Əsərlər 1920–1924

1 / 24

Həzz prinsipinin o tayında

Ziqmund Freyd

I.

Psixoanalitik nəzəriyyədə biz tərəddüd etmədən güman edirik ki, ruhi proseslərin axını avtomatik olaraq həzz prinsipi ilə tənzimlənir; başqa sözlə, inanırıq ki, bu axın hər dəfə xoşagəlməz bir gərginliklə hərəkətə gətirilir və sonra elə bir istiqamət alır ki, onun son nəticəsi bu gərginliyin azaldılması ilə, yəni xoşagəlməzliyin qarşısının alınması və ya həzzin yaradılması ilə üst-üstə düşür. Tədqiq etdiyimiz ruhi prosesləri bu axına münasibətdə nəzərdən keçirərkən, işimizə iqtisadi nöqteyi-nəzəri daxil edirik. Biz hesab edirik ki, topik və dinamik məqamlarla yanaşı, bu iqtisadi məqamı da qiymətləndirməyə çalışan bir təsvir, hazırda təsəvvür edə bildiyimiz ən tam təsvirdir və metapsixoloji adı ilə fərqləndirilməyə layiqdir.

Həzz prinsipinin irəli sürülməsi ilə müəyyən, tarixən müəyyənləşmiş bir fəlsəfi sistemə nə dərəcədə yaxınlaşdığımızı və ya qoşulduğumuzu araşdırmaq bizim üçün maraq kəsb etmir. Biz bu cür spekulyativ fərziyyələrə, öz sahəmizdəki gündəlik müşahidə faktlarının təsvirini vermək və onlar haqqında hesabat vermək səyi nəticəsində gəlirik. Prioritet və orijinallıq psixoanalitik işin qarşısına qoyulmuş məqsədlər sırasına aid deyil və bu prinsipin irəli sürülməsinin əsasında duran təəssüratlar o qədər aşkardır ki, onları gözdən qaçırmaq çətin ki, mümkün olsun. Bunun əvəzinə, bizim üçün bu qədər imperativ olan həzz və xoşagəlməzlik duyğularının mənalarının nə olduğunu bizə deyə biləcək bir fəlsəfi və ya psixoloji nəzəriyyəyə minnətdarlığımızı məmnuniyyətlə etiraf edərdik. Təəssüf ki, burada bizə işə yarar heç nə təqdim olunmur. Bu, ruh həyatının ən qaranlıq və ən əlçatmaz sahəsidir və əgər ona toxunmaqdan qaçınmaq mümkün deyilsə, bu barədə ən sərbəst fərziyyənin ən yaxşısı olacağını düşünürəm. Biz həzz və xoşagəlməzliyi ruh həyatında mövcud olan – və hər hansı bir şəkildə bağlanmamış – oyanma kəmiyyəti ilə elə bir şəkildə əlaqələndirməyə qərar verdik ki, xoşagəlməzlik bu kəmiyyətin artmasına, həzz isə azalmasına uyğun gəlsin. Bu zaman biz duyğuların şiddəti ilə onların aid edildiyi dəyişikliklər arasında sadə bir münasibət düşünmürük; psixofiziologiyanın bütün təcrübələrinə əsasən – ən azı da birbaşa mütənasiblik haqqında; ehtimal ki, zamana görə azalma və ya artma ölçüsü duyğu üçün həlledici məqamdır. Eksperiment burada ola bilsin ki, giriş tapa bilər; biz analitiklər üçün isə, tamamilə müəyyən müşahidələr bizə yol göstərə bilmədikcə, bu problemlərə daha dərindən girmək məsləhət görülmür.

Lakin G. Th. Fechner kimi dərindən görən bir tədqiqatçının həzz və xoşagəlməzlik haqqında, mahiyyət etibarilə psixoanalitik işin bizə zorla qəbul etdirdiyi anlayışla üst-üstə düşən bir təsəvvürü müdafiə etdiyini gördükdə, bu bizi laqeyd qoya bilməz. Fechnerin ifadəsi onun kiçik əsərində: "Orqanizmlərin yaradılış və inkişaf tarixinə dair bəzi fikirlər", 1873 (XI bölmə, Əlavə, səh. 94) yer alır və belə səslənir: "Şüurlu təhriklər həmişə həzz və ya xoşagəlməzlik ilə əlaqədə olduğu dərəcədə, həzz və ya xoşagəlməzlik də psixofiziki münasibətdə sabitlik və qeyri-sabitlik vəziyyətləri ilə əlaqəli olaraq düşünülə bilər və bunun əsasında, başqa yerdə mənim tərəfimdən daha yaxından inkişaf etdiriləcək olan fərziyyə əsaslandırıla bilər ki, şüur həddini aşan hər bir psixofiziki hərəkət, müəyyən bir həddi keçərək tam sabitliyə yaxınlaşdığı ölçüdə həzz ilə, müəyyən bir həddi keçərək ondan uzaqlaşdığı ölçüdə isə xoşagəlməzlik ilə müşayiət olunar; bu arada, həzz və xoşagəlməzliyin keyfiyyət həddi kimi adlandırılmalı olan hər iki sərhəd arasında müəyyən bir estetik laqeydlik genişliyi mövcuddur..."

Bizi ruh həyatında həzz prinsipinin hökmranlığına inanmağa vadar edən faktlar, həmçinin psixi aparatda mövcud olan oyanma kəmiyyətini mümkün qədər aşağı və ya heç olmasa sabit saxlamaq cəhdinin olduğu fərziyyəsində də ifadəsini tapır. Bu, sadəcə başqa bir ifadəyə salınmış eyni şeydir, çünki psixi aparatın işi oyanma kəmiyyətini aşağı saxlamağa yönəldikdə, onu artırmağa yararlı olan hər şey funksiyaya zidd, yəni xoşagəlməz olaraq hiss edilməlidir. Həzz prinsipi sabitlik prinsipindən törəyir; əslində isə sabitlik prinsipi bizə həzz prinsipinin qəbulunu zəruri edən faktlardan çıxarılmışdır. Daha ətraflı müzakirə zamanı biz həmçinin tapacağıq ki, psixi aparatın bizim tərəfimizdən güman edilən bu cəhdi, Fechnerin həzz-xoşagəlməzlik duyğularını əlaqələndirdiyi sabitliyə meyl prinsipinin xüsusi bir halı kimi ona tabedir.

Lakin o zaman biz deməliyik ki, ruhi proseslərin axını üzərində həzz prinsipinin hökmranlığından danışmaq əslində düzgün deyil. Əgər belə bir hökmranlıq mövcud olsaydı, ruhi proseslərimizin böyük əksəriyyəti həzz ilə müşayiət olunmalı və ya həzzə aparmalı idi, halbuki ən ümumi təcrübə bu nəticəyə qətiyyətlə ziddir. Beləliklə, bu ancaq o cür ola bilər ki, ruhda həzz prinsipinə doğru güclü bir meyl mövcuddur, lakin buna müəyyən başqa qüvvələr və ya şərait müqavimət göstərir, belə ki, son nəticə həmişə həzz meylinə uyğun gələ bilmir. Müqayisə et: Fechnerin oxşar bir münasibətlə bağlı qeydi (eyni əsərdə, səh. 90): "Lakin məqsədə doğru meylin hələ məqsədə çatmağı ifadə etməməsi və məqsədin ümumiyyətlə yalnız təqribi yaxınlaşmalarla əldə edilə bilməsi ilə..." İndi isə hansı halların həzz prinsipinin həyata keçməsini puça çıxara bildiyi sualına yönəldikdə, yenidən möhkəm və tanış zəminə qədəm qoyuruq və cavab vermək üçün analitik təcrübələrimizi zəngin ölçüdə köməyə çağıra bilərik.

Həzz prinsipinin belə bir ləngiməsinin birinci halı bizə qanunauyğun bir hal kimi tanışdır. Biz bilirik ki, həzz prinsipi psixi aparatın ilkin işləmə tərzinə xasdır və o, orqanizmin xarici aləmin çətinlikləri qarşısında özünü qoruması üçün lap başlanğıcdan etibarən yararsız, hətta yüksək dərəcədə təhlükəlidir. Mənin özünüqoruma həvəslərinin təsiri altında o, reallıq prinsipi ilə əvəz olunur; bu prinsip, son nəticədə həzz əldə etmək niyyətindən əl çəkmədən, bununla belə, məmnuniyyətin təxirə salınmasını, bu cür məmnuniyyətin bir çox imkanlarından imtina edilməsini və həzzə aparan uzun dolayı yolda xoşagəlməzliyin müvəqqəti olaraq dözülməsini tələb edir və həyata keçirir. Həzz prinsipi daha sonra uzun müddət "tərbiyə edilməsi" daha çətin olan cinsi həvəslərin işləmə tərzi olaraq qalır və istər bu sonunculardan, istərsə də Mənin özündən qaynaqlanaraq, bütün orqanizmin zərərinə olaraq reallıq prinsipinə qalib gəldiyi dəfələrlə təkrar baş verir.

Bununla belə, şübhəsizdir ki, həzz prinsipinin reallıq prinsipi ilə əvəz olunması xoşagəlməzlik təcrübələrinin yalnız kiçik bir hissəsinə görə məsuliyyət daşıyır, ən intensiv hissəsinə görə isə yox. Xoşagəlməzliyin sərbəst buraxılmasının digər, heç də az qanunauyğun olmayan bir mənbəyi, Mənin daha yüksək səviyyədə təşkil olunmuş quruluşlara doğru inkişafını keçirdiyi zaman psixi aparatdakı konfliktlərdən və parçalanmalardan irəli gəlir. Aparatı dolduran az qala bütün enerji, özü ilə gətirilən həvəs təhriklərindən qaynaqlanır, lakin bunların hamısı eyni inkişaf fazalarına buraxılmır. Yolda hər zaman belə olur ki, ayrı-ayrı həvəslər yaxud həvəs tərkib hissələri öz məqsədləri və ya tələbləri baxımından, Mənin əhatəli birliyinə qovuşa bilən digərləri ilə bir araya sığmaz görünür. Belə olduqda onlar bu birlikdən sıxışdırma prosesi vasitəsilə qoparılır, psixi inkişafın aşağı pillələrində saxlanılır və ilk anda bir doyum imkanından kəsilir. Əgər sonradan onlara – sıxışdırılmış cinsi həvəslərdə asanlıqla baş verdiyi kimi – dolaşıq yollarla birbaşa və ya əvəzedici doyuma nail olmağa müvəffəq olursa, başqa bir halda həzz imkanı sayılacaq bu nailiyyət Mən tərəfindən xoşagəlməzlik kimi duyulur. Sıxışdırmaya tökülən köhnə münaqişənin nəticəsi olaraq, məhz müəyyən həvəslər prinsipə tabe olub yeni həzz qazanmağa çalışarkən, həzz prinsipi təzədən özünə yol açmışdır. Sıxışdırmanın bir həzz imkanını xoşagəlməzlik mənbəyinə çevirdiyi prosesin təfərrüatları hələ yaxşı anlaşılmamış, yaxud aydın təsvir edilə biləcək halda deyil; lakin bütün nevrotik xoşagəlməzlik şübhəsiz bu qəbildəndir – olduğu kimi duyula bilməyən həzzdir.

Burada işarə olunan iki xoşagəlməzlik mənbəyi bizim xoşagəlməzlik yaşantılarımızın əksəriyyətini qətiyyən əhatə etmir; lakin geri qalanı barədə, zahirən haqlı olaraq, onun varlığının həzz prinsipinin hökmranlığı ilə ziddiyyət təşkil etmədiyini iddia etmək olar. Hiss etdiyimiz xoşagəlməzliyin çoxu məhz qavrama xoşagəlməzliyidir – ya doyurulmamış həvəslərin təzyiqinin qavranması, ya da xarici qavrama; istər bu qavrama özlüyündə əziyyətverici olsun, istərsə də psixi aparatda xoşagəlməz gözləntilər oyadaraq onun tərəfindən “təhlükə” kimi tanınsın. Bu həvəs tələblərinə və təhlükə təhdidlərinə qarşı, psixi aparatın əsl fəaliyyətinin təzahür etdiyi reaksiya isə düzgün şəkildə həzz prinsipi, yaxud onu dəyişdirən reallıq prinsipi tərəfindən yönəldilə bilər. Beləliklə, həzz prinsipinin daha geniş məhdudlaşdırılmasını qəbul etmək zəruri görünmür; bununla belə, məhz xarici təhlükəyə qarşı ruhi reaksiyanın tədqiqi burada müzakirə olunan problemə yeni material və yeni sual qoyuluşları təqdim edə bilər.

II.

Ağır mexaniki sarsıntılardan, dəmiryolu toqquşmalarından və həyat təhlükəsi ilə bağlı digər qəzalardan sonra çoxdan bəri bir hal təsvir edilmişdir ki, sonradan ona “travmatik nevroz” adı verilmişdir. Dəhşətli, indicə başa çatmış müharibə bu cür xəstəliklərin çoxsaylı ortaya çıxmasına səbəb olmuş və heç olmasa, onları mexaniki gücün təsiri ilə sinir sisteminin üzvi zədələnməsinə bağlamaq cəhdinə son qoymuşdur¹. Travmatik nevrozun hal mənzərəsi, oxşar motor simptomlarının zənginliyi ilə histeriyaya yaxınlaşır, lakin adətən, hipoxondriya və ya melanxoliyada olduğu kimi, subyektiv iztirabın güclü inkişaf etmiş əlamətləri və ruhi fəaliyyətlərin daha geniş əhatəli ümumi zəifləməsi və pozulmasının sübutları ilə onu üstələyir. Nə müharibə nevrozları, nə də sülh dövrünün travmatik nevrozları üçün indiyədək tam bir anlayış əldə edilməmişdir. Müharibə nevrozlarında, eyni xəstəlik mənzərəsinin bəzən kobud mexaniki gücün köməyi olmadan meydana çıxması bir tərəfdən aydınlaşdırıcı, lakin digər tərəfdən yenə də çaşdırıcı təsir göstərirdi; adi travmatik nevrozda isə düşüncənin bağlana biləcəyi iki cəhət önə çıxır: birincisi, səbəbiyyətin əsas ağırlığının qəfillik amilinə, dəhşətə aid olduğu görünürdü, ikincisi isə, eyni zamanda məruz qalınmış bir yaralanma və ya zədə əksər hallarda nevrozun yaranmasına əngəl törədirdi. Dəhşət, qorxu, təşviş haqsız olaraq sinonim ifadələr kimi işlədilir; onları təhlükə ilə əlaqəsində yaxşıca bir-birindən ayırmaq olar. Təşviş, təhlükənin gözləntisi və ona hazırlıq kimi müəyyən bir hali, hətta təhlükə naməlum olsa belə, ifadə edir; qorxu, qarşısında qorxulan müəyyən bir obyekt tələb edir; dəhşət isə, insanın təhlükəyə hazırlıqsız yaxalandığı zaman düşdüyü hali adlandırır, qəfillik amilini vurğulayır. Mən inanmıram ki, təşviş travmatik nevroz yarada bilər; təşvişdə dəhşətə və deməli, dəhşət nevrozuna qarşı qoruyan bir şey var. Biz bu müddəaya sonra yenidən qayıdacağıq.

Yuxunun tədqiqini ruhi dərinlik proseslərinin araşdırılması üçün ən etibarlı yol saymağa haqqımız var. Travmatik nevrozun yuxu həyatı isə belə bir xarakter göstərir ki, o, xəstəni həmişə təkrarən öz qəzasının vəziyyətinə qaytarır, xəstə oradan yeni bir dəhşətlə oyanır. Buna insanlar lazımınca təəccüblənmirlər. Düşünürlər ki, travmatik yaşantının yaratdığı təəssüratın gücünün sübutu elə budur ki, o, xəstəyə hətta yuxuda belə təkrarən özünü zorla qəbul etdirir. Xəstə, sanki, psixi cəhətdən travmaya fiksə olunmuşdur. Xəstəliyi tətikləmiş yaşantıya bu cür fiksasiyalar bizə histeriyada çoxdan bəri məlumdur. Breuer və Freyd 1893-cü ildə belə ifadə etmişdilər: Histeriklər böyük ölçüdə reminissensiyalardan iztirab çəkirlər. Müharibə nevrozlarında da Ferenczi və Simmel kimi müşahidəçilər bir çox motor simptomları travma anına fiksasiya ilə izah edə bilmişlər.

Lakin mənə məlum deyil ki, travmatik nevrozdan əziyyət çəkənlər oyaq həyatda öz qəzalarının xatirəsi ilə çox məşğul olurlar. Bəlkə də, onlar daha çox bu barədə düşünməməyə səy göstərirlər. Əgər gecə yuxusunun onları yenidən xəstəlik törədən vəziyyətə salması öz-özünə aydın bir şey kimi qəbul edilərsə, yuxunun təbiəti yanlış tanınmış olar. Yuxunun təbiətinə daha çox, xəstəyə sağlamlıq dövründən və ya ümid edilən sağalma dövründən şəkillər təqdim etmək uyğun gələrdi. Əgər qəza nevrotiklərinin yuxuları bizi yuxunun arzu-yerinə yetirmə meylindən şübhəyə salmayacaqsa, onda bizə ya belə bir çıxış yolu qalır ki, bu halda bir çox başqa şeylər kimi yuxu funksiyası da sarsılmış və öz niyyətlərindən yayındırılmışdır, ya da Mənin müəmmalı mazoxist meyllərini xatırlamalıyıq.

Mən indi travmatik nevrozun qaranlıq və tutqun mövzusunu tərk etməyi və psixi aparatın işləmə tərzini onun ən erkən normal fəaliyyətlərindən birində tədqiq etməyi təklif edirəm. Mən uşaq oyununu nəzərdə tuturam.

Uşaq oyununun müxtəlif nəzəriyyələri bu yaxınlarda S. Pfeifer tərəfindən “İmaqo”da (V/4) toplanmış və analitik cəhətdən qiymətləndirilmişdir; mən burada həmin işə istinad edə bilərəm. Bu nəzəriyyələr, iqtisadi baxış nöqtəsini, həzz qazanma qayğısını ön plana çəkmədən, uşaqların oyun motivlərini təxmin etməyə çalışırlar. Mən, bu hadisələrin bütövünü əhatə etmək istəmədən, bir yaş yarımlıq bir oğlan uşağının ilk öz-özünə yaratdığı oyunu aydınlaşdırmaq üçün qarşıma çıxan bir fürsətdən istifadə etdim. Bu, ötəri bir müşahidədən daha artıq idi, çünki mən bir neçə həftə ərzində uşaq və onun valideynləri ilə eyni dam altında yaşadım və bu müəmmalı, davamlı olaraq təkrarlanan hərəkətin mənə mənasını açıqlaması xeyli uzun çəkdi.

Uşaq intellektual inkişafında qətiyyən tələsik deyildi; bir yaş yarımında ancaq bir neçə anlaşıqlı söz danışır və bundan başqa ətrafdakılar tərəfindən başa düşülən bir neçə mənalı səsə malik idi. Lakin o, valideynləri və yeganə xidmətçi qızla yaxşı münasibət içində idi və “ləyaqətli” xarakterinə görə təriflənirdi. Gecə vaxtı valideynlərini narahat etmir, müəyyən əşyalara toxunmaq və müəyyən otaqlara girmək qadağalarına vicdanla riayət edir və hər şeydən öncə, anası onu saatlarla tərk etdiyində heç vaxt ağlamırdı, halbuki uşağı təkcə özü bəsləməmiş, həm də heç bir kənar yardım olmadan ona qulluq göstərib baxmış bu anaya ürəkdən bağlı idi. Bu tərbiyəli uşaq, ələ keçirə bildiyi bütün kiçik əşyaları özündən uzağa, otağın bir küncünə, çarpayının altına və s. atmaq kimi arabir narahatlıq doğuran bir vərdiş nümayiş etdirirdi, belə ki, oyuncaqlarını yığıb tapmaq çox vaxt asan bir iş olmurdu. O, bunu edərkən maraq və doyum ifadəsi ilə ucadan, uzadılmış bir o--o--o--o səsi çıxarır, bu səs ana və müşahidəçinin yekdil qənaətinə görə bir nida deyil, «Fort» («getdi») mənasını verirdi. Nəhayət, bunun bir oyun olduğunu və uşağın bütün oyuncaqlarını yalnız onlarla “getmiş olmaq” oyunu oynamaq üçün istifadə etdiyini dərk etdim. Bir gün isə qənaətimi təsdiqləyən bir müşahidə etdim. Uşağın üzərinə ip sarınmış bir taxta makara var idi. Onu, məsələn, yerdə öz arxasınca dartmaq, yəni onunla araba oyunu oynamaq heç vaxt ağlına gəlmirdi; əvəzində, ipdən tutduğu makaranı böyük bir məharətlə örtüklü çarpayısının kənarından aşırır, belə ki, makara orada gözdən itir, buna özünün mənalı o--o--o--o səsini əlavə edir, sonra isə makaranı ipdən tutub yenidən çarpayıdan çıxarır, lakin onun peyda olmasını bu dəfə sevincli bir «Da» («budur») ilə qarşılayırdı. Bu, deməli, tam oyun idi: itmə və geri qayıtma; bunun çox vaxt yalnız birinci aktı görünürdü və bu akt təkbaşına bir oyun kimi yorulmadan təkrarlanırdı, halbuki daha böyük həzz şübhəsiz ki, ikinci akta bağlı idi².

Oyunun yozumu bundan sonra aydın idi. Bu, uşağın böyük mədəni nailiyyəti ilə, onun həyata keçirdiyi həvəsdən imtina (həvəs doyumundan imtina) ilə, yəni ananın getməsinə müqavimət göstərmədən icazə verməsi ilə bağlı idi. O, sanki bunun əvəzini çıxırdı, eyni itmə və geri qayıtma səhnəsini özünün çata bildiyi əşyalarla özü səhnələşdirməklə. Bu oyunun affektiv qiymətləndirilməsi üçün, təbii ki, uşağın onu özünün ixtira edib-etməməsi, yoxsa bir təşviq nəticəsində mənimsəməsi əhəmiyyət kəsb etmir. Bizim marağımız başqa bir məqama yönələcək. Ananın getməsi uşaq üçün qətiyyən xoş, hətta laqeyd qala biləcək bir şey ola bilməzdi. Bəs, onun bu ağrılı təcrübəni bir oyun kimi təkrarlaması həzz prinsipi ilə necə uzlaşır? Ola bilsin ki, belə bir cavab verilmək istənsin: getmə, sevindirici geri qayıdışın ilkin şərti kimi oynanılmalı idi, əsl oyun məqsədi də bu sonuncuda yerləşirdi. Lakin birinci aktın, getmənin, təkbaşına bir oyun kimi səhnələşdirilməsi, üstəlik bunun həzzli sona qədər aparılan bütövdən qat-qat tez-tez edilməsi müşahidəsi bu fikrə zidd olardı.

Belə tək bir halın təhlili qəti bir qərar verməyə imkan yaratmır; qərəzsiz bir nəzərlə baxdıqda belə bir təəssürat yaranır ki, uşaq bu təcrübəni başqa bir motivdən oyuna çevirmişdir. O, bu zaman passiv idi, təcrübənin təsirinə məruz qalmışdı, indi isə eyni şeyi, xoşagəlməzlik doğurmasına baxmayaraq, bir oyun kimi təkrarlamaqla özünü aktiv bir rola gətirir. Bu cəhdi, xatırlamanın özlüyündə həzzli olub-olmamasından asılı olmayan bir yiyələnmə həvəsinə aid etmək olar. Lakin başqa bir yozumu da sınamaq mümkündür. Əşyanı uzağa atıb onun getmiş olması, anaya qarşı həyatda boğulmuş bir intiqam impulsunun doyumu ola bilər, çünki ana uşaqdan uzaqlaşmışdır və bu, o zaman belə bir inadkar məna daşıya bilər: Bəli, get, mənim sənə ehtiyacım yoxdur, mən səni özüm yola salıram. Bir yaş yarımında ilk oyununda müşahidə etdiyim eyni uşaq, bir il sonra, acığına səbəb olan bir oyuncağı yerə atıb: Get savaşa! deməyi adət etmişdi. O vaxt ona atasının müharibədə olduğunu demişdilər, uşaq isə atası üçün qətiyyən darıxmır, əksinə, ananın yeganə sahibi kimi narahat edilmək istəmədiyinə dair ən aydın əlamətlər göstərirdi³. Biz digər uşaqlardan da bilirik ki, onlar oxşar düşməncəsinə təhrikləri şəxslərin yerinə əşyaları kənara atmaqla ifadə etməyə qadirdirlər⁴. Beləliklə, təsiredici bir şeyi psixi cəhətdən işləmək, ona tamamilə yiyələnmək təhrikinin ilkin olaraq və həzz prinsipindən asılı olmadan özünü göstərə biləcəyi şübhəsinə düşürük. Burada müzakirə olunan halda isə o, xoşagəlməz bir təəssüratı oyunda yalnız ona görə təkrarlaya bilərdi ki, bu təkrarlama ilə başqa növlü, lakin birbaşa həzz qazancı bağlıdır.

Uşaq oyununun daha da izlənməsi də bizim iki anlayış arasındakı bu tərəddüdümüzü aradan qaldırmır. Görürük ki, uşaqlar oyunda həyatda onlara böyük təəssürat bağışlamış hər şeyi təkrarlayır, bununla təəssüratın gücünü boşaldır və belə desək, vəziyyətin ağasına çevrilirlər. Lakin digər tərəfdən, kifayət qədər aydındır ki, onların bütün oyunları bu dövrlərini hakimiyyəti altına alan bir arzunun: böyük olmaq və böyüklər kimi davrana bilmək arzusunun təsiri altında dayanır. Həmçinin belə bir müşahidə aparılır ki, yaşantının xoşagəlməzlik xarakteri onu oyun üçün həmişə yararsız etmir. Həkim uşağın boğazına baxdıqda və ya onda kiçik bir əməliyyat apardıqda, bu qorxuducu yaşantı şübhəsiz növbəti oyunun məzmununa çevriləcək, lakin bu zaman başqa mənbədən gələn həzz qazancı nəzərdən qaçırılmamalıdır. Uşaq yaşantının passivliyindən oyunun aktivliyinə keçməklə, özünün məruz qaldığı xoşagəlməzliyi bir oyun yoldaşına yönəldir və beləcə bu əvəzedici şəxsin üzərində qisas alır.

Bu müzakirələrdən hər halda aydın olur ki, oyunun motivi kimi xüsusi bir təqlid həvəsinin fərz edilməsi lüzumsuzdur. Yetkinlərin bədii oyunu və təqlidinin – uşağın davranışından fərqli olaraq tamaşaçı şəxslərini hədəf alan – məsələn faciədə ən ağrılı təəssüratları belə ondan əsirgəmədiyi və bununla belə onun tərəfindən yüksək bir zövq kimi hiss edilə biləcəyi xatırlatmasını da əlavə edək. Beləliklə, biz əmin oluruq ki, həzz prinsipinin hökmranlığı altında belə, özlüyündə xoşagəlməz olanı xatırlama və ruhi işlənmə obyektinə çevirmək üçün kifayət qədər vasitə və yollar mövcuddur. Sonlu həzz qazancı ilə nəticələnən bu hallar və situasiyalarla iqtisadi yönümlü bir estetika məşğul olsun; bizim məqsədlərimiz üçün onlar heç bir şey vermir, çünki onlar həzz prinsipinin mövcudluğunu və hökmranlığını şərt kimi qəbul edir, həzz prinsipindən kənarda yerləşən, yəni ondan daha ilkin və ondan asılı olmayan meyllərin təsirliliyinə dəlalət etmirlər.

III.

İyirmi beş illik intensiv işin nəticəsi olaraq, psixoanalitik texnikanın ən yaxın hədəfləri bu gün başlanğıcdakından tamamilə fərqlidir. Əvvəlcə analiz aparan həkim xəstədən gizli qalan şüursuzu təxmin etməkdən, onu bir araya gətirməkdən və münasib vaxtda çatdırmaqdan başqa bir şeyə can ata bilməzdi. Psixoanaliz hər şeydən əvvəl bir yozma sənəti idi. Terapevtik vəzifə bununla həll olunmadığından, dərhal növbəti məqsəd – xəstəni konstruksiyanı öz xatirəsi ilə təsdiqləməyə məcbur etmək – meydana çıxdı. Bu cəhddə əsas ağırlıq xəstənin müqavimətlərinin üzərinə düşürdü; sənət artıq bunları mümkün qədər tez üzə çıxarmaqdan, xəstəyə göstərməkdən və onu insani təsir vasitəsilə (burada “transfer” kimi təsir göstərən təlqinin yeri) müqavimətlərdən əl çəkməyə sövq etməkdən ibarət idi.

Lakin sonra getdikcə daha aydın oldu ki, qarşıya qoyulmuş hədəf – şüursuzun şüura çıxması – bu yolla da tam əldə edilə bilən deyil. Xəstə içindəki sıxışdırılmışın hamısını, bəlkə də məhz əsas olanı xatırlaya bilmir və beləliklə, ona çatdırılan konstruksiyanın doğruluğuna dair heç bir inam qazanmır. O, daha çox, sıxışdırılmışı, həkimin görmək istədiyi kimi keçmişin bir parçası olaraq xatırlamaq əvəzinə, indiki bir yaşantı kimi təkrarlamağa məcburdur⁵. Arzuolunmaz bir sədaqətlə ortaya çıxan bu reproduksiya həmişə məzmunca infantil cinsi həyatın, yəni Ödip kompleksinin və onun törəmələrinin bir parçasını ehtiva edir və müntəzəm olaraq transfer, yəni həkimlə münasibət sahəsində cərəyan edir. Müalicədə bu nöqtəyə gəlib çatıldıqda, əvvəlki nevrozun artıq təzə bir transfer nevrozu ilə əvəz olunduğunu söyləmək olar. Həkim bu transfer nevrozunun əhatəsini mümkün qədər məhdudlaşdırmağa, mümkün qədər çox şeyi yaddaşa qaldırmağa və mümkün qədər az şeyin təkrarlanmasına yol verməyə çalışmışdır. Xatirə ilə reproduksiya arasında yaranan münasibət hər hal üçün fərqlidir. Adətən, həkim analiz olunana müalicənin bu mərhələsini əsirgəyə bilməz; o, unudulmuş həyatının müəyyən bir parçasını yenidən yaşamasına imkan verməli və bununla belə, zahiri reallığın yenə də unudulmuş bir keçmişin əksi kimi tanınmasını təmin edən müəyyən bir üstünlük ölçüsünün qorunub saxlanmasına diqqət yetirməlidir. Bu müvəffəq olarsa, xəstənin inamı və ondan asılı olan terapevtik müvəffəqiyyət qazanılmış olar.

Nevrotiklərin psixoanalitik müalicəsi zamanı ifadə olunan bu “təkrarlama məcburiyyəti”ni daha anlaşıqlı tapmaq üçün, ilk növbədə, müqavimətlərlə mübarizə apararkən şüursuzun müqaviməti ilə olduğumuz səhvdən azad olmaq lazımdır. Şüursuz, yəni “sıxışdırılmış”, müalicənin səylərinə ümumiyyətlə heç bir müqavimət göstərmir; o, onsuz da öz üzərindəki təzyiqə qarşı şüura və ya real hərəkət vasitəsilə boşalmağa doğru can atmaqdan başqa bir şey arzulamır. Müalicədəki müqavimət, vaxtilə sıxışdırmanı həyata keçirmiş olan ruh həyatının eyni yüksək təbəqələrindən və sistemlərindən qaynaqlanır. Lakin müqavimətlərin motivləri, hətta bu müqavimətlərin özləri də təcrübəyə görə müalicədə əvvəlcə şüursuz olduğundan, ifadə tərzimizdəki bir yararsızlığı düzəltməyə vadar oluruq. Əgər şüurlu ilə şüursuzu deyil, əlaqəli Mən ilə sıxışdırılmışı bir-birinə qarşı qoysaq, qeyri-müəyyənlikdən qaçmış olarıq. Məndəki bir çox şey, şübhəsiz ki, özü də şüursuzdur, məhz Mənin nüvəsi adlandırıla biləcək şey; bunun yalnız kiçik bir hissəsini şüuröncəsi adı ilə əhatə edirik. Sırf deskriptiv ifadə tərzini sistematik və ya dinamik bir ifadə tərzi ilə bu cür əvəz etdikdən sonra deyə bilərik ki, analiz olunanların müqaviməti onların Mənindən qaynaqlanır və o zaman dərhal qavrayırıq ki, təkrarlama məcburiyyəti şüursuz sıxışdırılmışa aid edilməlidir. O, ehtimal ki, müalicənin qarşılayıcı işi sıxışdırmanı yumşaltmayana qədər ifadə oluna bilməzdi.

Şübhə yoxdur ki, şüurlu və şüuröncəsi Mənin müqaviməti həzz prinsipinin xidmətində dayanır; o, sıxışdırılmışın azad olması ilə oyanacaq xoşagəlməzliyi əsirgəmək istəyir və bizim səyimiz reallıq prinsipinə istinad edərək belə bir xoşagəlməzliyə yol verilməsini təmin etməyə yönəlir. Bəs təkrarlama məcburiyyəti, sıxışdırılmışın qüvvə təzahürü, həzz prinsipi ilə hansı münasibətdədir? Aydındır ki, təkrarlama məcburiyyətinin yenidən yaşatdırdığı şeylərin çoxu Mənə xoşagəlməzlik gətirməlidir, çünki o, sıxışdırılmış həvəs təhriklərinin məhsullarını üzə çıxarır, lakin bu, artıq dəyərləndirdiyimiz, həzz prinsipinə zidd olmayan xoşagəlməzlikdir; bir sistem üçün xoşagəlməzlik, eyni zamanda digəri üçün doyumdur. Lakin indi təsvir etməli olduğumuz yeni və qəribə fakt budur ki, təkrarlama məcburiyyəti keçmişin heç bir həzz imkanı ehtiva etməyən, o vaxt da doyumlar, hətta o vaxtdan bəri sıxışdırılmış həvəs təhriklərinin belə doyumu ola bilməyəcək yaşantılarını da geri gətirir.

İnfantil cinsi həyatın erkən çiçəklənməsi, arzularının reallıqla uyuşmazlığı və uşaq inkişaf mərhələsinin yetərsizliyi nəticəsində sönməyə məhkum idi. O, ən ağrılı-acılı duyğular altında, ən xəcalətli məqamlarda məhv oldu. Sevgi itkisi və uğursuzluq, mənim təcrübələrimə və Marsinovskinin⁶ izahatlarına görə, nevrotiklərdəki tez-tez rast gəlinən “aşağılıq hissi”nə ən güclü töhfəni verən narsistik bir çapıq kimi, özünəhörmət hissində qalıcı bir zədə buraxdı. Uşağın bədəni inkişafı ilə hüdudları qoyulmuş cinsi araşdırma, qənaətbəxş bir sonluğa gətirib çıxarmadı; bundan sonrakı şikayət də elə buna görədir: Mən heç nəyi sona çatdıra bilmirəm, mənə heç nə müvəffəq ola bilməz. Adətən əks cinsdən olan valideynə bağlanan nəvazişli bağlılıq, məyusluğa, məmnuniyyət üçün əbəs yerə gözləməyə, sevilənin vəfasızlığını birmənalı şəkildə sübut edən yeni bir uşağın doğulması zamanı yaranan qısqanclığa məğlub oldu; özünün faciəvi bir ciddiyyətlə girişdiyi, belə bir uşağı özü yaratmaq cəhdi utandırıcı bir şəkildə uğursuzluğa düçar oldu; kiçiyə göstərilən nəvazişin azalması, tərbiyənin artan tələbləri, sərt sözlər və arabir verilən cəza, nəhayət, onun payına düşən rədd edilmənin bütün miqyasını üzə çıxardı. Burada, bu uşaqlıq dövrünün tipik sevgisinə necə son qoyulduğu kimi, müntəzəm olaraq təkrarlanan az sayda tip mövcuddur.

Bütün bu arzuolunmaz səbəblər və ağrılı affekt vəziyyətləri indi nevrotik tərəfindən transferdə təkrarlanır və böyük bir məharətlə yenidən canlandırılır. Onlar yarımçıq qalmış müalicənin kəsilməsinə can atır, özlərinə yenidən rədd edilmə təəssüratı yaratmağı bacarır, həkimi onlara qarşı sərt sözlərə və soyuq davranışa məcbur edirlər, qısqanclıqları üçün uyğun obyektlər tapır, ibtidai dövrün ehtirasla arzulanan uşağını, adətən o uşaq qədər də real olmayan böyük bir hədiyyə vədi və ya niyyəti ilə əvəz edirlər. Bütün bunların heç biri o zaman həzz gətirə bilməzdi; insan düşünərdi ki, bunlar bir xatirə kimi meydana çıxdıqda, yeni bir yaşantıya çevrildiyindən daha az xoşagəlməzlik gətirməlidir. Söhbət, təbii ki, məmnuniyyətə aparmalı olan həvəslərin fəaliyyətindən gedir, lakin bunun əvəzinə onların o zaman da yalnız xoşagəlməzlik gətirdiyi təcrübəsi heç bir fayda verməmişdir. Buna baxmayaraq təkrarlanır; bir məcburiyyət buna sövq edir.

Psixoanalizin nevrotiklərin transfer fenomenlərində üzə çıxardığı eyni şeyi, nevrotik olmayan şəxslərin həyatında da tapmaq olar. Bu, onlarda onları təqib edən bir tale, yaşantılarında şeytani bir cizgi təəssüratı yaradır və psixoanaliz əvvəldən belə bir taleyin böyük ölçüdə özü tərəfindən yaradıldığını və erkən infantil təsirlərlə müəyyən edildiyini hesab etmişdir. Burada ifadə olunan məcburiyyət, nevrotiklərin təkrarlama məcburiyyətindən fərqlənmir, hərçənd ki, bu şəxslər heç vaxt simptom formalaşması ilə həll edilmiş nevrotik bir konfliktin əlamətlərini göstərməmişlər. Beləliklə, hər bir insani münasibəti eyni sonluğa çıxan şəxslər tanınır: himayə etdikləri şəxslər nə qədər fərqli olsalar da, bir müddət sonra qəzəblə tərk edilən xeyirxahlar, beləcə onlara nankorluğun bütün acısını dadmaq qismət olmuş kimi görünür; hər bir dostluğu dostun ona xəyanət etməsi ilə nəticələnən kişilər; həyatlarında qeyri-müəyyən bir şəkildə tez-tez başqa bir şəxsi özləri və ya ictimaiyyət üçün böyük bir avtoritetə yüksəltməyi və sonra müəyyən bir müddətdən sonra bu avtoriteti özləri devirərək yenisi ilə əvəz etməyi təkrarlayan digərləri; qadına qarşı hər bir nəvazişli münasibətin eyni fazalardan keçdiyi və eyni sonluğa apardığı aşiqlər və s. Əgər söhbət aidiyyəti şəxsin aktiv davranışından gedirsə və biz onun varlığının eyni qalan xarakter cizgisini tapırıqsa, bu “eyni şeyin əbədi təkrarı” bizi o qədər də təəccübləndirmir, çünki bu cizgi eyni yaşantıların təkrarlanmasında ifadə olunmalıdır. Şəxsin passiv şəkildə, üzərində heç bir təsiri olmadığı bir şeyi yaşayırmış kimi göründüyü, lakin yenə də həmişə yalnız eyni taleyin təkrarını yaşadığı hallar bizə daha güclü təsir edir. Məsələn, qısa müddət sonra xəstələnən və onların ölümünə qədər baxmalı olduğu kişilərlə ardıcıl üç dəfə evlənən o qadının hekayəsini düşünək⁷. Belə bir tale cizgisinin ən təsirli poetik təsvirini Tasso romantik eposu “Gerusalemme liberata”da vermişdir. Qəhrəman Tankred, sevdiyi Klorindanı, düşmən cəngavərin zirehi içində onunla döyüşərkən bilmədən öldürmüşdür. Onun dəfnindən sonra, səlibçilərin ordusunu dəhşətə salan qorxulu sehrli meşəyə soxulur. Orada qılıncı ilə hündür bir ağacı yarır, lakin ağacın yarasından qan axır və ruhu bu ağaca həbs olunmuş Klorindanın səsi onu, sevgilisinə yenidən zərər vurduğuna görə ittiham edir.

Transferdəki davranışdan və insanların taleyindən əldə edilən bu cür müşahidələr qarşısında, ruh həyatında həqiqətən də həzz prinsipinin fövqünə çıxan bir təkrarlama məcburiyyətinin mövcud olduğunu qəbul etmək cəsarətini tapacağıq. İndi biz həmçinin qəza nevrotiklərinin yuxularını və uşağın oyuna olan təhrikini bu məcburiyyətə bağlamağa meylli olacağıq. Əlbəttə, özümüzə etiraf etməliyik ki, təkrarlama məcburiyyətinin təsirlərini yalnız nadir hallarda saf, başqa motivlərin köməyi olmadan qavraya bilirik. Uşaq oyununda biz artıq onun yaranmasının başqa hansı izahlara imkan verdiyini vurğulamışıq. Təkrarlama məcburiyyəti və birbaşa həzzli həvəs doyum burada intim bir ortaqlıq içində bir-birinə qarışmış kimi görünür. Transfer fenomenləri açıq-aşkar sıxışdırmada israr edən Mən tərəfindən müqavimətin xidmətində dayanır; təkrarlama məcburiyyəti, sanki, həzz prinsipinə bağlı qalmaq istəyən Mən tərəfindən köməyə çağırılır. Taleyin məcburiyyəti adlandıra biləcəyimiz şeydə, rasional düşüncə vasitəsilə bizə çox şey anlaşılan görünür, belə ki, yeni bir sirli motiv irəli sürmək ehtiyacı duyulmur. Bəlkə də ən az şübhə doğuran hal qəza yuxularıdır, lakin daha yaxından düşündükdə etiraf etmək lazımdır ki, digər nümunələrdə də vəziyyət bizə məlum olan motivlərin fəaliyyəti ilə örtülmür. Təkrarlama məcburiyyətinin fərziyyəsini haqlı çıxaran kifayət qədər şey qalır və bu, bizə onun kənara itələdiyi həzz prinsipindən daha ilkin, daha elementar, daha çox həvəs xarakterli görünür. Əgər ruhi aləmdə belə bir təkrarlama məcburiyyəti varsa, onun hansı funksiyaya uyğun gəldiyini, hansı şərtlər altında ortaya çıxa biləcəyini və indiyə qədər ruh həyatındakı oyanma proseslərinin axarı üzərində hökmranlığı ona etibar etdiyimiz həzz prinsipi ilə hansı münasibətdə olduğunu bilmək istərdik.

IV.

İndi gələnlər isə spekulyasiyadır, çox vaxt geniş əhatəli spekulyasiyadır ki, hər kəs öz xüsusi mövqeyinə görə onu qiymətləndirəcək ya da diqqətdən kənar qoyacaqdır. Daha sonra isə bir ideyanı ardıcıl surətdə işlətmək cəhdi, bunun hara aparacağına dair sadəcə bir maraqdan irəli gəlir.

Psixoanalitik spekulyasiya, şüursuz proseslərin tədqiqi zamanı əldə edilən təəssürata söykənir ki, şüur ruhi proseslərin ən ümumi xarakteri deyil, onların yalnız xüsusi bir funksiyası ola bilər. Meta-psixoloji ifadə tərzində o, şüurun xüsusi bir sistemin fəaliyyəti olduğunu iddia edir və bu sistemi Ş. adlandırır. Şüur mahiyyət etibarilə xarici aləmdən gələn oyanmaların qavranılmasını və yalnız psixi aparatın daxilindən qaynaqlana bilən həzz və xoşagəlməzlik duyğularını təmin etdiyinə görə, Q-Ş. sisteminə məkanca bir mövqe təyin edilə bilər. O, xaric və daxil arasındakı sərhəddə yerləşməli, xarici aləmə yönəlməli və digər psixi sistemləri əhatə etməlidir. Beləliklə, biz bu fərziyyələrlə yeni heç nəyə cəsarət etmədiyimizi, sadəcə şüurun "məkanını" beyin qabığında, mərkəzi orqanın ən xarici, əhatə edən qatında yerləşdirən lokallaşdırıcı beyin anatomiyasına qoşulduğumuzu müşahidə edirik. Beyin anatomiyası – anatomik dillə desək – şüurun nə üçün beynin ən daxili dərinliklərində bir yerdə yaxşıca mühafizə olunmuş halda məskunlaşmaq əvəzinə, məhz beynin səthində yerləşdiyi barədə düşünməyə ehtiyac duymur. Bəlkə də biz Q-Ş. sistemimiz üçün belə bir mövqenin törəməsini izah etməkdə daha irəli gedə bilərik.

Şüur, bu sistemdəki proseslərə aid etdiyimiz yeganə xüsusiyyət deyil. Biz psixoanalitik təcrübəmizin təəssüratlarına əsaslanaraq, bütün oyanma proseslərinin digər sistemlərdə yaddaşın əsası kimi davamlı izlər buraxdığını, yəni şüurlanma ilə heç bir əlaqəsi olmayan xatirə qalıqları buraxdığını fərz edirik. Bunlar çox vaxt, onları geridə qoyan proses heç vaxt şüura çatmamışsa, ən güclü və ən davamlı olur. Lakin biz belə davamlı oyanma izlərinin Q-Ş. sistemində də meydana gəldiyinə inanmağı çətin hesab edirik. Əgər onlar daima şüurlu qalsaydılar, sistemin yeni oyanmaları qəbul etmə qabiliyyətini çox tez məhdudlaşdırardılar⁸; digər halda, yəni şüursuz olsaydılar, o zaman onlar bizi, fəaliyyəti başqa cür şüur fenomeni ilə müşayiət olunan bir sistemdə şüursuz proseslərin mövcudluğunu izah etmək vəzifəsi qarşısında qoyardılar. Belə desək, şüurlanmanı xüsusi bir sistemə aid edən fərziyyəmizlə heç nəyi dəyişdirməmiş və heç nə qazanmamış olardıq. Bu, mütləq bağlayıcı bir mülahizə olmasa da, bizi şüurlanma ilə yaddaş izinin buraxılmasının eyni sistem üçün bir-biri ilə uyuşmaz olduğu ehtimalına sövq edə bilər. Beləliklə, deyə bilərik ki, Ş. sistemində oyanma prosesi şüurlu olur, lakin heç bir davamlı iz buraxmır; onun xatirənin əsaslandığı bütün izləri isə oyanmanın növbəti daxili sistemlərə ötürülməsi zamanı bu sistemlərdə meydana gəlir. 1900-cü ildəki "Yuxuların yozumu" əsərimin spekulyativ bölməsinə daxil etdiyim sxem də bu mənada tərtib edilmişdir. Şüurun yaranması haqqında başqa mənbələrdən nə qədər az şey bildiyimizi düşündükdə, "şüur yaddaş izinin yerində yaranır" müddəasına ən azından müəyyən bir iddia əhəmiyyəti verilməlidir.

Beləliklə, Ş. sistemi, ondakı oyanma prosesinin bütün digər psixi sistemlərdə olduğu kimi elementlərində davamlı bir dəyişiklik buraxmaması, əksinə, sanki şüurlanma fenomeni içərisində buxarlanıb yox olması xüsusiyyəti ilə seçilərdi. Ümumi qaydadan belə bir kənaraçıxma, yalnız bu tək sistem üçün nəzərə alına biləcək bir amillə izahı tələb edir; digər sistemlərə aid edilməməsi gərəkən bu amil isə asanlıqla Ş. sisteminin açıqda qalan mövqeyi, onun xarici aləmlə bilavasitə təması ola bilər.

Canlı orqanizmi mümkün olan ən böyük sadələşdirmə ilə, qıcıqlana bilən substansiyadan ibarət fərqliləşməmiş bir qovuqcuq kimi təsəvvür edək; bu halda onun xarici aləmə yönəlmiş səthi öz mövqeyinə görə fərqliləşmişdir və qıcıq qəbul edən orqan kimi xidmət göstərir. İnkişaf tarixinin təkrarı olan embriologiya da həqiqətən mərkəzi sinir sisteminin ektodermdən əmələ gəldiyini göstərir və boz beyin qabığı hələ də ibtidai səthin törəməsidir və onun əsas xüsusiyyətlərini irsən götürmüş ola bilər. O zaman asanlıqla düşünmək olar ki, xarici qıcıqların qovuqcuğun səthinə kəsilmədən hücum etməsi nəticəsində onun substansiyası müəyyən bir dərinliyə qədər davamlı olaraq dəyişdirilir, beləliklə də onun oyanma prosesi daha dərin qatlardakından fərqli cərəyan edir. Beləcə bir qabıq əmələ gəlir ki, nəhayət qıcıq təsiri ilə o qədər yanıb qovrulmuşdur ki, qıcıq qəbulu üçün ən əlverişli şəraiti təqdim edir və daha sonrakı modifikasiyaya qabil deyildir. Ş. sisteminə köçürülsə, bu o demək olardı ki, onun elementləri oyanmanın keçidi zamanı artıq heç bir davamlı dəyişiklik qəbul edə bilməz, çünki onlar bu təsir istiqamətində onsuz da son həddə qədər modifikasiya olunmuşlar. Lakin bununla onlar şüurun yaranmasına imkan yaratmağa qadir olurlar. Substansiyanın və ondakı oyanma prosesinin bu modifikasiyasının nədən ibarət olduğu barədə isə müxtəlif təsəvvürlər yürütmək olar ki, bunlar da hazırda yoxlanılmaya məruz qala bilməz. Oyanmanın bir elementdən digərinə keçərkən bir müqaviməti dəf etməli olduğu və məhz bu müqavimətin azalmasının oyanmanın davamlı izini (yol açma) meydana gətirdiyi fərz edilə bilər; beləliklə, Ş. sistemində bir elementdən digərinə keçid müqaviməti artıq mövcud olmazdı. Bu təsəvvürlə Breuerin psixi sistemlərin elementlərindəki bağlı və sərbəst hərəkət edən yüklənmə enerjisi arasındakı fərqləndirməsini bir araya gətirmək olar⁹; belə olduqda Ş. sisteminin elementləri heç bir bağlı enerji daşımayacaq, yalnız sərbəst boşalma qabiliyyətinə malik enerji daşıyacaqdır. Lakin mən hesab edirəm ki, hələlik bu münasibətlər barədə mümkün qədər qeyri-müəyyən fikir söyləmək daha yaxşıdır. Bununla belə, bu spekulyasiyalar vasitəsilə biz şüurun yaranmasını Ş. sisteminin mövqeyi və ona aid edilməli olan oyanma prosesinin xüsusiyyətləri ilə müəyyən bir əlaqəyə dolaşdırmış olardıq.

Qıcıq qəbul edən qabıq təbəqəsi ilə canlı qovuqcuq üzərində hələ müzakirə etməli olduğumuz başqa məqamlar var. Bu kiçik canlı substansiya parçası ən güclü enerjilərlə yüklənmiş xarici aləmin ortasında üzür və əgər bir qıcıq qoruyucusu ilə təchiz olunmasaydı, onun qıcıq təsirləri ilə məhv edilərdi. O, bu qoruyucunu ən xarici səthinin canlıya məxsus strukturu tərk etməsi, müəyyən mənada qeyri-üzvi hala gəlməsi və indi xüsusi bir örtük və ya membran kimi qıcığı saxlayan təsir göstərməsi, yəni xarici aləmin enerjilərinin öz intensivliyinin yalnız kiçik bir hissəsi ilə növbəti canlı qalmış təbəqələrə keçə bilməsinə səbəb olması sayəsində əldə edir. Bu təbəqələr indi qıcıq qoruyucusunun arxasında özlərini buraxılmış qıcıq miqdarlarının qəbuluna həsr edə bilərlər. Xarici təbəqə isə öz ölümü ilə bütün daha dərin təbəqələri eyni aqibətdən qorumuşdur, ən azından qıcıq qoruyucusunu yarıb keçəcək qədər güclü qıcıqlar gələnə qədər. Canlı orqanizm üçün qıcıq qoruyucusu qıcıq qəbulundan demək olar ki, daha vacib bir vəzifədir; o, özünəməxsus enerji ehtiyatı ilə təchiz olunmuşdur və hər şeydən əvvəl, öz daxilində cərəyan edən enerji çevrilməsinin xüsusi formalarını çöldə fəaliyyət göstərən həddindən artıq böyük enerjilərin bərabərləşdirici, yəni dağıdıcı təsirindən qorumağa çalışmalıdır. Qıcıq qəbulu ilk növbədə xarici qıcıqların istiqamətini və növünü öyrənmək məqsədinə xidmət edir və bunun üçün xarici aləmdən kiçik nümunələr götürmək, onları az miqdarlarda dadmaq kifayət etməlidir. Yüksək dərəcədə inkişaf etmiş orqanizmlərdə bir vaxtlar mövcud olmuş qovuqcuğun qıcıq qəbul edən qabıq təbəqəsi çoxdan bədənin daxili dərinliyinə çəkilmişdir, lakin onun hissələri səthdə, bilavasitə ümumi qıcıq qoruyucusunun altında geridə qalmışdır. Bunlar hiss orqanlarıdır ki, onlar mahiyyət etibarilə spesifik qıcıq təsirlərinin qəbulu üçün qurğular ehtiva edir, lakin bununla yanaşı həddindən artıq böyük qıcıq miqdarlarına qarşı yeni müdafiə və uyğun olmayan qıcıq növlərini saxlamaq üçün xüsusi tərtibatlara malikdir. Onlar üçün xarakterik olan budur ki, onlar xarici qıcığın yalnız çox az miqdarlarını emal edir, xarici aləmdən yalnız seçmə nümunələr götürürlər; bəlkə də onları xarici aləmə toxunaraq yoxlayan və sonra daim ondan geri çəkilən hiss orqanları ilə müqayisə etmək olar.

Mən burada ən hərtərəfli işlənməyə layiq olacaq bir mövzuya ötəri toxunmağa özümə icazə verirəm. Kantın zaman və məkanın düşüncəmizin zəruri formaları olduğu hökmü bu gün müəyyən psixoanalitik idraklar nəticəsində müzakirəyə tabe edilə bilər. Biz öyrənmişik ki, şüursuz ruh prosesləri özlüyündə "zamansız"dır. Bu, ilk növbədə o deməkdir ki, onlar zamana görə sıralanmır, zaman onlarda heç nəyi dəyişdirmir, zaman təsəvvürünü onlara yaxınlaşdırmaq olmur. Bunlar mənfi xarakterlərdir ki, onları yalnız şüurlu ruhi proseslərlə müqayisə etməklə aydınlaşdırmaq olar. Bizim mücərrəd zaman təsəvvürümüz, əksinə, büsbütün Q-Ş. sisteminin işləmə tərzindən götürülmüş və onun özünüqavramasına uyğun gəlirmiş kimi görünür. Sistemin bu funksiya tərzində qıcıq qoruyucusunun başqa bir yolunun tutulması ehtimal edilir. Mən bilirəm ki, bu iddialar çox qaranlıq səslənir, lakin özümü bu cür işarələrlə məhdudlaşdırmalıyam.

Biz indiyə qədər canlı qovuqcuğun xarici aləmə qarşı bir qıcıq qoruyucusu ilə təchiz olunduğunu izah etdik. Az əvvəl isə onun ən yaxın qabıq təbəqəsinin xaricdən qıcıq qəbulu üçün orqan kimi differensiasiya olunmalı olduğunu müəyyən etmişdik. Bu həssas qabıq təbəqəsi, sonrakı Ş. sistemi, həm də daxildən oyanmalar qəbul edir; sistemin xaric və daxil arasındakı mövqeyi və bir və digər tərəfdən təsir üçün şəraitin müxtəlifliyi sistemin və bütün psixi aparatın fəaliyyəti üçün həlledici olur. Xaricə qarşı bir qıcıq qoruyucusu mövcuddur, gələn oyanma böyüklükləri yalnız kiçildilmiş miqyasda təsir göstərəcəkdir; daxilə doğru isə qıcıq qoruyucusu qeyri-mümkündür, daha dərin təbəqələrin oyanmaları bilavasitə və azaldılmamış miqyasda sistemə keçir, bu zaman onların axınının müəyyən xarakterləri həzz-xoşagəlməzlik duyğuları silsiləsini yaradır. Şübhəsiz ki, daxildən gələn oyanmalar öz intensivliyinə və digər keyfiyyət xarakterlərinə (ehtimal ki, amplitudalarına) görə sistemin işləmə tərzinə xarici aləmdən axışan qıcıqlardan daha uyğun olacaqdır. Lakin bu münasibətlərlə iki şey həlledici şəkildə müəyyən edilir, birincisi, aparatın daxilindəki proseslər üçün bir indeks olan həzz və xoşagəlməzlik duyğularının bütün xarici qıcıqlar üzərində üstünlüyü, ikincisi isə həddindən artıq böyük xoşagəlməzlik artımına səbəb olan bu cür daxili oyanmalara qarşı davranışın bir istiqaməti. Onlara sanki daxildən deyil, xaricdən təsir edirmiş kimi yanaşmaq meyli yaranacaqdır ki, qıcıq qoruyucusunun müdafiə vasitələrini onlara qarşı tətbiq edə bilsin. Patoloji proseslərin səbəb olmasında bu qədər böyük rolu olan proyeksiyanın mənşəyi budur.

Son mülahizələr vasitəsilə həzz prinsipinin hökmranlığını anlayışımıza yaxınlaşdırdığımız təəssüratını daşıyıram; lakin ona müqavimət göstərən halların izahına nail ola bilməmişik. Buna görə də bir addım daha irəli gedək. Kənardan gələn və qıcıq qoruyucusunu yarıb keçəcək qədər güclü olan bu cür oyanmaları travmatik adlandırırıq. İnanıram ki, travma anlayışı, başqa cür təsirli olan bir qıcıq dəfetmə mexanizminə bu cür əlaqələnməni tələb edir. Xarici travma kimi bir hadisə, şübhəsiz ki, orqanizmin enerji təsərrüfatında möhtəşəm bir pozğunluq doğuracaq və bütün müdafiə vasitələrini hərəkətə gətirəcəkdir. Lakin bu zaman həzz prinsipi əvvəlcə qüvvədən düşür. Psixi aparatın böyük qıcıq miqdarları ilə basılmasının artıq qarşısını almaq mümkün olmur; əksinə, ortaya başqa bir vəzifə çıxır: qıcığı dəf etmək, içəri soxulan qıcıq miqdarlarını ruhən bağlamaq, sonra isə onları aradan qaldırılmağa yönəltmək.

Ehtimal ki, bədəni ağrının spesifik xoşagəlməzliyi, qıcıq qoruyucusunun məhdud ölçüdə yarılmasının nəticəsidir. Periferiyanın bu nöqtəsindən sonra ruhi mərkəzi aparata, başqa halda yalnız aparatın daxilindən gələ biləcək davamlı oyanmalar axışır¹⁰. Bəs ruh həyatının bu yarılmağa qarşı reaksiyası olaraq nə gözləyə bilərik? Yüklənmə enerjisi hər tərəfdən səfərbər edilərək, yarılma nöqtəsinin ətrafında müvafiq yüksəklikdə enerji yüklənmələri yaradılır. Möhtəşəm bir “əks-yüklənmə” qurulur ki, onun xeyrinə bütün digər ruhi sistemlər yoxsullaşır, beləliklə də başqa psixi fəaliyyətin geniş bir iflici və ya zəifləməsi baş verir. Biz bu cür nümunələrdən öyrənməyə, metapsixoloji fərziyyələrimizi bu cür örnəklərə söykəməyə çalışırıq. Beləliklə, bu davranışdan belə bir nəticə çıxarırıq ki, hətta yüksək dərəcədə yüklənmiş bir sistem belə, yeni gələn axıcı enerjini qəbul etməyə, onu bağlı yüklənməyə çevirməyə, yəni onu psixi cəhətdən “bağlamağa” qadirdir. Öz bağlı yüklənməsi nə qədər yüksək olarsa, onun bağlayıcı qüvvəsi də bir o qədər böyük olar; əksinə, yüklənməsi nə qədər aşağı olarsa, sistem axışan enerjini qəbul etməyə bir o qədər az qabil olar və belə bir qıcıq qoruyucusu yarılmasının nəticələri bir o qədər şiddətli olmalıdır. Bu anlayışa qarşı haqlı olaraq, yarılma nöqtəsi ətrafındakı yüklənmələrin artmasının, gələn oyanma miqdarlarının birbaşa ötürülməsi ilə daha sadə izah oluna biləcəyi etirazı irəli sürülməməlidir. Əgər belə olsaydı, psixi aparat yalnız enerji yüklənmələrinin artımını yaşayar, ağrının iflicedici xarakteri, bütün digər sistemlərin yoxsullaşması isə izahsız qalardı. Ağrının çox şiddətli boşalma təsirləri də izahımızı pozmur, çünki onlar reflektor şəkildə, yəni psixi aparatın vasitəçiliyi olmadan baş verir. Metapsixoloji adlandırdığımız bütün müzakirələrimizin qeyri-müəyyənliyi, təbii ki, ruhi sistemlərin elementlərindəki oyanma prosesinin mahiyyəti haqqında heç nə bilməməyimizdən və bu barədə heç bir fərziyyə irəli sürməyə özümüzü haqlı hiss etməməyimizdən qaynaqlanır. Beləliklə, biz daim böyük bir X ilə işləyir, onu hər yeni düstura daşıyırıq. Bu prosesin kəmiyyətcə müxtəlif enerjilərlə icra olunması asanlıqla qəbul edilə bilən bir tələbdir; onun birdən çox keyfiyyətə (məsələn, bir amplituda növündə) malik olması da bizə ehtimallı görünə bilər; yeni olaraq Breuerin, enerji ilə dolğunluğun iki cür formasının mövcud olduğu, beləliklə də ruhi sistemlərin (yaxud onların elementlərinin) sərbəst axışan, boşalmağa can atan və bağlı bir yüklənməsinin fərqləndirilməli olduğu fikrini nəzərdən keçirdik. Bəlkə də, psixi aparata axışan enerjinin “bağlanması”nın, onun sərbəst axışan haldan bağlı hala keçirilməsindən ibarət olduğu fərziyyəsinə yer veririk.

İnanıram ki, adi travmatik nevrozu, qıcıq qoruyucusunun geniş bir yarılmasının nəticəsi kimi qavramaq cəhdini göstərməyə cəsarət etmək olar. Bununla da şok haqqındakı köhnə, sadəlövh təlim öz haqqına qovuşmuş olardı, görünür ki, mexaniki zorakı təsirə deyil, dəhşətə və həyat təhlükəsinə etioloji əhəmiyyət verən daha sonrakı və psixoloji cəhətdən daha iddialı bir təlimin əksinə olaraq. Lakin bu ziddiyyətlər barışmaz deyil və travmatik nevrozun psixoanalitik qavranışı, şok nəzəriyyəsinin ən qaba forması ilə eyni deyil. Əgər sonuncu şokun mahiyyətini sinir elementlərinin molekulyar quruluşunun, hətta histoloji quruluşunun birbaşa zədələnməsində yerləşdirirsə, biz onun təsirini ruh orqanı üçün qıcıq qoruyucusunun yarılmasından və bunun nəticəsində ortaya çıxan vəzifələrdən anlamağa çalışırıq. Dəhşət bizim üçün də öz əhəmiyyətini saxlayır. Onun şərti, qıcığı ilk olaraq qəbul edən sistemlərin həddindən artıq yüklənməsini ehtiva edən təşviş hazırlığının olmamasıdır. Bu daha aşağı səviyyəli yüklənmə nəticəsində sistemlər gələn oyanma miqdarlarını bağlamaq qabiliyyətini yaxşı göstərə bilmir, qıcıq qoruyucusunun yarılmasının nəticələri isə bir o qədər asanlıqla ortaya çıxır. Beləliklə, biz görürük ki, təşviş hazırlığı, qəbuledici sistemlərin həddindən artıq yüklənməsi ilə birlikdə, qıcıq qoruyucusunun son xəttini təşkil edir. Bir çox travma üçün hazırlıqsız sistemlərlə həddindən artıq yüklənmə ilə hazırlanmış sistemlər arasındakı fərq nəticə üçün həlledici amil ola bilər; travmanın müəyyən bir şiddətindən etibarən isə bu fərq, ehtimal ki, artıq əhəmiyyət kəsb etməyəcəkdir. Qəza nevrozu keçirənlərin yuxuları xəstələri bu qədər müntəzəm şəkildə qəza vəziyyətinə qaytarırsa, bunlar, əlbəttə ki, hallüsinator şəkildə həyata keçirilməsi həzz prinsipinin hökmranlığı altında onların funksiyasına çevrilmiş arzu yerinə yetirilməsinə xidmət etmir. Lakin biz güman edə bilərik ki, onlar bununla başqa bir vəzifənin ixtiyarına keçir, hansı ki, onun həlli həzz prinsipi öz hökmranlığına başlamazdan əvvəl baş verməlidir. Bu yuxular, buraxılması travmatik nevrozun səbəbi olmuş təşviş inkişafı ilə qıcığa hakim olmağı sonradan təmin etməyə çalışır. Onlar beləliklə bizə psixi aparatın elə bir funksiyasına nəzər salmaq imkanı verir ki, bu funksiya həzz prinsipinə zidd olmasa da, ondan asılı deyildir və həzz əldə etmək və xoşagəlməzlikdən qaçınmaq niyyətindən daha ilkin görünür.

Deməli, yuxunun arzu yerinə yetirilməsi olduğu hökmünə ilk dəfə olaraq bir istisna etiraf edilməli yer buradadır. Təşviş yuxuları belə bir istisna deyil, bunu dəfələrlə və ətraflı şəkildə göstərmişəm; “cəza yuxuları” da belə deyil, çünki bunlar sadəcə olaraq qadağan edilmiş arzu yerinə yetirilməsinin yerinə ona layiq olan cəzanı qoyur, yəni rədd edilmiş həvəsə reaksiya verən günah şüurunun arzu yerinə yetirilməsidir. Lakin yuxarıda qeyd olunan qəza nevrozu keçirənlərin yuxularını artıq arzu yerinə yetirilməsi nöqteyi-nəzəri altına salmaq mümkün deyil, eləcə də psixoanalizlərdə rast gəlinən və bizə uşaqlığın psixi travmalarının xatirəsini geri gətirən yuxuları da. Onlar daha çox təkrarlama məcburiyyətinə tabe olur, hansı ki, analizdə, şübhəsiz, unudulmuş və sıxışdırılmış olanı çağırmaq – şüursuz olmayan – arzusu ilə dəstəklənir. Beləliklə, yuxunun funksiyası olan, narahat edən təhrikləri arzu yerinə yetirilməsi vasitəsilə aradan qaldıraraq yuxunun kəsilməsi üçün motivləri yox etmək də onun ilkin funksiyası deyildir; o, bu funksiyaya yalnız bütün psixi həyat həzz prinsipinin hökmranlığını qəbul etdikdən sonra yiyələnə bilmişdir. Əgər bir “həzz prinsipinin o tayı” varsa, yuxunun arzu yerinə yetirən meylinə də bir qədim dövrün mövcudluğunu etiraf etmək məntiqə uyğundur. Bununla onun sonrakı funksiyasına ziddiyyət törədilmir. İndi, bu meyl bir dəfə pozulduqdan sonra, növbəti sual ortaya çıxır: travmatik təəssüratların psixi bağlanması naminə təkrarlama məcburiyyətini izləyən belə yuxular analizdən kənarda da mümkündürmü? Buna qətiyyətlə müsbət cavab verilməlidir.

“Müharibə nevrozları” barədə, bu adlandırma iztirabın səbəbi ilə əlaqədən daha artıq məna daşıdığı ölçüdə, başqa bir yerdə izah etmişəm ki, onlar çox yaxşı bir Mən konflikti ilə asanlaşdırılmış travmatik nevrozlar ola bilərlər¹¹. 8-ci səhifədə qeyd olunan fakt, yəni travma ilə eyni vaxtda baş verən kobud bir zədələnmənin nevrozun yaranması şansını azaltması, psixoanalitik tədqiqatın vurğuladığı iki vəziyyəti xatırladıqda artıq anlaşılmaz deyildir. Birincisi, mexaniki sarsıntı cinsi oyanmanın mənbələrindən biri kimi tanınmalıdır (bax: “Yellənmək və dəmir yolunda səyahət etməyin təsiri” haqqında qeydlər, “Cinsi nəzəriyyəyə dair üç məqalə”, 4-cü nəşr, 1920), ikincisi isə, ağrılı və qızdırmalı xəstəlik halının davam etdiyi müddət ərzində libidonun paylanmasına güclü bir təsir göstərməsidir. Beləliklə, travmanın mexaniki zorakılığı, çatışmayan təşviş hazırlığı səbəbindən travmatik təsir göstərən cinsi oyanma miqdarını sərbəst buraxar, eyni vaxtdakı bədən zədələnməsi isə əzab çəkən orqanın narsistik həddindən artıq yüklənməsini tələb etməklə oyanma artıqlığını bağlayar (bax: “Narsisizmin təqdimatına dair”, Nevrozlar nəzəriyyəsinə dair kiçik yazılar, 4-cü seriya, 1918). Həmçinin məlumdur, lakin libido nəzəriyyəsi üçün kifayət qədər dəyərləndirilməmişdir ki, melanxoliya kimi libido paylanmasındakı ağır pozğunluqlar belə, araya girən bir üzvi xəstəlik vasitəsilə müvəqqəti olaraq aradan qaldırılır, hətta tam inkişaf etmiş bir dementia praecox vəziyyəti belə, eyni şərt altında müvəqqəti bir geriləmə qabiliyyətinə malikdir.

V.

Daxili oyanmalara qarşı qəbuledici qabıq təbəqəsi üçün bir qıcıq qoruyucusunun olmaması, bu qıcıq ötürülmələrinin daha böyük iqtisadi əhəmiyyət qazanması və tez-tez travmatik nevrozlarla eyniləşdirilməli olan iqtisadi pozğunluqlara səbəb verməsi nəticəsini doğurmalıdır. Bu cür daxili oyanmanın ən bol mənbələri orqanizmin "həvəslər" adlandırılanlarıdır; bunlar bədənin daxilindən qaynaqlanan və psixi aparata ötürülən bütün qüvvə təsirlərinin təmsilçiləri olub, psixoloji araşdırmanın ən mühüm, eyni zamanda ən qaranlıq ünsürünü təşkil edir.

Bəlkə də, həvəslərdən qaynaqlanan təhriklərin bağlı sinir prosesi tipinə deyil, sərbəst hərəkət edən, boşalmağa can atan sinir prosesi tipinə uyğun gəldiyi fərziyyəsini çox cəsarətli hesab etmərik. Bu proseslər haqqında ən yaxşı bildiklərimiz yuxu işinin tədqiqindən irəli gəlir. Bu tədqiqat zamanı aşkar etdik ki, şüursuz sistemlərdəki proseslər şüuröncəsi sistemlərdəkilərdən köklü surətdə fərqlənir; şüursuzda yüklənmələr asanlıqla tamamilə ötürülə, yerdəyişməyə məruz qala və sıxlaşdırıla bilər – bu hal, əgər şüuröncəsi material üzərində baş versəydi, ancaq qüsurlu nəticələr verə bilərdi və məhz buna görə də, şüuröncəsi gündüz qalıntıları şüursuzun qanunlarına uyğun işlənməyə məruz qaldıqdan sonra aşkar yuxunun məlum qəribəliklərini ortaya çıxarır. Mən şüursuzdakı bu proseslərin növünü, normal oyaq həyatımız üçün keçərli olan ikincil prosesdən fərqli olaraq, psixi "ilkin proses" adlandırdım. Həvəs təhriklərinin hamısı şüursuz sistemlərə təsir etdiyinə görə, onların ilkin prosesi izlədiyini söyləmək çətin ki, bir yenilik olsun; digər tərəfdən isə, ruhi ilkin prosesi sərbəst hərəkət edən yüklənmə ilə, ikincil prosesi isə Breuerin bağlı və ya tonik yüklənməsindəki dəyişikliklərlə eyniləşdirmək üçün çox şey tələb olunmur¹². Bu halda, psixi aparatın yuxarı təbəqələrinin vəzifəsi ilkin prosesdə meydana çıxan həvəslərin oyanmasını bağlamaq olardı. Bu bağlamanın uğursuzluğu travmatik nevroza bənzər bir pozğunluq doğurardı; yalnız bağlama baş verdikdən sonra həzz prinsipinin (və onun reallıq prinsipinə doğru modifikasiyasının) hökmranlığı ləngimədən özünü qəbul etdirə bilərdi. Lakin o vaxta qədər psixi aparatın digər vəzifəsi – oyanmanı ram etmək və ya bağlamaq – həzz prinsipinə zidd olmasa da, ondan asılı olmayaraq və qismən də ona əhəmiyyət vermədən ön planda dayanardı.

Uşaq psixi həyatının erkən fəaliyyətlərində və psixoanalitik müalicənin təcrübələrində təsvir etdiyimiz bir təkrarlama məcburiyyətinin təzahürləri yüksək dərəcədə həvəsə xas xarakter, həzz prinsipinə zidd olduqları yerdə isə demonik xarakter nümayiş etdirir. Uşaq oyununda inanırıq ki, uşaq xoşagəlməz təcrübəni də ona görə təkrarlayır ki, öz fəallığı vasitəsilə güclü təəssürat üzərində sadəcə passiv yaşantı zamanı mümkün olandan qat-qat daha köklü bir ram etmə qabiliyyəti əldə edir. Hər yeni təkrarlama bu can atılan hakimiyyəti təkmilləşdirirmiş kimi görünür və hətta həzzli təcrübələrdə belə uşaq təkrarlamalarla doya bilmir və təəssüratın eyniliyində amansızcasına israr edəcəkdir. Bu xarakter cizgisi sonradan yox olmağa məhkumdur. İkinci dəfə dinlənilən bir zarafat demək olar ki, təsirsiz qalacaq, bir teatr tamaşası ilk dəfə buraxdığı təəssüratı bir daha heç vaxt ikinci dəfə əldə etməyəcək; hətta yetkin insanı çox bəyəndiyi bir kitabı dərhal təkrar oxumağa razı salmaq çətin olacaq. Yenilik həmişə həzzin şərti olacaqdır. Uşaq isə, yetkin şəxs yorğun düşüb imtina edənə qədər, ona göstərilən və ya onunla oynanılan bir oyunun təkrarlanmasını tələb etməkdən yorulmayacaq; və əgər ona gözəl bir hekayə danışılıbsa, o, yeni bir hekayə əvəzinə həmişə eyni hekayəni eşitmək istəyəcək, təkrarlamanın eyniliyində amansızcasına israr edəcək və nağılçının yol verdiyi – bəlkə də özünə yeni bir məziyyət qazandırmaq istədiyi – hər bir dəyişikliyi düzəldəcəkdir. Burada həzz prinsipinə ziddiyyət təşkil olunmur; təkrarlamanın, eyniliyin yenidən tapılmasının özünün bir həzz mənbəyi təşkil etdiyi aşkardır. Təhlil olunan şəxsdə isə, əksinə, onun infantil həyat dövrünün hadisələrini transferdə təkrarlamaq məcburiyyətinin hər cəhətdən həzz prinsipinin fövqünə çıxdığı aydın olur. Xəstə bu zaman tamamilə infantil kimi davranır və beləcə bizə göstərir ki, onun ən qədim zamanlara aid yaşantılarının sıxışdırılmış yaddaş izləri onda bağlı vəziyyətdə mövcud deyildir, hətta müəyyən mənada ikinci dərəcəli prosesə qabil deyildir. Bu bağlı olmama vəziyyətinə görədir ki, onlar gündüz qalıqlarına yapışaraq yuxuda təsvir ediləcək bir arzu fantaziyası yaratmaq qabiliyyətinə borcludurlar. Eyni təkrarlama məcburiyyəti, müalicənin sonunda xəstənin həkimdən tamamilə ayrılmasını həyata keçirmək istədiyimiz zaman tez-tez terapevtik bir maneə kimi qarşımıza çıxır və ehtimal etmək olar ki, analizlə tanış olmayanların – onların fikrincə, yatmaqda qalması daha yaxşı olan bir şeyi oyatmaqdan çəkinənlərin – dumanlı təşvişi, kökündə bu demonik məcburiyyətin ortaya çıxmasından qorxur.

Bəs həvəsə xas olan şey təkrarlama məcburiyyəti ilə hansı şəkildə əlaqələnir? Burada şüurumuza belə bir fikir gəlməlidir ki, biz həvəslərin, bəlkə də ümumiyyətlə bütün üzvi həyatın indiyə qədər aydın dərk edilməmiş – ya da ən azından açıq şəkildə vurğulanmamış – ümumi bir xarakterinin izinə düşmüşük. Beləliklə, bir həvəs, canlı üzvi varlığa xas olan, bu canlının xarici pozucu qüvvələrin təsiri altında tərk etmək məcburiyyətində qaldığı əvvəlki bir vəziyyəti bərpa etməyə yönəlmiş bir təhrik, bir növ üzvi elastiklik, ya da istənilirsə, üzvi həyatdakı ətalətin ifadəsi olardı¹³.

Həvəsin bu cür dərk edilməsi qəribə səslənir, çünki biz həvəsdə dəyişməyə və inkişafa doğru təhrik edən amili görməyə alışmışıq, indi isə onda bunun tam əksini, canlının konservativ təbiətinin ifadəsini tanımalıyıq. Digər tərəfdən, həvəslərin tarixi şərtliliyini təsdiq edirmiş kimi görünən heyvanlar aləmindən nümunələr dərhal yadımıza düşür. Müəyyən balıqlar kürüləmə vaxtı, kürülərini adi yaşayış yerlərindən uzaqda, müəyyən sularda tökmək üçün əziyyətli köçlər həyata keçirdikdə, bir çox bioloqların izahına görə, onlar sadəcə olaraq növlərinin zaman keçdikcə başqaları ilə dəyişdirdikləri əvvəlki yaşayış yerlərini axtarmış olurlar. Eyni şeyin köçəri quşların uçuşları üçün də keçərli olduğu deyilir, lakin irsiyyət hadisələrində və embriologiyanın faktlarında üzvi təkrarlama məcburiyyəti üçün ən möhtəşəm sübutlara malik olduğumuz xəbərdarlığı bizi tezliklə daha çox nümunə axtarmaqdan azad edir. Görürük ki, canlı bir heyvanın rüşeymi öz inkişafında, heyvanın nəslindən gəldiyi bütün formaların quruluşlarını – ötəri bir qısaltma ilə də olsa – təkrarlamağa məcburdur, öz qəti şəkillənməsinə doğru ən qısa yolla irəliləmək əvəzinə; və biz bu davranışı yalnız ən kiçik bir hissədə mexaniki olaraq izah edə bilərik, tarixi izahı isə bir kənara qoya bilmərik. Eyni zamanda, heyvanlar aləminin yuxarı pillələrinə qədər geniş yayılmış bir bərpa qabiliyyəti mövcuddur ki, itirilmiş bir orqanı ona tamamilə bənzəyən yenisini təşkil etməklə əvəz edir.

Təkrara məcbur edən mühafizəkar həvəslərdən başqa, yenidən qurulmağa və tərəqqiyə doğru sövq edən digər həvəslərin də olduğu barədə yaxınlıqda duran etiraz → ağlabatan etiraz, şübhəsiz, nəzərdən qaçırılmamalıdır; bu etiraz sonradan mülahizələrimizə daxil ediləcəkdir. Lakin bundan əvvəl, bütün həvəslərin əvvəlki bir şeyi bərpa etmək istədiyi fərziyyəsini son məntiqi nəticələrinə qədər izləmək bizi cəlb edə bilər. Qoy buradan çıxan nəticə “dərin mənalı” görüntüsü oyatsın, yaxud mistik bir şeyə işarə etsin, biz yenə də belə bir şeyə can atdığımız qınağından azad olduğumuzu bilirik. Biz tədqiqatın, yaxud ona əsaslanan düşüncənin ayıq nəticələrini axtarırıq və arzumuz bunlara əminlikdən başqa bir xarakter bəxş etməməkdir.

Beləliklə, əgər bütün üzvi həvəslər mühafizəkar, tarixən qazanılmış və reqressiyaya, əvvəlki bir şeyin bərpasına yönəlmişdirsə, onda üzvi inkişafın bütün nailiyyətlərini xarici, narahat edən → mane olan və yayındıran təsirlərin hesabına yazmalıyıq. Elementar canlı varlıq öz başlanğıcından etibarən dəyişmək istəməzdi, özü üçün sabit qalan şərait altında daima eyni həyat gedişatını təkrarlayardı. Lakin son təməldə, orqanizmlərin inkişafında öz izini buraxan şey, yer kürəmizin və onun günəşlə münasibətinin inkişaf tarixi olmalıdır. Mühafizəkar üzvi həvəslər həyat gedişatına məcburən qəbul etdirilən bu dəyişikliklərin hər birini mənimsəmiş → Mühafizəkar üzvi həvəslər həyat gedişatına məcburən tətbiq edilən bu dəyişikliklərin hər birini qəbul etmiş və təkrar üçün saxlamışdır və beləliklə, dəyişikliyə və tərəqqiyə can atan qüvvələr kimi aldadıcı bir təəssürat yaratmalıdırlar, halbuki onlar sadəcə olaraq köhnə bir məqsədə köhnə və yeni yollarla çatmağa çalışırlar. Bütün üzvi meylin bu son məqsədini də göstərmək olardı. Həyatın məqsədi heç vaxt əvvəllər əldə edilməmiş bir vəziyyət olsaydı, bu, həvəslərin mühafizəkar təbiətinə zidd olardı. Bu məqsəd daha çox köhnə, bir başlanğıc vəziyyəti olmalıdır ki, canlı onu bir zamanlar tərk etmişdir və inkişafın bütün dolanbac yolları üzərindən ona geri dönməyə çalışır. Əgər bütün canlıların daxili səbəblərdən öldüyünü, qeyri-üzvi olana geri döndüyünü istisnasız bir fakt kimi qəbul etməyə icazəmiz varsa, onda yalnız bunu deyə bilərik: Bütün həyatın məqsədi ölümdür və geriyə uzanaraq: Cansız olan, canlı olandan əvvəl mövcud idi.

Nə vaxtsa cansız materiyada, hələ tamamilə təsəvvür edilməz bir qüvvə təsiri ilə canlının xüsusiyyətləri oyadılmışdır. Bəlkə də bu, canlı materiyanın müəyyən bir qatında sonradan şüuru meydana gətirən o biri prosesə nümunəvi şəkildə bənzəyən bir proses idi. O zaman əvvəllər cansız olan maddədə yaranan gərginlik tarazlanmağa çalışırdı; beləliklə, cansız olana geri dönmək üçün ilk həvəs meydana çıxmışdı. O zaman yaşayan substansiya üçün ölmək hələ asan idi, ehtimal ki, yalnız qısa bir həyat yolunu qət etmək lazım gəlirdi, bu yolun istiqaməti isə gənc həyatın kimyəvi quruluşu ilə müəyyən edilmişdi. Uzun bir müddət ərzində canlı substansiya bəlkə də beləcə daim yenidən yaradılmış və asanlıqla ölmüşdür, ta ki həlledici xarici təsirlər elə dəyişənə qədər ki, onlar hələ sağ qalan substansiyanı ilkin həyat yolundan getdikcə daha böyük yayınmalara və ölüm məqsədinə çatana qədər getdikcə daha mürəkkəb dolanbac yollara məcbur etmişlər. Mühafizəkar həvəslər tərəfindən sədaqətlə saxlanılan bu ölümə aparan dolanbac yollar bu gün bizə həyat hadisələrinin mənzərəsini təqdim edir. Əgər həvəslərin yalnız mühafizəkar təbiəti üzərində israr edilərsə, həyatın mənşəyi və məqsədi haqqında başqa fərziyyələrə gəlmək mümkün deyil.

Bu nəticələr nə qədər yad səslənirsə, orqanizmlərin həyat hadisələrinin arxasında mövcud olduğunu qəbul etdiyimiz böyük həvəs qrupları üçün ortaya çıxan şey də bir o qədər yaddır. Hər bir canlı varlığa aid etdiyimiz özünüqoruma həvəslərinin irəli sürülməsi, bütün həvəs həyatının ölümün gətirilməsinə xidmət etdiyi fərziyyəsi ilə qəribə bir ziddiyyət təşkil edir. Özünüqoruma, güc və nüfuz həvəslərinin nəzəri əhəmiyyəti, bu işıqda baxıldıqda, kiçilir; bunlar orqanizmin özünəməxsus ölüm yolunu → öz ölüm yolunu təmin etmək və qeyri-üzvi olana dönüşün daxili imkanlardan başqa digər imkanlarını uzaq tutmaq üçün təyin edilmiş qismi həvəslərdir, lakin orqanizmin bütün dünyaya meydan oxuyaraq özünü qorumaq kimi tapmacalı, heç bir əlaqəyə sığmayan cəhdi aradan qalxır. Geriyə orqanizmin yalnız özünəməxsus şəkildə ölmək istəməsi qalır; bu həyat keşikçiləri də əslində ölümün müşayiətçiləri olmuşlar. Bu zaman paradoksal bir vəziyyət meydana çıxır ki, canlı orqanizm öz həyat məqsədinə qısa yolla (belə demək mümkünsə, qısaqapanma ilə) çatmasına kömək edə biləcək təsirlərə (təhlükələrə) qarşı ən enerjili şəkildə müqavimət göstərir, lakin bu davranış məhz sırf həvəsə əsaslanan bir cəhdi intellektual bir cəhddən fərqləndirən xüsusiyyəti daşıyır¹⁴.

Lakin gəlin düşünək, bu belə ola bilməz! Nevrozlar nəzəriyyəsinin xüsusi bir mövqe tələb etdiyi cinsi həvəslər tamamilə başqa bir işıq altına düşür. Orqanizmlərin heç də hamısı onları getdikcə daha da irəli gedən inkişafa sövq edən xarici məcburiyyətə tabe olmamışdır. Bir çoxu öz aşağı pillələrində qalaraq bu günə qədər mövcud olmağı bacarmışdır; bu gün də, hamısı olmasa da, yüksək heyvan və bitkilərin ilkin mərhələlərinə bənzəməli olan bir çox canlı varlıq yaşamaqdadır. Eyni şəkildə, yüksək bir canlı varlığın mürəkkəb bədənini təşkil edən elementar orqanizmlərin də heç də hamısı təbii ölümə qədər bütün inkişaf yolunu qət etmir. Onların bəziləri, rüşeym hüceyrələri, ehtimal ki, canlı substansiyanın ilkin quruluşunu qoruyub saxlayır və bütün irsən keçmiş və yeni qazanılmış həvəs meylləri ilə yüklənmiş halda, müəyyən bir müddətdən sonra bütün orqanizmdən ayrılırlar. Bəlkə də, onlara müstəqil mövcudiyyətlərini təmin edən məhz bu iki xüsusiyyətdir. Əlverişli şəraitə düşdükdə inkişaf etməyə, yəni yaranmalarını borclu olduqları oyunu təkrarlamağa başlayırlar və bu, onların substansiyasının bir hissəsinin inkişafı sonadək davam etdirməsi, digər bir hissəsinin isə yeni rüşeym qalığı kimi yenidən inkişafın başlanğıcına qayıtması ilə nəticələnir. Beləliklə, bu rüşeym hüceyrələri canlı substansiyanın ölümünə qarşı işləyir və onun üçün bizə potensial ölümsüzlük kimi görünməli olanı əldə etməyi bacarır, hərçənd ki, bu, bəlkə də yalnız ölüm yolunun uzanması deməkdir. Rüşeym hüceyrəsinin bu fəaliyyət üçün ona bənzəyən, lakin yenə də ondan fərqli olan başqa bir hüceyrə ilə qovuşmaqla qüvvətlənməsi və ya ümumiyyətlə buna qadir hala gəlməsi faktı bizim üçün ən yüksək dərəcədə əhəmiyyətlidir.

Fərdi varlıqdan daha uzun yaşayan bu elementar orqanizmlərin talelərini nəzarətdə saxlayan, onlar xarici aləmin qıcıqlarına qarşı müdafiəsiz olduqları müddətcə onların təhlükəsiz yerləşdirilməsinə qayğı göstərən, digər rüşeym hüceyrələri ilə qarşılaşmalarına səbəb olan və sair həvəslər cinsi həvəslər qrupunu təşkil edir. Onlar da digərləri kimi mühafizəkardırlar, çünki canlı substansiyanın əvvəlki hallarını geri gətirirlər, lakin xarici təsirlərə qarşı xüsusilə davamlı olduqlarını sübut etdikləri üçün daha güclü dərəcədə, həm də həyatın özünü daha uzun müddət ərzində qoruyub saxladıqları üçün daha geniş mənada mühafizəkardırlar. Onlar əsl həyat həvəsləridir; funksiya vasitəsilə ölümə aparan digər həvəslərin niyyətinə qarşı təsir göstərmələri ilə onlarla qalanları arasında nevrozlar nəzəriyyəsinin əhəmiyyətli hesab etdiyi bir ziddiyyət özünü göstərir. Bu, orqanizmlərin həyatında bir tərəddüd ritmi kimidir; bir həvəs qrupu həyatın son məqsədinə mümkün qədər tez çatmaq üçün irəliyə doğru atılır, digəri isə bu yolun müəyyən bir nöqtəsində geri sıçrayır ki, onu müəyyən bir nöqtədən başlayaraq yenidən qət etsin və beləliklə, yolun müddətini uzatsın. Lakin cinsəllik və cinslərin fərqi həyatın başlanğıcında şübhəsiz mövcud olmamış olsa belə, sonralar cinsi olaraq adlandırılacaq həvəslərin lap əvvəldən fəaliyyətdə olması və "Mən həvəsləri"nin oyununa qarşı öz əks-fəaliyyətlərinə yalnız daha sonrakı bir zamanda başlamamaları mümkün olaraq qalır.

İndi isə gəlin ilk dəfə olaraq geri çəkilib soruşaq ki, bütün bu spekulyasiyalar əsaslandırmadan məhrum deyilmi? Doğrudanmı, cinsi həvəslərdən başqa, əvvəlki bir halı bərpa etmək istəyənlərdən savayı, heç vaxt əldə edilməmiş bir şeyə can atan başqa həvəslər yoxdur? Mən üzvi aləmdə təklif etdiyimiz xarakteristikaya zidd olan heç bir etibarlı nümunə bilmirəm. Heyvanlar və bitkilər aləmində daha yüksək inkişafa doğru ümumi bir həvəsi, hərçənd belə bir inkişaf istiqaməti faktiki olaraq mübahisəsiz qalsa da, şübhəsiz müəyyən etmək mümkün deyil. Lakin bir tərəfdən, bir inkişaf mərhələsini digərindən daha yüksək elan etməyimiz çox vaxt yalnız bizim qiymətləndirməmizin işidir, digər tərəfdən isə canlılar haqqında elm bizə göstərir ki, bir nöqtədə yüksək inkişaf çox vaxt başqa bir nöqtədə geriləmə ilə satın alınır və ya kompensasiya edilir. Eləcə də, gənclik halları inkişaflarının daha çox geriyə doğru bir xarakter aldığını tanımamıza imkan verən kifayət qədər heyvan forması mövcuddur. Yüksək inkişaf da, geriləmə də uyğunlaşmaya sövq edən xarici qüvvələrin hər ikisinin nəticəsi ola bilər və həvəslərin rolu hər iki halda məcbur edilən dəyişikliyi daxili həzz mənbəyi kimi saxlamaqla məhdudlaşa bilərdi¹⁵.

Bir çoxumuz üçün insanın öz içində onu indiki zehni fəaliyyət və etik sublimasiya yüksəkliyinə gətirən və inkişafının fövqəlinsana doğru olmasını təmin edəcəyi gözlənilə bilən bir kamilləşmə həvəsinin mövcud olduğuna inamdan əl çəkmək də çətin ola bilər. Lakin mən belə bir daxili həvəsə inanmıram və bu xoşagələn illüziyanı qorumaq üçün bir yol görmürəm. İnsanın indiyə qədərki inkişafı mənə heyvanlarınkından başqa bir izaha ehtiyac duymurmuş kimi görünür və azsaylı insan fərdlərində daha da kamilləşməyə doğru yorulmaz bir təkan kimi müşahidə olunan şey, insan mədəniyyətinin ən dəyərli cəhətlərinin üzərində qurulduğu həvəs sıxışdırmasının nəticəsi kimi asanlıqla başa düşülə bilər. Sıxışdırılmış həvəs heç vaxt bir ilkin doyum təcrübəsinin təkrarından ibarət olan tam doyumuna can atmaqdan əl çəkmir; bütün əvəzetmə, reaksiya formalaşmaları və sublimasiyalar onun davamlı gərginliyini aradan qaldırmaq üçün qeyri-kafidir və tapılan ilə tələb olunan doyum həzzi arasındakı fərqdən, yaradılmış heç bir vəziyyətdə dayanmağa imkan verməyən, şairin sözləri ilə desək, "ram olmadan daim irəliyə can atan" (Mefisto "Faust"da, I, İş otağı) hərəkətverici moment meydana gəlir. Geriyə, tam doyuma aparan yol adətən sıxışdırmaların ayaqda saxladığı müqavimətlər tərəfindən bağlanır və beləliklə, prosesi başa çatdırmaq və məqsədə çatmaq ümidi olmadan, digər, hələ də sərbəst olan inkişaf istiqamətində irəliləməkdən başqa bir şey qalmır. Nevrotik bir fobiyanın formalaşmasındakı proseslər – ki, bu, bir həvəs doyumundan qaçmaq cəhdindən başqa bir şey deyil – bizə bütün insan fərdlərinə aid edə bilməyəcəyimiz bu zahiri "kamilləşmə həvəsi"nin yaranması üçün nümunə verir. Bunun üçün dinamik şərtlər, doğrudur, ümumiyyətlə mövcuddur, lakin iqtisadi münasibətlər bu fenomenə yalnız nadir hallarda imkan yaradır.

VI.

İndiyə qədər əldə etdiyimiz nəticə – “Mən həvəsləri” ilə cinsi həvəslər arasında kəskin bir ziddiyyət qoyan, birinciləri ölümə, ikinciləri isə həyatın qorunmasına doğru sövq edən nəticə – şübhəsiz ki, bir çox cəhətdən bizi özü də qane etməyəcəkdir. Buna əlavə olaraq, biz əslində yalnız birincilər üçün həvəsin konservativ, yaxud daha dəqiq desək, geriləyən, bir təkrarlama məcburiyyətinə uyğun gələn xarakterini iddia edə bildik. Çünki bizim fərziyyəmizə görə, Mən həvəsləri cansız materiyanın canlanmasından qaynaqlanır və cansızlığı yenidən bərpa etmək istəyir. Cinsi həvəslər isə – göz qabağındadır ki, onlar canlı varlığın primitiv hallarını təkrar istehsal edir, lakin onların bütün vasitələrlə can atdıqları məqsəd müəyyən şəkildə fərqliləşmiş iki rüşeym hüceyrəsinin qovuşmasıdır. Əgər bu birləşmə baş tutmazsa, rüşeym hüceyrəsi çoxhüceyrəli orqanizmin bütün digər elementləri kimi ölür. Yalnız bu şərt altında cinsi funksiya həyatı uzada və ona ölümsüzlük görüntüsü bəxş edə bilər. Lakin canlı substansiyanın inkişaf gedişatındakı hansı mühüm hadisə cinsi çoxalma, yaxud onun sələfi olan protistlər arasındakı iki fərdin kopulyasiyası vasitəsilə təkrarlanır? Bunu söyləyə bilmirik və buna görə də, əgər bütün düşüncə quruluşumuzun səhv olduğu üzə çıxsaydı, bunu bir rahatlıq kimi hiss edərdik. Mən (ölüm) həvəsləri ilə cinsi (həyat) həvəsləri arasındakı ziddiyyət o zaman aradan qalxar, bununla da təkrarlama məcburiyyəti ona aid edilən əhəmiyyəti itirərdi.

Buna görə də, gəlin öz irəli sürdüyümüz bir fərziyyəyə, onun dəqiq surətdə təkzib edilə biləcəyi gözləntisi ilə geri dönək. Biz, bütün canlıların daxili səbəblərdən ölməli olduğu müqəddiməsinə əsaslanaraq əlavə nəticələr çıxarmışdıq. Bu fərziyyəni o qədər qayğısızca irəli sürdük, çünki o, bizə elə bir fərziyyə kimi görünmür. Biz belə düşünməyə alışmışıq, şairlərimiz bizi bu işdə daha da möhkəmləndirir. Bəlkə də buna görə qərarlaşdıq, çünki bu inancda bir təsəlli yatır. Əgər insan onsuz da özü ölməli və bundan əvvəl ən sevdiklərini ölüm vasitəsilə itirməli olacaqsa, o zaman bəlkə də qarşısı alına biləcək bir təsadüfə yox, amansız bir təbiət qanununa, uca Anankeyə məğlub olmağı üstün tutar. Lakin bəlkə də ölümün daxili qanunauyğunluğuna olan bu inanc da sadəcə, “varlığın ağırlığına dözmək üçün” özümüz üçün yaratdığımız illüziyalardan biridir. İlkin olaraq bu inanc qədim deyil; primitiv xalqlara “təbii ölüm” ideyası yaddır; onlar öz aralarındakı hər bir ölümü bir düşmənin və ya şər ruhun təsiri ilə izah edirlər. Elə buna görə də, bu inancı yoxlamaq üçün biologiya elminə müraciət etməyi əsla unutmayaq.

Bunu etdikdə, bioloqların təbii ölüm məsələsində nə qədər az həmfikir olduqlarına, hətta ölüm anlayışının bütövlükdə onların əlləri arasından sürüşüb getdiyinə təəccüblənməyə haqqımız vardır. Ən azından ali heyvanlarda müəyyən bir orta ömür uzunluğu faktı, təbii ki, daxili səbəblərdən qaynaqlanan ölümün lehinə danışır, lakin bəzi iri heyvanların və nəhəng ağac bitkilərinin çox yüksək və indiyədək təxmin edilməsi mümkün olmayan bir yaşa çatması halı bu təəssüratı yenidən aradan qaldırır. V. Flisin möhtəşəm konsepsiyasına görə, orqanizmlərin bütün həyat təzahürləri – və şübhəsiz ki, ölüm də – iki canlı substansiyanın, bir kişi və bir qadın substansiyasının günəş ilindən asılılığının ifadə olunduğu müəyyən müddətlərin tamamlanmasına bağlıdır. Lakin xarici qüvvələrin təsirinin, xüsusən də bitki aləminin həyat təzahürlərini onların zamanca meydana çıxmasında nə qədər asanlıqla və hansı dərəcədə dəyişdirə bildiyini, onları tezləşdirə və ya ləngidə bildiyini göstərən müşahidələr, Flisin formullarının sərtliyinə qarşı durur və ən azından onun irəli sürdüyü qanunların mütləq hökmranlığına şübhə yaradır.

Bizim üçün ən böyük maraq, A. Veysmanın əsərlərində¹⁶ orqanizmlərin ömür uzunluğu və ölümü mövzusunun necə işlənməsi ilə bağlıdır. Canlı substansiyanın ölümlü və ölümsüz yarıya ayrılması məhz bu tədqiqatçıdan qaynaqlanır; ölümlü olan dar mənada bədən, yəni somadır, yalnız o, təbii ölümə məruz qalır, rüşeym hüceyrələri isə potensial olaraq ölümsüzdür, o mənada ki, onlar müəyyən əlverişli şəraitdə yeni bir fərdə çevrilməyə, başqa sözlə desək, özlərini yeni bir soma ilə əhatə etməyə qadirdirlər¹⁷.

Bizi burada valeh edən şey, bizim özümüzün bu qədər fərqli yollarla inkişaf etmiş baxışımızla gözlənilməz analogiyadır. Canlı substansiyanı morfoloji cəhətdən nəzərdən keçirən Veysman, onda ölümə məhkum olan bir tərkib hissəsini – somanı, yəni cinsiyyət və irsiyyət maddəsindən ayrı tutulan bədəni – və ölümsüz bir hissəni, məhz növün qorunmasına, çoxalmağa xidmət edən bu rüşeym plazmasını tanıyır. Biz isə canlı maddəni deyil, onda fəaliyyət göstərən qüvvələri əsas götürmüşük və beləliklə, iki növ həvəsi fərqləndirməyə yönəldilmişik: həyatı ölümə doğru aparmaq istəyənlər və digərləri, yəni həmişə yenidən həyatın təzələnməsinə can atan və bunu həyata keçirən cinsi həvəslər. Bu, Veysmanın morfoloji nəzəriyyəsinə dinamik bir nəticə kimi səslənir.

Lakin Veysmanın ölüm problemi ilə bağlı qərarını öyrəndikdə, mühüm bir uyğunluq təəssüratı dərhal dağılır. Çünki Veysman ölümlü soma ilə ölümsüz rüşeym plazması arasındakı ayrılığı yalnız çoxhüceyrəli orqanizmlər üçün qəbul edir; birhüceyrəli heyvanlarda isə fərd və çoxalma hüceyrəsi hələ də bir və eyni şeydir¹⁸. Beləliklə, o, birhüceyrəliləri potensial olaraq ölümsüz elan edir; ölüm yalnız metazoylarda, çoxhüceyrəlilərdə meydana çıxır. Ali canlıların bu ölümü, şübhəsiz, təbii bir ölümdür, daxili səbəblərdən qaynaqlanan bir ölümdür, lakin o, canlı substansiyanın ilkin xüsusiyyətinə əsaslanmır¹⁹, həyatın mahiyyətində əsaslandırılmış mütləq bir zərurət kimi qavranıla bilməz²⁰. Ölüm daha çox məqsədəuyğunluq qurğusu, xarici həyat şərtlərinə uyğunlaşma təzahürüdür, çünki bədən hüceyrələrinin soma və rüşeym plazmalarına ayrılmasından etibarən fərdin qeyri-məhdud həyat müddəti tamamilə məqsədəuyğun olmayan bir israfa çevrilmiş olardı. Çoxhüceyrəlilərdə bu diferensiasiyanın meydana çıxması ilə ölüm mümkün və məqsədəuyğun hala gəldi. O vaxtdan bəri ali canlıların soması daxili səbəblərdən müəyyən zamanlarda məhv olur, protistlər isə ölümsüz qalmışdır. Çoxalma isə ölümlə birlikdə daxil edilməmişdir; o, daha çox, özünün yarandığı böyümə kimi, canlı materiyanın ilkin xüsusiyyətidir və həyat yer üzündə başlanğıcından etibarən fasiləsiz olaraq qalmışdır²¹.

Ali orqanizmlər üçün təbii ölümün qəbul edilməsinin bizim məsələmizə az kömək etdiyini anlamaq asandır. Əgər ölüm canlıların gec əldə etdiyi bir şeydirsə, onda yer üzündə həyatın başlanğıcından irəli gələn ölüm həvəsləri daha nəzərə alınmır. Çoxhüceyrəlilər, hər halda, daxili səbəblərdən, diferensiasiyalarının qüsurlarından və ya maddələr mübadiləsinin natamamlıqlarından ölə bilərlər; bunun bizi məşğul edən sual üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Ölümün belə bir qavranışı və izahı, şübhəsiz ki, insanların adi düşüncə tərzinə "ölüm həvəsləri" haqqındakı qəribə fərziyyədən daha yaxındır.

Veysmanın irəli sürdüyü fikirlərə qoşulan müzakirə, mənim qənaətimə görə, heç bir istiqamətdə həlledici nəticə verməmişdir²². Bəzi müəlliflər ölümü çoxalmanın birbaşa nəticəsi kimi görən Qöttenin (1883) mövqeyinə qayıtmışlar. Hartmann ölümü bir "meyitin", canlı substansiyanın ölmüş bir hissəsinin meydana çıxması ilə xarakterizə etmir, əksinə onu "fərdi inkişafın başa çatması" kimi təyin edir. Bu mənada ibtidailər də ölümlüdür; ölüm onlarda həmişə çoxalma ilə üst-üstə düşür, lakin bu, müəyyən mənada ört-basdır edilir, çünki valideyn heyvanın bütün substansiyası birbaşa olaraq gənc nəsil fərdlərinə keçirilə bilər (göstərilən əsər, s. 29).

Tədqiqatın marağı tezliklə canlı substansiyanın iddia edilən ölümsüzlüyünü birhüceyrəlilər üzərində eksperimental olaraq sınamağa yönəldi. Bir amerikalı, Vudraf, bölünmə yolu ilə iki fərdə çoxalan kirpikli bir infuzoru, bir «pantofel heyvancığını» süni şəraitdə yetişdirmiş və hər dəfə bölünmə məhsullarından birini təcrid edərək təzə suya qoymaqla, təcrübəni dayandırdığı 3029-cu nəslə qədər izləmişdir. İlk infuzorun bu sonrakı nəsli, heç bir qocalma və ya degenerasiya əlaməti olmadan, ulu əcdadı qədər təravətli idi; beləliklə, əgər bu cür rəqəmlərə artıq sübut qüvvəsi verilirsə, protistlərin ölümsüzlüyü eksperimental olaraq sübut edilə bilən görünürdü²³.

Digər tədqiqatçılar başqa nəticələr əldə etmişlər. Mopa, Kalkins və başqaları Vudrafın əksinə olaraq tapmışlar ki, bu infuzorlar da müəyyən sayda bölünmədən sonra zəifləyir, ölçüləri kiçilir, təşkilatlanmalarının bir hissəsini itirir və əgər müəyyən təravətləndirici təsirlərə məruz qalmazlarsa, nəhayət ölürlər. Beləliklə, ibtidailər də, Veysmanın ölümü canlı orqanizmlərin gec əldə etdiyi bir şey kimi qəbul edən iddialarına tamamilə zidd olaraq, bir qocalıq tənəzzülü mərhələsindən sonra, eynilə ali heyvanlar kimi ölürdülər.

Bu tədqiqatların kontekstindən bizə möhkəm dayaq nöqtəsi təqdim edir kimi görünən iki faktı vurğulayırıq. Birincisi: Əgər heyvancıqlar hələ heç bir qocalma dəyişikliyi göstərmədikləri bir zamanda bir-biri ilə ikili qaynaşıb "kopulyasiya" edə bilirlərsə – bundan sonra onlar bir müddət sonra yenidən ayrılırlar –, o zaman qocalıqdan qorunmuş olurlar, onlar "cavanlaşdırılmış" olurlar. Bu kopulyasiya, yəqin ki, ali varlıqların cinsi çoxalmasının sələfidir; onun çoxalma ilə hələ bir əlaqəsi yoxdur, hər iki fərdin substansiyalarının qarışması ilə məhdudlaşır (Veysmanın amfimiksisi). Kopulyasiyanın təravətləndirici təsiri isə müəyyən qıcıqlandırıcı vasitələrlə, qida məhlulunun tərkibindəki dəyişikliklərlə, temperaturun yüksəldilməsi və ya silkələməklə də əvəz edilə bilər. J. Loebun məşhur təcrübəsi xatırlanır: o, dəniz kirpisi yumurtalarını müəyyən kimyəvi qıcıqlarla, adətən yalnız mayalanmadan sonra meydana çıxan bölünmə proseslərinə məcbur etdi.

İkincisi: ehtimal ki, infuzorlar öz həyat prosesləri nəticəsində təbii ölümə sürüklənirlər, çünki Vudrafın nəticələri ilə digərlərinin nəticələri arasındakı ziddiyyət ondan qaynaqlanır ki, Vudraf hər yeni nəsli təzə qida məhluluna köçürürdü. O, bunu etmədikdə, digər tədqiqatçılar kimi nəsillərdə eyni qocalma dəyişikliklərini müşahidə etdi. O, heyvancıqların ətrafdakı mayeyə buraxdıqları maddələr mübadiləsinin məhsulları tərəfindən zədələndiyi qənaətinə gəldi və sonra inandırıcı şəkildə göstərə bildi ki, yalnız öz maddələr mübadiləsinin məhsulları nəslin ölümünə aparan bu təsirə malikdir. Çünki uzaq qohum bir növün tullantı məhsulları ilə həddindən artıq doymuş məhlulda, öz qida məhlulunda toplandıqda mütləq məhv olan eyni heyvancıqlar əla inkişaf edirdi. Beləliklə, infuzor öz başına buraxıldıqda, öz maddələr mübadiləsi məhsullarını aradan qaldırmağın qeyri-kamilliyindən təbii ölümlə ölür; lakin bəlkə də bütün ali heyvanlar da mahiyyət etibarilə eyni acizlikdən ölürlər.

Burada bizdə belə bir şübhə yarana bilər ki, təbii ölüm məsələsinin həllini ibtidailərin tədqiqində axtarmaq ümumiyyətlə məqsədəuyğun idimi. Bu canlıların ibtidai təşkilatlanması, onlarda da mövcud olan, lakin yalnız morfoloji ifadə qazandıqları ali heyvanlarda tanına bilən mühüm əlaqələri bizdən gizlədə bilər. Morfoloji nöqteyi-nəzəri tərk edib dinamik nöqteyi-nəzəri qəbul etsək, ibtidailərin təbii ölümünün sübut edilib-edilməməsi bizim üçün ümumiyyətlə əhəmiyyətsiz ola bilər. Onlarda sonradan ölməz olaraq tanınan substansiya ölümlü olandan hələ heç bir şəkildə ayrılmamışdır. Həyatı ölümə çevirmək istəyən həvəs qüvvələri də onlarda əvvəldən təsirli ola bilər və bununla belə, onların effekti həyatı qoruyan qüvvələrin effekti ilə elə örtülə bilər ki, onların birbaşa sübutu çox çətinləşər. Biz, həqiqətən, bioloqların müşahidələrinin ibtidailər üçün də ölümə aparan bu cür daxili proseslərin fərziyyəsini qəbul etməyə imkan verdiyini eşitdik. Lakin ibtidailər Veysman mənasında ölməz olduqlarını sübut etsələr belə, onun ölümün gec bir qazanma olduğu iddiası yalnız ölümün aşkar təzahürləri üçün keçərlidir və ölümə doğru sövq edən proseslər haqqında heç bir fərziyyəni qeyri-mümkün etmir. Biologiyanın ölüm həvəslərinin tanınmasını asanlıqla aradan qaldıracağına dair gözləntimiz doğrulanmadı. Əgər başqa səbəblərimiz varsa, onların mümkünlüyü ilə daha da məşğul ola bilərik. Veysmanın soma və cinsiyyət plazması arasındakı ayrımının bizim ölüm həvəsləri ilə həyat həvəsləri arasındakı ayırmamızla diqqətçəkən oxşarlığı isə qalmaqda davam edir və öz dəyərini yenidən qazanır.

Gəlin həvəs həyatının bu incə dualist qavranışı üzərində qısa dayanaq. E. Herinqin canlı substansiyadakı proseslər haqqındakı nəzəriyyəsinə görə, orada fasiləsiz olaraq əks istiqamətli iki növ proses cərəyan edir: biri qurucu -- assimilyator, digəri dağıdıcı -- dissimilyator. Bu iki həyat prosesi istiqamətində bizim hər iki həvəs təhriklərimizin, həyat həvəslərinin və ölüm həvəslərinin fəaliyyətini tanımağa cəsarət etməliyikmi? Lakin özümüzdən gizlədə bilməyəcəyimiz başqa bir şey var ki, biz qəfildən Şopenhauer fəlsəfəsinin limanına daxil olmuşuq, onun üçün ölüm "əsl nəticə" və bu mənada həyatın məqsədidir²⁴, cinsi həvəs isə yaşamaq iradəsinin təcəssümüdür.

Cəsarətlə bir addım daha irəli getməyə çalışaq. Ümumi qənaətə görə, çoxsaylı hüceyrələrin bir həyat birliyinə birləşməsi, orqanizmlərin çoxhüceyrəliliyi, onların ömür müddətini uzatmaq üçün bir vasitəyə çevrilmişdir. Bir hüceyrə digərinin həyatını qorumağa kömək edir və ayrı-ayrı hüceyrələr ölməli olsa belə, hüceyrə dövləti yaşamağa davam edə bilər. Biz artıq eşitdik ki, kopulyasiya, yəni iki birhüceyrəlinin müvəqqəti qovuşması da hər ikisinə həyat qoruyucu və cavanlaşdırıcı təsir göstərir. Beləliklə, psixoanalizdə əldə edilmiş libido nəzəriyyəsini hüceyrələrin bir-birinə olan münasibətinə köçürməyə cəhd göstərmək və təsəvvür etmək olar ki, hər hüceyrədə fəaliyyət göstərən həyat və ya cinsi həvəslər digər hüceyrələri obyekt olaraq götürür, onların ölüm həvəslərini, yəni bunların təhrik etdiyi prosesləri qismən neytrallaşdırır və beləliklə onları həyatda saxlayır, bu vaxt digər hüceyrələr onlar üçün eyni şeyi təmin edir, daha başqaları isə bu libidinoz funksiyanı yerinə yetirərkən özlərini qurban verirlər. Cinsiyyət hüceyrələrinin özləri isə, nevrozlar nəzəriyyəsində adlandırmağa alışdığımız kimi, bütöv bir fərd öz libidosunu Məndə saxlayıb ondan heç nəyi obyekt yüklənmələrinə sərf etmədikdə, tamamilə "narsistik" davranardılar. Cinsiyyət hüceyrələri öz libidolarına, həyat həvəslərinin fəaliyyətinə, sonrakı möhtəşəm qurucu fəaliyyətləri üçün ehtiyat olaraq özləri üçün ehtiyac duyurlar. Bəlkə də, orqanizmi məhv edən bədxassəli yenitörəmələrin hüceyrələrini də eyni mənada narsistik elan etmək olar. Patologiya, şübhəsiz ki, öz rüşeymlərini anadangəlmə hesab etməyə və onlara embrional xüsusiyyətlər tanımağa hazırdır. Beləliklə, bizim cinsi həvəslərimizin libidosu, bütün canlıları bir yerdə tutan şairlərin və filosofların Erosu ilə üst-üstə düşərdi.

Bu nöqtədə libido nəzəriyyəmizin ləng inkişafına nəzər salmaq üçün fürsət tapırıq. Transfer nevrozlarının təhlili bizi ilk öncə obyektə yönəlmiş “cinsi həvəslər” ilə o biri həvəslər arasındakı ziddiyyəti qəbul etməyə məcbur etdi; bu o biri həvəsləri biz yalnız çox qeyri-kafi dərəcədə tanıyırdıq və müvəqqəti olaraq “Mən həvəsləri” adlandırmışdıq. Bunların arasında ilk növbədə fərdin özünüqorumasına xidmət edən həvəslər tanınmalı idi. Burada daha hansı fərqləndirmələrin aparılmalı olduğunu bilmək mümkün deyildi. Düzgün bir psixologiyanın əsaslandırılması üçün həvəslərin ümumi təbiəti və ehtimal olunan özəllikləri barədə təxmini bir dərrakədən daha vacib heç bir bilik ola bilməzdi. Lakin psixologiyanın heç bir sahəsində insan bu qədər qaranlıqda kor-koranə addımlayırdı. Hər kəs könlü istədiyi qədər həvəs və ya “təməl həvəs” irəli sürür və qədim yunan təbiət filosoflarının öz dörd ünsürü – su, torpaq, od və hava – ilə davrandıqları kimi onlarla davranırdı. Həvəslər barədə hər hansı bir fərziyyədən imtina edə bilməyən psixoanaliz isə əvvəlcə “aclıq və məhəbbət” sözünün nümunəvi olduğu məşhur həvəs fərqləndirməsinə sadiq qaldı. Bu, heç olmasa, yeni bir özbaşınalıq aktı deyildi. Bununla psixonevrozların təhlilində xeyli məsafə qət etmək mümkün oldu. “Cinsəllik” – və bununla da cinsi həvəs – anlayışı, təbii ki, nəsilartırma funksiyasına daxil olmayan bir çox şeyi əhatə edənə qədər genişləndirilməli idi və bu, sərt, zərif və yaxud sadəcə ikiüzlü dünyada kifayət qədər səs-küyə səbəb oldu.

Növbəti addım, psixoanaliz əvvəlcə yalnız sıxışdıran, senzura tətbiq edən və müdafiə tikililəri, reaksiya formalaşmaları yaratmağa qadir bir instansiya kimi tanınmış psixoloji Mənə daha da yaxınlaşa bildiyi zaman atıldı. Tənqidi və digər uzaqgörən zehinlər libido anlayışının obyektə yönəlmiş cinsi həvəslərin enerjisi ilə məhdudlaşdırılmasına çoxdan etiraz etmişdilər. Lakin onlar bu daha yaxşı dərrakənin onlara haradan gəldiyini bildirməyi unutdular və ondan analiz üçün faydalı bir şey çıxarmağı bacarmadılar. Daha ehtiyatlı bir irəliləyişlə psixoanalitik müşahidənin diqqətini libidonun nizamlı şəkildə obyektdən çəkilərək Mənə yönəldilməsi (introversiya) cəlb etdi və uşağın libido inkişafını ən erkən fazalarında öyrənməklə belə bir dərrakəyə gəldi ki, Mən libidonun əsl və ilkin anbarıdır, libido yalnız oradan obyektə doğru uzadılır. Mən cinsi obyektlər sırasına daxil oldu və dərhal onların ən seçkini kimi tanındı. Libido Məndə beləcə qaldıqda, ona narsistik deyilirdi²⁵. Bu narsistik libido, təbii ki, analitik mənada cinsi həvəslərin güc təzahürü idi və onu əvvəldən etiraf edilmiş “özünüqoruma həvəsləri” ilə eyniləşdirmək lazım gəlirdi. Beləliklə, Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslər arasındakı ilkin ziddiyyət qeyri-kafi hala gəldi. Mən həvəslərinin bir hissəsi libidinoz olaraq tanındı; Məndə – ehtimal ki, başqaları ilə yanaşı – cinsi həvəslər də təsirli idi, lakin psixonevrozun Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslər arasındakı konfliktə əsaslandığını söyləyən köhnə formulun bu gün rədd edilməli heç bir şey ehtiva etmədiyini söyləməyə haqqımız var. Əvvəlcə bir növ keyfiyyətcə nəzərdə tutulmuş iki həvəs növü arasındakı fərq indi yalnız başqa cür, yəni topik olaraq müəyyən edilməlidir. Xüsusilə, psixoanalizin əsl tədqiqat obyekti olan transfer nevrozu, Mən ilə libidinoz obyekt yüklənməsi arasındakı konfliktin nəticəsi olaraq qalır.

İndi özünüqoruma həvəslərinin libidinoz xarakterini bir o qədər daha çox vurğulamalıyıq, çünki biz cinsi həvəsi hər şeyi qoruyan Eros kimi tanımaq və Mənin narsistik libidosunu soma hüceyrələrinin bir-birinə yapışdığı libido paylarından törətmək kimi daha irəli bir addımı atmağa cəsarət edirik. Lakin indi özümüzü qəfildən aşağıdakı sualın qarşısında tapırıq: Əgər özünüqoruma həvəsləri də libidinoz təbiətlidirsə, onda bəlkə də bizim libidinoz olanlardan başqa heç bir həvəsimiz yoxdur. Heç olmasa, başqa heç bir həvəs görünmür. Onda isə əvvəldən psixoanalizin hər şeyi cinsəllikdən izah etdiyini hiss etmiş tənqidçilərə, yaxud qısa bir qərarla libidonu ümumiyyətlə “həvəs gücü” kimi işlətmiş Yunq kimi yenilikçilərə haqq vermək lazım gələr. Məgər belə deyilmi?

Bizim niyyətimizdə bu nəticə, əlbəttə ki, yox idi. Biz axı daha çox Mən həvəsləri = ölüm həvəsləri və cinsi həvəslər = həyat həvəsləri arasında kəskin bir ayrılıqdan çıxış etmişdik. Biz hətta Mənin guya özünüqoruma həvəslərini də ölüm həvəslərinə aid etməyə hazır idik, lakin sonradan bunu düzəldərək geri götürdük. Bizim anlayışımız əvvəldən dualist bir anlayış idi və bu gün, ziddiyyətləri artıq Mən və cinsi həvəslər deyil, həyat və ölüm həvəsləri adlandırdığımızdan bəri, əvvəlkindən daha kəskin şəkildə belədir. Yunqun libido nəzəriyyəsi isə bunun əksinə, monist bir nəzəriyyədir; onun yeganə həvəs qüvvəsini Libido adlandırması qarışıqlıq yaratmalı idi, lakin bizi daha çox təsirləndirməməlidir. Biz güman edirik ki, Məndə libidinal özünüqoruma həvəslərindən başqa həvəslər də fəaliyyət göstərir, yalnız onları göstərə bilməliyik. Təəssüf doğurur ki, Mənin təhlili o qədər az irəliləmişdir ki, bu sübut bizim üçün xeyli çətinləşir. Mənin libidinal həvəsləri, doğrudan da, bizə hələ yad olan digər Mən həvəsləri ilə xüsusi bir şəkildə bağlanmış ola bilər. Narsisizmi aydın dərk etməmişdən əvvəl də psixoanalizdə artıq "Mən həvəslərinin" libidinal komponentləri özünə cəlb etdiyi barədə bir güman mövcud idi. Lakin bunlar, əleyhdarların çətin ki, nəzərə alacağı olduqca qeyri-müəyyən imkanlardır. Təhlilin indiyə qədər bizi həmişə yalnız libidinal həvəsləri aşkar etməyə imkan verməsi xoşagəlməz bir hal olaraq qalır. Başqa həvəslərin olmadığı nəticəsinə isə buna görə qoşulmaq istəmərik.

Həvəs nəzəriyyəsinin hazırkı qaranlığında, bizə aydınlıq vəd edən hər hansı bir fikri rədd etmək yaxşı olmaz. Biz həyat və ölüm həvəslərinin böyük ziddiyyətindən çıxış etdik. Obyekt sevgisinin özü bizə ikinci belə bir qütblülüyü, sevgi (nəvaziş) və nifrət (aqressiya) qütblülüyünü göstərir. Kaş ki, bu iki qütblülüyü bir-biri ilə əlaqələndirə, birini digərinə qaytara bilsəydik! Biz həmişə cinsi həvəsin sadist bir komponentini tanımışıq²⁶; o, bildiyimiz kimi, müstəqilləşə və bir perversiya olaraq şəxsin bütün cinsi istəyinə hakim ola bilər. O, həmçinin mənim "pregenital təşkilatlanmalar" adlandırdığım təşkilatlanmalardan birində dominant qismi həvəs kimi meydana çıxır. Bəs, obyektə zərər vurmağı hədəfləyən sadist həvəsi həyatı qoruyan Erosdan necə törətmək olar? Bu sadizmin əslində narsistik libidonun təsiri ilə Məndən sıxışdırılmış, beləliklə də ilk dəfə obyektdə üzə çıxan bir ölüm həvəsi olduğu fərziyyəsi yaxın deyilmi? O, daha sonra cinsi funksiyanın xidmətinə keçir; libidonun oral təşkilatlanma mərhələsində sevgi yolu ilə sahiblənmə hələ obyektin məhv edilməsi ilə üst-üstə düşür, sonradan sadist həvəs ayrılır və nəhayət, genital üstünlük mərhələsində nəsil artırma məqsədi ilə cinsi aktın icrasının tələb etdiyi qədər cinsi obyekti ram etmək funksiyasını öz üzərinə götürür. Hətta belə demək olar ki, Məndən kənara qovulmuş sadizm cinsi həvəsin libidinal komponentlərinə yol göstərmişdir; sonradan bunlar obyektə doğru can atırlar. İlkin sadizmin heç bir yumşalma və qovuşma yaşamadığı yerdə, sevgi həyatının məşhur sevgi-nifrət ambivalentliyi meydana gəlir.

Əgər belə bir fərziyyə irəli sürməyə icazə verilərsə, o zaman – əlbəttə ki, yerdəyişmiş – bir ölüm həvəsinin nümunəsini göstərmək tələbi yerinə yetirilmiş olardı. Yalnız bu anlayış hər cür aydınlıqdan çox uzaqdır və sanki mistik bir təəssürat yaradır. Biz nəyin bahasına olursa-olsun, böyük bir çətinlikdən cavab axtardığımız şübhəsi altına düşürük. O zaman buna istinad edə bilərik ki, belə bir fərziyyə yeni deyil, biz onu daha əvvəl, hələ heç bir çətinlikdən söhbət getmədiyi bir vaxtda da irəli sürmüşdük. Klinik müşahidələr bizi vaxtilə belə bir anlayışa varmağa məcbur etmişdi ki, sadizmə tamamlayıcı olan qismi həvəs olan mazoxizm, sadizmin öz Məninə qarşı geri dönüşü kimi başa düşülməlidir²⁷. Həvəsin obyektdən Mənə yönəlməsi isə prinsipcə, burada yeni olaraq müzakirəyə qoyulan Məndən obyektə yönəlmədən başqa bir şey deyildir. Mazoxizm, yəni həvəsin öz Məninə qarşı yönəlməsi, o zaman əslində həmin həvəsin daha əvvəlki bir mərhələsinə qayıdış, bir geriləmə olardı. Bir məqamda isə o vaxt mazoxizm haqqında verilmiş təsvir həddindən artıq müstəsna olduğu üçün düzəlişə ehtiyac duyardı; mazoxizm, mənim orada etiraz etmək istədiyim kimi, həm də birincil ola bilərdi²⁸.

Lakin gəlin həyatı qoruyan cinsi həvəslərə qayıdaq. Artıq protistlər üzərində aparılan tədqiqatlardan öyrənmişik ki, sonradan bölünmə ilə nəticələnməyən iki fərdin qovuşması, yəni kopulyasiya, sonra tezliklə bir-birindən ayrılan hər iki fərdə qüvvətləndirici və cavanlaşdırıcı təsir göstərir. (Yuxarıda Lipschützə bax.) Onlar sonrakı nəsillərdə degenerasiya əlamətləri göstərmir və öz maddələr mübadiləsinin zərərli təsirlərinə daha uzun müddət müqavimət göstərə bilirlər. Hesab edirəm ki, bu tək bir müşahidə cinsi birləşmənin də effekti üçün nümunəvi olaraq qəbul edilə bilər. Bəs iki az fərqli hüceyrənin qovuşması belə bir həyat yenilənməsini hansı yolla əmələ gətirir? Protozoada kopulyasiyanı kimyəvi, hətta mexaniki qıcıqların təsiri ilə əvəz edən təcrübə (göstərilən mənbədə) yəqin ki, etibarlı bir cavab verməyə imkan yaradır: Bu, yeni qıcıq kəmiyyətlərinin daxil edilməsi ilə baş verir. Bu isə belə bir fərziyyəyə yaxşı uyğun gəlir ki, fərdin həyat prosesi daxili səbəblərdən kimyəvi gərginliklərin tarazlaşmasına, yəni ölümə doğru aparır, halbuki fərdi olaraq fərqli canlı substansiya ilə birləşmə bu gərginlikləri böyüdür, belə desək, sonradan yaşanıb tükədilməli olan yeni vital fərqlər daxil edir. Bu fərqlilik üçün təbii ki, bir və ya bir neçə optimal hədd olmalıdır. Ruhi həyatın, bəlkə də ümumiyyətlə əsəb həyatının hakim meyli kimi, daxili qıcıq gərginliyinin azaldılması, sabit saxlanması, aradan qaldırılması istəyini (Barbara Low-un bir ifadəsinə görə Nirvana prinsipini) tanımışıq; bu meyl həzz prinsipində ifadə olunduğu kimi, ölüm həvəslərinin mövcudluğuna inanmaq üçün ən güclü motivlərimizdən biridir.

Düşüncə axınımızda həssas bir pozuntu olaraq hələ də hiss edirik ki, məhz cinsi həvəs üçün, bizi ilk dəfə ölüm həvəslərinin izinə salan təkrarlama məcburiyyəti xarakterini sübut edə bilmirik. Embrional inkişaf prosesləri sahəsi belə təkrarlanma hadisələri ilə son dərəcə zəngin olsa da, cinsi çoxalmanın hər iki rüşeym hüceyrəsi və onların həyat tarixçəsi özlüyündə üzvi həyatın başlanğıclarının yalnız təkrarlarıdır; lakin cinsi həvəsin hədəflədiyi proseslərin mahiyyəti iki hüceyrə cisminin qovuşmasıdır. Yüksək səviyyəli canlılarda canlı substansiyanın ölümsüzlüyü ancaq bunun vasitəsilə təmin edilir.

Başqa sözlə: biz cinsi çoxalmanın yaranması və ümumiyyətlə cinsi həvəslərin mənşəyi haqqında aydınlıq yaratmalıyıq; bu, kənardan baxan birinin qarşısında qorxub çəkinəcəyi və mütəxəssis tədqiqatçıların özləri tərəfindən də bu günə qədər həll edilə bilməmiş bir vəzifədir. Buna görə də, ən qısa şəkildə sıxlaşdırmaqla, bütün ziddiyyətli məlumat və fikirlər arasından öz düşüncə axınımıza bağlanmağa imkan verən məqamları vurğulayaq.

Bir anlayış çoxalma problemini böyümənin bir hissə hadisəsi kimi təqdim etməklə onun sirli cazibəsini əlindən alır. (Bölünmə, zoğ vermə, tumurcuqlanma yolu ilə artma.) Cinsi olaraq fərqliləşmiş rüşeym hüceyrələri vasitəsilə çoxalmanın yaranmasını, soyuqqanlı Darvinçi düşüncə tərzinə görə, belə təsəvvür etmək olar ki, vaxtilə iki protistin təsadüfi kopulyasiyası nəticəsində ortaya çıxan amfimiksisin üstünlüyü sonrakı inkişafda saxlanılmış və daha da istifadə edilmişdir²⁹. Deməli, "cins" o qədər də qədim olmazdı və cinsi birləşməni həyata keçirmək istəyən son dərəcə şiddətli həvəslər də vaxtilə təsadüfən baş vermiş və o vaxtdan bəri üstünlüklü olduğu üçün möhkəmlənmiş bir şeyi təkrarlayardı.

Burada yenə ölüm məsələsində olduğu kimi, protistlərdə yalnız onların göstərdiklərindən başqa heç nəyi qəbul etməməyin lazım olub-olmadığı və yalnız yüksək səviyyəli canlılarda görünən qüvvə və proseslərin də ilk dəfə bunlarda yaranıb-yaranmadığını fərz etməyə icazəmizin olub-olmadığı sualı ortaya çıxır. Bizim məqsədlərimiz üçün cinsəlliyin qeyd olunan bu anlayışı çox az şey verir. Ona qarşı belə bir etiraz irəli sürmək olar ki, o, ən sadə canlıda belə təsir göstərən həyat həvəslərinin mövcudluğunu şərtləndirir, çünki əks halda həyat axınına qarşı təsir göstərən və yaşanıb tükənmə vəzifəsini çətinləşdirən kopulyasiya saxlanılıb işlənməz, əksinə, ondan qaçınılardı. Əgər insan ölüm həvəsləri fərziyyəsindən əl çəkmək istəmirsə, onlara lap başlanğıcdan həyat həvəslərini də yoldaş qoşmaq lazımdır. Lakin etiraf etmək lazımdır ki, biz burada iki məchullu bir tənlik üzərində işləyirik. Elmdə cinsiyyətin yaranması haqqında tapdıqlarımız isə o qədər azdır ki, bu problemi, heç bir fərziyyənin işıq şüasının belə nüfuz edə bilmədiyi bir qaranlığa bənzətmək olar. Tamamilə başqa bir yerdə isə, doğrudan da, belə bir fərziyyə ilə qarşılaşırıq, lakin bu, o qədər fantastik xarakter daşıyır – şübhəsiz ki, elmi bir izahdan çox bir mifdir – ki, əgər o, can atdığımız bir şərti yerinə yetirməsəydi, onu burada dilə gətirməyə cəsarət etməzdim. Bu fərziyyə, bir həvəsi əvvəlki bir halın bərpa olunması ehtiyacından törədir.

Mən, təbii ki, Platonun "Simposion"da Aristofanın dili ilə inkişaf etdirdiyi və təkcə cinsi həvəsin mənşəyini deyil, həm də onun obyektə münasibətdə ən mühüm variasiyasını işıqlandıran nəzəriyyəni nəzərdə tuturam³⁰:

"İnsan təbiəti bir vaxtlar tamamilə fərqli idi. Əslində üç cins var idi, bu gün olduğu kimi iki deyil, üç: kişi və qadın cinsinin yanında, hər ikisinə bərabər payda malik olan üçüncü bir cins yaşayırdı... Bu insanlarda hər şey ikiqat idi, beləliklə, onların dörd əli və dörd ayağı, iki üzü, ikiqat cinsiyyət orqanları və s. var idi. O zaman Zevs hər bir insanı iki hissəyə bölməyə razı oldu, 'armudları bişirmək üçün ikiyə böldüyümüz kimi...' 'Bütün təbiət bu şəkildə ikiyə parçalandıqdan sonra, hər insanda özünün o biri yarısına qarşı bir həsrət baş qaldırdı və iki yarı bir-birinə qollarını dolayıb bədənlərini bir-birinə qatdılar və yenidən birlikdə böyümək istədilər...'"³¹

Brihad-Âranyaka-Upanişad bütün Upanişadların ən qədimidir və heç bir mühakimə qabiliyyətli tədqiqatçı onu, ehtimal ki, təqribən e.ə. 800-ci ildən gec bir tarixə aid etməz. Platonun bu hind düşüncələrindən çox dolayı da olsa, asılı olub-olmaması məsələsini, hakim fikrin əksinə olaraq, qəti şəkildə inkar etmək istəməzdim, çünki belə bir ehtimal ruhun köçməsi təlimi üçün də birbaşa rədd edilə bilməz. Əvvəlcə Pifaqorçular vasitəsilə ötürülən belə bir asılılıq, düşüncə uyğunluğunun əhəmiyyətindən demək olar ki, heç nə itirməzdi, çünki Platon şərq ənənəsindən ona nə yolla gəlib çatmasından asılı olmayaraq, bu cür bir hekayəti, əgər ona həqiqəti ehtiva edən bir şey kimi görünməsəydi, nə mənimsəyər, nə də ona belə əhəmiyyətli bir mövqe verərdi.

K. Ziqlerin "İnsanın və Dünyanın Yaranması" (Neue Jahrbücher für das klassische Altertum, cild 31, xüsusi çap 1913) adlı, Platonadək sözügedən düşüncənin araşdırılması ilə planlı şəkildə məşğul olan əsərində bu düşüncə Babil təsəvvürlərinə qədər geri aparılır.

Şair filosofun işarəsinə tabe olub, canlı substansiyanın həyat qazanması zamanı kiçik zərrəciklərə parçalandığı və o vaxtdan bəri bu zərrəciklərin cinsi həvəslər vasitəsilə yenidən birləşməyə can atdıqları fərziyyəsini irəli sürməyə cəsarət etməliyikmi? Cansız materiyanın kimyəvi yaxınlığını davam etdirən bu həvəslərin, protistlər aləmi boyunca, həyat üçün təhlükəli qıcıqlarla yüklü bir mühitin bu cəhdə qarşı çıxardığı və onları qoruyucu bir qabıq qatı yaratmağa məcbur edən çətinlikləri tədricən dəf etdiklərini? Bu parçalanmış canlı substansiya zərrəciklərinin beləcə çoxhüceyrəliliyə çatdıqlarını və nəhayət, rüşeym hüceyrələrinə ən yüksək konsentrasiyada yenidən birləşmə həvəsini ötürdüklərini? İnanıram ki, burada dayanmağın yeridir.

Lakin bir neçə kəlmə tənqidi düşüncə əlavə etmədən də olmaz. Məndən soruşa bilərdilər ki, burada inkişaf etdirilən fərziyyələrə nə dərəcədə və hansı ölçüdə özüm də inanıram. Cavabım belə olardı ki, nə özüm inanıram, nə də başqalarından onlara inam bəsləmələrini istəyirəm. Daha doğrusu: onlara nə qədər inandığımı bilmirəm. Mənə elə gəlir ki, inamın affektiv amili burada ümumiyyətlə nəzərə alınmalı deyil. İnsan bir düşüncə axınına özünü verə, onu apardığı yerə qədər təqib edə bilər, sadəcə elmi maraqdan, ya da istəsəniz, özünü buna baxmayaraq şeytanın özünə satmayan bir advocatus diaboli kimi. Mən burada həvəs nəzəriyyəsində atdığım üçüncü addımın, əvvəlki ikisi – cinsəllik anlayışının genişləndirilməsi və narsisizmin irəli sürülməsi – qədər eyni dərəcədə əminliyə iddia edə bilməyəcəyini inkar etmirəm. Bu yeniliklər müşahidənin nəzəriyyəyə birbaşa tərcümələri idi və bütün bu cür hallarda qaçılmaz olandan daha böyük səhv mənbələri ilə yüklü deyildilər. Həvəslərin reqressiv xarakter daşıması iddiası, əlbəttə, müşahidə olunmuş materiala, yəni təkrarlama məcburiyyəti faktlarına söykənir. Lakin ola bilsin ki, mən onların əhəmiyyətini həddindən artıq qiymətləndirmişəm. Bu ideyanın həyata keçirilməsi, hər halda, yalnız faktiki olanı sırf xəyali olanla dəfələrlə ardıcıl şəkildə birləşdirmək və bununla da müşahidədən xeyli uzaqlaşmaqdan başqa cür mümkün deyil. Məlumdur ki, bir nəzəriyyənin qurulması zamanı bu iş nə qədər tez-tez görülərsə, son nəticə bir o qədər etibarsız olar, lakin qeyri-müəyyənliyin dərəcəsini göstərmək mümkün deyil. Bu yolda bəxti gətirib uğur qazanmaq da, rüsvayçılıqla yanlış yola düşmək də olar. Bu cür işlərdə sözdə intuisiyaya az etibar edirəm; ondan gördüklərim mənə daha çox intellektin müəyyən bir qərəzsizliyinin nəticəsi kimi görünmüşdür. Təəssüf ki, son məsələlərdən, elmin və həyatın böyük problemlərindən söhbət gedəndə insan nadir hallarda qərəzsiz olur. İnanıram ki, burada hər kəs daxilən dərin kök salmış meyillərin hökmü altındadır və öz spekulyasiyası ilə bilmədən onların əlinə işləyir. Şübhə üçün bu qədər tutarlı əsaslar mövcud olduqda, yəqin ki, öz düşüncə səyinin nəticələrinə qarşı soyuq bir xeyirxahlıqdan başqa bir şey mümkün olaraq qalmır. Dərhal əlavə etməyə tələsirəm ki, belə bir özünütənqid fərqli fikirlərə qarşı xüsusi bir tolerantlığa əsla borclu etmir. Müşahidənin təhlilində artıq ilk addımları ona ziddiyyət təşkil edən nəzəriyyələri amansızca rədd etmək olar və bunu edərkən belə, müdafiə etdiyimiz nəzəriyyələrin doğruluğunun yalnız müvəqqəti olduğunu bilə bilərik. Həyat və ölüm həvəsləri haqqındakı spekulyasiyamızın qiymətləndirilməsində, bir həvəsin digərləri tərəfindən sıxışdırılıb çıxarılması və ya onun Məndən obyektə yönəlməsi kimi bu qədər qəribə və təsəvvürəgəlməz proseslərin yer alması bizi az narahat edərdi. Bu, yalnız ondan irəli gəlir ki, biz elmi terminlərlə, yəni psixologiyanın (daha doğrusu: dərinlik psixologiyasının) özünəməxsus obrazlı dili ilə işləməyə məcburuq. Əks təqdirdə, müvafiq prosesləri ümumiyyətlə təsvir edə bilməz, hətta onları qavramış belə olmazdıq. Yəqin ki, psixoloji terminlərin yerinə artıq fizioloji və ya kimyəvi terminləri qoya bilsəydik, təsvirimizin nöqsanları aradan qalxardı. Bunlar da, əlbəttə, yalnız bir obrazlı dilə aiddir, lakin bizə daha uzun müddətdən bəri tanış olan və bəlkə də daha sadə bir dildir.

Bununla belə, aydın şəkildə dərk etməliyik ki, spekulyasiyamızın qeyri-müəyyənliyi biologiya elmindən borclar götürmək məcburiyyəti ilə yüksək dərəcədə artırılmışdır. Biologiya həqiqətən də qeyri-məhdud imkanlar aləmidir; biz ondan ən təəccüblü açıqlamaları gözləməliyik və ona ünvanladığımız suallara bir neçə onillik sonra hansı cavabları verəcəyini təxmin edə bilmərik. Bəlkə də məhz elə cavablar verəcək ki, onlar bizim bütün süni hipotez qurğumuzu alt-üst edəcək. Əgər belədirsə, kimsə soruşa bilər ki, bəs bu bölmədə qeydə alınmış kimi işləri görmək nəyə lazımdır və nə üçün onlar ictimaiyyətə təqdim edilir? Yaxşı, inkar edə bilmərəm ki, buradakı bəzi analogiyalar, əlaqələndirmələr və bağlantılar mənə diqqətə layiq görünmüşdür³².

VII.

Əgər həvəslərin həqiqətən də əvvəlki bir vəziyyəti bərpa etmək istəməsi kimi ümumi bir xarakteri varsa, onda ruhi həyatda bir çox prosesin həzz prinsipindən asılı olmayaraq baş verməsinə təəccüblənməməliyik. Bu xarakter hər bir qismi həvəsə sirayət edər və onun timsalında inkişaf yolunun müəyyən bir mərhələsinin yenidən əldə edilməsinə yönələr. Lakin həzz prinsipinin hələ hakimiyyət qazana bilmədiyi bütün bunlar, buna görə də hələ onun əleyhinə olmaq məcburiyyətində deyil və həvəs təkrarlama proseslərinin həzz prinsipinin hökmranlığı ilə münasibətini müəyyənləşdirmək vəzifəsi hələ həll olunmamış qalır.

Biz psixi aparatın ən erkən və ən vacib funksiyalarından biri kimi, gələn həvəs təhriklərini "bağlamağı", onlarda hökm sürən ilkin prosesi ikinci dərəcəli proseslə əvəz etməyi, onların sərbəst hərəkət edən yüklənmə enerjisini əsasən sakit (tonik) yüklənməyə çevirməyi dərk etmişik. Bu çevrilmə əsnasında xoşagəlməzliyin inkişafı nəzərə alına bilməz, lakin bununla həzz prinsipi aradan qaldırılmır. Çevrilmə daha çox həzz prinsipinin xidmətində baş verir; bağlama, həzz prinsipinin hökmranlığını başladan və təmin edən hazırlıq aktıdır.

Funksiya ilə tendensiyanı indiyə qədər etdiyimizdən daha kəskin şəkildə bir-birindən ayıraq. Bu halda həzz prinsipi, psixi aparatı ümumiyyətlə oyanmasız hala gətirmək, yaxud ondakı oyanma miqdarını sabit və ya mümkün qədər aşağı səviyyədə saxlamaq kimi bir funksiyanın xidmətində duran bir tendensiyadır. Bu təriflərin heç birinə qəti şəkildə qərar verə bilmərik, lakin hiss edirik ki, belə müəyyənləşdirilmiş funksiya bütün canlıların qeyri-üzvi dünyanın sakitliyinə qayıtmaq kimi ən ümumi səyində iştirak edərdi. Hamımız yaşamışıq ki, bizim üçün əlçatan olan ən böyük həzz, cinsi aktın həzzi, yüksək dərəcədə artmış bir oyanmanın ani sönməsi ilə bağlıdır. Həvəs təhrikinin bağlanması isə, oyanmanı boşalma həzzində son həlli üçün hazırlamalı olan bir hazırlıq funksiyası olardı.

Eyni kontekstdən belə bir sual ortaya çıxır: həzz və xoşagəlməzlik duyğuları həm bağlanmış, həm də bağlanmamış oyanma proseslərindən eyni şəkildə mi yarana bilər? Burada tamamilə şübhəsiz görünür ki, bağlanmamış, yəni ilkin proseslər hər iki istiqamətdə bağlanmış, yəni ikincil proseslərə nisbətən daha intensiv duyğular yaradır. İlkin proseslər həm də zaman etibarilə daha erkəndir, ruhi həyatın başlanğıcında başqaları yoxdur və belə nəticəyə gələ bilərik ki, əgər həzz prinsipi onlarda artıq fəaliyyətdə olmasaydı, sonrakılar üçün ümumiyyətlə meydana gələ bilməzdi. Beləliklə, mahiyyət etibarilə sadə olmayan bir nəticəyə gəlirik: ruhi həyatın başlanğıcında həzz səyi sonraya nisbətən daha intensiv şəkildə ifadə olunur, lakin o qədər də məhdudiyyətsiz deyil; tez-tez pozulmalara dözmək məcburiyyətindədir. Daha yetkin dövrlərdə həzz prinsipinin hökmranlığı daha çox təmin olunmuşdur, lakin bu prinsipin özü də, ümumiyyətlə digər həvəslər kimi, ram olunmaqdan qaça bilməmişdir. Hər halda, oyanma prosesində həzz və xoşagəlməzlik duyğularını yaradan şey, ikincil prosesdə də, ilkin prosesdə olduğu kimi mövcud olmalıdır.

Əlavə tədqiqatlara başlamaq üçün yer buradır. Şüurumuz bizə daxildən yalnız həzz və xoşagəlməzlik duyğularını deyil, həm də özü yenidən həzzli və ya xoşagəlməz ola bilən özünəməxsus bir gərginlik duyğusunu çatdırır. İndi, bu duyğu vasitəsilə bir-birindən ayırd etməli olduğumuz şey bağlanmış və bağlanmamış enerji prosesləri mi, yoxsa gərginlik duyğusu mütləq böyüklüyə, ola bilsin ki, yüklənmə səviyyəsinə aid edilməli, həzz-xoşagəlməzlik silsiləsi isə zaman vahidi içində yüklənmə böyüklüyünün dəyişməsinə işarə etməlidir? Həmçinin diqqətimizi çəkməlidir ki, həyat həvəsləri bizim daxili qavrayışımızla daha çox əlaqədardır, çünki onlar sakitliyi pozan kimi meydana çıxır, fasiləsiz olaraq həlli həzz kimi hiss edilən gərginliklər gətirir, halbuki ölüm həvəsləri öz işlərini nəzərə çarpmadan yerinə yetirir kimi görünür. Həzz prinsipi sanki bilavasitə ölüm həvəslərinin xidmətində durur; o, əlbəttə ki, hər iki həvəs növü tərəfindən təhlükə kimi qiymətləndirilən xarici qıcıqlara qarşı da nəzarət edir, lakin xüsusilə də həyat vəzifəsini çətinləşdirən daxili qıcıq artımlarına qarşı nəzarət edir. Buradan saysız-hesabsız digər suallar ortaya çıxır ki, onlara hazırda cavab vermək mümkün deyil. Səbirli olmaq və tədqiqat üçün əlavə vasitələr və imkanlar gözləmək lazımdır. Həmçinin, bir müddət izlənilən bir yol, yaxşı bir şeyə aparmır kimi görünərsə, onu tərk etməyə hazır olmaq lazımdır. Yalnız elmdən tərk edilmiş katexizmin əvəzini tələb edən möminlər, tədqiqatçının öz fikirlərini inkişaf etdirməsini, hətta dəyişdirməsini qınaya bilər. Qalan məsələlərdə isə bir şair (Həririnin Məqamələrində Rückert) elmi idrakımızın ləng irəliləyişləri barədə bizə təsəlli verə bilər:

"Uçaraq əldə edə bilmədiyini, axsayaraq əldə etməlisən. .................. Yazıda deyilir ki, axsamaq günah deyil."

2 / 24

Kütlə psixologiyası və Mən təhlili

I

Fərdi və ya sosial və ya kütləvi psixologiya arasındakı ziddiyyət, ilk baxışda çox əhəmiyyətli görünə bilər, lakin dərin nəzərdən keçirildikdə çox kəskinliyini itirir. Fərdi psixologiya, həqiqətən, fərd insana yönəlib və onun tələbatlarını ödəmək üçün hansı yolları axtardığını izləyir; lakin o, müəyyən istisna şərtlər altında nadir hallarda, bu fərdin digər fərdlərlə olan əlaqələrini nəzərə almamaq vəziyyətinə düşür. Fərdin ruh həyatında başqası müntəzəm olaraq nümunə, obyekt, köməkçi və rəqib kimi nəzərə alınır və buna görə də fərd psixologiyası, geniş, lakin tamamilə əsaslandırılmış mənada, əvvəldən eyni zamanda sosial psixologiyadır.

Fərdin valideynləri və bacı-qardaşları, sevgi obyekti, müəllimi və həkiminə olan münasibəti, yəni indiyədək psixoanalitik tədqiqatın əsas predmeti olmuş bütün münasibətlər, sosial hadisələr kimi qiymətləndirilməyə haqq qazana bilər və bu halda, biz tərəfindən narsisistik adlandırılan, həvəslərin doyumunun digər şəxslərin təsirindən yayınması və ya onlardan imtina edildiyi bəzi digər proseslərlə ziddiyyət təşkil edir. Sosial və narsisistik — Bleuler bəlkə də avtistik deyərdi — psixi aktlar arasındakı ziddiyyət deməli, fərd psixologiyası sahəsinə tamamilə daxildir və onu sosial və ya kütlə psixologiyasından ayırmaq üçün uyğun deyil.

Qeyd olunan valideynlər və bacı-qardaşlar, sevgili, dost, müəllim və həkimlə münasibətlərdə fərd həmişə yalnız bir və ya çox az sayda şəxsin təsirini hiss edir, onların hər biri onun üçün böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. İnsanlar sosial və ya kütlə psixologiyasından danışarkən bu əlaqələrə göz yummaya və fərdin hər hansı bir şeylə bağlı olduğu, lakin digər tərəfdən ona bir çox baxımdan yad ola bilən çoxlu sayda şəxs tərəfindən eyni vaxtda təsirlənməsini tədqiqat obyekti kimi ayrıca nəzərdən keçirməyə öyrəşmişlər. Beləliklə, kütlə psixologiyası fərd insanı bir qəbilənin, bir xalqın, bir kastanın, bir təbəqənin, bir institutun üzvü və ya müəyyən bir məqsəd üçün müəyyən bir vaxtda kütləyə təşkil olunmuş insan dəstəsinin tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirir. Təbii əlaqənin bu şəkildə qoparılmasından sonra bu xüsusi şəraitdə özünü göstərən hadisələri başqa vəziyyətlərdə ifadə olunmayan, daha da geri qaytarıla bilməyən xüsusi bir həvəsin — sosial həvəsin — (sürü həvəsi, qrup ağlı) ifadələri kimi qəbul etmək asan idi. Lakin biz say amilinə o qədər böyük əhəmiyyət verməkdə çətinlik çəkirik ki, insan psixi həyatında yeni və başqa vaxtlarda təzahür etməyən bir həvəsi yalnız onun oyatması mümkün olsun, deyə etiraz irəli sürə bilərik. Beləliklə, gözləntimiz iki başqa ehtimala yönəldilir: sosial həvəsin ilkin və parçalanmaz olmaya biləcəyi və onun formalaşmasının başlanğıclarının daha dar bir dairədə, məsələn, ailə daxilində tapıla biləcəyi.

Kütlə psixologiyası, hələ başlanğıc mərhələsində olsa da, hələ də nəzərdən qaçırıla bilməyəcək qədər çoxlu sayda ayrı-ayrı problemləri əhatə edir və tədqiqatçıya hələ də yaxşı ayrışdırılmamış sayısız vəzifələr təklif edir. Kütlə əmələgəlməsinin müxtəlif formalarının sadəcə qruplaşdırılması və onların ifadə etdiyi psixi hadisələrin təsviri böyük bir müşahidə və təsvir səyi tələb edir və artıq zəngin bir ədəbiyyatın yaranmasına səbəb olmuşdur. Bu nazik kitabı kütlə psixologiyasının həcmi ilə ölçən, burada bütün mövzunun yalnız bir neçə nöqtəsinin nəzərdən keçirildiyini asanlıqla fərz edə bilər. Həqiqətən də, psixoanalizin dərin tədqiqatının xüsusi maraq göstərdiyi yalnız bir neçə sual olacaq.

II

Tərif verməkdən daha məqsədəuyğun olan, hadisə sahəsinə işarə ilə başlamaq və bu sahədən tədqiqatın əsaslandırıla biləcəyi bəzi xüsusilə diqqət çəkən və xarakterik faktları seçib çıxarmaqdır. Hər ikisinə Le Bonun haqlı olaraq məşhurlaşmış "Kütlələrin Psixologiyası" kitabından bir hissə çıxararaq nail oluruq.

Vəziyyəti bir daha aydınlaşdıraq: Əgər fərd insanın istidadlarını, həvəs təhriklərini, motivlərini, niyyətlərini hərəkətlərinə qədər və yaxınları ilə olan münasibətlərinə qədər izləyən psixologiya öz vəzifəsini tamamilə həll etsə və bütün bu əlaqələri şəffaflaştırsa, o, birdən qarşısında həll olunmamış şəkildə qalxan yeni bir vəzifə ilə üzləşərdi. O, təəccüblü faktı izah etməli idi: onun tərəfindən anlaşılmış olan fərd müəyyən bir şəraitdə gözləniləndən tamamilə fərqli hiss edir, düşünür və hərəkət edir və bu şərt "psixoloji kütlə" xüsusiyyətini qazanmış bir insan dəstəsinə daxil olmaqdır. İndi "kütlə" nədir, fərdin psixi həyatını bu qədər həlledici şəkildə təsir etmək qabiliyyətini necə qazanır və fərdə tətbiq etdiyi psixi dəyişiklik nədən ibarətdir?³³

Bu üç suala cavab vermək nəzəri kütlə psixologiyasının vəzifəsidir. Onlara ən yaxşı şəkildə üçüncüsündən başlayaraq müraciət etmək olar. Fərdin dəyişmiş reaksiyasının müşahidəsi kütlə psixologiyasına material verir; hər hansı bir izah cəhdindən əvvəl izah edilən şeyin təsviri gəlməlidir.

İndi Le Bonu sözə buraxıram. O deyir (S. 13): "Psixoloji kütlənin ən qəribə cəhəti budur: onu təşkil edən fərdlər hansı cür olursa olsun, onların həyat tərzləri, məşğuliyyətləri, xarakterləri və ya zəkası nə qədər oxşar və ya fərqli olursa olsun, sadəcə kütləyə çevrilmələri faktı sayəsində onlar kollektiv ruha sahib olurlar; bu ruh sayəsində onlar, hər biri tək başına hiss edəcəyi, düşünəcəyi və hərəkət edəcəyindən tamamilə fərqli şəkildə hiss edir, düşünür və hərəkət edir. Bəzi ideyalar və hisslər yalnız kütlələrə birləşmiş fərdlərdə ortaya çıxır və ya hərəkətlərə çevrilir. Psixoloji kütlə, müvəqqəti bir varlıqdır; o, bir anlıq bir-birinə bağlanmış heterogen elementlərdən ibarətdir, eyni orqanizmin hüceyrələrinin birləşməsi nəticəsində tək hüceyrələrin xüsusiyyətlərindən tamamilə fərqli xüsusiyyətlərə malik yeni bir varlıq əmələ gətirməsi kimi." Bəzi ideyalar və hisslər yalnız kütlələrə birləşmiş fərdlərdə ortaya çıxır və ya hərəkətlərə çevrilir. Psixoloji kütlə, müvəqqəti bir varlıqdır; o, bir anlıq bir-birinə bağlanmış heterogen elementlərdən ibarətdir, eyni orqanizmin hüceyrələrinin birləşməsi nəticəsində tək hüceyrələrin xüsusiyyətlərindən tamamilə fərqli xüsusiyyətlərə malik yeni bir varlıq əmələ gətirməsi kimi.

Le Bonun təsvirini öz şərhlərimizlə kəsib azadlıq götürdüyümüz üçün, burada bir qeyd yerləşdiririk: Fərdlər kütlədə bir bütövlükdə birləşdikdə, onları bir-birinə bağlayan bir şey olmalıdır və bu bağlayıcı vasitə, məhz kütləyə xas olan şey ola bilər. Lakin Le Bon bu suala cavab vermir, o, fərdin kütlədəki dəyişməsinə toxunur və bunu dərin psixologiyamızın əsas qəbulu ilə yaxşı uyğun gələn ifadələrlə təsvir edir.

(S. 14.) "Kütləyə aid olan fərdlə təcrid olunmuş fərd arasındakı fərqi ölçmək asandır, lakin bu fərqliliyin səbəblərini kəşf etmək daha çətindir.

Bu səbəbləri heç olmasa qismən tapmaq üçün, əvvəlcə müasir psixologiyanın qəbul etdiyi bir həqiqəti xatırlamaq lazımdır: yalnız orqanik həyatda deyil, həm də intellektual funksiyalarda şüursuz fenomenlər üstün rol oynayır. Şüurlu ruhi həyat, şüursuz ruhi həyatın yanında çox kiçik bir hissə təşkil edir. Ən incə təhlil və ən kəskin müşahidə belə, ruhi həyatın yalnız az sayda şüurlu motivinə nail olur. Bizim şüurlu hərəkətlərimiz, xüsusilə irsi təsirlərlə yaradılmış şüursuz bir substratdan qaynaqlanır. Bu substrat, irqi ruhu təşkil edən sayısız əcdad izlərini ehtiva edir. Hərəkətlərimizin etiraf edilmiş motivlərinin arxasında, şübhəsiz ki, etiraf etmədiyimiz gizli səbəblər var; bu səbəblərin arxasında isə daha da gizli olan və hətta tanımadığımız səbəblər durur. Gündəlik hərəkətlərimizin çoxu, yalnız gizli və bizdən qaçan motivlərin təsiridir.

Le Bonun fikrincə, kütlədə fərdlərin fərdi qazancları silinir və nəticədə onların özünəməxsusluğu yox olur. İrqi şüursuzluq ortaya çıxır, heterogen olan homogen olanın içində batır. Biz deyərdik ki, fərdlərdə çox müxtəlif inkişaf etmiş psixoloji üst quruluş sökülür, zəiflədilir və hamıda eyni olan şüursuz təməl üzə çıxarılır (fəallaşdırılır).

Bu şəkildə, kütlə fərdlərinin orta xarakteri formalaşır. Lakin Le Bon, onların əvvəllər malik olmadıqları yeni xüsusiyyətlər də nümayiş etdirdiklərini düşünür və bunun səbəbini üç müxtəlif amildə axtarır.

(S. 15.) "Bu səbəblərin birincisi, fərdin kütlədə sadəcə çoxluq faktı sayəsində, ona icazə verən məğlubedilməz güc hissi əldə etməsidir, həvəslərə qulluq etmək, ki, tək başına olsaydı, mütləq onları dizginləyəcəkdi. Kütlənin anonimliyi və nəticədə məsuliyyətsizliyi səbəbindən, fərdləri həmişə geri çəkən məsuliyyət hissi tamamilə yox olduğu üçün, bunun daha az səbəbi olacaq.

Bizim nöqteyi-nəzərimizdən, yeni xüsusiyyətlərin ortaya çıxmasına daha az əhəmiyyət vermək lazım idi. Bizə yalnız bunu demək kifayət idi: fərd, şüursuz həvəs təhriklərinin sıxışdırılmasını atmağa imkan verən şəraitdə kütlədə yerləşir. Sonra göstərdiyi görünüşdə yeni olan xüsusiyyətlər, əslində, insan ruhunun bütün pisliklərinin potensial olaraq içində yer aldığı bu şüursuzun ifadələridir; bu şərait altında vicdanın və ya məsuliyyət hissinin yox olması bizim başa düşməyimizdə heç bir çətinlik yaratmır. Biz çoxdan iddia etmişdik ki, belə deyilən vicdanın nüvəsi “sosial təşvişdir”.

(S. 16.) “İkinci bir səbəb olan yoluxma, kütlələrdə xüsusi xüsusiyyətlərin ifadəsini və eyni zamanda onların istiqamətini təmin etməyə də töhfə verir. Yoluxma, asanlıqla qeyd edilə bilən, lakin izah edilə bilməyən bir hadisədir və onu dərhal öyrənməli olduğumuz hipnotik təbiətli hadisələrə aid etmək lazımdır. Kütlədə hər bir his, hər bir hərəkət yoluxucudur və o qədər yüksək dərəcədədir ki, fərd öz şəxsi marağını ümumi marağa çox asanlıqla qurban verir. Bu, onun təbiətinə tamamilə zidd olan bir qabiliyyətdir və insan yalnız kütlənin tərkib hissəsi kimi buna qadirdir.”³⁴

Biz sonradan bu son cümlə üzərində vacib bir fərziyyə əsaslandıracağıq.

(S. 16.) "Üçüncü və ən vacib səbəb, kütləyə birləşmiş fərdlərdə, təcrid olunmuş fərdin xüsusiyyətlərinə tamamilə zidd olan xüsusi xüsusiyyətlər yaradır. Mən burada təlqin qabiliyyətindən danışırıq; qeyd olunan yoluxma əslində yalnız bunun bir təsiridir. “Üçüncü və ən vacib səbəb, kütləyə birləşmiş fərdlərdə, təcrid olunmuş fərdin xüsusiyyətlərinə tamamilə zidd olan xüsusi xüsusiyyətlər yaradır. Mən burada təlqin qabiliyyətindən danışırıq; qeyd olunan yoluxma əslində yalnız bunun bir təsiridir.

Bu hadisənin başa düşülməsi fiziologiyanın bəzi yeni kəşflərinin nəzərə alınmasını tələb edir. İndi bilirik ki, insan müxtəlif prosedurlar vasitəsilə elə bir vəziyyətə gətirilə bilər ki, o, bütün şüurlu şəxsiyyətini itirdikdən sonra, onun şəxsiyyət şüurunu əlindən alan şəxsin bütün təlqinlərinə itaət edir və öz xarakterinə və vərdişlərinə ən kəskin şəkildə zidd olan hərəkətləri törədir. Çox diqqətli müşahidələr göstərir ki, fəal bir kütlənin qoynunda bir müddət qalmış fərd, tezliklə — ondan yayılan axınlar və ya başqa bir naməlum səbəb nəticəsində — Bu hadisənin başa düşülməsi fiziologiyanın bəzi yeni kəşflərinin nəzərə alınmasını tələb edir. İndi bilirik ki, insan müxtəlif prosedurlar vasitəsilə elə bir vəziyyətə gətirilə bilər ki, o, bütün şüurlu şəxsiyyətini itirdikdən sonra, onun şəxsiyyət şüurunu əlindən alan şəxsin bütün təlqinlərinə itaət edir və öz xarakterinə və vərdişlərinə ən kəskin şəkildə zidd olan hərəkətləri törədir. Çox diqqətli müşahidələr göstərir ki, fəal bir kütlənin qoynunda bir müddət qalmış fərd, tezliklə — ondan yayılan axınlar və ya başqa bir naməlum səbəb nəticəsində — hipnotizatorun təsiri altında hipnotizə olunmuş şəxsə düşən fasinasiyaya çox yaxın olan xüsusi bir vəziyyətdə olur. Şüurlu şəxsiyyət tamamilə yox olur, iradə və ayırdetmə qabiliyyəti çatmır, bütün hislər və düşüncələr hipnotizator tərəfindən qurulan istiqamətə yönəldilir. çox yaxın olan xüsusi bir vəziyyətdə olur. Şüurlu şəxsiyyət tamamilə yox olur, iradə və ayırdetmə qabiliyyəti çatmır, bütün hislər və düşüncələr hipnotizator tərəfindən qurulan istiqamətə yönəldilir.

“Psixoloji kütləyə aid olan fərdin vəziyyəti də təxminən belədir. O, artıq öz hərəkətlərinin şüurunda deyil. Hipnotizə olunmuş şəxsdə olduğu kimi, onun da bəzi qabiliyyətləri ləğv edilərkən, digərləri ən yüksək güc dərəcəsinə gətirilə bilər. Bir təlqinin təsiri altında, o, müəyyən hərəkətlərin icrasına qarşı durulmaz bir həvəslə başlayacaq. Və bu tələsiklik kütlələrdə hipnotizə olunmuş şəxsdəkindən daha da durulmazdır, çünki bütün fərdlər üçün eyni olan təlqin qarşılıqlılıq nəticəsində artır.”

(S. 17.) “Kütlədə olan fərdin əsas xüsusiyyətləri belədir: şüurlu şəxsiyyətin yox olması, şüursuz şəxsiyyətin üstünlük təşkil etməsi, düşüncələrin və hislərin təlqin və yoluxma vasitəsilə eyni istiqamətə yönəldilməsi, təlqin edilən ideyaların dərhal reallaşdırılmasına meyl. Fərd artıq özünün özü deyil, o, iradəsiz bir avtomata çevrilmişdir.”

Bu sitatı o qədər ətraflı şəkildə təkrar etdim ki, Le Bonun fərdin kütlə daxilindəki vəziyyətini həqiqətən hipnotik hesab etdiyini, onu sadəcə belə bir vəziyyətlə müqayisə etmədiyini təsdiqləmək üçün. Burada heç bir ziddiyyət nəzərdə tutmuruq, yalnız fərdin kütlə daxilində dəyişməsinin son iki səbəbinin, yəni yoluxma və daha yüksək təlqinə məruz qalma qabiliyyətinin, açıq şəkildə eyni təbiətdə olmadığını vurğulamaq istəyirik, çünki yoluxma da təlqinə məruz qalma qabiliyyətinin bir ifadəsi olmalıdır. Hər iki amilin təsirləri də Le Bonun mətnində bizə aydın şəkildə ayrışdırılmış görünmür. Yoluxmanı kütlənin fərd üzvlərinin bir-birinə təsiri kimi başa düşsək, hipnotik təsir fenomenləri ilə eyni səviyyəyə qoyulan təlqin hadisələrini isə başqa bir mənbəyə işarə edən kimi qəbul etsək, onun ifadəsini ən yaxşı şəkildə izah etmiş olarıq. Amma hansı mənbəyə? Bu uyğunlaşmanın əsas hissələrindən birinin, yəni kütlə üçün hipnotizeri əvəz edən şəxsin Le Bonun təsvirində qeyd olunmaması, bizə ciddi bir çatışmazlıq kimi toxunmalıdır. Buna baxmayaraq, o, bu qaranlıqda buraxılmış cazibədar təsirdən, fərdlərin bir-birinə göstərdiyi və ilkin təlqini gücləndirən yoluxucu təsiri ayırd edir.

Kütlə fərdinin qiymətləndirilməsi üçün daha bir vacib baxış bucağı: (S. 17.) «Bundan başqa, sadəcə mütəşəkkil bir kütləyə aid olmaqla insan sivilizasiya pilləkanında bir neçə mərtəbə aşağı düşür. Tənhalığında o, bəlkə də təhsilli bir fərd idi, kütlə daxilində isə o, bir vəhşidir, yəni həvəslərlə idarə olunan bir varlıqdır. O, ilkin varlıqların spontanlığını, şiddətini, vəhşiliyini və həmçinin həvəsini və qəhrəmanlığını özündə saxlayır." O, daha sonra fərdin kütləyə qatılması nəticəsində məruz qaldığı intellektual performansın aşağı düşməsi üzərində xüsusi olaraq dayanır.

İndi fərdi buraxaq və Le Bonun təsvir etdiyi kütlə ruhunun təsvirinə keçək. Orada psixoanalitik üçün onun törəməsini və yerləşdirilməsini çətinləşdirəcək heç bir xüsusiyyət yoxdur. Le Bon, ilkin insanların və uşaqların 'ruh həyatı' ilə uyğunluğa işarə edərək bizə özü yolu göstərir. (S. 19.)

Kütlə impulsiv, dəyişkən və həssasdır. O, demək olar ki, yalnız şüursuzluq tərəfindən idarə olunur." Kütlənin itaət etdiyi impulslar şəraitdən asılı olaraq yüksək və ya qəddar, qəhrəman və ya qorxaq ola bilər, lakin hər halda onlar o qədər əmrvericidir ki, nə fərdi maraq, nə hətta özünü qorumaq marağı üstünlük təşkil etmir. (S. 20.) Onun heç nəyi əvvəlcədən düşünülüb planlaşdırılmır. O, şeyləri ehtirasla istəsə də, bunu heç vaxt uzun müddətə istəmir, davamlı iradəyə qadir deyil. O, öz istəyi ilə istənilən şeyin reallaşması arasında heç bir təxirə salınmağa dözmür. O, qüdrət hissinə malikdir, kütlə daxilindəki fərd üçün qeyri-mümkün anlayışı yox olur.

Kütlə son dərəcə təsirə məruz qalan və asan inanan bir şeydir, o, tənqidsizdir, ehtimal olunmayan şey onun üçün mövcud deyil. O, assosiativ olaraq bir-birini doğuran təsvirlərlə düşünür, bunlar fərdin sərbəst xəyal qurma vəziyyətlərində ortaya çıxan təsvirlər kimidir və heç bir ağıllı instans tərəfindən reallıqla uyğunluq baxımından ölçülmür. Kütlənin hissləri həmişə çox sadə və çox həddindən artıq olur. Demək, kütlə nə şübhə, nə də qeyri-müəyyənlik bilir.³⁵³⁶

O dərhal son həddə çatır, ifadə edilmiş şübhə onun üçün dərhal dəyişməz qəti inanca çevrilir, antipatiya toxumu vəhşi nifrətə dönüşür. (S. 32.)

Bütün ifratlara meylli olan kütlə yalnız həddindən artıq stimullarla qıcıqlandırılır. Onlara təsir etmək istəyən kəs öz arqumentlərinin məntiqi ölçüsünə ehtiyac duymur; o, ən güclü təsvirlərlə rəsm çəkməli, şişirtməli və həmişə eyni şeyi təkrarlamalıdır.

Kütlə həqiqət və ya yalan mövzusunda şübhə etmir və öz böyük gücünün şüurundadır; buna görə də o, avtoritetə inandığı qədər dözümsüzdür. O, gücü hörmətlə qarşılayır və yalnız zəifliyin bir növü kimi qəbul etdiyi yaxşılıqdan ölçülü dərəcədə təsirlənir. Onların qəhrəmanlarından tələb etdikləri gücdür, hətta zorakılıqdır. O istəyir nəzarət altında saxlanılıb bastırılmalı və ağasından qorxmalıdırlar. Əsasən tamamilə mühafizəkar olan o, bütün yeniliklərə və tərəqqiyə dərin iyrənmə, ənənəyə isə sonsuz ehtiram bəsləyir. (S. 37.)³⁷³⁸

Kütlələrin əxlaqını düzgün qiymətləndirmək üçün nəzərə almaq lazımdır ki, kütlə fərdlərinin birgə mövcudluğu zamanı bütün fərdi məhdudiyyətlər aradan qalxır və tək fərdlərdə qədim dövrdən qalma qalıqlar kimi yatan bütün qəddar, vəhşi və dağıdıcı həvəslər sərbəst həvəslərin ödənməsi üçün oyadılır. Lakin kütlələr də yüksək səviyyəli təlqinin təsiri altında özünü qurban verməyə, mənfəət gütməməyə və bir idealə həsr etməyə qadirdir. Şəxsi maraq təcrid olunmuş fərd üçün demək olar ki, yeganə hərəkətverici qüvvə olduğu halda, kütlələr arasında bu çox nadir hallarda üstünlük təşkil edir. Fərdin kütlə tərəfindən əxlaqlaşdırılmasından söz açmaq olar (s. 39). Kütlənin intellektual səviyyəsi həmişə fərdinkindən çox aşağı olsa da, onun etik davranışı bu səviyyəni həm yüksək dərəcədə üstələyə, həm də çox aşağı düşə bilər.

Kütlə ruhunu ibtidai insanın ruhu ilə eyniləşdirmənin haqlılığını işıqlandıran bəzi digər Le Bon xarakteristikası cəhətləri var. Kütlələrdə ən ziddiyyətli ideyalar yan-yana mövcud ola və bir-biri ilə uzlaşa bilər, onların məntiqi ziddiyyətindən heç bir münaqişə yaranmadan. Lakin psixoanalizin uzun müddət əvvəl sübut etdiyi kimi, fərdlərin, uşaqların və nevroz xəstələrinin şüursuz ruhi həyatında da eyni vəziyyət mövcuddur.³⁹

Bundan əlavə, kütlə sözlərin həqiqətən sehrli gücünə tabe olur, bu sözlər kütlə ruhunda ən dəhşətli fırtınalar yarada və onları sakitləşdirə də bilər (s. 74). "Ağıl və arqumentlərlə bəzi sözlərə və düsturlara qarşı mübarizə aparmaq mümkün deyil. Onlar kütlələr qarşısında ehtiramla deyilir və dərhal üz ifadələri hörmətli olur, başlar əyilir. Çoxları tərəfindən onlar təbiət qüvvələri və ya fövqəltəbii qüvvələr kimi qəbul edilir." (S. 75.) Burada yalnız ibtidai insanlarda adların tabusu, adlara və sözlərə bağlı sehrli qüvvələr haqqında xatırlamaq kifayətdir.

Və nəhayət: Kütlələr heç vaxt həqiqətə susamışlıq yaşamayıblar. Onlar illüziyalar tələb edirlər, onlardan imtina edə bilməzlər. Onlarda qeyri-real həmişə realdan üstün olur, qeyri-real olan onları real olan qədər güclü təsir edir. Onların ikisi arasında fərq qoymamaq kimi açıq bir meylləri var (s. 47).

Fantaziya həyatının və yerinə yetirilməmiş istəklərlə daşıyan illüziyaların bu üstünlüyünü biz nevrozların psixologiyası üçün təyinedici kimi göstərmişik. Biz tapdıq ki, nevroz xəstələri üçün adi obyektiv reallıq deyil, psixi reallıq qüvvədədir. Histerik bir simptom reallığa deyil, fantaziyaya əsaslanır. Fantaziya bir müddət dözülməyə davam edir, ta ki, adətən onun affektiv yüklənməsinin artması nəticəsində, onunla Mən arasında bütün nəticələri ilə münaqişə yaranana qədər.

Uşaqlıqdan yetkinliyə inkişaf prosesində şəxsiyyətin getdikcə daha geniş inteqrasiyasına, onun içərisində bir-birindən asılı olmayaraq böyüyən ayrı-ayrı həvəs təhrik hərəkətlərinin və məqsədli istəklərin birləşməsinə gəlib çıxılır. Cinsi həyat sahəsində analoq proses, bütün cinsi həvəs təhriklərin son genital təşkilatda birləşməsi kimi bizə uzun müddətdir məlumdur. (Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə, 1905. Toplu Əsərlər, Cild V) Əslində, Mənin birləşdirilməsinin libidodakı kimi eyni pozulmalara məruz qala biləcəyini, çoxsaylı və çox məşhur nümunələr, məsələn, təbiətşünasların İncilə inancını qoruyub saxlaması və digər hallar göstərir. Mənin sonradan parçalanmasının müxtəlif imkanları psixopatologiyanın xüsusi bir fəslini təşkil edir. 1: Bax: "Totem və Tabu". Həqiqi təcrübənin təkrarı, heç vaxt həyata keçirilməmiş pis niyyət faktinə əsaslanan məcburiyyət nevrozlu günahkarlıq hissi. Bəli, yuxuda və hipnozda olduğu kimi, kütlənin ruhi fəaliyyətində real yoxlama, emosional yüklü istək tələblərinin gücü qarşısında geri çəkilir.

Le Bonun kütlə liderləri haqqında dedikləri daha az hərtərəflidir və qanunauyğunluğu o qədər də aydın şəkildə nəzərə çarpdırmır. O, qeyd edir ki, canlı varlıqlar müəyyən sayda birləşdikdə, istər heyvan sürüsü, istərsə də insan kütləsi olsun, onlar instinktiv olaraq bir başçının (S. 86) hakimiyyəti altına girirlər. Kütlə, heç vaxt sahibsiz yaşaya bilməyən itaətkar bir sürüdür. Onun elə bir itaət susuzluğu var ki, özünü ona sahib kimi təqdim edən hər kəsə instinktiv olaraq tabe olur.

Beləliklə, kütlənin ehtiyacı liderə uyğun gəlsə belə, o, şəxsi xüsusiyyətləri ilə buna cavab verməlidir. O, kütlədə inam oyatmaq üçün özü güclü bir inamla (bir ideyaya) mənimsənilmiş olmalıdır; iradəsiz kütlənin ondan qəbul edəcəyi güclü, təsirli bir iradəyə malik olmalıdır. Le Bon daha sonra müxtəlif lider növlərini və onların kütləyə təsir etmək üçün istifadə etdikləri vasitələri müzakirə edir. Ümumiyyətlə, o, liderləri özlərinin fanatik olduqları ideyalar vasitəsilə əhəmiyyət qazanır.

Bu ideyalara və liderlərə o, əlavə olaraq "Prestij" adlandırdığı sirli, qarşısıalınmaz bir güc aid edir. Prestij, bir fərdin, əsərin və ya ideyanın üzərimizdə icra etdiyi bir hakimiyyət növüdür. O, bizim bütün tənqidi qabiliyyətimizi iflic edir və bizi təəccüb və hörmətlə doldurur. Bu, hipnozun fascinasiyasına bənzər bir hissi oyada bilər (S. 96).

O, qazanılmış və ya süni prestiji və şəxsi prestiji ayırd edir. Birincisi, şəxslərə ad, var-dövlət, nüfuz vasitəsilə verilir, baxışlara, sənət əsərlərinə və s. isə ənənə vasitəsilə. Bütün hallarda keçmişə əsaslandığı üçün, bu sirli təsiri anlamaqda az fayda verəcəkdir. Şəxsi prestij, sayca az olan və bu sayədə liderə çevrilən şəxslərə mənsubdur və onlara maqnitli bir sehrin təsiri altındakı kimi hər şeyə itaət etdirir. Lakin hər bir prestij də uğurdan asılıdır və uğursuzluqlar nəticəsində itirilir (S. 103).

Le Bonun kütlə ruhunun bu qədər parlaq təqdim olunan təsviri ilə liderlərin rolu və prestijin vurğulanması arasında düzgün uyğunluq yaradıldığı təəssüratı yaranmır.

III

Biz Le Bonun təsvirini giriş kimi istifadə etdik, çünki o, şüursuz ruhi həyatın vurğulanmasında bizim öz psixologiyamızla çox üst-üstə düşür. Ancaq bu müəllifin iddialarının heç birinin əslində yeni bir şey gətirmədiyini əlavə etməliyik. Kütləvi ruhun ifadələri haqqında onun dediyi bütün zərərli və alçaldıcı sözlər, ondan əvvəl də başqaları tərəfindən eyni dərəcədə qətiyyətli və eyni dərəcədə düşmənçiliklə deyilmişdir; ədəbiyyatın ən qədim dövrlərindən bəri mütəfəkkirlər, dövlət xadimləri və şairlər tərəfindən eyni sözlərlə təkrarlanır. Le Bonun ən vacib baxışlarını ehtiva edən iki cümlə, yəni intellektual fəaliyyətin kollektiv ləngiməsi və kütlədə affektivliyin artımı haqqında olanlar, qısa müddət əvvəl Sighele tərəfindən formalaşdırılmışdı. Əsasən, Le Bona məxsus olan yalnız şüursuzluq və primitivlərin ruh həyatı ilə müqayisə baxışlarıdır, bunlar da təbii ki, ondan əvvəl çox vaxt toxunulmuşdur. primitivlərin ruh həyatı ilə müqayisə, bunlar da təbii ki, ondan əvvəl çox vaxt toxunulmuşdur.⁴⁰⁴¹

Ancaq daha da çoxu, Le Bon və digərlərinin verdiyi kütləvi ruhun təsviri və qiymətləndirilməsi heç də etirazsız qalmamışdır. Şübhəsiz ki, əvvəllər təsvir edilmiş kütləvi ruhun bütün hadisələri düzgün müşahidə edilmişdir, lakin kütləvi ruhun daha yüksək qiymətləndirilməsinə gətirib çıxaran, birbaşa əks təsir göstərən başqa ifadələr də tanınmaq olar.

Le Bon da kütlənin əxlaqının, bəzi hallarda, onu təşkil edən fərdlərin əxlaqından daha yüksək ola biləcəyini və yalnız yüksək mənfəətsizlik və özünü vermə qabiliyyətinə malik olan bütövlüklərin bunu bacardığını etiraf etməyə hazır idi.

(S. 38.) "Şəxsi maraq izolyasiya olunmuş fərddə demək olar ki, yeganə həvəsdir, kütlələrdə isə çox nadir hallarda üstünlük təşkil edir."

Digərləri isə əxlaq normlarını fərdə təyin edən şeyin ümumiyyətlə cəmiyyət olduğunu, fərdin isə adətən bu yüksək tələblərdən bir qədər geri qaldığını irəli sürürlər. Və ya istisna vəziyyətlərdə bir kollektivlikdə ən böyük kütləvi nailiyyətlərə imkan verən həvəs hadisəsinin yarandığını.

İntellektual fəaliyyət baxımından, düşünmə işinin böyük qərarlarının, nəticələri ağır olan kəşflərin və problemlərin həllinin yalnız tənhalıqda işləyən fərdə mümkün olduğu qalır. Ancaq kütləvi ruh da dahi zəka yaradıcılıqlarına qadirdir, bunu ilk növbədə dilin özü, sonra xalq mahnıları, folklor və digərləri sübut edir. Və bundan əlavə, fərdi mütəfəkkir və ya şairin içində yaşadığı kütlənin təkanlarına nə qədər borclu olduğu, eyni anda digərlərinin də iştirak etdiyi bir ruh işinin tamamlayıcısı olub-olmadığı sualı açıq qalır.

Bu tam ziddiyyətlər qarşısında, kütlə psixologiyasının işinin nəticəsiz qalması lazım gəlirmiş kimi görünür.

Ancaq daha ümidvar bir çıxış yolu tapmaq asandır. Ehtimal ki, "kütlələr" kimi çox müxtəlif formasiyalar birləşdirilmişdir, bunların ayrılması lazımdır. Sighele, Le Bon və digərlərinin məlumatları qısaömürlü kütlələrə aiddir, bu kütlələr müvəqqəti maraq nəticəsində müxtəlif fərdlərdən tez bir zamanda toplanır. İnqilabi kütlələrin, xüsusilə Böyük Fransız İnqilabının xarakterlərinin onun təsvirlərinə təsir etdiyi açıq-aşkar görünür. Ziddi iddialar, insanın həyatını keçirdiyi və cəmiyyətin institutlarında təcəssüm olunan həmin sabit kütlələrin və ya ictimai birliklərin dəyərləndirilməsindən irəli gəlir. Birinci növ kütlələr, sanki dənizin uzun dalğaları üzərinə qalxan qısa, lakin hündür dalğalar kimi, ikincilərin üstünə qoyulmuşdur.

Yuxarıda qeyd olunan eyni ziddiyyətdən çıxış edən Makduqal, 'Qrup Şüuru' kitabında bu ziddiyyətin həllini təşkilatlanma anında tapır. O deyir ki, ən sadə halda kütlə (qrup) ümumiyyətlə təşkilata malik deyil və ya demək olar ki, əhəmiyyət kəsb etməyən bir təşkilata malikdir. O, belə bir kütləni 'yığın' (crowd) adlandırır. Lakin o, etiraf edir ki, insan yığını, içərisində ən azı təşkilatlanmanın ilk başlanğıcları yaranmadan asanlıqla toplanmır və məhz bu sadə kütlələrdə kollektiv psixologiyanın bəzi əsas faktları xüsusilə asan tanınır (S. 22). Təsadüfən yığılmış insan yığınının üzvlərindən psixoloji mənada kütləyə bənzər bir şeyin yaranması üçün şərt kimi, bu fərdlərin bir-biri ilə ortaq bir şeyə, bir obyektə ortaq marağa, müəyyən bir vəziyyətdə eyni cür hisslərə və (mən belə qəbul edirəm: nəticə olaraq) bir-birlərinə təsir etmək qabiliyyətinə malik olmaları tələb olunur. (Qrup üzvləri arasında qarşılıqlı təsirin müəyyən dərəcəsi.) (S. 23.)⁴²

Bu ortaq cəhətlər (bu zehni homojenlik) nə qədər güclü olarsa, fərdlərdən psixoloji kütlənin yaranması bir o qədər asan olur və 'kütlə ruhu'nun təzahürləri bir o qədər nəzərə çarpan olur.

Kütlə yaranmasının ən qəribə və eyni zamanda ən vacib hadisəsi, hər bir fərddə yaradılan affektivliyin artmasıdır (emosiyanın yüksəlməsi və ya intensivləşməsi) (S. 24). Makduqal deyir ki, insanın affektləri, kütlədə olduğu qədər yüksək səviyyəyə başqa şəraitdə demək olar ki, qalxmır və iştirakçılar üçün öz ehtiraslarına sərhədsiz təslim olmaq və kütlə içərisində əriyib getmək, fərdi sərhədlərini itirmək hissi, həzz verən bir duyğudur. Fərdlərin bu cür sürüklənməsini Makduqal, onun "ilkin simpatik reaksiya vasitəsilə emosiyanın birbaşa induksiyası prinsipi" adlandırdığı şeylə (S. 25), yəni bizə artıq tanış olan hisslərin yoluxması ilə izah edir. Fakt budur ki, affektiv vəziyyətin qavranılan əlamətləri, qavrayan şəxsdə avtomatik olaraq eyni affekti yaratmağa qadirdir. Bu avtomatik məcburiyyət, eyni affektin eyni vaxtda nə qədər çox insanda müşahidə olunduqca bir o qədər güclü olur. Sonra fərdin tənqidi susur və o, eyni affektin axarına qapılır. Bu zaman o, özünə təsir etmiş digərlərinin oyanma artırır və beləliklə, qarşılıqlı induksiya vasitəsilə fərdlərin affektiv yüklənməsi artır. Digərləri kimi etmək, çoxluqla uyğunluqda qalmaq üçün burada bir növ məcburiyyətin təsir etdiyi açıq-aşkardır. Daha kobud və sadə hisslər, kütlədə bu cür yayılmaq üçün daha böyük şanslara malikdir (S. 39).

Affektin artması mexanizmi, kütlədən gələn digər bəzi təsirlərlə də dəstəklənir. Kütlə, fərdə məhdudiyyətsiz bir təəssürat yaradır. O, müvəqqəti olaraq, avtoritetin daşıyıcısı olan, cəzalarından qorxulan və xatirinə çoxlu məhdudiyyətlər qoyulan bütün insan cəmiyyətinin yerini tutmuşdur. Onunla ziddiyyət təşkil etmək açıq-aşkar təhlükəlidir və ətrafda görünən nümunəyə tabe olmaqla, yəni bəlkə də 'canavarlarla birlikdə ulumaqla' insan özünü təhlükəsiz hiss edir. Yeni hakimiyyətə itaət edərək, insan keçmiş "vicdanını" fəaliyyətdən kənarlaşdıra və ləngimələrinin aradan qaldırılması ilə əldə edəcəyi həzz qazancının cazibəsinə tabe ola bilər. Buna görə də, fərdin kütlə daxilində, adi həyat şəraitində uzaq duracağı şeyləri etdiyini və ya təsdiqlədiyini görməyimiz o qədər də təəccüblü deyil və biz "təlqin tapmaca sözü ilə örtülməyə çalışılan qaranlığın bir hissəsini bu yolla aydınlatmaq ümidini bəsləyə bilərik.

Kütlədə kollektiv zəka ləngiməsi haqqındakı fikirlə Makduqal da ziddiyyət təşkil etmir (S. 41). O deyir ki, aşağı zəkalılar daha yüksək zəkalıları öz səviyyəsinə endirirlər. Sonuncuların fəaliyyəti ləngiməyə uğrayır, çünki affektivliyin artımı ümumiyyətlə düzgün zehni iş üçün əlverişsiz şərait yaradır; bundan əlavə, fərdlər kütlə tərəfindən qorxudulur və onların düşünmə fəaliyyəti azad deyil; nəhayət, hər bir fərddə öz işinə görə məsuliyyət hissi azalır.

Sadə, "təşkilatlanmamış" kütlənin psixi fəaliyyətinə dair ümumi rəy Makduqalda Le Bonunkundan daha mehriban deyil. Belə bir kütlə (S. 45): həddindən artıq həyəcanlı, impulsiv, ehtiraslı, qərarı dəyişən, qeyri-müntəzəm, qərarlaşmamış və hərəkətlərində son həddə hazır, yalnız kobud ehtiraslara və sadə hisslərə açıq, həddindən artıq təlqinə həssas, düşüncələrində yüngül, hökmlərində sərt, yalnız ən sadə və qüsurlu nəticələrə və arqumentlərə qəbul edici, asanlıqla idarə olunan və sarsılan, özünüdərk, özünəhörmət və məsuliyyət hissi olmadan, lakin yalnız mütləq və məsuliyyətsiz bir gücdən gözlənilə bilən bütün cinayətlərə öz gücünün şüuru ilə sürüklənməyə hazır. Beləliklə, o, daha çox tərbiyə görməmiş bir uşaq və ya qəribə vəziyyətdə nəzarətsiz, ehtiraslı bir vəhşi kimi davranır; ən pis hallarda onun davranışı insan varlıqlarından çox, vəhşi heyvanlar sürüsününkini xatırladır.

McDougall yüksək təşkilatlanmış kütlələrin davranışını burada təsvir edilənlə müqayisə etdiyi üçün, bu təşkilatlanmanın nədən ibarət olduğunu və hansı amillərlə yaradıldığını öyrənməyə xüsusi maraq göstərəcəyik. Müəllif kütlənin ruhi həyatını daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq üçün bu "əsas şərtlərdən" beşini sayır.

Birinci əsas şərt kütlənin tərkibində davamlılığın müəyyən dərəcədə olmasıdır. Bu, maddi və ya formal ola bilər; birincisi, eyni şəxslər kütlədə daha uzun müddət qaldıqda, ikincisi isə kütlə daxilində növbə ilə dəyişən şəxslərə təyin olunan müəyyən mövqelər inkişaf etdikdə.

İkincisi, kütlədəki fərddə kütlənin təbiəti, funksiyası, nailiyyətləri və tələbləri haqqında müəyyən təsəvvürün formalaşması, belə ki, bundan onun kütlənin bütövlüyünə qarşı hissi münasibəti yarana bilsin.

Üçüncüsü, kütlənin digər, ona bənzəyən, lakin çox cəhətdən ondan fərqlənən kütlə qurumları ilə əlaqəyə gətirilməsi, məsələn, onlarla rəqabət aparması.

Dördüncüsü, kütlənin ənənələri, adətləri və təsisatları olması, xüsusilə üzvlərinin bir-biri ilə münasibətinə aid olanlar.

Beşincisi, kütlədə fərdə düşən işin ixtisaslaşması və fərqlənməsi ilə ifadə olunan bir təşkilatlanmasının olması.

Bu şərtlərin yerinə yetirilməsi ilə McDougallın fikrincə, kütlə qurumunun psixi çatışmazlıqları aradan qalxır. Zəka performansının kollektiv aşağı düşməsinə qarşı, intellektual vəzifələrin həllini kütlədən alıb, onu onun daxilində fərdlərə həvalə edərək qorunmaq olar.

Bizə elə gəlir ki, McDougallın kütlənin "təşkilatlanması" adlandırdığı şərti daha haqlı olaraq başqa cür təsvir etmək olar. Vəzifə, kütləyə fərd üçün xarakterik olan və kütlə qurumu ilə onun itirdiyi xüsusiyyətləri qazandırmaqdan ibarətdir. Çünki fərd — ibtidai kütlədən kənarda — öz davamlılığını, özünəməlumatını, ənənələrini və vərdişlərini, özünəməxsus iş performansını və sıralanmasını qoruyurdu və rəqabət apardığı digərlərindən ayrı dururdu. Bu xüsusiyyət, onun "təşkilatlanmamış" kütləyə daxil olması ilə müvəqqəti olaraq itirilmişdi. Əgər məqsədin kütləni fərdin atributları ilə təchiz etmək olduğunu belə qəbul etsək, - o, kütlə yaranmasına meyli bütün yüksək orqanizmlərin çoxhüceyrəliliyinin bioloji davamı kimi görür.⁴³⁴⁴

IV. Təlqin və libido

Biz, fərdin kütlə daxilində onun təsiri ilə psixi fəaliyyətində çox vaxt dərin dəyişikliklərə məruz qaldığı əsas faktından irəli gəldik. Onun affektivliyi qeyri-adi dərəcədə artır, intellektual qabiliyyəti nəzərəçarpan şəkildə məhdudlaşır; hər iki proses aydın şəkildə digər kütlə fərdlərinə uyğunlaşma istiqamətində gedir; bu nailiyyət yalnız hər bir fərdə məxsus olan həvəs ləngitmələrin aradan qaldırılması və onun meyillərinə aid xüsusi formalaşmalardan imtina edilməklə əldə edilə bilər. Bu çox vaxt istənməyən təsirlərin kütlələrin daha yüksək "təşkilatı" tərəfindən ən azı qismən dayandırıldığını eşitdik, lakin kütlə psixologiyasının əsas faktına, yəni ilkin kütlədə affektin artması və düşüncənin ləngiməsi haqqında iki müddəaya bununla etiraz edilməmişdir. Bizim marağımız indi fərdin kütlədəki bu psixi dəyişməsinə psixoloji izah tapmaqdır.

Əvvəllər qeyd olunan fərdin qorxudulması, yəni onun özünü saxlama həvəsinin fəaliyyəti kimi rasional amillər müşahidə olunan hadisələri açıq şəkildə izah etmir. Sosio­logiya və kütlə psixologiyası müəllifləri tərəfindən bizə izah kimi təqdim olunan digər şeylər, adlar dəyişsə də, həmişə eynidir: təlqin sehrli sözü.

Tardda buna təqlid deyirdilər, lakin bizə təqlidin təlqin anlayışına aid olduğunu, əslində onun nəticəsi olduğunu irəli sürən bir müəllifə haqq verməliyik. Le Bonun nəzərində sosial hadisələrin bütün təəccüblü tərəfləri iki amilə gətirilib çıxarılırdı: fərdlərin qarşılıqlı təlqini və rəhbərlərin nüfuzu. Lakin nüfuz yenə də yalnız təlqin yaratmaq təsirində özünü büruzə verir. McDougalla gəldikdə, onun "birincili affekt induksiyası" prinsipinin təlqin fərzini lüzumsuz etdiyi təəssüratını bir anlıq əldə edə bilərdik. Lakin daha ətraflı düşünəndə, bu prinsipin "təqlid" və ya "yoluxma" haqqında məlum iddialardan başqa bir şey demədiyini, yalnız affektiv anı qəti şəkildə vurğuladığını etiraf etməliyik. Başqasında bir affekt vəziyyətinin əlamətini gördükdə, eyni affektə düşmək kimi bir meylin bizdə mövcud olması şübhəsizdir, lakin biz ona nə qədər tez-tez uğurla qarşı durur, affekti rədd edir və çox vaxt tam əks istiqamətdə reaksiya veririk? Niyə onda kütlədə bu yoluxmaya müntəzəm olaraq təslim oluruq? Yenə də deyilməlidir ki, bizi bu təqlid meylinə tabe olmağa məcbur edən, bizdə affekti induksiya edən kütlənin təlqin təsiridir. Qeyd edək ki, McDougalla digər mövzularda da təlqindən qaça bilmirik; ondan da, digərlərindən də eşidirik ki, kütlələr xüsusi təlqin qabiliyyəti ilə seçilirlər.

Beləliklə, təlqinin (daha doğrusu, təlqin qabiliyyətinin) daha da azaldıla bilməyən ilkin hadisə, insan psixi həyatının əsas faktı olması haqqında iddiaya hazırlaşırıq. Bernheim də belə düşünürdü; 1889-cu ildə onun heyrətamiz sənətlərinin şahidi olmuşam. Amma mən həmin vaxt bu tiraniyaya qarşı qeyri-müəyyən bir müqaviməti də xatırlayıram. Əgər itaətkar olmayan xəstəyə qışqırılırdı: Siz nə edirsiniz? Siz özünüzə qarşı təlqin edirsiniz! Mən özümə belə dedim, bu açıq-aşkar haqsızlıq və zorakılıqdır. Əgər ona təlqinlərlə tabe etməyə çalışırlarsa, adamın əks-təlqinlərə əlbəttə ki, haqqı var. Mənim müqavimətim sonra hər şeyi izah edən təlqinin özünün izahdan kənar qalmasına qarşı üsyan istiqamətini aldı. Ona istinadən köhnə zarafat sualını təkrarladım:⁴⁵

Kristof Məsişi daşıdı, Məsiş bütün dünyanı daşıdı, De görək, Kristof o vaxt ayağını hara qoydu?

Kristofor Məsişi daşıdı, lakin Məsiş dünyanı qaldırdı: De görək, Kristofor ayaqları ilə harada dayandı?

İndi təxminən otuz illik uzaqlıqdan sonra təlqin sirrinə yenidən yaxınlaşdığımda, heç nəyin dəyişmədiyini görürəm. Bu iddia zamanı psixoanalizin təsirini sübut edən yeganə istisnadan keçmək olar. Görürəm ki, xüsusilə təlqin anlayışını düzgün formalaşdırmağa, yəni adın istifadəsini konvensiya yolu ilə müəyyən etməyə çalışırlar, və bu artıq deyil, çünki söz getdikcə daha geniş istifadəyə, mənası zəifləmiş formada doğru gedir və tezliklə ingilis dilindəki kimi, "to suggest, suggestion" bizim "Nahelegen", "Anregung" anlayışlarımıza uyğun gələn istənilən təsiri ifadə edəcək. Amma təlqinin mahiyyəti, yəni kifayət qədər məntiqi əsaslandırma olmadan təsirlərin yarandığı şərtlər haqqında aydınlaşma əldə edilməyib. Bu iddianı son otuz ilin ədəbiyyatının təhlili ilə təsdiqləmək vəzifəsindən yayınmazdım, lakin bunu etməyə vaxt sərf etmirəm, çünki bilirəm ki, mənim yaxınlığımda məhz bu vəzifəni qarşısına qoyan ətraflı bir araşdırma hazırlanır.⁴⁶

Onun əvəzinə, psixonevrozların öyrənilməsində bizə çox yaxşı xidmət göstərən libido anlayışından istifadə edərək kütlə psixologiyasının aydınlaşdırılmasına cəhd edəcəyəm.

Libido affektivlik təlimindən götürülmüş bir ifadədir. Biz sevgi kimi ümumiləşdirilə bilən hər şeylə əlaqəsi olan həvəslərin, kəmiyyət ölçüsü kimi qəbul edilən — hazırda ölçülməsə belə — enerjisini belə adlandırırıq. Bizim sevgi adlandırdığımız şeyin nüvəsini, təbii ki, adətən sevgi adlanan və şairlərin mahnılaşdırdığı, cinsi birləşmə məqsədi daşıyan cinsi sevgi təşkil edir. Lakin biz sevgi adından hissə alan digər şeyləri — bir tərəfdən özünə sevgini, digər tərəfdən valideyn və uşaq sevgisini, dostluğu və ümumi insan sevgisini, habelə konkret obyektlərə və abstrakt ideyalara həvəs və bağlanmanı — bundan ayırmırıq. Bizim haqqımız ondadır ki, psixoanalitik tədqiqat bizə öyrətdi ki, bütün bu cəhdlər, cinslər arasında cinsi birləşməyə həvəs təhrik verən eyni həvəs təzahürlərinin ifadəsidir; digər şəraitdə bu cinsi məqsəddən kənarlaşdırılsa və ya onun əldə edilməsində ləngidilsə belə, öz ilkin mahiyyətlərindən kifayət qədər qoruyub saxlayırlar ki, öz eyniliyini (özünü qurban vermə, yaxınlaşma cəhdi) tanımaq mümkün olsun.

Beləliklə, biz hesab edirik ki, “sevgi” sözü onun çoxsaylı tətbiqləri ilə tamamilə uyğun bir ümumiləşdirmə yaratmışdır və biz daha yaxşısını edə bilmərik. Elmi müzakirələrimiz və təsvirlərimiz üçün də eyni ümumiləşdirməni əsas götürməkdən başqa çarəmiz yoxdur. Bu qərarla psixoanaliz, sanki günahkar bir yenilik etmiş kimi, qəzəb fırtınası qopardı. Lakin psixoanaliz sevginin bu “genişləndirilmiş” anlayışı ilə heç nə orijinal yaratmadı. Fəlsəfəçi Platonun “Eros”u, mənşəyi, funksiyası və cinsi sevgi ilə əlaqəsi baxımından, Nachmansohn və Pfisterin detallı şəkildə izah etdikləri kimi, psixoanalizin sevgi qüvvəsi, libidosu ilə tam üst-üstə düşür; və həvari Pavlus məşhur Korinflülərə məktubunda sevgini hər şeydən üstün tutduqda, onu şübhəsiz eyni “genişləndirilmiş” mənada başa düşmüşdür; buradan yalnız öyrənmək olar ki, insanlar böyük mütəfəkkirlərini, onlara iddia etdikləri qədər hörmət etsələr belə, həmişə ciddi qəbul etmirlər. Bu sevgi həvəsləri psixoanalizdə a potiori və mənşəyinə görə cinsi həvəslər adlandırılır. “Təhsilli”lərin çoxluğu bu adlandırmaya təhqir kimi baxdı və psixoanalizə “panseksualizm” ittihamını irəli sürərək qisas aldılar. Cinsəlliyi insan təbiətini utanclandıran və alçaldan bir şey hesab edən şəxs, daha incə Eros və Erotika terminlərindən istifadə etməkdə sərbəstdir. Mən də əvvəldən belə edə bilərdim və bununla çoxlu etirazdan qaça bilərdim. Amma mən bunu istəmədim, çünki zəifliyə güzəşt etməkdən qaçınmağı sevirəm. Bu yolla hara gedəcəyini bilmək olmaz; əvvəlcə sözlərlə güzəşt edirsən, sonra isə tədricən məsələnin özündə də. Cinsəllikdən utanmaqda heç bir üstünlük görmürəm; yunan sözü Eros, hansı ki təhqiri azaltmalı olan şey, nəhayət, bizim alman sözü “sevgi”nin tərcüməsindən başqa bir şey deyil; və nəhayət, gözləyə bilən şəxs güzəşt etməyə ehtiyac duymur.⁴⁷⁴⁸⁴⁹

Beləliklə, biz sevgi münasibətlərinin (neytral ifadə ilə: hissi bağların) kütləvi ruhun mahiyyətini də təşkil etdiyi fərziyyəsi ilə işə başlayacağıq. Belə şeylər haqqında müəlliflərin danışmadığını xatırlayaq. Onlara uyğun gələn şey, açıq-aydın təlqin adlı İspan divarının, pərdənin arxasında gizlənir. İlk növbədə gözləntimizi iki qısa fikrə əsaslandırırıq. Birincisi, kütlənin açıq-aydın hər hansı bir qüvvə tərəfindən bir yerdə saxlandığıdır. Amma bu bu işi dünyada hər şeyi bir yerdə saxlayan Erosdan başqa hansı qüvvəyə aid etmək olar? İkincisi, fərd kütlədə öz xüsusiyyətini tərk edib digərlərinin təlqininə tabe olduqda, bunu onlarla ziddiyyət təşkil etmək əvəzinə, onlarla razılıqda olmaq ehtiyacı duyduğu üçün, bəlkə də “onların xatirinə” etdiyi təəssüratı yaradır.

V. İki süni kütlə: kilsə və ordu

Kütlələrin morfologiyasından yaddaşımıza gətiririk ki, çox müxtəlif kütlə növlərini və onların inkişafındakı əks istiqamətləri fərqləndirmək olar. Çox qısaömürlü və çox davamlı kütlələr var; eyni tipli fərdlərdən ibarət homojen və qeyri-homojen kütlələr; təbii və süni kütlələr var ki, bunların bir yerdə saxlanması üçün xarici məcburiyyət tələb olunur; ibtidai və təşkilatlanmış, yüksək dərəcədə təşkil olunmuş kütlələr var. Amma hələ də qaranlıq qalan səbəblərə görə, müəlliflər tərəfindən kifayət qədər nəzərə alınmayan xüsusi bir fərqləndirməyə böyük əhəmiyyət vermək istəyirik; mənim nəzərdə tutduğum rəhbərsiz kütlələr və rəhbərləri olan kütlələr fərqidir. Adətə tam əks olaraq, araşdırmamız nisbətən sadə kütlə quruluşunu başlanğıc nöqtəsi seçməməli, əksinə, yüksək təşkilatlanmış, davamlı, süni kütlələrdən başlamalıdır. Belə qurumların ən maraqlı nümunələri kilsə, möminlərin cəmiyyəti və ordu, hərbi qüvvədir.

Kilsə və ordu süni kütlələrdir, yəni onları dağılmaqdan qorumaq və strukturunda dəyişiklikləri dayandırmaq üçün müəyyən xarici məcburiyyət tətbiq olunur. Adətən insan sorğulanmır və ya ona belə bir kütləyə daxil olub-olmamaq ixtiyarı verilmir; çıxış cəhdi adətən təqib olunur və ya sərt şəkildə cəzalandırılır, yaxud da çox müəyyən şərtlərə bağlıdır. Bu cəmiyyətlərin niyə belə xüsusi təminatlar tələb etdiyi hazırda bizim marağımızdan tamamilə uzaqdır. Bizi yalnız bir məqam cəlb edir ki, bu yüksək təşkilatlanmış, dağılmaqdan bu şəkildə qorunan kütlələrdə, başqa yerlərdə daha çox gizlədilmiş olan bəzi münasibətləri böyük aydınlıqla görmək olar.⁵⁰

Kilsədə — biz nümunə kimi katolik kilsəsini götürə bilərik — ordu ilə eyni qayda, hər ikisi nə qədər fərqli olsa da, eyni yanılsama (illüziya) qüvvədədir: kütlənin bütün fərdlərini eyni sevgi ilə sevən bir baş var — katolik kilsəsində Məsih, orduda sərkərdə. Hər şey bu illüziyadan asılıdır; əgər ondan imtina edilsəydi, xarici məcburiyyətin icazə verdiyi qədər kilsə də, ordu da dərhal dağılardı. Məsihdən bu bərabər sevgi açıq şəkildə bildirilir: “Bu qardaşlarımdan ən kiçiyindən birinə nə etmisinizsə, mənə etmisiniz.” O, mömin kütlənin fərdləri ilə mehriban böyük qardaş münasibətindədir, onlar üçün ata əvəzidir. Fərdlərə edilən bütün tələblər Məsihin bu sevgisindən irəli gəlir. Kilsədə demokratik bir cəhət var, çünki Məsih qarşısında hamı bərabərdir, hamı Onun sevgisindən bərabər pay alır. Dərin bir səbəb olmadan xristian icmasının ailə ilə eyniliyi önə sürülür və imanlılar özünü Məsihdə qardaş adlandırırlar, yəni Məsihin onlar üçün olan sevgi ilə qardaş olurlar. Şübhə yoxdur ki, hər bir fərdin Məsihə bağlılığı onların bir-birinə bağlılığının da səbəbidir. Ordu üçün də oxşar şey keçərlidir; sərkərdə bütün əsgərlərini bərabər sevən atadır və buna görə də onlar bir-birlərinə silahdaşdırlar. Ordu struktural olaraq kilsədən ondan fərqlənir ki, o belə kütlələrin pilləli quruluşundan ibarətdir. Hər bir kapitan bir növ öz dəstəsinin sərkərdəsi və atasıdır, hər bir çavuş isə öz bölüyünün. Kilsədə də bənzər bir iyerarxiya formalaşmışdır, lakin orada eyni iqtisadi rol oynamır, çünki Məsihə insan sərkərdədən daha çox fərdlər haqqında məlumat və qayğı aid edilməsinə icazə verilə bilər.

Ordunun libidinal strukturuna dair bu anlayışa qarşı haqlı olaraq irad tutulur ki, ordunun bütövlüyü üçün bu qədər əhəmiyyətli olan vətən, milli şöhrət və digər ideyalar burada yer tapmamışdır. Buna cavab budur ki, bu, artıq o qədər sadə olmayan, başqa bir kütləvi bağlılıq halıdır və böyük sərkərdələrin – Sezar, Vallenşteyn, Napoleon – nümunələri göstərir ki, belə ideyalar ordunun mövcudluğu üçün mütləq şəkildə vacib deyil. Liderin dominant bir ideya ilə əvəz edilməsi imkanından və ikisi arasındakı əlaqələrdən sonra qısa olaraq bəhs ediləcək. Orduda bu libidinal amilin, hətta tək təsirli amil olmasa belə, nəzərə alınmaması yalnız nəzəri bir çatışmazlıq deyil, həm də praktik bir təhlükə kimi görünür. Alman elmi qədər psixoloji olmayan Prusya militarizmi bunu bəlkə də Böyük Dünya Müharibəsində təcrübə etməli oldu. Alman ordusunu parçalayan müharibə nevrozları, böyük ölçüdə, fərdin orduda ona yüklənən rola qarşı etirazı kimi tanındı və E. Simmelin məlumatlarına görə iddia etmək olar ki, sadə əsgərin rəhbərləri tərəfindən sevgisiz münasibət görməsi xəstəliyin motivləri arasında birinci yerdə dururdu. Bu libido tələbinin daha yaxşı qiymətləndirilməsi ilə, ehtimal ki, Amerika prezidentinin 14 maddəsinin fantastik vədləri bu qədər asanlıqla inam tapmazdı və möhtəşəm alət alman müharibə ustalarının əlində qırılmazdı.⁵¹

Qeyd edək ki, bu iki süni kütlədə hər bir fərd bir tərəfdən lidere (Məsih, sərkərdə), digər tərəfdən isə digər kütlə fərdlərinə libidinal olaraq bağlıdır. Bu iki bağlılığın bir-biri ilə necə əlaqələndiyi, onların eyni cür və eyni dəyərdə olub-olmadığı və psixoloji olaraq necə təsvir edilməli olduğu məsələsini sonrakı araşdırmaya saxlayırıq. Lakin biz artıq müəlliflərə qarşı yumşaq bir ittiham irəli sürə bilərik ki, onlar kütlə psixologiyasında liderin əhəmiyyətini kifayət qədər qiymətləndirməyiblər, halbuki ilk araşdırma obyektinin seçimi bizi daha əlverişli bir vəziyyətə gətirib. Bizə elə gəlir ki, kütlə psixologiyasının əsas hadisəsini, yəni kütlədə fərdin azad olmamasını izah edə bilən düzgün yoldayıq. Əgər hər bir fərd üçün iki istiqamətdə bu qədər geniş bir duyğu bağlılığı mövcuddursa, bu nisbətdən müşahidə edilən şəxsiyyət dəyişikliyi və məhdudiyyətini çıxarmaq bizə çətin olmayacaq.

Kütlənin mahiyyətinin onun daxilində mövcud olan libidinal bağlılıqlardan ibarət olması haqqında eyni istiqamətdə bir işarəni, ən yaxşı şəkildə hərbi kütlələrdə öyrənilə bilən panika hadisəsində də alırıq. Belə bir kütlə parçalandıqda panika yaranır. Onun xarakteri ondan ibarətdir ki, artıq rəhbərin heç bir əmri dinlənilmir və hər kəs digərlərinə əhəmiyyət vermədən özünə qulluq edir. Qarşılıqlı bağlılıqlar dayandırılıb və nəhəng, mənasız bir təşviş azad olur. Əlbəttə, burada da eyni etiraz yerində olacaq ki, əksinə, təşviş o qədər böyüyüb ki, bütün diqqət və bağlılıqlardan kənara çıxa bilib. Makduqal hətta (S. 24) panikanı (əlbəttə, hərbi olmayanını) onun vurğuladığı yoluxma vasitəsilə affektin artması (primary induction) üçün nümunəvi misal kimi istifadə edib. Ancaq bu rasionel izah üsulu burada tamamilə səhvdir. Təşvişin NİYƏ belə nəhəng dərəcədə böyüdüyünü izah etmək məsələsi sadəcə budur. Təhlükənin ölçüsü günahlandırıla bilməz, çünki indi panikaya tutulan eyni ordu oxşar və daha böyük təhlükələri qüsursuz dəf etmiş ola bilər və panikanın mahiyyətinə aiddir ki, o, yaxınlaşan təhlükə ilə mütənasib deyil, çox vaxt ən əhəmiyyətsiz səbəblərlə baş qaldırır. Fərd panik təşviş içində özünə qulluq etməyə çalışırsa, bu, indiyə qədər onun üçün təhlükəni azaldan affektiv bağların dayandığına dair anlayışını sübut edir. İndi təhlükəyə tək başına qarşı durduğu üçün, o, onu daha yüksək qiymətləndirə bilər. Beləliklə, vəziyyət ondan ibarətdir ki, panik təşviş kütlənin libidinal strukturundakı zəifləməni ön şərt kimi qəbul edir və ona əsaslı şəkildə reaksiya verir, əksinə deyil, yəni kütlənin libido bağları təhlükə təşvişi ilə məhv olmamışdır.

Bu qeydlərlə kütlədə təşvişin induksiya (yoluxma) vasitəsilə nəhəng dərəcədə artdığı iddiasına heç bir etiraz edilmir. Makduqalın baxışı təhlükənin həqiqətən böyük olduğu və kütlədə güclü hissi bağların mövcud olmadığı hal üçün tamamilə doğrudur; məsələn, teatrda və ya əyləncə məkanında yanğın baş verdikdə bu şərtlər reallaşır. Öyrədici və bizim məqsədlərimiz üçün faydalı olan hal, yuxarıda qeyd olunan haldır: təhlükə həmişəki və çox vaxt yaxşı dözülmə həddindən artıq artdıqda ordu panikaya tutulur. "Panika" sözünün istifadəsinin dəqiq və birmənalı müəyyən edildiyini gözləmək olmaz. Bəzən belə adlandırılan hər bir kütləvi təşviş, digər vaxtlar isə ölçünü aşan fərdi təşviş da belə adlanır; çox vaxt ad, təşviş partlayışının səbəblə əsaslandırılmadığı hal üçün saxlanılır. "Panika" sözünü kütləvi təşviş mənasında götürsək, geniş analoji iddia edə bilərik. Fərdin təşvişi təhlükənin ölçüsü və ya hissi bağların (libido yüklənmələrinin) buraxılması ilə yaradılır; sonuncu hal nevrotik təşvişdir. Eynilə, panika da hamıya aid təhlükənin artması və ya kütləni bir arada saxlayan hissi bağların dayandırılması ilə yaranır və bu sonuncu hal nevrotik təşvişə analoqdur. (Bu barədə Bela v. Felszeghinin fikirlərlə zəngin, bir qədər fantaziyalı məqaləsinə baxın. Felszeghy: Panika və Panika Kompleksi, „Imago", VI, 1920.)

Əgər panikanı Makduqal kimi (l.c.) "qrup şüurunun" ən aydın nailiyyətlərindən biri kimi təsvir etsək, bu kütləvi ruhun özünün ən diqqət çəkici ifadələrindən birində özünü ləğv etdiyi paradoksu ilə qarşılaşırıq. Panikanın kütlənin parçalanması demək olduğunda şübhə yoxdur, o, əks halda fərdlərin kütlə üçün bir-birinə göstərdiyi bütün ehtiyatların dayandırılmasına səbəb olur.

Panikanın baş qaldırması üçün tipik səbəb, Hebbelin Yudit və Holofern haqqında dramının Nestroy parodiyasında təsvir olunduğu kimi çox oxşardır. Orada bir döyüşçü qışqırır: "Baş komandan başını itirdi" və bundan sonra bütün Assuriyalılar qaçır. Liderin itkisi - hansı mənada olursa olsun, ona olan inamın sarsılması, təhlükə dəyişməz qaldıqda panikanı baş qaldırır; lidere olan bağ ilə birlikdə — adətən — kütlə fərdlərinin qarşılıqlı bağları da yox olur. Kütlə, ucu qırılmış Bolonya kiçik şüşəsi kimi səpələnir.

Dini kütlənin parçalanmasını müşahidə etmək o qədər də asan deyil. Bir müddət əvvəl mənim əlimə, London yepiskopu tərəfindən tövsiyə olunan, katolik tərəfindən yazılmış "When it was dark" adlı ingilis romanı keçdi; bu roman belə bir ehtimalı və onun nəticələrini bacarıqlı və mənim fikrimcə, dəqiq şəkildə təsvir edirdi. Roman belə danışır: müasir dövrdən belə bir hadisədən bəhs edir ki, Məsihin şəxsiyyətinə və xristian dininə düşmən olanların qurduğu bir sui-qəsd Yerusəlimdə bir məzar otağı tapılmasına nail olur; həmin məzarın yazısında Arimateyalı Yusif, təqdirə əsasən, Məsihin cəsədini dəfnindən üç gün sonra gizlətməklə öz məzarından çıxardığını və burada dəfn etdiyini etiraf edir. Beləliklə, Məsihin dirilməsi və onun ilahi təbiəti inkar edilir və bu arxeoloji kəşfin nəticəsi Avropa mədəniyyətinin sarsılması və bütün zorakılıq aktları ilə cinayətlərinin, saxtakarların sui-qəsdinin ifşa edilməsindən sonra qeyri-adi artımı olur, bu da yalnız saxtakarların sui-qəsdinin ifşa edilməsindən sonra azalır.⁵²

Burada fərz edilən dini kütlənin parçalanması zamanı üzə çıxan şey, səbəbi olmayan təşviş deyil, əksinə, indiyə qədər Məsihin eyni sevgisi sayəsində ifadə oluna bilməyən, digər şəxslərə qarşı qəddar və düşmən impulsudur. Lakin Məsihin hakimiyyəti dövründə belə, iman icmasına aid olmayan, Onu sevməyən və Onun tərəfindən sevilməyən fərdlər bu bağdan kənarda qalır; buna görə də, özünü sevgi dini adlandırsa belə, bir din, ona aid olmayanlara qarşı sərt və mərhəmətsiz olmalıdır. Əslində, hər bir din, özündə birləşdirdiyi bütün insanlar üçün belə bir sevgi dinidir və aid olmayanlara qarşı qəddarlıq və dözümsüzlük hər kəsə yaxındır. Şəxsən nə qədər çətin olsa da, möminlərə bu barədə çox kəskin ittiham irəli sürmək olmaz; inanmayanlar və laqeydlər bu məsələdə psixoloji olaraq daha asan vəziyyətdədirlər. Əgər bu dözümsüzlük bu gün keçmiş əsrlərdəki qədər zorakı və qəddar şəkildə özünü büruzə vermirsə, bu insan əxlaqının yumşalması nəticəsinə gəlmək olmaz. Çox daha ehtimal olunan səbəb, dini hisslərin inkar edilməz zəifləməsindədir. Hisslər və onlardan asılı olan libidinal bağlar axtarılmalıdır. Əgər dini bağın yerinə, indi sosialistlərin bacardığı kimi, başqa bir kütləvi bağ keçərsə, din müharibələri dövründə olduğu kimi, kənar şəxslərə qarşı eyni dözümsüzlük yaranacaq və əgər elmi baxış fərqləri kütlələr üçün oxşar əhəmiyyət kəsb edərsə, bu motivləşdirmə üçün də eyni nəticə təkrarlanacaqdır.⁵³

VI. Digər vəzifələr və iş istiqamətləri

Biz indiyə qədər iki süni kütləni araşdırmışıq və onların iki növ hissi bağla idarə olunduğunu aşkar etmişik; bu bağlardan biri, ən azı onlar üçün, digərindən, yəni kütlə fərdlərinin bir-birinə olan bağlarından daha müəyyenedici görünür.

İndi isə kütlələrin morfologiyasında araşdırılacaq və təsvir ediləcək çox şey var. Sadəcə insan dəstəsinin, həmin bağlar onun daxilində qurulmadığı müddətcə hələ kütlə olmadığını qəbul etmək lazımdır, lakin istənilən insan dəstəsində psixoloji kütlənin yaranmasına doğru meyl çox asanlıqla ortaya çıxır. Spontan yaranan, müxtəlif təbiətli və az-çox davamlı kütlələrə diqqət yetirmək, onların yaranma və dağılma şərtlərini öyrənmək lazım idi. Hər şeydən əvvəl, bizə rəhbəri olan kütlələr ilə rəhbərsiz kütlələr arasındakı fərq maraq doğuracaqdı. Rəhbəri olan kütlələrin daha ilkin və tamamlanmış olub-olmadığını, digərlərində rəhbərin bir ideya və ya abstrakt anlayışla əvəz edilə bilib-bilinməyəcəyini (dini kütlələrin göstərilə bilməyən başçısı ilə artıq bu keçidi təşkil etdiyi kimi), ortaq bir meyl və ya çoxluğun iştirak edə biləcəyi bir istəyin eyni əvəzləməni həyata keçirib-keçirmədiyini nəzərdən keçirmək lazımdır. Bu abstrakt anlayış öz növbəsində sanki ikincil bir rəhbərin şəxsində az-çox tam şəkildə təcəssüm oluna bilər və ideya ilə rəhbər arasındakı münasibətdən maraqlı müxtəlifliklər yaranardı. Rəhbər və ya aparıcı ideya, demək olar ki, mənfi də ola bilər; müəyyən bir şəxsə və ya quruma qarşı nifrət də müsbət bağlılıq kimi birləşdirici təsir göstərə və oxşar hissi bağlar yarada bilər. Sonra, rəhbərin kütlənin mahiyyəti üçün həqiqətən də vacib olub-olmadığı və digər məsələlər də soruşulur.

Lakin kütlə psixologiyası ədəbiyyatında qismən işlənmiş ola bilən bütün bu suallar, bizə kütlənin quruluşunda verilən psixoloji əsas problemlərə olan marağımızı yayındıra bilməyəcəkdir. Əvvəlcə bizi, kütləni xarakterizə edən şeyin libidinal bağlar olduğunu sübut etməyi vəd edən ən qısa yol olan bir fikirləşmə ələ keçirir.

Biz, insanların ümumiyyətlə bir-birinə emosional olaraq necə davrandıqlarını nəzərdə tuturuq. Şopenhauerin məşhur donan kirpilər haqqında olan təmsilinə görə, heç kim digərinin çox yaxın yaxınlaşmasına dözmür.

Psixoanalizin şahidliyinə görə, iki şəxs arasında olan demək olar ki, hər bir daha uzun müddətli intim hissi münasibət (evlilik münasibəti, dostluq, valideyn və uşaq münasibətləri) sıxışdırma nəticəsində qavranılmayan, inkar edici və düşmən hisslərin çöküntüsünü ehtiva edir. Hər bir tərəfdaş öz yoldaşı ilə mübahisə etdikdə, hər bir tabe olan öz rəhbərinə qarşı narazılıq edir. İnsanlar daha böyük vahidlərə birləşdikdə də eyni şey baş verir. Hər dəfə iki ailə evliliklə birləşdikdə, hər biri digərinin hesabına özünü daha yaxşı və ya daha soylu sayır. Yaxın olan iki şəhərdən hər biri digərinə qarşı qısqanc rəqib olur; hər kiçik kanton digərinə təhqiramiz nəzərlərlə baxır. Ən yaxın qohum xalq qəbilələri bir-birini itələyir, cənubi alman şimali almanı sevmir, ingilis şotlanda qarşı pislik deyir, ispan portuqalı təhqir edir. Daha böyük fərqlərlə, qall ilə german arasında, ariy ilə semit arasında, ağ dərililə rəngli dərililər arasında aşılması çətin olan bir antipatiyanın yaranması artıq bizi təəccübləndirmir.⁵⁴⁵⁵

Düşmənlik əvvəllər sevilən şəxslərə yönəldikdə, biz bunu hisslərin ambivalensiyası adlandırırıq və bu halı, elə bu qədər intim münasibətlərdə yaranan maraq münaqişələrinin çoxsaylı səbəbləri ilə, şübhəsiz ki, həddindən artıq rasional şəkildə izah edirik. Yaxın əcnəbilərə qarşı açıq-aşkar ortaya çıxan nifrət və itələmələrdə biz özünü qorumağa çalışan və öz fərdi inkişafından kənara çıxan hər hansı bir sapmanın tənqid və onu dəyişdirməyə çağırış demək olduğunu sanki ... kimi davranan öz-sevginin, narsisizmin ifadəsini tanıya bilərik. Niyə belə böyük həssaslığın məhz fərqləndirmənin bu detallarına yönəldiyini bilmirik; lakin insanlarda bu davranışda mənşəyi naməlum olan və ona elementar xarakter aid etmək istədiyimiz bir nifrət hazırlığı, bir aqressivliyin özünü göstərdiyi şübhəsizdir.⁵⁶

Amma bütün bu dözümsüzlük kütlənin formalaşması ilə və kütlə daxilində müvəqqəti və ya daimi olaraq yox olur. Kütlənin formalaşması davam etdiyi müddətcə və ya onun nüfuz dairəsi daxilində fərdlər sanki eyni formada davranırlar, digərinin xüsusiyyətini dözürlər, ona bərabər olurlar və ona qarşı itələmə hissi duymurlar. Narsisizmin belə bir məhdudlaşdırılması nəzəri baxışlarımıza görə yalnız bir amillə, digər şəxslərə libidinal bağlanma ilə yaradıla bilər. Öz-sevgi yalnız əcnəbi sevgidə, obyektlərə olan sevgidə bir sədd tapır." İnsan dərhal sual verəcək ki, maraq birliyi özü-özlüyündə və heç bir libidinal töhfə olmadan digərinə dözümlülük və ona diqqət yetirməyə gətirib çıxarmalı deyilmi? Bu etiraza cavab olaraq bildiriləcək ki, bu şəkildə narsisizmin davamlı məhdudlaşdırması əldə edilmir, çünki bu dözümlülük digərinin əməkdaşlığından əldə edilən birbaşa faydadan daha uzun sürmür. Lakin bu mübahisənin praktik dəyəri düşünüldüyündən daha azdır, çünki təcrübə göstərir ki, əməkdaşlıq halında yoldaşlar arasında münasibətləri faydalı olandan daha uzağa uzadan və sabitləşdirən libidinal bağlar mütəmadi olaraq qurulur. İnsanların sosial münasibətlərində psixoanalitik tədqiqatın fərdi libidonun inkişaf prosesində öyrəndiyi eyni şey baş verir. Libido böyük həyat tələblərinin ödənilməsinə bağlanır və bu prosesdə iştirak edən şəxsləri özünün ilk obyektləri kimi seçir. Və fərdlərdə olduğu kimi, bütün insanlığın inkişafında da yalnız sevgi eqoizmdən altruizmə doğru dönüş mənasında mədəniyyət faktoru kimi təsir göstərib. Və məhz həm qadına olan cinsi sevgi, ondan axan bütün məcburiyyətlərlə, qadına əziz olan şeyi qorumaq, həm də ortaq işə bağlanan, deseksuallaşdırılmış, sublimasiya olunmuş homoseksual sevgi, başqa bir kişiyə olan sevgi.⁵⁷

Beləliklə, kütlədə narsisistik öz-sevginin məhdudlaşdırılması ortaya çıxırsa və bu, kütlənin xaricində təsir etmirsə, bu, kütlənin mahiyyətinin kütlə üzvlərinin bir-birinə qarşı yeni libidinal bağlardan ibarət olduğuna dair məcburi bir işarədir.

İndi isə marağımız təcili olaraq soruşacaq ki, kütlədə bu bağlar necədir. Psixoanalitik nevroz nəzəriyyəsində biz indiyə qədər demək olar ki, yalnız birbaşa cinsi məqsədlər güdən sevgi həvəslərinin öz obyektlərinə bağlanması ilə məşğul olmuşuq. Belə cinsi məqsədlər kütlədə açıq-aydın söhbət mövzusu ola bilməz. Biz burada, öz ilkin məqsədlərindən yayınmış, lakin enerjili təsirlərini itirməmiş sevgi həvəsləri ilə işimiz var. Artıq adi cinsi obyekt yüklənməsi çərçivəsində, həvəsin cinsi məqsədindən yayınmasına uyğun gələn hadisələri qeyd etmişik. Biz onları aşqın dərəcələri kimi təsvir etmiş və onların müəyyən dərəcədə Mənin zəifləməsinə səbəb olduğunu başa düşmüşük. İndi biz aşqın bu hadisələrinə daha diqqətlə nəzər salacağıq, çünki onlarda kütləvi bağlara transfer edilə biləcək münasibətlərin tapılacağına əsaslı ümid bəsləyirik. Bundan əlavə, cinsi həyatdan tanıdığımız bu obyekt yüklənməsi növünün, başqa bir şəxsə emosional bağlanmanın yeganə yolu olub-olmadığını, ya da nəzərə alınmalı başqa mexanizmlərin olub-olmadığını bilmək istəyirik. Psixoanalizdən öyrənirik ki, emosional bağlanmanın, belə adlandırılan eyniləşmələrin başqa mexanizmləri də var, kifayət qədər tanınmayan, təsviri çətin olan və araşdırması bizi bir müddət kütlə psixologiyası mövzusundan uzaqlaşdıracaq proseslər.

VII. Eyniləşmə

Eyniləşmə, psixoanalizə başqa bir şəxsə emosional bağlanmanın ən erkən ifadəsi kimi məlumdur. O, Edip kompleksinin pre-tarixində rol oynayır. Kiçik oğlan atasına xüsusi maraq göstərir, onun kimi olmaq və hər baxımdan onun yerini almaq istəyir. Sakitcə deyək: o, atanı öz idealı kimi qəbul edir. Bu davranışın ataya (və ya ümumiyyətlə kişiyə) passiv və ya qadın mövqeyi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur, əksinə, o, son dərəcə kişisidir. O, Edip kompleksi ilə çox yaxşı uyğunlaşır və onun hazırlanmasına kömək edir.

Ata ilə bu eyniləşmə ilə eyni vaxtda, bəlkə də ondan əvvəl, oğlan anaya dayaq tipinə görə həqiqi obyekt yüklənməsi etməyə başlamışdır. Beləliklə, o, iki psixoloji cəhətdən fərqli bağ nümayiş etdirir: anaya qarşı birbaşa cinsi obyekt yüklənməsi, ataya qarşı isə nümunəvi eyniləşmə. Bu ikisi bir müddət qarşılıqlı təsir və ya maneə olmadan yan-yana mövcud olur. Psixi həyatın dayanılmaz irəliləyən vahidləşməsi nəticəsində, onlar nəhayət görüşür və bu axış normal Edip kompleksini yaradır. Kiçik, atasının ananın yanında ona mane olduğunu görür; atası ilə eyniləşməsi indi düşmən rəngi alır və atayı ananın yanında da əvəzləmək istəyi ilə eyni olur. Eyniləşmə əvvəldən ambivalentdir, o, həm nəvaziş ifadəsi, həm də aradan qaldırma istəyi kimi ifadə oluna bilər. O, libidonun təşkilinin ilk oral fazasının törəməsi kimi davranır; bu fazada insan arzuladığı və dəyər verdiyi obyekti yeyərək özünə qatır və onu bu zaman belə bir obyekt kimi məhv edirdi. Məlum olduğu kimi, yamyam bu nöqtədə qalır; o, düşmənlərini yemək üçün sevir və heç cür sevə bilmədiyi şəxsləri yemir.'

Ata ilə eyniləşmənin taleyi sonradan asanlıqla nəzərdən qaçırılır. O zaman baş verə bilər ki, Ödip kompleksinin tərsinə çevrilməsi baş versin, yəni ata, birbaşa cinsi həvəslərinin doyumunu gözlədiyi obyektə qarşı qadın mövqeyində götürülsün və beləliklə, ata ilə eyniləşmə ata ilə obyekt bağının öncüsü halına gəlsin. Eyni şey, uyğun əvəzləmələrlə, kiçik qız üçün də keçərlidir.

Belə bir ata ilə eyniləşmənin ata obyekt seçimindən fərqini bir düsturla ifadə etmək asandır. Birinci halda ata, insanın olmaq istədiyi şeydir, ikinci halda isə insanın sahib olmaq istədiyi şeydir. Deməli, fərq ondadır ki, bağ ya Mənin subyektinə, ya da obyektinə toxunur. Birincisi, hər hansı bir cinsi obyekt seçimindən əvvəl belə mümkündür. Bu fərqliliyi metapsixoloji baxımdan aydın şəkildə təsvir etmək çox daha çətindir. Yalnız aydın olur ki, eyniləşmə, öz Mənini, nümunə götürülən digər Mənə bənzətməyə can atır.

Daha mürəkkəb bir əlaqədən nevroz simptom yaranması zamanı eyniləşməni ayırırıq. İndi nəzərimizi yönəldəcəyimiz kiçik qız, eyni şeyi alsın N. "Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə" və Abraham: "Libidonun ən erkən pregenital inkişaf mərhələsinə dair araşdırmalar." Intern. Zeitschr. f. Psychoanalyse, IV, 1916, həmçinin onun "Psixoanalizə dair klinik töhfələr" əsərində. Intern.

Eyni əziyyətli simptomu, məsələn, eyni narahat edici öskürəyi alır. Bu, müxtəlif yollarla baş verə bilər. Ya eyniləşmə eynidir: Ödip kompleksindən gəlir, ananın düşmən münasibəti ilə əvəz edilmək istəyini ifadə edir və simptom ataya olan obyekt sevgisini ifadə edir; günahkarlıq hissinin təsiri altında ananın əvəz edilməsini reallaşdırır: "Sən ana olmaq istəmişdin, indi ən azı əziyyət çəkərək onsuz da anasan." Bu, histerik simptom yaranmasının tam mexanizmidir. Ya da simptom sevilən şəxsin simptomu ilə eynidir (məsələn, "Histeriya analizinin fraqmentində" Dora atasının öskürəyini təqlid edir); onda vəziyyəti yalnız belə təsvir edə bilərik: eyniləşmə obyekt seçiminin yerini tutmuşdur, obyekt seçimi eyniləşməyə geri qayıtmışdır. Eşitmişik ki, eyniləşmə duyğu bağının ən erkən və ilkin formasıdır; simptom yaranması, yəni sıxışdırma və şüursuzun mexanizmlərinin hökmranlığı şəraitində, çox vaxt obyekt seçimi yenidən eyniləşməyə çevrilir, yəni Mən obyektin xüsusiyyətlərini özünə götürür. Diqqət çəkən odur ki, Mən bu eyniləşmələrdə bir dəfə sevmədiyi, digər dəfə isə sevdiyi şəxsi kopyalayır. Həmçinin diqqətimizi çəkməlidir ki, hər iki halda eyniləşmə qismidir, son dərəcə məhduddur və obyekt şəxsindən yalnız tək bir xüsusiyyəti ödünç alır.

Simptomların yaranmasının üçüncü, xüsusilə tez-tez rast gəlinən və əhəmiyyətli bir halı budur ki, eyniləşmə obyektlə əlaqədən, yəni nümunə götürülən şəxsə olan münasibətdən tamamilə uzaqdır. Məsələn, internatdakı qızlardan biri gizli sevgilisindən məktub alıbsa, bu onun həvəsini qızışdırıbsa və o, buna histerik tutma ilə reaksiya veribsə, bunu bilən bəzi dostları, dediyimiz kimi, psixi yoluxma yolu ilə bu tutmanı mənimsəyəcəklər. Mexanizm eyni vəziyyətə düşə bilmək və ya düşmək istəyi əsasında baş verən eyniləşmədir. Digərləri də gizli bir sevgi münasibəti istəyirlər və günah şüurundan təsirlənərək, bununla bağlı olan əzabı da qəbul edirlər. Onların həmdərdlikdən simptomu mənimsədiklərini iddia etmək yanlış olardı. Əksinə, rəhmdillik yalnız eyniləşmədən yaranır və bunun sübutu odur ki, belə bir yoluxma və ya təqlid, internat dostları arasında adətən mövcud olan rəhmdillikdən daha az əvvəlki rəhmdillik fərz edilə bilən şəraitdə də baş verir. Bir Mən digərində bir nöqtədə əhəmiyyətli bir analoqiya, bizim nümunəmizdə eyni hissi hazırlıq qeyd etmişdir; bunun nəticəsində həmin nöqtədə eyniləşmə yaranır və patojen vəziyyətin təsiri altında, bir Mənin istehsal etdiyi symptomu doğru bu eyniləşmə sürüşür. Simptom vasitəsilə eyniləşmə, beləliklə, sıxışdırılıb saxlanmalı olan iki Mənin örtüşmə nöqtəsinin işarəsinə çevrilir.

Bu üç mənbədən öyrəndiklərimizi belə xülasə edə bilərik: birincisi, eyniləşmə obyektə olan hissi bağın ən ilkin formasıdır; ikincisi, o, geriləmə yolu ilə libidinal obyekt bağının əvəzinə çevrilir, sanki obyekt Mənə daxilişdirmə (introjektion) yolu ilə keçir; üçüncüsü isə, cinsi tələblərin obyekti olmayan bir şəxslə hər hansı yeni qeyd edilən ortaq xüsusiyyət zamanı yarana bilər. Bu ortaq xüsusiyyət nə qədər əhəmiyyətli olarsa, bu qismən eyniləşmə bir yeni bağın başlanğıcına uyğun gəlmək üçün bir o qədər uğurlu olmalıdır.

Biz artıq sezinləyirik ki, kütlə fərdləri arasındakı qarşılıqlı bağ, vacib bir affektiv ortaq xüsusiyyət vasitəsilə belə bir eyniləşmə təbiətindədir və fərz edə bilərik ki, bu ortaq xüsusiyyət rəhbərə olan bağın növündədir. Başqa bir sezgi bizə deyə bilər ki, biz eyniləşmə problemini tükətməkdən çox uzağıq, psixologiyanın "empatiya" adlandırdığı və digər şəxslərin Məndən fərqli olan tərəflərini başa düşməyimizdə ən böyük paya sahib olan prosesin qarşısındayıq. Amma biz burada eyniləşmənin ən yaxın affektiv təsirləri ilə məhdudlaşmaq və onun intellektual həyatımız üçün əhəmiyyətini kənara qoymaq istəyirik.

Psixoanalitik tədqiqat, bəzən psixozların daha çətin problemlərini də nəzərdən keçirdiyi üçün, bizə başa düşülməsi asan olmayan bəzi digər hallarda da eyniləşməni göstərə bilərdi. Bu hallardan ikisini, gələcək mülahizələrimiz üçün material olaraq ətraflı şəkildə nəzərdən keçirəcəyəm.

Kişi homososeksuallığının yaranması bir çox hallarda belədir: gənc kişi anormal dərəcədə uzun və intensiv şəkildə Ödip kompleksinə uyğun olaraq anasına fiksə olunmuşdur. Nəhayət, pubertatın tamamlanmasından sonra ananı başqa bir cinsi obyekt ilə dəyişdirmə vaxtı gəlir. Bu zaman ani bir dönüş baş verir; gənc anasını tərk etmir, əksinə onunla eyniləşir, ona çevrilir və indi Mənini əvəz edə biləcək, anasından təcrübə etdiyi kimi sevə və qulluq edə biləcəyi obyektlər axtarır. Bu, istənilən qədər təsdiqlənə bilən və təbii ki, həmin ani dəyişmənin orqanik həvəs qüvvəsi və motivləri haqqında edilən hər hansı fərziyyədən tamamilə asılı olmayan tez-tez rast gəlinən bir prosesdir. Bu eyniləşmədə diqqət çəkən onun genişliyidir; o, Məni çox vacib bir hissədə, cinsi xarakterində, indiyə qədərki obyektin nümunəsinə uyğun olaraq dəyişdirir. Bu zaman obyektin özü tərk edilir; tamamilə və ya yalnız şüursuzluqda qorunub saxlanıldığı mənasında tərk edildiyi burada müzakirə mövzusu deyil. Tərk edilmiş və ya itirilmiş obyektin əvəzi olaraq onunla eyniləşmə, bu obyektin Mənə daxilişdirməsi Mən, bizim üçün artıq yeni bir şey deyil. Belə bir prosesi bəzən kiçik uşaqlarda birbaşa müşahidə etmək olar. Yaxın vaxtlarda Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalında belə bir müşahidə dərc olundu ki, pişik balasının itirilməsinə görə kədərlənən bir uşaq, açıq-aşkar elan etdi ki, o, indi özü həmin pişik balasıdır və buna uyğun olaraq dörd ayağı üstə sürünür, süfrədə yemək yemək istəmir və s.

Obyektin belə bir daxilişdirməsinə (introjektion) başqa bir nümunəni bizə melankoliya təhlili verdi; bu xəstəlik, sevilən obyektin real və ya emosional itkisini özünün ən nəzərəçarpən səbəbləri arasında sayır. Bu halların əsas xarakteristikası, Mənin acımasız özünü alçaltması, amansız özünü tənqid etməsi və acı özünü qınanması ilə əlaqəlidir. Təhlillər göstərdi ki, bu qiymətləndirmə və bu qınanmalar əslində obyektə aiddir və Mənin həmin obyektə qarşı qisasını təmsil edir. Obyektin kölgəsi Mənin üzərinə düşdü, başqa bir yerdə demişdim. Burada obyektin daxilişdirməsi şübhəsiz aydınlıqla görünür.

Lakin bu melankoliyalar bizə sonrakı nəzərlərimiz üçün vacib ola biləcək başqa bir şeyi də göstərir. Onlar bizə Məni bölünmüş, iki hissəyə parçalanmış halda göstərirlər; bu hissələrdən biri digərinə qarşı qəzəblənir. Bu digər hissə, daxilləşdirmə nəticəsində dəyişmiş və itirilmiş obyekti özündə saxlayan hissədir. Amma bu qədər acımasız hərəkət edən hissə də bizə tanış deyil. O, vicdanı özündə saxlayır; Məndə olan tənqidi bir instansiyadır ki, bu da normal vaxtlarda belə Mənə tənqidi mövqedən yanaşmışdır, lakin heç vaxt bu qədər amansız və ədalətsiz olmamışdır. Biz artıq əvvəlki hallarda (Narsisizm, Matəm və Melankoliya) belə bir fərziyyə irəli sürməli olmuşuq ki, bizim Mənimizdə belə bir instansiya inkişaf edir ki, o, digər Mənimizdən ayrıla bilər və onunla münaqişəyə girə bilər. Biz onu “Mən idealı” adlandırdıq və ona özünü müşahidə, əxlaqi vicdan, yuxu senzurası və sıxışdırma prosesində əsas təsir funksiyalarını təyin etdik. Biz dedik ki, o, uşaq Məninin özünə kifayət etdiyi ilkin narsisizmin varisidir. Tədricən o, mühitin təsirlərindən Mənə yönəlik tələbləri qəbul edir, Mən isə bu tələblərə həmişə cavab verə bilmir, belə ki, insan öz Mənindən razı qala bilmədiyi yerlərdə belə, mənindən fərqlənən ideal mənində təsəlli tapa bilər. Biz daha sonra qeyd etdik ki, müşahidə sayıqlaması zamanı bu instansiyanın parçalanması açıq görünür və onun valideynlər başda olmaqla avtoritetlərin təsirlərindən qaynaqlandığı üzə çıxır. Lakin biz qeyd etməyi unutmadıq ki, bu ideal məninin cari Mənindən uzaqlığı fərdlər arasında çox dəyişkəndir və bir çox hallarda Mən daxilindəki bu fərqlənmə uşaqlıq səviyyəsindən artıq irəli getmir.⁵⁸⁵⁹

Lakin kütlənin libidinal təşkilatını başa düşmək üçün bu məlumatlardan istifadə etməzdən əvvəl, obyekt və Mən arasında başqa qarşılıqlı əlaqələri nəzərə almalıyıq.⁶⁰⁶¹

VIII. Aşiq olma və hipnoz

Dil istifadəsi, hətta öz qəribəliklərində belə, hər hansı bir reallığa sadiq qalır. Beləliklə, o, çox müxtəlif hissi münasibətləri "sevgi" adlandırır, biz də nəzəri olaraq onları sevgi kimi birləşdiririk, lakin sonra yenidən bu sevginin həqiqi, düzgün və əsl sevgi olub-olmadığına şübhə edir və beləliklə, sevgi hadisələri daxilində bütün bir imkanlar pilləsinə işarə edir. Onu müşahidə yolu ilə tapmaq da bizə çətin olmayacaq.

Bir sıra hallarda aşiq olma, cinsi həvəslər tərəfindən birbaşa cinsi doyum məqsədilə edilən obyekt yüklənməsidir və bu doyum əldə edildikdə sönər; buna adətən aşağı, hissi sevgi deyilir. Lakin məlum olduğu kimi, libidinal vəziyyət nadir hallarda bu qədər sadə qalır. Az əvvəl sönmüş ehtiyacın yenidən canlanacağına olan inam, cinsi obyektə daimi bir yüklənmə vermək və onu istəksiz aralıq vaxtlarda da "sevmək" üçün ən yaxın motiv olmuş olmalıdır.

İnsan sevgi həyatının çox qəribə inkişaf tarixindən ikinci bir amil əlavə olunur. Uşaq, adətən beş yaşında başa çatan ilk mərhələdə valideynlərdən birini ilk sevgi obyekti kimi tapmışdı və bütün doyum tələb edən cinsi həvəsləri ona birləşmişdi. Sonra baş verən sıxışdırma bu uşaq cinsi məqsədlərinin əksəriyyətindən imtinaya məcbur etdi və valideynlərlə münasibətdə dərin bir dəyişiklik qoydu. Uşaq bundan sonra valideynlərə bağlı qaldı, lakin „məqsədi ləngidilmiş“ adlandırılmalı olan həvəslərlə. O, bundan sonra bu sevilən şəxslərə qarşı hisslərini "nəvazişli" adlandırılan hisslər kimi hiss edir. Məlumdur ki, şüursuzluqda əvvəlki "hissi" istəklər az-çox güclü şəkildə qalır, belə ki, ilkin tam axın müəyyən mənada davam edir.

Pubertat dövründə məlum olduğu kimi, birbaşa cinsi hədəflərə doğru yeni, çox intensiv istəklər başlayır. Uğursuz hallarda onlar davam edən "nəvazişli" hisslər istiqamətlərindən ayrı bir hissi axın kimi qalır. İnsan, ədəbiyyatın bəzi istiqamətlərinin idealizə etdiyi iki görünüşü olan bir mənzərə ilə qarşılaşır. Kişi, ona hörmət bəslədiyi, lakin sevgi əlaqəsinə cəlb etməyən qadınlara qarşı həvəskar meyillər göstərir və yalnız "sevmədiyi", kiçik gördüyü və ya hətta təhqir etdiyi digər qadınlara qarşı güclüdür. Lakin çox vaxt böyüyən gənc, qeyri-hissi, səmavi və hissi, yerli sevginin müəyyən dərəcədə sintezini əldə edir və onun cinsi obyektə münasibəti, ləngiməsiz həvəslərlə hədəf-ləngiməli həvəslərin qarşılıqlı təsiri ilə xarakterizə olunur. Hədəfsiz şirinlik həvəslərinin töhfəsinə görə, sadəcə hissi istəyə qarşı aşiq olma dərəcəsini ölçmək olar.

Bu aşiq olma çərçivəsində bizə əvvəldən cinsi üstün qiymətləndirmə fenomeni, yəni sevilən obyektin müəyyən bir tənqiddən azad olması faktı diqqət çəkdi, ki, onun bütün xüsusiyyətləri daha yüksək qiymətləndirilir ki, bu, sevilməyən şəxslərin və ya onun sevilmədiyi bir dövrdəkindən daha yüksəkdir. Hissi istəklərin nisbətən effektiv sıxışdırılması və ya geri qoyulması ilə, obyektin ruhi üstünlüklərinə görə də hissi olaraq sevildiyi, əksinə isə, yalnız hissi bəyənmənin ona bu üstünlükləri verdiyi yanılsaması yaranır.⁶²

Burada hökmü təhrif edən cəhd idealizasiya cəhdidir. Bu bizə istiqamətlənməni asanlaşdırır; biz anlayırıq ki, obyekt öz Mənimiz kimi davranılır, yəni aşiq olma halında daha böyük miqdarda narsisistik libido obyektə axır. Sevgi seçiminin bəzi formalarında, obyektin əldə edilməmiş öz Mən idealını əvəz etmək üçün xidmət etdiyi aydın görünür. İnsan, öz Məni üçün hədəflədiyi və narsisizmini təmin etmək üçün bu dolambaçlı yolla əldə etmək istədiyi kamilliklərə görə onu sevir.

Cinsi üstün qiymətləndirmə və aşiq olma daha da artarsa, mənzərənin təfsiri getdikcə daha aydın olur. Birbaşa cinsi doyum istəyən meyllər indi tamamilə sıxışdırıla bilər, məsələn, gəncin həvəskar sevgisində mütəmadi olaraq baş verdiyi kimi; Mən getdikcə daha az tələbkar, daha təvazökar olur, obyekt isə getdikcə daha möhtəşəm, daha dəyərli olur; nəticədə o, Mənin bütün öz-sevgisini ələ keçirir, belə ki, onun özünü qurban verməsi təbii nəticəyə çevrilir. Obyekt, demək olar ki, Məni yeyib bitirib. Təvazökarlıq, narsisizmin məhdudlaşdırılması, özünə ziyan vurma xüsusiyyətləri hər bir aşiq olma halında mövcuddur; ekstremal halda onlar yalnız artır və hissi tələblərin geri çəkilməsi ilə tək hökmran qalır.

Bu, xüsusilə bədbəxt, yerinə yetirilməyən sevgidə asan baş verir, çünki hər bir cinsi doyumda cinsi aşırı qiymətləndirmə yenidən aşağı düşməyə məruz qalır. Eyni zamanda Mənin obyektə bu "təslim olması", artıq abstrakt bir ideyaya sublimasiya olunmuş təslimlikdən fərqlənmədiyi halda, Mən idealına ayrılmış funksiyalar tamamilə iflas edir. Bu instansiyadan icra olunan tənqid susur; obyektin etdiyi və tələb etdiyi hər şey doğru və qüsursuzdur. Vicdan obyektin xeyrinə edilən hər şeyə tətbiq edilmir; sevgi korluğu zamanı insan peşman olmayan cinayətkara çevrilir. Bütün vəziyyət tamamilə bir düsturla ümumiləşdirilə bilər: Obyekt Mən idealının yerini tutmuşdur.

Eyniləşmənin, fəsilə və aşiq itaət adlanan, özünün ən yüksək təkamül mərhələlərində olan aşiq olma ilə fərqi indi asanlıqla təsvir edilə bilər. Birinci halda Mən obyektin xüsusiyyətləri ilə zənginləşmiş, Ferenczinin ifadəsi ilə "introjeksiya" etmişdir; ikinci halda isə o, yoxsullaşmış, obyektə təslim olmuş və onu özünün ən vacib hissəsinin yerinə qoymuşdur. Lakin daha dərin nəzəriyyələr zamanı tezliklə belə bir təsvirin mövcud olmayan ziddiyyətləri təqdim etdiyi aydın olur. İqtisadi baxımdan yoxsullaşma və ya zənginləşmə məsələsi deyil, ekstremal aşiq olma halını da belə təsvir etmək olar ki, Mən obyektə introjeksiya etmişdir. Bəlkə də başqa bir fərqləndirmə daha çox mahiyyətə toxunur. Eyniləşdirmə halında obyekt itirilmiş və ya tərk edilmişdir; sonra o, Məndə yenidən qurulur, Mən itirilmiş obyektin nümunəsi üzrə qismən dəyişir. Digər halda isə obyekt qorunub saxlanılır və Mənin hesabına və tərəfindən həddindən artıq yüklənir. Amma buna qarşı da bir şübhə irəli sürülür. Eyniləşdirmənin obyekt yükünün tərk edilməsini şərt qoyduğu müəyyən edilibmi, qorunan obyekt ilə eyniləşmə ola bilərmi? Və bu həssas məsələnin müzakirəsinə girməzdən əvvəl, biz artıq başqa bir alternativin bu hadisənin mahiyyətini özündə saxladığını sezməyə başlaya bilərik yəni obyektin Mənin və ya Mən idealının yerinə qoyulub-qoyulmaması.

Aşiq olma halından hipnoza qədər açıq-aydın böyük bir addım yoxdur. Hər ikisinin uyğunluğu gözlə görünür. Həm hipnotizyor, həm də sevilən obyekt qarşısında eyni təvazökar itaət, tabeçilik və tənqidsizlik. Öz təşəbbüsünün eyni dərəcədə udulması; şübhə yoxdur, hipnotizyor Mən idealının yerinə keçib. Hipnozda bütün münasibətlər daha da aydın və güclənmiş olur, ona görə də aşiq olma vəziyyətini hipnozla izah etmək, əksinə deyil, daha məqsədəuyğun olardı. Hipnotizör tək obyektdir, onun yanında başqa heç nə nəzərə alınmır. Mənin onun tələb etdiyi və iddia etdiyi şeyləri yuxu kimi yaşaması, bizə Mən İdealinin funksiyaları arasında reallıq yoxlamasının həyata keçirilməsini qeyd etməyi buraxdığımızı xatırladır. Reallıq yoxlaması vəzifəsi ilə məşğul olan digər psixik instans bu reallıq üçün özünü sərf etdikdə, Mənin bir qavrayışı real hesab etməsi təəccüblü deyil. Cinsi məqsədləri ləngiməmiş meyllərin tamamilə yoxluğu, hadisələrin ekstremal təmizliyinə daha da töhfə verir. Hipnotik münasibət, cinsi doyumun istisna edildiyi məhdudiyyətsiz aşiq təslim olma halıdır, halbuki aşiq olma vəziyyətində belə bir doyum yalnız müvəqqəti olaraq geri itələnir və gələcək məqsəd imkanı kimi fon qalır.

Digər tərəfdən, biz həmçinin deyə bilərik ki, hipnotik münasibət — əgər bu ifadəyə icazə verilirsə — iki nəfərdən ibarət kütləvi formalaşmadır. Hipnoz kütləvi formalaşma ilə yaxşı müqayisə obyekti deyil, çünki o, daha çox bu ilə eynidir. O, kütlənin mürəkkəb quruluşundan bizə bir element təcrid edir — kütlə fərdinin rəhbərə münasibəti. Sayın bu məhdudlaşdırılması ilə hipnoz kütləvi formalaşmadan; birbaşa cinsi meyllərin aradan qalxması ilə isə aşiq olma vəziyyətindən ayrılır. O, bu mənada ikisinin arasında orta mövqe tutur.⁶³

Məqsədi ləngidilmiş cinsi meyllərin insanları bir-birinə elə davamlı bağlarla bağlaması maraqlıdır. Bu, lakin, onların tam doyuma qadir olmaması, halbuki ləngidilməmiş cinsi meyllərin hər dəfə cinsi məqsədə çatma zamanı boşalma ilə qeyri-adi dərəcədə azalması faktından asanlıqla başa düşülür. Hissi sevgi doyuma çatdıqda sönmək üçün təyin olunub; davam edə bilməsi üçün, o, əvvəlcədən tamamilə nəvazişli, yəni məqsədi dayandırılmış komponentlərlə qarışdırılmalı və ya belə bir çevrilməyə məruz qalmalıdır.

Hipnoz, əgər özü birbaşa cinsi meyllərin istisna edildiyi aşiq olma vəziyyəti kimi indiyə qədərki rasional izahatdan qaçan xüsusiyyətlər daşımasaydı, kütlənin libidinal quruluşu sirrini asanlıqla həll edərdi. Onun haqqında hələ çox şey anlaşılmamış, mistik kimi qəbul edilməlidir. O, güclü birinin zəif, köməksiz birinə münasibətindən yaranan iflic əlavəsi daşıyır, bu da təxminən heyvanlarda qorxu hipnozunun başlanğıcıdır. Onun yaradılma tərzi, yuxu ilə əlaqəsi şəffaf deyil və digərlərinin onu tamamilə rədd etdiyi halda, ona uyğun gələn şəxslərin sirli seçimi, onun içində həyata keçirilən və bəlkə də yalnız onun içində libido quruluşlarının təmizliyinə imkan verən hələ naməlum bir amilə işarə edir. Diqqət çəkən odur ki, hipnoz olunan şəxsin əxlaqi vicdanı, digər hallarda tam təlqinə tabe olsa belə, tez-tez müqavimət göstərə bilər. Amma bu, ola bilər ki, hipnozda, adətən tətbiq olunduğu kimi, bunun yalnız bir oyun, başqa, çox daha həyati əhəmiyyət kəsb edən bir vəziyyətin qeyri-həqiqi təkrarı olduğu barədə bir biliyin qorunub saxlanmasından irəli gələ bilər.

İndiyə qədərki müzakirələr sayəsində biz bir kütlənin libidinal quruluşuna aid düsturu vermək üçün tamamilə hazırlıqlıyıq. Ən azından, indiyə qədər nəzərdən keçirdiyimiz kimi, bir rəhbəri olan və “təşkilat”ın çoxluğu sayəsində ikincil olaraq fərdin xüsusiyyətlərini qazana bilməyən belə bir kütlə üçün. Belə bir ilkin kütlə, öz Mən ideallarının yerinə eyni obyekti qoyan və nəticədə Mənlərində bir-biri ilə eyniləşmiş fərdlər qrupudur. Bu münasibət qrafik təsvirə imkan verir:

IX. Sürü həvəsi

Bu düsturla kütlənin sirrini həll etdiyimiz illüziyasına yalnız qısa müddət sevinəcəyik. Tezliklə, hələ çox şeyin həll olunmadığı hipnoz sirrinə əsasən istinad etdiyimiz xəbərdarlığı bizi narahat etməlidir. Və indi başqa bir etiraz bizə daha geniş bir yol göstərir.

Kütlədə tanıdığımız geniş emosional bağların, fərdin müstəqillik və təşəbbüs çatışmazlığını, onun reaksiyalarının digərlərininkilərlə eyniliyini, demək olar ki, kütləvi fərdə düşməsini izah etmək üçün tamamilə kifayət etdiyini deyə bilərik. Lakin kütləni bütün olaraq nəzərdən keçirsək, daha çox şey görürük; intellektual fəaliyyətin zəifləməsi, emosionallığın nəzarətsizliyi, ölçü və təxirə salma qabiliyyətinin olmaması, hisslərin ifadəsində bütün sərhədləri aşmağa və onları tamamilə hərəkətə çevirməyə meyl, Le Bonda bu qədər təsirli şəkildə təsvir olunan bu və oxşar digər şeylər, vəhşilərdə və ya uşaqlarda rast gəlməyə təəccüblənmədiyimiz psixi fəaliyyətin əvvəlki mərhələyə geriləməsinin aydın obrazını verir. Belə bir geriləmə xüsusilə adi kütlələrin təbiətinə aiddir, halbuki yüksək təşkil olunmuş, süni kütlələrdə, eşitdiyimiz kimi, bu qədər geri saxlanıla bilər.

Beləliklə, fərdin tək emosional təəssüratının və şəxsi intellektual aktının tək başına özünü göstərmək üçün kifayət qədər zəif olduğu və digərləri tərəfindən eyni təkrarlanma ilə təsdiqlənməyi gözləməli olduğu bir vəziyyət təəssüratı alırıq. İnsan cəmiyyətinin normal quruluşuna bu asılılıq fenomenlərindən nə qədər çoxunun aid olduğunu, orada nə qədər az orijinallıq və şəxsi cəsarət olduğunu, hər bir fərdin irqi xüsusiyyətlər, sinif qərəzləri, ictimai rəy və s. kimi özünü büruzə verən kütləvi ruhun mövqeləri tərəfindən nə qədər çox idarə olunduğunu xatırlayırıq. Belə bir təsirin yalnız rəhbərdən deyil, həm də hər bir fərd tərəfindən hər bir fərdə göstərildiyini etiraf etdikdə, təlqin təsirinin sirri bizim üçün böyüyür və biz rəhbərlə olan əlaqəni bir tərəfli qabardığımızı, lakin qarşılıqlı təlqin amilini lazımsız şəkildə geri itirdiyimizi etiraf edirik.

Beləliklə, təvazökarlığa dəvət olunduqda, biz daha sadə əsaslar üzərində izahat vəd edən başqa bir səsi dinləməyə meylli olacağıq. Belə bir izahatı W. Trotterin ağıllı kitabından götürürəm. sürü həvəsi haqqında kitabından, yalnız son böyük müharibənin azdırdığı antipatiyalardan tamamilə qurtula bilmədiyi üçün təəssüf hissi keçirirəm.

Trotter, kütlədə təsvir olunan psixi fenomenləri, insana və digər heyvan növlərinə doğuşdan aid olan sürü instinktindən (gregariousness) irəli gəlir. Bu sürü halında yaşamaq biologiya baxımından çoxhüceyrəliliyin analoqu və bir növ davamıdır; libido nəzəriyyəsi baxımından isə eyni cür canlıların libidodan qaynaqlanan, getdikcə daha geniş vahidlərdə birləşməyə meylliliyinin daha bir təzahürüdür. Z W. Trotter, Sülh və Müharibədə Sürü İçgüyləri. London 1916. İkinci nəşr. vahidlərdə birləşməyə. Fərd tək qaldıqda özünü natamam (incomplete) hiss edir. Kiçik uşağın təşvişi belə bu sürü instinktinin təzahürüdür. Sürüyə qarşı çıxmaq ondan ayrılmaq deməkdir və buna görə də təşviş ilə bundan qaçılır. Lakin sürü hər yeni və qeyri-adi şeyi rədd edir. Sürü içgüsü ilkin, daha da parçalana bilməyən (which cannot be split up) bir şeydir.

Trotter özünün ilkin qəbul etdiyi həvəslərin (və ya instinktlərin) sırasını belə verir: özünü qoruma, qidalanma, cinsi həvəs və sürü həvəsi. Sonuncusu çox vaxt digərlərinə qarşı çıxma vəziyyətinə düşür. Günah hissi və vəzifə duyğusu sürü heyvanı üçün xarakterik xüsusiyyətlərdir. Trotter psixoanalizin Məndə aşkarladığı sıxışdırıcı qüvvələrin də sürü instinktindən qaynaqlandığını və eyni qaydada həkimin psixoanalitik müalicə zamanı qarşılaşdığı müqavimətlərin də belə olduğunu irəli sürür. Dil öz əhəmiyyətini sürü daxilində qarşılıqlı anlaşmaya yararlılığına borcludur; fərdlərin bir-biri ilə eyniləşməsi böyük ölçüdə buna əsaslanır.

Le Bon əsasən xarakterik qısamüddətli kütlə formalaşmalarına, Mak-Duqal isə sabit cəmiyyətlərə diqqət yetirdiyi kimi, Trotter də insanın, bu zoon politikonun (siyasi heyvanın) yaşadığı ən ümumi birlikləri öz marağının mərkəzinə yerləşdirmiş və onların psixoloji əsasını göstərmişdir. Trotter üçün sürü həvəsinin törədilməsinə ehtiyac yoxdur, çünki o, bunu ilkin və daha da həll edilə bilməyən adlandırır. Onun Boris Sidisin sürü həvəsini təlqin qabiliyyətindən törətdiyinə dair qeydi onun xoşbəxtliyi üçün artıqdır; bu, məlum və qənaətbəxş olmayan nümunəyə əsaslanan izahdır və bu fikrin tərsinə çevrilməsi, yəni təlqin qabiliyyətinin sürü instinktinin törəməsi olması mənə qat-qat inandırıcı görünürdü.⁶⁴

Lakin Trotterin təsvirinə digərlərinə nisbətən daha da əsaslı şəkildə itiraz etmək olar ki, o, kütlədə rəhbərin roluna kifayət qədər diqqət yetirmir, halbuki biz əksinə, rəhbəri nəzərə almadan kütlənin mahiyyətini anlamağın mümkün olmadığı qənaətinə daha çox meylliyik. Sürü içgüsü ümumiyyətlə rəhbərə yer vermir, o, yalnız təsadüfən sürüyə qoşulur və bununla əlaqədar olaraq, bu həvəsdən Tanrı ehtiyacına aparan heç bir yol yoxdur; sürüyə çoban çatışmır. Bundan əlavə, Trotterin təsvirini psixoloji baxımdan zəiflətmək olar, yəni ən azı sürü həvəsinin parçalanmaz olmadığını, özünü qoruma və cinsi həvəslər kimi ilkin olmadığını ehtimal etmək olar.

Sürü həvəsinin ontogenezini izləmək təbii ki, asan deyil. Kiçik uşağın tək qoyulanda keçirdiyi təşviş, artıq həvəsin ifadəsi kimi qəbul edilən inatçılıq, əslində başqa bir şərhə daha yaxındır. Bu təşviş anaya, sonra isə digər yaxın insanlara yönəlikdir və uşağın hələ ondan başqa heç nə edə bilmədiyi, yalnız onu təşvişə çevirə bildiyi yerinə yetirilməmiş bir arzunun ifadəsidir. Tək qalan kiçik uşağın təşvişi, 'sürüdən' olan istənilən başqa birinin görünüşü ilə də sakitləşmir, əksinə, belə bir 'yad adamın' gəlməsi ilə daha da qızışır. Sonra uşağda uzun müddət sürü həvəsindən və ya kütlə hissiyyatından heç bir əlamət görünmür. Belə bir hissiyyat ilk növbədə çoxlu uşaqlıq otağında uşaqların valideynlərlə olan münasibətindən, yəni böyük uşağın kiçik uşağa qarşı başlanğıc qısqanclığına reaksiya olaraq formalaşır. kiçik uşağın qəbul etdiyi. Böyük uşaq əlbəttə ki, gələn kiçik uşağı qısqanclıqla sıxışdırmaq, valideynlərdən uzaq tutmaq və bütün hüquqlarından məhrum etmək istəyir, lakin bu uşağın da — bütün sonrakılar kimi — valideynlər tərəfindən eyni dərəcədə sevildiyi faktı və öz düşmən münasibətini özünə ziyan vurmadan saxlamağın qeyri-mümkün olması səbəbindən, digər uşaqlarla eyniləşməyə məcbur edilir və uşaq dəstəsində kütlə və ya icma hissiyyatı formalaşır ki, bu da sonra məktəbdə inkişafını davam etdirir. Bu reaksiya formalaşmasının ilk tələbi ədalət, hamıya bərabər münasibət tələbidir. Məlumdur ki, bu tələb məktəbdə nə qədər yüksək səslə və rüşvətə tabe olmayan şəkildə ifadə olunur. Əgər insan özü imtiyazlı ola bilmirsə, heç olmasa hamıdan heç kim imtiyazlı olmamalıdır. Uşaqlıq otağı və sinifdə qısqanclığın kütlə hissiyyatı ilə əvəz olunması və dəyişdirilməsi prosesini, insan sonradan başqa şəraitdə eyni prosesi yenidən müşahidə etməsəydi, qeyri-mümkün hesab edə bilərdi. İnsan, çıxışından sonra müğənni və ya pianoçunu əhatə edən, həvəslə aşiq olmuş qadın və qızlar dəstəsini düşünməlidir. Əlbəttə, onların hər birinin digərinə qısqanclıq göstərməsi asan olardı, lakin saylarının çoxluğu və aşiq olduqları hədəfə çatmağın qeyri-mümkün olması ilə bağlı olduğu üçün bundan imtina edirlər və bir-birlərinin saçlarını yolmaq əvəzinə, vahid kütlə kimi hərəkət edirlər, şərəfləndirilən şəxsə ortaq hərəkətlərlə hörmət edir və təxminən onun qıvrım saçlarını öz aralarında bölüşməkdən məmnun qalardılar. Onlar, əslində rəqiblər olmalarına baxmayaraq, eyni obyektə olan eyni məhəbbət sayəsində bir-birləri ilə eyniləşə bilmişdilər. Əgər həvəs vəziyyəti, adətən olduğu kimi, müxtəlif nəticələrə qadirdirsə, müəyyən bir qaneetmə imkanı ilə bağlı olan nəticənin baş verdiyinə təəccüblənməyəcəyik, halbuki başqa, hətta daha yaxın olan bir nəticə baş vermir, çünki real şərait hədəfə çatmağa imkan vermir.⁶⁵

Sonradan cəmiyyətdə ümumi ruh, korporativ ruh və s. kimi fəaliyyət göstərən şey, özünün ilkin qısqanclıqdan törədiyini inkar etmir. Heç kim fərqlənmək istəməməli, hər kəs eyni olmalı və eyni şeyə sahib olmalıdır. Sosial ədalət, insanın özünə çox şeyi qadağan etməsi, beləliklə digərlərinin də bundan imtina etməli olması və ya eyni mənanı verən, bunu tələb edə bilməməsi deməkdir. Bu bərabərlik tələbi sosial vicdanın və vəzifə hissinin köküdür. O, gözlənilməz şəkildə, psixoanaliz vasitəsilə başa düşməyi öyrəndiyimiz sifilitiklərin yoluxma təşvişində açığa çıxır. Bu bədbəxtlərin təşvişi, yoluxmalarını digərlərinə yaymaq haqqında şüursuz istəyə qarşı şiddətli müqavimətlərinə uyğundur, çünki niyə onlar tək yoluxmuş və çox şeydən kənarlaşdırılmış olmalı, digərləri isə olmamalıdır? Süleymanın hökmü haqqında gözəl lətifənin də özəyi eynidir. Əgər bir qadının uşağı ölübsə, digərinin də sağ uşağı olmamalıdır. İtki daşıyıcısı bu arzu ilə tanınır.

Deməli, sosial hiss əvvəlcə düşmənçilik xarakterli hissin identifikasiya xarakterli müsbət vurğulanmış bağlılığa çevrilməsinə əsaslanır. Bildiyimizə görə, bu dönüş kütlədən kənarda duran bir şəxsə ümumi nəvazişli bağlılığın təsiri altında baş verir. İdentifikasiya təhlilimiz bizə özü-özlüyündə tam görünmür, lakin bərabərləşdirmənin ardıcıl həyata keçirilməsinin tələb olunduğu bir cəhətə qayıtmağımız hazırkı məqsədimiz üçün kifayətdir. Biz artıq iki süni kütlə — kilsə və ordu — haqqında müzakirə zamanı eşitmişik ki, onların ön şərti hamının bir nəfər — rəhbər tərəfindən eyni şəkildə sevilməsidir. İndi isə unutmayaq, kütlənin bərabərlik tələbi yalnız onun ayrı-ayrı üzvlərinə, rəhbərə isə aid deyil. Bütün fərdlər bir-birinə bərabər olmalıdır, lakin hamısı bir nəfər tərəfindən idarə olunmaq istəyir. Bir-biri ilə eyniləşə bilən çoxlu eynilər və onların hamısından üstün olan tək bir şəxs — canlı kütlədə gerçəkləşdiyini gördüyümüz vəziyyət budur. Buna görə də Trotterin insanın sürü heyvanı olması barədə iddiasını düzəltməyə cəsarət edək: o, daha çox bir dəstə heyvanıdır, bir başçının rəhbərlik etdiyi dəstənin ayrıca fərdidir.

X. Kütlə və ilkin orda

1912-ci ildə mən Ç.-nin ehtimalını irəli sürdüm. Darvin tərəfindən qəbul edilmişdir ki, insan cəmiyyətinin ilkin forması güclü bir erkək tərəfindən qeyri-məhdud şəkildə idarə olunan qəbilə idi. Bu sürünün talelərinin insanın irsiyyət tarixində silinməz izlər buraxdığını, xüsusən də dinin, əxlaqın və sosial təşkilatlanmanın başlanğıclarını özündə ehtiva edən totemizmin inkişafının başçının zorla öldürülməsi və ata sürüsünün qardaşlar birliyinə çevrilməsi ilə bağlı olduğunu göstərməyə çalışmışam. Bu, həqiqətən də, prehistorik alimlərin qədim dövrün qaranlığını işıqlandırmaq üçün istifadə etdikləri bir çox digər fərziyyələr kimi yalnız bir fərziyyədir — kifayət qədər mehriban bir ingilis tənqidçisi onu zarafatla "just so story" adlandırmışdı — lakin məncə, belə bir fərziyyənin getdikcə yeni sahələrdə əlaqə və anlayış yaratmağa yararlı olduğunu göstərməsi onun üçün şərəfdir.

İnsan kütlələri bizə öz növbəsində bərabər yoldaşlar izdihamının ortasında fövqəladə güclü fərdin tanış mənzərəsini göstərir ki, bu da ibtidai sürü haqqında təsəvvürümüzdə mövcuddur. Bu kütlənin psixologiyası, tez-tez xatırlanan təsvirlərdən bildiyimiz kimi, — azalması ‘şüurlu fərdi şəxsiyyətin, düşüncə və hisslərin eyni istiqamətlərə yönəlməsi, affektivliyin və şüursuz ruhi olanın hökmranlığı, yaranan niyyətlərin dərhal həyata keçirilməsi meyli, — bütün bunlar ibtidai ruhi fəaliyyətə geriləmə vəziyyətinə uyğundur, elə bir fəaliyyət ki, insan onu məhz ilk qəbiləyə aid etmək istərdi.’⁶⁶

Kütlə bizə ilkin sürünün yenidən canlanması kimi görünür. İbtidai insan hər bir fərddə virtual olaraq qorunub saxlandığı kimi; hər hansı bir insan kütləsindən də ilkin sürü yenidən bərpa oluna bilər; kütlə formalaşması insanlara vərdiş halında hakim olduqca, biz onda ilkin sürünün davamını tanıyırıq. Biz nəticə çıxarmalıyıq ki, kütlə psixologiyası ən ibtidai insan psixologiyasıdır; bütün kütlə qalıqlarını nəzərə almayaraq fərd psixologiyası kimi təcrid etdiyimiz şey, yalnız sonra, tədricən və demək olar ki, hələ də qismən köhnə kütlə psixologiyasından ayrılıb. Biz hələ də bu inkişafın başlanğıc nöqtəsini göstərməyə cəhd edəcəyik.

Növbəti bir mülahizə bizə bu iddianın hansı nöqtədə düzəlişə ehtiyac duyduğunu göstərir. Fərd psixologiyası əksinə, kütlə psixologiyası qədər qədim olmalıdır, çünki əvvəldən iki cür psixologiya var idi: kütlənin - fərdlərin və atanın, rəisin, liderin psixologiyası. Kütlənin fərdləri, bu gün onları necə tapırıqsa, elə bağlı idilər, lakin ilkin hordanın atası azad idi. Onun intellektual aktları təcrid olunmuş halda da güclü və müstəqil idi, onun iradəsi başqalarının təsdiqinə ehtiyac duymurdu. Biz ardıcıl olaraq qəbul edirik ki, onun Beni az libidinal bağlı idi, o, özündən başqa heç kimə sevgi bəsləmirdi, digərlərinə isə yalnız öz ehtiyaclarına xidmət etdiyi qədər sevgi bəsləyirdi. Onun Məni obyektlərə heç bir artıq şey verirdi.⁶⁷

İnsanlığın tarixinin başlanğıcında o, Nietsşenin yalnız gələcəkdən gözlədiyi Üstinsan idi. Hələ bu gün belə kütlə fərdləri buna ehtiyac duyurlar. Onların lider tərəfindən bərabər və ədalətli şəkildə sevildikləri haqqında təsəvvürə, lakin liderin özü: başqasını sevməyə ehtiyac duymur, o, ağa təbiətli ola bilər, mütləq narsisistik, lakin özünə etibarlı və müstəqil. Biz bilirik ki, sevgi narsisizmi məhdudlaşdırır və onun bu təsiri ilə mədəniyyət amili necə olduğunu sübut edə bilərdik.

Hordanın ilkin atası, sonradan tanrılaşdırma yolu ilə olduğu kimi, hələ ölümsüz deyildi. O öldükdə, əvəz edilməli idi; onun yerinə ehtimal ki, indiyə qədər digərləri kimi kütlə fərdi olan ən kiçik oğul keçdi. Deməli, kütlə psixologiyasını fərd psixologiyasına çevirməyin bir imkanı olmalıdır, belə bir çevrilmənin asanlıqla baş verdiyi bir şərt tapılmalıdır, arıların ehtiyac olduqda bir sürfədən işçi arı əvəzinə kraliça yetişdirə bilməsinə bənzər şəkildə. Bununla bağlı yalnız bir şey təsəvvür etmək olar: İlkin ata oğullarının birbaşa cinsi meyllərinin məmnunluğuna mane olmuşdu; onları cinsi pəhrizə məcbur etmiş və nəticədə, cinsi məqsədi ləngidilmiş meyllərdən yarana bilən ona və bir-birinə olan hissi bağlara məcbur etmişdi. O, onları demək olar ki, kütlə psixologiyasına məcbur etmişdi. Onun cinsi qısqanclığı və dözümsüzlüyü, son təhlildə kütlə psixologiyasının səbəbi olmuşdur.

Onun yerinə keçən şəxs üçün cinsi doyum imkanı da mövcud idi və beləliklə, kütlə psixologiyasının şərtlərindən çıxış yolu açılmış oldu. Libidonun qadına bağlanması, təxirə salınmadan və yığılmadan doymaq imkanı, məqsədi ləngidilmiş cinsi istəklərin əhəmiyyətinə son qoydu və narsisizmi həmişə eyni səviyyəyə qədər yüksəltdi. Sevginin xarakter formalaşması ilə bu əlaqəsinə əlavə olaraq qayıdacağıq.

İlkin qəbilənin təşkilinə nəzərən, məcburi vasitələrdən başqa, süni bir kütlənin hansı tədbirlərlə saxlandığını xüsusilə öyrədici kimi qeyd edək. Ordu və kilsə nümunələrində gördük ki, bu, rəhbərin bütün fərdləri bərabər və ədalətli şəkildə sevdiyi haqqında təsəvvürdür. Lakin bu, tamamilə idealistcəsinə yenidən qurulmuş ilkin qəbilə münasibətləridir; burada bütün oğullar atadan bərabər şəkildə təqib olunduqlarını bilirdilər və ondan bərabər şəkildə qorxurdular. İnsan cəmiyyətinin növbəti forması olan totemçi qəbilə belə, bütün sosial vəzifələrin üzərində qurulduğu bu dəyişikliyi ön şərt kimi tələb edir. Ailənin təbii bir kütlə formalaşması kimi məğlubedilməz gücü, atanın onlara qarşı bərabər sevgisi kimi bu zəruri ön şərtin həqiqətən yerinə yetirilə bilməsi gerçəyinə əsaslanır.

Lakin kütlənin ilkin qəbiləyə qaytarılmasından daha çoxunu gözləyirik. O, bizə hipnoz və təlqin tapmaca sözlərinin arxasında gizlənən, kütlə formalaşmasının hələ anlaşılmamış, sirli tərəflərini də yaxınlaşdırmalıdır.⁶⁸

Məncə, o, bunu bacara bilər də. Hipnozun birbaşa qorxulu bir tərəfi olduğunu xatırlayaq; qorxulu xarakter isə sıxışdırılmış köhnə və tanış olan bir şeyə işarə edir. Hipnozun necə başladığını düşünək. Hipnotizer, subyektin öz iradəsini əlindən alan sirli bir gücə sahib olduğunu iddia edir, və ya, eyni mənanı verən, subyekt belə olduğuna inanır. Bu sirli güc — populyar dildə hələ də heyvan maqnetizmi adlandırılan — ilkinlər üçün tabunun mənbəyi sayılan, padşahlardan və rəhbərlərdən gələn və onlara yaxınlaşmağı təhlükəli edən gücün eynisidir (Mana). Hipnotizer bu gücə sahib olmaq istəyir və onu necə ortaya çıxarır? Şəxsə gözlərinə baxmağı tələb edərək; o, tipik şəkildə baxışı ilə hipnotiz edir. Rəhbərin görünüşü isə ilkinlər üçün təhlükəli və dözülməzdir, sonralar ölümlülər üçün tanrının görünüşü kimi. Hətta Musanın da xalqı ilə Yehova arasında vasitəçi olması lazım gəlirdi, çünki xalq Tanrının görünüşünə dözməzdi və o, Tanrının hüzurundan qayıtdıqda üzündə işıq saçılırdı; ilkinlərin vasitəçisində olduğu kimi, 'Mananın bir hissəsi ona keçmişdi.

Hipnozu əlbəttə ki, başqa yollarla da yaratmaq olar, bu isə aldadıcıdır və qeyri-kafi fizioloji nəzəriyyələrə səbəb olmuşdur, məsələn, parlayan bir əşyaya baxmaq və ya monoton bir səsə qulaq asmaq yolu ilə. Əslində, bu üsullar yalnız şüurlu diqqətin yayındırılması və əsir alınmasına xidmət edir. Vəziyyət elədir ki, sanki hipnotizer şəxsə belə deyib: İndi yalnız mənim şəxsimlə məşğul olun, qalan dünya tamamilə maraqsızdır. Şübhəsiz ki, hipnotizerin belə bir nitq söyləməsi texniki cəhətdən məqsədəuyğun olmazdı; subyekt bu nitqlə şüursuz vəziyyətindən qoparılar və şüurlu etiraza təhrik edilərdi. Lakin hipnotizer subyektin şüurlu düşüncəsini öz məqsədlərinə yönəltməkdən qaçarkən və təcrübə obyekti dünyanı maraqsız hesab etdiyi bir fəaliyyətə dalarkən, o, şüursuz olaraq bütün diqqətini hipnotizerə cəmləyir, rapport və transfer vəziyyətinə keçir. Beləliklə, hipnotizasiyanın dolayısı ilə edilən metodları, bəzi zarafət texnikaları kimi, şüursuz prosesin axarını pozacaq psixi enerjinin müəyyən paylanmalarının qarşısını almaqda uğurlu olur və nəticədə baxış və ya toxunuşla birbaşa təsir göstərməklə eyni məqsədə xidmət edir.⁶⁹

Ferenczi düzgün olaraq aşkarlamışdır ki, hipnotizer, hipnozun başlanğıcında tez-tez verilən yuxu əmri ilə valideynlərin yerini tutur. O, iki növ hipnozu ayırd etməyi düşünürdü: ananın nümunəsinə aid olan şirinləşdirici və qorxuducu olan, atasına aid olan növ. İndi yuxu əmri hipnozda başqa bir şey deyil, yalnız dünyaya olan bütün marağı kəsmək və hipnotizörün şəxsiyyətinə cəmləmək çağırışıdır; subyekt bunu belə başa düşür, çünki xarici dünyaya olan marağın kəsilməsi yuxunun psixoloji xarakteristikasıdır və yuxunun hipnotik vəziyyətlə qohumluğu buna əsaslanır.⁷⁰⁷¹

Beləliklə, tədbirləri ilə hipnotizör subyektdə, valideynlərlə qarşılaşan və ataya olan münasibətdə fərdi canlanma yaşayan arxaik irsin bir hissəsini oyadır: güclü və təhlükəli şəxsiyyət təsəvvürü ki, ona qarşı yalnız passiv-mazoşist mövqe tutmaq olar, iradəni ona təslim etmək lazımdır və onunla tək qalmaq, “göz-gözə gəlmək” təhlükəli bir macəra kimi görünür. Yalnız beləliklə biz ilkin qəbilədəki fərdin ilkin ata ilə münasibətini təsəvvür edə bilərik. Digər reaksiyalardan bildiyimiz kimi, fərd belə köhnə vəziyyətlərin canlandırılması üçün dəyişən dərəcədə fərdi uyğunluq qoruyub saxlamışdır. Lakin hipnozun yalnız həmin köhnə təəssüratların oyun, yalançı təkrarı olduğu haqqında bilik qoruna bilər və hipnotik iradənin ləğvinin çox ciddi nəticələrinə qarşı müqavimət təmin edə bilər.

Kütləvi təşkilatlanmanın qorxulu və məcburi xarakteri, kütləvi təlqinlər hadisələrində özünü göstərir və buna görə də onun ilkin qəbilədən gəlməsinə aid edilməsi haqlı ola bilər. Kütlənin rəhbəri hələ də qorxulan ilkin atadır, kütlə hələ də qeyri-məhdud güclə idarə olunmaq istəyir, o, ən yüksək dərəcədə avtoritetə həvəslidir və Le Bonun ifadəsi ilə desək, təslim olmağa susayır. İlk ata, ideal mənini əvəz edən və Mənə hökm edən kütlə idealıdır. Hipnozun iki nəfərdən ibarət kütlə adlandırılmağa tam haqqı var; təlqin üçün qavrayış və düşünmə işinə deyil, əksinə, erotik bağa əsaslanan inam tərifinə ehtiyac qalmır.⁷²

XI. Mənin bir mərhələsi

Kütlə psixologiyası haqqında müəlliflərin bir-birini tamamlayan təsvirlərini nəzərə alaraq, müasir fərdlərin həyatına nəzər saldıqda, burada görünən mürəkkəbliklər qarşısında ümumiləşdirici bir təsvir verməkdən cəsarəti itirmək olar. Hər bir fərd çoxlu kütlələrin tərkib hissəsidir, müxtəlif eyniləşdirmələr vasitəsilə çox yönlü bağlıdır və ideal mənini ən müxtəlif nümunələrə əsasən qurmuşdur. Hər bir fərd beləliklə, irqinin, sinfinin, din cəmiyyətinin, dövlətin və s. kütlə ruhlarından hissə götürür və bundan əlavə, kiçik bir müstəqillik və orijinallıq parçasına yüksələ bilər. Bu daimi və davamlı kütlə təşkilatlanmaları, öz bərabər davam edən təsirləri ilə, Le Bonun kütlə ruhunun parlaq psixoloji xarakteristikasını tərtib etdiyi, sürətlə formalaşan, keçici kütlələrə nisbətən müşahidəçiyə daha az diqqət çəkir; və bu küylü, qısaömürlü, digərlərinə üst-üstə düşən kimi görünən kütlələrdə, bizə fərdi təkamül kimi görünən şeyin, yalnız müvəqqəti olsa belə, izsiz yox olması möcüzəsi baş verir.

Biz bu möcüzəni belə başa düşürük ki, fərd ideal mənini tərk edir və onu rəhbərdə təcəssüm olunan kütlə idealı ilə dəyişir. Düzəliş olaraq əlavə etməliyik ki, bu möcüzə bütün hallarda eyni dərəcədə böyük deyil. Mən və ideal məninin ayrılması bir çox fərdlərdə uzaq getməmişdir. Rəhbərin seçimi bu münasibət tərəfindən çox asanlaşdırılır. O, çox vaxt bu fərdlərin tipik xüsusiyyətlərinə xüsusi kəskin və saf ifadə ilə sahib olmalı və daha böyük güc və libidinal azadlıq təəssüratı yaratmalıdır; beləliklə, güclü bir başçıya olan ehtiyac ona qarşı çıxır və əks halda iddia edə bilməyəcəyi bir üstünlüklə onu bürüyür. Digərləri, onların ideal mənisi onun şəxsiyyətində düzəlişsiz təcəssüm tapmayacaqdı, sonra "təlqin olunan", yəni eyniləşdirmə ilə sürüklənən olurlar. Bir kütlənin libidinal strukturunu aydınlaşdırmaq üçün töhfə verə biləcəyimiz şey, mənini ideal mənindən ayırmağa və bununla mümkün olan ikiqat bağlanma növünə — eyniləşdirməyə və ideal məninin yerinə obyektin qoyulmasına — gətirib çıxarır.

Anlayırıq ki, kütlənin libidinal quruluşunun aydınlaşdırılmasına verə bildiyimiz töhfə Mənin Mən idealından fərqləndirilməsinə və bununla mümkün olan ikili bağlanma növünə — eyniləşməyə və obyektin Mən idealının yerinə qoyulmasına — əsaslanır. Mən təhlilinin ilk addımı kimi mənində belə bir mərhələnin fərz edilməsi, psixologiyanın ən müxtəlif sahələrində öz haqlılığını tədricən sübut etməlidir. “Narsisizmə giriş” adlı əsərimdə, bu ayrılığın dəstəklənməsi üçün əvvəlcə patologik materialdan istifadə edilə bilən şeyləri toplaymışam. Lakin gözləmək olar ki, psixozların psixologiyasına daha dərin nüfuz etdikcə, onun əhəmiyyəti çox daha böyük olacaqdır. İndi mən, ondan inkişaf etmiş ideal mənə qarşı obyekt münasibətinə girdiyini və nevroz nəzəriyyəsində xarici obyekt və bütün mən arasında tanıdığımız bütün qarşılıqlı təsirlərin, Mən daxilində bu yeni səhnədə təkrarlanmağa gələ biləcəyini düşünək.

Burada yalnız bu nöqtədən mümkün olan nəticələrdən birini izləmək və beləliklə bir problemin müzakirəsini davam etdirmək istəyirəm başqa bir yerdə həll edilməmiş şəkildə buraxmalı olduğum müzakirəsini davam etdirmək Bizə məlum olan hər bir psixik fərqləndirmə psixik funksiyanın yeni bir çətinliyini təşkil edir, onun labilliyini artırır və funksiyanın uğursuzluğunun, xəstəliyin başlanğıc nöqtəsi ola bilər. Beləliklə, doğulmaqla biz mütləq özünə kifayət edən narsisizmdən dəyişən xarici aləmin qavranılmasına və obyektin tapılmasının başlanğıcına doğru addım atmışıq və bununla əlaqədar olaraq, yeni vəziyyəti daimi olaraq dözmədiyimizi, onu dövri olaraq geri qaytardığımızı və yuxuda qıcıqsızlıqdan və obyektdən qaçmağın əvvəlki vəziyyətinə qayıtdığımızı qeyd etmək lazımdır. Bununla belə, biz gündüz və gecənin dövri dəyişməsi ilə bizə təsir edən qıcıqların ən böyük hissəsini müvəqqəti olaraq bizdən alan xarici aləmin işarəsini izləyirik. Patologiya üçün daha əhəmiyyətli olan ikinci nümunə belə bir məhdudiyyətə tabe deyil. İnkişafımız ərzində biz psixik tərkibimizi ahəngdar bir Mən və ondan kənarda saxlanılan, şüursuz sıxışdırılmış arasında böldük və bilirik ki, bu yeni qazancın sabitliyi daimi sarsıntılara məruz qalır. Yuxuda və nevrozda bu kənarlaşdırılmış şey müqavimətlərlə qorunan qapılarda giriş üçün döyünür və ayıq sağlamlıqda biz sıxışdırılmışı müqavimətləri aşaraq və həzz qazanaraq müvəqqəti olaraq Mənimizə qəbul etmək üçün xüsusi fəndlərdən istifadə edirik. Zarafat və yumor, qismən də ümumiyyətlə komiklik, bu işıqda nəzərdən keçirilə bilər. Nevroz psixologiyasını bilən hər kəsə daha az əhəmiyyətli bənzər nümunələr gələcək lakin mən nəzərdə tutulan tətbiqə tələsirəm.⁷³⁷⁴

Mən idealının Məndən ayrılmasının da daimi olaraq dözülməyəcəyini və müvəqqəti olaraq geri çəkilməli olduğunu rahatlıqla təsəvvür etmək olar. Mənə qoyulan bütün imtina və məhdudiyyətlər zamanı qadağaların dövri olaraq pozulması qaydadır; bunu bayramlar institutu da göstərir, onlar əvvəlcə qanunla əmr edilmiş həddindən artıqlıqlardan başqa bir şey deyil və şən xarakterini məhz bu azadlığa borcludurlar. Romalıların saturnaliyaları və bugünkü karnavalımız bu mühüm cəhətdə ibtidailərin bayramları ilə üst-üstə düşür, onlar adətən hər cür həddindən artıq azğınlıqla, başqa vaxtlar ən müqəddəs sayılan əmrlərin pozulması ilə yekunlaşır. Mən ideali isə Mənin tabe olmalı olduğu bütün məhdudiyyətlərin cəmini əhatə edir və buna görə də idealın ləğvi Mən üçün möhtəşəm bir bayram olmalıdır; o zaman Mən bir daha özündən razı qala bilər.

Məndəki bir şey İdeal Mənlə üst-üstə düşdükdə, həmişə qələbə hissi yaranır. Mən və İdeal arasındakı gərginliyin ifadəsi kimi günah hissi (və aşağılıq hissi) də başa düşülə bilər.

Məlum olduğu kimi, ümumi əhval-ruhiyyə hissi dövrü şəkildə dəyişən insanlar var; bu dəyişikliklər həddindən artıq depressiyadan müəyyən orta vəziyyətə, oradan da yüksək rifah vəziyyətinə keçir və bu dalğalanmalar çox müxtəlif amplitudalarda, demək olar ki, nəzərə çarpan həddən, melankoliya və maniya kimi tanınan, xəstələrin həyatına çox ağrılı və ya narahatlıq verici şəkildə müdaxilə edən ekstremumlaradək baş verir. Bu dövrü əhval-ruhiyyə pozğunluğunun tipik hallarında xarici səbəblər həlledici rol oynamır kimi görünür; bu xəstələrdə tapılan daxili motivlər digərlərindən artıq və ya fərqli deyil. Buna görə də bu halları psixogen olmayan kimi qiymətləndirməyə öyrəşiblər. Lakin ruhi travmalarla asanlıqla əlaqələndirilə bilən, dövrü əhval-ruhiyyə pozğunluğunun digər, çox oxşar halları haqqında sonra söhbət açılacaq.⁷⁵

Beləliklə, bu xəstələr, əvvəlcə xüsusi sərtliklə idarə etdikdən sonra İdeal Mənlərinin müvəqqəti olaraq Mənə həll edildiyi fərzimizin qüvvədə ola biləcəyi xəstələr olardı. Beləliklə, bu, bizim fərzimizin qüvvədə ola biləcəyi xəstələr olardı; onlarda ideal mənlik, daha əvvəl xüsusi sərt idarə etdikdən sonra müvəqqəti olaraq mənlikdə həll olunur.

Qeyri-müəyyənliklərin qarşısını almaq üçün qeyd edək: Mən təhlilimiz əsasında, maniyalı xəstədə Mən və İdeal Mənin birləşdiyi, nəticədə şəxsin heç bir özünü tənqid ilə pozulmayan qələbə və özünü xoşbəxtlik hissi ilə, ləngimələrin, ehtiyatların və özünü qınamağın aradan qalxmasından zövq aldığı aydındır. Melankolik xəstənin bədbəxtliyinin, Mənin iki instansiyası arasındakı kəskin ziddiyyətin ifadəsi olması, həddindən artıq həssas olan İdealın Mənə qarşı hökmünü kiçiklik sayıqlaması və özünü alçaltma ilə amansızcası ortaya qoyması, daha az aydın, lakin olduqca ehtimal olunandır. Yalnız sual budur ki, Mən və İdeal Mən arasındakı dəyişmiş münasibətlərin səbəbini yuxarıda fərz edilən yeni institusiyaya qarşı dövrü üsyanlarda axtarmaq lazımdır, yoxsa bunun üçün başqa şərtlər cavabdehdirmi.

Maniyaya keçid, melankolik depressiya xəstəliyinin mənzərəsində zəruri bir xüsusiyyət deyil. Sadə, tək və hətta dövrü təkrarlanan, heç vaxt bu taleyə uğramayan melankoliyalar da var. Digər tərəfdən, səbəbin etioloji rol oynadığı açıq olan melankoliyalar da var. Bunlar, sevilən bir obyektin itirilməsindən sonra yaranan, istə həmin obyektin ölümü, istə də libidonun obyektdən geri çəkilməsinə məcbur edən şərait nəticəsində olanlardır. Belə bir psixogen melankoliya, görünüşdə spontan olan bir xəstəlikdə olduğu kimi, maniyaya keçə bilər və bu dövr bir neçə dəfə təkrarlana bilər. Şərtlər olduqca qeyri-müəyyəndir, xüsusilə də indiyə qədər melankoliyanın yalnız bir neçə forması və halı psixoanalitik tədqiqata tabe tutulmuşdur. İndiyə qədər yalnız obyektin sevgiyə layiq olmadığını göstərdiyi üçün tərk edildiyi halları başa düşürük. Bu, daha sonra Məndə eyniləşdirmə yoluyla yenidən qurulur və İdeal Mən tərəfindən sərt şəkildə mühakimə olunur. Nesneyə yönəlmiş ittihamlar və təcavüzkarlıq, melankolik özünə-ittihamlar şəklində üzə çıxır.

Belə melankoliyada da maniyaya keçid baş verə bilər, bu da həmin ehtimalın xəstəliyin digər xarakterik əlamətlərindən asılı olmayan müstəqil bir cəhət olduğunu göstərir.

Bununla birlikte, İdeal Mənə qarşı Mənin dövri üsyanı anının, həm psixogen, həm də spontan melankoli növləri üçün nəzərə alınmasında heç bir çətinlik görmürəm. Spontan olanlarda, İdeal Mənin xüsusi bir sərtliyə meyl etdiyi və bunun da avtomatik olaraq onun müvəqqəti ləğvinə səbəb olduğu qəbul edilə bilər. Psixogen hallarda, ideal tərəfindən edilən sui-istifadə nəticəsində Mən üsyan etməyə təhrik olunur; bu, həmin halda Tərk edilmiş bir obyekt ilə eyniləşdirmə yaşayır.⁷⁶⁷⁷

XII. Əlavələr

Tədqiqat müddətində, ki, indi müvəqqəti nəticəyə gəlib çatmışdır, bizə əvvəlcə qaçdığımız, lakin bəzi yaxın anlayışların bizə işarə etdiyi müxtəlif yan yollar açılmışdır. İndi belə geri qoyulmuş bəzi şeyləri telafi etmək istəyirik.

A) Obyektdən olan mənlik eyniləşdirməsi ilə mən idealının yerinə qoyulması arasındakı fərqləndirmə, əvvəlcə öyrəndiyimiz iki böyük süni kütlə – ordu və xristian kilsəsi – nümunəsində maraqlı bir izah tapır.

Aydındır ki, əsgər öz komandirini, yəni əslində ordu rəhbərini ideal qəbul edir, eyni zamanda öz yaşıdları ilə eyniləşir və bu “mən” ortaq cəmiyyətindən qarşılıqlı kömək və mülkiyyət bölüşdürməyə aid olan silahdaşlıq öhdəliklərini çıxarır. Amma özünü sərkərdə ilə eyniləşdirmək istədikdə gülünc olur. Valnşteynin ordusundakı ovçu, buna görə çavuşu alay edir:

O necə öskürür və necə tüpürür, Bunu siz ondan uğurla öyrəndiniz!...

Katolik kilsəsində fərqli. Hər bir xristian Məsihi öz ideali kimi sevir və digər xristianlarla eyniləşdirmə vasitəsilə bağlılıq hissi yaşayır. Amma kilsə ondan daha çoxunu tələb edir. O, üstəlik, Məsihlə eyniləşməli və digərlərini Xristianlar Xristusun onları sevdiyi kimi sevsinlər. Kilise, hər iki yerdə kütlə formalaşmasının yaratdığı libidinal mövqeyin tamamlanmasını tələb edir. Eyniləşmə, obyekt seçiminin baş verdiyi yerdə əlavə edilməlidir; və obyektə məhəbbət, eyniləşmənin mövcud olduğu yerdə olmalıdır. Bu artıq hissə açıq şəkildə kütlənin tərkibindən kənara çıxır. İnsan yaxşı bir xristian ola bilər, lakin İsanın yerinə keçmək, bütün insanları sevgi ilə qucaqlamaq ideyası ona uzaq görünə bilər. Zəif bir insan kimi Xilaskarın ruh böyüklüyünü və sevgi gücünü özünə aid etmək lazım deyil. Lakin kütlədə libido paylanmasının bu inkişafı, ehtimal ki, xristianlığın daha yüksək əxlaq qazanmış olması iddiasını əsaslandırdığı məqamdır.

B) Biz dedik ki, insanlığın psixi inkişafında, fərd üçün kütlə psixologiyasından fərd psixologiyasına keçidin baş verdiyi mərhələni göstərmək mümkündür.

Bunun üçün biz yenidən qısa müddətə ilkin qəbilənin atası haqqında elmi mifə müraciət etməliyik. O, sonradan dünya yaradıcısı kimi yüksəldildi, haqlı olaraq, çünki ilk kütləni təşkil edən bütün oğulları o, dünyaya gətirmişdi. O, onların hər birinin idealı idi, eyni anda həm qorxulan, həm də hörmət edilən, bu da sonradan tabu anlayışını ortaya çıxardı. Bu çoxluq bir dəfə birləşərək onu öldürdü və parçaladı. Kütlə qələbəçilərindən heç biri onun yerinə keçə bilməzdi, və ya əgər biri bunu etsəydi, mübarizələr yenidən başlayardı, ta ki, hamısının atanın mirasından imtina etməli olduqlarını başa düşənə qədər. Onlar sonra totemçi qardaşlıq cəmiyyətini qurdular, hamısı bərabər hüquqlara malik idi və Totem qadağaları ilə bağlı idilər, bu qadağalar qətlin xatirəsini saxlamalı və kəffarə ödəməli idilər. Lakin əldə edilənlərdən narazılıq qaldı və yeni inkişafların mənbəyinə çevrildi. Qardaş kütləsinə birləşənlər tədricən köhnə vəziyyətin yeni səviyyədə bərpasına yaxınlaşdılar, kişi yenidən ailənin başçısı oldu və atasız dövrdə möhkəmlənmiş qadın hökmranlığının imtiyazlarını qırdı. Təzminat olaraq, o dövrdə ana tanrıçalarını tanıması mümkündür, onların kahinləri, ilkin qəbilənin atasının verdiyi nümunəyə uyğun olaraq, ananın təhlükəsizliyini təmin etmək üçün kastrasiya edilirdi; lakin yeni ailə köhnənin yalnız kölgəsi idi, atalar çox idi və hər biri digərinin hüquqları ilə məhdudlaşdırılırdı.⁷⁸

O dövrdə, şiddətli məhrumiyyət bir fərdi kütlədən ayrılmağa və atanın roluna keçməyə məcbur etmiş ola bilər. Bunu edən ilk epik şair idi, inkişaf onun fantaziyasında həyata keçirildi. Şair, öz həsrəti istiqamətində reallığı dəyişdirdi. O, qəhrəman mifini icad etdi. Qəhrəman, mifdə hələ də totemçi canavar kimi görünən atanı təkbaşına öldürən şəxs idi. Ata uşağın ilk idealı olduğu kimi, indi şair, atanı əvəz etmək istəyən qəhrəmanda ilk ideal mənini yaratdı. Qəhrəmanla əlaqəni, ehtimal ki, ananın atasının qısqanclığından qoruduğu və ilkin qəbilə dövründə atanın varisi olmuş ən kiçik oğul, ananın sevimlisi təmin etdi. İlkin dövrün yalançı yenidən yazılmasında, mübarizə mükafatı və qətlin təhrikçisi olmuş qadın, ehtimal ki, cinayətin təhrikçisinə və təşkilatçısına çevrildi.

Qəhrəman yalnız özünün, qəbilənin bütününün cəsarət etdiyi əməli təkbaşına yerinə yetirdiyini iddia edir. Lakin Rankın qeydinə görə nağıl inkar edilmiş faktın açıq izlərini qoruyub saxlamışdır. Çünki orada çox vaxt belə olur ki, çətin bir vəzifəni həll etməli olan qəhrəman — adətən ən kiçik oğlan, tez-tez ata-əvəzedicinin qarşısında özünü axmaq, yəni təhlükəsiz kimi göstərən biri — bu vəzifəni yalnız kiçik heyvanlar dəstəsinin köməyi ilə həll edə bilir. (Arılar, qarışqalar) Bunlar ilkin qəbilənin qardaşları olardı, çünki yuxu simvolizmində də həşəratlar, zərərvericilər qardaşları (təhqiredici şəkildə: uşaqları) ifadə edir. Mif və nağıllardakı hər bir vəzifə, üstəlik, qəhrəman əməlinin əvəzi kimi asanlıqla tanına bilər.

Beləliklə, mif fərdin kütləvi psixologiyadan çıxış addımıdır. İlk mif şübhəsiz psixoloji mif, qəhrəman mifi idi; izahedici təbiət mifi çox sonra yaranmış olmalıdır. Bu addımı atmış və fantaziyada kütlədən bu şəkildə ayrılmış şair, Rankın daha bir qeydinə görə, reallıqda ona qayıtmağı bacarır. Çünki o, gedib kütləyə öz qəhrəmanının uydurduğu əməllərini danışır. Bu qəhrəman əslində özündən başqa biri deyil. Beləliklə, o, reallığa enir və dinləyicilərini fantaziyaya qaldırır. Dinləyicilər isə şairi başa düşürlər, onlar ilk ataya eyni arzulı münasibət əsasında qəhrəmanla eyniləşə bilirlər.

Qəhrəman mifinin yalanı qəhrəmanın tanrılaşdırılmasında zirvəyə çatır. Bəlkə də tanrılaşdırılmış qəhrəman, ata tanrıdan, ilkin atanın tanrı kimi geri dönüşünün öncülündən əvvəl mövcud idi. Tanrılar silsiləsi onda xronoloji olaraq belə olardı: Ana Tanrıça—Qəhrəman—Ata Tanrı. Lakin yalnız heç vaxt unudulmayan ilkin atanın yüksəldilməsi ilə tanrı, bu gün də tanıdığımız xüsusiyyətləri qazandı.⁷⁹⁸⁰⁸¹

Hədəfə çatmaqda əngəl olan cinsi həvəslərin ilk, lakin eyni zamanda ən yaxşı nümunəsi bizə uşağın libido inkişafını tanıtdı. Uşağın valideynləri və ona baxan şəxslər üçün hissetdiyi bütün duyğular, uşağın cinsi istəklərinə ifadə verən arzulara heç bir maneə olmadan keçir. Uşaq bu sevdiyi şəxslərdən ona məlum olan bütün nəvazişləri tələb edir, onları öpmək, toxunmaq, seyr etmək istəyir, onların cinsiyyət orqanlarını görməyə və intim ekskresion (təbii ehtiyac) prosesləri zamanı hazır olmağa maraq göstərir, anasını və ya baxıcısını evlənməyə vəd edir, bununla nəyi nəzərdə tutursa tutmasın, atasına uşaq doğmağı qərar verir və s. Birbaşa müşahidə, eləcə də uşaqlıq qalıqlarının sonradan analitik işıqlandırılması, nəvazişli və qısqanc duyğuların və cinsi niyyətlərin birbaşa birləşməsi haqqında heç bir şübhə buraxmır və bizə uşağın sevdiyi şəxsi hələ düzgün mərkəzləşməmiş bütün cinsi cəhdlərinin obyektinə necə ətraflı şəkildə çevirdiyini göstərir. (Bax: Cinsəllik nəzəriyyəsi.)

Uşağın bu ilk sevgi formalaşması, tipik olaraq Edip kompleksinə aid olan, sonra, məlum olduğu kimi, latensiya dövrünün başlanğıcından etibarən sıxışdırma təzyiqinə məruz qalır. Ondan qalan hissə, bizə eyni şəxslərə aid olan, lakin artıq "cinsi" adlandırılmaması lazım olan təmiz şirin duyğu bağlanması kimi görünür. Ruhun dərinliklərini işıqlandıran psixoanaliz, ilk uşaqlıq illərinin cinsi bağlanmalarının hələ də davam etdiyini, lakin sıxışdırılmış və şüursuz olduğunu göstərməkdə çətinlik çəkmir. O, bizə iddia etmək cəsarətini verir ki, harada nəvazişli bir duyğu ilə qarşılaşsaq, bu, həmin şəxsə və ya onun nümunəsinə (onun imaqosuna) tam "hissili" obyekt bağlanmasının davamçısıdır. Lakin o, xüsusi araşdırma olmadan bizə, bu əvvəlki cinsi tam axının verilmiş bir halda hələ də sıxışdırılmış şəkildə mövcud olub-olmadığını və ya artıq tükənib-tükənmədiyini açıqlaya bilməz. Daha aydın ifadə etsək: onun forma və imkan kimi hələ də mövcud olduğu və istənilən vaxt geriləmə yolu ilə yenidən tutula, aktivləşdirilə biləcəyi şübhəsizdir; yalnız onun hazırda hansı tutma və effektivliyə malik olduğu sual olunur və bu həmişə həll edilə bilməz. Bu zaman iki xəbər mənbəyindən eyni dərəcədə ehtiyatlı olmaq lazımdır: sıxışdırılmış şüursuzun aşağı qiymətləndirilməsi Skillasından və normalı tamamilə patologik ölçü ilə ölçmək meylindən Xaribdisdən.

Sıxışdırılmışın dərinliyinə nüfuz etmək istəməyən və ya bacarmayan psixologiya üçün şirin duyğu bağlanmaları, hər halda, cinsiyyətə yönəlməyən, baxmayaraq ki, ona yönəlmiş olanlardan yaranan cəhdlərin ifadəsi kimi görünür.

Biz belə deməyə haqqımız var ki, onlar bu cinsi hədəflərdən yayındırılıb, baxmayaraq ki, belə bir hədəf yayındırılmasının təsvirində metapsixologiyanın tələblərinə cavab vermək çətinliklər yaradır. Qeyd edək ki, bu hədəfə çatmaqda əngəl olan həvəslər hələ də ilkin cinsi hədəflərin bəzilərinə bərk yapışır; həm nəvazişli bağlı olan, həm də dost, pərəstişkar, yalnız "Paulus mənşəli" məna kəsb edən şəkildə sevdiyi şəxsin fiziki yaxınlığını və görünüşünü axtarır. İstəsək, bu hədəf yayındırılmasında cinsi həvəslərin sublimasiyasının başlanğıcını tanıya bilərik və ya ikincisi üçün sərhədi daha da uzağa qoya bilərik. Hədəfə çatmaqda əngəl olan cinsi həvəslərin əngəlsiz olanlardan bir üstünlüyü var: Böyük funksional üstünlük. Onlar əsl tam doyum qabiliyyətinə malik olmadıqları üçün, daimi bağlanmalar yaratmağa xüsusilə uyğundurlar, halbuki birbaşa cinsi olanlar hər dəfə enerjilərinin doyumundan məhrum olurlar və cinsi libidonun yenidən toplanması ilə yenilənməyi gözləməli olurlar, bu müddət ərzində isə obyekt dəyişdirilə bilər. Əngəl olan həvəslər əngəlsiz olanlarla qarışığın hər hansı dərəcəsinə qadirdir, onlardan yaranmış olduqları kimi, onlara geri çevrilə bilərlər. Tanınır ki, dostluq xarakterli duyğu münasibətlərindən, təqdir və heyranlığa əsaslanan, necə asanlıqla erotik arzular inkişaf edir (Molyerin sözü: "Yunan sevgisi üçün məni öp"), müəllim və şagird, sənətkar və heyran dinləyici, xüsusilə qadınlar arasında. Hətta, əvvəlcə məqsədsiz olan belə duyğu bağlanmalarının yaranması, birbaşa cinsi obyekt seçiminə çox gedilən bir yol verir. Pfister, "Qraf Zinzendorfun dindarlığı"nda, intensiv dini bağlanmanın necə də asanlıqla şəhvətli cinsi oyanma geri döndüyünü göstərən, şübhəsiz ki, tək olmayan, çox aydın bir nümunə ortaya qoyub. Digər tərəfdən, birbaşa, təbiətcə qısaömürlü cinsi meyllərin davamlı, yalnız nəvazişli bağlılığa çevrilməsi də çox adi bir haldır və aşq mənşəli evliliyin möhkəmlənməsi böyük dərəcədə bu prosesə əsaslanır.⁸²

Təbii ki, məqsədi əngəllənmiş cinsi meyllərin, cinsi məqsədlərə nail olmağa daxili və ya xarici maneələr qarşı çıxanda, birbaşa cinsi istəklərdən necə yarandığını eşitmək bizi təəccübləndirməyəcək. Gizlənmə dövrünün sıxışdırılması belə daxili — və ya daha düzgün desək, daxili hala gəlmiş — maneədir. İlkin qəbilənin atasının cinsi dözümsüzlüyü ilə bütün oğulları iffətli olmağa məcbur etdiyini və onları bu şəkildə məqsədi əngəllənmiş bağlılıqlara itələdiyini, özünün isə sərbəst cinsi zövqü özünə saxladığını qəbul etmişik. və beləliklə, bağlı qalmır. Kütlənin əsaslandığı bütün bağlılıqlar məqsədi əngəllənmiş həvəslərin təbiətindədir. Lakin bununla biz, birbaşa cinsi həvəslərin kütlə əmələgəlməsi ilə əlaqəsini nəzərdən keçirən yeni bir mövzuya yaxınlaşmış olduq.

D) Son iki qeyddən artıq hazırlanmışıq ki, birbaşa cinsi meyllər kütlə əmələgəlməsi üçün əlverişsizdir. Ailənin inkişaf tarixində cinsi məhəbbətin kütləvi əlaqələri (qrup evliliyi) olsa da, cinsi məhəbbət Mən üçün nə qədər əhəmiyyətli olsa, nə qədər aşq hissi inkişaf etdirsə, təbiətcə cinsi məqsədlə müəyyən edilmiş iki nəfərlə məhdudlaşma tələbini — una cum uno — bir o qədər israrla irəli sürürdü. Çoxarvadlılıq meylləri isə obyekti növbə ilə dəyişməklə özlərini təmin etməyə məcbur oldular.

Cinsi doyum məqsədi ilə bir-birinə bağlı olan iki şəxs, tənhalığı axtararaq sürü həvəsinə, kütlə hissinə qarşı etiraz edir. Onlar nə qədər aşiq olsalar, bir-birini bir o qədər mükəmməl təmin edirlər. Kütlənin təsirinin rədd edilməsi utanc hissi kimi özünü göstərir. Qısqanclığın son dərəcə şiddətli hissi təzahürləri, cinsi obyekt seçiminin kütləvi bağlılıq tərəfindən pozulmasından qorunması üçün səfərbər edilir. Yalnız sevgi münasibətinin nəvazişli, yəni şəxsi amili həssas amilin tam arxasında qaldıqda, bir cütün sevgi münasibətinin başqalarının iştirakı ilə və ya qrup daxilində eyni vaxtda baş verən cinsi aktlar, orgiya zamanı olduğu kimi, mümkün olur. Lakin bu, aşqın hələ rol oynamadığı, cinsi obyektlərin bir-birinə bərabər sayıldığı, məsələn, Bernard Şounun pis sözü kimi: 'Aşiq olmaq, bir qadınla digər qadın arasındakı fərqi qeyri-münasib dərəcədə şişirtmək deməkdir' — cinsi münasibətlərin erkən vəziyyətinə geri qayıtmadır.

Aşqın kişi və qadın arasındakı cinsi münasibətlərə gec daxil olduğunu göstərən kifayət qədər əlamətlər mövcuddur, belə ki, cinsi məhəbbət ilə kütləvi bağlılıq arasındakı düşmənçilik də gec inkişaf etmişdir. İndi isə bu fərziyyənin bizim mifimizlə uyğun gəlmədiyi görünə bilər. İlkin ailə haqqında. Qardaşlar dəstəsi analara və bacılara olan məhəbbətlə atasını öldürməyə təhrik edilməli idi və bu məhəbbəti qırılmamış, ilkin, yəni şəfqətli və həssas amillərin sıx birləşməsi kimi təsəvvür etmək çətindir. Ancaq daha dərin düşünəndə bu etiraz təsdiqə çevrilir. Ata qətlinə reaksiyalardan biri də totəmçi ekzoqamiyanın, yəni uşaqlıqdan şəfqətlə sevilən ailə qadınları ilə hər hansı cinsi əlaqənin qadağan edilməsi idi. Bununla kişilərin şəfqətli və həssas təzahürləri arasına bu gün hələ də sevgi həyatında möhkəm oturan bir girdə soxuldu. Bu xaricdə evlənmə nəticəsində kişilərin hissi ehtiyacları yad və sevilməyən qadınlarla kifayətlənməli oldu.

Böyük, süni kütlələrdə, kilsədə və orduda qadın üçün cinsi obyekt kimi yer yoxdur. Kişi ilə qadın arasındakı sevgi münasibəti bu təşkilatların xaricində qalır. Kişi və qadınların qarışdığı kütlələr yarandığı yerlərdə belə, cins fərqi heç bir rol oynamır. Kütləni bir arada saxlayan libidonun homoseksual və ya heteroseksual təbiətli olub-olmadığını soruşmaq demək olar ki, mənasızdır, çünki o, cinslərə görə fərqlənmir və xüsusilə libidonun genital təşkilatının məqsədlərindən tamamilə imtina edir.

Birbaşa cinsi istəklər, əks halda kütlədə həll olan fərdə müəyyən dərəcədə fərdi fəaliyyət sahəsi verir. Onlar həddindən artıq gücləndikdə, hər bir kütlə formalaşmasını parçalayır. Katolik kilsəsinin möminlərinə evsizliyi tövsiyə etmək və keşişlərinə təklik vəzifəsi yükləmək üçün ən yaxşı səbəbləri var idi, lakin aşiq olmaq çox vaxt din xadimlərini kilsədən çıxmağa məcbur etmişdir. Eyni şəkildə, qadına olan sevgi irqin, milli təcridin və sosial sinif quruluşunun kütləvi bağlarını qırır və bununla da mədəniyyət baxımından vacib nailiyyətlər əldə edir. Homoseksual sevginin, hətta ləngidilməmiş cinsi istək kimi ortaya çıxdığı yerlərdə belə, kütləvi bağlarla daha yaxşı uzlaşdığı aydın görünür; bu, izahı uzaq nəticələrə gətirib çıxara biləcək diqqətəlayiq bir həqiqətdir.⁸³

Psixonevrozların psixoanalitik tədqiqatı bizə onların simptomlarının sıxışdırılmış, lakin aktiv qalmış birbaşa cinsi istəklərdən irəli gəldiyini öyrətdi. Bu düsturu, əgər aşağıdakıları əlavə etsək, tamamlaya bilərik: və ya ləngimənin tam uğurlu olmadığı və ya sıxışdırılmış cinsi məqsədə qayıdışa yol açdığı məqsəd ləngiməli olanlardan. Bu vəziyyətə uyğun olaraq, nevroz antisosial edir və ondan əziyyət çəkən şəxsi adətən kütləvi formalaşmalardan çıxarır. Deyilə bilər ki, nevroz kütləyə aşiq olmaqla eyni şəkildə parçalayıcı təsir göstərir. Bununla belə, görünür ki, kütləvi formalaşmaya güclü təkan verildiyi yerlərdə nevrozlar geri çəkilir və ən azı müəyyən bir müddət üçün yox ola bilər. Həmçinin, nevroz və kütləvi formalaşma arasındakı bu ziddiyyəti terapevtik məqsədlərlə istifadə etmək cəhdləri haqlı idi. Müasir mədəniyyət dünyasında dini illüziyaların yox olmasına təəssüf etməyən şəxslər belə, onların, öz növbəsində, onlara bağlı olanlara nevroz təhlükəsinə qarşı ən güclü qorunmanı təmin etdiyini, hələ də qüvvədə olduqları müddətcə, etiraf edəcəklər. Mistik-dini və ya fəlsəfi-mistik sektalara və cəmiyyətlərə bağlılığın hamısında müxtəlif nevrozların qüsurlu müalicələrinin ifadəsini görmək çətin deyil. Bütün bunlar birbaşa və məqsəd ləngiməli cinsi istəklər arasındakı ziddiyyət ilə əlaqədardır.

Tək buraxıldıqda, nevroz xəstəsi, kənarlaşdırıldığı böyük kütləvi formalaşmaları öz simptom formalaşmaları ilə əvəz etməyə məcburdur. O, özünəməxsus fantaziya dünyasını, dinini, sayıqlama sistemini yaradır və beləliklə, insanlığın institutlarını, birbaşa cinsi meyllərin üstün töhfəsini açıq şəkildə sübut edən bir təhriflə təkrarlayır.

E) Sonda, bizi məşğul edən vəziyyətlərin, yəni aşiq olma, hipnoz, kütləvi formalaşma və nevrozun libido nəzəriyyəsi baxımından müqayisəli qiymətləndirməsini əlavə edək.

Aşiq olma, eyni anda mövcud olan birbaşa və məqsədi ləngidilmiş cinsi meyllərə əsaslanır, burada obyekt narsisistik mən libido hissəsini özünə cəlb edir. Onun yalnız Mən və Obyekt üçün yeri var.

Hipnoz aşiq olma ilə bu iki şəxsə məhdudiyyəti bölüşür, lakin o, tamamilə məqsədi ləngidilmiş cinsi meyllərə əsaslanır və obyekti Mən idealının yerinə qoyur.

Kütlə bu prosesi çoxaldır; o, onu birləşdirən həvəslərin təbiəti və obyektlə Mən idealının əvəz olunması baxımından hipnozla üst-üstə düşür, lakin o, bəlkə də əvvəlcə obyektə eyni münasibət sayəsində mümkün olan digər fərdlərlə eyniləşməni əlavə edir.

Hər iki vəziyyət, həm hipnoz, həm də kütləvi formalaşma, insan libidosunun filogenezindən irsi çöküntülərdir; hipnoz bir meyillilik kimi, kütlə isə əlavə olaraq birbaşa qalıq kimi. Birbaşa cinsi meyllərin məqsədi ləngidilmiş olanlarla əvəz edilməsi hər ikisində Mən və Mən idealının ayrılmasını təşviq edir, aşiq olma halında artıq bunun başlanğıcı qoyulmuşdur.⁸⁴

Nevroz bu sıradan çıxır. O da insan libidosunun inkişafının xüsusiyyətinə, yəni gizlənmə dövrü ilə kəsilən, birbaşa cinsi funksiyanın ikiqat başlanğıcına əsaslanır. Bu mənada o, hipnoz və kütləvi formalaşma ilə, aşiq olma halında olmayan bir geriləmə xarakterini bölüşür. O, birbaşa cinsi həvəs təhriklərdən məqsədi ləngidilmiş cinsi həvəs təhriklərə keçidin tam uğurlu olmadığı hər yerdə ortaya çıxır və belə bir inkişafı keçmiş, Mənə daxil edilmiş həvəs təhriklər ilə, eyni həvəs təhriklərin sıxışdırılmış şüursuz tərəfləri — digər tamamilə sıxışdırılmış həvəs təhrik hərəkətləri kimi — birbaşa ödənişinə can atdıqları hissələr arasında konfliktə uyğun gəlir. O, məzmunca son dərəcə zəngindir, çünki Mən və obyekt arasındakı bütün mümkün münasibətləri, həm obyektin saxlandığı, həm də onun tərk edildiyi və ya Mənin özündə qurulduğu digər münasibətləri, eləcə də Mən ilə onun Mən ideali arasındakı konflikt münasibətlərini əhatə edir.

3 / 24

Yuxu və telepatiya

I

Mənimki kimi bir elan, sözdə okkult hadisələrə olan maraqla dolu olan bu dövrlərdə, müəyyən gözləntilər yaratmalıdır. Ona görə də tələsirəm, bu gözləntilərə etiraz etmək üçün. Mənim çıxışımdan telepatiyanın sirri haqqında heç nə öyrənməyəcəksiniz, hətta "Telepatiya"nın mövcudluğuna inanıb-inanmadığım barədə məlumat belə almayacaqsınız. Mən burada çox təvazökar bir vəzifə götürmüşəm: telepatik hadisələrin, mənşəyi nə olursa olsun, yuxuya, daha dəqiq desək, yuxu haqqında nəzəriyyəyə münasibətini araşdırmaq. Sizin üçün məlum olan bir şey var ki, yuxu ilə telepatiya arasındakı əlaqənin ümumiyyətlə çox sıx olduğu hesab edilir; mən sizin qarşınızda belə bir fikir irəli sürəcəyəm ki, bu ikisi bir-biri ilə çox az əlaqəlidir və telepatik yuxuların mövcudluğu təsdiqlənsə belə, bu, yuxu haqqındakı anlayışımızda heç nəyi dəyişməli deyil.

Bu məlumatın əsasında duran material çox azdır. Hər şeydən əvvəl, "Yuxuların Yozlaşdırılması" (1900) kitabını yazdığım zaman olduğu kimi, öz yuxularım üzərində işləyə bilmədiyimə görə təəssüfümü ifadə etməliyəm. Amma mən heç vaxt "telepatik" yuxu görməmişəm. Mənim müəyyən bir hadisənin uzaq bir yerdə baş verdiyini bildirən yuxularımın çatışmaması deyil, burada yuxu görənin, hadisənin məhz indi baş verib-verməyəcəyinə və ya hansısa daha sonrakı bir vaxtda baş verəcəyinə qərar verməsi ona buraxılırdı; oyunda da uzaq hadisələrə dair iri hissləri tez-tez hiss etmişəm, amma bütün bu işarələr, proqnozlar və iri hisslər, bizim ifadəmizlə desək, gerçəkləşməyib; onların heç birinə xarici reallıq uyğun gəlmədiyi aydın olub və buna görə də onlar yalnız subyektiv gözləntilər kimi qəbul edilməli idi.

Məsələn, mən bir dəfə müharibə zamanı, cəbhədə olan oğullarımdan birinin həlak olduğunu yuxuda görmüşəm. Yuxu bunu birbaşa demədi, amma aydın şəkildə ifadə etdi; bunu W. Stekel tərəfindən ilk dəfə təsvir edilən məlum ölüm simvolizmi vasitəsilə ifadə etdi. (Burada ədəbi vicdanın çox vaxt narahatlıq doğuran vəzifəsini yerinə yetirməyi unutmayaq!) Mən gənc əsgəri torpaq və su sərhədində, bir iskele üzərində dayanmış gördüm; o, mənə çox rəngi solmuş göründü, mən onunla danışdım, amma o cavab vermədi. Buna başqa yanlış anlaşılmayan işarələr də əlavə olundu. O, hərbi forma deyil, müharibədən bir neçə il əvvəl baş verən ağır ski qəzası zamanı geyindiyi kimi bir xizəkçi kostyumu geyinmişdi. O, bir sandıq qarşısında tabureti andıran bir yüksəklikdə dayanmışdı, bu vəziyyət mənə "düşmə"nin yozumunu, öz uşaqlıq xatirəmlə əlaqədar olaraq irəli sürməli idi, çünki mən özüm iki yaşından bir az böyük bir uşaq ikən belə bir taburetin üzərinə çıxıb sandıqdan bir şeyi endirməyə çalışmışdım, — yəqin ki, bir ləzzətli şeyi, — bu zaman yıxılmış və indi belə izini göstərə biləcəyim bir yara almışdım. Amma həmin yuxuda öldüyünü bildirdiyim oğlum, müharibənin təhlükələrindən sağ-salamat geri qayıtmışdır.

Yaxın vaxtlarda mən başqa bir bədbəxtlik xəbər verən yuxu görmüşəm, inanıram ki, bu, məhz bu kiçik məlumatı yazmağa qərar verməzdən dərhal əvvəl baş vermişdi; bu dəfə çox az ört-basdır edilmişdi; mən İngiltərədə yaşayan iki bacım qızını gördüm, onlar qara paltar geyinmişdilər və mənə dedilər: cümə axşamı günü biz onu dəfn etdik. Mən bilirdim ki, söhbət onların indi 87 yaşında olan anasının, vəfat etmiş böyük qardaşımın xanımının ölümündən gedir.

Əlbəttə, məndə narahat gözlənti dövrü oldu; belə yaşlı bir qadının ani ölümü təəccüblü deyildi və mənim yuxumun məhz bu hadisə ilə üst-üstə düşməsi çox arzuolunmaz idi. Amma İngiltərədən gələn növbəti məktub bu qorxunu aradan qaldırdı. Yuxunun istək nəzəriyyəsi haqqında narahat olan hər kəs üçün, bu ölüm yuxularında da təxmin edilən şüursuz motivləri aşkar etmək üçün təhlilin çətinlik çəkmədiyini təsdiqləyən sakitləşdirici bir təsəllini əlavə etmək istəyirəm.

Məni indi belə bir etirazla kəsməyin ki, mənfi təcrübələr burada, digər daha az okkult sahələrdə olduğu kimi, heç nəyi sübut edə bilmədiyi üçün bu məlumatlar dəyərsizdir. Mən də bunu bilirəm və bu nümunələri heç bir sübut vermək və ya sizdə müəyyən bir mövqe yaratmaq niyyəti ilə gətirməmişəm. Mən yalnız materialımın məhdudluğunu əsaslandırmaq istəmişəm.

Amma mənə daha əhəmiyyətli görünən başqa bir fakt var, belə ki, təxminən iyirmi yeddi illik analitik fəaliyyətim boyunca heç vaxt xəstələrimdən birində həqiqi telepatik yuxuya şahidlik etmək vəziyyətində qalmamışam. Mənim üzərində işlədiyim insanlar, əlbəttə, ağır nevropatik və "həssas" təbiətlərin yaxşı bir toplusu idi; onların bir çoxu mənə keçmiş həyatlarından sirli okkult təsirlərə olan inanclarını əsaslandırdıqları qəribə hadisələr danışmışlar. Qəzalar, yaxın qohumların xəstəlikləri, xüsusilə valideynlərin ölümü kimi hadisələr müalicə dövründə kifayət qədər tez-tez baş verib və müalicəni dayandırıb, amma deyil Bu, təbiətcə belə uyğun olan təsadüflər, müalicə yarım, tam və bir neçə ilə yayılsa belə, mənə yalnız bir dəfə telepatik yuxu ilə qarşılaşmaq imkanı verdi. Bu faktın, öz növbəsində materialımın məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutan izahı ilə istəyən məşğul olsun. Görəcəksiniz ki, bu, mənim məlumatımın məzmunu üçün belə nəzərə alınmır.

Ədəbiyyatda qeyd olunan zəngin telepatik yuxular bolluğundan niyə faydalanmadığımla bağlı sual da məni çətin vəziyyətə sala bilməz. Axtarışım çox uzun çəkməzdi, çünki İngilis və Amerika Psişik Araşdırmalar Cəmiyyətinin üzvü kimi onların nəşrləri mənim əlimdə idi. Bu məlumatların hamısında yuxuların, ilk növbədə bizi maraqlandıran analitik qiymətləndirilməsi heç vaxt cəhd edilmir. Digər tərəfdən, tezliklə başa düşəcəksiniz ki, bu məlumatın məqsədlərinə tək bir yuxu nümunəsi ilə belə kifayət edilir.

Materialım yalnız Almaniyadan olan müxbirlərdən aldığım iki hesabatdan ibarətdir. Həmin şəxslər mənə şəxsən tanış deyillər, lakin adlarını və yaşayış yerlərini göstərirlər; yazanların aldadıcı niyyətinə şübhə etmək üçün ən kiçik səbəbim yoxdur.

I. Onlardan biri ilə əvvəllər məktublaşmışdım; o, çox nəzakətli idi və mənə, digər bir çox oxucuların etdiyi kimi, gündəlik həyatdan müşahidələr və bənzər şeylər göndərirdi. Bu dəfə açıq-aydın təhsilli və ağıllı olan bu adam materialını mənə xüsusi olaraq təqdim edir, əgər mən onu “ədəbi istifadə” etmək istəsəm.⁸⁵

Müəllif telepatiyanın reallığına inandığını etiraf edir.

Onun məktubu belədir:

“Aşağıdakı yuxunu tədqiqatlarınız üçün material kimi sizə təqdim etmək üçün kifayət qədər maraqlı hesab edirəm.

Əvvəlcə qeyd etməliyəm: Berlində evli olan qızım bu ilin dekabrının ortasında ilk doğumunu gözləyir. Bu vaxt (ikinci) aramla, qızımın ögey anası ilə birlikdə Berlində getməyi planlaşdırıram. 16-dan 17-noyabra keçən gecə. Yuxu görürəm, həmişə olduğundan daha canlı və aydın şəkildə, aramın əkiz doğduğunu görürəm. Hər ikisi qırmızı yanaklı, gözəl görünən uşaqları aydın şəkildə yan-yana beşiklərində uzanmış görürəm, cinsini müəyyən etmirəm; sarışın saçlı biri aydın şəkildə aramın xüsusiyyətləri ilə qarışmış mənim xüsusiyyətlərimi daşıyır, qəhvəyi saçlı digəri isə aydın şəkildə mənim xüsusiyyətlərimlə qarışmış aramın xüsusiyyətlərini daşıyır. Qırmızı-sarışın saçları olan arvadıma deyirəm ki, yəqin ki, qəhvəyi saçlı “sənin” uşağının saçları da sonradan qırmızı olacaq. Aram uşaqlara süd verir. O, yuyunma qabında mürəbbə bişirmişdi (bu da yuxu idi) və hər iki uşaq dörd ayaqları ilə qabın içində gəzib onu yalayır.

Bu yuxudur. Dörd və ya beş dəfə mən yarımqoyuq oldum, ikiz uşaqlarımız doğulubmu, yoxsa mən yalnız yuxu gördüm, sualını verdim, lakin tam əminliklə nəticəyə gələ bilmədim. Yuxu oyananadək davam edir və hətta oyandıqdan sonra da həqiqət barədə aydın qərar verməyim üçün bir müddət keçir. Qəhvə zamanı mən həyat yoldaşıma yuxumu danışdım, o isə çox əyləndi. O dedi: İlse (qızım) ikiz uşaq doğmayacaq ki? Mən cavab verdim: Bunu təsəvvür etmək çətindir, çünki nə mənim, nə də Qs.-in (onun ərinin) ailəsində ikiz doğulma adəti yoxdur. 18-də 18 noyabr səhər saat onda mən kürəkənimin əvvəlki gün günortadan sonra göndərdiyi teleqramı aldım, onda ikiz uşaqların – bir oğlan və bir qızın doğulduğunu bildirirdi. Deməli, doğuş mənim həyat yoldaşımın ikiz uşaq doğduğunu yuxu gördüyüm vaxt baş verib. Doğuş, qızımın və onun ərinin fərziyyələri əsasında gözlədiyimiz vaxtdan dörd həftə əvvəl baş verib.

Və davam edək: Növbəti gecə mən yuxu gördüm ki, vəfat etmiş həyat yoldaşım, qızımın anası, qırx səkkiz yeni doğulmuş uşağı himayəsinə götürüb. İlk on iki uşaq gətiriləndə mən etiraz etdim. Yuxu burada bitir.

Vəfat etmiş həyat yoldaşım uşaqları çox sevirdi. O, tez-tez ətrafında çoxlu uşaq olmasını, nə qədər çox olsa, bir o qədər yaxşı olmasını, uşaq bağçası müəlliməsi kimi özünü çox uyğun və rahat hiss edəcəyini deyirdi. Uşaqların qışqırığı və səs-küyü ona musiqi kimi gəlirdi. Bəzən o, küçədən çoxlu uşaq dəvət edir və onları villamızın həyətində şokolad və tortla müalicə edirdi. Qızım doğuşdan sonra, xüsusilə də erkən doğuş, ikizlər və cins fərqi ilə bağlı təəccübündən sonra, əlbəttə, dərhal anasını xatırladı; o, anasının bu hadisəni canlı sevinc və maraqla qarşılayacağını bilirdi. “Anam indi mənim doğum yatağımın yanında olsaydı, nə deyərdi?” Bu fikir əlbəttə, onun ağlından keçib. Və mən indi vəfat etmiş ilk həyat yoldaşım haqqında, çox nadir hallarda yuxu gördüyüm, lakin ilk yuxudan sonra onun haqqında danışmadığım və heç bir fikrimdə ona yer vermədiyim bu yuxunu görürəm.

Hər iki halda yuxu ilə hadisənin təsadüfən üst-üstə düşdüyünü düşünürsünüz? Mənə çox bağlı olan qızım, ağır saatlarında əlbəttə, xüsusilə məni düşünüb, bəlkə də ona hamiləlik dövründə davranış qaydaları haqqında tez-tez məktub yazdığım və ona dəfələrlə məsləhətlər verdiyim üçün belə düşünüb.

Bu məktuba nə cavab verdiyimi təxmin etmək asandır. Mənim müxbirimdə də analitik marağın telepatik maraqla tamamilə üstələndiyinə görə təəssüfləndim; ona görə də onun birbaşa sualından yayınaraq, yuxunun ikiz doğuşu ilə əlaqəsindən başqa, digər çoxlu şeylər də ehtiva etdiyini qeyd etdim və mənə yuxunun təfsirinə imkan verə biləcək məlumat və fikirləri bildirməyi xahiş etdim.

Bundan sonra aşağıdakı ikinci məktubu aldım, o isə arzularımı tamamilə ödəmədi:

“Yalnız bu gün ayın 24-də göndərdiyiniz mehriban məktubuna cavab verə bilirəm. Mən sizə istədiyim bütün assosiasiyaları 'boşluqsuz və çəkinsiz' çatdırmaq istəyirəm. Təəssüf ki, çox şey alınmadı, şifahi söhbət zamanı daha çox şey ortaya çıxardı.

Yaxşı! Mənim arvadım və mən artıq uşaq istəmirik. Biz də bir-birimizlə cinsi əlaqədə demək olar ki, heç vaxt olmuruq, heç olmasa Yuxu zamanı heç bir “təhlükə” mövcud deyildi. Qızımın dekabrın ortalarında gözlənilən doğumu, təbii ki, söhbətimizin tez-tez mövzusu olurdu. Qızım yayda müayinə olunmuş və rentgen çəkdirilmişdi, bu zaman müayinə edən şəxs onun oğlan uşağı olacağını müəyyən etdi. Arvadım bəzən deyirdi: „Əgər bu dəfə də qız olsa, gülərdim.“ O, həmçinin bəzən deyirdi ki, bu, G. (kürəkənimin adı) deyil, H. olsaydı daha yaxşı olardı; qızım fiqurca kürəkənimdən daha gözəl və qəşəngdir, hərçənd o, dəniz zabiti idi. Mən irsiyyət məsələləri ilə məşğul olurdum və kiçik uşaqlara baxıb onların kimə oxşadığını müəyyən etmək vərdişim var idi. Bir də! Bizim kiçik bir it balamız var, axşamlar süfrəyə bizimlə oturur, yeməyini alır, boşqab və kasaları yalayıb təmizləyir. Bütün bu material yuxuda təkrar peyda olur.

Kiçik uşaqları sevirəm və dəfələrlə demişəm ki, indi, çox daha böyük anlayış, maraq və sakitliklə mümkün olduğu bir vaxtda, yenidən belə bir varlığı böyütmək istərdim, lakin uşağın ağıllı tərbiyəsi üçün qabiliyyətlərə malik olmayan arvadımla birlikdə heç birini istəmirəm. İndi yuxu mənə iki nəfər bəxş edir — cinsiyyətini müəyyən edə bilmədim. İndi də onları yataqda uzanmış görürəm və cizgilərini aydın seçirəm: birində daha çox “mən”, digərində daha çox arvadım, lakin hər birində o biri tərəfdən kiçik cizgilər var. Arvadımın saçı qırmızı-sarışındır, uşaqlardan birinin saçı isə şabalıdı(qırmızı)qəhvəyidir. Mən deyirəm: ‘Na, bu da sonradan qırmızı olacaq.’ İki uşaq böyük bir yuyunma qabında sürünür, həyat yoldaşımın mürəbbə qarışdırdığı qabın dibini və kənarlarını yalayır (yuxu). Bu detalların mənşəyi asanlıqla izah olunur, yuxunun ümumiyyətlə çətin başa düşülən və şərh edilən olmaması, əksinə gözlənilmədən erkən baş verən nəvələrimin doğumu (üç həftə erkən) ilə demək olar ki, saat dəqiqə uyğun gəlməsəydi (yuxunun nə vaxt başladığını dəqiq deyə bilmərəm, saat doqquz on dəqiqə keçə nəvələrim doğuldu, saat on bir civarında yatağa getdim və gecə yuxu gördüm) və əvvəlcədən bunun oğlan olacağını bilməsəydik, belə olardı. Bu, uzaqda baş verən hadisələrin mənə şüurlu şəkildə çatması ilk dəfə deyil.

Uzaqdakı hadisələrin mənə xəbər almadan əvvəl məlum olması ilk dəfə deyil. Çoxsaylılardan biri! Oktyabrda üç qardaşım məni ziyarət etdi. Biz otuz ildir bir yerdə (əlbəttə, biri digərini daha tez-tez) görüşməmişdik, yalnız atamın və anamın dəfnində bir dəfə çox qısa müddətə görüşmüşdük. Hər ikisinin ölümü gözlənilən idi, heç bir halda mən əvvəlcədən hiss etməmişdim. Ancaq təxminən iyirmi beş il əvvəl kiçik qardaşım on yaşında ikən gözlənilmədən və ani olaraq vəfat etdikdə, poçtçunun ölüm xəbərini ehtiva edən poçt qutusu mənim əlimə çatdı, mən ona baxmadan dərhal fikrə düşdüm: Orada yazılıb ki, qardaşın ölüb. O, valideyn evində tək idi, güclü və sağlam bir uşaq idi, biz dörd böyük qardaş isə artıq valideyn evindən uçub getmişdik və yox idik. Təsadüfən qardaşlarımın ziyarəti zamanı söhbət mənim həmin vaxtkı təcrübəmə gəldi və hər üç qardaş əmrləmiş kimi eyni izahatı verdilər ki, onlara da həmin vaxt mənim başıma gələnlərin eynisi gəlib. Eyni şəkildə olub-olmadığını artıq deyə bilmərəm, hər halda hər biri qısa müddət sonra gələn və heç gözlənilməyən xəbər ölümü bildirməzdən əvvəl ölümü hisslərlə əminlik kimi yaşadıqlarını izah etdi. Biz dördümüz də ana tərəfdən həssas təbiətləriq, böyük və güclü insanlarıq, amma heç birimiz spiritizm və ya okkultizmə meylli deyilik, əksinə, ikisini də qətiyyətlə rədd edirik. Qardaşlarımın hamısı akademikdir, ikisi gimnaziya müəllimidir, biri isə torpaq ölçən mühəndisdir, fantaziyadan çox pedantdılar. — Yuxu haqqında sizə deyə biləcəyim hər şey budur. Əgər onu ədəbi məqsədlərlə istifadə etmək istəyirsinizsə, onu xoşla təqdim edirəm.

Qorxuram ki, siz iki məktubun müəllifi kimi davranacaqsınız. Siz də ilk növbədə bu yuxunun gözlənilməz əkiz doğumunun telepatik xəbəri kimi qəbul edilib-edilməyəcəyi ilə maraqlanacaqsınız və onu digər yuxular kimi təhlilə tabe etməyə heç də meyilli olmayacaqsınız. Psixoanaliz və okkultizm toqquşduqda vəziyyətin həmişə 50 olacağını görürəm. Birincinin demək olar ki, bütün ruhi həvəsləri ona qarşıdır, ikincisinə isə güclü, qaranlıq səmərətlər kömək edir. Ancaq mən yalnız psixoanalitik olduğumu və okkultizm məsələlərinin məni heç aid etmədiyini iddia etməyəcəyəm. bunu siz yalnız məsələdən qaçma kimi qiymətləndirərdiniz. Əksinə, mən iddia edirəm ki, qüsursuz müşahidələrlə özümü və başqalarını telepatik proseslərin mövcudluğuna inandırmaq mənim üçün böyük zövq olardı, lakin bu yuxu haqqındakı məlumatlar belə bir qərarı əsaslandırmaq üçün çox qeyri-kafidir. Görürsünüz, bu ağıllı və yuxusunun problemləri ilə maraqlanan adam bizə uşaq gözləyən qızını sonuncu dəfə nə vaxt gördüyünü və ya ondan son vaxtlar hansı xəbərləri aldığını bildirməyi belə düşünmür; birinci məktubda yazır ki, doğum bir ay əvvəl baş verib, ikinci məktubda isə yalnız üç həftədir və heç bir məktubda doğumun həqiqətən vaxtından əvvəl baş verdiyini və ya iştirakçıların, çox vaxt olduğu kimi, səhv hesabladıqlarını öyrənə bilmirik. Yuxu görənin şüursuz qiymətləndirmə və təxmin ehtimalını nəzərə almalı olsaq, hadisənin bu və digər detallarından asılı olardıq. Mən özümə dedim ki, belə sorğulara cavab alsam belə, heç bir faydası olmayacaq. Axtarılan sübutetmə prosesi zamanı həmişə yeni şübhələr yaranacaq və bunlar yalnız adam qarşında olsa və onun bəlkə də əhəmiyyətsiz sayaraq kənara qoyduğu bütün əlaqəli xatirələri canlandırılsa aradan qaldırıla bilər. İkinci məktubunun əvvəlində sözlü söhbət zamanı daha çox şeyin aydın olacağını söyləyərək əlbəttə haqlıdır.

Başqa, oxşar bir hadisəni düşünün, orada narahat edən okkultistik maraq heç bir rol oynamır. Neçə dəfə istənilən nevrozlu tərəfindən ilk söhbətdə verilən anamnezi və xəstəlik hesabatını bir neçə aylıq psixoanalizdən sonra ondan öyrəndiklərinizlə müqayisə etmək vəziyyətində qalmısınız? Anlaşılan qısalma bir kənara, o, nə qədər vacib məlumatı buraxmış və ya boğmuşdur, nə qədər əlaqəni yerini dəyişmişdir, əslində: o, sizə ilk dəfə nə qədər yanlış və yalan şey danışmışdır! Mən inanıram ki, əgər mən mövcud şəraitdə, bizə verilən yuxunun telepatik bir faktla uyğun gəlib-gəlmədiyini, yuxu görənin xüsusi incə şüursuz fəaliyyətinə uyğun gəlib-gəlmədiyini, ya da sadəcə təsadüfi bir uyğunluq kimi qəbul edilməli olub-olmadığını qiymətləndirməyi rədd edirəmsə, məni həddindən artıq ehtiyatlı hesab etməyəcəksiniz. Biz marağımızı, yuxu görənin ətraflı şifahi araşdırılmasına icazə verilə biləcək sonrakı bir fürsətə təxirə salacağıq. Amma siz tədqiqatımızın bu nəticəsinin sizi məyus etdiyini deyə bilməzsiniz, çünki mən sizi telepatiya problemi üzərinə işıq salacaq heç nə öyrənməyəcəyiniz barədə xəbərdar etmişdim.

İndi bu yuxunun analitik müalicəsinə keçsək, yenidən xoşagəlməzliyimizi bildirməliyik. Yuxu görənin manifest yuxu məzmununa bağladığı fikirlərin materialı yenə də kifayətsizdir; bununla biz yuxu təhlili apara bilmərik. Yuxu, məsələn, uşaqların valideynlərinə bənzərliyi mövzusunda ətraflı dayanır, onların saç rəngini və gələcəkdə bunun ehtimal olunan dəyişməsini müzakirə edir və bu geniş açılan detalların izahı üçün biz yalnız yuxu görənin zəif cavabına malikik: o, həmişə bənzərlik və irsiyyət sualları ilə maraqlanırmış; biz isə daha yüksək tələblər qoymağa öyrəşmişik! Amma bir yerdə yuxu analitik şərhlərə icazə verir, məhz burada, əks halda okkultizm ilə əlaqəsi olmayan təhlil, telepatiyaya qəribə şəkildə kömək edir. Bu bir yerə görə mən ümumiyyətlə bu yuxu üçün diqqətinizi cəlb edirəm.

Əgər düzgün baxsanız, bu yuxunun “telepatik” adı qazanmaq haqqı yoxdur. O, yuxu görəyə — onun digər biliklərindən — eyni vaxtda başqa bir yerdə baş verən heç nə bildirmir, əksinə yuxunun danışdığı şey, yuxu gecəsindən ikinci gün göndərilən teleqramın xəbər verdiyi hadisədən tamamilə fərqli bir şeydir. Yuxu və hadisə çox vacib bir nöqtədə bir-birindən fərqlənir, yalnız eyni vaxtlılıq bir kənara, başqa çox maraqlı bir elementdə üst-üstə düşürlər. Yuxuda yuxu görənin arvadı əkiz uşaqlar dünyaya gətirib. Amma nəticə ondan ibarətdir ki, onun uzaqda yaşayan qızı əkiz uşaqlar dünyaya gətirib. Yuxu görəni bu fərqi nəzərdən qaçırmır, onun üstündən keçmək üçün bir yol bilmir kimi görünür və özünün dediyinə görə okkultist meyli olmadığından, yalnız çox utancaq şəkildə soruşur ki, yuxu ilə hadisənin əkiz doğum nöqtəsindəki uyğunluğu təsadüfdən çox ola bilərmi. Psixoanalitik yuxu şərhi isə yuxu ilə hadisə arasındakı bu fərqi aradan qaldırır və hər ikisinə eyni məzmunu verir. Bu yuxuya aid assosiasiya materialına müraciət etsək, o, azlığına baxmayaraq, burada ata ilə qız arasında güclü bir duyğu bağının olduğunu göstərir, bu duyğu bağı o qədər adi və təbii bir bağdır ki, ondan utancaq olmağı dayandırmaq lazımdır, həyatda əlbəttə ki, yalnız nəvazişli maraq kimi ifadə olunur və son nəticələrini yalnız yuxuda çıxarır. Ata bilir ki, qız ona çox bağlıdır, o, qızının çətin anında çox düşünəcəyinə əmindir; mənim fikrimcə, əslində o, qızını, məktubda bir neçə təhqiredici qeydlərlə toxunduğu kürəkənə layiq görmür. Onun (gözlənilən və ya telepatik olaraq eşidilən) doğum münasibəti ilə, sıxışdırılmışda şüursuz istək canlanır: O, mənim (ikinci) arvadım olmalı idi və bu istək, yuxu fikrini təhrif edir və manifest yuxu məzmunu ilə hadisə arasındakı fərqi yaradır. Bizim yuxuda ikinci arvad yerinə qızı qoymaq haqqımız var. Əgər bizdə daha çox yuxu materialı olsaydı, bu şərhi əlbəttə ki, təsdiqləyə və dərinləşdirə bilərdik.

Və indi mən sizə göstərmək istədiyim şeyə gəlirəm. Biz ən ciddi qərəzsizliyə çalışmış və yuxunun iki qavranılmasını bərabər mümkün və bərabər sübut olunmamış kimi qəbul etmişik. Birinci qavranışa görə, yuxu telepatik mesajın reaksiyasıdır: Qızınız indi əkizlər dünyaya gətirir. İkinci qavranışa görə, onun əsasında şüursuz düşüncə işi dayanır ki, təxminən belə tərcümə oluna bilər: Bu gün elə gündür ki, əgər gənclər Berlində həqiqətən bir ay səhv hesablayıbsalar, doğum baş verməli idi, mənim əslində inandığım kimi. Və əgər mənim (birinci) həyat yoldaşım hələ yaşayardı, o, bir nəvə uşaqla kifayətlənməzdi! Onun üçün ən azı əkizlər olmalı idi. Əgər bu ikinci qavranış haqlıdırsa, bizə yeni problemlər yaranmır. Bu, sadəcə, digər yuxular kimi bir yuxudur. Qeyd edilən (şüuröncəsi) yuxu düşüncələrinə (şüursuz) istək əlavə olunmuşdur ki, yuxu görənin ikinci həyat yoldaşı qızdan başqa heç kim olmamalı idi, və beləliklə, bizə təqdim olunan açıq yuxu yaranmışdır.

Lakin əgər siz telepatik mesajın qızın doğumundan yuxu görəndə çatdığını qəbul etməyi üstün tutursunuzsa, belə bir mesajın yuxu ilə əlaqəsi və yuxu formalaşmasına təsiri haqqında yeni suallar qalxır. Cavab çox aydındır və tam qətiyyətlə verilə bilər. Telepatik mesaj yuxu formalaşması üçün materialın bir hissəsi kimi, kənardan və ya daxildən gələn digər bir həyəcan kimi, küçədən gələn narahat edən bir səs kimi, bir orqandan gələn təcavüzkar bir hissiyyat kimi - yuxu görəndə - işlənir. Bizim nümunəmizdə aydın görünür ki, o, pusquda olan, sıxışdırılmış bir istəyin köməyi ilə istək ödənişinə çevrilir və təəssüf ki, daha az aydın göstərmək olar ki, o, eyni vaxtda canlanan digər materialla birləşərək yuxuya çevrilir. Yuxuya birləşir. Telepatik mesaj — əgər belə bir şey həqiqətən qəbul edilməlidirsə — yuxu formalaşmasında heç nəyi dəyişə bilməz, telepatiya yuxunun mahiyyəti ilə əlaqəli deyil. Və abstrakt və nəzakətli səslənən bir sözün arxasında qeyri-müəyyənlik gizlətmək istədiyim təəssüratından qaçmaq üçün təkrar etməyə hazıram: Yuxunun mahiyyəti şüuröncəsi düşüncələrini (gündüz qalıqları) şüursuz bir istək təhrikinin köməyi ilə manifest yuxu məzmununa çevirən yuxu işlənməsinin xüsusi prosesindədir. Telepatiya problemi yuxunu təşviş problemi qədər az maraqlandırır.

Ümid edirəm ki, siz bunu etiraf edəcəksiniz, lakin tezliklə mənə etiraz edəcəksiniz ki, elə telepatik yuxular da var ki, orada hadisə ilə yuxu arasında fərq yoxdur və orada hadisənin təhrif olunmamış təkrarından başqa heç nə tapıla bilməz. Mən belə telepatik yuxuları öz təcrübəmdən tanımiram, lakin bilirəm ki, onlar tez-tez bildirilmişdir. Tutaq ki, biz təhrif olunmamış və qarışmamış belə bir telepatik yuxu ilə məşğuluq, onda başqa bir sual qalxır: Belə bir telepatik təcrübəni ümumiyyətlə 'yuxu' adlandırmaq lazımdır? Siz bunu əlbəttə ki, edəcəksiniz, nə qədər ki, sizin ruhi həyatınızda yuxu vaxtı baş verən hər şeyi yuxu adlandıran populyar dil istifadəsi ilə razılaşsanız. Bəlkə siz deyəcəksiniz: Mən yuxuda döndüm və yuxuda ağladım və ya yuxuda qorxdum deməkdə heç bir qeyri-dəqiqlik tapmırsınız. Lakin siz bütün bu hallarda 'yuxu' və 'yuxu' və ya 'yuxu vəziyyəti' anlayışlarını fərqləndirmədən bir-biri ilə əvəz etdiyinizi qeyd edirsiniz. Mənim fikrimcə, elmi dəqiqlik naminə 'yuxu' və 'yuxu vəziyyəti' anlayışlarını daha yaxşı ayırmaq məqsədəuyğun olardı. Niyə Maederin yaratdığı qarışıqlığa bənzər bir şey yaratmalıyıq, o, yuxu üçün yeni bir funksiya kəşf etmişdi, çünki o, yuxu işlənməsini latent yuxu düşüncələrindən tamamilə ayırmaq istəmirdi? Beləliklə, əgər biz belə təmiz telepatik bir "yuxu" ilə qarşılaşsaq, onu daha çox yuxu vəziyyətindəki telepatik təcrübə adlandırmağı üstün tutarıq. Sıxlaşdırma, təhrif, dramatikləşdirmə, xüsusilə də istək ödənişi olmayan bir yuxu, həqiqətən də bu adına layiq deyil. Siz mənə yuxuda başqa psixi məhsulların da olduğunu xatırladacaqsınız ki, onlara da "yuxu" adı vermək hüququ inkar edilməlidir. Gündəlik həqiqi təcrübələrin yuxuda sadəcə təkrarlandığı hallar olur; "yuxuda" travmatik səhnələrin reproduksiyası bizə yaxın zamanda yuxu nəzəriyyəsinin nəzərdən keçirilməsi üçün çağırış etdi; bəzi yuxular var ki, onlar adi növdən tamamilə xüsusi xüsusiyyətlərlə fərqlənir, əslində heç nə başqa deyil, bütöv və qarışmamış gecə fantaziyalarıdır, məlum gündüz fantaziyalarına tamamilə bənzəyirlər. Bu formaları "yuxular" adından kənarlaşdırmaq şübhəsiz ki, uyğun olmazdı. Amma hamısı daxildən gəlir, ruhi həyatımızın məhsullarıdır, halbuki təmiz "telepatik yuxu" anlayışına görə xaricdən bir qavrayış olardı, ruhi həyat ona qarşı reseptiv və passiv davranardı.

II. Sizə danışmaq istədiyim ikinci hal, əslində başqa bir xətt üzərindədir. O, bizə telepatik yuxu deyil, çoxlu telepatik təcrübələri olan bir şəxsdə uşaqlıq illərindən təkrarlanan bir yuxu gətirir. Aşağıda təkrarladığım məktubunuz, haqqında hökm verməyimiz mümkün olmayan bəzi qəribəliklər ehtiva edir. Onların bəziləri telepatiya ilə yuxu arasındakı münasibət üçün istifadə edilə bilər. y. . . Həkimim, Doktor N., mənə təxminən otuzdan otuz iki ilə qədər məni təqib edən bir yuxunu sizə danışmağı məsləhət gördü.

Onun məsləhətini nəzərə aldım, bəlkə də yuxu elmi baxımdan sizin üçün maraqlıdır. Sizin fikrinizə görə, belə yuxular uşaqlığın ilk illərində cinsi əlaqə ilə bağlı bir təcrübəyə əsaslanır, ona görə də uşaqlıq xatirələrini təkrarlayıram, bunlar bu gün də mənim üzərimdə təsir edən və o qədər güclü olan təcrübələrdir ki, mənim dinimi müəyyən etmişlər.

Sizdən xahiş edirəm, məlumatlandıqdan sonra bəlkə bu yuxunu necə izah etdiyinizi və mənim həyatımdan onu yox etmək mümkün olub-olmadığını bildirin, çünki o, məni bir xəyala oxşar təqib edir və onu müşayiət edən şəraitlə — mən həmişə yataqdan düşürəm və artıq əhəmiyyətli dərəcədə yaralanmalar almışam — mənim üçün çox xoşagəlməz və utancvericidir.

Mən otuz yeddi yaşındayam, çox güclü və fiziki cəhətdən sağlamam, uşaqlıqda qızılca və qızılca xəstəliklərindən başqa böyrək iltihabı keçirmişəm. Beş yaşında çox ağır göz iltihabı keçirmişəm, ondan sonra ikili görmə qalıb. Şəkillər bir-birinə əyri durur, təsvirin konturları bulanıqdır, çünki xoraların izləri aydınlığı pozur. Peşəkar həkim rəyinə görə, gözdə artıq heç nə dəyişdirilə və ya yaxşılaşdırıla bilməz. Daha aydın görmək üçün sol gözü yummaqla, sol üz yarısı yuxarıya doğru təhrif olunub. Mən məşq və iradə ilə ən incə əl işlərini yerinə yetirə bilirəm; eyni şəkildə, altı yaşında uşaq ikən güzgü qarşısında əyri görməyi öyrənməmişəm, ona görə də bu gün göz xətasının xarici tərəfdən heç bir əlaməti görünmür.

Ən erkən uşaqlıq illərində mən həmişə tənha olmuşam, bütün uşaqlardan uzaq durmuşam və artıq hallüsinasiyalarım (aydın eşitmə və aydın görmə) var idi, lakin bunu reallıqdan ayırd edə bilməmişəm və buna görə də tez-tez münaqişələrə düşmüşəm, bu da məni çox ehtiyatlı, qorxaq bir insana çevirmişdir. Ən kiçik uşaq ikən belə öyrənə biləcəyimdən çox daha çox şey bildiyim üçün, yaşdaşlarımı artıq sadəcə başa düşmürdüm. Özüm on iki bacı-qardaşın ən böyüyüyəm.

Altı yaşdan on yaşa qədər kənd məktəbinə, sonra isə on altı yaşa qədər B. şəhərindəki Ursulinka qızlar liseyinə getdim. On yaşımda dörd həftə ərzində, səkkiz əlavə dərs saatında, digər uşaqların iki ildə öyrəndiyi qədər fransız dilini öyrəndim.

Sadəcə təkrar etməli idim, sanki artıq öyrənmiş və yalnız unutmuşam kimi idi. Ümumiyyətlə, sonradan da fransız dilini heç vaxt öyrənməli olmadım, ingilis dilindən fərqli olaraq; ingilis dili mənə çətinlik yaratmasa da, mənə tanış deyildi. Fransız dili ilə eyni şəkildə, latın dili ilə də oldu; mən latın dilini əslində heç vaxt düzgün öyrənməmişəm, yalnız kilsə latın dilindən bilirəm, lakin bu mənə tamamilə tanışdır. Bu gün fransız əsəri oxuyuramsa, dərhal fransız dilində düşünürəm, halbuki ingilis dilində belə bir şey heç vaxt başıma gəlmir, baxmayaraq ki, ingilis dilini daha yaxşı bilirəm. — valideynlərim nəsillər boyu alman və polyak dillərindən başqa heç bir dil danışmayan kəndli insanlardır.

Hallüsinasiyalar: Bəzən reallıq bir anlığa yox olur və mən tamamilə başqa bir şey görürəm. Mənzilimdə məsələn, çox vaxt yaşlı bir ailə cütlüyü və bir uşaq görürəm, mənzilin döşənişi də o zaman fərqli olur. Hələ müalicəxanada ikən, səhər saat dördə yaxın, dostum otağıma gəldi, mən oyandım, lampalar yanırdı və çox yuxusuzluqdan əziyyət çəkdiyim üçün masada oturub kitab oxuyurdum. Bu görünüş mənim üçün həmişə narahatlıq deməkdir, bu dəfə də belə.

1914-cü ildə qardaşım cəbhədə idi, mən valideynlərimlə B. şəhərində deyil, Ch. şəhərində idim. Saat 10 radələrində, 22 avqust idi, qardaşımın səsi ilə "Ana, Ana" deyə çağırışını eşitdim. On dəqiqədən sonra yenidən eşitdim, lakin heç nə görmədim. 24 avqustda evə qayıtdım, anamı kədərli tapdım və soruşduqda o, oğlanın 22 avqustda özünü bildirdiyini söylədi. O, səhər saatlarında bağda idi. Orada oğlanın "Ana, Ana" deyə çağırışını eşitmişdi. Mən onu təsəlli etdim və özüm haqqında ona heç nə demədim. Üç həftə sonra qardaşımın kartı gəldi, onu 22 avqustda səhər saat 9 ilə 10 arasında yazmışdı, qısa müddət sonra o, vəfat etdi.

27-də 1921-ci il sentyabrın 27-də şifa evində mənə bir şey müraciət etdi. Otaq yoldaşımın yatağına iki-üç dəfə güclü şəkildə döyüldü. Hər ikimiz oyandıq, soruşdum ki, o döyüb-döyməyib, o heç nə eşitməmişdi. Səkkiz həftədən sonra eşitdim ki, dostlarımdan biri 26-dan 27-nə keçən gecə vəfat edib.

İndi isə hisslərin aldatması olduğu iddia edilən bir şey, bu şəxsi məsələdir! Beş uşaqlı bir dul kişiyə ərə getmiş bir dostum var, kişini ilk dəfə dostum vasitəsilə tanıdım. Onun mənzilində hər dəfə yanına gedəndə bir xanımın girib-çıxdığını görürəm. Bu xanımın kişinin ilk arvadı olması ehtimalı çox güclü idi. Bir dəfə şəkil haqqında soruşdum, lakin foto- qrafiyaya əsasən bu görünüşü müəyyən edə bilmədim. Yeddi ildən sonra uşaqlardan birinin əlində həmin xanımın üz cizgiləri olan bir şəkil görürəm. Bu, həqiqətən də ilk qadın idi. Şəkildə o, xeyli yaxşı görünürdü, çünki o, bir müalicə kursu keçmişdi və buna görə də "ağciyər xəstəsi" üçün dəyişmiş bir görünüşə malik idi. — Bunlar çoxsaylı nümunələrdən yalnız bir neçəsidir.

Yuxu: Su ilə əhatə olunmuş bir dil görürəm. Dalğalar sahilə doğru itələnir və geri çəkilir. Burunda bir xurma ağacı durur, bir az suya doğru əyilmişdir. Bir qadın xurma ağacının gövdəsinə əlini dolayır və suda quruya çıxmağa çalışan bir kişinin olduğu yerə doğru tamamilə aşağı əyilir. Nəhayət, yerə uzanır, sol əli ilə xurma ağacından bərk tutunur və mümkün qədər sağ əlini suya doğru uzadır, lakin kişiyə çatmır. Bu zaman yataqdan düşürəm və oyanıram. — Təxminən on beş-on altı yaşlarımda idim, özümün həmin qadın olduğumu dərk etdim və artıq yalnız kişinin qadın üçün narahatlığını yaşamırdım, bəzən də kənar müşahidəçi kimi dayanıb baxırdım. Bu təcrübəni mərhələlərlə də yuxuda görürdüm. Kişiyə maraq artdıqca (on səkkiz-on iyirmi yaşlarında), kişinin üzünü tanımağa çalışdım, amma heç vaxt mümkün olmadı. Dalğaların köpüyü yalnız boynu və başın arxasını açıq saxlayırdı. Mən iki dəfə nişanlanmışam, lakin baş və bədən quruluşuna görə bu, həmin iki kişidən heç biri deyildi. — Şifa evində bir dəfə paraldehid sarhoşluğu vəziyyətində ikən, kişinin üzünü gördüm, indi isə hər yuxuda həmin üz görürəm. Bu, məni müalicəxanada müayinə edən həkimindir; həkim kimi mənə xoş gəlir, amma mənimlə onu heç nə birləşdirmir.

Xatirələr: /, 3 yaşına qədər. Mən araba içində, sağ tərəfimdə iki at, onlardan biri, qəhvəyi rəngli at, məni böyük və təsirli şəkildə süzür. Bu ən güclü təcrübədir, mən onun insan olduğunu hiss etdim.

Bir yaşında. Atam və mən şəhər parkında, orada park bekçisi mənə əlimə kiçik bir quş verir. Onun gözləri yenidən məni süzür, mən hiss edirəm ki, bu sənin kimi bir varlıqdır.

Ev kəsimləri. Donuzların qışqırığı zamanı həmişə kömək istəyər qışqırardım və həmişə deyirdim: Siz bir insanı öldürürsünüz (dörd yaşında). Mən ətdən qida kimi həmişə imtina etmişəm. Donuz əti mənə həmişə qusma hissi verib. Yalnız müharibə zamanı ət yeməyi öyrəndim, amma yalnız istəksizliklə, indi isə ondan yenidən uzaqlaşıram.

Beş yaşında. Anam doğum etdi və mən onun qışqırığını eşitdim. Məndə orada ən yüksək təhlükədə olan bir heyvan və ya insan var hissi yarandı, eyni kəsimlər zamanı olduğu kimi.

Cinsi münasibətdə mən uşaqlıqda tamamilə laqeyd idim, on yaşında iffətə qarşı günahlar mənim anlayış qabiliyyətimə hələ daxil deyildi. On iki yaşında mənə aybaşı gəldi. İyirmi altı yaşında, bir uşağa həyat verdikdən sonra, içimdəki qadın oyanmağa başladı, o vaxta qədər (yarım il) cinsi əlaqə zamanı həmişə şiddətli qusma hiss edirdim. Sonra da ən kiçik narazılıq məni sıxdıqda qusma baş verirdi.

Mənim çox kəskin müşahidə qabiliyyətim və qeyri-adi dərəcədə kəskin eşitmə qabiliyyətim var, qoxu hissi də eyni dərəcədə inkişaf edib. Tanış insanları gözlərim bağlı halda, digərlərinin arasında qoxusundan ayırd edə bilirəm.

Mən artıq görmə və eşitmə qabiliyyətimi xəstəliyə deyil, daha incə hisslərə və daha sürətli kombinasiya qabiliyyətinə aid edirəm, amma bunun haqqında yalnız din müəllimim və Dr. ... ilə danışmışam, ikincisi ilə də çox istəksizliklə, çünki mən şəxsən üstün xüsusiyyətlər kimi qəbul etdiyim şeylərin əslində mənfi xüsusiyyətlər olduğunu eşitməkdən çəkinirdim və gənclikdə yanlış anlaşılmalar səbəbindən çox qorxaq olduğum üçün.

Yazıçının bizə təfsirini təklif etdiyi yuxu anlaşılmaz deyil. Bu, sudan qurtulma yuxusudur, yəni tipik doğum yuxusudur. Bildlər dilinin, bildiyiniz kimi, qrammatikası yoxdur; o, məhdudlaşdırılmamış fe'l dilinin ekstremumudur, həmçinin müsbət və məchul növlər eyni təsvirlə ifadə olunur. Əgər yuxuda bir qadın kişini sudan çıxarırsa (və ya çıxarmaq istəyirsə), bu o demək ola bilər ki, o, onun anası olmaq istəyir (firavun qızı Musanı oğul kimi qəbul etdiyi kimi onu oğul kimi tanıyır) və ya da: o, onun vasitəsilə ana olmaq, ondan bir oğul sahibi olmaq istəyir ki, bu oğul onun timsalı kimi ona bərabər tutulsun. Qadının bərk tutunduğu ağac gövdəsi, düz durmasa da, su səthinə meyilli olsa belə (yuxuda deyilir: əyilmiş), asanlıqla fallik simvol kimi tanınır. Dalğaların hücumu və geri çəkilməsi bir dəfə başqa bir yuxu görən qadına, tamamilə bənzər bir yuxu gördüyü üçün, aralıklı doğum sancıları ilə müqayisə etməyi məsləhət gördü və mən, hələ heç vaxt doğum etməmiş olan ona, doğum işinin bu xarakterini haradan bildiyini soruşduqda, o, sancıları bir növ bağırsaq ağrısı kimi təsəvvür etdiklərini dedi, bu isə fizioloji baxımdan tamamilə qüsursuzdur. O, bununla əlaqəli olaraq: "Dənizin və məhəbbətin dalğaları" ifadəsini əlaqələndirdi. Yuxu görən qadın simvolun daha incə detallarını (burun, xurma ağacı) bu qədər erkən yaşlarda haradan götürə bilmiş ola bilər, mən təbii ki, deyə bilmərəm. Qoy unutmayaq: Əgər şəxslər iddia edirlərsə ki, onları illərdir eyni yuxu təqib edir, çox vaxt məlum olur ki, açıq şəkildə bu, tamamilə eyni deyil. Yalnız yuxunun nüvəsi hər dəfə geri qayıdır, məzmunun detalları dəyişdirilmiş və ya yeniləri əlavə edilmişdir.

Aydındır ki, qorxulu olan bu yuxunun sonunda yuxu görən qadın yataqdan düşür. Bu, doğumun yenidən təsviridir. Hündürlük təşvişlərinin, pəncərədən özünü atma impulsundan təşvişin analitik tədqiqi sizə şübhəsiz hamınıza eyni nəticəni vermişdir.

İndi, yuxu görən qadının uşaq istədiyi və ya onun timsalı üçün ana olmaq istədiyi kişi kimdir? O, çox vaxt onun üzünü görməyə çalışmışdır, lakin yuxu buna imkan vermədi, kişi anonim qalmalı idi. Biz sayısız analizlərdən bilirik ki, bu gizlətmə nə deməkdir və bizim analoji nəticəmiz yuxu görən qadının başqa bir məlumatı ilə təsdiqlənir. Bir dəfə paraldehid sərxoşluğu vəziyyətində o, yuxudakı kişinin üzünü, onu müalicə edən və şüurlu hisslərinə heç nə deməyən xəstəxana həkiminin üzü kimi tanıdı. Beləliklə, orijinal heç vaxt görünməmişdi, lakin onun "transfer"dəki izi, bunun həmişə erkən yaşlarda ata olması lazım gəldiyi nəticəsini çıxarmağa imkan verir. Ferenczi nə qədər haqlı idi ki, "Xəbərsizlərin yuxularını" bizim analitik fərziyyələrimizi təsdiqləyən qiymətli sənədlər kimi göstərdi! Bizim yuxu görən qadın on iki uşağın böyüyü idi; əgər arzulanan uşağı ondan deyil, anası atadan alırdısa, neçə dəfə qısqanclıq və məyusluq əzablarını keçirməli olmuşdu!

Bizim yuxu görən qadın tamamilə düzgün başa düşmüşdür ki, onun ilk uşaqlıq xatirələri erkən və o vaxtdan bəri təkrarlanan yuxusunun yozumu üçün qiymətli olacaq. Bir il əvvəlki ilk səhnədə o, körpə arabasında oturur, yanında iki at var, onlardan biri ona böyük və təsirli baxır. O, bunu ən güclü təcrübəsi kimi qeyd edir, onun hissi var idi ki, bu bir insandır. Lakin biz bu dəyərləndirməyə yalnız o zaman qərq ola bilərik ki, iki atın burada, çox vaxt olduğu kimi, bir evli cütlüyü, ata və ana üçün dayandığını qəbul edək. Bu, uşaq totemizminin bir anlıq parıltısı kimidir. Məktub yazan qadınla danışa bilsəydik, ona belə bir sual verərdik: Ona bu qədər insani baxan qəhvəyi atda, rənginə görə atasını tanımaq olarmı? İkinci xatirə, eyni "anlayışla baxış" vasitəsilə birinci xatirə ilə assosiativ şəkildə əlaqələndirilib. Amma quşu ələ almaq, artıq öz qabaqcadan qərarları olan analitikə, yuxuda qadının əlini başqa bir fallik simvol ilə əlaqələndirən bir detalı xatıladır.

Növbəti iki xatirə bir-biri ilə bağlıdır və yozum üçün daha az çətinlik yaradır. Anasının doğum zamanı qışqırığı ona ev kəsilişi zamanı donuzların qışqırığını birbaşa xatıladır və onu eyni mərhəmətli dəliçə vəziyyətə salır. Amma biz ehtimal edirik ki, burada anaya yönəlmiş pis ölüm istəyinə qarşı şiddətli bir reaksiya var.

Ataya qarşı mehribanlıq, onunla cinsi toxunuşlar və anaya qarşı ölüm istəkləri haqqında bu işarələrlə qadın Ödip kompleksinin konturu çəkilir. Uzun müddət qorunan cinsi cəhalət və sonrakı frigidlik bu şərtlərə uyğun gəlir. Bizim məktub yazan qadın virtual olaraq — və müvəqqəti olaraq əlbəttə faktiki olaraq — histerik nevrotikə çevrilib. Həyat qüvvələri təsadüfən onu özləri ilə sürükləyib, onun qadın cinsi hisslərinə, ana xoşbəxtliyinə və müxtəlif qazanc fəaliyyətlərinə imkan yaradıb, amma libidosunun bir hissəsi hələ də uşaqlığının fiksasiya nöqtələrində qalır, o hələ də onu yataqdan qaldıran və insest obyekti seçiminə görə "az olmayan zədələrlə" cəzalandıran həmin yuxunu görür.

Sonrakı təcrübələrin ən güclü təsirlərinin nail ola bilmədiyi şeyi, indi bir yad həkimin məktubla məlumatlandırması etməlidir. Ehtimal ki, daha uzun müddət ərzində düzgün bir analiz buna nail ola bilər. Şərait belə olduğu üçün, mən ona atasına güclü hissi bağlanmanın və anası ilə uyğun eyniləşmənin təsiri altında əziyyət çəkdiyinə inandığımı, lakin bu məlumatlandırmanın ona fayda verəcəyinə ümid etmədiyimi yazmaqla kifayətlənməli oldum. Nevrozların spontan sağalmaları adətən izlər buraxır və bu izlər vaxt-vaxt yenidən ağrılı olur. Biz psixoanaliz vasitəsilə sağalma əldə etdikdə sənətimizlə çox qürur duyuruq, amma ağrılı bir iz əmələ gəlməsi ilə nəticələnən belə bir çıxışı da həmişə qarşısını ala bilmirik.

Kiçik xatirə sırası diqqətimizi bir az daha saxlamalıdır. Mən bir dəfə iddia etmişəm ki, belə uşaqlıq səhnələri "örtücü xatirələr"dir, sonrakı dövrdə seçilir, tərtib edilir və çox vaxt təhrif olunur. Bəzən bu sonradan yenidən işləmənin hansı tendensiyaya xidmət etdiyini təxmin etmək olar. Bizim halımızda, məktub yazan qadının Mənin bu xatirə sırası vasitəsilə fəxr etdiyini və ya sakitləşdirdiyini birbaşa eşidirik: Mən kiçik yaşlarımdan etibarən xüsusi olaraq nəcib və mərhəmətli bir insan uşağı idim. Mən erkən yaşlarımda heyvanların da bizim kimi ruha sahib olduğunu başa düşdüm və heyvanlara qarşı qəddarlığa dözə bilmədim. Bədənin günahları mənə yad qaldı və mən iffətimi gec yaşlarıma qədər qorudum. Belə bir izahatla o, analitik təcrübəmizə əsasən onun erkən uşaqlığı haqqında etməli olduğumuz fərziyyələrə açıq şəkildə ziddiyyət təşkil edir; bu fərziyyələrə görə, onun uşaqlığı erkən cinsi təhriklər və anasına və kiçik bacı-qardaşlarına qarşı şiddətli nifrət təhrikləri ilə dolu idi. (Kiçik quş, ona verilmiş cinsi mənanın əlavə olaraq, bütün kiçik heyvanlar kimi kiçik uşağın simvolu mənasına da malik ola bilər və xatirə bu kiçik varlığın onun özü ilə bərabər hüquqlu olduğunu çox təkidlə vurğulayır.) Qısa xatirə sırası ikiqat aspektli psixi bir quruluş üçün gözəl bir nümunə verir. Səth baxdıqda, o, burada, əksər hallarda olduğu kimi, etikaya aid olan abstrakt bir fikri ifadə edir; H. Silbererin təyininə görə, onun anagoqik məzmunu var; daha dərin araşdırma zamanı o, sıxışdırılmış həvəs həyatı sahəsindən faktların zənciri kimi özünü göstərir, psixoanalitik məzmununu açır. Bildiyiniz kimi, Silberer, insan ruhunun daha yüksək hissəsini unutmağımız barədə bizə xəbərdarlıq edən ilk şəxslərdən biri olaraq, bütün və ya əksər yuxuların, adi psixoanalitik təfsirin üstündə daha təmiz, anagoqik bir təfsirə imkan verdiyi iddiasını irəli sürdü. Təəssüf ki, bu belə deyil; əksinə, belə bir üst təfsir çox nadir hallarda uğurlu olur; mənim bildiyimə görə, indiyə qədər belə ikili mənalı yuxu təhlilinin işlək nümunəsi dərc edilməyib. Lakin analitik müalicə zamanı xəstələrimizin təqdim etdiyi assosiasiya zəncirlərində belə müşahidələri nisbətən tez-tez aparmaq olar. Ardıcıl fikirlər bir tərəfdən açıq şəkildə görünən, davamlı bir assosiasiya ilə əlaqələndirilir, digər tərəfdən isə siz daha dərin, gizli saxlanılan və eyni vaxtda bütün bu fikirlərdə iştirak edən mövzuya diqqət yetirirsiniz. Eyni fikir zəncirində dominant olan hər iki mövzu arasındakı ziddiyyət həmişə yüksək-anagoqik və adi-analitik ziddiyyəti deyil, daha çox utandırıcı və arxaik və ya neytral ziddiyyətidir; bu da sizə belə ikili təyinatlı assosiasiya zəncirinin yaranma motivini asanlıqla başa düşməyə imkan verir. Bizim nümunəmizdə, anagoqiya və psixoanalitik təfsirin bu qədər kəskin ziddiyyət təşkil etməsi təbii ki, təsadüfi deyil; hər ikisi eyni materiala aiddir və sonrakı tendensiya, təkzib edilmiş həvəs təhriklərinə qarşı qalxan reaksiya əmələgəlmələrinin tendensiyasıdır.

Amma biz niyə ümumiyyətlə psixoanalitik təfsir axtarırıq və daha yaxın olan anagoqik təfsirlə kifayətlənmirik? Bu, bir çox şeylə bağlıdır: nevrozun ümumiyyətlə mövcudluğu, onun tələb etdiyi izahatlar, fəzilətin insanları gözlənilən qədər xoşbəxt və həyat gücü ilə dolu etmədiyi, sanki onlar hələ də mənşəklərindən çox şey daşıyırlarmış kimi — bizim yuxu görənimiz də öz fəzilətinə görə kifayət qədər mükafatlandırılmayıb — və qarşınızda müzakirə etməyim lazım olmayan bir çox digər şeylərlə.

Lakin biz indiyə qədər bu hadisəyə olan marağımızın digər təyinatçısı olan telepatiyanı tamamilə kənarda saxlamışıq. Ona qayıtmaq vaxtıdır. Burada müəyyən mənada Cənab G. hadisəsində olduğundan daha asan vəziyyətdəyik. Reallıqdan bu qədər asanlıqla və uşaq yaşlarında fantaziya dünyasına yer vermək üçün uzaqlaşan bir şəxsdə, telepatik təcrübələrini və “görüntülərini” nevrozu ilə əlaqələndirmək və ondan çıxarmaq təşəbbüsü çox güclü olur, baxmayaraq ki, biz burada da öz qənaətlərimizin məcburedici gücü haqqında aldanmamalıyıq. Biz yalnız naməlum və anlaşılmaz olanın yerinə anlaşılan imkanları qoyuruq.

22 Avqust 1914-cü ildə, səhər saat onda, yazıçı telepatik qavrayışa məruz qalır ki, cəbhədə olan qardaşı “Ana, Ana” deyə qışqırır. Hadisə tamamilə akustikdir, qısa müddət sonra təkrarlanır, lakin o, heç nə görmür. İki gün sonra anasını görür və onu ağır depressiyada tapır, çünki oğlan onun yanına təkrarlanan “Ana, Ana” qışqırığı ilə müraciət etmişdi. O, dərhal eyni telepatik mesajı xatırlayır, ki, bu da ona eyni vaxtda çatmışdı və həqiqətən də, həftələr sonra gənc əsgərin həmin gün göstərilən saatda öldüyü müəyyən edilə bilir.

Sübut etmək olmasa da, rədd etmək də olmaz ki, hadisə daha çox belə baş vermişdir: Ana bir gün ona oğlunun telepatik olaraq özünü bildirdiyini xəbər verir. Dərhal onun qənaəti yaranır ki, o, eyni vaxtda eyni təcrübəni yaşamışdır. Belə yaddaş aldanmaları, real mənbədən gələn məcburi güclə ortaya çıxır; lakin onlar psixik reallığı maddi reallığa çevirirlər. Yaddaş aldanmasının güclü tərəfi odur ki, o, bacıda mövcud olan anayla eyniləşdirmə tendensiyası üçün yaxşı ifadə ola bilər. Siz gənc oğlan haqqında narahat olursunuz, amma əslində mən onun anasıyam. Deməli, onun qışqırığı məni nəzərdə tutmuşdu, mən həmin telepatik mesajı almışam.“ Təbii ki, bacı bizim izah cəhdimizi qətiyyətlə rədd edəcək və öz təcrübəsinə olan inancını qoruyub saxlayacaq. Yalnız o, başqa cür edə bilməz; patoloji nəticənin reallığına inanmalıdır, ta ki, şüursuz fərziyyənin reallığı ona məlum olmasın. Hər bir sayıqlamanın gücü və toxunulmazlığı onun şüursuz psixi reallıqdan törəməsi ilə bağlıdır. Qeyd edirəm ki, ananın təcrübəsini burada izah etməməliyik və onun faktiki olmasını araşdırmamalıyıq.

Ölmüş qardaş isə yalnız yazanımızın xəyali uşağı deyil, o, həm də doğuşda artıq nifrətlə qarşılanan rəqibi təmsil edir. Telepatik xəbərdarlıqların çox böyük hissəsi ölüm və ölüm ehtimalına aiddir; qaranlıq öncədən hiss etmələrinin tez-tez və səhvsiz olduğunu bizə xəbər verən analitik xəstələrə eyni qaydada sübut edə bilərik ki, onlar yaxınlarına qarşı çox güclü şüursuz ölüm arzuları bəsləyirlər və buna görə də uzun müddətdir onları boğurlar. 1909-cu ildə "Məcburiyyət nevrozu hadisəsi haqqında qeydlər" əsərində hekayəsini nəql etdiyim xəstə buna nümunə idi; qohumları onu "cəsəd quşu" adlandırırdılar; lakin xoşagəlməz və zəki olan bu adam — ki, sonradan müharibədə həlak oldu — yaxşılaşma yoluna düşdükdə, öz psixoloji hiylələrini aydınlaşdırmağa mənə kömək etdi. Həmçinin, "birinci müxbirimizin" məktubunda yer alan, onun və üç qardaşının kiçik qardaşlarının ölüm xəbərini daxildən artıq bildikləri bir şey kimi qəbul etmələri barədə məlumat da başqa izaha ehtiyac duymur. Böyük qardaşların hamısı bu ən kiçik gələnin artıq olması haqqında eyni inancı öz içlərində formalaşdırmış olacaqlar.

Xəyallarımızdan birinin başqa bir "üz ifadəsi", ki, onun anlaşılması analitik dərinliklə asanlaşdırıla bilər! Dostlar onun hisslər həyatında açıq-aşkar böyük əhəmiyyət kəsb edir. Onlardan birinin ölümü, yaxınlarda ona şüursuz xəbər kimi, müalicə müəssisəsində otaq yoldaşının yatağına gecə vaxtı tıqqıltı ilə göstərildi. Başqa bir dostu çoxdan (beş) uşaqlı bir dul kişini ərə getmişdi. Onun mənzilində, qonaq getdiyi vaxtlar, müntəzəm olaraq bir xanımın görünüşünü görürdü, ki, onda ölmüş ilk arvadı təxmin etməli idi; bu, əvvəlcə təsdiqlənə bilmədi və ona yalnız yeddi ildən sonra ölmüş xanımın yeni bir fotosunun tapılması ilə qəti inama çevrildi. Bu vizioner nailiyyət, qardaşının ölümü haqqındakı öncədən hiss etməsi kimi, yazanımızın bizə məlum olan ailə komplekslərindən eyni dərəcədə sıx asılılıqdadır. Əgər o, dostu ilə özünü eyniləşdirsəydi, dostunun şəxsiyyətində öz arzusunun reallaşmasını tapa bilərdi, çünki çox uşaqlı ailələrin ən böyük qızları şüursuzluqda ananın ölümü ilə atanın ikinci arvadı olma xəyalını yaradırlar. Ana xəstə olduqda və ya öldükdə, ən böyük qız qardaşlara münasibətdə öz yerinə, təbii ki, keçir və ataya qarşı da qadın funksiyalarının bir hissəsini yerinə yetirməyə icazə verilir. Şüursuz arzu digər hissəni buna əlavə edir.

İndi sizə danışmaq istədiyim şeyin demək olar ki, hamısı budur. Burada müzakirə etdiyimiz telepatik mesaj və ya nailiyyət hadisələrinin açıq-aşkar Ödip kompleksi sahəsinə aid olan oyanmalara bağlı olduğunu qeyd etmək olar. Bu, təəccüblü səslənə bilər, amma mən bunu böyük kəşf kimi təqdim etmək istəmirəm. Gəlin daha çox, birinci hadisədə yuxunun tədqiqindən əldə etdiyimiz nəticəyə qayıdaq. Telepatiya yuxunun mahiyyəti ilə əlaqəli deyil, o, yuxunun analitik dərk edilməyini də dərinləşdirə bilməz. Əksinə, psixoanaliz telepatiyanın öyrənilməsinə kömək edə bilər, çünki öz yozumları vasitəsilə telepatik hadisələrin bəzi anlaşılmaz cəhətlərini bizim dərkimizə yaxınlaşdırır və ya digər, hələlik şübhəli olan hadisələrin telepatik təbiətli olduğunu ilk dəfə sübut edir.

Telepatiya ilə yuxu arasında sıx əlaqə görünüşündən geri qalan, yuxu vəziyyətinin telepatiyaya göstərdiyi inkaredilməz üstünlükdür. Hərçənd bu, telepatik proseslərin baş verməsi üçün mütləq şərt deyil, — istər mesajlara, istər şüursuz fəaliyyətə əsaslanırlar. Əgər bunu hələ bilmirsinizsə, onda bizim ikinci [F] nümunəmiz, [2306] gəncin səhər saat doqquzla on arasında qeydiyyatdan keçdiyi nümunə, sizə bunu öyrətməlidir. Ancaq biz yenə də deməliyik ki, hadisə ilə xəbərdarlığın (və ya mesajın) eyni astronomik vaxtda baş vermədiyi üçün telepatik müşahidələri ittiham etmək haqqı yoxdur. Telepatik mesajın hadisə ilə eyni vaxtda çatması və lakin yalnız növbəti gecənin yuxu vəziyyətində — və ya hətta ayıqlıq həyatında bir müddət sonra, aktiv zəhn fəaliyyətinin fasiləsi zamanı — şüur tərəfindən qavranılması tamamilə mümkündür. Biz də yuxunun formalaşmasının mütləq yuxu vəziyyətinin başlaması ilə başlamadığı fikrindəyik. Latent yuxu düşüncələri çox vaxt bütün gün ərzində hazırlanmış ola bilər, ta ki gecə vaxtı onları yuxuya çevirən şüursuz istəklə əlaqə qurana qədər. Əgər telepatik hadisə yalnız şüursuzun bir fəaliyyətidirsə, onda yeni bir problem mövcud deyil. Şüursuz psixi həyat qanunlarının telepatiyaya tətbiqi öz-özünə aydın olardı.

Sizdə okkult mənada telepatiyanın reallığına gizli tərəfdar olduğum təəssüratını yaratmışam? Belə bir təəssüratdan qaçınmanın bu qədər çətin olmasından çox təəssüf edərəm. Çünki mən həqiqətən tam qərəzsiz olmaq istəyirdim. Buna bütün əsaslarım var, çünki mənim heç bir hökmüm yoxdur, mən bu barədə heç nə bilmirəm.

4 / 24

Qısqanclıq, paranoya və homoseksuallıq zamanı bəzi nevroz mexanizmləri haqqında

Qısqanclıq, eynilə kədəri normal adlandırdığımız kimi, normal sayıla bilən emosional vəziyyətlərdən biridir. İnsanın xarakterində və davranışında onun çatışmadığı göründüyü yerdə, onun güclü bir sıxışdırmağa məruz qaldığı və buna görə də şüursuz psixi həyatda daha böyük rol oynadığı nəticəsi çıxarmaq haqlıdır. Analizin qarşılaşdığı qeyri-adi dərəcədə gücləndirilmiş qısqanclıq halları üç qatlı olduğunu göstərir. Qısqanclığın üç təbəqəsi və ya mərhələsi rəqabətli və ya normal, proyeksiyalanmış və sayıqlamalı adlarını daşıyır.

Normal qısqanclıq haqqında analitik olaraq çox az şey demək olar. Onun əsasən itirildiyinə inanılan sevgi obyektinə görə kədər, ağrı və digərindən ayrıla bilən narsisistik incinmədən, üstəlik, üstün tutulan rəqibə qarşı düşmən hisslərdən və özünü tənqid etmənin, yəni öz Mənini sevgi itkisinə görə məsul tutmaq istəyən daha çox və ya daha az böyük töhfədən ibarət olduğunu görmək asandır. Bu qısqanclıq, biz onu normal adlandırsaq da, heç də tamamilə rasional deyil, yəni cari münasibətlərdən doğulmuş, real vəziyyətlərlə mütənasib və şüurlu Mən tərəfindən tamamilə idarə olunan deyil, çünki o, Şüursuzda dərin kök salmışdır, uşaq affektivliyinin ən erkən təəssüratlarını davam etdirir və ilk cinsi dövrün Edip və ya bacı-qardaş kompleksindən qaynaqlanır. Hər halda, onun bəzi şəxslər tərəfindən biseksual olaraq təcrübə edildiyi qeyd edilməyə dəyər, yəni kişidə sevilən qadına görə ağrı və kişi rəqibə qarşı nifrətdən əlavə, şüursuz olaraq sevən kişiyə görə kədər və rəqib kimi qadına qarşı nifrət də gücləndirici rol oynayır. Mən qısqanclıq növbələrindən çox əziyyət çəkən və öz məlumatına görə ən pis əzabları şüurlu olaraq xəyanət edən qadının yerinə qoyulmaqla keçirdiyi bir kişini də bilirəm. O, sonra hiss etdiyi çarəsizlik hissi, vəziyyəti üçün tapdığı, sanki Prometheus kimi qartalın yeməyinə təslim olmuş və ya ilan yuvasına bağlanmış kimi təəssürat yaradan obrazları, uşaq ikən yaşadığı bir neçə homoseksual hücumun təəssüratına aid etdi.

İkinci təbəqənin və ya proyeksiyalanmış qısqanclığı, həm kişidə, həm də qadında həyatda təsdiqlənmiş öz xəyanətindən və ya Sıxışdırmağa məruz qalmış xəyanət həvəslərindən qaynaqlanır. Sadiqliyin, xüsusilə də evlənmədə tələb olunan sadiqliyin, yalnız daimi təşviqlərə qarşı saxlanıla biləcəyi gündəlik təcrübədir. Özündə eyni təşviqləri inkar edən, onların hücumlarını o qədər güclü hiss edir ki, özünü rahatlatmaq üçün şüursuz bir mexanizmdən istifadə etməyə razıdır. Belə bir rahatlıq, hətta vicdanı qarşısında bəraət qazanır, əgər o, öz xəyanət təhriklərini sadiqlik borclu olduğu digər tərəfə proyeksiya edirsə. Bu güclü motiv, digər tərəfin eyni cür şüursuz təəssüratlarını açan qavrama materialından istifadə edə bilər və partnerin və ya partnyorun çox güman ki, özündən çox da yaxşı olmadığı fikri ilə özünü haqlı çıxara bilər.

Cəmiyyət adətləri bu ümumi vəziyyətə ağıllı şəkildə nəzər salmışdır, evli qadının bəyəndirilmə həvəsinə və ərin fəth etmə həvəsinə, xəyanətə qarşı qaçılmaz meylini boşaltmaq və zərərsizləşdirmək ümidi ilə müəyyən bir sərbəstlik sahəsi verərək. Konvensiya müəyyən edir ki, hər iki tərəf bu xəyanət istiqamətindəki kiçik addımları bir-birinə hesablamamalıdır və əksər hallarda, xarici obyektə qarşı alovlanmış həvəsin, öz obyektinə sadiqliyə müəyyən bir qayıtma ilə təmin edildiyinə nail olur. Lakin qısqanc bu konvensional tolerantlığı qəbul etmək istəmir, o, bir dəfə girilmiş yolda dayanma və ya geri dönüşün, cəmiyyətdəki 'flirt'in həqiqi xəyanətə qarşı sığorta ola biləcəyinə inanmır. Belə bir qısqancın müalicəsində, onun arxalandığı materialı inkar etməkdən qaçınmaq lazımdır, yalnız həmin materialın başqa cür qiymətləndirilməsinə nail olmaq istəmək olar.

Belə bir proyeksiya ilə yaranan qısqanclıq demək olar ki, sayıqlama xarakteri daşıyır, lakin öz xəyanətinin şüursuz fantaziyalarını açan analitik işə müqavimət göstərmir. Üçüncü təbəqənin, yəni əsl sayıqlamalı qısqanclığın vəziyyəti daha pisdir. Bu da sıxışdırılmış xəyanət meyllərindən qaynaqlanır, lakin bu fantaziyaların obyektləri eyni cinsli təbiətdədir. Sayıqlamalı qısqanclıq fermentləşmiş homoseksuallığa uyğun gəlir və Ona 'yalançı' dedim, o nə cavab verdi?⁸⁶

Əgər mən daha çox qadınla eşqbazlıq etsəm, sən də daha çox kişi ilə yataqda olacaqsan.

(Mən ona dedim: Ey saxta adam. O buna nə deyir?

Mən qızlara baxıram, sən isə oğlanlara göz qoyursan.)

Həddindən artıq güclü homoseksual təhrikin müdafiəsi kimi cəhd olaraq, o (kişidə) aşağıdakı düsturla ifadə edilə bilər:

Mən onu sevmirəm, o (qadın) onu sevir.'

Qısqanclıq sayıqlaması olan bir halda, qısqanclığın hər üç qatdan gəldiyini tapmağa hazır olmalıyıq, heç vaxt yalnız üçüncü qatdan gəldiyini deyil.

Paranoya. Məlum səbəblərə görə, paranoya halları əsasən analitik araşdırmadan yayınır. Lakin son vaxtlar iki paranoid xəstənin intensiv öyrənilməsindən mənə yeni olan bəzi şeyləri çıxarmaq mümkün oldu.

İlk hal, tam inkişaf etmiş qısqanclıq paranoiyası olan gənc bir kişini əhatə edirdi, onun obyekti isə tamamilə sadiq olan həyat yoldaşı idi. Onu fasiləsiz idarə edən sayıqlamanın fırtınalı dövrü artıq geridə qalmışdı. Onu gördüyüm zaman, o, yalnız bir neçə gün davam edən və maraqlıdır ki, hər iki tərəf üçün razıedici olan cinsi aktın ertəsi günü mütəmadi olaraq baş verən, yaxşı ayrılmış nöbətlər göstərirdi. Heteroseksual libidonun doyurulmasından sonra hər dəfə stimullaşdırılmış homoseksual komponentin öz ifadəsini qısqanclıq nöbətində tətbiq etdiyi nəticəsi çıxarmaq haqlıdır.

Nöbet öz materialını qadının tamamilə şüursuz flörtünün başqasına nəzərə çarpmadan, ona isə açıq olan ən kiçik əlamətlərin müşahidəsindən alırdı. Bəzən yanında oturan cənabı əl ilə təsadüfən toxunur, bəzən üzünü ona çox yaxın tutar və ya əri ilə tək olduqda olduğundan daha mehriban bir təbəssüm göstərirdi. Onun şüursuzluğunun bütün bu ifadələrinə qarşı o, qeyri-adi diqqət göstərirdi və onları həmişə düzgün şərh etməyi bacarırdı, belə ki, əslində həmişə haqlı idi və analizi qısqanclığını əsaslandırmaq üçün çağırmaq mümkün idi. Əslində onun anormallığı, qadının şüursuzluğunu daha kəskin müşahidə etməsi və sonra başqasının ağlına gələndən çox daha yüksək qiymətləndirməsi ilə məhdudlaşırdı.⁸⁷

Təqib olunan paranoidlərin də eyni davranış nümayiş etdirdiklərini xatırlayırıq. Onlar da başqalarında heç nəyi əhəmiyyətsiz saymırlar və “əlaqə sayıqlaması”nda bu başqalarının, yad adamların onlara verdiyi ən kiçik əlamətləri dəyərləndirirlər. Onların əlaqə sayıqlamasının mənası ondan ibarətdir ki, onlar bütün yad adamlardan bir növ sevgi gözləyirlər; lakin bu başqaları onlara belə bir şey göstərmirlər, onlar öz-özünə gülümsəyirlər, çubuqlarını yelləyirlər və ya yanlarından keçərkən yerə tüpürürlər, yaxınlıqdakı şəxsə qarşı heç bir xoş niyyət marağı göstərməyən insan bunu həqiqətən etmir. İnsan bunu yalnız həmin şəxsə tamamilə laqeyd olduqda, onu havaya bənzədib nəzərə almadıqda edir və paranoid xəstə 'yad' və 'düşmən' anlayışlarının əsas qohumluğunda o qədər də haqsız deyil, əgər o, öz sevgi tələbinə qarşı belə bir laqeydliyi düşmənçilik kimi qəbul edirsə.

İndi bizə aydın olur ki, qısqanc və təqib olunan paranoid xəstələrin davranışını çox natamam təsvir edirik, əgər biz deyirik ki, onlar daxildə qəbul etmək istəmədikləri şeyləri xaricə, başqalarına proyeksiya edirlər.

Şübhəsiz ki, onlar bunu edirlər, lakin demək olar ki, boşluğa proyeksiya etmirlər, oraya ki, heç bir bənzər şey tapılmır, əksinə, onlar şüursuzluq haqqında biliyi ilə rəhbərlik edirlər və öz şüursuzluğundan yayındırdıqları diqqəti başqalarının şüursuzluğuna yönəldirlər. Bizim qısqanc xəstəmiz öz qadınının xəyanətini özünün xəyanəti əvəzinə tanıyır; öz qadınının xəyanətini nəhəng ölçüdə böyüdərək şüuruna gətirərək, özününkini şüursuz saxlamağı bacarır. Əgər onun nümunəsini əsas götürsək, təqib olunanın başqalarında tapdığı düşmənçiliyin də, bu başqalarına qarşı öz düşmən hisslərinin əks-sədası olduğunu nəticə çıxara bilərik. Paranoid xəstələrdə ən çox sevilən eyni cinsdən olan şəxsin təqibçiyə çevrildiyini bildiyimiz üçün, bu hisslərin dəyişməsinin haradan qaynaqlandığı sualı yaranır və ən yaxın cavab odur ki, həmişə mövcud olan hisslərin ambivalensiyası nifrət üçün əsas təşkil edir və sevgi tələblərinin yerinə yetirilməməsi onu gücləndirir. Beləliklə, hisslərin ambivalensiyası təqib olunan şəxsə homoseksuallıqdan müdafiə üçün eyni xidməti göstərir, bizim xəstəmizə qısqanclıq etdiyi kimi.

Mənim qısqanc xəstəmin yuxuları mənə böyük təəccüb doğurdu. Onlar hücumun başlanması ilə eyni vaxtda olmasa da, hələ də sayıqlamanın hökmü altında idilər, tamamilə sayıqlamasız idilər və əsasını təşkil edən homoseksual hərəkətləri adətən olduğundan daha güclü maskalanmamış halda üzə çıxarırdılar. Paranoid xəstələrin yuxuları haqqında az təcrübəmə görə, o vaxt mən ümumiyyətlə qəbul etdim ki, paranoiya yuxuya nüfuz etmir.

Bu xəstədə homoseksuallıq vəziyyəti asanlıqla nəzərə çarpırdı. O, heç bir dostluq və sosial maraq qurmamışdı; elə təəssürat yaranırdı ki, sanki sayıqlama onun kişi ilə əlaqələrinin inkişafını öz üzərinə götürmüşdür, görəsən, buraxılan hissəni telafi etmək üçün. Ailəsində atanın az əhəmiyyəti və erkən uşaqlıq illərindəki biabırçı homoseksual travma birlikdə onun homoseksuallığını sıxışdırmağa məcbur etmiş və sublimasiyaya gedən yolu ona bağlamışdı. Onun bütün gənclik dövrü güclü ana bağlanışı ilə xarakterizə olunurdu, çoxlu oğullar arasında o, ananın açıq-aşkar sevimlisi idi və ona qarşı güclü, 'normal tipdə qısqanclıq inkişaf etdirmişdi. Sonradan evlilik seçimi edərkən, əsasən ananı zəngin etmək motivinin hökmü altında, onun bakirə ana ehtiyacı nişanlısının bakirəliyinə şübhəli obsesiv şübhələr şəklində ifadə olundu. - Evliliyinin ilk illəri qısqanclıqdan azad idi. Sonra o, qadınına xəyanət etdi və başqa bir qadınla uzunmüddətli əlaqəyə girdi. Yalnız bu sevgi əlaqəsini, müəyyən bir şübhədən qorxaraq dayandırdıqdan sonra, onda ikinci tip, proyeksiya tipində qısqanclıq başladı, onunla o, öz xəyanətinə görə ittihamları sakitləşdirə bildi. Tezliklə bu, homoseksual hərəkətlərin əlavə olunması ilə, onların obyekti qaynata idi, tam qısqanclıq paranoiyasına çevrildi.

Mənim ikinci halım, yəqin ki, analiz olmadan təqibedici paranoiya kimi təsnif edilməzdi, lakin mən gənc kişini bu xəstəlik nəticəsi üçün namizəd kimi qəbul etməli idim. Onun ataya münasibətində çox qeyri-adi dərəcədə geniş ambivalensiya mövcud idi. Bir tərəfdən o, atanın istəklərindən və ideallarından açıq şəkildə bütün sahələrdə inkişaf edən ən açıq üsyançı idi, digər tərəfdən daha dərin qatda hələ də itaətkar oğul idi, atanın ölümündən sonra qadının həzzini zərif günahkarlıq hissi ilə özündən imtina edirdi. Kişilərlə olan real münasibətləri açıq şəkildə güvənsizlik işarəsi altında idi; güclü intellekti ilə bu mövqeyi rasionallaşdırmağı bacarırdı və tanışları və dostları tərəfindən aldadılmaq və istismar edilmək üçün vəziyyəti elə qururdu ki, bu baş verirdi. Onun haqqında öyrəndiyim yeni şey, klassik təqibetmə fikirlərinin inanç və dəyər tapmadan mövcud ola biləcəyi idi. Onun təhlili zamanı bəzən parlayırdılar, lakin o, onlara heç bir əhəmiyyət vermirdi və onları mütəmadi olaraq alay edirdi. Bu, paranoyanın bir çox hallarında oxşar şəkildə baş verə bilər və belə bir xəstəlik baş qaldırdıqda, tutulur biz ifadə olunan sayıqlama fikirlərini yeni yaradılmış kimi qəbul edə bilərik, halbuki onlar çoxdan mövcud ola bilərdi.

Mənim üçün vacib bir dərkətmədir ki, keyfiyyət anı, müəyyən nevrotik formasiyaların mövcudluğu, praktiki olaraq, bu formasiyaların özünə nə qədər diqqət, daha doğrusu, nə qədər yüklənmə cəlb edə biləcəyini göstərən kəmiyyət anından daha az əhəmiyyət kəsb edir. İlk halımız olan qısqanclıq paranoyasının müzakirəsi, yadın şüursuzluğunun təfsirlərinin həddindən artıq yüklənməsində əsas qeyri-adi halın olduğunu göstərərək, bizə kəmiyyət anının eyni dəyərləndirilməsinə çağırış etmişdi. Histeriya təhlilindən biz artıq uzun müddətdir analoji bir faktı bilirik. Patogen xəyallar, sıxışdırılmış həvəs təhriklərinin törəmələri, normal ruhi həyatın yanında uzun müddət dözülməyə davam edir və libidonun iqtisadiyyatındakı dəyişiklikdən həddindən artıq yüklənmə alana qədər patogen təsir göstərmirlər; yalnız bundan sonra simptomların yaranmasına gətirib çıxaran münaqişə baş qaldırır. Beləliklə, dərkətməmizin irəliləyişində iqtisadi baxış bucağını önə çıxarmağa getdikcə daha çox məcbur oluruq. Burada vurğulanan kəmiyyət anının, Bleuler və digərlərinin son vaxtlar "şaltlama" anlayışını tətbiq etmək istədikləri fenomenləri izah etmək üçün kifayət edib-etmədiyi sualını da qaldırmaq istəyirəm. İnsan etməlidir psixi axının bir istiqamətində müqavimətin artmasının başqa bir yolun həddindən artıq yüklənməsinə və beləliklə, həmin yolun axına daxil olmasına səbəb olduğunu fərz etməlidir.

Paranoyanın iki halımda yuxuların davranışında öyrədici bir ziddiyyət aşkar edildi. Birinci halda yuxular, qeyd edildiyi kimi, sayıqlamasız idisə, digər xəstə çox sayda təqibetmə yuxuları istehsal edirdi ki, bunları eyni məzmunda olan sayıqlama fikirlərinin sələfi və ya əvəzedici formasiyaları kimi qəbul etmək olar . Ondan yalnız böyük təşviş ilə qaça bildiyi təqib edən adətən güclü bir öküz və ya kişiliyin başqa bir simvolu idi ki, o, bəzən bunu yuxuda belə ata təmsilçisi kimi tanıyırdı. Bir dəfə o, çox xarakterik bir paranoid transfer yuxusu haqqında məlumat verdi. O, mənim onun hüzurunda tıraş olduğumu gördü və qoxudan, mən onun atasının istifadə etdiyi eyni sabunla tıraş olduğumu qeyd etdi. Mən bunu, onu mənim şəxsimə ata transferinə məcbur etmək üçün etdim. Yuxuda seçilən vəziyyətdə, xəstənin paranoid xəyallarına olan aşağılaması və onlara qarşı inanmaması açıq şəkildə özünü göstərdi, çünki gündəlik müşahidə mənə heç vaxt tıraş sabunu istifadə etmək vəziyyətinə düşmədiyimi və beləliklə, bu nöqtədə ata transferi üçün heç bir əsas yaratmadığımı ona öyrədə bilərdi.

Lakin hər iki xəstəmizin yuxularının müqayisəsi bizə, paranoyanın (və ya başqa bir psixonevrozun) yuxuya nüfuz edib-edə bilməyəcəyi sualımızın yalnız yuxunun yanlış başa düşülməsinə əsaslandığını öyrədir. Yuxu, yuxu düşüncəsini ayıq düşüncədən ondan fərqləndirir ki, o, ayıq düşüncədə yer almaya bilən məzmuna (sıxışdırılmış sahədən) yer verə bilər. Bundan başqa, o, yalnız düşüncənin bir formasıdır, yuxu işlənməsi və onun şərtləri tərəfindən şüuröncəsi düşüncə materialının çevrilməsidir. Sıxışdırılmışa nevrozların terminologiyamız tətbiq oluna bilməz, o, nə histerik, nə məcburiyyət nevrozu, nə də paranoid adlandırıla bilər. Əksinə, yuxu formalaşmasına tabe olan materialın digər hissəsi, yəni şüuröncəsi düşüncələr, normal ola bilər və ya hər hansı bir nevrozun xarakterini daşıya bilər. Şüuröncəsi düşüncələr, nevrozun mahiyyətini tanıdığımız bütün patoloji proseslərin nəticələri ola bilər. Belə bir xəstəlik fikrinin niyə yuxuya çevrilməməli olduğunu başa düşmək olmur. Beləliklə, bir yuxu asanlıqla bir histerik fantaziya, məcburiyyət təsəvvürü, sayıqlama fikri uyğun gələ bilər, yəni onun təfsiri belə bir şeyi ortaya qoya bilər. İki paranoid xəstə üzərində apardığımız müşahidədə görürük ki, birinin yuxusu normaldır, kişi nöbət zamanı ikən, digərinin yuxusu isə paranoid məzmuna malikdir, kişi hələ də sayıqlama fikirləri ilə alay edərkən. Beləliklə, yuxu hər iki halda ayıq həyatda həmin vaxt geri itələnmiş olanı qəbul etmişdir. Amma bu da qayda olmaya bilər.

Homoseksuallıq. Homoseksuallığın orqanik faktorunun tanınması, onun yaranması zamanı psixi prosesləri öyrənmə öhdəliyindən bizi azad etmir. Tipik, artıq sayısız halda müəyyən edilmiş proses ondan ibarətdir ki, o vaxta qədər anaya intensiv şəkildə bağlı olan gənc kişi pubertadan bir neçə il sonra bir dönüş edir, özünü anayla eyniləşdirir və özünü yenidən tapa biləcəyi sevgi obyektləri axtarır, sonra isə ananın onu sevdiyi kimi onları sevmək istəyir. Bu prosesin əlaməti kimi adətən bir çox il üçün sevgi şərti yaranır: kişi obyektlər onun transformasiyasının baş verdiyi yaşda olmalıdırlar. Bu nəticəyə dəyişən gücdə töhfə verən müxtəlif amilləri tanıdıq. Əvvəlcə, başqa bir qadın obyektinə keçidi çətinləşdirən ana bağlılığı. Anayla eyniləşdirmə bu obyekt bağlanmasının bir çıxış yoludur və eyni zamanda bu ilk obyektə müəyyən mənada sadiq qalmağa imkan verir. Sonra, ümumiyyətlə daha yaxın və digər cinsə dönüşdən daha asan yerinə yetirilən narsisistik obyekt seçimi meylliliyi. Bu amilin arxasında çox xüsusi gücə malik başqa bir amil gizlənir və ya bəlkə də onunla üst-üstə düşür: kişi orqanının yüksək qiymətləndirilməsi və sevgi obyektində onun mövcudluğundan imtina etmək qabiliyyətsizliyi. Qadının aşağılanması, ona qarşı nifrət, hətta ondan iyrənmə, adətən qadının penisə malik olmadığı haqqında erkən edilmiş kəşfdən irəli gəlir. Daha sonra biz, homoseksual obyekt seçimində güclü bir motiv kimi ataya hörmət və ya ondan təşvişi da tanıdıq, çünki qadından imtina etmək, onunla (və ya onun yerinə keçən bütün kişilərlə) rəqabətdən qaçmaq mənasını daşıyır. Son iki motiv, yəni penis şərtinə bağlılıq və qaçış, kastrasiya kompleksinə aid edilə bilər. Anaya bağlılıq — narsisizm — kastrasiya qorxusu, əslində heç bir xüsusiyyət daşımayan bu amilləri biz indiyə qədər homoseksuallığın psixi etiologiyasında aşkar etmişdik və bunlara, libidonun erkən bərkidilməsinə səbəb olan başdan çıxarma təsiri, eləcə də eşq həyatında passiv rolun üstünlük təşkil etməsinə kömək edən orqanik faktorun təsiri də əlavə olundu.

Lakin biz heç vaxt homoseksuallığın yaranmasının bu təhlilinin tam olduğuna inanmadıq. Bu gün homoseksual obyekt seçimə aparan yeni bir mexanizmə işarə edə bilərəm, baxmayaraq ki, ekstremal, açıq və eksklüziv homoseksuallığın formalaşmasında onun rolunun nə qədər böyük olduğunu dəqiq müəyyən edə bilmirəm. Müşahidə məni, uşaqlıq dövründə ana kompleksindən qaynaqlanan rəqiblərə, adətən böyük qardaşlara qarşı xüsusilə güclü qısqanclıq hisslərinin ortaya çıxdığı bir neçə hal diqqət mərkəzinə çəkdi. Bu qısqanclıq bacı-qardaşlara qarşı intensiv düşmənçilik və təcavüzkar münasibətlərə gətirib çıxardı, bu münasibətlər ölüm istəyinə qədər arta bilərdi, lakin inkişafa davam edə bilmədi. Tərbiyənin təsiri altında, əlbəttə, bu hisslərin davamlı acizliyi nəticəsində onların sıxışdırılması baş verdi və hisslərin dəyişməsi baş verdi, belə ki, əvvəllər rəqib olan şəxslər indi ilk homoseksual eşq obyektlərinə çevrildilər. Ana bağlılığının belə bir nəticəsi, bizə məlum olan digər proseslərlə çoxlu maraqlı əlaqələr nümayiş etdirir. Əvvəlcə o, təqibedici paranoianın inkişafının tam əksidir; bu zaman əvvəlcə sevilən şəxslər nifrət edilən təqibçilərə çevrilir, burada isə nifrət edilən rəqiblər eşq obyektlərinə çevrilir. Bundan əlavə, o, mənim fikrimcə sosial həvəslərin fərdi yaranmasına gətirib çıxaran prosesin şişirdilmiş forması kimi görünür. Hər iki halda əvvəlcə qısqanclıq və düşmənçilik hissləri mövcuddur, lakin onlar təmin oluna bilmir və həssaslıq və sosial eyniləşdirmə hissləri sıxışdırılmış təcavüz impulslarına qarşı reaksiya təşəkkülü kimi yaranır. Homoseksual obyekt seçiminin bu yeni mexanizmi, yəni üstələnilmiş rəqabətdən və sıxışdırılmış təcavüz meyillərindən yaranması, bəzi hallarda bizə məlum olan tipik şərtlərə qarışır. Homoseksualların həyat hekayələrindən tez-tez məlum olur ki, onların meyli ana başqa bir oğlanı təriflədikdən və nümunə kimi təqdim etdikdən sonra dəyişib. Bu, narsisistik obyekt seçiminə olan meyli qıcıqlandırdı və kəskin qısqanclığın qısa mərhələsindən sonra rəqib eşq obyektinə çevrildi. Lakin digər hallarda yeni mexanizm ondan fərqlənir ki, dəyişmə çox erkən yaşlarda baş verir və ana ilə eyniləşdirmə arxa plana keçir. Həmçinin, mənim müşahidə etdiyim hallarda o, yalnız heteroseksuallığı istisna etməyən və qadınlardan nifrət (horror feminae) hissi yaratmayan homoseksual münasibətlərə gətirib çıxardı.

Məlumdur ki, homoseksual şəxslərin kifayət qədər çoxu sosial həvəslərin xüsusi inkişafı və ictimai maraqlara həsr olunma ilə fərqlənir. Nəzəri izahat vermək olar ki, digər kişilərdə mümkün eşq obyektləri görən kişi, kişilər cəmiyyətinə qarşı, kişini əvvəlcə qadın uğrunda rəqib kimi görməyə məcbur olan digərindən fərqli davranmalıdır. Buna yalnız homoseksual eşqdə də qısqanclıq və rəqabət olduğu və kişilər cəmiyyətinin bu mümkün rəqibləri də əhatə etdiyi fikri qarşı çıxır. Lakin bu spekulyativ əsaslandırmadan imtina etsək belə, homoseksual obyekt seçiminin tez-tez kişi ilə erkən rəqabətin üstələnilməsindən qaynaqlanması faktı, homoseksuallıq və sosial hisslər arasındakı əlaqə üçün əhəmiyyətsiz ola bilməz.

Psixoanalitik baxışda biz sosial hissləri homoseksual obyekt münasibətlərinin sublimasiyası kimi qəbul etməyə alışmışıq. Sosial meyilli homoseksuallarda sosial hisslərin obyekt seçimindən ayrılması tam uğurlu olmamışdır.

5 / 24

«Psixoanaliz» və «libido nəzəriyyəsi»

I

Psixoanaliz PSİXOANALİZ adıdır: 1) əks halda demək olar ki, əlçatan olmayan psixi proseslərin tədqiqi üsulu; 2) bu tədqiqata əsaslanan nevroz pozğunluqlarının müalicə metodu; 3) belə yollarla əldə edilən və tədricən yeni bir elmi intizama doğru böyüyən psixoloji anlayışlar silsiləsi.

TARİXÇƏ. Psixoanalizi hələ də ən yaxşı şəkildə onun yaranışını və inkişafını izlədikdə başa düşmək olar. 1880 və 1881-ci illərdə Dr. Vyanada daxili xəstəliklər üzrə mütəxəssis və təcrübəçi fizioloq kimi tanınan Josef Breuer, xəstə atasına baxarkən ağır histeriya xəstəliyinə tutulmuş bir qızın müalicəsi ilə məşğul idi; onun vəziyyəti motorik ifliclər, ləngimələr və şüur pozğunluqlarından ibarət idi. Çox ağıllı xəstənin işarəsinə əməl edərək, onu hipnoza saldı və beləliklə, ona hakim olan əhval-ruhiyyə və düşüncələri bildirməklə hər dəfə normal psixi vəziyyətə qayıtmasını təmin etdi. Eyni əziyyətli prosesi ardıcıl təkrarlayaraq, onu bütün ləngimələrindən və ifliclərindən azad etməyi bacardı, nəticədə - sonunda əziyyəti böyük bir terapiya uğuru kimi və sirli nevrozun mahiyyəti haqqında gözlənilməz anlayışlarla mükafatlandırıldı. Lakin Breuer kəşfinin daha da inkişafından uzaq durdu və təxminən on il ərzində bunun haqqında heç nə dərc etmədi, ta ki məruzəçinin (1886-cı ildə Şarko məktəbindən Vyanaya qayıdan Freyd) şəxsi təsiri onu mövzunu yenidən götürməyə və ortaq işə həvəsləndirməyə qədər. Breuer və Freyd 1893-cü ildə «Histerik fenomenlərin psixi mexanizmi haqqında» ilkin bir məlumat və 1895-ci ildə «Histeriya üzrə tədqiqatlar» kitabını dərc etdilər (1922-ci ildə dördüncü nəşr kimi çap olunmuşdur). Onlar müalicə üsullarını «katartik» adlandırırdılar.

KATARSİS. Breuer və Freydin araşdırmalarına əsaslanan tədqiqatlardan, xüsusilə də sonrakı təcrübələrlə sarsılmayan iki nəticə ortaya çıxdı: birincisi, histerik simptomların normal psixi aktların əvəzi olaraq məna və əhəmiyyət daşıması; ikincisi isə, bu naməlum mənanın açılmasının simptomların aradan qalxması ilə üst-üstə düşməsi, yəni elmi tədqiqat və terapiya səylərinin eyni olması. Müşahidələr, Breuerin ilk xəstəsi kimi, dərin hipnoza salınaraq müalicə olunan bir sıra xəstələr üzərində aparılmışdı və nəticələr parlaq görünürdü, lakin sonra onların zəif tərəfləri ortaya çıxdı. Breuer və Freydin o vaxtkı nəzəri təsəvvürləri Şarkonun travmatik histeriya haqqında təlimlərindən təsirlənmişdi və onun şagirdi P. Janetin araşdırmalarına söykənə bilərdi; bu araşdırmalar «Tədqiqatlar»dan əvvəl dərc edilsə də, zaman baxımından Breuerin ilk hadisəsindən geri qalırdı. Əvvəldən etibarən onlarda emosional amil ön plana çıxarılmışdı; histerik simptomların, güclü emosionalla yüklənmiş psixi prosesin şüura və hərəkətə qədər gedən normal yolda boşalma (abreaksiya) ilə tənzimlənməsinə mane olan bir şeylə qarşılaşması nəticəsində yaranması gözlənilirdi; bundan sonra müəyyən dərəcədə «sıxışdırılmış» emosion yanlış yollara düşür və bədən innervasiyasına axın tapırdı (konversiya). Belə patojen «təsəvvürlərin» yarandığı hallar Breuer və Freyd tərəfindən «Psixi travmalar» adlandırılırdı və çox vaxt çoxdan keçmiş dövrlərə aid olduqları üçün müəlliflər deyə bilərdilər ki, histerik xəstələr böyük ölçüdə (həll edilməmiş) xatirələrdən əziyyət çəkirlər.

«Katharsis» müalicə zamanı şüura gedən yolun açılması və affektin normal boşalması ilə həyata keçirildi. Göründüyü kimi, şüursuz psixi proseslərin qəbul edilməsi bu nəzəriyyənin mütləq şəkildə lazım olan bir hissəsi idi. Janet də qeyri-şüur sənədləri ilə ruh həyatında işləmişdi, lakin sonradan psixoanalizə qarşı apardığı mübahisələrdə vurğuladığı kimi, bu onun üçün yalnız köməkçi ifadə, yeni bir dərkə işarə etmək istəmədiyi bir danışma tərzi idi.

Tədqiqatların nəzəri hissəsində Breuer, psixi oyanma prosesləri haqqında spekulyativ fikirlərini bölüşdü; bu fikirlər gələcək üçün istiqamətverici olub, bu günə qədər tam qiymətləndirilməmişdir. Bununla onun bu bilik sahəsindəki töhfələri sona çatdı və o, qısa müddət sonra ümumi İşdən çəkildi.

Psixoanalizə keçid Hələ “Etüdlər”də müəlliflərin baxışları arasındakı ziddiyyətlər özünü göstərmişdi. Breuer, patojen təsəvvürlərin travmatik təsir göstərməsinin səbəbini onların “hipnoid vəziyyətlər”də yaranması ilə izah edirdi; bu vəziyyətlərdə psixi fəaliyyət xüsusi məhdudiyyətlərə məruz qalır. Məruzəçi bu izahı rədd etmiş və qənaətə gəlmişdir ki, təsəvvür yalnız onun məzmunu ruhi həyatın hakim tendensiyalarına zidd olduqda və beləliklə fərdin “müdafiə” mexanizmini işə saldıqda patoloji xarakter daşıyır. (Janet histerik xəstələrə psixi məzmunlarını bir yerdə saxlamaq qabiliyyətinin konstitusional çatışmazlığını aid etmişdi; məhz bu nöqtədə Breuer və Freyd onun yolundan ayrılırdılar.) Həmçinin, məruzəçinin qısa müddət sonra katarsis zəminini tərk etməsinə səbəb olan iki yenilik artıq “Tədqiqatlar” əsərində qeyd olunmuşdu. Breuerin istefasından sonra, onlar daha sonrakı inkişafların başlanğıc nöqtəsi oldular.

Hipnozdan imtina Bu yeniliklərdən biri praktik təcrübəyə əsaslanır və texnikanın dəyişdirilməsinə gətirib çıxarır, digəri isə nevrozun klinik dərk edilməsində irəliləyişdən ibarətdir. Tezliklə aydın oldu ki, hipnozda katartik müalicəyə bəslənən terapevtik ümidlər müəyyən mənada reallaşmadı. Simptomların yox olması katarsis ilə paralel gedirdi, lakin ümumi uğur xəstənin həkimə olan münasibətindən asılı idi və beləliklə “sugestiya”nın uğuru kimi görünürdü; əgər bu münasibət pozulursa, bütün simptomlar sanki heç vaxt həllini tapmamış kimi yenidən ortaya çıxırdı. Buna əlavə olaraq, dərin hipnoza girməyə razılıq verən şəxslərin sayının az olması, katartik metodun tətbiqində tibbi baxımdan çox əhəmiyyətli məhdudiyyətlər yaratdı. Bu səbəblərdən məruzəçi hipnozu tərk etməyə qərar verdi. Lakin eyni zamanda o, hipnozdan əldə etdiyi təəssüratlardan onun yerini doldurmaq üçün vasitələr çıxardı.

SƏRBƏST ASSOSİASİYA. Hipnotik vəziyyət xəstədə assosiasiya qabiliyyətinin elə bir genişlənməsinə səbəb oldu ki, o, dərhal şüurlu düşüncəsi üçün əlçatan olmayan, simptomdan onunla əlaqəli fikirlərə və xatirələrə gedən yolu tapmağı bacardı. Hipnozun ortadan qalxması çarəsiz bir vəziyyət yaratsa da, məruzəçi Bernheimin sübut etdiyi kimi, somnambulizm halında yaşananların yalnız görünüşdə unudulduğunu və həkimin təkidli təsdiqi ilə, yəni “bunu bildiyinizi” söyləməsi ilə istənilən vaxt xatırlana biləcəyini xatırladı. O, buna görə də hipnotizasiya olunmamış xəstələrini də assosiasiyalarını bildirməyə məcbur etməyə çalışdı ki, belə material vasitəsilə unudulmuş və ya sədd edilmiş şeyə gedən yolu tapa bilsin. Daha sonra o, belə bir təzyiqə ehtiyac olmadığını, xəstədə demək olar ki, həmişə kifayət qədər çoxlu ideyaların üzə çıxdığını, lakin bu ideyaların onun özünə etdiyi müəyyən etirazlar səbəbindən açıqlanmaqdan, hətta şüurdan belə saxlandığını qeyd etdi. Hazırda hələ də sübut olunmamış, lakin sonradan zəngin təcrübə ilə təsdiqlənmiş gözləntiyə əsasən, xəstəyə müəyyən bir başlanğıc nöqtəsindən gələn hər şeyin daxili əlaqə ilə bu nöqtəyə bağlı olması lazım idi; nəticədə, xəstəni bütün tənqidi mövqelərindən imtina etməyə öyrətmək və sonra üzə çıxarılan fikir materialını axtarılan əlaqələri açmaq üçün istifadə etmək texnikası yarandı. Psixikdə determinizmin sərtliyinə güclü etibar hipnozu əvəz etməli olan bu texnikaya keçidə şübhəsiz ki, töhfə vermişdi.

"TEXNİKƏ ƏSAS QAYDASI", "sərbəst assosiasiya" proseduru, o vaxtdan bəri psixoanalitik işdə qorunub saxlanılmışdır. Müalicəyə xəstəni diqqətli və ehtirasdan uzaq özünü müşahidəçi vəziyyətinə gətirməyə, yalnız şüurunun səthini oxumağa, bir tərəfdən tam səmimiyyəti vəzifə bilməyə, digər tərəfdən isə, onu 1) çox xoşagəlməz hesab etsəniz belə, heç bir fikri açıqlamadan kənarda saxlamamağa çağırmaqla başlanılır. və ya 2) onun mənasız olduğunu, 3) çox əhəmiyyətsiz olduğunu, 4) axtarılan şeyə aid olmadığını düşünməli olsanız belə. Adətən, sonuncu qeyd olunan etirazları doğuran ideyaların unudulmuş şeyin tapılmasında xüsusi dəyərə malik olduğu görünür.

PSİXOANALİZ YOZUM SƏNƏTİ KİMİ. Yeni texnika müalicənin təəssüratını o qədər dəyişdirdi, həkim xəstə ilə o qədər yeni münasibətlərə girdi və o qədər gözlənilməz nəticələr əldə edildi ki, proseduru katartik metodadan adla ayırmaq məqbul sayılırdı. Referent, neurotik pozğunluğun bir çox digər formalarına genişləndirilə bilən müalicə üsulu üçün Psixoanaliz adını seçdi. Bu psixoanaliz ilk növbədə yozum sənəti idi və Breuerin böyük kəşflərindən birini, yəni nevrotik simptomların digər baş tutmamış psixi aktların mənalı əvəzləyicisi olduğunu dərinləşdirməyi vəzifə götürdü. İndi məsələ, xəstələrin ideyalarının təqdim etdiyi materialı gizli bir məna işarə edirmiş kimi qəbul etmək və bu mənanı ondan tapmaqdır. Təcrübə tezliklə göstərdi ki, analiz edən həkim, özünə bərabər asılı diqqətlə öz şüursuz zehni fəaliyyətinə buraxdıqda, təkrar düşünməni və şüurlu gözləntilərin formalaşmasını mümkün qədər tərk etdikdə, eşitdiklərindən heç nəyi xüsusilə yaddaşda saxlamağa çalışmadıqda və bu şəkildə xəstənin şüursuzunu öz şüursuzu ilə qəbul etdikdə ən məqsədəuyğun davranır. Sonra, şərait çox əlverişsiz olmadıqda, xəstənin ideyalarının müəyyən bir mövzuya işarə kimi yaxınlaşdığını qeyd etdilər və ona özünə gizli olanı tapıb bildirmək üçün yalnız bir addım irəli getmək lazım idi. Şübhəsiz, bu yozum işi qaydalara ciddi riayət etməyi tələb etmirdi və həkimin zövqünə və bacarığına böyük yer verirdi, lakin ədalətliliyi təcrübə ilə birləşdirdikdə, adətən, oxşar hallarda təkrarlanma ilə təsdiqlənən etibarlı nəticələrə, yəni belə nəticələrə nail olunurdu. Şüursuzluq, neurozların strukturu və arxasındakı patologik proseslər haqqında hələ bu qədər az məlum olan dövrdə, nəzəri cəhətdən daha yaxşı əsaslandırılmasa belə, belə bir texnikadan istifadə edə bilməklə kifayətlənməli idik. Qeyd edək ki, bu günkü analizdə də eyni şəkildə məşq edilir, yalnız daha böyük təhlükəsizlik hissi və onun sərhədlərinə daha yaxşı başa düşməklə.

XƏTALƏRİN VƏ TƏSADÜFİ HƏREKƏTLƏRİN YOZUMU. Psixoanalizin yozum sənəti üçün zəfər oldu, çünki o, adi insanlarda tez-tez rast gəlinən bəzi psixik aktların, indiyə qədər heç bir psixoloji izahat tələb edilməmiş olanların, neurotiklərin simptomları kimi başa düşülməli olduğunu, yəni şəxsə məlum olmayan və analitik səylə asanlıqla tapıla bilən bir mənanın olduğunu sübut etdi. Aidiyyətli fenomenlər, yəni əks halda yaxşı bilinən sözlərin və adların müvəqqəti unudulması, niyyətlərin unudulması, çox vaxt rast gəlinən dil sürçmələri, səhv oxumalar, səhv yazmalar, əşyaların itirilməsi, yerinin dəyişdirilməsi, bəzi səhvlər, görünüşcə təsadüfi özünə ziyan vermə aktları, nəhayət, adətən, istəksiz və oyun kimi yerinə yetirilən hərəkətlər, "düşüncəsiz" mırıldanılan melodiyalar və s. — bunların hamısı, əgər belə bir izahat ümumiyyətlə cəhd edilmişsə, fizioloji izahatdan çıxarıldı, ciddi determinist kimi göstərildi və şəxsin basdırılmış niyyətlərinin ifadəsi və ya birinin daimi və ya müvəqqəti şüursuz olduğu iki niyyətin qarşılıqlı təsirinin nəticəsi kimi tanındı. Psixologiyaya bu töhfənin dəyəri çoxşaxəli idi. Psixik determinizmin həcmi gözlənilməz şəkildə genişləndi; normal və xəstə psixik hadisələr arasında qəbul edilən uçurum azaldı; bir çox hallarda, fenomenlərin arxasında şübhə edilən psixik qüvvələrin oyununa rahat nəzər salmaq mümkün oldu. Nəhayət, şüursuz psixik aktların mövcudluğuna inancı, şüursuz psixikanın qəbulunu qəribə, hətta absurd sayanlarda belə oyatmaq üçün heç bir başqası kimi uyğun olmayan bir material əldə edildi. Öz xətalərinin və təsadüfi hərəkətlərinin öyrənilməsi, ki, əksəriyyət üçün bol fürsət yaradır, psixoanalizə nüfuz etmək üçün hələ də ən yaxşı hazırlıqdır. Analitik müalicədə səhv hərəkətlərin intibeti, şüursuzluğun açılması vasitəsi kimi, çox daha vacib olan təsadüfi fikirlərin yozumu ilə yanaşı yer tutur.

YUXULARIN YOZUMU. Azad assosiasiya texnikası yuxulara, insanın öz yuxularına və ya analitik xəstələrin yuxularına tətbiq edildikdə, psixi həyatın dərinliklərinə yeni bir giriş yolu açıldı. Həqiqətən də, şüursuz psixi qatlarda baş verən proseslər haqqında bildiklərimizin əksəriyyəti və ən yaxşısı yuxuların yozumundan irəli gəlir. Psixoanaliz yuxuya qədim zamanlarda ona ümumiyyətlə tanınan əhəmiyyəti geri qaytardı, lakin onunla fərqli şəkildə davranır. O, yuxu yozumçusunun zəkasına etibar etmir, əksinə, vəzifənin böyük hissəsini yuxu görən şəxsə ötürür və ondan yuxunun ayrı-ayrı elementləri haqqında assosiasiyalarını soruşur. Bu assosiasiyaların daha da davam etdirilməsi ilə yuxunu tamamilə örtən, lakin — bir nöqtəyə qədər — ayıq psixi fəaliyyətin tam dəyərli və tamamilə başa düşülən hissələri kimi tanına bilən düşüncələrə nail olunur. Beləliklə, xatırlanan yuxu, manifest yuxu məzmunu kimi, yozum yolu ilə tapılan laten yuxu fikirlərinin qarşısına çıxır. Sonuncuları birincilərə, yəni “yuxuya” çevirən və yozum işi ilə geri çevrilən proses yuxu işi adlandırıla bilər.

Laten yuxu düşüncələrini ayıq həyatla əlaqəsinə görə gündüz qalıqlar adlandırırıq. Onlar, “yaradıcı” xarakterin tamamilə haqsız yerə aid ediləcəyi yuxu işlənməsi tərəfindən qəribə şəkildə sıxlaşdırılır, psixi intensivliklərin yerdəyişməsi ilə təhrif edilir, vizual obrazlarda təsvir üçün hazırlanır və üstəlik, manifest yuxunun formalaşmasından əvvəl, yeni qurumaya bir növ məna və əlaqə verməyə çalışan ikincil bir emaldan keçir. Bu son proses əslində artıq yuxu işlənməsinə aid deyil.

YUXU YARADILMASININ DİNAMİK NAZARİYƏSİ. Yuxu yaradılmasının dinamikasını anlamaq çox çətinlik yaratmadı. Yuxu yaradılmasına həvəs verən qüvvə laten yuxu düşüncələri və ya gündüz qalıqlar tərəfindən təmin edilmir, əksinə, gündüz vaxtı sıxışdırılmış, şüursuz bir meylə gəlir; gündüz qalıqlar bu meylə əlaqə qura bilir və laten düşüncələrin materialından bir istəyin təmin edilməsini hazırlayır. Beləliklə, hər bir yuxu bir tərəfdən şüursuzluğun istəyinin təmin edilməsidir, digər tərəfdən isə, yuxu vəziyyətini pozulmadan qoruya bildiyi qədər, yuxunu başlatan normal yuxu istəyinin təmin edilməsidir. Yuxu yaradılmasına şüursuz töhfədən imtina edilsə və yuxu laten düşüncələrinə endirilsə, o, ayıq həyatı məşğul edən hər şeyi — bir mülahizəni, xəbərdarlığı, bir qərarı, yaxın gələcəyə hazırlığı və ya eyni zamanda təmin edilməmiş bir istəyin ödənişini — təmsil edə bilər. Manifest yuxunun tanınmazlığı, qəribəliyi və absurdluğu qismən yuxu düşüncələrinin arxaik adlandırıla bilən başqa bir ifadə formasına köçürülməsinin nəticəsidir, digər qismən isə “ayıq vaxtda tamamilə ləğv edilməyən” məhdudlaşdırıcı, tənqidi rədd edən bir instansın təsiridir. “Yuxu senzurası”nın, yuxu düşüncələrinin manifest yuxuya təhrif edilməsinə birinci dərəcəli olaraq məsul tutduğumuz, gündüz vaxtı şüursuz istək təhrikini saxlayan və sıxışdıran eyni psixi qüvvələrin bir ifadəsi olduğunu qəbul etmək məntiqlidir.

Yuxuların izahına daha dərindən nüfuz etmək dəyərdi, çünki analitik iş göstərdi ki, yuxu yaradılmasının dinamikası simptom yaradılmasının dinamikası ilə eynidir. Hər iki halda biz iki tendensiyanın mübarizəsini tanıyırıq: birincisi, şüursuz, əks halda sıxışdırılmış və təmin edilməyə — istəyin reallaşmasına — can atan; ikincisi, ehtimal ki, şüurlu Mənə aid olan, rədd edən və sıxışdıran; və bu münaqişənin nəticəsi kimi, hər iki tendensiyanın qeyri-mükəmməl ifadə tapdığı bir kompromis quruluşu — yuxu, simptom — yaranır. Bu uyğunluğun nəzəri əhəmiyyəti aydındır. Yuxu patologik bir fenomen olmadığından, xəstəlik simptomlarını yaradan psixi mexanizmlərin normal psixi həyatda da mövcud olduğunu, eyni qanunauyğunluğun normanı və anormallığı əhatə etdiyini və nevrozlu və ya psixiatrik xəstələr üzərində aparılan tədqiqatların nəticələrinin sağlam psixikanın başa düşülməsi üçün əhəmiyyətsiz ola bilməyəcəyini sübut edən dəlillər təqdim olunur. SİMBOLİZM. Yuxu işlənməsi tərəfindən yaradılan ifadə tərzinin öyrənilməsi zamanı, bəzi əşyaların, fəaliyyətlərin və münasibətlərin yuxuda müəyyən dərəcədə "simvollar" vasitəsilə dolayısı ilə təmsil olunduğu, yuxu görənin onların mənasını bilmədən istifadə etdiyi və adətən onun assosiasiyalarının bu simvollarla heç bir əlaqə qurmadığı şaşırtıcı həqiqətlə qarşılaşıldı. Onların tərcüməsi analitik tərəfindən verilməlidir; analitik isə bu tərcüməni yalnız empirik yolla, kontekstə sınaq yolu ilə yerləşdirməklə tapa bilər. Sonradan məlum oldu ki, dil istifadəsi, mifologiya və folklor yuxu simvollarına ən zəngin analoqları ehtiva edir. Ən maraqlı və hələ həll olunmamış məsələlərin bağlı olduğu simvollar, köhnə psixi irsin bir hissəsi kimi görünür.

2. Simvol icması dil icmasından kənara çıxır.

CİNSİ HƏYATIN ƏTİOLOJİK ƏHƏMİYYƏTİ. Hipoz texnikası sərbəst assosiasiya ilə əvəz edildikdən sonra ortaya çıxan ikinci yenilik klinik xarakter daşıyırdı və histerik simptomların onlardan qaynaqlandığı görünən travmatik təcrübələrin davamlı axtarışı zamanı tapıldı. Bu izləmə nə qədər diqqətlə aparılırdısa, etioloji əhəmiyyət daşıyan belə təəssüratların zənciri bir o qədər zəngin şəkildə açılırdı, lakin onlar bir o qədər də nevrozlu şəxsin pubert dövrünə və ya uşaqlığına geri gedirdi. Eyni zamanda, onlar vahid bir xarakter aldılar və nəhayət, aydınlıq qarşısında baş əymək və bütün simptom yaranmasının kökündə erkən dövrün cinsi həyatından qaynaqlanan travmatik təəssüratların olduğunu qəbul etmək lazım gəldi. Beləliklə, cinsi travma adi travmanın yerini tutdu və sonuncusu etioloji əhəmiyyətini, ondan əvvəl gələn birincisi ilə olan assosiativ və ya simvolik əlaqəyə borclu idi. Eyni vaxtda aparılan, nevrasteniya və təşviş nevrozu kimi təsnif edilən adi sinir pozğunluqlarının araşdırması, bu pozğunluqların cinsi həyatdakı aktual sui-istifadələrə qədər izlənilə biləcəyini və onların aradan qaldırılması ilə müalicə oluna biləcəyini ortaya qoydu; buna görə də belə bir nəticə çıxarmaq məntiqli idi: nevrozlar ümumiyyətlə cinsi həyatdakı pozğunluqların ifadəsidir, sözün əsl mənasında aktual nevrozlar (kimyəvi vasitəçiliklə) bu bioloji baxımdan çox vacib, elmi tərəfindən indiyə qədər ciddi şəkildə nəzərə alınmayan funksiyanın uzun müddət əvvəlki zədələnmələrinin (psixik emal ilə) ifadəsidir. Psixoanalizin heç bir fərziyyəsi, nevrozlar üçün cinsi həyatın üstün etioloji əhəmiyyəti haqqındakı bu iddia qədər inamla qarşılanmadı və qəddar müqavimətlə üzləşmədi. Lakin açıq şəkildə qeyd edilməlidir ki, psixoanaliz də bu günə qədərki inkişafı ərzində bu iddiadan geri çəkilmək üçün heç bir səbəb tapmamışdır.

İNFANTİL CİNSƏLLİK. Etioloji tədqiqatları sayəsində psixoanaliz, ondan əvvəl varlığı demək olar ki, təxmin edilməyən bir mövzu ilə məşğul olma vəziyyətinə düşdü. Elm cinsi həyatı pubert dövründən başlatmağa və uşaq cinsəlliyinin ifadələrini anormal erkən yetkinləşmə və degenerasiyanın nadir əlamətləri kimi qiymətləndirməyə alışmışdı. İndi isə psixoanaliz, insanı cinsi funksiyanın başlanğıcının uşaqda demək olar ki, extrauterin həyatın başlanğıcı ilə üst-üstə düşdüyünü qəbul etməyə məcbur edən, eyni dərəcədə qəribə və qanunauyğun fenomenlərin bolluğunu açdı, və insan təəccüblə soruşdu ki, bütün bunları necə görməzdən gəlmək mümkün olmuşdur. Uşaq cinsəlliyinə dair ilk dərinliklər, böyüklərin analitik araşdırması ilə əldə edilmişdi və buna görə də belə gecikmiş bir geri nəzərə etibar edilə bilən bütün şübhələr və xəta mənbələri ilə yüklənmişdi, lakin sonradan (1908-ci ildən başlayaraq) uşaqların özünü analitik araşdırmağa və qeyri-önyargılı müşahidə etməyə başladıqda, yeni anlayışın bütün faktiki məzmunu üçün birbaşa təsdiq əldə edildi.

Uşaq cinsəlliyi bəzi cəhətlərdə böyüklərinkindən fərqli bir mənzərə göstərdi və böyüklərdə "perversiya" kimi qınanan çoxlu xüsusiyyətlərlə təəccüb doğurdu. Cinsi anlayışı, iki cinsin cinsi akt zamanı birləşməsinə və ya genital orqanlarda müəyyən həzz hisslərinin yaradılmasına can atmağı əhatə edən daha geniş bir məzmunu əhatə edəcək şəkildə genişləndirmək lazım idi. Lakin bu genişləndirmə, uşaq, normal və pervers cinsi həyatı bir kontekstdə başa düşməyi mümkün etdiyi üçün özünü əvəz etdi.

Referentin analitik tədqiqatı əvvəlcə, cazibədarlığı uşaq cinsi ifadələrinin mənbəyi və nevroz simptomlarının yaranmasının toxumu kimi kəndən şişirtmək səhvini törətdi. Bu aldatmanın üstəsindən gəlmək, nevrozların psixi həyatında fantaziya fəaliyyətinin son dərəcə böyük rolunun, xarici reallıqdan daha çox nevroz üçün həlledici olduğunu aşkar etdikdə mümkün oldu. Bu fantaziyaların arxasında, cinsi funksiyanın inkişafı haqqında aşağıdakı təsviri verməyə imkan verən material üzə çıxdı.

LIBİDONUN İNKİŞAFI. Psixik həyatda dinamik ifadəsi “Libido” adlanan seksual həvəs, hissəvi həvəslərdən ibarətdir, onlara yenidən parçalana bilər və tədricən müəyyən təşkilatlara birləşir. Bu hissəvi həvəslərin mənbəyi bədən orqanları, xüsusilə bəzi seçilmiş erogən zonalar, lakin libidoya töhfələr bədəndəki bütün vacib funksional proseslərdən də gəlir. Fərdi hissəvi həvəslər əvvəlcə bir-birindən asılı olmayaraq doyum axtarırlar, lakin inkişaf prosesində getdikcə daha çox birləşdirilir və mərkəzləşdirilir. İlk (pregenital) təşkilatlanma mərhələsi kimi oral mərhələ tanınır, burada körpənin əsas marağına uyğun olaraq ağız zonası əsas rol oynayır. Onu sadist-anal təşkilatlanma izləyir, burada sadizm hissəvi həvəsi və anal zonası xüsusilə ön plana çıxır; cins fərqi burada aktiv və passiv ziddiyyəti ilə təmsil olunur. Üçüncü və son təşkilatlanma mərhələsi, hissəvi həvəslərin əksəriyyətinin genital zonaların üstünlüyü altında birləşməsidir. Bu inkişaf adətən sürətlə və nəzərə çarpmadan keçilir, lakin həvəslərin bəzi hissələri son nəticənin əvvəlki mərhələlərində qalır və beləliklə, sonradan sıxışdırılmış meyllərin qırılmasına şərait yaradan və sonrakı nevrozlar və perversiyaların inkişafı ilə müəyyən əlaqədə olan libido fiksasiyalarını verir. (Libido nəzəriyyəsinə baxın.)

OBYETİN TAPILMASI VƏ EDİP KOMPLEKSİ. Oral hissəvi həvəs əvvəlcə qida ehtiyacının ödənməsinə söykənərək doyumunu və obyektini ana sinəsində tapır. Sonra o, ayrılır, müstəqil və eyni zamanda avtoerotik olur, yəni obyektini öz bədənində tapır. Digər hissəvi həvəslər də əvvəlcə avtoerotik davranır və yalnız sonradan xarici obyektə yönəldilir. Xüsusilə vacibdir ki, genital zonanın hissəvi həvəsləri mütəmadi olaraq intensiv avtoerotik doyum dövründən keçir. Libidonun son genital təşkilatlanması üçün bütün hissəvi həvəslər eyni dərəcədə yararlı deyil, bəziləri (məs. anal həvəslər) buna görə kənara qoyulur, basdırılır və ya mürəkkəb çevrilmələrə məruz qalır.

Artıq ilk uşaqlıq illərində (təxminən 2-5 yaş) seksual istəklərin birləşməsi baş verir, bunun obyekti oğlanlarda anadır. Bu obyekt seçimi və ataya qarşı rəqabət və düşmənçilik münasibəti ilə birlikdə, bütün insanlarda sevgi həyatının son forması üçün ən böyük əhəmiyyət kəsb etdiyi deyilən Edip kompleksinin məzmunudur. Edip kompleksini idarə etməyi öyrənməsinin normal insan üçün xarakterik olduğu, nevrozlu şəxsin isə ona yapışdığı qeyd edilmişdir.

CİNSƏLLİK İNKİŞAFININ İKİ MƏRHƏLƏLİ YANAŞMASI. Bu cinsi həyatın erkən dövrü adətən beşinci ilə doğru sona çatır və daha az və ya çox tam ləngimə dövrü ilə əvəz olunur, bu müddət ərzində etik məhdudiyyətlər Edip kompleksinin istək tələblərinə qarşı qoruyucu strukturlar kimi qurulur. Sonrakı pubertat dövründə Edip kompleksi şüursuzluqda yenidən canlanır və daha sonrakı yenidənqurmalara doğru gedir. Yalnız pubert dövrü cinsi həvəsləri inkişaf etdirir; lakin bu inkişafın istiqaməti və ona bağlı bütün disposisiyalar artıq əvvəlcə baş vermiş uşaq cinsəlliyinin erkən çiçəklənməsi ilə müəyyən edilmişdir. Bu iki mərhələli, latens dövrü ilə kəsilən cinsəllik funksiyasının inkişafı insan növünün bioloji xüsusiyyəti kimi görünür və nevrozların yaranması üçün şərti ehtiva edir.

SIXIŞDIRMA NƏZƏRİYYƏSİ. Bu nəzəri biliklərin analitik işin birbaşa təəssüratları ilə birləşməsi nevrozlar haqqında belə bir anlayışa gətirib çıxarır: nevrozlar Mən və Mənin bütövlüyünə və ya etik tələblərinə uyğun olmayan cinsi istəklər arasındakı konfliktlərin ifadəsidir. Mən bu Mənə uyğun olmayan istəkləri sıxışdırmışdır, yəni onlardan öz marağını çəkmiş və onları şüurlu olmaqdan və təmin olunmaq üçün motor boşalmadan kənarlaşdırmışdır. Analitik işdə bu sıxışdırılmış təəssüratları şüurlu etməyə çalışdıqda, sıxışdıran qüvvələri müqavimət kimi hiss edirik. Lakin sıxışdırma qabiliyyəti cinsi həvəslər qarşısında xüsusilə asanlıqla uğursuzluğa uğrayır. Onların toplanmış libidosu, əvvəlki inkişaf mərhələlərinə və obyekt münasibətlərinə geriləyərək, şüursuzdan digər çıxış yolları yaradır və uşaq fiksasiyalarının olduğu yerlərdə, libido inkişafının zəif nöqtələrində şüura və axına doğru qırılır. Beləliklə yaranan şey simptomdur və əsasən cinsi əvəzedici doyumdur, lakin simptom da Mənin sıxışdıran qüvvələrinin təsirindən tamamilə qaça bilməz, ona görə də onun cinsi doyum xarakterini tanınmaz hala gətirən dəyişikliklərə və sürüşmələrə — tamamilə yuxu kimi — tabe olması lazımdır. Simptom beləliklə, sıxışdırılmış cinsi həvəslər və sıxışdıran Mən həvəsləri arasında kompromis quruluşu xarakteri alır, konfliktin hər iki tərəfi üçün eyni vaxtda, lakin hər iki tərəfdən qüsurlu olan istək doyumudur. Bu, histeriyanın simptomları üçün tam ciddiyyətlə keçərlidir, halbuki obsessiv nevrozun simptomlarında sıxışdıran instansın təsiri çox vaxt reaksiya quruluşlarının (cinsi doyuma qarşı təhlükəsizlik tədbirlərinin) yaradılması ilə daha güclü ifadə olunur.

TRANSFERANS. Əgər nevroz simptom quruluşunun həvəs qüvvələrinin cinsi təbiətli olması haqqında daha bir sübut lazım idisə, o, analitik müalicə zamanı xəstənin həkimə qarşı xüsusi bir hissi münasibətinin qurulması faktında tapılardı; bu münasibət rasionel ölçülərdən çox uzağa gedir, ən incə həvəsdən ən inatçı düşmənçiliyə qədər dəyişir və özünün bütün xüsusiyyətlərini xəstənin əvvəlki, şüursuz hala gəlmiş sevgi münasibətlərindən götürür. Həm müsbət, həm də mənfi formasında müqavimətin xidmətinə girən bu transfer, həkimin əlində müalicənin ən güclü vasitəsinə çevrilir və sağalma prosesinin dinamikasında heç bir zaman kiçik hesab edilə bilməyəcək rol oynayır. PSİXOANALİZ NƏZƏRİYƏSİNİN ƏSAS DİREKLƏRİ. Şüursuz psixi proseslərin qəbulu, müqavimət və sıxışdırma nəzəriyyəsinin tanınması, cinsəlliyin və Edip kompleksinin qiymətləndirilməsi psixoanalizin əsas məzmunları və onun nəzəriyyəsinin təməlləridir; və kim bunların hamısını təsdiq edə bilmirsə, psixoanalitiklər sırasında yer almamalıdır.

PSİXOANALİZİN DİGƏR TƏQDIRLƏRİ. Yuxarıda qeyd olunduğu qədər, psixoanaliz, onu on ildən çox müddət ərzində təkbaşına təmsil edən məruzəçinin işi sayəsində irəliləmişdi. 1906-cı ildə isveçrəli psixiatrlar E. Bleuler və C. G. Yunq analizə canlı maraq göstərməyə başladılar, 1907-ci ildə Zalsburqda onların tərəfdarlarının ilk görüşü baş tutdu və tezliklə gənc elm psixiatrların və qeyri-peşəkarların diqqətinin mərkəzində yer aldı.

Avtoritarizmə həvəsli Almaniyada qəbul edilmə tərzi alman elmi üçün ləyaqətli deyildi və E. Bleuler kimi soyuq tərəfdarı belə qəti müdafiəyə sövq etdi. Lakin konqreslərdəki bütün rəsmi qınanmalar və qərarlar psixoanalizin daxili inkişafını və xarici yayılmasını dayandıra bilmədi; psixoanaliz növbəti on il ərzində Avropa sərhədlərindən kənara çıxdı və xüsusilə Amerika Birləşmiş Ştatlarında populyarlaşdı, bu da J. Putnam (Boston), Ernest Jones (Toronto, sonra London), Flournoy (Cenevrə), Ferenczi (Budapeşt), Abraham (Berlin) və bir çox başqalarının dəstəyi və ya iş birliyi sayəsində oldu. Psixoanalizə qarşı elan edilmiş qadağa onun tərəfdarlarını beynəlxalq təşkilatda birləşməyə vadar etdi; bu təşkilat həmin ildə (1922) Berlində səkkizinci qeyri-rəsmi konqresini keçirir və hazırda yerli qrupları: Vyana, Budapeşt, Berlin, Hollandiya, Zürix, London, Nyu-York, Kalkutta və Moskvanı əhatə edir. Birinci Dünya Müharibəsi də bu inkişafı dayandıra bilmədi. 1918/19-cu ildə Dr. Anton v. Freynd (Budapeşt) tərəfindən Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat təsis edildi. Anton v. Freynd (Budapeşt) tərəfindən təsis edilən Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat psixoanalizə xidmət edən jurnalları və kitabları nəşr edir; 1920-ci ildə Dr. M. Eitingon tərəfindən Berlində imkansız nevrozlu xəstələrin müalicəsi üçün ilk "Psixoanalitik Poliklinika" açıldı. M. Eitingon tərəfindən Berlində imkansız nevrozlu xəstələrin müalicəsi üçün ilk "Psixoanalitik Poliklinika" açıldı. Referentin əsas əsərlərinin fransız, italyan və ispan dillərinə tərcümələri, hazırda hazırlanmaqda olan, Latın aləmində də psixoanalizə marağın oyanmasını sübut edir. 1911-1913-cü illərdə psixoanalizdən iki cərəyan ayrıldı; bu cərəyanlar açıq şəkildə psixoanalizin qıcıq doğuran tərəflərini yumşaltmağa çalışırdılar. Biri, C. G. Yunq tərəfindən seçilmiş yol, etik tələblərə cavab verməyə çalışdı, Ödip kompleksinin real mənasını simvolik yenidən qiymətləndirmə ilə soyundurdu və praktikada unudulmuş, "prə-tarixi" adlandırılan uşaqlıq dövrünün açılmasını nəzərə almadı. İkincisi, Vyanada Alf. Adler tərəfindən yaradılan cərəyan idi; o, psixoanalizin bəzi elementlərini başqa adlarla geri gətirdi, məsələn, cinsiləşdirilmiş şəkildə "kişi etirazı" kimi sıxışdırmanı geri gətirdi, lakin digər tərəfdən şüursuzluqdan və cinsi həvəslərdən imtina etdi və xarakter və nevroz inkişafını, orqan qüsurlarından gələn təhlükələri aşırı kompensasiya ilə arxa plana itirməyə çalışan hakimiyyət iradəsinə aid etməyə çalışdı. Hər iki sistemli şəkildə qurulmuş istiqamət psixoanalizin inkişafına davamlı təsir göstərmədi. Adler cərəyanının əvəz etmək istədiyi psixoanalizlə çox az ortaq cəhəti olduğu tezliklə aydın oldu.

PSİXOANALİZİN DAHA YENİ İNKİŞAFLARI. Psixoanaliz bu qədər çox müşahidəçinin iş sahəsi olduqdan sonra, bu məqalədə təəssüf ki, yalnız ən qısa şəkildə qeyd edilə bilən zənginləşmələr və dərinləşmələr qazandı.

Narsisizm. Onun ən vacib nəzəri inkişafı, yəqin ki, libido nəzəriyyəsinin sıxışdıran Mənə tətbiqi idi. İnsan, Məni —narsisistik adlandırılan— libidonun ehtiyatı kimi təsəvvür etməyə başladı; bu ehtiyatdan obyektlərə yönələn libido yüklənmələri axır və bu yüklənmələr yenidən həmin ehtiyata geri çəkilə bilər. Bu təsəvvürün köməyi ilə Mənin təhlilinə yanaşmaq və psixonevrozların transfer nevrozlarına kliniki ayrılmasını həyata keçirmək mümkün oldu. nevrozları və narsisistik xəstəliklər şəklində aparmaq mümkün oldu. Birinci qrupda (histeriya və məcburiyyət nevrozu) xarici obyektlərə transferə can atan libido miqdarı mövcuddur və analitik müalicənin həyata keçirilməsi üçün bu miqdardan istifadə olunur; narsisistik pozuntular (erkən bunama, paranoya, melankoliya) isə əksinə, obyektlərdən libidonun geri çəkilməsi ilə xarakterizə olunur və buna görə də analitik terapiyaya demək olar ki, əlçatmazdır. Lakin bu terapevtik çatışmazlıq təhlili, psixozlara aid edilən bu xəstəliklərin daha dərin başa düşülməsinə yönələn zəngin yanaşmaların edilməsinə mane olmadı.

TEXNİKANIN DƏYİŞİMİ. Yozum texnikasının inkişafı analitikin elmə olan həvəsini demək olar ki, təmin etdikdən sonra, maraq xəstəyə ən səmərəli təsir göstərmə yollarının hansı olduğu məsələsinə yönəlməli idi. Tezliklə həkimin növbəti vəzifəsinin, müalicə zamanı xəstədə yaranan və əvvəlcə onun özü tərəfindən şüursuz qalan müqavimətləri tanımasına və sonradan onları aşmasına kömək etmək olduğu aydın oldu. Eyni zamanda müalicə işinin əsas hissəsinin bu müqavimətlərin aşılmasından ibarət olduğu və bu nəticə olmadan xəstədə davamlı psixoloji dəyişiklik əldə edilə bilməyəcəyi dərk olundu. Analitikin işi xəstənin müqavimətinə yönəldiyindən bəri, analitik texnika cərrahi texnika ilə rəqabət apara biləcək qədər dəqiqlik və incəlik qazanmışdır. Buna görə də ciddi təlim almadan psixoanalitik müalicələrə başlamaq kəskin şəkildə qadağandır və dövlət tərəfindən tanınan diplomuna etibar edərək belə bir təşəbbüsə yol verən həkim, adi bir cahildən heç də yaxşı deyil.

PSİXOANALİZ TERAPEVTİK USUL KİMİ. Psixoanaliz heç vaxt bütün xəstəliklərə dərman olduğunu və ya möcüzələr yarada biləcəyini iddia etməmişdir. Həkimlik fəaliyyətinin ən çətin sahələrindən birində o, bəzi xəstəliklər üçün yeganə mümkün, digərləri üçün isə ən yaxşı və ya ən davamlı nəticələri verən usuldur; lakin bu, müvafiq vaxt və əmək sərfiyyatı olmadan mümkün deyil. Kömək göstərmə vəzifəsini tam yerinə yetirməyə çalışan həkimə bu əmək, psixi həyatın mürəkkəblikləri və psixi ilə fiziki arasındakı əlaqələr haqqında gözlənilməz dərinlikdə məlumatlar verərək bəhrəsini verir. Hazırda o, yalnız nəzəri başa düşmə təklif edə bildiyi və kömək edə bilmədiyi yerlərdə, bəlkə də nevroz pozuntularına daha birbaşa təsir etmək üçün gələcəkdə yol açır. Onun əsas iş sahəsi, daxili strukturun və fəaliyyət göstərən mexanizmlərin açılmasına töhfə verdiyi iki transfer nevrozu, yəni histeriya və məcburiyyət nevrozudur; əlavə olaraq, bütün fobiya növləri, ləngimələr, xarakter əyilmələri, cinsi sapqınlıqlar və sevgi həyatındakı çətinliklər də bu sahəyə daxildir. Bəzi analitiklərin məlumatına görə, ağır orqan xəstəliklərinin analitik müalicəsi də ümidsiz deyil (Jelliffe, Groddeck, Felix Deutsch), çünki bu xəstəliklərin yaranması və davam etməsində psixi amil az deyil ki, iştirak edir. Psixoanaliz xəstələrində müəyyən dərəcədə psixi plastiklik tələb etdiyi üçün, xəstə seçimi zamanı yaş həddinə riayət etməlidir; və tək bir xəstə ilə uzun və intensiv məşğuliyyət tələb etdiyi üçün, əlavə olaraq nevrozlu olan tamamilə dəyərsiz şəxslərə belə bir sərfiyyatı hədər etmək iqtisadi cəhətdən məqsədəuyğun deyil. Psixoanalitik müalicə üsulunu geniş xalq təbəqələri üçün əlçatan etmək və zəif intellektli şəxslərə uyğunlaşdırmaq üçün hansı dəyişikliklərin zəruri olduğu, yalnız poliklinika materialları üzərində aparılan təcrübə ilə aydınlaşacaqdır.

HİPNOTİK VƏ TƏLQİNAT USULLARI İLƏ MÜQAYİSƏSİ Üsullar. Psixoanalitik üsul, bütün təlqinat, inandırma və s. usullardan fərqli olaraq, xəstədə heç bir psixi hadisəni avtoritet vasitəsilə boğmağa çalışmır. O, hadisənin səbəbini araşdırmağa və onun yaranma şərtlərinin daimi dəyişdirilməsi yolu ilə hadisəni aradan qaldırmağa çalışır. Həkimin qaçılmaz təlqinat təsiri, psixoanalizdə xəstəyə verilən vəzifəyə, yəni müqavimətlərini aşmağa, başqa sözlə, müalicə işini görməyə yönəldilir. Xəstənin xatırlama məlumatlarını təlqin yolu ilə təhrif etmək təhlükəsinə qarşı texnikanın ehtiyatla idarə edilməsi ilə qorunmaq olar. Ümumiyyətlə, müqavimətlərin oyadılması vasitəsilə təlqin təsirinin aldadıcı təsirlərinə qarşı qorunmaq mümkündür. Müalicənin məqsədi kimi, müqavimətlərin aradan qaldırılması və xəstənin sıxışdırılmalarının yoxlanılması yolu ilə onun Mənin mümkün qədər vahidləşdirilməsi və gücləndirilməsi, daxili konfliktlər üçün psixi səyini qənaət etmək, istedad və qabiliyyətlərinə uyğun olaraq ondan ən yaxşısını yaratmaq və onu mümkün qədər iş qabiliyyətli və zövq almağa qadir etmək göstərilə bilər. Əzab əlamətlərinin aradan qaldırılması xüsusi məqsəd kimi qoyulmur, lakin analizin qaydasına uyğun aparılması zamanı bu, sanki əlavə qazanc kimi ortaya çıxır. Analitik xəstənin fərqliliyinə hörmət edir, onu öz — həkimin — şəxsi ideallarına uyğun yenidən formalaşdırmağa çalışmır və məsləhətlərdən yayınmağı, bunun əvəzinə analizin obyektinin təşəbbüsünü oyada bildiyi zaman sevinir. obyekti olan şəxsin təşəbbüsünü oyada bildiyi zaman sevinir.

PSIXIATRIYA İLƏ ƏLAQƏSİ. Psixiatriya hazırda əsasən təsviri və təsnifatçı bir elm olub, hələ də psixoloji deyil, daha çox somatik istiqamətdədir və müşahidə olunan hadisələr üçün izah imkanlarından məhrumdur. Lakin psixoanaliz, psixiatrların demək olar ki, birmənalı mövqeyinə baxmayaraq, onunla ziddiyyət təşkil etmir. Əksinə, o, dərinlik psixologiyası, ruh həyatında şüurdan qopmuş proseslərin psixologiyası kimi, ona vacib təməl təqdim etmək və bugünkü məhdudiyyətlərini aradan qaldırmaq üçün çağırılmışdır. Gələcəkdə, psixoanalizin giriş rolunu oynadığı elmi psixiatriyanın yaranması gözlənilir.

PSIXOANALİZİN TƏNLİDİ VƏ ANLAŞILMAMASI. Elmi əsərlərdə belə psixoanalizə qarşı irəli sürülənlərin çoxu, öz növbəsində affektiv müqavimətlərlə əsaslandırılan qeyri-kafi məlumatlara əsaslanır. Beləliklə, psixoanalizə "panseksualizm" ittihamı irəli sürmək və onun bütün psixi hadisələri seksuallıqdan törətdiyini və ona qaytardığını iddia etmək səhvdir. Psixoanaliz əksinə, əvvəlcədən "Mən tələləri" adlandırdığı digər tələlərdən seks tələlərini fərqləndirmişdir. Onun heç vaxt "Hər şeyi" izah etmək fikri olmayıb və hətta nevrozları da yalnız seksuallıqdan deyil, cinsi istəklər ilə Mən arasındakı konfliktdən törətmişdir. Libido adı psixoanalizdə (C. G. Yunqdan başqa) sadəcə psixi enerji deyil, seks tələlərinin tələ qüvvəsi deməkdir. Hər yuxunun cinsi istək ödənişi olması kimi bəzi iddialar heç vaxt irəli sürülməmişdir. Psixoanalizə qarşı birtərəflilik ittihamı, psixi şüursuzluq elmi kimi müəyyən və məhdud iş sahəsi olan bu elm üçün, kimyanın qarşısına qoyulsa eyni dərəcədə yerində deyil. Pis və yalnız bilgisizliklə əsaslandırılan bir yanlış anlaşma, psixoanalizin nevroz şikayətlərinin müalicəsini cinsəlliyin "sərbəst yaşamasından" gözlədiyi fikridir. Sıxışdırılmış cinsi istəklərin şüura gətirilməsi istəklərin analizdə şüurlulaşdırılması, əvvəlki sıxışdırma ilə əldə edilə bilməyən nəzarəti mümkün edir. Analizin nevrozlu şəxsi cinsəlliyinin qandallarından azad etdiyini söyləmək daha haqlıdır. Həmçinin, psixoanalizi din, avtoritet və əxlaqı alt-üst etmək üçün uyğun olub-olmamasına görə qiymətləndirmək tamamilə qeyri-elmi bir yanaşmadır, çünki o, bütün elmlər kimi tamamilə tendensiyasızdır və yalnız reallığın bir hissəsini ziddiyyətsiz şəkildə ələ keçirmək niyyətini daşıyır. Nəhayət, insanlığın ən yüksək nemətləri hesab olunan elmi tədqiqat, incəsənət, məhəbbət, əxlaqi və sosial hisslərin, psixoanalizin onların elementar, heyvani həvəs təhriklərdən mənşə gəldiyini göstərə bilməsi səbəbindən dəyərlərini və ya ləyaqətlərini itirəcəkləri qorxusuna rast gəlinirsə, bunu birbaşa sadəlövhlik adlandırmaq olar.

PSİXOANALİZİN QEYRİ-TİBBİ TƏTBİQLƏRİ VƏ ƏLAQƏLƏRİ. Psixoanalizin dəyərləndirilməsi, tibb elmləri arasında yalnız onun humanitar elmlərlə ən geniş əlaqələrə malik olduğunu və psixiatriya üçün əhəmiyyətli olduğu kimi, din və mədəniyyət tarixi, mifologiya və ədəbiyyatşünaslıq üçün də oxşar əhəmiyyət qazanmaq üzrə olduğunu bildirməmək halında natamam olardı. Əgər onun əvvəlcə nevroz simptomlarını anlamaq və təsir etmək kimi başqa məqsədi olmadığını nəzərə alsaq, bu, təəccüb doğura bilər. Lakin humanitar elmlərə körpünün hansı nöqtədə qurulduğunu göstərmək asandır. Yuxuların təhlili şüursuz psixi proseslərə aydınlıq gətirdikdə və patologik simptomları yaradan mexanizmlərin normal psixi həyatda da fəaliyyət göstərdiyini ortaya qoyduqda, psixoanaliz dərinlik psixologiyasına çevrildi və beləliklə, humanitar elmlərə tətbiq oluna bilən oldu; məktəb şüur psixologiyasının qarşısında çarəsiz dayandığı bir çox sualı həll edə bildi. İnsan filogenezisi ilə əlaqələr çox erkən quruldu. Patologik funksiyanın çox vaxt normal inkişafın daha əvvəlki mərhələsinə geri qayıtmadan başqa bir şey olmadığını anladılar. C. G. Yunq ilk dəfə olaraq erken bunama xəstələrinin vəhşi fantaziyaları ilə ibtidai xalqların mif yaradıcılığı arasındakı təəccüblü uyğunluğa qətiyyətlə diqqət çəkdi; məruzəçi, Edip kompleksini təşkil edən iki tələbin məzmun etibarilə totemizmin iki əsas qadağası ilə (ataları öldürməmək və öz qəbiləsindən qadınla evlənməmək) tam üst-üstə düşdüyünə diqqət çəkdi. "Psixoanaliz" və "Libido nəzəriyyəsi" .229 və bundan geniş nəticələr çıxardı. Edip kompleksinin əhəmiyyəti nəhəng ölçülərdə böyüməyə başladı, insanlığın qədim dövründə dövlət nizamı, əxlaq, hüquq və dinin bir-biri ilə Edip kompleksinə reaksiya olaraq yarandığına dair bir fərz yaranmışdı. Otto Rank psixoanalitik aydınlıqların tətbiqi ilə mifologiya və ədəbiyyat tarixinə işıq saçdı, eyni zamanda T. Reik adət və dinlər tarixinə, keşiş O. Pfister (Sürix) ruhanilərin və müəllimlərin marağını oyatdı və pedaqogikada psixoanalitik baxış bucaqlarının dəyərini anlamağa imkan verdi. Psixoanalizin bu tətbiqləri haqqında daha geniş izahatlar burada yerinə düşmür; onların genişlənməsinin hələlik proqnozlaşdırıla bilmədiyi qeydi kifayət edər.

EMPIRİK ELM KİMİ PSİXOANALİZİN XARAKTERİ. ELM. Psixoanaliz fəlsəfi sistemlər kimi deyil; o, bir neçə dəqiq təyin olunmuş əsas anlayışdan irəli gəlmir, bu anlayışlarla bütün dünyanı ələ keçirməyə çalışmır və bir dəfə tamamlandıqdan sonra yeni kəşflər və daha yaxşı aydınlıqlar üçün yer qoymur. Əksinə, o, öz iş sahəsinin faktlarına bağlıdır, müşahidənin ən yaxın problemlərini həll etməyə çalışır, təcrübə ilə irəliləyir, həmişə tamamlanmamışdır və təlimlərini düzəltməyə və ya dəyişdirməyə həmişə hazırdır. O, fizika və ya kimya kimi öz ən ali anlayışlarının qeyri-müəyyən, fərziyyələrinin isə müvəqqəti olmasına dözür və gələcək işlərdən onların daha dəqiq təyinini gözləyir.

Libido nəzəriyyəsi LİBİDO, cinsəlliyin dinamik ifadəsini təyin etmək üçün A. Moll tərəfindən bu mənada istifadə edilmiş (1898-ci ildə Cinsi Libido haqqında araşdırmalar) və müəllif tərəfindən psixoanalizə daxil edilmiş cinsəllik nəzəriyyəsindən bir termindir. Aşağıda yalnız psixoanalizdə cinsəllik nəzəriyyəsinin hələ tamamlanmamış hansı inkişaflar keçirdiyi təsvir ediləcəkdir.

CİNSİ HƏVƏSLƏR VƏ MƏN HƏVƏSLƏRİ ARASINDAKI ZIDDİYYƏT.

Bütün ruhi hadisələri elementar həvəslərin qüvvə oyununun üzərində qurmaq lazım gəldiyini tezliklə anlayan psixoanaliz, psixologiyada cinsəllik nəzəriyyəsinin olmaması və ona bir həvəsin əslində nə olduğunu heç kimin deyə bilməməsi səbəbindən ən pis vəziyyətdə idi. Tam bir ixtiyarsızlıq hökm sürürdü, hər bir psixoloq öz istədiyi qədər və belə həvəsləri qəbul etməyə vərdiş etmişdi. Psixoanalizin tədqiq etdiyi ilk hadisə sahəsi, sözdə transfer nevrozları (histeriya və məcburiyyət nevrozu) idi. Onların simptomları, cinsi həvəs təhriklərinin şəxsiyyət (Mən) tərəfindən rədd edildiyi (sıxışdırıldığı) və dolayısı ilə şüursuzluq vasitəsilə ifadə yolu tapdığı üçün yaranırdı. Beləliklə, cinsilik həvəslərinə Mən həvəsləri (özünü saxlama həvəsləri) qarşı qoyulduqda vəziyyət düzəlirdi və insan, dünyanı “aclıq və sevgi” ilə idarə edən şairin populyarlaşmış ifadəsi ilə uyğunluq içində olurdu. Libido, aclığın özünü saxlama həvəsinin qüvvə ifadəsi olduğu kimi, sevginin qüvvə ifadəsi idi. Mən həvəslərinin təbiəti, Mənin digər bütün xarakterləri kimi, əvvəlcə müəyyən edilməmiş və təhlilə əlçatmaz qalırdı. Hər iki həvəs növü arasında hansı keyfiyyət fərqlərinin qəbul edilməli olduğu və ya ümumiyyətlə qəbul edilib-edilməməsi aydın deyildi. Mən həvəslərinin təbiəti bununla belə, ilk olaraq qeyri-müəyyən qaldı və eqonun bütün digər xarakterləri kimi analiz üçün əlçatmaz oldu. Hər iki həvəs növü arasında keyfiyyət fərqlərinin olub-olmadığını və hansı fərqlərin qəbul edilməli olduğunu müəyyən etmək mümkün deyildi.

URLİBİDO. Bu qaranlığı C. G. Yunq spekulyativ yolla aşmağa çalışdı, bunu spekulyativ yolla, yalnız bir vahid ilkin libido qəbul edərək aradan qaldırması, hansı ki seksuallaşdırıla və deseksuallaşdırıla bilirdi və beləliklə də mahiyyətcə ümumiyyətlə ruhi enerji ilə üst-üstə düşürdü. Bu yenilik metodoloji baxımdan etiraz doğururdu, çox qarışıqlıq yaradırdı, Libido terminini artıq bir sinonimə çevirirdi və praktikada hər halda cinsi və qeyri-cinsi libido arasında fərq qoymaq lazım gəlirdi. Cinsi həvəslər ilə digər məqsədli həvəslər arasındakı fərqi yeni bir tərif yolu ilə aradan qaldırmaq mümkün deyildi.

SUBLİMƏLƏŞMƏ. Bu arada yalnız analitik yolla əlçatan olan cinsi meyllərin diqqətli öyrənilməsi diqqətəlayiq fərdi dərkə çatmalar vermişdi. Cinsi həvəs adlandırılan şey yüksək dərəcədə birləşdirilmişdi və yenidən öz hissəvi həvəslərinə parçalana bilərdi. Hər bir qismən təhrik öz mənbəyi, yəni oyanma aldığı bədən bölgəsi və ya zonası ilə dəyişməz xarakterizə olunurdu. Həmçinin, onda bir obyekt və bir məqsəd ayırd etmək mümkün idi. Məqsəd həmişə doyum boşalması idi, lakin aktivlikdən passivliyə keçid yaşaya bilərdi. Obyekt, ilkin düşünüldüyündən daha az möhkəm şəkildə həvəslə bağlı idi; o, asanlıqla başqa bir obyektlə dəyişdirilə bilərdi. Həmçinin, xarici bir obyektə malik olan həvəs, özünə yönəldilə bilər. Fərdi həvəslər bir-birindən asılı olaraq qala bilər və ya — hələ təsəvvür edilməyən şəkildə — birləşərək, ortaq işə qovuşa bilər. Onlar bir-biri üçün də çıxış edə, bir-birinə libido yüklənmələrini ötürə bilərdilər, belə ki, birinin doyum digərinin ödənişinin yerini tutardı. Ən əhəmiyyətli olan sublimasiya həvəs taleyi idi, burada obyekt və məqsəd dəyişdirilir, belə ki, ilkin cinsi həvəs artıq cinsi olmayan, sosial və ya etik baxımdan daha yüksək qiymətləndirilən nailiyyətdə doyum tapır. Bütün bunlar hələ ümumi bir mənzərəyə birləşməyən xüsusiyyətlərdir.

NARSİSSİZM. Dementia praecox və digər psixotik xəstəliklərin təhlilinə girişildikdə və beləliklə, indiyə qədər yalnız sıxışdırıcı və müqavimət göstərən instans kimi tanınan Mənin öyrənilməsinə başlanıldıqda həlledici irəliləyiş əldə edildi. Demensiyada patoloji prosesin libidonun obyektlərdən geri çəkilərək Mənə daxil edilməsi olduğu, səs-küylü xəstəlik əlamətlərinin isə libidonun obyektlərə qayıtma yolunu tapmaq üçün boşuna səyindən qaynaqlandığı müəyyən edildi. Beləliklə, obyekt libidosunun Mən yüklənməsinə çevrilməsi və əksinə olması mümkündü. Daha sonra aparılan mülahizələr göstərdi ki, bu proses ən böyük dərəcədə qəbul edilməlidir, Mən isə daha çox libido ehtiyatı kimi nəzərdə tutulmalıdır, buradan libido obyektlərə göndərilir və obyektlərdən geri axan libidonu qəbul etməyə həmişə hazırdır. Beləliklə, özünü qoruma həvəsləri də libidinal təbiətli idi, xarici obyektlər əvəzinə öz Mənini obyekt götürən cinsi həvəslər idi. Klinik təcrübədən, özünə aşiqmiş kimi qeyri-adi davranan şəxslər məlum idi və bu perversiya narsissizm adlandırılmışdı. İndi özünü qoruma həvəslərinin libidosu narsissistik libido adlandırıldı və belə özünə məhəbbətin yüksək dərəcəsi ilkin və normal vəziyyət kimi tanındı. Transfer nevrozları üçün əvvəlki düstur artıq düzəlişə deyil, lakin modifikasiyaya ehtiyac duyurdu; cinsi həvəslər və Mən həvəsləri arasındakı konflikt haqqında danışmaq əvəzinə, daha yaxşı olardı ki, obyekt libidosu və Mən libidosu arasındakı konfliktdən danışsınlar, və ya, həvəslərin təbiəti eyni olduğundan, obyekt yüklənmələri və Mən arasındakı konfliktdən danışsınlar.

YUNQUN ANLAYIŞINA GÖRÜNƏN YAXINLAŞMA. Belə bir şəkildə, yavaş psixo- analitik tədqiqatın da Yunqun ilkin libido haqqındakı spekulyasiyasına uyğun gəldiyi görünürdü, xüsusilə də obyekt libidosunun narsissizmə çevrilməsi ilə müəyyən bir deseksualizasiya, xüsusi cinsi məqsədlərdən imtina, qaçılmaz olaraq bağlı idi. Lakin, Mənin özünü qoruma həvəsləri libidinal kimi tanındıqda, bununla hələ də Məndə başqa həvəslərin fəaliyyət göstərmədiyi sübut olunmamışdır mülahizəsi önə çıxır.

SÜRÜ HƏVƏSİ. Bir çox tərəflər tərəfindən iddia edilir ki, insanların sosial davranışını müəyyən edən, fərdləri daha böyük icmalarda birləşməyə məcbur edən xüsusi, doğuşdan gələn və daha da parçalanmayan "sürü həvəsi" mövcuddur. Psixoanaliz bu fikirlə razılaşmamalıdır. Sosial həvəs doğuşdan gələn olsa belə, onu ilkin libidinal obyekt yüklənmələrinə asanlıqla gətirmək olar və uşaq fərdində düşmən rəqabət mövqelərinə reaksiya kimi inkişaf edir. O, digərləri ilə xüsusi bir eyniləşdirmə növünə əsaslanır.

MƏQSƏDİ BLOKLANMIŞ CİNSİ MEYLLƏR. Sosial həvəslər hələ sublimasiya olunmuş adlandırılmağa ehtiyac olmayan, lakin onlara yaxın olan həvəs təzahürləri sinfinə aiddir. Onlar birbaşa seksual məqsədlərindən imtina etməyib, lakin daxili müqavimətlər səbəbindən bu məqsədlərə çatmaqdan çəkinir, doyumun müəyyən yaxınlaşmaları ilə kifayətlənir və məhz buna görə insanlar arasında xüsusi möhkəm və davamlı bağlar yaradırlar. Bu cürəyə xas olanlar, xüsusilə, valideynlər və uşaqlar arasında əvvəlcə tam seksual olan nəvaziş münasibətləri, dostluq hissləri və cinsi cazibədən yaranan evlilikdəki hissi bağlardır.

RUH HƏYATINDA İKİ HƏVƏS NÖVÜNÜN TƏSDİQİ. Psixoanalitik iş adətən öz təlimlərini digər elmlərin təlimlərindən mümkün qədər müstəqil inkişaf etdirməyə çalışsa da, həvəs nəzəriyyəsi üçün biologiyaya söykənməyə məcbur olur. Həyatı təşkil edən və ölümə aparan proseslər haqqında geniş mülahizələr əsasında, orqanizmdəki qurulma və parçalanma əks proseslərinə uyğun olaraq iki həvəs növünün tanınması lazım gəldiyi ehtimal olunur. Bir qrup həvəs, əsasən səssiz işləyərək, canlı varlığı ölümə aparmaq məqsədini güdür və buna görə də "Ölüm həvəsləri" adını qazanır; çoxhüceyrəli elementar orqanizmlərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində xaricə yönəldildikdə, dağıdıcı və ya təcavüzkar meyillər kimi üzə çıxacaqlar. Digərləri isə analitik baxımdan bizə daha yaxşı məlum olan libidinal cinsi və ya həyat həvəsləridir; ən yaxşı şəkildə Eros kimi ümumiləşdirilə bilər; onların məqsədi canlı maddədən daha böyük vahidlər yaratmaq, beləliklə həyatın davamını təmin etmək və onu daha yüksək inkişafa aparmaqdır. Canlı varlıqlarda eros və ölüm həvəsləri müntəzəm qarışıqlar, ərintilər əmələ gətirir; lakin onların ayrılması da mümkündür; həyat hər iki həvəs növünün konflikt və ya müdaxilə təzahürlərindən ibarətdir və fərdə ölüm vasitəsilə dağıdıcı həvəslərin qələbəsini, lakin çoxalma vasitəsilə Erosun qələbəsini gətirir.

HƏVƏSLƏRİN TƏBİƏTİ. Bu baxış əsasında həvəslər üçün xarakteristika verilə bilər: onlar canlı maddəyə daxili olan əvvəlki vəziyyətin bərpasına doğru meyillərdir, yəni tarixi şəraitlə müəyyən olunur, mühafizəkar təbiətə malikdir və sanki orqanik maddənin tənbəlliyinin və ya elastikliyinin ifadəsidir. Hər iki həvəs növü, Eros da, ölüm həvəsi də, həyatın ilk yaranışından etibarən təsir göstərəcək və bir-birinə qarşı işləyəcəkdir.

6 / 24

Mən və O

Aşağıdakı müzakirələr, 1920-ci ildə "Həzz prinsipinin o tayında" adlı əsərində başladığım, şəxsən orada qeyd olunduğu kimi müəyyən bir xeyirxah maraqla yanaşdığım düşüncə axınlarını davam etdirir. Onlar bu düşüncələri götürür, analitik müşahidənin müxtəlif faktları ilə əlaqələndirir, bu birləşmədən yeni nəticələr çıxarmağa çalışır, lakin biologiyadan yeni borclar götürmür və buna görə də "Ötə" əsərindən daha çox psixoanalizə yaxındır. Onlar spekulyasiyadan çox sintez xarakteri daşıyır və yüksək bir məqsəd qoymuş kimi görünür. Amma bilirəm ki, onlar ən qabaqcıl məsələlərdə dayanır və bu məhdudiyyətlə tamamilə razıyam.

Bu zaman onlar indiyə qədər psixoanalitik işləmənin mövzusu olmamış şeylərə toxunur və analitik olmayanlar və ya analizdən geri çəkilmiş keçmiş analitiklər tərəfindən irəli sürülmüş bəzi nəzəriyyələri toxunmadan keçə bilməzlər. Mən adətən digər işçilərə qarşı öhdəliklərimi tanımağa hazır olmuşam, lakin bu halda belə bir minnətdarlıq borcu ilə yükləndiyimi hiss etmirəm. Psixoanaliz bəzi şeyləri indiyə qədər qiymətləndirməyibsə, bu, heç vaxt onların qatqısını nəzərdən qaçırdığı və ya əhəmiyyətini inkar etmək istədiyi üçün deyil, müəyyən bir yolu izlədiyi üçün baş vermişdir, !) Toplu nəşr. Əsərlər, C. XIII.

I. Şuur və şuursuzluq

Bu giriş bölməsində yeni heç nə demək lazım deyil və əvvəllər çox dəfə deyilmiş şeylərin təkrarlanmasından qaçmaq mümkün deyil.

Psixik olanın şüurlu və şüursuz olaraq fərqləndirilməsi psixoanalizin əsas şərtidir və ona ruhi həyatdakı eyni dərəcədə çox rast gəlinən və vacib olan patologik prosesləri anlamaq, elmi təsnifatlandırmaq imkanı verən yeganə şeydir. Yenidən və başqa cür desək: psixoanaliz psixik olanın mahiyyətini şüurda yerləşdirə bilməz, əksinə, şüuru psixik olanın digər “keyfiyyətlərə” əlavə oluna və ya onlardan məhrum ola bilən bir keyfiyyəti kimi qəbul etməlidir.

Əgər psixologiya ilə maraqlanan bütün oxucuların bu əsəri oxuyacağını təsəvvür edə bilsəydim, bu məqamda oxucuların bir hissəsinin dayanacağını və davam etməyəcəyini də gözləyərdim, çünki burada psixoanalizin ilk şibbolethi (sınaq sözü) yerləşir. Əksər fəlsəfi təhsil almış şəxslər üçün şüurlu olmayan psixik bir şeyin ideyası o qədər anlaşılmazdır ki, onlara bu ideya absurd görünür və sadəcə məntiq yolu ilə rədd edilə bilən kimi qəbul edilir. Məncə, bu yalnız ona görədir ki, onlar hipnoz və yuxu ilə bağlı olan, — patoloji hadisələrə tamamilə toxunmasaq belə — belə bir qavrayışa məcbur edən hadisələri heç vaxt öyrənməyiblər. Lakin onların şüur psixologiyası da yuxu və hipnozun problemlərini həll etmək qabiliyyətindən məhrumdur.

Şüurlu olmaq, ilk növbədə, ən birbaşa və ən etibarlı qavrayışa əsaslanan təmiz təsviri bir termindir. Təcrübə bizə göstərir ki, psixik bir element, məsələn, bir təsəvvür, adətən daimi olaraq şüurlu olmur. Əksinə, şüur vəziyyətinin tez keçib getməsi xarakterikdir; indi şüurlu olan təsəvvür növbəti anda artıq şüurlu deyil, lakin müəyyən asan yaradılan şərtlər altında yenidən şüurlu ola bilər. Bu arada o, nə idi, bilmirik; deyə bilərik ki, o, latent vəziyyətdə olub və bu zaman onun istənilən vaxt şüurlu ola biləcəyini nəzərdə tuturuq. Hətta deyəndə ki, o, şüursuz olub, biz düzgün bir təsvir vermişik. Bu şüursuzluq sonra latent-şüurlu-ola-bilənlik anlayışı ilə üst-üstə düşür. Fəlsəfəçilər bizə etiraz edə bilərlər: Xeyr, şüursuz termini burada tətbiq oluna bilməz, çünki təsəvvür latent vəziyyətdə ikən, o, heç bir psixik şey deyildi. Əgər biz artıq bu mərhələdə onlara etiraz etsəydik, sözlər mübarizəsinə düşərdik, bu mübarizədən heç nə qazanmaq mümkün olmazdı.

Lakin biz şüursuzluq termininə və ya anlayışına başqa bir yolla, psixi dinamikanın rol oynadığı təcrübələrin emalı nəticəsində gəlmişik. Biz təcrübə ilə öyrəndik, yəni qəbul etməli olduq ki, çox güclü psixi proseslər və ya təsəvvürlər var, — burada ilk növbədə kəmiyyət, yəni iqtisadi bir amil nəzərə alınır — bunlar psixi həyat üçün digər təsəvvürlər kimi bütün nəticələrə malik ola bilər, hətta yenidən təsəvvür kimi şüurlu ola bilən nəticələrə də, lakin özləri şüurlu olmur. Burada artıq dəfələrlə təsvir edilmiş olan şeyi ətraflı şəkildə təkrarlamağa ehtiyac yoxdur. Bu mərhələdə psixoanalitik nəzəriyyə başlayır və iddia edir ki, belə təsəvvürlər şüurlu ola bilməz, çünki müəyyən bir qüvvə onların şüurlu olmasına mane olur, əks halda onlar şüurlu ola bilərdi və insan görərdi ki, onlar digər qəbul edilmiş psixik elementlərdən nə qədər az fərqlənir. Bu nəzəriyyə, psixoanalitik texnikada maneə törədən qüvvəni aradan qaldırmaq və müvafiq təsəvvürləri şüurlu etmək üçün vasitələrin tapılması ilə təkzibedilməz olur. Bu təsəvvürlərin şüurlu edilmədən əvvəl olduqları vəziyyəti biz sıxışdırma adlandırırıq və sıxışdırmanı törədən və davam etdirən qüvvənin analitik iş zamanı müqavimət kimi hiss olunduğunu iddia edirik.

Beləliklə, şüursuzluq anlayışımızı sıxışdırma nəzəriyyəsindən qazanırıq. Sıxışdırılmış şey bizə şüursuzluq üçün nümunədir. Lakin görürük ki, bizdə iki növ şüursuzluq var: latent, lakin şüurlu-ola-bilən və sıxışdırılmış, öz-özlüyündə və asanlıqla şüurlu-ola-bilməyən. Psixi dinamikaya dair anlayışımız nomenklatura və təsvirə təsir etmədən qala bilməz. Biz yalnız təsviri olaraq şüursuz olan, dinamik mənada deyil, latent olanı şüuröncəsi adlandırırıq; şüursuz adını dinamik olaraq şüursuz olan sıxışdırılmışa məhdudlaşdırırıq, beləliklə, indi mənası artıq təmiz təsviri olmayan üç terminimiz var: şüurlu (ş), şüuröncəsi (şön) və şüursuz (şü). Tutaq ki, Ybw, Bw-dən çox daha yaxındır və biz Ubw-u psixi adlandırdığımız üçün, latent YDw-u daha da rahatlıqla belə adlandıracağıq. Amma nə üçün filosoflarla razılıq içində qalmaq və Ybw-u Ubw kimi şüurlu psixidən ardıcıl olaraq ayırmaq istəmirik? Filosoflar bizə Ydw-u Ubw kimi psixoidin iki növü və ya mərhələsi kimi təsvir etməyi təklif edəcəklər və razılıq əldə ediləcək. Lakin bunun nəticəsində təsvirdə sonsuz çətinliklər yaranacaq və bu psixoidlərin demək olar ki, bütün digər nöqtələrdə tanınmış psixi ilə üst-üstə düşdüyü haqqında yeganə vacib fakt, bir qabaqcətin xeyrinə arxa plana itiriləcək, bu qabaqcətin mənşəyi, bu psixoidləri və ya onların ən əhəmiyyətli hissəsini hələ də tanımadığımız dövrə gedib çıxır.

İndi bw, vbw və ubw adlanan üç terminimizlə rahatlıqla işləyə bilərik, yalnız təsviri mənada iki cür Şüursuzluq olduğunu, dinamik mənada isə yalnız bir Şüursuzluq olduğunu unutmasaq. Təsvirin bəzi məqsədləri üçün bu fərqləndirməni nəzərə almamaq olar, digərləri üçün isə o, əlbəttə, vacibdir. Biz Şüursuzluğun bu ikiliyinə artıq kifayət qədər öyrəşmişik və onunla yaxşı idarə etmişik. Görə bildiyim qədər, bundan qaçmaq mümkün deyil; Şüurlu və Şüursuz arasındakı fərqləndirmə nəhayət, Bəli və ya Xeyrlə cavablandırılmalı olan qavrayış məsələsidir və qavrayış aktının özü, bir şeyin hansı səbəbdən qavrandığını və ya qavranmadığını göstərmir. Dinamik olanın görünüşdə yalnız ikili ifadə tapması faktından şikayət etmək olmaz.⁸⁸

Belə bir sualda, ya konvensiyadan, ya da hisslərdən asılı olan qərarın arqumentlərlə təsirlənə biləcəyi qədər, buna aşağıdakıları qeyd etmək olar: Şüurluluğun aydınlıq miqyasına işarə etmək heç bir məcburiyyət daşımır və təxminən analoji cümlələrdən daha çox sübut gücünə malik deyil: ən parlaq, gözü kor edən işıqdan solğun işıq parıltısına qədər çoxlu işıqlanma dərəcələri var, deməli, heç bir qaranlıq yoxdur. Və ya: müxtəlif həyatilik dərəcələri var, deməli, heç bir ölüm yoxdur. Bu cümlələr bəlkə də müəyyən bir mənada mənalı ola bilər, lakin onlar praktik olaraq yararsızdır, məsələn: deməli, işıq yandırmağa ehtiyac yoxdur, və ya: deməli, bütün orqanizmlər Psixoanalitik işin gedişində aydın olur ki, bu fərqləndirmələr də qeyri-kafi və praktik olaraq yararsızdır. Bunu göstərən vəziyyətlər arasında aşağıdakı həlledici kimi vurğulanmalıdır. Biz bir şəxsdə psixi proseslərin vahid təşkilatı haqqında təsəvvür formalaşdırmışıq və buna həmin şəxsin Məni adını veririk. Bu Mənə şüur bağlıdır, o, hərəkətə keçid yollarına, yəni oyanmaların xarici dünyaya buraxılmasına nəzarət edir; o, bütün qismən proseslər üzərində nəzarət həyata keçirən, gecə vaxtı yatan və sonra hələ də yuxu senzurasını idarə edən psixi instansiyadır. Bu Məndən bəzi psixi meyllərin yalnız şüurdan deyil, həm də digər etibarlılıq və fəaliyyət formalarından kənarlaşdırılmasını tələb edən sıxışdırmalar da çıxır. Sıxışdırma yolu ilə aradan qaldırılan bu şey təhlildə Mənə qarşı durur və təhlildən Mənin sıxışdırılmışla məşğul olmasına qarşı nümayiş etdirdiyi müqavimətləri aradan qaldırmaq vəzifəsi gözlənilir. İndi təhlil zamanı belə bir müşahidə edirik ki, xəstə ona müəyyən vəzifələr qoyduqda çətinliklərlə üzləşir; onun assosiasiyaları sıxışdırılmışa yaxınlaşmalı olduqda uğursuzluğa uğrayır. Biz ona deyirik ki, o, müqavimətin hökmü altındadır, lakin o İnsan ölümsüzdür. Bundan əlavə, nəzərə çarpmayanı şüurlunun tərkibinə daxil etməklə, psixikdə ümumiyyətlə mövcud olan yeganə birbaşa təhlükəsizliyi pozmaqdan başqa heç nə əldə edilmir. Haqqında heç nə bilinməyən bir şüur, məncə, şüursuz bir psixikadan çox daha absurd görünür. Nəhayət, nəzərə çarpmayanın şüursuzla bu cür uyğunlaşdırılması, psixoanalitik baxış üçün həlledici olan dinamik şərtlərə açıq şəkildə əməl edilmədən cəhd edilmişdir. Çünki burada iki fakt nəzərə alınmır: birincisi, belə nəzərə çarpmayana kifayət qədər diqqət yetirmək çox çətindir və böyük səy tələb edir; ikincisi, bu uğurlu olsa belə, əvvəllər nəzərə çarpmayan şey indi şüur tərəfindən tanınmır, əksinə, çox vaxt ona tamamilə yad, ziddiyyətli görünür və tərəfindən kəskin şəkildə rədd edilir. Beləliklə, şüursuzdan az nəzərə çarpana və nəzərə çarpmayana müraciət, psixikin şüurla eyniliyinin bir dəfəlik və həmişəlik qəti olduğunu qəbul edən qabaqcadan hökmün yalnız bir törəməsidir. bunun haqqında heç nə bilmir və hətta öz xoşagəlməzlik hisslərindən indi onun içində bir müqavimətin işlədiyini təxmin etsə belə, onu adlandıra və göstərə bilmir. Lakin bu müqavimət şübhəsiz ki, onun Mənindən qaynaqlanır və ona məxsusdur, buna görə də gözlənilməz bir vəziyyətlə üzləşirik. Biz Mənin özündə də şüursuz olan, sıxışdırılmışla eyni davranan, yəni özü şüurlu olmadan güclü təsirlər nümayiş etdirən və şüurlu hala gətirilməsi üçün xüsusi bir iş tələb edən bir şey tapmışıq. Bu təcrübənin analitik praktikaya nəticəsi odur ki, əgər biz özümüzə alışmış ifadə tərzimizdə qalsaq və məsələn, nevrozu şüurlu ilə şüursuz arasındakı konfliktə gətirib çıxarmaq istəsək, sonsuz sayda qeyri-müəyyənlik və çətinliklərlə üzləşirik. Bu ziddiyyət üçün psixik həyatın struktur şərtlərinə dair dərkimizdən başqa birini yerinə qoymalıyıq: bütövlükdə Mən ilə ondan ayrılmış sıxışdırılmış arasındakı ziddiyyəti.

Lakin şüursuz haqqında təsəvvürlərimiz üçün nəticələr daha da əhəmiyyətlidir. Dinamik baxış bizə ilk düzəlişi gətirdi, struktur dərk bizə ikinci düzəlişi gətirir. Biz qəbul edirik ki, Şüursuz (Ubw) sıxışdırılmışla üst-üstə düşmür; hər şeyin sıxışdırılmışın şüursuz olması doğrudur, lakin hər şüursuz da sıxışdırılmış deyil. Mənin bir hissəsi, Allah bilir nə qədər vacib olan bir hissəsi də şüursuz ola bilər, şübhəsiz ki, şüursuzdur. Və Mənin bu şüursuzluğu Şüursuz (Ybw) mənasında latent deyil, əks halda o, şüurlu olmadan aktivləşdirilə bilməzdi və onun şüurlu hala gətirilməsi bu qədər böyük çətinliklər yaratmazdı. Əgər biz üçüncü, sıxışdırılmamış Şüursuzu (Ubw) qurmağa məcbur edildiyimizi görürüqsə, onda şüursuzluq xarakterinin bizim üçün olduğunu etiraf etməliyik. 1) Bax. Həzz prinsipinin o tayında. əhəmiyyətini itirir. O, çoxmənalı bir keyfiyyətə çevrilir ki, bu da bizim ondan geniş istifadə etmək istədiyimiz geniş və istisnaedici nəticələr çıxarmağa imkan vermir. Lakin biz onu nəzərdən qaçırmaqdan ehtiyat etməliyik, çünki nəhayət, şüurlu və ya şüursuz olma xüsusiyyəti dərinlik psixologiyasının qaranlığında yeganə işıq mənbəyi deyil.

II. Mən və o

Patoloji tədqiqat bizim marağımızı həddindən artıq istisnaedici şəkildə sıxışdırılmış olan şeyə yönəldib. Biz Mən haqqında daha çox məlumat əldə etmək istəyirik, çünki artıq bilirik ki, Mən də həqiqi mənada şüursuz ola bilər. Tədqiqatlarımız zamanı bizim yeganə istinad nöqtəmiz indiyə qədər şüurlu və ya şüursuz olma əlaməti idi; nəhayət, bunun nə qədər çoxmənalı ola biləcəyini gördük.

İndi bütün bildiklərimiz həmişə şüurla bağlıdır. Hətta şüursuzu da yalnız onu şüurlu etməklə tanıya bilərik. Amma dayan, bu necə mümkündür? Bir şeyi şüurlu etmək nə deməkdir? Bu necə baş verə bilər?

Biz artıq bilirik ki, bunun üçün haradan başlamaq lazımdır. Biz demişdik ki, şüur psixi aparatın səthidir, yəni biz onu, xarici dünyadan gəldikdə məkanca birinci olan bir sistemin funksiyası kimi qəbul etmişdik. Məkanca, əlbəttə, yalnız funksiya baxımından deyil, bu dəfə anatomik parçalanma baxımından da. Bizim tədqiqatımız da bu qavrayan səthi başlanğıc nöqtəsi götürməlidir.

Əvvəlcədən şüurlu olanlar xaricdən gələn bütün qavrayışlardır (hiss orqanları qavrayışları) və daxildən gələn, biz hisslər və duyğular adlandırdığımız şeylərdir. Amma biz təxminən — kobud və qeyri-dəqiq — kimi adlandırdığımız həmin daxili proseslər necədir? Düşünmə prosesləri kimi ümumiləşdirə bilirik? Onlar, aparatın daxilində hər hansı bir yerdə hərəkətə doğru gedən psixi enerjinin yerdəyişmələri kimi baş verən, şüuru yaradan səthə yaxınlaşırlar? Yoxsa şüur onlara gəlir? Qeyd edirik ki, bu, psixi hadisələrin məkan, topiki təsəvvürünü ciddi qəbul etmək istədikdə yaranan çətinliklərdən biridir. Hər iki ehtimal eyni dərəcədə təsəvvürolunmazdır, üçüncü bir şeyin olması lazımdır.⁸⁹

Başqa bir yerdə” artıq fərqin, şüursuz təsəvvürün hazırlıq şüurlu təsəvvürdən (bir fikirdən) fərqinin, birincinin tanınmayan material üzərində baş verməsində, ikincinin (hazırlıq şüurlu) isə söz təsəvvürləri ilə əlaqəsinin olmasında dayandığı fərzini irəli sürmüşəm. Burada ilk dəfə Ybw və Ubw sistemləri üçün şüurluğa olan münasibətdən fərqli xarakteristika verməyə cəhd edilir. Bir şey necə şüurlu olur? sualı daha məqsədəuyğun olaraq belədir: Bir şey necə hazırlıq şüurlu olur? Cavab belə olardı: müvafiq söz təsəvvürləri ilə əlaqə quraraq.

Bu söz təsəvvürləri xatirə qalıqlarıdır, bir vaxtlar qavrayış idilər və bütün xatirə qalıqları kimi yenidən şüurlu ola bilərlər. Onların təbiəti haqqında daha da irəli getməzdən əvvəl, bizə yeni bir dərrakə kimi aydınlaşır: yalnız bir vaxtlar şüurlu qavrayış olan şey şüurlu ola bilər və daxildən şüurlu olmaq istəyən hisslərdən başqa hər şey, xarici qavrayışlara çevrilməyə çalışmalıdır. Bu, xatirə izləri vasitəsilə mümkün olur.

Xatirə qalıqlarını, Q-Ş sisteminə birbaşa toxunan sistemlərdə təsəvvür edirik, belə ki, onların yüklənmələri bu sistemin elementlərinə daxildən asanlıqla davam edə bilər. Burada dərhal halüsinasiya və ən canlı xatirənin belə halüsinasiyadan və xarici qavrayışdan fərqləndirildiyi faktı yada düşür, lakin eyni sürətlə aydın olur ki, xatirənin canlandırılması zamanı yüklənmə xatirə sistemində qalır, halüsinasiya isə, yüklənmə yalnız xatirə izindən Q-elementinə keçməyib, tamamilə ona köçdükdə yarana bilər.⁹⁰

Söz qalıqları əsasən akustik qavrayışlardan gəlir, belə ki, bu, Ybw sistemi üçün xüsusi bir hissi mənşə yaradır. Söz təsəvvürünün vizual hissələrini ikincili, oxumaqla qazanılmış kimi, ilkin olaraq nəzərə almamaq olar və eyni şəkildə, sözün hərəkət təsvirlərini də, kar-sağır olmayanlarda dəstəkləyici işarə rolunu oynadığı üçün nəzərə almamaq olar. Söz əslində eşidilən sözün xatirə qalığıdır.

Sadələşdirmə xatirinə, şeylərdən gələn optik xatirə qalıqlarının əhəmiyyətini unutmaq və ya düşünmə proseslərinin vizual qalıqlara qayıtmaqla şüurlu olması imkanını və bir çox insanlarda üstünlük təşkil etdiyini inkar etmək ağılımıza gəlməməlidir. Bu vizual düşüncənin özəlliyi haqqında yuxuların və şüuröncəsi fantaziyaların öyrənilməsi bizə J. Varendonckun təsəvvürünü vermək. İnsan, bu prosesdə adətən yalnız fikrin konkret materialının şüurlu olduğunu, lakin fikri xarakterizə edən əlaqələr üçün vizual ifadənin verilə bilməyəcəyini öyrənir. Beləliklə, təsəvvürlərlə düşünmək çox qüsurlu bir şüurlu olma prosesidir. O, sözlərlə düşünməkdən daha çox şüursuz proseslərə yaxındır və şübhəsiz ki, ontogenetik və filogenetik cəhətdən bundan daha qədimdir.

Beləliklə, arqumentimizə qayıtmaq üçün, əgər bu, təbiətcə şüursuz olan bir şeyin şüuröncəsi olma yoludursa, onda 'biz sıxışdırılmış bir şeyi necə (şüuröncəsi-)şüurlu edirik?' sualına cavab belədir: analitik iş vasitəsilə belə vasitəçi zəncirlər yaradaraq. Beləliklə, şüur öz yerində qalır, lakin şüursuz olan da şüurlu səviyyəyə yüksəlməmişdir.

Xarici qavrayışın Mən ilə əlaqəsi tamamilə aydın ikən, daxili qavrayışın Mən ilə əlaqəsi xüsusi bir araşdırma tələb edir. Bu, bütün şüuru tək bir səthi Q-Ş sisteminə aid etməyin həqiqətən doğru olub-olmadığı barədə şübhəni bir daha ortaya çıxarır.

Daxili qavrayış, psixi aparatın müxtəlif, əlbəttə ki, ən dərin qatlarından gələn proseslər haqqında hisslər verir. Onlar pis tanınır və onların ən yaxşı nümunəsi hələ də Həzz-Xoşagəlməzlik silsiləsinin hissləri ola bilər. Onlar xaricdən gələnlərdən daha ilkin və elementardır, şüurun bulanıq olduğu vəziyyətlərdə belə yarana bilərlər. Onların daha böyük iqtisadi əhəmiyyəti və bunun metapsixoloji əsaslandırması haqqında başqa bir yerdə fikrimi bildirmişəm. Bu hisslər xarici qavrayışlar kimi çoxyerlidir, eyni anda müxtəlif yerlərdən gələ bilər və müxtəlif, hətta əks keyfiyyətlərə malik ola bilər.

Həzz xarakterli hisslərdə tələsiklik yoxdur, əksinə, narazılıq hisslərində bu, ən yüksək dərəcədə mövcuddur. Bunlar dəyişikliyə, boşalmaya tələsirlər və buna görə də narazılığı enerji yüklənməsinin artmasına, ləzzəti isə azalmasına yozuruq. Əgər ləzzət və narazılıq kimi şüurlu olan şeyi psixi axında miqdar və keyfiyyət baxımından fərqli bir şey adlandırsaq, onda sual budur: belə bir fərqli şey yerində şüurlu ola bilər, yoxsa W sisteminə qədər ötürülməlidir?

Klinik təcrübə ikinci variantın lehinə qərar verir. O göstərir ki, bu fərqli şey sıxışdırılmış bir təhrik kimi davranır. O, Mən məcburiyyəti hiss etmədən təhrikverici qüvvələr inkişaf etdirə bilər. Yalnız məcburiyyətə qarşı müqavimət, boşalma reaksiyasının dayandırılması bu fərqli şeyi dərhal xoşagəlməzlik kimi şüurlu edir. Ehtiyacların gərginliyi kimi, ağrı da şüursuz qala bilər; bu, xarici və daxili qavrayış arasında bir vasitədir və xarici dünyadan gəlsə belə, daxili qavrayış kimi davranır. Beləliklə, hisslərin və duyğuların yalnız W sisteminə çatdıqda şüurlu olması doğru qalır; əgər ötürülmə bloklanırsa, onlar hisslər kimi yaranmırlar, baxmayaraq ki, oyanma axınında onlara uyğun gələn fərqli şey eynidir. Qısaltılmış və tam dəqiq olmayan şəkildə biz şüursuz hisslərdən danışırıq, tamamilə əsaslandırılmamış olsa da, şüursuz təsəvvürlərlə analojiyyəni qoruyuruq. Fərq ondadır ki, şüursuz təsəvvürün şüurluya çevrilməsi üçün əvvəlcə rabitə həlqələri yaradılmalıdır, halbuki birbaşa davam edən hisslər üçün bu zəruri deyil. Başqa sözlə: şüurlu və şüursuz arasındakı fərq hisslər üçün mənasızdır, şüursuzluq burada aradan qalxır, hisslər ya şüurlu, ya da şüursuzdur. Hətta sözlərlə bağlı təsəvvürlərlə əlaqələndirildikdə belə, onlar şüurluluğu bu təsəvvürlərə borclu deyillər, əksinə, onlar birbaşa şüurlu olurlar.

Sözlərlə bağlı təsəvvürlərin rolu indi tam aydın olur. Onların vasitəçiliyi ilə daxili düşüncə prosesləri qavrayışlara çevrilir. Elə bil təsdiq edilməlidir ki, bütün bilik xarici qavrayışdan gəlir: Düşüncənin həddindən artıq yüklənməsi zamanı fikirlər həqiqətən — xaricdən gəlirmiş kimi — qavranılır və buna görə də doğru hesab edilir.

Xarici və daxili qavrayış arasındakı münasibətlərin və Q-Ş səth sisteminin bu aydınlaşdırılmasından sonra biz Mən haqqındakı təsəvvürümüzü inkişaf etdirməyə başlaya bilərik. Biz görürük ki, o, öz nüvəsi kimi Q-Ş sistemindən çıxır və əvvəlcə yaddaş qalıqlarına söykənən şüursuzluğu əhatə edir. Lakin təcrübəmizdən gördüyümüz kimi, Mən də şüursuzdur. İndi mən belə düşünürəm ki, şəxsi səbəblərdən boş yerə iddia edən, ciddi və yüksək elm ilə əlaqəsi olmadığını bildirdiyi bir müəllifin təklifinə əməl etsək, böyük fayda görəcəyik. Mən G. Groddekdən bəhs edirəm, o, həmişə vurğulayır ki, Mən dediyimiz şey həyatda əsasən passiv davranır, biz naməlum və idarəolunmaz qüvvələr tərəfindən "yaşanırıq". Biz hamımız eyni təəssüratları almışıq, baxmayaraq ki, onlar bizi digər hər şeyi kənara qoyacaq qədər məğlub etməyib və Groddekin fikrinə elmin quruluşunda yer verməkdən ümidimizi kəsmirik. Təklif edirəm ki, Q-Ş sistemindən çıxan və əvvəlcə şüursuz olan varlığa Mən, onun davamı olan və şüursuz kimi davranan digər psixik hissəyə isə Groddekin istifadəsinə uyğun olaraq O adını verərək buna əməl edək. Tezliklə görəcəyik ki, bu yanaşmadan təsvir və başa düşmə üçün fayda əldə edə bilərikmi. İndi bizim üçün fərd tanınmayan və şüursuz olan psixik bir Odur, bunun üzərinə Mən oturuşur, Q-Ş sistemindən nüvə kimi inkişaf edir. Qrafik təsvirə can atırıqsa, əlavə edəcəyik ki, Mən O-nu tam əhatə etmir, yalnız Q-Ş sisteminin səthini təşkil etdiyi qədər əhatə edir, təxminən embrion diskinin yumurtanın üzərinə oturuşu kimi. Mən O-dan kəskin şəkildə ayrılmır, aşağıya doğru onunla birləşir bir-birinə qarışır.⁹¹⁹²

Amma sıxışdırılmış olan da O ilə birləşir, yalnız onun bir hissəsidir. Sıxışdırılmış olan yalnız Mən tərəfindən sıxışdırma müqavimətləri ilə kəskin şəkildə ayrılır, O isə onunla əlaqə qura bilər. Dərhal anlayırıq ki, patologiya təşəbbüsü ilə təsvir etdiyimiz demək olar ki, bütün fərqləndirmələr yalnız psixi aparatın — bizə məlum olan — səthi qatlarına aiddir. Bu münasibətlərin bir sxem hazırlaya bilərik, lakin onun konturları yalnız təsvir məqsədi daşıyır və xüsusi bir şərh iddia etməməlidir. Təxminən əlavə edirik ki, Mən, beyin anatomiyasının şahidliyinə görə, yalnız bir tərəfdə "eşitmə qapağı" daşıyır. O, belə desək, əyri oturur.

Aydındır ki, Mən, W-Bw vasitəsilə xarici dünyanın birbaşa təsiri ilə dəyişdirilmiş O-nun hissəsidir, bir növ səth fərqləndirməsinin davamıdır. O, həmçinin xarici dünyanın O və onun niyyətləri üzərindəki təsirini qabarıq göstərməyə çalışır, O-da məhdudiyyətsiz hökmranlıq edən həzz prinsipinin yerini Reallıq prinsipinin tutmasına səy göstərir. Qavrama Mən üçün O-da həvəsə düşən rolu oynayır. Mən, əksinə, O-nun ehtirasları ehtiva etdiyi halda, ağıl və təmkin adlandırıla biləcəyi şeyi təmsil edir. Bütün bunlar hamıya məlum olan populyar fərqləndirmələrlə üst-üstə düşür, lakin yalnız orta və ya ideal olaraq doğru kimi başa düşülməlidir.

Mənin funksional əhəmiyyəti, ona normal olaraq hərəkətliliyə çıxış yolları üzərində nəzarətin verilməsi ilə ifadə olunur. O, O-nun nisbətində, atın üstün qüvvəsini dizginləməli olan biniciyə bənzəyir, fərq ondadır ki, binici bunu öz qüvvəsi ilə cəhd edir, Mən isə borc alınmış qüvvə ilə. Bu bənzətmə bir qədər daha irəli gedir. Binici atdan ayrılmaq istəmədiyi üçün çox vaxt onu getmək istədiyi yerə aparmaqdan başqa çarəsi qalmadığı kimi, Mən də O-nun iradəsini hərəkətə çevirir, sanki bu, öz iradəsi imiş kimi.

Mənin yaranmasına və O-dan ayrılmasına, sistemin təsirindən başqa bir amilin də təsir etdiyi görünür. Öz bədəni və ilk növbədə onun səthi, eyni anda həm xarici, həm də daxili qavramaların mənşə ala biləcəyi bir yerdir. O, başqa bir obyekt kimi qavranılır, lakin toxunmaya iki növ hissi verir, onlardan biri daxili qavramaya bərabər ola bilər. Psixofiziologiyada öz bədənin qavrama dünyasından necə seçildiyi kifayət qədər müzakirə edilmişdir. Ağrı da burada rol oynayan kimi görünür və ağrılı xəstəliklər zamanı orqanlar haqqında yeni məlumat əldə etmə tərzinin, ümumiyyətlə, öz bədəni haqqında təsəvvürə necə gəldiyinə nümunə ola biləcəyi ehtimal olunur.

Mən ilk növbədə fiziki bir şeydir, o, yalnız səthi bir varlıq deyil, hətta özünün bir səthin proyeksiyasıdır. Əgər bunun üçün anatomik analogiya axtarılarsa, ola bilər Onu anatomların "beyin adamı" ilə ən çox eyniləşdirmək olar; bu, beyin qabığında başı aşağı, topuqları yuxarı baxan, arxaya baxan və məlum olduğu kimi, sol tərəfdə danışma zonasını daşıyan bir fiqurdur.

Mənin şüurla olan münasibəti dəfələrlə qiymətləndirilmişdir, lakin burada bəzi vacib faktları yenidən təsvir etmək lazımdır. Sosial və ya etik dəyərləndirmə nöqteyi-nəzərini hər yerə daşımağa alışdığımız üçün, aşağı həvəslərin fəaliyyətinin şüursuzluqda baş verdiyini eşidəndə təəccüblənmirik, lakin gözləyirik ki, psixi funksiyalar bu dəyərləndirmədə nə qədər yüksək yer tutursa, şüura o qədər asan və etibarlı çıxış yolu tapacaqlar. Lakin burada psixoanalitik təcrübə bizi aldadır. Bir tərəfdən, adətən gərgin düşünmə tələb edən incə və çətin intellektual işin belə, şüura çatmadan, öncə-şüurda icra oluna biləcəyinə dair dəlillərimiz var. Bu hallar tam şübhəsizdir; məsələn, yuxu vəziyyətində baş verir və bir şəxsin əvvəlki gün boş yerə çalışdığı çətin bir riyazi və ya digər məsələnin həllini dərhal oyandıqdan sonra bildiyi şəkildə özünü göstərir.

Lakin daha da təəccüblü olan başqa bir təcrübədir. Analizlərimizdə öyrənirik ki, özünü tənqid və vicdan, yəni son dərəcə yüksək dəyərləndirilən psixi nailiyyətlərin şüursuz olduğu və şüursuz olaraq ən vacib təsirləri göstərdiyi şəxslər var; beləliklə, analizdə müqavimətin şüursuz qalması bu cür vəziyyətlərin yeganəsi deyil. Lakin daha yaxşı tənqidi anlayışımıza baxmayaraq, bizi şüursuz günah hissindən danışmağa məcbur edən yeni təcrübə bizi daha çox çaşdırır və bizə yeni tapmacalar verir, xüsusilə də tədricən belə şüursuz günah hissinin nevrozların böyük bir qismində iqtisadi baxımdan həlledici rol oynadığını və sağalmaya ən güclü maneələri yaratdığını təxmin etdikdə. Dəyərlər miqyasımıza qayıtmaq istəyiriksə, deməliyik: Məndəki yalnız ən dərin deyil, həm də ən yüksək olan şeylər belə şüursuz ola bilər. Bu, sanki əvvəllər şüurlu Mən haqqında dediklərimizi — onun hər şeydən əvvəl bir Bədən-Məni olduğunu — bu yolla bizə nümayiş etdirir.⁹³

III. Mən və fövqəl-mən (mən idealı)

Əgər Mən yalnız qavrama sistemi təsiri ilə dəyişdirilmiş O-nun hissəsi, psixikada real xarici dünyanın nümayəndəsi olsaydı, sadə bir vəziyyətlə qarşılaşardıq. Lakin başqa bir şey də əlavə olunur.

Məndə bir mərhələ qəbul etməyə, Məndə daxili fərqləndirməyə, yəni Mən İdealı və ya Fövqəl-Mən adlandırılan şeyə bizi vadar edən motivlər başqa yerlərdə izah edilmişdir. Onlar haqlıdır. Bu Mən hissəsinin şüurla daha az sabit əlaqəsi olması, izah tələb edən yenilikdir.

Burada bir az daha geniş nəzər salmalıyıq. Melankoliyanın ağrılı əzabını, itirilmiş bir obyektin Məndə yenidən qurulduğu, yəni obyekt yüklənməsinin identifikasiya ilə əvəz olunduğu fərzini qəbul edərək izah etməyi bacarmışdıq. O vaxtlar bu prosesin tam əhəmiyyətini hələ dərk etməmişdik və onun nə qədər tez-tez və tipik olduğunu bilmirdik. O vaxtdan bəri başa düşdük ki, belə əvəzləmə Mənin formalaşmasında böyük rol oynayır və əsasən onun xarakter adlandırılan şeyin yaranmasına kömək edir.⁹⁴⁹⁵⁹⁶

Fərdin ilkin oral mərhələsində obyekt yüklənməsi və eyniləşdirmə bir-birindən fərqləndirilə bilməz. Sonradan yalnız obyekt yüklənmələrinin, erotik istəkləri ehtiyaclar kimi hiss edən O-dan başladığını qəbul etmək olar. Əvvəlcə hələ zəif olan Mən obyekt yüklənmələrindən xəbərdar olur, onlara icazə verir və ya sıxışdırma prosesi ilə onları dəf etməyə çalışır.

Belə bir cinsi obyekt tərk edilməli və ya tərk edilməlidirsə, melankoliyada olduğu kimi obyektin Mən daxilində qurulması kimi təsvir edilməli olan Mən dəyişikliyi tez-tez baş verir; bu əvəzləmənin daha ətraflı münasibətləri bizə hələ məlum deyil. Bəlkə də Mən, oral mərhələnin mexanizminə bir növ geriləmə olan bu introyeksiya vasitəsilə obyektin tərk edilməsini asanlaşdırır və ya mümkün edir. Bəlkə də bu eyniləşdirmə ümumiyyətlə O-nun obyektlərini tərk etməsi üçün şərtidir. Hər halda, proses, xüsusilə erkən inkişaf mərhələlərində çox tez-tez rast gəlinir və Mənin xarakterinin tərk edilmiş obyekt yükləmələrindən qalan çöküntü olduğu, bu obyekt seçimlərinin tarixini əhatə etdiyi fikrini mümkün edə bilər. Əlbəttə, əvvəlcədən müqavimət qabiliyyətinin bir miqyasını qəbul etmək lazımdır; bir insanın xarakteri erotik obyekt seçimlərinin tarixindən gələn bu təsirləri nə dərəcədə dəf edir və ya qəbul edir. Çoxlu sevgi təcrübəsi olan qadınlarda onların obyekt yükləmələrinin qalıqlarını xarakter xüsusiyyətlərində asanlıqla izləmək olar. Həmçinin, obyekt tərk edilməzdən əvvəl obyekt yüklənməsi və eyniləşdirmənin eyni vaxtda baş verməsi, yəni xarakter dəyişikliyi də nəzərə alınır. Bu halda xarakter dəyişikliyi obyekt münasibətini sağ qaldıra və müəyyən mənada qoruya bilər.⁹⁷

Başqa bir baxış bucağı deyir ki, erotik obyekt seçiminin Mən dəyişikliyinə çevrilməsi, Mənin O-nu idarə etməsi və onunla əlaqələrini dərinləşdirməsi üçün bir yoldur, lakin O-nun təcrübələrinə qarşı geniş miqyasda tabe olma hesabına. Mən obyektin xüsusiyyətlərini qəbul etdikdə, sanki özünü O-ya sevgi obyekti kimi təqdim edir, onun itkisini kompensasiya etməyə çalışır: 'Bax, sən də məni sevə bilərsən, mən obyektə çox bənzəyirəm.'

Burada baş verən obyekt libidosunun narsisistik libidoya çevrilməsi, açıq şəkildə cinsi məqsədlərdən imtina etməni, deseksualizasiyanı, yəni bir növ sublimasiyanı özündə ehtiva edir. Bəli, bunun sublimasiyaya gedən ümumi yol olub-olmadığı, bütün sublimasiyanın əvvəlcə cinsi obyekt libidosunu narsisistik libidoya çevirən, sonra isə ona bəlkə də başqa bir məqsəd qoyan Mənin vasitəçiliyi ilə baş verib-vermədiyi, ətraflı araşdırılmağa layiq sual yaranır. Bu çevrilmənin başqa həvəs talelərinə də səbəb ola bilib-bilməyəcəyi, məsələn, bir-biri ilə qovuşmuş müxtəlif həvəslərin ayrılmasına gətirib çıxara bilib-bilməyəcəyi bizi hələ sonra məşğul edəcək.

Mənin obyekt eyniləşmələrinə diqqətimizi bir anlıq yönəltmək məqsədimizdən kənara çıxsa da, qaçınılmazdır. Narsisizmə giriş mənasında libidonun böyük anbarı kimi, Mən və O arasındakı ayrılmadan sonra indi O-nu tanımalıyıq. Libido, təsvir edilən eyniləşmələr vasitəsilə Mənə axan, onun “ikinci dərəcəli narsisizmini” yaradır. Eyniləşmələr [Scan boşluğu] bir-biri ilə uzlaşmazdırsa, patologik nəticənin yaranması ehtimalı böyükdür. Fərdi eyniləşmələr müqavimətlər vasitəsilə bir-birinə qarşı təcrid olunduqda, Mənin parçalanması baş verə bilər və bəlkə də, deyilən “çoxlu şəxsiyyət” hallarının sirri, fərdi eyniləşmələrin növbə ilə şüuru ələ keçirməsidir. Hətta bu qədər uzağa getməsə belə, Mənin parçalandığı müxtəlif eyniləşmələr arasındakı konfliktlər mövzusu yaranır; bu konfliktlər son nəticədə tamamilə patologik kimi qəbul edilə bilməz.

Xarakterin sonrakı müqavimətinin tərk edilmiş obyekt yerləşmələrinin təsirlərinə qarşı necə formalaşmasından asılı olmayaraq, ən erkən yaşda baş verən ilk eyniləşmələrin təsirləri ümumi və davamlı olacaq. Bu, bizi Mən idealının yaranışına qaytarır, çünki onun arxasında fərdin ilk və ən əhəmiyyətli eyniləşməsi, yəni fərdi keçmişin atası ilə eyniləşməsi gizlənir. Bu eyniləşmə ilk baxışda obyekt yüklənməsinin nəticəsi və ya çıxışı kimi görünmür, o, birbaşa və bilavasitədir və hər hansı obyekt yüklənməsindən daha erkəndir. Lakin ilk cinsi dövrə aid olan və atanı və ananı əhatə edən obyekt seçimləri, normal axın zamanı nəticənin belə bir eyniləşməyə doğru getdiyi və beləliklə, ilkin eyniləşməni gücləndirdiyi görünür.

Hər halda, bu münasibətlər o qədər mürəkkəbdir ki, onları daha ətraflı təsvir etmək zəruri olur. Bu mürəkkəbliyə səbəb olan iki amil var: Edip münasibətinin üçbucaqlı quruluşu.

Hər halda, bu əlaqələr o qədər mürəkkəbdir ki, onları daha ətraflı təsvir etmək zəruri olur.

Bu mürəkkəbliyi yaradan iki amal var: üçbucaqlı Daha sadə təsvir üçün yalnız ata ilə eyniləşməni Ödip münasibətinin quruluşu və fərdin konstitusional biseksualığı. Sadələşdirilmiş hal oğlan uşağı üçün aşağıdakı kimi formalaşır: Çox erkən yaşda anaya qarşı ana sinəsindən başlayan və dayaq tipinə görə obyekt seçiminin nümunəvi halını göstərən bir obyekt yerləşməsi inkişaf edir; oğlan atasını eyniləşmə yolu ilə mənimsəyir. Bu iki əlaqə bir müddət paralel gedir, ta ki, anaya qarşı cinsi istəklərin güclənməsi və atanın bu istəklərə maneə olduğu qənaəti ilə Ödip kompleksinin yaranmasına qədər. O andan etibarən ataya münasibət ambivalentdir; elə görünür ki, identifikasiyanın əvvəldən ehtiva etdiyi ambivalentlik açıq şəkildə ortaya çıxıb. Ataya qarşı ambivalent münasibət və anaya qarşı yalnız nəvazişli obyekt istəyi oğlan uşağı üçün sadə, müsbət Ödip kompleksinin məzmununu təsvir edir.⁹⁸

Edip kompleksinin dağılması zamanı anaya olan obyekt yüklənməsindən imtina edilməlidir. Onun yerinə iki şeydən biri gələ bilər: ya anayla identifikasiya, ya da ata identifikasiyasının gücləndirilməsi. Sonuncu nəticəni biz daha normal sayırıq; bu, anaya olan nəvazişli münasibətini müəyyən dərəcədə saxlamağa imkan verir. Edip kompleksinin sonu sayəsində oğlan uşağının xarakterindəki kişilik möhkəmlənmiş olardı. Tamamilə analoji şəkildə, kiçik qızın Edip münasibəti onun ana identifikasiyasının gücləndirilməsinə (və ya belə bir identifikasiyanın qurulmasına) nəticələnə bilər ki, bu da uşağın qadın xarakterini təsbit edir.

Bu identifikasiyalar bizim gözləntilərimizə uyğun gəlmir, çünki onlar tərk edilmiş obyekti Mənə daxil etmirlər, lakin bu nəticə də baş verir və qızlarda oğlanlara nisbətən daha asan müşahidə olunur. Təhlildən çox vaxt belə məlum olur ki, kiçik qız ataya sevgi obyekti kimi imtina etdikdən sonra, kişiliyini önə çıxarır və anayla deyil, atayla, yəni itirilmiş obyektlə identifikasiya qurur. Burada açıq şəkildə onun kişilik qabiliyyətlərinin kifayət qədər güclü olub-olmamasından asılıdır — bu qabiliyyətlər nədən ibarət olursa olsun.⁹⁹

Edip vəziyyətinin ata və ya ana identifikasiyası ilə nəticələnməsi hər iki cinsdə iki cins qabiliyyətinin nisbi gücündən asılı görünür. Bu, biseksuallığın Edip kompleksinin taleylərinə necə qarışdığından biridir. Digəri daha əhəmiyyətlidir. Belə ki, sadə Edip kompleksinin ən çox rast gəlinən hal olmadığı, əksinə, sadələşdirmə və ya sxematləşdirməyə uyğun gəldiyi təəssüratı yaranır; bu isə çox vaxt praktik olaraq haqlı qalır. Daha ətraflı araşdırma adətən daha tam Edip kompleksini üzə çıxarır; bu, ikili, müsbət və mənfi bir komplektdir və uşağın ilkin biseksuallığından asılıdır, yəni oğlan uşağı ataya qarşı ambivalent münasibət və anaya qarşı şirinlik dolu obyekt seçimi nümayiş etdirməklə yanaşı, eyni zamanda qız kimi də davranır; o, ataya qarşı şirinlik dolu qadın münasibəti və anaya qarşı ona uyğun qısqanclıq-düşmən münasibət göstərir. Biseksuallığın bu müdaxiləsi ilkin obyekt seçimləri və identifikasiyaların vəziyyətlərini dərk etməni çox çətin, onları aydın təsvir etməni isə daha da çətin edir. Ola bilər ki, valideyn münasibətində aşkar edilən ambivalentlik tamamilə biseksuallığa aid olsun və mənim əvvəl təsvir etdiyim kimi, identifikasiyadan irəli gələn rəqabət münasibəti ilə inkişaf etməsin.

Mənim fikrimcə, ümumiyyətlə və xüsusilə nevrozlu xəstələrdə tam Edip kompleksinin mövcudluğunu qəbul etmək yaxşı olar. Təhlili təcrübə sonra göstərir ki, bir sıra hallarda onun bir və ya digər komponenti demək olar ki, nəzərə çarpmayan izlərə qədər azalır, nəticədə belə bir sıra yaranır ki, onun bir ucunda normal, müsbət, digər ucunda isə əks, mənfi Edip kompleksi dayanır, orta həlqələr isə hər iki komponentin bərabərsiz iştirakı ilə tam formanı nümayiş etdirir. Edip kompleksinin dağılması zamanı, onun tərkibində olan dörd cəhd bu cür birləşəcək ki, onlardan bir ata və bir ana eyniləşməsi yaranacaq; ata eyniləşməsi müsbət kompleksin ana obyektini saxlayacaq və eyni zamanda tərs kompleksin ata obyektini əvəz edəcək; ana eyniləşməsi üçün də analoji şey keçərli olacaq. Hər iki eyniləşmənin müxtəlif dərəcədə güclü ifadə edilməsində iki cinsi qabiliyyətin bərabərsizliyi əks olunacaq.

Beləliklə, Edip kompleksi tərəfindən idarə olunan cinsi mərhələnin ən ümumi nəticəsi kimi, müəyyən şəkildə bir-biri ilə uzlaşdırılmış bu iki eyniləşmənin yaradılmasından ibarət olan Məndə bir çöküntü qəbul etmək olar. Bu Mən dəyişikliyi öz xüsusi mövqeyini saxlayır, o, Mənin digər məzmununa Mən idealı və ya Fövqəl-Mən kimi qarşı çıxır.

Fövqəl-Mən isə sadəcə O-nun ilk obyekt seçimlərinin qalığı deyil, həm də eyni seçimlərə qarşı enerjili reaksiya əmələgəlmə mənasına malikdir. Onun Mən ilə əlaqəsi 'Belə (ata kimi) olmalısan' xəbərdarlığı ilə bitmir, həm də 'Belə (ata kimi) olmamalısan, yəni onun etdiyi hər şeyi etməməlisən; bəzi şeylər ona həsr olunub' qadağanını əhatə edir. Bu ikiüzlü Mən idealının Edip kompleksinin sıxışdırılmasına sərf edildiyi, hətta bu çevrilişə yalnız təşəkkür borclu olduğu faktından irəli gəlir. Edip kompleksinin sıxışdırılması açıq-aydın asan bir vəzifə olmamışdır. Valideynlər, xüsusilə ata, Edip istəklərinin reallaşmasına maneə kimi tanındığı üçün, uşaq Məni bu maneəni öz daxilində qurmaqla bu sıxışdırma işi üçün gücləndi. O, müəyyən mənada bu gücü atadan borc aldı və bu borc son dərəcə ağır nəticələrə malik bir akt idi. Fövqəl-Mən atanın xarakterini qoruyacaq və Edip kompleksi nə qədər güclü olub, onun sıxışdırılması (avtoritet, din təlimi, təhsil, oxu təsiri altında) nə qədər sürətli baş veribsə, Fövqəl-Mən sonradan vicdan kimi, bəlkə də şüursuz günah hissi kimi Mən üzərində nə qədər sərt hökmranlıq edəcək. — Bu hökmranlıq gücünü haradan aldığını, kateqorik imperativ kimi ifadə olunan məcburi xarakteri haqqında sonradan bir fərziyyə irəli sürəcəyəm.

Təsvir edilmiş Fövqəl-Mənin yaranmasını yenidən nəzərdən keçirsək, onu iki son dərəcə əhəmiyyətli bioloji amilin nəticəsi kimi tanıyırıq: insanın uzun uşaq köməksizliyi və asılılığı və Edip kompleksi faktı; biz bu kompleksi libido inkişafının latens dövrü ilə kəsilməsinə, beləliklə də onun cinsi həyatının iki mərhələli təbiətinə aid etmişik. Sonuncu, görünür, insana məxsus xüsusiyyət, psixoanalitik fərziyyə kimi, buzlaq dövrü tərəfindən məcbur edilən mədəniyyətə doğru inkişafın irsi qalıntısı kimi təqdim edilmişdir. Beləliklə, Fövqəl-Mənin Məndən ayrılması təsadüfi deyil, o, fərdi və növ inkişafının ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərini təmsil edir, hətta valideyn təsirini daimi ifadəyə qovuşduraraq, öz mənşəyini borclu olduğu anların mövcudluğunu əbədiləşdirir. o, öz mənşəyini borclu olduğu amillər.

Psixoanalizə sayısız dəfə insanın yüksək, əxlaqi, şəxsiyyətdən üstün tərəfləri ilə maraqlanmadığına görə ittiham irəli sürülmüşdür. Bu ittiham həm tarixi, həm də metodoloji baxımdan ikiqat ədalətsiz idi. Birincisi, əvvəldən Məndəki əxlaqi və estetik meyillərə sıxışdırma həvəsinin verildiyi, ikincisi, psixoanalitik tədqiqatın tam və hazır bir tədris binası kimi deyil, normal və qeyri-normal hadisələrin analitik parçalanması yolu ilə psixi mürəkkəblikləri anlamağa addım-addım irəliləməli olduğunu görmək istəmədikləri üçün. Biz psixi həyatda sıxışdırılmış olanın öyrənilməsi ilə məşğul olduğumuz müddətcə, insanın yüksək tərəflərinin taleyi haqqında titrək narahatlığı bölüşməyimiz lazım deyildi. İndi Mənin təhlilinə girişdiyimiz üçün, əxlaqi şüurları sarsılmış, insanda mütləq daha yüksək bir varlıq olmalıdır deyə şikayət edən hər kəsə cavab verə bilərik: Əlbəttə, və bu yüksək varlıq Mən idealı və ya Fövqəl-Məndir, valideyn münasibətlərimizin təmsilçisidir. Kiçik uşaqlar olaraq biz bu yüksək varlıqları tanıyırdıq, onlara heyran oluruq, onlardan qorxuruq, sonra onları özümüzə qəbul etdik.

Beləliklə, Mən idealı Edip kompleksinin varisidir və nəticədə Esin ən güclü tələblərinin və ən vacib libido taleylərinin ifadəsidir. Onun qurulması sayəsində Mən Ödip kompleksini ələ keçirmiş və eyni zamanda özünü O-na tabe etmişdir. Mən əsasən xarici dünyanın, reallığın nümayəndəsi olduğu halda, Fövqəl-Mən ona daxili dünyanın, O-nun vəkili kimi qarşı çıxır. Mən və ideal arasındakı münaqişələr, artıq buna hazırıq, son nəticədə Real və Psixi, Xarici dünya və Daxili dünya ziddiyyətini əks etdirəcəkdir.

Biologiyanın və insan nəslinin taleyinin O-da yaratdığı və buraxdığı şey, ideal qurulma Mən tərəfindən mənimsənilir və onda fərdi olaraq yenidən yaşayılır. Mən ideali, qurulma tarixi nəticəsində, fərdin filogenetik qazancları, arxaik irsiyyəti ilə ən geniş şəkildə əlaqələndirilmişdir. Fərdi ruh həyatında ən dərinə aid olan şey, ideal qurulması vasitəsilə bizim dəyərləndirmələrimiz baxımından insan ruhunun ən yüksək səviyyəsinə çevrilir. Lakin Mən idealını Məndə olduğu kimi yerləşdirməyə və ya Mən və O arasındakı əlaqəni təqlid etmək üçün istifadə etdiyimiz təşbihlərdən birinə uyğunlaşdırmağa çalışmaq beyhudə bir səy olardı.

Mən idealının insandakı daha yüksək varlığa irəli sürülən bütün tələbləri ödədiyini göstərmək asandır. Ata həsrətinin əvəzedici qurulması kimi, bütün dinlərin formalaşdığı toxumu özündə saxlayır. Mənin öz ideali ilə müqayisədə özünün yetersizliyi haqqında verdiyi hökm, həsrətlə inananın arxalandığı təvazökar dini hissi yaradır. Təkamülün gedişində müəllimlər və avtoritetlər ata rolunu davam etdirdilər; onların əmrləri və qadağaları ideal-Məndə güclü qaldı və indi vicdan kimi əxlaqi senzura tətbiq edir. Vicdanın tələbləri ilə Mənin göstərdiyi nəticələr arasındakı gərginlik günah hissi kimi qəbul edilir. Sosial hisslər eyni Mən idealı əsasında digərləri ilə eyniləşmələrə əsaslanır.

Din, əxlaq və sosial hisslər — insandakı daha yüksək səviyyənin əsas məzmunları! — əslində bir idi. “Totem və Tabu” fərziyyəsinə görə, onlar filogenetik olaraq ata kompleksi əsasında qazanılmışdır; din və əxlaqi məhdudiyyət əsl Ödip kompleksinin öhdəsindən gəlməklə, sosial hisslər isə hordanın üzvləri arasında artıq qalan rəqabətin aradan qaldırılması məcburiyyəti vasitəsilə. gənc nəsil. Bütün bu əxlaqi qazanclarda kişi cinsiyyəti önə keçmiş kimi görünür, çarpaz irsiyyət bu mülkiyyəti qadınlara da təqdim etmişdir. Sosial hisslər bu gün belə fərdlərdə qardaşlara qarşı qısqanc rəqabət təəssüratlarının üzərində quruluş kimi yaranır. Düşmənlik təmin edilə bilmədiyi üçün, ilkin rəqiblə eyniləşmə baş verir. Homoseksual insanlarda aparılan müşahidələr, bu eyniləşdirmənin də aqressiv-düşmən münasibəti əvəz edən nəvazişli obyekt seçiminin əvəzi olduğu fərziyyəsini dəstəkləyir.’¹⁰⁰

Lakin filogenezin qeyd edilməsi ilə yeni problemlər ortaya çıxır və onların cavablandırılmasından çəkinmək istəyirik. Amma bu, heç nəyə kömək etmir; bütün səylərimizin qeyri-kamilliyini üzə çıxaracağından qorxsak belə, cəhd etməyə məcburuq. Sual belədir: Atalar kompleksi vasitəsilə din və əxlaqı kim qazanmışdı: primitiv insanın Məni, yoxsa O? Əgər bu Mən idisə, niyə sadəcə Məndə irsiyyətdən danışmırıq? Əgər bu O idisə, bu Onun xarakteri ilə necə uyğunlaşır? Yoxsa Mən, Fövqəl-Mən və O arasındakı fərqləndirməni bu qədər erkən dövrlərə daşımaq olmaz? Yoxsa Mən proseslərinin bütün konsepsiyasının filogenezi başa düşmək üçün heç nə etmədiyini və ona tətbiq edilə bilməyəcəyini dürüstlüklə etiraf etmək lazımdır?

Əvvəlcə ən asan cavablandırıla biləni cavablandıraq. Mən və O arasındakı fərqləşməni yalnız primitiv insanlara deyil, hətta daha sadə canlılara da aid etməliyik, çünki bu, xarici dünyanın təsirinin zəruri ifadəsidir. Fövqəl-Məni məhz totemizmə gətirib çıxaran həmin təcrübələrdən yaranmış kimi qəbul etdik. Sual, ') Müq. Kütlə psixologiyası və Mən analizi [Seçilmiş əsərlər, c. Qısqanclıq, paranoya və homoseksuallıq zamanı bəzi nevroz mexanizmləri haqqında [Seçilmiş əsərlər, XIII]. — Qısqanclıq, paranoya və homoseksuallıqda bəzi nevrotik mexanizmlər haqqında [Top. Əsərləri, Növbəti mülahizə bizə deyir ki, O, xarici dünyanı Ona təmsil edən Mən vasitəsilə başqa heç bir xarici tale yaşaya və ya təcrübə edə bilməz. Lakin Məndə birbaşa irsiyyətdən danışmaq mümkün deyil. Burada real fərd ilə növ anlayışı arasındakı uçurum açılır. Amma mənlikdə birbaşa irsən ötürülmədən danışmaq olmaz. Burada fərdin real mövcudluğu ilə növün anlayışı arasındakı uçurum açılır. Həmçinin Mən ilə O arasındakı fərqi çox sərt qəbul etmək, Mənin O-nun xüsusi olaraq fərqləndirilmiş bir hissəsi olduğunu unutmaq olmaz. Mənin təcrübələri əvvəlcə irs üçün itmiş kimi görünür, lakin onlar nəsillər ardıcıllığı ilə çoxlu fərdlərdə kifayət qədər tez-tez və güclü təkrarlanırsa, onlar, demək olar ki, O-nun təcrübələrinə çevrilir və onların təsirləri irsən qorunur. Beləliklə, irsi O, sayısız çoxlu Mən mövcudluqlarının qalıqlarını özündə saxlayır və Mən Fövqəl-Məni O-dan əldə etdikdə, bəlkə də yalnız daha qədim Mən formalarını yenidən ortaya çıxarır, onlara dirçəliş yaradır.

Fövqəl-Mənin yaranma tarixi, Mənin O-nun obyekt yüklənmələri ilə erkən konfliktlərinin, onların varisləri olan Fövqəl-Mənlə konfliktlər kimi davam edə biləcəyini anlamaq üçün şərait yaradır. Əgər Mən Edip kompleksinin idarə edilməsində pis nəticə əldə edibsə, O-dan qaynaqlanan onun enerji yüklənməsi Mən idealının reaksiya quruculuğunda yenidən təsir göstərəcəkdir. Bu idealın bu şüursuz həvəs tələbləri ilə geniş kommunikasiyası, idealın özünün böyük ölçüdə şüursuz qala bilməsi və Mənə əlçatmaz olması sirrini həll edəcəkdir. Daha dərin qatlarda baş vermiş, sürətli sublimasiya və identifikasiya ilə nəticələnməmiş mübarizə, indi Kaulbachın Hun döyüşü rəsmindəki kimi daha yüksək bir regionda davam edir.

IV. İki həvəs növü

Biz artıq demişdik ki, əgər psixi varlığın O, Mən və Fövqəl-Mənə bölünməsi dərkimizdə irəliləyiş deməkdirsə, o, ruhi həyatdakı dinamik əlaqələrin daha dərin başa düşülməsi və daha yaxşı təsviri üçün vasitə kimi də özünü göstərməlidir. Biz həmçinin aydınlaşdırmışıq ki, Mən qavrayışın xüsusi təsiri altındadır və ümumi şəkildə deyilsə, qavrayışlar Mən üçün həvəslərin O üçün olduğu eyni əhəmiyyətə malikdir. Lakin bu zaman Mən də, yalnız xüsusi olaraq modifikasiya olunmuş bir hissəsi olduğu O kimi, həvəslərin təsirinə məruz qalır.

Həvəslər haqqında mən yaxınlıqda (Həzz Prinsipinin O Tayında) bir baxış inkişaf etdirmişəm ki, burada onu qoruyub saxlayacağam və sonrakı müzakirələrə əsas kimi götürəcəyəm. Bir-birindən fərqləndirilməli olan iki həvəs növü var ki, onlardan biri, yəni cinsi həvəslər və ya Eros, çox daha nəzərə çarpan və bilməyə daha əlçatandır. O, yalnız əsl, ləngidilməmiş cinsi həvəsi və ondan törəmiş məqsədi ləngidilmiş və sublimasiya olunmuş həvəs təhriklərini deyil, həm də Mənə aid etməli olduğumuz və analitik işin əvvəlində cinsi obyekt həvəslərinə qarşı qoyduğumuz özünü saxlama həvəsini əhatə edir. İkinci həvəs növünü göstərmək bizə çətinliklər yaratdı; nəhayət, sadizmi onun nümayəndəsi kimi qəbul etmək qərarına gəldik. Nəzəri, bioloji dəstəkli düşüncələr əsasında, orqanik canlıları cansız vəziyyətə qaytarmaq vəzifəsi verilmiş bir Ölüm Həvəsi fərz etdik, Eros isə həyatı hissəciklərə parçalanmış canlı maddənin getdikcə daha geniş birləşdirilməsi ilə mürəkkəbləşdirməyi, təbii ki, bu zaman onu qorumağı hədəfləyir. Hər iki həvəs, həyatın yaranması ilə pozulmuş vəziyyətin bərpasına can ataraq, ən qatı mənada konservativ davranır. Beləliklə, həyatın yaranması, həyatın davam etməsinin və eyni zamanda ölümə can atmanın səbəbi olardı; həyatın özü isə bu iki can atma arasında mübarizə və kompromisdir. Həyatın mənşəyi sualı kosmoloji olaraq qalardı, həyatın məqsədi və niyyəti sualı isə dualist şəkildə cavablandırılardı.

Bu iki həvəs növünün hər birinə xüsusi bir fizioloji proses (qurulma və parçalanma) aid edilərdi, canlı maddənin hər bir parçasında hər iki növ həvəs fəaliyyət göstərərdi, lakin bərabər olmayan qarışıqda, belə ki, bir maddə Erosun əsas nümayəndəliyi rolunu oynaya bilərdi.

Hər iki növün həvəslərinin bir-biri ilə necə birləşdiyi, qarışdığı və leqirlandığı hələ tam təsəvvürolunmazdır; lakin bunun müntəzəm və böyük miqyasda baş verdiyi, bizim kontekstimizdə inkar edilə bilməz bir fərziyyədir. Tək hüceyrəli elementar orqanizmlərin çoxhüceyrəli canlılara birləşməsi nəticəsində, tək hüceyrənin ölüm həvəsini neytrallaşdırmaq və destruktiv (yoxedici) impulsları xüsusi bir orqan vasitəsilə xarici aləmə yönləndirmək mümkün olmuşdur. Bu orqan əzələ sistemi olardı və ölüm təməyülü artıq — ehtimal ki, yalnız qismən — xarici aləmə və digər canlılara qarşı destruksiya (yoxetmə) təməyülü kimi ifadə olunardı.

Əgər biz hər iki həvəs növünün qarışığı haqqında təsəvvürü qəbul etmişiksə, onda bizə onların — daha çox və ya daha az tam — ayrışması imkanı da təklif olunur. həmin ayrışma. Cinsi təməyülün sadozist komponentində biz məqsədəuyğun həvəs qarışığının klassik nümunəsi qarşısında dayanaq; müstəqilləşmiş sadozizm kimi sapkınlıqda isə, həqiqətən, son həddə qədər aparılmamış ayrışmanın nümunəsini görürük. Bu bizə hələ bu işıq altında nəzərdən keçirilməmiş böyük bir faktlar sahəsinə nəzər salma imkanı açır. Biz destruksiya təməyülünün mütəmadi olaraq boşalma məqsədləri üçün Erosun xidmətində olduğunu tanıyırıq, epileptik tutmanın təməyül ayrışmasının məhsulu və əlaməti olduğunu sezinləyirik və ağır nevrozların, məsələn, məcburiyyət nevrozlarının bəzi nəticələri arasında təməyül ayrışmasının və ölüm təməyülünün ortaya çıxmasının xüsusi diqqətə layiq olduğunu öyrənirik. Məcburiyyət nevrozları, təməyül ayrışması və ölüm təməyülünün ortaya çıxması xüsusi diqqətə layiqdir. Sürətli ümumiləşdirmə ilə biz fərz etmək istəyirik ki, libidinal geriləmənin, məsələn, genital mərhələdən sadozist-anal mərhələyə keçidin mahiyyəti həvəs ayrışmasına əsaslanır; əksinə, əvvəlki mərhələdən müəyyən genital mərhələyə irəliləyişin şərti erotik komponentlərin əlavə olunmasıdır. Həmçinin sual qalır ki, nevrozaya konstitusional meyillənmədə çox vaxt gücləndirilmiş olaraq tapdığımız müntəzəm ambivalensiya (ikiqiymətlilik) ayrışmanın nəticəsi kimi qəbul edilə bilərmi; lakin bu o qədər ilkin və əvvəlcədən mövcuddur ki, o, daha çox həyata keçirilməmiş həvəs qarışığı kimi qəbul edilməlidir.

Bizim marağımız təbii olaraq, bir tərəfdən Mən, Fövqəl-Mən və O-nun qəbul edilmiş formalaşmaları, digər tərəfdən isə hər iki təməyül növü arasında aydınlaşdırıcı əlaqələrin tapılıb tapılmadığına, həmçinin psixi proseslərə hakim olan həzz prinsipinə hər iki təməyül növü və psixi fərqləşmələrə qarşı sabit bir mövqe təyin edib-edə bilməyəcəyimizə yönələcəkdir. Lakin bu müzakirəyə girməzdən əvvəl, biz məsələnin qoyuluşunun özünə yönələn bir şübhəni həll etməliyik. Ləzzət Prinsipində həqiqətən heç bir Hər iki Həvəs Növü 27 şübhə yoxdur, Mənin quruluşu klinik əsaslandırma üzərində dayanır, lakin hər iki həvəs növünün fərqləndirilməsi kifayət qədər təmin olunmamış görünür və klinik təhlilin faktları onun iddiasını mümkün ki, ləğv edir.

Belə bir faktın mövcud olduğu görünür. Hər iki təməyül növünün ziddiyyəti üçün biz sevgi və nifrət qütbləşməsini qoya bilərik. Erosun təmsilçisi üçün biz çətinlik çəkmirik, əksinə, çətin dərk olunan ölüm həvəsi üçün, nifrətin yolunu göstərdiyi destruksiya həvəsində bir nümayəndə tapa bildiyimiz üçün olduqca məmnunuq. İndi isə klinik müşahidə bizə öyrədir ki, nifrət yalnız sevginin gözlənilmədən mütəmadi yoldaşı (ambivalensiya) deyil, insan münasibətlərində çox vaxt onun öncüsü deyil, həm də müxtəlif şəraitdə nifrətin sevgiyə, sevginin isə nifrətə çevrildiyini göstərir. Əgər bu çevrilmə sadəcə zaman ardıcıllığı, yəni əvəzlənmədən çoxdursa, onda erotik və ölüm həvəsləri arasında, əks istiqamətdə gedən fizioloji prosesləri fərz edən belə fundamental bir fərqləndirmənin əsası itirilmiş olur.

Eyni şəxsi əvvəlcə sevmək və sonra nifrət etmək, və ya əksinə, əgər o, insana buna səbəb veribsə, halı açıq-aydın bizim problemimizə aid deyil. Həmçinin, hələ açıq-aşkar olmayan aşqın əvvəlcə düşmənçilik və təcavüz meyli ilə ifadə olunduğu digər hal da aid deyil, çünki destruktiv komponent orada obyektin seçilməsində erotik komponent onlara qoşulana qədər irəliyə qaçmış ola bilər. Lakin biz nevrozların psixologiyasından, çevrilmə fərzinin daha yaxın olduğu bir neçə halı bilirik. Təqibçi paranojada xəstə, müəyyən bir şəxsə qarşı həddindən artıq güclü homoseksual bağlanmadan müəyyən bir şəkildə qurtulur və nəticə odur ki, bu ən çox sevilən şəxs, xəstənin çox vaxt təhlükəli təcavüzünün yönəldiyi təqibçiyə çevrilir. Bizim fərz etmək haqqımız var ki, əvvəlki mərhələdə sevgi nifrətə çevrilmişdi. Homoseksuallığın, eləcə də cinsəllikdən azad edilmiş sosial hisslərin yaranmasında analitik araşdırma bizə yalnız son zamanlarda rəqabət hisslərinin mövcudluğunu öyrətdi; bu hisslər şiddətli idi və təcavüzkarlığa yol açırdı, onların üstəsindən gəldikdən sonra əvvəllər nifrət edilən obyekt sevilən obyektə və ya eyniləşdirmənin predmetinə çevrilir. Bu hallarda nifrətin sevgiyə birbaşa çevrildiyini qəbul etmək lazımdır sualı ortaya çıxır. Burada söhbət obyektin davranışının heç bir iştirakı olmayan, tamamilə daxili dəyişikliklərdən gedir.

Lakin paranoik çevrilmə zamanı prosesin analitik araşdırması bizi başqa bir mexanizmin mümkünlüyü ilə tanış edir. Əvvəldən ambivalent münasibət mövcuddur və çevrilmə reaktiv yükləmənin yerini dəyişməsi yolu ilə baş verir, yəni erotik təhrikdən enerji alınır və düşmənçilik enerjisinə ötürülür.

Homoseksuallığa aparan düşmən rəqabətinin üstəsindən gəlmə zamanı eyni şey olmasa da, buna bənzər bir şey baş verir. Düşmən münasibətinin doyum ümidi olmadığından, yəni iqtisadi səbəblərdən, o, daha çox doyum ümidi, yəni boşalma imkanı verən sevgi münasibəti ilə əvəz olunur. Beləliklə, bu halların heç birində iki həvəs növünün keyfiyyət fərqliliyi ilə uzlaşmayan nifrətin sevgiyə birbaşa çevrilməsini qəbul etməyə ehtiyac yoxdur.

Lakin qeyd edirik ki, sevginin nifrətə çevrilməsinin bu başqa mexanizmindən istifadə edərkən, açıq şəkildə ifadə edilməli olan başqa bir fərziyyəni susqunluqla etmişik. Biz elə fərz etdik ki, sanki psixik həyatda — Məndə və ya O-da olması qərarlaşdırılmamış — yerdəyişə bilən enerji var, bu enerji özündə fərqsizdir və keyfiyyətcə fərqləşdirilmiş erotik və ya dağıdıcı təhriklərə qoşula bilər və onların ümumi yüklənməsini artıra bilər. Belə yerdəyişə bilən enerjinin mövcudluğu fərziyyəsi olmadan biz heç cür irəli gedə bilmərik. Yalnız sual budur ki, bu enerji haradan gəlir, kimə məxsusdur və nə deməkdir.

Həvəs təhriklərin keyfiyyəti və müxtəlif talelərində onların qorunub saxlanması problemi hələ çox qaranlıqdır və hazırda demək olar ki, araşdırılmamışdır. Xüsusilə müşahidəyə yaxşı əlçatan olan cinsi hissəvi həvəs təhriklərdə eyni çərçivəyə aid olan bəzi prosesləri qeyd etmək olar, məsələn, hissəvi həvəs təhriklərin müəyyən dərəcədə bir-biri ilə əlaqə qurduğunu, bir həvəs təhrikin xüsusi erogən mənbədən öz intensivliyini başqa mənbədən olan hissəvi həvəs təhriki gücləndirmək üçün verə biləcəyini, bir həvəs təhrikin doyumunun başqasının doyumunu əvəz etdiyini və s., bu isə müəyyən cür fərziyyələrə cəsarət etməyi tələb edir.

Mən də mövcud müzakirədə yalnız fərziyyə təqdim edirəm, sübut deyil. Məntiqi görünür ki, bu, həm Məndə, həm də O-da fəaliyyət göstərən, yerdəyişə bilən və fərqsiz enerji narsisistik libidoya məxsusdur, yəni cinsəllikdən azad edilmiş Erosdur. Erotik həvəslər bizə dağıdıcı həvəslərdən daha plastik, daha asan yönləndirilən və yerdəyişən kimi görünür. Onda məcburiyyət olmadan davam etmək olar ki, bu yerdəyişə bilən libido həzz prinsipinin xidmətində işləyir, durğunluqlardan qaçınmaq və boşalmaları asanlaşdırmaq üçün. Bu zaman boşalmanın hansı yolla baş verməsinə, əsasən baş verməsinə diqqət yetirməyən müəyyən bir laqeydlik açıq şəkildə nəzərə çarpır. Biz bu xüsusiyyəti O-dakı yükləmə prosesləri üçün xarakterik kimi tanıyırıq. Bu, xüsusilə təhlildə həyata keçirilməli olan, hansı şəxsə yönəldilməsindən asılı olmayaraq, obyektə qarşı xüsusi bir laqeydliyin inkişaf etdiyi erotik yüklənmələrdə rast gəlinir, şəxslərə. Rank bu yaxınlarda nevroz intiqam hərəkətlərinin yanlış şəxslərə yönəldildiyini göstərən gözəl nümunələr gətirib. Şüursuzun bu davranışını nəzərə alarkən, kəndin yeganə dəmirçisi ölümə layiq cinayət törətdiyi üçün kəndin üç tikişçisindən birinin asılmalı olduğu haqqında komik şəkildə istifadə olunan hekayəni xatırlamaq lazımdır. Cəza, günahkarı vurmasa belə, mütləq olmalıdır. Eyni boşluğu biz ilk növbədə yuxu işlənməsində ilkin prosesin yerdəyişmələrində müşahidə etmişik. Burada obyektlər necədirsə, bizi məşğul edən halda da, ilk növbədə nəzərə alınmayan boşaltma hərəkətinin yolları eyni şəkildədir. Mənə, obyektin seçilməsində və boşaltma yolunda daha böyük dəqiqlikdə israr etmək oxşar görünərdi.

Əgər bu yerdəyişmə enerjisi cinsəlsizləşdirilmiş libidodursa, onda ona sublimasiya da demək olar, çünki o, hələ də Erosun əsas məqsədinə — birləşdirmək və bağlamaq — sadiq qalaraq, Mənin özünü fərqləndirdiyi və ya ona can atdığı vahidliyi yaratmağa xidmət edir. Əgər daha geniş mənada düşünmə proseslərini bu yerdəyişmələrə daxil etsək, onda düşünmə işi də erotik həvəs qüvvəsinin sublimasiyası ilə təmin edilmiş olar.

Burada biz yenidən, sublimasiyanın adətən Mənin vasitəçiliyi ilə baş verdiyi, əvvəllər toxunulmuş ehtimalla qarşılaşırıq. Digər halı xatırlayırıq: Mən, O-nun ilk və şübhəsiz sonrakı obyekt yüklənmələrini, onların libidosunu özünə alaraq və eyniləşdirmə yolu ilə yaradılan Mən dəyişikliyinə bağlayaraq həll edir. Bu Mən libidosuna çevrilmə ilə təbii ki, seksual məqsədlərdən imtina, yəni cinsəlsizləşmə bağlıdır. Hər halda, biz Mənin Eros ilə münasibətindəki vacib bir nailiyyəti haqqında belə anlayış əldə edirik. Obyekt yüklənmələrinin libidosuna bu şəkildə sahib çıxaraq, özünü yeganə sevgi obyekti kimi təqdim edərək, O-nun libidosunu cinsəlsizləşdirərək və ya sublimasiya edərək, o, Erosun məqsədlərinə qarşı işləyir və düşmən həvəs təhrik qıcıqlarının xidmətinə girir. O, O-nun obyekt yüklənmələrinin digər bir hissəsini qəbul etməli, demək olar ki, onlarla razılaşmalıdır. Bu Mən fəaliyyətinin digər mümkün nəticəsi haqqında biz sonra danışacağıq.

Narsisizm nəzəriyyəsində indi vacib bir təkmilləşdirmə aparılmalıdır. Əvvəldən bütün libido O-da toplanmışdır, halbuki Mən hələ formalaşmaqda və ya zəifdir. O bu libidonun bir hissəsini erotik obyekt yüklənmələrinə göndərir, bundan sonra güclənmiş Mən bu obyekt libidosuna sahib çıxmağa və özünü O-ya sevgi obyekti kimi qəbul etdirməyə çalışır. Mənin narsisizmi belə ikincil, obyektlərdən alınmış bir narsisizmdir.

Biz yenidən və yenidən təcrübə edirik ki, izləyə bildiyimiz həvəs təhrik qıcıqları Erosun törəmələri kimi ortaya çıxır. Əgər "Həzz prinsipinin o biri tərəfində" irəli sürülən fikirlər və nəhayət, Erosun sadiistik töhfələri olmasaydı, dualistik əsas baxışa bağlı qalmaq bizə çətin olardı. Lakin biz buna məcbur olduğumuz üçün, ölüm həvəslərinin əsasən səssiz olduğunu və həyatın küyünün çox vaxt Erosdan qaynaqlandığı təəssüratını əldə etməliyik.

Və Erosla mübarizədən! Həzz prinsipinin, həyat axınına maneələr yaradan libidoya qarşı mübarizədə O-ya bir kompas kimi xidmət etdiyi baxışını rədd etmək olmaz. Əgər Fechnerin mənasında sabitlik prinsipi həyatı idarə edirsə, yəni həyat ölümə doğru sürüşmədirsə, onda səviyyənin aşağı düşməsini dayandıran və yeni gərginliklər yaradan, həvəs ehtiyacları kimi Erosun, cinsi həvəslərin tələbləridir. O, həzz prinsipinin, yəni narazılıq qavrayışının rəhbərliyi ilə, müxtəlif yollarla onlara qarşı müdafiə olunur. Əvvəlcə mümkün qədər deseksualılaşdırılmamış libidonun tələblərinə qarşı təsirlənmənin sürətləndirilməsi, yəni birbaşa cinsi istəklərin ödənilməsi üçün mübarizə ilə. Daha geniş şəkildə, bütün qismən tələblərin qarşılaşdığı bu ödənişlərdən birində, erotik gərginliklərin doymuş daşıyıcıları olan cinsi maddələrdən qurtularaq. Cinsi akt zamanı cinsi maddələrin atılması, bir növ, somanın və cinsət plazmasının ayrılmasına uyğun gəlir. Buna görə də, tam cinsi ödənişdən sonrakı vəziyyətin ölümlə oxşarlığı, aşağı dərəcəli heyvanlarda ölümün tohumlama aktı ilə üst-üstə düşməsi. Bu varlıqlar çoxalma nəticəsində ölür, çünki ödəniş yolu ilə Erosun aradan qaldırılmasından sonra ölüm həvəsi niyyətlərini həyata keçirmək üçün sərbəstlik qazanır. Nəhayət, eşitdiyimiz kimi, Mən, libidonun bir hissəsini özünə və öz məqsədlərinə sublimasiya edərək, Esə idarəetmə işini asanlaşdırır.¹⁰¹

V. Mənin asılılıqları

Mövzunun mürəkkəbliyi, heç bir başlığın fəslin məzmunu ilə tam uyğun gəlməməsini və yeni əlaqələri öyrənmək istədikdə artıq həll edilmiş məsələlərə yenidən müraciət etməyimizi bağışladır.

Beləliklə, biz dəfələrlə qeyd etmişik ki, Mən böyük ölçüdə, O-nun tərk edilmiş yüklənmələrini əvəz edən eyniləşdirmələrdən formalaşır; bu eyniləşdirmələrin ilk olanları Məndə xüsusi bir instans kimi davranır, Mənə qarşı Fövqəl-Mən kimi çıxış edir, güclənmiş Mən isə sonralar belə eyniləşdirmə təsirlərinə daha davamlı münasibət göstərə bilər. Fövqəl-Mən, Məndə və ya Mənə olan xüsusi mövqeyini iki tərəfdən qiymətləndirilməli olan bir amilə borcludur: birincisi, Mən hələ zəif ikən baş verən ilk eyniləşdirmə olması, ikincisi isə Ödip kompleksinin mirasçısı olması, yəni ən böyük obyektləri Mənə gətirməsidir. O, sonrakı Mən dəyişikliklərinə nisbətən, uşaqlığın ilkin cinsi mərhələsinin pubertadan sonrakı sonrakı cinsi həyata nisbəti kimidir. Bütün sonrakı təsirlərə açıq olsa da, o, ata kompleksindən gəlməsi ilə ona verilən, yəni Mənə qarşı çıxmaq və onu idarə etmək qabiliyyəti olan xarakterini ömür boyu saxlayır. O, Mənin keçmişdəki zəifliyinin və asılılığının abidəsidir və yetkin Mən üzərində də hakimiyyətini davam etdirir. Uşaq kimi Valideynlərinə itaət etməyə məcburiyyət qarşısında qalan Mən, Fövqəl-Mənin kategorik imperativinə tabe olur.

Lakin O-nun ilk obyekt yüklənmələrindən, yəni Ödip kompleksindən gəlməsi Fövqəl-Mən üçün daha çox şey deməkdir. Biz artıq izah etdiyimiz kimi, bu, onu O-nun filogenetik irsi ilə əlaqələndirir və onu O-da izlərini qoyan əvvəlki Mən formalaşmalarının reinkarnasiyasına çevirir. Beləliklə, Fövqəl-Mən həmişə O-a yaxın durur və Mənə qarşı onun nümayəndəliyi rolunu oynaya bilər. O, dərinliyə O-a nüfuz edir, lakin buna görə də Məndən daha uzaqda, şüurdan daha uzaqdadır.

Bu əlaqələri, artıq uzun müddətdir ki, yeni deyil, lakin nəzəri işlənməsini gözləyən müəyyən klinik faktlara müraciət etdikdə ən yaxşı şəkildə qiymətləndiririk.

Analitik iş zamanı çox qəribə davranan şəxslər var. Onlara ümid verildikdə və müalicənin gedişatından razı olduqları göstərildikdə, onlar narazı görünür və vəziyyətlərini mütəmadi olaraq pisləşdirirlər. Əvvəlcə bunu inadkarlıq və həkimə üstünlüklərini sübut etmək cəhdi kimi qəbul edirlər. Sonradan daha dərin və daha ədalətli bir anlayışa gəlinir. Bu şəxslərin tərif və tanınmanı qəbul etmədikləri, hətta müalicənin irəliləməsinə yanlış şəkildə reaksiya verdikləri aydın olur. Digərlərində simptomların yaxşılaşmasına və ya müvəqqəti dayanmasına səbəb olan hər bir qismən həll, onlarda əziyyətin anlıq artmasına səbəb olur; müalicə zamanı yaxşılaşmaq əvəzinə, pisləşirlər. Onlar “mənfi terapevtik reaksiya” adlanan reaksiyanı nümayiş etdirirlər.

Şübhəsiz ki, onlarda sağalmaya qarşı çıxan bir şey var, sağalmanın yaxınlaşması təhlükə kimi qorxulur.¹⁰²

Bu şəxslərdə sağalma iradəsi deyil, xəstəlik ehtiyacı üstünlük təşkil edir deyilir. Bu müqaviməti adi şəkildə təhlil etdikdə, həkimə qarşı inadkarlıq mövqeyini və xəstəlik qazancının formalarına bağlılığı ondan ayırdıqda, əksəriyyəti hələ də qalır və bu, narsisistik əlçatmazlığın, həkimə qarşı mənfi mövqeyin və xəstəlik qazancına yapışmanın artıq bizə məlum olan maneələrindən daha güclü olan bərpa prosesinin ən güclü maneəsi kimi ortaya çıxır.

Nəhayət, bunun müəyyən mənada "əxlaqi" amil, yəni xəstəlikdə öz təminini tapan və əziyyətin cəzasından imtina etmək istəməyən günahkarlıq hissi olduğu aydın olur. Bu az təsəlliverici izahatda son olaraq israr etmək olar. Lakin bu günahkarlıq hissi xəstə üçün dilsizdir; ona günahkar olduğunu demir, o, günahkar deyil, xəstə olduğunu hiss edir. Bu günahkarlıq hissi yalnız bərpa prosesinə qarşı azalması çətin olan müqavimət kimi özünü göstərir. Xəstəni bu xəstə qalma motivinə inandırmaq da xüsusilə çətindir; o, analitik müalicənin doğru vasitə olmadığına dair daha yaxın izahata yapışacaq. ona kömək etmək üçün doğru vasitə deyil.¹⁰³

Burada təsvir edilənlər ən ekstremal hallara uyğun gəlir, lakin daha az dərəcədə çoxlu, bəlkə də nevrozun bütün ağır hallarında nəzərə alınmalıdır. Hətta daha çox, bəlkə də nevroz xəstəliyinin ağırlığını həlledici şəkildə müəyyən edən məhz bu amil, yəni Mən idealının davranışıdır. Buna görə də, müxtəlif şəraitdə günahkarlıq hissinin ifadəsi haqqında bəzi digər qeydlərdən yayınmaq istəmirik.

Normal, şüurlu günahkarlıq hissi (vicdan) təfsir üçün heç bir çətinlik yaratmır, o, Mən ilə Mən İdealı arasındakı gərginliyə əsaslanır və Mənin öz tənqidi instansiyası tərəfindən məhkum edilməsinin ifadəsidir. Nevrotiklərin məlum olan aşağılıq hissləri bundan çox uzaqda deyil. Bizə yaxşı tanış olan iki xəstəlikdə günahkarlıq hissi həddindən artıq şüurludur; Mən İdealı o zaman xüsusi sərtlik göstərir və çox vaxt Mənə qarşı amansızcasına qəzəblənir. Bu uyğunluqla yanaşı, hər iki vəziyyətdə, yəni məcburiyyət nevrozunda və melankoliyada, Mən idealının davranışında az əhəmiyyətli olmayan fərqlər də mövcuddur.

Məcburiyyət nevrozunda (onun bəzi formalarında) günahkarlıq hissi çox açıqdır, lakin Mən qarşısında özünü əqləndirə bilmir. Xəstənin Məni günahkar olma tələbinə qarşı çıxır və həkimdən bu günahkarlıq hisslərini rədd etməsində onu dəstəkləməsini tələb edir. Ona təslim olmaq axmaqlıq olardı, çünki bu, nəticəsiz qalardı. Analiz sonra göstərir ki, Fövqəl-Mən Mənə məlum olmayan proseslərdən təsirlənir. Həqiqətən də günahkarlıq hissini əsaslandıran sıxışdırılmış impulsları tapmaq mümkündür. Fövqəl-Mən burada şüursuz O haqqında Məndən daha çox şey bilirdi.

Analizin qaydaları belə bir istifadəyə, yəni tibbi şəxsiyyətə qarşı qəti şəkildə etiraz etdiyindən, burada analizin təsiri üçün yeni bir səddin yarandığını dürüstlüklə etiraf etmək lazımdır; belə ki, analiz xəstəlik reaksiyalarını mümkün olmamaq dərəcəsinə gətirməməli, əksinə, xəstənin Məninə belə və ya başqa cür qərar vermək azadlığını yaratmalıdır.

Melankoliya zamanı Fövqəl-Mənin şüuru özünə çəkdiyi təəssüratı daha da güclüdür. Amma burada Mən etiraz etməyə cəsarət etmir, günahkar olduğunu etiraf edir və cəzalara tabe olur. Biz bu fərqi başa düşürük. Məcburiyyət nevrozunda Məndən kənarda qalmış qəbuledilməz təhriklər söhbət gedirdi; melankoliyada isə Fövqəl-Mənin qəzəbinə məruz qalan obyekt eyniləşdirmə yolu ilə Mənə daxil edilmişdir.

Bu iki nevroz xəstəliyində günah hissinin belə qeyri-adi gücə çatması əlbəttə ki, öz-özlüyündə aydın deyil, lakin vəziyyətin əsas problemi başqa yerdədir. Onun müzakirəsini, günah hissinin şüursuz qaldığı digər halları nəzərdən keçirənə qədər təxirə salırıq.

Bu, histeriya və histeriya tipli vəziyyətlərdə tapılmaq üçün əsasən vacibdir. Şüursuz qalma mexanizmini burada asanlıqla təxmin etmək olar. Histerik Mən, Fövqəl-Mənin tənqidindən ona gələn narahat edici qavrayışdan, adətən dözülməz obyektə qoyulmadan qorunmaq üçün etdiyi kimi, sıxışdırma aktı ilə qorunur. Beləliklə, günah hissinin şüursuz qalması Məndən asılıdır. Biz bilirik ki, adətən Mən, Fövqəl-Mənin xidmətində və onun tapşırığı ilə sıxışdırmaları həyata keçirir; lakin burada o, eyni silahı öz sərt ağasına qarşı istifadə edir. Məcburiyyət nevrozunda məlum olduğu kimi, reaksiya əmələ gəlməsi fenomenləri üstünlük təşkil edir; burada Mən yalnız günah hissinin aid olduğu materialı uzaqda saxlaya bilir.

Daha da irəli gedib, vicdanın yaranmasının şüursuzluğa aid olan Edip kompleksinə sıx bağlı olduğu üçün, günah hissinin böyük bir hissəsinin normal olaraq şüursuz olması lazım olduğu fərziyyəsini irəli sürməyə cəsarət etmək olar.

Əgər kimsə paradoksal bir cümləni müdafiə etmək istəyirsə ki, normal insan yalnız düşündüyündən çox daha qeyri-axlaqi deyil, həm də bildiyindən çox daha axlaqidir, onda psixoanaliz, iddianın birinci yarısı onun tapıntılarına əsaslandığı üçün, ikinci yarısına da etiraz etməz.

Bu şüursuz günah hissinin artmasının insanı cinayətkar edə biləcəyini aşkar etmək təəccüb doğurdu. Amma şübhəsiz ki, belədir. Bir çox, xüsusilə gənc cinayətkarlarda, hərəkətdən əvvəl mövcud olan, yəni onun nəticəsi deyil, motiv olan güclü bir günah hissi aşkar edilə bilər, sanki bu şüursuz günah hissini real və aktual bir şeyə bağlamaq yüngüllük kimi qəbul edilir.

Bütün bu vəziyyətlərdə Fövqəl-Mən şüurlu Məndən asılı olmadığını və şüursuz O ilə sıx əlaqələrini nümayiş etdirir. İndi Məndəki şüuröncəsi söz qalıqlarına verdiyimiz əhəmiyyəti nəzərə alaraq, Fövqəl-Mən şüursuz olduqda, belə söz təsəvvürlərindən və ya başqa nədən ibarət olmadığı sualı ortaya çıxır. Mütevazı cavab belə olacaq ki, Fövqəl-Mən eşidilənlərdən gəldiyini inkar edə bilməz, çünki o, Mənin bir hissəsidir və bu söz təsəvvürlərindən (konsepsiyalardan, abstraksiyalardan) şüura açıq qalır, lakin yüklənmə enerjisi Fövqəl-Mənin bu məzmunlarına eşitmə qavrayışından, təhsildən, oxumadan deyil, O-dakı mənbələrdən verilir.

Cavabını təxirə saldığımız sual budur: Fövqəl-Mən necə olur ki, əsasən günah hissi (daha yaxşı: tənqid; günah hissi Məndə bu tənqidə uyğun qavrayışdır) kimi ifadə olunur və Mənə qarşı belə qeyri-adi sərtlik və ciddilik nümayiş etdirir.¹⁰⁴

Əvvəlcə melankoliyaya müraciət etsək, görürük ki, şüuru özünə çəkmiş olan həddindən artıq güclü Fövqəl-Mən, sanki fərddə mövcud olan bütün sadiyzmi ələ keçirmiş kimi, Mənə qarşı amansız şiddətlə qəzəblənir. Sadiyzmə dair baxışımıza görə, deyərdik ki, destruktiv komponent Fövqəl-Məndə toplanmış və Mənə qarşı yönəlmişdir. Fövqəl-Məndə hökm sürən şey, Ölüm həvəsinin təmiz mədəniyyəti kimidir və həqiqətən də, Mən özünü tiranından qorumaq üçün maniaya çevrilməklə əvvəlcədən tədbir görməsə, bu çox vaxt Məni ölümə aparmağa nail olur. Ä Vicdan ittihamları müəyyən məcburiyyət nevrozu formalarında eyni dərəcədə narahat edici və əzabvericidir, lakin vəziyyət burada daha az aydındır. Melankoliyanın əksinə, məcburiyyət xəstəsinin həqiqətən heç vaxt intihar addımı atmadığını qeyd etmək lazımdır; o, intihar təhlükəsinə qarşı sanki immundur, histereik xəstədən isə qat-qat yaxşı qorunur. Biz anlayırıq ki, Mənin təhlükəsizliyini təmin edən şey obyektin qorunub saxlanmasıdır. Məcburiyyət nevrozunda, pregenital təşkilata geri qayıtma (geriləmə) sayəsində sevgi impulslarının obyektə qarşı təcavüz impulslarına çevrilməsi mümkün olmuşdur. Yenidən, destruksiya həvəsi azad olmuş və obyekti məhv etmək istəyir, və ya ən azı belə bir niyyətin olduğu görünür. Mən bu meylləri qəbul etməyib, reaksiya təşəkkülləri və ehtiyat tədbirləri ilə onlara qarşı müqavimət göstərir; onlar O-da qalır. Lakin Fövqəl-Mən, sanki Mən buna görə məsul imiş kimi davranır və bu məhv etmə niyyətlərini izlədiyi ciddiliklə bizə göstərir ki, bu, geriləmə ilə yaranan sadəcə bir görünüş deyil, sevginin həqiqi əvəzinə nifrətin keçməsidir. Hər iki tərəfdən çarəsiz qalan Mən, qəddar O-nun tələblərinə və cəzalandırıcı vicdanın ittihamlarına qarşı boşuna müdafiə olunur.

Ona hər ikisinin ən kobud hərəkətlərini dayandırmaq müvəffəqiyyəti qazanır, nəticə əvvəlcə sonsuz özünü əzablandırma, daha sonra isə, əgər mümkün olarsa, obyektin sistematik əzablandırılmasıdır.

Təhlükəli ölüm həvəsləri fərddə müxtəlif yollarla idarə olunur: bir hissəsi erotik komponentlərlə qarışdırılaraq zərərsizləşdirilir, bir hissəsi xaricə təcavüz kimi yönləndirilir, böyük bir hissəsi isə şübhəsiz ki, daxili işini maneəsiz davam etdirir. Bəs necə olur ki, melankoliyada Fövqəl-Mən Ölüm həvəslərinin bir növ toplanış yerinə çevrilə bilər?

Həvəslərin məhdudlaşdırılması, mənəviyyat nöqtəi-nəzərdən demək olar ki: O tamamilə amoraldır, Mən mənəvi olmağa çalışır, Fövqəl-Mən isə hiper-mənəvi ola bilər və sonra yalnız O qədər qəddar ola bilər. Qəribədir ki, insan təcavüzünü xaricə nə qədər məhdudlaşdırırsa, öz Mən idealında bir o qədər sərt, yəni təcavüzkar olur. Adi baxış bucağından bu əksinə görünür, o, Mən idealının tələblərini təcavüzün boğulması üçün motiv kimi görür. Lakin fakt, bizim ifadə etdiyimiz kimi qalır: İnsan öz təcavüzünü nə qədər çox idarə edərsə, idealının Mənə qarşı təcavüz meyli bir o qədər artır. Bu, sanki bir yerdəyişmə, öz Mənə qarşı bir dönüşdür. Hətta adi, normal mənəviyyat da sərt məhdudlaşdırıcı, qəddar qadağan edici xarakter daşıyır. Məhz buradan da amansız cəzalandırıcı ali varlıq konsepsiyası yaranır.

İndi yeni bir fərziyyə gətirmədən bu münasibətləri daha da izah edə bilmərəm. Fövqəl-Mən, ata obrazı ilə eyniləşmə nəticəsində yaranmışdır. Belə hər bir eyniləşmə cinsəlliyin aradan qaldırılması və ya hətta sublimasiya xarakteri daşıyır. Belə bir çevrilmə zamanı həvəslərin qarışığının da baş verdiyi görünür. Erotik Sublimasiyadan sonra erotik komponent əlavə edilmiş bütün dağıdıcılığı bağlamaq gücünə malik deyil və bu, təcavüzkarlıq və dağıdıcılıq meylləri kimi sərbəst buraxılır. Bu qarışıqlıqdan ideal, əmredici 'olmalıdır'ın sərt və qəddar xüsusiyyətini alardı.

Məcburiyyət nevrozunda bir az daha qısa dayanma. Burada vəziyyət fərqlidir. Sevginin təcavüzkarlıqdan ayrılması Mənin fəaliyyəti nəticəsində deyil, O-da baş verən bir geriləmənin nəticəsi kimi yaranmışdır. Lakin bu proses O-dan Fövqəl-Mənə keçmiş və Fövqəl-Mən indi günahsız Mənə qarşı sərtliyini artırmışdır. Hər iki halda, libidonu eyniləşmə yolu ilə idarə edən Mən, libidoya qarışmış təcavüzkarlıqdan Fövqəl-Mən tərəfindən gələn cəzanı çəkəcək.

Mən haqqındakı təsəvvürlərimiz aydınlaşmağa, onun müxtəlif əlaqələri isə bəlli olmağa başlayır. İndi Məni güclü və zəif tərəfləri ilə görürük. O, vacib funksiyalarla yüklənib; qavrama sistemi ilə əlaqəsi sayəsində psixi proseslərin zaman ardıcıllığını qurur və onları reallıq yoxlamasından keçirir. Düşünmə proseslərinin daxil edilməsi sayəsində hərəkət boşalmalarının təxirə salınmasını əldə edir və hərəkətliliyə keçidlərə nəzarət edir. Bu sonuncu nəzarət daha çox formal, faktiki deyil; Mən, fəaliyyətə olan münasibətdə, onun təsdiqi olmadan heç bir qanunun qəbul edilmədiyi, lakin parlamentin təklifinə veto qoymazdan əvvəl çox düşünən konstitusional monarx mövqeyindədir. Mən xaricdən bütün həyat təcrübələrində zənginləşir; lakin O, onun tabe etməyə çalışdığı digər xarici dünyasıdır. O-dan libidonu alır, O-nun obyekt yüklənmələrini Mən formalarına çevirir. Fövqəl-Mənin köməyi ilə, hələ bizə qaranlıq olan bir yolla O-da toplanmış əvvəlki dövrlərin təcrübələrindən istifadə edir.

O-nun məzmununun Mənə nüfuz edə biləcəyi iki yol var. Biri birbaşa yoldur, digəri isə Mən ideali üzərindən keçir və bəzi psixi fəaliyyətlər üçün hansı yolla baş verdiyi həlledici ola bilər. Mən, həvəsin qavranılmasından həvəsin nəzarətinə, həvəsə itaətdən həvəsin dayandırılmasına doğru inkişaf edir. Bu nailiyyətdə, O-nun həvəs proseslərinə qarşı qismən reaksiya təşəkkülü olan Mən idealının güclü payı var. Psixoanaliz, Mənə O-nu tədricən fəth etməyə imkan verən bir alətdir.

Amma digər tərəfdən, eyni Məni, üç cür asılılıq altında olan və nəticədə xarici dünyadan, O-nun libidosundan və Fövqəl-Mənin sərtliyindən gələn üç cür təhlükə hədələrinə məruz qalan bədbəxt bir şey kimi görürük. Bu üç təhlükəyə üç cür təşviş uyğun gəlir, çünki təşviş təhlükədən geri çəkilmənin ifadəsidir. Sərhəd varlığı kimi Mən, dünya ilə O arasında vasitəçilik etmək, O-nu dünyaya tabe etmək və dünyanı öz əzələ hərəkətləri vasitəsilə O-nun istəklərinə uyğunlaşdırmaq istəyir. Mən, əslində analitik müalicədəki həkim kimi davranır, çünki real olana göstərdiyi diqqətlə özünü O-ya libido obyekti kimi təqdim edir və O-nun libidosunu özünə yönəltmək istəyir. Mən, yalnız O-nun köməkçisi deyil, həm də öz ağasının sevgisinə namizəd olan itaətkar quludur. Mən, mümkün olduqca O ilə razılıq içində qalmağa çalışır, Mən, O-nun şüursuz əmrlərini öz şüuröncəsi rasionalizasiyaları ilə ört-basdır edir, O-nun reallıq xəbərdarlıqlarına qarşı itaətini, hətta O qətiyyətli və tavizsiz qaldıqda belə, təqlid edir, Mən, O-nun reallıqla, mümkün olduqda isə Fövqəl-Mənlə olan münaqişələrini gizlədir. Mən, O ilə reallıq arasındakı vasitəçi mövqeyində çox vaxt dalkavukluq, fürsətçilik və yalançı olma təhrikinə məruz qalır, təxminən yaxşı dərrakəsi olsa belə ictimai rəyin lütfündə qalmaq istəyən dövlət xadimi kimi.

O, iki cür həvəs arasında bitərəf qalmır. Eyniləşdirmə və sublimasiya işi ilə O, O-dakı ölüm həvəslərinə libidonun idarə olunmasında kömək edir, lakin bu zaman ölüm həvəslərinin obyekti olmaq və özünün məhv olmaq təhlükəsinə düşür. Kömək məqsədləri üçün O, özünü libidoyla doldurmağa məcbur olub, nəticədə Erosun nümayəndəsinə çevrilir və indi yaşamaq və sevilmaq istəyir.

Amma onun sublimasiya işi Fövqəl-Məndə həvəslərin ayrışmasına və təcavüz həvəslərinin azad olmasına səbəb olduğundan, O, libidoya qarşı mübarizəsi ilə özünü pis rəftara və ölüm təhlükəsinə təslim edir. Əgər Mən, Fövqəl-Mənin təcavüzü altında əziyyət çəkirsə və ya öz-özünə məğlub olursa, onun taleyi, öz yaratdığı çürümə məhsullarından həlak olan protistlərin taleyinə bənzəyir. Fövqəl-Məndə fəaliyyət göstərən əxlaq, bizə iqtisadi mənada belə bir çürümə məhsulu kimi görünür.

Mənin asılılıqları arasında, bəlkə də Fövqəl-Məndən asılılıq ən maraqlısıdır.

Mən, əslində təşvişin mərkəzidir. Üç cür təhlükə ilə hədələnən Mən, təhlükəli qavrayışdan və ya O-da eyni dərəcədə təhlükəli hesab edilən prosesdən öz yüklənməsini geri çəkərək və bunu təşviş kimi ifadə edərək qaçış refleksini inkişaf etdirir. Bu ilkin reaksiya sonradan qoruyucu yüklənmələrin tətbiqi ilə əvəz olunur (fobiyaların mexanizmi). Mənin xarici dünyadan və O-dakı libido təhlükəsindən nədən qorxduğunu dəqiq müəyyən etmək mümkün deyil; biz bilirik ki, bu, məğlubedilmə və ya məhv olmaqdır, lakin bu, analitik olaraq tutula bilməz. Mən sadəcə olaraq həzz prinsipinin xəbərdarlığına tabe olur. Buna qarşı, Mənin Fövqəl-Məndən təşvişi, yəni vicdan təşvişinin arxasında nənin gizləndiyini söyləmək olar. Ali varlıqlardan, hansı ki, ideal Mənə çevrilmişdi, vaxtilə kastrasiya təhlükəsi gəlirdi və bu kastrasiya təşvişi, sonrakı vicdan təşvişinin ətrafında yığıldığı nüvədir; davam edən vicdan təşvişi məhz budur.

"Hər təşviş əslində ölüm təşvişidir" şüarı demək olar ki, heç bir məna daşımır və heç halda əsaslandırıla bilməz. Əksinə, ölüm təşvişini obyekt (real) təşvişindən və nevrotik libido təşvişindən ayırmaq tamamilə doğru görünür. Bu, psixoanaliza ağır bir problem yaradır, çünki ölüm mənfi məzmuna malik abstrakt bir anlayışdır və onun üçün şüursuz bir qarşılıq tapmaq mümkün deyil. Ölüm təşvişinin mexanizmi yalnız belə ola bilər ki, Mən öz narsisistik libido yüklənməsini geniş miqyasda buraxır, yəni digər hallarda təşviş vəziyyətində başqa bir obyektə etdiyi kimi, özünü təslim edir. Mənim fikrimcə, ölüm təşvişi Mən ilə Fövqəl-Mən arasında baş verir.

Biz ölüm təşvişinin digər təşviş inkişafı şərtlərinə tamamilə analog olan iki şəraitdə ortaya çıxmasını bilirik: xarici təhlükəyə reaksiya olaraq və daxili proses kimi, məsələn, melankoliya zamanı. Nevrotik hal bizə bir daha realı anlamağa kömək edə bilər.

Melankoliyadakı ölüm qorxusu yalnız bir izahı qəbul edir: Mən özünü təslim edir, çünki Fövqəl-Mən tərəfindən sevilmək əvəzinə nifrət olunduğunu və təqib edildiyini hiss edir. Beləliklə, Mən üçün yaşamaq sevilən olmaq, Fövqəl-Mən tərəfindən sevilən olmaq deməkdir; Fövqəl-Mən burada da O-nun nümayəndəsi kimi çıxış edir. Fövqəl-Mən, vaxtilə atanın, sonradan isə təqdirin və ya taleyin icra etdiyi eyni qoruyucu və xilas edici funksiyanı daşıyır. Lakin Mən, öz qüvvələri ilə dəf edə bilməyəcəyinə inandığı həddindən artıq böyük real təhlükə qarşısında qaldıqda da eyni nəticəni çıxarmalıdır. O, özünü bütün qoruyucu qüvvələr tərəfindən tərk edilmiş görür və ölməyə razı olur. Qeyd edək ki, həmişə doğuşun ilk böyük təşviş vəziyyətinə və qoruyucu anadan ayrılmağa əsaslanan uşaqlıq istək-təşvişinə səbəb olan eyni vəziyyət mövcuddur.

Bu izahlara əsasən, ölüm təşvişi da vicdan təşvişi kimi kastrasiya təşvişinin emalı kimi qəbul edilə bilər. Nevrozlarda təqsir hissinin böyük əhəmiyyəti nəzərə alınaraq, ağır hallarda adi nevrolik təşvişin Mən ilə Fövqəl-Mən arasındakı təşviş inkişafı (kastrasiya, vicdan, ölüm təşvişi) ilə gücləndirilməsi də inkar edilə bilməz.

Sonda qayıtdığımız O-nun Mənə sevgi və ya nifrət ifadə etmək üçün vasitələri yoxdur. O, nə istədiyini deyə bilməz; vahid bir iradə yarada bilməyib. Onun içində Eros və Ölüm həvəsi mübarizə aparır; biz hansı vasitələrlə bəzi həvəslərin digərlərinə qarşı müdafiə olunduğunu eşitmişik. Biz bunu belə təsvir edə bilərik ki, guya O, lal, lakin güclü ölüm həvəslərinin hakimiyyəti altındadır; bu həvəslər sakitlik istəyir və narahat edici Erosu həzz prinsipinin işarələri ilə sakitləşdirmək istəyirlər, lakin biz Erosun rolunu kiçiltməkdən qorxuruq.

7 / 24

İnfantil genital təşkilat

(Cinsəllik nəzəriyyəsinə əlavə)

Psixoanalizdə tədqiqat işinin çətinliyinə xas olan əlamətdar haldır ki, on illərlə davamlı müşahidəyə baxmayaraq, ümumi xüsusiyyətləri və xarakterik vəziyyətləri nəzərdən qaçırmaq mümkündür; ta ki, onlar insana artıq inkarolunmaz şəkildə qarşı çıxmayınca; mən aşağıdakı qeydlərlə infantil cinsəllik inkişafı sahəsində belə bir diqqətsizliyi aradan qaldırmaq istəyirəm.

“Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə” (1905) əsərimin oxucuları üçün məlum olmalıdır ki, mən bu əsərin sonrakı nəşrlərində heç vaxt yenidən işləmə aparmamışam, əksinə, ilkin quruluşu qoruyub saxlamışam və bizim dərkimizdəki irəliləyişləri mətnə əlavələr və dəyişikliklər edərək nəzərə almışam. Bu zaman çox vaxt köhnə və yeni məlumatların ziddiyyətsiz bir vahidə yaxşı birləşdirilə bilmədiyi hallar baş vermiş ola bilər. Əvvəlcə vurğu uşaqların və böyüklərin cinsi həyatındakı fundamental fərqliliyin təsvirinə yönəlmişdi, sonra libidonun pregenital təşkilatlanmaları və cinsəllik inkişafının iki mərhələli başlanğıcının qəribə və ağır nəticəli faktı ön plana çıxdı. Nəhayət, infantil cinsəllik tədqiqatı bizim marağımızı cəlb etdi və ondan uşaq cinsəlliyinin nəticəsinin (beşinci yaş həddində) böyüklərdəki son formalaşmaya geniş yaxınlaşması müəyyən edilə bilərdi. Bu mərhələdə mən Cinsəllik nəzəriyyəsinin son nəşrində (1922) dayandım.

Həmin əsərin 63-cü səhifəsində qeyd edirəm ki, “uşaqlıq dövründə tez-tez və ya mütəmadi olaraq, biz pubert inkişaf mərhələsinə xarakterik hesab etdiyimiz şəkildə obyekt seçimi həyata keçirilir; belə ki, bütün cinsəllik tələbləri tək bir şəxsə yönəlir və hədəflərinə onda çatmaq istəyirlər. Bu, uşaqlıq dövründə pubertatdan sonra cinsi həyatının qəti formalaşmasına mümkün olan ən böyük yaxınlaşmadır. Sonuncu ilə fərq yalnız ondadır ki, qismən tələblərin birləşdirilməsi və onların genital orqanların üstünlüyünə tabe edilməsi uşaqlıq dövründə ya heç vaxt, ya da çox qüsurlu şəkildə həyata keçirilir. Deməli, genital orqanların üstünlüyünün qurulması, çoxalma xidmətində cinsəllik təşkilatlanmasının keçdiyi son mərhələdir.”

“Genital orqanların üstünlüyü erkən infantil dövründə həyata keçirilmir və ya çox qüsurlu şəkildə həyata keçirilir” cümləsi ilə mən bu gün artıq kifayətlənməzdim. Uşaq cinsi həyatının böyüklərin cinsi həyatına yaxınlaşması çox daha genişdir və yalnız obyekt seçiminin baş verməsinə aid deyil. Hissəvi həvəslərin genital orqanların üstünlüyü altında düzgün birləşdirilməsi baş verməsə belə, infantil cinsəllik inkişafının zirvəsində genital orqanlara maraq və genital fəaliyyət yetkinlik dövründəkindən çox da geri qalmayan dominant əhəmiyyət qazanır. Bu “infantil genital təşkilatlanmanın” əsas xarakteri eyni zamanda onun böyüklərin son genital təşkilatlanmasından fərqidir. Erkəklik bir rol oynayır. Deməli, genital üstünlük deyil, fallus üstünlüyü mövcuddur. Təəssüf ki, biz bu vəziyyətləri yalnız oğlan uşaqları üçün təsvir edə bilərik, kiçik qızlarda uyğun proseslərə dair dərkimiz yoxdur. Kiçik oğlan mütləq kişilər və qadınlar arasındakı fərqi qeyd edir, lakin ilkin olaraq onun bu fərqi onların genital orqanları arasındakı fərqlə əlaqələndirmək üçün heç bir səbəbi yoxdur. O, təbii ki, özündə olan bənzər cinsəllik orqanını bütün digər canlılarda, insanlarda və heyvanlarda fərz edir, hətta biz bilirik ki, o, cansız şeylərdə də öz cinsəllik orqanına analoq olan quruluşu axtarır. Bu asan qıcıqlanan, dəyişkən, hisslərlə zəngin bədən hissəsi uşağın marağını yüksək dərəcədə məşğul edir və onun tədqiqat həvəsinə daima yeni vəzifələr verir. O, onu başqa şəxslərdə də görmək istəyir ki, özününkü ilə müqayisə etsin; o, elə davranır ki, sanki ona belə bir fikir gəlir ki, bu orqan daha böyük ola bilər və olmalıdır; bu kişilik hissənin pubertatda sonradan inkişaf etdirəcəyi hərəkətverici qüvvə, bu yaş dövründə əsasən tədqiqat həvəsi, cinsi maraq kimi özünü göstərir. Uşağın etdiyi və sonrakı yaşda lüsterlik ifadələri kimi qəbul ediləcək çoxlu nümayişlər və təcavüzlər, təhlil zamanı cinsi tədqiqat xidmətində aparılan eksperimentlər kimi ortaya çıxır.

Bu araşdırmalar prosesində uşaq penisin ona bənzər bütün varlıqların ortaq mülkü olmadığını kəşf edir. Kiçik bacısının və ya oyun yoldaşının cinsiyyət orqanlarının təsadüfi görünüşü buna səbəb olur; dərin ağıllı uşaqlar artıq əvvəlcə qızların sidik çıxarması zamanı müşahidələrindən, çünki onlar başqa bir vəziyyət görürlər və başqa bir səs eşidirlər, burada bir şeyin fərqli olduğuna dair şübhə yaradırlar və sonra belə müşahidələri aydınlaşdırıcı şəkildə təkrarlamağa çalışırlar. Onların penis çatışmazlığının ilk təəssüratlarına necə reaksiya verdikləri məlumdur. Onlar bu çatışmazlığı inkar edirlər, yenə də bir orqan gördüklərinə inanırlar, müşahidə ilə qabaqcadan qəbul edilmiş fikir arasındakı ziddiyyəti, onun hələ kiçik olduğunu və sonradan böyüyəcəyini söyləyərək yumşaldırlar və sonra yavaş-yavaş affektiv baxımdan əhəmiyyətli nəticəyə gəlirlər ki, o, heç olmasa mövcud olub və sonra götürülüb. Penis çatışmazlığı kastreasiyanın nəticəsi kimi qəbul edilir və uşaq indi kastreasiyanın öz şəxsiyyəti ilə əlaqəsini dərk etmək vəzifəsi ilə qarşı-qarşıya qalır. Daha sonrakı inkişaflar o qədər ümumi məlumdur ki, onları burada təkrarlamaq lazım deyil. Mənə yalnız elə gəlir ki, kastreasiya kompleksinin əhəmiyyətini, onun fallus üstünlüyü fazasında yaranmasını da nəzərə alsaq, düzgün qiymətləndirmək olar.¹⁰⁵

Qadının penisli olmamasına son inamdan qadının nə qədər aşağılanması, qadından qorxu, homoseksuallığa meyl gəldiyi də məlumdur. Ferenczi yaxınlarda tam haqlı olaraq dəhşət mifik simvolunu, Meduzanın başını, penisli olmayan qadın cinsiyyət orqanının təəssüratına aid etdi.

Lakin uşağın müşahidəsini, bəzi qadın şəxslərin penisi olmadığını, bu qədər tez və istəklə ümumiləşdirdiyinə inanmaq olmaz; penisli olmamanın cəza kimi kastreasiyanın nəticəsi olması fərziyyəsi artıq buna mane olur. Əksinə, uşaq düşünür ki, yalnız layiq olmayan qadın şəxslər, ehtimal ki, özününkülərə bənzər icazəsiz hərəkətlərə günahkar olanlar, cinsiyyət orqanını itiriblər. Lakin anası kimi hörmətli qadınlar penisi hələ uzun müddət saxlayırlar. Uşaq üçün qadın olmaq hələ penis çatışmazlığı ilə üst-üstə düşmür. Yalnız sonra, uşaq uşaqların yaranması və doğulması problemlərini nəzərdən keçirdikdə və yalnız qadınların uşaq doğa biləcəyini təxmin etdikdə, ana da penisini itirir və bəzən penisin uşaq ilə dəyişdirilməsini izah etməli olan çox mürəkkəb nəzəriyyələr qurulur. Qadın cinsiyyət orqanı heç vaxt kəşf edilməmiş kimi görünür. Bildiyimiz kimi, uşaq ananın bədənində (bağırsağında) yaşayır və bağırsaq çıxışı vasitəsilə doğulur. Bu son nəzəriyyələrlə biz uşaq cinsi dövrünün müddətindən kənara çıxırıq.¹⁰⁶¹⁰⁷

Uşaq cinsi inkişafı zamanı bizə tanış olan cinsi qütbləşmənin hansı dəyişikliklərdən keçdiyini nəzərdə tutmaq o qədər də əhəmiyyətsiz deyil. Subyekt və obyekti tələb edən obyekt seçimi ilə ilk ziddiyyət daxil edilir. Pregenital sadoanal təşkilat mərhələsində kişilik və qadınlıqdan danışmaq hələ mümkün deyil, aktiv və passiv ziddiyyəti üstünlük təşkil edir. İndi gələn uşaq genital təşkilat mərhələsində kişilik var, lakin qadınlıq yoxdur; burada ziddiyyət belədir: ya kişilik cinsiyyət orqanı, ya da kastrasiya edilmişlik. Yalnız inkişafın tamamlanması ilə pubertat dövründə cinsi qütbləşmə kişilik və qadınlıqla üst-üstə düşür. Kişilik subyekt, aktivlik və penisə sahib olmağı birləşdirir, qadınlıq isə obyekt və passivliyi davam etdirir. Vagina artıq penisin sığınacağı kimi qiymətləndirilir, o, ana bədəninin mirasını qəbul edir.¹⁰⁸¹⁰⁹

8 / 24

Yuxuların yozumunun nəzəriyyəsi və təcrübəsinə dair qeydlər

Təsadüfi bir hal olaraq, “Yuxuların yozumu”nun son nəşrlərinin plitə çapı üsulu ilə hazırlanmış olması, mənə aşağıdakı qeydləri müstəqil şəkildə aparmağa səbəb olur; əks halda bu qeydlər mətn daxilində dəyişikliklər və ya əlavələr kimi qalardı.

I

Təhlildə bir yuxunun şərhi zamanı müxtəlif texniki üsullar arasında seçim etmək lazımdır.

a) Xronoloji ardıcıllıqla hərəkət etmək olar və yuxu sahibinə yuxu elementlərinə aid fikirlərini, həmin elementlərin yuxunun hekayəsindəki ardıcıllığına uyğun olaraq ifadə etməsinə imkan verə bilərsiniz. Bu, ilkin, klassik yanaşmadır və insan öz yuxularını təhlil edərkən mən hələ də bunu ən yaxşı hesab edirəm.

Və ya b) şərhləmə işini yuxunun ortasından seçilən, yuxunun tək bir seçkin elementinə, məsələn, ən diqqət çəkən hissəsinə və ya ən aydın və ya ən güclü hissi intensivliyə malik olan hissəsinə, yaxud da yuxuda olan və oyaq həyatındakı bir söhbəti xatırladacağı gözlənilən bir danışığa əsaslandırmaqla aparmaq olar.

c) Ümumiyyətlə, əvvəlcə açıq məzmundan imtina etmək və yuxu sahibinə, danışdığı yuxu ilə əlaqəli assosiasiyalarında son günün hansı hadisələrinin yer aldığını soruşmaq olar.

Nəhayət, d) əgər yuxu sahibi artıq şərhləmə texnikasına tanışdırsa, hər hansı bir göstərişdən imtina etmək və ona hansı yuxu fikirləri ilə başlamalı olduğunu özü seçməyə buraxmaq olar. Bu texnikalardan birinin digərindən üstün olduğunu və ümumilikdə daha yaxşı nəticələr verdiyini iddia edə bilmərəm.

Çox daha əhəmiyyətlisi, şərhləmə işinin yüksək və ya aşağı müqavimət təzyiqi altında aparılmasıdır; analitik bu barədə heç vaxt uzun müddət şübhə içində qalmır. Yüksək təzyiq altında yuxunun hansı məsələlər haqqında olduğunu öyrənmək mümkün ola bilər, lakin onun bu məsələlər haqqında nə dediyini təxmin etmək olmaz. Bu, uzaqdan və ya pıçıltı ilə aparılan bir söhbətə qulaq asmağa bənzəyir. Onda insan yuxu sahibi ilə əməkdaşlıqdan söhbət gedə bilməyəcəyini deyir, çox əziyyət çəkməməyə və ona çox kömək etməməyə qərar verir və yalnız ehtimal etdiyi bəzi simvol tərcümələrini təklif etməklə kifayətlənir.

Çətin təhlillərdəki yuxuların əksəriyyəti belədir, ona görə də onlardan yuxu quruluşunun təbiəti və mexanizmi haqqında çox şey öyrənmək olmaz, ən azı isə yuxunun arzu reallaşdırması haradadır sualına cavab almaq mümkün deyil.

Tamamilə ekstremal yüksək müqavimət təzyiqi altında, yuxu sahibinin assosiasiyalarının dərinliyə deyil, eninə getməsi fenomeni baş verir. Danışılan yuxuya aid arzu olunan assosiasiyaların yerinə, özləri də assosiasiyasız qalan yeni yuxu fraqmentləri ortaya çıxır. Yalnız müqavimət, orta səviyyədə olduqda, məlum olan şərhləmə işi mənzərəsi yaranır: yuxu sahibinin assosiasiyaları açıq elementlərdən başlayaraq əvvəlcə çox şaxələnir, çox sayda mövzu və təsəvvür dairəsinə toxunulur, sonra isə ikinci bir assosiasiya sırası buradan sürətlə axtarılan yuxu fikirlərinə doğru konvergensiya edir.

Onda analitikin yuxu sahibi ilə əməkdaşlığı da mümkün olur; yüksək müqavimət təzyiqi altında bu hətta məqsədəuyğun da olmazdı.

Təhlillər zamanı baş verən bir sıra yuxular, müqaviməti açıq şəkildə nümayiş etdirməsələr belə, tərcümə olunmazdır. Onlar əsas götürülən gizli yuxu fikirlərinin sərbəst işlənməsidir və əsas motivlərin hələ də tanındığı, lakin istənilən şəkildə qarışdırılıb dəyişdirildiyi uğurlu, bədii işlənmiş ədəbi əsərlərə bənzəyir. Belə yuxular müalicə zamanı yuxu sahibinin fikirləri və xatirələri üçün giriş rolunu oynayır, lakin onların öz məzmunu nəzərə alınmır. Nəzərə alınmır. III Bu fərqi çox kəskin qəbul etməmək şərti ilə, yuxuları yuxarıdan və aşağıdan gələn yuxular kimi ayırmaq olar. Aşağıdan gələn yuxular, gündüz qalıqlarında təmsilçilik tapmış bir şüursuz (sıxışdırılmış) arzunun gücü ilə stimullaşdırılan yuxulardır. Onlar sıxışdırılmış olanın yuxu həyatına hücumlarına uyğun gəlir. Yuxarıdakı yuxular gündüz düşüncələrinə və ya gündüz niyyətlərinə bərabər tutulmalıdır, çünki onlar Məndən qopmuş sıxışdırılmışdan gecə vaxtı gücləndirmə əldə etməyi bacarmışlar. Təhlil adətən bu şüursuz köməkçidən imtina edir və latent yuxu düşüncələrini yuxu həyatının quruluşuna yerləşdirir. Bir dəyişiklik bu fərqləndirmə ilə yuxu nəzəriyyəsi tələb olunmur. IV Bəzi təhlillərdə və ya təhlilin müəyyən mərhələlərində yuxu həyatının yuxu həyatından ayrılması müşahidə olunur, bu da davamlı hekayəni (gündüz yuxu romanını) saxlayan fantaziya fəaliyyətinin yuxu düşüncəsindən ayrılmasına bənzəyir. Onda bir yuxu digərinə bağlanır, əvvəlki yuxuda təsadifən toxunulan bir elementi mərkəzə götürür və s. Lakin daha çox hallarda digər vəziyyət baş verir: yuxular bir-birinə bağlı deyil, əksinə, yuxu düşüncəsinin ardıcıl hissələrinə daxil olur.

V

Yuxunun yozumu iki mərhələyə bölünür: tərcümə və onun qiymətləndirilməsi və ya dəyərləndirilməsi. Birinci mərhələdə insan ikinci mərhələyə heç bir diqqət yetirməməlidir. Bu, əcnəbi dil yazarının, məsələn, Livinin bir fəslini qarşında tutmağa bənzəyir. B. Livinin. Əvvəlcə insan Livinin bu fəsildə nə danışdığını bilmək istəyir, yalnız bundan sonra oxunanın tarixi hesabat, əfsanə və ya müəllifin kənara çıxması olub-olmadığı müzakirəyə girir.

Amma düzgün tərcümə olunmuş yuxudan hansı nəticələr çıxarmaq olar? Mənim təəssüratım odur ki, analitik təcrübə burada səhvlərdən və həddindən artıq qiymətləndirmələrdən həmişə qaçmayıb, qismən "sirli şüursuzluğa" olan həddindən artıq hörmətə görə.

İnsan çox asanlıqla unudur ki, yuxu adətən başqa bir düşüncə kimi sadəcə bir düşüncədir; senzuranın buraxılması və şüursuz gücləndirmə ilə mümkün olur, senzuranın təsiri və şüursuz işlənmə ilə təhrif olunur.

Belə adlandırılan sağalma yuxularının nümunəsini götürək. Əgər xəstə belə bir yuxu görübsə, ki onda o, nevrozun məhdudiyyətlərindən qaçmağa çalışır, məsələn, B. bir fobiyanı üstələyir və ya bir duyğu bağını tərk edir, onda biz onun böyük irəliləyiş əldə etdiyinə, yeni həyat vəziyyətinə uyğunlaşmağa hazır olduğuna, sağlamlığını hesabmağa başladığına və s. inanmağa meylliyik. Bu çox vaxt doğru ola bilər, lakin eyni dərəcədə çox hallarda belə sağalma yuxuları yalnız rahatlıq yuxularının dəyərinə malikdir; onlar artıq sağalmağı, yəni qarşıda olduğunu hiss etdikləri analitik işin növbəti hissəsindən qurtulmaq istəyini ifadə edir. Belə mənalarda sağalma yuxuları, məsələn, B. xəstə transferin yeni və ona xoşagəlməz mərhələsinə keçməli olduqda çox tez-tez baş verir. Onda o, bir çox nevrozlu kimi davranır ki, bir neçə saatlıq təhlildən sonra sağaldıqlarını elan edirlər, çünki təhlildə hələ müzakirə olunacaq bütün xoşagəlməzliklərdən qaçmaq istəyirlər. Hərbi nevroz xəstələri də, hərbi həkimlərin müalicəsi xəstəliyi onlar üçün cəbhədəki xidmətdən daha narahat edən bir vəziyyətə gətirdiyi üçün simptomlarından imtina etdikləri halda, eyni iqtisadi şərtlərə tabe olmuşdurlar və hər iki halda müalicələr davamlı olduğunu sübuta yetirməmişdir. VI Düzgün tərcümə edilmiş yuxuların dəyəri haqqında ümumi qərarlar vermək heç də asan deyil. Xəstədə ambivalensiya münaqişəsi olduqda, onun içində peyda olan düşmənçilik fikri, şübhəsiz ki, həssas duyğuların davamlı üstələnməsi, yəni münaqişənin həlli demək deyil və eyni düşmənçilik məzmunlu yuxu da bu mənanı daşımır. Belə bir ambivalensiya münaqişəsi zamanı çox vaxt hər gecə iki yuxu gəlir və hər biri fərqli mövqe tutur. Tərəqqi o deməkdir ki, əks duyğuların hər ikisinin tam təcrid edilməsi mümkün olmuş və hər biri şüursuz gücləndirmələr vasitəsilə öz ekstremumuna qədər izlənə və dərk oluna bilər. Bəzən ambivalent yuxulardan biri unudulur, insan aldanmamalı və qərarın bir tərəfin xeyrinə verildiyini düşünməməlidir. Bir yuxunun unudulması, həqiqətən, həmin an üçün bir istiqamətin üstünlük təşkil etdiyini göstərir, lakin bu yalnız həmin gün üçün keçərlidir və dəyişə bilər. Növbəti gecə bəlkə də əks ifadəni ön plana çıxaracaq. Münaqişənin həqiqi vəziyyəti yalnız oyaq həyatının digər bütün ifadələrinin nəzərə alınması ilə təxmin edilə bilər. Növbəti gecə bəlkə də əks ifadəni ön plana çıxaracaq.

Analitik bu ehtimal xatırladıldıqda əvvəlcə təəccüblənə bilər; daha diqqətlə nəzərdən keçirildikdə, bu təəccüb şübhəsiz ki, analitik üçün xəstənin yuxularına təsir göstərməyin, onun şüurlu düşüncələrinə istiqamət verməkdən daha çox bədbəxtlik və ya ləkə olmadığı anlayışına yerini verəcəkdir. Yuxuların açıq məzmununun analitik müalicədən təsirlənməsi artıq sübut tələb etmir. Bu, yuxunun oyadılma həyatına bağlanması və onun təsirlərini emal etməsi anlayışından irəli gəlir.

Analitik müalicə zamanı baş verənlər təbii ki, oyadılma həyatının təəssüratlarına da aiddir və tezliklə onların ən güclülərindən birinə çevrilir. Buna görə də, xəstənin həkimin onunla müzakirə etdiyi və gözləntisini içində oyatdığı şeylər haqqında yuxu görməsi təəccüblu deyil. Hər halda, "eksperimental" yuxuların məlum faktında olan qədər təəccüblu deyil. İndi maraq, təfsir yolu ilə aşkar edilən gizli yuxu düşüncələrinin analitik tərəfindən təsirlənib-təsirlənməyəcəyi sualına yönəlir. təsirlənmə, təklif oluna bilər.

Buna cavab yenə də belə olmalıdır: Əlbəttə, bəli, çünki bu latent yuxu düşüncələrinin bir hissəsi, xəyalpərəstin oyadılma halında da həkimin təkliflərinə reaksiya verə biləcəyi, şüura çıxmağa qabil, şüuröncəsi düşüncə formalaşmalarına uyğundur, təhlil olunanın cavabları bu təkliflərə uyğun və ya onlara qarşı ola bilər. Yuxunu içindəki yuxu düşüncələri ilə əvəz etsək, yuxuların nə qədər təklif edilə biləcəyi sualı, xəstənin analizdə təklifə nə qədər açıq olması haqqında daha ümumi sualla birləşir. Yuxu qurulmasının mexanizminə, əsl yuxu işlənməsinə heç vaxt təsir göstərmək mümkün deyil; buna əməl etmək lazımdır. Yuxunu, tərkibindəki yuxu düşüncələri ilə əvəz etdikdə, yuxulara təlqin etmək mümkün olan dərəcə sualı, daha ümumi olan, xəstənin analiz zamanı təlqinə nə dərəcədə açıq olduğu sualı ilə üst-üstə düşür.

Yuxu yaranma mexanizminin özünə, yəni əsl yuxu işinə heç vaxt təsir etmək mümkün deyil; bu həqiqətə sadiq qalmaq lazımdır.

Müzakirə edilən şüuröncəsi yuxu düşüncələrinin hissəsindən əlavə, hər bir həqiqi yuxu, formalaşma imkanını borclu olduğu sıxışdırılmış istək tələblərinə işarələr ehtiva edir. Şübhəçi bu istəklərlə bağlı deyəcək ki, onlar yuxuda ona görə görünür ki, yuxu görən şəxs onların gətirilməli olduğunu, analitik tərəfindən gözlənildiyini bilir. Analitikin özü isə haqlı olaraq fərqli düşünəcəkdir.

Əgər yuxu, yuxu görən şəxsin keçmişindən səhnələrə yozum edilə bilən vəziyyətlər gətirirsə, bu yuxu məzmunlarında həkim təsirinin iştirak edib-edə bilməyəcəyi sualı xüsusilə əhəmiyyətli görünür. Bu sual, təhlildən geri qalan, təsdiqedici adlanan yuxularda ən təcili şəkildə ortaya çıxır. Bəzi xəstələrdən başqa yuxu almaq mümkün deyil. Onlar uşaqlıqdakı unudulmuş hadisələri, yalnız həmin hadisələri simptomlardan, ağlına gələn fikirlərdən və işarələrdən qurub onlara bildirdikdən sonra təkrar istehsal edirlər. Bu, təsdiqedici yuxuları verir; lakin şübhə deyir ki, bu yuxuların heç bir sübut dəyəri yoxdur, çünki onlar yuxu görən şəxsin şüursuzluğundan işıq üzünə çıxarılmış deyil, həkimin təlqini ilə fantaziya olunmuş ola bilər. Təhlildə bu çoxmənalı vəziyyətdən qaçmaq mümkün deyil, çünki bu xəstələrdə yozum etməsək, qurmasaq və bildirməsək, onlarda sıxışdırılmış olan şeyə heç vaxt yol tapa bilmərik.

Belə geri qalan, təsdiqedici yuxunun təhlilinə dərhal indiyə qədər unudulmuş olan üçün xatırlama hissləri bağlanarsa, vəziyyət əlverişli olur.

Şübhəçi o zaman çıxış yolu kimi deyir ki, bunlar xatırlama aldanmalarıdır. Əksər hallarda belə xatırlama hissləri də mövcud deyil. Sıxışdırılmış olan yalnız hissə-hissə buraxılır və hər bir qüsurluq inancın formalaşmasını ləngidir və ya gecikdirir. Həmçinin, bu, həqiqi, unudulmuş bir hadisənin təkrar istehsalı deyil, şüursuz bir fantaziyanın işıq üzünə çıxarılması ola bilər; bu fantaziya üçün heç vaxt xatırlama hissi gözlənilməsə də, müəyyən bir vaxtda subyektiv inanc hissi mümkün qalır.

Deməli, təsdiq yuxuları həqiqətən təlqinin nəticələri, yəni xeyirxahlıq yuxuları ola bilərmi? Yalnız təsdiq yuxuları gətirən xəstələr, şübhənin əsas müqavimət rolunu oynadığı eyni xəstələrdir. Bu şübhəni avtoritetlə boğmağa və ya arqumentlərlə öldürməyə cəhd edilmir. O, təhlilin daha sonrakı gedişində həll olunana qədər mövcud qalmalıdır. Analitik də fərdi halda belə bir şübhəni saxlaya bilər. Onu nəhayət əmin edən şey, ona verilən vəzifənin mürəkkəbliyidir; bu, "puzzle" adlanan uşaq oyununun həllinə bənzəyir. Orada taxta lövhəyə yapışdırılmış və taxta çərçivəyə dəqiq uyğun gələn rəngli çəkilmiş şəkil, ən qeyri-müntəzəm əyri xətlərlə sərhədlənən çoxlu parçalara kəsilmişdir. Əgər hər biri anlaşılmaz bir şəkil parçası daşıyan taxta plitələrin nizamsız yığını elə düzəltmək mümkün olarsa ki, şəkil mənalı olsun, birləşmələr arasında heç bir boşluq qalmasın və bütün parçalar çərçivəni doldursun, bütün bu şərtlər yerinə yetirilsə, puzzle-in həllini tapdığını və başqa həllin olmadığını bilirsən.

Belə bir müqayisə, təhlil işi tamamlanmamış ikən təhlil olunan şəxs üçün əlbəttə ki, heç nə demək deyil. Burada, son dərəcə ambivalent mövqeyi ən güclü məcburi şübhə ilə ifadə olunan bir xəstə ilə apardığım bir müzakirəni xatırlayıram. O, yuxularının təfsirlərini inkar etmirdi və bu yuxuların mənim ifadə etdiyim fərziyyələrlə uyğunluğundan çox təsirlənmişdi. Amma o, bu təsdiqedici yuxuların mənim qarşımda onun itaətkarlığının ifadəsi ola biləcəyini soruşdu. Mən bu yuxuların mənim təxmin edə bilməyəcəyim detallar cəmini gətirdiyini və müalicə zamanı onun digər davranışlarının itaətkarlıqdan xəbər vermədiyini qeyd etdikdə, o, başqa bir nəzəriyyəyə keçdi və məndən sağalma arzusu ilə ona sağalma vəd etdiyim üçün, mənim quruculuqlarımı qəbul edə biləcəyi təqdirdə, belə yuxular istehsal etməyə məcbur edib-edilmədiyini soruşdu. Mən cavab verməli oldum ki, mənə yuxu yaranmasının belə bir mexanizmi haqqında hələ heç nə məlum deyil, lakin qərar başqa yolla gəldi. O, analizə girməzdən əvvəl, hətta onun haqqında bir şey eşitməzdən əvvəl gördüyü yuxuları xatırladı və təlqin şübhəsindən azad olan bu yuxuların təhlili sonrakı yuxularla eyni yozumları ortaya qoydu. Onun etiraz məcburiyyəti hələ də çıxış yolu tapdı: əvvəlki yuxular müalicə zamanı baş verənlərdən daha aydın deyildi, amma mənə uyğunluq kifayət etdi. Məncə, insanların əvvəllər də yuxu görməyə meyilli olduqlarını vaxtaşırı xatırlamaq tamamilə yaxşıdır. Psixoanaliz yaranmazdan əvvəl də belə idi.

VII

Psixoanalizdəki yuxuların, bu vəziyyətin xaricindəki yuxulardan daha geniş miqyasda, sıxışdırılmış olanı üzə çıxarmaqda uğur qazanması mümkündür. Amma bunu sübut etmək mümkün deyil, çünki iki vəziyyət müqayisə edilə bilməz; analizdəki istifadə, yuxunun əvvəlcədən tamamilə uzaq olduğu bir məqsəddir. Əksinə, analiz çərçivəsində digər metodların köməyi ilə olduğundan daha çox sıxışdırılmış materialın yuxulara əsasən gün işığına çıxarıldığına şübhə ola bilməz; bu artıq performans üçün bir mühərrik, yəni yuxu vəziyyətində analiz məqsədlərini dəstəkləməyə adətindən daha qadir olan şüursuz bir güc olmalıdır. İndi bunun üçün valideyn kompleksindən qaynaqlanan analiz olunanın analitikə qarşı itaətkarlığından, yəni bizim 'transfer' adlandırdığımız şeyin müsbət hissəsindən başqa bir faktoru tələb etmək çətindir və həqiqətən də, unudulmuş və sıxışdırılmış şeyləri geri gətirən bir çox yuxularda, yuxu yaranması üçün hərəkətverici qüvvə kimi qəbul edilə biləcək başqa bir şüursuz istək aşkar etmək mümkün deyil. Beləliklə, əgər kimsə analizdə istifadə edilə bilən yuxuların əksəriyyətinin xeyirxahlıq yuxuları olduğunu və yaranmasını təlqinə borclu olduğunu iddia etmək istəsə, analitik nəzəriyyə baxımından buna qarşı heç bir etiraz yoxdur. Onda mən yalnız 'Psixoanalizə Giriş Dərslərindəki müzakirələrə istinad etməliyəm, orada transferin təlqinlə əlaqəsi işlənir və bizim mənada təlqin təsirinin tanınmasının nəticələrimizin etibarlılığına nə qədər az ziyan vurduğu göstərilir.

Mən "Həzz Prinsipinin Arxasında" adlı əsərimdə, hər baxımdan xoşagəlməz olan erkən uşaqlıq cinsi dövrü təcrübələrinin hər hansı bir reproduksiya növü vasitəsilə necə davam edə bilməsinin iqtisadi problemi ilə məşğul oldum. Hər hansı bir reproduksiya növünə nail olmağın necə mümkün olduğu iqtisadi problemi ilə məşğul oldum. Mən onlara 'Təkrar Məcburiyyətində, həzz prinsipi xidmətində olan sıxışdırmanı dəf edən, amma 'müalicənin uyğun işi sıxışdırmanı zəiflədənə qədər' bunu etməyən, son dərəcə güclü bir həvəs tanımalı oldum. Burada qeyd edilməlidir ki, təkrarolunma məcburiyyətinə bu köməyi edən müsbət transferdir. Bu zaman müalicə ilə təkrarolunma məcburiyyəti arasında bir ittifaq yarandı; bu ittifaq əvvəlcə həzz prinsipinə qarşı yönəlsə də, son nəticədə reallıq prinsipinin hökmranlığını qurmaq istəyir. Orada izah etdiyim kimi, təkrarolunma məcburiyyətinin bu ittifaqın öhdəliklərindən azad olması və sıxışdırılmış olanın yuxu obrazları formasında geri qayıtması ilə kifayətlənməməsi çox tez-tez baş verir. IX İndiyə qədər gördüyüm qədər, travmatik nevrozda yuxular, yuxunun istək ödəyici meylindən yeganə həqiqi istisna, cəza yuxuları isə yeganə görünən istisnadır. Bu sonuncularında, latent yuxu düşüncələrindən heç nə manifest yuxu məzmununa daxil edilmir, əvəzinə tamamilə başqa bir şey gəlir ki, bu da yuxu düşüncələrinə qarşı reaksiya təşəkkülü, onların rədd edilməsi və tam etirazı kimi təsvir edilməlidir. Yuxuya qarşı belə bir müdaxiləni yalnız tənqidi Mən instansına etibar etmək olar və buna görə də, şüursuz istək ödənişi ilə qıcıqlanan bu instansın, yuxu vəziyyəti zamanı da müvəqqəti olaraq yenidən qurulduğunu qəbul etməliyik. O, bu istənməyən yuxu məzmununa qarşı oyanmaqla da cavab verə bilərdi, lakin cəza yuxusunun formalaşmasında yuxu pozğunluğundan yayınma yolunu tapdı. !) Toplu əsərlər, cild XIII.

Beləliklə, məs. əl. şair Roseggerin məlum yuxuları, mən onları "Yuxuların yozumu"ndə qeyd edirəm, təkəbbürlü və öyünən məzmunda basdırılmış bir mətnin mövcudluğunu ehtimal edir, lakin həqiqi yuxu ona belə deyirdi: "Sən bacarıqsız bir tikişçi çırağısan." Təbii ki, bu açıq yuxunun hərəkətverici qüvvəsi kimi basdırılmış bir istək təhrikini axtarmaq mənasız olardı; insan özünü tənqid etməklə bağlı istəyin təmin edilməsi ilə kifayətlənməlidir.

Yuxunun belə bir quruluşuna qarşı təəccüb, yuxu təhrifinin senzura xidmətində tək bir elementin əvəzinə hər hansı bir mənada onun əksi və ya ziddi olan bir şeyi yerləşdirmənin nə qədər adi olduğunu nəzərə alsaq, azalır. mənasında onun əksi və ya ziddi olan bir şeyi yerləşdirmənin nə qədər adi olduğunu nəzərə alsaq, azalır. Oradan yuxu məzmununun xarakterik bir hissəsinin inkarçı bir ziddiyyət ilə əvəz edilməsinə qədər yalnız qısa bir yol qalır və bir addım daha irəli bütün bədbəxt yuxu məzmununun cəza yuxusu ilə əvəz edilməsinə aparır. Açıq məzmunun təhrifinin bu orta mərhələsindən bir və ya iki xarakterik nümunə təqdim etmək istərdim.

Güclü ata fiksasiyası olan bir qızın yuxusundan, analizdə danışmağı çətinləşən: O, otaqda bir. dostu ilə oturur, yalnız kimono geyinib. Bir kişi gəlir, qarşısında o, utanc duyur. Kişi deyir: "Bu, artıq bir dəfə belə gözəl geyinmiş gördüyümüz qızdır." — Kişi mənəm, daha da geriyə apardıqda atadır. Lakin kişinin danışığında ən vacib elementi onun əksi ilə əvəz etməyə qərar verməyincə, yuxu ilə heç nə etmək olmaz: "Bu, artıq bir dəfə geyimsiz və sonra belə gözəl gördüyüm qızdır." O, üç-dörd yaşında uşaq ikən bir müddət ata ilə eyni otaqda X) Toplu əsərlər. Əsərlər, cild. II/III. yatmışdı və bütün əlamətlər göstərir ki, o, vaxtı ilə yuxuda açıq qalaraq ata xoş gəlməyə çalışırdı. Onun exhibitionist istəyinin indiyə qədərki basdırılması, müalicədəki qapalılığını və açıq görünməkdən istəksizliyini motivasiya edir.

Eyni yuxunun başqa bir səhnəsindən: O, çapda olan öz xəstəlik tarixçəsini oxuyur. Orada yazılıb ki, gənc bir kişi sevgilisini qətlə yetirir — kakao — bu, anal erotizmə aiddir. Sonuncusu, yuxuda kakaonun qeyd edilməsi zamanı onun ağlına gələn fikirdir. — Bu yuxu hissəsinin yozumu əvvəlkisindən daha çətindir. Nəhayət öyrənirik ki, o, yatmazdan əvvəl "Uşaq nevrozlarının tarixi"ni (Kiçik yazılar kolleksiyasının beşinci seriyası) oxuyub, burada valideynlərin real və ya xəyal edilmiş cinsi əlaqə müşahidəsi mərkəzi təşkil edir. Bu xəstəlik tarixçəsini o, artıq əvvəllər də özünə aid etmişdi; bu, onun da belə bir müşahidənin nəzərə alınması ehtimalının yeganə əlaməti deyil. Sevgilisini qətlə yetirən gənc oğlan, cinsi əlaqə səhnəsinin sadist təsəvvürünə açıq işarədir, lakin növbəti element olan kakao bundan çox uzaqdır. Kakao haqqında o, yalnız anasının adətən kakaodan baş ağrısı gəldiyini dediyini və digər qadınlardan da eyni sözləri eşitdiyini assosiasiya edə bilir. Qeyd edək ki, o, bir müddət eyni cür baş ağrıları ilə anası ilə eyniləşmişdi. İndi mən bu iki yuxu elementini cinsi əlaqə müşahidəsindən çıxarılan nəticələrdən yayındırmaq istədiyi fərziyyəsindən başqa heç bir əlaqə ilə izah edə bilmirəm. Xeyr, bunun uşaq doğumu ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Uşaqlar yediyimiz bir şeydən (nağıllardakı kimi) gəlir və anal erotikanın qeyd edilməsi, yuxuda bir yozum cəhdi kimi görünsə də, köməyə çağırılan uşaq nəzəriyyəsini anal doğumun əlavə edilməsi ilə tamamlayır.

Froyd, XIII. Bəzən yuxu görənin Məninin açıq yuxuda iki və ya daha çox dəfə, bir dəfə öz şəxsiyyəti ilə, digər dəfə isə başqa şəxslərin arxasında gizlənmiş halda görünməsinə təəccüb ifadə edildiyi eşidilir. İkinci dərəcəli işlənmə yuxunun yaranması zamanı, heç bir səhnə vəziyyətinə uyğun gəlməyən bu Mən çoxluğunu silmək istəmişdir, lakin təfsir işi nəticəsində bu yenidən bərpa olunur. Bu, özü-özlüyündə, Mənim şüurlu bir fikirdə çoxluqda təkrarlanmasından daha qəribə deyil, xüsusilə də Mən subyekt və obyektə bölündükdə, müşahidə edən və tənqidi instansia kimi digər hissəyə qarşı durduqda və ya indiki varlığını bir vaxtlar Mən olmuş xatırlanan, keçmiş varlıqla müqayisə etdikdə. Məsələn, belə. Məsələn, “Bu insana nə etdiyimi düşünəndə” və “Bir vaxtlar mən də uşaq olduğumu düşünəndə” cümlələrində. Lakin yuxuda görünən bütün şəxslərin öz Mənimin parçalanması və təmsili kimi qəbul edilməsi zərurətini məzmunu olmayan və əsassız spekulyasiya kimi rədd edirəm. Bizim üçün Mənim müşahidə edən, tənqid edən, cəza verən instansiyadan (Mən idealı) ayrılmasının yuxu yozumu üçün də nəzərə alınması kifayətdir.

9 / 24

On yeddinci əsrdə şeytan nevrozu

Uşaqlıq nevrozlarından öyrəndik ki, burada çılpaq gözlə asanlıqla görünən bəzi şeylər, sonradan yalnız daha dərin tədqiqatla aşkarlanır. Əvvəlki əsrlərin nevroz xəstəlikləri üçün də belə bir gözlənti yaranacaq, əgər biz onları bugünkü nevrozlarımızdan fərqli başlıqlar altında tapmağa hazır olsaq. Bu erkən dövrlərin nevrozları demonoloji libasda ortaya çıxarkən, psixoloji olmayan müasir dövrün nevrozları hipoxondrik , orqanik xəstəliklər kimi gizləndiyi üçün təəccüblənməməliyik. Bir neçə müəllif, xüsusilə Şarko, məlumdur ki, sənətin bizə miras qoyduğu cinlənmə və vəcd təsvirlərində histeriyanın ifadə formalarını tanıyırdılar; həmin vaxt bu xəstələrin hekayələrinə daha çox diqqət yetirilsəydi, nevrozun məzmununu yenidən tapmaq çətin olmazdı.

Həmin qaranlıq dövrlərin demonoloji nəzəriyyə, “dəqiq” elm dövrünün bütün somatik təsəvvürlərinə qarşı haqlı çıxmışdır. Cinlənmələr bizim nevrozlarımıza uyğun gəlir; onların izahı üçün biz yenidən psixi qüvvələrə müraciət edirik. Cinlər bizim üçün pis, rədd edilmiş istəklər, rədd edilmiş, sıxışdırılmış həvəs təhriklərinin törəmələridir. Biz yalnız Orta əsrlərin bu ruhi varlıqları xarici dünyaya proyeksiya etməsini rədd edirik; onları xəstələrin daxili aləmində, yəni onların məskunlaşdığı və yarandığı yerdə qoyuruq.

I

On yeddinci əsrə aid belə bir demonoloji nevroza nəzər salmaq imkanını mən Vyanadakı keçmiş k. k. Fideikommiß kitabxanasının direktoru, hörmətli Hofrat Dr. R. Payer-Thurnun xoş marağına borcluyam. Payer-Thurn kitabxanada Mariazell ziyarətgahından gələn bir əlyazma tapmışdı; həmin əlyazmada Müqəddəs Məryəmin lütfü ilə şeytanla bağlanmış müqavilədən möcüzəvi şəkildə qurtulma haqqında ətraflı məlumat verilirdi. Onun marağı, bu məzmunun Faust əfsanəsi ilə əlaqəsi ilə oyandı və onu bu mövzunu ətraflı şəkildə təqdim etməyə və işləməyə sövq edəcək. Lakin o, təsvir olunan şəxsin qıcolma tutmalarından və vizyonlardan əziyyət çəkdiyini aşkar etdikdə, hadisənin tibbi qiymətləndirilməsi üçün mənə müraciət etdi. Biz işlərimizi bir-birimizdən asılı olmayaraq və ayrı-ayrılıqda dərc etmək barədə razılığa gəlmişik. Onun təşəbbüsünə və əlyazmanın tədqiqi zamanı göstərdiyi müxtəlif köməklərə görə ona öz təşəkkürümü bildirirəm.

Bu demonoloji xəstəlik tarixçəsi, bəzi mədənlərin təmiz metal kimi açıq-aşkar ortaya qoyduğu kimi, çoxlu şərh tələb etmədən aydın şəkildə üzə çıxan dəyərli bir tapıntı gətirir; halbuki başqa yerlərdə bu, filizdən çətinliklə əridilib çıxarılmalı olur.

Mənə dəqiq surəti təqdim olunan əlyazma, tamamilə fərqli təbiətə malik olan iki hissəyə ayrılır: rahib yazıçının və ya kompilyatorun latın dilində yazdığı hesabat və xəstənin alman dilində yazdığı gündəlikdən qalmış parça. Birinci hissə ön söz və əsl möcüzəvi sağalma hadisəsini ehtiva edir; ikinci hissə ruhani ağalar üçün əhəmiyyət kəsb etməyə bilərdi, lakin bizim üçün daha da qiymətlidir. O, xəstəlik halına dair əks halda tərəddüdlü olan mühakiməmizi möhkəmləndirməyə çox töhfə verir və biz ruhanilərə bu sənədi əldə etdikləri üçün təşəkkür etmək üçün yaxın səbəbə malikik, baxmayaraq ki, bu sənəd onların meylinə heç bir əlavə dəyər qatmır, hətta bu meylə maneə törətmiş ola bilər.

Lakin „Trophaeum Mariano-Cellense“ başlığını daşıyan kiçik əlyazma broşürünün tərkibinin təhlilinə keçməzdən əvvəl, onun məzmunundan bir hissəni nəql etməliyəm; bunu ön hesabatdan götürürəm.

5 sentyabr 1677-ci ildə bavariyalı rəssam Christoph Haitzmann Pottenbrunn (Aşağı Avstriya) keşişinin tövsiyə məktubu ilə yaxınlıqdakı Mariazellə gətirildi. Bildirilir ki, o, sənətini icra edərkən bir neçə ay Pottenbrunnda qalmış, 29 avqustda orada kilsədə dəhşətli qıcolma tutmalarına düçar olmuş, bu tutmalar sonrakı günlərdə təkrarlandıqda Pottenbrunn domeninin prefekti onu sorğu-suala tutmuşdur: onu nə narahat edir, yoxsa o, şər ruhla qadağan olunmuş əlaqəyə girib? Bundan sonra o etiraf etmişdir ki, doğrudan da doqquz il əvvəl, sənətində ruhdan düşdüyü və özünü saxlamaqdan şübhə etdiyi bir vaxtda, onu doqquz dəfə sınağa çəkən şeytana boyun əymiş və yazılı surətdə öhdəlik götürmüşdür ki, bu müddət başa çatdıqdan sonra ruhu və bədəni ilə ona məxsus olsun. Müddətin sonu cari ayın 24-nə yaxınlaşır. Bədbəxt adam peşmandır və əmindir ki, onu yalnız Mariazelldəki Tanrı Anasının lütfü xilas edə bilər: o, pisi məcbur edər ki, qanla yazılmış müqaviləni ona qaytarsın. Bu səbəbdən hər cür köməkdən məhrum olan bu bədbəxt adamı (miserum hunc hominem omni auxilio destitutum) Mariazell cənablarının xeyirxahlığına tövsiyə etməyə icazə verilir.^110111112

Pottenbrunn keşişi Leopoldus Braunun 1 sentyabr 1677-ci il tarixli məlumatı bu qədərdir.

İndi əlyazmanın təhlilini davam etdirə bilərəm. Beləliklə, o, üç hissədən ibarətdir: 1. Rəngli bir başlıq səhifəsi, şeytanla müqavilə və Mariazell kilsəsində xilas olma səhnəsini təsvir edir; növbəti səhifədə şeytanın sonrakı görünüşlərinin qısa alman dilində yazılı izahları olan, yenə də rəngli səkkiz çəkilmiş şəkil var. Bu şəkillər orijinal deyil, əksinə, təntənəli şəkildə təsdiq edildiyi kimi, Christoph Haitzmannın ilkin rəsmlərinin dəqiq nüsxələridir.

2. Əsl Trophaeum Mariano-Cellense (latın dilində), sonunda P. A. E. imzalayan və bu hərflərə öz bioqrafiyasını ehtiva edən dörd misra əlavə edən bir ruhani kompilyatorun əsəridir. Sonluğu kompilyatorun yazısından fərqli xətlə yazılmış və əlyazmanın və şəkillərin arxivdə saxlanan orijinallarla dəqiq üst-üstə düşdüyünü təsdiq edən, 12 sentyabr 1729-cu il tarixli Müqəddəs Lambert abbatı Kilianın şəhadətnaməsi təşkil edir. Trophaeumun hansı ildə hazırlandığı göstərilməyib. Onun abbat Kilianın şəhadətnamə verdiyi eyni ildə, yəni 1729-cu ildə hazırlandığını və ya 1714 ilə 1729 arasında bir vaxta aid etməyi fərz etmək bizim ixtiyarımızdadır. Bu yazı ilə unudulmaqdan qorunmalı olan möcüzə 1677-ci ildə baş verib, yəni 37 ilə 52 il əvvəl;

3. Rəssamın alman dilində yazılmış gündəliyindən; o, onun kapellada xilas olduğu vaxtdan növbəti ilin, 1678-ci ilin 13 yanvarına qədər olan dövrü əhatə edir. Gündəlik Trophaeum mətninin sonundan az əvvəl daxil edilib.

Əsl Trophaeumun nüvəsini iki sənəd təşkil edir: artıq qeyd olunan Pottenbrunnlu keşiş Leopold Braunun 1-ci sentyabr 1677-ci il tarixli tövsiyə məktubu və Mariazell və Müqəddəs Lambert abbası Fransiskusun möcüzəvi sağalma haqqında hesabatı, 12-ci sentyabr 1677-ci il tarixli, yəni bir neçə gün sonra tarixlənmişdir. Redaktorun və ya kompilyator P. A. E.-nin fəaliyyəti iki sənədi sanki birləşdirən bir giriş təqdim etdi, bundan əlavə, bir neçə əhəmiyyətsiz əlaqələndirici hissələr və sonunda 1714-cü ildə aparılan araşdırmaya əsasən rəssamın sonrakı taleyini nəql edən bir hesabat əlavə edildi.

Beləliklə, rəssamın keçmişi Trophaeumda üç dəfə danışılır: 1. Pottenbrunn keşişinin tövsiyə məktubunda, 2. abbat Franciscusun təntənəli hesabatında və 3. Redaktorun girişində. Bu üç mənbəyi müqayisə edərkən, izlənilməsi əhəmiyyətsiz olmayacaq bəzi uyğunsuzluqlar ortaya çıxır.

İndi mən rəssamın hekayəsini davam etdirə bilərəm. Mariazelldə uzun müddət kəffarə verdikdən və dua etdikdən sonra, o, 8-ci sentyabrda, Məryəmin doğum günü olan gündə, gecənin on ikinci saatında, müqəddəs kapellada qanadlı əjdaha kimi görünən şeytandan qanla yazılmış müqaviləni geri alır.¹¹³

Sonradan təəccüblə öyrənəcəyik ki, rəssam Christoph Haitzmannın hekayəsində şeytana iki müqavilə yazılıb: biri qara mürəkkəblə yazılmış əvvəlki, digəri qanla yazılmış sonrakı müqavilə. Nəql olunan ruh çağırma (ekzorsizm) səhnəsində, başlıq səhifəsindəki şəkildən də göründüyü kimi, qanla yazılmış, yəni sonrakı müqavilə nəzərdə tutulur.

Bu məqamda bizdə ruhani hesabatçıların inandırıcılığına qarşı bir şübhə yarana bilər və bu, bizi işimizi rahib batil inancının məhsuluna sərf etməməyə çağırardı. Danışılır ki, adları çəkilən bir neçə ruhani xidmətçi bütün müddət ərzində exorsizmə məruz qalana dəstək olub və kapellada şeytanın görünməsi zamanı da orada iştirak ediblər. Əgər iddia edilərsə ki, onlar da rəssama qırmızı yazılmış kağızı uzadan şeytani əjdahanı görüblər (Schedam sibi porrigentem conspexisset), onda biz bir neçə xoşagəlməz ehtimal qarşısında qalarıq və bunların arasında kollektiv halüsinasiya ən yüngül olanı olardı. Yalnız abbat Franciscusun verdiyi şəhadətnamənin mətni bu şübhəni aradan qaldırır. Orada ruhani köməkçilərin şeytanı gördükləri heç bir şəkildə iddia edilmir, əksinə, dürüst və soyuqqanlı şəkildə rəssamın onu tutan ruhanilərdən qəflətən qoparaq, təcəssümü gördüyü kilsə küncünə hücum etdiyi və sonra əlində kağız parçası ilə geri qayıtdığı qeyd olunur.

Möcüzə böyük idi, Müqəddəs Ananın Şeytan üzərində qələbəsi şübhəsiz idi, lakin təəssüf ki, sağalma davamlı deyildi. Ruhani cənabların şərəfinə bir daha qeyd edilməlidir ki, onlar bu faktı gizlətmirlər. Rəssam Mariazeldən tərk etdi — qısa müddət sonra o, ən yaxşı halda idi və sonra Vyanaya getdi, orada evli bacısının yanında yaşadı. Orada oktyabrın 11-də yenidən, qismən çox ağır tutmalar başladı; gündəlik onlar barədə yanvarın 13-nə qədər məlumat verir. Bunlar vizyonlar, müxtəlif şeyləri gördüyü və yaşadığı yoxluq halları, ən ağrılı hisslərlə müşayiət olunan qıcolma halları, bir dəfə də ayaqların iflici və s. idi. Bu dəfə onu şeytan deyil, müqəddəs surətlər — Məsih, Müqəddəs Bakirənin özü — ziyarət edirdi. Maraqlıdır ki, bu səmavi görünüşlərdən və onların ona yetirdiyi cəzalardan o, əvvəllər şeytanla ünsiyyətdən az əziyyət çəkmirdi. O, bu yeni yaşantıları da gündəlikdə şeytanın görünüşləri kimi ümumiləşdirdi və 1678-ci ilin mayında Mariazellə qayıdanda maligni Spiritus manifestationes (pis ruhların təzahürləri) barədə şikayət etdi.¹¹⁴¹¹⁵

Ruhani cənablara qayıdışının səbəbi kimi bildirdi ki, şeytandan mürəkkəblə yazılmış başqa, daha əvvəlki bir müqaviləni də tələb etməlidir. Bu dəfə də Müqəddəs Məryəm və dindar atalar onun diləyinin yerinə yetirilməsinə kömək etdilər. Lakin bunun necə baş verdiyinə dair hesabat susqundur. Yalnız qısa sözlərlə deyilir: qua iuxta votum reddita (və beləliklə, dilək yerinə yetirildi). O, yenidən dua etdi və müqaviləni geri aldı. Sonra özünü tam azad hiss etdi və Mərhəmətli Qardaşlar ordeninə daxil oldu.

Yenidən etiraf etmək üçün əsas var ki, onun səylərinin açıq tendensiyası kompilyatoru xəstəlik tarixindən tələb olunan həqiqətə xilaf hərəkət etməyə sövq etmədi. Çünki o, 1714-cü ildə Mərhəmətli Qardaşlar monastırının rəhbərliyinə rəssamın taleyini soruşmaqla əldə edilənləri gizlətmir. R. P. Provincialis (əyalət rəhbəri) qardaş Xrisostomunun şeytanın təşviqatına dəfələrlə məruz qaldığını, onun yeni bir müqaviləyə cəlb edilmək istədiyini və yalnız “daha çox şərab içdiyi” təqdirdə bunun mümkün olduğunu, lakin Tanrının lütfü sayəsində onu həmişə geri çevirməyin mümkün olduğunu xəbər verir. Qardaş Xrisostom daha sonra Moldau çayı üzərindəki Neustadt monastırında 1700-cü ildə “yumşaq və təskinlik verici” şəkildə hektik xəstəliyindən vəfat etdi.

II. Şeytanla müqavilə motivi

Əgər biz bu şeytanla müqaviləni nevroz xəstəliyinin tarixi kimi nəzərdən keçirsək, diqqətimiz əvvəlcə onun səbəbləri sualına yönəlir ki, bu da əslində səbəblərlə sıx bağlıdır. Niyə insan özünü şeytana müqavilə ilə bağlayır? Dr. Faust həqiqətən də təhqiramiz şəkildə soruşur: Ey miskin şeytan, sən nə verə bilərsən? Amma o haqlı deyil, şeytan ölməz ruh qarşılığında insanın yüksək qiymətləndirdiyi bir çox şeyi təklif edir: var-dövlət, təhlükələrdən qorunma, insanlar və təbiət qüvvələri üzərində hökmranlıq, hətta sehr qabiliyyətləri və hər şeydən əvvəl: ləzzət, gözəl qadınlarla həzz. Şeytanın bu xidmətləri və ya öhdəlikləri adətən onunla bağlanan müqavilədə açıq şəkildə qeyd olunur. Bəs Christoph Haitzmann üçün müqaviləsinin motivi nə olmuşdu?

Qəribədir ki, bu təbii istəklərin heç biri yoxdur. Bu barədə hər hansı bir şübhəni aradan qaldırmaq üçün rəssamın təsvir etdiyi şeytan təzahürlərinə əlavə etdiyi qısa qeydlərə nəzər salmaq kifayətdir. Məsələn, üçüncü vizionla bağlı qeyd belədir:¹¹⁶

“Üçüncü dəfə bir buçuq ildən sonra o, bu iyrənc görkəmdə, əlində tamamilə sehr və qara sənətlə dolu bir kitabla mənə göründü….”

Lakin sonrakı bir görünüşün yazısından öyrənirik ki, şeytan ona “əvvəl xatırlanan kitabını” niyə yandırdığına görə şiddətli irad tutur və onu geri gətirməsə, parçalamaqla hədələyir.

Dördüncü təzahürdə o, ona böyük sarı bir kisə və böyük bir dukat göstərir və istədiyi qədərini hər zaman vəd edir, “amma mən heç birini qəbul etmədim” deyə rəssam fəxr edə bilər.

Başqa bir dəfə o, ondan əylənməsini, vaxtını xoş keçirməsini tələb edir. Rəssam bununla bağlı qeyd edir ki, “bu onun istəyi ilə baş verdi, amma mən üç gün davam etdirmədim və dərhal yenidən ləğv edildi”.

Şeytan ona sehr qabiliyyətləri, pul və ləzzət təklif etdikdə, bunları rədd etdiyi, hətta bunları müqavilə şərtləri kimi qəbul etmədiyi üçün, bu rəssamın şeytana özünü ona müqavilə ilə bağlayarkən əslində nə istədiyini bilmək həqiqətən vacibdir. Şeytanla əlaqə qurmaq üçün hər hansı bir motivə sahib olmalı idi.

Trophaeum da bu məsələ haqqında dəqiq məlumat verir. O, qəmli vəziyyətə düşmüşdü, işləyə bilmirdi və ya düzgün işləmək istəmirdi, mövcudluğunu qorumaq narahatlığı çəkirdi, yəni iş ləngiməsi və (əsaslı) həyat qayğısı ilə müşayiət olunan melankolik depressiya. Görürük ki, biz həqiqətən bir xəstəlik tarixi ilə qarşı-qarşıyayıq, həmçinin bu xəstəliyin səbəbini də öyrənirik; rəssamın şeytan şəkillərinə aid qeydlərində bu səbəbi birbaşa melankoliya adlandırır ("bu ilə əylənməli və melankoliyanı qovmalı idim"). Bizim üç mənbəyimizdən birincisi, yəni Pottenbrunn keşişinin tövsiyə məktubu yalnız depressiya vəziyyətini qeyd edir ("dum artis suae mentumgue secuturum pusillanimis perpenderet"), lakin ikincisi, abbat Franciscusun hesabatı isə bu ruhdan düşmənin və ya əhval pozğunluğunun mənbəyini göstərə bilir, çünki burada "accepta aliquä pusillanimitate ex morte parentis" deyilir və uyğun olaraq, kompilyatorun girişində də eyni sözlərlə, yalnız ardıcıllığı dəyişdirilmiş şəkildə: ex morte parentis accepta aliquä pusillanimitate. Beləliklə, atası ölmüşdü, o, buna görə melankoliyaya düşmüşdü, bu zaman şeytan ona yaxınlaşdı, niyə bu qədər sarsılmış və kədərli olduğunu soruşdu və ona "bütün yollarla kömək etmək və əlindən tutmaq" vədi verdi.

Deməli, biri əhval-ruhiyyə depressiyasından qurtulmaq üçün özünü şeytana müqavilə ilə bağlayır. Hər birinin, belə bir vəziyyətin əzablarını özündə hiss edə bilən və üstəlik, tibbi sənətin bu xəstəliyi yüngülləşdirməkdə nə qədər az bacarığı olduğunu bilən şəxsin hökmünə görə, əlbəttə, əla bir motivdir. Lakin bu nəqli buraya qədər izləmiş heç kim şeytanla bağlanan müqavilənin (daha doğrusu, birincisi mürəkkəblə, təxminən bir il sonra ikincisi qanla yazılmış, hər ikisinin guya hələ Mariazell xəzinəsində saxlandığı və Trophaeumda dərc edildiyi iki müqavilənin) mətninin necə olduğunu, yəni bu müqavilələrin mətninin necə səsləndiyini təxmin edə bilməzdi.

Bu müqavilələr bizə iki güclü təəccüb gətirir. Birincisi, onlarda əbədi səadətin girov qoyulduğu şeytanın hər hansı öhdəliyi deyil, yalnız rəssamın yerinə yetirməli olduğu şeytanın tələbi göstərilir. Bizim üçün tamamilə məntiqsiz, absurd görünür ki, bu insan canını şeytandan alacağı bir şey üçün deyil, şeytana ödəməli olduğu bir şey üçün girov qoyur. Rəssamın öhdəliyi daha da qəribə səslənir.

Birinci, qara mürəkkəblə yazılmış "Syngrapha":¹¹⁷

Mən, Christoph Haitzmann, bu cənabın təhkimli oğlu kimi 9 il müddətinə imza atıram. 1669-cu il.

İkinci, qanla yazılmış:

Christoph Haitzmann. Mən özümü bu Satana yazıram: onun təhkimli oğlu olum; və 9 ildən sonra bədənimi və canımı ona məxsus edim.

Lakin bütün qəribəlik aradan qalxır, əgər müqavilələrin mətnini elə düzəltsək ki, orada şeytanın tələbi kimi təqdim olunan şey əslində onun öhdəliyi, yəni rəssamın tələbi olsun. Onda anlaşılmaz müqavilə düzgün məna qazanar və belə şərh oluna bilər: Şeytan, rəssama itirilmiş atanı doqquz il ərzində əvəz etməyi öhdəsinə götürür. Bu müddət bitdikdən sonra rəssam bədəni və canı ilə şeytana məxsus olur, bu cür işlərdə ümumiyyətlə belə adət idi. Müqaviləsini əsaslandıran rəssamın düşüncə tərzinin aşağıdakı kimi olduğu görünür: Atanın ölümü ilə o, əhval-ruhiyyə və iş qabiliyyətini itirmişdir; indi isə ata əvəzi alacağına ümid edərək, itirdiyini yenidən qazanmağı arzulayır.

Atasının ölümü ilə melankoliyaya düşən bir kəs, əlbəttə, bu atanı sevmiş olmalıdır. Onda belə bir insanın sevimli atasının əvəzinə şeytanı götürmək fikrinə gəlməsi çox qəribədir.

III. Ata əvəzi olaraq şeytan

Qorxuram ki, ayıq tənqid, şeytanla bağlanan müqavilənin mənasını həmin yenidən şərh etməklə açdığımızı bizə qəbul etdirməyəcək. O, buna qarşı iki növ etiraz irəli sürəcək. Birincisi: bu yazılı müqaviləni hər iki tərəfin öhdəliklərinin yer aldığı əqd kimi qəbul etmək zəruri deyil. O, əksinə, yalnız rəssamın öhdəliyini ehtiva edir, şeytanın öhdəliyi isə onun mətnindən kənarda qalıb, sanki “nəzərdə tutulmuş” (sousentendue) kimi qalıb. Rəssam isə iki şeyə öhdəlik götürür: birincisi, doqquz il ərzində şeytanın oğlu olmağa, ikincisi isə ölümündən sonra ona tamamilə tabe olmağa. Beləliklə, nəticəmizin əsaslandırılmasından biri aradan qalxır.

İkinci etiraz deyəcək ki, “şeytanın təhkimli oğlu” olmaq ifadəsinə xüsusi əhəmiyyət vermək əsaslı deyil. Bu, adi bir ifadədir və hər kəs onu, ruhani ağalar onun necə başa düşdüyünü qəbul edə biləcəyi kimi qəbul edə bilər. Onlar müqavilələrdə vəd edilən oğulluğu öz latın dilinə tərcümə etmirlər, yalnız rəssamın Pis ruha “mancipavit” (özünü ona mülk olaraq verdi), onu öz üzərinə götürdüyünü, günahkar həyat sürməyi və Tanrını və Müqəddəs Üçlüyü inkar etməyi qəbul etdiyini deyirlər. Niyə biz bu yaxın və asan başa düşülən qəbuldan uzaqlaşmalıyıq?” Vəziyyət sadəcə belə olardı ki, kimsə melankolik depressiyanın əzabı və çarəsizliyi içində, ən güclü müalicə bacarığını da ona aid etdiyi şeytana özünü müqavilə ilə bağlayır. Bu əhval pozğunluğunun atanın ölümündən doğması əlavə əhəmiyyət daşımır, başqa bir səbəb də ola bilərdi. Bu, güclü və ağıllı səslənir. Psixoanalizə qarşı yenidən ittiham irəli sürülür ki, o, sadə vəziyyətləri incə məntiqlə mürəkkəbləşdirir, mövcud olmayan sirrləri və problemləri orada görür və bunu, hər yerdə tapıla bilən kiçik və əhəmiyyətsiz detalləri həddindən artıq vurğulayaraq və ən geniş və qəribə nəticələrin daşıyıcılarına yüksəldərək həyata keçirir. Biz buna qarşı əbəs yerə irəli sürərdik ki, bu rədd etmə ilə çoxlu sayda təsirli analogiya aradan qalxır və bu halda göstərə biləcəyimiz incə əlaqələr qırılır. Rəqiblər deyəcəklər ki, bu analogiyalar və əlaqələr mövcud deyil, əksinə, onlar tərəfimizdən lüzumsuz kəskin ağılla halın içinə yeridilir.¹¹⁸

Yaxşı, mən cavabımı “gəlin dürüst olaq və ya səmimi olaq” sözləri ilə başlamayacağam, çünki insan buna xüsusi bir hazırlıq etmədən həmişə qadir olmalıdır, əksinə, sadə sözlərlə təsdiq edəcəyəm ki, əgər kimsə artıq psixoanalitik təfəkkürün əsaslılığına inanmırsa, o, bu inancı rəssam Christoph Haitzmannın XVII əsrdəki halından da qazanmayacaq. Bu halı psixoanalizin etibarlılığı üçün sübut vasitəsi kimi istifadə etmək mənim niyyətim də deyil; əksinə, mən psixoanalizi etibarlı qəbul edirəm və onu rəssamın şeytani xəstəliyini aydınlaşdırmaq üçün istifadə edirəm. Buna əsaslanmağı mən ümumiyyətlə nevrozların mahiyyəti haqqında tədqiqatlarımızın uğurundan götürürəm. Bütün təvazökarlıqla demək olar ki, bu gün bizim dövr və sahə həmkarlarımızın daha kütbeyinləri belə, psixoanalizin köməyi olmadan nevrotik vəziyyətlərin başa düşülməsinin mümkün olmadığını anlamağa başlayırlar.

Oxlar yalnız Troyanı fəth edir, onlar tək Sofoklun Filoktet əsərində Odisey bunu etiraf edir.

Əgər bizim rəssamın şeytanla müqavilə bağlamasını nevrotik fantaziya kimi qəbul etmək doğrudursa, onda onun psixoanalitik qiymətləndirilməsi əlavə bəraət tələb etmir. Hətta kiçik əlamətlərin də mənası və dəyəri var, xüsusilə nevrozun yaranma şəraitində. Onları, əlbəttə, həm həddindən artıq qiymətləndirmək, həm də az qiymətləndirmək olar və onlardan istifadə dərəcəsini müəyyən etmək təmkin məsələsidir. Lakin əgər kimsə psixoanalizə və hətta şeytana belə inanmırsa, rəssamın işi ilə nə edəcəyi ona buraxılmalıdır, istər onun izahını öz vasitələri ilə rədd edə bilsin, istər də onda izah tələb edən heç nə tapmasın.

Beləliklə, biz fərzimizə qayıdırıq ki, bizim rəssamın özünü müqavilə ilə bağladığı şeytan, ona birbaşa ata əvəzidir. Onun ona ilk dəfə göründüyü forma da buna uyğundur: qəhvəyi dolu saqqallı, qırmızı plaşlı, qara papaqlı, sağ əlini çubuğa dayamış, yanında qara iti olan hörmətli yaşlı vətəndaş kimi (Şəkil 1). Sonralar onun görünüşü daha da dəhşətli, demək olar ki, mifoloji olur: buynuzlar, qartal pəncələri, yarasa qanadları onun atributları kimi istifadə olunur. Sonda o, kilsədə uçan əjdaha kimi görünür. Onun fiziki quruluşunun müəyyən bir detalına sonralar qayıtmalı olacağıq.

Sevildiyi atasının əvəzinə şeytanın seçilməsi həqiqətən təəccüblü gəlir, lakin yalnız bundan ilk dəfə eşitdiyimiz zaman, çünki təəccübü azalda biləcək bir çox şeyi bilirik. Əvvəlcə, Tanrının ata əvəzi olduğunu və ya daha doğrusu: yüksəldilmiş ata olduğunu və ya başqa cür: uşaqlıqda gördüyü və yaşadığı atanın təsviri olduğunu bilirik, fərd öz uşaqlığında və insan nəslinin qədim keçmişində ilkin ordanın atası kimi. Sonralar fərd atasını başqa cür və daha əhəmiyyətsiz görürdü, lakin uşaqlıq təsəvvürü saxlanıldı və ilkin atanın miras qalmış xatirə izi ilə birləşərək fərdin Tanrı təsəvvürünə çevrildi. Analizin üzə çıxardığı fərdin gizli tarixindən də bilirik ki, bu ata ilə münasibət bəlkə də əvvəldən ambivalent idi, hər halda tezliklə belə oldu, yəni o, bir-birinə zidd olan iki hissi vəziyyəti əhatə edirdi, yalnız mehriban itaətkar deyil, həm də düşmənçilik dolu inadkar hissi. Eyni ambivalentlik bizim anlayışımıza görə insan nəslinin Tanrısı ilə münasibətini də idarə edir. Ata həsrəti bir tərəfdən, təşviş və oğul inadkarlığı digər tərəfdən olan bitməmiş ziddiyyətdən dinlərin vacib xarakterlərini və həlledici talelərini izah etmişik.¹¹⁹

Pis cin haqqında bilirik ki, o, Tanrının rəqibi kimi düşünülür, lakin yenə də onun təbiətinə çox yaxındır. Onun tarixi, əlbəttə, Tanrınınki qədər yaxşı araşdırılmayıb, bütün dinlər pis ruhu, Tanrının düşmənini qəbul etməyib, onun fərd həyatındakı nümunəsi əvvəlcə qaranlıqda qalır. Lakin bir şey aydındır: yeni tanrılar onları sıxışdırdıqda, tanrılar pis cinlərə çevrilə bilər. Bir xalq başqa bir xalq tərəfindən məğlub edildikdə, məğlub olanların devrilmiş tanrıları çox vaxt qalib xalq üçün cinlərə çevrilir. Xristian inancının pis cini, orta əsrlərin Şeytanı, xristian mifologiyasına görə özü düşmüş bir mələk və tanrıya bənzər təbiətə malik idi. Tanrı və şeytanın əslində eyni olduğunu, sonradan əks xüsusiyyətlərə malik iki fiqura bölünmüş tək bir obraz olduğunu təxmin etmək üçün çox analitik kəskin zəkaya ehtiyac yoxdur. Dinlərin ilkin dövrlərində Tanrının özü hələ sonradan onun əks fiqurunda birləşdirilmiş bütün dəhşətli cizgiləri daşıyırdı.

Bu, bizə yaxşı məlum olan, əks mənalı — ambivalent — məzmuna malik təsəvvürün kəskin ziddiyyət təşkil edən iki qarşıtərəfə bölünmə prosesidir. Tanrının ilkin təbiətindəki ziddiyyətlər isə ambivalensiyanın əksidir, şəxsin öz şəxsi atası ilə münasibətinə hakim olan ambivalensiyanın əksidir. Əgər mehriban və ədalətli Tanrı ata əvəzidirsə, ona nifrət edən, ondan qorxan və ondan şikayətlənən düşmən münasibətinin də Şeytanın yaradılışında ifadə olunduğuna təəccüblənmək lazım deyil. Beləliklə, ata həm Tanrının, həm də Şeytanın fərdi ilkin obrazı olardı. Lakin dinlər, ilkin atanın qeyri-məhdud pis bir varlıq olduğu, Tanrıya bənzəməkdən çox Şeytana bənzədiyi həqiqətinin silinməz təsiri altında qalacaqdı.¹²⁰¹²¹

Əlbəttə, fərdin ruh həyatında atanın şeytani qavranışının izini göstərmək o qədər də asan deyil. Oğlan uşağı əyri-üyrü üzlər və karikaturalar çəkdiyi zaman, onlarda atanı alçaltdığını sübut etmək mümkün olur və hər iki cins gecələr quldurlardan və oğrulardan qorxduqda, onların atanın parçalanmış hissələri kimi tanınması çətinlik yaratmır. Uşaqların heyvan fobiyalarında ortaya çıxan heyvanlar da çox vaxt ilkin dövrdəki totem heyvanı kimi ata əvəzidir. Lakin on yeddinci əsr nevrozlu rəssamımızda olduğu qədər aydın şəkildə, Şeytanın atanın bir surəti olduğu və onun əvəzinə keçə biləcəyi eşidilmir. Buna görə də bu işin əvvəlində gözləntimi bildirmişdim ki, belə bir demonoloji xəstəlik tarixi bizə saf metal kimi göstərəcək ki, sonrakı, artıq xurafatçı olmayan, lakin əvəzində hipoxondrik dövrün nevrozlarında analitik əməklə fikir və simptomlar filizindən zəhmətlə çıxarılmalı olan şeyi.¹²²¹²³

Rəssamımızın xəstəliyinin təhlilinə daha dərin nüfuz etdikdə ehtimal ki, daha güclü inanc əldə edəcəyik. Bir adamın atasının ölümü ilə melanxolik depressiya və iş ləngiməsi qazanması qeyri-adi deyil. Biz bundan belə nəticə çıxarırıq ki, o, bu ata ilə xüsusi güclü sevgi ilə bağlı idi və ağır melanxoliyanın nə qədər tez-tez yasın nevrotik forması kimi ortaya çıxdığını xatırlayırıq. Burada bizdə əlbəttə haqq var, lakin bundan irəli gedərək, bu münasibətin sadəcə məhəbbət olduğunu nəticə çıxardıqda, haqlı deyilik. Əksinə, ataya olan münasibət ambivalensiya işarəsi altında nə qədər çox olarsa, ata itkisindən sonra yas bir o qədər tez melanxoliyaya çevriləcək. Bu ambivalensiyanın vurğulanması, rəssamın şeytan nevrozunda ifadə olunduğu kimi, atanın alçaldılmasının mümkünlüyünə bizi hazırlayır. Əgər biz Chr. Haitzmann haqqında, təhlilimizə tabe olan xəstə haqqında bildiyimiz qədər çox şey öyrənə bilsəydik, bu ambivalensiyanı inkişaf etdirmək, ona atadan qorxmaq və ondan nifrət etmək üçün nə vaxt və hansı münasibətlərlə əsas tapdığını xatırlatmaq, xüsusilə də oğul-ata münasibətinin təbii köklərində yerləşən ataya nifrətin tipik motivlərinə əlavə olunmuş təsadüfi anları üzə çıxarmaq asan olardı. Bəlkə də iş ləngiməsinin xüsusi izahı tapılardı. Atanın oğlunun rəssam olmaq istəyinə qarşı çıxmış olması mümkündür; oğlunun atanın ölümündən sonra sənətini icra etmək qabiliyyətsizliyi, bir tərəfdən məlum olan "sonradan gələn itaətin" ifadəsi olardı, digər tərəfdən, oğlunu özünü qorumaqdan aciz edən bu vəziyyət, həyat qayğısından qoruyan himayəçi kimi ataya olan həsrəti artırmalı idi. Sonradan gələn itaət kimi, o, həm də peşmançılığın ifadəsi və uğurlu özünə cəza olardı.

Əgər insan şeytanın ata əvəzi kimi bu ideyasından mədəniyyət tarixi baxımından istifadə etməyə cəsarət edərsə, Orta əsrlərin cadı məhkəmələrinə də yeni işıqda baxmaq olar.

Belə bir təhlili Chr. Haitzmann († 1700) ilə apara bilmədiyimiz üçün, onun xəstəlik tarixindəki, mənfi ata münasibətinə tipik səbəblərə işarə edə bilən xüsusiyyətləri vurğulamaqla məhdudlaşmalıyıq. Onlar azdır, çox nəzərə çarpmır, lakin olduqca maraqlıdır.

Əvvəlcə doqquz rəqəminin rolu. Şər ilə müqavilə doqquz illiyə bağlanır. Pottenbrunn keşişinin əlbəttə şübhə doğurmayan məlumatı bunun haqqında açıq danışır: pro novem annis Syngraphen scriptam tradidit. Bu, 1677-ci il sentyabrın 1-i tarixli tövsiyə məktubu, müddətin bir neçə gündən sonra başa çatacağını da bildirir: quorum et finis 24 mensis hujus futurus appropinquat. Deməli, müqavilə 1668-ci il sentyabrın 24-də bağlanmışdı. Hətta bu hesabatda doqquz rəqəminin başqa bir istifadəsi də var. Nonies — doqquz dəfə — rəssam, Şərə təslim olmazdan əvvəl, onun vəsvəsələrinə müqavimət göstərdiyini iddia edir. Bu detal sonrakı hesabatlarda artıq qeyd edilmir; "Post annos novem" abbatın şəhadətnaməsində də belə deyilir və "ad novem annos", kompilyator öz çıxarışında təkrarlayır, bu da göstərir ki, bu rəqəm əhəmiyyətsiz sayılmamışdır.¹²⁴

Doqquz rəqəmi bizə nevroz fantaziyalarından yaxşı məlumdur. Bu, hamiləlik aylarının sayıdır və harada rast gəlinirsə, diqqətimizi hamiləlik fantaziyasına yönəldir. Bizim rəssamda söhbət doqquz ildən gedir, doqquz aydan deyil, və doqquz rəqəmi, deyəcəklər, başqa hallarda da mənalı bir rəqəmdir. Lakin kim bilir, bəlkə də doqquz rəqəmi müqəddəsliyinin böyük hissəsini hamiləlikdəki roluna borcludur; və doqquz aydan doqquz ilə çevrilməsi bizi çaşdırmamalıdır. Yuxudan bilirik ki, "şüursuz zehni fəaliyyət" rəqəmlərlə necə davranır. Məsələn, yuxuda beş rəqəmi ilə qarşılaşsaq, bu hər dəfə həyatdakı əhəmiyyətli bir beşə aid olur, lakin reallıqda bu, beş yaş fərqi və ya beş nəfərlik bir yığıncaq idi, yuxuda isə beş banknot və ya beş meyvə parçası kimi görünür. Yəni rəqəm saxlanılır, lakin onun məxrəci sıxlaşdırma və yerdəyişmə tələblərinə görə istənilən şəkildə dəyişdirilir. Beləliklə, yuxuda doqquz il reallıqda doqquz aya çox asanlıqla uyğun gələ bilər. Həmçinin yuxu işi həyatdakı rəqəmlərlə başqa cür də oynayır, sıfırlara suveren laqeydliklə əhəmiyyət verməyərək, onları rəqəm kimi belə qəbul etmir. Yuxuda beş dollar reallıqda əlli, beş yüz, beş min dolları təmsil edə bilər.

Rəssamın Şeytanla münasibətlərindəki başqa bir detal da bizi eyni zamanda cinsəlliyə işarə edir. İlk dəfə, artıq qeyd edildiyi kimi, Şəri hörmətli bir vətəndaş obrazında görür. Amma artıq növbəti dəfə çılpaq, eybəcər və iki cüt qadın döşü var. Döşlər, bəzən sadə, bəzən çoxlu sayda mövcud olan, sonrakı heç bir görünüşdə çatışmır. Yalnız birində Şeytan döşlərdən əlavə, ilanla bitən böyük bir penis göstərir. Böyük, sallanan döşlərlə qadın cinsi xarakterinin vurğulanması (qadın cinsiyyət orqanına heç bir işarə tapılmır) bizə Şeytanın bizim rəssam üçün ata əvəzi olduğunu fərz etdiyimizə qarşı diqqət çəkən bir ziddiyyət kimi görünməlidir. Şeytanın belə təsviri özlüyündə də qeyri-adi haldır. Şeytan növ anlayışı olduqda, yəni şeytanlar çoxluqda göründükdə, qadın şeytanların təsviri heç də təəccüblü deyil, lakin böyük şəxsiyyət olan, cəhənnəmin ağası və Tanrının düşməni olan tək Şeytanın kişidən başqa cür, daha doğrusu, həddindən artıq kişi kimi — buynuzlu, quyruqlu və böyük penis-ilanlı — təsvir edilməsi mənə elə gəlir ki, rast gəlinmir.

Bu iki kiçik əlamətdən atasına münasibətinin mənfi hissəsini şərtləndirən tipik anı təxmin etmək olar. Onun qarşı durduğu şey, atasına qarşı qadın münasibətidir ki, bu da fantaziyada ona bir uşaq doğmaq (doqquz il) fikri ilə zirvəyə çatır. Biz bu müqaviməti analizlərimizdən yaxşı bilirik, burada o, transferdə çox qəribə formalar alır və bizə çox iş açır. İtirilmiş ataya yas tutmaqla, ona olan həsrətin artması ilə bizim rəssamda uzun müddət əvvəl sıxışdırılmış hamiləlik fantaziyası da yenidən aktivləşir, ona qarşı o, nevroz və atanı alçaltma yolu ilə müdafiə olunmalıdır.

Niyə şeytana çevrilmiş ata qadının fiziki əlamətini özündə daşıyır? Bu xüsusiyyət əvvəlcə çətin şərh olunur, lakin tezliklə onun üçün bir-biri ilə rəqabət aparan, amma bir-birini istisna etməyən iki izah tapılır. Ataya qarşı qadın münasibəti, oğlan atasının sevgisi uğrunda qadınla rəqabətin özünün kişilik cinsiyyət orqanından imtina etməyi, yəni kastrasiyanı şərt qoyduğunu başa düşən kimi sıxışdırılmaya məruz qaldı. Qadın münasibətinin rədd edilməsi beləliklə kastrasiyaya qarşı müqavimətin nəticəsidir, o, müntəzəm olaraq özünün ən güclü ifadəsini əks fantaziyada, yəni atanı özü kastrasiya etmək, onu qadına çevirmək fikrində tapır. Şeytanın döşləri beləliklə öz qadınlığının ata əvəzinə proyeksiyasına uyğun gəlir. Şeytan bədəninin bu quruluşunun digər izahı artıq düşmənçilik deyil, mehribanlıq mənası daşıyır; bu təsvirdə anadan gələn uşaq mehribanlığının ataya keçirilməsinin əlamətini görür və beləliklə, güclü, əvvəlki ana fiksasiyasına işarə edir ki, bu da öz növbəsində ataya qarşı düşmənçiliyin bir hissəsinə cavabdehdir. Böyük döşlər ananın müsbət cinsi əlamətidir, hətta qadının mənfi xüsusiyyəti, penis çatışmazlığı uşağa hələ məlum olmayan bir dövrdə də.

Kastrasiyanı qəbul etməyə qarşı çıxma rəssamımıza ata həsrətini həll etməyi qeyri-mümkün edirsə, onun kömək və xilas üçün ananın obrazına üz tutması son dərəcə başa düşüləndir. Buna görə də o, yalnız Mariazelldəki Müqəddəs Tanrı Anasının onu şeytanla müqavilədən azad edə biləcəyini bildirir və ananın doğum günündə (8 sentyabr) azadlığını geri alır. Müqavilənin bağlandığı gün, 24 sentyabr, oxşar şəkildə seçilmiş gün olub-olmadığını isə, əlbəttə, heç vaxt öyrənməyəcəyik.

Uşağın ruhi həyatından alınan psixoanalitik tədqiqat nəticələrinin heç biri normal yetkinə ataya qarşı qadın münasibəti və ondan irəli gələn oğlanın hamiləlik fantaziyası qədər iyrənc və inanılmaz gəlmir. Biz bu barədə yalnız Saksoniya senat sədri Daniel Paul Schreber öz psixotik xəstəliyinin və geniş miqyaslı sağalmasının tarixini açıqlayandan bəri narahatlıqsız və üzr istəmək ehtiyacı olmadan danışa bilirik. Bu qiymətsiz nəşrdən öyrənirik ki, cənab senat sədri təxminən həyatının əllinci ilində qəti əmin olmuşdu ki, Tanrı — ki, o, yeri gəlmişkən, atasının, layiqli həkim Dr. Schreberin aydın cizgilərini daşıyır — onu kişilikdən məhrum etmək, qadın kimi istifadə etmək və ondan Schreber ruhunda yeni insanlar yaratmaq qərarına gəlib. (Özü evliliyində övladsız qalmışdı.) Ona son dərəcə ədalətsiz və “dünya nizamına zidd” görünən bu Tanrı niyyətinə qarşı çıxdığından o, paranoya əlamətləri ilə xəstələndi, lakin illər ərzində bu, cüzi qalıq istisna olmaqla geri çəkildi. Öz xəstəlik tarixçəsinin zəkalı müəllifi, orada tipik patogen amili aşkar etdiyini yəqin ki, təxmin edə bilməzdi.¹²⁵¹²⁶

Kastrasiyaya qarşı bu müqaviməti, yaxud qadın münasibətini Alf. Adler öz üzvi əlaqələrindən qopardı, onu hakimiyyətə can atma ilə səthi və ya yanlış əlaqələrə gətirdi və "kişi etirazı" kimi müstəqil şəkildə təqdim etdi. Nevroz həmişə yalnız iki meyl arasındakı münaqişədən yarana bildiyi üçün, "bütün" nevrozların səbəbini kişi etirazında görmək, qarşı etiraz edilən qadın münasibətində görmək qədər haqlıdır. Doğrudur ki, bu kişi etirazı xarakterin formalaşmasında müntəzəm rol oynayır, bəzi tiplərdə çox böyük rol oynayır və biz nevrotik kişilərin təhlili zamanı kəskin müqavimət kimi qarşımıza çıxır. Psixoanaliz kişi etirazını kastrasiya kompleksinin kontekstində qiymətləndirir, lakin onun nevrozlarda bütün gücünü və ya hər yerdə olmasını müdafiə edə bilməz. Bütün aşkar reaksiyalarda və xarakter cizgilərində kişi etirazının ən qabarıq halı, mənim müalicəmə müraciət edən xəstə, kişi və qadın münasibəti arasındakı həll olunmamış münaqişənin (kastrasiya qorxusu və kastrasiya həzzi) aydın ifadəsini tapdığı obsesiyalarla müşayiət olunan məcburiyyət nevrozuna görə müalicəyə ehtiyac duymuşdu. Bundan əlavə, xəstə masoxist fantaziyalar inkişaf etdirmişdi, bunlar tamamilə kastrasiyanı qəbul etmək istəyinə qayıdırdı və özü bu fantaziyalardan pervers vəziyyətlərdə real doyuma keçmişdi. Onun vəziyyətinin bütün mahiyyəti — Adlerin nəzəriyyəsinin ümumiyyətlə olduğu kimi — erkən uşaqlıq sevgi fiksasiyalarının sıxışdırılmasına və inkarına əsaslanırdı.

Senat sədri Schreber kastrasiyaya qarşı müqavimətdən əl çəkməyə və Tanrının ona nəzərdə tutduğu qadın roluna boyun əyməyə qərar verəndə sağaldı. Sonra aydın və sakit oldu, müalicəxanadan buraxılmasına özü nail ola bildi və gündə bir neçə saatını öz qadınlığının qayğısına həsr etməsi istisna olmaqla, normal həyat sürdü; bu qadınlığın Tanrı tərəfindən müəyyən edilmiş məqsədə doğru yavaş-yavaş irəlilədiyinə əmin idi.

IV. İki müqavilə

Rəssamımızın tarixçəsində diqqətəlayiq bir detal, onun şeytana iki müxtəlif müqavilə vermiş olması barədə qeyddir.

Birincisi, qara mürəkkəblə yazılmış, belə səslənirdi:

“Mən, Chr. H., özümü bu cənabın 9 illik təhkimli oğlu olmaq üçün imzalayıram.”

İkincisi, qanla yazılmış, belədir:

“Ch. H. Mən özümü bu Şeytana yazıram: onun təhkimli oğlu olum və 9 ildən sonra bədənimi və canımı ona məxsus edim.”

Deyilənə görə, hər ikisi Trophaeumun yazıldığı vaxt Mariazell arxivində orijinalda mövcud olub, hər ikisi eyni 1669-cu il tarixini daşıyır.

Mən bu iki müqaviləni artıq bir neçə dəfə qeyd etmişəm və indi onlarla daha ətraflı məşğul olmağa girişirəm, baxmayaraq ki, məhz burada xırdalıqları həddindən artıq qiymətləndirmək təhlükəsi xüsusilə qorxulu görünür. Birinin özünü şeytana iki dəfə müqavilə ilə bağlaması, belə ki, birinci yazı ikincisi ilə əvəz olunur, lakin öz qüvvəsini itirmir, qeyri-adi haldır. Bəlkə şeytan mövzusu ilə daha yaxşı tanış olan başqalarını bu, az təəccübləndirir. Mən burada yalnız halımızın xüsusi bir özünəməxsusluğunu görə bildim və hesabatların məhz bu nöqtədə bir-biri ilə uyğun gəlmədiyini görəndə şübhələndim. Bu ziddiyyətlərin izlənməsi bizi gözlənilməz şəkildə xəstəlik tarixçəsinin daha dərin başa düşülməsinə aparacaq.

Pottenbrunn keşişinin tövsiyə məktubu ən sadə və aydın münasibətləri göstərir. Orada yalnız bir müqavilədən söhbət gedir ki, rəssam onu doqquz il əvvəl qanla tərtib etmişdi və o, indi yaxın günlərdə, sentyabrın 24-də vaxtı çatır; deməli, o, 1668-ci il sentyabrın 24-də verilmiş olardı; təəssüf ki, əmin şəkildə çıxarıla bilən bu il rəqəmi açıq adı çəkilmir.

Abbat Franciscusun şəhadətnaməsi — bildiyimiz kimi, bir neçə gün sonra (12 sentyabr 1677) tarixlənib — artıq daha mürəkkəb vəziyyəti qeyd edir. Güman etmək olar ki, rəssam bu arada daha dəqiq məlumat vermişdi. Bu şəhadətnamədə nəql olunur ki, rəssam iki müqavilə vermişdi: birini 1668-ci ildə (tövsiyə məktubuna görə də belə olmalı idi) qara mürəkkəblə, digərini isə sequenti anno 1669 qanla yazmışdı. Məryəmin Doğumu günü geri aldığı müqavilə qanla yazılmış, yəni sonrakı, 1669-da verilmiş müqavilə idi. Bu, abbatın şəhadətnaməsindən görünmür, çünki orada sonra sadəcə schedam redderet və schedam sibi porrigentem conspexisset deyilir, sanki söhbət yalnız bir sənəddən gedə bilərdi. Lakin bu, hekayənin sonrakı gedişindən, eləcə də Trophaeumun rəngli titul vərəqindən çıxır: orada şeytani əjdahanın tutduğu vərəqdə qırmızı yazı aydın görünür. Sonrakı gedişat, artıq qeyd edildiyi kimi, belədir: rəssam Vyanada Şərin yeni vəsvəsələrini yaşadıqdan sonra 1678-ci ilin mayında Mariazellə qayıdır və xahiş edir ki, müqəddəs Ananın yeni bir lütf aktı ilə bu birinci, mürəkkəblə yazılmış sənəd də ona qaytarılsın. Bunun hansı yolla baş verdiyi bu dəfə ilk dəfəki qədər ətraflı təsvir edilmir. Yalnız qua iuxta votum reddita deyilir və başqa bir yerdə kompilyator nəql edir ki, məhz bu müqavilə “yumaq edilmiş və dörd hissəyə cırılmış” halda 1678-ci il mayın 9-da axşam saat doqquzda şeytan tərəfindən rəssama atılmışdı.

Müqavilələrin hər ikisi eyni tarixi daşıyır: 1669-cu il.

Bu ziddiyyət ya heç nə ifadə etmir, ya da aşağıdakı izə aparır:

Əgər abbatın daha ətraflı olan təqdimatından çıxış etsək, müxtəlif çətinliklər ortaya çıxır. Chr. H. Pottenbrunn keşişinə etiraf edəndə ki, şeytan bəlasındadır və müddət tezliklə bitir, o (1677-ci ildə) yalnız 1668-ci ildə verilmiş müqaviləni, yəni birinci, qara müqaviləni nəzərdə tuta bilərdi (tövsiyə məktubunda isə yalnız bu müqavilənin adı çəkilir və o, qanlı müqavilə kimi göstərilir). Bir neçə gün sonra Mariazelldə isə o, yalnız hələ vaxtı çatmamış sonrakı, qanlı müqaviləni (1669–1677) geri almağa çalışır, birincini isə vaxtı keçməyə buraxır. Bu ilk müqavilə yalnız 1678-ci ildə, yəni onuncu ildə geri istənilir. Bundan başqa, niyə hər iki müqavilə eyni 1669-cu ildən tarixlənib, halbuki onlardan biri açıq şəkildə “anno subsequenti”-yə aid edilib?

Kompilyator bu çətinlikləri hiss etmiş olmalıdır, çünki onları aradan qaldırmağa cəhd edir. Girişində o, abbatın təqdimatına qoşulur, lakin bir məqamda onu dəyişdirir. Deyir ki, rəssam 1669-cu ildə özünü şeytana mürəkkəblə, “deinde vero” — sonra isə qanla bağlayıb. Beləliklə, o, hər iki hesabatın bir müqavilənin 1668-ci ilə düşdüyünü bildirən açıq göstərişini nəzərə almır və abbatın şəhadətnaməsindəki iki müqavilə arasında ilin dəyişdiyi barədəki qeydi də diqqətdən kənarda qoyur, ki, şeytanın qaytardığı hər iki sənədin tarixləndirilməsi ilə uyğunluğu saxlasın.

Abbatın şəhadətnaməsində “sequenti vero anno 1669” sözlərindən sonra mötərizəyə alınmış bir yer var və o, belə səslənir: sumitur hic alter annus pro nondum completo uti saepe in loquendo fieri solet, nam eundum annum indicant Syngraphae quarum atramento scripta ante praesentem attestationem nondum habita fuit. Bu yer kompilyatorun şübhəsiz əlavəsidir, çünki yalnız bir müqavilə görmüş abbat hər ikisinin eyni tarixi daşıdığını təsdiq edə bilməz. Mötərizələr vasitəsilə də onun şəhadətə yad əlavə olduğu bildirilmək istənilib. Onun tərkibi kompilyatorun mövcud ziddiyyətləri barışdırmaq üçün etdiyi başqa bir cəhddir. O hesab edir ki, birinci müqavilənin 1668-ci ildə verilməsi doğrudur, lakin il artıq irəliləmiş olduğundan (sentyabr), rəssam onu bir il irəli tarixləndirib ki, hər iki müqavilə eyni il rəqəmini göstərə bilsin. Onun şifahi danışıqda da tez-tez belə edildiyinə istinadı bütün bu izah cəhdini “puç bəhanə” kimi məhkum edir.

İndi bilmirəm ki, təqdimatım oxucuda hər hansı təsir buraxdımı və onu bu xırdalıqlara maraq göstərməyə vadar etdimi. Mən düzgün vəziyyəti şübhəsiz şəkildə müəyyən etməyin mümkünsüzlüyünü gördüm, lakin bu qarışıq məsələni öyrənərkən bir fərziyyəyə gəldim ki, onun üstünlüyü ən təbii gedişi qəbul etməsidir, baxmayaraq ki, yazılı şəhadətlər də ona tam uyğun gəlmir.

Mən belə düşünürəm: rəssam Mariazellə ilk dəfə gələndə yalnız qanla yazılmış, tezliklə vaxtı çatacaq, yəni 1668-ci il sentyabrında verilmiş bir müqavilədən danışırdı, tamamilə keşişin tövsiyə məktubunda bildirildiyi kimi. Mariazelldə o, bu qanlı müqaviləni elə şeytanın müqəddəs Ananın məcburiyyəti altında ona qaytardığı müqavilə kimi təqdim etdi. Sonra nə baş verdiyini bilirik. Rəssam çox keçmədən lütf yerini tərk edib Vyanaya getdi və orada oktyabrın ortalarına qədər özünü azad hiss etdi. Lakin sonra şər ruhun işi kimi gördüyü əzablar və görüntülər yenidən başladı. O, yenidən xilasa möhtac olduğunu hiss etdi, lakin müqəddəs kapellada ovsunun niyə ona daimi xilas gətirmədiyini izah etmək çətinliyi ilə üzləşdi. Sağalmamış residivist kimi o, Mariazelldə yəqin xoş qarşılanmazdı. Bu çıxılmaz vəziyyətdə o, daha əvvəlki, birinci müqavilə uydurdu, ancaq o, mürəkkəblə yazılmış olmalı idi ki, sonrakı, qanlı müqavilədən geridə qalması inandırıcı görünsün. Mariazellə qayıdandan sonra bu guya birinci müqavilənin də ona qaytarılmasına nail oldu. Bundan sonra o, Şərdən rahatlıq tapdı, lakin eyni zamanda bu nevrozun arxa planına bizi yönəldəcək başqa bir şey də etdi.

Rəsmləri o, əlbəttə, yalnız Mariazelldə ikinci qalışı zamanı çəkib; vahid kompozisiyalı titul vərəqi hər iki müqavilə səhnəsinin təsvirini ehtiva edir. Yeni məlumatlarını köhnələrlə uyğunlaşdırmağa çalışarkən o, çətinliyə düşmüş ola bilər. Onun üçün əlverişsiz idi ki, o, yalnız daha əvvəlki müqavilə əlavə uydura bilirdi, sonrakı müqavilə yox. Beləliklə, bir müqaviləni, qanlı olanı çox tez (səkkizinci ildə), digərini, qaranı isə çox gec (onuncu ildə) ödəmiş olması kimi bacarıqsız nəticədən yaxa qurtara bilmədi. İkiqat redaktəsinin ələ verən əlaməti olaraq başına belə gəldi ki, müqavilələrin tarixində yanıldı və əvvəlkini də 1669-cu ilə qoydu. Bu səhv istəmədən edilən səmimiyyət mənasını daşıyır; o, bizə təxmin etməyə imkan verir ki, guya əvvəlki müqavilə daha sonrakı vaxtda düzəldilib. Materialı şübhəsiz 1714-dən tez, bəlkə də ancaq 1729-da işləməyə götürən kompilyator az əhəmiyyətli olmayan ziddiyyətləri bacardığı qədər aradan qaldırmağa çalışmalı idi. Ona təqdim olunan hər iki müqavilə 1669-a işarə etdiyindən o, abbatın şəhadətnaməsinə əlavə etdiyi bəhanə ilə özünə kömək etdi.

Asanlıqla görmək olar ki, başqa cəhətdən cəlbedici olan bu konstruksiyanın zəifliyi nədədir. Qara və qanlı iki müqavilənin göstərilməsi artıq abbat Franciscusun şəhadətnaməsində tapılır. Deməli, mənim seçimim var: ya kompilyatorun öz əlavəsinə sıx bağlı olaraq bu şəhadətnamədə də nəyisə dəyişdiyini güman etmək, ya da etiraf etmək ki, çaşqınlığı həll edə bilmirəm.¹²⁷

Rəssamın syngraphae-ni hazırlayarkən etdiyi “yazı səhvi” (Verschreiben), məni izah cəhdinə məcbur edən səhv, mənə onun müqavilələrindən (Verschreibungen) özlərindən heç də az maraqlı görünmür.

Bütün müzakirə oxuculara çoxdan artıq və onda işlənən detallar çox əhəmiyyətsiz görünmüş olmalıdır. Lakin məsələ müəyyən istiqamətdə izlənəndə yeni maraq qazanır.

Mən indicə rəssam haqqında dedim ki, o, xəstəliyinin gedişindən xoşagəlməz sürprizə düşərək, Mariazelldəki ruhani cənablara qarşı mövqeyini qoruya bilmək üçün daha əvvəlki müqaviləni (mürəkkəblə yazılanı) uydurub. İndi mən psixoanalizə inanan, lakin şeytana inanmayan oxucular üçün yazıram və onlar mənə irad tuta bilərlər ki, bu zavallı rəssamı — tövsiyə məktubu onu hunc miserum adlandırır — belə bir ittiham etmək mənasızdır. Qanlı müqavilə də guya əvvəlki mürəkkəbli müqavilə kimi tam fantaziya idi. Əslində ona heç bir şeytan görünməmişdi, şeytanla bütün müqavilə yalnız onun fantaziyasında mövcud idi. Bunu başa düşürəm; dəyişmiş şərait tələb edirmiş kimi göründükdə, bu zavallıdan ilkin fantaziyasını yenisi ilə tamamlamaq hüququnu əlindən almaq olmaz.

Lakin burada da davam var. Hər iki müqavilə şeytan görüntüləri kimi fantaziya deyil; onlar sənədlər idi və köçürənin təminatına, eləcə də sonrakı abbat Kilianın şəhadətinə görə Mariazell arxivində hamının görə və tuta biləcəyi şəkildə saxlanılırdı. Beləliklə, burada dilemma ilə üz-üzəyik. Ya qəbul etməliyik ki, rəssam guya ilahi lütflə ona qaytarılmış hər iki schedae-ni özü onlara ehtiyac duyduğu vaxt düzəldib, ya da Mariazell və Sankt Lambert ruhani cənablarının bütün təntənəli təminatlarına, şahidlərin əlavə edilmiş möhürlərlə təsdiqlərinə və s. baxmayaraq, onlara inamı rədd etməliyik. Etiraf edirəm ki, ruhani cənablardan şübhələnmək mənə asan gəlmir. Doğrudur, mən güman etməyə meylliyəm ki, kompilyator uyğunluq maraqları naminə birinci abbatın şəhadətnaməsində bəzi şeyləri təhrif edib, lakin bu “ikinci dərəcəli işləmə” müasir və dünyəvi tarixçilərin də oxşar əməllərindən çox da kənara çıxmır və hər halda yaxşı niyyətlə baş verib. Başqa istiqamətdə ruhani cənablar etibarımıza əsaslı hüquq qazanıblar. Mən artıq demişdim ki, sağalmanın natamamlığı və vəsvəsələrin davam etməsi haqqında xəbərləri gizlətməkdən heç nə onları saxlaya bilməzdi və bir qədər həyəcanla gözləmək olan kapelladakı ovsun səhnəsinin təsviri də ayıq və inandırıcı alınıb. Beləliklə, rəssamı günahlandırmaqdan başqa yol qalmır. Qırmızı müqaviləni o, tövbə duası üçün kapellaya gedəndə yəqin ki, yanında aparmışdı və sonra cinlə görüşündən ruhani köməkçilərin yanına qayıdanda onu çıxardı. Üstəlik, sonradan arxivdə saxlanılan eyni vərəq olmaya da bilər, bizim konstruksiyamıza görə o, 1668-ci il rəqəmini (ovsundan doqquz il əvvəl) daşıya bilərdi.

V. Nevrozun davamı

Lakin bu, nevroz yox, aldatma olardı, rəssam isə xəstə cinlənmiş yox, simulyant və saxtakar! Yaxşı, nevroz ilə simulyasiya arasındakı keçidlərin axıcı olduğu məlumdur. Mən heç bir çətinlik də görmürəm ki, qəbul edim ki, rəssam bu vərəqi, sonrakılar kimi, öz görüntülərinə bərabər tutulmalı xüsusi bir vəziyyətdə yazıb özü ilə götürüb. Əgər o, şeytanla müqavilə və xilas fantaziyasını həyata keçirmək istəyirdisə, başqa heç nə edə bilməzdi.

Əksinə, Vyanadan gələn gündəlik həqiqət möhürünü daşıyır; o, onu Mariazelldə ikinci qalışı zamanı ruhanilərə təhvil vermişdi. O, əlbəttə, nevrozun əsaslandırılmasına, yaxud daha doğrusu, ondan istifadəyə dərin nəzər salmağa imkan verir.

Qeydlər onun uğurlu ovsunundan növbəti ilin, 1678-ci ilin 13 yanvarına qədər davam edir. Oktyabrın 11-nə qədər ona Vyanada, evli bacısının yanında yaşayarkən olduqca yaxşı idi, lakin sonra görüntülər və qıcolmalar, huşsuzluq və ağrılı hisslərlə yeni vəziyyətlər başladı ki, bunlar da nəhayət onun 1678-ci ilin mayında Mariazellə qayıtmasına gətirib çıxardı.

Yeni əzab tarixçəsi üç mərhələyə bölünür. Əvvəlcə vəsvəsə gözəl geyinmiş bir cavalier qiyafətində özünü göstərir; o, onu müqəddəs Rozari qardaşlığına qəbulunu təsdiq edən vərəqi atmağa razı salmaq istəyir. O müqavimət göstərdiyindən eyni görüntü ertəsi gün təkrarlandı, ancaq bu dəfə zadəgan cənabların gözəl xanımlarla rəqs etdiyi təmtəraqla bəzədilmiş zalda. Onu artıq bir dəfə vəsvəsəyə salmış həmin cavalier ona rəssamlığa aid təklif etdi və bunun müqabilində ona xeyli pul vəd etdi. O, bu görüntünü dualarla yox edəndən sonra, bir neçə gün sonra o, daha təkidli formada təkrarlandı. Bu dəfə cavalier ziyafət süfrəsində oturan ən gözəl qadınlardan birini onu cəmiyyətə gətirmək üçün onun yanına göndərdi və o, azdırıcıdan müdafiə olunmaqda çətinlik çəkdi. Ən qorxunc isə bundan çox keçmədən gələn, “Goldstuckh ilə qurulmuş taxtın” olduğu daha da təmtəraqlı zalın görüntüsü oldu. Kavalerlər ətrafda durub öz kralının gəlişini gözləyirdilər. Onunla artıq dəfələrlə maraqlanmış eyni şəxs ona yaxınlaşıb taxta çıxmağı ondan tələb etdi, onlar “onu öz [Scan boşluğu] kimi əbədi ehtiramla yad etmək istəyirdilər”. Fantaziyasının bu azğınlığı ilə vəsvəsə hekayəsinin ilk, kifayət qədər şəffaf mərhələsi başa çatır.¹²⁸

İndi bir qarşı təsir gəlməli idi. Asket reaksiya baş qaldırdı. Oktyabrın 20-də ona böyük bir parlaqlıq göründü, içəridən gələn bir səs özünü Məsih kimi tanıtdırdı və ondan bu pis dünyadan imtina etməsini və altı il boyunca səhrada Tanrıya xidmət etməsini tələb etdi. Rəssam bu müqəddəs təzahürlərdən açıq-aydın əvvəlki şeytani təzahürlərdən daha çox əziyyət çəkirdi. Bu tutmadan o, yalnız 2½ saat sonra ayıldı. Növbəti dəfə parlaqlıqla əhatə olunmuş müqəddəs şəxs çox daha düşmənçə idi, ona ilahi təklifi qəbul etmədiyi üçün hədələdi və onu cəhənnəmə apardı, ki, məhkumların taleyi ilə qorxudulsun. Lakin təsir açıq-aydın yox idi, çünki Məsih olması lazım olan parlaqlıqdakı şəxsin təzahürləri bir neçə dəfə daha təkrarlandı, hər dəfə rəssam üçün saatlarla davam edən şüur itkinliyi və vəcdlə. Bu vəcdlərin ən əzəmətlisində, parlaqlıqdakı şəxs onu əvvəlcə küçələrində insanların qaranlığın bütün işlərini icra etdiyi bir şəhərə, sonra isə əksinə, zahidlərin Tanrıya xoş gələn həyat sürdüyü və Tanrının lütfü və qayğısının aydın sübutlarını aldıqları gözəl bir çayır mənzərəsinə apardı. Sonra Məsihin yerinə müqəddəs Ana özü göründü, əvvəllər göstərdiyi köməyə istinad edərək, onu sevimli Oğlunun əmrinə tabe olmağa çağırdı. “O, buna qərar verməyə tam razı olmadığı üçün”, Məsih növbəti gün yenə gəldi və ona hədələrlə və vədlərlə güclü təzyiq etdi. Nəhayət, o, razı oldu, bu həyatdan çıxmağa və ondan tələb olunanı etməyə qərar verdi. Bu qərarla ikinci mərhələ bitir. Rəssam qeyd edir ki, bu vaxtdan sonra heç bir təzahür və ya sınama yaşamamışdır.

Lakin bu qərar o qədər də möhkəm olmamış və ya onun icrası həddən artıq uzun təxirə salınmış olmalıdır, çünki dekabrın 26-da Müqəddəs Stefan kilsəsində ibadət edərkən, yaxşı geyinmiş bir cənabla gedən qəşəng bir qızı görəndə özünün də bu cənabın yerində ola biləcəyi fikrindən yaxa qurtara bilmədi. Bu, cəza tələb edirdi; elə həmin axşam ona ildırım kimi çırpıldı, özünü parlaq alovlar içində gördü və huşunu itirdi. Onu ayıltmağa çalışdılar, lakin o, otaqda qan ağzından və burnundan gələnə qədər yuvarlandı, özünü istilik və iy içində hiss etdi və bir səs eşitdi ki, bu vəziyyət ona faydasız və boş düşüncələrinə görə cəza olaraq göndərilib. Sonradan pis ruhlar onu iplərlə qamçıladılar və ona vəd etdilər ki, zahidlər ordeninə daxil olmağa qərar verənə qədər hər gün belə əzab çəkəcək. Bu hadisələr, qeydlərin çatdığı qədər (13 yanvar), davam etdi.

Biz görürük ki, kasıb rəssamımızda vəsvəsə fantaziyalarını asket, nəhayət isə cəza fantaziyaları əvəz edir; əzab hekayəsinin sonunu artıq bilirik. O, mayda Mariazellə gedir, orada daha əvvəlki, qara mürəkkəblə yazılmış müqavilə haqqında hekayə danışır ki, deyəsən, hələ də şeytan tərəfindən əzab verilə bilməsini məhz ona aid edir, bunu da geri alır və sağalır.

Bu ikinci qalışı zamanı o, Trophaeumda kopya edilmiş rəsmləri çəkir, sonra isə gündəliyinin asket mərhələsinin tələbi ilə üst-üstə düşən bir iş görür. O, zahid olmaq üçün səhraya getmir, lakin Mərhəmətli Qardaşlar ordeninə daxil olur: religiosus factus est. Gündəliyi oxuyarkən əlaqənin yeni bir hissəsini anlayırıq. Xatırlayırıq ki, rəssam atasının ölümündən sonra əhval pozğunluğu və işləmək qabiliyyətsizliyi içində mövcudluğunu saxlamaq qayğısı çəkdiyi üçün özünü şeytana müqavilə ilə bağlamışdı. Bu amillər — depressiya, iş ləngiməsi və atasına yas — bu və ya digər şəkildə, sadə və ya daha mürəkkəb yolla bir-biri ilə bağlıdır. Ola bilsin ki, şeytanın görünüşləri ona görə bu qədər bol sinələrlə təchiz olunmuşdu ki, Şər onun yedirdən atası olmalı idi. Ümid gerçəkləşmədi, ona sonra da pis keçdi, düzgün işləyə bilmirdi və ya bəxti gətirmirdi və kifayət qədər iş tapa bilmirdi. Keşişin tövsiyə məktubu ondan „hunc miserum omni auxilio destitutum“ kimi bəhs edir. Deməli, o, təkcə mənəvi sıxıntıda deyildi, maddi ehtiyac da çəkirdi. Sonrakı görüntülərinin təsvirinə elə qeydlər səpələnib ki, onlar da, görülən səhnələrin məzmunu kimi, uğurlu birinci ovsundan sonra da bu vəziyyətin dəyişmədiyini göstərir. Biz heç nəyə nail ola bilməyən və buna görə də ona etibar edilməyən bir insanı tanıyırıq. İlk görüntüdə cavalier ondan soruşur ki, əslində nə etmək istəyir, çünki heç kim ona sahib çıxmır („dieweillen ich von iedermann izt verlassen, waß ich anfangen würde“). Vyanadakı görüntülərin birinci sırası kasıb, ləzzətə ac, əldən düşmüş adamın arzu fantaziyalarına tam uyğundur: möhtəşəm salonlar, firavan həyat, gümüş süfrə qabları və gözəl qadınlar; şeytanla münasibətdə gözləyib tapmadığımız şey burada kompensasiya edilir. O zaman ona zövq almağı mümkünsüz edən, ən cəlbedici təkliflərdən imtinaya məcbur edən melanxoliya var idi. Ovsundan bəri melanxoliya aşılmış görünür, dünya övladının bütün istəkləri yenidən oyanıb.

Asket görüntülərdən birində o, özünü aparan şəxsə (Məsihə) şikayət edir ki, heç kim ona inanmaq istəmir və buna görə də ona tapşırılanı yerinə yetirə bilmir. Buna cavab olaraq aldığı söz təəssüf ki, bizim üçün qaranlıq qalır („So fer man mir nit glauben, waß aber geschechen, waiß ich wol, ist mir aber selbes auszuspröchen unmöglich“). Xüsusilə aydınlaşdırıcı isə ilahi rəhbərinin ona zahidlər arasında yaşatdıqlarıdır. O, bir mağaraya gəlir, orada artıq altmış ildir ki, bir qoca oturur, və sualına cavab olaraq öyrənir ki, bu qoca hər gün Tanrının mələkləri tərəfindən yedizdirilir. Sonra özü görür ki, bir mələk qocaya yemək gətirir: „Üç kasa yemək, bir çörək, bir xəmir köftəsi və içki.“ Zahid yeyəndən sonra mələk hər şeyi yığıb aparır. Biz başa düşürük ki, dindar görüntülərin təklif etdiyi vəsvəsə nədir: onlar onu elə bir mövcudluq formasını seçməyə sövq etmək istəyirlər ki, orada yemək qayğıları ondan götürülür. Sonuncu görüntüdə Məsihin sözləri də diqqətəlayiqdir. Əgər itaət etməsə, onun və insanların buna inanmalı olacağı bir şeyin baş verəcəyi hədəsindən sonra o, birbaşa xəbərdarlıq edir: „Mən insanlara əhəmiyyət verməməliyəm, hərçənd onlardan təqib olunuram və ya onlardan heç bir kömək almıram, Tanrı məni tərk etməyəcək“.

Chr. Haitzmann bu qədər idi: sənətçi və dünya övladı ki, bu günahkar dünyadan əl çəkmək ona asan olmadı. Lakin nəhayət, köməksiz vəziyyətini nəzərə alaraq bunu etdi. O, ruhani ordenə daxil oldu; bununla onun daxili mübarizəsi də, maddi ehtiyacı da sona çatdı. Onun nevrozunda bu nəticə belə əks olunur ki, guya birinci müqavilənin geri qaytarılması onun tutmalarını və görüntülərini aradan qaldırır. Əslində onun demonoloji xəstəliyinin hər iki hissəsi eyni mənaya malik idi. O, həmişə yalnız həyatını təmin etmək istəyirdi: birinci dəfə şeytanın köməyi ilə öz xilası hesabına, şeytan öz sözündən dönüb ondan əl çəkmək lazım gələndə isə ruhani təbəqənin köməyi ilə öz azadlığı və həyatın həzz imkanlarının çoxu hesabına. Bəlkə Chr. Haitzmann sadəcə özü də bəxti gətirməyən “yazıq şeytan” idi, bəlkə özünü saxlamaq üçün çox bacarıqsız və ya istedadsız idi və “əbədi südəmərlər” kimi tanınan tiplərə aid idi; onlar ana sinəsindəki xoşbəxtlik verən vəziyyətdən ayrıla bilmir və bütün ömür boyu başqası tərəfindən yedizdirilmək iddiasını saxlayırlar. Və beləcə o, bu xəstəlik tarixində atadan, ata əvəzi kimi şeytan vasitəsilə, dindar patrelərə gedən yolu qət etdi.

Səthi baxışda onun nevrozu ciddi, lakin bayağı həyat mübarizəsinin bir hissəsini örtən bir göz boyama kimi görünür. Bu münasibət həmişə belə deyil, amma çox da nadir deyil. Analitiklər çox vaxt “əvvəllər sağlam, bir müddətdir nevroz əlamətləri göstərən” bir taciri müalicə etməyin nə qədər əlverişsiz olduğunu təcrübə ilə görürlər. Tacirin təhdid altında olduğunu hiss etdiyi iş fəlakəti, yan təsir olaraq bu nevrozu yaradır; ondan o, real həyat narahatlıqlarını simptomların arxasında gizlədə bilmək üstünlüyünü də əldə edir. Başqa cəhətdən isə o, son dərəcə məqsədəuyğunsuzdur, çünki təhlükəli vəziyyətin ağıllı həlli üçün daha səmərəli istifadə oluna biləcək qüvvələri sərf edir.

Daha çox saylı hallarda nevroz daha müstəqildir və həyatı saxlama və təsdiq maraqlarından asılı deyil. Nevrozu yaradan münaqişədə ya yalnız libidinal maraqlar təhlükə altındadır, ya da libidinal maraqlar həyatı təsdiqetmə maraqları ilə sıx bağlılıqdadır. Nevrozun dinamikası hər üç halda eynidir. Real olaraq təmin edilə bilməyən libido durğunluğu köhnə fiksasiyalara geriləmə vasitəsilə sıxışdırılmış şüursuz vasitəsilə axıb getməyə yol açır. Xəstənin Məni bu prosesdən xəstəlik qazancı götürə bildiyi qədər nevroza yol verir, halbuki onun iqtisadi zərərliliyi heç bir şübhə doğurmur.

Rəssamımızın pis həyat vəziyyəti də onda şeytan nevrozu doğurmazdı, əgər onun ehtiyacından gücləndirilmiş ata həsrəti yaranmasaydı. Melanxoliya və şeytan aradan qaldırıldıqdan sonra isə onda libidinal həyat həzzi ilə həyatı saxlama marağının imtina və asketizm tələb etdiyinə dair dərketmə arasında hələ mübarizə getdi. Maraqlıdır ki, rəssam əzab tarixçəsinin iki hissəsinin vəhdətini çox yaxşı hiss edir, çünki o, birini də, o birini də şeytana verdiyi müqavilələrə aid edir. Digər tərəfdən, o, pis ruhun təsirləri ilə ilahi qüvvələrin təsirləri arasında kəskin fərq qoymur, hər ikisi üçün bir ad işlədir: şeytanın görüntüləri.

10 / 24

Josef Popper-Lynkeus və yuxu nəzəriyyəsi

Elmi orijinallıq görünüşü haqqında çox maraqlı şeylər demək olar. Elmdə əvvəlcə kəşf kimi qiymətləndirilən və adətən elə də mübarizə aparılan yeni bir fikir ortaya çıxarsa, obyektiv araşdırma tezliklə onun əslində heç də yenilik olmadığını göstərir. Adətən, o, artıq təkrar-təkrar edilmiş və sonra unudulmuşdur, çox vaxt bir-birindən çox uzaq dövrlərdə. Və ya ən azı onun sələfləri olmuşdur, qeyri-müəyyən şəkildə sezinlənmiş və ya qüsurlu ifadə edilmişdir. Bu, daha geniş izahat tələb edəcək qədər dəqiq məlumdur.

Lakin orijinallığın subyektiv tərəfi də tədqiqata layiqdir. Elmi işçi özünə bir dəfə sual verə bilər ki, öz materialına gətirdiyi ona məxsus ideyalar haradan gəlir? Sonra o, həmin ideyaların bir hissəsinin hansı təşviqlərə əsaslandığını, başqalarının hansı məlumatlarını götürdüyünü, dəyişdirdiyini və nəticələrini inkişaf etdirdiyini çox düşünmədən tapır. İdeyalarının digər hissəsi haqqında o, bənzər bir şey etiraf edə bilməz; bu fikirlər və baxış bucaqlarının özünün düşünmə fəaliyyətində — necə olduğunu bilmir — yarandığını qəbul etməlidir, orijinallıq iddiasını da buna əsaslandırır.

Diqqətli psixoloji araşdırma bu iddianı daha da məhdudlaşdırır. O, görünüşcə orijinal ideyaların təşviqinin axdığı gizli, çoxdan unudulmuş mənbələri üzə çıxarır və güman edilən yeni yaradıcılığın yerinə köhnənin canlandırılmasını qoyur. fərz edilən yenilik əvəzinə, unudulmuş olanın yeni bir materiala tətbiqində yenidən canlandırılmasını qoyur. Bunda təəssüf edəcək heç nə yoxdur; "Orijinal" olanın çıxarılmaz, müəyyən edilməz bir şey olacağını gözləmək haqqımız yox idi. Bu cür yolla mənim halımda da yuxu təfsiri və psixoanalizdə istifadə etdiyim çox sayda yeni fikrin orijinallığı buxarlanıb. Yalnız bu fikirlərdən birinin mənşəyini bilmirəm. O, mənim yuxu haqqında anlayışımın faktiki olaraq açarı olmuş və indiyə qədər həll oluna bilən qədər onun sirrlərini həll etməyə mənə kömək etmişdir. Mən çox sayda yuxunun qəribə, qarışıq və mənasız xarakterinə toxunaraq, yuxunun belə olması lazım olduğu fikrinə gəldim, çünki onda ruhun digər qüvvələrinin müqaviməti ilə üzləşən bir şey ifadəyə can atır. Yuxuda gizli hərəkətlər qalxır ki, bunlar yuxu görənin təxminən rəsmi etik və estetik etirafı ilə ziddiyyət təşkil edir; buna görə yuxu görənin bu hərəkətlərdən utancı var, gündüz onlardan üz çevirir, onlar haqqında heç nə bilmək istəmir və gecə vaxtı onlara hər cür ifadəni qadağan edə bilmirsə, onları yuxu təhrifinə məcbur edir, nəticədə yuxu məzmunu qarışıq və mənasız görünür. İnsandaki bu daxili ziddiyyəti nəzərə alan və konvansional və ya daha yüksək əxlaqi tələblər xatirinə yuxunun primitiv həvəs təhrik hərəkətlərini təhrif edən psixi qüvvəni mən yuxu senzurası adlandırdım.

Lakin mənim yuxu nəzəriyyəmin məhz bu əsas hissəsini Popper Lynkeus özü tapmışdır. Onun "Realistin fantaziyaları" adlı əsərindəki "Yuxu kimi oyanaq" hekayəsindən aşağıdakı sitatı müqayisə edin, bu əsər şübhəsiz ki, 1900-cü ildə dərc etdiyim "Yuxu nəzəriyyəsi" haqqında məlumat olmadan yazılmışdır, çünki mən də o vaxtlar Lynkeusun fantaziyalarını hələ tanımamışdım:

"Heç vaxt mənasız yuxu görməyən qəribə xüsusiyyətə malik bir adam haqqında" "Bu əla xüsusiyyət, yuxu kimi oyanaq, Sənin fazilətlərinə, Sənin yaxşılığına, Sənin ədalətinə, Sənin həqiqət sevginə əsaslanır: Sənin təbiətinin mənəvi aydınlığı mənə Səndəki hər şeyi başa düşülən edir."

"Amma düzgün düşünürəmsə," digəri cavab verdi, "demək olar ki, bütün insanlar mənim kimi təbiətdədir və heç kim heç vaxt mənasız yuxu görmür!" O qədər aydın xatırlanan ki, onu nəql etmək olar, yəni qızdırma yuxusu olmayan bir yuxunun həmişə mənası var. Və başqa cür ola bilməz! Çünki bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən şeylər bütövlük yarada bilməz. Zaman və məkan çox vaxt bir-birinə qarışdırılması yuxunun həqiqi məzmununa heç nə itirmir, çünki hər ikisi onun əsas məzmunu üçün əhəmiyyətsizdir. Biz oyanıq halda da bunu çox vaxt belə edirik: nağılları, yalnız cahilin 'Bu mənasızdır! Çünki bu mümkün deyil!' deyə biləcəyi bir çox mənalı fantaziya məhsullarını düşünün.

'Əgər insan yuxuları həmişə sənin mənim yuxumu təfsir etdiyin kimi düzgün təfsir etməyi bilsəydi', - deyə dostu dedi.

'Bu əlbəttə ki, asan iş deyil, lakin bir az diqqətlə yuxu görən şəxs üçün həmişə mümkün olmalıdır. Niyə çox vaxt mümkün olmur? Sizin yuxularınızda gizli bir şey, özünəməxsus və daha yüksək təbiətli bir namussuzluq, təbiətinizdə çətin təsəvvür edilən bir sirr var kimi görünür; və buna görə də sizin yuxu görməyiniz çox vaxt mənasız, hətta məntiqsiz kimi görünür. Lakin ən dərin kökdə belə deyil; bəli, başqa cür ola bilməz, çünki oyanıq və ya yuxuda olsun, həmişə eyni insandır.

Məni yuxu təhrifinin səbəbini tapmağa qadir edən şeyin əxlaqi cəsarətim olduğuna inanıram. Popperdə bu, onun təbiətinin təmizliyi, həqiqətə həvəsi və əxlaqi aydınlığı idi.

11 / 24

Nevroz və psixozda reallığın itirilməsi

Yaxınlıqda nöroz və psixoz arasındakı fərqləndirici xüsusiyyətlərdən birini belə müəyyən etmişəm ki, birincisində Mən reallıqdan asılı olaraq O-nun (həvəs həyatının) bir hissəsini boğur, halbuki psixozda eyni Mən O-nun xidmətində reallığın bir hissəsindən geri çəkilir. Beləliklə, nöroz üçün reallıq təsirinin üstünlüyü, psixoz üçün isə O-nun üstünlüyü həlledici olardı. Psixozda reallığın itirilməsi əvvəlcədən verilmişdir; nevrozda isə, düşünmək olar ki, bundan qaçınılmışdır.

Bu, hamımızın təcrübə ilə müşahidə etdiyi vəziyyətlə heç də uyğun gəlmir: hər bir nevroz xəstənin reallıqla olan münasibətini müəyyən dərəcədə pozur, ona reallıqdan geri çəkilmək üçün bir vasitə olur və onun ağır formalarında birbaşa real həyatdan qaçış mənasını verir. Bu ziddiyyət narahatedici görünür, lakin onu aradan qaldırmaq asandır və onun izahı yalnız nevroz haqqında başa düşməyimizi inkişaf etdirəcək.

Ziddiyyət yalnız o qədər mövcuddur ki, biz nevrozun başlanğıc vəziyyətinə nəzər salaq, burada Mən reallıq xidmətində həvəs tələbinin sıxışdırılmasını həyata keçirir. Lakin bu hələ nevrozun özü deyil. Əksinə, o, zədələnmiş hissəyə kompensasiya verən proseslərdə, yəni sıxışdırmaya qarşı reaksiyada və onun uğursuzluğunda ibarətdir. Reallıqla olan münasibətin boşalması sonra nevroz yaranmasında ikinci addımın nəticəsidir və detallı araşdırma reallıq itkisinin məhz həvəs sıxışdırılmasının baş verdiyi reallıq hissəsinə aid olduğunu göstərsə, bu bizi təəccübləndirməməlidir.¹²⁹

Nevrozun uğursuz sıxışdırmanın nəticəsi kimi xarakterizə edilməsi yeni bir şey deyil. Biz həmişə belə demişik və yalnız yeni əlaqə səbəbindən bunu təkrarlamaq zəruri idi.

Bu eyni itiraz, əslində, səbəbi (“travmatik səhnə”) məlum olan və insanın belə bir hadisədən necə uzaqlaşdığını və onu amneziyaya təslim etdiyini görmək mümkün olan bir nevroz halında çox təsirli şəkildə yenidən ortaya çıxacaq. Məsələn, uzun illər əvvəl analiz edilmiş bir işə qayıtmaq istəyirəm, burada bacısının qaynına aşiq olan qız bacısının ölüm döşəyində aşağıdakı fikir ilə sarsılır: İndi o azaddır və səninlə evlənə bilər. Bu səhnə dərhal unudulur və bununla da histerik ağrılara gətirib çıxaran geriləmə prosesinə başlanğıc qoyulur. Lakin məhz burada nevrozun konflikti necə həll etməyə çalışdığını görmək öyrədici olur. O, real dəyişikliyi dəyərdən salır, yəni nəzərə alınan həvəs tələbini, beləliklə, bacanağına olan sevgini sıxışdırır. Psixotik reaksiya bacısının ölüm faktını inkar etmək olardı.

İndi psixozun yaranması zamanı nevroz prosesinə analog bir şeyin baş verdiyini gözləmək olar, təbii ki, digər psixik instansiyalar arasında. Yəni, psixozda da iki addımın açıq şəkildə göründüyü, onlardan birincisi bunu yenidən düzəltmək istəyir və indi reallıqla əlaqəni O hesabına bərpa edir. Psixozda da analoji bir şey müşahidə etmək olar; burada da iki mərhələ var, ikincisi təmir xarakteri daşıyır, lakin sonra analogiya proseslərin daha geniş uyğunluğuna yol verir. Psixozun ikinci mərhələsi də reallıq itkisini kompensasiya etmək istəyir, lakin nevrozda olduğu kimi reallıqla əlaqə hesabına deyil, O-nun məhdudlaşdırılması hesabına deyil, tərk edilmiş olanla eyni maneə yaratmayan yeni bir reallığın yaradılması yolu ilə, daha müstəqil bir yolla. Beləliklə, ikinci mərhələ həm nevrozda, həm də psixozda eyni meyillər tərəfindən dəstəklənir, hər iki halda O-nun gücə can atmasına xidmət edir, O reallıq tərəfindən məcbur edilməyə razı deyil. Beləliklə, nevroz və psixozun hər ikisi O-nun xarici dünyaya qarşı üsyanının, onun xoşagəlməzliyinin və ya istəsəniz, real ehtiyaca, Anankeyə uyğunlaşma qabiliyyətsizliyinin ifadəsidir. Nevroz və psixoz bir-birindən daha çox ilk giriş reaksiyasında, ondan sonrakı təmir cəhdindən fərqlənir.¹³⁰

İlkin fərq nəticədə belə ifadə olunur ki, nevrozda reallığın bir hissəsindən qaçılır, psixozda isə yenidən qurulur. Və ya: psixozda ilkin qaçışdan sonra aktiv yenidənqurma mərhələsi gəlir, nevrozda isə ilkin itaətdən sonra sonradan edilən qaçış cəhdi gəlir. Və ya başqa cür ifadə etsək: Nevroz reallığı inkar etmir, sadəcə onun haqqında heç nə bilmək istəmir; psixoz isə onu inkar edir və əvəz etməyə çalışır. Normal və ya "sağlam" adlandırdığımız davranış, hər iki reaksiyanın müəyyən xüsusiyyətlərini birləşdirir, reallığı nevroz kimi inkar etmir, lakin sonra psixoz kimi onun dəyişdirilməsinə çalışır. Bu məqsədəuyğun, normal davranış təbii ki, xarici aləmdə xarici iş göstəricisinə səbəb olur. və psixozda olduğu kimi daxili dəyişikliklərin yaradılması ilə kifayətlənmir; artıq avtoplastik deyil, alloplastikdir.

Reallığın yenidən işlənməsi psixozda onunla əvvəlki əlaqələrin psixi çöküntülərində, yəni indiyə qədər ondan əldə edilmiş və onunla ruhi həyatda təmsil olunan xatirə izlərində, təsəvvürlərdə və hökmlərdə baş verir. Lakin bu əlaqə heç vaxt tamamlanmış deyildi, o, davamlı olaraq yeni qavranışlarla zənginləşdirilir və dəyişdirilirdi. Beləliklə, psixoz üçün də yeni reallığa uyğun gələn belə qavranışlar əldə etmək vəzifəsi yaranır, bu da ən dərindən hallüsinasiya yolu ilə əldə edilir. Əgər psixozun bu qədər çox formasında və halında xatirə aldanmaları, sayıqlama formalaşmaları və hallüsinasiyalar ən xoşagəlməz xarakter daşıyır və təşviş inkişafı ilə bağlıdırsa, bu, bütün yenidənqurma prosesinin şiddətli müqavimət göstərən qüvvələrə qarşı baş verdiyinin əlamətidir. Prosesi bizə daha yaxşı məlum olan nevroz nümunəsinə görə qura bilərik. Burada görürük ki, hər dəfə sıxışdırılmış həvəs irəliyə hücum etdikdə təşvişlə reaksiya verilir və konfliktin nəticəsi yalnız kompromisdir, qaneedici olaraq qüsurludur. Güman ki, psixozda rədd edilmiş reallıq hissəsi, nevrozda olduğu kimi sıxışdırılmış həvəs kimi, ruhi həyata dönə-dönə özünü qəbul etdirir, buna görə də hər iki halda nəticələr eynidir. Psixozlarda reallıqdan uzaqlaşma və belə bir reallığın yenidən qurulmasını həyata keçirməli olan müxtəlif mexanizmlərin, eləcə də onların əldə edə biləcəyi uğur dərəcəsinin müzakirəsi, xüsusi psixiatriyanın hələ ələ alınmamış vəzifəsidir.

Beləliklə, nevroz və psixoz arasında daha bir analogiya var ki, hər ikisində ikinci mərhələdə vəzifə qismən uğursuz olur, çünki sıxışdırılmış həvəs tam əvəzlik yarada bilmir (nevroz) və reallığın təmsili qaneedici formalarla yenidən qurula bilmir. (Ən azından ruhi xəstəliklərin bütün formalarında yox.) Lakin vurğular iki halda fərqli paylanır. Psixozda vurğu tamamilə ilk mərhələyə düşür, bu özü xəstəlikdir və yalnız xəstəliyə səbəb ola bilər, nevrozda isə vurğu ikinci mərhələyə, sıxışdırmanın uğursuzluğuna düşür, halbuki ilk mərhələ uğurlu ola bilər və sağlamlıq çərçivəsində sayısız dəfə uğurlu olmuşdur, baxmayaraq ki, tamamilə xərclərsiz və tələb olunan psixi səyin əlamətlərini buraxmadan deyil. Bu fərqlər və bəlkə də daha bir çox başqaları, patoloji konfliktin başlanğıc vəziyyətindəki topik müxtəlifliyin nəticəsidir; bu konfliktdə Mən real dünyaya olan bağlılığına və ya O-ya olan asılılığına təslim olmuşdur.

Nevroz adətən, müvafiq reallıq hissəsindən qaçınmaqla və onunla qarşılaşmadan qorunmaqla kifayətlənir. Lakin nevroz və psixoz arasındakı kəskin fərq, nevrozda da arzuolunmaz reallığı daha arzuolunan bir reallıqla əvəz etmək cəhdlərinin olması ilə yumşalır. Buna imkan verən şey, fantaziya dünyasının, yəni real xarici dünyadan reallıq prinsipinin qoyulması zamanı ayrılmış, o vaxtdan bəri həyat tələblərinin təsirlərindən "qoruma" kimi azad saxlanılan və Mənə tamamilə əlçatmaz olmayan, lakin ona yalnız zəif bağlı olan bir sahənin mövcudluğudur. Nevroz öz yeni arzu quruculuqları üçün materialı bu fantaziya dünyasından götürür və adətən daha əlverişli real keçmişə doğru geriləmə yolu ilə orada tapır.

Psixozda fantaziya dünyasının eyni rolu oynadığına, burada da yeni reallığın qurulması üçün maddə və ya nümunələrin götürüldüyü anbar olduğuna demək olar ki, şübhə yoxdur, lakin psixozun yeni fantastik xarici dünyası xarici reallığın yerini almaq istəyir, nevrozun dünyası isə uşaq oyunu kimi reallığın bir hissəsinə — müdafiə olunmalı olduğu hissədən fərqli bir hissəyə — asılmağı üstün tutur, ona xüsusi bir məna və biz həmişə tam dəqiq simvolik adlandıra bilmədiyimiz gizli bir məna verir. Beləliklə, həm nevroz, həm də psixoz üçün yalnız reallıq itkisi deyil, həm də reallıq əvəzi məsələsi nəzərə alınmalıdır.

12 / 24

Mazoxizmin iqtisadi problemi

İnsan həvəslər həyatında mazoxist meylin mövcudluğunu iqtisadi baxımdan sirrli adlandırmaq haqqımız var. Çünki, əgər həzz prinsipi psixi prosesləri elə idarə edirsə ki, narazılığın qarşısının alınması və həzzin əldə edilməsi onların ən yaxın məqsədi olur, onda mazoxizm anlaşılmazdır. Əgər ağrı və xoşagəlməzlik artıq xəbərdarlıq deyil, öz məqsədlər ola bilirsə, "həzz prinsipi" iflic olur, ruhi həyatımızın qoruyucusu demək olar ki, narkozlaşır.

Mazoxizm bizə böyük bir təhlükə kimi görünür, bu isə onun əksi olan sadizm üçün heç bir halda keçərli deyil. Həzz prinsipini yalnız ruhi həyatımızın deyil, bütün həyatımızın qoruyucusu adlandırmağa meyl edirik. Amma onda belə bir vəzifə yaranır: həzz prinsipinin ayırdığımız iki həvəs növü — ölüm həvəsləri və erotik (libidinal) həyat həvəsləri — ilə münasibətini araşdırmaq lazımdır və biz bu çağırışa cavab vermədən mazoxist probleminin qiymətləndirilməsində irəliləyə bilmərik.

Xatırladığımız kimi, bütün psixi prosesləri idarə edən prinsipi Fechnerin tendensiyasının xüsusi halı kimi qəbul etmişik, və beləliklə, psixi aparata ona axan oyanma cəmini sıfıra endirmək və ya ən azı mümkün qədər aşağıda saxlamaq niyyəti aid etmişik. Barbara Lo bu fərz edilən cəhd üçün Nirvana prinsipi adını təklif etmişdir, biz də bunu qəbul edirik. Amma biz həzz-xoşagəlməzlik prinsipini bu Nirvana prinsipi ilə heç bir çəkinmə olmadan eyniləşdirmişik. Beləliklə, hər bir xoşagəlməzlik psixidəki gərginlik cəminin artması ilə, hər bir həzz isə onun azalması ilə üst-üstə düşməlidir; Nirvana (və onunla iddia olunan eyni həzz) prinsipi tamamilə ölüm həvəslərinin xidmətində olacaq, onların məqsədi qeyri-sabit həyatı qeyri-üzvi vəziyyətin sabitliyinə köçürməkdir və həyat həvəslərinin, libidonun, həyatın arzulanan axışını pozmağa çalışan tələblərinə qarşı xəbərdarlıq funksiyasını daşıyacaq. Ancaq bu baxış doğru ola bilməz. Görünür, biz qıcıq ölçülərinin artımını və azalmasını birbaşa gərginlik hissləri ardıcıllığında hiss edirik və həzz verən gərginliklərin və xoşagəlməzlik verən boşalmaların olduğunu şübhə doğurmur. Cinsi oyanma vəziyyəti belə bir həzzlü qıcıq artımının ən tələsik nümunəsidir, lakin əlbəttə ki, yeganə nümunə deyil. Beləliklə, həzz və narazılığı, bizim qıcıq gərginliyi adlandırdığımız bir miqdarın artması və ya azalması ilə əlaqələndirmək olmaz, hərçənd bu amillə açıq şəkildə çox bağlıdırlar. Görünür, onlar bu kəmiyyət faktorundan deyil, yalnız keyfiyyət kimi təyin edə biləcəyimiz onun xarakterindən asılıdır. Əgər bu keyfiyyət xarakterinin nə olduğunu bildiyimizi göstərə bilsəydik, psixologiyada çox daha irəli gedərdik. Bəlkə də bu, qıcıq miqdarının dəyişikliklərində, artımlarında və azalmalarında olan ritmdir, zaman axınıdır; biz bunu bilmirik.¹³¹

Hər halda, ölüm həvəsinə aid Nirvana prinsipinin canlı orqanizmdə bir modifikasiyaya məruz qaldığını qəbul etməliyik. bu modifikasiya onu həzz prinsipinə çevirdi və bundan sonra bu iki prinsipi eyni şey kimi qəbul etməkdən qaçınacağıq. Əgər bu fikrə ümumiyyətlə əməl etmək istəsəniz, bu modifikasiyanın hansı gücdən qaynaqlandığını təxmin etmək çətin deyil. Bu, yalnız həyat həvəsi, libido ola bilər ki, o, ölüm həvəsinin yanında həyat proseslərinin tənzimlənməsində öz payını belə bir şəkildə qazanmışdır. Beləliklə, kiçik, lakin maraqlı bir əlaqə sırası alırıq: Nirvana prinsipi ölüm həvəsinin meylini ifadə edir, həzz prinsipi libidonun tələbini, onun modifikasiyası olan reallıq prinsipi isə xarici dünyanın təsirini təmsil edir.

Bu üç prinsipin heç biri əslində digəri tərəfindən ləğv edilmir. Onlar adətən bir-biri ilə razılaşmağı bacarırlar, baxmayaraq ki, bəzən konfliktlərə səbəb olmalıdır: bir tərəfdən qıcıq yükünün kəmiyyət azaldılması, digər tərəfdən isə onun keyfiyyət xarakteri və nəhayət, qıcıq axınının zaman baxımından təxirə salınması və xoşagəlməzlik gərginliyinin müvəqqəti davam etməsinə icazə verilməsi məqsəd qoyulur.

Bu müzakirələrdən çıxarılan nəticə odur ki, həzz prinsipinin həyatın qoruyucusu kimi təsvir edilməsi rədd edilə bilməz.

Masoxizmə qayıdaq. O, müşahidəmizə üç formada qarşı çıxır: cinsi oyanmanın şərti kimi, qadın təbiətinin ifadəsi kimi və həyat davranışının (behaviour) norması kimi. Buna uyğun olaraq, erojen, qadın və əxlaqi masoxizmi fərqləndirmək olar. Birincisi, erojen masoxizm, ağrıdan ləzzət alma, digər iki formanın da əsasını təşkil edir; bioloji və konstitusional olaraq əsaslandırılır, çox qaranlıq vəziyyətlər haqqında bəzi fərziyyələrə qərar verməsəniz, anlaşılmaz qalır. Masoxizmin üçüncü, müəyyən baxımdan ən vacib təzahür forması, çox vaxt şüursuz olan günahkarlıq hissi kimi, yalnız son zamanlarda psixoanaliz tərəfindən qiymətləndirilmişdir, lakin artıq tam izahını və digər məlumatlarımızla sıralanmasını təmin edir. Qadın masoxizmi isə müşahidəmizə ən yaxşı əlçatandır, ən az sirrli və bütün əlaqələri nəzərdən keçirilə bilən bir formadır. Təsvirimiz onunla başlaya bilər.

Kişilərdə bu cür masoxizmi (burada materiala görə özümü məhdudlaşdırıram) masoxist şəxslərin (tez-tez buna görə impotent olan) fantaziyalarından kifayət qədər yaxşı bilirik; bu fantaziyalar ya onanizm aktı ilə nəticələnir, ya da tək başına cinsi doyum təmsil edir. Masoxist perverslərin real təşəbbüsləri bu fantaziyalarla tam uyğun gəlir, istər öz-özlüyündə həyata keçirilsin, istərsə də potensialın bərpası və cinsəl aktın başlanğıcı üçün xidmət etsin. Hər iki halda — təşəbbüslər fantaziyaların oyunvari icrasından başqa bir şey deyil — açıq məzmun şunlardır: ağzının bağlanması, bağlanması, ağrılı şəkildə döyülməsi, qamçılanması, hər hansı şəkildə sui-istifadə edilməsi, mütləq itaətə məcbur edilməsi, çirkləndirilməsi və aşağılanması. Bu məzmuna kəsilmələr çox nadir hallarda və böyük məhdudiyyətlərlə daxil edilir. Ən yaxın, asan əldə edilə bilən təfsir odur ki, masoxist kiçik, köməksiz və asılı bir uşaq kimi, xüsusilə də pis bir uşaq kimi davranılmaq istəyir. Kasuisitika gətirmək artıqdır, material çox eynidir və hər bir müşahidəçi, hətta analitik olmayanlar üçün də əlçatandır. Lakin masoxistik fantaziyaların xüsusilə zəngin emal olunduğu halları öyrənmək imkanı olduqda, asanlıqla kəşf edilir ki, onlar şəxsi qadınlığa xarakterik olan vəziyyətə, yəni kastre edilməyə, cinsi əlaqədə olmağa və ya doğuma gətirir. Buna görə də, masoxizmin bu təzahür formasını, onun çoxlu elementləri uşaqlıq həyatına işarə etməsinə baxmayaraq, feminin, sanki əsas səbəbdən adlandırdım. Bu uşaqlıq və feminin təbəqələşməsi sonradan özünün sadə izahını tapacaq. Kastre edilmə və ya onu əvəz edən kor edilmə, fantaziyalarda tez-tez mənfi izini, məhz cinsiyyət orqanlarına və ya gözlərə zərər verilməməsi şərti ilə buraxır. (Masoxistik işgəncələr, əlbəttə, sadizmin — fantaziyalaşdırılmış və ya səhnələşdirilmiş — qəddarlıqları qədər ciddi təsir bağışlamır.) Masoxistik fantaziyaların açıq məzmununda da günah hissi ifadə olunur, çünki həmin şəxsin bir şey törətdiyi (bu qeyri-müəyyən buraxılır) və bütün ağrılı və işgəncəli prosedurlarla bunun kəffarəsinin ödənilməli olduğu fərz edilir. Bu, masoxistik məzmunların səthi rasionalizasiyası kimi görünür, lakin arxasında uşaqlıq masturbasiyası ilə əlaqə durur. Digər tərəfdən, bu günah anı masoxizmin üçüncü, mənəvi formasına keçid yaradır.

Təsvir edilən feminin masoxizm tamamilə birincil, erogən ağrı həzzinə əsaslanır, bunun izahı isə çox uzaq geri qayıdan düşüncələr olmadan mümkün deyil.

Mən "Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə"də uşaqlıq cinsəlliyinin mənbələri haqqında olan bölmədə belə bir iddia irəli sürdüm ki, cinsi oyanma, daxili proseslərin böyük bir sırasının intensivliyi müəyyən kəmiyyət həddini aşdıqda, yan təsir kimi yaranır. Hətta bəlkə də orqanizmdə baş verən heç nə daha əhəmiyyətli deyil ki, cinsi təhrikin oyanma öz komponentini verməsin. Beləliklə, ağrı və narazılıq oyanma da bu nəticəsi olmalıdır. Ağrı və narazılıq gərginliyi zamanı bu libidinal birlikdə oyanma, sonradan quruyan uşaqlıq fizioloji mexanizmi olardı. O, müxtəlif cinsi konstitusiyalarda müxtəlif dərəcədə inkişaf edəcəkdi, hər halda, sonradan psixi olaraq erogən masoxizm kimi qurulan fizioloji əsası təşkil edəcəkdi.

Bu izahın qeyri-kamililiyi ondadır ki, onda masoxizmin həvəs həyatındakı əks tərəfi olan sadizm ilə mütəmadi və intim əlaqələrinə işıq salınmır. Bir az daha geri qayıdıb, canlı orqanizmdə fəaliyyət göstərdiyini düşündüyümüz iki həvəs növünün qəbuluna gəldikdə, yuxarıdakına zidd olmayan, lakin fərqli bir çıxarışa gəlinir. Libido (çoxhüceyrəli) canlılarda orada hökm sürən ölüm və ya dağıdıcılıq həvəsinə rast gəlir, bu həvəs hüceyrə varlığını parçalamaq və hər bir elementar orqanizmi anorganik sabitlik vəziyyətinə (bu nisbi olsa belə) keçirmək istəyir. Onun vəzifəsi bu dağıdıcı həvəsi zərərsizləşdirməkdir və o, bu vəzifəni, böyük hissəsini tezliklə xüsusi bir orqan sistemi olan əzələlər vasitəsilə xaricə, xarici aləmin obyektlərinə yönəldərək yerinə yetirir. Onda o, dağıdıcılıq həvəsi, yiyələnmə həvəsi, hakimiyyət iradəsi adlanır. Bu həvəsin bir hissəsi birbaşa cinsi funksiyanın xidmətinə verilir, burada o, əhəmiyyətli işlər görməlidir. Bu, əsl sadizmdir. Başqa bir hissə bu xaricə köçürülməni davam etdirmir, orqanizmdə qalır və orada qeyd olunan cinsi birlikdə oyanma vasitəsilə libidinal olaraq bağlanır; bizdə onun ilkin, erogən masoxizm olduğunu tanıyırıq.

Bizdə libidonun ölüm həvəsini hansı yollarla və hansı vasitələrlə ələ aldığına dair heç bir fizioloji başa düşmə yoxdur. Psixoanalitik düşüncə dairəsində biz yalnız qəbul edə bilərik ki, iki həvəs növünün çox geniş, şərtlərinə görə dəyişən qarışığı və birləşməsi baş verir, belə ki, biz ümumiyyətlə təmiz ölüm və həyat həvəsləri ilə deyil, yalnız onların müxtəlif dəyərdəki qarışıqları ilə hesablaşmalıyıq. Həvəslərin qarışığına müəyyən təsirlər altında onların ayrılması uyğun gələ bilər. Ölüm tələlərinin, libidinal əlavələrlə bağlanmaqla belə bir hissələri nə qədər böyükdür, təxmin etmək mümkün deyil. Hal-hazırda ölüm həvəslərinin libidinal əlavələrə bağlanma yolu ilə bu cür cilovlanmadan yayınanları hansılardır, təxmin etmək mümkün deyil.

Əgər bir qədər qeyri-dəqiqliyə göz yummaq olarsa, orqanizmdə fəaliyyət göstərən ölüm həvəsinin — əsas sadizmin — mazoxizm ilə eyni olduğunu demək olar. Onun əsas hissəsi xaricə, obyektlərə yönəldildikdən sonra, daxildə əsl erojen mazoxizm qalır; bu, bir tərəfdən libidonun bir komponentinə çevrilmiş, digər tərəfdən isə hələ də öz varlığını obyekt kimi qəbul edir. Beləliklə, bu mazoxizm həyat üçün bu qədər vacib olan ölüm həvəsi ilə Erosun qarışdığı təşəkkül mərhələsinin şahidi və qalığı olardı. Müəyyən şəraitdə xaricə yönəldilmiş, proyeksiya olunmuş sadizmin və ya dağıdıcılıq həvəsinin yenidən introyeksiya olunub, daxiliyə yönəldilə biləcəyini, beləliklə özünün əvvəlki vəziyyətinə geriləmə etdiyini eşitdikdə təəccüblənməyəcəyik. Bu, ilkin mazoxizmə əlavə olunan ikincil mazoxizmi verir.

Erojen mazoxizm libidonun bütün inkişaf mərhələlərini keçir və onlardan özünün dəyişən psixi geyimlərini alır. Totem heyvanı (ata) tərəfindən yeyilməkdən təşviş primitiv oral təşkilatdan, atadan döyülmək istəyi isə sonrakı sadist-anal mərhələdən gəlir; fallik təşkilat mərhələsinin qalıqları kimi kastrasiya, sonradan inkar edilsə də, mazoxistik fantaziyaların məzmununa daxil olur, son genital təşkilatdan isə təbii ki, qadınlığa xarakterik olan cinsi əlaqəyə girilməsi və doğuş vəziyyətləri irəli gəlir. Aydınlıq tələb edən real əsaslandırma nəzərə alınmasa belə, mazoxizmdə Natesin (butların) rolu da asanlıqla başa düşülür. Nates, oral mərhələdə Mamma (döş), genital mərhələdə isə Penis olduğu kimi, sadist-anal mərhələnin erojen üstünlük verilən bədən hissəsidir.¹³²

Mazoxizmin üçüncü forması olan əxlaqi mazoxizm, ilk növbədə, onun cinsəllik kimi tanıdığımız şeylə əlaqəsini zəiflətməsi ilə diqqət çəkir. Digər bütün mazoxistik əzablara, onların sevilən şəxs tərəfindən törədilməsi və onun istəyi ilə dözülməsi şərti xarakterikdir; əxlaqi mazoxizmdə bu məhdudiyyət aradan qalxır. Öz əzab əsasdır; onun sevilən və ya laqeyd bir şəxs tərəfindənmi, yoxsa şəxsiyyətsiz qüvvələr və ya şərait tərəfindənmi törədildiyi fərq etmir; düzgün mazoxist zərbə almaq ümidi olan hər yerdə yanağını uzadır. Bu davranışın izahında libidonu kənara qoymaq və burada dağıdıcılıq həvəsinin yenidən daxiliyə yönəldildiyini, indi isə özünə qarşı qəzəbləndiyini qəbul etmək çox məntiqli görünür, lakin dil istifadəsinin həyat davranışının bu norması ilə erotika arasındakı əlaqəni qoparmaması və belə özünə zərər verənləri də mazoxist adlandırması bir məna kəsb etməlidir.

Texniki vərdişə sadiq qalaraq, əvvəlcə bu mazoxizmin ekstremal, şübhəsiz patologik forması ilə məşğul olacağıq. Başqa bir yerdə qeyd etmişəm ki, analitik müalicədə davranışları müalicənin təsirlərinə qarşı bizə onlara "şüursuz" günah hissi aid etməyə məcbur edən xəstələrlə qarşılaşırıq. Orada bu şəxslərin necə tanınacağını ("mənfi terapevtik reaksiya") göstərmişəm və belə bir təhrikin gücünün ən ağır müqavimətlərdən birini və tibbi və ya tərbiyəvi məqsədlərimizin uğuruna ən böyük təhlükəni təşkil etdiyini gizlətməmişəm. Bu şüursuz günahkarlıq hissinin ödənməsi, adətən mürəkkəb olan xəstəlik qazancının, yəni sağalmaya qarşı çıxan və xəstəliyi tərk etməyən qüvvələrin cəminin bəlkə də ən güclü maddəsidir. vermək istəyir; nevrozun gətirdiyi əziyyət, məhz onun mazoxistik meyilə dəyərli olmasını təmin edən amildir. Bütün nəzəriyyə və gözləntilərə rəğmən, bütün müalicəvi səylərə meydan oxuyan bir nevrozun, şəxs bədbəxt bir evliliyin bədbəxtliyinə düşdükdə, var-dövlətini itirdikdə və ya həyatını təhdid edən orqanik bir xəstəliyə yoluxduqda yox ola biləcəyini öyrənmək də öyrədici olar. Əziyyətin bir forması digəri ilə əvəz olunmuşdur və biz görürük ki, vacib olan yalnız müəyyən miqdarda əziyyəti saxlamaq imkanı idi.

Şüursuz günah hissi xəstələr tərəfindən bizə asanlıqla inandırıcı gəlmir. Onlar şüurlu günah hissinin, günah şüurunun necə əzablar (vicdan əzabları) şəklində ifadə olunduğunu çox yaxşı bilirlər və buna görə də, özlərində heç nə hiss etmədikləri halda, tamamilə analoji təhriklərin mövcud olduğunu qəbul edə bilməzlər. Məncə, biz onların etirazını müəyyən dərəcədə nəzərə alırıq, əgər artıq psixoloji cəhətdən düzgün olmayan "şüursuz günah hissi" adından imtina edib, əvəzinə "cəzalandırılma ehtiyacı" desək, bu da müşahidə olunan vəziyyəti eyni dərəcədə dəqiq əhatə edir. Lakin biz bu şüursuz günah hissini şüurlu günah hissinin nümunəsinə uyğun olaraq qiymətləndirməkdən və yerləşdirməkdən çətinlik çəkə bilmərik.

Biz Fövqəl-Mənə vicdan funksiyasını aid etmişik və günah şüurunda Mən ilə Fövqəl-Mən arasındakı gərginliyin ifadəsini görmüşük. Mən, idealı, yəni Fövqəl-Mən tərəfindən qoyulan tələblərdən geri qaldığını qavradığı zaman, təşviş hissləri (vicdan təşvişi) ilə reaksiya verir. İndi biz Fövqəl-Mənin bu tələbkar rola necə gəldiyini və Mənin idealı ilə fərqləndiyi halda niyə qorxmalı olduğunu bilmək istəyirik.

Əgər biz demişiksə ki, Mən öz funksiyasını, xidmət etdiyi üç instansiyaya aid tələbləri bir-biri ilə uyğunlaşdırmaq, onları barışdırmaqda tapırsa, əlavə edə bilərik ki, onun Fövqəl-Məndə də nümunəsi var, arxasınca gedə biləcəyi. Bu Fövqəl-Mən eyni dərəcədə O-nun və xarici dünyanın nümayəndəsidir. O, O-nun (O) libidinal təhriklərinin ilk obyektləri olan valideyn cütünün Mənə daxilləşdirilməsi nəticəsində yaranmışdır, bu zaman onlarla əlaqə cinsəlliyindən məhrum edilmiş və birbaşa cinsi məqsədlərdən yayınma baş vermişdir. Bu yolla ilk dəfə Edip kompleksinin aşılması mümkün olmuşdur. Fövqəl-Mən indi daxilləşdirilmiş şəxslərin əsas xarakterlərini, onların gücünü, sərtliyini, nəzarət və cəza meylini özündə saxlamışdır. Başqa yerdə izah edildiyi kimi, belə bir Mənə daxil etmə ilə müşayiət olunan həvəslərin qarışması nəticəsində sərtliyin artım keçirdiyini düşünmək asandır. Fövqəl-Mən, onun daxilində fəaliyyət göstərən vicdan, indi qoruduğu Mənə qarşı sərt, qəddar və amansız ola bilər. Kantın kateqorik imperativi beləliklə, Edip kompleksinin birbaşa varisidir.

Lakin Fövqəl-Məndə vicdan instansiyası kimi fəaliyyət göstərməyə davam edən eyni şəxslər, O-nun libidinal təhriklərinin obyekti olmağı dayandırdıqdan sonra, həqiqi xarici dünyaya da aiddirlər. Onlar bu dünyadan götürülmüşdür; keçmişin və ənənənin bütün təsirlərinin gizləndiyi onların gücü, reallığın ən hiss olunan ifadələrindən biri idi. Bu üst-üstə düşmə sayəsində Fövqəl-Mən, Edip kompleksinin əvəzi, həm də həqiqi xarici dünyanın nümayəndəsi olur və beləliklə, Mənin meylləri üçün nümunə təşkil edir.

Edip kompleksi, artıq tarixi olaraq fərz edildiyi kimi, fərdi əxlaqımızın (moralımızın) mənbəyi kimi özünü göstərir. Uşaqlıq inkişafı prosesində, valideynlərdən tədricən ayrılmağa gətirib çıxaran, onların Fövqəl-Mən üçün fərdi əhəmiyyəti geri çəkilir. Onların yerinə Mazoxizmin iqtisadi problemi 38 1 qalan təsəvvürlər daha sonra müəllimlərin, avtoritetlərin, öz seçilmiş nümunələrinin və sosial cəhətdən tanınmış qəhrəmanların təsirlərini əhatə edir; onların şəxsiyyətləri artıq daha davamlı olan Mən tərəfindən daxilləşdirilməyə ehtiyac duymur. Valideynlərlə başlayan bu sıranın son fiquru taleyin qaranlıq gücüdür, ki, bunu yalnız az sayda insanımız şəxsiyyətsiz şəkildə dərk etməyə qadirdir. Hollandiyalı şair Multatuli Yunanların Moiralarını Tanrı cütü Aödyog xal ’Avdyan ilə əvəz edirsə, buna qarşı çox az etiraz edilə bilər; lakin dünya hadisələrinin idarəsini Müqəddər Təqdirə, Tanrıya və ya Tanrıya və Təbiətə həvalə edən hər kəs, bu ən uzaq və ən kənar gücləri hələ də valideyn cütü kimi — mifoloji olaraq — qəbul etdikləri və onlarla libidinal bağlarla əlaqələndiklərinə inandıqları şübhəsini oyadır. Mən "Mən və O" əsərində insanların real ölüm qorxusunu da taleyin belə valideyn tərzi anlayışından irəli gəlməyə çalışdım. Ondan azad olmaq çox çətindir.¹³³

Bu hazırlıqlardan sonra biz əxlaqi mazoxizmin qiymətləndirilməsinə qayıda bilərik. Biz dedik ki, müvafiq şəxslər davranışları ilə — müalicədə və həyatda — həddindən artıq əxlaqi məhdudiyyət altında olduqları, xüsusilə həssas bir vicdanın hökmü altında olduqları təəssüratını oyadırlar, baxmayaraq ki, onlar belə bir həddindən artıq əxlaqdan xəbərsizdirlər. Daha dərinə enərkən, biz belə bir şüursuz əxlaq davamını əxlaqi mazoxizmdən ayıran fərqi qeyd edirik. Birincisində vurğu Fövqəl-Mənin artmış sadizminə düşür, ki, Mən ona tabe olur, ikincisində isə vurğu Mənin öz mazoxizminə düşür, ki, cəza — Fövqəl-Məndən və ya xaricdəki valideyn güclərindən — tələb edir. Bizim ilkin qarışdırmağımız bağışlana bilər, çünki hər iki halda söhbət 1) Ed. Douwes Dekker (1820—1887). Mən və Fövqəl-Mən və ya ona bərabər güclər arasındakı münasibətdən gedir; hər iki halda söhbət cəza və əziyyət ilə ödənilən bir ehtiyacdan gedir. Bu halda Fövqəl-Mənin sadizmi adətən kəskin şəkildə şüurlu olur, Mənin mazoxist cəhdinin isə adətən şəxsə gizli qalması və onun davranışından çıxarılması zəruri olması demək olar ki, əhəmiyyətsiz bir təsadüf deyil.

Əxlaqi mazoxizmin şüursuzluğu bizi yaxın bir izə yönləndirir. Biz "şüursuz günah hissi" ifadəsini valideyn gücündən cəza ehtiyacı kimi tərcümə edə bildik. İndi biz bilirik ki, fantaziyalarda çox rast gəlinən atanın döyməsi istəyi, onunla passiv (qadın) cinsi əlaqəyə girmək istəyinə çox yaxındır və yalnız onun regressiv təhrifidir. Bu aydınlaşmanı əxlaqi mazoxizmin məzmununa yerləşdirsək, onun gizli mənası bizə aydın olar. Vicdan və əxlaq Ödip kompleksinin aşılması, cinsəlliyindən təmizlənməsi nəticəsində yaranmışdır; əxlaqi mazoxizm vasitəsilə əxlaq yenidən cinsəlləşdirilir, Ödip kompleksi yenidən canlandırılır, əxlaqdan Ödip kompleksinə doğru bir geriləmə başlanır. Bu nə əxlaqın, nə də fərdin xeyrinə baş verir. Fərd öz mazoxizmi ilə yanaşı tam və ya müəyyən dərəcədə əxlaqiyyətini qoruya bilər, lakin vicdanının yaxşı bir hissəsi də mazoxizmə itirilmiş ola bilər. Digər tərəfdən, mazoxizm "günahlı" hərəkət etmək üçün təhrik yaradır, bu hərəkət sonra sadist vicdanın ittihamları (bir çox rus xarakter tipində olduğu kimi) və ya taleyin böyük valideyn gücünün cəzası ilə kəffarələnməlidir. Bu son valideyn nümayəndəliyi tərəfindən cəzalandırılmağı təhrik etmək üçün, mazoxist məqsədsiz olanı etməli, öz xeyrinə əleyhinə işləməli, real dünyada ona açılan perspektivləri məhv etməli və lazım gələrsə öz real varlığını məhv etməlidir.

Sadizmin öz şəxsə yönəlməsi, fərdin destruktiv həvəs komponentlərinin böyük hissəsini həyatda istifadədən saxlayan mədəni həvəs boğulması zamanı mütəmadi olaraq baş verir. Təsəvvür etmək olar ki, destruksiya həvəsinin geri çəkilmiş bu hissəsi Məndə masoxizmin artımı kimi üzə çıxır. Lakin vicdan hadisələri, xarici dünyadan qayıdan destruksiyanın belə bir çevrilməsiz də Fövqəl-Mən tərəfindən qəbul edildiyini və onun Mənə qarşı sadizmini artırdığını sezdirməyə imkan verir. Fövqəl-Mənin sadizmi və Mənin masoxizmi bir-birini tamamlayır və eyni nəticələri doğurmaq üçün birləşir. Mənim fikrimcə, yalnız bu yolla başa düşmək olar ki, həvəs boğulmasından — tez-tez və ya ümumiyyətlə — günah hissi yaranır və fərd başqalarına qarşı təcavüzdən nə qədər çox çəkinsə, vicdan bir o qədər sərt və həssas olur. Gözləmək olar ki, mədəni cəhətdən arzuolunmaz təcavüzlərdən qaçınmağa öyrəşmiş fərdin vicdanı təmiz olsun və Mənini daha az şübhə ilə nəzarət etsin. Adətən belə təqdim edilir ki, əxlaqi tələb əsas amildir və həvəs imtinası onun nəticəsidir. Bu halda əxlaqiyyanın mənşəyi izah olunmamış qalır. Həqiqətdə isə əksinə baş verir kimi görünür; ilk həvəs imtinası xarici qüvvələr tərəfindən məcburi şəkildə yaradılır və yalnız vicdanda ifadə olunan, daha sonra isə yeni həvəs imtinaları tələb edən əxlaqiyyanı yaradır.

Beləliklə, əxlaqi masoxizm həvəslərin qarışmasının mövcudluğuna klassik şahidə çevrilir. Onun təhlükəliliyi, Ölüm həvəsindən qaynaqlanmasından, xaricə yönəldildikdə destruksiya həvəsinə çevrilən hissəsinə uyğun gəlməsindən irəli gəlir. Lakin digər tərəfdən, onun erotiki komponent mənası daşıdığından, fərdin özünü məhv etməsi də libidinal doyum olmadan baş verə bilməz.

13 / 24

Nevroz və psixoz

Yaxın vaxtlarda dərc olunmuş "Mən və O" əsərimdə psixi aparatın təsnifatını vermişəm ki, onun əsasında bir sıra əlaqələri sadə və aydın şəkildə təsvir etmək mümkündür. Digər məsələlərdə, məsələn, Fövqəl-Mənin mənşəyi və rolu ilə bağlı kifayət qədər qaranlıq və həll olunmamış məqamlar qalır. İndi belə bir təsnifatın digər məsələlər üçün də faydalı və köməkçi olduğunu tələb etmək olar, hətta bu, yalnız artıq məlum olanları yeni baxış bucağından görmək, onları baş cür qruplaşdırmaq və daha inandırıcı təsvir etmək üçün olsa belə. Belə bir tətbiq, boz nəzəriyyədən əbədi yaşıl təcrübəyə səmərəli qayıdışla da bağlı ola bilər.

Qeyd olunan yerdə Mənin müxtəlif asılılıqları, onun xarici dünya və O arasında tutduğu orta mövqe və bütün ağalarından eyni anda razılıq almaq cəhdi təsvir edilmişdir. Psixozların yaranması və qarşısının alınması ilə məşğul olan, başqa tərəfdən təşviq edilmiş bir fikir gedişi kontekstində mənə psixoz və nevroz arasındakı bəlkə də ən vacib genetik fərqi nəzərə alan sadə bir düstur ortaya çıxdı: nevroz Mən ilə onun O-su arasındakı münaqişənin nəticəsidir, psixoz isə Mən və xarici dünya arasındakı münasibətlərdə belə bir pozğunluğun analoji nəticəsidir.

Belə sadə problem həllərinə qarşı ehtiyatlı olmaq barədə xəbərdarlıq şübhəsiz yerindədir. Həmçinin, bizim ən yüksək gözləntimiz bu düsturun yalnız ən ümumi hallarda doğru olduğunu təsdiqləmək səviyyəsini keçməyəcək. Amma bu da artıq bir şeydir. İnsan dərhal cümləmizi təsdiq edən kimi görünən bir sıra anlayış və kəşfləri xatırlayır. Bütün analizlərimizin nəticəsinə görə, transfer nevrozları, Mənin O-da güclü olan bir həvəs təhrikini qəbul etmək və ya onu hərəkət yolu ilə həll etmək istəməməsi, yaxud onun hədəflədiyi obyekti inkar etməsi nəticəsində yaranır. Mən daha sonra sıxışdırma mexanizmi ilə ona qarşı mübarizə aparır; basdırılmış şey bu taleyə qarşı çıxır, Mənim nəzarətində olmayan yollarla, Mənə kompromis yolu ilə təqdim olunan əvəzedici təmsilçini, yəni simptomu yaradır; Mən bu təcavüzkar tərəfindən təhdid və zərər görmüş vahidliyini tapır, simptoma qarşı mübarizəni, əvvəlki həvəs hərəkətinə qarşı müdafiə olunduğu kimi davam etdirir və bütün bunlar nevrozun mənzərəsini təşkil edir. Mənim sıxışdırma əməlini yerinə yetirərkən, əslində, Fövqəl-Mənim əmrlərinə tabe olması, Fövqəl-Mənim isə öz növbəsində real xarici dünyanın təsirlərindən qaynaqlanması və bu təsirlərin Fövqəl-Məndə təmsil olunması, etiraz sayıla bilməz. Bununla belə, Mənim bu qüvvələrin tərəfinə keçdiyi, Məndə onların tələblərinin O-nun həvəs təhriklərindən daha güclü olduğu və Mənim həmin O hissəsinə qarşı sıxışdırmanı həyata keçirən və müqavimətin əks-qoyulması ilə möhkəmləndirən qüvvə olduğu faktı dəyişməz qalır. Fövqəl-Mən və reallığın xidmətində Mən O ilə münaqişəyə girir və bütün transfer nevrozlarında vəziyyət belədir.

Digər tərəfdən, psixozların mexanizminə dair indiyə qədərki anlayışımızdan, Mən və xarici dünya arasındakı münasibətin pozulmasına işarə edən nümunələr gətirmək bizə eyni dərəcədə asandır. Meynertin amentiyasında, yəni kəskin hallüsinasiyalı qarışıqlıqda, bəlkə də psixozun ən ekstremal və təsirli formasında, xarici dünya ya heç qavranılmır, ya da onun qavranılması tamamilə təsirsiz qalır. Adətən xarici dünya Məni iki yolla idarə edir: birincisi, həmişə yenidən mümkün olan aktual qavrayışlar vasitəsilə, ikincisi isə “daxili dünya” kimi Mənin mülkü və tərkib hissəsini təşkil edən keçmiş qavrayışların xatirə xəzinəsi vasitəsilə. Amentiyada yalnız yeni qavranmaların qəbulu imtina edilmir, həm də xarici dünyanı öz əksi kimi təmsil edən daxili dünyaya əhəmiyyət (yüklənmə) verilmir; Mən özbaşına yeni bir xarici və daxili dünya yaradır və iki fakta şübhə yoxdur: bu yeni dünya O-nun istək təhrikləri istiqamətində qurulub və reallıqdan ağır, dözülməz görünən bir istək imtinası xarici dünya ilə bu parçalanmanın motividir. Bu psixozun normal yuxu ilə daxili qohumluğunu nəzərdən qaçırmaq olmaz. Lakin yuxu görmənin şərti yuxu vəziyyətidir ki, onun xarakterik cəhətlərindən biri qavranma və xarici dünyadan tamamilə uzaqlaşmadır.

Psixozun digər formaları, yəni şizofreniyalar haqqında məlumdur ki, onlar affektiv kütləşməyə, yəni xarici dünyaya olan bütün marağın itirilməsinə doğru meyllidirlər. Sayıqlamanın yaranmasının mənşəyi haqqında bəzi analizlər bizə öyrətdi ki, sayıqlama, Mənin xarici dünya ilə əlaqəsində ilkin olaraq bir çatlaq yarandığı yerdə, oraya qoyulmuş ləkə kimi tapılır. Əgər xarici dünya ilə münaqişə şərti indi tanıdığımızdan daha da açıq deyilsə, bunun səbəbi psixozun xəstəlik mənzərəsində patoloji prosesin hadisələrinin çox vaxt sağalma və ya bərpa cəhdinin hadisələri ilə örtülməsi faktıdır.

Psixonevroz və ya psixozun başlanğıcı üçün ortaq etiologiya həmişə filogenetik olaraq müəyyən edilmiş təşkilatımızda çox dərin kök salmış, heç vaxt məğlub edilməyən uşaqlıq istəklərindən birinin imtinası, yəni yerinə yetirilməməsidir. Bu imtina son nəticədə həmişə xarici xarakter daşıyır; konkret halda o, reallıq tələbinin təmsilçiliyini öz üzərinə götürmüş həmin daxili instansiyadan (Fövqəl-Məndən) qaynaqlana bilər. Patoloji təsir indi Mənin belə bir münaqişə gərginliyində xarici dünyadan asılılığına sadiq qalıb O-nu zəncirə vurub-vurmayacağından, ya da O tərəfindən məğlub olub reallıqdan qopub-qopmayacağından asılıdır. Lakin bu sadə görünən vəziyyətə Fövqəl-Mənin mövcudluğu ilə bir mürəkkəblik gətirilir; Fövqəl-Mən hələ anlaşılmamış bir əlaqədə Ondan və xarici dünyadan gələn təsirləri özündə birləşdirir və bir növ, Mənin bütün səylərinin hədəflədiyi, çoxsaylı asılılıqlarının barışdırılması üçün ideal nümunədir. Fövqəl-Mənin davranışı, indiyə qədər edilməmiş olsa da, psixik xəstəliyin bütün formalarında nəzərə alınmalıdır. Lakin biz müvəqqəti olaraq, Mən və Fövqəl-Mən arasındakı münaqişəyə əsaslanan affeksiyaların da olması lazım olduğunu fərz edə bilərik. Analiz bizə melankoliyanın bu qrupun nümunəsi olduğunu fərz etmək hüququ verir və belə pozğunluqlar üçün 'narsisistik psixonevrozlar' adını istifadə edəcəyik. Melankoliya kimi vəziyyətləri digər psixozlardan ayıran motivlər tapdığımızda, bu bizim təəssüratlarımıza çox uyğundur. Lakin sonra görürük ki, sadə genetik düsturumuzu onu tərk etmədən tamamlaya bilmişik. Transfer nevrozu Mən ilə O arasındakı münaqişəyə, narsisistik nevroz Mən ilə Fövqəl-Mən arasındakı münaqişəyə, psixoz isə Mən ilə xarici dünya arasındakı münaqişəyə uyğundur. Əlbəttə, əvvəlcə həqiqətən yeni anlayışlar qazanıb-qazanmadığımızı deyə bilmirik, yoxsa yalnız düstur xəzinəmizi zənginləşdirdiyimizi, amma fikrimcə, bu tətbiq imkanının psixik aparatın Mən, Fövqəl-Mən və O kimi təklif olunan strukturlaşdırmasını nəzərdən qaçırmamaq üçün bizə cəsarət verməli olduğunu düşünürəm.

Nevrozların və psixozların Mənin özünün müxtəlif hakim instansiyaları ilə münaqişələri nəticəsində yarandığı, yəni bütün müxtəlif tələbləri bir-biri ilə barışdırmağa çalışan Mənin funksiyasında uğursuzluğa uyğun gəldiyi iddiası, onu tamamlamaq üçün başqa bir müzakirəni tələb edir. İnsan, hansı şəraitdə və hansı vasitələrlə Mənin həmişə mövcud olan belə münaqişələrdən xəstələnmədən qurtula bildiyini bilmək istəyir. Bu, artıq müxtəlif amillərin nəzərə alınmaq üçün mütləq ortaya çıxacağı yeni bir tədqiqat sahəsidir. Lakin dərhal iki məqamı qeyd etmək olar. Belə vəziyyətlərin nəticəsi şübhəsiz ki, iqtisadi şəraitdən, bir-biri ilə mübarizə aparan tələblərin nisbi ölçülərindən asılı olacaq. Və daha da: Mən, özünü deformasiya etməklə, vahidliyində itirilmələri qəbul etməklə, bəlkə də parçalanma və ya bölünməklə, hər hansı bir tərəfdə qırılmanın qarşısını ala biləcək. Beləliklə, insanların qeyri-müvafiyyətləri, qəribəlikləri və axmaqlıqları, onların Verdrängung (sıxışdırma) tələblərindən qurtulmaq üçün qəbul etdikləri cinsi sapıqlıqlarına bənzər bir işıqda görünür.

Nəhayət, Mənin xarici dünyadan qopmasına səbəb olan sıxışdırma (Verdrängung) analoqu mexanizmin hansı olduğu sualına toxunmaq lazımdır. Fikrimcə, bu, yeni tədqiqatlar aparılmadan cavablandırıla bilməz, lakin o, Verdrängung (sıxışdırma) kimi, Mən tərəfindən göndərilmiş yüklənmənin geri çəkilməsini əhatə etməlidir.

SCreR

14 / 24

Edip kompleksinin dağılması

Edip kompleksi, erkən uşaqlıq dövrünün mərkəzi fenomeni kimi əhəmiyyətini getdikcə daha çox açır. Sonra o, məhv olur, dediyimiz kimi sıxışdırmağa məğlub olur və ondan sonra latensiya dövrü gəlir. Lakin onun nədən məhv olduğu hələ aydın deyil; analizlər belə öyrədir: baş verən ağrılı məyusluqlardan. Atasının seçilmiş sevgilisi olduğunu düşünmək istəyən kiçik qız, atadan sərt bir cəza ilə üzləşməli olur və özünü bütün göylərdən aşağı düşmüş görür. Anasını öz mülkü kimi qəbul edən oğlan, onun sevgi və qayğını özündən uzaqlaşdırıb yeni gələndə yönəltdiyini təcrübə edir. Düşünmə, kompleksin məzmununa zidd olan bu cür xoşagəlməz təcrübələrin qaçılmaz olduğunu vurğulayaraq, bu təsirlərin dəyərini dərinləşdirir. Xüsusi hadisələr, məsələn, nümunə kimi qeyd olunanlar baş vermədiyi hallarda belə, gözlənilən təmin edilmənin olmaması, istənilən uşağın davamlı imtina edilməsi, kiçik aşiqi ümidsiz meylindən uzaqlaşdırmağa məcbur edir. Edip kompleksi, uğursuzluğundan, yəni daxili qeyri-mümkünlüyünün nəticəsindən məhv olardı.

Başqa bir baxış deyəcək ki, Edip kompleksi məhv olmalıdır, çünki onun həll olunma vaxtı gəlib çatıb, eyni daimi dişlər gəldikdə süd dişlərinin tökülməsi kimi. Əgər Edip kompleksi insan uşaqlarının çoxu tərəfindən fərdi olaraq yaşansa da, o, irsiyyət tərəfindən təyin olunan, onun tərəfindən qoyulan bir fenomendir və növbəti əvvəlcədən təyin olunmuş inkişaf mərhələsi başlayanda proqramlaşdırılmış şəkildə keçib getməlidir. Bu halda, bunun hansı səbəblərlə baş verdiyi və ya belə səbəblərin ümumiyyətlə tapılıb-tapılmadığı kifayət qədər əhəmiyyətsizdir.

Hər iki baxışın haqqını inkar etmək olmaz. Lakin onlar bir-biri ilə də uzlaşır; daha geniş baxan filogenetik yanaşmanın yanında ontogenetik yanaşma üçün də yer qalır. Bütün fərdə artıq doğumunda ölməyi təyin olunub və orqan quruluşu bəlkə də artıq nədən öləcəyinə dair işarə ehtiva edir. Lakin bu gətirilmiş proqramın necə icra olunduğunu, təsadüfi zərərverici amillərin predispozisiyadan necə istifadə etdiyini izləmək maraqlı qalır.

Bizim qavrayışımız yenidən kəskinləşib ki, uşağın cinsi inkişafı, genital orqanın artıq aparıcı rol üstləndiyi bir mərhələyə qədər davam edir. Amma bu genital orqan yalnız kişidir, daha dəqiq desək, penisdir; qadın genital orqanı kəşf edilməmiş qalıb. Bu fallik mərhələ, eyni zamanda Edip kompleksinin mərhələsi, son genital təşkilata doğru inkişaf etmir, əksinə, batır və latensiya dövrü ilə əvəz olunur. Onun nəticəsi tipik şəkildə və müntəzəm təkrarlanan hadisələrə əsasən baş verir.

Əgər (kişi) uşaq marağını genital orqana yönəldibsə, bunu həmin orqanla geniş əl məşğuliyyəti ilə də göstərir və sonra böyüklərin bu hərəkətlə razı olmadığını təcrübə edir. Az və ya çox açıq, az və ya çox qəddar şəkildə, onun yüksək qiymətləndirdiyi bu hissədən məhrum ediləcəyi hədəsi ortaya çıxır. Adətən, kastreasiya hədəsi qadınlardan gəlir, onlar tez-tez avtoritetlərini ataya və ya həkimə istinad edərək gücləndirməyə çalışırlar, onların təsdiqinə görə cəzanı həkim icra edəcək. Bir çox hallarda qadınlar, hədənin simvolik yumşaldılmasını özləri edir; onlar əsl passiv cinsiyyət orqanının deyil, aktiv günah işləyən əlin kəsilməsini vəd edirlər. Xüsusilə tez-tez baş verən hal odur ki, oğlan uşağı penisini əli ilə oynadığına görə deyil, hər gecə yatağını islatdığına və təmiz saxlanıla bilmədiyinə görə kastreasiya hədəsi ilə üzləşir. Baxıcılar elə davranırlar ki, sanki bu gecə inkontinensiyası penisə həddindən artıq marağın nəticəsi və sübutudur və ehtimal ki, haqlıdırlar. Hər halda, davamlı yataq islatma böyüklərdəki pollutsiyaya bərabər tutulmalıdır; bu, uşağı bu dövrdə masturbasiyaya məcbur edən eyni genital oyanmanın ifadəsidir.

İddia budur ki, uşağın fallik genital təşkilat bu kastreasiya hədəsi ilə məhv olur. Lakin dərhal deyil və digər təsirlər qoşulmadan olmaz. Çünki oğlan uşağı əvvəlcə hədəyə nə inanır, nə də itaət edir. Psixoanaliz son zamanlar heç bir uşağın yayınmadığı və uşağı dəyərli bədən hissələrinin itirilməsinə hazırlamalı olan iki təcrübəyə xüsusi diqqət yetirmişdir: əvvəlcə müvəqqəti, sonra isə qəti şəkildə ana sinəsinin alınması və gündəlik tələb olunan bağırsaq məzmununun ayrılması. Lakin bu təcrübələrin kastreasiya hədəsi münasibətilə təsir göstərəcəyindən əsər-əlamət yoxdur. Yalnız yeni bir təcrübə edildikdən sonra uşaq kastreasiyanın mümkünlüyünü nəzərə almağa başlayır, hətta bu zaman da çəkinərək, istəksiz və öz müşahidəsinin əhəmiyyətini azaltmağa çalışaraq.

Uşağın inanmazlığını nəhayət qıran müşahidə, qadın cinsiyyət orqanının müşahidəsidir. Hansısa bir anda penisinə görə qürur duyan uşaq kiçik bir qızın cinsiyyət bölgəsini görür və özünə çox bənzər bir varlığın penisinin olmamasına əmin olmalıdır. Beləliklə, öz penisinin itirilməsi də təsəvvür edilə bilən hala gəlir və kastreasiya hədəsi sonradan təsirini göstərir.

Biz kastreasiya ilə hədələyən baxıcı qədər qısa baxışlı olmamalıyıq və uşağın cinsi həyatının bu dövrdə heç də yalnız masturbasiya ilə məhdudlaşmadığını nəzərdən qaçırmamalıyıq. Uşağın valideynlərinə qarşı Edip münasibəti aydın şəkildə mövcuddur; masturbasiya yalnız kompleksə aid olan cinsi oyanmanın cinsi boşalmasıdır və bu münasibətə görə bütün sonrakı dövrlər üçün əhəmiyyətini qazanacaq. Edip kompleksi uşağa iki məmnuniyyət imkanı təklif edirdi: aktiv və passiv. Uşaq ata yerinə kişiləşə bilər və ata ilə anası arasında münasibət qura bilər, bu zaman ata tez-tez maneə kimi qəbul edilirdi; ya da uşaq ananın yerini tutmaq və atanın onu sevməsini istəyirdi, bu zaman ana artıq zəruri deyildi. Qaneviqli sevgi əlaqəsinin nədən ibarət olduğu barədə uşaq yalnız çox qeyri-müəyyən təsəvvürlərə malik ola bilərdi; lakin penis bu prosesdə rol oynayırdı, çünki onun orqan hissləri bunu təsdiqləyirdi. Qadının penisinin olmamasına şübhə etmək üçün hələ heç bir səbəb yox idi. Kastrasiya ehtimalının qəbul edilməsi, qadının kastrasiya olunduğu haqqında anlayış, indi Edip kompleksindən irəli gələn doyumun hər iki mümkün variantına son qoydu. Hər ikisi penisin itirilməsi ilə nəticələnirdi: biri, kişi variantı, cəza nəticəsi olaraq, digəri, qadın variantı isə şərt kimi. Əgər Edip kompleksi zəminində sevgi doyumu penisi bahalıya başa gəlməlidirsə, onda bu bədən hissəsinə narsisistik maraq ilə valideyn obyektlərinin libidinal yüklənməsi arasında münaqişə baş verməlidir. Bu münaqişədə normal olaraq birinci qüvvə qalib gəlir; uşağın Mənliyi Edip kompleksindən üz döndərir.

Bu prosesin necə baş verdiyini başqa bir yerdə izah etmişəm. Obyekt yüklənmələri ləğv edilir və identifikasiya ilə əvəz olunur. Mənə daxili qəbul edilmiş ata və ya valideyn avtoriteti orada Fövqəl-Mənin nüvəsini təşkil edir; bu, atadan sərtliyi ödünç alır, ensest qadağasını davam etdirir və beləliklə, Məni libidinal obyekt yüklənməsinin təkrarlanması qarşısında sığortalayır. Edip kompleksinə aid olan libidinal istəklərin bir hissəsi cinsəllikdən təmizlənir və sublimasiya olunur, bu da ehtimal ki, hər identifikasiyaya çevrilmə prosesində baş verir; digər hissəsi isə məqsəddən saxlanılır və həssas hərəkətlərə çevrilir. Bütün bu proses bir tərəfdən genital orqanı xilas etmiş, onun itirilməsi təhlükəsini dəf etmiş, digər tərəfdən isə onu iflic etmiş və funksiyasını ləğv etmişdir. Onunla latensiya dövrü başlayır və bu, uşağın cinsi inkişafını dayandırır.

Mən, sonrakı sıxışdırmaların əksər hallarda burada yalnız formalaşan Fövqəl-Mənin iştirakı ilə baş verməsinə baxmayaraq, Mənin Edip kompleksindən uzaqlaşmasına "sıxışdırma" adını verməmək üçün heç bir səbəb görmürəm. Lakin təsvir olunan proses sadəcə bir sıxışdırmadan daha çoxdur; ideal şəkildə həyata keçirildikdə, kompleksin məhvi və ləğvi ilə bərabərdir. Burada normal və patologik arasındakı heç vaxt tam aydın olmayan sərhəddə rast gəldiyimizi fərz etmək məntiqli görünür. Əgər Mən həqiqətən kompleksin yalnız sıxışdırılmasından çox bir şey əldə etməyibsə, bu kompleks O-da şüursuz olaraq qalır və sonradan patoqen təsirini göstərəcək.

Fallos orqanizasiyası, Edip kompleksi, kastrasiya təhdidi, Fövqəl-Mən formalaşması və latensiya dövrü arasındakı bu əlaqələri analitik müşahidə aşkar edir və ya təxmin edir. Onlar, Edip kompleksinin kastrasiya təhdidi qarşısında məhv olması fikrini əsaslandırır. Lakin bununla problem həll olunmur; qazanılmış nəticəni devirə və ya yeni bir işıq altında göstərə biləcək nəzəri spekulyasiya üçün yer qalır. Lakin bu yola qədəm qoymazdan əvvəl, indiyə qədərki müzakirələrimiz zamanı ortaya çıxan və uzun müddət kənara itələnmiş bir suala müraciət etməliyik. Təsvir olunan proses, açıq şəkildə deyildiyi kimi, yalnız oğlan uşağına aiddir. Kiçik qız uşağında müvafiq inkişaf necə baş verir?

Qadın cinsi də Edip kompleksini, Fövqəl-Məni və latensiya dövrünü inkişaf etdirir. Ona da fallos orqanizasiyası və kastrasiya kompleksini aid etmək olarmı? Cavab müsbətdir, lakin bu, oğlan uşağındakı ilə eyni ola bilməz. Cinslərin bərabər hüquqlu olması ilə bağlı feminist tələb burada çox uzağa getmir; morfoloji fərq psixi inkişafdakı fərqlərdə özünü göstərməlidir. Anatomiya taledir — Napoleonun bir sözünü təhrif edərək demək olar. Qızın klitorisi əvvəlcə tamamilə penis kimi davranır, lakin uşaq kişi oyun yoldaşı ilə müqayisə edərək "çox qısa qaldığını" dərk edir və bu faktı haqsızlıq və aşağılıq səbəbi kimi hiss edir. O, bir müddət özünü təsəlli edir ki, böyüyəndə oğlan uşağı kimi böyük bir əlavə alacaq. Burada qadının kişilik kompleksi ayrılır. Qadın uşağı özünün cari çatışmazlığını cins xarakteri kimi başa düşmür, əksinə, onu əvvəllər eyni böyüklükdə bir cinsiyyət orqanına sahib olduğu və sonra həddi kəsilmə (kastrasiya) nəticəsində itirdiyi fərziyyəsi ilə izah edir. O, bu nəticəni özündən digər, böyüklərə, yəni qadınlara şamil etmir, əksinə, tamamilə fallik mərhələnin məntiqinə uyğun olaraq, onlara böyük və tam, yəni kişi cinsiyyət orqanını münasib görür. Beləliklə, əsas fərq ondan ibarətdir ki, qız həddi kəsilməni (kastrasiyanı) baş vermiş fakt kimi qəbul edir, halbuki oğlan onun baş vermə ehtimalından qorxur.

Həddi kəsilmə qorxusunun aradan qaldırılması ilə Fövqəl-Mənin qurulması və uşaq genital təşkilatının dayandırılması üçün güclü bir motiv də ortadan qalxır. Bu dəyişikliklər oğlanda olduğundan çox daha çox, sevilən olmağı itirməklə hədələyən tərbiyənin və xarici qorxutmanın nəticəsi kimi görünür. Qızın Edip kompleksi kiçik fallus sahibinin kompleksindən çox daha aydındır; mənim təcrübəmə görə, o, nadir hallarda ananın yerinə başqasını qoyma və ataya qarşı qadın mövqeyi tutma hüdudlarını aşır. Fallusdan imtina kompensasiya cəhdi olmadan qəbul edilmir. Qız — demək olar ki, simvolik bir tənlik boyunca — fallusdan uşağa keçir; onun Edip kompleksi atadan hədiyyə kimi uşaq almaq və ona uşaq doğmaq haqqında uzun müddət saxlanılan istəkdə zirvəyə çatır. Belə bir təəssürat yaranır ki, Edip kompleksi sonra yavaş-yavaş tərk edilir, çünki bu istək heç vaxt yerinə yetirilmir. Fallus və uşaq sahib olmaq haqqında iki istək şüursuzda güclü yüklənmiş vəziyyətdə qalır və qadın varlığının sonrakı cinsi roluna hazırlanmasına kömək edir. Cinsi həvəsə sadizm töhfəsinin daha az güclü olması — ki, bunu fallusun inkişafının ləngiməsi ilə əlaqələndirmək olar — birbaşa cinsi istəklərin məqsədi dayandırılmış nəvazişli istəklərə çevrilməsini asanlaşdırır. Ümumilikdə, qızlarda bu inkişaf proseslərinə dair dərk etdiklərimizin qənaətbəxş olmadığını, boşluqlar və kölgələr olduğunu etiraf etməliyik.

Edip kompleksi, cinsi qorxutma (həddi kəsilmə hədəsi), Fövqəl-Mənin formalaşması və latensiya dövrünün başlaması arasında burada təsvir edilən zaman və səbəb-nəticə əlaqələrinin tipik xarakter daşıdığına şübhə etmirəm; lakin bu tipin yeganə mümkün tip olduğunu iddia etmək istəmirəm. Bu proseslərin zaman ardıcıllığında və əlaqələndirilməsindəki dəyişikliklər fərdin inkişafı üçün çox əhəmiyyətli ola bilər.

O. Rankın maraqlı tədqiqatının dərc edilməsindən bəri "Doğum travması" haqqında, bu kiçik tədqiqatın nəticəsini — oğlanın Edip kompleksinin həddi kəsilmə qorxusu ilə çökdüyü fikrini — əlavə müzakirəsiz qəbul etmək olmaz. Lakin mənə belə görünür ki, bu müzakirəyə indi başlamaq vaxtından əvvəldir, bəlkə də Rankın baxışını belə bir yerdə tənqid etmək və ya qiymətləndirmək məqsədəuyğun deyil.

15 / 24

Psixoanalizin qısa xülasəsi

I

Psixoanaliz demək olar ki, iyirminci əsr ilə birlikdə doğulub; onun yeni bir şey kimi dünyaya çıxışını təmsil edən nəşrim, "Yuxuların yozumu" əsərim 1900-cü il tarixini daşıyır. Lakin, təbii ki, o, daşdan sıçramayıb və ya göydən düşməyib; o, davam etdirdiyi daha köhnə şeylərlə əlaqə qurur və emal etdiyi təsirlərdən yaranır. Beləliklə, onun tarixi yaranışında həlledici rol oynayan təsirlərin təsviri ilə başlamalı və yaradılışından əvvəlki dövr və şərtləri də unutmamalıdır.

Psixoanaliz dar bir sahədə böyüyüb. O, əvvəlcə yalnız bir məqsədi bilirdi: belə adlandırılan “funktional” sinir xəstəliklərinin təbiətini anlamaq və həmin xəstəliklərin müalicəsindəki köhnə həkim acizliyini aradan qaldırmaq. O dövrün nevroloqları kimyəvi-fiziki və patologik-anatomik faktlara yüksək qiymət verilməsi ilə tərbiyə olunmuşdular; onlar nəhayət, Hitzig və Fritsch, Ferrier, Goltz və başqalarının, müəyyən funksiyaların beyinin müəyyən hissələri ilə sıx, bəlkə də eksklüziv əlaqəsini sübut etməyə çalışan tapıntılarından təsirlənmişdilər. Onlar psixik amillərlə nə edəcəklərini bilmirdilər, onu dərk edə bilmirdilər, onu filosoflara, mistiklərə və — həkimlikdə saxtakarlıq edənlərə buraxırdılar və onunla məşğul olmağı elmi olmayan hesab edirdilər; buna uyğun olaraq, nevrozların, xüsusilə də bütün bu qrupun nümunəsi olan sirli “Histeriya”nın sirlərinə yol açılmırdı. 1885-ci ildə Salpetriere xəstəxanasında staj etdiyim zaman, histerik iflic hallarına bağlı, onların eyni beyin hissələrinin yüngül funksional pozğunluqlarına əsaslandığı, həmin hissələrin ağır zədələnməsinin isə uyğun organik iflicə səbəb olduğu düsturu ilə kifayətləndiklərini öyrəndim. Bu vəziyyətlərin müalicəsi də təbii ki, başa düşülməmədən əziyyət çəkirdi. Müalicə ümumi “qüvvətləndirici” tədbirlərdən, dərmanların verilməsindən və qorxutma, alay etmə, iradəsini səfərbər etməyə, “özünü toparlamağa” çağırış kimi, çox vaxt qeyri-məqsədəuyğun və soyuq icra olunan psixik təsir cəhdlərindən ibarət idi. Sinir vəziyyətlərinin xüsusi müalicəsi kimi elektrik müalicəsi təqdim olunurdu, lakin W. Erbin detallı təlimatlarına uyğun olaraq bunu icra etməyə cəhd edən, iddia olunan dəqiq elm sahəsində təxəyyülün necə böyük yer tutduğunu təəccüblə qarşılaya bilərdi. Həll edici dönüş, 1880-ci illərdə hipnotizm hadisələrinin tibb elminə yenidən yol tapmağa çalışdığı zaman baş verdi; bu dəfə Liebault, Bernheim, Heidenhain, Forelin işləri sayəsində əvvəllərdəkindən daha yaxşı nəticələrlə. Əsas məsələ, bu hadisələrin həqiqiliyinin tanınması idi. Bu qəbul edildikdən sonra, hipnotizmdən iki əsas və unudulmaz dərs çıxarmaq lazım idi. Birincisi, aydın fiziki dəyişikliklərin, bu halda özünün fəaliyyətə gətirdiyi psixik təsirlərin nəticəsi olduğuna əmin oldular; ikincisi, xüsusilə hipnozdan sonra təcrübə obyektlərinin davranışından, yalnız “şüursuz” adlandırıla bilən psixik proseslərin mövcudluğu haqqında ən aydın təəssüratı əldə etdilər. “Şüursuz” anlayışı filosoflar arasında nəzəri termin kimi uzun müddətdən bəri müzakirə olunurdu, lakin hipnotizm hadisələrində ilk dəfə olaraq canlı, əlçatan və təcrübənin obyekti oldu. Bundan əlavə, hipnotik hadisələr bəzi nevrozların ifadələri ilə inkarolunmaz bənzərlik göstərirdi.

Hipnotizmin psixoanalizin yaranma tarixindəki əhəmiyyətini azaltmaq mümkün deyil. Nəzəri və müalicəvi baxımdan psixoanaliz, hipnotizmdən miras aldığı bir irsə sahibdir.

Hipnoz, nevrozların, xüsusilə də histeriyanın öyrənilməsi üçün də qiymətli bir vasitə olduğunu sübut etdi. Şarkonun təcrübələri böyük təəssürat yaratdı; o, travmadan (qəza) sonra baş verən bəzi iflic hallarının histerik təbiətli olduğunu fərz etmiş və indi hipnozda travmanın təlqini ilə eyni xarakterli iflicləri süni şəkildə yarada bilmişdi. O vaxtdan bəri, travmatik təsirlərin histerik simptomların yaranmasında ümumi şəkildə iştirak edə biləcəyi gözləntisi qaldı. Şarko özü histerik nevrozun psixoloji başa düşülməsi üçün daha çox səy göstərmədi, lakin onun şagirdi P. Janet bu tədqiqatları davam etdirdi və hipnozdan istifadə edərək, histeriyanın xəstəlik ifadələrinin bəzi şüursuz fikirlərdən (idées fixes) bərk asılı olduğunu göstərə bildi. Janet histeriyanı, psixik prosesləri bir yerdə saxlamaq qabiliyyətinin anadangəlmə çatışmazlığı ilə xarakterizə etdi; bu çatışmazlıqdan ruh həyatının parçalanması (dissosiasiya) yaranırdı.

Lakin psixoanaliz Janetin bu tədqiqatlarına heç bir şəkildə bağlanmadı. Onun üçün Vena həkiminin, Dr. Yozef Breuer, xarici təsirlərdən asılı olmayaraq, təxminən 1881-ci ildə yüksək istedadlı histerik xəstə qız uşağını hipnoz köməyi ilə tədqiq edə və sağalda bildiyi üçün həlledici rol oynadı. Breuerin nəticələri, o, referent (Froyd) ilə əməkdaşlığı qəbul etdikdən sonra, yalnız on beş il sonra ictimaiyyətə açıqlandı. O, referenti (Freydi) əməkdaş kimi qəbul etmişdi. Onun müalicə etdiyi hal, nevrozların başa düşülməsi üçün unikal əhəmiyyətini bu günə qədər qoruyub saxladığından, bu məsələyə daha uzun toxunmaq qaçılmazdır. Breuer halının xüsusiyyətinin nədən ibarət olduğunu aydın başa düşmək lazımdır. Qız uşağı, çox sevdiyi atasının qulluğu zamanı xəstələnmişdi. Breuer indi onun bütün simptomlarının bu xəstə qulluğuna aid olduğunu və onlar vasitəsilə izah olunduğunu sübut edə bildi. Beləliklə, sirli nevrozun bir halı ilk dəfə tamamilə aydınlaşdırılmış və bütün xəstəlik əlamətləri mənalı çıxmışdı. Bundan əlavə, simptomların ümumi xarakteri ondan ibarət idi ki, onlar hərəkətə təşəbbüs verən, lakin sonra icra edilməyib digər motivlər nəticəsində basdırılan vəziyyətlərdə yaranmışdı. Bu basdırılmış hərəkətlərin yerinə məhz simptomlar ortaya çıxmışdı. Beləliklə, histerik simptomların etiologiyası üçün hisslər həyatına (affektivliyə) və psixi qüvvələrin oyununa (dinamizmə) diqqət yetirilməli idi və bu iki baxış bucağı o vaxtdan bəri heç vaxt tərk edilməmişdir.

Simptomların yaranması üçün səbəblər Breuer tərəfindən Şarko travmaları ilə eyni səviyyəyə qoyulmuşdu. Maraqlı idi ki, bu travmatik səbəblər və onlarla bağlı bütün ruhi hərəkətlər xəstələrin yaddaşından itmişdi, sanki heç vaxt baş verməmiş kimi, halbuki onların təsirləri, yəni simptomlar, sanki zamanla aşınma yoxmuş kimi dəyişməz şəkildə davam edirdi. Beləliklə, burada şüursuz, lakin məhz buna görə xüsusilə güclü ruhi proseslərin mövcudluğuna yeni bir sübut tapılmışdı; bu proseslər ilk dəfə hipnozdan sonrakı təlqinlərdə öyrənilmişdi. Breuerin tətbiq etdiyi terapiya xəstəni hipnozda unudulan travmaları xatırlamağa və onlara güclü emosional ifadələrlə reaksiya verməyə sövq etməkdən ibarət idi. Sonra belə bir hissi ifadənin yerinə keçən simptom yox olurdu. Eyni üsul həm əziyyətin tədqiqi, həm də aradan qaldırılması üçün xidmət edirdi və bu qeyri-adi birləşmə sonrakı psixoanaliz tərəfindən də saxlanıldı.

Referent 1890-cı illərin əvvəllərində Breuerin nəticələrini daha çox sayda xəstədə təsdiqlədikdən sonra, Breuer və Freyd təcrübələrini və onlara əsaslanan nəzəriyyə cəhdini ehtiva edən bir nəşr (Histeriya üzərinə araşdırmalar, 1895) dərc etməyə qərar verdilər. Bu nəşrdə deyilirdi ki, histerik simptom, güclü emosional yüklü ruhi prosesin emosiyası normal şüurlu emaldan kənara itələndikdə və beləliklə yanlış bir yola yönəldildikdə yaranır. Histeriya halında o, qeyri-adi bədən innervasiyasına keçir (konversiya), lakin hipnozda təcrübənin canlandırılması ilə başqa cür yönləndirilə və həll oluna bilər (abreaksiya). Müəlliflər öz üsullarını Katarsis (təmizləmə, sıxışdırılmış emosiyadan qurtulma) adlandırdılar.

Katarsis üsulu psixoanalizin birbaşa sələfidir və təcrübənin bütün genişlənmələrinə və nəzəriyyənin bütün dəyişikliklərinə baxmayaraq, hələ də onun nüvəsində saxlanılır. Lakin o, müəyyən sinir xəstəliklərinə tibbi təsir göstərməyin yeni bir yolundan başqa bir şey deyildi və heç nə onun ən ümumi marağın və ən şiddətli etirazın mövzusuna çevrilə biləcəyini xəbər vermirdi.

II

“Histeriya üzərinə tədqiqatlar”ın dərcindən qısa müddət sonra Breuer və Freydin əməkdaşlığı dağıldı. Breuer, əslində daxili xəstəliklər həkimi olan Breuer, sinir xəstələrinin müalicəsini buraxdı, Freyd özünə böyük həmkarı tərəfindən həvalə edilmiş aləti daha da təkmilləşdirməyə çalışdı; onun tətbiq etdiyi texniki yeniliklər və apardığı kəşflər katartik prosesi psixoanalizə çevirdi. Ən ağır nəticəli addım, şübhəsiz ki, onun texniki vasitə olan hipnozdan imtina etməyə qərar verməsi idi. O, bunu iki səbəbdən etdi: birincisi, Nansidə Bernhaymda tədris kursu keçməsinə baxmayaraq, xəstələrin kifayət qədər böyük bir hissəsini hipnoza salmağı bacarmadığına görə, ikincisi isə hipnoza əsaslanan katarsisin terapevtik uğurlarından narazı olduğuna görə. Bu uğurlar çox nəzərəçarpan idi və qısa müalicə müddətindən sonra ortaya çıxırdı, lakin davamlı olmadığı və xəstənin həkimə şəxsi münasibətindən çox asılı olduğu sübut olundu. Hipnozdan imtina etmək prosedurun indiyə qədərki inkişafı ilə qopma və yeni bir başlanğıc demək idi.

Lakin hipnoz xəstənin unutduğu şeyi onun şüurlu xatırlamasına gətirmək xidmətini göstərmişdi. O, başqa bir texnika ilə əvəz edilməli idi. Freyd o vaxt onun yerinə sərbəst assosiasiya metodunu qoymaq fikrinə gəldi, yəni o, xəstələri bütün şüurlu düşünmədən imtina etməyə və spontan (istəmədən yaranan) fikirlərinin ardınca sakit konsentrasiya ilə getməyə (“şüurunun səthinə toxunmağa”) məcbur etdi. Bu fikirləri həkimə bildirməli idilər, hətta buna qarşı etirazlar hiss etsələr belə, məsələn, fikir çox xoşagəlməz, çox mənasız və ya çox əhəmiyyətsizdir və ya buraya aid deyil. Unudulmuş şüursuzluğu araşdırmaq üçün vasitə kimi sərbəst assosiasiyanın seçilməsi o qədər qəribə görünür ki, onun haqlılığını təsdiqləyən bir söz artıq deyil. Freydi bu işdə gözlənti idarə edirdi ki, belə deyilən sərbəst assosiasiya əslində qeyri-sərbəst olduğunu sübut edəcək, çünki bütün şüurlu düşünmə niyyətlərinin bastırılmasından sonra fikirlərin şüursuz material tərəfindən müəyyən edilməsi üzə çıxacaqdı. Bu gözlənti təcrübə ilə haqlı çıxmışdır. Yuxarıda verilmiş “analitik əsas qayda”ya əməl edərək sərbəst assosiasiyanın ardınca getməklə, xəstənin unutduğu şeyin izini tapa biləcək fikirlərdən zəngin material əldə edilirdi. Bu material, həqiqətən, unudulmuş şeyin özünü gətirmədi, lakin onun o qədər aydın və bol işarələrini verdi ki, həkim bəzi əlavələr və təfsirlərlə unudulmuş şeyi ondan təxmin edə (bərpa edə) bildi. Beləliklə, sərbəst assosiasiya və təfsir sənəti indi əvvəllər hipnoza salınmanın etdiyini edirdi. - Görünür, iş çox çətinləşdirilmiş və mürəkkəbləşdirilmişdi; lakin qiymətsiz qazanc odur ki, müşahidəçi üçün hipnotik vəziyyət tərəfindən örtülmüş olan qüvvələr oyununa nüfuz etmək mümkün oldu. Patogen unudulmuşluğu açmaq üçün işin davamlı və çox intensiv müqavimətə qarşı mübarizə aparmalı olduğu aydınlaşdı. Xəstənin özündə yaranan fikirləri bildirməkdən imtina etmək istədiyi və analitik əsas qaydanın qarşı çıxdığı tənqidi etirazlar artıq bu müqavimətin ifadələri idi. Müqavimət fenomenlərinin təhlilindən psixoanalitik nevroz nəzəriyyəsinin əsas sütunlarından biri olan sıxışdırma nəzəriyyəsi ortaya çıxdı. Hazırda patoloji materialın şüurlaşmasına qarşı çıxan eyni qüvvələrin, həmin vaxt da bu cür cəhdləri uğurla həyata keçirdiklərini fərz etmək məntiqli idi. Beləliklə, nevrotik simptomların etiologiyasındakı boşluq dolduruldu. İndi simptomların əvəzçi rolunu oynadığı təəssüratlar və ruhi təəssüratlar, Janetin iddia etdiyi kimi, əsassız və ya sintezə konstitusional qabiliyyətsizlik nəticəsində unudulmamışdı; əksinə, onlar digər ruhi qüvvələrin təsiri ilə sıxışdırmağa məruz qalmışdılar və bu sıxışdırmanın nəticəsi və əlaməti onların şüurdan uzaqlaşdırılması və xaric edilməsi idi. Yalnız bu sıxışdırma nəticəsində onlar patogen hala gəldilər, yəni qeyri-adi yollarla simptom kimi ifadə tapmağa nail oldular.

Sıxışdırmanın motivasiyası və beləliklə, hər hansı bir nevrotik xəstəliyin səbəbi kimi iki qrup psixi meyllər arasındakı münaqişə nəzərdə tutulmalı idi. Və təcrübə, bir-biri ilə mübarizə aparan qüvvələrin təbiəti haqqında tamamilə yeni və təəccüblü bir həqiqəti öyrətdi. Sıxışdırma adətən xəstənin şüurlu şəxsiyyətindən (Mən) başlayırdı və etiki və estetik motivlərə əsaslanırdı; sıxışdırmağa məruz qalanlar isə ümumiyyətlə pis adlandırıla bilən eqoizm və qəddarlıq tələbləri, xüsusilə də çox vaxt ən açıq və qadağan olunmuş növdə olan cinsi istəklər idi. Beləliklə, xəstəlik simptomları qadağan olunmuş doyumların əvəzi idi və xəstəlik insandakı qeyri-əxlaqi olanın qüsurlu idarə olunmasına uyğun gəlirdi.

Biliklərin inkişafı cinsi istəklərin ruhi həyatda nə qədər böyük rol oynadığını getdikcə daha aydın göstərdi və cinsi tələbin təbiətini və inkişafını ətraflı öyrənməyə səbəb oldu. (Freyd: Cinsəllik nəzəriyyəsi üzrə üç məqalə. 1905.) Lakin eyni zamanda, ilk uşaqlıq illərinin təcrübələri və münaqişələrinin fərdin inkişafında gözlənilmədən vacib rol oynadığını və yetkinlik dövrü üçün silinməz predispozisiyalar qoyduğunu kəşf edərək, başqa bir təcrübi nəticəyə də rast gəlinirdi. Beləliklə, indiyə qədər elm tərəfindən prinsipcə nəzərdən qaçırılan, ən erkən yaşlardan etibarən fiziki reaksiyalarda və ruhi mövqelərdə özünü göstərən uşaq cinsəlliyini üzə çıxarmaq mümkün oldu. Bu uşaq cinsəlliyini böyüklərin təxminən normal cinsəlliyi və sapıqların anormal cinsi həyatı ilə uzlaşdırmaq üçün cinsəllik anlayışının özü də təbiət və inkişaf tarixi ilə əsaslandırıla bilən bir düzəliş və genişlənməyə məruz qalmalı idi. Hipnozun sərbəst assosiasiya texnikası ilə əvəz edilməsindən bəri, Breuerin katartik metodu psixoanalizə çevrilmiş və ondan sonra on ildən çox müddət ərzində yalnız müəllif (Freyd) tərəfindən inkişaf etdirilmişdir; bu, cinsi həvəsin inkişaf tarixi ilə əsaslandırıla bilərdi. Psixoanaliz bu dövr ərzində tədricən nevrotik simptomların yaranması, mənası və məqsədi haqqında kifayət qədər məlumat verən və əziyyətin aradan qaldırılmasına yönəlmiş tibbi səylər üçün rasional əsas təmin edən bir nəzəriyyəyə sahib oldu. Bu nəzəriyyənin məzmununu təşkil edən amilləri bir daha sıralamaq istəyirəm. Bunlar: tələblər həyatının (affektivliyin), ruhi dinamikasının, ən qaranlıq və ixtiyari görünən ruhi fenomenlərin belə davamlı mənalılığı və determinizminin vurğulanması, psixi münaqişə və sıxışdırmanın patogen təbiəti haqqında təlim, xəstəlik simptomlarının əvəzedici doyumlar kimi qavranılması, cinsi həyatın, xüsusilə də uşaq cinsəlliyinin başlanğıclarının etioloji əhəmiyyətinin dərk edilməsidir. Fəlsəfi baxımdan bu nəzəriyyə, ruhi olanın şüurlu olanla üst-üstə düşmədiyi, ruhi proseslərin təbiətcə şüursuz olduğu və yalnız xüsusi orqanların (instansiyaların, sistemlərin) fəaliyyəti nəticəsində şüurlu hala gətirildiyi mövqeyini tutmalı idi. Bu siyahıya əlavə olaraq qeyd edirəm ki, uşaqlıq dövrünün affektiv münasibətləri arasında valideynlərlə mürəkkəb hissi əlaqə, yəni Ödipus kompleksi, hər bir nevroz halının nüvəsi kimi getdikcə daha aydın tanınmış və analiz olunan şəxsin həkimə qarşı davranışında nəzəriyyə və texnika üçün bərabər dərəcədə böyük əhəmiyyət kəsb edən hissi transferin bəzi əlamətləri diqqəti cəlb etmişdir. Psixoanalitik nevroz nəzəriyyəsi bu quruluşunda artıq hakim fikirlərə və meyillərə zidd olan və uzaqdan baxanlarda təəccüb, nifrət və inançsızlıq yarada bilən çox şeyi ehtiva edirdi. Məsələn, şüursuzluq problemi ilə bağlı mövqe, uşaq cinsəlliyinin tanınması və ruhi həyatda cinsi amilin vurğulanması, lakin daha da əlavələr olacaqdı.

III

Histerik bir qızda qadağan olunmuş cinsi istəyin ağrılı bir simptomuna necə çevrilə biləcəyini qismən anlamaq üçün, ruhi aparatın quruluşu və funksiyası haqqında dərin və mürəkkəb fərziyyələr irəli sürmək lazım gəlirdi. Bu, sərf olunan zəhmət ilə əldə edilən nəticə arasında açıq bir ziddiyyət idi. Əgər psixoanalizin iddia etdiyi əlaqələr həqiqətən mövcud olsaydı, onlar təbiətcə fundamental xarakter daşıyırdı və histerik olmayan digər hadisələrdə də özünü göstərə bilərdi. Əgər bu nəticə doğru olsaydı, psixoanaliz yalnız nevroloqlar üçün maraqlı olmağı dayandırmış olardı; o zaman psixoloji tədqiqatla maraqlanan hər kəsin diqqətini cəlb etmək iddiasında ola bilərdi. Onun nəticələri yalnız patoloji ruhi həyat sahəsi üçün deyil, həm də normal funksiyaların başa düşülməsi üçün nəzərə alınmalı idi və bu sahədəki tədqiqatlar nəzərdən qaçırılmamalı idi.

Psixoanaliz xəstəlikdən başqa ruhi fəaliyyətin izahında yararlılığının sübutunu erkən mərhələdə iki növ hadisədə əldə etdi: gündəlik həyatda çox rast gəlinən səhv hərəkətlərdə (unutmalar, dil sürçmələri, pərtlik və s.) və sağlam, psixi baxımdan normal insanların yuxularında. Kiçik səhv hərəkətlər, məsələn, adətən tanınan xüsusi adların müvəqqəti unudulması, dil sürçmələri, yazı səhvləri və oxşar hallar indiyə qədər heç bir izaha layiq görülməmişdi və ya yorğunluq, diqqətin yayılması və s. vəziyyətlərlə izah edilməli idi. Məruzəçi özünün “Gündəlik Həyatın Psixopatologiyası” əsərində (1901 və 1904) çoxsaylı nümunələr vasitəsilə belə hadisələrin mənalı olduğunu və şüurlu niyyətin digər, basdırılmış, çox vaxt birbaşa şüursuz niyyət tərəfindən pozulması nəticəsində yarandığını sübut etdi. Adətən, pozucu təsiri aşkar etmək üçün sürətli bir fikirləşmə və ya qısa bir təhlil kifayət edir. Dil sürçmələri kimi belə səhv hərəkətlərin çoxluğu nəzərə alınaraq, hər kəsə öz şəxsi təcrübəsi vasitəsilə şüursuz ruhi proseslərin mövcudluğuna inam qazanmaq asanlaşdırılır; bu proseslər təsirli olur və ən azı digər, niyyət edilmiş aktlara ləngimə və ya dəyişikliklər şəklində özünü ifadə edir. “Yuxunun Təfsiri” əsərində ictimaiyyətə təqdim etdi. Bundan aydın oldu ki, yuxu nevroz simptomundan fərqli qurulmayıb. O, belə bir simptom kimi qəribə və mənasız görünə bilər; lakin psixoanalizdə istifadə olunan sərbəst assosiasiyadan çox fərqlənməyən bir texnika ilə araşdırıldıqda, onun açıq məzmunundan yuxunun gizli mənasına, yəni latent yuxu düşüncələrinə keçid edilir. Bu latent məna həmişə, hazırda yerinə yetirilmiş kimi təqdim olunan bir istək təhriküdür. Lakin kiçik uşaqlar istisna olmaqla və ya imperativ bədən ehtiyaclarının təsiri altında olmayan hallarda, bu gizli istək heç vaxt açıq şəkildə ifadə edilə bilməz. O, əvvəlcə yuxu görənin “Mən”indəki məhdudlaşdırıcı və senzura edici qüvvələrin əsəri olan bir təhrifi qəbul etməlidir. Beləliklə, yuxu senzurasına verilən güzəştlər nəticəsində tanınmaz hala gəlmiş açıq yuxu yaranır; o, oyandıqda xatırlanır, lakin təhlil vasitəsilə hələ də bir doyum vəziyyətinin və ya istəyin yerinə yetirilməsinin ifadəsi kimi ifşa edilə bilər; bu, bir-biri ilə mübarizə aparan iki qrup ruhi təhrik arasında, histerik simptomda gördüyümüz kimi, bir kompromisdir. “Yuxu (basdırılmış) bir istəyin (gizlədilmiş) yerinə yetirilməsidir” düsturu, əslində, yuxunun mahiyyətini ən yaxşı şəkildə ifadə edir.

Latent yuxu istəyini manifest yuxu məzmununa çevirən prosesi (yuxu işlənməsini) öyrənməklə, biz şüursuz ruhi həyat haqqında bildiklərimizin ən yaxşısını öyrəndik.

İndi isə yuxu xəstəlik simptomu deyil, normal ruhi həyatın bir nailiyyətidir. Onun yerinə yetirilmiş kimi təqdim etdiyi istəklər, nevrozda sıxışdırmaya uğrayan eyni istəklərdir. Yuxu yaranma imkanını yalnız yuxu vəziyyətində, insanın hərəkət qabiliyyətini ləğv edən vəziyyətdə, sıxışdırmanın yuxu senzurasına nisbətən yumşalması kimi əlverişli şəraitə borcludur. Lakin yuxu qurulması müəyyən sərhədləri aşarsa, yuxu görəni ona son qoyur və qorxaraq oyandığı zaman yuxu kəsilir. Beləliklə, normal ruhi həyatda xəstəlikli ruhi həyatdakı eyni qüvvələrin və onlar arasındakı eyni proseslərin mövcud olduğu sübut edilmişdir. Yuxunun təfsirindən başlayaraq psixoanaliz ikiqat əhəmiyyət kəsb etdi; o, yalnız nevrozların yeni terapiyası deyil, həm də yeni bir psixologiya idi; o, yalnız nevroloqlar tərəfindən deyil, eləcə də humanitar elmlərlə məşğul olan hər kəs tərəfindən nəzərə alınmaq iddiasında idi.

Lakin elmi dünyada ona göstərilən rəftar xoş olmadı. Təxminən on il ərzində Freydin işləri ilə heç kim məşğul olmadı. Təxminən 1907-ci ildə isveçrəli psixiatrlar qrupu (Bleyler və Yunq) tərəfindən Zürixdə psixoanalizə diqqət yönəldildi və sonra, xüsusilə Almaniyada, vasitələri və arqumentləri baxımından həqiqətən də seçici olmayan bir qəzəb fırtınası qoptu. Psixoanaliz bu zaman bir çox yeniliklərin taleyini bölüşdü; bu yeniliklər müəyyən bir müddət keçdikdən sonra ümumi tanınma qazandılar. Lakin onun təbiətində xüsusilə şiddətli müxalifət oyatmaq var idi. O, mədəni insanlığın qərəzlərini bəzi çox həssas yerlərdə zədələdi, ümumi razılıq ilə şüura qovulmuş olan şeyi açaraq, analitik reaksiyaya bütün insanları tabe etdi və beləliklə, çağdaşları, analitik müalicədə ilk növbədə müqavimətlərini ortaya qoyan xəstələr kimi davranmağa məcbur etdi. Həmçinin etiraf edilməlidir ki, psixoanalitik təlimlərin düzgünlüyünə inandırmaq və ya analizin icrası üzrə təlim almaq asan deyildi.

Lakin ümumi düşmənçilik, psixoanalizin növbəti onillik ərzində iki istiqamətdə daim genişlənməsinin qarşısını ala bilmədi; xəritədə, onun üçün marağın yeni ölkələrdə ortaya çıxması ilə və humanitar elmlər sahəsində, onun yeni elmlərə tətbiq edilməsi ilə. 1909-cu ildə Prezident G. Stenli Holl, Freyd və Yunqu, Massaçusets ştatının Vuster şəhərində onun rəhbərlik etdiyi Klark Universitetində psixoanaliz haqqında mühazirə oxumağa dəvət etdi və bu mühazirələr də xoş qarşılandı. Psixoanaliz o vaxtdan bəri Amerikada populyar qaldı, baxmayaraq ki, məhz bu ölkədə çoxlu səthilik və onun adı altında bir çox sui-istifadə var. Artıq 1911-ci ildə Havlok Ellis analizin yalnız Avstriya və İsveçrədə deyil, eyni zamanda ABŞ-da, İngiltərədə, Hindistanda, Kanadada və şübhəsiz Avstraliyada da inkişaf etdirildiyini və tətbiq olunduğunu qeyd edə bilərdi.

Bu mübarizə və ilk çiçəklənmə dövründə yalnız psixoanalizə xidmət edən ədəbi orqanlar da yarandı. Bunlar Bleyler və Freyd tərəfindən nəşr olunan, Yunq tərəfindən redaktə edilən (1909–1914) və Birinci Dünya Müharibəsinin başlaması ilə dayandırılan "Psixoanalitik və psixopatoloji araşdırmalar üzrə illik" jurnalı, Adler və Stekel tərəfindən redaktə edilən "Psixoanaliz Mərkəzi Jurnalı" (1911) idi; bu jurnal tezliklə "Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı" (1915, hazırda onuncu cild) ilə əvəz olundu; həmçinin 1912-ci ildən Rank və Zaks tərəfindən əsası qoyulan "İmaqo" jurnalı, yəni psixoanalizin humanitar elmlərə tətbiqi üçün bir jurnal. Anglo-amerikalı həkimlərin böyük marağı 1915-ci ildə Vayt və Celiff tərəfindən hələ də mövcud olan "Psixoanalitik Baxış" jurnalının yaradılmasında ifadə olundu. Sonra, 1920-ci ildə, xüsusilə İngiltərə üçün nəzərdə tutulmuş və Ernest Jones tərəfindən redaktə edilən "Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı" yarandı. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat və ona uyğun ingilis şirkəti (I. PsA. Press) Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana (Int. PsA. Library) adı altında analitik nəşrlərin davamlı seriyasını təqdim edir. Təbii ki, psixoanaliz ədəbiyyatı yalnız bu dövri nəşrlərdə, əsasən psixoanalitik birliklər tərəfindən dəstəklənən nəşrlərdə deyil, həm də elmi və ədəbi istehsallarda çoxlu sayda yerlərdə yayılmışdır. Psixoanalizə xüsusi diqqət yetirən Latın aləmi jurnalları arasında Lima (Peru) şəhərində H. Delqado tərəfindən idarə olunan "Rivista de Psiquiatria" jurnalı xüsusi qeyd edilməlidir.

Psixoanalizin bu ikinci onilliyinin birincidən əsas fərqi, məruzəçinin artıq onun tək nümayəndəsi olmaması idi. Onun ətrafında daima artan şagird və tərəfdar dairəsi toplaşmışdı; onların işi əvvəlcə psixoanalitik təlimlərin yayılmasını təmin edir, sonra isə bu təlimləri davam etdirir, tamamlayır və dərinləşdirirdi. Bu tərəfdarlardan illər keçdikcə, qaçılmaz olaraq, bir neçəsi ayrıldı, öz yollarına getdilər və ya psixoanalizin inkişafında davamlılığı hədələyən bir müxalifətə yönəldilər. 1911-1915-ci illər arasında C. G. Yunq və Vyanadakı Alfred Adler analitik faktlara yönəltdikləri yenidən şərh cəhdləri və analizin baxış bucaqlarından yayınmağa çalışmaları ilə müəyyən bir sarsıntı yaratdılar, lakin tezliklə aydın oldu ki, bu ayrılıqlar davamlı bir ziyan törətməmişdir. Onlara müvəqqəti olaraq qismət olan uğur, kütlənin psixo- analitik tələblərin təzyiqindən qurtulmaq üçün onlara hansı yol açılsa da, buna hazır olmasından asanlıqla izah edilirdi. Əməkdaşların böyük əksəriyyəti davam etdi və onlara göstərilən istiqamətlər boyunca işi davam etdirdi. Biz psixoanalizin nəticələrinin tətbiq sahələrindəki çoxsaylı və çox qısaldılmış təqdimatında onların adlarına təkrar-təkrar rast gələcəyik.

IV

Tibb dünyası tərəfindən psixoanalizə göstərilən səs-küylü rəddetmə, tərəfdarlarını əvvəlcə nevrozların xüsusi patologiyası və müalicəsi kimi inkişaf etdirməkdən saxlaya bilmədi; bu vəzifə hələ də tam həll olunmamışdır. İndiyə qədər əldə edilən hər şeyi üstələyən inkar olunmaz müalicə uğurları yeni səylərə həvəsləndirdi və məsələyə daha dərin nüfuz edildikdə yaranan çətinliklər analitik texnikada dərin dəyişikliklərə və nəzəriyyənin fərziyyə və şərtlərində əhəmiyyətli düzəlişlərə səbəb oldu.

Psixoanalizin texnikası bu inkişaf ərzində digər tibbi ixtisasların texnikası qədər müəyyən və həssas hala gəldi. Bu həqiqətin yanlış qiymətləndirilməsi nəticəsində, xüsusilə İngiltərə və Amerikada, yalnız oxumaqla psixoanalizə ədəbi biliyə sahib olan şəxslər xüsusi təlim almadan analitik müalicələr aparmaq üçün özlərini layiq hesab etdikləri üçün çox səhv edilir. Belə bir yanaşmanın uğurları həm elm, həm də xəstələr üçün bədbəxtlik gətirir və psixoanalizin nüfuzunun düşməsinə çox töhfə vermişdir. Birinci psixoanalitik poliklinikanın (M. Eitingon tərəfindən) qurulması buna görə yüksək praktik əhəmiyyət kəsb edən bir addımdır. Bu institut bir tərəfdən analitik terapiyanı geniş xalq təbəqələri üçün əlçatan etməyə çalışır, digər tərəfdən isə tələbənin özünə psixoanaliz tətbiq etməsi şərtini ehtiva edən tədris kursu vasitəsilə həkimləri praktik analitiklər kimi hazırlamağı öz üzərinə götürür.

Həkimə analitik materialı idarə etməyə imkan verən köməkçi anlayışlar arasında birinci yerdə “Libido” anlayışını qeyd etmək lazımdır. Psixoanalizdə libido əvvəlcə obyektə yönəlmiş cinsi həvəslərin (miqdarca dəyişən və ölçülə bilən kimi qəbul edilən) gücünü ifadə edir (analitik nəzəriyyə ilə genişləndirilmiş mənada). Daha dərin tədqiqatlar nəticəsində, bu “obyekt libidosu”nun yanına öz “Mən”inə yönəlmiş “narsisistik və ya Mən libidosu”nu qoymaq zərurəti yarandı və bu iki qüvvənin qarşılıqlı təsiri, psixik həyatdakı çox sayda normal və patologik proseslər haqqında hesabat verməyə imkan verdi. Tezliklə, belə adlandırılan “transfer nevrozları”nın narsisistik xəstəliklərdən kəskin ayrılması ortaya çıxdı; birincilər (histeriya və məcburiyyət nevrozu) psixoanalitik terapiyanın əsl obyektləri idilər, digərləri, yəni narsisistik nevrozlar isə analizin köməyi ilə araşdırmağa imkan versələr də, terapevtik təsirə prinsipial çətinliklər yaradırdılar. Doğrudur ki, psixoanalizin libido nəzəriyyəsi heç vaxt “tamamlanmış” deyil və onun ümumi həvəs nəzəriyyəsi ilə münasibəti hələ də aydınlaşmayıb; psixoanaliz gənc, tam hazır olmayan və sürətlə inkişaf edən bir elmdir, lakin burada psixoanalizə qarşı çox vaxt irəli sürülən “panseksualizm” ittihamının nə qədər yanlış olduğunu vurğulamaq yeri gəlir. Bu ittiham, psixoanalitik nəzəriyyənin cinsi həvəslərdən başqa heç bir psixik qüvvəni tanımadığını bildirmək istəyir və “cinsi” sözünü analitik mənada deyil, vulqar mənada istifadə edərək populyar qərəzlərdən faydalanır.

Narsisistik təsirə məruz qalma hallarına psixoanalitik baxış psixiatriyada psixiatriyada "funksional psixozlar" adlandırılan bütün əziyyətləri də aid etməlidir Nevrozlar və psixozların, sağlamlıq və nevroz kimi, kəskin sərhədlərlə ayrılmadığına şübhə etmək olmazdı və bu qədər sirli psixotik hadisələri izah etmək üçün, indiyə qədər eyni dərəcədə qaranlıq olan nevrozlarda əldə edilmiş anlayışlardan istifadə etmək çox təbii görünürdü. Referent artıq təcrid olunduğu dövrdə paranoid xəstəliyin bir halını analitik araşdırma vasitəsilə qismən başa düşülən etmiş və bu qəti psixozda sadə nevrozlarda olduğu kimi eyni məzmunları (kompleksləri) və oxşar qüvvə oyununu sübut etmişdi. E. Bleuler psixozların bir çoxunda onun "Freyd mexanizmləri" adlandırdığı şeyin əlamətlərini izlədi və C. G. Yunq 1901-ci ildə Dementia praecox-un son mərhələlərindəki ən qəribə simptomlar üçün bu xəstələrin fərdi həyat tarixindən izahat verdikdə analitik kimi böyük nüfuz qazandı. Bleulerin şizofreniyaya aid geniş tədqiqatı (1911) daha sonra bu psixozların qavranılmasında psixoanalitik baxış bucaqlarının haqlılığını ehtimal ki, qəti şəkildə ortaya qoydu.

Bu cür psixiatriya psixoanalizin ən yaxın tətbiq sahəsi oldu və indiyə qədər də belə qaldı. Nevrozların dərin analitik məlumatı üçün ən çox iş görmüş eyni tədqiqatçılar, məsələn, Berlinli K. Abraham və Budapeştli S. Ferenczi (yalnız ən görkəmli olanları qeyd etmək üçün), psixozların analitik işıqlandırılmasında da aparıcı qaldılar. Neurotik və psixotik hadisələr kimi bizə görünən bütün pozğunluqların vahidliyi və bir-biri ilə bağlılığı haqqında inam, psixiatrların bütün müqavimətinə baxmayaraq, getdikcə daha da güclənir. İnsanlar anlamağa başlayırlar — bəlkə də Amerikada ən yaxşı şəkildə — ki, yalnız nevrozların psixoanalitik tədqiqi psixozların başa düşülməsi üçün hazırlıq verə bilər, psixoanaliz isə gələcəyin elmi psixiatriyasını mümkün etmək üçün çağırılmışdır, bu psixiatriya artıq qəribə vəziyyət təsvirləri, anlaşılmaz proseslər və bizim məlumatımıza əlçatan olmayan psixi aparat üzərində kobud anatomik və toksik travmaların təsirinin izlənməsi ilə kifayətlənməyə ehtiyac duymayacaq.

V

Lakin psixoanaliz heç vaxt psixiatriya üçün əhəmiyyəti ilə intellektual dünyanın diqqətini özünə cəlb edə və ya "Bizim dövrümüzün tarixi"ndə özünə yer qazana bilməzdi. Bu təsir psixoanalizin normal psixi həyatla, patoloji həyatla deyil, əlaqəsindən irəli gəlirdi. Əslində, analitik tədqiqat yalnız bəzi xəstə psixi vəziyyətlərin yaranma şərtlərini (genezi) araşdırmağı nəzərdə tutmuşdu, lakin bu səy nəticəsində əsas əhəmiyyət kəsb edən münasibətləri açığa çıxardı, demək olar ki, yeni bir psixologiya yaratdı, belə ki, insan belə tapıntıların etibarlılığının patoloji sahəsi ilə məhdudlaşa bilməyəcəyini söyləməli idi. Biz artıq bu nəticənin düzgünlüyünə həlledici sübutun nə vaxt təqdim olunduğunu bilirik. Bu, analitik texnikanın yuxuların təfsirini bacardığı zaman oldu, yuxular ki, normal insanların psixi həyatına aiddir və əslində, sağlamlıq şərtləri altında mütəmadi olaraq yarana bilən patoloji məhsullara uyğun gəlir.

Yuxuların tədqiqi ilə əldə edilmiş psixoloji anlayışlara əməl edilsəydi, psixoanalizi daha dərin, şüura birbaşa əlçatan olmayan psixi proseslər nəzəriyyəsi kimi, "Dərinlik psixologiyası" kimi elan etmək və demək olar ki, bütün humanitar elmlərə tətbiq etmək üçün yalnız bir addım qalırdı. Bu addım fərd insanın psixi fəaliyyətindən insan icmalarının və xalqların psixi nailiyyətlərinə keçid idi. yəni fərdi psixologiyadan kütlə psixologiyasına keçid idi və insanları çoxlu sayda təəccüblü analoqiyalar bu addımı atmağa məcbur edirdi. Beləliklə, belə öyrənilmişdi ki, şüursuz zehni fəaliyyətin dərin qatlarında əksliklər bir-birindən fərqləndirilmir, əksinə, eyni elementlə ifadə olunur. Amma dilçi K. Abel artıq 1884-cü ildə belə bir iddia irəli sürmüşdü ('İlkin sözlərin əks mənası haqqında') ki, bizə məlum olan ən qədim dillər də əksliklərlə eyni cür davranmışlar. Beləliklə, qədim Misir dilində, məsələn, güclü və zəif üçün əvvəlcə yalnız bir söz var idi və yalnız sonra antitezin hər iki tərəfi yüngül dəyişikliklərlə bir-birindən ayrılırdı. Hətta ən müasir dillərdə belə bu əks mənanın aydın qalıqlarını göstərmək olar; məsələn, alman dilində "Boden" — evin həm ən üst, həm də ən aşağı hissəsi, latın dilində "altus" — həm hündür, həm də dərin kimi. Beləliklə, yuxuda əksliklərin bərabərləşdirilməsi insan düşüncəsinin ümumi arxaik xüsusiyyətidir.

Başqa sahədən nümunə vermək üçün: bəzi məcburiyyət xəstələrindəki məcburi hərəkətlər ilə bütün dünyada dindarların dini fəaliyyətləri arasında aşkarlanan tam uyğunluq təəssüratından qaçmaq mümkün deyil. Məcburiyyət nevrozunun bəzi halları elə karikatura şəxsi din kimi davranır ki, rəsmi dinləri ümumiliyi ilə yumşaldılmış bir məcburiyyət nevrozu ilə eyniləşdirmək istəyirsən. Bütün möminlər üçün şübhəsiz çox təhqiredici olan bu müqayisə psixoloji baxımdan çox məhsuldar olmuşdur. Çünki məcburiyyət nevrozu üçün psixoanaliz çoxdan məlumdur ki, burada hansı qüvvələr bir-biri ilə mübarizə aparır və onların konfliktləri məcburi hərəkətlərin mərasimi ilə qəribə bir ifadə tapana qədər. Dini mərasimlər üçün belə bir şey fərz edilməmişdi, ta ki dini hissləri onun ən dərin kökü kimi ata münasibətinə gətirərək burada da analoji dinamik vəziyyəti sübut etmək mümkün olana qədər. Bu nümunə, əlbəttə, oxucuya xatırlatsın ki, Bu nümunə, əlbəttə, oxucuya xatırlatsın ki, psixoanalizin qeyri-tibbi sahələrə tətbiqi də yüksək tutulmuş qabaqcadan hökmləri pozmağa, köklü həssaslıqlara toxunmağa və əsasən affektiv təməli olan düşmənliklər doğurmağa məcburdur.

Əgər biz şüursuz ruhi həyatın ən ümumi vəziyyətlərini (həvəs təhriklərinin konfliktlərini, sıxışdırılmaları və əvəzedici doyumları) hər yerdə mövcud qəbul edə bilərisə və əgər bu vəziyyətlərin öyrənilməsinə aparan dərinlik psixologiyası varsa, onda psixoanalizin insan zehni fəaliyyətinin müxtəlif sahələrinə tətbiqinin hər yerdə vacib və indiyə qədər əldə edilməmiş nəticələr ortaya çıxaracağı gözləntisi məqbuldur. Otto Rank və H. Sachsın son dərəcə məzmunlu tədqiqatı Sachsın son dərəcə məzmunlu tədqiqatı psixoanalitiklərin işinin 1915-ci ilə qədər bu gözləntiləri nə dərəcədə yerinə yetirə bildiyini toplayıb təqdim etməyə çalışmışdır. Məkan çatışmazlığı mənə burada bu siyahının davamını cəhd etməyə imkan vermir. Mən yalnız ən vacib nəticəni qabartmaq və bəzi təfərrüatları ona söykəmək istəyirəm.

Az tanınan daxili hərəkətverici qüvvələri nəzərə almasaq, demək olar ki, insanın mədəni inkişafının əsas hərəkətverici qüvvəsi onun təbii ehtiyaclarının rahat doyumunu imtina etdirən və onu böyük təhlükələrlə üzləşdirən xarici real ehtiyac olmuşdur. Bu xarici imtina onu reallıqla mübarizəyə məcbur etdi; bu mübarizə qismən reallığa uyğunlaşma, qismən isə ona nəzarət şəklində baş verdi, lakin eyni zamanda iş birliyinə və öz cinsindən olanlarla birgə yaşamağa da məcbur etdi; bu isə artıq sosial olaraq doydura bilməyən bir çox həvəs təhriklərindən imtina ilə bağlı idi. Mədəniyyətin daha da irəliləməsi ilə sıxışdırma tələbləri də artdı. Mədəniyyət ümumiyyətlə həvəsdən imtina üzərində qurulub və hər bir fərd uşaqlıqdan yetkinliyə gedən yolunda insanlığın ağıllı təslimçiliyə doğru inkişafını öz şəxsiyyətində təkrar etməlidir. Psixoanaliz göstərdi ki, əsasən, əgər Bu mədəni basqıya məruz qalanlar yalnız cinsi həvəs təhriklər deyil. Onların bir hissəsi, öz yaxın məqsədlərindən yayınma və beləliklə, 'sublimasiya olunmuş' həvəs təhriklər kimi enerjisini mədəni inkişafın ixtiyarına vermək kimi dəyərli xüsusiyyət nümayiş etdirir. Lakin digər hissə, doyurulmamış istək təhriki kimi şüursuzluqda qalır və hər hansı bir, hətta təhrif olunmuş olsa belə, doyuma can atır.

İnsan zəka fəaliyyətinin bir hissəsinin real xarici aləmin idarə olunmasına yönəldiyini eşitmişik. İndi psixoanaliz əlavə edir ki, ruhi yaradıcılığın başqa, xüsusilə yüksək qiymətləndirilən bir hissəsi, uşaqlıq illərindən bəri hər bir insanın ruhunda qaneedilməmiş şəkildə yaşayan həmin sıxışdırılmış istəklərin qaneedilməsinə, onların əvəzedici qaneedilməsinə xidmət edir. Mif, poeziya və incəsənət, əlaqəsi həmişə qavranılmaz bir şüursuzluqda ehtimal edilən bu yaradıcılıqlar arasındadır və həqiqətən də psixoanalitiklərin işi mifologiya, ədəbiyyatşünaslıq və sənət psixologiyası sahələrinə çoxlu işıq saçmışdır; nümunə olaraq yalnız O. Rankın əsəri qeyd edilməlidir. Miflərin və nağılların yuxular kimi təfsir oluna biləcəyi göstərilmiş, şüursuz istəyin həvəsindən sənət əsərində reallaşmaya qədər gedən dolambaclı yollar izlənmiş, sənət əsərinin alıcı üzərindəki emosional təsiri anlaşılmış və sənətkarın özündə nevrozlu ilə daxili qohumluğu, həm də ondan fərqliliyi aydınlaşdırılmış, onun istedadı, təsadüfi təcrübəsi və əsəri arasındakı əlaqə üzə çıxarılmışdır. Sənət əsərinin estetik qiymətləndirilməsi və sənət istedadının izahı psixoanaliz üçün vəzifə kimi nəzərə alınmasa da. Lakin görünür ki, psixoanaliz insan fantaziya həyatına aid bütün suallarda həlledici sözü deməyə qadirdir.

Və indi üçüncü: Psixoanaliz bizə yuxu Freyd, XIH. mərhələdə təəccüblə öyrətdi ki, məlum Edip kompleksi, yəni uşağın hər iki valideyni ilə emosional əlaqəsi insanın ruhi həyatında nə qədər böyük rol oynayır. Edip kompleksinin, insanın uzun müddətli uşaqlıq asılılığı və onun cinsi həyatının üçüncü ilə beşinci il arasında ilk zirvəyə çatması, sonra isə bir ləngimə dövründən sonra pubertat ilə yenidən başlaması kimi iki fundamental bioloji faktın psixoloji korrelatı olduğunu dərk etdikdə bu təəccüb azalır. Lakin sonra, insan zəka fəaliyyətinin üçüncü, çox ciddi bir hissəsinin, yəni din, hüquq, etik və bütün dövlətçilik formalarının böyük institutlarını yaratmış olan hissənin, əslində fərdə öz Edip kompleksini idarə etməyə imkan verməyə və onun libidosunu uşaqlıq bağlarından son nəticədə arzu olunan sosial bağlara köçürməyə yönəldiyini anlamaq imkanı açıldı. Bu nəticəyə gətirib çıxaran dinşünaslıq və sosiologiyaya (məruzəçi, Th. Reik, O. Pfister) psixoanalizin tətbiqləri hələ gənc və kifayət qədər qiymətləndirilməmişdir, lakin əlavə tədqiqatların bu vacib açıqlamaların etibarlılığını yalnız artıracağına şübhə yoxdur.

Əlavə kimi qeyd etməliyəm ki, pedaqogika da uşaq ruhi həyatının analitik tədqiqatının ona verdiyi işarələrdən istifadə etməkdən yayınmağa haqqı yoxdur. Həmçinin, terapevtlər arasında (Groddeck, Jelliffe) ağır orqanik xəstəliklərin psixoanalitik müalicəsini də ümidverici hesab edən səslər qalxıb, çünki bu xəstəliklərin bir çoxunda təsir göstərmək mümkün olan psixi amil də iştirak etmişdir.

Beləliklə, inkişafı və indiyə qədərki nailiyyətləri burada qısa və qeyri-kafi şəkildə təqdim olunan psixoanalizin, gələn onilliklərdə mədəni inkişafa əhəmiyyətli bir ferment kimi daxil olacağına və dünyanı dərk etməmizi dərinləşdirməyə, həyatda zərərli kimi tanınan bir çox şeyə qarşı durmağa kömək edəcəyinə ümid bəsləmək olar. Lakin psixoanalizin tək başına tam bir dünya görüntüsü verə bilməyəcəyini unutma. Əgər mən tərəfindən qısa müddət əvvəl təklif edilən, ruhi aparatı xarici aləmə yönəlmiş, şüurla təchiz olunmuş Mən və öz həvəs ehtiyacları tərəfindən idarə olunan şüursuz O arasında bölgü aparan fərqi qəbul etsək, psixoanalizi O psixologiyası (və onun Mənə təsirləri) kimi adlandırmaq lazımdır. Beləliklə, o, hər hansı bir elm sahəsində yalnız Mən psixologiyası ilə tamamlanmalı olan töhfələr verə bilər. Əgər bu məqalələr çox vaxt bir hadisənin mahiyyətini təşkil edirsə, bu, uzun müddət tanınmayan psixi qeyri-şüurun bizim həyatımızda iddia edə biləcəyi əhəmiyyətə uyğundur.

16 / 24

Kiçik Hansın təhlilinə əlavə

Bir neçə ay əvvəl — 1922-ci ilin yazında — mənə gənc bir kişi təqdim olundu və o, haqqında məlumat verilən şəxs olduğunu bildirdi. Onu yenidən gördüyümə çox şad oldum, çünki onun təhlili başa çatdıqdan təxminən iki il sonra mənim nəzərimdən yayılmışdı və mən bir onillikdən çoxdur onun taleyi haqqında heç nə eşitməmişdim. Uşaqda aparılan ilk təhlilin dərc edilməsi çoxlu diqqət və daha çox qəzəb doğurdu və həmin zavallı oğlana böyük bəla proqnozlaşdırıldı, çünki o, belə gənc yaşında "qadınlaşdırılmış" və psixoanalizin qurbanı edilmişdi.

Lakin bu qorxuların heç biri gerçəkləşmədi. Kiçik Hans artıq 19 yaşında qayıtdan bir gənc idi. O, özünü tamamilə yaxşı hiss etdiyini və heç bir şikayət və ya ləngimədən əziyyət çəkmədiyini iddia etdi. O, pubertadan zərər görmədən keçməklə yanaşı, emosional həyatı üçün ən ağır yük sınaqlarından birini də uğurla dəf etdi. Onun valideynləri bir-birindən boşanmış və hər biri yeni evlilik qurmuşdu. Nəticədə o, tək yaşayır, lakin hər iki valideyni ilə yaxşı münasibətdədir və yalnız ailənin dağılması səbəbindən öz kiçik bacısından ayrıldığına təəssüf edir.

Kiçik Hansın bir açıqlaması mənim üçün xüsusilə maraqlı idi. Ona izahat verməyə də cəsarət etmirəm. Həyat tarixini oxuyarkən, ona hər şey yad gəldiyini, özünü tanımadığını, heç nəyi xatırlaya bilmədiyini və yalnız Gmundənə səyahətə rast gəldikdə, yaddaşdan bir parıltı kimi bir şeyin ona aydınlaşdığını, bunun özü ola biləcəyini söylədi. Beləliklə, təhlil hadisəni amneziyadan qorumamış, əksinə, özü amneziyaya uğramışdı. Psixoanalizə bələd olan şəxsə bəzən yuxuda da eyni şey baş verir. O, yuxu ilə oyadılır, onu gecikmədən təhlil etməyə qərar verir, səylərinin nəticəsindən razı qalaraq yenidən yuxuya gedir və növbəti səhər yuxu da, təhlil də unudulur.

Frag! ce

17 / 24

Dr. Anton fon Freynd

1920-ci il yanvarın 20-də, qırx yaşını tamamlayandan bir neçə gün sonra, Vyana sanatoriyasında Dr. Anton v. Freynd vəfat etdi; o, 1918-ci il sentyabrında Budapeşt konqresindən sonra Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyin baş katibi idi. O, elmimizin ən güclü himayədarı və ən gözəl ümidlərindən biri idi! 1880-ci ildə Budapeştdə anadan olmuş, fəlsəfə üzrə doktorluq dərəcəsini almış və özünü müəllimliyə hazırlamış, lakin sonra atasının sənaye müəssisələrində işləməyə razılaşmışdır. Fabrikant və təşkilatçı kimi əldə etdiyi böyük uğurlar, onun mahiyyətinin dərinliklərindən gələn iki ehtiyacı – sosial yardım göstərmək və elmi fəaliyyətlə məşğul olmaq ehtiyacını ödəyə bilmədi. Özünə qarşı tələbsiz, insanları valeh etmək və onların sevgisini qazanmaq üçün lazım olan bütün istedadlara malik olan o, maddi imkanlarını başqalarına kömək etmək, onların taleyinin çətinliklərini yumşaltmaq və hər yerdə sosial ədalət hissinin gücləndirilməsinə sərf edirdi. Beləliklə, onun itkisini ağır hiss edəcək böyük bir dostlar dairəsi qazandı. Həyatının son illərində psixoanalizlə tanış olanda, ona iki böyük arzusunun bir nəticədə həyata keçəcəyi görünürdü. O, kütlələrə psixoanaliz vasitəsilə kömək etmək, o vaxta qədər yalnız bir neçə varlıya xidmət edən bu tibbi texnikanın müalicəvi təsirini kasıbların nevroz əzablarını yüngülləşdirmək üçün istifadə etmək vəzifəsini qarşısına qoydu.

Dövlət əhalinin nevrozları ilə maraqlanmadığı, klinikaların əksəriyyəti psixoanalitik terapiyanı alternativ təklif etmədən rədd etdiyi və tək-tük psixoanalitik həkimlər özünü saxlamaq zərurəti ilə bağlı olduqları üçün belə nəhəng bir vəzifənin öhdəsindən gələ bilmədikləri halda, Anton v. Freynd öz şəxsi təşəbbüsü ilə bütün insanlar üçün bu qədər vacib sosial vəzifənin yerinə yetirilməsinə yol açmaq istədi. Anton v. Freynd öz şəxsi təşəbbüsü ilə bütün insanlar üçün bu qədər vacib sosial vəzifənin yerinə yetirilməsinə yol açmaq istədi. Müharibə illərində o, o vaxt çox böyük məbləğdə, bir buçuk milyon krona yaxın vəsaiti Budapeşt şəhərinin humanitar məqsədləri üçün toplamışdı. Bu məbləği o, həmin vaxtkı mer Dr. Stephan v. Bärczy bir Xatirə sözləri, məktublar və ön sözlər Budapeştdə psixoanalitik institutun təsis edilməsi üçün müəyyən etdi; bu institutda analiz qorunmalı, tədris edilməli və xalqın əlçatanlığına verilərdi. Orada daha çox sayda həkimin psixoanalitik praktikaya hazırlanması, onların isə institut tərəfindən ambulatoriyadan gələn yoxsul nevroloqların müalicəsi üçün ödənişlə təmin edilməsi niyyəti var idi. Bundan əlavə, institut analiz sahəsində elmi təkmilləşmə üçün mərkəzə çevrilərdi. Dr. Ferenczi institutun elmi rəhbəri təyin edilmişdi, v. Freynd isə onun təşkilatlandırılması və saxlanmasını öz üzərinə götürərdi. Vaqif professor Freydə Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatının təsis edilməsi üçün daha kiçik məbləğ təqdim etdi. Amma “Fani insanın qurduğu ümidlər və layihələr nədir?” v. Freyndin vaxtından əvvəl vəfatı bu insanpərvər və elm üçün çox ümidverici planlara son qoydu. Onun topladığı fond hələ mövcud olsa da, Macarıstan paytaxtında indiki hakimiyyətin mövqeyi onun niyyətlərinin həyata keçiriləcəyinə ümid verməyə imkan vermir. Yalnız psixoanalitik nəşriyyat Vyanada həyata keçirildi.

Vəfat etmiş şəxsin vermək istədiyi nümunə, yenə də öz təsirini göstərdi. Onun vəfatından bir neçə həftə sonra Berlində Dr. Max Eitingonun enerjisi və səxavəti sayəsində Berlində ilk psixoanalitik poliklinika açıldı. Beləliklə, Freyndin işi davam etdiricilər tapır, lakin onun şəxsiyyəti əvəzolunmaz və unudulmaz qalır.

18 / 24

J. J. Putnamın «Addresses on Psycho-Analysis» kitabına ön söz

J. J. PUTNAM, «ADDRESSES ON PSYCHO-ANALYSIS»

Bu seriyaların redaktoru, professor James J.-in psixoanalitik yazılarının toplusunu ilk həcm kimi nəşr edə bildiyi üçün xüsusi məmnuniyyət hissi keçirməlidir. Harvard Universitetinin görkəmli nevroloqu Putnam. 1918-ci ildə 72 yaşında vəfat edən professor Putnam, psixoanalizə maraq göstərən ilk amerikalı olmaqla yanaşı, tezliklə onun ən qətiyyətli dəstəkçisi və Amerikada ən nüfuzlu nümayəndəsi oldu. O, müəllim kimi fəaliyyəti və orqanik sinir xəstəlikləri sahəsindəki əhəmiyyətli işləri sayəsində qazandığı möhkəm nüfuz və şəxsiyyətinin bəslədiyi universal hörmət sayəsində, öz ölkəsində psixoanalizin yayılmasına hər kəsdən daha çox töhfə verə bildi və onu, Atlantikanın o tayında da, bu tərəfdə olduğu kimi, qaçınılmaz olaraq üzərinə atılacaq iftiralardan qoruya bildi. Lakin Putnam kimi yüksək etik standartlara və əxlaqi dürüstlüyə malik bir insan yeni elmin və ona əsaslanan terapiyanın dəstəkçiləri sırasında yerini tutduqda, bütün bu qınanmalar susdurulmağa məhkum idi.

Burada tək bir həcmdə toplanan və Putnam tərəfindən 1909-cu ildən həyatının sonuna qədər yazılmış məqalələr, onun psixoanalizlə münasibətlərinin yaxşı bir mənzərəsini təqdim edir. Onlar əvvəlcə kifayətsiz məlumata əsaslanan müvəqqəti hökmü düzəltməklə məşğul olduğunu, sonra təhlilin mahiyyətini qəbul etdiyini, insan qüsurlarının və uğursuzluqlarının mənşəyinə işıq salmaq qabiliyyətini tanıdığını göstərir. və analitik xətlər boyunca insanlığın təkmilləşdirilməsinə töhfə vermək perspektivi ilə necə təəccübləndiyini; sonra həkim kimi öz fəaliyyəti ilə psixoanalitik nəticələrin və postulatların çoxunun həqiqiliyinə necə inandığını; növbəti olaraq, təhlildən istifadə edən həkimin xəstələrinin əzabları haqqında əvvəlki müalicə üsullarının imkan verdiyindən qat-qat çox şey başa düşdüyünü və onlar üçün qat-qat çox şey edə bildiyini necə təsdiqlədiyini; və nəhayət, təhlilin sərhədlərini genişləndirməyə necə başladığını, onun bir elm kimi müəyyən bir fəlsəfi sistemlə bağlı olmasını və təcrübəsinin müəyyən bir etik doktrinlər dəstəsi ilə açıq şəkildə əlaqələndirilməsini tələb etdiyini göstərir.

Buna görə də, Putnamın psixoanalizə dərin dalmasından sonra, onu ürəyinə ən yaxın olan məqsədlərlə ən sıx əlaqə qurmaq istəməsi təəccüblü deyil. Lakin onun həvəsi, yaşlı bir insan üçün təqdirəlayiq olsa da, başqalarını da özünə qoşmağa nail olmadı. Gənc insanlar daha soyuqqanlı qaldılar. Xüsusilə Ferenczi əks fikri ifadə etdi. Putnamın təkliflərinin rədd edilməsinin həlledici səbəbi, sonsuz sayda fəlsəfi sistemlərdən hansının qəbul edilməli olduğu barədəki şübhə idi, çünki onların hamısı bərabər dərəcədə etibarsız əsaslar üzərində qurulmuş görünürdü və psixoanaliz nəticələrinin nisbi dəqiqliyi uğrunda o vaxta qədər hər şey qurban verilmişdi. Gözləmək və analitik tədqiqatın özünün həyatın müəyyən bir münasibətini zərurətin bütün çəkisi ilə bizə tətbiq edib-etməyəcəyini kəşf etmək daha ağıllı görünürdü.

Biz müəllifin dul xanımı xanım Putnamın əlyazmalar, müəllif hüquqları və maliyyə dəstəyi ilə bağlı köməyinə görə təşəkkürümüzü bildirməliyik; bunların hamısı olmadan bu cildin nəşri mümkün olmazdı. VI, VII və X nömrəli məqalələr üçün ingilis dilində əlyazmalar mövcud deyildi. Onlar Dr. Katherine Jones tərəfindən Putnamın özündən gələn alman mətnindən ingilis dilinə tərcümə edilmişdir.

Bu cild, itkisinə dərin kədər keçirdiyimiz dostun xatirəsini analitik dairələrdə canlı saxlayacaq. Qoy o, ingilisdilli insanlar arasında psixoanalizin anlaşılmasına və tətbiqinə xidmət edən nəşrlər silsiləsinin ilki olsun — Ceyms C. Putnamın səmərəli həyatının son on ilini həsr etdiyi məqsədə.

19 / 24

J. Varendonkun «Şüuröncəsi fantaziya təfəkkürü haqqında» kitabına ön söz

J. VARENDONK “Şüuröncəsi fantaziya təfəkkürü haqqında.”

Dr. Varendonkun bu kitabı bir yenilik ehtiva edir və bütün filosofların, psixoloqların və psixoanalitiklərin marağını haqlı olaraq oyadacaq. Müəllif illərlə davam edən səyləri nəticəsində, diqqətsizlik hallarında düşdüyümüz və yatmazdan əvvəl və ya qeyri-kamil oyandıqda asanlıqla düşdüyümüz fantaziya təfəkkürü növünü ələ keçirməyi bacardı. O, belə şəraitdə şəxsin istəyi olmadan yaranan fikir zəncirlərini şüuraltı səviyyədən şüur səviyyəsinə çıxardı, onları yazdı, qəsdən, şüurlu təfəkkürdən fərqli xüsusiyyətlərini və fərqlərini öyrəndi və bu zaman daha geniş problemlər və suallar doğuran bir sıra vacib kəşflər etdi.

Yuxu və səhv hərəkətlər psixologiyasındakı bəzi məqamlar Dr. Varendonkun müşahidələri ilə etibarlı şəkildə həll olunur.

V: N-in kitabının ingilis nəşri (The Psychology of Day-Dreams, George Allen & Unwin Ltd., London, 1927) aşağıdakı bölməni də ehtiva edir:

“Məqsədim müəllifin nəticələrinə nəzər salmaq deyil. Mən onun işinin əhəmiyyətinə diqqət yetirməklə kifayətlənəcəyəm və yalnız onun qəbul etdiyi terminologiya haqqında bir qeyd etməyə icazə verəcəyəm. O, Bleulerin autistik təfəkkürünə müşahidə etdiyi təfəkkür fəaliyyəti növünü daxil edir, lakin psixoanalizdəki ümumi qəbul edilmiş adətə uyğun olaraq, adətən buna şüuröncəsi təfəkkür deyir. Lakin Bleulerin autistik təfəkkürü şüuröncəsinin həcmi və məzmunu ilə heç bir halda uyğun gəlmir, həm də Bleuler tərəfindən istifadə olunan adın uğurla seçildiyini qəbul edə bilmərəm. “Şüuröncəsi” təfəkkür adlandırması özü xarakterik bir termin kimi mənə aldadıcı və qeyri-kafi görünür. Söhbət gedən məqam ondan ibarətdir ki, məşhur gündüz yuxusunun nümunə olduğu təfəkkür fəaliyyəti növü—öz-özünə tamamlanan, bir vəziyyəti və ya başa çatdırılan hərəkəti inkişaf etdirən—ən yaxşı və indiyə qədər öyrənilmiş yeganə nümunəni təşkil edir. Bu gündüz yuxu görmə öz xüsusiyyətlərini əsasən şüuröncəsi səviyyədə getməsinə borclu deyil, hətta şüurlu şəkildə həyata keçirildikdə də formalar dəyişmir. Başqa bir nöqtədən baxdıqda, hətta ciddi şəkildə istiqamətləndirilmiş təfəkkürün də şüurun iştirakı olmadan, yəni şüuröncəsi səviyyədə əldə edilə biləcəyini bilirik. Bu səbəbdən, düşünmə fəaliyyətinin müxtəlif rejimləri arasında fərq qoyarkən, ilk növbədə şüur ilə əlaqədən istifadə etməməyi və gündüz yuxusunu, eləcə də Varendonckun tədqiq etdiyi düşünmə zəncirlərini qəsdən istiqamətləndirilmiş təfəkkürün əksinə, sərbəst dolaşan və ya fantaziyalı düşünmə kimi təyin etməyi məqsədəuyğun sayıram. Eyni zamanda nəzərə alınmalıdır ki, hətta fantaziyalı düşünmə də həmişə məqsəddən və son təmsillərdən məhrum deyil.”

Xatirə sözləri, məktublar və ön sözlər 44)

20 / 24

M. Eitingonun «Berlin psixoanalitik poliklinikası haqqında hesabat» əsərinə ön söz

Berlin Psixoanalitik Poliklinikasını yaradan və indiyə qədər öz vəsaiti hesabına saxlayan dostum Maks Eitingon aşağıdakı səhifələrdə ictimaiyyətə öz təşəbbüsünün səbəbləri, eləcə də institutun quruluşu və fəaliyyəti haqqında məlumat verir. Bu əsərə yalnız bir arzu əlavə edə bilərəm: tezliklə başqa yerlərdə də Eitingonun nümunəsini izləyərək oxşar müəssisələr yaradacaq şəxslər və ya təşkilatlar tapılsın. Əgər psixoanaliz elmi əhəmiyyəti ilə yanaşı, terapiya metodu kimi də dəyər kəsb edirsə, əgər o, insanlara mədəni tələblərin öhdəsindən gəlmə mübarizəsində kömək edə bilirsə, onda bu yardım analitikin çətin əməyini öz ödənişi ilə qarşılaya bilməyəcək qədər kasıb olan geniş kütlələrə də çatmalıdır. Xüsusilə bizim dövrümüzdə bu, sosial zərurət kimi görünür, çünki nevroza ən çox həssas olan intellektual təbəqələr qarşısıalınmaz şəkildə yoxsulluğa doğru sürüşür. Berlin Poliklinikası kimi institutlar, əks halda psixoanaliz üzrə dərindən təhsilə mane olan çətinlikləri aradan qaldırmağa qadirdir. Onlar daha çox sayda ixtisaslaşmış analitikin hazırlanmasına imkan yaradırlar; onların fəaliyyəti, istər cahil və ya ixtisaslaşmamış şəxslər, istər həkimlər olsunlar, xəstələrin bu cür şəxslər tərəfindən zərər görməsinə qarşı yeganə mümkün qorunma vasitəsi kimi qəbul edilməlidir.

21 / 24

Luis Lopez-Ballesteros y de Torresə məktub

7-ci 1923-cü il mayın 7-də ispan nəşri haqqında tərcüməçi Luis Lopez-Ballesteros y de Torresə göndərilmiş, IV cilddə dərc edilmiş "Professor S. FREYDİN TAM TOPLU ƏSƏRLƏRİ" adlı kitabdan, Biblioteca Nueva, Madrid 1923.

Gənc tələbə ikən, ölməz Don Kixotu Servantesin orijinal dilində oxumaq arzusu mənə müəllimsiz gözəl kastiliya dilini öyrənməyə sövq etdi. Bu gənclik həvəsi sayəsində, indi artıq qocalıq yaşında, əsərlərimin ispan versiyasının uğurunu təsdiqləyə bilirəm; mənim düşüncələrimin olduqca düzgün təfsiri və üslubun zərifliyi sayəsində bu əsərlərin oxunması mənə həmişə canlı bir məmnunluq bəxş edir. Məni ən çox təəccübləndirən, həkim və ya psixiatr olmamasına baxmayaraq, sizin olduqca mürəkkəb və bəzən qaranlıq olan bir sahədə bu qədər tam və dəqiq hakimyyət qazanmağınızdır.

22 / 24

Dr. Ferenczi Sandor (50 illik yubileyi münasibətilə)

“Yuxu işlənməsi”nin (1900) nəşrindən bir neçə il sonra kitab gənc bir Budapeşt həkiminin əlinə keçdi; o, nevroloq, psixiatr və məhkəmə ekspertizi sahəsində mütəxəssis idi, lakin elmində yeni biliklərə can atırdı. O, oxumaqda çox irəli getmədi, tezliklə kitabı bir kənara atdı; daha çox canı sıxıldığı, yoxsa iyrəndiyi məlum deyil. Lakin qısa müddət sonra yeni iş və tanıma imkanları haqqında şayiələr onu Sürixə cəlb etdi, oradan isə onu bir vaxtlar həqarətlə kənara atdığı kitabın müəllifi ilə danışmaq üçün Vyana apardı. Bu ilk görüşdən sonra uzun, yaxın və bu günə qədər pozulmamış bir dostluq yarandı; bu dostluğun təsiri ilə o, 1909-cu ildə Massaçusets ştatının Vuster şəhərindəki Clark Universitetindəki mühazirələrə gedən səyahətə də qoşuldu.

Bu, Ferenczinin başlanğıcı idi; o, o vaxtdan bəri psixoanalizin özünün bir ustadı və müəllimi olmuş və bu ildə, 1923-cü ildə, həm əlli yaşını, həm də Budapeşt yerli qrupuna rəhbərlik etdiyi ilk onilliyi tamamlayır.

Ferenczi dəfələrlə psixoanalizin xarici taleyinə də müdaxilə etmişdir. Məlumdur ki, o, analitiklərin Nyurnberqdə keçirilən ikinci konqresində (1910) çıxış edərək, rəsmi tibbin analizi qınanmasına qarşı müdafiə tədbiri kimi Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyinin yaradılmasını təklif etmiş və bunun həyata keçirilməsinə kömək etmişdir. Budapeştdə keçirilən beşinci analitik konqresdə, 1918-ci ilin sentyabrında Ferenczi Birliyə prezident seçildi. O, Anton v. Freyndi katib təyin etdi; hər iki adamın birləşmiş fəaliyyəti və Freyndin səxavətli təsis niyyətləri Budapeşti əlbəttə ki, Avropanın analitik paytaxtına çevirərdi, əgər siyasi fəlakətlər və şəxsi talelər bu gözəl ümidləri mərhəmətsizliklə məhv etməsəydi. Freynd xəstələndi və 1920-ci ilin yanvarında vəfat etdi; 1919-cu ilin oktyabrında isə Ferenczi Macarıstanın dünya əlaqələrindən təcrid olunduğuna istinad edərək vəzifəsindən istefa verdi və Beynəlxalq Birliyin prezidenti vəzifəsini Londonlu Ernest Jonesa həvalə etdi. Macarıstanda Sovet Respublikası dövründə Ferenczi universitet müəllimi funksiyalarını yerinə yetirməklə vəzifələndirilmişdi və dinləyicilər onun mühazirələrinə axışırdılar. Lakin onun 1913-cü ildə qurduğu yerli qrup bütün fırtınalara davam gətirdi, onun rəhbərliyi altında intensiv və məhsuldar iş mərkəzinə çevrildi və başqa heç bir yerdə bir araya gəlməmiş istedadların çoxluğu ilə parladı. Çoxuşaqlı ailədə orta uşaq olan Ferenczi əvvəllər özündə güclü bir qardaş kompleksinə qarşı mübarizə aparmalı idi, lakin analizin təsiri altında o, qüsursuz böyük qardaş, gənc istedadların mehriban tərbiyəçisi və himayəçisi olmuşdur.¹³⁴

Ferenczinin analitik əsərləri ümumilikdə məlumdur və yüksək qiymətləndirilmişdir. Onun “Psixoanaliz haqqında populyar mühazirələr”ini nəşriyyatımız yalnız 1922-ci ildə “Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxanası”nın XIII cild kimi nəşr etmişdir. Aydın və qüsursuz üslubda, bəzən cəlbedici yazılmış bu əsərlər, əslində, psixoanalizdən uzaq olanlar üçün ən yaxşı “Psixoanalizə giriş”dir. Əsasən tibbi-peşəkar əsərlərdən ibarət, onların bir hissəsi E. Jones tərəfindən ingilis dilinə tərcümə edilmiş (Contributions to Psycho-Analysis, 1916) toplusu hələ çıxmayıb. Nəşriyyat bu vəzifəni, dövrün əlverişsiz şəraiti ona mane olmadıqda, yerinə yetirəcəkdir. Macar dilində nəşr olunmuş kitablar və broşürlər çoxlu tirajlara malik olmuş və analizi Macarıstanın savadlı təbəqələri arasında tanıtmışdır.

Ferenczinin elmi fəaliyyəti ilk növbədə çoxcəhətliliyi ilə təsir edir. Uğurlu kazuistik tapıntılara və diqqətlə müşahidə olunmuş klinik məlumatlara (Kiçik Hahnemann — Müalicə zamanı keçici simptom əmələ gəlmələri — Analitik təcrübədən məlumatlar) Yunqun “Libidonun çevrilmələri və simvolları” haqqında, Régis və Hesnardın analizə qiymət verməsi haqqında işlər kimi nümunəvi tənqidi əsərlər, Bleulerə qarşı alkoqol məsələsində və Putnama qarşı psixoanalizin fəlsəfə ilə münasibəti barədə olduğu kimi gözəl polemikalar — bütün qətiyyətə baxmayaraq mötədil və ləyaqətli — əlavə olunur. Sonra Ferenczinin şöhrətinin əsasən üzərində qurulduğu məqalələr gəlir: onlarda onun orijinallığı, fikir zənginliyi və yaxşı idarə olunan elmi təxəyyülü o qədər sevindirici şəkildə ifadə olunur ki, onlar vasitəsilə o, psixoanalitik nəzəriyyənin mühüm hissələrini inkişaf etdirmiş və ruhi həyatdakı fundamental münasibətlərin dərkinə kömək etmişdir (İntroyeksiya və transfer — Hipnoz nəzəriyyəsi — Reallıq hissinin inkişaf pillələri — Simvolizm üzrə işlər və s.). Nəhayət, son illərin işləri (Müharibə nevrozları — Histeriya və patonevrozlar — Paralitik ruhi pozğunluğun psixoanalizinə dair [Hollös ilə]) — burada tibbi maraq psixoloji faktdan somatik şərtliliyə doğru çəkilir — və onun “aktiv” terapiyaya dair təşəbbüsləri.

Bu sadalama nə qədər qeyri-tam çıxsa da, dostları bilirlər ki, Ferenczi özündə məlum etməyə qərar verə biləcəyindən daha çoxunu saxlayıb. Əlli yaşının ildönümündə onlar bu arzuda birləşirlər ki, ona ruh yüksəkliyi, güc və asudə vaxt nəsib olsun ki, elmi niyyətlərini yeni nailiyyətlərdə həyata keçirsin.

23 / 24

Le Disque Vert jurnalına məktub

1924-cü il fevralın 26-da Paris və Brüsseldəki LE DISQUE VERT jurnalına onun “Freyd və Psixoanaliz” xüsusi buraxılışı üçün

Şarkotun (1885–1886) Salpetrieredə mənə çoxlu təlimlər verdiyi dövrdən iki dərs mənə çox dərin təsir bağışlamışdır: heç vaxt eyni hadisələri yenidən nəzərdən keçirməkdən (və ya onların təsirinə məruz qalmağı) yorulmamaq lazımdır və səmimi işlədikdə ən ümumi ziddiyyətdən narahat olmamaq lazımdır.

24 / 24

Biblioqrafiya qeydi

Alman dilində: Zürix. 1921: tiraj (2.-4. min nüsxə) eyni nəşriyyatda. 1924-cü ildə 3-cü Buraxılış (5-9 min nüsxə) eyni nəşriyyatda, daha sonra eyni nəşriyyatda.

Nəşriyyat.

İngilis dilində: 1922-ci ildə 'The Pleasure Principle', C. J. M. Hubback tərəfindən tərcümə edilmişdir, London.

Fransız dilində: 1927-ci ildə 'Essais de Psychanalyse', S. Jankelevitch tərəfindən tərcümə edilmişdir. Payot & Cie., Paris.

Niderland dilində: 1922-ci ildə 'Het Levensmysterie en de Psycho-Analyse'. Arie Querido, Amsterdam.

Yapon dilində: K. Marui tərəfindən tərcümə edilmişdir. Ars-Nəşriyyat, Tokio.

'Schriften', K. Ohtski tərəfindən tərcümə edilmişdir. Shunyodo Nəşriyyatı, Tokio.

1953-cü ildə 2-ci buraxılış eyni nəşriyyatda. İspan dilində:

1922-ci ildə ‘Obras Completas’ əsərinin IX cildi kimi, tərcümə edən: Luis Lopez-Ballesteros y de Torres. Biblioteca Nueva, Madrid.

Macar dilində: 1995-ci ildə “A halálosztön és az életösztönök”, tərcümə edən: Vilma Kovacs.

Budapeşt.

KÜTLƏ PSIXOLOGİYASI VƏ MƏN ANALİZİ Alman dilində: Zürix. 1924-cü ildə 2. nəşr (6-10. min nüsxə) eyni nəşriyyatda. 1925-ci ildə “Gesammelten Schriften” əsərinin VI cildi kimi eyni nəşriyyatda. Leksikon oktav.

S. 557, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində:

1922-ci ildə “Group Psychology and the Analysis of the Ego”, tərcümə edən: James Strachey. International Psycho-Analytical Press, London, Vyana.

Fransız dilində:

1924-cü ildə “Psychologie Collective et Analyse du Moi”, tərcümə edən: S. Jankelevitch. Payot & Cie., Paris.

Niderland dilində: 1924-cü ildə “Het ik en de psychologie der massa”, tərcümə edən: N. van Suchtelen. De Wereldbibliotheek, Amsterdam. 1952-ci ildə 2. nəşr eyni nəşriyyatda.

Yapon dilində: 1929-cu ildə Shunyodo nəşriyyatının III cildində, tərcümə edən K. Ohtski. Shunyodo nəşriyyatı, Tokio. 1957-ci ildə eyni nəşriyyatda 2-ci nəşr, tərcümə edən R. Kubo. Ars nəşriyyatı, Tokio.

İspan dilində: “Psicologia de las masas y análisis del Yo”, tərcümə edən Luis Lopez-Ballesteros y de Torres. Biblioteca Nueva, Madrid.

YUXU VƏ TELEPATİYA Alman dilində: 1922-ci ildə ilk dəfə “Imago” jurnalının VIII cildində dərc olunub.

Psixo-analitik nəşriyyat, Layptsig, Vyana, Sürix.

“Cinsəllik nəzəriyyəsi və yuxu nəzəriyyəsi üzrə kiçik məqalələr” toplusunda, kiçik oktava formatında, səh. 326-353, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində: Psixo-analiz”, IIT. Kitabxana № 10. The Hogarth Press, London.

HƏSƏD, PARANOYA VƏ HOMOSEKSUALİZM ZAMAN BƏ'Zİ NEVROTİK MEKANİZMLƏR HAQQINDA Alman dilində: VIE. 1924-cü ildə “Yığılmış əsərlər”in V cildində, leksikon oktava formatında. Beynəlxalq Psixoanalitik nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix. 185, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində: Riviere. Kitabxana № 8. The Hogarth Press, London.

Fransız dilində: v. Jaques Lacan.

Yapon dilində: “Schriften”, tərcümə edən K. Ohtski. Shunyodo Nəşriyyatı, Tokio.

Shunyodo Nəşriyyatı, Tokio. 3-cü nəşr eyni nəşriyyatda. Tərcümə edən T. Konuma. Ars-Nəşriyyatı, Tokio.

“PSİXOANALİZ” VƏ “LİBİDO NƏZƏRİYƏSİ”

Alman dilində: 1923 İlk dəfə dərc olundu: Cinsəllik Elmləri Lüğəti, redaktə edən Maks Markus. Markus & Veber, Bonn. 1925 “Toplanmış Yazılar”da, cild XI. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

1925 “Toplanmış Yazılar”da, cild. XI.

1925-ci il Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix (1-8-ci minlik).

MƏN VƏ O Alman dilində: 1925-ci il Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix (1-8-ci minlik). 1925 “Toplanmış Yazılar”ın VI cildində eyni nəşriyyatda. 1951 “Nəzəri Yazılar”, Kiçik Oktava Nəşri, s. 558-591, eyni nəşriyyatda. İngilis dilində: - 1927 “The Ego and the Id”, rəsmi tərcümə edən Joan Riviere. Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxanası № 12.

1954-cü ildə Şunyodo nəşrinin VII cildində, tərcümə edən Y. Yabe. Shunyodo Nəşriyyatı, Tokio.

1957-ci ildə eyni nəşriyyatda 2-ci nəşr.

1924 “El Yo y el Ello”

1924 “El Yo y el Ello” ‘“Obras Completas”ın IX cildində, tərcümə edən: Luis Lopez-Ballesteros y de Torres. Biblioteca Nueva, Madrid.

Macar dilində: 1957 “Az ösvalami es az en”, tərcümə edən: I. Hollos və G. Dukes. Pantheon-Verlag, Budapest.

İNFANTİL GENİTAL ORQANİZASİYA Alman dilində:

Kör yazısı ilə çap: IX.

1925-ci ildə “Gesammelte Schriften” (Toplanmış Yazılar), IX cild. Internationaler Psychoanalytischer Verlag (Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat), Leypsiq, Vyana, Sürix.

1951-ci ildə “Kleine Schriften zur Sexualtheorie und zur Traumdeutung” (Cinsəllik Nəzəriyyəsi və Yuxuların yozumu Haqqında Kiçik Yazılar), kiçik oktavo nəşri, 188-192-ci səhifələr, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində: Papers (Məqalələr), Cild. II, International Psycho-Analytical Library (Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxanası), № 8. The Hogarth Press, London. Tərcümə edən: Joan Riviere.

YUXULARIN YOZUMUNUN NƏZƏRİYYƏSİ VƏ PRATİKASINA DAİR QEYDLƏR Alman dilində: 1923-cü ildə Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse (Psixoanaliz Beynəlxalq Jurnalı), Cild. IX. 1925-ci ildə “Gesammelte Schriften” (Toplanmış Yazılar), III cild. Internationaler Psychoanalytischer Verlag (Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat), Leypsiq, Vyana, Sürix. 1951-ci ildə “Kleine Schriften zur Sexualtheorie und zur Traumdeutung” (Cinsəllik Nəzəriyyəsi və Yuxuların yozumu Haqqında Kiçik Yazılar), kiçik oktavo nəşri, 554-568-ci səhifələr, eyni nəşriyyatda.

Alman dilində: 1923-cü ildə “Imago” jurnalında, Cild. IX. Leypsiq, Vyana, Zürix. 1924-cü ildə “Gesammelte Schriften” (Toplanmış Yazılar), X cild, eyni nəşriyyatda. bəndli, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində: t Library (Kitabxana), № 10, tərcümə edən: Edward Glover. The Hogarth Press, London.

Fransız dilində: 1927-ci ildə: Revue Française de Psychanalyse (Fransız Psixoanaliz Jurnalı), I, tərcümə edən: Mme.

Edouard Morty və Mme. Marie Bonaparte və (İl göstərilməyib) “Essais de Psychanalyse appliquée” (Tətbiqi Psixoanaliz Denemeleri) əsərində. Gallimard, Paris.

Yapon dilində: N tərcümə edən E. Kikuti. Ars-Verlag, Tokio.

MƏN VƏ O Alman dilində:

1925 Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Zürix (1-8-ci minlik nüsxə).

1925 Həmin nəşriyyatda “Yığılmış Əsərlər”in VI cildində. 1951 Həmin nəşriyyatda “Nəzəri Əsərlər”in kiçik oktava nəşri, s. 338-591. İngilis dilində: - 1927 “The Ego and the Id”, təsdiqlənmiş tərcümə edən Juan Riviere. Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana № 12. The Hogarth Press və Psixoanaliz İnstitutu, London. Fransız dilində: 1927 “Essais de Psychanalyse”də dərc olunub, tərcümə edən S. Jankelevitch. Payot & Cie., Paris. Yapon dilində: tərcümə edən R. Kubo. Ars-Verlag, Tokio.

1954 Shunyodo nəşrinin VII cildində, tərcümə edən Y. Yabe. Shunyodo Verlag; Tokio.

1957 Eyni nəşriyyatda 2-ci nəşr. İspan dilində:

1924 “EI Yo y el Ello” “Obras Completas”ın IX cildində, tərcümə edən: Luis Lopez-Ballesteros y de Torres. Biblioteca Nueva, Madrid.

Macar dilində:

1957 “Az ösvalami es az en”, tərcümə edən: I. Hollos və G. Dukes. Pantheon-Verlag, Budapeşt.

Kor nöqtəli çapda: (İli göstərilməyib) Hohe Warte nəşriyyatı, Vyana.

DIE INFANTILE GENITALORGANISATION Alman dilində:

1925 Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse, cild. IX.

1925 “Gesammelte Schriften”də, IX cild. Internationaler Psychoanalytischer Verlag, Leypsiq, Vyana, Sürix.

1951 ‘Kleine Schriften zur Sexualtheorie und zur Traumdeutung’da, Kiçik oktava nəşri, s. 188-192, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində: Məqalələr, Cild. II, International Psycho-Analytical Library, № 8. The Hogarth Press, London. Tərcümə edən: Joan Riviere.

YUXULARIN YOZUMU NƏZƏRİYYƏSİ VƏ TƏTBİQİ ÜZƏRİNƏ QEYDLƏR Alman dilində: 1923 Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse, Bd. 1923-cü ildə Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı, Cild IX. 1925-ci ildə “Toplanmış Əsərlər”, Cild III. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatı, Leypsiq, Vyana, Sürix. 1951-ci ildə “Cinsəllik Nəzəriyyəsi və Yuxuların yozumu üzrə Kiçik Yazılar” adlı kiçik oktava buraxılışında, səh. 554-568, eyni nəşriyyatda.

Alman dilində: 1923-cü ildə “Imago” jurnalında, Cild IX. Leypsiq, Vyana, Sürix. 1924-cü ildə “Toplanmış Əsərlər”, Cild X, eyni nəşriyyatda. Cildli nəşr, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində:

Kitabxana, № 10, tərcümə edən: Edward Glover. The Hogarth Press, London.

Fransız dilində: 1927-ci ildə Revue Française de Psychanalyse jurnalında, I, tərcümə edən: Mme.

Edouard Morty və Mme. Marie Bonaparte və (İl göstərilməyib) “Tətbiqi Psixoanaliz üzrə Denemələr” adlı kitabda. Gallimard, Paris.

Yapon dilində: ER tərcümə edən: E. Kikuti. Ars-Verlag, Tokio.

JOSEF POPPER LYNKEUS VƏ YUXU NƏZƏRİYYƏSİ Alman dilində: 1925 In: Zeitschrift des Vereines Allgemeine Nährpflicht, Vena.

1925 “Gesammelte Schriften” kitabında, XI cild. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vena, Sürix.

NEVROZ VƏ PSIXOZDA REALLIYİN İTİRİLMƏSİ Alman dilində: 1924 Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse, X cild.

1925 “Gesammelte Schriften” kitabında, VI cild, Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vena, Sürix.

İngilis dilində: 1924 In: Collected Papers, Vol. II. The International PsychoAnalytical Library, No. 8, tərcümə edən: Joan Riviere. The Hogarth Press, London.

Alman dilində: “Gesammelten Schriften” kitabının V cildində. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vena, Sürix.

1951 “Kleine Schriften zur Sexualtheorie u.s.w.” kitabında, kiçik oktava nəşri, səh. 195-206, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində: International Psycho-Analytical Library, No. 8. The Hogarth Press, London.

Fransız dilində: və H. Hoesli.

Yapon dilində: “ tərcümə edən: Tosuo Konama. Ars Verlag, Tokio. tərcümə edən: K. Ohtski, 1. Shunyodo Yayınevi, Tokio, 1-ci nəşr. 1959-cu il, 5-ci nəşr. Eyni yayınevinin nəşriyyatı.

NEVROZ VƏ PSİXOZ Alman dilində:

Psixoanaliz üzrə Beynəlxalq Jurnal, X cild, həmçinin “Toplu Əsərlər”, VI cild. Beynəlxalq Psixoanalitik Yayınevi, Leypsiq, Vyana, Sürix. 204-ə qədər, eyni yayınevində. ingilis dilində:

Toplu Məqalələr, Cild. II. Joan Riviere tərəfindən tərcümə edilmişdir. Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxanası, № 8. The Hogarth Press, London. alman dilində:

Psixoanaliz üzrə Beynəlxalq Jurnal, X cild, həmçinin “Toplu Əsərlər”, VI cild. Beynəlxalq Psixoanalitik Yayınevi, Leypsiq, Vyana, Sürix.

“Nevroz nəzəriyyəsi haqqında məqalələr”, Kiçik Oktava nəşri, s. 191-198, eyni yayınevində. ingilis dilində:

International Journal of Psycho-Analysis, V cildində və Collected Papers, Vol. II-də. Joan Riviere tərəfindən tərcümə edilmişdir. The International Psycho-Analytical Library, № 8. The Hogarth Press, London. Fransız dilində:

Revue Française de Psychanalyse VII-də. Anne Berman tərəfindən tərcümə edilmişdir.

PSİXOANALİZİN QISA XÜLASASI Alman dilində:

“Gesammelte Schriften” (Toplu Əsərlər), XI cildində. Leksikon oktav. Internationaler Psychoanalytischer Verlag, Leypsiq, Vyana, Sürix. İngilis dilində:

“These eventful years. The twentieth century in the making, as told by many of its makers” kitabında, LXXII fəsil kimi, tərc. v. A. A. Brill. Encycl. Britannica nəşriyyatı. London, Nyu-York.

KİÇİK HANSIN ANALİZİNƏ ƏLAVƏ. Alman dilində: “Gesammelte Schriften” (Toplu Əsərlər), VIII cildində. Internationaler Psychoanalytischer Verlag, Leypsiq, Vyana, Sürix.

1951-ci ildə “Vier Psychoanalytische Krankengeschichten” (Dörd Psixoanalitik Xəstə Tarixçəsi) kitabında, kiçik oktav nəşri, s. 282-285, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində:

Strachey. Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana, № 9. The Hogarth Press, London.

DR. ANTON V. FREYND Alman dilində: 1920 Internationale Zeitschrift für eeriäigge, Band VI.

"PSİXOANALİZ HAQQINDA MÜNAZİRLƏR"Ə ÖNSÖZ J. PUTNAM tərəfindən Alman dilində: Alman orijinalı mövcud deyil.

İngilis dilində:

Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana, № 1. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat.

Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

J. VARENDONCK. "ŞÜURÖNCƏSİ FANTAZİYALI DÜŞÜNMƏ HAQQINDA" ƏSƏRİNƏ ÖNSÖZ. Alman dilində: Freyd. Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana, Cild XI. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

İngilis dilində: 1921 "Introduction to the Psychology of Day-Dreams", by J. Varendonck. Allen & Unwin, Ltd., London. Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

MAKS EİTİNQONUN “BERLİN PSİXOANALİTİK KLİNİKASI HAQQINDA HESABAT” ADLI ƏSƏRİNƏ ÖNSÖZ.

Alman dilində: Sürix.

1928-ci ildə “Gesammelte Schriften” (Toplanmış Əsərlər), XI cild, eyni nəşriyyatda.

LUIS LOPEZ-BALLESTEROS Y DE TORRES-Ə MƏKTUB. (7 MAY, 1923.)

Alman dilində: Orijinal mövcud deyil.

1928-ci ildə ‘Gesammelte Schriften” (Toplanmış Əsərlər), XI cild. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

İspan dilində: Nueva, Madrid.

“LE DISQUE VERT” jurnalına ünvanlanan məktub.

Alman dilində: Mövcud deyil.

Fransız dilində: Paris. 1928 “Gesammelte Schriften” içində, XI cild. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

DR. FERENCZI ŞANDOR (50 YAŞINA)

Alman dilində: 1913 Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse, Band IX.

1913-cü ildə Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse (Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı), IX cild.

KİÇİK HANSIN ANALİZİNƏ ƏLAVƏ. Alman dilində: “Gesammelte Schriften” (Toplu Əsərlər), VIII cildində. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

1951, “Vier Psychoanalytische Krankengeschichten” əsərində, Kleinoktav nəşri, S. 282-285, həmin nəşriyyatda.

İngilis dilində: Strachey. Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana, № 9. The Hogarth Press, London.

DR. ANTON V. FREYD Alman dilində: 1920 Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse, Cild VI.

“PSİXOANALİZ HAQQINDA MÜNAQİŞƏLƏR”Ə ÖNSÖZ TƏRƏFİNDƏN I. I. PUTNAM Alman dilində: Alman orijinalı mövcud deyil.

İngilis dilində:

Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana, № 1. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat.

Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

J. VARENDONCKUN “ŞÜURÖNCƏSİNDƏKİ FANTASTİK DÜŞÜNMƏ HAQQINDA” ADLI ESERİNƏ ÖNSÖZ. J. VARENDONCKUN “ŞÜURÖNCƏSİNDƏKİ FANTASTİK DÜŞÜNMƏ HAQQINDA” ADLI ESERİNƏ ÖNSÖZ. Alman dilində: Freyd. Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana, Cild XI. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

İngilis dilində: 1921 “Gündüz Yuxularının Psixologiyasına Giriş”, müəllifi J. Varendonck. Allen & Unwin, Ltd., London. Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

MAX EITINGONUN “BERLİN PSİXOANALİTİK KLİNİKASI HAQQINDA HESABAT” ADLI ESERİNƏ ÖNSÖZ. Alman dilində: Sürix.

1928-ci ildə “Toplanmış Əsərlər”in XI cildində, eyni nəşriyyatda.

LUİS LOPES-BALLESTEROS Y DE TORRES-Ə MEKTUB. (7. MAY, 1925) Alman dilində: Əsl mətn mövcud deyil.

1928-ci ildə “Toplanmış Əsərlər”in XI cildində. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

İspan dilində: Nueva, Madrid.

“LE DISQUE VERT” jurnalına ünvanlanan məktub. (26. FEVRAL, 1923.) Alman dilində: Mövcud deyil.

Fransız dilində: Paris. 1928-ci ildə “Toplanmış Əsərlər”in XI cildində. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

DR. FERENTSİ ŞANDOR (50. YAD GÜNÜ) Alman dilində:

Alman dilində: 1913-cü ildə Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı, IX cild. 1928-ci ildə “Toplanmış Əsərlər”in XI cildində. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

Lit ur, Lone