təsir edir və bu müddət ərzində, 1,5 ilə 4 yaş arasındakı intervalda təravətindən heç nə itirməyib. Bəlkə də, onun müəyyən təsirləri artıq qavranıldığı dövrdə, yəni 1,5 yaşından etibarən göstərdiyinə dair daha sonra bir dəlil tapacağıq.

Xəstə ilkin səhnənin vəziyyətinə daldıqda, aşağıdakı özünüqavrayışları ortaya çıxardı: O, əvvəlcə müşahidə edilən prosesin zorakı bir akt olduğunu düşünürdü, lakin anasının etdiyi zövqlü üz ifadəsi buna uyğun gəlmirdi; o, bunun bir doyum olduğunu başa düşməli idi [1]. Ona valideynlərin cinsi əlaqəsini müşahidə etmənin gətirdiyi əsas yeni şey, kastrasiyanın reallığına inam idi; bunun mümkünlüyü fikirlərini əvvəlcədən məşğul edirdi. (İki sidik edən qızın mənzərəsi, Nanjanın təhdidi, müəllimənin şəkər çubuqları haqqındakı şərhi, atanın ilanları parçaladığına dair xatirə.) Çünki indi o, Nanjanın danışdığı yaraya öz gözləri ilə baxdı və onun mövcudluğunun ata ilə cinsi əlaqənin şərti olduğunu başa düşdü. O, artıq onları kiçik qızların poposunu müşahidə edərkən olduğu kimi qarışdıra bilməzdi [2].

[1] Xəstənin dediklərini, yəqin ki, onun müşahidə etdiyi əşyanın əvvəlcə sadist hərəkət təəssüratı yaratmalı olan normal mövqedə cinsi əlaqə olduğunu fərz etdiyimiz zaman ən çox nəzərə alarıq. Yalnız bundan sonra mövqe dəyişdirilmiş, beləliklə, o, digər müşahidələr və hökmlər üçün fürsət qazanmışdır. Ancaq bu fərziyyə təsdiqlənməyib və mənə elə gəlir ki, bu, mütləq zəruri deyil. Mətnin qısa təsviri üzərində, təhlil olunan şəxsin 25 yaşından sonra dördüncü yaşından olan təəssüratlara və təhriklərə o vaxt tapa bilməyəcəyi sözləri verən real vəziyyəti nəzərdən qaçırmaq istəmirik. Bu qeydi nəzərə almasaq, dörd yaşlı uşağın belə peşəkar hökmlərə və elmli fikirlərə qadir olması asanlıqla gülünc və inandırıcı deyil kimi görünə bilər. Bu, sadəcə olaraq, sonradan təsirin (Nachträglichkeit) ikinci halıdır. Uşaq 1,5 yaşında kifayət qədər reaksiya verə bilmədiyi bir təəssürat alır, onu yalnız dörd yaşında təəssüratın canlandırılması zaman anlayır və ondan təsirlənir, və yalnız onilliklər sonra təhlil zamanı şüurlu düşüncə fəaliyyəti ilə o vaxt onun içində baş verənləri dərk edə bilər. Təhlil olunan şəxs sonra haqlı olaraq üç zaman fazasını aşır və indiki Mənini çoxdan keçmiş vəziyyətə yerləşdirir. Biz ona bu məsələdə qoşuluruq, çünki düzgün özünmüşahidə və təfsir zamanı nəticə elə olmalıdır ki, sanki ikinci və üçüncü zaman fazası arasındakı məsafəni nəzərə almamaq olar. Həmçinin, ikinci fazadakı prosesləri təsvir etmək üçün başqa vasitəmiz yoxdur.

[2] Onun məsələnin bu hissəsi ilə necə daha çox məşğul olacağını, onun anal erotikasının izlənməsi zamanı sonra öyrənəcəyik.

Yuxunun sonu təşviş idi, o, yanına Nanyasını götürənə qədər sakitləşmədi. Beləliklə, o, atadan ona qaçdı. Təşviş, atadan cinsi doyum istəyinin rədd edilməsi idi, bu istək ona yuxunu bəxş etmişdi. Onun ifadəsi: canavar tərəfindən yeyilmək, yalnız – eşidəcəyimiz kimi – regressiv bir çevrilmə idi, yəni ananın olduğu kimi ata tərəfindən cinsi əlaqəyə girilməsi, yəni doyum istəyinin. Onun son cinsi hədəfi, ataya passiv münasibət, sıxışdırmaya məruz qalmışdı, ata qarşısında təşviş canavar fobiyası şəklində onun yerini tutmuşdu.

Bu sıxışdırmanın hərəkətverici qüvvəsi nə idi? Bütün vəziyyətə görə, bu, yalnız narsisistik genital libido ola bilərdi, o, kişilik üzvünün qayğısı kimi, bu üzvdən imtinanın şərt kimi göründüyü bir doyumdan imtina edirdi. Təhlükə altında olan narsisizmdən o, ataya passiv münasibətə qarşı müdafiə olunduğu kişiliyi qazanırdı.

İndi diqqətimizi çəkək ki, təsvirin bu nöqtəsində terminologiyamızı dəyişməliyik. O, yuxu zamanı cinsi təşkilatının yeni bir fazasına çatmışdı. Cinsi ziddiyyətlər ona qədər aktiv və passiv idi. Onun cinsi hədəfi başdan çıxarıldığı vaxtdan bəri passiv idi, genital bölgəyə toxunulmaq, sonra isə sadist-anal təşkilatın əvvəlki mərhələsinə regressiya ilə mazoxist hədəfə, yəni döyülməyə, cəzalandırılmağa çevrildi. Onun üçün bu hədəfə kişidə və ya qadında çatmasının fərqi yox idi. O, cins fərqinə əhəmiyyət vermədən nənədən ataya keçmiş, nənədən cinsiyyət orqanına toxunulmasını tələb etmiş, atadan isə cəzalandırmağı qıcıqlandırmaq istəmişdi. Bu zaman cinsiyyət orqanı nəzərə alınmırdı; fantaziyada, cinsiyyət orqanına zərbə endirilməsi, geriləmə ilə örtülmüş əlaqəni hələ də ifadə edirdi. İndi isə yuxuda ilkin səhnənin aktivləşməsi onu genital təşkilata qaytardı. O, qadın cinsiyyət orqanını və kişilik-qadınlığın bioloji mənasını kəşf etdi. İndi o, başa düşdü ki, aktivlik kişiliyə, passivlik isə qadınlığa bərabərdir. Onun passiv cinsi hədəfi indi qadın hədəfinə çevrilməli, ifadəsini dəyişməli idi: atadan cinsi əlaqəyə girmək əvəzinə, onun tərəfindən cinsiyyət orqanına və ya popoya zərbə endirilmək. Bu qadın hədəfi indi sıxışdırmaya məruz qaldı və canavar qarşısında təşviş ilə əvəz olunmalı idi.

Onun cinsi inkişafı müzakirəsini burada dayandırmalıyıq, ta ki, tarixinin sonrakı mərhələlərindən bu əvvəlki mərhələlərə yeni işıq düşənə qədər. Qurd fobiyasının dəyərləndirilməsinə əlavə edirik ki, həm ata, həm də ana qurda çevrildi. Ana, digərlərinin özünə minməsinə icazə verən, kastrasiya edilmiş qurdu canlandırırdı, ata isə minən qurdu. Lakin onun təşvişi, bizə təsdiqlədiyi kimi, yalnız dayanan qurda, yəni ataya aid idi. Bundan əlavə, diqqətimizi çəkməlidir ki, yuxunun nəticələndiyi təşviş, böyük atanın hekayəsində bir nümunəyə malik idi. Bu hekayədə, digərlərinin özünə minməsinə icazə verən kastrasiya edilmiş qurd, öz quyruqsuzluğu faktı xatırladıldığı anda təşvişə tutulur. Belə görünür ki, o, yuxu prosesi zamanı kastrasiya edilmiş ana ilə eyniləşdi və indi bu nəticəyə qarşı çıxdı. Ümid edirik ki, düzgün tərcümə: Əgər atadan doyumluq istəyirsənsə, ana kimi hadım edilməyə razı olmalısan; amma mən bunu istəmirəm. Deməli, kişiliyin açıq etirazı! Qeyd edək ki, burada izlədiyimiz halın cinsi inkişafı, araşdırmamız üçün böyük bir çatışmazlığa malikdir: o, maneəsiz deyil. O, əvvəlcə başdan çıxarma ilə həlledici şəkildə təsirlənir, sonra isə cinsi əlaqənin müşahidəsi səhnəsi ilə yayındırılır, bu da sonradan ikinci bir başdan çıxarma kimi təsir edir.

V. Bir neçə müzakirə

Deyilib ki, ağ ayı və balina bir-biri ilə müharibə apara bilməz, çünki hər biri öz elementinə məhdudlaşdığından bir-birinə yaxınlaşa bilməz. Eyni şəkildə, psixologiya və ya nevroz sahəsində işləyən, psixoanalizin əsaslarını tanımayan və nəticələrini süni hesab edən işçilərlə müzakirə aparmaq da mənə qeyri-mümkündür. Lakin son illərdə, öz iddialarına görə, analizin zəminində duran, onun texnikasını və nəticələrini inkar etməyən, yalnız eyni materialdan digər nəticələr çıxarmaq və onu digər baxışlara tabe etmək üçün haqlı olduqlarını hesab edən başqalarının müxalifəti inkişaf etdi.

Nəzəri ziddiyyət isə əksər hallarda məhsuldar deyil. İnsan, çıxış mənbəyi olan materialdan uzaqlaşmağa başladığı anda, iddialarına qapılma və nəhayət, hər hansı müşahidənin təkzib etdiyi fikirləri müdafiə etmə təhlükəsi ilə üzləşir. Buna görə də, fərqli baxışları müxtəlif hallar və problemlər üzərində sınamaqla mübarizə aparmaq mənə daha məqsədəuyğun görünür.

Yuxarıda (s. 157-158) qeyd etmişəm ki, «bir uşağın 1½ yaş kimi nazik çağında belə mürəkkəb bir prosesin qavrayışlarını özündə qəbul etmək və onları şüursuzluğunda bu qədər dəqiq saxlamaq, ikincisi, bu materialın dörd yaşında sonradan başa düşülə biləcək şəkildə işlənməsi və nəhayət, belə bir səhnənin təfərrüatlarını, belə şəraitdə yaşanmış və başa düşülmüş halda, ardıcıl və inandırıcı şəkildə şüurlu hala gətirmək üçün hər hansı bir üsulun uğurlu olacağı» ehtimalı güman edilməyəcək.

Son sual tamamilə faktiki xarakter daşıyır. Təhlili göstərilmiş texnika ilə belə dərinliklərə aparmaq üçün əziyyət çəkən, bunun çox mümkün olduğuna əmin olacaq; təhlili hansısa daha yüksək qatda dayandıran isə bu barədə hökm vermək imkanı itirir. Lakin dərinlik təhlili ilə əldə edilənlərin qavranılması bununla həll olunmur.

Digər iki şübhə, erkən uşaqlıq təəssüratlarının kiçik hesablanmasına, onlara belə davamlı təsirlərin verilməməsinə əsaslanır. Onlar nevrozların səbəbini demək olar ki, yalnız sonrakı həyatın ciddi münaqişələrində axtarmaq istəyirlər və uşaqlığın əhəmiyyətinin analitikada bizə yalnız nevrotiklərin cari maraqlarını erkən keçmişin xatirələri və simvolları ilə ifadə etmək meyli tərəfindən təqdim edildiyini qəbul edirlər. Uşaqlıq anının belə qiymətləndirilməsi ilə təhlilin ən intim xüsusiyyətlərindən bir çoxu aradan qalxar, lakin eyni zamanda ona maneə yaradan və kənar şəxslərin etimadını sarsıdan bir çox şey də yox olar.

Beləliklə, müzakirəyə belə bir baxışı təqdim edirik: nevrozların ətraflı təhlili, məsələn, bizim halımızda təqdim etdiyi kimi, erkən uşaqlıq səhnələri... ...sonrakı həyatın formalaşmasına və simptomların yaranmasına təsir göstərdiyi iddia edilə bilən real hadisələrin reproduksiyası deyil, əksinə, yetkinlik dövründən ilham alan, real istəklərin və maraqların müəyyən mənada simvolik təmsili üçün nəzərdə tutulan və cari vəzifələrdən uzaqlaşma, yəni geriyə doğru meyl sayəsində yaranan fantaziya quruculuqlarıdır. Əgər belədirsə, onda uşaqların ən kiçik yaşlarında ruhi həyatına və intellektual qabiliyyətlərinə edilən bütün o təəccüblü tələblərdən qurtulmaq olar.

Bu baxışa, çətin vəzifənin sadələşdirilməsi və rasionalizasiyası istəyindən başqa, bir çox faktiki məlumatlar da kömək edir. Həmçinin, əvvəlcədən, xüsusilə praktik analitikdə yarana biləcək bir şübhəni aradan qaldırmaq olar. Qəbul etmək lazımdır ki, əgər bu uşaqlıq səhnələrinə aid müzakirə olunan baxış düzgündürsə, təhlilin icrasında ilkin olaraq heç nə dəyişməz. Nevrotik bir dəfə marağını cari vəziyyətdən uzaqlaşdırıb fantaziyasının geriyə doğru olan bu əvəzedici quruculuqlarına bağlamaq kimi pis bir xüsusiyyət qazanırsa, ona edilə biləcək yeganə şey, onun izini getmək və bu şüursuz məhsulları şüurlu hala gətirməkdir, çünki onların real dəyərsizliyini bir kənara qoysaq belə, onlar bizim azad etmək istədiyimiz və cari vəzifələrə yönəltmək istədiyimiz marağın hazırkı daşıyıcıları və sahibləri kimi bizim üçün son dərəcə qiymətlidir. Təhlil, bu fantaziyaları saf etimadla doğru qəbul edən təhlillə tamamilə eyni cürə gedəcək. Fərq yalnız təhlilin sonunda, bu fantaziyaların üzə çıxarılmasından sonra ortaya çıxacaq. Onda xəstəyə deyiləcək: «Yaxşı; nevrozunuz elə inkişaf etmişdir ki, sanki uşaqlıq illərinizdə belə təəssüratlar almış və onları davam etdirmişsiniz. Bunun mümkün olmadığını görürsünüz. Onlar qarşınızda duran real vəzifələrdən yayınmaq üçün fantaziya fəaliyyətinizin məhsulları idi. İndi gəlin araşdıraq ki, bu vəzifələr hansılar idi və bu vəzifələrlə fantaziyalarınız arasında hansı əlaqə yolları mövcud idi.» Uşaqlıq fantaziyalarının həllindən sonra, real həyata yönəlmiş ikinci bir müalicə mərhələsi başlaya bilər.

Bu yolun qısaltılması, yəni indiyə qədər tətbiq olunan psixoanalitik müalicənin dəyişdirilməsi texniki cəhətdən qəbul edilməzdir. Əgər xəstəyə bu fantaziyaların tam həcmi şüurlu hala gətirilməzsə, onlara bağlı olan marağın idarə edilməsi ona verilə bilməz. Əgər onların mövcudluğunu və ümumi konturlarını sezmən kimi xəstəni onlardan yayınmağa məcbur etsəniz, yalnız onları xəstənin bütün cəhdlərindən toxunulmaz hala gətirən sıxışdırma işini dəstəkləmiş olarsınız. Əgər onları erkən dəyərdən salarsınız, məsələn, xəstəyə bunun yalnız real əhəmiyyəti olmayan fantaziyalar olacağını bildirsəniz, onları şüura gətirmək üçün onun köməyini heç vaxt hazır tapmayacaqsınız. Beləliklə, analitik texnika, bu uşaqlıq səhnələrinə necə yanaşmasından asılı olmayaraq, düzgün aparıldıqda heç bir dəyişiklik görməməlidir.

Bu səhnələrin reqressiv fantaziya kimi qəbul edilməsinin, dəstəkləyici bir çox əsl anı çağıra biləcəyini qeyd etmişdim. Ən əsası budur: Bu uşaq səhnələri müalicə zamanı – indiyə qədərki təcrübəmə görə – xatirə kimi təkrarlanmır, onlar quruculuğun nəticələridir. Şübhəsiz ki, bir çoxları üçün bu tək etiraf artıq mübahisəni həll edilmiş kimi göstərəcək.

Yanlış başa düşülmək istəmirəm. Hər bir analitik bilir və dəfələrlə təcrübə ilə öyrənib ki, uğurlu bir müalicədə xəstə uşaqlıq illərindən çoxlu sayda spontan xatirə bildirir; həkim bu xatirələrin – bəlkə də ilk dəfə – ortaya çıxmasında tamamilə günahsız olduğunu hiss edir, çünki heç bir quruculuq cəhdi ilə xəstəyə oxşar məzmun təklif etməyib. Bu əvvəllər şüursuz olan xatirələr mütləq həqiqət olmalı deyil; ola bilər, lakin çox vaxt həqiqətə zidd təhrif olunmuş, fantaziya elementləri ilə qarışmış vəziyyətdədirlər, eyni spontan saxlanılan və adlandırılan örtük xatirələr kimi. Sadəcə bunu demək istəyirəm: Mənim xəstəmdəki kimi, çox erkən dövrə aid və belə məzmuna malik olan, sonra isə hadisənin tarixçəsi üçün fövqəladə əhəmiyyət iddia edən səhnələr, adətən xatirə kimi təkrarlanmır, əksinə, işarələrin cəmindən addım-addım və çətinliklə tapılmalı – qurulmalıdır. Belə səhnələrin məcburiyyət nevrozu hallarında xatirə kimi şüurlu hala gəlmədiyini etiraf etməyim və ya bu iddianı burada öyrəndiyimiz tək hadisəyə məhdudlaşdırmam da arqument üçün kifayətdir.

İndi isə bu səhnələrin xatirə kimi geri qayıtmadıqları üçün mütləq fantaziya olmalı olduqları fikrində deyiləm. Onların – bizim hadisəmizdə olduğu kimi – təhlili həmişə eyni səhnəyə qayıdan və hər bir məzmun parçasını yorulmadan yenidən işləyərək təkrarlayan yuxularla əvəz olunması, mənə xatirə ilə tam bərabər görünür. Yuxu görmək də xatırlamadır, baxmayaraq ki, gecə şəraiti və yuxu formalaşması şərtləri altında. Yuxularda bu təkrarlanma ilə, xəstələrin özündə bu ilkin səhnələrin reallığına dair tədricən etibarlı bir inancın formalaşdığını izah edirəm; bu inanc, xatirəyə əsaslanan inanclardan heç də geri qalmır [1].

[1] Bu problemə nə qədər erkən müraciət etdiyimi, Yuxu Təfsiri kitabımın birinci nəşrindən (1900 a) bir hissə sübut edə bilər. Orada, səhifə 126-da, yuxuda baş verən danışığın təhlilinə aid deyilir: Bu artıq əldə edilə bilməz, bu danışığın müəllifi mən özüməm; mən bir neçə gün əvvəl ona bildirmişdim ki, 'ən qədim uşaq təcrübələri artıq elə olduğu kimi əldə edilə bilməz, lakin təhlildə 'transferlər' və yuxularla əvəz olunur.'

Rəqiblər, əlbəttə, bu arqumentlərə qarşı mübarizəni ümidsiz kimi təslim etmək məcburiyyətində deyillər. Məlum olduğu kimi, yuxular idarə oluna bilər [1]. Və analizin nəticəsi olan inanc, analitik müalicənin qüvvələr oyununda hələ də rolu axtarılan təlqinin nəticəsi ola bilər. Köhnə tipli psixoterapevt xəstəsinə sağ olduğunu, ləngimələrini üstələdiyini və s. təlqin edərdi; psixoanalitik isə uşaqlıqda bu və ya digər təcrübəyə malik olduğunu və sağalmağı üçün indi bunu xatırlamalı olduğunu təlqin edir. İkisi arasındakı fərq budur.

[1] Yuxunun mexanizmi təsir edilə bilməz, lakin yuxu materialı qismən idarə oluna bilər.

Gəlin aydınlaşdıraq ki, rəqiblərin bu son izah cəhdi, uşaq səhnələrinin əvvəlcə açıqlanandan daha köklü bir həllinə gətirib çıxarır. Onlar reallıqlar deyil, fantaziyalar olmalı idilər. İndi aydın olur: Bu, xəstənin deyil, analitikin öz fantaziyalarıdır ki, onları hər hansı şəxsi komplekslərdən qaynaqlanaraq analizə edilənə tətbiq edir. Bu ittihamı eşidən analitik, əlbəttə, özünü sakitləşdirmək üçün, iddia olunduğu kimi özünün təklif etdiyi bu fantaziyanın quruluşunun necə tədricən yarandığını, onun çox nöqtələrdə həkim təşəbbüsündən müstəqil inkişaf etdiyini, müalicənin müəyyən mərhələsindən sonra hər şeyin ona doğru konvergensiyaya getdiyi görünürdüyünü və sintezdə ən müxtəlif qəribə nəticələrin ondan yayıldığını, xəstəlik tarixçəsinin böyük və kiçik problemlərinin və qəribəliklərinin həllinin tək bir fərziyyədə tapıldığını nümayiş etdirəcək və bütün bu tələbləri bir anda yerinə yetirə biləcək bir hadisəni uydurmaq üçün özündə belə bir dərin ağıl görmədiyini irəli sürəcək. Lakin bu müdafiə də, analizi özünün yaşamayan digər tərəfə təsir etməyəcək. Tərəflərdən biri incə qavranılmış özünü aldatma deyəcək, digəri isə mühakimədə kütlük; qərar vermək mümkün olmayacaq.

Gəlin uşaq səhnələrinin quruluşuna dair rəqib baxışını dəstəkləyən başqa bir məqama müraciət edək. Məsələ belədir: Şübhəli formalaşmaların fantaziyalar kimi izah edilməsi üçün cəlb edilən bütün proseslər həqiqətən mövcuddur və əhəmiyyətli kimi tanınmalıdır. Reallıq həyatının vəzifələrindən marağın yayındırılması [1], icra edilməmiş hərəkətlərin əvəzi kimi fantaziyaların mövcudluğu, bu yaradıcılıqlarda özünü göstərən geriyə dönüş meyli – bir neçə mənada geriyə dönüş, eyni zamanda həyatdan geri çəkilmə və keçmişə qayıtma baş verdiyi üçün – bütün bunlar doğrudur və təhlil vasitəsilə müntəzəm olaraq təsdiqlənə bilər. İnsan düşünə bilər ki, müzakirə olunan iddia edilən erkən uşaq xatirələrinin izahı da kifayət edər və bu izah, yeni və qəribə fərziyyələr olmadan kifayət edə bilməyən digər izah qarşısında elmi iqtisadi prinsiplərə görə üstünlük təşkil edər.

[1] Mən yaxşı səbəblərə görə belə deməyi üstün tuturam: Libidonun cari konfliktlərdən yayındırılması.

Bu yerdə diqqətinizi cəlb etməyə icazə verirəm ki, bu günki psixoanalitik ədəbiyyatdakı ziddiyyətlər adətən 'pars pro toto' (bütünü təmsil edən hissə) prinsipinə əsasən qurulur. Çox mürəkkəb bir komplektdən təsirli amillərin bir hissəsi seçilir, bu hissə həqiqət kimi elan edilir və sonra onun xatirinə digər hissəyə və bütünə ziddiyyət yaradılır. Əgər bu üstünlüyün hansı qrupa verildiyinə daha yaxından baxsaq, görürük ki, bu, artıq başqa yerlərdən məlum olanı ehtiva edən və ya ona ən tez qoşulan qrupdur. Yunqda aktuallıq və geriyə dönüş, Adlerdə isə eqoist motivlər belədir. Lakin psixoanalizdə yeni olan və ona məxsus olan şey, xüsusilə buraxılır və səhv kimi rədd edilir. Bu yolla narahat edici psixoanalizin inqilabi irəliləyişləri ən asan şəkildə rədd edilə bilər.

Uşaq səhnələrinin başa düşülməsi üçün rəqib baxışın cəlb etdiyi heç bir məqamın Yunq tərəfindən yenilik kimi öyrədilməsinə ehtiyac olmadığını vurğulamaq artıq deyil. Cari konflikt, reallıqdan yayındırma, fantaziyada əvəzedici doyum, keçmiş materialına geriyə dönüş – bütün bunlar, eyni birləşmədə, bəlkə terminologiyada kiçik dəyişikliklərlə, həmişə mənim öz təlimimin ayrılmaz bir hissəsi olmuşdur. Bu, onun bütün deyildi, yalnız reallıqdan nevrozların yaranmasına geriyə doğru təsir edən səbəb hissəsi idi. Mən bunun yanında uşaq təəssüratlarından təsir edən, həyatdan geri çəkilən libidoya yol göstərən və əks halda izah edilə bilməyən uşaqlığa geriyə dönüşü başa düşülən edən ikinci bir irəliyə doğru təsirə yer buraxmışam. Beləliklə, mənim baxışıma görə bu iki məqam simptomların yaranmasında birlikdə təsir edir, lakin daha əvvəlki bir birlik də mənim üçün eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Mən iddia edirəm ki, uşaq təsiri nevrozların yaranmasının ilkin vəziyyətində artıq özünü hiss etdirir və fərdin həyatın real problemlərinin öhdəsindən gəlmədə harada və nə dərəcədə uğursuzluğa uğrayacağını həlledici şəkildə müəyyən edir.

Beləliklə, mübahisə uşaq məqamının əhəmiyyəti üzərindədir. Vəzifə, bu əhəmiyyəti hər hansı bir şübhədən uzaq şəkildə sübut edə biləcək bir hal tapmaqdır. Lakin belə bir hal, burada bu qədər ətraflı müzakirə etdiyimiz xəstəlik halıdır, onun xarakterik cəhəti odur ki, sonrakı həyatdakı nevrozun əvvəlində uşaqlığın erkən illərindəki bir nevroz gəlir. Məhz buna görə də bu halı təqdim etmək üçün seçmişəm. Əgər kimsə heyvan fobiyasını müstəqil nevroz kimi tanınmaq üçün kifayət qədər əhəmiyyətli saymadığı üçün bu halı rədd etmək istəsə, ona bu fobiyadan sonra heç bir fasilə olmadan məcburi rituallar, məcburi hərəkətlər və düşüncələrin gəldiyini və bu yazının növbəti bölmələrində bunlardan bəhs ediləcəyini xatırlatmaq istəyirəm.

Uşaqlığın dördüncü və ya beşinci ilində nevroz xəstəliyi, ilk növbədə, uşaq təcrübələrinin tək başına nevroz yaratmağa qadir olduğunu, həyatda qarşıya çıxan vəzifədən qaçmağa ehtiyac olmadan bunu edə bildiyini sübut edir. İnsan etiraz edəcək ki, uşağa da daima öhdəsindən gəlmək istəmədiyi vəzifələr gəlir. Bu doğrudur, lakin məktəb yaşına qədər uşağın həyatı nəzərdən qaçırılmağa meyllidir; insan nevrozun səbəbini müəyyən edən bir «vəzifə»nin orada olub-olmadığını araşdıra bilər. Lakin insan, uşağın doyumunun mümkün olmadığı, öhdəsindən gəlməyə gücünün çatmadığı həvəs təhriklərindən və bunların axıb gəldiyi mənbələrdən başqa heç nə kəşf etmir.

Nevrozun baş verməsi ilə söhbət gedən uşaqlıq hadisələri arasındakı intervalın kəskin qısalması, gözlənilən kimi, səbəbin geriləyən hissəsini son dərəcə kiçildir və onun irəliləyən hissəsini, yəni əvvəlki təəssüratların təsirini, açıq şəkildə üzə çıxarır. Ümid edirəm ki, bu xəstəlik tarixi bu nisbət barədə aydın bir mənzərə verəcəkdir. İlk səhnələrin və ya təhlildə aşkarlanan ən erkən uşaqlıq hadisələrinin təbiəti sualına uşaqlıq nevrozu başqa səbəblərə görə də həlledici cavab verir.

Belə bir ilk səhnənin texniki cəhətdən düzgün inkişaf etdirildiyini, uşaqlıq xəstəliyinin simptomatikasının bizə verdiyi bütün tapmacaların ümumiləşdirilmiş həlli üçün zəruri olduğunu, bütün təsirlərin ondan yayıldığını və təhlilin bütün iplərinin ona gətirildiyini qəbul edək; belə olduqda, onun məzmununa görə, uşaq tərəfindən yaşanmış reallığın təkrarından başqa bir şey olması qeyri-mümkündür. Çünki uşaq, böyüklər kimi, yalnız haradasa əldə edilmiş materialla fantaziyalar yarada bilər; bu əldəetmə yollarının bir hissəsi (məsələn, oxumaq) uşağa bağlıdır, əldəetmə üçün mövcud olan zaman müddəti qısadır və bu mənbələri araşdırmaq asandır.

Bizim halımızda ilk səhnə, valideynlər arasında cinsi əlaqənin, bəzi müşahidələr üçün xüsusi əlverişli olan mövqedə təsvirini ehtiva edir. Əgər bu səhnəni, simptomları, yəni səhnənin təsirləri, sonrakı həyatının müəyyən bir vaxtında ortaya çıxmış bir xəstədə tapmış olsaydıq, bu, həmin səhnənin reallığı üçün heç nə sübut etməzdə. Belə bir xəstə, uzun intervalın müxtəlif vaxtlarında, sonra fantaziya obrazına çevirdiyi, uşaqlığına geri proyeksiya etdiyi və valideynlərinə bağladığı təəssüratları, təsəvvürləri və bilikləri əldə etmiş ola bilər. Lakin belə bir səhnənin təsirləri dördüncü və beşinci yaş illərində ortaya çıxırsa, uşaq bu səhnəni daha erkən yaşda müşahidə etmiş olmalıdır. Onda uşaqlıq nevrozunun təhlilindən bizə məlum olan bütün təəccüblü nəticələr qüvvədə qalır. Əgər kimsə xəstənin yalnız bu ilk səhnəni şüursuz şəkildə fantaziyalaşdırdığını, həmçinin xarakter dəyişikliyini, canavar təşvişini və dini məcburiyyətini uydurduğunu fərz etmək istəməsə; lakin bu izahat onun digər tərəfdən soyuqqanlı təbiətinə və ailəsindəki birbaşa ənənəyə zidd olardı. Deməli, belə qalmalıdır – mən başqa bir imkan görmürəm – ya uşaqlıq nevrozundan irəli gələn təhlil ümumiyyətlə dəlilikdir, ya da hər şey yuxarıda təsvir etdiyim kimi doğrudur.

Biz əvvəlki bir yerdə də ikili məna kəsb etməsinə etiraz etmişdik: xəstənin qadın budlarına və bu budların xüsusilə önə çıxdığı mövqedə cinsi əlaqəyə olan üstünlük verməsi, valideynlərin müşahidə edilən cinsi əlaqəsindən irəli gəlməyi tələb edirdi, halbuki belə bir üstünlük məcburiyyət nevrozuna meylli arxaik konstitusiyaların ümumi xüsusiyyətidir. Burada ziddiyyəti həddindən artıq müəyyənlik kimi həll edən asan bir izahat təklif olunur. Onun cinsi əlaqə zamanı bu mövqeni müşahidə etdiyi şəxs, əslində, onun bioloji atası idi və bu konstitusional üstünlüyü ondan miras almış ola bilərdi. Nə atanın sonrakı xəstəliyi, nə də ailə tarixi buna qarşı çıxır; daha əvvəl qeyd edildiyi kimi, bir ata qardaşı, ağır bir məcburiyyət xəstəliyinin nəticəsi kimi qəbul edilməli olan bir vəziyyətdə vəfat etmişdir.

Bu kontekstdə xatırlayırıq ki, bacı 3¼ yaşlı oğlanın başdançıxarılması zamanı, dürüst yaşlı uşaq tərbiyəçisinə qarşı qəribə bir böhtan söyləmişdi: o, bütün insanları başı üstə qoyur və sonra onların cinsiyyət orqanlarına əl uzadır (S. 140). Bizə belə bir fikir gəlməli idi ki, bəlkə də bacı da eyni dərəcədə kiçik yaşda, sonradan qardaşının etdiyi kimi, eyni səhnəni müşahidə etmiş və buna görə də cinsi akt zamanı başı üstə qoyma təşəbbüsünü oradan götürmüşdür. Bu fərziyyə onun öz cinsi tələskənliyinin bir mənbəyinə də işarə edir.

[Əvvəlcə «ilk səhnələrin» reallıq dəyəri haqqında müzakirəni bu yerdə davam etdirmək niyyətimdə deyildim, lakin bu müddət ərzində mənə bu mövzunu psixoanalizə giriş mühazirələrimdə daha geniş kontekstdə və artıq polemik məqsəd güdmədən nəzərdən keçirməyə məcbur etdiyim üçün, orada müəyyən edici nöqtələri burada mövcud olan halımıza tətbiq etməmək yanıltıcı olardı. Beləliklə, əlavə və düzəliş olaraq davam edirəm: Yuxunun əsasını təşkil edən ilk səhnənin, əvvəlki qərarı xeyli dərəcədə dəyişdirən və bizi bir çox çətinliklərdən qurtaran başqa bir qavranılması da mümkündür. Uşaqlıq səhnələrini geriləyən simvollar səviyyəsinə endirmək istəyən nəzəriyyə, bu modifikasiyada da heç nə qazanmayacaq; mənə görə, bu nəzəriyyə uşaqlıq nevrozunun – və hər hansı digər – təhlili ilə qəti şəkildə aradan qalxır.

Yəni mənim fikrimcə, vəziyyəti aşağıdakı kimi də izah etmək olar. Uşağın, kastrasiyanın sadəcə boş bir təhdid ola biləcəyindən daha çox bir şey olduğuna inandığı bir cinsi əlaqəni müşahidə etdiyi fərziyyəsindən imtina edə bilmərik; həmçinin, gələcəkdə kişi və qadın mövqelərinin təşviş inkişafı və sevgi şərti kimi əhəmiyyəti bizə, bunun heyvanların tətbiq etdiyi üsulda, yəni arxa tərəfdən edilmiş bir cinsi əlaqə olması lazım gəldiyi nəticəsinə gəlməkdən başqa çarə qoymur. Ancaq başqa bir amil o qədər də əvəzsiz deyil və buraxıla bilər. Bəlkə uşağın müşahidə etdiyi və sonra valideynlərə yüklədiyi, valideynlərin də fərqli etmədiyi nəticəsinə gəldiyi kimi görünən valideynlərin cinsi əlaqəsi deyil, bir heyvan cinsi əlaqəsi idi.

Bu baxışa ilk növbədə, yuxudakı canavarların əslində çoban itləri olması və eskizdə də belə görünməsi kömək edir. Yuxudan qısa müddət əvvəl oğlan dəfələrlə qoyun sürülərinə aparılmışdı, orada belə böyük ağ itləri görə və ehtimal ki, onları cinsi əlaqədə müşahidə edə bilərdi. Həmçinin, yuxu görənin heç bir əlavə motivasiya olmadan qoyduğu üç rəqəmini buraya aid etmək və yaddaşında çoban itlərində belə üç müşahidə etdiyi qaldığını fərz etmək istəyirəm. Yuxu gecəsindəki gözləntili həyəcanla əlavə olunan, sonra valideynlərə bütün təfərrüatları ilə yeni qazanılmış xatirə obrazının köçürülməsi idi, lakin yalnız bu, həmin güclü emosional təsirləri mümkün etdi. İndi bəlkə bir neçə həftə və ya ay əvvəl alınmış təəssüratların sonradan başa düşülməsi var idi, bu, bəlkə hər birimizin özündə yaşadığı bir prosesdir. Cinsi əlaqədə olan itlərdən valideynlərə köçürülmə, sözlərlə bağlı nəticə çıxarma yolu ilə deyil, valideynlərin birgə olmasının real səhnəsinin xatirədə axtarılması və cinsi əlaqə vəziyyəti ilə birləşdirilməsi ilə həyata keçirildi. Yuxu təhlilində iddia edilən səhnənin bütün təfərrüatları dəqiq şəkildə təkrarlanmış ola bilərdi. Həqiqətən, uşaq malyariyadan əziyyət çəkərkən, bir yay günortasında, valideynlər hər ikisi ağ geyimdə hazır ikən, uşaq yuxusundan oyandı, amma – səhnə zərərsiz idi. Qalan hissəni, sonradan valideynlərin sevgi münasibətlərini dinləmək istəyən maraqlı uşağın, itlərdəki təcrübələrinə əsasən əlavə etdiyi və indi belə fantaziyalaşdırılmış səhnənin, tamamilə real olmuş və əvvəlki laqeyd və sonrakı çox təsirli iki komponentdən yapışdırılmamış kimi, bizə təsvir etdiyimiz bütün təsirləri açdı.

Bizdən tələb olunan inam səyinin nə qədər asanlaşdığı dərhal aydın olur. Artıq valideynlərin, çox gənc olsa belə, uşağın iştirakı ilə cinsi əlaqəni həyata keçirdiyini fərz etməyə ehtiyac yoxdur, bu, bir çoxumuz üçün xoşagəlməz bir təsəvvürdür. Sonradan əlavə olunma dərəcəsi çox azalır; bu, artıq yalnız dördüncü həyat ilinin bir neçə ayına aiddir və qaranlıq ilk uşaqlıq illərinə ümumiyyətlə qayıtmır. Uşağın itlərdən valideynlərə köçürdüyü və atadan deyil, canavardan qorxduğu davranışında təəccüblü olan az bir şey qalır. O, Totem və Tabu-da totemizmin təkrarı kimi xarakterizə olunan dünya görüşünün inkişaf mərhələsindədir. Nevrozların ilkin səhnələrini sonrakı dövrlərdən geri fantaziyalaşdırmaqla izah etmək istəyən nəzəriyyə, nevrozumuzun dörd yaş kimi kiçik yaşına baxmayaraq, müşahidəmizdə güclü dəstək tapır. Nə qədər gənc olsa da, dördüncü ildəki bir təəssüratı bir buçuk yaşında fantaziyalaşdırılmış travma ilə əvəz etməyi bacardı; lakin bu geriləmə nə sirrli, nə də məqsədyönlü görünür. Yaradılmalı olan səhnə, yuxu görənin həyat şərtləri səbəbindən yalnız bu erkən dövrdə tapıla bilən bəzi şərtləri ödəməli idi, məsələn, məsələn, valideynlərin yataq otağında yataqda olması şərti.

Digər hallardan analitik nəticələrə əsasən əlavə edə biləcəyim şey, burada təklif olunan baxışın düzgünlüyü üçün bir çox oxucu üçün həlledici görünəcək. Çox erkən uşaqlıqda valideynlərin cinsi münasibətlərinin müşahidəsi səhnəsi – real xatirə və ya fantaziya olsun – nevrozlu insan uşaqlarının təhlillərində həqiqətən nadir deyil. Bəlkə o, nevrozlu olmayanlarda da eyni dərəcədə tez-tez rast gəlinir. Bəlkə o, onların – şüurlu və ya şüursuz – xatirə xəzinəsinin müntəzəm hissəsidir. Ancaq belə bir səhnəni təhlil vasitəsilə inkişaf etdirdiyim hər dəfə, o, bizim xəstəmizdə də bizi təəccübləndirən eyni xüsusiyyəti göstərdi: bu, yalnız tamaşaçıya cinsiyyət orqanlarını nəzərdən keçirməyə imkan verən a tergo cinsi əlaqəyə aid idi. Bu halda, bunun yalnız, bəlkə də heyvanların cinsi əlaqəsinin müşahidəsi ilə mütəmadi olaraq stimullaşdırılan bir fantaziya olduğundan daha çox şübhə etmək lazım deyil. Hətta daha çox; mən «İlkin Səhnə»nin təsvirimin qeyri-kamil qaldığını, uşağın valideynlərinin cinsi əlaqəsini hansı yolla pozduğunu sonra bildirməyi özüm üçün saxladığımı qeyd etmişdim. İndi əlavə etməliyəm ki, bu pozğunluğun tərzi də bütün hallarda eynidir.

Bu xəstəlik tarixçəsinin oxucuları tərəfindən ağır şübhələrə məruz qaldığımı təsəvvür edə bilərəm. Əgər mənə «İlkin Səhnə»nin belə bir başa düşülməsinin lehinə bu cür arqumentlər mövcud idisə, əvvəlcə belə absurd görünən başqa bir mövqeyi müdafiə etməyi necə izah edə bilərdim? Yoxsa xəstəlik tarixçəsinin ilk yazılışından bu əlavəyə qədər olan fasilədə, ilkin başa düşməmi dəyişməyə məcbur edən yeni təcrübələr qazanmışdım və bunu hansısa səbəblərlə etiraf etmək istəmirdim? Bunun əvəzinə başqa bir şeyi etiraf edirəm: «İlkin Səhnə»nin real dəyəri haqqında müzakirəni bu dəfə non liquet (qeyri-müəyyən) ilə bitirmək niyyətindəyəm. Bu xəstəlik tarixçəsi hələ bitməyib; onun gedişində indi həzz aldığımız inamı pozan bir məqam ortaya çıxacaq. Onda mənim mühazirələrimdə ilkin fantaziyalar və ya ilkin səhnələr problemini nəzərdən keçirdiyim yerlərə istinad etməkdən başqa çarə qalmayacaq.

VI. Məcburiyyət nevrozu

Üçüncü dəfə o, inkişafını həlledici şəkildə dəyişən bir təsirlə qarşılaşdı. 4,5 yaşında ikən və hələ də əsəbilik və təşvişlilik vəziyyəti yaxşılaşmadığı üçün, anası onu Müqəddəs Kitab hekayələri ilə tanış etməyə qərar verdi, ümid edirdi ki, bununla onun diqqətini yayındıra və ruhunu qaldıra biləcək. Ona bu da müvəffəq oldu; dinin tətbiqi əvvəlki mərhələyə son qoydu, lakin təşviş simptomlarının məcburiyyət simptomları ilə əvəz olunmasına səbəb oldu. O, əvvəllər asanlıqla yata bilmirdi, çünki Milad bayramından əvvəlki gecə gördüyünə bənzər pis yuxular görməkdən qorxurdu: indi yatmazdan əvvəl otaqdakı bütün müqəddəs təsvirləri öpməli, dualar oxumalı və özünə və döşəyinə sayısız xaç işarəsi çəkməli idi.

Uşaqlığı bizə indi aşağıdakı mərhələlərə aydın şəkildə bölünür: birincisi, ilkin səhnənin düşdüyü başdan çıxarılmağa qədər olan (3,25 yaş) əvvəlki dövr; ikincisi, xarakter dəyişikliyi dövrü təşviş yuxusuna qədər (4 yaş); üçüncüsü, dinə girişə qədər olan heyvan fobiyası dövrü (4,5 yaş) və oradan onuncu ildən sonraya qədər olan məcburiyyət nevrozu dövrü. Bir mərhələnin növbəti mərhələ ilə ani və hamar əvəz olunması nə vəziyyətin təbiətində, nə də xəstəmizin təbiətindədir; əksinə, onun üçün əvvəlki hər şeyin qorunması və ən müxtəlif cərəyanların birgə mövcudluğu xarakterik idi. Təşviş ortaya çıxanda pislik yox olmadı və tədricən azalaraq dindarlıq dövrünə qədər davam etdi. Lakin bu son mərhələdə canavar fobiyası haqqında artıq söhbət gedə bilməz. Məcburiyyət nevrozu diskontinual (kəsik-kəsik) gedirdi; ilk hücum ən uzun və ən intensiv idi, digərləri səkkiz və on yaşlarında, hər dəfə nevrozun məzmunu ilə aydın əlaqəsi olan səbəblərdən sonra baş verdi. Anası müqəddəs hekayəni ona özü danışdı və üstəlik, Nanja (uşaq baxıcısı) vasitəsilə illüstrasiyalarla bəzədilmiş kitablardan oxutdu. Əsas diqqət təbii ki, İsa Məsihin əziyyətləri hekayəsinə verildi. Çox dindar və batil inanclı olan Nanja öz izahlarını verdi, lakin kiçik tənqidçinin bütün etirazlarını və şübhələrini də dinləməli oldu. Əgər onu indi sarsıdan mübarizələr nəhayət inancın qələbəsi ilə nəticələndisə, Nanjanın təsiri də bundan yayınmırdı.

Dinə girişə verdiyi reaksiyalardan yadda qalanları mənə bildirdiyi şey, əvvəlcə mənim qəti inanmamağıma rast gəldi. Məncə, bu, 4,5-5 yaşlı bir uşağın düşüncələri ola bilməzdi; o, çox güman ki, tezliklə 30 yaşına çatan böyüyün təfəkküründən doğulanları bu uzaq keçmişə itələyirdi [1]. Lakin xəstə bu düzəlişdən heç nə bilmək istəmirdi; bizim aramızdakı bir çox digər fikir ayrılıqlarında olduğu kimi, onu inandırmaq mümkün olmadı; xatırladığı düşüncələrinin bildirdiyi simptomlarla əlaqəsi və bunların onun cinsi inkişafına uyğun gəlməsi nəhayət məni ona daha çox inanmağa məcbur etdi. Sonra özümə dedim ki, uşağa layiq görmədiyim din təlimlərinə yönəlmiş tənqid, böyüklər arasında yalnız çox az bir azlığın nəticəsidir.

[1] Mən də xəstənin tarixini ən azı bir il geri itirməyə, yəni başdan çıxarılmanı 4,25 yaşına, yuxunu isə beşinci ad gününə və s. köçürməyə təkrar-təkrar cəhd etdim. Aralıqlardan heç nə əldə etmək mümkün deyildi, lakin xəstə burada da inadkar qaldı, əlbəttə ki, məni son şübhələrdən tamamilə azad edə bilmədi. Onun hekayəsinin yaratdığı təəssürat və ona bağlı bütün müzakirələr və nəticələr üçün belə bir illik təxirə salma açıq-aydın əhəmiyyətsiz olardı.

İndi mən onun xatirələrinin materialını təqdim edəcəyəm və yalnız bundan sonra onun anlaşılmasına aparan bir yol axtaracağam.

Onun müqəddəs tarixin hekayəsindən aldığı təəssürat, onun bildirdiyinə görə, əvvəllər xoşagəlməz idi. O, əvvəlcə Məsihin şəxsiyyətinin əziyyət xarakterinə, sonra isə bütün onun hekayəsinin məntiqinə qarşı çıxdı. O, narazı tənqidini Tanrı Ataya yönəltdi. Əgər o, hər şeyə qadirdirsə, deməli, insanların pis olması və digərlərinə işgəncə verməsi, buna görə də cəhənnəmə düşmələri onun günahıdır. O, onları yaxşı etməli idi; bütün pisliklərə və bütün işgəncələrə görə özü məsul idi. O, bir yanağa zərbə endirildikdə digər yanağı uzatmaq əmrinə, Məsihin xaç üzərində fincanın özünün yanından keçməsini istəməsinə, habelə onu Tanrı Oğlu kimi təsdiqləmək üçün heç bir möcüzə baş verməməsinə də etiraz etdi. Beləliklə, onun dəqiqliyi oyandı və müqəddəs poemanın zəifliklərini amansız sərtliklə aşkar etməyi bildi.

Bu rasionalist tənqidə çox qısa müddət sonra, bizə gizli təhriklərin iştirakını açıqlaya bilən dərin düşüncələr və şübhələr əlavə olundu. Onun Nanyaya (uşaq tərbiyəçisinə) verdiyi ilk suallardan biri, Məsihin də arxasının olub-olmaması idi. Nanya cavab verdi ki, o, həm Tanrı, həm də insan idi. İnsan olaraq, o, digər insanlar kimi hər şeyə sahib idi və hər şeyi edirdi. Bu, onu heç də qane etmədi, lakin o, özünü təsəlli etmək üçün, arxa hissənin yalnız ayaqların davamı olduğunu özünə deyirdi. Müqəddəs şəxsiyyəti alçaltmaq məcburiyyətində qalma təşvişi, ona Məsihin də nəcis atıb-atmadığı sualı ortaya çıxanda yenidən alovlandı. Bu sualı dindar Nanyaya verməyə cəsarət etmədi, lakin o, Nanyanın ona daha yaxşı göstərə bilməyəcəyi bir bəhanə tapdı. Məsih şarabı yoxdan yaratdığına görə, o, yeməyi də yoxa çıxara və beləliklə, defekasiyadan (nəcis atmaqdan) qurtula bilərdi.

Bu dərin düşüncələrin anlaşılmasına, onun cinsi inkişafının əvvəllər müzakirə edilmiş bir hissəsinə qayıtmaqla yaxınlaşacağıq. Bilirik ki, Nanya tərəfindən rədd edildikdən və bununla əlaqədar olaraq başlayan genital fəaliyyətin boğulmasından sonra onun cinsi həyatı sadizm və mazoxizm istiqamətlərində inkişaf etmişdi. O, kiçik heyvanlara işgəncə verir, onlara zərər yetirir, atların döyülməsi haqqında xəyallar qurur, digər tərəfdən isə taxt varisinin döyülməsi haqqında fantaziyalar yaradırdı [1]. Sadizmdə atayla olan qədim eyniləşməni davam etdirdi, mazoxizmdə isə onu cinsi obyekt kimi seçmişdi. O, tamamilə, məcburiyyət nevrozuna dispozisiyanı gördüyüm pregenital təşkilat mərhələsində idi. Onu ilkin səhnənin təsiri altına salan həmin yuxunun təsiri sayəsində, genital təşkilata doğru irəliləyə və atasına qarşı olan mazoxizmini ona qarşı qadın mövqeyinə, yəni homoseksuallığa çevirə bilərdi. Lakin bu yuxu irəliləməni təmin etmədi, o, təşvişlə nəticələndi. Ataya münasibət, cinsi məqsəddən – ondan döyülüb cəzalandırılmaqdan – növbəti məqsədə, yəni qadın kimi atayla cinsi əlaqədə olmağa aparmalı idi, lakin onun narsisistik kişiliyinin etirazı ilə daha primitiv bir səviyyəyə geri atıldı və bir ata əvəzi üzərinə köçürülərək, canavar tərəfindən yeyilmə təşvişi kimi ayrıldı, lakin heç də bu yolla həll edilmədi. Əksinə, mürəkkəb görünən vəziyyətə yalnız ataya yönəlmiş üç cinsi tələnin birgə mövcudluğunda qalmaq şərti ilə ədalətli yanaşa bilərik. O, yuxudan sonra şüursuz olaraq homoseksual, nevrozda isə kannibalizm səviyyəsində idi; üstünlük təşkil edən isə əvvəlki mazoxist mövqe qaldı. Hər üç axımın passiv cinsi məqsədləri var idi; eyni obyekt, eyni cinsi təhrik idi, lakin bu təhrikin üç müxtəlif səviyyəyə görə parçalanması baş vermişdi.

[1] Xüsusilə penisə vurulan zərbələrdən (S. 145).

Müqəddəs tarixi bilməsi ona artıq ataya qarşı üstünlük təşkil edən mazoxist mövqeyi sublimasiya etmək imkanı verdi. O, Məsih oldu, bu isə eyni doğum tarixinə malik olması sayəsində ona xüsusilə asanlaşdırıldı. Beləliklə, o, böyük bir şeyə çevrilmişdi və həm də – hələlik kifayət qədər vurğulanmayan bir məqam – bir kişi. Məsihin qulağı olub-olmadığı sualında, sıxışdırılmış homoseksual mövqe parıltı kimi görünür, çünki bu fikrə dalmaq, atanın onu qadın kimi, ilkin səhnədə ananın olduğu kimi istifadə edib-etməyəcəyi sualından başqa bir şey demək deyildi. Digər məcburi fikirlərin həllinə keçdikdə, bu təfsirin təsdiqləndiyini görəcəyik. Passiv homoseksuallığın sıxışdırılmasına, müqəddəs şəxsiyyəti belə tələblərlə əlaqələndirməyin rüsvayçılıq olması haqqındaki şübhə uyğun gəldi. Qeyd etmək lazımdır ki, o, yeni sublimasiyasını sıxışdırılmış olanın mənbələrindən aldığı əlavədən azad saxlamağa çalışırdı. Amma ona bu bacarılmadı.

Niyə onun artıq Məsihin passiv xarakterinə və atanın zorakılığına qarşı da etiraz etdiyini, beləliklə, indiyə qədərki mazoxist idealını, hətta sublimasiya olunmuş formada da, inkar etməyə başladığını hələ başa düşmürük. Fərz edə bilərik ki, bu ikinci konflikt, birinci konflikt (üstünlük təşkil edən mazoxist və sıxışdırılmış homoseksual axım arasında) arasından alçaldıcı məcburi düşüncələrin ortaya çıxması üçün xüsusilə əlverişli idi, çünki psixi bir konfliktdə bütün əks istəklərin, müxtəlif mənbələrdən gəlsələr belə, bir-biri ilə toplanması təbiidir. Onun etirazının və beləliklə, dinə yönəlik tənqidin motivini yeni məlumatlardan öyrənəcəyik.

Müqəddəs tarix haqqındakı məlumatlardan onun cinsi araşdırması da qazanmışdı. İndiyə qədər uşaqların yalnız qadından gəldiyini fərz etmək üçün əsas görməmişdi. Əksinə, Nanya ona inandırmışdı ki, o, atanın uşağıdır, bacısı isə ananın uşağıdır və atanla olan bu daha yaxın münasibət ona çox qiymətli idi. İndi eşidirdi ki, Məryəmə Tanrı doğuran deyilir. Deməli, uşaqlar qadından gəlirdi və Nanyanın dediyi artıq dəstəklənə bilməzdi. Bundan əlavə, Məsihin atasının əslində kim olduğu barədə hekayələr onu çaşdırırdı. O, Yosefi belə hesab etməyə meylli idi, çünki onların həmişə bir yerdə yaşadığını eşidirdi, amma Nanja deyirdi: Yosef yalnız onun atası kimi idi, əsl ata Allah idi. Bundan heç nə çıxara bilmədi. O, yalnız bunu başa düşürdü: əgər bunun haqqında ümumiyyətlə müzakirə etmək mümkün idisə, onda ata ilə oğul arasındakı münasibət onun həmişə təsəvvür etdiyi qədər yaxın deyildi.

Oğlan bütün dinlərdə yerləşən ataya qarşı emosional ambivalensiyanı müəyyən dərəcədə hiss edir və bu ata münasibətinin zəifləməsi səbəbindən öz dininə hücum edirdi. Təbii ki, onun müxalifəti tezliklə təlimin həqiqiliyinə şübhə etmək olmaqdan dayandı və bunun əvəzinə birbaşa Allahın şəxsiyyətinə yönəldi. Allah öz oğluna sərt və qəddar rəftar etmişdi, amma insanlara qarşı da daha yaxşı deyildi. O, öz oğlunu qurban vermiş və İbrahimdən də eyni şeyi tələb etmişdi. O, Allahdan qorxmağa başladı.

Əgər o Məsih idisə, onda ata Allah idi. Amma dinin ona tətbiq etdiyi Allah, onun sevdiyi və əlindən alınmasına imkan vermək istəmədiyi atanın əvəzini tutan düzgün bir əvəz deyildi. Bu ataya olan sevgi ona tənqidi dərrakəsini yaratdı. O, ataya bağlı qala bilmək üçün Allaha qarşı müdafiə olunurdu, əslində isə yeni ataya qarşı köhnə atanı müdafiə edirdi. O, burada atadan ayrılmanın çətin bir hissəsini həyata keçirməli idi.

Deməli, Allaha qarşı mübarizə üçün enerji və dinə tənqidi dərrakə üçün mənbə, onun ən erkən dövrlərdə açıq şəkildə ortaya çıxan atasına olan köhnə sevgisi idi. Amma digər tərəfdən, yeni Allaha qarşı bu düşmənçilik də ilkin bir akt deyildi; onun nümunəsi təşviş yuxusunun təsiri altında yaranan ataya qarşı düşmən təhrikdə idi və əslində onun yenidən canlanmasından başqa bir şey deyildi. Onun bütün sonrakı həyatını idarə edəcək iki zidd hiss təhriki burada din mövzusunda ambivalensiya mübarizəsində qarşılaşdılar. Bu mübarizədən simptom kimi ortaya çıxan şey, yəni küfr ideyaları, Allah – nəcis, Allah – Donuz düşünməyə məcbur edən məcburiyyət, anal erotika kontekstində bu ideyaların təhlili bizə göstərəcəyi kimi, düzgün bir kompromis nəticəsi idi.

Daha az tipik olan bəzi digər məcburi simptomlar da eyni dərəcədə etibarlı şəkildə ataya aparır, lakin məcburiyyət nevrozunun əvvəlki təsadüflərlə əlaqəsini də açıq şəkildə göstərir.

Sonunda küfrünü kəffarələmək üçün etdiyi dindarlıq mərasimlərinə, müəyyən şərtlər daxilində təntənəli şəkildə nəfəs almaq əmri də daxil idi. Xaç işarəsi çəkərkən hər dəfə dərin nəfəs almalı və ya güclü nəfəs verməli idi. Onun dilində nəfəs ruh deməkdir. Deməli, Müqəddəs Ruhun rolu bu idi. O, Müqəddəs Ruhu içərisinə çəkməli və ya eşitdiyi və oxuduğu pis ruhlardan [1] qurtulmaq üçün onları xaricə verməli idi. Bu pis ruhlara o, özünə bu qədər kəffarə yükləməli olduğu küfr düşüncələrini də aid edirdi. Lakin dilənciləri, şikəstləri, çirkin, yaşlı və rəhmlə baxılan insanları görəndə nəfəsini buraxmağa məcbur olurdu və bu məcburiyyəti ruhlarla əlaqələndirə bilmirdi. Özünə yalnız belə hesab verirdi ki, bunu onlara bənzəməmək üçün edir.

[1] Bu simptom, eşidəcəyimiz kimi, oxumağı bacardığı altıncı ildə inkişaf etmişdi.

Sonra təhlil, bir yuxu ilə əlaqəli olaraq, təcili şəxslərin görünüşü zamanı nəfəs buraxmanın yalnız altıncı ildən sonra başladığını və ataya bağlandığını ortaya qoydu. Atasını uzun aylar görməmişdi, bir dəfə anası uşaqlarla şəhərə gedəcəklərini və onları çox sevindirəcək bir şey göstərəcəyini dedi. Sonra onları sanatoriyaya apardı, orada atanı yenidən gördülər; ata pis görünürdü və oğluna çox təəssüf doğururdu. Beləliklə, ata da qarşısında nəfəsini buraxmağa məcbur olduğu bütün şikəstlərin, diləncilərin və yoxsulların ilkin nümunəsi idi, necə ki, o, təşviş hallarında görünən qəddar üzlərin və təhqir etmək üçün çəkilən karikaturaların ilkin nümunəsidir. Başqa bir yerdə öyrənəcəyik ki, bu rəhm hissi, məcburiyyət nevrozunda çox gec təsir göstərən ilkin səhnənin xüsusi bir detallına gedib çıxır.

Şikəstlər qarşısında nəfəsini buraxmasını əsaslandıran, onlara bənzəməmək qərarı, əslində mənfiyə çevrilmiş köhnə ata eyniləşdirməsi idi. Lakin o, bu zaman atanı müsbət mənada da təqlid edirdi, çünki güclü nəfəs alma, atadan gələn cinsi əlaqə zamanı eşitdiyi səs-küyün təqlidi idi [1] . Müqəddəs Ruh, öz mənşəyini kişinin şəhvani oyanmasının bu əlamətinə borclu idi. Sıxışdırma nəticəsində bu nəfəs alma, mənşəyi başqa olan, yəni ilkin səhnə dövründə əziyyət çəkdiyi malyariya olan pis ruha çevrildi.

[1] İlkin səhnənin real təbiəti fərz edildikdə!

Bu pis ruhların rədd edilməsi, başqa reaksiyalarda da özünü göstərən aydın bir sərtlik (asketizm) xüsusiyyətinə uyğun gəlirdi. Məsihin bir dəfə pis ruhları donuzlara köçürdüyünü və onların sonra uçuruma düşdüyünü eşidəndə, bacısının ilk uşaqlıq illərində onun yaddaşından limanın qayalı yolundan çiyə doğru yuvarlandığını xatırladı. O da belə bir pis ruh və donuz idi; buradan Tanrı – Donuz arasında qısa bir yol var idi. Atanın özü də eyni dərəcədə duyğusallıqdan idarə olunduğunu sübut etmişdi. İlk insanların hekayəsini öyrənəndə, öz taleyinin Adəmin taleyinə bənzərliyi diqqətini çəkdi. Nanya ilə söhbətində ikiüzlü şəkildə, Adəmin bir qadın tərəfindən bədbəxtliyə sürüklənməsinə təəccübləndi və Nanyaya heç vaxt evlənməyəcəyinə söz verdi. Bacı tərəfindən başdan çıxarıldığı üçün qadınla düşmənçilik, bu dövrdə güclü ifadə tapdı. Bu, onun sonrakı sevgi həyatında onu kifayət qədər tez-tez narahat edəcəkdi. Bacı, onun üçün günahın və imtahana çəkilmənin daimi təcəssümünə çevrildi. İtiraf etdikdən sonra, özünü təmiz və günahsız hiss edirdi. Lakin sonra ona elə gəlirdi ki, bacı onu yenidən günaha sürükləmək üçün fürsət gözləyir və özünü qoruya bilmədən, yenidən günahkar olmasına səbəb olan bacısı ilə mübahisə səhnəsi yaradırdı. Beləliklə, başdan çıxarılmış olma faktını daim yenidən təkrarlamağa məcbur idi. Əlavə olaraq, küfr düşüncələri ona nə qədər ağırlıq etsə də, heç vaxt onları günah etirafında açıqlamamışdı.

Biz gözlənilmədən məcburiyyət nevrozunun sonrakı illərinin simptomatikasına düşdük və buna görə də aradakı çox şeyi kənara qoyaraq onun nəticəsi haqqında məlumat vermək istəyirik. Artıq bilirik ki, bu, daimi mövcudluğundan asılı olmayaraq, müvəqqəti güclənmələrə məruz qalmışdı; bir dəfə, hələ bizə aydın olmayan səbəbdən, eyni küçədə özünü onunla eyniləşdirə bildiyi bir oğlan öldükdə. On yaşında ikən, çox qısa müddət ərzində ona böyük təsir göstərən bir alman tərbiyəçi tutuldu. Onun ağır dindarlığının, müəllimlə apardığı təlim verici söhbətlərdə bu ata əvəzinin dindarlığa dəyər vermədiyini və dinin həqiqətinə inanmadığını başa düşdükdən sonra heç vaxt geri qayıtmamaq üzrə yox olmasının çox ibrətamiz olduğunu qeyd etmək lazımdır. Dindarlıq, yerini daha yeni və daha mehriban bir ataya buraxan atadan asılılıqla birlikdə ortadan qalxdı. Lakin bu, məcburiyyət nevrozunun son bir parıltısı olmadan baş vermədi; bu parıltı xüsusilə, küçədə yan-yana üç gübrə yığını gördükdə Müqəddəs Üçlüyü düşünməyə məcbur edən təzyiqi xatırladırdı. O, heç vaxt dəyəri düşürülmüş şeyi saxlamağa cəhd etmədən bir təşəbbüsə tabe olmurdu. Müəllim ona kiçik heyvanlara qarşı qəddarlıq etməyi qadağan etdikdə, o, bu pis əməllərə son qoydu, lakin əvvəlcə tırtılları kəsib-parçalamaqla kifayət qədər doyunca məşğul olmadan bunu etmədi. O, analitik müalicə zamanı da eyni davranışı nümayiş etdirdi, yəni müvəqqəti bir "mənfi reaksiya" inkişaf etdirdi; hər bir kəskin həlldən sonra qısa müddət ərzində həll edilmiş simptomun pisləşməsi ilə onun təsirini neqativləşdirməyə çalışdı. Məlumdur ki, uşaqlar ümumiyyətlə qadağalara qarşı oxşar davranırlar. Əgər onlar, məsələn, dözülməz bir səs çıxardıqlarına görə qınanmışlarsa, qadağadan sonra həmin səsi dayandırmadan əvvəl bir dəfə təkrarlayırlar. Beləliklə, görünüşdə könüllü olaraq dayandıqlarını və qadağaya qarşı gəldiklərini iddia etmiş olurlar.

Alman müəllimin təsiri altında onun sado-mazoxizminin yeni və daha yaxşı bir sublimasiyası yarandı; bu, yaxınlaşan pubert dövrünə uyğun olaraq, o vaxtlar mazoxizmə üstünlük təşkil edən sado-mazoxizmə cavab verirdi. O, hərbi işlərə, uniformalara, silahlara və atlara həvəs göstərməyə başladı və bununla davamlı gündüz xəyalları qidalandırdı. Beləliklə, bir kişinin təsiri altında passiv mövqelərindən qurtuldu və əvvəlcə olduqca normal bir gedişatda idi. Onu tezliklə tərk edən müəllimə olan bağlılığın bir nəticəsi də, sonrakı həyatında alman elementini (həkimlər, müəssisələr, qadınlar) yerli elementdən (atanın təmsili) üstün tutması idi; bu da müalicədə transferdən böyük fayda əldə etməsinə səbəb oldu.

Müəllim tərəfindən azad edilmədən əvvəlki dövrə aid olan bir yuxu da var ki, mən onu qeyd edirəm, çünki müalicədə ortaya çıxana qədər unudulmuşdu. O, özünü bir atın üstündə minərkən nəhəng bir tırtıl tərəfindən təqib olunduğunu gördü. O, bu yuxuda müəllimdən əvvəlki dövrə aid, çoxdan təfsir etdiyimiz daha əvvəlki bir yuxuya işarə olduğunu tanıdı. Bu daha əvvəlki yuxuda o, şeytanı qara libasda və o vaxtlar canavar və aslanla bağlı onu çox qorxudan dik duruşda gördü. Uzadılmış barmağı ilə nəhəng bir ilbizə işarə edirdi. O, tezliklə başa düşdü ki, bu şeytan məşhur bir şeirdəki cin-dir, yuxu isə cinin bir qızla eşq səhnəsində təsvir edildiyi çox yayılmış bir şəklin yenidən işlənməsidir. Sipir, qadının yerinə, seçkin qadın cinsiyyət simvolu kimi idi. Şeytanın işarə edən jesti ilə yönləndirildiyimiz üçün, tezliklə yuxunun mənasını belə izah edə bildik: o, cinsiyyət sirrləri haqqında ona sonuncu çatışmayan təlimləri verəcək birini arzulayırdı, eyni ilkin səhnədə atanın ilk dəfə etdiyi kimi.

Sonrakı yuxuda, qadın simvolunun kişi simvolu ilə əvəz olunduğu halda, ondan əvvəl baş vermiş müəyyən bir hadisəni xatırladı. Bir gün mülkdə at çaparkən yatan bir kəndlinin yanından keçdi, onun yanında oğlu uzanmışdı. Oğul atanı oyatdı və ona bir şey dedi, bundan sonra ata at çapana söyməyə və onu təqib etməyə başladı, nəticədə o, atının üstündə tezliklə uzaqlaşdı. Buna əlavə olaraq, eyni mülkdə tam ağ, tamamilə tırtıllarla bürünmüş ağacların olması haqqında ikinci xatirə. Biz anlayırıq ki, fantaziyanın reallaşmasından əvvəl də qaçmağı üstün tutdu, oğlun atanın yanında yatdığını və ağ canavarlar haqqındakı təşviş yuxusuna işarə etmək üçün ağ ağacları önə çıxardı. Bu, əvvəlcə dini sublimasiya ilə qorunduğu və tezliklə hərbi sublimasiya ilə daha səmərəli qorunacağı kişiyə qarşı həmin qadınvari münasibət qarşısındakı təşvişin birbaşa partlayışı idi.

Məcburiyyət simptomları aradan qalxdıqdan sonra məcburiyyət nevrozunun daimi təsirlərinin qalmadığını düşünmək böyük səhv olardı. Proses, dindar inancın tənqidi araşdırmaçı üsyan üzərində qələbəsinə və homoseksual münasibətin sıxışdırılmasına səbəb olmuşdu. Hər iki amildən daimi çatışmazlıqlar yarandı. İntellektual fəaliyyət, bu ilk böyük məğlubiyyətdən sonra ciddi şəkildə zədələnmiş qaldı. Öyrənmə həvəsi inkişaf etmədi, beş yaşında dinin təlimlərini tənqidi şəkildə parçalayan kəskin zəkanın heç bir izi qalmadı. Həmin təşviş yuxusu zamanı baş verən həddindən artıq homoseksuallığın sıxışdırılması, bu mühüm təhriki şüursuzluğa ayırdı, onu ilkin məqsəd istiqamətində saxladı və digər hallarda təklif oluna biləcəyi bütün sublimasiyalardan məhrum etdi. Xəstənin həyata məna verən bütün sosial maraqları çatışmırdı. Yalnız analitik müalicədə homoseksuallığın bu bağlanmasının həlli mümkün olduqda, vəziyyət yaxşılaşa bildi və – həkimin birbaşa xəbərdarlığı olmadan – azad edilmiş hər bir homoseksual libido hissəsinin həyatda tətbiq və insanlığın ortaq böyük işlərinə bağlanış axtardığını müşahidə etmək çox maraqlı idi.

VII. Anal erotizm və kastrasiya kompleksi

Oxucudan xahiş edirəm, bu uşaq nevrozu tarixini, yetkin yaşda bir xəstəliyin analizi zamanı, demək olar ki, yan məhsul kimi əldə etdiyimi xatırlasın. Onu sintez üçün adətən mövcud olanlardan daha kiçik parçalardan təşkil etməli idim. Adətən çətin olmayan bu iş, çoxölçülü bir quruluşu təsvir müstəvisinə yerləşdirmə məsələsi olduqda təbii bir həddə rast gəlir. Buna görə də, oxucunun canlı bir bütövlükə birləşdirə biləcəyi hissələri təqdim etməklə kifayətlənməliyəm. Təsvir edilən məcburiyyət nevrozu, dəfələrlə vurğulandığı kimi, sado-mazoxist-anal təbiət əsasında yarandı. Lakin indiyə qədər yalnız əsas amil, sadizm və onun çevrilmələri haqqında danışılmışdı. Anal erotizm ilə bağlı hər şey qəsdən kənara buraxılmışdı və burada toplanaraq əlavə edilməlidir.

Təhlilçilər uzun müddətdir razıdırlar ki, anal erotizm kimi ümumiləşdirilən çoxsaylı həvəs təhriklərinə, cinsi həyatın və ümumiyyətlə psixi fəaliyyətin qurulmasında çox böyük, heç vaxt qiymətləndirilməyəcək əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda, bu mənbədən gələn yenidən formalaşmış erotizmin ən vacif ifadələrindən birinin pulun idarə edilməsində olduğu, həyat boyu dəyərli maddənin, əslində anal zonasının məhsulu olan nəcisə aid olan psixi marağı özünə cəlb etdiyi də məlumdur. Biz pul marağını, libidinal və ağlabatan təbiətli olduqda, ifrazat həvəsinə aid etməyə vərdiş etmişik və normal insandan pul ilə münasibətini tamamilə libidinal təsirlərdən azad saxlamasını və onu real məqsədlərə əsasən tənzimləməsini tələb edirik.

Bizim xəstəmizdə sonrakı xəstəliyi dövründə bu münasibət xüsusi dərəcədə pozulmuşdu və bu, onun müstəqillik çatışmazlığı və həyat qabiliyyətsizliyinin ən kiçik hissəsi deyildi. O, atadan və əmidən miras yolu ilə çox varlı olmuşdu, varlı sayılmağa açıq şəkildə böyük əhəmiyyət verirdi və onu bu məsələdə kiçik gördüklərində çox incinə bilərdi. Amma nə qədər malı olduğunu, nə qədər xərclədiyini və nə qədər saxladığını bilmirdi. Onu xəsis və ya israfçı adlandırmaq lazımb gəldiyini demək çətin idi. Bəzən belə, bəzən elə davranırdı, heç vaxt ardıcıl bir niyyətə işarə edən şəkildə deyil. Aşağıda qeyd edəcəyim bəzi nəzərəçarpan xüsusiyyətlərə görə onu, varlığı şəxsiyyətinin ən böyük üstünlüyü sayan və pul maraqlarının yanında hissi maraqları nəzərə belə almayan qəddar bir pul qürurçüsü hesab etmək olardı. Amma o, başqalarını onların varlığına görə qiymətləndirmirdi və çox hallarda daha çox sadə, köməksevər və şəfqətli olduğunu göstərirdi. Pul onun şüurlu nəzarətindən çıxmışdı və onun üçün başqa bir şeyi ifadə edirdi.

Artıq qeyd etmişəm (S. 142), son illərdə onun ən yaxşı yoldaşı olan bacısının itirilməsi ilə bağlı təsəllini: 'İndi valideynlərin mirasını onunla bölüşmək lazım deyil' düşüncəsi ilə ifadə etmə tərzi məni çox narahat etmişdi. Bəlkə də daha nəzərəçarpan olan, belə etiraf edilmiş hissi qəddarlığa heç bir anlayışı olmayan kimi, bunu sakitliklə danışa bilməsi idi. Təhlil, bacıya görə kədərin yalnız yerdəyişməyə uğradığını göstərərək onu bərpa etdi, amma indi varlanmanı bacı üçün əvəz kimi tapmaq istəməsi daha da anlaşılmaz oldu.

Başqa bir halda onun davranışı özünə də sirr kimi görünürdü. Atanın ölümündən sonra qoyulan miras onunla ana arasında bölüşdürüldü. Ana onu idarə edirdi və onun pul tələblərinə, özünün də etiraf etdiyi kimi, qüsursuz və səxavətli şəkildə cavab verirdi. Buna baxmayaraq, aralarındakı hər bir pul məsələləri müzakirəsi onun tərəfindən ən şiddətli ittihamlarla bitirdi: ana onu sevmir, ondan qənaət etməyi düşünür və pulu tək başına idarə etmək üçün onu ən çox ölmüş görmək istəyir. Ana sonra ağlayaraq öz mənfəətpərəzliyini and içərək təsdiqləyirdi, o isə utanırdı və haqlı olaraq belə düşünmədiyini təsdiqləyə bilərdi, amma növbəti dəfə eyni səhnəni təkrarlayacağından əmin idi.

Nəcisin təhlildən əvvəl uzun müddət onun üçün pul mənası daşıdığı, bir neçə təsadüfdən aydın olur, onlardan ikisini nəql etmək istəyirəm. Bağırsağın xəstəliyinə hələ qarışmadığı bir dövrdə, o, böyük bir şəhərdə kasıb bir əmidoğlunu ziyarət etdi. Getdiyi zaman, bu qohumunu pul ilə dəstəkləmədiyi üçün özünü qınadı və dərhal sonra 'həyatının bəlkə də ən güclü istəyini' hiss etdi. İki il sonra həqiqətən bu əmidoğluna pensiya təsis etdi. Digər hal: 18 yaşında yetkinlik attestatı imtahanına hazırlaşarkən bir sinif yoldaşını ziyarət etdi və imtahandan kəsilmək barədə ortaq təşvişin məsləhət gördüyü şeyi onunla razılaşdırdı [1]. Məktəb xidmətçisini rüşvətlə almaq qərara alınmışdı və toplanmalı məbləğdə onun payı təbii ki, ən böyük idi. Evə gedərkən, yalnız keçsə, imtahanda ona heç nə olmasa, daha çox vermək istədiyini düşündü və həqiqətən də evinin qapısına çatmazdan əvvəl başqa bir bədbəxtlik başına gəldi [2].

[1] Xəstə bildirdi ki, onun ana dili almancada bağırsaq pozğunluqlarını bildirmək üçün işlədilən 'Durchfall' (ishal) sözünün bu mənasını bilmir.

[2] Bu ifadə xəstənin ana dilində alman dilində olduğu kimi eyni mənanı verir.

Onun sonrakı xəstəliyi zamanı çox inatçı, lakin müxtəlif səbəblərdən dəyişən bağırsaq funksiyası pozğunluqlarından əziyyət çəkdiyini eşitməyə hazırıq. Mənim müalicəmə başlayanda, o, yoldaşının etdiyi klizmalara öyrəşmişdi; ay boyu spontan boşalma baş vermir, yalnız müəyyən bir tərəfdən gələn ani oyanma qoşulmasa, nəticədə bir neçə gün normal bağırsaq fəaliyyəti bərpa oluna bilirdi. Onun əsas şikayəti, dünyanın onun üçün bir pərdə ilə örtülmüş olması və ya onun bir pərdə ilə dünyadan ayrılması idi. Bu pərdə yalnız klizma zamanı bağırsaq məzmunu bağırsağı tərk etdiyi anda cırılır və sonra o, yenidən sağlam və normal hiss edirdi [1].

[1] Lavmanı başqasının etməsinə icazə versə də, özünün həll etsə də, eyni təsir.

Xəstəni bağırsaq vəziyyətinin qiymətləndirilməsi üçün yönləndirdiyim həmkarım, onu funksional və ya hətta psixoloji səbəbli hesab etmək və müdaxiləedici dərman müalicəsindən çəkinmək üçün kifayət qədər anlayışlı idi. Həm bu, həm də təyin edilən pəhriz fayda vermədi. Analitik müalicə illərində (o ani təsirlərdən başqa) heç bir spontan mədə-bağırsaq hərəkəti olmadı. Xəstə, inatçı orqanın daha intensiv işlənməsinin vəziyyəti daha da pisləşdirəcəyinə inandırıldı və həftədə bir və ya iki dəfə klizma və ya qusdurucu vasitə ilə bağırsaq boşalmasını məcburi etməklə kifayətləndi.

Bağırsaq pozğunluqlarının müzakirəsində xəstənin sonrakı xəstəlik vəziyyətinə, adətən onun uşaqlıq nevrozu ilə məşğul olan bu işin planına uyğun gələn məsafədən daha geniş yer verdim. Buna iki səbəb əsas idi: birincisi, bağırsaq simptomatikasının uşaqlıq nevrozundan sonrakı dövrə az dəyişmiş şəkildə davam etməsi, ikincisi isə müalicənin bitməsində ona əsas rolun düşməsi.

Məcburiyyət nevrozunu analiz edən həkim üçün şübhənin hansı əhəmiyyətə malik olduğunu bilirik. O, xəstənin ən güclü silahı, müqavimətinin üstünlük təşkil edən vasitəsidir. Bu şübhə sayəsində bizim xəstəmiz də hörmətli bir laqeydlik arxasında sığınaraq, illər boyu müalicənin səylərini özündən uzaqlaşdıra bildi. Heç nə dəyişmədi və onu inandırmaq üçün heç bir yol tapılmadı. Nəhayət, bağırsaq pozğunluğunun mənim məqsədlərim üçün əhəmiyyətini dərk etdim; o, məcburiyyət nevrozunun əsasında müntəzəm olaraq tapılan histeriya parçasını təmsil edirdi. Xəstəyə bağırsaq fəaliyyətinin tam bərpasını vəd etdim, bu vədlə onun inanmamasını açıq şəkildə ortaya qoydum və sonra bağırsaq histeriya ilə zədələnmiş bir orqan kimi işdə “sözünü deməyə” başlayanda və bir neçə həftə ərzində uzun müddət pozulmuş normal funksiyasını bərpa etdikdə, onun şübhəsinin yox olduğunu görməkdən razılıq duydum.

İndi xəstənin uşaqlığına, nəcis onun üçün pul mənasına malik ola bilməyəcəyi bir dövrə qayıdırıq.

Bağırsaq pozğunluqları onda çox erkən yaşda, hər şeydən əvvəl ən çox yayılmış və uşaq üçün ən normal olan sidik və ya nəcis saxlaya bilməmə (inkontinensiya) ilə ortaya çıxdı. Lakin bu ən erkən hadisələr üçün patologik izahı rədd etdiyimiz və onlarda yalnız boşalma funksiyası ilə bağlı həzzdən narahat olmamaq və ya dayandırılmamaq niyyətini gördüyümüz zaman, əlbəttə haqlıyıq. Anal zarafatlar və nümayişlərdən güclü həzz, adətən bəzi cəmiyyət təbəqələrinin təbii kobudluğuna uyğun gəlsə də, onda sonrakı xəstəliyin başlanğıcından sonra qalmışdı.

İngilis müəlliminin dövründə, onun və Nanjanın nifrət edilən şəxsin yataq otağını bölüşməli olduğu təkrar-təkrar baş verdi. Nanja sonra anlayışla qeyd etdi ki, o, məhz bu gecələrdə yatağına sidiq etmişdi, əvvəllər isə belə deyildi. O, bundan heç bir utanc duymurdu; bu, müəllimə qarşı inadkarlığın ifadəsi idi.

Bir il sonra (4,5 yaşında), təşviş dövründə, gündüz vaxtı şalvarını çirkləndirməsi başına gəldi. Təmizləndiyi zaman dəhşətli dərəcədə utandı və inlədi: belə yaşaya bilməzdi. Bu müddət ərzində, şikayətinin izini sürməklə bizə yol göstərən bir şey dəyişmişdi. Məlum oldu ki, o, 'belə yaşaya bilmərəm' sözlərini başqa birinin ağzından təkrarlamışdı. Bir dəfə [1] anası onu yanına götürmüşdü, həmin vaxt onu ziyarət edən həkimi qatar stansiyasına qədər müşayiət edirdi. Bu yol boyu ağrılarından və qanamasından şikayət edərək eyni sözləri dilə gətirdi: 'Belə yaşaya bilmərəm', əlindən tutulmuş uşağın bunu yadda saxlayacağını gözləmədən. Qeyd edək ki, sonrakı xəstəliyi zamanı sayısız dəfə təkrarlayacağı bu şikayət, anası ilə eyniləşməni ifadə edirdi.

[1] Bunun nə vaxt olduğu dəqiq müəyyən edilməyib, lakin hər halda dörd yaşında gördüyü təşviş yuxusundan əvvəl, ehtimal ki, valideynlərin səyahətindən əvvəl baş verib.

Hər iki hadisə arasında zaman və məzmun baxımından çatışmayan vasitəçi həlqə tezliklə xatirədə yerini tutdu. Təşviş dövrünün əvvəllərində bir dəfə, narahat ana yaxınlıqdakı mülkdə yayılmış dizenteriyadan uşaqları qorumaq üçün xəbərdarlıqlar yaymışdı. Bu nədir deyə soruşdu və dizenteriya zamanı nəcisdə qan tapıldığını eşitdikdə çox təşvişə düşdü və nəcisdə qan olduğunu iddia etdi; dizenteriyadan öləcəyindən qorxdu, lakin müayinə nəticəsində səhv etdiyinə və qorxacaq bir şey olmadığına inandırıldı. Anlayırıq ki, bu təşvişdə, həkimlə söhbətində eşitdiyi qanaması olan anası ilə eyniləşmə özünü təsdiqləmək istəyirdi. Sonrakı eyniləşmə cəhdində (4,5 yaşında) qanı buraxmışdı; özünü başa düşmürdü, utandığını zann edirdi və şikayətində birmənalı şəkildə özünü büruzə verən ölüm təşvişi ilə silkələndiyini bilmirdi.

Qarın ağrısı çəkən ana o vaxtlar həm özünə, həm də uşaqlarına görə ümumiyyətlə təşvişli idi; onun təşvişliliyinin anasının öz səbəbləri ilə yanaşı, anası ilə eyniləşməyə əsaslandığı tamamilə ehtimal oluna bilər.

Anası ilə eyniləşmə nə deməli idi?

3,5 yaşında sidik tutmama halının cəsarətlə istifadəsi ilə 4,5 yaşında ondan dəhşətə gəlməsi arasında, təşviş dövrünün başladığı yuxu yerləşir; bu yuxu ona 1,5 yaşında yaşadığı səhnənin [1] sonradan başa düşülməsini və cinsi akt zamanı qadının roluna aydınlıq gətirdi. Nəcis ifrazına qarşı davranışındakı dəyişikliyi də bu böyük inqilabla əlaqələndirmək məntiqli görünür. Dizenteriya ona açıq-aydın, anasının 'belə yaşaya bilmərəm' deyə şikayət etdiyi xəstəliyin adı idi; ana ona qarın xəstəsi kimi deyil, bağırsaq xəstəsi kimi görünürdü. İlkin səhnənin təsiri altında, anasının atasının ona etdiyi şey [2] nəticəsində xəstələndiyi əlaqəsi ona açıldı və nəcisdə qan olması, anası kimi xəstə olmaq təşvişi, həmin cinsi səhnədə anası ilə eyniləşmənin rədd edilməsi idi, yəni yuxudan oyandığı zaman etdiyi eyni rədd. Lakin təşviş, ilkin səhnənin sonrakı işlənməsində anasının yerinə keçdiyini və ona atası ilə olan bu münasibəti qısqandığını sübut edirdi. Qadınla eyniləşmənin, kişiyə qarşı passiv homoseksual münasibətin ifadə oluna bildiyi orqan anal zona idi. Bu zonanın funksiyasındakı pozğunluqlar indi qadınvari mehribanlıq təhriklərinin mənasını almışdı və sonrakı xəstəlik dövründə də bu mənanı saxlamışdı.

[1] Əvvəllər S. 163–64-ə baxın.

[2] Burada o, yəqin ki, səhv etmirdi.

Bu nöqtədə, görünüşdə qarışıq olan vəziyyətin aydınlaşdırılmasına çox töhfə verə biləcək bir etiraza qulaq asmalıyıq. Biz yuxu prosesinin gedişatında onun qadının kastre edildiyini, kişi cinsiyyət orqanı əvəzinə cinsi əlaqəyə xidmət edən bir yarası olduğunu, kastrasiyanın qadınlığın şərti olduğunu və bu hədələnən itki səbəbindən kişiyə qarşı feminen münasibətini sıxışdırdığını və homoseksual vəcddən təşvişlə oyandığını başa düşdüyünü qəbul etməli idik. Cinsi əlaqənin bu cür başa düşülməsi, qınlığın (vaginanın) tanınması qadınla eyniləşdirmə üçün bağırsağın seçilməsi ilə necə uzlaşır? Bağırsaq simptomları, bağırsaq çıxışının cinsi əlaqə yeri olduğu haqqında, kastrasiya təşvişinə tam zidd olan, ehtimal ki, daha qədim olan anlayışa əsaslanmırmı?

Şübhəsiz, bu ziddiyyət mövcuddur və bu iki anlayış bir-biri ilə heç cür uzlaşmır. Sual yalnız ondadır ki, onların uzlaşması vacibdirmi? Bizim təəccübümüz, şüursuz psixi prosesləri həmişə şüurlu olanlar kimi qəbul etməyə və iki psixi sistemin dərin fərqlərini unutmağa meylli olmamızdan irəli gəlir.

Milad yuxusunun həyəcanlı gözləntisi ona valideynlərinin bir vaxtlar müşahidə etdiyi (və ya qurduğu) cinsi əlaqənin obrazını canlandırdıqda, əlbəttə, əvvəlcə qadının cinsiyyət orqanını qəbul edən bədən yerinin bağırsaq çıxışı olduğu haqqında köhnə anlayış ortaya çıxdı. 1,5 yaşında bu səhnənin tamaşaçısı ikən başqa nəyə inanmış ola bilərdi? [1] Amma sonra dörd yaşında yeni baş verən hadisə gəldi. Onun o vaxtki təcrübələri, eşitdiyi kastrasiya haqqında işarələr oyandı və «kloaka nəzəriyyəsi»nə şübhə toxudu, ona cinsi fərqi və qadının cinsi rolunu tanımağı təlqin etdi. O, bu zaman, onlara istənməyən (cinsi və ya başqa cür) məlumat verilən uşaqların ümumiyyətlə necə davrandıqları kimi davrandı. O, yenini rədd etdi – bizim halımızda kastrasiya təşvişi motivləri ilə – və köhnəyə yapışdı. O, sonradan Tanrıya qarşı Atanın tərəfini tutduğu eyni üsulla və oxşar motivlərlə qınlığa qarşı bağırsağın tərəfini tutdu. Yeni məlumat rədd edildi, köhnə nəzəriyyə saxlanıldı; sonuncusu, sonradan bağırsaq ölümü qarşısında təşviş kimi ortaya çıxan qadınla eyniləşdirmə üçün və Məsihin arxası olub-olmadığı və s. haqqında ilk dini qərəzlər üçün material verə bilərdi. Elə bil ki, yeni anlayış təsirsiz qalmışdır; tam əksinə, o, yuxu prosesinin bütününü sıxışdırma altında saxlamaq və sonradan şüurlu emaldan kənarlaşdırmaq üçün motivə çevrilməklə son dərəcə güclü təsir göstərdi. Amma bununla onun təsiri bitdi; cinsi məsələnin həllinə təsir göstərmədi. Əlbəttə, bundan sonra kastrasiya təşvişinin bağırsaq vasitəsilə qadınla eyniləşdirmə ilə yanaşı mövcud olması ziddiyyət idi, amma bu yalnız məntiqi ziddiyyət idi, bu da çox şey demək deyil. Bütün proses daha çox şüursuzun necə işlədiyini xarakterizə edir. Sıxışdırma rədd etmədən fərqli bir şeydir.

[1] Və ya itlərin cinsi əlaqəsini başa düşməyənə qədər.

Biz canavar fobiyasının yaranmasını öyrənərkən cinsi akt haqqında yeni anlayışın təsirini izlədik; indi, bağırsaq fəaliyyətinin pozulmalarını araşdırdığımız zaman, köhnə kloaka nəzəriyyəsinin zəmini üzərindəyik. Bu iki mövqe bir-birindən sıxışdırma mərhələsi ilə ayrılır. Sıxışdırma aktı ilə rədd edilən kişiyə qarşı feminen münasibət, demək olar ki, bağırsaq simptomatologiyasına çəkilir və uşaqlıq dövründə tez-tez baş verən ishal, qəbizlik və bağırsaq ağrıları şəklində ifadə olunur. Düzgün cinsi anlayış əsasında qurulmuş sonrakı cinsi fantaziyalar indi regressiv şəkildə bağırsaq pozğunluqları kimi ifadə oluna bilər. Biz onları, ilk uşaqlıq günlərindən bəri nəcis mənasının dəyişməsini açığa çıxarmadan başa düşmürük [1].

[1] Bax: «Həvəs çevrilmələri haqqında» və s.

Əvvəlki bir yerdə təxmin etmişdim ki, ilkin səhnənin məzmunundan bir hissə geri saxlanılıb və mən indi onu əlavə edə bilərəm. Uşaq nəhayət valideynlərin birgə olmasını, qışqırığını əsaslandıra bilən bir bağırsaq boşalması ilə dayandırdı. Bu əlavənin tənqidi üçün, həmin səhnənin digər məzmunu barədə əvvəllər müzakirə etdiyim bütün fikirlər keçərlidir. Xəstə mənim tərəfimdən qurulmuş bu son aktı qəbul etdi və onu 'keçici simptom yaranması' ilə təsdiqlədi. Atanın pozuntudan narazı qalaraq, sövgü ilə qəzəbini ifadə etdiyi barədə təklif etdiyim digər bir əlavə silinməli idi. Analiz materialı buna reaksiya vermədi.

İndi əlavə etdiyim bu detal, təbii ki, səhnənin digər məzmunu ilə eyni səviyyədə qəbul edilə bilməz. Burada söhbət, çoxlu sonrakı işarələrdə təkrarlanmasını gözlədiyimiz xarici bir təəssüratdan deyil, uşağın öz reaksiyasından gedir. Əgər bu ifadə həmin vaxt edilməmiş olsaydı və ya sonradan səhnənin prosesinə daxil edilmiş olsaydı, bütün hekayədə heç bir dəyişiklik olmazdı. Lakin onun mənası şübhəli deyil. Bu, anal zonanın (ən geniş mənada) həyəcanlanması deməkdir. Bənzər digər hallarda cinsi əlaqənin müşahidəsi sidik ifrazı ilə nəticələnmişdir; eyni şəraitdə böyüklər ereksiya hiss edirlər. Kiçik oğlanın cinsi oyanmasının əlaməti olaraq bağırsaq ifrazı yaratması, onun gətirdiyi cinsi təşkilatının xarakteri kimi qiymətləndirilməlidir. O, dərhal passiv mövqe tutur, kişidən çox qadınla eyniləşməyə daha çox meyil göstərir.

Bu zaman o, bağırsaq məzmununu, hər hansı digər uşaq kimi, ilk və ən ilkin mənalardan birində istifadə edir. Nəcis, uşağın ilk hədiyyəsi, ilk şirinlik qurbanı, öz bədəninin bir hissəsidir ki, ondan sevilən bir şəxsin xatirinə [1] imtina edilir. Bizim halda olduğu kimi, 3,5 yaşında tərbiyəçi xanıma qarşı inatçı istifadə, yalnız bu əvvəlki hədiyyə mənasının mənfi tərəfidir. Oğruların hadisə yerində buraxdıqları grumus merdae (nəcis ləkəsi), həm istehzayı, həm də geriyə qayıtma yolu ilə ifadə olunan təzminatı bildirir. Hər dəfə daha yüksək mərhələyə çatıldıqda, əvvəlki mərhələ mənfi və alçaldılmış mənada istifadə oluna bilər. Sıxışdırma (verdrängung) öz ifadəsini əkslikdə [2] tapır.

[1] İnanıram ki, körpələrin yalnız tanıdıqları və sevdikləri şəxsləri nəcis ilə çirkləndirdiklərini, yadları isə bu 'imtiyazdan' məhrum etdiklərini asanlıqla təsdiqləmək olar. Cinsiyyət nəzəriyyəsinə dair üç məqalədə nəcisin bağırsaq selikli qişasının avtoerotik qıcıqlanması üçün ən ilk istifadəsini qeyd etmişdim; indi irəliləyiş kimi, ifrazat zamanı obyektə diqqət göstərilməsi, uşağın ona itaətli və ya xoşagəlməz olması əsas amilə çevrilir. Bu əlaqə, böyüyən uşağın yalnız bəzi imtiyazlı şəxslərin qarşısında qazana oturmağı və sidik ifrazında kömək istəməsi ilə davam edir, lakin digər doyum niyyətləri də nəzərə alınır.

[2] Məlumdur ki, şüursuzda (unbewusst) 'yox' yoxdur; əksliklər birləşir. İnkar (negasiya) yalnız sıxışdırma (verdrängung) prosesi ilə daxil edilir.

Cinsəllik inkişafının sonrakı mərhələsində nəcis uşaq mənasını qəbul edir. Uşaq da, nəcis kimi, anal dəlikdən doğulur. Nəcisə hədiyyə mənasının verilməsi bu dəyişikliyə asanlıqla imkan verir. Dildə uşaq «hədiyyə» kimi adlandırılır; qadının kişiyə «uşaq hədiyyə etdiyi» tez-tez deyilir, lakin şüursuzluğun istifadəsində münasibətin digər tərəfi, yəni qadının uşağı kişidən hədiyyə kimi «qəbul etdiyi» də haqlı olaraq nəzərə alınır.

Nəcisə pul mənasının verilməsi hədiyyə mənasından başqa bir istiqamətə ayrılır.

Xəstəmizin ilk qəzəb hücumunun, Milad bayramında kifayət qədər hədiyyə almadığı üçün baş verdiyinə dair erkən dəqiq xatirəsi indi daha dərin mənasını açır. Onun çatışmayan şeyi, anal şəkildə dərk etdiyi cinsi ödəniş idi. Onun cinsi axtarışı yuxudan əvvəl buna hazırlaşmış və yuxu prosesi zamanı cinsi aktın kiçik uşaqların mənşəyi sirrini həll etdiyini başa düşmüştü. O, kiçik uşaqları yuxudan əvvəl də sevmirdi. Bir dəfə o, yuvadan düşən kiçik, hələ çılpaq bir quş tapdı, onu kiçik bir insan hesab etdi və ondan qorxdu. Təhlil göstərdi ki, onun qəzəbləndiyi bütün kiçik heyvanlar, tırtıllar, həşəratlar ona kiçik uşaqları ifadə edirdi [1]. Onun böyük bacısı ilə münasibəti, böyük uşaqların kiçik uşaqlarla əlaqəsi haqqında çox düşünməsinə səbəb olmuşdu; Nanja ona bir dəfə anasının onu ən kiçik olduğu üçün çox sevdiyini dedikdə, ona kiçik bir uşağın gəlməməsini istəmək üçün başa düşülən bir motiv yaranmışdı. Bu ən kiçik uşaq qarşısındakı təşviş, valideynlərin cinsi əlaqəsini ona nümayiş etdirən yuxunun təsiri altında yenidən canlandı.

[1] Eyni zamanda, yuxularda və fobiyalarda tez-tez kiçik uşaqları təmsil edən zərərvericilər də.

Beləliklə, biz artıq tanıdığımız cərəyanlara, yuxuda təkrarlanan ilkin səhnədən qaynaqlanan digərləri kimi yeni bir cinsi cərəyan əlavə etməliyik. Qadınla (ana ilə) eyniləşmədə o, ataya uşaq hədiyyə etməyə hazırdır və bunu artıq etmiş və bəlkə də yenidən edəcək anaya qarşı qısqanclıq hissi keçirir.

Hədiyyə mənasının ortaq çıxış yolu vasitəsilə pul uşaq mənasını özünə cəlb edə bilər və bu şəkildə qadın (homoseksual) ödənişinin ifadəsini üzərinə götürə bilər. Bu proses xəstəmizdə, hər iki bacı-qardaşın Alman sanatoriyasında olduğu bir vaxt, atanın bacısına iki böyük əskinas verdiyini gördüyü zaman baş verdi. O, təsəvvüründə atanı həmişə bacısı ilə əlaqələndirərək şübhə altında saxlayırdı; indi qısqanclığı oyandı, tək olduqları zaman bacısının üstünə atıldı və puldan öz hissəsini belə bir həvəslə və belə ittihamlarla tələb etdi ki, bacısı ağlayaraq bütün pulu ona atdı. Onu qızışdıran yalnız real pul deyildi, daha çox uşaq, atadan olan anal cinsi ödəniş idi. Atası həyatda ikən bacısı öldükdə, o, bununla özünü təsəlli edə bildi. Onun ölüm xəbərini eşidəndəki qəzəbli düşüncəsi əslində heç nə demək deyildi, yalnız: İndi mən tək uşağam, indi ata məni tək sevməlidir. Lakin bu, qətiyyən şüur səviyyəsinə çıxabilən düşüncənin homoseksual fonu o qədər dözülməz idi ki, onun çirkin hərisliyə bürünməsi böyük bir yüngüllük kimi mümkün oldu. Eyni şəkildə, atasının ölümündən sonra anasına haqsız ittihamlar irəli sürdüyü zaman, yəni anasının onu puldan məhrum etmək istədiyi, pulu ondan daha çox sevdiyi iddiaları. Anasının ondan başqa bir uşağı da sevdiyi, hətta ondan sonra başqa bir uşaq istədiyi ehtimalına qarşı köhnə qısqanclığı, özünün də əsassız olduğunu bildiyi ittihamlara onu məcbur etdi.

Nəcis mənasının bu təhlili bizə aydın edir ki, Tanrını nəcis ilə əlaqələndirməli olan məcburi düşüncələr, onun onları tanıdığı təhqirdən başqa bir şeyi də ifadə edirdi. Onlar daha çox həqiqi kompromiss nəticələri idi; burada şirin, sədaqətli bir axın düşmənçiliklə təhqir edən axın qədər iştirak edirdi. „Tanrı – nəcis“ ehtimal ki, həyatda qısaltılmamış formada da eşidilən bir təklifin qısaltması idi. „Tanrıya işəmək“, „Tanrıya bir şey işəmək“ həm də ona bir uşaq hədiyyə etmək, ondan bir uşaq hədiyyə almaq deməkdir. Köhnə mənfi aşağıladıcı hədiyyə mənası və sonradan ondan inkişaf etdirilən uşaq mənası məcburi sözlərdə bir-biri ilə birləşmişdir. Sonuncuda, əvəzində qadın kimi sevilə bilsə, kişiliyindən imtina etməyə hazır olan qadın incəliyi ifadə olunur. Deməli, məhz paranoid senator prezidenti Schreberin [1] sayıqlama sistemində qəti sözlərlə ifadə olunan Tanrıya qarşı bu təhrik.

[1] [Bax: „Autobioqrafik təsvir edilmiş paranoya halına dair psixoanalitik qeydlər“ (1911 c)]

Sonradan xəstəmdəki son simptom həllini nəql edəndə, bağırsaq pozğunluğunun homoseksual axının xidmətinə necə qoyulduğunu və ataya qarşı qadın mövqeyini necə ifadə etdiyini bir daha göstərmək mümkün olacaq. Nəcisin yeni mənası indi bizə kastrasiya kompleksinin müzakirəsinə yol açmalıdır.

Nəcis sütunu erojen bağırsaq selikli qişasını qıcıqlandırdığı üçün, eyni selikli qişaya qarşı aktiv orqan rolunu oynayır, vaginal selikli qişaya qarşı penis kimi davranır və kloaka dövründə onun bir növ sələfi olur. Nəcisin başqa bir şəxsin xeyrinə (sevgi üçün) təqdim edilməsi öz növbəsində kastrasiyanın nümunəsi olur; bu, sevilən bir başqasının lütfünü qazanmaq üçün öz bədəninin bir hissəsindən [1] imtina etmənin ilk halıdır. Beləliklə, penisə qarşı adətən narsisistik olan sevgi anal erotizmdən gələn töhfədən məhrum deyil. Nəcis, uşaq və penis beləliklə bir vahidlik, şüursuz bir anlayış – icazə verilsə – bədəndən ayrıla bilən kiçik şey anlayışını təşkil edir. Bu əlaqə yolları vasitəsilə patologiya üçün əhəmiyyətli olan və analiz tərəfindən aşkarlanan libido qoyulmalarının sürüşmələri və güclənmələri baş verə bilər.

[1] Nəcis tamamilə uşaq kimi qəbul edilir.

Xəstəmizin kastrasiya problemi qarşısında ilkin mövqeyi bizə məlumdur. O, bunu rədd etdi və anal yolla əlaqə mövqeyində qaldı. Onu rədd etdiyini dediyim zaman, bu ifadənin növbəti mənası, sıxışdırma mənasında ondan heç nə bilmək istəməməsidir. Bu, əslində onun mövcudluğu haqqında hökm vermədi, amma sanki mövcud deyilmiş kimi idi. Lakin bu mövqe qəti, hətta uşaqlıq nevrozunun illəri üçün belə qalmamış ola bilər. Sonradan onun kastrasiyanı fakt kimi tanıdığını göstərən yaxşı dəlillər tapılır. O, bu məsələdə də təbiətinə xas olan şəkildə davranmışdı; bu isə bizə təsviri və empatiyanı son dərəcə çətinləşdirir. O, əvvəlcə qarşı çıxdı, sonra təslim oldu, amma bir reaksiya digərini ləğv etmədi. Nəticədə, ondan biri kastrasiyadan iyrənən, digəri isə onu qəbul etməyə və qadın kimi əvəzləmə ilə təsəlli verməyə hazır olan iki əks axın yan-yana mövcud idi. Kastrasiyanı sadəcə rədd edən, real mövcudluğu haqqında hökmün hələ sual altına alınmadığı üçüncü, ən qədim və ən dərin axın şübhəsiz ki, hələ də aktivləşdirilə bilərdi. Eyni xəstənin beşinci yaşından olan bir halüsinasiyasını başqa yerdə [1] nəql etmişəm; burada ona yalnız qısa bir şərhlə əlavə etməliyəm:

[1] „Psixoanalitik iş zamanı fausse reconnaissance (’déjà raconté‘) haqqında“

Beş yaşım olanda bağda dayəmin yanında oynayır və cib bıçağımla yuxumda [1] da rol oynayan [2] qoz ağaclarından birinin qabığını oyurdum. Birdən, təsviredilməz bir dəhşətlə, əlimin (sağ və ya sol?) kiçik barmağını elə kəsdiyimi gördüm ki, o, yalnız dəri ilə asılı qalmışdı. Heç bir ağrı hiss etmədim, amma böyük bir təşviş keçirdim. Bir neçə addım uzaqda olan dadıma bir şey deməyə cəsarət etmədim, yaxınlıqdakı bir oturacaqda oturdum və barmağa bir daha nəzər salmağa qadir olmadan orada qaldım. Nəhayət sakitləşdim, barmağa diqqətlə baxdım və gördüm ki, o, heç bir zədə almamışdı.

[1] Bax: 'Yuxulardakı nağıl motivləri'.

[2] Sonrakı hekayətdə düzəliş: 'Fikrimcə, ağaca kəsik vurmamışdım. Bu, eyni zamanda hallüsinativ şəkildə saxtalaşdırılmış olması lazım olan başqa bir xatirə ilə birləşmədir; ağaca bıçaqla kəsik vurmağım və bu zaman ağacdan qan axması.

4,5 yaşında müqəddəs tarixin nəqlindən sonra onun, məcburi dindarlığa səbəb olan intensiv düşünmə işinin başladığını bilirik. Beləliklə, bu hallüsinasiyanın, onun kastrasiyanın reallığını qəbul etməyə qərar verdiyi dövrə təsadüf etdiyini və bəlkə də məhz bu addımı qeyd etmək üçün olduğunu fərz edə bilərik. Həmçinin xəstənin kiçik düzəlişi də maraqlıdır. Əgər o, Tassonun 'Azad edilmiş Yerusəlim' əsərində qəhrəmanı Tancred haqqında danışdığı eyni dəhşətli təcrübəni hallüsinasiya edibsə, onda kiçik xəstəm üçün də ağacın bir qadın mənasına gəldiyi şərhi yerindədir. Beləliklə, o, atanın rolunu oynayırdı və anasının bildiyi qan axmalarını, qadınların kastrasiyası, 'yara' ilə əlaqələndirirdi.

Kəsilmiş barmaq haqqındaki hallüsinasiyaya səbəb, sonradan bildirdiyinə görə, altı barmaqla doğulan bir qohumunun həddindən artıq barmağının dərhal sonra balta ilə kəsildiyi hekayəsi idi. Qadınların penisləri yox idi, çünki doğuş zamanı onlardan alınmışdı. Bu yolla, o, məcburiyyət nevrozu dövründə, yuxu prosesi zamanı artıq təcrübə etdiyi və həmin vaxt sıxışdırma yolu ilə özündən uzaqlaşdırdığı şeyi qəbul etdi. Həmçinin, ümumiyyətlə yəhudilərin ritual sünnət edilməsi, müqəddəs tarixin oxunması və onun haqqında söhbətlər zamanı ona bəlli olmaya bilməzdi.

Bu vaxt atanın ona kastrasiya ilə hədələyən dəhşətli şəxsə çevrildiyi şübhəsizdir. O vaxt mübarizə apardığı, insanları günahkar edib sonra cəzalandıran, öz oğlunu və insan oğullarını qurban verən qəddar tanrı, bir tərəfdən bu tanrıya qarşı müdafiə etməyə çalışdığı atasının xarakterini geri qaytardı. Oğlan burada bir filogenetik sxemi yerinə yetirməlidir və şəxsi təcrübələri buna uyğun gəlməsə belə, bunu bacarır. Onun təcrübə etdiyi kastrasiya hədələri və ya işarələri [1] daha çox qadınlardan gəlmişdi, amma bu, son nəticəni uzun müddət dayandıra bilməzdi. Nəhayət, kastrasiyadan qorxduğu şəxs yenə də ata oldu. Bu nöqtədə irsiyyət, təsadüfi təcrübəyə qalib gəldi; insanlığın tarixi öncəsi dövründə kastrasiyanı cəza kimi tətbiq edən və sonra onu sünnətə endirən şəxs şübhəsiz ki, ata idi. Məcburiyyət nevrozu prosesi zamanı duyğuların sıxışdırılmasında nə qədər irəliləsə [2], həssas fəaliyyətin əsl təmsilçisi olan atasını belə pis niyyətlərlə təchuz etmək ona bir o qədər təbii görünməli idi.

[1] Biz bunu Nanjadan bilirik və başqa bir qadından da bunu öyrənəcəyik.

[2] Bununla bağlı dəlillər üçün bax: səh. 184.

Atanın kastratorla eyniləşdirilməsi [1], ona qarşı intensiv, ölüm istəyinə qədər yüksələn şüursuz düşmənçiliyin və buna cavab olaraq yaranan günah hisslərinin mənbəyi kimi əhəmiyyətli hesab edilmişdir. Lakin o, özünü normal aparırdı, yəni müsbət Edip kompleksinə malik olan hər hansı bir nevrozlu kimi. Təəccüblü olan odur ki, onun bu mövzuda da əks-axın mövcud idi; bu axında ata daha çox kastrasiya edilmiş şəxs kimi qəbul olunur və belə qəbul edildiyi üçün onun rəhmini qıcıqlandırırdı.

[1] Onun sonrakı xəstəliyinin ən əziyyətli, lakin eyni zamanda ən grotesk əlamətlərindən biri də, sifariş etdiyi paltarı tənəffüz edən terziliyə, bu yüksək şəxsiyyətə göstərdiyi hörmət və utancaqlığa, həddindən artıq bahalı bəxşişlərlə onu özünə cəlb etmək cəhdlərinə və işin nəticəsi necə olursa olsun, onun uğuruna görə yaşadığı ümidsizliyə aid münasibəti idi.

Nefes ayinlərinin təhlili zamanı əlillərə, diləncilərə və s. baxarkən bu simptomun da ataya aid olduğunu göstərə bildim; ata ona xəstə halda müalicə müəssisəsindəki ziyarət zamanı acıq hissi oyatmışdı. Təhlil bu ipi daha da geriyə izləməyə imkan verdi. Çox qədim zamanlarda, ehtimal ki, hələ azdırma (3¼ il) hadisəsindən əvvəl, malikanədə evə su daşımaqla məşğul olan yoxsul bir gündəlik işçi var idi. Danışa bilmirdi, iddiaya görə dilini kəsmişdilər. Bəlkə də o, kar və lal idi. Kiçik onu çox sevir və ürəkdən ona acıyırdı. O öldükdən sonra onu göydə axtardı [1]. Deməli, onun rəhminə gəldiyi ilk əlillik bu idi; kontekstə və təhlildə ardıcıllığa əsasən, şübhəsiz ki, ata əvəzi idi.

[1] Bu münasibətlə, təşviş yuxusundan sonra, lakin hələ ilk yuxuda baş verən və cinsi əlaqə səhnəsini göy cisimləri arasında baş verən hadisə kimi təsvir edən yuxuları qeyd edirəm.

Təhlil onunla əlaqədar olaraq, onun xoşladığı digər xidmətçilərlə bağlı xatirələri də əhatə etdi; o, bu xidmətçilərin xəstə və ya yəhudi (sünnət olunmuş!) olduqlarını vurğuladı. Onu 4,5 yaşındakı bədbəxt hadisə zamanı təmizləməyə kömək edən nökər də yəhudi idi, vərəmli idi və ona rəhmini qazanmışdı. Bu şəxslərin hamısı atanın sanatoriyaya səfərindən əvvəlki dövrə, yəni simptomların yaranmasından əvvəlki mərhələyə aiddir; bu simptomlar isə daha çox, nəfəs almaqla təəssüf hissi oyadan şəxslərlə eyniləşməni uzaqlaşdırmağa xidmət etməli idi. Ardından təhlil birdən-birə bir yuxuya istinadən qədim dövrə qayıtdı və ona ilkin səhnədəki cinsi əlaqə zamanı atasının penisinin yox olduğunu müşahidə etdiyini, atasına buna görə təəssüf hissi keçirdiyini və itmiş kimi görünən şeyin yenidən ortaya çıxmasına sevindiyini iddia etdirdi. Yenə də bu səhnədən qaynaqlanan yeni bir hiss təhriki. Şəfqətin narsisistik mənşəyi, ki, bu sözün özü də bunu deyir, burada tamamilə aydın görünür.

VIII. Qədimdən gələn əlavələr – Həll

Çox təhlildə belə olur ki, sona yaxınlaşdıqca, əvvəllər diqqətlə gizlədilən yeni xatırlatma materialı birdən-birə üzə çıxır. Və ya bir dəfə, əhəmiyyətsiz bir tonda, sanki artıq bir şeymiş kimi, adi bir qeyd deyilir; başqa bir dəfə həmin qeydə həkimin diqqətini cəlb edən bir şey əlavə olunur və nəhayət, insan həmin kiçik hesab edilən xatirə parçasında xəstənin nevrozunu əhatə edən ən vacib sirlərin açarını tanıyır.

Xəstəm erkən yaşlarında, pisliyinin təşvişə çevrilməyə meyilli olduğu dövrə aid bir xatirə danışmışdı. O, sarı zolaqlı, böyük qanadları iti çıxıntılara malik olan gözəl, iri bir kəpənəyi – yəni qaranquşquyruq – izləyirdi. Kəpənək bir çiçəyin üstünə qonduqda, birdən-birə onu heyvan qarşısında dəhşətli bir təşviş bürüdü və o, qışqıraraq qaçıb getdi.

Bu xatirə təhlil zamanı vaxtaşırı yenidən ortaya çıxır və uzun müddət əldə edə bilmədiyi izahını tələb edirdi. Əvvəlcədən belə bir detallın özünə görə yaddaşda yer tutmadığını, əksinə, daha vacib bir şeyi təmsil edən örtük xatirə kimi, onunla müəyyən şəkildə əlaqəli olduğunu fərz etmək lazım idi. Bir gün o, öz dilində kəpənəyə 'Babuşka, yaşlı nənə' dediklərini, ümumiyyətlə kəpənəklərin ona qadın və qızlar, böcəklər və tırtılların isə oğlan uşaqları kimi göründüyünü söylədi. Deməli, həmin təşviş səhnəsində bir qadın varlığına aid xatirə oyandı. O vaxt kəpənəyin sarı zolaqlarının bir qadının geyindiyi bənzər zolaqlı bir paltara xatırlatdığını irəli sürdüyüm ehtimalı gizlətmək istəmirəm. Bunu yalnız həkimin qaldırılan sualların həlli üçün kombinasiyasının adətən nə qədər yetərsiz olduğunu, həkimin fantaziyasını və təlqinini təhlilin nəticələrinə görə məsul tutmağın nə qədər haqsız olduğunu bir nümunə üzərində göstərmək üçün edirəm.

Tamamilə fərqli bir kontekstdə, bir neçə ay sonra xəstə, kəpənək oturduqda qanadların açılıb bağlanmasının ona qorxulu təsir bağışladığı qeydini etdi. Bu, bir qadının ayaqlarını açması kimi idi və ayaqlar məlum olduğu kimi, uşaqlıq illərində, hətta indi də əhvalının qaranlıqlaşmağa başladığı saat olan Roma 'V' hərfi formasını əmələ gətirirdi.

Bu, heç vaxt mənə gəlməyəcək bir fikirdi, lakin orada üzə çıxan assosiasiya prosesinin tamamilə uşaq xarakterli olması fikrinin dəyərini artırdı. Uşaqların diqqətinin, çox vaxt müşahidə etdiyim kimi, hərəkətsiz formalardan çox hərəkətlər tərəfindən cəlb edildiyini və biz böyüklərin nəzərə almadığı və ya buraxdığı bənzər hərəkətlərə əsasən çox vaxt assosiasiyalar qurduqlarını qeyd edirəm.

Sonra kiçik problem yenidən uzun müddətlik sakitləşdi. Kəpənək qanadlarının sivri və ya çubuqvari çıxıntılarının cinsiyyət simvolu kimi əhəmiyyət daşıya biləcəyinə dair asan ehtimalı da qeyd etmək istəyirəm.

Bir gün utancaq və qeyri-müəyyən bir xatirə növü ortaya çıxdı, çox erkən, hələ dadıdan əvvəl, onu çox sevən bir dadı (uşaq baxıcısı) olmalı idi. Onun adı anasının adı ilə eyni idi. Şübhəsiz ki, o, onun həssaslığına cavab verirdi. Deməli, itmiş ilk sevgi. Lakin biz sonradan əhəmiyyət kəsb edən bir şeyin orada baş verdiyi barədə razılaşdıq.

Sonra o, başqa bir dəfə xatirəsini düzəltdi. Anası ilə eyni ad daşıya bilməzdi, bu onun səhv idi və təbii ki, xatirəsində onunla anasının birləşdiyini sübut edirdi. Onun düzgün adı da ona dolayısı ilə yadına düşdü. O, birdən-birə ilk mülkdəki, yığılmış meyvələrin saxlandığı anbara və qabığında sarı zolaqları olan, əla dadlı iri armud növlərindən birinə düşünməli oldu. Onun dilində armud 'Qruşa' adlanır və bu, dadının da adı idi.

Beləliklə, aydın oldu ki, qovulan kəpənəyin örtük xatirəsinin arxasında dadının xatirəsi gizlənirdi. Sarı zolaqlar isə onun paltarında deyil, özünün adını daşıyan armudun qabığında idi. Amma xatirənin aktivləşdirilməsi zamanı təşviş haradan gəlirdi? Növbəti kobud kombinasiya belə ola bilərdi: bu qızda o, kiçik uşaq ikən ilk dəfə ayaqlarının hərəkətlərini görmüşdü, bu hərəkətləri Roma rəqəmi V işarəsi ilə qeyd etmişdi, bu hərəkətlər cinsiyyət orqanını əlçatan edirdi. Biz bu kombinasiyadan imtina etdik və əlavə material gözlədik.

Çox qısa müddət sonra bir səhnəyə aid xatirə gəldi, qüsurlu, lakin qorunub saxlanılan hissəsi müəyyən idi. Qruşka yerdə uzanmışdı, yanında bir vedrə və qamışlardan hazırlanmış qısa bir süpürgə var idi; o da orada idi və qız onu incitir və ya qorxudurdu.

Eksik olan hissə başqa yerlərdən asanlıqla əvəz edilə bilərdi. O, müalicənin ilk aylarında bir kənd qızına qarşı məcburi bir aşqdan bəhs etmişdi, 18 yaşında gələcək xəstəliyinə səbəb olan hadisəni orada yaşamışdı. O vaxt o, qızın adını açıqlamaqdan çox nəzərəçarpan şəkildə imtina etmişdi. Bu, tamamilə tək bir müqavimət idi; əks halda o, analitik əsas qaydaya heç bir çətinlik çəkmədən itaət edirdi. Amma o, iddia edirdi ki, bu adı tələffüz etməkdən çox utanmalı idi, çünki ad tamamilə kəndli idi; daha əsilzadə bir qız heç vaxt bu adı daşımazdı. Nəhayət öyrənilən ad Matrona idi. Ad anaca bənzəyən bir səslənməyə malik idi. Utanma hissi açıq şəkildə yerini dəyişmişdi. Bu məhəbbətlərin yalnız ən aşağı təbəqədən olan qızlara aid olması faktından o, utanmırdı, yalnız addan utanırdı. Əgər Matrona ilə baş verən macəra Qruşka səhnəsi ilə ortaq bir şeyə malik idisə, onda utanc hissi bu erkən hadisəyə qaytarılmalı idi.

O, başqa bir dəfə Yan Hus haqqında hekayəni eşidəndə ondan çox təsirləndiyini və diqqətinin onun odun yığınına daşınan quru budaq dəstələrində qaldığını danışmışdı. Husa qarşı olan bu rəğbət tam müəyyən bir şübhə doğurur; mən bunu gənc xəstələrdə tez-tez tapmışam və həmişə eyni şəkildə izah edə bilmişəm. Onlardan biri hətta Husun taleyinin dramatik işlənməsini təqdim etmişdi; o, dramını gizli saxladığı aşqının obyektini itirdiyi gün yazmağa başlamışdı. Hus odla ölür, o, eyni şərti yerinə yetirən digərləri kimi, keçmiş enuretiklərin qəhrəmanına çevrilir. Xəstəm özüm Husun odun yığınındakı quru budaq dəstələrini uşaq baxıcısının süpürgəsi (qamış dəstəsi) ilə əlaqələndirirdi.

Bu material Qruşka ilə olan səhnənin xatirəsindəki boşluğu doldurmaq üçün məcburiyyətsiz şəkildə birləşdi. O, qız yeri yuyarkən ona baxaraq otağa sidik edirdi və qız buna cavab olaraq əlbəttə ki, zarafat xarakterli bir kastrasiya təhdidi səsləndirirdi [1].

[1] Utanc reaksiyasının istəksiz (həm gündüz, həm də gecə) sidik ifrazı ilə bu qədər sıx bağlı olması və gözlənilən kimi nəcis saxlaya bilməmə ilə eyni dərəcədə bağlı olmaması çox qəribədir. Təcrübə bu mövzuda heç bir şübhəyə yer qoymur. Sidik saxlaya bilməmənin atəşlə olan mütəmadi əlaqəsi də düşünməyə vadar edir. Bu reaksiyalarda və əlaqələrdə, insanlığın mədəniyyət tarixindən gələn və miflərdə və folklor izlərində qorunan hər şeydən daha dərinə enən izlər mövcud ola bilər.

Oxucuların bu erkən uşaqlıq epizodunu niyə bu qədər ətraflı nəql etdiyimi artıq təxmin edə bilib-bilmədiklərini bilmirəm [1]. Bu, ilkin səhnə ilə onun taleyində həlledici rol oynayan sonrakı məcburi sevgi arasında vacib bir əlaqə qurur və üstəlik, bu məcburiyyəti izah edən bir sevgi şərtini tətbiq edir.

[1] Bu, təxminən 2,5 yaş dövrünə, iddia edilən cinsiyyət aktı müşahidəsi ilə başdan çıxarma arasında düşür.

Qızın yerdə, çamaşır yuyarkən, diz çökmüş, arxa hissəsini irəli uzatmış və belini üfüqi saxlamış halda olduğunu gördükdə, ananın cinsiyyət aktı səhnəsində tutduğu mövqeyi onda yenidən tapdı. O, ona ana oldu; həmin təsvirin [1] aktivləşməsi nəticəsində yaranan cinsi oyanma onu bürüdü və o, o vaxt yalnız sidik atma kimi başa düşdüyü atasının hərəkətinə bənzər şəkildə ona qarşı kişi kimi davrandı. Onun yerə sidik atması əslində bir başdan çıxarma cəhdi idi və qız, sanki onu başa düşmüş kimi, ona kastrasiya hədəsi ilə cavab verdi.

[1] Yuxudan əvvəl!

İlkin səhnədən qaynaqlanan məcburiyyət, Qruşa ilə olan bu səhnəyə keçdi və onun vasitəsilə təsirini davam etdirdi. Lakin sevgi şərti, ikinci səhnənin təsirini sübut edən bir dəyişikliyə uğradı; o, qadının mövqeyindən həmin mövqedəki fəaliyyətinə keçdi. Bu, məsələn, matrona ilə olan təcrübədə aydın oldu. O, (sonradan) malikanəyə aid olan kənddə gəzinti etdi və gölün kənarında, göldə çamaşır yumaqla məşğul olan diz çökmüş bir kənd qızını gördü. Üzünü hələ görməmiş olsa da, dərhal və qarşıdurulmaz bir şiddətlə çamaşır yuyan qıza aşiq oldu. O, mövqeyi və fəaliyyəti ilə Qruşanın yerini tutmuşdu. İndi Qruşa ilə olan səhnənin məzmununa aid olan utancın matrona adı ilə necə əlaqələndirildiyini başa düşürük.

Qruşa səhnəsinin məcburi təsirini bir neçə il əvvəl baş verən aşiq olma tutması daha da aydın göstərir. Evə xidmət edən gənc bir kənd qızı ona uzun müddətdir xoş gəlirdi, lakin o, ona yaxınlaşmamağı özündə bacarmışdı. Bir gün onu otaqda tək tapanda aşiq olma hissi onu bürüdü. Onu yerdə, çamaşır yumaqla məşğul, yanında vedrə və süpürgə ilə, uşaqlığındakı qızın tam olaraq olduğu kimi tapdı.

Həyatında bu qədər əhəmiyyətli olan qəti obyekt seçimi belə, burada qeyd edilməyən ətraflı şəraiti ilə eyni sevgi şərtindən asılı və ilkin səhnədən Qruşa səhnəsi vasitəsilə sevgi seçimini idarə edən məcburiyyətin bir davamı kimi özünü göstərir. Əvvəlki bir yerdə xəstədə sevgi obyektini alçaltmağa çalışmasını tanıdığımı qeyd etmişdim. Bu, ondan üstün olan bacısının təzyiqinə qarşı reaksiyaya aid edilə bilər. Ancaq o vaxt bu motivin (S. 142) özbaşına təbiətinin tək həlledici olmadığını, əksinə, daha dərin bir müəyyənləşdirmənin saf erotik motivlər tərəfindən örtüldüyünü göstərməyə söz vermişdim. Yeri yuyan, lakin mövqeyinə görə alçaldılmış dayənin xatirəsi bu motivləşdirməni üzə çıxardı. Sonrakı bütün sevgi obyektləri, təsadüfən vəziyyətin təsiri ilə ilk ana əvəzinə çevrilmiş olan bu birinin əvəzedici şəxsləri idi. Xəstənin kəpənək qarşısındakı təşviş məsələsinə aid ilk fikri, sonradan asanlıqla ilkin səhnəyə (beşinci saat) uzaqdan edilmiş bir işarə kimi tanına bilər. Qruşa səhnəsinin kastrasiya hədəsi ilə əlaqəsini, özü də tərcümə etməyi bacardığı xüsusi zəkalı bir yuxu ilə təsdiqlədi. O dedi: Yuxumda bir adam arıya qanadlarını qoparırdı. Eşşəkarısı? soruşmalı oldum, bununla nə nəzərdə tutursunuz? – Bəli, bədənində sarı zolaqlar olan, sancan həşərat. Bu, sarı zolaqlı armud olan Qruşaya edilmiş bir işarə olmalıdır. – Deməli, eşşəkarısı nəzərdə tutursunuz, deyə düzəltməli oldum. – Eşşəkarısı deyilir? Mən həqiqətən eşşəkarısı deyildiyinə inanırdım. (O, bir çox başqaları kimi, simptomatik hərəkətləri ört-basdır etmək üçün xarici dil bacarığından istifadə edirdi.) Amma arı, mən özüməm, S. P. (adının baş hərfləri). Espe, əlbəttə ki, şikəst edilmiş eşşəkarısıdır. Yuxu açıq şəkildə deyir ki, o, kastrasiya hədəsinə görə Qruşadan qisas alacaq.

2,5 yaşlı uşağın Qruşayla olan səhnədəki hərəkəti, ilkin səhnənin bizə məlum olan ilk təsiridir; bu, onu atanın bir nüsxəsi kimi təqdim edir və bizə sonradan 'kişilik' adını qazanacaq istiqamətdəki inkişaf meylini tanımağa imkan verir. Yoldan çıxarmaqla o, valideynlərin cinsi əlaqəsini tamaşaçı kimi davranarkən artıq hazırlanmış olan passivliyə məcbur edilir.

Müalicə tarixindən onu da vurğulamalıyam ki, Qruşa səhnəsinin, yəni həqiqətən xatırlaya bildiyi və mənim təxminim və müdaxiləm olmadan xatırladığı ilk təcrübənin dəf edilməsi ilə müalicənin vəzifəsinin həll olunduğu təəssüratı yaranmışdı. O andan etibarən artıq müqavimətlər yox idi, yalnız toplamaq və birləşdirmək lazımdır. Psixoanalitik terapiyadan alınan təəssüratlar üzərində qurulmuş olan köhnə travma nəzəriyyəsi birdən-birə yenidən qüvvəyə mindi. Tənqidi maraqdan irəli gələrək, xəstəyə öz tarixi haqqında, soyuq ağıla daha xoş gələcək başqa bir baxış bucağını qəbul etdirməyə bir daha cəhd etdim. Qruşayla olan səhnədə şübhə yoxdur, amma bu, öz-özlüyündə heç nə deməkdir və aşağılama meylindən irəli gələrək bacıdan uzaqlaşıb xidmətçilərə yönəlmiş olan obyekt seçimi hadisələrindən geriləmə ilə sonradan gücləndirilmişdir. Amma cinsi əlaqənin müşahidəsi, tarixi nüvəsi zərərsiz bir söhbətin müşahidəsi və ya təcrübəsi ola biləcək, sonrakı illərinin fantaziyasıdır. Bəlkə də bəzi oxucular yalnız bu fərziyyələrlə hadisənin başa düşülməsinə yaxınlaşdığımı düşünə bilər; xəstə mənə bu baxış bucağını təqdim etdikdə, məni anlaşılmaz və bir qədər təhqiredici nəzərlərlə süzdü və heç vaxt buna cavab vermədi. Belə bir rasionallaşdırmaya qarşı öz arqumentlərimi yuxarıda kontekst daxilində inkişaf etdirmişəm.

[Qruşa səhnəsi, xəstənin həyatı üçün həlledici olan obyekt seçimi şərtlərini ehtiva etdiyi kimi, bizi qadına qarşı aşağılama meylinin əhəmiyyətini şişirtmək səhvindən qoruyur. O, mənə, əvvəllər ilkin səhnəni yuxudan qısa müddət əvvəl aparılan bir heyvan müşahidəsinə heç bir şübhə olmadan yeganə mümkün həll kimi gətirməyi rədd etdiyim zaman haqlı olduğumu təsdiqləməyə imkan verir (S. 176 və davamı). O, xəstənin yaddaşında spontan olaraq və mənim müdaxiləm olmadan üzə çıxmışdı. Ona qayıdan sarı zolaqlı kəpənək qarşısındakı təşviş, onun mənalı bir məzmuna malik olduğunu və ya məzmununa sonradan belə bir məna verməyin mümkün olduğunu sübut edirdi. Yaddaşda çatışmayan bu mənalı hissə, ona müşayiət edən fikirlər və onlara əsaslanan nəticələr ilə qəti şəkildə tamamlana bilərdi. Sonra məlum oldu ki, kəpənək təşvişi canavar təşvişi ilə tamamilə analoq idi; hər iki halda kastrasiya qarşısında təşviş mövcud idi, əvvəlcə kastrasiya təhdidini ilk dəfə ifadə edən şəxsə aid idi, sonra isə filogenetik nümunəyə əsasən birləşməli olduğu digər şəxsə köçürülmüşdü. Gruşa ilə bağlı səhnə 2,5 yaşında baş vermişdi, lakin sarı kəpənəklə bağlı təşviş təcrübəsi şübhəsiz ki, təşviş yuxusundan sonra gəlmişdi. Kastrasiyanın mümkünlüyünə sonrakı anlayışın Gruşa ilə bağlı səhnədən təşvişi sonradan inkişaf etdirdiyini asanlıqla başa düşmək olardı; lakin bu səhnənin özü heç bir qəbuledilməz və ya ehtimalolunmaz detal ehtiva etmirdi, əksinə, şübhə etmək üçün heç bir səbəb olmayan tamamilə adi detallar var idi. Onu uşağın fantaziyasına aid etmək üçün heç nə əsas vermir; bu, elə bil ki, mümkün də deyil.

İndi sual yaranır: diz üstü çökərək döşəməni təmizləyən qızın yanında dayanan oğlanın sidik ifrazında onun cinsi həyəcanının sübutunu görmək hüququmuz varmı? Bu halda, bu oyanma, həm ilkin səhnənin reallığını, həm də 2,5 ildən əvvəl heyvanlarda aparılan müşahidəni təsdiqləyən əvvəlki bir təəssüratın təsirini sübut edərdi. Yoxsa həmin vəziyyət tamamilə zərərsiz idi, uşağın sidik ifrazı sadəcə təsadüfi idi və bütün səhnə, oxşar vəziyyətlər əhəmiyyətli kimi tanındıqdan sonra, yalnız xatirələrdə sonradan cinsiləşdirilmişdi?

Burada mən heç bir qərar verməyə cəsarət etmirəm. Deməliyəm ki, psixoanalizin belə suallar verməyə nail olması artıq onun böyük üstünlüyüdür. Amma inkar edə bilmərəm ki, Gruşa ilə bağlı səhnə, analizdə ona düşən rol və həyatda ondan gələn təsirlər, başqa vaxtlar fantaziya ola bilən ilkin səhnəni burada reallıq kimi qəbul etdikdə, ən az məcburi və ən tam şəkildə izah olunur. O, əsasən heç nə qeyri-mümkün iddia etmir; onun reallığının qəbulu, yuxu obrazındakı çoban itlərinin işarə etdiyi heyvan müşahidələrinin stimullaşdırıcı təsiri ilə də tamamilə uyğun gəlir.

Bu qənaətbəxş olmayan yekundan, psixoanalizə giriş mühazirələrində toxunduğum sualın müzakirəsinə keçirəm. Özüm də bilmək istəyirəm ki, xəstəmdə ilkin səhnə fantaziya idi, yoxsa real təcrübə, lakin digər bənzər hallarla bağlı olaraq, bunu həll etməyin əslində çox da vacib olmadığını söyləmək lazımdır. Valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsi, uşaqlıqda başdan çıxarma və kastrasiya təhdidi səhnələri şübhəsiz ki, irsi mülkiyyət, filogenetik mirasdır, lakin onlar eyni zamanda fərdi təcrübənin qazanılması da ola bilər. Xəstəmdə böyük bacı tərəfindən başdan çıxarma mübahisəsiz reallıq idi; valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsi niyə də reallıq olmasın?

Nevrozun ilkin tarixində yalnız onu görürük ki, uşaq öz təcrübəsi kifayət etmədikdə, bu filogenetik təcrübəyə müraciət edir. O, fərdi həqiqətin boşluqlarını tarixdən əvvəlki həqiqətlə doldurur, əcdadların təcrübəsini öz təcrübəsinin yerinə qoyur. Bu filogenetik mirasın tanınmasında mən Yunqla (Şüursuz proseslərin psixologiyası, 1917, mühazirələrimi artıq təsir edə bilməyən bir əsər) tamamilə razıyam; lakin ontogenezin imkanlarını tükəndirmədən izah üçün filogenezə müraciət etməyi metodoloji cəhətdən yanlış hesab edirəm; əcdadların qədim dövrünə könüllü olaraq təsdiq etdiyimiz əhəmiyyəti uşaqlıq dövrünün qədimliyinə niyə inadla inkar etmək istədiklərini başa düşmürəm; filogenetik motivlərin və məhsulların özlərinin, bir çox halda fərdi uşaqlıqdan gələ bilən aydınlaşdırmaya ehtiyac duyduğunu görməzdən gələ bilmərəm və sonda, eyni şərtlərin qorunması fərdi orqanizmdə, bu şərtlərin qədim dövrlərdə yaratdığı və təkrar qazanmağa hazırlıq kimi irs buraxdığı şeyi yenidən canlandırdığına təəccüblənmirəm.

İlkin səhnə ilə başdan çıxarma arasındakı vaxt intervalına (1,5–3,25 yaş) hələ də susuz su daşıyıcısını yerləşdirmək lazımdır, o, Gruşa ananın yerini tutduğu kimi, atasının yerini tutmuşdu. Hər iki valideynin xidmətçi şəxslər tərəfindən təmsil olunduğunu nəzərə alsaq da, burada alçaltma meylindən danışmağı əsassız hesab edirəm. Uşaq, hələ ona çox az məna kəsb edən sosial fərqləri nəzərə almır və valideynlərə bənzər şəkildə sevgi göstərən aşağı statuslu insanları da valideynlərin ardınca düzür. Bu meyl, uşağın heyvanlara qarşı aşağılamadan tamamilə uzaq olması səbəbindən, valideynlərin heyvanlarla əvəz edilməsində də heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. Belə alçaltmalara əhəmiyyət vermədən, dayı və xalalar valideynlərin yerini tutmaq üçün cəlb edilir, bu da bizim xəstəmiz üçün çoxsaylı xatirələrlə təsdiqlənmişdir.

Eyni dövrə, onun şirniyyatlardan başqa heç nə yemək istəmədiyi, nəticədə onun gedişatı üçün narahat olunduğu qaranlıq bir məlumat da aiddir. Ona, eyni şəkildə yeməyi imtina edən və sonra gənc yaşda vərəmdən ölən bir dayısı haqqında danışmışdılar. O, üç aylıq ikən ağciyər iltihabı (?) kimi ağır xəstələndiyini və hətta onun üçün ölüm köynəyinin hazırlanmış olduğunu da eşitdi. Onu təşvişə salmaq mümkün oldu, nəticədə o, yeməyə başladı; uşaqlıq illərinin sonrakı dövründə o, təhdid edilən ölümdən qorunmaq üçün bu məcburiyyəti hətta artıqlaması ilə yerinə yetirirdi. O vaxt onun qorunması üçün oyadılan ölüm təşvişi, ana dizenteriya təhlükəsi haqqında xəbərdarlıq etdikdə sonralar yenidən özünü göstərdi; daha sonra isə məcburiyyət nevrozu tutmasını (s. 184) təhrik etdi. Gəlin onların mənşəyinə və mənasına sonrakı hissədə nəzər salmağa çalışaq.

Yemək pozğunluğu üçün ilk nevroz xəstəliyinin əhəmiyyətini nəzərə almaq istəyirəm; belə ki, yemək pozğunluğu, canavar fobiyası və məcburi dindarlıq, pubertatdan sonrakı illərdə nevroz çöküşünə meyillilik yaradan uşaqlıq xəstəliklərinin tam sırasını təşkil edir. Mənə qarşı belə bir arqument irəli sürüləcək ki, az uşaq müvəqqəti iştahasızlıq və ya heyvan fobiyası kimi pozğunluqlardan yayınır. Amma bu arqument mənə çox xoşdur. Hər bir böyüyün nevrozunun, diqqət çəkmək və tanınmaq üçün həmişə kifayət qədər intensiv olmasa da, uşaqlıq nevrozu üzərində qurulduğunu iddia etməyə hazıram. Uşaqlıq nevrozlarının, biz nevroz kimi qəbul etdiyimiz və yalnız sonrakı həyatın təsirlərindən irəli gəldiyini düşünmək istədiyimiz xəstəliklərin anlaşılmasında nəzəri əhəmiyyəti, həmin etirazla yalnız artır. Əgər xəstəmiz yemə pozğunluğu və heyvan fobiyasına əlavə olaraq məcburi dindarlığı da əldə etməsəydi, onun hekayəsi digər insan uşaqlarının hekayəsindən fərqlənməzdi və biz bizi asan səhvlərdən qoruya bilən qiymətli materiallardan məhrum olardıq.

Analiz, xəstənin əziyyətini ümumiləşdirdiyi şikayəti anlamağı gətirməsə, qənaətbəxş olmazdı. Bu şikayət belə idi: dünya ona pərdə ilə örtülmüşdür və psixoanalitik təlim, bu sözlərin mənasız və təsadüfi seçildiyi gözləntisini rədd edir. Pərdə – təkəbbürdür ki – yalnız bir vəziyyətdə, yəni klizma nəticəsində nəcis anal dəliyi keçdikdə yırtıldı. Sonra o, yenidən özünü yaxşı hiss etdi və dünyanı çox qısa bir müddət üçün aydın gördü. Bu 'pərdə'nin təfsiri, kəpənək təşvişində olduğu kimi, eyni dərəcədə çətin idi. O, pərdəyə də yapışmadı; pərdə onun üçün 'tenèbres' (qaranlıq) və digər tutulmaz şeylər kimi bir alaqaranlıq hissinə çevrildi.

Müalicədən ayrılmağa az qalmış, o, 'bəxt başlığı' (Glückshaube) ilə dünyaya gəldiyini eşitdiyini xatırladı. Buna görə də o, həmişə ona heç bir pisliyin gələ bilməyəcəyini düşünən xüsusi bir şanslı uşaq kimi baxmışdı. Bu inam, yalnız gonoreya xəstəliyini bədənində ağır zədə kimi qəbul etməyə məcbur olduqda onu tərk etdi. Narsisizminin bu qırılması qarşısında o, çökdü. Biz deyəcəyik ki, o, artıq bir dəfə onunla işləmiş olan bir mexanizmi təkrarladı. Onun canavar fobiyası da, kastrasiyanın mümkün olduğu faktı ilə üzləşdikdə ortaya çıxdı və o, gonoreyanı açıq şəkildə kastrasiyaya bərabər tutdu.

Beləliklə, bəxt başlığı, onu dünyadan və dünyanı ondan pərdələyən pərdədir. Onun şikayəti əslində həyata keçirilmiş bir istək fantaziyasıdır; o, onu ana bətninə qayıtmış kimi göstərir, baxmayaraq ki, bu, dünyadan qaçış istək fantaziyasıdır. Bu belə tərcümə olunmalıdır: Mən həyatda bu qədər bədbəxtəm, ana bətninə qayıtmalıyam.

Amma bu o deməkdir ki, bu simvolik, bir vaxtlar real olmuş pərdə, klizma tətbiqindən sonra kreslonun boşaldıldığı anda yırtılır və onun xəstəliyi bu şərtlə ondan uzaqlaşır? Bu əlaqə bizə cavab verməyə imkan verir: Əgər doğuş pərdəsi yırtılarsa, o, dünyaya baxır və yenidən doğulur. Nəcis uşaqdır, ikinci dəfə daha xoşbəxt bir həyata doğulan kimi. Deməli, bu, Yungun yaxın vaxtlar diqqətini cəlb etdiyi və nevrotiklərin istək həyatında ona belə dominant mövqe ayırdığı yenidən doğulma fantaziyasıdır.

Tam olsaydı, gözəl olardı. Vəziyyətin bəzi təfərrüatları və xüsusi həyat hekayəsi ilə tələb olunan əlaqəyə diqqət yetirmək bizə təfsiri daha da davam etdirməyə məcbur edir. Yenidən doğulma şərti ondan ibarətdir ki, ona bir kişi klizma tətbiq etsin (bu kişini o, yalnız sonra məcburiyyətdən özü əvəz etmişdir). Bu yalnız o deməkdir ki, o, ana ilə eyniləşib, kişi atanı oynayır, klizma isə toxumlanma aktını təkrarlayır, nəticəsində nəcis uşaq – yenidən o – doğulur. Beləliklə, yenidən doğulma fantaziyası kişidən cinsi doyum şərti ilə sıx bağlıdır. İndi tərcümə belədir: Yalnız o, kişini əvəz etmək, ananı əvəz etmək, atadan doyum almaq və ona uşaq doğurmaq icazəsi alarsa, xəstəliyi ondan uzaqlaşar. Beləliklə, yenidən doğulma fantaziyası burada yalnız homoseksual istək fantaziyasının qüsurlu, senzuralanmış təsviri idi.

Daha yaxından nəzər salsaq, əslində xəstənin sağalma şərtində yalnız belə adlandırılan ilkin səhnəni təkrarladığını qeyd etməliyik: O vaxt o, ananın yerinə keçmək istəyirdi; nəcis uşağı, əvvəllər fərz etdiyimiz kimi, həmin səhnənin özündə istehsal etmişdir. O, hələ də cinsi həyatı üçün həlledici olan, həmin yuxu gecəsində təkrarlanması xəstəliyinin başlanğıcını qoyan səhnəyə, sanki sehrli şəkildə, bəndidir. Pərdənin yırtılması gözlərin açılmasına, pəncərələrin açılmasına analogdur. İlkin səhnə sağalma şərtinə çevrilmişdir.

Şikayət və istisna ilə ifadə olunanları, bütün mənasını açıqlayan bir vahidə asanlıqla birləşdirmək olar. O, ana bətninə qayıtmaq istəyir, sadəcə yenidən doğulmaq üçün deyil, orada atanın cinsi əlaqəsi zamanı atadan zərbə almaq, ondan doyum almaq və ona uşaq doğurmaq üçün.

Atadan doğulmuş olmaq, əvvəlcə nəzərdə tutduğu kimi, ondan cinsi doyum almaq, ona uşaq hədiyyə etmək, kişiliyini qurban verərək və anal erotika dilində ifadə etsək: bu istəklərlə ataya fiksasiya dövrəsi bağlanır, beləliklə homoseksuallıq özünün ən yüksək və ən intim ifadəsini tapmışdır [1].

[1] Pərdənin kişi ilə cinsi əlaqə zamanı yırtılan himenə işarə edə biləcəyi ehtimal olunan ikinci məna, sağalma şərti ilə dəqiq üst-üstə düşmür və xəstənin həyatı ilə əlaqəsi yoxdur, çünki onun üçün bakirəlik əhəmiyyət kəsb etmirdi.

Məncə, bu nümunədən ana bətni və yenidən doğulma fantaziyalarının mənası və mənşəyi üzərinə işıq düşür. Birincisi, tez-tez bizim halda olduğu kimi, ataya bağlılıqdan qaynaqlanır. İnsan ana bətninə qayıtmaq istəyir ki, cinsi əlaqədə ananın yerinə keçsin, atanın yanında onun yerini tutsun. Yenidən doğulma fantaziyası, ehtimal ki, mütəmadi olaraq anayla insest əlaqəsi fantaziyasının yumşaldılması, bir növ eufemizmi, H. ifadəsi ilə desək, onun analoqik qısaltmasıdır. Silbererin istifadə etdiyi ifadə. İnsan ananın genitaliyasında olduğu vəziyyətə qayıtmaq istəyir, burada kişi öz penisi ilə eyniləşir, onun tərəfindən təmsil olunur. Beləliklə, hər iki fantaziya, müvafiq olaraq kişinin və ya qadının mövqeyindən asılı olaraq, atayla və ya anayla cinsi əlaqə qurmaq istəyini ifadə edən qarşılıqlı əlaqəli elementlər kimi açılır. Hastamızın şikayətində və sağalma şərtində hər iki fantaziyanın, yəni hər iki insest istəyinin birləşmiş olması ehtimalını rədd etmək olmaz.

Təhlilin son nəticələrini rəqibin nümunəsinə uyğun olaraq yenidən şərh etmək cəhdini bir daha edirəm: Xəstə, tipik ana bətni fantaziyasında dünyadan qaçışından şikayət edir və sağalmasını yalnız tipik bir yenidən doğulma kimi görür. Bu sonuncunu, üstünlük təşkil edən xarakterinə uyğun olaraq anal simptomlarda ifadə edir. Anal yenidən doğulma fantaziyası nümunəsinə əsasən, istəklərini arxaik simvolik ifadə vasitələri ilə təkrarlayan uşaqlıq səhnəsini özünə uyğunlaşdırıb. Onun simptomları, sanki belə bir ilkin səhnədən qaynaqlanırmış kimi bir-biri ilə əlaqələnir. Bu bütün geri dönüş yoluna, həll etmək üçün çox tənbəl olduğu bir həyat vəzifəsi ilə qarşılaşdığına və ya aşağıdanki hisslərinə güvənməmək üçün bütün səbəblərə malik olduğuna və belə tədbirlərlə özünü alçalmadan ən yaxşı şəkildə qoruya biləcəyinə inandığına görə qərar verməli idi.

Əgər bədbəxt adam dörd yaşında, nevrozunun başladığı, babasının tənçi və canavar haqqında hekayəsi ilə qızışdırılan və şərh edilməsi belə bir ilkin səhnənin mövcudluğunu zəruri edən bir yuxu görməsəydi, bu hamısı yaxşı və gözəl olardı. Təəssüf ki, Yunq və Adlerin nəzəriyyələrinin bizə təmin etmək istədiyi asanlıqlar, bu kiçik, lakin toxunulmaz faktlar qarşısında uğursuzluğa düçar olur. Məsələlər necə durur ki, yenidən doğulma fantaziyasının əksinə, ilkin səhnənin yenidən doğulma fantaziyasının əksi olması deyil, daha çox ilkin səhnənin törəməsi olması daha çox ehtimal olunur. Bəlkə də xəstənin həmin vaxt, doğumundan dörd il sonra, artıq yenidən doğulmağı istəmək üçün çox kiçik olduğunu qəbul etmək olar. Amma bu sonuncu arqumenti geri götürməliyəm; mənim öz müşahidələrim sübut edir ki, uşaqların imkanlarını az qiymətləndiriblər və artıq onlara nə qədər güvənmək lazım olduğunu bilmirik [1].

[1] Bu sualın bütün analitik təlimin ən həssas sualı olduğunu etiraf edirəm. Adler və ya Yungun məlumatlarına ehtiyac duymadan, təhlilin iddia etdiyi, unudulmuş uşaqlıq təcrübələrinin – çox erkən uşaqlıqda yaşanmış! – daha çox sonrakı fürsətlərdə yaradılan fantaziyalara əsaslandığı və belə bir uşaqlıq təəssüratının təhlillərdə təsirini tapdığımız yerlərdə konstitusional bir amilin və ya filogenetik olaraq qorunan bir meylin ifadəsini qəbul etmək lazım gəldiyi ehtimalı ilə tənqidi şəkildə məşğul olmaq üçün mənim bu məlumatlara ehtiyacım yox idi. Əksinə, məni heç bir şübhə daha çox məşğul etməmiş, heç bir digər qeyri-müəyyənlik nəşrlərdən daha qəti şəkildə geri saxlamamışdır. Həm fantaziyaların simptomların yaranmasındakı rolu, həm də sonrakı təsirlərin uşaqlığa geri fantaziyalanması və onların sonradan cinsiləşdirilməsi məsələlərini mən ilk dəfə öyrətdim; rəqiblərin heç biri buna işarə etmədi. (Bax: Yuxunun Təfsiri, I. Nəşr, səh. 49, və 'Məcburiyyət nevrozu halı haqqında qeydlər'. Buna baxmayaraq, daha çətin və ehtimalı az olan baxış bucağını öz baxışım kimi qoruyub saxlamışamsa, bu, burada təsvir olunan hal və ya hər hansı digər uşaqlıq nevrozunun tədqiqatçıya təlqin etdiyi arqumentlərlə oldu və mən indi bu arqumentləri oxucuların qərarına təqdim edir.

IX. Xülasələr və Problemlər

Yuxarıdakı təhlil hesabatının oxucusunun, xəstəmdə xəstəliyin yaranması və inkişafı haqqında aydın bir mənzərə yaratmağı bacarıb-bacarmadığını bilmirəm. Daha çox qorxuram ki, belə olmayıb. Amma, təsvirimin sənətinə digər vaxtlar tərəf tutmasam da, bu dəfə yüngülləşdirici şəraitin lehinə çıxış etmək istəyirəm. Bu, daha əvvəl heç vaxt ələ alınmamış bir vəzifə idi, ruh həyatının bu qədər erkən mərhələlərini və bu qədər dərin qatlarını təsvir etmək idi və bu vəzifəni pis həll etmək, ondan qaçmaqdansa yaxşıdır; üstəlik, bu qaçışın qorxaq üçün bəzi təhlükələrlə əlaqəli olduğu deyilir. Beləliklə, insan daha çox cəsarətlə göstərir ki, öz aşağıdanki hisslərinin şüuru onu geri saxlamayıb.

Halın özü xüsusi olaraq əlverişli deyildi. Uşaqlıq haqqında məlumatların zənginliyini təmin edən, uşağı böyüyün vasitəsi ilə öyrənməyə imkan verən şey, təhlilin ən ağır parçalanmaları və təsvirdəki uyğun qüsurlar hesabına başa gəlməli idi. Şəxsi xüsusiyyətlər, bizimkindən fərqli milli xarakter, empatiya qurmanı çətinləşdirdi. Xəstənin mehriban və qarşı tərəflə əlaqə quran şəxsiyyəti, kəskin zəkası, incə təfəkkürü və tam cilovlanmamış həvəs həyatı arasındakı məsafə, nəzəriyyəni çətinləşdirən çox uzun bir hazırlıq və tərbiyə işini zəruri etdi. Təsvir üçün ən çətin vəzifələr qoyan belə bir işin xarakterinə görə, xəstənin özü tamamilə günahsızdır. Biz böyüklərin psixologiyasında psixi prosesləri şüurlu və şüursuz olaraq ayırmağı və hər ikisini aydın sözlərlə təsvir etməyi uğurla bacarmışıq. Uşaqlarda bu fərqləndirmə bizi demək olar ki, tək qoyur. İnsan tez-tez nəyi şüurlu, nəyi isə şüursuz adlandırmaq istədiyini bildirməkdə çətinlik çəkir. Hakim mövqeyə keçmiş və sonrakı davranışlarına görə şüurlu olanlarla bərabər tutulmalı olan proseslər, uşaqlarda belə olsa, şüurlu olmamışdır. Niyə olduğunu asanlıqla başa düşmək olar; uşaqlarda şüurlu olan hələ bütün xarakterlərini qazanmamışdır, hələ inkişaf mərhələsindədir və dil təsəvvürlərinə çevrilmə qabiliyyətinə tam malik deyildir. Bizim adətən etdiyimiz, yəni hadisənin şüurda qavrayış kimi ortaya çıxması ilə müəyyən bir psixi sistemin (biz onu konvensional olaraq adlandırmalıyıq, lakin eyni zamanda şüur (Bw sistemi) adlandırırıq) tərkib hissəsi olması arasındakı qarışdırma, böyüklərin psixoloji təsvirində zərərsizdir, lakin kiçik uşaqların təsviri üçün aldadıcıdır. «Şüuröncəsi»nin tətbiqi də burada çox faydalı deyil, çünki uşağın şüuröncəsi böyüyün şüuröncəsi ilə eyni dərəcədə üst-üstə düşməyə bilər. Beləliklə, insan qaranlığın aydın tanındığını qəbul etməklə kifayətlənir.

Burada təsvir olunan kimi bir işin psixoanalizin bütün nəticələrini və problemlərini müzakirəyə çıxarmaq üçün səbəb ola biləcəyi aydındır. Bu, sonsuz və əsassız bir iş olardı. İnsan, tək bir işdən hər şeyi öyrənə bilməyəcəyini, onunla hər şeyi həll edə bilməyəcəyini və buna görə də onun ən aydın göstərdiyi şeylər üçün ondan istifadə etməklə kifayətlənməli olduğunu qəbul etməlidir. Psixoanalizdə izahat vəzifəsi ümumiyyətlə dar çərçivədədir. Diqqət çəkən simptom yaranmalarının izahı, onların mənşəyinin açılması ilə aparılır; insanın bu yolla çatdığı psixi mexanizmlər və həvəs prosesləri izah edilməli deyil, təsvir edilməlidir. Bu son iki məqam haqqında müəyyən edilənlərdən yeni ümumi nəticələr əldə etmək üçün çox sayda belə yaxşı və dərin təhlil edilmiş işlər tələb olunur. Onları əldə etmək asan deyil, hər biri illərlə iş tələb edir. Beləliklə, bu sahələrdə irəliləyiş yalnız yavaş-yavaş baş verə bilər. Əlbəttə, bir sıra insanlarda psixi səthi "qazımaq" və buraxılanları müəyyən bir fəlsəfi cərəyanın himayəsi altında yerləşdirilən spekulyasiya ilə əvəz etmək kifayəti ilə yetinmək təşviqi çox güclüdür. Bu üsulun xeyrinə praktik ehtiyaclar da irəli sürülə bilər, lakin elmin ehtiyacları heç bir əvəzləyici ilə ödənilə bilməz.

Xəstəmin cinsi inkişafının sintetik icmalını tərtib etməyə çalışacağam, burada ən erkən əlamətlərdən başlaya bilərəm. Onun haqqında eşitdiyimiz ilk şey, digər təcrübələrə əsaslanaraq, lakin ehtiyatla, cinsi sahədə baş verən bir prosesin nəticəsi kimi qəbul etmək istədiyim iştahanın pozulmasıdır. İlk tanınan cinsi təşkilatlanma kimi, cinsi oyanmanın yemək həvəsinə ilkin söykənməsinin hələ də mənzərəyə hakim olduğu, kannibal və ya oral adlanan təşkilatlanmanı nəzərdə tutmalı olmuşam. Bu mərhələnin birbaşa ifadələrini gözləmək olmaz, lakin baş vermiş pozulmalarda əlamətlər müşahidə oluna bilər. Yemək həvəsinin zəifləməsi – əlbəttə, digər səbəblərə də malik ola bilər – bizə cinsi oyanmanın orqanizm tərəfindən öhdəsindən gəlinə bilmədiyini göstərir. Bu mərhələnin cinsi məqsədi yalnız kannibalizm, yəni yemək ola bilər; xəstəmizdə bu, daha yüksək mərhələdən geriləmə nəticəsində təşviş şəklində üzə çıxır: canavar tərəfindən yeyilmək təşvişi. Bu təşvişi biz belə tərcümə etməli idik: ata tərəfindən cinsi əlaqəyə məruz qalmaq. Məlumdur ki, çox irəli yaşlarda, qızlarda pubert dövründə və ya dərhal sonra, cinsi imtina anoreksiya ilə ifadə olunan bir nevroz mövcuddur; onu cinsi həyatın bu oral mərhələsi ilə əlaqələndirmək olar. Aşiq paroksizminin zirvəsində ("səni məhəbbətdən yeyərdim") və kiçik uşaqlarla incə münasibətdə, böyüyün özünü uşaq kimi apardığı hallarda, oral təşkilatın məhəbbət məqsədi yenidən ortaya çıxır. Başqa bir yerdə mən fərziyyə irəli sürmüşəm ki, xəstəmizin atasının özü "incə sövgü" tərbiyəsi var idi, kiçik canavar və ya itlə oynayır və zarafatla onu yeyəcəyi ilə hədələyirdi (S. 152). Xəstə bu fərziyyəni transferdəki diqqət çəkən davranışı ilə yalnız təsdiqlədi. Hər dəfə müalicənin çətinlikləri qarşısında transferə geri çəkildikdə, o, yeməklə və sonra bütün mümkün pis rəftarlarla hədələyirdi, bu isə hamısı məhəbbətin ifadəsi idi.

Dil istifadəsi bu oral cinsi mərhələnin bəzi qalıqlarını daimi olaraq qəbul etmişdir, "iştah açıcı" məhəbbət obyektindən danışır, sevgilini "şirin" adlandırır. Xatırlayırıq ki, kiçik xəstəmiz də yalnız şirin şeylər yemək istəyirdi. Şirniyyatlar, konfetlər yuxularda müntəzəm olaraq incəlikləri, cinsi doyumları təmsil edir.

Görünür, bu mərhələyə də bir təşviş aiddir (əlbəttə, pozulma halında), həyat təşvişi kimi ortaya çıxır və uşağa uyğun hesab edilən hər şeyə yapışa bilər. Xəstəmizdə bu, onun yemək istəksizliyini dəf etmək, hətta onu aşmağa yönəltmək üçün istifadə olundu. Yemək pozğunluğunun mümkün mənbəyinə, çox danışılan fərziyyənin əsasında, bir çox sonrakı təsirlərin mənbəyi olan cinsi əlaqənin müşahidəsinin 1,5 yaşına, yemək çətinliklərindən əvvəlki dövrə düşdüyünü xatırladığımız zaman yönləndirilirik. Bəlkə də fərz edə bilərik ki, o, cinsi yetkinləşmə proseslərini sürətləndirdi və beləliklə, nəzərə çarpmayan olsa da, birbaşa təsirlər göstərdi.

Əlbəttə, mən də bilirəm ki, bu dövrün simptomatikasını, canavar təşvişini, yemək pozğunluğunu cinsəlliyə və onun pregenital təşkilat mərhələsinə diqqət yetirmədən başqa və daha sadə şəkildə izah etmək olar. Nevrotik əlamətləri və hadisələrin əlaqəsini nəzərə almaq istəməyən şəxs bu başqa izahı üstün tutacaq və mən ona mane ola bilmərəm. Cinsi həyatın bu başlanğıcları haqqında göstərilən dolayollarla olmasa, inandırıcı bir şeyi müəyyən etmək çətindir.

Grusha ilə olan səhnə (2,5 yaş) bizə kiçik xəstəmizi, bəlkə də vaxtından əvvəl olması istisna olmaqla, normal tanınmağa layiq olan bir inkişafın başlanğıcında göstərir: Ata ilə eyniləşmə, kişiliyin təmsili olaraq sidik ifrazı erotizmi. O, tamamilə ilkin səhnənin təsiri altındadır. Ata ilə eyniləşməni biz indiyə qədər narsisistik kimi qəbul etmişik, ilkin səhnənin məzmununa görə, onun artıq genital təşkilat mərhələsinə uyğun gəldiyini inkar edə bilmərik. Kişi genital orqanı öz rolunu oynamağa başlamışdır və bacının başdan çıxarması təsiri altında bunu davam etdirir.

Lakin belə bir təəssürat yaranır ki, başdan çıxarma yalnız inkişafı təşviq etmir, hətta daha yüksək dərəcədə onu pozur və yönləndirir. O, kişi genital orqanının fəaliyyəti ilə əsasən uyğun gəlməyən passiv cinsi məqsəd verir. İlk xarici maneə, Nanjanın kastre edilmə işarəsi ilə (3,5 yaşında) hələ də qorxaq olan genital təşkilat qırılır və ondan əvvəlki sado-mazoxist anal təşkilat mərhələsinə geri qayıdır; bu mərhələ, bəlkə də, digər uşaqlarda olduğu kimi eyni dərəcədə yüngül əlamətlərlə keçilmiş olardı.

Sado-mazoxist anal təşkilatın oral təşkilatın təkamülü olduğunu asanlıqla görmək olar. Onu fərqləndirən obyekt üzərində zorakı əzələ hərəkəti, sonra cinsi məqsəd kimi ləğv edilən yemək üçün hazırlayıcı akt kimi yerini tapır. Hazırlayıcı akt müstəqil məqsədə çevrilir. Əvvəlki mərhələyə nəzərən yenilik əsasən, qəbul edən, passiv orqanın ağız zonasından ayrılıb anal zonasında formalaşmasından ibarətdir. Burada biologik paralellər və ya insanın pregenital təşkilatlarının bəzi heyvan siniflərində daimi olaraq saxlanılan quruluşların qalıqları kimi qəbul edilməsi çox aydındır. Tədqiqat həvəsinin komponentlərindən təşkil olunması bu mərhələ üçün də xarakterikdir.

Anal erotizm nəzərəçarpan şəkildə özünü büruzə vermir. Nəcis, sadizmin təsiri altında, şirin mənasını hücum mənası ilə dəyişdirmişdir. Sadizmin mazoxizmə çevrilməsində, cinsi olmayan digər sahələrdəki inkişaf proseslərinə işarə edən günah hissi də iştirak edir.

Baştan çıxarma, cinsi məqsədin passivliyini qoruyaraq öz təsirini davam etdirir. İndi o, sadizmin böyük bir hissəsini onun passiv qarşılığı olan mazoxizmə çevirir. Passivlik xarakterini tamamilə onun hesabına yazmaq olub-olmadığı sual altındadır, çünki 1,5 yaşlı uşağın cinsi əlaqəni müşahidəyə reaksiyası artıq əsasən passiv idi. Cinsi birgə oyanma, əlbəttə ki, aktiv hissənin də ayırd edilə bildiyi bir nəcis ifrazatı ilə nəticələndi. Cinsi istəklərinə hökm edən və fantaziyalarda ifadə olunan mazoxizmin yanında, sadizm də mövcudluğunu qoruyur və kiçik heyvanlara qarşı təzahür edir. Onun cinsi araşdırması başdan çıxarmadan başlayaraq, əsasən iki problemi — uşaqların haradan gəldiyini və genital orqanın itirilməsinin mümkün olub-olmadığını — nəzərə alaraq, həvəs təhriklərinin təzahürləri ilə iç-içə keçir. O, sadistik meyillərini kiçik uşaqların nümayəndələri kimi kiçik heyvanlara yönəldir.

Biz təsviri dördüncü doğum gününə yaxın bir vaxta qədər apardıq; bu vaxtda yuxu 1,5 yaşındakı cinsi əlaqə müşahidəsini sonradan təsirli edir. İndi baş verən prosesləri nə tam olaraq dərk edə, nə də kifayət qədər təsvir edə bilərik. İntellektual inkişafın irəliləməsi sayəsində indi başa düşülə bilən obrazın aktivləşdirilməsi, təzə bir hadisə kimi, lakin həm də başdan çıxarmaya analoq olan xarici müdaxilə kimi, yeni bir travma kimi təsir edir. Dayandırılmış genital təşkilat bir anda yenidən qurulur, lakin yuxuda həyata keçirilən irəliləyiş saxlanıla bilmir. Əksinə, yalnız sıxışdırma ilə bərabərləşdirilə bilən bir proses nəticəsində yeninin rədd edilməsi və onun fobiya ilə əvəz olunması baş verir.

Beləliklə, sado-mazoxist anal təşkilat, indi başlayan heyvan fobiyası fazasında da mövcudluğunu davam etdirir, yalnız ona təşviş əlamətləri qarışır. Uşaq həm sadistik, həm də mazoxist fəaliyyətlərini davam etdirir, lakin onların bir hissəsinə qarşı təşvişlə reaksiya verir; sadizmin əksinə çevrilməsi daha da irəliləyişləri ehtimal edir.

Təşviş yuxusunun təhlilindən sıxışdırmanın kastre edilmənin dərk edilməsinə bağlandığını nəticə çıxarırıq. Yeni olan, qəbul edilməsi fallusla bağlı qazancı itirməyə səbəb olacağı üçün rədd edilir. Daha diqqətli bir nəzərdən keçirmə təxminən aşağıdakı nəticəni ortaya qoyur: Sıxışdırılan, qazancın təsiri altında formalaşmış genital mənada homoseksual mövqeyidir. Lakin bu, şüursuzluq üçün qorunur və təcrid olunmuş daha dərin bir təbəqə kimi təşkil olunur. Bu sıxışdırmanın hərəkətverici qüvvəsi, homoseksual cinsi məqsədin passivliyi ilə uzun müddət əvvəlcədən hazırlanmış münaqişəyə girən genital orqanın narsisistik kişiliyi kimi görünür. Deməli, sıxışdırma kişiliyin bir uğurudur.

İnsanı buradan psixoanalitik nəzəriyyənin bir hissəsini dəyişdirməyə təhrik edən bir cəhd olar. İnsan, əl ilə tutulur kimi hiss edir ki, sıxışdırma və nevroz formalaşması kişiliyə və qadınlığa aid təməllər arasındakı münaqişədən, yəni biseksuallıqdan irəli gəlir. Ancaq bu yanaşma qüsurludur. Bir-birinə zidd olan iki cinsi təhrikdən biri Mənə uyğundur, digəri isə narsisistik marağı incidir; buna görə də sıxışdırmaya məruz qalır. Bu halda da sıxışdırma, cinsi təməllərdən birinin xeyrinə, mənim (Ich) tərəfindən həyata keçirilir. Digər hallarda kişilik və qadınlıq arasında belə bir münaqişə mövcud deyil; yalnız qəbul edilməyi tələb edən, lakin mənim (Ich) müəyyən qüvvələrinə zidd olan və buna görə də özünün rədd edildiyi bir cinsi təməl var. Cinsiyyətin daxilindəki münaqişələrdən daha çox, cinsiyyət və mənəvi mənim (Ich) təməlləri arasında yaranan digər münaqişələrə rast gəlinir. Bizim halımızda belə bir mənəvi münaqişə yoxdur. Biseksuallığın sıxışdırma motivasiyası kimi vurğulanması çox dar olardı; mənim (Ich) və cinsi təməllər (libido) arasındakı münaqişənin vurğulanması bütün hadisələri əhatə edir.

Adler tərəfindən formalaşdırılan 'kişi etirazı' nəzəriyyəsinə qarşı, sıxışdırmanın heç də həmişə kişiliyin tərəfini tutmadığını və qadınlığa aid olmadığını qeyd etmək lazımdır; böyük və geniş hadisə siniflərində sıxışdırmaya məruz qalan məhz kişilikdir.

Bizim halımızda sıxışdırma prosesinin daha ədalətli qiymətləndirilməsi, narsisistik kişiliyə yeganə motivasiya kimi əhəmiyyətini inkar edəcəkdi. Yuxu zamanı yaranan homoseksual mövqe o qədər intensivdir ki, kiçik insanın məni (Ich) onunla başa çıxmaqda aciz qalır və sıxışdırma prosesi vasitəsilə ondan qurtulur. Bu məqsədlə köməkçi olaraq, ona zidd olan genital orqanın narsisistik kişiliyi cəlb edilir. Bütün narsisistik təhriklərin Mən-dən təsir göstərdiyi və Mən-də qaldığı, sıxışdırmaların isə libidinal obyekt yüklənmələrinə qarşı yönəldildiyi yalnız yanlış anlaşılmaların qarşısını almaq üçün bildirilməlidir.

Tamamilə üstəsindən gəlməyimiz bəlkə də mümkün olmayan sıxışdırma prosesindən, yuxudan ayılma zamanı yaranan vəziyyətə tərəf yönələk. Əgər yuxu prosesi zamanı homoseksuallıq (qadınlıq) üzərində qələbə çalan həqiqətən kişilik olsaydı, indi artıq açıq şəkildə kişi xarakteri daşıyan aktiv cinsi təməlin hökmran olduğunu tapmalı idik. Bu barədə heç bir söz gedə bilməz, cinsi təşkilatın əsas xüsusiyyəti dəyişməyib, sadistik-anal mərhələ mövcudluğunu davam etdirir və hökmran olaraq qalıb. Kişiliyin qələbəsi yalnız hökmran təşkilatın passiv cinsi məqsədlərinə (mazoxist, lakin qadın olmayan) təşvişlə reaksiya verilməsində özünü göstərir. Qalib gələn kişilik cinsi təhriki mövcud deyil, yalnız passiv olan və ona qarşı müqavimət göstərmə var.

Adi olmayan, lakin vacib olan aktiv-kişi və passiv-qadın ayrımının oxucuya yaratdığı çətinlikləri təsəvvür edə bilirəm və buna görə təkrarlardan qaçmaq istəmirəm. Beləliklə, yuxudan sonrakı vəziyyəti aşağıdakı kimi təsvir etmək olar: Cinsi istəklər parçalanmışdır, şüursuzda genital təşkilatlanma mərhələsinə çatılmış və çox intensiv homoseksuallıq qurulmuşdur; bunun üzərində (şüurda virtual olaraq) əvvəlki sadistik və əsasən mazoxistik cinsi axın mövcuddur, Mən cinsiyətlə olan münasibətini ümumilikdə dəyişdirmişdir, o, cinsiyyətdən imtina vəziyyətindədir və hökmran olan mazoxistik məqsədləri təşvişlə rədd edir, eyni şəkildə ki, daha dərin homoseksual məqsədlərə fobiya yaradaraq reaksiya vermişdir. Beləliklə, yuxunun uğuru daha çox kişiliyin bir axınının qələbəsi deyil, qadın və passiv bir axına qarşı reaksiya idi. Bu reaksiyaya kişilik xarakteri vermək zorakı olardı. Mənim cinsi istəklərim yoxdur, yalnız özünü qorumaq və narsisizmini davam etdirmək marağı var.

İndi fobiyaya nəzər salaq. O, genital təşkilatlanma səviyyəsində yaranmışdır və bizə təşviş histeriyasının nisbətən sadə mexanizmini göstərir. Mən, onu üstün təhlükə kimi dəyərləndirdiyi şeydən, yəni homoseksual doyumdan təşviş inkişafı ilə qorunur. Lakin sıxışdırma prosesi göz ardı edilə bilməyəcək bir iz buraxır. Qorxulan cinsi məqsədin bağlandığı obyekt, şüur qarşısında başqa bir obyekt ilə əvəz olunmalıdır. Ata qarşısındakı yox, canavar qarşısındakı təşviş şüurlu olur. Fobiyanın yalnız bir məzmunla yaranması ilə də kifayətlənmir. Canavar bir müddət sonra aslanla əvəz olunur. Kiçik heyvanlara qarşı sadistik təhriklərlə, rəqiblərin, mümkün olan kiçik uşaqların nümayəndələri kimi onlara qarşı fobiya rəqabət aparır. Kəpənək fobiyasının yaranması xüsusilə maraqlıdır. Bu, yuxuda canavar fobiyasını yaradan mexanizmin təkrarı kimidir. Təsadüfi bir təkanla köhnə bir hadisə aktivləşir, Qruşayla olan səhnə, hansının ki, kastrasiya hədəsi sonradan təsirini göstərir, halbuki hadisə baş verərkən heç bir təsir bağışlamamışdı [1].

[1] Qruşa səhnəsi, qeyd edildiyi kimi, xəstənin spontan xatırlama qabiliyyəti idi, burada həkimin heç bir qurması və ya təşviqi iştirak etmirdi; oradakı boşluq analiz tərəfindən, əgər analiz ümumiyyətlə iş metoduna dəyər verirsə, qüsursuz adlandırıla biləcək şəkildə doldurulmuşdur. Bu fobiyanın rasionalist izahı yalnız bunu deyə bilərdi: Təşvişliliyə meylli uşağın bəzən sarı zolaqlı kəpənək qarşısında təşviş tutması keçirməsi qeyri-adi deyil, ehtimal ki, irsi təşviş meylindən irəli gəlir. (Bax. Stanley Hall, 'A Synthetic Genetic Study of Fear', 1914). Bu səbəbdən xəbərsiz olaraq, bu təşviş üçün uşaqlıqdan bir bağ axtarır və adların oxşarlığı təsadüfindən və zolaqların təkrarlanmasından istifadə edərək, hələ də xatırlanan uşaq baxıcısı ilə macəra fantaziyasını qurur. Lakin əslində zərərsiz hadisənin təfərrüatları, yuyunma, vedrə, süpürgə sonrakı həyatda insanın obyekt seçimini davamlı və məcburi şəkildə təyin etmək gücünü nümayiş etdirirsə, kəpənək fobiyasına anlaşılmaz bir əhəmiyyət düşür. Hadisə ən azı mənim iddia etdiyim qədər qəribədir və bu səhnələrin rasionalist qəbulundan əldə edilən qazanc buxarlanıb. Beləliklə, Qruşa səhnəsi bizə xüsusilə dəyərlidir, çünki onun vasitəsilə daha az təsdiqlənmiş ilkin səhnə haqqında hökmümüzü hazırlaya bilərik.

Demək olar ki, bu fobiyaların yaranmasına daxil olan təşviş kastrasiya təşvişidir. Bu ifadə, təşvişin homoseksual libidonun sıxışdırılmasından yarandığına dair baxışa ziddiyyət təşkil etmir. Hər iki ifadədə eyni proses nəzərdə tutulur: Mən homoseksual istək təhrikindən libidonu çəkir, bu isə sərbəst üzən təşvişə çevrilir və sonra fobiyalarda bağlanır. Birinci ifadədə yalnız Məni hərəkətə gətirən motiv qeyd olunur.

Daha yaxından nəzər saldıqda, xəstəmizin bu ilk xəstəliyinin (yemək pozğunluğunu nəzərə almasaq) fobiyanın seçilməsi ilə tükənmədiyi, əksinə, təşviş simptomları ilə yanaşı konversiya hadisələrinin də mövcud olduğu real bir histeriya kimi başa düşülməli olduğu aşkarlanır. Homoseksual təhrikin bir hissəsi onun iştirak etdiyi orqanda saxlanılır; bağırsaq bundan sonra və sonrakı dövrdə histerik şəkildə təsirlənmiş bir orqan kimi davranır. Şüursuz, sıxışdırılmış homoseksualıq bağırsağa geri çəkilmişdir. Məhz bu histeriya hissəsi sonrakı xəstəliyin həllində ən yaxşı xidmətləri göstərdi.

İndi bizə məcburiyyət nevrozunun daha mürəkkəb vəziyyətlərini nəzərdən keçirmək üçün cəsarət çatmamalıdır. Gəlin vəziyyəti bir daha nəzərdən keçirək: üstünlük təşkil edən mazoxist və sıxışdırılmış homoseksual cinsi axın, buna qarşı histeriya inkarı ilə məşğul olan Mən; hansı proseslər bu vəziyyəti məcburiyyət nevrozu vəziyyətinə çevirir?

Bu çevrilmə daxili inkişaf yolu ilə deyil, xaricdən gələn başqa təsir nəticəsində baş verir. Onun görünən nəticəsi, ön planda olan və indiyə qədər qurd fobiyasında ifadə olunan ata ilə əlaqənin indi məcburi dindarlıqda ifadə olunmasıdır. Bu xəstədə baş verən prosesin, Totem və Tabu əsərində totem heyvanının ilahiliyə münasibəti haqqında irəli sürdüyüm iddianın qəti təsdiqini verdiyini qeyd etmədən keçə bilmərəm. Orada Allah təsəvvürünün totemin inkişafı olmadığını, əksinə, hər ikisinin ortaq kökündən asılı olaraq ondan ayrılıb yüksəldiyini müəyyən etdim. Totem ilk ata əvəzidir, Allah isə atanın insan obrazını yenidən qazandığı daha sonrakı əvəzdir. Biz bunu xəstəmizdə də belə tapırıq. O, qurd fobiyasında totemist ata əvəzi mərhələsini keçir, bu mərhələ indi kəsilir və onunla ata arasında yaranan yeni münasibətlər nəticəsində dini dindarlıq fazası ilə əvəz olunur.

Bu dəyişikliyə səbəb olan təsir, ana vasitəsilə din təlimləri və müqəddəs tarixlə tanışlıqdır. Nəticə tərbiyənin istədiyi kimi olur. Sadist-mazoxist cinsi təşkilatına yavaş-yavaş son qoyulur, qurd fobiyası tezliklə yox olur, cinsəlliyin təşvişlə rədd edilməsinin yerini onun daha yüksək formadakı boğulması alır. Dindarlıq uşağın həyatında üstünlük təşkil edən qüvvəyə çevrilir. Lakin bu üstələmələr mübarizəsiz baş vermir; küfr düşüncələri bu mübarizələrin əlaməti kimi görünür və nəticədə dini mərasimlərin məcburi şişirdilməsi yerləşir.

Bu patologik hadisələri nəzərə almasaq, deyə bilərik ki, din bu halda fərdin tərbiyəsində ona həvalə edilən bütün vəzifələri yerinə yetirdi. O, cinsi istəkləri onlara sublimasiya və möhkəm dayaq təklif edərək nəzarət altına aldı, ailəvi münasibətləri dəyərdən saldı və insanların böyük icması ilə əlaqə qurmasına imkan verərək hədələnən təcridlənmənin qarşısını aldı. Vəhşi, qorxmuş uşaq sosial, ədəbli və tərbiyə oluna bilən oldu.

Dini təsirin əsas hərəkətverici qüvvəsi, doğum tarixinin təsadüfi uyğunluğu ilə ona xüsusilə yaxın olan Məsih obrazı ilə eyniləşmə idi. Burada sıxışdırılmanı zəruri edən ataya olan həddindən artıq sevgi nəhayət ideal sublimasiyada çıxış yolu tapdı. Məsihin icazəsi ilə, artıq Allah adlanan atanı, dünyəvi atada boşalmağı nağıl axtaran eyni həvəslə sevmək olardı. Bu sevgini sübut etmək üçün olan yollar din tərəfindən göstərilmişdi və fərdi sevgi cəhdlərindən ayrıla bilməyən günah hissi onlara yapışmırdı. Əgər beləliklə, artıq şüursuz homoseksuallıq kimi basdırılmış ən dərin cinsi axın hələ də boşaldıla bilirdisə, daha səthi mazoxist cəhd, Məsihin əzab hekayəsində, ilahi atanın əmri və şərəfinə işgəncə və qurban verilməsinə icazə verdiyi üçün, çox az imtina ilə misilsiz bir sublimasiya tapdı. Beləliklə, din, kiçik sapmış adamda, doyum, sublimasiya, duyğusal olanlardan təmiz zehni proseslərə diqqətin yayındırılması və möminə təqdim etdiyi sosial əlaqələrin açılması qarışığı ilə öz işini gördü.

Onun dinə qarşı ilkin müqavimətinin üç müxtəlif başlanğıc nöqtəsi var idi. Birincisi, artıq nümunələrini gördüyümüz kimi, bütün yenilikləri rədd etmək onun xarakterinə aid idi. O, bir dəfə tutulmuş libido mövqeyini, tərk edildiyi zaman itki təşvişi və yeni tutulacaq mövqeyin tam əvəz etmə ehtimalına qarşı güvənsizliklə müdafiə edirdi. Bu, mənim Cins Nəzəriyyəsinə Dair Üç Müqavilədə fiksasiya qabiliyyəti kimi təqdim etdiyim vacib və fundamental psixoloji xüsusiyyətdir. Yunq onu psixi 'tənbəllik' adı altında nevrotiklərin bütün uğursuzluqlarının əsas səbəbi kimi təqdim etmək istəmişdi. Məncə, haqsız olaraq, o, çox daha uzağa gedir və nevroz olmayanların həyatında da əhəmiyyətli rol oynayır. Libido enerjisinin və eyni qaydada digər enerji yüklənmələrinin asan hərəkətli və ya ağır axan olması, bir çox normal insana və hətta bütün nevrozlulara aid olmayan, indiyə qədər başqa şeylərlə əlaqələndirilməmiş, sanki sadə ədəd kimi daha bölünməyən xüsusi bir xarakterdir. Biz yalnız bir şeyi bilirik: psixi yüklənmələrin hərəkətliliyi xüsusiyyəti yaş artdıqca nəzərə çarpacaq dərəcədə azalır. O, psixoanalitik təsirin sərhədləri üçün bizə göstəricilərdən birini təqdim etdi. Lakin bu psixi plastikliyin adi yaş həddindən çox uzağa qədər davam etdiyi və ya çox erkən itirildiyi bəzi insanlar var. Əgər onlar nevrozlidirsə, eyni şəraitdə belə, başqalarında asanlıqla idarə oluna bilən dəyişikliklərin onlarda geri döndürülə bilmədiyi kəşfi narahatlıq yaradır. Beləliklə, psixi proseslərin çevrilmələrində də, ölçüsü baş verənlərin geri qaytarılmasına qarşı çıxan entropiya anlayışını nəzərə almaq lazımdır.

Ona ikinci hücum nöqtəsini din təliminin özünün Allah-Ata ilə birmənalı münasibətə əsaslanmaması, əksinə, yaranışına hakim olan ambivalent münasibət əlamətləri ilə dolu olması faktı təşkil etdi. O, bu ambivalentliyi öz yüksək inkişaf etmiş ambivalentliyi ilə hiss edir və beş yaşlı bir uşaqdan gözlənilməyən kəskin tənqidi ona bağlayırdı. Lakin şübhəsiz ən əhəmiyyətlisi, dinə qarşı mübarizəsinin patologik nəticələrini onun təsirinə bağlaya biləcəyimiz üçüncü amil idi. Din tərəfindən sublimasiya edilməli olan kişiliyə tələsən axın artıq sərbəst deyildi, əksinə, hissəsi sıxışdırma ilə ayrılmış və beləliklə sublimasiyadan çıxarılmış, ilkin cinsi hədəfinə bağlı qalmışdı. Bu əlaqənin gücü ilə, sıxışdırılmış hissə sublimasiya olunmuş hissəyə yol açmağa və ya onu özünə aşağı çəkməyə can atırdı. Məsih şəxsiyyətini əhatə edən ilk dərin düşüncələr artıq bu sublimasiya olunmuş oğlanın şüursuzluqda saxlanılan ataya qarşı cinsi münasibəti yerinə yetirib-yetirə bilməyəcəyi sualını ehtiva edirdi. Bu cəhdin rədd edilmələri, Allah üçün fiziki şirinliyin onun alçaldılması formasında özünü göstərdiyi, görünüşdə küfr olan məcburi düşüncələrin yaranmasından başqa nəticə vermədi. Bu kompromis formasiyalarına qarşı şiddətli müdafiə mübarizəsi, sonra, təqvanın, Allaha saf sevginin öz müəyyən edilmiş çıxış yolunu tapdığı bütün fəaliyyətlərin məcburi şişirdilməsinə səbəb olmalı idi. Nəhayət, din qalib gəldi, lakin onun həvəs əsaslı təməli, sublimasiya məhsullarının yapışma qabiliyyətindən qat-qat güclü olduğunu sübut etdi. Həyat yeni bir ata əvəzini gətirən kimi, onun təsiri dinə qarşı yönəldi, din tərk edildi və başqası ilə əvəz olundu. Mərhəmətin qadınların təsiri altında (ana və baxıcı) yarandığını, kişi təsirinin isə ondan qurtulmağa imkan verdiyini xatırlayaq.

Sadist-anal cinsi təşkilat zəminində məcburiyyət nevrozunun yaranması, başqa yerdə «Məcburiyyət nevrozuna meyl haqqında» (1913 i) yazdıqlarımı ümumilikdə təsdiqləyir. Lakin əvvəlki güclü histeriya halının mövcudluğu, bu baxımdan bizim hadisəmizi daha qaranlıq edir. Xəstəmizin cinsi inkişafına dair nəzəriyyəni, onun sonrakı dəyişikliklərinə qısa bir nəzər salaraq başa çatdırmaq istəyirəm. Pubertat yaşlarında, onun cinsi hədəfi genital təşkilat olan, adətən adlandırılan, güclü hissi, kişi axını ortaya çıxdı; onun taleyi sonrakı xəstəliyinə qədər olan dövrü doldurur. Bu, birbaşa Gruschka səhnəsinə bağlandı, ondan məcburi, tutmalarla gələn və yox olan aşiq olma xarakterini mənimsədi və uşaq nevrozlarının qalıqlarından gələn ləngimələrlə mübarizə aparmalı idi. Qadına zorla nüfuz etməklə nəhayət tam kişiliyi qazandı; bu cinsi obyekt bundan sonra möhkəm saxlanıldı, lakin o, sahibliyə sevinmədi, çünki bütün əvvəlki mərhələlərin qüvvələrini özündə birləşdirən, kişiyə güclü, tamamilə şüursuz meyl onu həmişə qadın obyektindən uzaqlaşdırır və aralıq dövrlərdə qadından asılılığı şişirtməyə məcbur edirdi. O, müalicəyə qadınla dözə bilmədiyi şikayətini təqdim etdi və bütün iş, ona şüursuz olan kişi ilə münasibətini üzə çıxarmağa yönəldi. Uşaqlığı, formallaşdırılmış şəkildə desək, aktivlik və passivlik arasındakı dalğalanma ilə seçilmişdi, pubertat dövrü kişilik uğrunda mübarizə ilə, xəstəliyin başlanğıcından sonrakı dövr isə kişi təşəbbüsünün obyekti uğrunda mübarizə ilə xarakterizə olunurdu. Xəstəliyinin səbəbi, mənim «məhrumetmə»nin xüsusi halları kimi ümumiləşdirə bildiyim [1] «nevroz xəstəlik tipləri»nə aid deyil və bu sıralamada bir boşluğa diqqət çəkir. Genital orqanların orqanik xəstəliyi onun kastrasiya təşvişini canlandırdıqda, narsisizmini zədələdikdə və taleyin şəxsi üstünlüyü gözləməsindən imtina etməyə məcbur etdikdə o, çökdü. Deməli, o, narsisistik «məhrumetmədən» xəstələndi. Narsisizminin bu həddindən artıq gücü, cinsi inkişafın ləngiməsinin digər əlamətləri ilə tam uyğun gəlirdi: heteroseksual sevgi seçimi bütün enerjisinə baxmayaraq, özündə bu qədər az psixiki təşəbbüsü cəmləşdirirdi və narsisizmə çox daha yaxın olan homoseksual mövqe, onun şüursuz qüvvəsi kimi bu qədər inadla özünü təsdiqləmişdi. Əlbəttə, psixoanalitik müalicə belə pozuntularda ani bir dəyişiklik və normal inkişafla bərabərləşmə yarada bilməz, yalnız maneələri aradan qaldıra və yolları keçidli edə bilər ki, həyatın təsirləri inkişafı daha yaxşı istiqamətlərə yönəldə bilsin.

[1] «Nevroz xəstəlik tipləri haqqında» (1912 c).

Psixoanalitik müalicə tərəfindən üzə çıxarılan, lakin daha da izah edilməyən və buna uyğun olaraq birbaşa təsir göstərilməyən psixiki təbiətinin xüsusiyyətləri kimi aşağıdakıları toplayıram: artıq müzakirə edilmiş olan bərkidilmənin inadkarlığı, ambivalensiya meylinin həddindən artıq inkişafı və arxaik adlandırıla bilən bir konstitusiyanın üçüncü xüsusiyyəti kimi, ən müxtəlif və ziddiyyətli libidinal yüklənmələri hamısını yan-yana funksional saxlamaq qabiliyyəti. Eyni yüklənmələr arasındakı davamlı dalğalanma, hansı ki, həll və irəliləyişi uzun müddət qeyri-mümkün göstərirdi, burada yalnız qısa nəzər sala bildiyim sonrakı dövrün xəstəlik mənzərəsinə hakim idi. Şübhəsiz ki, bu, şüursuzun xarakterikasından bir xüsusiyyət idi, onun şüurlu proseslərə davam etmişdi; lakin o, yalnız affektiv təhriklərin nəticələrində özünü göstərirdi, təmiz məntiqi sahələrdə isə əksinə, ziddiyyətlərin və uyğunsuzluqların aşkarlanmasında xüsusi bir bacarıq nümayiş etdirirdi. Beləliklə, onun ruh həyatından, qədim Misir dininin yaratdığı təəssüratı alırdıq, bu din, inkişaf mərhələlərini son məhsullarla birlikdə qoruduğu, ən qədim tanrıları və tanrı mənalılıqlarını ən gənc olanlarla davam etdirdiyi, başqa inkişaf proseslərində dərinlik quruluşuna çevrilən şeyi bir müstəviyə yaydığı üçün bizim üçün bu qədər təsəvvürolunmaz olur.

İndi bu xəstəlik hadisəsi haqqında bildirmək istədiyim şeyi başa çatdırdım. Onun qaldırdığı çoxsaylı problemlərdən yalnız ikisi xüsusi vurğulanmağa layiq görünür. Birincisi, fəlsəfi «kateqoriyalar» kimi həyat təəssüratlarının yerləşdirilməsini təmin edən, filogenetik olaraq daşınan sxemlərə aiddir. Onların insan mədəniyyət tarixinin çöküntüləri olduğu fikrini müdafiə etmək istəyirəm. Uşağın valideynlərlə münasibətini əhatə edən Edip kompleksi onlara aiddir, daha doğrusu, bu növün ən yaxşı tanınmış nümunəsidir. Təcrübələr irsi sxemə uyğun gəlmədikdə, onlarda fantaziyada yenidən işlənmə baş verir; bu işlənmənin detallarını izləmək şübhəsiz faydalı olardı. Məhz bu hallar sxemin müstəqil mövcudluğunu bizə sübut etmək üçün əlverişlidir. Çox vaxt sxemin fərdi təcrübəyə qalib gəldiyini müşahidə edə bilərik; məsələn, bizim halda, əksinə bir Edip kompleksinə baxmayaraq, ata uşağın cinsəlliyinin kəstratoru və təhdidçisinə çevrilir. Əmlik anasının ana yerini tutması və ya onunla birləşməsi digər bir təsirdir. Sxemə qarşı təcrübənin ziddiyyətləri uşaq konfliktlərinə zəngin maddə təqdim edən kimi görünür.

İkinci problem bundan uzaq deyil, lakin qat-qat əhəmiyyətlidir. Dörd yaşlı uşağın reaktivləşdirilmiş ilkin səhnəyə qarşı davranışını nəzərə alsaq [1], hətta bu səhnəni təcrübə edərkən 1,5 yaşlı uşağın daha sadə reaksiyalarını düşünsək belə, uşağın bu prosesdə müəyyən bir təyini çətin bilik, anlamağa hazırlıq kimi bir şeyin iştirak etdiyi fikrini özümüzdən uzaqlaşdırmaq çətindir [2]. Bu nədən ibarət ola bilər, hər hansı bir təsəvvürdən qaçır; biz yalnız heyvanların geniş instinktiv bilikləri ilə möhtəşəm bir analojiyə malikik.

[1] Bu davranışın yalnız iki onillik sonra sözlərlə ifadə oluna bildiyini nəzərə almıram, çünki səhnədən çıxardığımız bütün təsirlər artıq uşaqlıqda və analizdən çox əvvəl simptomlar, məcburiyyətlər və s. şəklində özünü büruzə vermişdir. Onları ilkin səhnə və ya ilkin fantaziya kimi qəbul etmək istəyib-istəməyiniz fərq etmir.

[2] Yuxu və nevroz uşaqlıq dövrünə aid olmasaydı, bu düşüncələrin mənasız olacağını yenidən vurğulamalıyam.

Əgər insanda da belə bir instinktiv mülkiyyət olsaydı, onun cins həyatının proseslərinə xüsusilə aid olması təəccüblü olmazdı, baxmayaraq ki, o, yalnız bunlarla məhdudlaşa bilməz. Bu instinktiv olan, Şüursuz-un nüvəsi olardı; sonradan qazanılacaq insan ağılı tərəfindən taxtdan salınan və üstünə yığılan, lakin çox vaxt, bəlkə də hamıda, daha yüksək psixi prosesləri özünə doğru çəkmə qüvvəsini qoruyan primitiv bir zehni fəaliyyət. Sıxışdırma bu instinktiv səviyyəyə qayıdış olardı və insan nevroza qabiliyyəti ilə öz böyük yeni qazancını ödəyər, nevrozların mümkünlüyü ilə əvvəlki instinktivə bənzər mərhələnin mövcudluğunu sübut edərdi. Erkən uşaqlıq yuxularının əhəmiyyəti isə ondadır ki, onlar Şüursuz-a sonrakı inkişaf tərəfindən udulmasından qoruyan bir maddə təqdim edirlər.

Psixi həyatda irsi, filogenetik olaraq qazanılmış anı vurğulayan bənzər düşüncələrin müxtəlif tərəflərdən ifadə olunduğunu bilirəm, hətta onlara psixoanalitik qiymətləndirmədə yer verməyə çox hazır olunduğunu düşünürəm. Onlar mənə yalnız psixoanaliz fərdi olaraq qazanılmışın təbəqələrindən keçdikdən sonra, düzgün instansiyalar ardıcıllığına riayət edərək irsi olanın izlərinə düşəndə qəbul edilə bilən görünür [1].

[1] Burada bu hekayədə qeyd olunan hadisələrin xronologiyasını yenidən təqdim edirəm: Milad günü doğulub. 1,5 yaş: Malyariya. Valideynlərin cinsi əlaqəsinin və ya sonradan cinsi əlaqə fantaziyasını yerləşdirdiyi birgə olma halının müşahidəsi. 2,5 yaşa yaxın: Qruşa ilə səhnə. 2,5 yaş: Bacı ilə valideynlərin ayrılmasına dair xatirə. O, onu yalnız Nanja ilə göstərir və beləliklə Qruşanı və bacını inkar edir. 3,25 yaşa yaxın: Ananın həkimə şikayəti. 3,25 yaş: Bacı tərəfindən başlanan başdan çıxarma, qısa müddət sonra Nanja tərəfindən kastrasiya təhdidi. 3,5 yaş: İngilis müəlliməsi, xarakter dəyişikliyinin başlanğıcı. 4 yaş: Qurd yuxusu, fobiyanın yaranması. 4,5 yaş: İncil hekayəsinin təsiri. Məcburiyyət simptomlarının ortaya çıxması. 5 yaşa yaxın: Barmağın itirilməsi halüsinasiyası. 5 yaş: İlk mülkdən ayrılma. 6 yaşdan sonra: Xəstə atanın ziyarəti. 8 və 10 yaş: Məcburiyyət nevrozunun son çıxışları. Təsvirimiz xəstənin rus olduğunu təxmin etməyi asanlaşdırdı. Onu təxminən bir neçə həftə əvvəl, gözlənilməz Birinci Dünya Müharibəsinin başlamasından bir neçə həftə əvvəl sağalmış kimi buraxdım və onu yalnız müharibənin təsadüfləri Mərkəzi Dövlətlərə Cənubi Rusiyaya yol açdıqda yenidən gördüm. Sonra Vyanaya gəldi və müalicənin dərhal bitməsindən sonra həkimin təsirindən qurtulmaq istəyini bildirdi. Bir neçə aylıq iş nəticəsində transferin hələ aşılmamış bir parçası öhdəsindən gəlindi; o vaxtdan bəri, müharibənin vətənini, var-dövlətini və bütün ailə əlaqələrini əlindən aldığı xəstə, normal hiss etdi və qüsursuz davrandı. Bəlkə də onun əzabı, təqsir hissinin təmin edilməsi ilə onun bərpasının möhkəmlənməsinə töhfə vermişdir.

4 / 15

Bakirəlik Tabusu

İbtidai xalqların cinsi həyatının az sayda detalları, bizim hisslərimizə onların bakirəliyə, qadın toxunulmazlığına verdikləri dəyər qədər təcürəli təsir edir. Bizə elə görünür ki, evlənməyə namizəd olan kişinin bakirəliyə verdiyi dəyər o qədər möhkəm və öz-özünə aydındır ki, bu hökmü əsaslandırmalı olduqda demək olar ki, çətinliyə düşürük. Qızın bir kişi ilə evlənməyə digər bir kişi ilə cinsi əlaqənin xatirəsini gətirməməsi tələbi, əslində, monogamiyanın mahiyyətini təşkil edən bir qadın üzərində müstəsna mülkiyyət hüququnun ardıcıl davamı, bu inhisarın keçmişə uzadılmasıdır.

Sonra bizə çətin gəlmir ki, əvvəlcə önyargı kimi görünsə də, bunu qadının sevgi həyatı haqqında fikirlərimizdən əsaslandıraq. Uzun müddət çətinliklə saxlanılan qızın sevgi həsrətini ilk dəfə təmin edən və onun mühit və tərbiyə təsirləri ilə qurulmuş müqavimətlərini dəf edən şəxs, onunla digərlərinə imkan verməyən daimi bir əlaqəyə çəkilir. Bu təcrübəyə əsasən, qadında onun mülkiyyətinin kəsilməz davamını təmin edən və onu yeni təəssüratlara və yad təkliflərə qarşı davamlı edən bir itaətkarlıq vəziyyəti yaranır.

«Cinsi itaətkarlıq» ifadəsini 1892-ci ildə v. Krafft-Ebing, cinsi əlaqədə olduğu bir şəxsə qarşı qeyri-adi dərəcədə yüksək asılılıq və müstəqillik itirimi qazana bilən şəxs faktını adlandırmaq üçün seçdi. Bu itaətkarlıq bəzən çox uzağa gedə bilər, hər hansı müstəqil iradənin itirilməsinə və öz maraqlarına ən ağır qurbanların verilməsinə qədər; lakin müəllif belə bir asılılığın müəyyən dərəcəsinin «əlaqənin bir müddət davam etməsi üçün tamamilə zəruri olduğunu» qeyd etməyi unutmadı. Belə bir miqdarda cinsi itaətkarlıq, əslində, mədəni nikahın qorunması və onu təhdid edən poliqam tendensiyalarının qarşısının alınması üçün zəruridir və bizim sosial cəmiyyətdə bu amil müntəzəm nəzərə alınır.

Bir tərəfdən «qeyri-adi dərəcədə aşiq olma və xarakter zəifliyi», digər tərəfdən isə məhdudiyyətsiz eqoizm, v. Krafft-Ebing cinsi itaətkarlığın yaranmasını bu qarşılaşmadan çıxarır. Lakin analitik təcrübələr bu sadə izah cəhdinə razı olmağa imkan vermir. Daha çox, dəf edilmiş cinsi müqavimətin ölçüsünün həlledici amil olduğunu, üstəgəl dəfetmə prosesinin konsentrasiyası və təkrarsızlığını görmək olar. Buna uyğun olaraq, itaətkarlıq qadında kişidən qeyri-bərabər dərəcədə daha tez-tez və intensivdir, lakin bizim dövrümüzdə kişilərdə də antik dövrdə olduğundan daha tez-tezdir. Kişilərdə cinsi itaətkarlığı öyrənə bildiyimiz yerlərdə, o, müəyyən bir qadın tərəfindən psixiki impotensiyanın dəf edilməsinin nəticəsi kimi ortaya çıxdı və həmin kişi bundan sonra ona bağlandı. Çox sayda diqqət çəkici nikah və bəzi faciəli talelər – hətta geniş əhəmiyyət kəsb edən – bu prosesdə izahını tapır kimi görünür.

İndi qeyd edilməli olan ibtidai xalqların davranışını, onların bakirəliyə dəyər vermədiklərini söyləyərək və bunun sübutu kimi qızların nikahdan kənarda və ilk nikah əlaqəsindən əvvəl bakirəliklərinin itirilməsinə icazə verdiklərini irəli sürərək düzgün təsvir etmirik. Əksinə, belə görünür ki, onlar üçün də qızlığın açılması mənalı bir aktır, lakin bu, tabu, yəni dini sayılan bir qadağanın predmetinə çevrilmişdir. Bu, gəlinin bəyinə və ya gələcək həyat yoldaşına saxlanılmaq əvəzinə, adət-ənənə belə tələb edir ki, kişi bu cür bir xidmətdən qaçınmalıdır [1].

[1] [Qeyd: Crawley (1902); Bartels-Ploß (1891); Frazer (1911) və Havelock Ellisin müxtəlif yerləri.]

Mənim məqsədim bu adət qadağasının mövcudluğuna dair ədəbi sübutları tam olaraq toplamaq, onun coğrafi yayılmasını izləmək və özünü ifadə etdiyi bütün formaları sadalamaq deyil. Buna görə də, bu gün yaşayan ibtidai xalqlar arasında gələcək nikahdan kənarda qızlıq pərdəsinin belə bir yolla aradan qaldırılmasının çox yayılmış bir hadisə olduğunu qeyd etmək kifayətdir. Crawley (1902, 347) belə deyir: "Bu nikah mərasimi, qızlığın ərindən başqa təyin olunmuş bir şəxs tərəfindən deşilməsindən ibarətdir; bu, ən çox mədəniyyətin ən aşağı mərhələlərində, xüsusilə Avstraliyada yaygındır."

Lakin əgər qızlığın açılması ilk nikah əlaqəsi ilə baş verməməlidirsə, o, əvvəlcə – hər hansı bir yolla və hər hansı bir tərəfdən – həyata keçirilmiş olmalıdır. Crawleyin yuxarıda qeyd olunan kitabından bu məsələlərə işıq salan və eyni zamanda bizə bəzi tənqidi qeydlər aparmağa haqq verən bir neçə yerə istinad edəcəyəm.

Eyni yer, 191: "Dieri və bəzi qonşu qəbilələrdə (Avstraliyada) qız yetkinlik yaşına çatdıqda qızlıq pərdəsinin zədələnməsi ümumi bir adətdir. Portland və Glenelg qəbilələrində bu işi gəlinə yaşlı bir qadın edir, bəzən isə ağdərili kişilərdən də bu məqsədlə qızların qızlığını açmaları istənir." [1]

[1] "Beləliklə, Dieri və qonşu qəbilələrdə (Avstraliyada) qız pubertet dövrünə çatdıqda qızlıq pərdəsinin qırılması universal adətdir. (Journ. Anthrop. Inst., Cild 24, 169.) Portland və Glenelg qəbilələrində bu, gəlinə yaşlı bir qadın tərəfindən edilir; bəzən ağdərili kişilərdən də bu səbəbdən qızların qızlığını açmaları istənir (Brough Smith, Cild 2, 319)."

Eyni yer, 307: "Qızlıq pərdəsinin qəsdən qırılması bəzən uşaqlıq dövründə, lakin adətən pubertet dövründə həyata keçirilir... Bu, çox vaxt – Avstraliyada olduğu kimi – rəsmi bir cinsi əlaqə aktı ilə birləşdirilir." [1]

[1] "Qızlıq pərdəsinin süni qırılması bəzən uşaqlıq dövründə, lakin ümumiyyətlə pubertet dövründə baş verir... Bu, çox vaxt, Avstraliyada olduğu kimi, mərasim xarakterli bir cinsi əlaqə aktı ilə birləşdirilir."

Eyni yer, 348: (Məlum ekzoqamik nikah məhdudiyyətlərinin mövcud olduğu Avstraliya qəbilələri haqqında, Spenser və Gillenin məlumatına əsasən:) "Qızlıq pərdəsi süni şəkildə deşilir və bu əməliyyatda iştirak edən kişilər sonra müəyyən edilmiş ardıcıllıqla qızla (diqqət yetirin: mərasim xarakterli) cinsi əlaqəyə girirlər... Bütün proses, demək olar ki, iki aktı əhatə edir: Qızlıq pərdəsinin zədələnməsi və bundan sonra cinsi əlaqə." [1]

[1] [Qeyd: "Qızlıq pərdəsi süni şəkildə deşilir və sonra iştirak edən kişilər müəyyən edilmiş ardıcıllıqla qıza (diqqət yetirin, mərasim xarakterli) yaxınlaşırlar... Akt iki hissədən ibarətdir: deşmə və cinsi əlaqə."]

Eyni yer, 349: "Massailərdə (ekvatorial Afrikada) bu əməliyyatın həyata keçirilməsi nikah üçün ən vacib hazırlıqlardan biridir. Sakaylarda (Malaylar), Battalarda (Sumatra) və Selebesdəki Alfoerlərdə qızlığın açılması gəlinin atası tərəfindən həyata keçirilir. Filippinlərdə gəlinlərin qızlığını açmağı peşə etmiş müəyyən kişilər var idi, əgər qızlıq pərdəsi uşaqlıq dövründə bu işə təyin olunmuş yaşlı bir qadın tərəfindən zədələnməmişsə. Bəzi Eskimo qəbilələrində gəlinin qızlığının açılması Angekok və ya kahinə həvalə edilirdi." [1]

[1] Qeyd: Masaililər arasında (Ekvatorial Afrikada) evliliyin vacib ilkin şərti qızın bu əməliyyata məruz qalmasıdır. (J. Thomson, 258.) Bu bakirəliyin pozulması Sakaylar (Malay), Battalar (Sumatra) və Selebesin Alfurları arasında gəlinin atası tərəfindən həyata keçirilir. (Ploß und Bartels, 2-ci cild, 490.) Filippinlərdə bəzi kişilər vardı ki, onların peşəsi gəlinlərin bakirəliyini pozmaq idi, əgər bu, uşaqlıqda bəzən bu iş üçün işlədilən yaşlı bir qadın tərəfindən hələ pozulmamışdırsa. (Featherman, 2-ci cild, 474.) Bəzi eskimo qəbilələrində gəlinin bakirəliyinin pozulması angekok və ya kahinə həvalə edilirdi. (Eyni mənbə, 3-cü cild, 406.)

Mənim açıqladığım qeydlər iki məqama aiddir. Birincisi, təəssüf ki, bu məlumatlarda sadəcə himenin cinsi əlaqə olmadan pozulması ilə belə bir pozulma məqsədilə edilən cinsi əlaqə arasında kifayət qədər diqqətlə fərq qoyulmur. Yalnız bir yerdə biz açıq şəkildə eşitdik ki, proses iki aktaya bölünür: (əllə və ya alətlə) bakirəliyin pozulması və ardınca gələn cinsi akt. Bartels-Ploß-da əks halda çox zəngin olan material bizim məqsədlərimiz üçün demək olar ki, yararsızdır, çünki bu təsvirdə bakirəliyin pozulması aktının psixoloji əhəmiyyəti onun anatomik nəticəsi qarşısında tamamilə itir. İkincisi, insan bu münasibətlərlə 'mərasim' (saf formal, təntənəli, rəsmi) cinsi əlaqənin qanuni cinsi əlaqədən nə ilə fərqləndiyini öyrənmək istərdi. Mənim əldə etdiyim müəlliflər ya bu barədə danışmaqdan çox utandılar, ya da belə cinsi detalların psixoloji əhəmiyyətini yenidən az qiymətləndirdilər. Səyyahların və missionerlərin ilkin hesabatlarının daha ətraflı və qətiyyətsiz olacağına ümid edə bilərik, lakin bu əksər hallarda xarici ədəbiyyatın bu günkü əlçatmazlığı səbəbindən bu barədə dəqiq bir şey deyə bilmərəm. Qeyd edək ki, ikinci məqamdakı şübhələrə, mərasim xarakterli saxta cinsi əlaqənin əslində əvvəllər tam icra edilmiş bir əlaqənin əvəzi və bəlkə də əvəzlənməsi olacağı fikri ilə arxa çevirmək olar [1].

[1] Qeyd: Bir çox digər toy mərasimləri hallarında şübhə yoxdur ki, gəlin üzərində cinsi səlahiyyət gəlinə deyil, başqa şəxslərə, məsələn, məsələn, onun köməkçilərinə və yoldaşlarına (bizim adətimizdəki 'Kranzelherren') tamamilə verilir.

Bakirəlik tabusunu izah etmək üçün müxtəlif amilləri cəlb etmək olar ki, mən onları qısa şəkildə nəzərdən keçirmək istəyirəm. İkinci izah da eyni şəkildə cinsi məsələlərdən yayınır, lakin çox daha geniş ümumiyyətlərə müraciət edir. Bu qan tabusu cinsiliklə əlaqəsi olmayan çoxsaylı qaydalarla təsdiqlənib, aydın görünür ki, o, qətl qadağası ilə əlaqədardır və ibtidai insanın ilkin qan həvəsinə, qətl istəyinə qarşı bir müdafiə vasitəsi təşkil edir. Bu baxış bucağından bakirəlik tabusu demək olar ki, istisnasız riayət edilən məhz qanama (aybaşı) tabusu ilə eyniləşdirilir. İbtidai insan qanlı aybaşı axınının bu sirli fenomenini sadist təsəvvürlərdən uzaq tuta bilməz. O, məhz qanamanı, xüsusilə ilkini, bir ruh heyvanının dişləməsi, bəlkə də bu ruhla cinsi əlaqənin əlaməti kimi şərh edir. Bəzən bir hesabat bu ruhu bir əcdadın ruhu kimi tanımağa imkan verir və sonra biz digər müşahidələrə əsaslanaraq [1] başa düşürük ki, qanama halında olan qız bu əcdad ruhunun mülkü kimi tabu sayılır.

[1] Bax: Totem və Tabu (1912-13).

Lakin başqa tərəfdən bizə qan qorxusu kimi bir amilin təsirini şişirtməmək xəbərdarlığı edilir. Bu qorxu, qismən eyni xalqlar arasında icra edilən oğlanların sünnət edilməsi və daha da qəddar olan qızların sünnət edilməsi (klitorisin və kiçik dodaqların kəsilməsi) kimi adətləri aradan qaldırmağa və ya qan tökülməsi ilə müşayiət olunan digər mərasimlərin qüvvəsini ləğv etməyə nail ola bilmədi. Beləliklə, əgər bu qorxu ilk cinsi əlaqə zamanı ərin xeyrinə üstələnsəydi, bu da təəccüblü olmazdı.

İkinci bir izah da eyni şəkildə cinsiyyətdən yayınır, lakin çox daha geniş ümumiyyətlərə yayılır. O, onu irəli sürür ki, ibtidai insan daimi pusquda duran bir təşviş hazırlığının qurbanıdır, bu da bizim psixoanalitik nevroz nəzəriyyəsində təşviş nevrozlu xəstə üçün iddia etdiyimizə çox bənzəyir. Bu təşviş hazırlığı hər hansı şəkildə adi vərdişlərdən fərqlənən, yeni, gözlənilməz, anlaşılmaz və ya qorxulu bir şey gətirən bütün hallarda ən güclü şəkildə özünü göstərəcək. Həmçinin sonrakı dinlərə qədər uzanan mərasimlər də buradan qaynaqlanır; bu mərasimlər hər yeni fəaliyyətin başlanğıcı, hər bir zaman diliminin əvvəli, insan, heyvan və meyvənin ilk məhsulu ilə əlaqələndirilir. Təşvişli adamın özü üçün təhlükəli saydığı təhlükələr, təhlükəli vəziyyətin əvvəlində onun gözləntilərində heç vaxt daha güclü təzahür etmir və yalnız həmin anda onlardan qorunmaq məqsədəuyğundur. Evlilikdəki ilk cinsi əlaqə, əhəmiyyətinə görə, şübhəsiz ki, bu ehtiyat tədbirləri ilə başlanmağa haqq qazandırır. Qan qorxusundan və ilk məhsul təşvişindən irəli gələn iki izah cəhdi bir-birinə zidd deyil, əksinə, bir-birini gücləndirir. İlk cinsi əlaqə şübhəsiz ki, həssas bir aktadır, xüsusilə də qan axmalı olduqda daha da belədir.

Üçüncü izah – Kroulinin üstünlük verdiyi izah – baxirəlik tabusunun bütün cinsi həyatı əhatə edən böyük bir kontekstə aid olduğunu diqqətə çatdırır. Yalnız qadınla ilk cinsi əlaqə deyil, ümumiyyətlə cinsi əlaqə tabudur; demək olar ki, qadının özü tamamilə tabu sayılır. Qadın yalnız menstruasiya, hamiləlik, doğum və loğusalıq kimi cinsi həyatından irəli gələn xüsusi vəziyyətlərdə deyil, hətta bu vəziyyətlərdən kənarda da qadınla əlaqə o qədər ciddi və çoxsaylı məhdudiyyətlərə məruz qalır ki, vəhşilərin iddia olunan cinsi azadlığına şübhə ilə yanaşmaq üçün bütün əsaslarımız var. Primitivlərin cinsiliyinin müəyyən hallarda bütün ləngimələri aşdığı doğrudur; lakin adətən, yüksək mədəniyyət mərhələlərində olduğundan daha güclü qadağalarla sıxışdırılmış görünür. Kişi hər hansı xüsusi bir işə, məsələn, ekspedisiyaya, ovçuluğa və ya hərbi yürüşə başlayanda, qadından, xüsusilə də qadınla cinsi əlaqədən uzaq durmalıdır; əks halda bu, onun gücünü zəiflədər və uğursuzluğa səbəb olar. Gündəlik həyatın adət-ənənələrində də cinslərin ayrılmasına can atmaq aydın şəkildə müşahidə olunur. Qadınlar qadınlarla, kişilər isə kişilərlə birlikdə yaşayır; bir çox primitiv qəbilələrdə bizim başa düşdüyümüz mənada ailə həyatının demək olar ki, mövcud olmadığı deyilir. Ayrılma bəzən o qədər kəskin olur ki, bir cins digər cinsin şəxsi adlarını tələffüz edə bilmir, qadınlar isə xüsusi lüğəti olan ayrı bir dil inkişaf etdirirlər. Cinsi ehtiyac bu ayrılma sədlərini dəfələrlə yenidən yarır, lakin bəzi qəbilələrdə hətta ərlərin və arvadların görüşləri evdən kənarda və gizli şəkildə baş tutmalıdır.

Primitiv harada tabu qoyursa, orada təhlükədən qorxur və bütün bu qaçınma qaydalarında qadına qarşı prinsipial bir utancaqlığın ifadə olunduğunu inkar etmək olmaz. Bəlkə də bu utancaqlıq, qadının kişidən fərqli olması, əbədi anlaşılmaz və sirli, yad və buna görə də düşmən görünməsi ilə əlaqədardır. Kişi qadın tərəfindən zəiflədilməkdən, onun qadın xüsusiyyətləri ilə yoluxmaqdən və sonra yararsız görünməkdən qorxur. Cinsi əlaqənin rahatlaşdırıcı, gərginlikləri aradan qaldıran təsiri bu qorxu üçün nümunəvi ola bilər və qadının cinsi əlaqə vasitəsilə kişi üzərində qazandığı təsir, bununla əldə etdiyi hörmət, bu təşvişin yayılmasını əsaslandıra bilər. Bunların heç biri köhnəlmiş deyil, aramızda yaşamağa davam edir.

Bu gün yaşayan primitivləri müşahidə edən bir çox nəzərdə tutanlar, onların sevgi axtarışının nisbətən zəif olduğunu və mədəni insanlarda görməyə alışdığımız intensivliyə heç vaxt çatmadığı qənaətinə gəliblər. Digərləri bu qiymətləndirməyə etiraz ediblər, lakin hər halda, sadalanan tabu adətləri, qadını yad və düşmən kimi rədd edərək sevgiyə qarşı çıxan bir gücün mövcudluğuna şahidlik edir.

Psixoanalizin adi terminologiyasından çox az fərqlənən ifadələrlə Krouli, hər bir fərdin 'şəxsi təcrid tabusu' ilə digərlərindən ayrıldığını və digər hallarda oxşarlıq olsa belə, kiçik fərqlərin onlar arasında yadlıq və düşmənçilik hisslərini əsaslandırdığını izah edir. Bu ideyanı izləmək və 'kiçik fərqlərin narsisizmindən' bütün insan münasibətlərində aidlik hisslərinə qarşı uğurla mübarizə aparan və ümumi insan sevgisi qadağanını üstələyən düşmənçiliyi çıxarmaq cazibədar olardı. Kişinin qadını narsisistik və kifayət qədər təhqiramiz rədd etməsinin əsaslandırılmasına dair psixoanaliz, kastrasiya kompleksinə və onun qadının qiymətləndirilməsinə təsirinə işarə edərək, əsas bir məqamı tapdığını düşünür.

Lakin qeyd edirik ki, bu son mülahizələrlə mövzumuzdan çox uzağa getmişik. Qadınların ümumi tabusu, baxirə fərdlə ilk cinsi əlaqəyə aid xüsusi qaydalara işıq salmır. Burada biz qan qorxusu və ilk doğuş qorxusunun ilk iki izahına müraciət etməli oluruq və hətta bu izahların da söhbəti gedən tabu qadağasının nüvəsinə toxunmadığını söyləməliyik. Bu qadağanın əsasında, ilk cinsi əlaqədən ayrılmayan bir şeyi gələcək ərdən məhrum etmək və ya ona qənaət etmək niyyətinin olduğu açıq-aydın görünür; halbuki əvvəldə etdiyimiz qeyddən sonra, qadının bu bir kişiyə xüsusi bağlanmasının həmin əlaqədən irəli gəlməli olduğu gözlənilərdi.

Bu dəfə tabu qaydalarının mənşəyini və son mənasını müzakirə etmək bizim vəzifəmiz deyil. Mən bunu 'Totem və Tabu' kitabımda etmişəm, orada tabu üçün ilkin ambivalensiya şərtini nəzərə almış və onun insan ailəsinin qurulmasına gətirib çıxaran qədimdən əvvəlki proseslərdən yaranmasını müdafiə etmişəm. Bu gün müşahidə olunan ibtidai xalqların tabu adətlərindən belə bir ilkin mənanı artıq tanımaq mümkün deyil. Belə bir tələb irəli sürərkən, ən ibtidai xalqların belə qədim dövrdən çox uzaq, bizimki qədər köhnə və eyni zamanda daha sonrakı, baxmayaraq ki, fərqli inkişaf mərhələsinə uyğun olan bir mədəniyyətdə yaşadığını çox asan unuduruq.

Bu gün ibtidai xalqlarda tabunun, nevrotiklərimizin fobiyalarda yaratdığı kimi, incə bir sistemə çevrildiyini və köhnə motivlərin daha yeni, ahəngdar motivlərlə əvəz olunduğunu görürük. Həmin genetik problemləri kənara qoyaraq, ibtidai insanın təhlükədən qorxduğu yerdə tabu qoyduğu fikrinə qayıdaq. Ümumi mənada bu təhlükə psixi təhlükədir, çünki ibtidai insan bizə qaçınılmaz görünən iki fərqləndirməni burada aparmağa məcbur deyil. O, maddi təhlükəni psixi təhlükədən və real təhlükəni xəyali təhlükədən ayırmır. Onun ardıcıl şəkildə tətbiq etdiyi animistik dünya görüşünə görə, təbiət qüvvəsindən, digər insanlardan və ya heyvanlardan gələn təhlükələr də daxil olmaqla, bütün təhlükələr özünə bənzər canlı bir varlığın düşmən niyyətindən qaynaqlanır. Digər tərəfdən, o, öz daxili düşmənlik təhriklərini xarici dünyaya proyeksiya etməyə, yəni onları xoşagəlməz və ya sadəcə yad hesab etdiyi obyektlərə yükləməyə öyrəşib. Belə təhlükələrin mənbəyi kimi indi qadın da tanınır və qadınla ilk cinsi əlaqə xüsusi intensiv təhlükə kimi qeyd olunur.

Məncə, eyni şəraitdə bu gün yaşayan mədəniyyət səviyyəmizdəki qadınların davranışını daha dəqiq araşdırsaq, bu artmış təhlükənin nə olduğunu və niyə məhz gələcək əri hədəf aldığını bir qədər başa düşərik. Bu araşdırmanın nəticəsi olaraq, belə bir təhlükənin həqiqətən mövcud olduğunu, belə ki, ibtidai insanın baxirəlik tabusu ilə düzgün sezilmiş, baxmayaraq ki, psixi təhlükəyə qarşı müdafiə olunduğunu irəli sürürəm.

Qadının cinsi əlaqə zamanı razılığın zirvəsində kişini qucaqlayaraq özünə sıxması normal reaksiyadır, biz bunu onun minnətdarlığının ifadəsi və daimi itaətin vədi kimi görürük. Lakin bilirik ki, ilk əlaqənin də belə bir davranışa səbəb olması heç də qayda deyil; çox vaxt bu, qadın üçün sadəcə soyuq və razı qalmış bir məyusluq deməkdir və qadında da razılığın yaranması üçün adətən daha çox vaxt və cinsi əlaqənin daha tez-tez təkrarlanması lazımdır. Bu ilkin və tez keçən soyuqluq hallarından, kişinin heç bir mehriban səyi ilə aradan qaldırılmayan davamlı soyuqluq kimi xoşagəlməz nəticəyə qədər davamlı bir sıra uzanır. Məncə, qadının bu soyuqluğu hələ kifayət qədər başa düşülməyib və kişinin qeyri-kafi gücünə yüklənən hallar istisna olmaqla, mümkün olduqca ona yaxın hallar vasitəsilə aydınlaşdırılmasını tələb edir.

İlk cinsi əlaqədən əvvəl qaçmağa cəhd etmək kimi çox rast gəlinən halları buraya gətirmək istəmirəm, çünki onlar çoxmənalıdır və ilk növbədə, tam olmasa da, ümumi qadın müdafiə cəhdinin ifadəsi kimi qəbul edilməlidir. Əksinə, bəzi patoloji halların qadın soyuqluğu sirrinə işıq saldığına inanıram; bu hallarda qadın ilk, hətta hər yeni əlaqədən sonra kişiyə qarşı düşmənliyini açıq-aşkar ifadə edir, ona söyür, əlini qaldırır və ya həqiqətən döyür. Ətraflı təhlil edə bildiyim bu tipin əlamətdar bir halında, qadın kişini çox sevməsinə, cinsi əlaqəni tələb etməyə və ondan açıq-aydın yüksək razılıq tapmasına baxmayaraq, belə olurdu. Məncə, bu qəribə əks reaksiya, adətən yalnız soyuqluq kimi özünü göstərə bilən, yəni mehriban reaksiyanı dayandıra bilən, lakin özünü ifadə edə bilməyən eyni təhriklərin nəticəsidir. Patoloji halda, çox daha tez-tez rast gəlinən soyuqluqda bir ləngimə təsiri kimi birləşən şey, sanki iki komponentə parçalanmışdır; bu, məcburiyyət nevrozunun 'iki mərhələli' adlanan simptomlarında uzun müddətdir tanıdığımız vəziyyətə çox bənzəyir. Qadının bakirəliyinin itirilməsi ilə yarana təhlükə, onun düşmənçiliyini qazanmaqdan ibarət olardı və məhz gələcək əri belə bir düşmənçilikdən yayınmaq üçün tam əsaslı səbəblərə malik idi.

Təhlil, soyuqluğun izahını tapmağı gözlədiyim həmin paradoksal davranışın yaranmasında qadının hansı təhriklərinin iştirak etdiyini asanlıqla təxmin etməyə imkan verir. İlk cinsi əlaqə, arzuolunan qadın münasibəti üçün yararsız olan və bəziləri sonrakı əlaqələrdə təkrarlanmağa ehtiyac duymayan belə bir sıra təhriki səfərbər edir. Əvvəla, insan burada qızın bakirəliyinin itirilməsi zamanı çəkdiyi ağrını düşünəcək, hətta bu amili həlledici saymağa və digər səbəbləri axtarmaqdan imtina etməyə meylli ola bilər. Lakin ağrıya belə bir əhəmiyyət vermək çətindir; əksinə, onun yerinə bir orqanın məhvindən yaranan və bakirəliyini itirmiş qadının cinsi dəyərinin aşağılanması haqqında məlumatla rasional əvəzlənən narsisistik təhqiri qoymaq lazımdır. İbtidai xalqların toy adətləri isə belə bir şişirdilməyə qarşı xəbərdarlıq ehtiva edir. Biz eşitmişik ki, bəzi hallarda mərasim iki mərhələlidir; (əllə və ya alətlə) himenin parçalanmasından sonra kişilərin nümayəndələri ilə rəsmi cinsi əlaqə və ya saxta əlaqə gəlir və bu, bizə tabu qaydasının mənasının anatomik bakirəliyin itirilməsinin qarşısının alınması ilə yerinə yetirilmədiyini, ərin qadının ağrılı zədəyə verdiyi reaksiyadan başqa bir şeydən də qorunmalı olduğunu sübut edir.

İlk cinsi əlaqə ilə bağlı məyusluğun digər səbəbi kimi, ən azı mədəni qadın üçün gözlənti ilə reallaşmanın bir-birinə uyğun gəlmədiyini tapırıq. Cinsi əlaqə indiyə qədər ən güclü şəkildə qadağa ilə əlaqələndirilmişdi, ona görə də qanuni və icazəli əlaqə eyni şey kimi qəbul edilmir. Bu əlaqənin nə qədər sıx ola biləcəyi, gəlinlərin çoxunun, həqiqətən belə bir məcburiyyət olmadıqda və etiraz gözlənilməsə belə, yeni sevgi münasibətlərini bütün yadlardan, hətta valideynlərdən belə gizlətməyə çalışmasından demək olar ki, komik şəkildə aydın olur. Qızlar açıq şəkildə deyirlər ki, başqaları bunu bildikdə sevgiləri onlar üçün dəyərini itirir. Bəzən bu motiv üstün gələ bilər və evlilikdə sevgi qabiliyyətinin inkişafını ümumiyyətlə əngəlləyə bilər. Qadın öz həssas və şirin hisslərini yalnız icazəsiz, gizli saxlanılmalı olan münasibətdə, özünün təsirsiz iradəsinə tam əmin olduğu zaman yenidən tapır.

Lakin bu motiv də kifayət qədər dərin deyil; üstəlik, mədəni şəraitdən asılı olduğu üçün ibtidai xalqların vəziyyəti ilə yaxşı əlaqə qura bilmir. Buna görə də, libidonun inkişaf tarixinə əsaslanan növbəti amil daha əhəmiyyətlidir. Təhlilin səyləri sayəsində libidonun ən erkən yerləşmələrinin nə qədər mütəmadi və nə qədər güclü olduğunu öyrənmişik. Söhbət uşaqlıq dövründə saxlanılan cinsi istəklərdən gedir; qadınlarda əsasən libidonun ataya və ya onu əvəz edən qardaşa fiksasiyasından, çox vaxt cinsi əlaqədən başqa bir şeyə yönəlmiş və ya onu yalnız qeyri-müəyyən hədəf kimi qəbul edən istəklərdən gedir. Ər, demək olar ki, həmişə yalnız bir əvəzçidir, heç vaxt doğru adam deyil; qadının sevgi qabiliyyətinə ilk zərbəni başqası, tipik hallarda ata vurur, o isə ən yaxşı halda ikincisini vurur. İndi vacib olan, bu fiksasiyanın nə qədər intensiv olması və əvəzçinin qaneedici olmaması səbəbindən rədd edilməsi üçün nə qədər möhkəm saxlanılmasıdır. Beləliklə, soyuqluq nevrozun genetik şərtləri altındadır. Qadının cinsi həyatında psixoloji element nə qədər güclü olarsa, onun libido paylanması ilk cinsi aktın sarsıntısına qarşı bir o qədər davamlı olar, onun fiziki mənimsənməsi bir o qədər az təsirli olacaq. Soyuqluq sonra nevrotik ləngimə kimi möhkəmlənə bilər və ya digər nevrozların inkişafı üçün zəmin yarada bilər; həmçinin kişilərin gücündəki orta dərəcəli azalmalar da burada köməkçi amil kimi çox nəzərə çarpır.

İbtidai xalqların adəti, bakirəliyin itirilməsini bir ağsaqqala, kahinə, müqəddəs adama, yəni ata əvəzinə (yuxarıya bax) həvalə edir; bu, erkən cinsi istək motivini nəzərə alır. Buradan orta əsr torpaq sahibinin çox mübahisəli olan ilk gecə hüququna (jus primae noctis) düz bir yol gedir. A. J. Storfer (1911) eyni anlayışı müdafiə etmiş, üstəlik ilk üç gecədə iffətli olma adəti olan geniş yayılmış "Tobiasehe" institutunu patriarxın imtiyazlarının tanınması kimi şərh etmişdir; bundan əvvəl C. G. Yunq (1909) da belə etmişdir. Qızlığın açılması ilə məşğul olan ata surroqatları arasında tanrı heykəlinə də rast gəlməyimiz yalnız gözləntilərimizə uyğundur. Hindistanın bəzi bölgələrində yeni evlənən qadın himenini taxta lingamına qurban verməli idi; müqəddəs Avqustinun məlumatına görə, Roma nikah mərasimində (öz dövründə?) Priapusun nəhəng daş fallusuna yalnız oturmaq kifayət edən eyni adət mövcud idi [1].

[1] [Qeyd: Ploß və Bartels (1891, C. I, XII) və Dulaure (1905, 142).]

Başqa bir motiv daha dərin qatlara nüfuz edir; bu motiv, kişiyə qarşı paradoksal reaksiyada əsas günahkar olan və təsirinin mənim fikrimcə qadının frigidliyində də özünü göstərdiyi aşkar edilə bilən bir motivdir. İlk cinsi əlaqə zamanı qadında təsvir edilənlərdən başqa, qadın funksiyasına və roluna ümumiyyətlə müqavimət göstərən köhnə təhriklər də aktivləşir.

Bir çox nevrozlu qadının təhlilindən bilirik ki, onlar kişilik əlamətini qardaşlarına həsəd apardıqları və onun olmaması (əslində kiçildilməsi) səbəbindən özünü dezavantajlı və geri qalmış hiss etdikləri erkən bir mərhələdən keçirlər. Biz bu "penis həsədini" "kastrasiya kompleksinə" aid edirik. Əgər "kişilik" anlayışına kişilik istəyini də daxil etsək, bu davranışa Alf. Adlerin nevrozun ümumi daşıyıcısı kimi elan etmək üçün bu amili formalaşdırdığı "kişilik etirazı" adı uyğun gəlir. Bu mərhələdə qızlar imtiyazlı qardaşa qarşı həsədlərini və ondan irəli gələn düşmənçiliklərini çox vaxt gizlətmirlər: onlar iddia edilən bərabərliklərini qorumaq üçün qardaşları kimi ayaq üstə sidik çıxarmağa da çalışırlar. Artıq qeyd edilmiş, cinsi əlaqədən sonra əks halda sevilən kişiyə qarşı qeyd-şərtsiz təcavüzün olduğu halda, bu mərhələnin obyekt seçiminə qədər mövcud olduğunu müəyyən edə bildim. Yalnız daha sonra kiçik qızın libidosu ataya yönəldi və o zaman penis əvəzinə – uşaq istədi [1].

[1] [Qeyd: Bax: "Həvəs çevrilmələri haqqında, xüsusilə anal erotizmdə" (1917 c).]

Digər hallarda bu təhriklərin zaman ardıcıllığının tərsinə çevrildiyini və kastrasiya kompleksinin bu hissəsinin yalnız obyekt seçimi başa çatdıqdan sonra təsir göstərdiyini görsəm, təəccüblənməzdim. Lakin qadının kişilərin penisinə həsəd apardığı kişilik fazası, inkişaf tarixi baxımından əvvəlki mərhələdir və obyekt sevgisindən daha çox ilkin narsisizmə yaxındır.

Bir müddət əvvəl təsadüf mənə, yeni evlənmiş bir qadının, qızlığının açılmasına reaksiya kimi tanınan yuxusunu ələ keçirmə imkanı verdi. Bu yuxu, qadının gənc ərinə kastrasiya etmək və onun penisini özündə saxlamaq istəyini məcburiyyət olmadan açıqladı. Əlbəttə, daha zərərsiz bir şərh üçün də yer var idi: aktın uzadılması və təkrarlanması istənmiş ola bilərdi; lakin yuxunun bəzi təfərrüatları bu mənanı aşır və yuxu görənin xarakteri və sonrakı davranışı daha ciddi şərhə şahidlik edirdi. Bu penis həsədinin arxasında, cinslər arasındakı münasibətlərdə heç vaxt tamamilə nəzərdən qaçırılmayan və "Azad Qadınların" səyləri və ədəbi məhsullarında ən aydın əlamətləri mövcud olan qadının kişiyə qarşı düşmən acılığı üzə çıxır. Ferenczi – ilk dəfə olub-olmadığını bilmirəm – qadının bu düşmənçiliyini paleobioloji spekulyasiya ilə cinslərin fərqlənməsi dövrünə qədər aparır. Əvvəlcə, onun fikrincə, iki eyni fərd arasında cütləşmə baş vermişdi, lakin onlardan biri daha güclü inkişaf etmiş və zəif olanı cinsi birləşməyə dözməyə məcbur etmişdi. Bu məğlubiyyətə qarşı qəzəb hələ də qadının bugünkü təbiətində davam edir. Belə spekulyasiyalardan istifadə etməyi, onları həddindən artıq qiymətləndirməkdən qaçınmaq şərti ilə, qınanmağa layiq görmürəm.

Frigidlikdə iz halında davam edən qadının deflorasiyaya paradoksal reaksiyasının motivlərinin bu siyahısından sonra, qadının tamamlanmamış seksuallığının ona ilk dəfə cinsi aktı öyrədən kişiyə yönəldiyini ümumiləşdirərək söyləmək olar. Bu halda bakirəlik tabusu kifayət qədər mənalıdır və biz, bu qadınla daimi bir həyat qurmaq istəyən kişiyə məhz bu təhlükələrdən qaçınmağı əmr edən qaydanı anlayırıq. Yüksək mədəniyyət pillələrində bu təhlükənin qiymətləndirilməsi itaətin və əlbəttə digər motivlərin və cazibələrin vədi qarşısında geri çəkilmişdir; bakirəlik kişi tərəfindən imtina edilməməli olan bir nemət kimi qəbul edilir. Lakin evlilik pozğunluqlarının təhlili göstərir ki, qadını deflorasiyasının qisasını almağa məcbur etmək istəyən motivlər mədəni qadının ruhunda tamamilə sönməmişdir. Məncə, müşahidəçi üçün qadının ilk evliliyində nə qədər qeyri-adi çox sayda halda frigid qaldığını və bədbəxt hiss etdiyini, lakin bu evlilik həll edildikdən sonra ikinci kişisinə şirin və xoşbəxtlik verən bir qadın olduğunu qeyd etmək diqqət çəkməlidir. Arxaik reaksiya, demək olar ki, ilk obyekt üzərində tükənib.

Bakirəlik tabusu, digər tərəfdən, bizim mədəni həyatımızda da yox olmamışdır. Xalq ruhu bundan xəbərdardır və şairlər bəzən bu mövzudan istifadə etmişlər. Anzengruber bir komediyada sadəlövh bir kənd gəncinin, ona nəzərdə tutulmuş gəlini, çünki o, "birinci kişisinin həyatına başa gələn bir qızdır" deyə, evlənməkdən çəkindirilməsini təsvir edir. Buna görə də, onun başqası ilə evlənməsinə razılıq verir və sonra onu, təhlükəsiz olduğu halda, dul qadın kimi almaq istəyir. Pyesin adı "Bakirə Zəhəri" (Das Jungferngift) xatırladır ki, ilan ələtçiləri zəhərli ilanı əvvəlcə kiçik bir dəsmalın üstündə dişlətməyə qoyurlar ki, sonra onu təhlükəsiz şəkildə idarə edə bilsinlər [1].

[1] [Qeyd: A. Schnitzler tərəfindən yazılmış, ustadcasına qısa bir hekayə. Schnitzler ("Baron v. Leisenboghun Taleyi") vəziyyətdəki fərqlərə baxmayaraq, burada qeyd edilməyə layiqdir. Bir qəza nəticəsində ölmüş, sevgidə təcrübəli bir aktrisanın sevgilisi, ondan sonra onu ilk dəfə sahiblənəcək kişiyə ölüm lənəti oxuyaraq, ona sanki yeni bir bakirəlik yaratmışdır. Bu tabu ilə etiketlənmiş qadın bir müddət sevgi münasibətlərindən çəkinir. Lakin o, bir müğənniyə aşiq olduqdan sonra, illərdir ona uğursuzcasına tələb edən Baron v. Leisenbogha əvvəlcə bir gecə hədiyyə etmək kimi bir tədbirə əl atır. Onun üzərində də lənət yerinə yetirilir; gözlənilməz sevgi xoşbəxtliyinin səbəbini öyrənən kimi, o, insultdan (və ya qəfil ölüm) zərbə alır.

Bakirəlik tabusu və onun motivlərinin bir hissəsi Hebbelin "Judith və Holofernes" faciəsindəki məşhur dramatik obrazda, yəni Judithdə ən güclü ifadəsini tapmışdır. Judith bakirəliyi bir tabu ilə qorunan qadınlardandır. Onun ilk əri toy gecəsində sirli bir təşvişlə iflic olmuş və onu heç vaxt yenidən toxunmağa cəsarət etməmişdi. "Mənim gözəlliyim belladonna gözəlliyidir," deyir. "Onun ləzzəti dəlilik və ölüm gətirir." Assuriya sərkərdəsi onun şəhərini təhdid edəndə, o, onu gözəlliyi ilə başdan çıxarmaq və məhv etmək planını qurur, beləliklə cinsi bir motivin örtülməsi üçün vətənpərvər bir motivdən istifadə edir. Gücünü və qəddarlığını tərifləyən nəhəng kişi tərəfindən bakirəliyinin pozulmasından sonra, o, hirsindən ona başını kəsəcək qədər güc tapır və beləliklə, öz xalqının qurtarıcısı olur. Baş kəsmə bizə kastrasiyanın simvolik əvəzi kimi yaxşı məlumdur; bundan sonra Yudit, özünü bakirəliyindən məhrum etmiş kişini kastrasiya edən qadına çevrilir, məhz mənim nəql etdiyim yeni gəlinin yuxusu da bunu istəyirdi. Hebbel Köhnə Əhdin apokriflərindəki vətənpərvər hekayəni açıq niyyətlə cinsiləşdirmişdir, çünki orada Yudit geri qayıtdıqdan sonra ləkələnmədiyini tərifləyə bilər, habelə İncildə mətnində onun qorxulu toy gecəsi haqqında heç bir işarə yoxdur. Lakin ehtimal ki, şairin incə duyğusu ilə o, həmin tendensiyalı hekayəyə daxil olan qədim motivləri hiss etmiş və mövzuya yalnız onun əvvəlki məzmununu geri qaytarmışdır.

J. Sadger (1912) mükəmməl bir təhlildə Hebbelin öz valideyn kompleksi tərəfindən mövzu seçimində necə təsirləndiyini və necə cinslər mübarizəsində qadının tərəfini tutmağa və onun ən gizli ruhi təhriklərinə hiss edərək nüfuz etməyə başladığını izah etmişdir. O, həmçinin şairin özünün mövzuya gətirdiyi dəyişiklik üçün verdiyi əsaslandırmanı da sitat gətirir və bunu haqlı olaraq süni və şairin özündəki şüursuz bir şeyi yalnız xaricdən əsaslandırmaq və əsasən gizlətmək üçün nəzərdə tutulmuş kimi tapır. Sadgerin İncil hekayəsinə görə dul qalan Yuditin niyə bakirə dul olmalı olduğunu izah etməsinə toxunmaq istəmirəm. O, uşaq fantaziyasının valideynlərin cinsi əlaqəsini inkar etmək və ananı toxunulmamış bakirə etmək niyyətini göstərir. Amma mən davam edirəm: Şair qəhrəmanının bakirəliyini müəyyən etdikdən sonra, onun empatik fantaziyası bakirəliyin pozulması ilə tetiklenen düşmənçilik reaksiyası üzərində dayanmışdır.

Beləliklə, nəticə olaraq deyə bilərik: Bakirəliyin pozulması yalnız qadını kişiyə daimi olaraq bağlamaq kimi bir mədəni nəticəyə malik deyil; o, həmçinin kişiyə qarşı düşmənçilikdən ibarət arxaik bir reaksiyanı da azad edir, bu reaksiya patologik formalar ala bilər və çox vaxt evli həyatda sevgi həyatının ləngimə əlamətləri ilə ifadə olunur; ikinci evliliklərin birincilərdən daha uğurlu olmasının səbəbi də buna aid edilə bilər. Bakirəliyin təəccüblü tabusu, primitiv cəmiyyətlərdə ərin bakirəliyin pozulmasından qaçınma ehtiyatı, bu düşmənçilik reaksiyasında tam əsaslandırılmasını tapır.

İndi maraqlıdır ki, analitik kimi, əks reaksiyalar olan itaətkarlıq və düşmənçiliyin hər ikisinin ifadə olunduğu və bir-biri ilə sıx əlaqədə qaldığı qadınlara rast gəlmək olar. Elə qadınlar var ki, onlar kişiləri ilə tamamilə ayrılmiş görünürlər, lakin onlardan qopmaq üçün yalnız nəticəsiz cəhdlər edə bilirlər. Sevgilərini başqa bir kişiyə yönəltməyə neçə dəfə cəhd etsələr də, artıq sevilməyən ilk kişinin təsviri ləngidici olaraq araya girir. Analiz sonra öyrədir ki, bu qadınlar həqiqətən də ilk kişilərinə itaətkarlıqla bağlıdırlar, lakin artıq şirinlikdən deyil. Onlar onlardan azad ola bilmirlər, çünki onlardan intiqamlarını tamamlamayıblar, aydın hallarda isə intiqamcıl təhriki hətta şüura belə gətirməyiblər.

5 / 15

Psixoanalitik terapiyanın yolları

Hörmətli həmkarlar!

Bilirsiniz, biz heç vaxt bilik və bacarıqlarımızın tam və bitmiş olmasına fəxr etməmişik; biz, əvvəlki kimi indi də, tanımaqımızdakı qüsurları etiraf etməyə, yeni şeylər öyrənməyə və daha yaxşı ilə əvəz edilə bilən yanaşmalarımızda dəyişiklik etməyə həmişə hazırıq.

Uzun və çətin keçirilən ayrılıq illərindən sonra yenidən bir araya gəldiyimiz üçün, insan cəmiyyətindəki mövqeyimizi borclu olduğumuz terapiyamızın vəziyyətini nəzərdən keçirməyə və onun hansı yeni istiqamətlərdə inkişaf edə biləcəyini axtarmağa məni həvəsləndirir.

Biz tibbi vəzifəmizi, nevrozlu xəstəni onun daxilində mövcud olan şüursuz, sıxışdırılmış təhriklər haqqında məlumatlandırmaq və bu məqsədlə, öz şəxsiyyəti haqqında belə genişləndirilmiş məlumatlara qarşı onun daxilində müqavimət göstərən maneələri aşkar etmək kimi formalaşdırmışıq. Bu maneələrin aşkarlanması onların üstəsindən gəlməyi də təmin edirmi? Əlbəttə, həmişə deyil, lakin biz uşaqlıqda baş verən sıxışdırma proseslərinin məqsədsizliyi və həzz prinsipinə görə yaşamağın həyata keçirilməzliyi haqqında inancımızı onun inancına çevirmək üçün, onun həkimin şəxsinə transferindən istifadə edərək bu məqsədə çatmağı ümid edirik. Bizim xəstəni apardığımız, onun keçmiş xəstəlik konfliktinin yerinə qoyduğumuz yeni konfliktin dinamik münasibətləri, mənim tərəfimdən başqa bir yerdə izah edilmişdir. Hazırda bununla bağlı heç nə dəyişə bilmirəm.

Xəstədə sıxışdırılmış psixi məzmuru şüura çıxarmaq üçün gördüyümüz işi psixoanaliz adlandırdıq. Niyə 'analiz'? Bu söz parçalanma, tərkibə ayrılma deməkdir və kimyaçının təbiətdə tapıb laboratoriyasına gətirdiyi maddələr üzərindəki işi ilə analogiya yaradır. Çünki belə bir analogiya vacib bir nöqtədə həqiqətən mövcuddur. Xəstənin simptomları və xəstəlik əlamətləri, onun bütün psixi fəaliyyətləri kimi, çox mürəkkəb təbiətlidir; bu tərkibin elementləri son tahlilda motivlər, həvəs təhrikləridir. Lakin xəstə bu elementar motivlər haqqında heç nə bilmir və ya çox qeyri-kafi bilir. Biz ona bu çox mürəkkəb psixi formalaşmaların tərkibini başa düşməyi öyrədirik, simptomları onlara motiv verən həvəs təhriklərinə qaytarırıq, xəstəyə indiyə qədər məlum olmayan həvəs motivlərini simptomlarda göstəririk; eyni kimyaçının digər elementlərlə birləşdikdə tanınmaz hala gəldiyi duzdan kimyəvi elementi, yəni əsas maddəni ayırdığı kimi. Eyni şəkildə, xəstəyə xəstəlik əlaməti hesab edilməyən psixi ifadələrində onların motivləşdirilməsinin yalnız qeyri-kafi şüurda olduğunu, onlarda xəstəyə məlum olmayan digər həvəs motivlərinin də iştirak etdiyini göstəririk.

İnsanların cinsi istəyini də onu komponentlərinə ayıraraq izah etdik və bir yuxunu təfsir edərkən, yuxunu bütün kimi nəzərə almayaraq, onun ayrı-ayrı elementlərinə assosiasiya qurmaqla irəliləyirik.

Həkimlik psixoanalitik fəaliyyətinin kimyəvi işlə belə haqlı müqayisəsindən terapiyamızın yeni bir istiqaməti üçün təşəbbüs yarana bilər. Biz xəstəni analiz etdik, yəni onun psixi fəaliyyətini elementar tərkib hissələrinə ayırdıq, bu həvəs elementlərini onda tək-tək və təcrid olunmuş şəkildə göstərdik; indi ondan daha təbii nə ola bilər ki, biz də həmin elementlərin yeni və daha yaxşı bir tərkibində ona kömək etməliyik? Bilirsiniz, bu tələb həqiqətən irəli sürülmüşdür. Eşitdik: Xəstə psixi həyatın analizindən sonra onun sintezi gəlməlidir! Tezliklə bununla bağlı narahatlıq da yarandı: Çox analiz, az sintez verilə bilər və psixoterapevtik təsirin əsas yükünü bu sintezə, sanki viviseksiya ilə məhv edilmiş şeyin bərpası kimi bir şeyə yönəltmək cəhdi ortaya çıxdı.

Lakin mən inana bilmirəm, cənablar, ki, bu psixosintez bizə yeni bir vəzifə yükləyir. Səmimi və qeyri-məhzəb olmağa icazə vermiş olsaydım, deyərdim ki, burada söhbət mənasız bir frazadan gedir. Yalnız müqayisənin məzmunu boş bir şəkildə həddindən artıq genişləndirildiyini və ya istəsəniz, adlandırmanın haqsız bir şəkildə sui-istifadə edildiyini qeyd etməklə kifayətlənirəm. Amma ad yalnız başqalarından, oxşar şeylərdən fərqləndirmək üçün yapışdırılan bir etiketdir, proqram, məzmun təsviri və ya tərif deyil. Və müqayisə müqayisə olunan şeyə yalnız bir nöqtədə toxunmalı və digər bütün nöqtələrdən ondan uzaqlaşa bilər. Psixi olan şey elə unikal və xüsusi bir şeydir ki, heç bir tək müqayisə onun təbiətini əks etdirə bilməz. Psixoanalitik iş kimyəvi analizlə analogiyalar təqdim edir, lakin eyni zamanda cərrahın müdaxiləsi, ortopedin təsiri və ya tərbiyəçinin təsiri ilə də analogiyalar təqdim edir. Kimyəvi analizlə müqayisənin sərhədi ondadır ki, psixi həyatda biz vahidləşmə və birləşmə məcburiyyətinə tabe olan istəklərlə məşğuluq. Bir simptomu tərkibə ayırmağı, bir həvəs təhrikini bir əlaqədən azad etməyi bacarsaq, o, təcrid olunmuş qalmır, dərhal yeni bir əlaqəyə daxil olur [1].

[1] Kimyəvi analiz zamanı da tamamilə oxşar bir şey baş verir. Kimyagerin məcburi təcrid etmələri ilə eyni vaxtda, azad olan affinitetlər və maddələrin seçici qohumluğu sayəsində, onun istəmədiyi sintezlər baş verir.

Bəli, əksinə! Nevrotik xəstə bizə parçalanmış, müqavimətlərlə yarılmış bir ruh həyatı təqdim edir və biz onu təhlil edərkən, müqavimətləri aradan qaldırarkən, bu ruh həyatı birləşir, bizə Onun Mən adını verdiyimiz böyük vahidliyi qurur və indiyə qədər ondan ayrılıb kənarda saxlanılan bütün həvəs təhriklərini özünə daxil edir. Beləliklə, psixoanalitik müalicə olunan şəxsdə psixosintez bizim müdaxiləmiz olmadan, avtomatik və qaçılmaz şəkildə baş verir. Simptomların parçalanması və müqavimətlərin ləğvi ilə biz onun üçün şərait yaratmışıq. Xəstədəki bir şeyin tərkib hissələrinə ayrıldığı və indi bizim onu nə isə şəkildə birləşdirməyimizi sakitcə gözlədiyi doğru deyil.

Beləliklə, terapiyamızın inkişafı yəqin ki, başqa yollar tutacaq, xüsusilə də Ferentsinin yaxın vaxtlarda 'Histeriya təhlilinin texniki çətinlikləri' (1919) adlı işində analitikin 'Fəallığı' kimi qeyd etdiyi yolu.

Gəlin tez bir zamanda bu fəallıqdan nə başa düşüldüyü barədə razılaşaq. Terapevtik vəzifəmizi iki məzmunla təyin etmişik: Sıxışdırılanın şüurlu hala gətirilməsi və müqavimətlərin üzə çıxarılması. Bu zaman biz kifayət qədər fəal oluruq. Amma xəstəyə göstərilən müqavimətlərlə təkbaşına başa çıxmağı ona buraxmalıyıq? Ona transferin təkanından aldığı köməkdən başqa heç bir kömək edə bilmərik? Əksinə, onu konfliktin arzulanan həlli üçün ən əlverişli olan psixi vəziyyətə gətirməklə ona kömək etmək daha məntiqli deyilmi? Onun səyi də xarici şəraitlərin müəyyən sayından asılıdır. Bu vəziyyəti bizim müdaxiləmizlə uyğun şəkildə dəyişməkdən çəkinməliyikmi? Məncə, analitik müalicə edən həkimin belə bir fəallığı qüsursuz və tamamilə əsaslandırılmışdır.

Qeyd edirsiniz ki, burada bizə analitik texnikanın yeni bir sahəsi açılır, onun işlənməsi dərin səy tələb edəcək və çox müəyyən qaydalar verəcəkdir. Bu gün sizi hələ inkişafda olan bu texnikaya cəlb etməyə çalışmayacağam, əksinə, bu sahədə hökmranlığın ehtimal ki, ona düşəcəyi bir prinsipin vurğulanması ilə kifayətlənəcəyəm. Prinsip belədir: Psixoanalitik müalicə, mümkün olduqca, məhrumiyyət – Abstinensiya – şəraitində aparılmalıdır.

Bunun nə dərəcədə mümkün olduğunu müəyyən etmək ətraflı müzakirəyə buraxılmalıdır. Abstinensiya altında hər hansı bir doyumdan məhrum olmaq başa düşülməməlidir – bu, əlbəttə ki, həyata keçirilməzdir –, həm də populyar mənada başa düşülən cinsi əlaqədən çəkinmə deyil, xəstəliyin dinamikası və bərpa ilə daha çox əlaqəli olan başqa bir şey nəzərdə tutulur.

Xəstəni xəstə edən şeyin imtina olduğunu, onun simptomlarının ona əvəzedici doyumlar xidməti etdiyini xatırlayırıq. Müalicə zamanı müşahidə edə bilərsiniz ki, onun əziyyət vəziyyətindəki hər bir yaxşılaşma bərpa prosesinin sürətini ləngidir və sağalmaya tələsən təkan qüvvəsini azaldır. Amma biz bu təkan qüvvəsindən imtina edə bilmərik; onun azalması sağaltma niyyətimiz üçün təhlükəlidir. Beləliklə, bizə qaçılmaz olaraq hansı nəticə tələb olunur? Nə qədər qəddar səslənsə də, xəstənin əziyyətinin hər hansı bir effektiv dərəcədə vaxtından əvvəl sona çatmamasını təmin etməliyik. Əgər simptomların çürütməsi və dəyərdən salınması ilə bu əziyyət azaldılıbsa, biz onu başqa bir yerdə həssas bir məhrumiyyət kimi yenidən qaldırmalıyıq, əks halda heç vaxt mütevəzi və davamlı olmayan yaxşılaşmalardan artıq nəticə əldə etmək təhlükəsi ilə üzləşirik.

Gördüyüm qədər, təhlükə xüsusilə iki tərəfdən gəlir. Bir tərəfdən, xəstəliyi analizlə sarsılan xəstə, simptomlarının yerinə yeni əvəzedici doyumlar yaratmaq üçün ən çox səy göstərir; bu doyumların artıq əziyyət xarakteri yoxdur. O, qismən azad edilmiş libidonun möhtəşəm yerini dəyişmə qabiliyyətindən istifadə edərək, müxtəlif fəaliyyətləri, üstünlükləri, vərdişləri, hətta əvvəllər mövcud olanları belə, libido ilə doldurmaq və onları əvəzedici doyumlara yüksəltmək istəyir. O, müalicənin aparılması üçün lazım olan enerjinin axıb getdiyi yeni yayındırıcıları daima tapır və onları bir müddət gizlətməyi bacarır. Vəzifə, bütün bu sapma yollarını aşkar etmək və hər dəfə ondan imtina tələb etməkdir, doyumla nəticələnən fəaliyyət özündə nə qədər zərərsiz görünsə də. Yarımçıq sağalmış xəstə daha az zərərsiz yollar da seçə bilər, məsələn, kişi olduqda, tələsik bir qadına bağlanma axtararaq. Bu arada qeyd edək ki, bədbəxt evlilik və fiziki xəstəlik nevrozun ən çox yayılmış alternativləridir. Onlar xüsusilə günahkarlıq şüurunu (cəza ehtiyacını) ödəyirlər; bu şüur bir çox xəstənin nevrozuna çox möhkəm yapışmasına səbəb olur. Uğursuz evlilik seçimi ilə onlar özlərini cəzalandırırlar; uzun müddətli orqanik xəstəliyi taleyin cəzası kimi qəbul edirlər və sonra çox vaxt nevrozun davam etdirilməsindən imtina edirlər.

Həkimin fəaliyyəti bütün bu vəziyyətlərdə tələsik əvəzedici doyumlar qarşısında enerjili müdaxilə kimi ifadə olunmalıdır. Ancaq analiz hərəkətverici qüvvəsinin təhdid olunduğu ikinci, kiçik hesab edilməyən təhlükəyə qarşı müdafiə ona daha asan olacaq. Xəstə əvvəlcə əvəzedici doyumunu müalicənin özündə, həkimə olan transfer münasibətində axtarır və hətta ona başqa yollarla tətbiq olunan bütün imtinadan bu yolla kompensasiya almağa çalışa bilər. Ona bəzi şeylər verilməlidir, daha çox və ya daha az, halın təbiətindən və xəstənin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq. Ancaq bu, çox olarsa, yaxşı deyil. Köməksevən ürəyinin bolluğundan xəstəyə bir insanın digərindən gözləyə biləcəyi hər şeyi bağışlayan analitik, bizim analitik olmayan sinir xəstəxanalarımızın etdiyi eyni iqtisadi səhvi törədir. Bu xəstəxanalar yalnız xəstəyə mümkün qədər xoşbəxtlik verməyə çalışırlar ki, o, orada rahat olsun və həyatın çətinliklərindən yenidən oraya sığınmağı xoşlaya. Bu zaman onlar onu həyat üçün daha güclü, əsl vəzifələri üçün daha qabiliyyətli etmək imtina edirlər. Analitik müalicədə belə hər cür ərköyünləşdirməkdən çəkinmək lazımdır. Xəstə, həkimə olan münasibətinə görə, ödənilməmiş istəkləri çoxluqda saxlamalıdır. Ona ən intensiv istədiyi və ən təcili ifadə etdiyi doyumları verməmək məqsədəuyğundur.

Hesab edirəm ki, həkimin arzuolunan fəaliyyətinin həcmi: "Müalicədə məhrumiyyət saxlanılmalıdır" cümləsi ilə tamamlanmamışdır. Analitik fəaliyyətin başqa bir istiqaməti, xatırlayacağınız kimi, artıq bir dəfə bizim İsviçrə məktəbi ilə aramızda mübahisə mövzusu olmuşdur. Biz qətiyyətlə, kömək axtararaq əlimizə sığınan xəstəni öz mülkümüzə çevirməyi, onun taleyini onun üçün formalaşdırmağı, ideallarımızı ona tətbiq etməyi və onu Yaradanın qüruru ilə özümüzün bəyəndiyimiz surətimizə çevirməyi rədd etmişik. Bu imtina mövqeyini bu gün də qoruyuram və hesab edirəm ki, burada həkim diskretsiyası üçün yer var, biz isə digər münasibətlərdə bunun üzərindən keçməliyik; həmçinin öyrəndim ki, xəstəyə qarşı bu qədər geniş fəaliyyət terapevtik məqsəd üçün heç də tələb olunmur. Çünki mən irq, təhsil, sosial mövqe və dünya görüşü baxımından heç bir ortaq cəhəti olmayan insanlara kömək edə bildim, onların özünəməxsusluğunu pozmadan. O vaxt, həmin mübahisələr dövründə, əlbəttə, nümayəndələrimizin etirazının – inanıram ki, əsasən E. Cones – həddindən artıq sərt və qəti olduğunu hiss etdim. Biz bu qədər qeyri-sabit və mövcud olmağa qadir olmayan xəstələri qəbul etməkdən qaça bilmərik ki, onlarda analitik təsiri tərbiyəvi təsir ilə birləşdirmək lazımdır və digərlərinin əksəriyyətində də həkimin tərbiyəçi və məsləhətçi kimi çıxış etməyə məcbur olduğu hallar nadir hallarda olsa da, ortaya çıxacaq. Lakin bu, hər dəfə böyük ehtiyatla edilməlidir və xəstə bizə oxşamağa deyil, öz varlığının azadlığına və kamilləşməsinə tərbiyə edilməlidir.

Hörmətli dostumuz J. Putnam, indi bizə bu qədər düşmən olan Amerikada, psixoanalizin müəyyən bir fəlsəfi dünya görüşünün xidmətinə girməsini və bu görüşü xəstənin təkmilləşdirilməsi məqsədilə ona tətbiq etməsini tələb edirsə, biz onun tələbini qəbul edə bilməsək də, bizi bağışlamalıdır. Demək istəyirəm ki, bu, ən ali məqsədlərlə örtülsə belə, sadəcə zorakılıqdır.

Sonuncu, tamamilə fərqli xarakterli bir fəaliyyət, müalicə etdiyimiz müxtəlif xəstəlik formalarının eyni texnika ilə həll edilə bilməyəcəyinə dair getdikcə artan dərketmə ilə bizə tətbiq olunur. Bu barədə ətraflı danışmaq tələsik olardı, lakin iki nümunə ilə yeni bir fəaliyyətin nə dərəcədə nəzərə alındığını izah edə bilərəm. Bizim texnikamız histeriyanın müalicəsində inkişaf etmiş və hələ də bu xəstəliyə uyğunlaşdırılmışdır. Lakin artıq fobiyalar bizə indiyə qədərki davranışımızdan kənara çıxmağa məcbur edir. Xəstənin analizin təsiri ilə fobiyadan imtina etməsinə qədər gözləsəniz, fobiyaya sahib olmaq çətindir. O, fobiyanın inandırıcı həlli üçün zəruri olan materialı analiza heç vaxt gətirmir. Başqa cür hərəkət etmək lazımdır. Agorafobik bir xəstənin nümunəsini götürün; belələrinin iki sinfi var: yüngül və ağır olanlar. Birincilər küçəyə tək çıxdıqda hər dəfə təşvişdən əziyyət çəkirlər, lakin buna baxmayaraq tək getməkdən imtina etmirlər; digərləri isə tək getməkdən imtina edərək təşvişdən qorunurlar. Bu sonuncularla yalnız analizin təsiri ilə onları birinci dərəcəli fobiklər kimi davranmağa, yəni küçəyə çıxmağa və bu cəhd zamanı təşvişlə mübarizə aparmağa inandıra bildiyiniz təqdirdə uğur qazanmaq olar. Beləliklə, əvvəlcə fobiyanı bu qədər azaltmaq lazımdır və yalnız həkimin tələbi ilə bu nailiyyət əldə edildikdən sonra xəstə fobiyanın həllinə imkan verən o fikirlər və xatirələrə sahib olur.

Məcburi hərəkətlərin ağır hallarında passiv gözləmə daha da az uyğun görünür, çünki bu hallar ümumiyyətlə 'asimptotik' sağalma prosesinə, sonsuz müalicə müddətinə meyllidir və analizi çox şeyi üzə çıxarmaq, lakin heç nəyi dəyişməmək təhlükəsi ilə üzbəüz qalır. Məncə, burada düzgün texnikanın yalnız müalicənin özü məcburiyyətə çevrilənə qədər gözləməkdən və sonra bu əks məcburiyyətlə xəstəlik məcburiyyətini zorla bastırmaqdan ibarət ola biləcəyinə dair az şübhə var. Ancaq başa düşürsünüz ki, mən sizə bu iki halda yalnız terapiyamızın qarşılaşdığı yeni inkişafların nümunələrini təqdim etmişəm.

Və indi sonda gələcəyə aid olan, bir çoxunuz üçün fantastik görünəcək, lakin fikrimcə, zehni olaraq ona hazırlaşmağa layiq olan bir vəziyyəti nəzərdən keçirmək istəyirəm. Bilirsiniz ki, bizim terapevtik fəaliyyətimiz çox intensiv deyil. Biz yalnız bir avuç adamıq və hər birimiz ən sərt işlə belə, bir ildə yalnız az sayda xəstəyə xidmət edə bilərik. Dünyada mövcud olan və bəlkə də mövcud olmamalı olan nevroz əzablarının həddindən artıq çoxluğuna qarşı, bizim onlardan uzaqlaşdıra bildiklərimiz miqdarca demək olar ki, nəzərə çarpmır. Bundan əlavə, mövcudluğumuzun şərtləri bizi cəmiyyətin varlı təbəqələri ilə məhdudlaşdırır; bu təbəqələr həkimlərini özləri seçməyə adət ediblər və bu seçim zamanı bütün qabaqcadan qəbul edilmiş fikirlər onları psixoanalizdən uzaqlaşdırır. Nevrozlardan dəhşətli dərəcədə əziyyət çəkən geniş xalq təbəqələri üçün biz hazırda heç nə edə bilmərik.

İndi fərz edək ki, hansısa bir təşkilat sayımızı o qədər artırmağa nail olur ki, biz böyük insan kütlələrinin müalicəsi üçün kifayət edirik. Digər tərəfdən, əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq olar: Cəmiyyətin vicdanı bir vaxtlar oyanaacaq və ona xatırladacaq ki, yoxsulun da ruhi yardım almaq haqqı, artıq indi həyat xilas edən cərrahiyyə müdaxiləsi almaq haqqı qədər bərabərdir. Və nevrozlar xalqın sağlamlığını vərəm qədər təhdid edir və bu xəstəliklər kimi, fərdin aciz qayğısına xalqdan olan şəxslərə buraxıla bilməz. Onda psixoanalitik təhsilli həkimlərin işlədiyi müəssisələr və ya poliklinikalar qurulacaq ki, əks halda spirtli içkiyə aludə olacaq kişiləri, imtina yükü altında çöküb qalma təhlükəsi altında olan qadınları və yalnız vəhşiləşmə ilə nevroz arasında seçim imkanı olan uşaqları analiz yolu ilə müqavimət və iş qabiliyyətini saxlamaq üçün saxlaya bilsinlər. Bu müalicələr pulsuz olacaq. Dövlətin bu vəzifələri təcili hesab etməsi uzun çəkə bilər. Hazırkı şərait bu vaxtı daha da uzada bilər, lakin fərdi xeyriyyəçiliyin belə müəssisələrlə başlanğıc edəcəyi ehtimal olunur; amma bir vaxtlar bu mütləq baş verəcək.

Onda bizə yeni şərtlərə texnikamızı uyğunlaşdırmaq vəzifəsi düşəcək. Psixoloji fərziyyələrimizin əsaslılığının savadsız insanlara da təsir edəcəyinə şübhə etmirəm, lakin biz nəzəri təlimlərimizin ən sadə və ən aydın ifadəsini axtarmalıyıq. Biz yəqin ki, təcrübə ilə öyrənəcəyik ki, yoxsul, zəngindən daha az nevrozundan imtina etməyə hazırdır, çünki onu gözləyən ağır həyat onu cəlb etmir və xəstəlik ona sosial yardım üçün bir əlavə haqq deməkdir. Ola bilər ki, biz çox vaxt yalnız ruhi yardımı İmperator Yozefin üslubunda maddi dəstəklə birləşdirə bildiyimiz təqdirdə bir nəticə əldə edə bilək. Həmçinin, terapiyamızın kütləvi tətbiqində analiz saf qızılını birbaşa təlqin mis ilə bolca qatışdırmağa məcbur olacağımız çox ehtimaldır və hipnotik təsir də orada, müharibə nevrozlarının müalicəsində olduğu kimi, yenidən yer tapa bilər. Amma xalq üçün psixoterapiya necə formalaşsa formalaşsın, hansı elementlərdən ibarət olsa da, onun ən təsirli və ən vacib hissələri şübhəsiz ki, ciddi, məqsədsiz psixoanalizdən götürülmüş hissələr olacaq.

6 / 15

«Uşağı döyürlər». Cinsi sapmaların yaranması haqqında məlumatlara töhfə

I

«Uşağı döyürlər» fantaziya təsəvvürü, histeriya və ya məcburiyyət nevrozu səbəbindən analitik müalicəyə müraciət etmiş şəxslər tərəfindən təəccüblü tez-tezliklə etiraf edilir. Aşkar xəstəlik səbəbindən bu qəraba məcbur edilməmiş digərlərində də daha tez-tez rast gəlinməsi kifayət qədər ehtimallıdır.

Bu fantaziya ilə bağlı ləzzət hissləri mövcuddur və ona görə də o, sayısız dəfə təkrarlanıb və ya hələ də təkrarlanır. Təsəvvür edilən vəziyyətin zirvəsində demək olar ki, həmişə onanistik doyum (yəni cinsiyyət orqanlarında) baş verir; əvvəlcə şəxsin iradəsi ilə, lakin sonra da onun müqavimətinə qarşı məcburi xarakter daşıyaraq.

Bu fantaziyanın etirafı yalnız tələmməklə baş verir, onun ilk yaranışına aid xatirələr qeyri-müəyyəndir, mövzunun analitik müalicəsinə qarşı qəti bir müqavimət göstərilir, bu zaman utanc və günah hissi, cinsi həyatın xatırlanan başlanğıcları haqqında oxşar məlumatlar verildikdə olduğundan bəlkə də daha güclü qabarıq olur.

Nəhayət, bu növ ilk fantaziyaların çox erkən yaşlarda, şübhəsiz məktəbə getməzdən əvvəl, artıq beş və altıncı yaşlarda inkişaf etdirildiyini müəyyən etmək mümkündür. Əgər uşaq məktəbdə digər uşaqların müəllim tərəfindən döyülməsinə şahid olubsə, bu hadisə, əgər fantaziyalar yatmışdırsa, onları yenidən canlandırmış, əgər hələ də mövcuddursa, onları gücləndirmiş və onların məzmununu nəzərəçarpan dərəcədə dəyişdirmişdir. O andan etibarən «qeyri-müəyyən çoxluqda» uşaq döyülməyə başladı. Məktəbin təsiri o qədər aydın idi ki, müvafiq xəstələr əvvəlcə döyülmə fantaziyalarını yalnız məktəb dövründəki, altıncı ildən sonrakı bu təəssüratlara aid etməyə çalışmışdılar. Lakin bu heç vaxt davam etdirilə bilməzdi; onlar artıq bundan əvvəl mövcud idilər.

Yuxarı siniflərdə uşaqların döyülməsi dayandığı təqdirdə, bunun təsiri tezliklə əhəmiyyət kəsb edən ədəbiyyatın təsiri ilə yalnız kompensasiya edilməklə qalmayıb, üstələndi. Xəstələrimin mühitində, döyülmə fantaziyalarının yeni ilham aldığı məzmunlu kitablar demək olar ki, həmişə eyni, gənclərə müraciət olunan kitablar idi: məşhur «Bibliothèque rose», «Tom dayının daxması» və s. Bu əsərlərlə rəqabət aparmaq üçün uşağın öz fantaziya fəaliyyəti, uşaqların pisliyi və kobudluqlarına görə döyüldüyü və ya başqa cür cəzalandırılıb tərbiyə olunduğu zəngin vəziyyətlər və qurumlar uydurmağa başladı.

«Bir uşaq döyülür» fantaziya təsəvvürü mütəmadi olaraq yüksək ləzzətlə yüklənmiş və ləzzətli autoerotik təmin etmə aktına sonlandığı üçün, gözləmək olar ki, məktəbdə başqa bir uşağın döyülməsinə tamaşa etmək də eyni ləzzətin mənbəyi olmuş olsun. Lakin bu heç vaxt belə olmamışdır. Məktəbdə real döyülmə səhnələrinə şahidlik etmək, tamaşaçı olan uşağda, rədd etmənin böyük payı olan, xüsusi olaraq həyəcanlı, ehtimal ki, qarışıq bir hissi doğururdu. Bəzi hallarda döyülmə səhnələrinin real təcrübəsi dözülməz kimi qəbul edilirdi. Qeyd edilməlidir ki, sonrakı illərin incə fantaziyalarında da cəzalandırılan uşaqlara ciddi zərər vurulmaması şərtinə riayət edilirdi.

Döyülmə fantaziyalarının əhəmiyyəti ilə uşağın ailəvi tərbiyəsində real fiziki cəzaların oynadığı rol arasında hansı əlaqənin ola biləcəyi sualı irəli sürülməli idi. Ən yaxın fərziyyə, burada tərs mütənasiblik olacağı idi, lakin materialın tərəfsizliyi səbəbindən bu sübut edilə bilmədi. Bu analizlər üçün material verən şəxslər uşaqlıqda çox nadir hallarda döyülmüşdülər, heç halda döyülməklə tərbiyə edilməmişdilər. Bu uşaqların hər biri təbii ki, valideynlərinin və ya tərbiyəçilərinin üstün fiziki gücünü bir dəfə də olsa hiss etmişdi; uşaqların öz aralarında döyüşlərinin heç bir uşaq bağçasında çatışmadığını xüsusi olaraq vurğulamağa ehtiyac yoxdur.

Məktəb təəssüratlarının və ya ədəbiyyatdan olan səhnələrin təsirini açıq şəkildə göstərməyən həmin erkən və sadə fantaziyalar haqqında tədqiqat daha çox məlumat əldə etmək istəyirdi. Döyülən uşaq kim idi? Fantaziya quran uşağın özü, yoxsa başqası? Bu həmişə eyni uşaq idi, yoxsa istənilən vaxt başqası? Uşağı kim döyürdü? Bir böyükdür? Və kim? Yoxsa uşaq özünün başqa birini döydüyünü xəyal edirdi? Bu sualların heç birinə aydınlaşdırıcı cavab verilmədi, həmişə yalnız eyni çəkingən cavab verildi: "Artıq bu barədə heç nə bilmirəm; bir uşaq döyülür."

Döyülən uşağın cinsinə dair sorğular daha çox nəticə verdi, lakin heç bir başa düşülmə gətirmədi. Bəzən cavab belə olurdu: "Həmişə yalnız oğlanlar", və ya: "Yalnız qızlar"; daha çox isə belə deyilirdi: "Bunu bilmirəm", və ya: "Bu fərq etmir." Sorğu verən üçün vacib olan, xəyal quranın cinsi ilə döyülən uşağın cinsi arasındakı sabit əlaqə heç vaxt ortaya çıxmırdı. Bəzən xəyalın məzmunundan xarakterik bir detal üzə çıxırdı: "Kiçik uşaq çılpaq arxasından döyülür."

Bu şəraitdə, döyülmə xəyalına bağlı olan ləzzətin sadist və ya mazoxist kimi təsnif edilməli olub-olmadığına əvvəlcə qərar vermək belə mümkün deyildi.

II

Erkən uşaq yaşlarında bəlkə də təsadüfi səbəblərlə yaranan və avtoerotik doyum üçün saxlanılan belə bir xəyalın qavranılması, indiyə qədərki anlayışlarımıza görə, yalnız bunun birincil bir sapqınlıq cəhdi olduğu nəticəsini verə bilər. Cinsi funksiyanın komponentlərindən biri inkişafda digərlərindən irəli keçmiş, vaxtından əvvəl müstəqilləşmiş, sabitləşmiş və beləliklə sonrakı inkişaf proseslərindən çıxarılmış, lakin bununla da şəxsin xüsusi, anormal konstitusiyasına dair şahidlik vermişdir. Biz bilirik ki, belə bir uşaq sapqınlığı ömür boyu qalmaya bilər, o, hələ sonra sıxışdırılmaya məruz qala bilər, reaksiya quruluşu ilə əvəz oluna bilər və ya sublimasiya ilə çevrilə bilər. (Bəlkə də sublimasiya, sıxışdırma tərəfindən gecikdirilən xüsusi bir prosesdən qaynaqlanır.) Lakin bu proseslər baş verməsə, onda sapqınlıq yetkin həyatda qorunur və biz yetkinlərdə cinsi sapqınlıq – sapqınlıq, fetişizm, inversiya – aşkar etdikdə, haqlı olaraq, anamnestik araşdırma ilə uşaq dövründəki belə bir sabitləşdirici hadisəni üzə çıxarmağı gözləyirik. Hətta psixoanaliz dövründən çox əvvəl, Binet kimi müşahidəçilər yetkinlik dövründəki qəribə cinsi sapqınlıqları, məhz beş və ya altı yaşlarında olan eyni uşaq illərindəki belə təəssüratlara aid edə bilmişdilər. Lakin bu zaman anlayışımızın bir sərhədinə rast gəlinmişdi, çünki sabitləşdirici təəssüratlarda heç bir travmatik qüvvə yox idi, onlar əksər hallada adi idilər və digər fərdlər üçün həyəcanverici deyildilər; cinsi tələsin niyə məhz onlara sabitləşdiyini demək mümkün deyildi. Lakin onların əhəmiyyətini, tələsən və hazır olan cinsi komponentə, təsadüfi olsa belə, yapışmaq üçün fürsət təqdim etdiklərində axtarmaq olardı və səbəb-nəticə əlaqəsi zəncirinin hər hansı bir yerdə müvəqqəti bir sonluq tapacağına hazır olmaq lazım idi. Məhz gətirilmiş konstitusiya, belə bir dayaq nöqtəsinə edilən bütün tələblərə cavab verirmiş kimi görünürdü.

Əgər vaxtından əvvəl qopmuş cinsi komponent sadist komponentdirsə, başqa yerlərdə əldə edilmiş anlayışlara əsasən, onun sonradan sıxışdırılması nəticəsində məcburiyyət nevrozu üçün bir dispozisiya yaradılacağı gözləntisini formalaşdırırıq. Bu gözləntinin araşdırmanın nəticələri ilə təkzib edildiyini demək olmaz. Bu kiçik məlumatın əsasında dayanan dörd qadın, iki kişi olmaqla altı halın ətraflı öyrənilməsi arasında məcburiyyət nevrozu halları var idi: ən ağır, həyatı məhv edən bir hal, yaxşı təsirə açıq olan orta ağırlıqda bir hal və ən azı məcburiyyət nevrozunun bəzi aydın xüsusiyyətlərini göstərən üçüncü bir hal. Dördüncü hal, əlbəttə, ağrı və ləngimələrlə müşayiət olunan açıq bir histeriya idi, beşinci hal isə, həyatdakı qərarlaşmamışlıqlar səbəbindən analizi axtaran biri, ümumiyyətlə kəskin kliniki diaqnostika ilə təsnif edilməz və ya "psixasteniya" kimi kənara atılardı. Bu statistikada məyusluq görmək olmaz, çünki birincisi, bilirik ki, hər bir predispozisiya xəstəliyə doğru inkişaf etmək məcburiyyətində deyil, ikincisi, mövcud olanı izah etmək kifayətdir və niyə bir şeyin baş tutmadığını da anlamaq vəzifəsindən ümumiyyətlə yayınmaq olar.

Döyülmə xəyallarının başa düşülməsinə indiki anlayışlarımız yalnız bu qədər və bundan artıq deyil, nüfuz etməyə imkan verərdi. Problemin bununla həll edilmədiyinə dair bir ehtimal, təhlil edən həkim, bu xəyalların nevrozun digər məzmunundan kənarda qaldığını və onun quruluşunda düzgün bir yer tutmadığını etiraf etməli olduqda, əlbəttə ki, yaranır; lakin, öz təcrübəmdən bildiyim kimi, belə təəssüratlardan keçib getməyə üstünlük verilir.

III

Qəti şəkildə desək – və niyə bunu mümkün qədər qəti şəkildə qəbul etməməli? – düzgün psixoanaliz kimi tanınmağa yalnız, yetkinin uşaq həyatını əvvəldən (yəni təxminən ikinci ilə beşinci yaş arasında) örtən amneziyanı aradan qaldırmağı bacaran analitik səy layiqdir. Bunu analitiklər arasında kifayət qədər yüksək səslə demək və kifayət qədər çox təkrarlamaq olmaz. Bu xəbərdarlığa məhəl qoymamaq üçün motivlər, əlbəttə ki, başa düşüləndir. İnsan daha qısa müddətdə və daha az səylə faydalı nəticələr əldə etmək istəyir. Lakin hazırda nəzəri biliyin hər birimiz üçün terapevtik uğurdan qat-qat daha vacib olduğu aydındır və uşaqlıq analizinə diqqət yetirməyən şəxs, təbii ki, ən ağır nəticələrə malik səhvlərə yol verəcəkdir. Erkən uşaqlıq dövrünün vacibliyinin vurğulanması, sonrakı təcrübələrin təsirinin kiçik görülməsinə səbəb olmur; lakin sonrakı həyat təəssüratları analizdə xəstənin dili ilə kifayət qədər yüksək səslə ifadə olunur, uşaqlıq dövrünün hüquqlarını isə həkimin özünün müdafiə etməsi lazımdır.

İki ilə dörd və ya beş yaş arasındakı uşaqlıq dövrü, doğuşdan gələn libidinal amillərin təcrübələr tərəfindən ilk dəfə oyadıldığı və müəyyən komplekslərə bağlandığı dövrdür. Burada nəzərdən keçirilən döyülmə fantaziyaları yalnız bu dövrün sonunda və ya bitdikdən sonra ortaya çıxır. Deməli, onların bir keçmiş tarixi, inkişaf mərhələləri və son nəticəyə uyğun gələn bir prosesdən keçməsi ehtimalı yüksəkdir, başlanğıc ifadəsi deyil.

Bu fərziyyə analiz tərəfindən təsdiqlənir. Eyni metodun ardıcıl tətbiqi göstərir ki, döyülmə fantaziyalarının heç də sadə olmayan bir inkişaf tarixi var və bu prosesdə onların çoxu bir neçə dəfə dəyişir: fantaziya edən şəxsə münasibəti, obyekti, məzmunu və mənası.

Döyülmə fantaziyalarındakı bu dəyişiklikləri daha asan izləmək üçün mən təsvirlərimi qadın xəstələrə məhdudlaşdırmağa icazə verəcəyəm, çünki onlar artıq (dörd nəfər iki nəfərə qarşı) materialımın əksəriyyətini təşkil edir. Kişilərin döyülmə fantaziyalarına əlavə olaraq, bu məqalədə kənarda qoymaq istədiyim başqa bir mövzu da bağlıdır. Bu zaman orta vəziyyətin təsviri üçün qaçılmaz olan dərəcədə sxematikləşdirmədən artıq bir şey etməməyə çalışacağam. Daha sonra aparılan müşahidələr münasibətlərin daha çox müxtəlifliyi olduğunu ortaya qoysa belə, mən nadir olmayan, tipik bir hadisəni ələ keçirdiyimə əminəm.

Beləliklə, qızlarda döyülmə fantaziyalarının ilk mərhələsi çox erkən uşaqlıq dövrünə aid olmalıdır. Onların bəzi hissələri təəccüblü şəkildə müəyyən edilə bilməz, sanki əhəmiyyətsizdir. Xəstələrdən ilk məlumat zamanı alınan məhdud cavab: "Bir uşaq döyülür", bu fantaziya üçün əsaslandırılmış görünür. Lakin digər hissələr qətiyyətlə müəyyən edilə bilər və həmişə eyni mənada olur. Döyülən uşaq heç vaxt fantaziya edən uşağın özü deyil, adətən başqa bir uşaq, əgər varsa, çox vaxt bacı və ya qardaşdır. Bu qardaş və ya bacı ola biləcəyi üçün, fantaziya edən uşağın cinsi ilə döyülən uşağın cinsi arasında sabit bir əlaqə mövcud deyil. Deməli, bu fantaziya əlbəttə ki, mazoxist deyil; ona sadist demək olar, lakin fantaziya edən uşağın heç vaxt döyən şəxsin özü olmadığını nəzərə almaq lazımdır. Həqiqətdə döyən şəxsin kim olduğu əvvəlcə bəlli deyil. Yalnız bunu müəyyən etmək olar: başqa bir uşaq deyil, bir böyükdür. Bu qeyri-müəyyən böyük şəxs sonra aydın və birmənalı olaraq atanın (qızın atasının) olduğu kimi tanınır.

Beləliklə, döyülmə fantaziyasının bu ilk mərhələsi "Ata uşağı döyür" cümləsi ilə tam olaraq ifadə olunur. Bunun əvəzinə "Ata mənə nifrət etdiyim uşağı döyür" desəm, sonradan göstəriləcək məzmunun çoxunu açmış olaram. Əslində, sonrakı döyülmə fantaziyasının bu ilkin mərhələsinə artıq "fantaziya" xarakterini verib-verməmək barədə şübhəyə düşmək olar. Bu, bəlkə də daha çox, şahidi olunan belə hadisələrə və müxtəlif səbəblərlə ortaya çıxan istəklərə aid xatirələrdir, lakin bu şübhələrin əhəmiyyəti yoxdur.

Bu birinci və növbəti mərhələ arasında böyük dəyişikliklər baş vermişdir. Vuran şəxs, həqiqətən də, atasının eyni şəxsi olaraq qalmışdır, lakin vurulan uşaq başqa birinə çevrilmişdir; adətən, fantaziya quran uşağın özünə aid olur, fantaziya yüksək dərəcədə həzzlə bağlıdır və sonradan bizə məşğul olacaq əhəmiyyətli bir məzmunla doludur. Onun sözləri indi belədir: "Mən atam tərəfindən vuruluram." Şübhəsiz ki, mazoxist xarakter daşıyır.

Bu ikinci mərhələ ən vacib və ən ağır nəticələrə malik olan mərhələdir. Ancaq müəyyən mənada deyilə bilər ki, onun heç vaxt real mövcudluğu olmayıb. Heç bir halda xatırlanmır, heç vaxt şüur səviyyəsinə yüksəlməyib. O, analizin quruluşudur, lakin buna baxmayaraq, eyni dərəcədə zərurətdir.

Üçüncü mərhələ yenidən birinci mərhələyə bənzəyir. Xəstənin bildirdiyi məlum sözlərə malikdir. Vuran şəxs heç vaxt atasının şəxsi deyil; ya birinci mərhələdə olduğu kimi qeyri-müəyyən buraxılır, ya da tipik şəkildə ata nümayəndəsi (müəllim) ilə əvəz olunur. Fantaziya quran uşağın öz şəxsiyyəti artıq vurma fantaziyasında görünmür. Israrlı sorğulara xəstələr yalnız belə cavab verirlər: "Yəqin ki, baxıram." Bir vurulan uşağın yerinə, indi çox vaxt bir neçə uşaq mövcuddur. Çox vaxt (qızların fantaziyalarında) oğlanlar vurulur, lakin onlar da fərdi olaraq tanınmırlar. Vurulmağın ilkin sadə və monoton vəziyyəti çox müxtəlif dəyişikliklər və bəzəklər ala bilər, vurma özü digər növ cəzalar və təhqirlərlə əvəz oluna bilər. Lakin bu mərhələnin ən sadə fantaziyalarını birinci mərhələnin fantaziyalarından fərqləndirən və orta mərhələ ilə əlaqə quran əsas xarakteristika aşağıdakı kimidir: fantaziya indi güclü, birmənalı cinsi oyanmanın daşıyıcısıdır və bu kimi onanistik doyum təmin edir. Əslində, sirrli olan məhz budur; artıq sadistik olan, yad və naməlum oğlanların vurulması fantaziyası kiçik qızın libidinal istəyinin daimi mülkiyyətinə necə keçib?

Biz də gizlətmirik ki, vurma fantaziyasının üç mərhələsinin əlaqəsi və ardıcıllığı, onun digər bütün xüsusiyyətləri kimi, indiyə qədər tamamilə anlaşılmaz qalıb.

IV

Analizi vurma fantaziyasının yerləşdirildiyi və xatırlandığı erkən dövrlərə apardıqda, uşağın valideyn kompleksinin oyanmalarına qarışdığı görünür.

Kiçik qız ataya nəzakətlə bağlıdır, ata yəqin ki, onun sevgisini qazanmaq üçün hər şeyi edib və bu zaman anaya qarşı nifrət və rəqabət mövqeyinin toxumunu qoyur; bu, nəzakətli bağlılıq axını ilə yanaşı mövcud qalır və illər keçdikcə daha güclü və aydın şəkildə şüurlu olmağa və ya ona qarşı həddindən artıq reaktiv sevgi bağının yaranmasına səbəb ola bilər. Ancaq vurma fantaziyası anaya olan münasibətlə bağlı deyil. Uşaq otağında başqa uşaqlar da var, bir neçə il böyük və ya kiçik olanlar; onları bütün digər səbəblərdən, əsasən isə valideynlərin sevgisini onlarla bölüşmək məcburiyyətində qaldığı üçün sevmirlər və bu uşaqları həmin illərin emosional həyatına xas olan bütün vəhşi enerji ilə özündən uzaqlaşdırırlar. Əgər bu, kiçik bacı-qardaşdırsa (mənim dörd halımdan üçündə olduğu kimi), ona nifrət etməklə yanaşı, onu təhqir edirsən və gözü bağlı valideynlərin ən kiçiyə hər dəfə ayırdığı nəzakət hissəsinin ona necə cəlb olunduğunu izləməli olursan. Tezliklə başa düşülür ki, vurulmaq, çox ağrımasa belə, sevginin imtiazı və təhqir deməkdir. Valideynlərinin sarsılmaz sevgisində özünü təhlükəsiz taxtda oturan hesablayan bir çox uşaq, tək bir zərbə ilə xəyali hakimiyyətinin bütün göylərindən devrilmişdir. Deməli, atanın bu nifrət edilən uşağı vurması xoş bir təsəvvürdür, həqiqətən də onu vurduğunu görüb-görməməyindən asılı olmayaraq. Belə deyilir: «Ata bu digər uşağı sevmir, o yalnız məni sevir.»

Deməli, bu, döyülmə fantaziyasının birinci mərhələdəki məzmunu və mənasıdır. Fantaziya açıq şəkildə uşağın qısqanclığını ödəyir və onun sevgi həyatından asılıdır, lakin o, həm də onun eqoist maraqları tərəfindən güclü şəkildə dəstəklənir. Beləliklə, onun sadəcə «cinsi» adlandırıla bilib-bilinməyəcəyi şübhəli qalır; onu «sadistik» adlandırmağa da cəsarət etmirlər. Məlumdur ki, mənşəyə doğru fərqləndirmə əsasları adətən bulanıqlaşır. Bəlkə də Banqoya tale bacılarının verdiyi vəd kimi: qəti cinsi deyil, özü sadistik deyil, lakin sonradan hər ikisinin yaranacağı materialdır. Heç bir halda bu fantaziyanın birinci mərhələsinin, genital orqanların istifadəsi ilə onanistik akt vasitəsilə boşalma əldə etməyə öyrəşən bir oyanmaya xidmət etdiyi ehtimalına əsas yoxdur.

Bu erkən insest sevgisi obyekt seçimi uşağın cinsi həyatının açıq şəkildə genital təşkilat mərhələsinə çatdığını göstərir. Bu, oğlan uşaqları üçün daha asan sübut edilə bilər, lakin kiçik qızlar üçün də şübhə doğurmur. Sonrakı qəti və normal cinsi məqsədlərin bir növ ön hissi uşağın libidinal can atmasını idarə edir; bunun haradan gəldiyinə təəccüblənmək olar, lakin bu, genital orqanların oyanma prosesində artıq rol oynadığının sübutu kimi qəbul edilə bilər. Anadan uşaq sahibi olmaq istəyi oğlanlarda heç vaxt olmur, atadan uşaq sahibi olmaq istəyi qızlarda sabitdir və bu, bu istəklərin yerinə yetirilməsinə aparan yolu aydınlaşdırmaq qabiliyyəti tamamilə olmadığı halda belədir. Genital orqanların bununla əlaqəsi olduğu uşaqda qəti görünür, baxmayaraq ki, onun düşüncə fəaliyyəti valideynlər arasında fərz edilən intimliyin mahiyyətini başqa münasibətlərdə, məsələn, birlikdə yatmaqda, birlikdə sidik ifraz etməkdə və s.-də axtara bilər və belə məzmunlar genital ilə əlaqəli qaranlıqdan çox söz təsəvvürləri ilə daha yaxşı qavranıla bilər.

Amma bu erkən çiçəyin donla zədələndiyi vaxt gəlir; bu insest məhəbbətlərinin heç biri sıxışdırılma taleyindən qaça bilməz. Onlar ya xəyal qırıqlığı yaradan, gözlənilməz təhqirlər, xəyanət kimi qəbul edilən yeni bacı-qardaşın istənməyən doğumu və s. kimi sübut edilə bilən xarici səbəblər zamanı, ya da belə səbəblər olmadan, daxildən, bəlkə də çox uzun gözlənilən yerinə yetirmənin baş verməməsi nəticəsində buna məruz qalır. Aydın görünür ki, səbəblər təsir edən amillər deyil, əksinə, bu sevgi münasibətlərinin nəyəsə görə, hansısa bir vaxt məhv olmağa məhkum olduğu aydındır, amma bunun nədən olduğunu deyə bilmirik. Ən ehtimal olunan budur ki, onlar vaxtı bitdiyi üçün, uşaqlar insanlıq tarixindəki insest obyekt seçimini sıxışdırılmasını təkrarlamağa məcbur olduqları yeni bir inkişaf mərhələsinə girdikləri üçün yox olurlar, əvvəllər belə bir obyekt seçimi etməyə məcbur olduqları kimi. (Edip mifindəki taleyə baxın.) İnsest sevgi təhriklərinin psixi nəticəsi kimi şüursuz mövcud olan şey yeni mərhələnin şüuruna keçmir, artıq şüurlu olan hissəsi yenidən kənara itələnir. Bu sıxışdırılma prosesi ilə eyni vaxtda günah hissi də ortaya çıxır; bu da mənşəyi naməlum, lakin həmin insest istəkləri ilə şübhəsiz bağlı və onların şüursuzluqda davam etməsi ilə əsaslandırılmışdır [1].

[1] «Edip kompleksinin sonu» (1924 d) əsərində davamına baxın.

İnsest sevgi dövrünün fantaziyası belə deyirdi: «O (ata) yalnız məni sevir, digər uşağı sevmir, çünki onu döyür.» Günah hissi bu qələbənin tərsinə çevrilməsindən daha ağır cəza tapa bilmir: «Xeyr, o səni sevmir, çünki səni döyür.» Beləliklə, ikinci mərhələnin fantaziyası, özünün ata tərəfindən döyülməsi, artıq ata sevgisinə tabe olan günah hissinin birbaşa ifadəsinə çevrilir. Deməli, o, mazoxist olmuşdur; bildiyimə görə, həmişə belə olur, günah hissi sadizmi mazoxizmə çevirən amildir. Amma bu, əlbəttə ki, mazoxizmin bütün məzmunu deyil. Günah hissi tək başına sahəni ələ keçirə bilməzdi; sevgi təhrikinin də öz payı olmalıdır. Xatırlayaq ki, söhbət konstitusional səbəblərdən sadist komponentin erkən və təcrid olunmuş şəkildə ortaya çıxa bildiyi uşaqlardan gedir. Bu baxış bucağını tərk etməyimiz lazım deyil. Dəqiq bu uşaqlarda cinsi həyatın pregenital, sadist-anal təşkilatına geri qayıtmaq xüsusilə asanlaşır. Az qədər əldə edilmiş genital təşkilatlanma sıxışdırmağa məruz qaldıqda, yalnız bir nəticə yaranmır, yəni insest sevgisinin hər hansı bir psixiki təmsili şüursuz olur və ya şüursuz qalır; əlavə olaraq, genital təşkilatlanmanın özü də regressiv bir alçalmaya məruz qalır. "Ata məni sevir" ifadəsi genital mənada başa düşülürdü; regressiya nəticəsində bu ifadə belə dəyişir: "Ata məni döyür (mən atam tərəfindən döyülürəm)." Bu döyülmə artıq günah hissi ilə erotikanın kəsişməsidir; o, yalnız qadağan edilmiş genital əlaqə üçün cəza deyil, həm də onun regressiv əvəzidir və bu sonuncu mənbədən libidinal oyanmanı alır, bu oyanma artıq ona yapışacaq və onanistik aktlarda boşalma tapacaq. Lakin bu, yalnız mazoxizmin mahiyyətidir.

İkinci mərhələnin fantaziyası, yəni özünün ata tərəfindən döyülməsi, adətən şüursuz qalır, ehtimal ki, sıxışdırmanın intensivliyi səbəbindən. Altı halımdan birində (kişidə) bu fantaziyanın niyə şüurlu olaraq xatırlandığını izah edə bilmirəm. Bu, indi böyümüş olan kişi, anası tərəfindən döyülmə təsəvvürünü onanistik məqsədlər üçün istifadə etdiyini aydın xatırlayırdı; lakin o, tezliklə öz anasını sinif yoldaşlarının anaları və ya ona hər hansı şəkildə bənzəyən digər qadınlarla əvəz edirdi. Unutmamaq lazımdır ki, oğlanın insest fantaziyasının uyğun mazoxist fantaziyaya çevrilməsi zamanı, qızın halında olduğundan daha çox dəyişiklik baş verir, yəni aktivliyin passivliklə əvəz olunması; və bu əlavə təhrif, fantaziyanı sıxışdırmanın uğuru kimi şüursuz qalmaqdan qoruya bilər. Beləliklə, günah hissini təsəllü etmək üçün regressiya sıxışdırmaya kifayət etmişdir; qadınlarda isə, bəlkə də daha tələbkar olan günah hissi, yalnız hər ikisinin birgə təsiri ilə sakitləşdirilmişdir.

Dörd qadın halımdan ikisində, mazoxist döyülmə fantaziyasının üzərində, həmin şəxslərin həyatında çox əhəmiyyətli olan, onanistik aktlardan imtina edildikdə belə, doyurulmuş oyanma hissini mümkün etmək funksiyasını yerinə yetirən, gündüz xəyallarından ibarət incə qurulmuş üstqurum inkişaf etmişdir. Bu hallardan birində, öz Mən-i yüngül geyim dəyişikliyi ilə tanınmaz hala gətirildikdə, "ata tərəfindən döyülmək" məzmunu yenidən şüura çıxmağa cəsarət edə bilərdi. Bu hekayələrin qəhrəmanı müntəzəm olaraq ata tərəfindən döyülürdü, sonralar isə yalnız qınanır, təhqir olunur və s.

Lakin təkrar edirəm, adətən fantaziya şüursuz qalır və yalnız analizdə bərpa edilməlidir. Bu, bəlkə də, onanizmin özlərində üçüncü mərhələnin (hələ müzakirə olunacaq) döyülmə fantaziyasından əvvəl baş verdiyini xatırlamaq istəyən xəstələrə haqq qazandırır; sonuncusu yalnız sonra, məsələn, məktəb səhnələrinin təsiri altında əlavə olunmuşdur. Bu məlumatlara inandığımız hər dəfə, onanizmin əvvəlcə şüursuz fantaziyaların hökmü altında olduğunu, sonralar isə şüurlu fantaziyalarla əvəz edildiyini qəbul etməyə meylli idik.

Belə bir əvəz kimi, üçüncü mərhələnin məşhur döyülmə fantaziyasını, yəni fantaziya edən uşağın ən yaxşı halda yalnız tamaşaçı kimi iştirak etdiyi, atanın isə müəllim və ya digər bir rəhbər şəxsində qorunduğu həmin fantaziyanın son formalaşmasını qəbul edirik. İndi birinci mərhələnin fantaziyasına bənzəyən bu fantaziya yenidən sadizmə yönəlmiş kimi görünür. "Ata digər uşağı döyür, yalnız məni sevir" cümləsində, ikinci hissə sıxışdırmaya məğlub olduqdan sonra vurğunun birinci hissəyə qayıtdığı təəssüratı yaranır. Lakin yalnız bu fantaziyanın forması sadistdir, ondan əldə edilən doyum isə mazoxistdir; onun mənası ondadır ki, o, sıxışdırılmış hissənin libidinal yüklənməsini öz üzərinə götürmüş və bu yüklənmə ilə birlikdə məzmuna yapışan günah hissini də daşıyır. Müəllim tərəfindən döyülən çoxsaylı qeyri-müəyyən uşaqların hamısı, əslində, yalnız öz şəxsiyyətinin əvəzləridir.

Burada ilk dəfə olaraq, fantaziyaya xidmət edən şəxslərdə cinsin sabitliyinə bənzər bir şey özünü göstərir. Döyülən uşaqlar demək olar ki, hamısı oğlandır, həm oğlanların, həm də qızların fantaziyalarında. Bu xüsusiyyət, aydın şəkildə, cinslər arasında rəqabətdən irəli gəlmir, çünki əks halda oğlanların fantaziyalarında daha çox qızların döyülməsi lazım gələrdi; bu, həm də birinci mərhələdə nifrət edilən uşağın cinsi ilə əlaqəli deyil, əksinə, qızlarda mürəkkəb bir prosesə işarə edir. Onlar ataya qarşı genital mənada başa düşülən insest sevgisindən üz çevirdikdə, qadın rolları ilə ümumiyyətlə asanlıqla qopurlar, "Kişiliyə komplekslərini" (van Ophuijsen) canlandırır və bundan sonra yalnız oğlan olmaq istəyirlər. Buna görə də, onların təmsil etdikləri döyülmə uşaqları da oğlandır. Gündüz xəyallarının hər iki halında – birinin demək olar ki, ədəbi əsər səviyyəsinə yüksəldiyi hal – qəhrəmanlar həmişə yalnız gənc kişilər idi, hətta bu yaradıcılıqlarda qadınlar ümumiyyətlə iştirak etmirdilər və yalnız bir neçə ildən sonra ikinci dərəcəli rollarda yer alırdılar.

V

Ümid edirəm ki, analitik təcrübələrimi kifayət qədər ətraflı təqdim etmişəm və yalnız nəzərə almağınızı xahiş edirəm ki, tez-tez qeyd olunan altı hal mənim materialımı tükətmir, əksinə, mən də digər analitiklər kimi daha az yaxşı araşdırılmış çox sayda hal ilə əlindəyəm. Bu müşahidələr bir neçə istiqamətdə istifadə oluna bilər: perversiyaların ümumi mənşəyinin, xüsusilə mazoxizmin aydınlaşdırılması və nevrozun dinamikasında cins fərqinin oynadığı rolin qiymətləndirilməsi üçün.

Belə bir müzakirənin ən nəzərəçarpan nəticəsi perversiyaların yaranması ilə bağlıdır. Onlarda konstitusional olaraq gücləndirilmiş və ya üstünlük təşkil edən bir cinsi komponenti ön plana çıxaran baxışa toxunulmasa da, bu, hər şeyi demək deyil. Perversiya artıq uşağın cinsi həyatında təcrid olunmuş deyil, əksinə, bizə məlum olan tipik – normal deməyə çəkinmədiyimiz – inkişaf prosesləri kontekstinə daxil edilir. O, uşağın insest obyekti sevgisi və onun Edip kompleksi ilə əlaqələndirilir, ilk növbədə bu kompleksin zəminində ortaya çıxır və kompleks çökdükdən sonra, çox vaxt tək qalaraq, onun libidinal yüklənməsinin mirası kimi və ona aid olan təqsir hissi ilə yüklənmiş olaraq davam edir. Qeyri-adi cinsi konstitusiya nəhayət gücünü Edip kompleksini xüsusi bir istiqamətə yönəltməklə və onu qeyri-adi bir qalıq fenomenə məcbur etməklə göstərmişdir.

Uşaq perversiyası, məlum olduğu kimi, bütün cinsi həyatı yeyib bitirən, ömür boyu davam edən eyni mənalı bir perversiyanın təməlini qoya bilər və ya dayandırıla bilər və normal cinsi inkişafın arxa planında qala bilər, lakin oradan həmişə müəyyən miqdarda enerji oğurlayır. Birinci hal, analitik dövrə qədər tanınmışdır, lakin iki hal arasındakı uçurum belə böyümüş perversiyaların analitik tədqiqi ilə demək olar ki, doldurulur. Çünki bu perverslərdə kifayət qədər tez-tez, adətən pubert dövründə, normal cinsi fəaliyyətə bir başlanğıc formalaşdırdıqları müşahidə edilir. Amma bu, kifayət qədər güclü deyildi, ilk, heç vaxt qaçılmaz olmayan maneələr qarşısında tərk edildi və sonra şəxs qəti şəkildə uşaq yaşındakı fiksasiyaya geri döndü.

Əlbəttə, uşaq perversiyalarının Edip kompleksindən yaranmasını ümumi şəkildə iddia etmək olub-olmadığını bilmək vacib olardı. Bu, əlavə tədqiqatlar olmadan həll edilə bilməz, lakin qeyri-mümkün görünmür. Yetkinlərin perversiyalarından əldə edilən anamnezləri xatırlasaq, bütün bu perverslərin, fetişistlərin və s. üçün həlledici təsir, "ilk təcrübə"nin demək olar ki, heç vaxt altıncı ildən əvvəlki dövrlərə aid edilmədiyini qeyd edirik. Bu vaxtda Edip kompleksinin hökmranlığı artıq bitmişdir; xatırlanan, bu qədər sirli şəkildə təsirli olan təcrübə çox güman ki, onun mirasını təmsil edə bilərdi. Onun və indi sıxışdırılmış kompleks arasındakı əlaqələr, analiz ilk "patogen" təsirindən sonrakı dövrə işıq saçmadığı müddətcə qaranlıq qalmalıdır. İndi isə nəzərə alın ki, məsələn, müvafiq şəxsin səkkizinci və ya altıncı ildən etibarən yalnız eyni cinsə qarşı sevgi hiss etdiyi bildirişinə əsaslanan doğma homoseksuallıq iddiasının nə qədər dəyəri var.

Lakin perversiyaların Edip kompleksindən çıxarılması ümumi şəkildə həyata keçirilə bilərsə, onda onun qiymətləndirilməsi yeni bir təsdiq almış olar. Biz belə düşünürük ki, Edip kompleksi nevrozun əsl mərkəzidir, onun zirvəsində olan uşaq cinselliği nevrozun həqiqi şərtidir və ondan şüursuzda qalan hissə, gələcəkdə yetkinin nevrox xəstəliyinə meylliliyi təmsil edir. Döyülmə fantaziyası və digər analoq pervers fiksasiyalar o zaman Edip kompleksinin çöküntüləri olardı, sanki keçmiş prosesdən sonra qalan yaralar kimi, məhz belə bir narsisistik yaraya uyğun gələn məşhur "aşağılıq hissi" kimi. Bu baxışda Marcinowskiyə, ki, o, bu yaxınlarda onu uğurla müdafiə etmişdir ("Aşağılıq hisslərinin erotik mənbələri", 1918), qeyd-şərtsiz qoşulmalıyam. Nevrotiklərin bu kiçiklik sayıqlaması məlum olduğu kimi, yalnız hissəvidir və digər mənbələrdən gələn özünü şişirtmənin mövcudluğu ilə tamamilə uyğundur. Edip kompleksinin özünün mənşəyi və insanın, bütün heyvanlar arasında yəqin ki, yalnız ona verilmiş taleyi, yəni cinsi həyatı iki dəfə başlatmaq məcburiyyəti – əvvəlcə bütün digər məxluqlar kimi uşaq yaşından, sonra isə uzun fasilədən sonra pubert dövründə yenidən – və onun "arxaik mirası" ilə əlaqəli olan hər şey haqqında başqa yerdə fikrimi bildirmişəm və burada buna toxunmağı düşünmürəm.

Mazoxizmin mənşəyinə bizim döyülmə fantaziyalarımızın müzakirəsi yalnız qısa töhfələr verir. Əvvəlcə belə görünür ki, mazoxizm ilkin bir həvəs ifadəsi deyil, sadizmin öz şəxsiyyətinə geri dönməsi, yəni obyektdən Mənə doğru geriləmə nəticəsində yaranır. (Bax: "Həvəslər və Həvəslərin Taleyi".) Passiv məqsədi olan həvəslər, xüsusilə qadınlarda, əvvəlcədən qəbul edilməlidir, lakin passivlik mazoxizmin bütününü təşkil etmir; həvəsin ödənilməsi zamanı bu qədər qəribə olan narazılıq xarakteri də buna aiddir. Sadizmin mazoxizmə çevrilməsi, sıxışdırma aktında iştirak edən günahkarlıq hissinin təsiri ilə baş verir. Beləliklə, sıxışdırma burada üç təsir göstərir; o, genital təşkilatın nəticələrini şüursuz edir, bu təşkilatı özünü əvvəlki sadistik-anal mərhələyə geri qaytarmağa məcbur edir və həmin mərhələnin sadizmini passiv, müəyyən mənada yenidən narsisistik olan mazoxizmə çevirir. Bu üç nəticədən ortası, bu hallarda fərz edilən genital təşkilatın zəifliyi ilə mümkün olur; üçüncüsü isə günahkarlıq hissinin sadizmdən, genital şəkildə formalaşmış insest obyekti seçimindən aldığı eyni təkanla zəruri olur. Günahkarlıq hissinin özünün haradan gəldiyini təhlillər yenə də demir. O, uşağın daxil olduğu yeni mərhələ ilə birlikdə gəlmiş kimi görünür və əgər oradan etibarən qalırsa, aşağılıq hissinin olduğu kimi, bənzər bir yara əmələ gəlməsinə uyğun gəlir. Mənim quruluşu haqqında hələ də qeyri-müəyyən olan istiqamətləndirməmizə görə, biz onu qalan Mənə qarşı tənqidi vicdan kimi çıxış edən, yuxuda gümüş parıltı funksional fenomenini yaradan və diqqət sayıqlamasında Məndən ayrılan orqana aid edərdik.

Yoldan keçərkən, burada müzakirə olunan uşaq pervertasiyasının təhlilinin, təhlildən kənarda olanları analitiklərin özündən daha çox narahat edən köhnə bir sirri həll etməyə kömək etdiyini də qeyd edirik. Amma hələ yaxınlarda E. Bleuler belə nevrozlu xəstələrin onaniyanı günahkarlıq hisslərinin mərkəzinə çevirməsinin qəribə və izahedilməz olduğunu qəbul etmişdi. Biz həmişə belə qəbul etmişik ki, bu günahkarlıq hissi erkən uşaq və pubertat onaniyasını nəzərdə tutmur və böyük ölçüdə onanistik aktın özünə deyil, onun əsasında dayanan, baxmayaraq ki şüursuz olan fantaziya – yəni Edip kompleksinə aid olan fantaziya – aiddir.

Mən artıq izah etmişəm ki, döyülmə fantaziyasının üçüncü, görünüşdə sadistik mərhələsi onaniyaya sövq edən oyanmanın daşıyıcısı kimi hansı əhəmiyyət qazanır və o, hansı qismən eyni istiqamətdə davam edən, qismən kompensasiya edərək ləğv edən fantaziya fəaliyyətini oyatmağa meyllidir. Lakin ikinci, şüursuz və mazoxistik mərhələ, yəni atadan döyülmə fantaziyası, qat-qat daha vacibdir. Yalnız o deyil ki, o, onu əvəz edən vasitəçiliklə davam edir; həm də onun şüursuz qavranılmasından birbaşa irəli gələn xarakterə təsirlər aşkar edilə bilər. Belə bir fantaziya daşıyan insanlar, onları ata silsiləsinə daxil edə bilən şəxslərə qarşı xüsusi həssaslıq və qıcıqlanma inkişaf etdirirlər; onlar tərəfindən asanlıqla incitilir və beləliklə, ataları tərəfindən döyülmələri haqqında fantazalaşdırdıqları vəziyyətin gerçəkləşməsinə öz əziyyətləri və zərərləri hesabına nail olurlar. Eyni fantaziyanın paranoid davacılıq sayıqlamasının əsası olduğunu bir dəfə də sübut etmək mümkün olsa, təəccüblənməzdim.

VI

Uşaq döyülmə fantaziyalarının təsviri, bir neçə əlaqəni nəzərə almasam, qadın şəxslərin vəziyyətləri ilə məhdudlaşdırmasaydım, tamamilə qarışıq olardı. Nəticələri qısa şəkildə təkrarlayıram: Kiçik qızların döyülmə fantaziyası üç mərhələdən keçir, bunlardan birinci və sonuncusu şüurlu olaraq xatırlanır, ortadakı isə şüursuz qalır. İki şüurlu mərhələ sadiq görünür, ortadakı şüursuz mərhələ isə şübhəsiz mazoxist təbiətdədir; onun məzmunu ata tərəfindən döyülməkdir, libidinal yüklənmə və günah hissi ona bağlıdır. Döyülən uşaq ilk iki fantaziyada həmişə başqasıdır, ortadakı mərhələdə yalnız öz şəxsiyyətidir, üçüncü, şüurlu mərhələdə isə əsasən döyülən oğlanlardır. Döyən şəxs əvvəldən atadır, sonra isə ata silsiləsindən bir nümayəndədir. Ortadakı mərhələnin şüursuz fantaziyası əvvəlcə genital məna daşıyırdı, atadan sevilinmək haqqında insest arzusundan sıxışdırma və geriləmə nəticəsində yaranmışdır. Görünüşdə zəif əlaqə ilə qızların ikinci və üçüncü mərhələ arasında cinsini dəyişdirdikləri, özlərini oğlan kimi fantazalaşdırdıqları əlavə olunur.

Oğlanların döyülmə fantaziyaları haqqında məlumatda, bəlkə də yalnız materialın əlverişsizliyi səbəbindən, daha az irəliləmişəm. Təbii ki, oğlan və qız uşaqlarının vəziyyətlərinin tam analoqiyasını gözləyirdim; burada fantaziyada atanın yerini ananın tutmalı idi. Bu gözlənti təsdiqlənir kimi görünürdü, çünki uyğun hesab edilən oğlan fantaziyasının məzmunu ana (sonradan əvəzedici şəxs) tərəfindən döyülmək idi. Lakin öz şəxsiyyətini obyekt kimi saxlayan bu fantaziya, qızlarda ikinci mərhələdən onun şüurlu ola bilməsi ilə fərqlənirdi. Əgər onu qızlarda üçüncü mərhələ ilə eyniləşdirmək istəsək, yeni fərq olaraq oğlanın öz şəxsiyyətinin çoxlu, qeyri-müəyyən, yad, ən azı çoxlu qızlarla əvəz olunmadığı qalırdı. Beləliklə, tam paralellik gözləntisi aldatdı.

Kişi materialım yalnız uşaq döyülmə fantaziyası olan və cinsi fəaliyyətə digər ciddi zərər verməyən az sayda halı, əksinə, cinsi sapqınlıq mənasında düzgün mazoxistlər kimi təsnif edilməli olan daha çox sayda şəxsi əhatə edirdi. Bunlar ya cinsi doyumlarını yalnız mazoxist fantaziyalarla masturbasiyada tapırdılar, ya da mazoxizmi və genital fəaliyyəti elə birləşdirməyi bacarırdılar ki, mazoxist tədbirlər və eyni şərtlər altında ereksiya və ejakulyasiya əldə edir və ya normal cinsi əlaqəyə qadir olurdular. Buna, nadir hallarda, mazoxistin sapqın hərəkəti zamanı dözülməyəcək qədər güclü təsir edən məcburi düşüncələrlə pozulması halı da əlavə olunurdu. Doyum tapmış sapqınlıqların təhlilə müraciət etmək üçün nadir hallarda səbəbi olur; lakin qeyd olunan üç mazoxist qrupu üçün onları təhlilçiyə aparan güclü motivlər yarana bilər. Mazoxist masturbasiya edən, nəhayət qadınla cinsi əlaqəyə cəhd etdikdə tamamilə impotent olduğunu görür; və indiyə qədər mazoxist təsəvvür və ya tədbirlərlə cinsi əlaqəni quran şəxs, birdən-birə bu ona rahat olan ittifaqın, genital orqanın mazoxist stimula artıq cavab vermədiyi üçün uğursuz olduğunu kəşf edə bilər. Biz psixi impotentlərə, müalicəmizə müraciət edənlərə, inamla sağalma vəd etməyə öyrəşmişik, lakin pozuntunun dinamikası bizə məlum olmadıqca, bu proqnozda daha ehtiyatlı olmalıyıq. Təhlilin «yalnız psixi» impotensiyanın səbəbi kimi incə, bəlkə də uzun müddətdir kök salmış mazoxist mövqeyi açması pis bir sürprizdir.

Bu mazoxist kişilərdə, qadınların vəziyyətləri ilə analoqiyanı hələlik davam etdirməmək, əksinə, vəziyyəti müstəqil qiymətləndirmək üçün bizi xəbərdar edən bir kəşf edilir. Məlum olur ki, onlar mazoxist fantaziyalarda və onların reallaşdırılması üçün tədbirlərdə qadınların roluna keçirlər, yəni onların mazoxizmi qadın tipli mövqe ilə üst-üstə düşür. Bu, fantaziyaların təfərrüatlarından asanlıqla sübut edilə bilər; lakin bir çox xəstələr bunu bilirlər və bunu subyektiv əminlik kimi ifadə edirlər. Mazoxist səhnənin oyuncaq bəzəyi, cəzalandırılmalı olan itaətsiz oğlan, xidmətçi və ya şagird fiksiyasına yapışarsa, bunda heç nə dəyişmir. Lakin fantaziyalarda və tədbirlərdə tərbiyə edən şəxslər hər dəfə qadınlardır. Bu, kifayət qədər çaşqınlıq yaradır; insan həm də uşaq döyülmə fantaziyasının mazoxizminin belə qadın tipli mövqeyə əsaslanıb-slanmadığını bilmək istəyir [1].

[1] [Qeyd: Bunun haqqında daha çox məlumat «Mazoxizmin iqtisadi problemi» (1924 c) əsərində verilmişdir.]

Buna görə də, böyüklərin mazoxizminin çətin aydınlaşdırılan vəziyyətlərini kənara qoyaq və kişi cinsindəki uşaq döyülmə fantaziyalarına tərəf yönələk. Burada təhlil, uşaqlığın ən erkən dövründə yenidən təəccüblü bir tapıntı etməyə imkan verir: Ana tərəfindən döyülmək məzmunlu şüurlu və ya şüurlu ola bilən fantaziya ilkin deyil. Onun müntəzəm olaraq şüursuz olan və məzmunu «Ata tərəfindən döyülürəm» olan bir əvvəlki mərhələsi var. Bu əvvəlki mərhələ, beləliklə, qızlarda fantaziyanın ikinci mərhələsinə həqiqətən uyğun gəlir. Məlum və şüurlu fantaziya: «Ana tərəfindən döyülürəm», qızlarda üçüncü mərhələnin yerindədir; bu mərhələdə, qeyd edildiyi kimi, naməlum oğlanlar döyülən obyektlərdir. Qızlarda birinci mərhələ ilə müqayisə edilə bilən sadist təbiətli əvvəlki mərhələni oğlanlarda aşkar edə bilmədim, lakin burada qəti rədd etmə ifadə etmək istəmirəm, çünki daha mürəkkəb tiplərin mümkünlüyünü qəbul edirəm.

Qısa və ümid edirəm ki, yanlış başa düşülməyəcək şəkildə adlandıracağım kişi fantaziyasındakı döyülmə, eyni zamanda, genital mənada regresiya ilə aşağı düşürülmüş sevilənmədir. Beləliklə, şüursuz kişi fantaziyası əvvəlcə, əvvəllər müvəqqəti olaraq qeyd etdiyimiz kimi, "Atam tərəfindən döyülürəm" deyil, daha çox "Atam tərəfindən sevilirəm" şəklində olmuşdur. O, məlum proseslər vasitəsilə şüurlu fantaziyaya çevrilmişdir: "Anam tərəfindən döyülürəm." Beləliklə, oğlanın döyülmə fantaziyası əvvəldən passivdir və həqiqətən ataya qarşı qadın münasibətindən irəli gəlmişdir. O, həmçinin qadın fantaziyası (qızın fantaziyası) kimi Edip kompleksinə uyğundur, yalnız bizim gözlədiyimiz hər ikisi arasındakı paralellik başqa cür ortaq bir xüsusiyyətə görə tərk edilməlidir: Hər iki halda döyülmə fantaziyası ataya qarşı insest bağdan irəli gəlir.

Burada hər iki cinsin döyülmə fantaziyaları arasındakı digər uyğunluqları və fərqləri əlavə etməyim aydınlıq baxımından faydalı olacaqdır. Qızda şüursuz mazoxist fantaziya normal Edip münasibətindən irəli gəlir; oğlanda isə ataya sevgi obyekti kimi baxan tərs münasibətdən irəli gəlir. Qızda fantaziyanın bir mərhələsi (ilk fazası) var ki, orada döyülmə öz neytr mənasında çıxış edir və qısqanclıqla nifrət edilən bir şəxsə aiddir; hər ikisi oğlanda yoxdur, lakin məhz bu fərq daha uğurlu müşahidə ilə aradan qaldırıla bilər. Əvəz edən şüurlu fantaziyaya keçid zamanı qız atanın şəxsini və beləliklə, döyən şəxsin cinsini saxlayır; lakin döyülən şəxsi və onun cinsini dəyişir, nəticədə sonunda bir kişi kişiləri döyür; oğlan isə əksinə, döyən şəxsin şəxsini və cinsini dəyişir, atanı anayla əvəz edir və öz şəxsini saxlayır, nəticədə sonunda döyən və döyülən şəxslər müxtəlif cinslərdə olurlar. Qızda əvvəlcə mazoxist (passiv) vəziyyət sıxışdırma vasitəsilə sadist vəziyyətə çevrilir, onun cinsi xarakteri çox bulanıqdır; oğlanda isə o, mazoxist olaraq qalır və döyən ilə döyülən şəxslər arasındakı cins fərqi nəticəsində əvvəlcəki, genital məqsədli fantaziya ilə daha çox oxşarlığı qoruyur. Oğlan şüursuz fantaziyanın sıxışdırılması və yenidən işlənməsi vasitəsilə öz homoseksuallığından yayınır; onun sonrakı şüurlu fantaziyasındakı qəribəlik ondan ibarətdir ki, o, homoseksual obyekt seçimi olmadan qadın münasibətini məzmun kimi daşıyır. Qız isə eyni prosesdə ümumiyyətlə sevgi həyatının tələbindən yayınır, özünü kişiyə çevirir, özü kişili aktivliyə keçmədən, cinsi əvəz edən aktda yalnız tamaşaçı kimi iştirak edir.

Bizim ehtimal etməyə haqqımız var ki, əvvəlcəki şüursuz fantaziyanın sıxışdırılması ilə çox da bir şey dəyişmir. Şüur üçün sıxışdırılan və əvəz edilən hər şey şüursuzda qalır və təsirli olur. Cinsi təşkilatın daha əvvəlki mərhələsinə geri qayıtmanın effekti ilə vəziyyət fərqlidir. Bu haqda belə hesab etməyə haqqımız var ki, o, şüursuzdakı münasibətləri də dəyişir; belə ki, sıxışdırmadan sonra hər iki cinsdə şüursuzda (passiv) ata tərəfindən sevilmək fantaziyası deyil, lakin onun tərəfindən döyülmək mazoxist fantaziyası qalır. Sıxışdırmanın öz məqsədinə yalnız çox natamam çatdığını göstərən əlamətlər də çatışmır. Homoseksual obyekt seçimindən yayınmaq istəyən və cinsini dəyişməyən oğlan, şüurlu fantaziyalarında özünü qadın kimi hiss edir və döyən qadınları kişili atribut və xüsusiyyətlərlə təchiz edir. Öz cinsini tərk edən və ümumilikdə daha köklü sıxışdırma işi görən qız, yenə də atanı buraxmır, özü döyməyə cəsarət etmir və özü oğlana çevrildiyi üçün, əsasən oğlanların döyülməsinə imkan verir.

Bilirəm ki, burada təsvir edilən hər iki cinsdə döyülmə fantaziyasının davranışındakı fərqlər kifayət qədər aydınlaşdırılmamışdır, lakin bu mürəkkəblikləri onların digər amillərdən asılılığını izləməklə həll etməyə cəhd etmirəm, çünki özüm müşahidə materialını kifayətli saymıram. Lakin mövcud olan qədərincə, mən onu iki nəzəriyyəni yoxlamaq üçün istifadə etmək istərdim; bir-birinə zidd olan bu nəzəriyyələrin hər ikisi sıxışdırmanın cinsi xarakterlə əlaqəsini nəzərdən keçirir və hər biri öz mənasında bunu çox sıx əlaqə kimi təqdim edir. Əvvəlcədən qeyd edirəm ki, mən hər ikisini həmişə yanlış və aldadıcı hesab etmişəm.

Bu nəzəriyyələrdən birincisi anonimdir; o, mənə çox illər əvvəl o vaxtkı dost bir həmkar tərəfindən irəli sürülmüşdür. Onun böyük sadəliyi o qədər cazibədar təsir edir ki, insan yalnız təəccüblə soruşa bilər ki, niyə o, o vaxtdan bəri ədəbiyyatda yalnız tək-tük işarələrlə təmsil olunur. O, insan fərdlərinin biseksual konstitusiyasına söykənir və iddia edir ki, hər bir fərddə cinsi xarakterlər mübarizəsi sıxışdırmanın motividir. Daha inkişaf etmiş, şəxsə üstünlük verən cins, aşağıdakı cinsin psixiki təmsilçiliyini şüursuzluğa sıxışdırmışdır. Beləliklə, şüursuzun nüvəsi, sıxışdırılan, hər insanda mövcud olan əks cinsdir. Bu, yalnız insanın cinsini onun genital orqanlarının inkişafı ilə müəyyən edilmiş kimi qəbul etdikdə əlçatan məna verə bilər, əks halda insanın daha güclü cinsi qeyri-müəyyən olur və biz tədqiqatda dayaq nöqtəsi kimi xidmət etməli olan şeyi yenidən onun nəticəsindən çıxarmaq təhlükəsi ilə üzləşirik. Qısa xülasə: Kişidə şüursuz sıxışdırılan qadın həvəs təhriklərinə aid edilir; qadında isə əksinə.

İkinci nəzəriyyə daha yeni mənşəlidir; o, birincisi ilə hər iki cinsin mübarizəsini sıxışdırma üçün həlledici sayması baxımından uyğun gəlir. Digər tərəfdən, o, birincisi ilə ziddiyyət təşkil etməlidir; o, biologik deyil, sosioloji dayaqdan istifadə edir. Bu, Alf. Adler tərəfindən irəli sürülən «kişi etirazı» nəzəriyyəsinin məzmunu ondan ibarətdir ki, hər bir fərd aşağı dərəcəli «qadın xətti»ndə qalmağa qarşı çıxır və yalnız təminedici olan kişi xəttinə doğru irəliləyir. Adler bu kişi etirazından həm xarakter, həm də nevrozların yaranmasını ümumi şəkildə izah edir. Təəssüf ki, Adlerdə bir-birindən mütləq ayırd edilməli olan bu iki proses o qədər aydın deyil və sıxışdırma faktı o qədər az nəzərə alınır ki, kişi etirazı nəzəriyyəsini sıxışdırmaya tətbiq etməyə çalışdıqda yanlış anlaşılmaya yol açma təhlükəsi yaranır. Mənim fikrimcə, bu cəhd göstərməlidir ki, kişi etirazı, qadın xəttindən uzaqlaşmaq istəyi bütün hallarda sıxışdırmanın motividir. Beləliklə, sıxışdıran həmişə kişi, sıxışdırılan isə qadın həvəs təhriki olardı. Amma simptom da qadın təhrikinin nəticəsi olardı, çünki simptomun xarakterini – onun sıxışdırmaya baxmayaraq özünü təsdiq etmiş sıxışdırılanın əvəzi olduğunu – tərk edə bilmərik.

İndi isə, sıxışdırma prosesinin cinsiyətləndirilməsi ortaq olan bu iki nəzəriyyəni burada öyrənilən döyülmə fantaziyası nümunəsi üzərində sınaqdan keçirək. «Mən atam tərəfindən döyülürəm» şəklindəki ilkin fantaziya oğlanda qadın mövqeyinə uyğun gəlir, yəni o, onun əks cinsli təbiətinin ifadəsidir. Əgər o, sıxışdırmaya məruz qalarsa, əks cinsli olanın sıxışdırılanla üst-üstə düşdüyü qaydasını qoyan birinci nəzəriyyənin haqlı olması görünür. Sıxışdırmadan sonra ortaya çıxan şeyin, yəni şüurlu fantaziyanın yenə də qadın mövqeyini, yalnız bu dəfə anaya yönəldiyini göstərməsi gözləntilərimizə çox uyğun gəlmir. Amma qərarın çox yaxın olduğu yerdə şübhələrə yer vermək istəmirik. Qızların ilkin fantaziyası: «Mən atam tərəfindən döyülürəm (yəni: sevilirəm)», qadın mövqeyi kimi onların üstünlük təşkil edən, açıq cinsinə uyğun gəlir, ona görə də nəzəriyyəyə görə o, sıxışdırmadan yayınmalı, şüursuz olmamalı idi. Amma əslində o, şüursuz olur və açıq cins xarakterini inkar edən şüurlu bir fantaziya ilə əvəz olunur. Beləliklə, bu nəzəriyyə döyülmə fantaziyalarının anlaşılması üçün yararsızdır və onunla təkzib olunur. Bəlkə deyilsin ki, bu döyülmə fantaziyaları və taleylər qadınlaşmış oğlanlarda və kişiləşmiş qızlarda baş verir, ya da oğlanda passiv fantaziyanın yaranması, qızda isə onun sıxışdırılması üçün qadınlaşma və kişiləşmə əlamətləri cavabdehdir. Biz bu baxışa ehtimal ki, qoşularıq, amma açıq cins xarakteri ilə sıxışdırılmağa məruz qalanın seçimi arasında iddia edilən əlaqə yenə də müdafiəolunmaz qalır. Əsasən yalnız görürük ki, həm kişi, həm də qadın fərdlərdə həm kişi, həm də qadın həvəs təhrikləri mövcuddur və eyni şəkildə sıxışdırma nəticəsində şüursuz ola bilər.

Kişi etirazı nəzəriyyəsi döyülmə fantaziyaları üzərində sınaqdan daha yaxşı keçir kimi görünür. Həm oğlanda, həm də qızda döyülmə fantaziyası qadın mövqeyinə, yəni qadın xəttində qalmağa uyğun gəlir və hər iki cins fantaziyanı sıxışdırmaqla bu mövqedən qurtulmağa tələsir. Bununla belə, kişi etirazı yalnız qızda tam uğur qazanır kimi görünür, burada kişi etirazının təsirinin ideal nümunəsi yaranır. Oğlanda nəticə tam təminedici deyil, qadın xətti tərk edilmir, oğlan öz şüurlu mazoxist fantaziyasında əlbəttə ki, «yuxarıda» deyil. Beləliklə, bu fantaziyanı kişilərin etirazının uğursuzluğundan yaranan bir simptom kimi tanıdığımızda, nəzəriyyədən irəli sürülən gözləntiyə uyğun gəlirik. Bizi narahat edən odur ki, sıxışdırmadan yaranan qızın fantaziyası da eyni zamanda simptomun dəyərini və mənasını daşıyır. Burada, kişilərin etirazının niyyətini tam həyata keçirdiyi yerdə, simptomların yaranması şərti aradan qalxmalı idi.

Bu çətinlikdən, kişilərin etirazının bütün nəzəriyyəsinin nevroz və perversiya problemlərinə uyğun olmadığı və onlara tətbiq edildikdə məhsuldar olmadığı fərziyyəsini çıxarmazdan əvvəl, baxışımızı passiv döyülmə fantaziyalarından uşaq cinsi həyatının digər həvəs ifadələrinə, eyni zamanda sıxışdırmaya məruz qalanlara yönəldəcəyik. Heç kim şübhə edə bilməz ki, əvvəlcədən kişilərin xəttini qoruyan və kişi həvəs təhriklərinin ifadəsi olan arzu və fantaziyalar da var, məsələn, sadist təkanlar və ya normal Edip kompleksindən yaranan oğlanın anasına qarşı olan istəkləri. Bu da eyni dərəcədə şübhəsizdir ki, bunlar da sıxışdırmaya məruz qalır; əgər kişilərin etirazı passiv, sonradan mazoxist fantaziyaların sıxışdırılmasını yaxşı izah etmişsə, onda o, aktiv fantaziyaların əks halı üçün tamamilə yararsız olur. Yəni: kişilərin etirazı nəzəriyyəsi ümumiyyətlə sıxışdırma faktı ilə uzlaşmır. Yalnız Breuerin ilk katartik müalicəsindən və onun vasitəsilə edilən bütün psixoloji qazancları özündən atmağa hazır olan şəxs, kişilərin etirazı prinsipinin nevroz və perversiyaların izahında əhəmiyyət kəsb edəcəyini gözləyə bilər.

Müşahidəyə əsaslanan psixoanalitik nəzəriyyə, sıxışdırma motivlərinin cinsiləşdirilə bilməyəcəyində israr edir. Ruhun şüursuz hissəsinin nüvəsini insanın arxaik irsiyyəti təşkil edir və sıxışdırma prosesinə, sonrakı inkişaf mərhələlərinə keçid zamanı yararsız, yeni ilə uzlaşmaz və ona zərərli hesab edilərək geridə qoyulmalı olan hər şey məruz qalır. Bu seçim bir qrup həvəsdə digərindən daha yaxşı nəticə verir. Sonuncular, yəni cinsi həvəslər, artıq dəfələrlə göstərilmiş xüsusi şərtlər sayəsində sıxışdırma niyyətini pozmağa və narahat edən əvəzedici formalarla təmsil olunmağı qəbul etdirməyə qadirdirlər. Buna görə də, sıxışdırmaya məruz qalan uşaqlıq cinsiliyi simptomların yaranmasının əsas təkan qüvvəsidir və onun məzmununun əsas hissəsi, Edip kompleksi, nevrozun nüvə kompleksidir. Ümid edirəm ki, bu məlumatda uşaqlıq və yetkinlik yaşındakı cinsi sapmaların da eyni kompleksdən qaynaqlandığına dair gözləntini yerinə yetirmişəm.

7 / 15

Qorxulu

I

Psixoanalist nadir hallarda estetik araşdırmalara təkan hiss edir, hətta estetikanı yalnız gözəllik nəzəriyyəsi ilə məhdudlaşdırmayıb, onu hisslərimizin keyfiyyətləri nəzəriyyəsi kimi təsvir etdikdə belə. O, ruh həyatının başqa qatlarında işləyir və adətən estetikanın məzmunu olan, məqsədi ləngidilmiş, susdurulmuş və bir çox müşayiət edən konstellasiyalardan asılı olan hiss təhrikləri ilə çox az məşğul olur. Bəzən belə olur ki, o, estetikanın müəyyən bir sahəsi ilə maraqlanmağa məcbur olur və adətən bu, kənarda qalan, estetik ixtisas ədəbiyyatı tərəfindən nəzərə alınmayan bir sahədir.

Belə bir sahə «Qorxulu»dur. Şübhəsiz ki, bu, dəhşətli, təşviş və vahimə doğuran şeylərə aiddir və eyni dərəcədə aydındır ki, bu söz həmişə dəqiq müəyyən edilə bilən mənada istifadə edilmir, belə ki, adətən ümumiyyətlə təşviş doğuran şeylərlə üst-üstə düşür. Ancaq gözləmək olar ki, xüsusi bir nüvə mövcuddur və bu, xüsusi bir termin sözünün istifadəsini əsaslandırır. İnsan bilmək istəyir ki, təşvişverici olanlar arasında «Qorxulu»nu fərqləndirməyə imkan verən bu ortaq nüvə nədir.

Estetikanın ətraflı təsvirlərində, ümumiyyətlə, gözəl, böyük, cazibədar, yəni müsbət hisslərlə, onların şərtləri və onları doğuran obyektlərlə məşğul olmağı, əksinə, itələyici, xoşagəlməz hallarla məşğul olmağa üstünlük verdikləri üçün, bu barədə demək olar ki, heç nə tapmaq mümkün deyil. Tibbi-psixoloji ədəbiyyat tərəfindən mən yalnız E. Jentschin [1] məzmunlu, lakin tam olmayan bir məqaləsini bilirəm. Həqiqətən də etiraf etməliyəm ki, asanlıqla təxmin edilə bilən, dövrün tələblərindən irəli gələn səbəblərə görə, bu kiçik töhfə haqqında ədəbiyyat, xüsusilə xarici dilli ədəbiyyat, hərtərəfli araşdırılmamışdır, buna görə də o, heç bir prioritet iddiası olmadan oxucunun qarşısına çıxır. Jentsch, qorxulu (unheimlich) anlayışının öyrənilməsində çətinlik kimi, bu hissin keyfiyyətinə qarşı həssaslığın müxtəlif insanlarda çox fərqli olduğunu tamamilə haqlı olaraq vurğulayır. Bəli, bu yeni təşəbbüsün müəllifi, böyük incəlik hissinin daha uyğun olacağı bir məsələdə, bu sahədə xüsusi bir qəlb karlığı olduğunu etiraf etməlidir. O, artıq uzun müddətdir ona qorxulu təəssüratı verən heç nə yaşamayıb və ya öyrənməyib, əvvəlcə bu hissin içinə girməli və onun özündəki imkanını oyatmalıdır. Lakin bu cür çətinliklər estetikanın bir çox digər sahələrində də mövcuddur; buna görə də, söhbətdə olan xarakterin əksəriyyət tərəfindən mübahisəsiz tanındığı halların seçilib çıxarıla biləcəyi ümidini itirmək lazım deyil.

[1] [Qeyd: 'Qorxulu (unheimlich) psixologiyasına dair' (1906).]

İndi iki yol seçmək olar: dil inkişafının 'qorxulu' (unheimlich) sözündə hansı mənanı yerləşdirdiyini axtarmaq və ya bizdə qorxulu hissi oyadan şəxslər, əşyalar, duyğu təəssüratları, hadisələr və vəziyyətləri toplayıb, qorxulunun örtülü xarakterini bütün hallarda ortaq olan bir şeydən çıxarmaq. Dərhal açıq deyim ki, hər iki yol eyni nəticəyə gətirir: qorxulu olan, köhnə tanış, uzun müddətdir etibarlı olan şeyə qayıdan dəhşət növüdür. Bunun necə mümkün olduğu, hansı şərtlər daxilində tanış olan şeyin qorxulu, dəhşətli ola biləcəyi, davamında aydın olacaq. Həmçinin qeyd edirəm ki, bu araşdırma əslində ayrı-ayrı halların toplanması yolunu keçmiş və yalnız sonra dil istifadəsinin təsdiqini tapmışdır. Lakin bu təsvirdə mən əksinə yol gedəcəyəm.

Alman 'unheimlich' (qorxulu) sözü açıq şəkildə 'heimlich' (evə aid, tanış), 'heimisch' (yerli), 'vertraut' (etibarlı) sözlərinin əksinədir və nəticə çıxarmaq asandır ki, o, məhz tanınmış və etibarlı olmadığı üçün dəhşətli olan bir şeydir. Təbii ki, yeni və tanış olmayan hər şey dəhşətli deyil; əlaqə geri çevrilə bilməz. Yalnız deyə bilərik ki, yeni olan şey asanlıqla dəhşətli və qorxulu olur; bəzi yeni şeylər dəhşətlidir, lakin hamısı deyil. Yeni və tanış olmayan şeyə qorxulu edən bir şeyin əlavə olunması lazımdır.

Jentsch ümumiyyətlə qorxulunun yeni, tanış olmayan şeylə əlaqəsində qalmışdır. O, qorxulu hissin yaranması üçün əsas şərti intellektual qeyri-müəyyənlikdə görür. Qorxulu olan, əslində, həmişə insanın, demək olar ki, içindən gələ bilmədiyi bir şeydir. İnsan ətraf mühitdə nə qədər yaxşı orientasiya olunursa, oradakı əşyalardan və ya hadisələrdən qorxulu təəssüratı qəbul etməsi bir o qədər az asan olar.

Bu xarakteristikanın tam olmadığını hökm etmək bizə asandır, buna görə də 'qorxulu = tanış olmayan' tənliyindən kənara çıxmağa çalışırıq. Əvvəlcə digər dillərə müraciət edirik. Lakin içərisində baxdığımız lüğətlər bizə heç nə yeni demir, bəlkə də yalnız ona görə ki, biz özlərimiz xarici dillərdə olanlarıq. Bəli, biz belə bir təəssürat əldə edirik ki, bir çox dillərdə qorxunun bu xüsusi çalarını ifadə edən söz çatışmır [1].

[1] Aşağıdakı sitatlar üçün mən Dr. Th. Reikə minnətdaram. Th. Reikə minnətdaram.

Latın dili (K. E. Georges, Kl. Deutschlatein. lüğətinə görə, 1898): qorxulu yer – locus suspectus; qorxulu gecə vaxtı – intempesta nocte.

Yunan dili (Rost və Schenkl lüğətləri): ξένος; – yəni qəribə, qəribə.

İngilis dili (Lucas, Bellows, Flügel, Muret-Sanders lüğətlərindən): uncomfortable, uneasy, gloomy, dismal, uncanny, ghastly, bir ev üçün: haunted, bir insan üçün: a repulsive fellow.

Fransız dili (Sachs-Villatte): inquiétant, sinistre, lugubre, mal à son aise.

İspan dili (Tollhausen 1889): sospechoso, de mal aguëro, lúgubre, siniestro.

İtalyan və Portuqal dilləri bizim təsviri ifadələr adlandırdığımız sözlərlə kifayətləndikləri görünür. Ərəb və İvrit dillərində 'qorxulu' sözü 'şeytani' və 'vahiməli' sözləri ilə üst-üstə düşür.

Buna görə də alman dilinə qayıdaq.

Daniel Sandersin 1860-cı ildə nəşr olunan 'Alman Dilinin Lüğəti'ndə 'heimlich' sözü ilə bağlı aşağıdakı məlumatlara rast gəlinir; mən bunları burada qısaltmadan köçürür və bəzi yerləri altını xətlərlə vurğulayaraq işarələyirəm (Cild 1, Səh. 729):

Heimlich, s. (-keit, f. -en): 1. həmçinin Heimelich, heimelig, evə aid, qəribə olmayan, etibarlı, əhliləşmiş, mehriban və səmimi, ev rahatlığı verən və s. (a) (köhnə) evə, ailəyə aid və ya: ona aid kimi qəbul edilən, bax. lat. familiaris, etibarlı: Die Heimlichen, ev sakinləri; Der heimliche Rath. 1. Mos. 41, 45; 2. Sam. 23, 23. 1 Chr. 12, 25. Weish. 8, 4., bunun əvəzinə indi: Geheimer (bax. d 1.) Rath adətdir, bax. Heimlicher – (b) heyvanlar üçün əhliləşmiş, insanlara mehriban yanaşan. Ggstz. wild, z. B.: Heyvanlar, nə vəhşi, nə də əhliləşmiş olanlar və s. Eppendorf. 88; Vəhşi heyvanlar... insanlara əhliləşdirilmiş və alışıq halda saxlanılanlar. 92. Belə heyvanlar uşaqlıqdan insanlarla böyüdülərsə, tamamilə əlverişli, mehriban və s. olurlar, Stumpf 608 a və s. – Hələ də: Belə əlverişlidir (quzu) və mənim əlimdən yeyir. Hölty; Gözəl, evə alışmış (bax c) quş leylək həmişə elə qalır. Linck, Schi. 146. bax. Evə alışmış 1. və s. – (c) etibarlı, evə alışmış, isti; sakit razılığın xoş hissi və s., rahat istirahət və etibarlı qorunma hissi, tıxanmış, yaşayış üçün uyğun evin yaratdığı kimi (bax. Geheuer): Sənə hələ də ölkədə, yadellilərin meşələrini kəsdiyi yerdə əlverişlidirmi? Alexis H. 1, 1, 289; Ona onun yanında çox da əlverişli deyildi. Brentano Wehm. 92; Uca, əlverişli kölgəli yolda . . ., şırıldayan, pıçıldayan və çalpalayan meşə çayı boyunca. Forster B. 1, 417. Vətənin əlverişliliyini məhv etmək. Gervinus Lit. 5, 375. Bu qədər etibarlı və əlverişli bir küncü asanlıqla tapmadım. G[oethe], 14, 14; Biz onu bu qədər rahat, bu qədər incə, bu qədər xoş və əlverişli təsəvvür edirdik, 15, 9; Sakit əlverişlilikdə, dar sərhədlərlə əhatə olunmuş. Haller; Ən az şeylə xoş əlverişlilik (evə alışmışlıq) yaratmağı bacaran qayğıkeş evdar qadın. Hartmann Unst. 1, 188; İndi ona qısa müddət əvvəl belə qəribə görünən adam daha da əlverişli gəldi. Kerner 540; Protestant sahiblər . . . katolik tabeçilərinin arasında özünü əlverişli hiss etmirlər. Kohl. Irl. 1, 172; Əgər əlverişli olarsa və sakit / axşam sükutu yalnız sənin hücrəndə qulaq asarsa. Tiedge 2, 39; Sakit, sevimli və əlverişli, onlar / yalnız istirahət üçün bir yer istəmək istəyirdilər. W[ieland], 11, 144; Ona bununla heç də əlverişli deyildi 27. 170, və s. – Həmçinin: Yer bu qədər sakit, bu qədər tənha, bu qədər kölgə-əlverişli idi. Scherr Pilg. 1, 170; Axan və gələn dalğalar, yuxulayan və ninni-əlverişli. Körner, Sch. 3, 320, və s. – Xüsusilə bax. Qeyri-əlverişli. – Xüsusilə şvab, isviçrə. Yazarlarda çox vaxt üç hecalı: 'Evə alışmış' idi sonra İvo axşam, evdə uzananda. Auerbach, D. 1, 249; Bu evdə mənə çox evə alışmış idi. 4. 307; İsti otaq, evə alışmış günortadan sonra. Gotthelf, Sch. 127, 148; Əsl evə alışmışlıq budur, insan ürəkdən hiss edir ki, o nə qədər azdır, Rəbb nə qədər böyükdür. 147; Tədricən bir-biri ilə çox xoş və evə alışmış oldular. U. 1, 297; Səməni ev rahatlığı. 380, 2, 86; Heç bir yerdə burada olduğu qədər mənə rahat olmayacaq. 327; Pestalozzi 4, 240; Uzaqdan gələn şeylər . . . adamlarla tamamilə rahat (vətənpərvər, qonşu kimi) yaşayıb. 325; Otaq, / harada / o vaxt belə rahat, belə xoşbəxt / . . . yaxınlarının arasında çox vaxt oturmuşdu. Reithard 20; Orada qorunun boru səsi qüllədən belə rahat səslənir / orada onun səsi belə qonaqpərvər dəvət edir. 49; Orada belə yumşaq və isti yuxuya gedilir / belə möcüzəvi rahatlıqla. 23, və s. – Bu üslubun ümumiyyətlə yayılması lazımdır ki, yaxın olan qarışdırma səbəbindən 2 ilə köhnəlmədən əvvəl yaxşı sözü qoruyaq, müqayisə edin: 'Zecks hamısı h. (2)' H.? . . Onlar h. altında nə başa düşürlər? . . – 'Yaxşı . . . mənə elə gəlir ki, onlarla bağlıdır, tıxanmış quyu və ya qurumuş göl kimi. Onun üstündən keçmək olmaz, elə ki, insana həmişə belə gəlir ki, orada yenidən su görünə bilər.' Biz buna un-h. deyirik; Onlar isə h. deyirlər. Bu ailədə nəyin gizli və etibarsız olduğunu harada görürsünüz? və s. Gutzkow R. 2, 61 [1] . – ( d) (c-yə bax) xüsusilə şlez.: xoşbəxt, şən, həmçinin hava haqqında, bax. Adelung və Weinhold.

[1] Qalın hərflərlə (aşağıda da) referent tərəfindən.

2. gizli, saxlanılan, elə ki, başqalarının bundan və ya buna görə xəbərdar olmasına icazə vermək istəmir, onlardan gizlətmək istəyir, müqayisə edin. Gizli (2.), hansı ki, ilk növbədə müasir alman dilində. Ew. əlbəttə, xüsusilə köhnə dildə, məsələn. B. İncildə, məsələn, İyov 11, 6; 15, 8; Hikmət 2, 22; 1. Kor. 2, 7 və s., və beləliklə də H-lik Gizli yerinə. Mat. 13, 35 və s., həmişə dəqiq ayrılmasa da: H. (birinin arxasında) Bir şey etmək, idarə etmək; H. oradan sızmaq; H-e görüşlər, razılaşmalar; H-e zövq ilə tamaşa etmək; H. ah çəkmək, ağlamaq; H. elə etmək, sanki bir şeyi gizlətmək lazımdır; H-e məhəbbət, sevgi, günah; H-e yerlər (rahatlığın örtməyi əmr etdiyi). 1. Sam. 5, 6; H-e otaq (tuvalet). 2. Kön. 10, 27; W[ieland], 5, 256 və s., həmçinin: H-e stul. Zinkgräf 1, 249; Xəndəklərə, H-e yerlərə atmaq. 3, 75; Rollenhagen Fr. 83 və s. – H. ilə Laomedonun qarşısına / qısraxları apardı. B[ürger], 161 b və s. – Eyni şəkildə gizli, h., vəhşi ağalara qarşı hiyləgər və pis niyyətli . . . əziyyət çəkən dostuna qarşı açıq, sərbəst, həmrəy və xidmətə hazır kimi. Burmeister gB 2, 157; Sən mənim h. olmalısan. Ən müqəddəsini də bilməlisən. Chamisso 4, 56; H-e sənət (cadu). 3, 224; İctimai havalandırmanın dayanmalı olduğu yerdə, h-e maşinasiya başlayır. Forster, Br. 2, 135; Azadlıq h-e paroladır. And içmişlərin, açıq şəkildə inqilab edənlərin yüksək döyüş çağırışı. G[oethe], 4, 222; Müqəddəs, h. Təsir. 15; Mənim köklərim var / onlar çox h. / dərin torpaqda / mən əsaslanmışam. 2, 109; Mənim h-e məkrli (müqayisə edin. Gizli qəddarlıq). 30, 344; Əgər o, bunu açıq və vicdanlı qəbul etmirsə, bəlkə də onu gizli və vicdansızcasına ələ keçirir. 39, 33; Gizli və sirrli axromatik teleskopları quraşdırmağa icazə verdi. 375; Bundan sonra, istəyirəm ki, aramızda heç nə gizli olmasın. Şiller, 369 b. – Birinin gizli işlərini kəşf etmək, açıqlamaq, xəbər vermək; Arxamda gizli işlər çevirmək. Aleksis. Gizlilik 2, 3, 168; Mənim dövrümdə / gizliliyə riayət edilirdi. Hagedorn 3, 92; Gizlilik və əlaltı pıçıltılar. İmmernan, M. 3, 289; Gizli (gizli qızılın) lənətinə / yalnız dərin baxışın əli qüdrətli ola bilər. Novalis. 1, 69; / De görüm, harada gizlədirsən . . . hansı yerin susqun gizliliyində. Şiller, 495 b; Siz arılar, ki, yoğurursunuz / gizli işlərin qəsrini (möhür üçün mum). Tik, Simb. 3, 2; Nadir gizli işlərdə (sehr tilsimlərində) təcrübəli. Şleqel Ş. 6, 102 və s., bax. Sirr Lessinq, 10: 291 və s.

Yığma s. 1 c, eləcə də xüsusilə əks məna: Un-: narahatlıq, qorxu doğuran: Ona demək olar ki, gizli, xəyali görünürdü. Şamisso 3, 238; Gecənin gizli, qorxulu saatları. 4, 148; Mən artıq uzun müddətdir qorxulu, hətta vahiməli hiss edirdim. 242; İndi mənə gizli olmağa başlayır. Gete, 6, 330; . . . Qorxulu bir vahimə hiss edir. Hayne, Verm. 1, 51; Gizli və daş heykəl kimi qəddar. Reis, 1, 10; Gizli duman, Saç tüstüsü adlandırılan. İmmernan M., 3, 299; Bu solğun gənclər gizlidir və Allah bilir nə pisliklər çevirirlər. Laube, Band. 1, 119; Gizli deyilir hər şeyə, sirrində, gizlədilən . . . qalmalı olan və ortaya çıxan. Şelling, 2, 2, 649 və s. – Müqəddəs olanı örtmək, müəyyən bir gizliliklə əhatə etmək 658, və s. – (2)-nin əksi kimi nadir, Çampe nümunəsiz qeyd etdiyi kimi.

Bu uzun sitatdan bizim üçün ən maraqlısı odur ki, 'heimlich' (gizli) sözü mənasının çoxsaylı incəlikləri arasında elə birini də göstərir ki, o, öz əksi olan 'unheimlich' (qorxulu/gizli) ilə üst-üstə düşür. Gizli olan qorxulu/gizli olana çevrilir; Qutzkovun nümunəsinə baxın: «Biz onu qorxulu/gizli adlandırırıq, siz isə gizli adlandırırsınız.» Ümumiyyətlə, biz xatırladılırıq ki, bu 'gizli' sözü tək mənalı deyil, əksinə, bir-birinə zidd olmasa da, bir-birinə olduqca yad olan iki təsəvvür dairəsinə aiddir: tanış, rahat olan və gizlədilən, saxlanılan olan. Qorxulu/gizli yalnız birinci mənanın əksi kimi; ikinci mənanın əksi kimi deyil, adətən istifadə olunur. Sandersdə bu iki məna arasında genetik əlaqənin olub-olmadığı barədə heç nə öyrənmirik. Əvəzində, Şellingin 'qorxulu/gizli' anlayışının məzmunu haqqında tamamilə yeni bir şey deyən, gözləntilərimizin heç də hazır olmadığı bir qeydinə diqqət yetiririk. Gizli qalmalı olan və ortaya çıxan hər şey qorxulu olmalıdır.

Beləliklə yaradılan şübhələrin bir hissəsi Jacob və Wilhelm Grimmin "Deutsches Wörterbuch" (Alman Lüğəti), Leypsiq 1877 (Cild 4, 2. Hissə, 873 və davamı) əsərlərindəki məlumatlarla aydınlaşdırılır:

Heimlich; sifət və zərf vernaculus, occultus; orta yüksək alman dilində heimelich, heimlich.

S. 874: Başqa bir mənada: mənə heimlichdir, rahatdır, qorxudan azaddır . . .

[3] b) heimlich həm də şübhəli ruhlardan azad olan yerdir . . .

S. 875: β) etibarlı; mehriban, ürəyiaçıq.

4. vətəndən, evdən yad nəzərlərdən uzaq, gizli, sirr anlayışı daha da inkişaf edir, çox yönlü münasibətlərdə formalaşır . . .

S. 876:

"Gölün solunda bir çayır, kol içində gizlənir." Schiller, Tell I, 4.

. . . sərbəst və müasir dil istifadəsi üçün qeyri-adi . . . heimlich gizlətmə feilinə çevrilir: o, məni çadırında gizlədir. Məzmur 27, 5. (. . . insan bədənindəki gizli yerlər, pudenda . . . ölməyən adamlar olsaydı, gizli yerlərdən döyülərdilər. 1 Samuel 5, 12 . . .)

c) Dövlət işlərində vacib və gizli saxlanılmalı məsləhətlər verən məmurlar heimliche räthe (gizli müşavirlər) adlanır, sifət bu günkü dil istifadəsinə görə geheim (bax. həmin söz) ilə əvəz olunur: . . . (Firon) onu (Yusifi) heimliche rat (gizli məsləhətçi) adlandırır. 1. Musa 41, 45;

S. 878: 6. tanıma üçün heimlich, mistik, təmsili: heimliche bedeutung (gizli məna), mysticus, divinus, occultus, figuratus.

S. 878: aşağıdakı mənada heimlich fərqlidir, tanımadan uzaq, şüursuz: . . .

lakin heimlich həm də araşdırma baxımından bağlı, nüfuzedilməzdir: . . .

"Diqqət etdin? Onlar bizə etibar etmirlər, Friedländerin gizli simasından qorxurlar." Wallensteins Lager, 2. səhnə [Səhnə]

9. əvvəlki nömrədə ortaya çıxan gizli, təhlükəli mənası daha da inkişaf edir, belə ki, heimlich əksinə unheimlich (heimlich, 3 b, sp. 874 əsasında formalaşmış) sözünün mənasını qəbul edir: "Bəzən gecədə gəzən və şübhəli ruhlara inanan insana elə olur ki, hər künc ona heimlich (gizli) və dəhşətli görünür." Klinger, teatr, 3, 298.

Beləliklə, heimlich mənasını ikiliyə doğru inkişaf etdirən və nəhayət əksinə qorxulu (unheimlich) ilə üst-üstə düşən bir sözdür. Qorxulu (unheimlich) bir növ heimlich-in bir formasıdır. Bu hələ tam aydınlaşdırılmamış nəticəni Şellinqin «qorxulu» tərifi ilə birlikdə nəzərdən keçirək. Qorxulunun hallarının ayrı-ayrılıqda tədqiqi bizə bu işarələri başa düşülən edəcək.

II

İndi biz qorxulu hissi bizdə xüsusi güclə və aydınlıqla oyada bilən şəxslərin, əşyaların, təəssüratların, proseslərin və vəziyyətlərin siyahısını hazırlamağa başlayırıqsa, uğurlu ilk nümunənin seçilməsinin ən vacib tələb olduğu aydındır. E. Yentsch, «görünürdə canlı olan bir varlığın canlandırılmasından və əksinə, cansız bir əşyanın bəlkə də canlandırılıb-canlandırılmadığından şübhə etmək» halını əla bir nümunə kimi qeyd etmiş və bu zaman şam fiqurlarının, incə işlənmiş kuklaların və avtomatların təəssüratına istinad etmişdir. O, epileptik tutmanın və dəlilik ifadələrinin dəhşətini də buna əlavə edir, çünki bunlar tamaşaçıda adətən canlandırma obrazının arxasında gizlənmiş ola bilən avtomatik – mexaniki – proseslər haqqında qorxular oyadır. İndi müəllifin bu izahatına tam qane olmadan, öz araşdırmamızı ona bağlamaq istəyirik, çünki o, bizə daha sonra dəhşətli təsirlərin yaradılmasında heç kimdən geri qalmayan bir şairi xatırladır.

«Hekayələr vasitəsilə asanlıqla dəhşətli təsirlər yaratmağın ən etibarlı sənətkarlıq üsullarından biri», – Yentsch yazır, – «indi oxucunu müəyyən bir obrazda şəxs və ya bəlkə də avtomat görüb-görmədiyi barədə qeyri-müəyyənlikdə saxlamağa əsaslanır; belə ki, bu qeyri-müəyyənlik onun diqqətinin mərkəzinə birbaşa düşməsin, çünki bu halda, dediyimiz kimi, xüsusi hissi təsir asanlıqla yox olar. E. T. A. Hoffmann fantaziya pyeslərində bu psixoloji manevri dəfələrlə uğurla tətbiq etmişdir.»

Bu əlbəttə doğru olan qeyd, ilk növbədə, «Gecə hekayələri»ndəki (Hoffmannın bütün əsərlərinin Qrisebax nəşrinin üçüncü cildində) «Qum adamı» hekayəsinə yönəlir; oradan kukla Olimpia obrazı Offenbaxın «Hoffmannın hekayələri» operasının birinci pərdəsinə keçmişdir. Ancaq deməliyəm – və ümid edirəm ki, hekayənin oxucularının əksəriyyəti mənə qoşulacaq, – ki, canlı görünən kukla Olimpia motivi hekayənin misilsiz dəhşətli təsirinə cavabdeh olan yeganə motif deyil, hətta bu təsirin ilk növbədə ona aid edilməli olan motif də deyil. Olimpia epizodunun şairin özü tərəfindən satiraya doğru yüngül bir dönüş alması və gəncin həddindən artıq məhəbbətini alaya almaq üçün istifadə edilməsi də bu təsirə kömək etmir. Hekayənin mərkəzində daha çox başqa bir an durur; hekayə də adını ondan alır və həlledici yerlərdə həmişə yenidən önə çıxarılır: uşaqların gözlərini çıxaran Qum adamı motivi.

Tələbə Nataniel, fantastik hekayə onun uşaqlıq xatirələri ilə başlayır, indiki xoşbəxtliyinə baxmayaraq, sevimli atasının sirli və qorxulu ölümü ilə bağlı olan xatirələri aradan qaldıra bilmir. Müəyyən axşamlar anası uşaqları xəbərdarlıqla vaxtında yatağa göndərirdi: «Qum adamı gəlir», və həqiqətən uşaq hər dəfə atasını həmin axşam üçün məşğul edən qonağın ağır addımlarını eşidirdi. Anası Qum adamı haqqında soruşulanda, belə birinin yalnız bir ifadə kimi mövcud olduğunu inkar edir, lakin bir uşaq baxıcısı daha aydın məlumat verir: «Bu, uşaqlar yatağa getmək istəmədikdə gələn pis adamdır, gözlərinə ovuc dolusu qum atır, elə ki, gözləri qan içində çölə çıxır; sonra onları kisəyə atır və Ayın yarısına aparır, orada balacaları yuvada oturur və bayquşlar kimi əyri dimdiqləri olur, onlarla itaətsiz insan uşaqlarının gözlərini oyarlar.»

Kiçik Nataniel Qum adamı obrazına bu qədər dəhşətli əlavələri rədd edəcək qədər böyük və ağıllı olsa da, yenə də Qum adamının özü qarşısındakı təşviş onun içində möhkəmləndi. O, Qum adamının necə göründüyünü öyrənməyə qərar verdi və bir axşam, yenidən gözləniləndə, atasının iş otağında gizləndi. O, qonaqda vəkil Koppeliusu tanıyır, uşaqların nadir hallarda günorta qonağı kimi gəldikdə qorxduqları iyrənc bir şəxsiyyət və indi bu Koppeliusu qorxulu Qum adamı ilə eyniləşdirir. Səhnənin bundan sonrakı inkişafı üçün şair artıq şübhəli edir ki, biz qorxu bürümüş uşağın ilk deliriumu ilə, yoxsa hekayənin təsvir dünyasında real qəbul edilən bir hesabatla qarşılaşırıq. Ata və qonaq alovlu közlərlə dolu bir sobanın yanında məşğul olurlar. Kiçik qulaq asan Koppeliusun «Gözlər bura, gözlər bura» deyə qışqırdığını eşidir, fəryadı ilə özünü büruzə verir və Koppelius tərəfindən tutulur; o, alovdan qızıl-qırmızı dənələri uşağın gözlərinə səpmək, sonra isə onları sobaya atmaq istəyir. Ata uşağın gözlərinin azad edilməsini xahiş edir. Dərin huşsuzluq və uzun xəstəlik bu hadisəni sona çatdırır. Qum adamının rasionalist təfsirinə üstünlük verən, uşağın bu fantaziyasında uşaq baxıcısının hekayəsinin davam edən təsirini inkar etməyəcək. Qum dənələri əvəzinə, uşağın gözlərinə səpilməli olan qızıl-qırmızı alov dənələridir; hər iki halda, gözlərin çölə çıxması üçün. Bir il sonra Qum Adamın növbəti ziyarətində ata iş otağında baş verən partlayış nəticəsində öldürülür; vəkil Koppelius heç bir iz qoymadan hadisə yerini tərk edir.

Uşaq illərinin bu dəhşətli obrazını tələbə Nataniel gəzən italyan optik Cüzeppe Koppolada tanıyır; o, universitet şəhərində ona hava ölçən cihazlar təklif edir və Natanielin imtina etməsindən sonra belə deyir: "Eh, hava ölçən yoxdur, hava ölçən yoxdur! – amma gözəl gözlərim var – gözəl gözlərim." Tələbənin dəhşəti təklif olunan gözlərin zərərsiz eynək olduğu məlum olduqda sakitləşir; o, Koppoladan cib teleskopu alır və onun köməyi ilə qarşı tərəfdəki professor Spalanzaninin mənzilinə baxır, burada onun gözəl, lakin sirli dərəcədə susqun və hərəkətsiz qızı Olimpiyanı görür. O, qısa müddətdə Olimpiyaya elə güclü aşiq olur ki, ağıllı və praqmatik nişanlısını unudur. Lakin Olimpiya bir avtomatdır; Spalanzani onun mexanizmini qurmuş, Koppola – Qum Adam isə ona gözlər taxmışdır. Tələbə, iki ustanın öz əsərləri üzərində mübahisə etdikləri anda gəlir; optik taxta, gözsüz kuklanı aparır, mexanik Spalanzani isə Natanielə yerə düşmüş qanlı Olimpiya gözlərini sinəsinə atır və deyir ki, Koppola onları Natanieldən oğurlayıb. O, növbəti dəliçilik hücumuna tutulur, onun deliriumunda atanın ölümü haqqında xatirə təzə təəssüratla birləşir: "Vay – vay – vay! – Alov halqası – Alov halqası! Fırlan, alov halqası – şən – şən! Taxta kukla vay, gözəl taxta kukla fırlan –." Bununla o, Olimpiyanın iddia edilən atası olan professorun üstünə hücum edir və onu boğmağa çalışır.

Uzun və ağır xəstəlikdən sonra Nataniel nəhayət sağalmış kimi görünür. O, yenidən tapdığı nişanlısı ilə evlənməyi düşünür. Bir gün ikisi də şəhərin küçələrindən keçirlər; şəhərin meydanında yüksək bələdiyyə qülləsi nəhəng kölgəsini salır. Qız nişanlısına qülləyə qalxmağı təklif edir, qızı müşayiət edən qardaş isə aşağıda qalır. Yuxarıda küçəyə doğru yaxınlaşan qəribə bir mənzərə Klaranın diqqətini cəlb edir. Nataniel çantasında tapdığı Koppolanın perspektiv cihazı ilə eyni şeyə baxır, yenidən dəliçə bir vəziyyətə düşür və "Taxta kukla, fırlan" deyərək qızı dərinliyə atmaq istəyir. Onun qışqırığına gələn qardaş onu xilas edir və onunla birlikdə aşağıya tələsir. Yuxarıda dəli adam "Alov halqası, fırlan" deyə qışqıraraq gəzib-dolanır; bu ifadənin mənşəyini biz artıq başa düşürük. Aşağıda toplaşan insanların arasında gözlənilmədən yenidən peyda olan vəkil Koppelius fərqlənir. Fərz edə bilərik ki, Natanielin dəlisovluğunu alovlandıran onun yaxınlaşmasını görməsi idi. Dəli adamı ələ almaq üçün yuxarı qalxmaq istəyirlər, lakin Koppelius gülür: "Gözləyin, o öz-özünə aşağı düşəcək." Nataniel birdən dayanır, Koppeliusu görür və "Bəli!" deyə qışqıraraq... "Sköne Oke – Sköne Oke" deyə qışqıraraq barieradan aşağı atılır. Başı əzilmiş halda küçə daşları üzərinə düşdüyü kimi, Qum Adam izdihamın içində yox olur.

Bu qısa nəql, qorxulu hissin birbaşa Qum Adam obrazına, yəni gözlərdən məhrum edilmə təsəvvürünə bağlı olduğunu və Yentsin mənasında intellektual qeyri-müəyyənliyin bu təsirlə heç bir əlaqəsi olmadığını şübhəsiz şəkildə ortaya qoyur. Olimpia kuklasında qəbul etdiyimiz canlandırma şübhəsi, qorxunun bu daha güclü nümunəsində heç bir rol oynamır. Şair əvvəlcə bizdə bir növ qeyri-müəyyənlik yaradır; çünki o, bizə qəsdən, real dünyaya, yoxsa öz istədiyi fantastik bir dünyaya daxil olacağımızı dərhal başa düşdürməyərək... Məlumdur ki, onun bu və ya digərini etməyə haqqı var və əgər məsələn... B. əgər o, ruhların, cinlərin və xəyalların fəaliyyət göstərdiyi bir dünyanı, Şekspirin "Hamlet"də, "Makbet"də və başqa mənada "Fırtına"da və "Bir Yay Gecəsi Yuxusu"nda olduğu kimi, öz təsvirlərinin məkanı kimi seçibsə, biz ona bu mövzuda razılaşmalı və onun bu dünyasını, öz həsrətimiz müddətində bir reallıq kimi qəbul etməliyik. Lakin Hoffmannın hekayəsinin gedişində bu şübhə yox olur, biz şairin bizi cinli optikin eynəyi və ya teleskopu vasitəsilə baxmağa məcbur etmək istədiyini, hətta bəlkə də öz şəxsiyyəti ilə belə bir alət vasitəsilə baxdığını hiss edirik. Hekayənin sonu aydın edir ki, optik Koppola həqiqətən vəkil Koppeliusdur [1] və deməli, Sandmandır.

[1] [Qeyd: Adın törəməsi haqqında: Coppella = probir qabı (atanın qəzaya uğradığı kimyəvi əməliyyatlar); coppo = göz çukuru (Həkim Dr. Rankın qeydinə əsasən).]

Burada artıq "intellektual qeyri-müəyyənlik" söhbət gedə bilməz: biz indi bilirik ki, bizə ağılsız birinin fantaziya məhsulları nümayiş etdirilmir, arxasında rasionallıq üstünlüyü ilə soyuq faktları görə biləcəyimiz mənzərələr deyil, və – qorxulu təəssürat bu izahatla heç də azalmayıb. Beləliklə, intellektual qeyri-müəyyənlik bu qorxulu təsirə başa düşülməsində bizə heç nə vermir.

Əksinə, psixoanalitik təcrübə bizə xatırladır ki, gözlərin zədələnməsi və ya itirilməsi dəhşətli uşaq təşvişidir. Bir çox böyüklərdə bu təşvişlilik qalıb və onlar gözdən başqa heç bir orqan zədəsindən bu qədər qorxmurlar. Axı insan bir şeyi göz bəbəyi kimi qoruyacağını söyləməyə öyrəşib. Yuxuların, fantaziyaların və miflərin tədqiqi bizə öyrətdi ki, gözlər üçün təşviş, kor olma təşvişi, çox vaxt kastrasiya təşvişinin əvəzidir. Mifik cinayətkar Edipin özünü kor etməsi də, yalnız talion qaydasına görə ona layiq olan kastrasiya cəzasının yumşaldılmasıdır. Rasionalist düşüncə ilə göz təşvişinin kastrasiya təşvişinə aid edilməsini rədd etməyə çalışmaq olar; insan başa düşür ki, göz kimi qiymətli bir orqan ona uyğun böyük bir təşvişlə qorunur, hətta daha da irəli gedərək iddia etmək olar ki, kastrasiya təşvişinin arxasında daha dərin sirr və başqa məna gizlənmir. Lakin insan beləliklə, yuxuda, fantaziyada və mifdə göz və kişilik orqanı arasında aşkarlanan əvəzedici əlaqəyə ədalətli yanaşa bilməz və xüsusi güclü və qaranlıq bir hissin, məhz cinsiyyət orqanını itirmə hədəsinə qarşı qalxdığı və bu hissin digər orqanların itkisi təsəvvürünə yalnız əks-səda verdiyi təəssüratına qarşı çıxmaq mümkün deyil. Nevrotiklərin analizlərindən "kastrasiya kompleksinin" detallarını öyrəndikdə və onun onların ruhi həyatındakı böyük rolunu nəzərə aldıqda, hər hansı digər şübhə yox olur.

Həmçinin, psixoanalitik baxışa qarşı olan heç bir rəqibə, göz təşvişinin kastrasiya kompleksindən asılı olmayan bir şey olması iddiasını irəli sürmək üçün məhz Hoffmannın «Qum adamı» hekayəsinə istinad etməyi məsləhət görmərdim. Çünki burada göz təşvişi niyə atanın ölümü ilə ən sıx əlaqədədir? Sandman niyə hər dəfə sevginin pozucusu kimi çıxış edir? O, bədbəxt tələbəni nişanlısı və onun ən yaxın dostu olan qardaşı ilə ayrılır, onun ikinci sevgi obyektini, gözəl kukla Olimpianı məhv edir və onu, geri qazanılmış Klarası ilə xoşbəxt birləşmənin dərhal qarşısında ikən, intihara məcbur edir. Göz təşvişinin kastrasiya ilə əlaqəsini rədd etdikdə, hekayənin bu və digər çoxlu detalları ixtiyari və mənasız görünür, lakin Sandmanın yerinə kastrasiyanı gözlənilən qorxulu atanı qoyduqda mənalı olur [1]

[1] [Qeyd: Əslində, şairin fantaziya işləməsi materialın elementlərini elə vəhşicəsinə qarışdırmayıb ki, onların ilkin düzülüşünü bərpa etmək mümkün olmasın. Uşaq hekayəsində ata və Koppelius, ambivalensiya nəticəsində iki ziddiyyətə parçalanmış ata-imago-nu təmsil edirlər; biri kor etmə (kastrasiya) ilə hədələyir, digəri, yaxşı ata, uşağın gözlərinin azad edilməsini xahiş edir. Sıxışdırma nəticəsində ən çox zərər görmüş kompleks hissəsi, pis ataya qarşı ölüm istəyi, yaxşı atanın ölümündə, bu ölümün Koppeliusa yüklənməsində öz ifadəsini tapır. Bu ata cütünə tələbənin sonrakı həyat hekayəsində professor Spalanzani və optik Koppola uyğun gəlir; professor özü ata silsiləsinin fiqurudur, Koppola isə vəkil Koppelius ilə eyni şəxs kimi tanınır. Onlar o vaxt sirli ocaqda birgə işlədikləri kimi, indi də birgə kukla Olimpianı hazırlayıblar; professor həm də Olimpianın atası adlanır. Bu ikiqat ortaq xüsusiyyət vasitəsilə onlar Atanın İmago'sunun parçalanmaları olduqlarını açıqlayırlar, yəni həm mexanik, həm də optikçi Olimpia və Natanielin atasıdır. Uşaqlıq dövründəki dəhşət səhnəsində Koppelius, kiçik uşağın gözlərinin kor edilməsindən imtina etdikdən sonra, sınaq məqsədilə onun qollarını və ayaqlarını söküb, beləliklə, bir mexanik kimi bir kukla üzərində işlədiyi kimi onun üzərində işləmişdi. Qum adamı təsəvvürünün çərçivəsindən tamamilə çıxan bu qəribə xüsusiyyət, kastrasiya üçün yeni bir ekvivalenti gündəmə gətirir; lakin o, həm də Koppeliusun sonradan onun rəqibi olan mexanik Spalanzani ilə daxili eyniliyinə işarə edir və bizi Olimpiyanın təfsirinə hazırlayır. Bu avtomatik kukla, Natanielin uşaqlıq dövründə atasına qarşı qadın xarakterli münasibətinin materiallaşmasından başqa bir şey ola bilməz. Onların ataları – Spalanzani və Coppola – Natanielin ata cütünün sadəcə yeni nüsxələri, reinkarnasiyalarıdır; əks halda anlaşılmaz olan Spalanzaninin, optikçinin kuklaya taxmaq üçün Natanielin gözlərini oğurladığı (yuxarıya bax) ifadəsi, beləliklə, Olimpia və Natanielin eyniliyinə sübut kimi əhəmiyyət qazanır. Olimpia, bir növ, Natanieldən ayrılmış və ona şəxs kimi qarşı çıxan bir komplekstdir; bu kompleks tərəfindən idarə olunma, Olimpiyaya qarşı mənasız, məcburi sevgi ifadəsini tapır. Biz bu sevgini narsisistik adlandırmaq hüququna malikik və ona aludə olan şəxsin real sevgi obyektindən necə uzaqlaşdığını başa düşürük. Lakin kastrasiya kompleksi vasitəsilə atasına fiksasiya olunmuş gəncin qadına olan sevgiyə qadir olmamasının psixoloji cəhətdən nə qədər doğru olduğunu, tərkibi Nataniel tələbənin hekayəsi qədər fantastik olmasa da, demək olar ki, ondan az kədərli olmayan çoxsaylı xəstəlik təhlilləri göstərir. E. T. A.

Hoffmann bədbəxt evliliyin uşağı idi. Üç yaşında ikən atası kiçik ailəsindən ayrıldı və onlarla bir daha heç vaxt birlikdə yaşamadı. E. tərəfindən təqdim olunan sübutlara görə, Grisebach, Hoffmannın əsərlərinə yazdığı bioqrafik girişdə qeyd etdiyi kimi, ataya olan münasibət şairin hisslər həyatının ən həssas nöqtələrindən biri idi. .

Beləliklə, biz Qum adamının qorxulu olanını uşaq kastrasiya kompleksinin təşvişinə aid etməyə cəsarət edərdik. Lakin belə bir uşaq xarakterli anı qorxulu hissin yaranmasında nəzərə almaq ideyası ortaya çıxan kimi, biz də eyni mənşəyi qorxulu olanın digər nümunələri üçün nəzərdən keçirməyə təşviq olunuruq. Qum adamında Jentsin vurğuladığı, canlı görünən kukla motivi də mövcuddur. Bu müəllifə görə, bir şeyin canlı və ya cansız olub-olmadığına dair intellektual qeyri-müəyyənlik yarandığı və cansız olanın canlıya bənzərliyi həddindən artıq irəli apardığı zaman, qorxulu hisslərin yaranması üçün xüsusi əlverişli şərait təmin olunur. Təbii ki, biz kuklalarla uşaqlıq dövründən çox da uzaq deyilik. Xatırlayırıq ki, uşaq erkən yaşda oyun oynarkən canlı və cansız arasında heç də kəskin fərq qoymur və xüsusilə kuklasını canlı bir varlıq kimi davranmağı sevir. Hətta bəzən bir xəstənin belə danışdığını eşidirik: o, səkkiz yaşında ikən kuklalarına müəyyən bir şəkildə, mümkün qədər təsirli baxsa, onların canlı olmalı olduğuna inandığını söyləyirdi. Beləliklə, uşaq xarakterli an burada da asanlıqla aşkar edilə bilər; lakin maraqlıdır ki, Qum adamı halında köhnə bir uşaq təşvişinin oyadılması söz mövzusu idi, canlı kukla halında isə təşvişdən söhbət gedə bilməz, uşaq kuklalarını canlandırmaqdan qorxmamış, bəlkə də bunu arzulamışdır. Beləliklə, qorxulu hissin mənbəyi burada uşaq təşvişi deyil, uşaq arzusu və ya sadəcə uşaq inancıdır. Bu bir ziddiyyət kimi görünür; bəlkə də bu, yalnız sonradan başa düşməyimizə kömək ola biləcək bir müxtəliflikdir. E. T. A.

Hoffmann poeziyada qorxulunun əlçatmaz ustasıdır. Onun "Şeytanın Şərabları" romanı, hekayənin qorxulu təsirini aid etmək istədiyimiz bütün bir motiv dəstəsinə malikdir. Romanın məzmunu o qədər zəngin və mürəkkəbdir ki, ondan xülasə çıxarmağa cəsarət etmək olmaz. Kitabın sonunda, indiyə qədər oxucudan gizlədilmiş hadisələrin əsas səbəbləri açıqlandığında, nəticə oxucunun aydınlaşması deyil, tam qarışıqlığı olur. Şair çox eyni tipli şeyləri yığmışdır; bütünün təəssüratı bundan zərər görmür, lakin başa düşülənlik zərər görür. O qorxulu təsir edən motivlər arasında ən nəzərə çarpanları seçib, onların uşaq mənbələrindən gəlib-gəlmədiyini araşdırmaq kifayətdir. Bunlar bütün dərəcə və inkişafları ilə ikili şəkil (doppelgänger), yəni eyni görünüşləri səbəbindən eyni hesab edilməli olan şəxslərin ortaya çıxması, bu şəxslərdən birinin digərinə psixi proseslərin keçməsi ilə bu vəziyyətin gücləndirilməsi – biz buna telepatiya deyirik – belə ki, biri digərinin bilik, hisslərini və təcrübələrini bölüşür, başqa bir şəxslə eyniləşmə, elə ki, insan öz Mən-i ilə çaşqınlıq yaşayır və ya xarici Mən-i öz Mən-inin yerinə qoyur, yəni Mən-in ikiləşməsi, Mən-in bölünməsi, Mən-in dəyişdirilməsi – və nəhayət, eyni şeyin daimi təkrarlanması, eyni simaların, xarakterlərin, taleylərin, cinayətkar hərəkətlərin, hətta adların ardıcıl nəsillər boyu təkrarlanması.

İkili şəkil motivi O. Rankın eyni adlı əsərində ətraflı qiymətləndirilib [1]. Orada ikili şəkilin güzgü və kölgə təsvirləri, qoruyucu ruh, ruh nəzəriyyəsi və ölüm qorxusu ilə əlaqələri araşdırılır, həmçinin motivin təəccüblü inkişaf tarixinə işıq salınır. Çünki ikili şəkil əvvəlcə Mən-in məhvi qarşı bir təminat, "ölümün gücünə enerjili inkar" idi (O. Rank), və ehtimal ki, "ölümsüz" ruh bədənin ilk ikili şəkil idi. Məhvə qarşı belə bir ikiləşmənin yaradılması, cinsiyyət simvolunun ikiləşməsi və ya çoxaldılması ilə kastrasiyanı ifadə etməyi sevən yuxu dilinin təsvirində öz bənzərini tapır; qədim Misir mədəniyyətində bu, vəfat edənin obrazını davamlı maddədə formalaşdırmaq üçün sənətə təkan verən amil idi. Lakin bu təsəvvürlər, uşağın və ibtidai insanın psixi həyatına hökm edən, məhdudiyyətsiz özünəməhəbbətin, ilkin narsisizmin torpağında yaranmışdır və bu mərhələnin aşılması ilə ikili şəkilin işarəsi dəyişir, yaşamanın təminatından ölümün qorxulu xəbərçisinə çevrilir.

[1] O. Rank, "İkili Şəkil" (1914).

İkili şəkil təsəvvürü bu ilkin narsisizm ilə birlikdə məhv olmağa məcbur deyil; çünki o, Mən-in sonrakı inkişaf mərhələlərindən yeni məzmun qazana bilər. Mən-də yavaş-yavaş digər Mən-ə qarşı çıxabilən, özünümüşahidə və özünütənqidə xidmət edən, psixi senzura işini görən və şüurumuza "vicdan" kimi tanınan xüsusi bir instans formalaşır. Diqqət sayıqlamasının patologik halında o, təcrid olunur, Mən-dən ayrılır və həkimə nəzərə çarpır. Belə bir instansın mövcud olması, onun qalan Mən-i bir obyekt kimi müalicə edə bilməsi, yəni insanın özünümüşahidə qabiliyyətinin olması, köhnə ikili şəkil təsəvvürünü yeni məzmunla doldurmağa və ona çox şey təyin etməyə, xüsusilə də özünütənqidə qədim, aşılmış ilkin narsisizmə aid kimi görünən hər şeyi ona aid etməyə imkan verir [1].

[1] [Qeyd: Şairlər insanın sinəsində iki ruhun yaşadığından şikayətləndikdə və populyar psixoloqlar insanda Mən-in parçalanmasından danışdıqda, mənə elə gəlir ki, onlara tənqidi instans və qalan Mən arasındakı, Mən psixologiyasına aid olan bu ayrılıq nəzərdə tutulur, psixoanaliz tərəfindən aşkar edilən Mən və şüursuz sıxışdırılmış arasındakı əkslik deyil. Lakin bu fərq, Mən tənqidi tərəfindən rədd edilənlərin arasında əvvəlcə sıxışdırılmış olanların törəmələrinin yer alması ilə bulanıqlaşır.

Ancaq yalnız bu Mən tənqidinə xoşagəlməz olan məzmun ikiliyə mənimsədilə bilməz, həmçinin təsəvvürün hələ də yapışmaq istədiyi taleyi formalaşdırmanın bütün qaçırılmış imkanları, xarici əlverişsizlik nəticəsində özünü qəbul etdirə bilməyən bütün Mən istəkləri, eləcə də sərbəst iradə illüziyasını yaradan bütün boğulmuş iradə qərarları da buna daxildir [1].

[1] H. H. Ewersin "Praqa Tələbəsi" əsərində, Rankın ikili şəkil haqqında tədqiqatının əsaslandığı bu əsərdə, qəhrəman sevgilisindən duel rəqibini öldürməyəcəyinə söz vermişdi. Lakin duel meydanına gedərkən ona ikili şəkil rast gəlir, bu ikili şəkil artıq rəqibi aradan qaldırmışdır.

Beləliklə, ikili şəkil obrazının açıq motivasiyasını nəzərdən keçirdikdən sonra, özümüzə deməliyik: Bunların heç biri ona məxsus olan qeyri-adi yüksək qorxu dərəcəsini bizə aydın izah etmir və patologik ruhi proseslər haqqındakı biliklərimizə əsasən əlavə etməliyik ki, məzmunun heç bir hissəsi onu Məndən kənara, yad bir şey kimi proyeksiya edən müdafiə cəhdini izah edə bilməz. Qorxu xarakteri yalnız ikilinin, o vaxt daha mehriban məna daşıyan, artıq üstələmiş ruhi ilkin dövrlərə aid bir obraz olması ilə izah oluna bilər. İkili şəkil, dinlərinin süqutundan sonra tanrıların cinə çevrilməsi kimi, dəhşət obrazına çevrilmişdir (Heine, "Sürgündəki Tanrılar").

Hoffmannın istifadə etdiyi digər Mən pozğunluqları ikili şəkil motivinin nümunəsinə əsasən asanlıqla qiymətləndirilə bilər. Onlar Mən hissinin inkişaf tarixindəki ayrı-ayrı mərhələlərə geri qayıtma, Mənin hələ xarici dünyadan və digərlərindən kəskin şəkildə ayrılmadığı dövrlərə regressiya ilə əlaqədardır. Fikrimcə, bu motivlər qorxu təəssüratının yaranmasında qismən günahkardırlar, baxmayaraq ki, onların bu təəssürata olan töhfəsini təcrid olunmuş şəkildə ayırmaq asan deyil.

Eyni olanın təkrarlanması anı, qorxu hissinin mənbəyi kimi bəlkə də hər kəs tərəfindən təsdiqlənməyəcək. Mənim müşahidələrimə görə, müəyyən şərtlər daxilində və müəyyən hallarla kombinasiyada o, şübhəsiz ki, belə bir hissi yaradır, bu hissin üstəgəl bəzi yuxu vəziyyətlərinin çarəsizliyini xatırladır. Bir dəfə isti bir yay günortasında mənə tanış olmayan, insanlardan boş İtaliya kiçik şəhərinin küçələrində gəzərkən, xarakterindən uzun müddət şübhə etmədiyim bir məhəlləyə düşdüm. Kiçik evlərin pəncərələrində yalnız makiyajlı qadınlar görünürdü və mən dar küçədən növbəti döngə ilə tez ayrılmağa tələsdim. Lakin bir müddət yol göstərən olmadan gəzindikdən sonra, özümü təsadüfən artıq diqqət çəkməyə başladığım həmin küçədə yenidən tapdım və tələsik uzaqlaşmam yalnız yeni bir yol ilə üçüncü dəfə ora düşməyimə səbəb oldu. Sonra isə məni yalnız qorxulu adlandıra biləcəyim bir hissi bürüdü və yaxınlıqda tərk etdiyim meydançaya, digər kəşf səyahətlərindən imtina edərək qayıtdığıma şad oldum. Təsadüfi təkrarlanmanın yuxarıda təsvir edilən vəziyyətlə ortaq olan və digər cəhətlərdən ondan köklü şəkildə fərqlənən digər vəziyyətlər də eyni çarəsizlik və qorxu hissinə səbəb olur. Məsələn, qalın meşədə, təxminən dumanın təsirində qalaraq yolunuzu itirdiyiniz və işarələnmiş və ya tanış bir yol tapmaq üçün bütün cəhdlərə baxmayaraq, müəyyən bir formasiya ilə xarakterizə olunan eyni yerə dəfələrlə qayıtdığınız hal. Və ya qaranlıq, tanış olmayan otaqda gəzib qapı və ya işıq açarını axtardığınız və bu zaman eyni mebel parçasına onlarla dəfə dəydiyiniz hal, Mark Tven bunu grotesk şişirtmə ilə müqavimət göstərilməz komik bir vəziyyətə çevirsə də.

Təcrübələrin başqa bir silsiləsində biz asanlıqla görürük ki, əks halda zərərsiz olanı qorxulu edən və "təsadüf" deyə biləcəyimiz yerdə bizə taleyüklü, qaçılmaz ideyasını təlqin edən yalnız təsadüfi təkrarlanma anıdır. Beləliklə, məsələn, z. B. qarderoba qoyulmuş paltarlar üçün müəyyən bir rəqəmli – deyək ki, 62 – qəbz almaq və ya təyin edilmiş gəmi kabinasının bu nömrə daşıdığını görmək əlbəttə ki, bərabər dərəcədə əhəmiyyətsiz bir hadisədir. Lakin bu təəssürat dəyişir, əgər hər ikisi öz-özlüyündə fərqsiz olan hadisələr bir-birinə yaxınlaşarsa, belə ki, 62 rəqəmi eyni gündə bir neçə dəfə qarşınıza çıxarsa və sonra siz, rəqəm işarəsi daşıyan hər şeyin – ünvanların, otel otaqlarının, qatar vaqonlarının və s. – həmişə yenə də eyni rəqəmi, ən azı tərkib hissəsi kimi təkrarladığını müşahidə etsəniz. İnsanlar «qorxulu» şeyi tapır və batil inancın təkliflərinə qarşı dözümlü olmayanlar, bu rəqəmin israrlı təkrarlanmasına gizli məna yükləməyə, məsələn, onun müəyyən edilmiş ömür yaşına işarə olduğunu görməyə meylli olacaqlar. Və ya böyük fizioloq E. Heringin əsərlərini öyrənməklə məşğul olan insan, bir neçə gün fərqlə müxtəlif ölkələrdən eyni adlı iki şəxsdən məktub alarkən, indiyə qədər belə adlı insanlarla heç vaxt əlaqə qurmamışdı. Zəkalı bir təbiət alimi bir müddət əvvəl bu cür hadisələri müəyyən qanunlara tabe etmək cəhdini etmişdi, bu da qorxulu təəssüratı aradan qaldırmalı idi. Onun buna nail olub-olmadığını qətiyyətlə söyləməyə cəsarət etmirəm [1].

[1] [Qeyd: P. Kammerer, Seriya qanunu (1919).]

Eyni cür təkrarlanmanın qorxulu olanının uşaqlıq psixi həyatından necə irəli gəldiyini burada yalnız işarə edə bilərəm və bunun üçün başqa bir kontekstdə mövcud olan ətraflı təsvirə istinad etməliyəm. Psixiki şüursuzluqda, həvəs təhriklərindən irəli gələn və ehtimal ki, həvəslərin ən dərin təbiətindən asılı olan, həzz prinsipini aşacaq qədər güclü olan, psixi həyatın bəzi tərəflərinə şeytani xarakter verən, kiçik uşağın istəklərində hələ də çox aydın ifadə olunan və nevrotik xəstənin psixoanalizinin axarının bir hissəsini idarə edən təkrarlanma məcburiyyətinin hökmranlığı müşahidə edilə bilər. Yuxarıdakı bütün müzakirələr bizə, bu daxili təkrarlanma məcburiyyətini xatırlada bilən hər şeyin qorxulu kimi hiss ediləcəyinə hazırlaşdırır.

İndi, fikrimcə, bu həmişə qiymətləndirilməsi çətin olan şərtlərdən uzaqlaşmaq və təhlilindən fərziyyəmizin qüvvədə olub-olmadığına dair qəti qərar gözləyə biləcəyimiz qorxulu olanın şübhəsiz hallarını araşdırmaq vaxtıdır.

«Polikratın üzüyü»ndə qonaq, dostunun hər istəyinin dərhal yerinə yetirildiyini, hər bir narahatlığının tale tərəfindən dərhal aradan qaldırıldığını hiss etdiyi üçün iyrənərək geri çəkilir. Qonaqpərvər ona «qorxulu» görünür. Onun özünün verdiyi cavab, yəni həddindən artıq xoşbəxt olanın tanrıların qısqanclığından qorxmalı olduğu, bizə hələ də qaranlıq görünür, onun mənası mifoloji pərdə ilə örtülmüşdür. Buna görə də, daha sadə şəraitdən başqa bir nümunə götürək: Bir məcburiyyət nevrozu xəstəsinin xəstəlik tarixçəsində [1] bu xəstənin bir müddət su müalicəsi mərkəzində qaldığını və oradan böyük bir yaxşılaşma əldə etdiyini danışmışam. Lakin o, qədər ağıllı idi ki, bu uğuru suyun şifalı qüvvəsinə deyil, otağının yerləşməsinə aid etsin, çünki otaq xoşagəlməz bir tibb bacısının kamerasına birbaşa bitişik idi. İkinci dəfə bu mərkəzə gəldikdə, o, eyni otağı tələb etdi, lakin artıq yaşlı bir kişi tərəfindən tutulduğunu eşitməli oldu və buna olan narazılığını belə ifadə etdi: «Ona görə də ona insult dəysəydi.» On dörd gün sonra yaşlı kişi həqiqətən insult keçirdi. Mənim xəstəm üçün bu «qorxulu» bir təcrübə idi. Əgər həmin ifadə ilə hadisə arasında çox qısa bir vaxt olsaydı və ya xəstə çox sayda bənzər təcrübələr barədə danışa bilsəydi, qorxulu təəssürat daha da güclü olardı. Həqiqətən, o, belə təsdiqlərdən çətinlik çəkmirdi, lakin yalnız o deyil, öyrəndiyim bütün məcburiyyət nevrozu xəstələri öz haqlarında analoji şeylər danışa bilirdilər. Onlar, indicə – bəlkə də uzun bir fasilədən sonra – düşündükləri şəxslə qarşılaşmağa təəccüblənmirdilər; adətən, axşam «Bu adamdan uzun vaxtdır heç nə eşidilməyib» dedikdən sonra səhər bir dostdan məktub alırdılar və xüsusilə bədbəxtlik və ya ölüm halları, onlar haqqında fikirlərində bir müddət əvvəl peyda olmadan nadir hallarda baş verirdi. Onlar bu vəziyyəti ən mülayim şəkildə ifadə edirdilər, «hisslər»ə malik olduqlarını və bunların «adətən» doğru çıxdığını iddia edirdilər.

[1] [Qeyd: «Məcburiyyət nevrozu halı haqqında qeydlər».]

Batil inancın ən qorxulu və ən geniş yayılmış formalarından biri «şər baxış» qarşısındakı təşvişdir, bu, Hamburq göz həkimi S. Seligmanna [1] ətraflı müalicə tapmışdır. Bu təşvişin qaynağı heç vaxt yanlış qiymətləndirilməmiş kimi görünür. Dəyərli, lakin keçici olan bir şeyə sahib olan şəxs, əks halda özünün hiss edəcəyi həsədi digərlərinə proyeksiya edərək, onların həsədindən qorxur. Belə təhrikləri sözlərlə ifadə etməkdən çəkinsək belə, baxışımızla açıqlayırıq; və əgər kimsə diqqət çəkən, xüsusilə arzuolunmaz xüsusiyyətlərlə digərlərindən fərqlənirsə, onun həsədinin xüsusi bir gücə çatması və sonra bu gücü təsirə çevirməsi gözlənilir. Beləliklə, gizli bir zərər vermə niyyətindən qorxulur və müəyyən əlamətlərə əsasən, bu niyyətə gücün də tabe olduğu qəbul edilir.

[1] [Qeyd: Pis baxış və yaxın mövzular (1910 və 1911).]

Sonuncu qeyd olunan qorxulu nümunələr, bir xəstənin təklifinə əsaslanaraq, mənim 'düşüncələrin hər şeyə qadirliyi' adlandırdığım prinsipdən asılıdır. Artıq hansı zəmində olduğumuzu görməzdən gələ bilmərik. Qorxulu halların təhlili bizi, dünyanın insan ruhları ilə doldurulması, öz psixi proseslərinin narsisistik şəkildə şişirdilməsi, düşüncələrin hər şeyə qadirliyi və buna əsaslanan sehr texnikası, xarici şəxslərə və əşyalara diqqətlə təsnif edilmiş sehr güclərinin (Mana) bölüşdürülməsi, eləcə də həmin inkişaf dövrünün məhdudiyyətsiz narsisizminin reallığın açıq etirazına qarşı müdafiə üçün yaratdığı bütün məhsullarla seçilən animizm köhnə dünya baxışına qaytardı. Görünür, biz hamımız fərdi inkişafımızda ibtidailərin animizminə uyğun bir mərhələ keçirmişik, bu mərhələ heç birimizdə ifadə oluna bilən qalıqlar və izlər buraxmadan başa çatmamışdır və bu gün bizə 'qorxulu' görünən hər şey, bu animistik psixi fəaliyyət qalıqlarına toxunması və onları ifadəyə təşviq etməsi şərtini yerinə yetirir [1].

[1] [Qeyd: Müəllifin bu mövzuya aid III bölmə 'Animizm, Sehr və Düşüncələrin Hər Şeyə Qadirliyi' baxın.] Totem və Tabu (1912–13) kitabı. Orada da belə bir qeyd var: 'Görünür, biz 'qorxulu olan'ın xarakterini, artıq ondan uzaqlaşdığımız halda, düşüncələrin hər şeyə qadirliyini və ümumiyyətlə animistik təfəkkürü təsdiqləmək istəyən təəssüratlara veririk.'

Burada, bu kiçik tədqiqatın əsas məzmununu ortaya qoymaq istədiyim iki qeyd üçün yer var. Birincisi, əgər psixoanalitik nəzəriyyə, hansı növ olursa olsun, hər bir hiss təhrikinin affektinin sıxışdırma yolu ilə təşvişə çevrildiyi iddiasında haqlıdırsa, onda təşvişverici hallar arasında, bu təşvişverici olanın qayıdan sıxışdırılmış bir şey olduğunu göstərə biləcəyimiz bir qrup olmalıdır. Təşvişverici olanın bu növü məhz qorxuludur və bunun əslində özünün təşvişverici olması və ya başqa bir duyğu ilə daşınması fərqsizdir. İkincisi, əgər bu həqiqətən qorxulunun gizli təbiətidirsə, dil istifadəsinin tanış olanı onun əksi olan qorxulu olanın üzərinə buraxdığını (S. 250 və davamı) başa düşürük, çünki bu qorxulu olan əslində yeni və ya yad bir şey deyil, psixi həyatın qədimdən bəri tanış olduğu, yalnız sıxışdırma prosesi ilə ondan uzaqlaşdırılmış bir şeydir. Sıxışdırmaya olan əlaqə, Şellingin tərifini də aydınlaşdırır: qorxulu olan, gizli qalmalı olan və ortaya çıxan şeydir.

Bizə yalnız qazanmış olduğumuz anlayışı, qorxulu olan digər bəzi halların izahında sınaqdan keçirmək qalır.

Ölüm, cəsədlər, ölülərin geri qayıtması, ruhlar və xəyallar ilə bağlı olan şey, bir çox insana ən yüksək dərəcədə qorxulu görünür. Eşitmişik ki, bəzi müasir dillər bizim 'qorxulu ev' ifadəmizi, 'içində cin gəzən ev' kimi təriflərdən başqa cür ifadə edə bilmirlər. Əslində tədqiqatımızı bu, bəlkə də qorxunculuğun ən güclü nümunəsi ilə başlaya bilərdik, lakin bunu etmədik, çünki burada qorxulu olan vahiməli olanla çox qarışmış və qismən onunla örtülmüşdür. Lakin ölümə olan münasibətimizdə olduğu qədər, qədimlərdən bəri düşüncəmiz və hisslərimizin bu qədər az dəyişdiyi, köhnənin nazik bir örtük altında bu qədər yaxşı qorunduğu başqa bir sahə demək olar ki, yoxdur. Bu durğunluq üçün iki amil yaxşı məlumat verir: ilkin duyğu reaksiyalarımızın gücü və elmi biliklərimizin qeyri-müəyyənliyi. Biologiyamız hələ də ölümün hər canlı varlığın taleyinin zəruri hissəsi olub-olmadığını və ya həyatın içində yalnız müntəzəm, lakin bəlkə də qaçınıla bilən bir təsadüf olub-olmadığını həll edə bilməmişdir. «Bütün insanlar ölməlidir» cümləsi məntiq dərsliklərində ümumi iddianın nümunəsi kimi təqdim olunsa da, heç bir insana aydın gəlmir və şüursuzluğumuzun öz ölümümüz təsəvvürü üçün indiki vaxtda əvvəlki qədər yer tutmadığı aydındır. Dinlər hələ də fərdi ölümün inkarolunmaz faktının əhəmiyyətini rədd edir və mövcudluğu həyatın sonundan sonra da davam etdirir; dövlət hakimiyyətləri isə, əgər yer üzündəki həyatın daha yaxşı bir axirət həyatı ilə düzəldilməsindən imtina edilsəydi, dirilər arasında mənəvi nizamı qoruya bilməyəcəklərini düşünürlər; böyük şəhərlərimizin elan sütunlarında, ölülərin ruhları ilə əlaqə qurmağın mümkün olduğunu öyrədən mühazirələrin elanı verilir və elm adamları arasında ən incə zəkalı və ən kəskin düşüncəli bir çoxunun, xüsusilə öz ömürlərinin sonunda, belə bir əlaqə üçün imkanların çatışmadığına hökm verdiyi inkarolunmazdır. Demək olar ki, hamımız bu məsələdə hələ də vəhşilər kimi düşündüyümüz üçün, ölülər qarşısında ibtidai təşvişin bizdə hələ də bu qədər güclü olması və hər hansı bir şey ona uyğun gəldikdə ifadə olunmağa hazır olması təəccüblü deyil. Ehtimal ki, onun hələ də köhnə mənası var: ölən, sağ qalanın düşməninə çevrilmiş və onu öz yeni mövcudluğunun yoldaşı kimi özü ilə aparmağı nəzərdə tutmuşdur. Ölümə qarşı bu dəyişməz mövqedə, ibtidai olanın yenidən qorxulu bir şey kimi geri qayıtması üçün tələb olunan sıxışdırma şərtinin harada qaldığını soruşmaq daha məqsədəuyğun olardı. Amma bu şərt hələ də mövcuddur; rəsmi olaraq, sözdə elmli insanlar ölülərin ruh kimi görünməsinə artıq inanmırlar, onların görünməsini uzaq və nadir hallarda reallaşan şərtlərə bağlayırlar və ölülərə qarşı əvvəlcədən yüksək dərəcədə ikili, ambivalent hissiyyat mövqeyi, ruhi həyatın daha yüksək təbəqələri üçün ehtiramın aydın mövqeyinə zəifləmişdir [1].

[1] [Qeyd: Bax: «Tabu və Ambivalensiya», Totem və Tabu adlı əsərdə.]

İndi yalnız bir neçə əlavəyə ehtiyac var, çünki animizm, sehr və cadu, düşüncələrin hər şeyə qadirliyi, ölümə olan münasibət, qəsdən olmayan təkrar və kastrasiya kompleksi ilə biz təşvişverici olanı qorxulu edən anların miqdarını demək olar ki, tamamilə tükəndirmişik.

Biz canlı insanı da qorxulu adlandırırıq, xüsusilə də ona pis niyyətlər yüklədikdə. Amma bu kifayət deyil, biz əlavə etməliyik ki, onun bizə zərər vermək niyyətləri xüsusi qüvvələrin köməyi ilə reallaşacaq. «Gettatore» (Lənətləyən) buna yaxşı nümunədir, roman xurafatının bu qorxulu fiquru, Albrecht Schaeffer «Josef Montfort» kitabında poetik intuisiya və dərin psixoanalitik anlayışla onu xoşagələn bir fiqura çevirmişdir. Amma bu gizli qüvvələrlə biz artıq yenidən animizm zəminindəyik. Belə gizli qüvvələrin hiss edilməsi, dindar Gretchen üçün Mefistofeli bu qədər qorxulu edir:

O hiss edir ki, mən əlbəttə bir dahiyəm, bəlkə də şeytanın özüyəm.

Sara xəstəliyinin, dəliçiliyin qorxulu olanı eyni mənşəyə malikdir. Qeyri-mütəxəssis burada, yaxın qonşusunda gözləmədiyi qüvvələrin ifadəsini görür, lakin onların təhrikini öz şəxsiyyətinin uzaq küncələrində qaranlıq şəkildə hiss edə bilir. Orta əsrlər məntiqli şəkildə və psixoloji cəhətdən demək olar ki, düzgün olaraq, bütün bu xəstəlik təzahürlərini şeytanların təsirinə aid etmişdir. Bəli, psixoanalizin, bu gizli qüvvələrin açılışı ilə məşğul olması səbəbindən bir çox insan üçün özü qorxulu olduğunu eşitməyə təəccüblənməzdim. Bir halda, uzun illərdir xəstə olan bir qızın – baxmayaraq ki, çox sürətli olmasa da – sağalmasını təmin etdiyim zaman, bunu uzun müddət sağalmış qızın anasının özündən eşitmişəm.

Ayrışdırılmış bədən üzvləri, kəsilmiş baş, Hauffun nağılındakı kimi qoldan ayrılmış əl, A. Schaefferin qeyd olunan kitabındakı kimi təkbaşına rəqs edən ayaqlar... ...xüsusilə də son nümunədə olduğu kimi onlara müstəqil fəaliyyət icazəsi verildikdə, çox qorxulu bir şeyə malikdirlər. Biz artıq bilirik ki, bu qorxunculuq kastrasiya kompleksinə yaxınlaşmadan qaynaqlanır. Bəzi insanlar qorxunculuğun tacını, canlı sayılmayan halda dəfn edilmə təsəvvürünə aid edərdilər. Lakin psixoanaliz bizə öyrətdi ki, bu qorxulu fantaziya, əslində heç nə qorxulu olmayan, lakin müəyyən bir şəhvət daşıyan, yəni ana bətnində həyat haqqındakı fantaziyanın başqa birinə çevrilməsidir.

Əgər biz, qorxunculuğun tez-tez və asanlıqla təsir etdiyi, fantaziya ilə reallıq arasındakı sərhəd silindiyi, indiyə qədər fantastik hesab etdiyimiz bir şeyin qarşımızda real olaraq durduğu, bir simvolun simvolizə olunanın tam funksiyasını və mənasını öz üzərinə götürdüyü və s. kimi, əslində animizm və ruhi aparatın üstələnilmiş iş metodları haqqındakı indiyə qədərki iddialarımızda artıq ehtiva olunan, lakin xüsusi vurğulanmaya layiq görünən daha ümumi bir şey əlavə etsək... Sihirli təcrübələrə xas olan qorxunculuğun bir hissəsi də buna əsaslanır. Nevrotiklərin ruh həyatına da hakim olan uşaqqaralıq, maddi reallıqla müqayisədə psixi reallığın həddindən artıq vurğulanmasıdır; bu xüsusiyyət düşüncələrin hər şeyə qadirliyinə qoşulur. Birinci Dünya Müharibəsinin təcrid dövrünün ortasında, əlimə ingilis Strand jurnalının bir nömrəsi keçdi; orada, digər olduqca lüzumsuz məqalələr arasında, gənc bir cütlüyün, üzərində oyma timsahlar olan qəribə formalı bir masanın yerləşdiyi döşəməli bir mənzili tutması haqqında bir hekayə oxudum. Axşama doğru mənzildə dözülməz, xarakterik bir pis qoxu yayılır, qaranlıqda bir şeyə ilişib yıxılırsan, qəribə bir şeyin pilləkənlərdən sürüşdüyünü gördüyünü düşünürsən; qısası, bu masanın mövcudluğu səbəbindən evdə şər timsahların dolaşdığını və ya taxta canavarların qaranlıqda canlandığını və ya buna bənzər bir şeyi başa düşməli olursan. Bu olduqca sadəlövh bir hekayə idi, lakin onun qorxulu təsiri çox güclü hiss olunurdu.

Şübhəsiz ki, hələ tamamlanmamış olan bu nümunə kolleksiyasının sonunda, psixoanalitik işdən bir təcrübəni qeyd etmək lazımdır; bu təcrübə, əgər təsadüfi bir üst-üstə düşməyə əsaslanmırsa, qorxulu haqqındakı baxışımızı ən gözəl şəkildə təsdiqləyir. Nevrotik kişilərin, qadın cinsiyyət orqanının onlar üçün qorxulu bir şey olduğunu izah etməsi tez-tez baş verir. Lakin bu qorxulu olan, insan balasının qədim vətəninə, hər kəsin bir dəfə və ilk olaraq yaşadığı yerə girişi təmsil edir. 'Sevgi vətən həsrətidir' deyir bir zarafat; və əgər yuxu görən kəs yuxuda belə bir yer və ya mənzərə haqqında: 'Bu mənə tanışdır, mən artıq bir dəfə orada olmuşam' deyə düşünürsə, tərcümə bunun əvəzinə cinsiyyət orqanını və ya ananın bədənini qoya bilər. Beləliklə, bu halda da qorxulu, əvvəllər evə məxsus olan, köhnə tanış şeydir. Lakin bu sözdəki 'un' (qorxunc) şəkilçisi sıxışdırmanın nişanıdır.

III

Yuxarıdakı müzakirələri oxuyarkən, oxucuda artıq şübhələr oyandı; indi bu şübhələrin toplanmasına və səslənməsinə icazə verilməlidir.

Qorxulunun, sıxışdırmağa məruz qalmış və ondan geri qayıtmış evə məxsus olan şey olması və bütün qorxulu şeylərin bu şərti ödəməsi ehtimalı doğrudur. Lakin bu mövzu seçimi ilə qorxulunun sirri həll olunmuş görünmür. Bizim cümləmiz açıq-aşkar tərsinə çevrilməyə dözmür. Fərdi keçmişin və xalqların qədim dövrünün sıxışdırılmış istək təhriklərini və aşılmış düşüncə tərzlərini xatırladan hər şey qorxulu deyil.

Həmçinin, bizim cümləmizi sübut etməli olan demək olar ki, hər nümunəyə qarşı çıxan analoq bir nümunə tapıla biləcəyini gizlətmək istəmirik. Kəsilmiş əl, məsələn, Hauffun 'Kəsilmiş Əl Haqqında Hekayə' nağılında qorxulu təsir yaradır, bunu biz kastrasiya kompleksinə aid etmişik. Lakin Herodotun Ramsinitin xəzinəsi haqqındakı hekayədə, şahzadənin əlindən tutmaq istədiyi usta oğru, ona qardaşının kəsilmiş əlini geri qaytarır; və digərləri də ehtimal ki, mənim kimi, bu detalın qorxulu təsir yaratmadığına hökm verəcəklər. 'Polikratın Üzüyü'ndə istəyin dərhal yerinə yetirilməsi bizə, Misir şahının özünə olduğu qədər qorxulu təsir edir. Lakin nağıllarımızda dərhal yerinə yetirilən istəklərlə doludur və qorxunculuq burada yoxdur. Üç İstək Haqqında Nağılda qadın, bir qovrulmuş kolbasının iyi ilə aldanaraq, özünün də belə bir kolbasa istədiyini deyir. Dərhal o, onun qarşısında, boşqabın üstündə durur. Kişi qəzəblə, onun həddindən artıq maraqlı qadının burnuna yapışmasını istəyir. Qanadlı kimi onun burnundan sallanır. Bu çox təsirli, lakin heç də qorxulu deyil. Nağıl ümumiyyətlə düşüncələrin və istəklərin hər şeyə qadirliyinə inanan animistik mövqeyi açıq şəkildə qəbul edir və mən içində heç nə qorxulu olmayan real bir nağılın adını çəkə bilmərəm. Canlı olmayan şeylərin, şəkllərin, qoşqaların canlanması çox qorxulu təsir bağışlayır, lakin Andersen nağıllarında məişət əşyaları, mebel, qalay əsgər yaşayır və bəlkə də qorxudan daha uzaq heç nə yoxdur. Piqmalionun gözəl heykəlinin canlanmasını da qorxulu kimi qəbul etmək çətindir.

Ölü sayılma və ölülərin dirilməsini çox qorxulu təsəvvürlər kimi öyrəndik. Lakin nağıllarda bu cür şeylər çox adi haldır; kim, məsələn, qorxulu adlandırmağa cəsarət edər ki, məsələn, Ağqar qız gözlərini yenidən açanda? Möcüzə hekayələrində, məsələn, Yeni Əhddəki ölülərin dirilməsi qorxulu ilə heç bir əlaqəsi olmayan hisslər yaradır. Bizə şübhəsiz qorxulu təsirlər verən təsadüfi təkrarlanma, bir sıra hallarda başqa, çox müxtəlif təsirlərə xidmət edir. Biz artıq onun komik hissin yaradılması vasitəsi kimi istifadə olunduğu bir halı öyrəndik və bu cür nümunləri çoxalda bilərik. Digər vaxtlarda o, gücləndirici kimi təsir edir və s., bundan əlavə: səssizliyin, tənhalığın, qaranlığın qorxulu olması haradan qaynaqlanır? Bu anlar qorxulunun yaranmasında təhlükənin roluna işarə etmirmi, baxmayaraq ki, uşaqların ən çox təşviş büruzə verdiyi şərtlər eynidir? Və ölümün qorxulu olması üçün onun əhəmiyyətini qəbul etdiyimiz halda, intellektual qeyri-müəyyənlik anını həqiqətən də tamamilə nəzərə ala bilmərik?

Beləliklə, qorxulu hissin yaranması üçün bizim irəli sürdüyümüz maddi şərtlərdən başqa amillərin də həlledici olduğunu qəbul etməyə hazır olmalıyıq. Deyərdi ki, ilk qeydlə psixoanalitik maraq qorxulu problemi ilə bağlı bitir, qalan hissəsi isə yəqin ki, estetik tədqiqat tələb edir. Amma bu, sıxışdırılmış evə qayıdışdan qorxulunun mənşəyi haqqında anlayışımızın əsl dəyərini şübhə altına alacaq qapını açardı.

Bir müşahidə bizə bu qeyri-müəyyənliklərin həllinə gedən yolu göstərə bilər. Gözləntilərimizə zidd olan demək olar ki, bütün nümunlər fiktion, poeziya sahəsindən götürülmüşdür. Beləliklə, yaşanan qorxulu ilə yalnız təsəvvür edilən və ya haqqında oxunan qorxulu arasında fərq qoymaq üçün bir işarə alırıq.

Yaşanan qorxulunun şərtləri çox sadədir, lakin daha az sayda halı əhatə edir. İnanıram ki, o, istisnasız olaraq bizim həll cəhdimizə uyğun gəlir və hər dəfə köhnə tanış sıxışdırılmışa qaytarılmasına imkan verir. Lakin burada da vacib və psixoloji baxımdan əhəmiyyətli material ayrımı aparılmalıdır ki, bunu ən yaxşı şəkildə uyğun nümunlərlə görəcəyik.

Düşüncələrin hər şeyə qadirliyi, istəklərin dərhal yerinə yetirilməsi, gizli zərərverici qüvvələr və ölülərin geri qayıtması kimi qorxulu halları nəzərə alaq. Burada qorxulu hissin yaranmasına səbəb olan şərti nəzərdən qaçırmaq olmaz. Biz – və ya bizim ibtidai əcdadlarımız – bir vaxtlar bu imkanları reallıq kimi qəbul edirdik, bu proseslərin reallığına inandıq. Bu gün biz artıq buna inanmırıq, bu təfəkkür tərzlərini üstələmişik, lakin yeni inamlarımızdan tam əmin deyilik, köhnə inamlar bizdə hələ də yaşayır və təsdiq axtarır. Həyatımızda köhnə, kənara atılmış inamlarımızı təsdiq edən kimi görünən bir hadisə baş verən kimi, qorxulu hissi yaşayırıq; bu hissi belə bir hökm ilə tamamlaya bilərik: Deməli, insanın sadəcə istəklə başqasını öldürə biləcəyi, ölülərin həyatlarını davam etdirdikləri və keçmiş fəaliyyətlərinin yerində görünə bildikləri və s. həqiqətən doğrudur! Əksinə, bu animistik inamları özündə köklü və qəti şəkildə həll etmiş adam üçün bu növ qorxulu hisslər aradan qalxır. İstək və yerinə yetirmənin ən qəribə təsadüfü, eyni yerdə və ya eyni tarixdə oxşar təcrübələrin ən sirli təkrarı, ən aldadıcı görüntü qavrayışları və ən şübhəli səslər onu çaşdırmayacaq, «qorxulu» qarşısındakı təşviş adlandırıla bilən heç bir təşviş oyatmayacaq. Burada söhbət tamamilə reallıq yoxlaması məsələsindən, maddi reallıq sualından gedir [1].

[1] İkili şəklin (Doppelgänger) qorxulu təbiəti də bu qrupa aid olduğundan, öz şəxsiyyətimizin təsviri bizə gözlənilmədən və çağırılmadan qarşı çıxarsa, bunun təsirini görmək maraqlı olar. E. Mach hisslərin təhlili əsərində (1900, 3) iki belə müşahidədən bəhs edir. Bir dəfə gördüyü üzün öz üzünün olduğunu başa düşəndə çox təəccübləndi, digər dəfə isə avtobusuna minən görünüşdə yad adama çox mənfi hökm verdi: «Nə qədər də əldən düşmüş müəllim minib gəldi.» – Mən də bənzər bir hadisə danışa bilərəm: Yataq vaqonunun bölməsində tək oturmuşdum, hərəkətin kəskin silkələnməsi nəticəsində bitişik tualetə gedən qapı açıldı və başında səyahət papağı, üstündə gecə köynəyi olan yaşlı bir kişi yanıma girdi. Onun iki bölmə arasında yerləşən kabineti tərk edərkən istiqaməti səhv salıb yanlışlıqla mənim bölməmə girdiyini düşündüm, onu izah etmək üçün ayağa qalxdım, lakin tezliklə təəccüblə başa düşdüm ki, gələn şəxs keçid qapısındakı güzgüdə əks olunan öz təsvirimdir. Hələ də xatırlayıram ki, bu mənzərə mənə çox xoş gəlməmişdi. Beləliklə, ikili şəkildən qorxmaq əvəzinə, hər ikisi – həm Mah, həm də mən – onu sadəcə tanımadıq (aqnoziya etmədik). Lakin bu xoşagəlməzlik ikili şəkli qorxulu hesab edən həmin arxaik reaksiyanın qalığı deyildimi?

Sıxışdırılmış uşaq komplekslərindən, kastrasiya kompleksindən, ana bətni fantaziyalarından və s. qaynaqlanan qorxulu hisslərdə vəziyyət fərqlidir, yalnız bu növ qorxulu hissləri oyadan real təcrübələr çox nadir ola bilər. Təcrübədəki qorxulu hisslər əsasən əvvəlki qrupa aiddir, lakin nəzəriyyə üçün bu ikisinin ayrılması çox əhəmiyyətlidir. Uşaq komplekslərindən qaynaqlanan qorxulu hisslərdə maddi reallıq sualı heç nəzərə alınmır, onun yerinə psixiki reallıq keçir. Burada söhbət məzmunun həqiqi sıxışdırılmasından və sıxışdırılmışın geri qayıtmasından gedir, məzmunun reallığına olan inamın ləğv edilməsindən yox. Demək olar ki, bir halda müəyyən təsəvvür məzmunu, digər halda isə onun (maddi) reallığına olan inam sıxışdırılıb. Lakin sonuncu ifadə «sıxışdırma» termininin istifadəsini onun qanuni sərhədlərindən çox güman ki, genişləndirir. Burada hiss olunan psixoloji fərqi nəzərə alsaq və mədəni insanın animistik inamlarının vəziyyətini – daha və ya az dərəcədə mükəmməl – «üstələnmə» adlandırsaq, daha düzgün olar. Nəticəmiz belə olardı: Təcrübədəki qorxulu hisslər, sıxışdırılmış uşaq kompleksləri bir təəssüratla yenidən canlandırıldıqda və ya üstələnilmiş ibtidai inamlar yenidən təsdiqlənmiş kimi göründükdə yaranır. Nəhayət, sadə həll və şəffaflıq sevgisi, burada irəli sürülən qorxulu hisslərin təcrübədəki iki növünün həmişə kəskin şəkildə ayrılmasının mümkün olmadığını etiraf etməyə mane olmamalıdır. İlkin inancların uşaq kompleksləri ilə ən sıx şəkildə bağlı olduğunu və əslində onlarda kök saldığını nəzərə alsaq, bu sərhədlərin bulanıqlaşmasına çox təəccüblənmərik.

Fiksiyanın – fantaziyanın, poeziyanın – qorxulu tərəfi həqiqətən də ayrıca nəzərdən keçirilməyə layiqdir. O, hər şeydən əvvəl, təcrübənin qorxulu tərəfindən çox daha zəngindir; o, onu bütövlüklə əhatə edir və sonra təcrübə şəraitində baş verməyən başqa şeyləri də özündə cəmləşdirir. Sıxışdırılmış ilə üstələnilmiş arasındakı ziddiyyət, dərin dəyişikliklər olmadan şeirin qorxulu tərəfinə köçürülə bilməz, çünki təsəvvür aləminin etibarlılığı üçün onun məzmununun reallıq yoxlamasından azad olması şərtidir. Paradoksal səslənən nəticə odur ki, şeirdə həyatda baş verərsə qorxulu olacaq çox şey qorxulu deyil və şeirdə həyat üçün aradan qalxan qorxulu təsirlər yaratmağın çoxlu imkanları mövcuddur.

Şairin çoxlu azadlıqlarından biri də onun təsvir aləmini istədiyi kimi seçməsidir ki, bu aləm bizə tanış olan reallıqla üst-üstə düşsün və ya ondan hər hansı şəkildə uzaqlaşsın. Biz hər halda onu izləyirik. Nağıl aləmi, məsələn, reallığın zəminini əvvəlcədən tərk etmiş və animistik inancları açıq şəkildə qəbul etdiyini bəyan etmişdir. Nağılda çox adi olan arzu yerinə yetirmələr, gizli qüvvələr, düşüncələrin hər şeyə qadirliyi, cansızın canlandırılması burada qorxulu təsir yarada bilməz, çünki qorxulu hissin yaranması üçün, eşitdiyimiz kimi, üstələnilmiş inanılmazlığın həqiqətən mümkün olub-olmadığı barədə hökm mübahisəsi tələb olunur; bu sual nağıl aləminin şərtləri ilə tamamilə aradan qalxır. Beləliklə, qorxulunun həllinə qarşı ən çox etiraz nümunəsi verən nağıl, əvvəlcə qeyd olunan halı reallaşdırır: fikrin aləmində həyatda baş verərsə qorxulu təsir göstərməli olan çox şey qorxulu deyil. Nağıl üçün sonradan qısa toxunulacaq başqa amillər də var.

Şair, nağıl aləmindən daha az fantastik, lakin daha yüksək ruhi varlıqların, cinlərin və ya ölülərin ruhlarının daxil edilməsi ilə real aləmdən fərqlənən bir aləm də yarada bilər. Bu obrazlara yapışa biləcək bütün qorxulu şeylər, bu poetik reallığın şərtlərinin çatdığı qədər aradan qalxır. Dantenin cəhənnəminin ruhları və ya Şekspirin Hamlet, Makbet, Yuli Sezar əsərlərindəki ruhların görünməsi kifayət qədər qaranlıq və qorxulu ola bilər, lakin əslində onlar Homerin şən tanrı aləmi kimi qorxulu deyillər. Biz hökmümüzü şairin uydurduğu bu reallığın şərtlərinə uyğunlaşdırırıq və ruhları, cinləri və xəyalları, maddi reallıqda özümüz olduğumuz kimi, tam hüquqlu mövcudluqlar kimi qəbul edirik. Bu da qorxunun aradan qalxdığı bir haldır.

Lakin vəziyyət fərqlidir, əgər şair zahiri görünüşə görə adi reallığın zəminində dayanıbsa. Onda o, təcrübədə qorxulu hissin yaranması üçün qüvvədə olan bütün şərtləri də öz üzərinə götürür və həyatda qorxulu təsir edən hər şey şeirdə də eyni təsiri göstərir. Lakin bu halda şair, reallıqda baş verməyəcək və ya çox nadir hallarda təcrübəyə gələcək hadisələri baş verə bilərək, qorxunu təcrübədə mümkün olan həddən çox artıra və çoxalda bilər. O, bizə üstələnilmiş saydığımız batil inancımıza qarşı bir növ xəyanət edir; bizə adi reallığı vəd edib sonra ondan kənara çıxaraq bizi aldadır. Biz onun uydurmalarına öz təcrübələrimizə necə reaksiya vermişiksə, elə reaksiya veririk; aldatmanı hiss etdikdə artıq gecdir, şair niyyətini artıq əldə etmişdir, lakin iddia etməliyəm ki, o, təmiz təsir əldə etməmişdir. Bizdə narazılıq hissi, cəhd edilən aldatmaya qarşı bir növ küskünlük qalır; mən bunu xüsusilə Şnitslerin 'Vəhy' hekayəsini və möcüzəvi olanla göz qoyan bənzər əsərləri oxuduqdan sonra hiss etmişəm. Şairin, bizim bu etirazımızdan yayınmaq və eyni zamanda niyyətlərinə çatmaq üçün şərtləri yaxşılaşdırmaq imkanı verən daha bir vasitəsi var. Bu vasitə odur ki, o, uzun müddət bizə qəbul etdiyi aləm üçün əslində hansı şərtləri seçdiyini tapmağa imkan vermir və ya belə həlledici bir açıqlamadan sənətkarlıqla və hiyləgərliklə sona qədər yayınır. Ümumilikdə, burada əvvəlcədən elan edilmiş hal həyata keçirilir: fiksiya təcrübədə aradan qalxacaq olan qorxulu hissin yeni imkanlarını yaradır.

Bu müxtəlifliklərin hamısı, dəqiq desək, yalnız üstələnilmiş olandan yaranan qorxulu hisslə bağlıdır. Sıxışdırılmış komplekslərdən yaranan qorxulu hisslər daha davamlıdır; bir şərt istisna olmaqla, poeziyada da təcrübədə olduğu kimi eyni dərəcədə qorxulu qalır. Digər qorxulu hisslər, yəni üstələnilmiş olandan yarananlar, təcrübədə və maddi reallıq zəminində qurulan poeziyada bu xarakterini göstərir, lakin şairin yaratdığı fiktiv reallıqlarda bu xüsusiyyəti itirə bilər.

Aydındır ki, şairin azadlıqları və beləliklə fiksiyanın qorxulu hissin yaradılması və ləngidilməsindəki üstünlükləri yuxarıdakı qeydlərlə tükənmir. Təcrübəyə qarşı ümumiyyətlə passiv davranırıq və maddi təsirlərə məruz qalırıq. Lakin şair üçün biz xüsusi şəkildə idarə oluna bilərik; bizi saldığı əhval-ruhiyyə, içimizdə oyatdığı gözləntilər vasitəsilə o, hisslərimizi bir nəticədən digərinə yönləndirə və eyni mövzudan çox vaxt çox müxtəlif təsirlər əldə edə bilər. Bu, artıq çoxdan məlumdur və ehtimal ki, ixtisaslaşmış estetiklər tərəfindən ətraflı qiymətləndirilmişdir. Biz bəzi nümunələrin qorxulunun mənşəyinə dair çıxarımımızla ziddiyyətini aydınlaşdırmaq vəsvəsəsinə qapılaraq, bu tədqiqat sahəsinə düzgün niyyət olmadan sürükləndik. Buna görə də bu nümunələrin bəzilərinə qayıtmaq istəyirik.

Əvvəlcə soruşduq ki, niyə kəsilmiş əl Rampsenitin xəzinəsində, məsələn, Hauffun 'Kəsilmiş Əl Haqqında Hekayə' əsərində olduğu kimi qorxulu təsir bağışlamır. Sıxışdırılmış komplekslər mənbəyindən gələn qorxulu hisslərin daha davamlı olduğunu anladığımızdan, bu sual indi bizim üçün daha əhəmiyyətli görünür. Cavab vermək asandır. Cavab belədir: bu hekayədə biz şahzadənin hisslərinə deyil, 'usta oğrunun' üstün ağıllılığına yönəldilirik. Şahzadəyə qorxulu hisslər bəlkə də əsirgənməmişdir, biz hətta onun huşsuz qaldığını inandırıcı sayırıq, lakin biz heç nə qorxulu hiss etmirik, çünki özümüzü onun yerinə deyil, digərinin yerinə qoyuruq. Nestroyun 'Parçalanmış Adam' farsında qorxulu təsir başqa bir konstellasiya ilə bizdən əsirgənir: qatil olduğunu düşünən qaçqın, qaldırdığı hər bir tələnin qapağından öldürülmüş şəxsin xəyali cininin yüksəldiyini görür və ümidsizliklə qışqırır: 'Mən yalnız birini öldürdüm.' Bu dəhşətli çoxalma nə üçün? Biz bu səhnənin ön şərtlərini bilirik, 'Parçalanmış Adam'ın səhvini bölüşmürük və buna görə də, onun üçün qorxulu olmalı olan şey bizə qarşı durulmaz komiklik təsir edir. Hətta O. Uayldın hekayəsindəki kimi 'real' bir cin də... ...Kantervill Cini, ən azı dəhşət oyatmaq iddialarını itirməlidir, əgər şair onu istehza etmək və alay etmək kimi zarafat edirsə. Fəndlilik dünyasında hisslərin təsiri mövzu seçimindən bu qədər müstəqil ola bilər. Nağıllar dünyasında təşviş hissləri, yəni ümumiyyətlə qorxulu hisslər oyadılmamalıdır. Biz bunu anlayırıq və buna görə də belə bir şeyin mümkün ola biləcəyi halların üzərindən keçirik.

Tənhalıq, sükut və qaranlıq haqqında, bunların əksər insanlarda heç vaxt tam sönməyən uşaq təşvişinin bağlı olduğu anlar olduğunu söyləməkdən başqa heç nə deyə bilmərik. Psixoanalitik tədqiqat bu məsələ ilə başqa yerdə məşğul olmuşdur.

8 / 15

Qadın homoseksuallığının bir halının psixogenezisi haqqında

I

Qadın homoseksuallığı, kişilər arasında olan qədər az olmasa da, onlardan çox daha az səs-küylü olduğu üçün, yalnız cinayət qanunları tərəfindən nəzərə alınmamış deyil, həm də psixoanalitik tədqiqatlar tərəfindən diqqətdən kənarda qalmışdır. Onun psixi mənşə tarixini demək olar ki, boşluqsuz və tam əminliklə müəyyən etmək mümkün olan, çox da açıq-aşkar olmayan tək bir halın təqdimatı, ona görə də bir qədər diqqət tələb etmək haqqına malik ola bilər. Əgər təsvir yalnız hadisələrin ən ümumi xəttlərini və halından əldə edilən anlayışları gətirirsə və təfsirin əsaslandığı bütün xarakterik detalları gizlədirsə, bu məhdudiyyət təzə bir hal tələb etdiyi həkim diskretliyi ilə asanlıqla izah olunur.

Sosial cəhətdən yüksək ailədən olan on səkkiz yaşlı, gözəl və ağıllı qız, təxminən on yaş böyük olan "cəmiyyətdən" bir xanımı izlədiyi şirinliklə valideynlərinin narazılığını və qayğısını oyatdı. Valideynlər iddia edirlər ki, bu xanım öz əsilzadə adına baxmayaraq, başqa heç nə deyil, sadəcə bir kokotdur. Onun haqqında məlumdur ki, o, intim münasibətlər saxladığı evli bir dostu ilə yaşayır, eyni zamanda isə bir neçə kişi ilə sərbəst sevgi münasibətlərindədir. Qız bu pis söhbətləri inkar etmir, lakin bu, onun xanıma olan ehtiramını pozmur, baxmayaraq ki, ona nə layiqli, nə də təmizlik hissi çatışmır. Heç bir qadağa və nəzarət onu sevgilisi ilə görüşmək üçün nadir imkanlardan istifadə etməkdən, onun bütün həyat vərdişlərini öyrənməkdən, saatlarla onun evinin qapısı qarşısında və ya tramvay dayanacaqlarında onu gözləməkdən, ona çiçəklər göndərməkdən və s. saxlamır. Aydındır ki, bu maraq qızın bütün digər maraqlarını udub. O, təhsilinin davamı ilə maraqlanmır, cəmiyyət əlaqələrinə və qızlıq əyləncələrinə dəyər vermir və yalnız ona etibarçı və ya köməkçi kimi xidmət edə bilən bir neçə rəfiqəsi ilə əlaqəsini saxlayır. Onun qızı və həmin şübhəli xanım arasında nə qədər irəliləmə baş verib, şirin həvəskarlığın sərhədləri artıq pozulubmu, valideynlər bilmir. Onlar qızda gənc kişilərə maraq və onların təqdirinə xoş gəlməni heç vaxt qeyd etməyiblər; əksinə, onlar aydın şəkildə dərk edirlər ki, bu hazırki bir qadına olan meyil, son illərdə digər qadın şəxslərə göstərilən və atanın şübhəsini və sərtliyini oyadan şeyi yalnız daha yüksək dərəcədə davam etdirir.

Onun davranışının iki elementi, görünüşcə bir-birinə zidd olan, valideynlər tərəfindən qıza ən çox qınanılan oldu. Onun şübhəli sevgilisi ilə işıqlı küçələrdə açıq şəkildə görünməkdən çəkinməməsi və beləliklə öz nüfuzuna diqqət etməməsi, eləcə də onunla görüşləri təmin etmək və örtmək üçün heç bir aldatma vasitəsini, bəhanəni və ya yalanı rədd etməməsi. Beləliklə, bir halda çox açıqlıq, digər halda isə tam təzəklilik. Bir gün, bu şəraitdə mütləq baş verməli olan bir şey oldu: ata, qızına küçədə ona artıq tanış olan həmin xanımın yanında rast gəldi. O, heç nə yaxşılıq vəd etməyən qəzəbli baxışla ikisinin yanından keçdi. Dərhal sonra qız qopdu və orada yaxın olan şəhər dəmir yolu xəttinin kənarına divardan atıldı. O, bu şübhəsiz ciddi niyyətli intihara cəhdini uzun bir xəstəlik dövrü ilə ödədi, lakin təsadüfən yalnız az miqdarda daimi zərər görmüş oldu. Sağaldıqdan sonra, o, vəziyyətinin istəkləri üçün əvvəllə müqayisədə daha əlverişli olduğunu gördü. Valideynlər artıq ona eyni qətiyyətlə qarşı durmağa cəsarət etmirdilər və xanım, indiyə qədər onun təkliflərinə soyuq və imtinaedici münasibət göstərən, belə açıq-aşkar ciddi ehtiras sübutu ilə həyəcanlanmış və ona daha mehriban münasibət göstərməyə başlamışdı.

Bu hadisədən təxminən yarım il sonra valideynlər həkimə müraciət etdilər və ona qızlarını normaya qaytarmaq vəzifəsini verdilər. Qızın intihara cəhd etməsi onlara göstərdi ki, evdəki intizamın güc vasitələri mövcud pozğunluğu aradan qaldırmağa qadir deyildi. Lakin burada atanın və ananın mövqelərini ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirmək yaxşı olar. Ata ciddi, hörmətli bir kişi idi, əslində çox həssas idi, amma qəbul etdiyi sərtlik uşaqlardan bir qədər uzaqlaşmasına səbəb olmuşdu. Yeganə qızına qarşı davranışı, həyat yoldaşı, yəni onun anası olan qadına göstərdiyi ehtirama görə çoxluq təşkil edirdi. Qızının homoseksual meyillərini ilk dəfə eşidəndə qəzəbləndi və onları təhdidlərlə bastırmaq istədi; o vaxt eyni dərəcədə xoşagəlməz olan müxtəlif baxışlar arasında çətinlik çəkmişdi: onda vərdişkar, degenerasiya olunmuş və ya psixi xəstə bir varlıq görüb-görməmək barədə. Hadisədən sonra da o, həkim həmkarlarımızdan birinin ailəsində baş vermiş oxşar bir sapma haqqında nitqində ifadə etdiyi üstün təslimiyyət səviyyəsinə çata bilmədi: “Bu, sadəcə, başqa bir bədbəxtlikdir!” Qızının homoseksuallığı onun tam hirsini oyadan bir şey idi. O, onu bütün vasitələrlə mübarizə aparmağa qərarlı idi; Vyanada psixoanalizə qarşı yayılmış olan etinasız münasibət onun kömək istəmək üçün ona müraciət etməsinə mane olmadı. Əgər bu yol nəticə verməsəydi, əlində hələ də ən güclü əks-təsir vasitəsi var idi: qızın təbii instinktlərini oyatmaq və onun qeyri-təbii meyillərini boğmaq üçün sürətli bir evlilik.

Qızın anasının mövqeyini anlamaq o qədər də asan deyildi. O, hələ gənc olan bir qadın idi və öz gözəlliyi ilə xoş gəlmək tələbindən açıq-aydın imtina etmək istəmirdi. Yalnız aydın olan budur ki, o, qızının həvəsini o qədər də faciəvi qəbul etmirdi və atası qədər buna qəzəblənmirdi. Hətta uzun müddət qızının həmin xanıma olan aşiqçiliyi barədə onun etimadını qazanmışdı; ona qarşı çıxması əsasən qızının hisslərini bütün dünyaya açıq şəkildə bəyan etməsinin zərərli açıqlığı ilə müəyyən edilirdi. Özü də bir neçə il nevrozlu olmuşdu, əri tərəfindən böyük bir qayğı ilə qarşılanırdı, uşaqlarına bərabərsiz münasibət bəsləyirdi, əslində qızına qarşı sərt, üç oğluna isə həddindən artıq həssas idi; onlardan ən kiçiyi gec doğulmuşdu və hazırda hələ üç yaşında deyildi. Onun xarakteri haqqında daha konkret məlumat almaq asan deyildi, çünki yalnız sonradan başa düşülə biləcək səbəblərə görə, xəstənin anası haqqındakı ifadələri həmişə bir ehtiyatla yanaşılırdı, atası haqqında isə belə bir ehtiyatdan söhbət gedə bilməzdi.

Qızın analitik müalicəsini üzərinə götürməli olan həkimin özünü narahat hiss etməsi üçün bir neçə səbəbi var idi. O, analizin tələb etdiyi və yalnız onun təsirliliyini sınaya biləcəyi vəziyyətlə qarşılaşmadı. Bu vəziyyət ideal formada məlumdur ki, əks halda özünün ağası olan biri, təkbaşına həll edə bilmədiyi daxili bir konfliktlə əziyyət çəkir, sonra analitikə gəlir, ona şikayət edir və kömək istəyir. Həkim sonra xəstəliyə görə parçalanmış şəxsiyyətin bir hissəsi ilə konfliktin digər tərəfdaşına qarşı əl-ələ işləyir. Bu vəziyyətdən başqa vəziyyətlər analiz üçün az və ya çox dərəcədə əlverişsizdir, işin daxili çətinliklərinə yenilərini əlavə edir. Məsələn, memardan öz zövqünə və ehtiyacına uyğun villa sifariş edən sifarişçi və ya rəssamdan küncündə öz portretinin ibadət edən şəklində yer aldığı bir müqəddəs təsviri çəkdirən dindar təsisçi kimi vəziyyətlər, əslində psixoanalizin şərtləri ilə uyğun gəlmir. Hər gün baş verir ki, bir əri həkimə müraciət edərək belə deyir: “Arəm nevrozlu olduğuna görə mənə pis davranır; onu sağalt, ki, biz yenidən xoşbəxt bir evlilik sürək.” Lakin çox vaxt belə bir sifarişin yerinə yetirilə bilmədiyi, yəni həkimin kişinin müalicəni istədiyi nəticəni yarada bilmədiyi ortaya çıxır. Qadın nevrotik ləngimələrindən azad olan kimi, yalnız onun nevrozu şərti ilə mümkün olan evliliyin ayrılmasını həyata keçirir. Və ya valideynlər nevrozlu və itaətsiz olan uşaqlarını sağaltmağınızı tələb edirlər. Onlar sağlam uşaq dedikdə, valideynlərə çətinlik yaratmayan, onlara sevinc bəxş edən uşağı nəzərdə tuturlar. Həkim uşağı sağalda bilər, amma sağaldıqdan sonra o, daha qətiyyətlə öz yolunu gedir və valideynlər indi əvvəlkindən daha çox narazıdırlar. Qısası, insanın öz təşəbbüsü ilə təhlilə gəlməsi və ya başqalarının onu buna məcbur etməsi, onun öz dəyişikliyi istəməsi və ya yalnız onu sevən və ya sevməli olan yaxınlarının bunu istəməsi fərqsiz deyil.

Digər əlverişsiz amillər kimi qızın xəstə olmaması – daxili səbəblərdən əziyyət çəkməməsi, vəziyyətindən şikayət etməməsi – və qarşıya qoyulan vəzifənin nevroz konfliktini həll etmək deyil, genital cinsi təşkilatın bir variantını digərinə keçirmək olması qiymətləndirilməli idi. Bu nailiyyət, yəni genital inversiyanın və ya homoseksuallığın aradan qaldırılması, mənim təcrübəmdə heç vaxt asan görünməmişdir. Əksinə, mən tapmışam ki, bu yalnız xüsusi əlverişli şəraitdə uğurla nəticələnir və hətta o vaxt da uğur əsasən homoseksual olaraq məhdudlaşmış şəxsə qədər bağlı olan digər cinsə gedən yolu açmaq, yəni onun tam biseksual funksiyasını bərpa etmək imkanı ilə ölçülürdü. Bundan sonra onun istəyinə qalırdı ki, cəmiyyət tərəfindən qınanan digər yolu boş buraxıb-buraxmamağı; bəzi hallarda o, bunu elə etmişdir. Qəbul etmək lazımdır ki, normal cinsilik də obyekt seçiminin məhdudlaşdırılmasına əsaslanır və ümumiyyətlə, inkişaf etmiş homoseksualı heteroseksuala çevirmək təşəbbüsü, əksinə, çox da ümidverici deyil, yalnız bu sonuncunun yaxşı praktik səbəblərdən heç vaxt cəhd edilməməsi fərqi ilə.

Həqiqətən çox müxtəlif olan homoseksuallığın müalicəsində psixoanalitik terapiyanın uğurları sayca əhəmiyyətli deyil. Adətən homoseksual öz ləzzət obyektini tərk edə bilmir; onu inandırmaq mümkün olmur ki, burada imtina etdiyi ləzzəti dəyişmə halında digər obyektdə yenidən tapacaq. Əgər o, ümumiyyətlə müalicəyə başlayırsa, çox vaxt onu buna xarici motivlər, yəni obyekt seçiminin sosial ziyanları və təhlükələri məcbur edir və özünü qoruma həvəsinin bu komponentləri cinsi təşəbbüslərə qarşı mübarizədə çox zəif olur. Tezliklə onun gizli planını aşkar etmək olar: bu cəhdin açıq uğursuzluğu ilə özünə təskinlik yaratmaq ki, o, öz xüsusiyyətinə qarşı mümkün olan hər şeyi edib və indi vicdanı təmiz halda ona təslim ola bilər. Sevildiyi valideynlərə və yaxınlarına hörmət hissi müalicə cəhdini motivasiya etdiyi yerlərdə vəziyyət bir qədər fərqlidir. Orada həqiqətən libidinal təşəbbüslər mövcuddur ki, homoseksual obyekt seçiminə qarşı əks enerjilər inkişaf etdirə bilər, lakin onların gücü nadir hallarda kifayət edir. Yalnız eynicinsli obyektə bağlanma hələ kifayət qədər güclü olmadıqda və ya heteroseksual obyekt seçiminin əhəmiyyətli başlanğıcları və qalıqları aşkar edildikdə, yəni hələ dəyişkən və ya açıq biseksual təşkilatda psixoanalitik terapiyanın proqnozu daha əlverişli verilə bilər.

Bu səbəblərdən mən valideynlərə onların istəyinin yerinə yetiriləcəyini vəd etməkdən qətiyyətlə çəkindim. Mən yalnız qızı bir neçə həftə və ya ay ərzində diqqətlə öyrənməyə razılıq verdim ki, sonra təhlilin davamı ilə təsir imkanları haqqında rəy bildirə bilim. Çox sayda halda təhlil iki aydın ayrılmış mərhələyə bölünür; birinci mərhələdə həkim xəstə haqqında lazım olan məlumatları əldə edir, onu təhlilin şərtləri və tələbləri ilə tanış edir və təhlilin təqdim etdiyi material əsasında özünün haqlı hesab etdiyi xəstəliyin yaranma quruluşunu xəstənin qarşısında inkişaf etdirir. İkinci mərhələdə xəstə özü ona təqdim olunan materialı mənimsəyir, onun üzərində işləyir, özündə iddia olunan sıxışdırılmışlardan xatırlaya bildiklərini xatırlayır və digərlərini bir növ yenidən canlandırmaqla təkrarlamağa çalışır. Bu zaman o, həkimin təkliflərini təsdiqləyə, tamamlaya və düzəldə bilər. Yalnız bu iş zamanı o, müqavimətlərin üstündən gəlməklə əldə edilmək istənilən daxili dəyişikliyi yaşayır və onu həkim avtoritetindən asılı olmayan inamlar qazanır. Bu iki mərhələ analitik kursun gedişində həmişə bir-birindən kəskin ayrılmır; bu yalnız müqavimət müəyyən şərtlərə riayət etdikdə baş verə bilər. Amma belə olduqda, səyahətin iki uyğun hissəsi ilə müqayisə aparmaq olar. Birinci hissə, nəhayət, bileti alıb, platformaya çıxıb və vaqonda yer tutana qədər bütün lazım olan, bu gün çox mürəkkəb və yerinə yetirilməsi çətin olan hazırlıqları əhatə edir. İndi uzaq ölkəyə səyahət etmək hüququ və imkanı var, amma bütün bu hazırlıqlardan sonra hələ orada deyilsiniz, əslində məqsədə bir kilometr belə yaxınlaşmamısınız. Buna əlavə olaraq, səyahətin özünü bir stansiyadan digərinə qədər davam etdirmək lazımdır və səyahətin bu hissəsi ikinci mərhələ ilə yaxşı müqayisə oluna bilər.

Artıq xəstəm olan qızın təhlili bu iki mərhələli sxem üzrə gedirdi, lakin ikinci mərhələnin başlanğıcından irəli davam etdirilmədi. Müqavimətin xüsusi konfiqurasiyasına baxmayaraq, konstruksiyalarımın tam təsdiqini və onların inversiyasının inkişaf prosesinə ümumiyyətlə kifayət qədər aydınlıq gətirməyi mümkün etdi. Lakin onun analiz nəticələrini açıqlamadan əvvəl, ya özümün artıq toxunduğum, ya da oxucunun diqqətini ilk növbədə cəlb etmiş olan bəzi məsələləri həll etməliyəm.

Proqnozun bir hissəsini qızın ehtirasının ödənilməsində nə qədər irəli getməsindən asılı etmişdim. Analiz zamanı əldə etdiyim məlumatlar bu baxımdan əlverişli görünürdü. Onun həvəsinin obyektlərindən heç birində tək-tük öpüş və qucaqlaşmadan artıq zövq almamışdı; belə demək mümkünsə, genital saflığı toxunulmaz qalmışdı. Onun ən gənc və çox güclü hisslərini oyadan yarım-dünya xanımı isə ona qarşı soyuq qalmışdı, ona əlini öpməyə icazə verməkdən başqa heç bir yüksək lütf göstərməmişdi. Qız, sevgisinin təmizliyini və cinsi əlaqəyə qarşı fiziki nifrətini təkrar-təkrar vurğulayaraq, ehtimal ki, məcburiyyətdən fəzilət yaradırdı. Lakin bəlkə də, nəcib mənşəli və yalnız mənfi ailə şəraitinə görə indiki mövqeyinə itələndiyini, hətta burada da öz ləyaqətinin tam bir hissəsini qoruyub saxladığını söyləyərək, öz ali məşuqəsini tərifləyərkən tam da haqsız deyildi. Çünki bu xanım hər görüşdə ona məsləhət verirdi ki, meylini ondan və ümumiyyətlə qadınlardan uzaqlaşdırsın və intihara cəhdinə qədər ona qarşı həmişə yalnız sərt rədd cavabı vermişdi.

Dərhal aydınlaşdırmağa çalışdığım ikinci məqam, analitik müalicənin arxalana biləcəyi qızın öz motivləri ilə bağlı idi. O, homoseksuallıqdan azad olmağın onun üçün təcili ehtiyac olduğunu iddia edərək məni aldatmağa çalışmadı. Əksinə, başqa heç bir aşiq olma təsəvvürü belə edə bilməzdi, lakin əlavə etdi ki, valideynlərinə görə terapiya cəhdini dürüst dəstəkləmək istəyir, çünki valideynlərə belə kədərləndirməyi çox ağır hiss edirdi. Bu ifadəni də əvvəlcə əlverişli kimi qəbul etməli idim; onun arxasında hansı şüursuz emosional münasibətin gizləndiyini təxmin edə bilməzdim. Burada sonradan üzə çıxan şey müalicənin gedişini və onun vaxtından əvvəl dayandırılmasını həlledici dərəcədə təsir etdi.

Psixoanalitik olmayan oxucular artıq uzun müddətdir digər iki sualın cavabını səbirsizliklə gözləyirlər. Bu homoseksual qız digər cinsin somatik xarakterlərini açıq şəkildə göstərirdi və o, doğuşdan və ya qazanılmış (sonradan inkişaf etmiş) homoseksuallıq halı kimi təsdiqlənirdi?

Birinci sualın əhəmiyyətini inkar etmirəm. Ancaq bu əhəmiyyəti şişirtməmək və onun xeyrinə faktları qaranlıqda qoymamaq lazımdır ki, digər cinsin tək-tük ikincili əlamətləri normal insan fərdlərində ümumiyyətlə çox tez-tez rast gəlinir və obyekti seçimi inversiya istiqamətində heç bir dəyişiklik yaşamamış şəxslərdə digər cinsin çox aydın ifadə olunmuş somatik xarakterləri tapıla bilər. Yəni, başqa sözlə, hər iki cinsdə fiziki hermafroditizm miqdarı psixoloji hermafroditizm miqdarından yüksək dərəcədə asılı deyildir. Hər iki cümləyə məhdudiyyət kimi əlavə edilməlidir ki, bu asılı olmamaq kişilərdə qadınlardan daha aydındır, qadınlarda isə əks cins xarakterinin fiziki və ruhi ifadəsi daha çox qaydalı şəkildə üst-üstə düşür. Lakin mən burada verilən suallardan birincisinə öz halım üçün qaneedici cavab vermək vəziyyətində deyiləm. Psixoanalitik müəyyən hallarda xəstələrinin ətraflı fiziki müayinəsini aparmaqdan çəkinir. Qadın fiziki tipindən aydın bir sapma heç halda mövcud deyildi, həmçinin menstruasiya pozğunluğu da yox idi. Əgər gözəl və qəşəng qız atasının boyunu və qızca yumşaq deyil, daha çox kəskin üz cizgilərini göstərirdisə, onda bunda somatik kişiliyin işarələrini görmək olar. Onun bəzi intellektual xüsusiyyətlərini də kişiliyə aid etmək olar, məsələn, dərk etməsinin kəskinliyini və ehtirasının hakimiyyəti altında olmadıqda düşüncəsinin soyuq aydınlığını. Lakin bu fərqləndirmələr elmi cəhətdən əsaslandırılmışdan çox, konvensional xarakter daşıyır. Daha əhəmiyyətlisi odur ki, o, sevgi obyektinə münasibətində tamamilə kişi tipini qəbul etmişdi, yəni sevən kişinin təvazökarlığını və cinsiyyətə olan həddindən artıq yüksək qiymət verməsini, narsisistik doyumdan imtina etməsini, sevilməkdən çox sevməyi üstün tutmasını nümayiş etdirmişdi. Deməli, o, yalnız qadın obyektini seçməmiş, həm də ona qarşı kişi mövqeyini qazanmışdı.

Onun halının doğuşdan gələn və ya qazanılmış homoseksuallığa uyğun olub-olmaması sualı, pozğunluğunun bütün inkişaf tarixi vasitəsilə cavablandırılmalıdır. Bu zaman məlum olacaq ki, bu sualın qoyuluşu özü nə dərəcədə məhsulsuz və uyğunsuzdur.

II

Bu qədər uzun girişdən sonra mən yalnız bu halın libido tarixinin çox qısa və aydın təsvirini verə bilərəm. Qız uşağı uşaqlıq illərində qadın Edip kompleksinin [1] normal münasibətini çox nəzərə çarpmayan şəkildə keçmiş, sonra isə atasını bir az böyük olan qardaşı ilə əvəz etməyə başlamışdı. Erkən uşaqlıq dövründəki cinsi travmalar nə xatırlanırdı, nə də analiz vasitəsilə aşkar edilmişdi. Qardaşının cinsiyyət orqanlarının özününkü ilə müqayisəsi, təxminən latensiya dövrünün əvvəlində (beş yaşında və ya bir az əvvəl) baş vermiş, onun yaddaşında güclü iz qoymuş və təsirləri çox uzaq nəticələrə qədər davam etmişdi. Erkən uşaqlıq masturbasiyasına çox az şey işarə edirdi, yaxud da analiz bu məqamı aydınlaşdıracaq qədər irəliləməmişdi. Beş-altı yaşlarında ikən ikinci qardaşının doğulması onun inkişafına xüsusi təsir göstərməmişdi. Məktəb və pubertət öncəsi illərdə o, tədricən cinsi həyatın faktları ilə tanış olmuş və onları normal adlandırıla bilən, miqdarca da abartılmamış, eyni zamanda şəhvət və qorxulu rəddetmə qarışığı ilə qəbul etmişdi. Bütün bu məlumatlar olduqca qeyri-kafi görünür, mən onların tam olduğunu da təsdiq edə bilmərəm. Bəlkə də gənclik tarixi əslində daha zəngin idi; mən bunu bilmirəm. Analiz, qeyd edildiyi kimi, qısa müddətdən sonra dayandırılmış və buna görə də homoseksualların haqlı olaraq tənqid edilən digər anamnezlərindən çox da etibarlı olmayan bir anamnez təqdim etmişdi. Qız uşağı heç vaxt nevrotik olmamışdı, analizə histerik bir simptom gətirməmişdi, ona görə də uşaqlıq tarixini araşdırmaq üçün səbəblər dərhal ortaya çıxmamışdı.

[1] [Qeyd: «Elektra kompleksi» termininin tətbiqində heç bir irəliləyiş və ya üstünlük görmürəm və onu dəstəkləmək istəmirəm]

On üç-on dörd yaşlarında o, hamının rəyinə görə həddindən artıq güclü, həssas bir sevgi nümayiş etdirmişdi; bu sevgi uşaq bağçasında mütəmadi olaraq görə bildiyi, hələ üç yaşını tamam etməmiş kiçik bir oğlana qarşı idi. O, uşağa o qədər ürəkdən qayğı göstərmişdi ki, nəticədə kiçik uşağın valideynləri ilə uzunmüddətli dostluq əlaqəsi yaranmışdı. Bu hadisədən belə nəticə çıxarmaq olar ki, o vaxt o, özünün ana olması və uşağı olması arzusundan güclü şəkildə idarə olunurdu. Lakin qısa müddət sonra oğlan ona maraqsız gəldi və o, yetkin, lakin hələ gənc olan qadınlara maraq göstərməyə başladı; bu marağın ifadələri tezliklə atası tərəfindən ciddi cəzalanmasına səbəb oldu.

Şübhə yeri qalmadan aydın oldu ki, bu dəyişiklik ailədə baş verən bir hadisə ilə zaman baxımından üst-üstə düşür və biz dəyişikliyin izahını həmin hadisədən gözləməliyik. Əvvəllər onun libidosu analıq funksiyasına yönəlmişdi, sonra isə o, daha yetkin qadınlara aşiq olan homoseksual oldu və o vaxtdan bəri belə qaldı. Bizim anlayışımız üçün bu qədər əhəmiyyətli olan hadisə, təxminən on altı yaşlarında ikən anasının yeni hamiləliyi və üçüncü qardaşının doğulması idi.

İndi aşkarlayacağım əlaqə mənim kombinasiya qabiliyyətimin məhsulu deyil; o, mənə o qədər etibarlı analitik materialla təqdim edilmişdir ki, onun üçün obyektiv əminlik iddia edə bilərəm. Xüsusilə, bir-birinə keçən, asan şərh edilə bilən bir sıra yuxular onun üçün həlledici oldu.

Təhlil, sevimli xanımın – ananın əvəzi olduğunu qətiyyətlə ortaya qoydu. Lakin bu xanım özü heç də ana deyildi, amma o, qızın ilk sevgisi də olmamışdı. Sonuncu qardaşın doğumundan bəri onun meylinin ilk obyektləri həqiqətən analar idi: otuz ilə otuz beş yaş arasında olan, onu yay istirahət yerlərində və ya böyük şəhərdə ailə münasibətlərində tanıdığı qadınlar. Analıq şərti sonra ləğv edildi, çünki o, getdikcə daha da ağırlaşan digər bir şərtlə reallıqda yaxşı uzlaşmırdı. Son sevimliyə, «xanıma» xüsusi intensiv bağlılığın başqa bir səbəbi də var idi ki, qız bunu bir gün çətinlik çəkmədən aşkarladı. Xanımın nazik görünüşü, ciddi gözəlliyi və kobud davranışı onu özündən bir az böyük olan qardaşını xatırladırdı. Beləliklə, nəhayət seçilmiş obyekt yalnız onun qadın idealına deyil, həm də kişi idealına uyğun gəlirdi; o, homoseksual istək istiqamətinin ödənilməsini heteroseksualın ödənilməsi ilə birləşdirirdi. Məlum olduğu kimi, kişilərin homoseksuallığının təhlili çoxsaylı hallarda eyni uyğunluğu göstərdi; bu, inversiyanın mahiyyətini və yaranmasını çox sadə təsəvvür etməmək və insanın davamlı biseksuallığını nəzərdən qaçırmamaq üçün bir işarədir [1]

[1] [Qeyd: Bax. I. Sadger (1914).]

Amma qızın, özü artıq yetkinləşdiyi və öz güclü istəkləri olduğu halda, gec doğulan bir uşağın dünyaya gəlməsi ilə necə məcbur edildiyini, ehtiraslı şefkatini bu uşağın doğuranına, öz anasına yönəltməyə və ananın nümayəndəsi şəklində ifadə etməyə necə başa düşmək lazımdır? Başqa məlum olan hər şeyə görə, əksini gözləmək lazım gəlirdi. Belə şəraitdə analar adətən demək olar ki, evlənmə yaşına çatmış qızları qarşısında çəkinirlər; qızlar isə ana üçün rəhm, təhqir və qısqanclıq qarışığından ibarət bir hisslə hazırdırlar ki, bu da anaya olan şefkati artırmır. Bizim müşahidəmizdəki qızın anasına şefqat hissi keçirməsi üçün heç bir əsas yox idi. Özü hələ gənc olan qadın üçün bu tez böyüyən qız narahat edici rəqib idi; o, qızını oğlanın gerisinə qoyur, onun müstəqilliyini mümkün qədər məhdudlaşdırır və xüsusilə atadan uzaq qalmasına diqqət edirdi. Beləliklə, qızda daha mehriban bir ana ehtiyacı həmişə haqlı ola bilərdi; lakin bunun niyə o vaxt və yandırıcı ehtiras şəklində alovlandığı başa düşülən deyil.

İzahı belədir: Qız, ona gələn məyusluq zamanı, uşaq Edip kompleksinin pubertet yenilənməsi mərhələsində idi. Onun uşaq sahibi olmaq, xüsusilə oğlan uşağı sahibi olmaq istəyi aydın şəkildə şüurlu oldu; bunun atadan və onun oxşarı olan uşaq olması lazım gəldiyini şüurlu hiss etməsinə icazə verilməzdi. Amma belə oldu ki, uşağı o yox, şüuraltında nifrət edilən rəqib, ana doğdu. Qəzəbli və acıqlı olaraq atadan, hətta ümumiyyətlə kişidən üz çevirdi. Bu ilk böyük uğursuzluqdan sonra o, qadınlığını rədd etdi və libidosunun başqa yerləşdirilməsinə can atdı.

O, bu zaman ilk utandırıcı təcrübədən sonra qadınların xəyanətkar cinsinə daimi olaraq düşmən olan və qadın düşmənlərinə çevrilən bir çox kişilərlə eyni davranırdı. Həyatımızdakı ən cazibədar və ən bədbəxt şahzadə şəxsiyyətlərindən biri haqqında danışılır ki, o, nişanlı gəlinin onu başqa bir kişi ilə aldatması səbəbindən homoseksual olmuşdur. Bunun tarixi həqiqət olub-olmadığını bilmirəm, lakin bu şayələrin arxasında psixoloji həqiqətin bir hissəsi dayanır. Hamımızın libidosu adətən ömür boyu kişi və qadın obyekti arasında dəyişir; bəkar evləndiyi zaman dostluqlarını tərk edir və evliliyi dadını itirdikdə yenidən dostlar məclisinə qayıdır. Əlbəttə, dəyişmə bu qədər köklü və qəti olduqda, fərziyyəmiz bir və ya digər tərəfi həlledici dərəcədə üstün tutan, bəlkə də obyekt seçimini öz istədiyi kimi tətbiq etmək üçün yalnız uyğun anı gözləyən xüsusi bir amilə yönəlir.

Beləliklə, qızımız həmin məyusluqdan sonra uşaq istəyini, kişiyə olan sevgini və ümumiyyətlə qadın rolunu özündən uzaqlaşdırmışdı. Və indi çox müxtəlif şeylər baş verə bilərdi; əslində baş verən isə ən ekstremal olan idi. O, kişiyə çevrildi və atanın yerinə ananı sevgi obyekti kimi qəbul etdi [1]. Onun anası ilə münasibəti əlbəttə ki, əvvəlcədən ambivalent idi, anaya olan əvvəlki sevgini yenidən canlandırmaq və onun köməyi ilə anaya qarşı indiki düşmənçiliyi həddindən artıq kompensasiyaya gətirmək asan idi. Real ana ilə çox az şey edilə biləcəyindən, təsvir edilən hisslərin dəyişməsi nəticəsində ehtiraslı şirinliklə bağlanıla biləcək bir ana əvəzi axtarışı yarandı [2].

[1] Sevgi münasibətini, onun obyektini özünə eyniləşdirərək pozmaq, narsisizmə bir növ geri dönüşə uyğun gələn bu hərəkət, heç də nadir deyil. Bu baş verdikdən sonra, yeni obyekt seçimi zaman əvvəlki ilə əks cinsi libidosu ilə doldurmaq asan ola bilər.

[2] [Qeyd: Burada təsvir edilən libido sürüşmələri şübhəsiz ki, hər bir analitikə nevrozlu xəstələrin anamnezinin araşdırılmasından məlumdur. Yalnız bu sonuncuların nəzərində onlar uşaq yaşının incə dönəmində, sevgi həyatının erkən çiçəklənməsi dövründə baş verir, bizim tamamilə nevroz olmayan qızımızda isə pubertadan sonrakı ilk illərdə, əlbəttə ki, tamamilə şüursuz şəkildə baş verir. Bu zaman amilinin bir gün çox əhəmiyyətli olub-olmayacağı məlum deyil?]

Anası ilə real münasibətlərindən gələn praktik bir motiv 'xəstəlik qazancı' kimi əlavə olundu. Ana özü də kişilər tərəfindən təqdir edilməyə və şan-şöhrət qazanmağa dəyər verirdi. Beləliklə, homoseksual olduqda, kişiləri anaya tərk etdikdə, ona demək olar ki, 'yol verdiyində', o, indiyə qədər ananın qısqanclığına səbəb olan bir şeyi aradan qaldırmış oldu [1].

[1] [Qeyd: Belə bir 'yol vermə' indiyə qədər homoseksuallığın səbəbləri arasında və ya libidonun sabitləşmə mexanizmində ümumiyyətlə qeyd olunmadığından, xüsusi bir şəraitlə maraqlı olan bənzər bir analitik müşahidəni burada əlavə etmək istəyirəm. Bir vaxtlar güclü libidinal impulslarla mükəmməl iki əkiz qardaşla tanış olmuşdum. Onlardan biri qadınlara qarşı çox şanslı idi və qadınlar və qızlarla sayısız münasibətə girdi. Digəri əvvəlcə eyni yolda idi, lakin sonra qardaşının sahəsinə girməkdən xoşagəlməzlik hiss etdi, oxşarlığı səbəbindən intim məqamlarda onunla qarışdırılmaqdan və homoseksual olaraq bu vəziyyətdən çıxış yolu tapdı. O, qadınları qardaşına tərk etdi və ona beləliklə 'yol verdi'. Bir dəfə də gənc bir kişini, sənətçini və birmənalı olaraq biseksual meyilli olan, homoseksuallığın iş pozğunluğu ilə eyni vaxtda qalib gəldiyi xəstəni müalicə etmişdim. O, qadınlardan və öz işindən qaçırdı. Onu hər ikisinə qaytara bilən analiz, hər iki pozğunluq, əslində imtina üçün ən güclü psixoloji motiv kimi atadan qorxunu aşkar etdi. Onun təsəvvüründə bütün qadınlar ataya məxsus idi və o, atayla münaqişədən qaçmaq üçün kişilərə təslim olmağa sığındı. Homoseksual obyekt seçiminin belə bir motivləşdirilməsi daha tez-tez rast gəlinə bilər; insan nəslinin ilkin dövrlərində bütün qadınların ilkin hordanın atasına və başçısına məxsus olması ehtimalı yüksəkdir. – İkiz olmayan bacı-qardaşlar arasında belə bir qaçış, sevgi seçimi sahəsindən başqa sahələrdə də böyük rol oynayır. Böyük qardaş adətən məs. ələn. Musiqi ilə məşğul olur və buna görə təqdir alır, kiçik qardaş isə musiqi baxımından çox istedadlı olmasına baxmayaraq, ona olan həsrətinə rəğmən musiqi təhsilini tezliklə dayandırır və heç bir alətə toxunmağa razı olmurlar. Bu, çox yayılmış bir hadisənin tək nümunəsidir və rəqabətə girişmək əvəzinə qaçışa səbəb olan motivlərin tədqiqi çox mürəkkəb psixoloji şərtləri üzə çıxarır.

Beləliklə qazanılan libido münasibəti, qızın atasına nə qədər xoşagəlməz olduğunu hiss etdikdə möhkəmləndi. Bir qadına həddindən artıq şirin yaxınlaşma səbəbiylə aldığı ilk cəzadan sonra, o, atasını necə incitə biləcəyini və ondan necə qisas ala biləcəyini bilirdi. O, indi atasına qarşı inadkarlıqdan homoseksual olaraq qaldı. O, atasını hər cür yolla aldatmaq və ona yalan söyləmək üçün vicdan əzabı da çəkmirdi. Anasına qarşı isə yalnız atasının heç nə bilməməsi üçün lazım olan qədər qeyri-səmimi idi. Mənim təəssüratım belə idi ki, o, talion prinsipinə əsasən hərəkət edirdi: «Məni aldatdın, deməli, mənim də səni aldatmağıma dözməlisən.» Əksinə, çox ağıllı olan qızın diqqət çəkən ehtiyatsızlıqlarını da başqa cür qiymətləndirə bilmərəm. Atası onun bir xanım ilə münasibətindən vaxtaşırı xəbərdar olmalı idi, əks halda ona ən çox lazım olan qisas təminindən məhrum olacaqdı. Buna görə də, o, sevgilisi ilə ictimai yerlərdə görünərək, atasının iş yerinin yaxınlığındakı küçələrdə gəzərək və s. bunu təmin edirdi. Bu bacarıqsızlıqlar da məqsədsiz baş vermir. Həmçinin, hər iki valideynin qızın gizli psixologiyasını başa düşürmüş kimi davranması diqqət çəkicidir. Ana, qızın qaçışını bir xeyirxahlıq kimi dəyərləndirirmiş kimi tolerantlıq göstərirdi, ata isə öz şəxsiyyətinə yönəlmiş qisas niyyətini hiss edirmiş kimi qəzəblənirdi.

Lakin qızın inversiyası, «xanım»da, eyni zamanda qardaşına bağlı qalan heteroseksual libidosunun bir hissəsinə də təmin verən bir obyektə rast gəldikdə son gücünü qazandı.

III

Xətti təsvir, mürəkkəb və müxtəlif ruhi qatlarda baş verən ruhi prosesləri təsvir etmək üçün az uyğundur. Hadisənin müzakirəsində dayanmağa və verilənlərin bir hissəsini genişləndirib dərinləşdirməyə məcburam.

Qızın hörmət etdiyi xanımla münasibətində sevginin kişilərə xas tipini qəbul etdiyini qeyd etmişdim. Onun təvazökarlığı və şirin iddiasızlığı, «che poco spera e nulla chiede», xanımı bir qədər də yoluna müşayiət etməsinə və ayrılarkən əlini öpməsinə icazə verildikdəki səadət, onun öz gözəlliyinin başqaları tərəfindən təqdir edilməsinin ona heç nə deməməsinə baxmayaraq, onu gözəl adlandırdıqlarını eşitdikdəki sevinc, sevgilinin əvvəllər bir dəfə də olsa qaldığı yerlərə həcc ziyarətləri, daha uzaq həssas istəklərin hamısının susması: bu kiçik xüsusiyyətlərin hamısı, özündən çox yüksəkdə olduğuna inandığı və baxışlarını utancaqlıqla qaldırmağa cəsarət etdiyi tanınmış bir sənətçi üçün gəncin ilk həvəskar ehtirasına uyğun gəlirdi. Mənim tərəfimdən təsvir edilmiş «kişi obyekt seçimi tipinə» uyğunluq, xüsusiyyətlərini anaya bağlılığa aid etdiyim (1910 h), təfərrüatlara qədər gedib çıxırdı. Sevgilinin pis şöhrəti tərəfindən heç cür qorxudulmaması diqqət çəkə bilərdi, baxmayaraq ki, öz müşahidələri onu bu sözlərin ədalətli olduğuna kifayət qədər inandırırdı. O, əslində tərbiyəli və namuslu bir qız idi, öz şəxsiyyəti üçün cinsi macəralardan uzaq durmuş və qaba cinsi təminatləri qeyri-estetik hesab edirdi. Lakin onun ilk həvəs və ehtirasları çox ciddi əxlaq qaydalarına riayət etməsi ilə tanınmayan qadınlara yönəlmişdi. Atasının onun sevgi seçimini ilk dəfə tənqid etməsi, yay istirahət yerində bir kino aktrisası ilə ünsiyyət qurmaq üçün göstərdiyi inadkarlıq nəticəsində baş vermişdi. Söhbət homoseksuallıqda ittiham olunan və ona belə bir təminat ümidi verə biləcək qadınlardan getmirdi; əksinə, o, məntiqsiz şəkildə sözün adi mənasında koket qadınların diqqətini cəlb etməyə çalışırdı; özünə həmyaşıd olan və ona könüllü olaraq xidmət etməyə hazır olan homoseksual bir dostunu heç bir çəkinmədən rədd etdi. Lakin o 'xanımın' pis şöhrəti onun üçün birbaşa sevgi şərti idi və bu davranışın bütün sirri, anadan mənimsənilmiş kişi tipinə aid olan obyekt seçimi üçün də sevgilinin hər hansı şəkildə 'cinsi baxımdan şübhəli' olması, əslində isə fahişə adlandırıla biləcəyi şərtinin mövcud olduğunu xatırladıqda yox olur. Sonralar, hörmət etdiyi xanımın bu xarakterik cəhətinin nə dərəcədə doğru olduğunu və onun sadəcə bədənini satmaqla yaşadığını öyrəndikdə, onun reaksiyası böyük bir mərhəmət və sevgilini bu ləyaqətsiz şəraitdən 'qurtarmaq' üçün fantaziyalar və qərarlar inkişaf etdirmək oldu. Eyni qurtarma cəhdləri mənim təsvir etdiyim tipdəki kişilərdə də diqqətimizi çəkmişdi və mən qeyd olunan yerdə bu təşəbbüsün analitik törəməsini verməyə çalışmışdım.

İntihar cəhdinin təhlili, əlbəttə ki, valideynlər və sevgili xanım qarşısında mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıran, ciddi niyyətli saydığım intihar cəhdinin təhlili tamamilə başqa izah bölgələrinə aparır. Bir gün o, bürodan qayıdan ata ilə qarşılaşmanın ehtimal olunmadığı bir rayonda və saatda onunla gəzintiyə çıxdı. Atası da onların yanından keçdi və ona və artıq tanıdığı yoldaşına qəzəbli baxış atdı. Qısa müddət sonra o, tramvay xəndəyinə atıldı. Qərarının daha yaxın səbəbləri haqqında verdiyi hesabat indi tamamilə inandırıcı gəlir. O, xanıma, ikisini belə qəzəblə süzən cənabın, bu ünsiyyətdən qətiyyən xəbərdar olmaq istəməyən atası olduğunu etiraf etmişdi. Xanım isə qəzəblənmiş, ona dərhal onu tərk etməyi və bu hekayənin bitməli olduğunu, bir daha heç nə gözləməməyi və ya danışmamağı əmr etmişdi. Sevgilisini əbədi itirdiyi üçün yaranan ümidsizlikdə o, özünü öldürmək istədi. Lakin təhlil, onun özündən daha dərin və fərqli bir şərhi aşkar etməyə və onun öz yuxuları ilə dəstəkləməyə imkan verdi. Gözləniləndiyi kimi, intihar cəhdi əlavə olaraq iki şey idi: cəzanın yerinə yetirilməsi (özünü cəzalandırma) və istəyin yerinə yetirilməsi. Sonuncu olaraq, o, onu homoseksuallığa sövq edən istəyin, yəni atadan uşaq sahibi olmaq istəyinin yerinə yetirilməsi demək idi, çünki indi o, atasının günahı səbəbindən doğum edirdi [1]. Bu dərin şərhlə qızın şüurunda olan səthi şərhlə əlaqəni quran odur ki, həmin anda xanım atası kimi danışmış və eyni qadağanı irəli sürmüşdü. Özünü cəzalandırma kimi qızın hərəkəti, onun şüursuzluğunda valideynlərdən birinə və ya digərinə qarşı güclü ölüm istəkləri inkişaf etdirdiyinə zəmanət verir. Bəlkə sevgisinə mane olan atasına qarşı qisas hissi ilə, lakin daha çox ehtimal ki, kiçik qardaşı ilə hamilə olan anasına qarşı. Çünki təhlil bizə intihar sirrinə aydınlıq gətirdi ki, bəlkə də heç kim, birincisi, özünü öldürmək üçün psixi enerji tapmır, əgər o, bu zaman özünü eyniləşdirdiyi bir obyekti də öldürmürsə və ikincisi, başqa bir şəxsə yönəlmiş ölüm istəyini özünə çevirmirsə. İntihar edənlərdə belə şüursuz ölüm istəklərinin müntəzəm aşkarlanması, əlbəttə ki, təəccüb doğurmamalı və ya törəmələrimizin təsdiqi kimi təsir etməməlidir, çünki bütün canlıların şüursuzluğu belə ölüm istəkləri ilə, hətta əksər hallarda sevilən şəxslərə qarşı belə, həddindən artıq doludur [2]. Ananın, qızına (qızına) verilməyən bu uşaqla doğum zamanı ölməli olduğu eyniləşməsində, bu cəzanın yerinə yetirilməsi yenidən bir istəyin yerinə yetirilməsidir. Nəhayət, qızımızın hərəkəti kimi bir əməli mümkün etmək üçün müxtəlif güclü motivlərin birgə təsir göstərməli olması bizim gözləntimizə zidd olmayacaq.

[1] Qeyd: İntihar yollarının cinsi istəklərin təmin edilməsi kimi bu şərhləri artıq bütün analitiklərə tanışdır. (Zəhərlənmə = hamilə qalmaq, boğulmaq = doğurmaq, yüksəklikdən yıxılmaq = doğuş anına gəlmək.)

[2] Qeyd: Bax: «Müharibə və ölüm haqqında müasir düşüncələr» (1915 b).

Qızın hərəkətverici səbəblərində ata yer almır, hətta onun qəzəbi qarşısında təşviş belə qeyd edilmir. Təhlil tərəfindən aşkar edilən hərəkətverici səbəblərdə ona əsas rol düşür. Ata ilə münasibət analitik müalicənin və ya daha doğrusu araşdırmanın gedişi və nəticəsi üçün də eyni həlledici əhəmiyyətə malik idi. Dəyişmə cəhdini dəstəkləmək istədiyi valideynlərə göstərilən qoruma bəhanəsinin arxasında, onu homoseksuallıqda saxlayan ataya qarşı inad və qisas hissi gizlənirdi. Belə bir örtüklə təmin olunan müqavimət analitik araşdırma üçün böyük bir sahəni azad etdi. Təhlil təhlil olunan şəxsin canlı intellektual iştirakı, lakin eyni zamanda tam emosional sakitliyi ilə, demək olar ki, müqavimət əlamətləri olmadan aparıldı. Bir dəfə ona nəzəriyyənin çox vacib və onu birbaşa maraqlandıran bir hissəsini izah edərkən, o, təkrarlanmaz vurğulama ilə: «Ah, bu çox maraqlıdır» dedi, sanki muzeydə gəzdirilən və ona tamamilə bərabər olan əşyalara lornetka ilə baxan bir dünya xanımı idi. Onun təhlilindən alınan təəssürat, müqavimətin də müəyyən bir həddə qədər geri çəkildiyi və sonra məğlubedilməz olduğunu sübut etdiyi hipnotik müalicəyə yaxınlaşdı. Eyni – rus – taktikası, deyə bilərsiniz, müqavimət çox vaxt məcburiyyət nevrozu hallarında tətbiq olunur, bu da bir müddət ən aydın nəticələri verir və simptomların səbəblərinə dərin baxış imkanı yaradır. İnsan sonra analitik anlaşılmada bu qədər böyük irəliləyişlərin xəstənin məcburiyyətlərində və ləngimələrində ən kiçik bir dəyişiklik belə yaratmamasına təəccüb etməyə başlayır, nəhayət ki, əldə edilən hər şeyin, nevrozun özünü təhlükəsiz hiss edə biləcəyi qorunma divarı arxasında gizlənən şübhə ehtiyatı ilə yükləndiyini qeyd edir. «Əgər mən bu adama inanmaq məcburiyyətində qalmasaydım, hər şey çox gözəl olardı», xəstədə, çox vaxt şüurlu şəkildə deyilir, «amma söhbət bundan gedir və bu hal baş vermədiyi müddətcə, heç nəyi dəyişməyə ehtiyacım yoxdur.» Sonra bu şübhənin hərəkətverici səbəblərinə yaxınlaşdıqda, müqavimətlə mübarizə ciddi şəkildə başlayır.

Bizim qızda soyuq ehtiyatlılığını mümkün edən, təhlili aydın şəkildə iki mərhələyə ayıran və birinci mərhələnin nəticələrini bu qədər tam və aydın edən şey şübhə deyil, ataya qarşı intiqamın emosional anı idi. Həmçinin qızda həkimə transferə bənzər heç nə baş verməmiş kimi görünürdü. Amma bu, təbii ki, məntiqsizlik və ya qeyri-dəqiq ifadədir; həkimlə mütləq bir münasibət qurulmalıdır və bu, çox vaxt uşaqlıq münasibətindən transfer edilmiş olacaq. Həqiqətdə o, atadan gördüyü məyusluqdan bəri ona hakim olan kişiyə qarşı tam rədd etməni mənə köçürdü. Kişiyə qarşı qəzəb adətən həkimdə özüni təmin etməkdə asanlıq tapır, fırtınalı hisslər ifadəsi tələb etmir, sadəcə onun bütün səylərini nəticəsiz qoymaqla və xəstəliyə yapışmaqla ifadə olunur. Təcrübədən bilirəm ki, təhlil olunan şəxsləri məhz bu danışmayan simptomatikaya anlamağa gətirmək və belə gizli, çox vaxt həddindən artıq böyük düşmənçiliyi müalicəyə zərər vermədən şüurlu etmək nə qədər çətindir. Mən qızın ataya olan münasibətini aşkarlayıncı dərhal dayandım və əgər buna dəyər verilsəydi, terapevtik cəhdi bir qadın həkimin davam etdirməsini məsləhət gördüm. Qız bu vaxt ataya «xanım» ilə əlaqəni ən azı dayandıracağına söz vermişdi və mən məsləhətimin, hərəkətverici səbəbi aydın olan, yerinə yetirilib-yetirilməyəcəyini bilmirəm.

Bu təhlildə də bir dəfə, mən onu müsbət transfer, ataya olan ilkin ehtiraslı aşqın çox zəifləmiş yenidən canlanması kimi qəbul edə biləcəyim bir şey baş verdi. Bu ifadə də başqa bir hərəkətverici səbəbin əlavəsindən azad deyildi, amma mən onu qeyd edirəm, çünki o, başqa bir istiqamətdə analitik texnikanın maraqlı bir məsələsini sual altına alır. Müalicənin başlanğıcından çox keçməmiş, müəyyən bir vaxtda qız bir sıra yuxular gətirdi, bunlar layiqincə təhrif edilmiş və düzgün yuxu dilində ifadə edilmiş olsalar da, asanlıqla və etibarlı şəkildə tərcümə edilə bilərdi. Onların şərhlənmiş məzmunu isə diqqət çəkici idi. Onlar müalicə ilə inversiyanın sağalmasını öncədən proqnozlaşdırırdılar, indi açılan həyat perspektivlərindən məmnuniyyətlərini ifadə edirdilər, bir kişinin sevgisinə və uşaqlara olan arzusunu etiraf edirdilər və beləliklə, arzulanan dəyişməyə xoşagəlməz hazırlıq kimi qarşılanabilirdilər. Onun ayıq vaxtdakı eyni vaxtda etdiyi açıqlamalara qarşı ziddiyyət çox böyük idi. O, mənə gizlətmədi ki, evlənməyi düşünür, lakin bunu yalnız atasının tiraniyasından qurtulmaq və özünün həqiqi meyillərinə maneəsiz yaşamaq üçün edirdi. Bir az təhqiramiz ifadə ilə, o, adamla başının çarəsinə baxacağını, nəhayət, hörmətli xanımın nümunəsinin göstərdiyi kimi, eyni anda həm bir kişi, həm də bir qadınla cinsi əlaqələr qurmağın mümkün olduğunu bildirdi. Hansısa səssiz təəssüratla xəbərdar olaraq, bir gün ona dedim ki, bu yuxulara inanmıram, onlar yalançı və ya ikiüzlüdür və məqsədləri, atasını aldatdığı kimi, məni aldatmaqdır. Haqlı idim, bu cür yuxular bu izahatdan sonra artıq təkrarlanmadı. Lakin inanıram ki, bu yuxularda yanıltma məqsədinin yanında bir qədər də təbliğat vardı; bu, mənim marağımı və yaxşı fikrimi qazanmaq cəhdi idi, bəlkə də sonra məni daha köklü şəkildə məyus etmək üçün.

Təsəvvür edə bilərəm ki, belə yalançı xeyirxahlıq yuxularının mövcudluğuna işarə, özünü analitik adlandıran bəzilərdə çarəsiz qəzəbin həqiqi fırtınasını qopara bilər. "Deməli, şüursuz da yalan deyə bilər, ruhi həyatımızın həqiqi nüvəsi, bizdəki ilahi varlığa bizim acınacaqlı şüurumuzdan daha yaxın olan şey!" "Onda təhlilin təfsirlərinə və biliyimizin etibarlılığına necə arxalana bilərik?" Buna qarşı deyilməlidir ki, belə yalançı yuxuların tanınması sarsıdıcı bir yenilik demək deyil. Bilirəm ki, insanlarda mistikə olan ehtiyac kökündən qoparılmazdır və "yuxu təfsiri" ilə mistikədən alınmış sahəni ona geri qaytarmaq üçün daimi cəhdlər edir, lakin bizi maraqlandıran halda hər şey kifayət qədər sadədir. Yuxu "şüursuz" deyil, o, yuxu vəziyyətinin xüsusiyyətləri sayəsində, şüuröncəsindən və ya hətta ayıq həyatın şüurundan artıq qalan fikrin töküldüyü formadır. Yuxu vəziyyətində o, şüursuz istək təhriklərinin dəstəyini qazanmış və şüursuzluq üçün keçərli olan mexanizmlərlə təyin olunan "yuxu işlənməsi" ilə təhrifə uğramışdır. Yuxu görən qadınımızda, atasını aldatdığı kimi, məni yanıltmaq məqsədi, əgər tamamilə şüurlu deyilsə, şübhəsiz şüuröncəsindən gəlirdi; o, atasına (və ya ata əvəzinə) xoş gəlmək üçün şüursuz istək təhriki ilə əlaqə quraraq özünü tətbiq edə bildi və beləliklə, yalançı bir yuxu yaratdı. Atanı aldatmaq və atasına xoş gəlmək məqsədləri eyni kompleksdən qaynaqlanır; birincisi ikincisinin sıxışdırılmasından doğmuşdur, ikincisi isə yuxu işlənməsi ilə birinciyə qaytarılır. Beləliklə, şüursuzluğun alçaldılması və ya təhlil nəticələrimizə olan inamın sarsılması haqqında söhbət gedə bilməz.

İnsanların sevgi həyatlarının çox böyük və əhəmiyyətli hissələrini, çox azını nəzərə almadan, hətta bəzən heç nə hiss etmədən keçirə bilmələri və ya şüurlarına gəldikdə, bu barədə hökm verərkən özünü bu qədər köklü şəkildə aldatmaları haqqında təəccübü ifadə etmək fürsətini qaçırmaq istəmirəm. Bu, yalnız nevroz şərtlərində, bu fenomenə aşina olduğumuz yerdə deyil, həm də başqa hallarda olduqca adi görünür. Bizim halımızda bir qız qadınlara qarşı həvəs inkişaf etdirir, valideynlər bunu əvvəlcə yalnız sinir bozucu hesab edirlər, lakin demək olar ki, ciddi qəbul etmirlər; özü də bununla nə qədər məşğul olduğunu yaxşı bilir, lakin intensiv bir aşqın həyəcanlarından az hiss edir, ta ki, müəyyən bir imtina zamanı, hamıya elementar gücdə yandırıcı bir ehtirasla qarşı-qarşıya olduqlarını göstərən həddindən artıq bir reaksiya ortaya çıxana qədər. Belə bir ruhi fırtınanın qopması üçün tələb olunan şərtlərdən qız heç vaxt bir şey nəzərə almamışdır. Digər vaxtlar ağır depressiyada olan qız və ya qadınlara rast gəlinir; vəziyyətlərinin mümkün səbəbləri soruşulduqda, müəyyən bir şəxsə qarşı müəyyən bir maraq duyduqlarını, lakin bunun dərin olmadığını və bundan imtina edilməli olduqdan sonra çox tez başa vurduqlarını bildirirlər. Lakin görünüşdə bu qədər asanlıqla qatlaşılan imtina, ağır pozuntunun səbəbi olmuşdur. Və ya qadınlarla səthi sevgi əlaqələrini bitirmiş kişilərlə işiniz olur və onlar yalnız nəticələrdən, iddia etdikləri kimi kiçik bəhs etdikləri obyektə ehtirasla aşiq olduqlarını öyrənməli olurlar. Həmçinin, heç bir peşmanlıq və ya şübhə olmadan qərar verilmiş süni abort, yəni bətndəki uşağın öldürülməsindən gələ bilən gözlənilməz təsirlərə təəccüb edirsiniz. Beləliklə, bizi sevdiklərini bilmədən sevən, ya da sevdiklərini bilməyən, ya da sevdikləri halda nifrət etdiklərinə inanan şəxsləri təsvir etməyi üstün tutan şairlərin haqlı olduğunu qəbul etməyə məcbur olursunuz. Görünür, şüurumuzun sevgi həyatımız haqqında əldə etdiyi məlumat, xüsusilə asanlıqla qeyri-kamil, boşluqlu və ya saxta ola bilər. Bu müzakirələrdə, təbii ki, sonradan yaranan unutmanın payını nəzərə almağı qaçırmağımdan yayınmadım.

IV

İndi əvvəlcə dayandırılmış olan işin müzakirəsinə qayıdırıq. Qızın libidosunu normal Edip münasibətindən homoseksuallıq münasibətinə keçirən qüvvələr və bu zaman istifadə olunan psixi yollar haqqında ümumi məlumat əldə etmişik. Bu hərəkətverici qüvvələrin başında kiçik qardaşının doğulması təəssüratı durur və buna görə də işi gecikmiş şəkildə qazanılmış inversiya kimi təsnif etmək bizə məsləhət görülür.

Lakin burada psixoanalitik aydınlaşdırma nümunələrində tez-tez qarşılaşdığımız bir əlaqəyə diqqət yetiririk. İnkişafı son nəticəsindən geriyə doğru izlədikdə, boşluqsuz bir əlaqə qurulur və biz öz dərkimizi tamamilə qaneedici, bəlkə də kifayət qədər hesab edirik. Amma əksinə, təhlil ilə tapılan şərtlərdən çıxaraq nəticəyə qədər izləməyə çalışsaq, zəruri və başqa cür müəyyən edilə bilməyən bir əlaqə təəssüratı tamamilə itir. Dərhal qeyd edirik ki, başqa bir nəticə də əldə edilə bilərdi və bu digər nəticəni də eyni dərəcədə başa düşüb izah edə bilərdik. Beləliklə, sintez təhlil qədər qaneedici deyil; başqa sözlə, şərtlərin bilinməsindən nəticənin təbiətini proqnozlaşdırmağa qadir deyilik.

Bu kədərli dərkini səbəblərinə qaytarmaq çox asandır. Müəyyən bir uğur üçün həlledici olan etioloji amillər bizə tamamilə məlum olsa belə, onları yalnız keyfiyyət xüsusiyyətlərinə görə, nisbi güclərinə görə deyil, tanıyırıq. Onlardan bəziləri digərləri tərəfindən zəif sayılaraq bastırılacaq və son nəticə üçün nəzərə alınmayacaq. Lakin hansı həlledici amillərin daha zəif və ya daha güclü olacağını heç vaxt əvvəlcədən bilmirik. Yalnız sonunda deyirik ki, qalib gələnlər daha güclü olanlar idi. Beləliklə, təhlil istiqamətində səbəb-nəticə əlaqəsini hər dəfə dəqiq müəyyən etmək mümkündür, lakin sintez istiqamətində proqnozlaşdırma qeyri-mümkündür.

Deməli, pubert dövründəki Edip münasibətindən qaynaqlanan sevgi həsrəti belə bir məyusluğa uğrayan hər qızın mütləq homoseksuallığa düşəcəyini iddia etmək istəmirik. Əksinə, bu travmaya fərqli reaksiyalar daha çox rast gəlinir. Lakin bu qızda travmadan kənarda, ehtimal ki, daxili təbiətli xüsusi amillər həlledici rol oynamalı idi. Onları göstərmək də çətin deyil.

Məlum olduğu kimi, normal insanda da sevgi obyektinin cinsinə qərar vermək üçün müəyyən vaxt lazımdır. Hər iki cinsdə pubertdən sonrakı ilk illərdə homoseksual həvəslər, həddindən artıq güclü, hissiyyatla yüklənmiş dostluqlar olduqca adi haldır. Bizim qızda da belə idi, lakin bu meyillər onun digərlərində olduğundan şübhəsiz daha güclü idi və daha uzun sürdü. Bundan əlavə, sonrakı homoseksuallığın bu xəbərçiləri həmişə onun şüurlu həyatını ələ almışdı, halbuki Edip kompleksindən qaynaqlanan münasibət şüursuz qalmışdı və yalnız kiçik oğlanın həddindən artıq sevilməsi kimi əlamətlərlə üzə çıxmışdı. Məktəbli qız olaraq uzun müddət əlçatmaz, sərt bir müəllimə aşiq idi, bu isə açıq-aşkar ana əvəzi idi. Bəzi gənc analara olan xüsusi maraq onu qardaşının doğulmasından çox əvvəl və atası tərəfindən edilən ilk xəbərdarlıqdan daha da əvvəl göstərmişdi. Onun libidosu çox erkən vaxtlardan iki axın üzrə hərəkət edirdi və bu axınlardan daha səthi olanı heç bir çəkinmə olmadan homoseksual adlandırıla bilər. Bu, ehtimal ki, anaya qarşı uşaq yaşlarında yaranan və dəyişməmiş bir fiksasiyanın birbaşa davamı idi. Ola bilsin ki, təhlilimiz vasitəsilə, uyğun bir fürsət olduqda daha dərin heteroseksual libido axınını açıq homoseksual axına çevirən prosesi aşkar etmişik.

Bundan əlavə, təhlil göstərdi ki, qız uşaqlıq illərindən çox güclü vurğulanmış «Kişilik kompleksi» daşıyırdı. Canlı, döyüşkən və bir az böyük olan qardaşından geri qalmağa heç də razı olmayan o, genital orqanların müayinəsindən sonra güclü bir penis həsədi inkişaf etdirmişdi və bu həsədin törəmələri hələ də onun düşüncələrini doldururdu. O, əslində bir qadın hüquqları müdafiəçisi idi, qızların oğlanlarla eyni azadlıqlardan istifadə etməməsini ədalətsiz sayırdı və ümumiyyətlə qadınların taleyinə qarşı çıxırdı. Təhlil zamanı ona hamiləlik və uşaq doğma xoşagəlməz təsəvvürlər idi; mənim fikrimcə, bu, həm də bu proseslə bağlı fiziki deformasiya səbəbindən belə idi. Onun qız xasiyyətli narsisizmi, artıq öz gözəlliyi ilə fəxr etməyən, bu müdafiəyə geri çəkilmişdi [1]. Müxtəlif əlamətlər bir vaxtlar çox güclü olan nümayiş və göstərmə həvəsinə işarə edirdi. Etiologiyada qazanma hüququnu azaltmaq istəməyən şəxs, qızın təsvir olunan davranışının, ananın geri qoyulması və onun genital orqanlarının qardaşınınkı ilə müqayisəsi, güclü ana fiksasiyası ilə birləşdikdə, məhz bu şəkildə müəyyən edilməli olduğunu diqqətə çatdıracaq. Burada da erkən yaşlarda təsir edən xarici amillərin təsiri ilə formalaşan bir şeyi, adətən konstitusional xüsusiyyət kimi qəbul etmək istədiyimiz bir şeyi izah etmək imkanı var. Həmçinin, bu qazanma – əgər həqiqətən baş veribsə – gətirilmiş konstitusiyanın payına düşən bir hissəni də özündə ehtiva edəcək. Beləliklə, müşahidədə nəzəriyyədə bir-birinə zidd olan bir cütə – irsiyyət və qazanma – ayırmaq istədiyimiz şeylər daim qarışır və birləşir.

[1] [Qeyd: Bax. Nibelungen mahnısında Krimhildin etirafı.]

Əgər təhlilin əvvəlki, müvəqqəti nəticəsi homoseksuallığın sonradan qazanılması halı olduğu qənaətinə gətirmişsə, indi materialın yenidən nəzərdən keçirilməsi daha çox doğuşdan gələn homoseksuallığın mövcud olduğu nəticəsinə yönəldir; bu homoseksuallıq, adətən olduğu kimi, pubertadan sonrakı dövrdə sabitləşmiş və aydın şəkildə özünü göstərmişdir. Bu təsnifatlardan hər biri yalnız müşahidə ilə müəyyən edilən vəziyyətin bir hissəsini əhatə edir, digər hissəsini isə nəzərə almır. Bu sualın qoyulmasının dəyərini ümumiyyətlə aşağı qiymətləndirdikdə, biz doğru olanı edirik.

Homoseksuallıq ədəbiyyatı, bir tərəfdən obyekt seçimi məsələsini, digər tərəfdən isə cinsiyyət xarakterini və cinsi münasibəti kifayət qədər kəskin şəkildə ayırmır; sanki bir məsələyə verilən cavab, digərinə verilən cavabla zəruri olaraq bağlı imiş kimi. Təcrübə əksini göstərir: Üstünlük təşkil edən kişilik xüsusiyyətlərinə malik olan və sevgi həyatında da kişilik tipini nümayiş etdirən bir kişi, obyekt baxımından tərsinə çevrilmiş ola bilər, yəni qadınlar əvəzinə yalnız kişiləri sevə bilər. Xarakterində qadın xüsusiyyətləri açıq şəkildə üstünlük təşkil edən, hətta sevgidə bir qadın kimi davranan bir kişi, bu qadın münasibəti ilə sevgi obyekti kimi kişiyə yönəldilməlidir; lakin o, yenə də heteroseksual ola bilər və obyekt baxımından orta hesabla normal bir insandan daha çox tərsinə çevrilmə nümayiş etdirməyə bilər. Eyni şey qadınlar üçün də keçərlidir; onlarda da psixi cinsiyyət xarakteri və obyekt seçimi sabit bir əlaqəyə girmir. Beləliklə, homoseksuallığın sirri, populyar istifadə üçün təqdim edildiyi kimi, heç də sadə deyil: Kişini sevməli olan və təəssüf ki, kişili bədəndə qapanmış qadın ruhu, ya da qadın tərəfindən müqavimət göstərilməz şəkildə cəlb edilən, təəssüf ki, qadın bədənində həbs olunmuş kişili ruh. Daha çox, söhbət xarakterlərin üç sırasından gedir.

Somatik cinsiyyət xüsusiyyətləri – Psixi cinsiyyət xarakteri (Fiziki hermafroditizm) (kişi mövqeyi) (qadın mövqeyi) – obyekt seçiminin növü, bu müəyyən dərəcədə bir-birindən müstəqil dəyişir və fərdlərdə çoxlu permutasiyalar şəklində rast gəlinir. Tərəfdar ədəbiyyat bu vəziyyətlərə nəzər salmağı çətinləşdirdi, çünki praktik səbəblərdən sadəcə həvəskarın diqqətini çəkən üçüncü məqamdakı, yəni obyekt seçimi məqamındakı davranışı ön plana çıxarır və üstəlik bu məqam ilə birinci məqam arasındakı əlaqənin möhkəmliyini şişirdir. O, həmçinin psixoanalitik tədqiqatın üzə çıxardığı iki əsas faktora qarşı çıxaraq, hamının eyni adla homoseksuallıq adlandırdığı şeyin dərinə nüfuz etməyə aparan yolu da bağlayır. Birincisi, homoseksual kişilərin anaya xüsusi güclü fiksasiya keçirdikləri; ikincisi, bütün normal insanların açıq heteroseksuallıqlarının yanında çox əhəmiyyətli dərəcədə latent və ya şüursuz homoseksuallıq nümayiş etdirdikləri. Bu tapıntılar nəzərə alınsa, təbiətin xüsusi bir qəribəliklə yaratdığı «üçüncü cins» fərziyyəsi artıq qəbul edilə bilməz.

Psixoanaliz homoseksuallıq problemini həll etmək üçün çağırılmayıb. O, obyekt seçimində qərar verməyə gətirib çıxaran psixi mexanizmləri açmaqla və onlardan həvəs əsaslarına gedən yolları izləməklə kifayətlənməlidir. Sonra o, dayanır və qalanını bioloji tədqiqata buraxır; bu tədqiqat, məhz indi Steinachın [1] təcrübələrində yuxarıdakı ikinci və üçüncü sıraların birinci sıra tərəfindən necə təsirləndiyi haqqında çox mənalı məlumatlar üzə çıxarır. O, insan (və heyvan) fərdinin ilkin biseksuallığını şərt kimi qəbul edərək biologiya ilə ortaq zəmində durur. Amma konvensional və ya bioloji mənada «kişilik» və «qadınlıq» adlandırılan şeyin mahiyyətini psixoanaliz izah edə bilməz; o, bu iki anlayışı qəbul edir və işlərinin əsasına qoyur. Daha da irəliyə aparmaq cəhdində kişilik aktivliyə, qadınlıq isə passivliyə çevrilir və bu, kifayət deyil. Təhlil sahəsinə düşən bu qədər izahat işindən inversiyanı dəyişdirmək üçün bir vasitənin əldə ediləcəyi gözləntisinin nə dərəcədə qəbul edilə biləcəyi və ya artıq təcrübə ilə təsdiqlənib-təsdiqlənmədiyi məsələsini mən əvvəlcə izah etməyə çalışmışdım. Bu təsir dərəcəsini Steinachın bəzi hallarda cərrahi müdaxilələrlə əldə etdiyi böyük dəyişikliklərlə müqayisə etsək, bu, çox da təsirli görünməyə bilər. Lakin inversiyanın ümumi istifadəyə yararlı bir «müalicəsi» haqqında indi belə ümid bəsləmək tələsiklik və ya zərərli şişirtmə olardı. Steinachın uğur qazandığı kişilərdəki homoseksuallıq halları, həmişə mövcud olmayan, çox açıq somatik «hermafroditizm» şərtini ödəyirdi. Qadınlardakı homoseksuallığın analoji yolla müalicəsi ilkin olaraq tamamilə qeyri-müəyyəndir. Əgər bu, ehtimal ki, hermafrodit olan yumurtalıqların çıxarılması və başqalarının, ümid edirik ki, bir cinsli olanların əvəzinə köçürülməsindən ibarət olsaydı, praktiki olaraq tətbiq üçün çox az şans qalırdı. Özünü kişi kimi hiss edən və kişi kimi sevən qadın fərdi, bu heç də həmişə sərfəli olmayan dəyişikliyi analıqdan imtina ilə ödəməli olarsa, çətin ki, qadın roluna təslim olsun.

[1] Bax: A. Lipschütz (1919).

9 / 15

Dörd yaşlı uşağın düşüncə assosiasiyası

Əvvəlcə "Uluslararası Psixoanaliz Jurnalı"nda, VI, 1920-ci ildə dərc olunmuşdur.

Amerikalı bir ananın məktubundan: "Sənə kiçik qızın dünən nə dediyini danışmalıyam. Buna hələ də inana bilmirəm. Emili xala özünə mənzil tutacağını söyləyirdi. Uşaq dedi: Emili evlənərsə, uşağı olacaq. Çox təəccübləndim və ondan soruşdum: Bəs bunu haradan bilirsən? Və o cavab verdi: Bəli, biri evlənəndə həmişə uşaq olur. Mən təkrarladım: Amma bunu necə bilə bilərsən? Və kiçik qız: Oh, mən daha çox şey bilirəm, ağacların torpaqda böyüdüyünü də bilirəm (in the ground). Bu qəribə fikir əlaqəsini təsəvvür et! Bu, məhz ona bir gün izah etmək istədiyim şeydir. Və sonra davam edir: Mən həmçinin bilirəm ki, sevimli Tanrı dünyanı yaradır (makes the world). Belə sözlər söyləyəndə, onun hələ dörd yaşında belə olmadığını çətinliklə inana bilirəm.”

Görünür, ana uşağın ilk ifadəsindən ikincisinə keçidi özü başa düşmüşdür. Uşaq demək istəyir: Mən bilirəm ki, uşaqlar anada böyüyür və bu biliyi birbaşa deyil, simvolik olaraq ifadə edir, ananı Ana Torpaq ilə əvəz edərək. Biz artıq bir çox şübhəsiz müşahidələrdən uşaqların simvollardan nə qədər erkən istifadə etməyi bildiklərini öyrənmişik.

Amma kiçik qızın üçüncü ifadəsi də əlaqədən kənara çıxmır. Biz yalnız uşağın uşaqların mənşəyi haqqında biliyinin daha bir hissəsini bildirmək istədiyini fərz edə bilərik: Mən də bilirəm ki, bu, hamısı atanın işidir. Amma bu dəfə o, birbaşa fikri əvəz edir uyğun sublimasiya ilə, ki, sevimli Tanrı dünyanı yaradır.

10 / 15

Təhlil texnikasının ön tarixi

Cinsəllik araşdırmaçısı və psixoanalizin nüfuzlu tənqidçisi Havelok Ellisin 1919-cu ildə Londonda nəşr olunan "Münaqişənin fəlsəfəsi və müharibə dövründə digər məqalələr, İkinci seriya" adlı yeni kitabında "Cinsəlliklə əlaqəli psixoanaliz" başlıqlı bir məqalə yer alır; bu məqalədə analizin qurucusunun əsərinin elmi işin bir hissəsi kimi deyil, bədii nailiyyət kimi qiymətləndirilməli olduğu sübut edilməyə çalışılır. Bu baxışda, xoşagəlməz, hətta həddindən artıq pərəstişkarlıqla örtülsə belə, müqavimətin yeni bir təzahürünü və analizin rədd edilməsini görmək bizə yaxındır. Biz bu fikrə ən qəti şəkildə etiraz etməyə meylliyik.

Lakin Havelok Ellisin məqaləsi ilə məşğul olmağımızın səbəbi belə bir etiraz deyil, onun geniş oxucu dairəsi sayəsində, başqa məqsədlər üçün olsa belə, sərbəst assosiasiya texnikasını tətbiq edən və tövsiyə edən, buna görə də bu baxımdan psixoanalitiklərin sələfi adlandırılmağa haqqı olan bir müəllifi sitat gətirə biləcək vəziyyətə düşməsidir. "1857-ci ildə," - deyə Havelok Ellis yazır, "Dr. J. J. Garth Wilkinson, həkim kimi deyil, daha çox Swedenborg istiqamətində şair və mistik kimi tanınan, özünün "İntibalar" adlandırdığı iddia edilən yeni bir üsulla yaradılan mistik şeirlərdən ibarət bir cild nəşr etdi. "Bir mövzu seçin," - deyir o, "və ya onu yazın; bu edildikdən sonra, başlığın yazılmasından sonra yaranan ilk fikri (zehindəki təəssürat), həmin söz və ya cümlə nə qədər qəribə və ya uyğunsuz görünürsə-görünsün, mövzunun işlənməsinin başlanğıcı kimi qəbul etmək olar." "Ruhun ilk təhriki, ilk söz, mövzuya dərindən nüfuz etmək cəhdinin uğurudur." Bu prosesi ardıcıl şəkildə davam etdirin və Garth Wilkinson deyir: "Həmişə tapmışam ki, bu, əməliyyatın daxilinə aparan yanılmaz bir instinkt nəticəsində baş verir." Wilkinsonun fikrincə, bu texnika, ən yüksək dərəcədə artırılmış özünü sərbəst buraxmağa, ən dərin, şüursuz təhriklərin ifadə olunmasına çağırışa uyğun gəlirdi. O, xəbərdarlıq edirdi ki, iradə və düşünmə kənara qoyulmalıdır; insan ilhama (axına) etibar edir və bu zaman zəka qabiliyyətlərinin naməlum məqsədlərə yönəldiyini görə bilər."

"Unutmamalıyıq ki, Wilkinson həkim olsa da, bu texnikanı heç vaxt tibbi və ya elmi məqsədlər üçün deyil, yalnız dini və ədəbi məqsədlər üçün tətbiq etmişdir, lakin aydın görünür ki, burada şəxsiyyətin özünü obyekt kimi qəbul edən əsasən psixoanalitik texnikadır; bu, Freydin metodunun bir sənətkarın (artist) metodu olduğuna dair daha bir sübutdur."

Psixoanalitik ədəbiyyatı mütəxəssisləri burada Şillerin Körner ilə olan məktublaşmasında [1] böyük şair və düşünərin (1788) yaradıcı olmaq istəyən şəxsə sərbəst fikrin diqqətə alınmasını tövsiyə etdiyi gözəl bir yerə xatırlayacaqlar. Ehtimal edilir ki, Wilkinsonun iddia edilən yeni texnikası artıq bir çox başqalarının ağlına gəlmişdir və onun psixoanalizdə sistemli tətbiqi, Freydin sənətkar təbiətinin sübutu kimi deyil, daha çox, bütün psixi hadisələrin davamlı müəyyən olunduğuna dair qabaqcadan qəbul edilmiş inancının nəticəsi kimi görünəcəkdir. Sərbəst fikrin sabitləşdirilmiş mövzuya aid olması, təhlildəki təcrübə ilə də təsdiqlənən ən yaxın və ən ehtimal olunan variant kimi ortaya çıxdı, çünki həddindən artıq böyük müqavimətlər fərz edilən əlaqəni tanınmaz hala gətirmədiyi təqdirdə.

[1] O. tərəfindən kəşf edilmişdir. Rank və Yuxunun Təfsiri (1900 a) əsərində sitat gətirilib.

Lakin Şillerin də, Garth Wilkinsonun da psixoanalitik texnikanın seçilməsinə təsir göstərmədiyi qəti şəkildə qəbul edilə bilər. Digər tərəfdən daha şəxsi bir əlaqənin işarə olunduğu görünür.

Bir müddət əvvəl Dr. Budapeştdəki Hugo Dubowitz Dr. Ferenczini Ludwig Börnenin 1823-cü ildə yazılmış və onun Toplu Əsərlərinin (1862-ci il nəşri) birinci cildində çap olunmuş, cəmi 4½ səhifəlik kiçik bir məqaləsinə diqqət yetirdi. Onun başlığı "Üç gündə orijinal yazıçı olma sənəti" idi və Börnenin o vaxtlar pərəstiş etdiyi Jan Paul üslubunun məlum xüsusiyyətlərini daşıyırdı. O, aşağıdakı cümlələrlə bitir: "Və burada vəd edilmiş nəticə gəlir. Bir neçə vərəq kağız götürün və üç gün ardıcıl olaraq, yalan və ikiüzlülük olmadan, başınızdan keçən hər şeyi yazın. Özünüz, qadınlarınız, türklərlə müharibə, Göte, Fonksun cinayət prosesi, Qiyamət günü, rəhbərləriniz haqqında düşündüklərinizi yazın – və üç günün sonunda yeni, eşidilməmiş fikirlərinizə görə təəccübdən özünüzü itirəcəksiniz. Bu, üç gündə orijinal yazıçı olma sənətidir!"

Prof. Freyd bu Börne məqaləsini oxumağa məcbur edildiyi zaman psixoanalitik ideya mənimsəməsinin tarixi ilə bağlı burada toxunulan sual üçün əhəmiyyətli ola biləcək bir sıra məlumatlar verdi. O, Börnenin əsərlərini on dörd yaşında hədiyyə olaraq aldığını və bu kitabı, əlli il sonra, bu gün belə, gənclik dövründən qalan yeganə kitab kimi saxladığını danışdı. Bu yazıçı, əsərlərinə daldığı ilk şəxs idi. Söhbət gedən məqaləni xatırlamır, lakin eyni cildə daxil olan digərləri, məsələn, 'Jean Paul haqqında xatirə nitqi', 'Yemək ustası', 'Ağ quğundakı dəli' kimi əsərlər, görünür heç bir səbəb olmadan uzun illər boyu yaddaşında dəfələrlə canlanırdı. O, xüsusilə təəccübləndi ki, 'orijinal yazıçı olmağa dair təlimat' adlı hissədə özünün həmişə bəslədiyi və müdafiə etdiyi fikirlərin ifadə olunduğunu gördü, məsələn: 'Düşünməkdəki alçaq qorxaqlıq hamımızı geri saxlayır. Hökumətlərin senzurasından daha ağır olanı, ictimai rəyin bizim zəhmətlərimiz üzərində qurduğu senzura idi.' (Qeyd edək ki, burada psixoanalizdə yuxu senzurası kimi yenidən ortaya çıxan 'senzura' haqqında danışılır...) 'Əksər yazıçılarda olduqlarından daha yaxşı olmaq üçün ağılda deyil, xarakterdə çatışmazlıq var... Səmimilik bütün dahiliyin mənbəyidir və insanlar daha əxlaqlı olsaydılar, daha zəki olardılar...'

Beləliklə, bu işarənin, görünən orijinallığın arxasında bir çox hallarda fərz edilə bilən həmin kriptomneziya parçasını üzə çıxarmış olması ehtimalı bizə qeyri-mümkün görünmür.

11 / 15

Ceyms C. Patnam †

Anglo-sakson ölkələrindən təcrid olunmuş vəziyyətdə bizə çatmış ilk xəbərlər arasında böyük panamerikan psixoanalitik qrupunun prezidenti Patnamın vəfatı haqqında kədərli xəbər də var. O, yetmiş iki yaşını keçdi, sona qədər ağıl təravətini qorudu və 1918-ci ilin noyabrında yuxuda ürək iflicindən yumşaq bir ölüm tapdı. Bir neçə il əvvələ qədər Bostondakı Harvard Universitetində Nevropatologiya professoru olan Patnam, Amerikada psixoanalizin böyük dayaqı idi. Onun çoxsaylı nəzəri əsərləri (bir neçəsi ilk dəfə Beynəlxalq Jurnalda dərc olunmuşdur) aydınlığı, fikir zənginliyi və tərəfdarlığının qətiyyəti ilə analizə psixiatriya tədrisində və ictimai rəydə, hazırda Amerikada həzz aldığı layiq olduğu qiyməti qazandırmağa çox böyük töhfə vermişdir. Bəlkə də onun nümunəsi də eyni dərəcədə təsirli oldu. O, qüsursuz xarakteri ilə ümumi hörmət qazanmışdı və yalnız ən yüksək etik nəzərələrin onun üçün həlledici olduğu bilinirdi. Onu şəxsən yaxından tanıyanlar, onun, nəcibliyin ikinci təbiətə, alçaqlıqla əlbir olmağın isə qeyri-mümkünə çevrildiyi, xoşbəxt kompensasiya olunmuş məcburiyyət nevrozu tipli şəxslərdən olduğunu qəbul etməli idilər.

C. Patnamın şəxsi görünüşü, 1912-ci ildə Veymar konqresində iştirakı ilə Avropa analitikləri tərəfindən tanınmışdır. Jurnalın redaksiyası növbəti sayda hörmətli dostumuzun portretini və elmi nailiyyətlərinin ətraflı qiymətləndirilməsini dərc etmək ümidindədir.

12 / 15

Viktor Tausk †

Psixoanalitiklər sırasında müharibənin tələb etdiyi, şübhəsiz ki, çox olmayan qurbanlar arasında, sülh imzalanmadan əvvəl həyatına könüllü son verən, qeyri-adi istedadlı Vyana sinir xəstəlikləri həkimi də sayılmalıdır.

Doktor Tausk, hələ 42 yaşında ikən, on ildən çoxdur ki, Freydin yaxın tərəfdarları dairəsinə aid idi. Əslində hüquqşünas olan Doktor Tausk, ağır şəxsi təcrübələrin təsiri altında karyerasını tərk edib və geniş ümumi təhsili ilə xüsusilə uyğun gəldiyi jurnalistikaya yönəlməzdən əvvəl, Bosniyada bir müddət hakim kimi fəaliyyət göstərmişdi. Berlinlərdə bir müddət jurnalist kimi işlədikdən sonra, eyni vəzifə ilə Vyana gəldi; burada psixoanalizlə tanış oldu və tezliklə ona tamamilə həsr olunmağa qərar verdi. Artıq yetkin bir kişi və ailə başçısı olaraq, yeni bir peşə dəyişikliyinə bağlı böyük çətinliklər və qurbanlardan çəkinmədi; bu dəyişiklik onun qazanc həyatında bir neçə illik fasilə demək idi. Tibbin uzunmüddətli təhsili ona yalnız psixoanalizi praktik olaraq tətbiq etmək üçün bir vasitə olmalı idi.

Birinci Dünya Müharibəsinin başlamasından qısa müddət əvvəl Tausk ikinci doktorluq dərəcəsini almış və Vyanada sinir xəstəlikləri həkimi kimi yerləşmişdi; nisbətən qısa bir müddət sonra, gözəl nəticələr əldə etdiyi nüfuzlu bir praktik qurmaq üzrə idi. Ambisiyalı gənc həkimə tam doyum və mövcudluq imkanı vəd edən bu fəaliyyətdən müharibə onu ani və zorla ayırdı. Dərhal aktiv xidmətə çağırılan Doktor Tausk, tezliklə baş həkimliyə yüksəldi və şimaldakı və Balkanlardakı (son olaraq Belqradda) müxtəlif müharibə cəbhələrində həkimlik vəzifələrini özünü fəda edərək yerinə yetirdi və buna görə də rəsmi təqdir qazandı. Burada təriflə qeyd etmək lazımdır ki, Doktor Tausk müharibə dövründə bütün şəxsiyyətini sərf edərək və bütün ehtiyatları kənara qoyaraq, təəssüf ki, bir çox həkimin susqunluqla dözdüyü və ya hətta günahkar olduğu çoxsaylı sui-istifadələrə açıq şəkildə qarşı çıxmışdır.

Bir neçə illik yorucu döyüş xidməti son dərəcə vicdanlı olan bu insanda ağır psixoloji zədələr yaratmadan keçə bilməzdi. Uzun illər ayrılıqdan sonra analitikləri yenidən birləşdirən 1918-ci ilin sentyabrında Budapeştdə keçirilən son psixoanalitik konqresdə, illərdir fiziki əziyyət çəkən şəxs xüsusi həssaslıq əlamətləri göstərdi.

Doktor Tausk qısa müddət sonra, ötən ilin son payızında hərbi xidmətdən ayrılıb Vyanaya qayıtdıqda, daxili tükənmişlik içində olan adam, üçüncü dəfə — bu dəfə ən əlverişsiz xarici və daxili şəraitdə — yeni bir həyat qurmaq kimi çətin vəzifə ilə üzləşdi. Buna əlavə olaraq, Doktor Tausk, qayğıkeş bir ata olduğu iki böyümüş oğul qoyub gedirdi və yeni bir evlilik qarşısında idi. Sərt reallığın əziyyət çəkən şəxsdən tələb etdiyi çoxsaylı tələblərə artıq tab gətirə bilmirdi. 3 iyul səhər həyatına son qoydu.

Doktor 1909-cu ilin payızından bəri Vyana Psixoanalitik Cəmiyyətinin üzvü olan Tausk, kəskin müşahidə, dəqiq hökm və ifadənin xüsusi aydınlığı ilə seçilən müxtəlif məqalələri ilə bu jurnalın oxucularına məlumdur. Bu işlərdə müəllifin təbiət elmlərinin dəqiq metodları ilə uğurla birləşdirməyi bacardığı fəlsəfi təlim açıq şəkildə özünü göstərir. Fəlsəfi əsaslandırma və epistemoloji aydınlıq ehtiyacı onu, bu qədər çətin problemləri bütün dərinliyi və əhatəli mənası ilə qavramağa, həm də onları dəf etməyə məcbur etdi. Onun həvəsli tədqiqatçı ruhu bəlkə də bu istiqamətdə bəzən həddindən artıq irəli getmişdir; bəlkə də inkişafda olan psixoanaliz elminə bu cür daha ümumi bir əsas vermək üçün hələ vaxt gəlməmişdi. Tauskun xüsusi istedadını nümayiş etdirdiyi fəlsəfi problemlərin psixoanalitik nəzəriyyəsi həmişə daha məhsuldar olmağı vəd edir; vəfat etmiş müəllifin son işlərindən biri olan hökm funksiyasının psixoanalizi haqqında, indiyə qədər nəşr olunmamış və Budapeştdəki son psixoanalitik konqresdə onun tərəfindən təqdim edilmiş məqalə, onun marağının bu istiqamətini sübut edir.

Fəlsəfi istedadı və meylinin yanında Tausk həm də çox üstün tibbi-psixoloji qabiliyyətlər göstərdi və bu sahədə də gözəl nailiyyətlər qazandı. Müxtəlif psixozlar (melankoliya, şizofreniya) haqqında dəyərli tədqiqatlara borclu olduğumuz kliniki fəaliyyəti ən gözəl ümidlərə əsas verirdi və ona müraciət etdiyi dosentlik vəzifəsi üçün namizədlik hüququ verirdi.

Psixoanalizə Dr. Parlaq nitq qabiliyyətinə malik olan Tausk, bir neçə il ərzində hər iki cinsdən olan çoxlu dinləyicini psixoanalizin əsasları və problemləri ilə tanış etdiyi mühazirə kurslarını keçməklə xüsusi bir xidmət göstərdi. Dinləyiciləri onun mühazirələrinin pedaqoji bacarığını və aydınlığını, eləcə də ayrı-ayrı mövzuları işləmə dərinliyini heyranlıqla qarşılayırdılar.

Vəfat etmiş şəxsi yaxından tanıyan hər kəs onun saf xarakterini, özünə və başqalarına qarşı dürüstlüyünü, kamillik və nəcibliyə can atmaqla seçilən yüksək təbiətini yüksək qiymətləndirirdi. Onun ehtiraslı temperamentu bəzən həddindən artıq kəskin olan, lakin parlaq təsvir qabiliyyəti ilə birləşən kəskin tənqidlə özünü göstərirdi. Bu fərdi xüsusiyyətlər bir çoxları üçün böyük cazibə kəsb edirdi, bəlkə də bəzilərini uzaqlaşdırmışdı. Lakin heç kim qarşısında əhəmiyyətli bir insan olduğu təəssüratına qapılmaqdan yayınmaq bilməzdi.

Psixoanalizin son ana qədər onun üçün nə məna daşıdığını, ona açıq şəkildə etiraf etdiyi və çox uzaq olmayan bir vaxtda tanınması ümidini ifadə etdiyi miras qoyduğu məktublar sübut edir. Elmimizdən və Vyana dairəsindən çox erkən ayrılıb gedən şəxs, bu məqsədə nail olmaq üçün şübhəsiz öz töhfəsini vermişdir. Psixoanalizin tarixində və onun ilk mübarizələrində ona ləyaqətli bir yaddaş təmin edilmişdir.

13 / 15

Müharibə nevrozlarının psixoanalizinə giriş

MÜHARİBƏ NEVROZLARI. V. Budapeştdəki Beynəlxalq Psixoanalitik Konqresdə müzakirə, 28 və 29. 1918-ci il sentyabr. Freyd, Ferenczi, Abraham, Simmel, Jonesun məqalələri (Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxanası № 1). Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana 1919.

Nəşriyyatın "Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana" seriyasını açdığı müharibə nevrozları haqqında kiçik kitab, bir müddət əvvələ qədər ən yüksək aktuallıq üstünlüyündən bəhrələnən mövzunu işləyir. Eyni mövzu V. Budapeştdə keçirilən Psixoanalitik Konqresdə (sentyabr 1918) müzakirəyə çıxarıldıqda, Mərkəzi Dövlətlərin rəhbər orqanlarından rəsmi nümayəndələr məruzə və müzakirələrdən xəbərdar olmaq üçün gəldilər və bu ilk görüşün ümidverici nəticəsi, analitik təlim almış həkimlərin bu sirli xəstəliklərin təbiətini və psixoanaliz vasitəsilə onların terapevtik təsirini öyrənmək üçün vasitə və vaxt tapacaqları psixoanalitik stansiyaların qurulması vədi oldu. Bu qərarlar həyata keçirilməzdən əvvəl müharibə sona çatdı; dövlət təşkilatları dağıldı, müharibə nevrozlarına maraq digər narahatlıqlara yer verdi; simvolik olaraq, müharibə şəraitinin dayandırılması ilə birlikdə müharibənin törətdiyi nevroz xəstəliklərinin əksəriyyəti də yox oldu. Bu xəstəliklərin dərindən araşdırılması imkanı təəssüf ki, əldən gedib. Əlavə etmək lazımdır: ümid edirik ki, bu imkan tezliklə yenidən yaranmayacaq.

Lakin artıq başa çatmış bu epizod psixoanalizin yayılması üçün əhəmiyyətsiz deyildi. Ordunun xidmət tələbləri tərəfindən onlara yüklənmiş müharibə nevrozları ilə məşğul olarkən, indiyə qədər psixoanalitik təlimlərdən uzaq durmuş həkimlər də bu təlimlərə yaxınlaşdılar. Ferenczinin məruzəsindən oxucu bu yaxınlaşmanın hansı tərəddüdlər və ört-basdırmalar altında baş verdiyini anlaya bilər. Psixoanalizin sülh dövrü nevrozlarında uzun müddət əvvəl tanıdığı və təsvir etdiyi bəzi amillər – simptomların psixogen mənşəyi, şüursuz həvəs təhriklərinin əhəmiyyəti, ruhi konfliktlərin həllində birincil xəstəlik qazancının rolu ("Xəstəliyə qaçış") – müharibə nevrozlarında da təsbit edildi və demək olar ki, ümumi qəbul edildi. E. Simmelin işləri, müharibə nevrotiklərini, psixoanalitik texnikanın məlum ilkin mərhələsi olan katartik texnika vasitəsilə müalicə etdikdə əldə edilə bilən uğuru da göstərdi.

Lakin psixoanalizə belə başlayan yaxınlaşmaya, ona qarşı olan ziddiyyətin barışdırılması və ya uzlaşdırılması dəyərini tanımaq lazım deyil. Əgər bir şəxs, indiyə qədər bir-biri ilə əlaqəli iddialar toplusuna etibar etməyibsə, birdən bu bütünün bir hissəsinin düzgünlüyünə əmin olmaq vəziyyətinə düşürsə, düşünmək olar ki, o, artıq ümumiyyətlə imtina etməkdə tərəddüd edəcək və özünün hələ təcrübəsi və buna görə də öz hökmü olmayan digər hissənin də düzgün çıxa biləcəyinə dair müəyyən ehtiram dolu gözləntiyə yol verəcək.

Müharibə nevrozlarının öyrənilməsi ilə toxunulmayan psixoanalitik təlimin bu digər hissəsi, simptomların yaranmasında ifadə olunan cinsi həvəs qüvvələri olduğunu və nevrozun Mən və onun tərəfindən rədd edilmiş cinsi həvəslər arasındakı konfliktdən yarandığını bildirir. Burada "seksuallıq" psixoanalizdə istifadə olunan geniş mənada başa düşülməli və "genitalitet" anlayışının daha dar mənası ilə qarışdırılmamalıdır. E. Jonesin öz töhfəsində izah etdiyi kimi, nəzəriyyənin bu hissəsi müharibə nevrozlarında indiyə qədər sübut edilməyib. Bunu sübut edə biləcək işlər hələ aparılmayıb. Bəlkə də müharibə nevrozları belə bir sübut üçün ümumiyyətlə yararsız materialdır. Lakin psixoanalizin rəqibləri, seksuallığa qarşı nifrətləri məntiqdən daha güclü olanlar, müharibə nevrozlarının tədqiqinin psixoanalitik nəzəriyyənin bu hissəsini qəti şəkildə təkzib etdiyini bəyan etməyə tələsdilər. Onlar bu zaman kiçik bir yer dəyişikliyinə yol verdilər. Əgər – hələ çox dərindən aparılmamış – müharibə nevrozlarının tədqiqi nevrozların seksuallıq nəzəriyyəsinin düzgün olduğunu göstərmirsə, bu, həmin nəzəriyyənin düzgün olmadığını göstərməsindən tamamilə fərqli bir şeydir.

Qərəzsiz mövqe və bir az yaxşı niyyət ilə daha da aydınlaşmaya aparan yolu tapmaq çətin deyil.

Müharibə nevrozları, dinc dövrün adi nevrozlarından xüsusi xüsusiyyətləri ilə fərqləndiyi qədər, Mən konflikti ilə mümkün və ya asanlaşdırılmış travmatik nevrozlar kimi qəbul edilməlidir. Abrahamın məqaləsi bu Mən konfliktinə yaxşı işarələr verir; Jonesun sitat gətirdiyi ingilis və amerikalı müəlliflər də onu tanıyıblar. O, əsgərin köhnə dinc və yeni müharibə Məni arasında baş verir və dinc Mənə, yeni formalaşmış parazitik oxşarı tərəfindən həyatından məhrum edilmə təhlükəsi ilə nə qədər üzləşdiyi göstərildiyi anda kəskinləşir. Eyni dərəcədə belə demək olar ki, köhnə Mən, həyat təhlükəsinə qarşı travmatik nevrozuna qaçışla qorunur, ya da öz həyatı üçün təhlükəli kimi tanıdığı yeni Məndən imtina edir. Beləliklə, xalq ordusu müharibə nevrozlarının şərti, bəsləyici mühiti olardı; peşəkar əsgərlərdə, muzdçu dəstədə isə onların ortaya çıxma imkanı əlindən alınardı.

Müharibə nevrozlarında olan digər şey, məlum olduğu kimi, dinc dövrdə də qorxu və ağır qəzalar nəticəsində, Məndəki konfliktlə heç bir əlaqə olmadan rast gəlinən travmatik nevrozdur.

Nevrozların seksual etiologiyası haqqında təlim, və ya bizim daha çox dediyimiz kimi: nevrozların libido nəzəriyyəsi, əslində yalnız dinc həyatın transfer nevrozları üçün qurulmuşdur və analitik texnikanın tətbiqi ilə onlarda asanlıqla sübut olunur. Ancaq onun sonradan narsisistik nevrozlar qrupu kimi birləşdirdiyimiz digər xəstəliklərə tətbiqi artıq çətinliklərlə üzləşir. Adi şizofreniya, paranoya və melankoliya, libido nəzəriyyəsinin sübutu və onun anlaşılmasına giriş üçün əslində olduqca yararsız materialdır, buna görə də transfer nevrozlarını nəzərə almayan psixiatrlar onunla barışa bilmirlər. Bu baxımdan ən çox müqavimət göstərən həmişə travmatik nevroz (dinc dövrün) sayılırdı, belə ki, müharibə nevrozlarının ortaya çıxması mövcud vəziyyətə yeni bir amil əlavə edə bilməzdi.

Yalnız "narsisistik libido" anlayışının, yəni Məndən asılı olan və yalnız obyektdə olduğu kimi Məndə doyum tapır olan seksual enerjinin miqdarının qoyulması və idarə edilməsi sayəsində, libido nəzəriyyəsini narsisistik nevrozlara da genişləndirmək mümkün olmuşdur və cinsəllik anlayışının bu tamamilə qanuni inkişafı, bu daha ağır nevrozlar və psixozlar üçün empirik olaraq irəliyə doğru təpənən nəzəriyyədən gözlənilə biləcək hər şeyi təmin edəcəyini vəd edir. Travmatik nevroz (dinc dövrün) də, dəhşət, təşviş və narsisistik libido arasındakı şübhəsiz mövcud olan əlaqələr haqqında araşdırmalar nəticəyə çatdıqda, bu kontekstə uyğunlaşacaqdır.

Əgər travmatik və müharibə nevrozları həyat təhlükəsinin təsirindən çox yüksək səslə danışır və "sevgidən məhrumetmə"nin təsirindən heç və ya kifayət qədər aydın danışmırsa, onda dinc dövrdəki adi transfer nevrozlarında, orada bu qədər güclü ortaya çıxan amilin ilk etioloji iddiası aradan qalxır. Hətta bu sonuncu xəstəliklərin yalnız əyləncə, rifah və işsizliklə stimullaşdırıldığı düşünülür ki, bu da müharibə nevrozlarının qopduğu həyat şərtləri ilə maraqlı bir ziddiyyət təşkil edir. Xəstələrini "sevgidən məhrumetmə"də, libidonun doyum tapmayan tələblərində xəstə tapan psixoanalitiklər, düşmənlərinin nümunəsi ilə, təhlükə nevrozunun ola bilməyəcəyini və ya qorxudan sonra ortaya çıxan xəstəliklərin nevroz olmadığını iddia etməli idilər. Bu, əlbəttə ki, onlara heç vaxt ağlına gəlməmişdir. Əksinə, onlar bir-birindən uzaqlaşan kimi görünən iki faktı bir anlayışda birləşdirmək üçün rahat bir imkan görürlər. Travmatik və müharibə nevrozlarında insanın Məni, ona xaricdən təhdid edən və ya bir Mən quruluşu tərəfindən özündə təcəssüm etdirilən təhlükəyə qarşı müdafiə olunur; dinc transfer nevrozlarında isə Mən, öz libidosunu, tələbləri ona təhlükəli görünən düşmən kimi qiymətləndirir. Hər iki halda Mənin zərər görməkdən qorxması: burada libido tərəfindən, orada isə xarici qüvvələr tərəfindən. Bəli, belə demək olar ki, müharibə nevrozlarında, saf travmatik nevrozdan fərqli olaraq və transfer nevrozlarına yaxınlaşaraq, qorxulan şey, əslində daxili düşməndir. Belə birləşdirici bir anlayışa mane olan nəzəri çətinliklər aşılmaz görünmür; hər bir nevrozun əsasında duran sıxışdırmanı, haqlı olaraq, travmaya reaksiya, elementar travmatik nevroz kimi adlandırmaq olar.

14 / 15

T. Raykin "Din psixologiyasının problemləri"nə ön söz

ÖNSÖZ

DİN PSİXOLOGİYASININ PROBLEMLƏRİ haqqında Dr. TEODOR REİK, I. Hissə: RİTUAL (Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana, №. V). Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana 1919.

Psixoanaliz həkimlik ehtiyacından doğulmuşdur, o, istirahət, su müalicəsi və elektrik enerjisinin rahatlıq gətirə bilmədiyi sinir xəstələrinə kömək etmək ehtiyacından yaranmışdır. Yozef Breyerin çox qəribə təcrübəsi, onların əziyyət simptomlarının indiyə qədər dərinliyi anlaşılmayan yaranma mənbəyini nə qədər çox başa düşsək, onlara bir o qədər daha səmərəli kömək edə biləcəyimiz ümidini oyatmışdı. Beləliklə, psixoanaliz, əvvəlcə tamamilə tibbi bir texnika olaraq, başlanğıcından etibarən araşdırmağa, geniş və gizli əlaqələrin açılmasına yönəldilmişdi.

Onun sonrakı yolu, həkim üçün təəccüblü dərəcədə, sinir xəstəliyinin fiziki şərtlərinin öyrənilməsindən uzaqlaşdırdı. Bunun əvəzinə, o, sağlam olanların, normal və normaldan yuxarı olanların da daxil olduğu, insan həyatını dolduran bütün ruhi məzmunla məşğul olmağa başladı. O, hisslər və ehtiraslarla, xüsusilə şairlərin təsvir etməkdən və uca tutmaqdan yorulmadığı sevgi həyatının hissləri ilə məşğul olmalı idi; xatirələrin gücünü, sonrakı yetkinliyin formalaşmasında erkən uşaqlıq illərinin gözlənilməz əhəmiyyətini, insanın hökmünü təhrif edən və onun can atmasına müəyyən yollar təyin edən istəklərin gücünü öyrəndi. Bir müddət elə görünürdü ki, psixologiyada həll olunması ona müqəddər idi, lakin xəstənin psixologiyasının normalın psixologiyasından niyə fərqləndiyini izah edə bilmirdi.

Lakin yolunda o, qeyri-normal bir ruhi məhsul olan, lakin normal insanlar tərəfindən mütəmadi təkrarlanan fizioloji şəraitdə yaradılan yuxu problemi ilə qarşılaşdı. Psixoanalizə yuxuların sirri həll edildiyi zaman, o, şüursuz ruhi aləmdə, ən yüksək və ən aşağı ruhi təhriklərin kök saldığı, ən normal və xəstəlik səbəbindən sapmış ruhi fəaliyyətlərin qalxdığı ortaq zəmini tapmışdı. İndi ruhi işin mənzərəsi getdikcə daha aydın və tam formalaşırdı. Qaranlıq, orqanik mənşəli, gətirilmiş məqsədlərə can atan həvəs qüvvələri, onların üstündə daha yüksək təşkil olunmuş ruhi formasiyaların instansiyalar zənciri — insanlığın inkişafının, insanlığın tarixinin məcburiyyəti altında qazandığı nailiyyətlər — bu həvəs təhriklərinin müəyyən hissələrini qəbul etmiş, inkişaf etdirmiş və ya onlara daha yüksək məqsədlər təyin etmiş, hər halda onları möhkəm əlaqələrlə bağlamış və öz qüvvələri ilə öz məqsədlərinə uyğun idarə etmişdir. Lakin bu yüksək təşkilatlanma, bizə Mən kimi tanınan, eyni elementar həvəs təhriklərinin digər hissəsini yararsız sayaraq özündən uzaqlaşdırmışdı, çünki onlar fərdin orqanik vahidliyinə uyğun gələ bilməmiş və ya onun mədəni məqsədlərinə qarşı çıxmışdılar. Mən bu özünə tabe olmayan ruhi qüvvələri məhv etmək iqtidarında deyil, lakin onlardan üzünü çevirir, onları ən primitiv psixoloji səviyyədə saxlayır, iddialarına qarşı enerjili müdafiə və əks formalaşmalarla qorunur və ya əvəzedici doyumlarla onlarla barışmağa çalışır. Zəncirsiz və məhv edilməz, lakin hər bir fəaliyyətdə ləngidilən, sıxışdırmağa məruz qalan bu həvəslər və onların primitiv ruhi təmsili, ruhi yeraltı dünyanı, əsl Şüursuzun nüvəsini təşkil edir; həmişə iddialarını irəli sürməyə və hər hansı bir yan yolla doyum əldə etməyə hazırdır. Buna görə də qürurlu psixiki üst quruluşun labilliyi, gecə yuxusunda qadağan edilmiş və sıxışdırılmışın irəli hücumu, Mən ilə sıxışdırılmış arasındakı qüvvə nisbəti Mənin əleyhinə dəyişdikdə nevroz və psixoz xəstəliklərinə tutulmağa uyğunluq mövcuddur.

Növbəti düşünmə, insan ruhunun həyatına dair belə bir anlayışın yuxu və sinir xəstəlikləri sahəsi ilə məhdudlaşdırıla bilməyəcəyini söyləməli idi. Əgər o, bir şeyi doğru tapmışdırsa, normal ruhi hadisələr üçün də doğru olmalı idi və hətta insan ağılının ən yüksək nailiyyətləri, patologiyada aşkar edilən məqamlarla, sıxışdırma ilə, şüursuzun idarə edilməsi üçün edilən cəhdlərlə, primitiv həvəslərin doyum imkanları ilə əlaqəni göstərməli idi. O vaxtdan etibarən, psixoanalizin araşdırma metodlarını ana torpağından uzaqlaşdıraraq, müxtəlif humanitar elmlərə tətbiq etmək, qarşıdurulmaz bir təşviq və elmi bir əmr halına gəldi. Hətta xəstələr üzərində aparılan psixoanalitik iş də bu yeni vəzifəni daim xatırladırdı, çünki nevrozun ayrı-ayrı formalarının mədəniyyətimizin ən dəyərli yaradıcılıqları ilə ən güclü oxşarlıqlar göstərdiyi aydın idi. Histerik xəstə, fantaziyalarını əsasən mimikalarla və başqalarının onu başa düşməsinə əhəmiyyət vermədən təqdim etsə də, şübhəsiz bir şairdir; məcburiyyət nevrozu xəstəsinin ayinləri və qadağaları bizə onun özünəməxsus bir din yaratdığı qənaətinə gətirir, hətta paranoyakların sayıqlama törəmələri də bizim filosoflarımızın sistemləri ilə arzuolunmaz xarici oxşarlıq və daxili qohumluq nümayiş etdirir. Burada xəstələrin, çoxluq üçün bağlayıcı şəkildə icra edildikdə poeziya, din və fəlsəfə adlanan, konfliktlərini həll etmək və tələbkar ehtiyaclarını sakitləşdirmək üçün eyni cəhdləri antisosial şəkildə atdıqları təəssüratından qurtulmaq mümkün deyil. O.

Rank və H. Sachs 1913-cü ildə son dərəcə dərin fikirlərlə dolu bir əsərində (“Psixoanalizin humanitar elmlər üçün əhəmiyyəti”) psixoanalizin humanitar elmlərə tətbiqinin o vaxta qədər verdiyi nəticələri toplayıb. Mifologiya, ədəbiyyat və din tarixi ən asan əlçatan sahələr kimi görünür. Mif üçün belə bir kontekstdə ona yer təyin edən son düstur hələ tapılmayıb. Otto Rank! İnsest kompleksi haqqında böyük bir kitabında, dramatik poeziyanın, xüsusilə də mövzu seçiminin əsasən psixoanalizin Edip kompleksi adlandırdığı şeyin həcmi ilə müəyyən olunduğuna dair təəccüblü sübutu ortaya qoydu; şair bu affektiv mövzu ilə özünün ən şəxsi münasibətini həll etmək üçün onu ən müxtəlif dəyişikliklər, təhriflər və ört-basdır etmələr yolu ilə işləyir. Edip kompleksi, yəni ailəyə, dar mənada ata və anaya qarşı affektiv münasibət, fərdi nevrotikin öhdəsindən gəlməkdə uğursuzluğa düçar olduğu və buna görə də həmişə nevrozunun nüvəsini təşkil edən materialdır. Lakin o, öz əhəmiyyətini bizə anlaşılmaz bir təsadüfə deyil, gənc insanın uzun müddətli asılılığı və yavaş yetkinləşməsi, eləcə də onun sevgi qabiliyyətinin mürəkkəb inkişaf yolu kimi bioloji faktlara borcludur; bu faktlar valideynlərlə münasibətin vurğulanmasında ifadə olunur və nəticədə Edip kompleksinin aşılması insanın arxaik, heyvani irsinin ən məqsədəuyğun şəkildə idarə edilməsi ilə üst-üstə düşür. Bu irsdə fərdin sonrakı mədəni inkişafı üçün lazım olan bütün qüvvələr mövcuddur, lakin onlar əvvəlcə ayrılmalı və işlənməlidir. Fərdin gətirdiyi kimi, bu arxaik irs sosial mədəni həyatın məqsədləri üçün yararsızdır.

ı) O. Rank: Poeziya və əfsanələrdə insest motiv. Leyptsig və Vyana, 1912.

Dini həyatın psixoanalitik nəzəriyyəsinin başlanğıc nöqtəsini tapmaq üçün bir addım daha atmaq lazımdır. Bu gün fərd üçün irs olan şey, bir vaxtlar, onu bir-birinə ötürən uzun nəsillər silsiləsindən əvvəl yeni qazanılmış bir şey idi. Beləliklə, Edip kompleksinin də inkişaf tarixi ola bilər və tarixdən əvvəlki dövrün öyrənilməsi bunu təxmin etməyə apara bilər. Tədqiqatlar fərz edir ki, insan ailə həyatı uzaq əvvəlki dövrlərdə bu gün bildiyimizdən tamamilə fərqli qurulmuşdu və bu fərziyyəni bu gün yaşayan ibtidai xalqların tapıntıları ilə təsdiqləyir. Tarixdən əvvəlki və etnoloji materialı psixoanalitik işləməyə tabe etdikdə, gözlənilmədən dəqiq bir nəticə ortaya çıxır: Tanrı-Ata bir vaxtlar yer üzündə canlı olaraq gəzmiş və ilkin insan qəbiləsinin rəisi kimi hökmranlıq gücündən istifadə etmiş, nəhayət oğulları tərəfindən birgə öldürülmüşdür. Daha sonra, bu azad edici cinayətin təsiri və ona qarşı reaksiya nəticəsində ilk sosial bağlar, əsas əxlaqi məhdudiyyətlər və dinin ən qədim forması olan totemizm yaranmışdır. Lakin sonrakı dinlər də eyni məzmunla doludur və bir tərəfdən o cinayətin izlərini silməyə və ya ata ilə oğullar arasındakı mübarizə üçün başqa həll yolları təklif edərək onu kəffarələməyə, digər tərəfdən isə atanın ortadan qaldırılmasını yenidən təkrarlamamağa imkan tapa bilməməyə çalışırlar. Bu zaman mifdə bütün insanlığın inkişafını nəhəng ölçüdə kölgələyən həmin hadisənin əks-sədasını da tanımaq olar.

Robertson Smithin baxışlarına əsaslanan və tərəfimdən 1912-ci ildə “Totem və Tabu” adlı əsərdə inkişaf etdirilən bu fərziyyə Th. Reikin Din psixologiyası problemlərinə aid tədqiqatları əsas götürərək, burada birinci cild nəşr olunur. Psixoanalitik texnikaya sadiq qalan bu işlər, din həyatının indiyə qədər anlaşılmamış detallarından çıxış edir və onların aydınlaşdırılması yolu ilə dinlərin ən dərin əsaslarını və son məqsədlərini başa düşmək üçün çalışır; eyni zamanda, qədim dövr ilə müasir primitivlik arasındakı əlaqəni və mədəni nailiyyətlərin nevrotik kompensasiya formaları ilə əlaqəsini sabit şəkildə nəzərdə saxlayır. Digər tərəfdən, müəllifin girişinə istinad etmək və onun əsərinin mütəxəssislərin diqqətini öz-özünə cəlb edəcəyinə ümid bəsləmək olar.

15 / 15

Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat və Mükafatların Təqsimatı

BEYNƏLXALQ PSİXOANALİTİK NƏŞRİYYAT VƏ PSİXOANALİTİK İŞLƏR ÜÇÜN MÜKAFATLARIN TƏQSİMATI.

1918-ci ilin payızında Budapeşt psixoanalitik cəmiyyətinin üzvlərindən biri mənə, müharibə dövründə sənaye müəssisələrindən əldə edilən gəlirdən mədəni məqsədlər üçün fond ayrıldığını bildirdi; bu fondun istifadəsi barədə qərar, Budapeşt şəhərinin baş meri Dr. ilə razılaşma əsasında ona aid idi. Stephan Bärczy, qərar vermək səlahiyyəti ona məxsus idi. Hər ikisi, əhəmiyyətli miqdardakı pul vəsaitini psixoanalitik hərəkatın məqsədlərinə həsr etməyə və onun idarə edilməsini mənə həvalə etməyə qərar vermişdilər. Mən bu tapşırığı qəbul etdim və Budapeştdə psixoanalitik konqresə qısa müddət sonra belə şərəfli qarşılama təşkil edən baş merə, eləcə də psixoanaliz işinə bu qədər yüksək xidmət göstərən adı açıqlanmayan üzvə ictimai şəkildə təşəkkür etmək vəzifəmi yerinə yetirirəm.

Mənim adıma təsis edilən və istifadəmə verilən fond, 'Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat'ın yaradılmasına təyinatlı idi. Mən bunu mövcud vəziyyətimiz üçün ən vacib tələb hesab edirdim.

Bizim iki dövrü nəşrimiz, 'Həkim Psixoanalizi üzrə Beynəlxalq Jurnal' və 'İmaqo', müharibə dövründə bir çox digər elmi təşəbbüslər kimi çökmədi. Onları saxlamağı bacardıq, lakin müharibə dövrünün çətinlikləri, blokadalar və bahalaşma səbəbindən onlar həcmində əhəmiyyətli azalmaya və nömrələr arasında istənməyən dərəcədə böyük fasilələrə razı olmalı oldular. İki jurnalın dörd redaktorundan (Ferenczi, Jones, Rank və Sachs) biri düşmən dövlətin vətəndaşı olduğu üçün bizdən ayrılmışdı, ikisi isə hərbi xidmətə çağırılmış və hərbi vəzifələr tərəfindən məşğul edilmişdi, yalnız Dr. Sachs işdə qalmışdı və bütün yükü öz üzərinə könüllü olaraq götürmüşdü. Psixoanalitik yerli qrupların bir neçəsi ümumiyyətlə yığıncaqlarını dayandırmağa məcbur oldu; töhfə verənlərin sayı abunəçilərin sayı kimi azaldı; başa düşülən şəkildə, nəşriyyatçının narazılığı tezliklə bizim üçün bu qədər dəyərli olan jurnalların bundan sonrakı mövcudluğunu sual altına alacağı gözlənilirdi. Buna baxmayaraq, hətta cəbhənin xəndəklərindən bizə gələn çoxsaylı əlamətlər, psixoanalizə olan marağın müasirlər arasında azalmadığını göstərirdi. Məncə, Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatın yaradılması ilə bu çətinliklərə və təhlükələrə son qoymaq niyyəti əsaslandırılmış idi. Nəşriyyat bu gün artıq G.m.b.H. (məhdud məsuliyyətli cəmiyyət) kimi fəaliyyət göstərir və Dr. Otto Rank tərəfindən idarə olunur; o, Vena Cəmiyyətinin uzun illər katibi və hər iki psixoanalitik jurnalın həmrədaktoru olub, müharibə xidmətində çoxillik qiyabsizlikdən sonra psixoanaliz xidmətindəki əvvəlki fəaliyyətinə qayıtmışdır.

Budapeşt fondunun vəsaitlərinə əsaslanan yeni nəşriyyat, hər iki jurnalın mütəmadi nəşrini və etibarlı paylanmasını təmin etmək məqsədini qarşısına qoyur. Xarici şəraitin çətinlikləri imkan verdikdə, onlar əvvəlki həcmini yenidən bərpa etməli və ya tələbat olduqda, alıcılar üçün xərcləri artırmadan həcmi aşmalıdırlar. Lakin nəşriyyat, belə bir yaxşılaşmanı gözləmədən, tibbi və tətbiqi psixoanaliz sahəsinə aid kitab və broşurları çapa hazırlayacaq və qazanc əldə etmək məqsədi daşımadığı üçün müəlliflərin maraqlarını kitab satıcıları-nəşriyyatçıların adət etdiyi nəşriyyatlardan daha yaxşı qoruya bilər.

Psixoanalitik nəşriyyatın təsis edilməsi ilə eyni vaxtda, Budapeşt fondunun illik gəlirlərindən hər il iki əla işi, birini tibbi, digərini isə tətbiqi psixoanaliz sahəsindən mükafatlandırmaq qərarı verildi. Bu mükafatlar — min Avstriya kronu məbləğində — müəlliflərə deyil, konkret işlərə təqdim edilməli idi, belə ki, eyni müəllifin təkrar-təkrar mükafatlandırılması mümkün olmalı idi. Müəyyən bir müddət ərzində dərc edilmiş işlərdən hansının mükafatlandırılacağı barədə qərar, kollegiyaya deyil, tək bir şəxsə, yəni fondun idarəçisinə həvalə edildi. Digər halda, əgər hakimlər kollegiyası ən təcrübəli və qərarvermə qabiliyyətinə malik analitiklərdən ibarət olsaydı, onların işləri qiymətləndirmədən kənarlaşdırılmalı olardı və institut psixoanalitik ədəbiyyatın nümunəvi nailiyyətlərinə diqqət yetirmək məqsədini asanlıqla əldən verə bilərdi. Əgər mükafat hakimi təxminən bərabər dəyərə malik iki iş arasında tərəddüd etmək vəziyyətinə düşərsə, ona mükafatı hər ikisi arasında bölüşmək imkanı verilməli idi, belə ki, yarım mükafatın təqdim edilməsi müvafiq işin daha aşağı qiymətləndirildiyi mənasına gəlməməli idi.

Bu mükafatların ümumiyyətlə hər il təkrarlanması nəzərdə tutulur, bu zaman həmin müddət ərzində dərc edilmiş və psixoanaliz üçün əhəmiyyətli olan bütün ədəbiyyat seçim üçün material təşkil edir və müvafiq işin müəllifinin Beynəlxalq Psixoanalitik Assosiasiyasının üzvü olub-olmaması nəzərə alınmır.

İlk mükafatlandırma artıq həyata keçirilib və müharibə dövründə, 1914-1918-ci illərdə dərc edilmiş nəşrlərə aid idi. Tibbi psixoanaliz üzrə mükafat K. Abrahamın „Libidonun ən erkən pregenital inkişaf mərhələləri haqqında tədqiqatlar“ (Int. Zeit. IV, 2, 1916) adlı işi ilə Ernst Simmelin „Müharibə nevrozları və psixi travma“, 1918 adlı broşuru arasında bölüşdürüldü, tətbiqi psixoanaliz üzrə mükafat isə Th. Reikin „Vəhşilərin yetkinlik mərasimləri“ (Imago IV, 5-4, 1915) adlı işinə verildi.

Freyd.