Əsərlər 1925–1931

1 / 34

«Sehirli Bloknot» haqqında qeyd

Yaddaşıma etibar etməsəm – nevrozlu xəstələr məlum olduğu kimi bunu nəzərəçarpan dərəcədə edir, lakin normal insanın da buna tam əsasları var – yazılı qeyd aparmaqla onun funksiyasını tamamlaya və təmin edə bilərəm. Bu qeydi saxlayan səth, yəni yazı lövhəsi və ya kağız vərəqi, içərimdə görünməz şəkildə daşıdığım xatırlama aparatının sanki maddiləşmiş bir hissəsidir. Bu cür bərkitmiş «xatirə»nin yerləşdirildiyi yeri yalnız yadda saxlasam, istədiyim vaxt onu istədiyim kimi «təkrar» edə bilərəm və onun dəyişməz qaldığına, yəni bəlkə də yaddışımda başına gələcək təhriflərdən qorunduğuna əmin olaram.

Yaddaş funksiyamı təkmilləşdirmək üçün bu texnikadan geniş istifadə etmək istədiyimdə, iki müxtəlif üsulun mənim əlimdə olduğunu görürəm. Birincisi, ona etibar edilmiş qeydi qeyri-müəyyən uzun müddət zədələnmədən saxlayan bir yazı səthi seçə bilərəm, məsələn, mürəkkəblə yazdığım bir kağız vərəqi. Beləliklə, «davamlı xatirə izi» əldə edirəm. Bu üsulun çatışmazlığı ondadır ki, yazı səthinin qəbul etmə qabiliyyəti tezliklə tükənir. Vərəq doludur, yeni qeydlər üçün yer qalmır və mən başqa, hələ yazılmamış bir vərəq istifadə etməyə məcbur oluram. Həmçinin, bu üsulun üstünlüyü, yəni «davamlı iz» təmin etməsi, mənim üçün dəyərini itirə bilər, yəni qeydə olan marağım bir müddət sonra söndüyü və onu artıq «yaddaşda saxlamaq» istəmədiyim halda. Digər üsul isə hər iki çatışmazlıqdan azaddır. Məsələn, təbaşirlə şifer lövhəsinə yazdığımda, qeyri-məhdud uzun müddət qəbul etmə qabiliyyətini saxlayan bir səthə sahib oluram və qeydlərimi, yazı səthinin özünü atmağa ehtiyac qalmadan, məni artıq maraqlandırmadığı anda məhv edə bilərəm. Buradakı çatışmazlıq ondadır ki, davamlı iz saxlaya bilmirəm. Lövhəyə yeni qeydlər aparmaq istəsəm, artıq onun üzərində olanları silməliyəm. Beləliklə, yaddaşımızı əvəz etmək üçün istifadə etdiyimiz qurğular üçün qeyri-məhdud qəbul etmə qabiliyyəti və davamlı izlərin saxlanması bir-birini istisna edir; ya qəbul edən səth yenilənməli, ya da qeyd məhv edilməlidir.

Hiss funksiyalarımızı təkmilləşdirmək və ya gücləndirmək üçün ixtira etdiyimiz köməkçi aparatların hamısı, həmin hiss orqanının özü və ya onun hissələri kimi qurulmuşdur (eynək, fotoaparat, eşitmə borusu və s.). Bu ölçüyə görə, yaddaşımız üçün olan köməkçi qurğular xüsusilə qüsurlu görünür, çünki bizim psixi aparatımız məhz bu qurğuların bacarmadığı işi görür; o, həmişə yeni qavramalar üçün qeyri-məhdud qəbul etmə qabiliyyətinə malikdir və onlardan davamlı – dəyişməz olmasa belə – xatirə izləri yaradır. Mən artıq 1900-cü ildə «Yuxuların yozumu» əsərində bu qeyri-adi qabiliyyətin psixi aparatın iki müxtəlif sisteminin (orqanının) fəaliyyətinə bölünməsi ehtimalını irəli sürmüşdüm. Bizim Q-Ş adlı bir sistemimiz var idi ki, qavramaları qəbul edir, lakin onlardan davamlı iz saxlamır, beləliklə hər yeni qavramaya qarşı boş bir vərəq kimi davranır. Qəbul edilmiş oyanmaların davamlı izləri arxada yerləşən «xatirə sistemlərində» yaranır. Sonralar («Həzz Prinsipinin O Tayında») əlavə etmişdim ki, izahedilməz şüur fenomeni qavrama sistemində davamlı izlərin yerinə yaranır.

Bir müddət əvvəl «Möcüzə lövhəsi» adı ilə kiçik bir qurğu satışa çıxarıldı ki, kağız vərəqi və ya şifer lövhəsindən daha çox şey vəd edir. O, sadəcə, rahat bir hərəkətlə qeydləri silinə bilən bir yazı lövhəsi olmaq istəyir. Lakin onu daha yaxından araşdırdıqda, onun quruluşunda mənim fərz etdiyimiz qavrama aparatımızın quruluşu ilə diqqətəlayiq uyğunluq tapırıq və onun həqiqətən hər ikisini təmin edə biləcəyinə, yəni həmişə hazır bir qəbul səthinə və qəbul edilmiş qeydlərin davamlı izlərinə malik olduğuna əmin oluruq.

Möcüzə lövhəsi, qaranlıq-qəhvəyi rəngli qatran və ya mum kütləsindən hazırlanmış, yuxarı hissəsi mum lövhəyə möhkəm yapışan, aşağı hissəsi isə ona sərbəst şəkildə yaxın duran nazik, yarımşəffaf bir vərəqin örtüldüyü, kağız haşiyəyə salınmış lövhədir. Bu vərəq kiçik aparatın daha maraqlı hissəsidir. Özü iki qatdan ibarətdir və bu qatlar yalnız iki eninə kənarda bir-birindən ayrıla bilər. Yuxarı qat şəffaf seluloid lövhə, aşağı qat isə nazik, yəni yarımşəffaf mumlu kağızdır. Aparat istifadə edilmədikdə, mumlu kağızın aşağı səthi mum lövhənin yuxarı səthinə yüngülcə yapışır.

Bu möcüzə lövhəsindən istifadə etmək üçün, mum lövhəni örtən vərəqin seluloid lövhəsi üzərində yazını yerinə yetirmək lazımdır. Bunun üçün qarandaş və ya təbaşir tələb olunmur, çünki yazma prosesi qəbul edən səthə materialın ötürülməsinə əsaslanmır. Bu, qədimlərin gil və mum lövhələri üzərində yazma üsuluna qayıdışdır. Sivri bir stilus səthi cızır, onun çökəklikləri isə «yazını» əmələ gətirir. Möcüzə lövhəsində bu cızma birbaşa deyil, üstündəki örtük vərəqinin vasitəçiliyi ilə baş verir. Stilus toxunduğu yerlərdə mumlu kağızın aşağı səthini mum lövhəyə sıxır və bu cızıqlar, adətən hamar olan ağ-boz rəngli seluloid səthində tünd yazı kimi görünür. Yazını məhv etmək istəyirsinizsə, birləşmiş örtük vərəqini sərbəst aşağı kənarından yüngül bir tutuşla mum lövhədən qaldırmaq kifayətdir. Cızılmış yerlərdə mumlu kağızla mum lövhə arasındakı sıx təmas, yazının görünməsinin əsasını təşkil edirdi, lakin bu təmas qoparılır və iki səth yenidən bir-birinə toxunduqda da bərpa olunmur. Möcüzə lövhəsi artıq yazısızdır və yeni qeydləri qəbul etməyə hazırdır.

Cihazın kiçik qüsurları bizim üçün təbii ki, maraq doğurmur, çünki biz yalnız onun psixi qavrama aparatının quruluşuna yaxınlaşmasını izləmək istəyirik.

Möcüzə lövhəsi yazılı vəziyyətdə ikən, seluloid lövhəni mumlu kağızdan ehtiyatla qaldırsanız, yazını ikincisinin səthində də eyni dərəcədə aydın görürsünüz və örtük vərəqinin seluloid lövhəsinin ümumiyyətlə nə üçün lazım olduğu sualını verə bilərsiniz. Təcrübə göstərir ki, nazik kağız birbaşa stilusla yazılsaydı, çox asanlıqla qırışa və ya yırtıla bilərdi. Beləliklə, seluloid vərəqi, xaricdən gələn zərərli təsirləri dəf etmək üçün mumlu kağızın qoruyucu örtüyüdür. Seluloid «qıcıq qoruyucusudur»; əslində qıcığı qəbul edən qat isə kağızdır. İndi «Həzz prinsipinin o tayında» əsərində psixi qavrama aparatımızın iki qatdan, gələn oyanmaların miqdarını azaltmalı olan xarici bir qıcıq qoruyucusundan və onun arxasındakı qıcıq qəbul edən səthdən, yəni Q-Ş sistemindən ibarət olduğunu izah etdiyimi qeyd etmək istəyirəm.

Analoji daha da irəli aparıla bilməyəcəyi təqdirdə çox az dəyər kəsb edərdi. Tam örtük vərəqini – seluloid və mumlu kağızı – mum lövhədən qaldırsanız, yazı yox olur və qeyd edildiyi kimi, sonradan da yenidən bərpa olunmur. Möcüzə lövhəsinin səthi yazısızdır və yenidən qəbuletmə qabiliyyətinə malikdir. Lakin yazının davamlı izinin özünün mum lövhədə qaldığını və uyğun işıqlandırmada oxunaqlı olduğunu asanlıqla müəyyən etmək olar. Beləliklə, blok yalnız şifer lövhəsi kimi daim yenidən istifadə edilə bilən qəbul səthini deyil, həm də adi kağız blok kimi yazının daimi izlərini təmin edir; o, bu iki funksiyanı bir-biri ilə əlaqəli iki ayrı hissəyə – sistemlərə – bölərək onları birləşdirmək problemini həll edir. Lakin bu, yuxarıda qeyd etdiyim fərzimə görə, bizim psixi aparatımızın qavrama funksiyasını yerinə yetirməsinin tamamilə eyni üsuludur. Qıcıq qəbul edən təbəqə – Q-Ş sistemi – daimi izlər yaratmır, xatirələrin əsasları digər, qonşu sistemlərdə formalaşır.

Möcüzə lövhəsində qəbul edilən qeydlərin daimi izlərinin istifadə edilməməsi bizi narahat etməməlidir; onların mövcud olması kifayətdir. Belə köməkçi aparatın nümunəvi orqanla analogiyası müəyyən bir yerdə sona çatmalıdır. Möcüzə lövhəsi bir dəfə silinmiş yazını daxildən yenidən «reproduksiya» edə bilməz; əgər o, bunu bizim yaddaşımız kimi bacarsaydı, həqiqətən möcüzə lövhəsi olardı. Buna baxmayaraq, mənə indi seluloid və mumlu kağızdan ibarət örtük təbəqəsini Q-Ş sistemi və onun qıcıq qoruyucusu ilə, mum lövhəsini arxasındakı Şüursuzla, yazının görünməsi və yox olması isə qavrama zamanı Şüurun parıltısı və sönməsi ilə bərabərləşdirmək çox da cəsarətli görünmür. Lakin etiraf edirəm ki, müqayisəni daha da irəli aparmağa meyilliyəm.

Möcüzə lövhəsində qıcığı qəbul edən kağız ilə təəssüratı saxlayan mum lövhəsi arasındakı sıx təmas ləğv edildikdə, yazı hər dəfə yox olur. Bu, psixi qavrama aparatının işləmə tərzi haqqında uzun müddət əvvəl yaratdığım, lakin indiyə qədər özüm üçün saxladığım təsəvvürlə üst-üstə düşür. Mən fərz etmişəm ki, yüklənmə innervasiyaları daxildən tam keçirici olan Q-Ş sisteminə sürətli, dövri zərbələrlə göndərilir və geri çəkilir. Sistem bu şəkildə yükləndiyi müddətcə, Şüurla müşayiət olunan qavramaları qəbul edir və oyanmanı şüursuz xatirə sistemlərinə ötürür; yüklənmə geri çəkildiyi kimi, şüur sönür və sistemin fəaliyyəti dayandırılır. Elə bil Şüursuz, Q-Ş sistemi vasitəsilə xarici dünyaya antenlər uzadır və bu antenlər onların oyanmalarını daddıqdan sonra dərhal geri çəkilir. Beləliklə, mən möcüzə lövhəsində xaricdən baş verən kəsilmələri innervasiya axınının diskontinuiteti (qopukluğu) hesabına yaranan kimi qəbul etdim və mənim fərzimdə real təmasın ləğvi əvəzinə qavrama sisteminin dövri olaraq qıcıq qəbul etməməsi (oyanmazlığı) gəldi. Bundan əlavə, mən fərz etdim ki, Q-Ş sisteminin bu diskontinuitetli işləmə tərzi Zaman təsəvvürünün yaranmasının əsasında durur.

Təsəvvür edin ki, bir əl möcüzə lövhəsinin səthini yazarkən, digər əl dövri olaraq onun örtük təbəqəsini mum lövhəsindən qaldırır; bu, mənim psixi qavrama aparatımızın funksiyasını necə təsəvvür etmək istədiyimin bir nümayişi olardı.

2 / 34

İnkar

Xəstələrimizin analitik iş zamanı fikirlərini necə ifadə etdiyi bizə bir neçə maraqlı müşahidə üçün əsas verir. «İndi düşünəcəksiniz ki, mən təhqiredici bir şey demək istəyirəm, amma həqiqətən belə bir niyyətim yoxdur.» Biz bunu anlayırıq: bu, yenicə ortaya çıxan fikrin proyeksiya vasitəsilə rədd edilməsidir. Və ya: «Siz soruşursunuz ki, yuxuda bu şəxs kim ola bilər. Anası deyil.» Biz düzəldirik: «Deməli, anasıdır.» Biz yozum zamanı inkardan imtina edib fikrin təmiz məzmununu götürmək azadlığını özümüzə veririk. Elə bil xəstə belə demişdir: «Mənə bu şəxs üçün anam ağlıma gəldi, amma mən bu fikri qəbul etmək istəmirəm.» Bəzən şüursuz sıxışdırılmış material haqqında axtarılan məlumatı çox rahat bir yolla əldə etmək olar. Soruşuruq: «Həmin vəziyyətdə ən çox inandırıcı olmayan nəyi hesab edirsiniz? Fikrinizcə, o vaxt sizə ən uzaq olan nə idi?» Əgər xəstə tələyə düşüb ən az inana biləcəyi şeyi adlandırırsa, demək olar ki, həmişə doğru olanı etiraf etmiş olur. Bu təcrübəyə gözəl bir qarşı tərəf, adətən, artıq simptomlarının mahiyyətini başa düşmüş məcburiyyət nevrozlu xəstədə ortaya çıxır. "Mənə yeni bir məcburiyyət təsəvvürü gəldi." "Dərhal mənə bu fikrin müəyyən bir məna daşıya biləcəyi ağlıma gəldi. Amma yox, bu doğru ola bilməz, əks halda ağlıma gəlməzdi." Onun müalicədən əldə etdiyi bu əsaslandırma ilə rədd etdiyi şey, təbii ki, yeni məcburiyyət təsəvvürünün düzgün mənasıdır.

Beləliklə, sıxışdırılmış təsəvvür və ya fikir məzmunu, inkar edilə bilmə şərti ilə şüura nüfuz edə bilər. İnkar, sıxışdırılmış şeyi qəbul etməyin bir növüdür, əslində sıxışdırmanın ləğvi, lakin şübhəsiz ki, sıxışdırılmış şeyin qəbulu deyil. Görürük ki, burada intellektual funksiya affektiv prosesdən ayrılır. İnkarın köməyi ilə yalnız sıxışdırma prosesinin bir nəticəsi geri qaytarılır: onun təsəvvür məzmununun şüura çatmaması. Nəticədə, sıxışdırmanın əsas hissəsi davam edərkən, sıxışdırılmış şeyin intellektual qəbulunun bir növü yaranır ¹. Analitik işin gedişində biz çox vaxt eyni vəziyyətin başqa, çox vacib və bir qədər qəribə bir dəyişikliyi yaradırıq. Biz inkarı da məğlub etməyi və sıxışdırılmış şeyin tam intellektual qəbulunu təmin etməyi bacarırıq – lakin sıxışdırma prosesinin özü hələ ləğv olunmur.

İntellektual hökm funksiyasının vəzifəsi fikir məzmunlarını təsdiq və ya inkar etmək olduğundan, yuxarıdakı qeydlər bizi bu funksiyanın psixoloji mənşəyinə apardı. Hökmdə bir şeyi inkar etmək, əslində: "Bu, ən çox sıxışdırmaq istədiyim bir şeydir" deməkdir. Məhkum etmə sıxışdırmanın intellektual əvəzidir, onun "Xeyr"i sıxışdırmanın bir nişanıdır, təxminən "made in Germany" kimi bir mənşə sertifikatıdır. İnkar simvolu vasitəsilə düşünmə, sıxışdırmanın məhdudiyyətlərindən azad olur və icrası üçün əvəzolunmaz olan məzmunlarla zənginləşir.

Hökm funksiyası əsasən iki qərar verməlidir. O, bir şeyə bir xüsusiyyət təsdiq və ya inkar etməli, və bir təsəvvürün reallıqda mövcudluğunu qəbul və ya rədd etməlidir. Haqqında qərar veriləcək xüsusiyyət, əvvəlcə yaxşı və ya pis, faydalı və ya zərərli ola bilərdi. Ən qədim oral həvəs təhriklərinin dilində ifadə etsək: "Bunu yemək istəyirəm və ya tüpürmək istəyirəm", və daha geniş transfer ilə: "Bunu özümə daxil etmək və bunu özümün xaricinə atmaq istəyirəm." Yəni: "Bu, içimdə və ya xaricimdə olmalıdır." İlkin Həzz-Mən, başqa bir yerdə izah etdiyim kimi, bütün yaxşı şeyləri özünə daxil etmək, bütün pis şeyləri özündən atmaq istəyir. Pis olan, Mənə yad olan, xaricdə olan şey, əvvəlcə onunla eynidir ².

Hökm funksiyasının digər qərarı, təsəvvür edilən bir şeyin real mövcudluğu haqqında olan qərardır, bu, ilkin Həzz-Məndən inkişaf edən son Real-Mənin marağıdır. (Reallıq yoxlaması.) İndi artıq qavranılan bir şeyin (bir cismin) Mənə daxil edilib-edilməyəcəyi məsələsi deyil, əksinə, Məndə təsəvvür kimi mövcud olan bir şeyin qavrayışda (reallıqda) yenidən tapılıb-tapılmayacağı məsələsidir. Göründüyü kimi, bu yenə də xarici və daxili məsələsidir. Qeyri-real, sadəcə təsəvvür edilən, subyektiv olan yalnız daxildədir; digəri, real olan, həm də xaricdə mövcuddur. Bu inkişafda həzz prinsipinin nəzərə alınması kənara qoyulmuşdur. Təcrübə öyrədib ki, bir şeyin (doyum obyektinin) "yaxşı" xüsusiyyətə malik olub-olmaması, yəni Mənə daxil edilməyə layiq olub-olmaması vacibdir, həm də onun xarici dünyada mövcud olub-olmaması vacibdir, ki, insan ehtiyac duyduqda ona sahib ola bilsin. Bu irəliləyişi başa düşmək üçün bütün təsəvvürlərin qavrayışlardan gəldiyini, onların eyni qavrayışların təkrarları olduğunu xatırlamaq lazımdır. Beləliklə, ilkin olaraq təsəvvürün mövcudluğu təsəvvür olunan şeyin reallığının təminatıdır. Subyektiv və obyektiv arasında ziddiyyət əvvəldən mövcud deyil. O, yalnız düşüncənin bir dəfə qavranılmış şeyi təsəvvürdə reproduksiya yolu ilə yenidən mövcud etmək qabiliyyətinə malik olması, halbuki obyektin xaricdə artıq mövcud olmaması lazım gəlməsi nəticəsində yaranır. Reallıq yoxlamasının ilk və yaxın məqsədi təsəvvür olunan şeyə uyğun obyekti real qavrayışda tapmaq deyil, onu yenidən tapmaq və onun hələ də mövcud olduğuna əmin olmaqdır. Subyektiv və obyektiv arasındakı yadlaşmaya digər bir töhfə düşüncə qabiliyyətinin başqa bir xüsusiyyətindən irəli gəlir. Qavrayışın təsəvvürdə reproduksiyası həmişə onun dəqiq təkrarı deyil; o, buraxmalarla dəyişikliyə uğraya, müxtəlif elementlərin birləşməsi ilə dəyişdirilə bilər. Reallıq yoxlaması o zaman bu təhriflərin nə qədər uzağa getdiyini nəzarət etməlidir. Lakin reallıq yoxlamasının tətbiqi üçün şərt kimi bir vaxtlar real doyum gətirən obyektlərin itirildiyi müəyyən edilir.

Mühakimə, hərəkət aktının seçimi haqqında qərar verən, düşüncə təxirə salınmasına son qoyan və düşüncədən hərəkətə keçid edən intellektual aktıdır. Düşüncə təxirə salınması haqqında da mən artıq başqa yerdə danışmışam. Onu kiçik boşalma xərcləri ilə motorik sınaq kimi, yoxlama aktı kimi nəzərdə tutmaq lazımdır. Gəlin düşünək: Mən belə bir sınağı əvvəllər harada məşq etmiş, indi düşüncə proseslərində tətbiq etdiyi texnikanı harada öyrənmişdi? Bu, psixi aparatın sensorik ucunda, hissi qavrayışlarda baş vermişdi. Fərzimizə görə, qavrayış təmiz passiv proses deyil, əksinə, Mən qavrayış sisteminə periodik olaraq kiçik yüklənmə miqdarları göndərir və onların vasitəsilə xarici qıcıqları dadır, hər belə sınaq irəliləyişindən sonra geri çəkilir.

Mühakimənin öyrənilməsi bizə bəlkə də ilk dəfə olaraq bir intellektual funksiyanın ilkin həvəs təhriklərinin oyunundan necə yarandığını görmə imkanı verir. Mühakimə, əvvəlcə həzz prinsipinə uyğun olaraq Mənə daxil etmə və ya Məndən kənarlaşdırma prosesinin məqsədyönlü inkişafıdır. Onun qütbliliyi bizim qəbul etdiyimiz iki həvəs qrupunun ziddiyyətinə uyğun gəlir. Təsdiq – birləşmənin əvəzi kimi – Erosa, inkar – kənarlaşdırmanın davamı kimi – dağıdıcı həvəsə aiddir. Ümumi inkar həzz alma, bəzi psixotiklərin neqativizmi, ehtimal ki, libidinal komponentlərin çıxılması nəticəsində həvəslərin ayrılmasının əlaməti kimi başa düşülməlidir. Lakin hükm funksiyasının icrası yalnız inkar simvolunun yaradılmasının düşüncəyə sıxışdırma nəticələrindən və beləliklə də həzz prinsipinin məcburiyyətindən ilk dərəcəli müstəqillik qazandırması ilə mümkün olur.

İnkarın bu cür başa düşülməsi ilə çox uyğundur ki, analizdə şüursuzdan heç bir «Xeyr» tapıla bilmir və Mən tərəfindən şüursuzun tanınması mənfi bir düsturla ifadə olunur. Şüursuzun uğurla üzə çıxarılmasına daha güclü sübut yoxdur, əgər analiz olunan «Mən bunu düşünməmişəm» və ya «Mən bunu (heç vaxt) düşünməmişəm» cümləsi ilə reaksiya verirsə.

3 / 34

Cinslər arasında anatomik fərqlərin bəzi psixi nəticələri

Mənim və şagirdlərimin işləri, nevrozlu xəstələrin təhlilinin uşaqlığın ilk dövrünə, cinsi həyatın erkən çiçəklənmə vaxtına da nüfuz etməsi lazım olduğu tələbini davamlı olaraq artan qətiyyətlə irəli sürür. Yalnız anadangəlmə həvəs konstitusiyasının ilk ifadələrini və ən erkən həyat təəssüratlarının təsirlərini araşdırdıqda, sonrakı nevrozun həvəs qüvvələrini düzgün tanımaq olar və yetkinlik dövründəki dəyişikliklər və üst-üstə düşmələr tərəfindən aldadılaraq yol verilə biləcək səhvlərdən qorunmaq mümkündür. Bu tələb yalnız nəzəri əhəmiyyət kəsb etmir, həm də praktik əhəmiyyət daşıyır, çünki o, bizim səylərimizi yalnız terapevtik istiqamətdə olan və analitik metodlardan müəyyən dərəcədə istifadə edən həkimlərin işindən ayırır. Belə bir erkən dövr təhlili uzun çəkir, əziyyətli olur və həkimdən və xəstədən tələb olunan şərtləri yerinə yetirmək praktikada həmişə mümkün olmur. Həmçinin, bu təhlil hələ də bizə yol göstərən işarələrin çatışmadığı qaranlıqlara aparır. Bəli, mən fikirləşirəm ki, analitiklərə elmi işlərinin mexanikleşmə və nəticədə maraqsız olma təhlükəsi ilə qarşılaşmayacağına, hətta gələn onilliklər ərzində belə, zəmanət vermək olar.

Aşağıda analitik tədqiqatın bir nəticəsini bölüşürəm; əgər bu nəticənin ümumi etibarlı olduğu sübut edilərsə, çox vacib olardı. Niyə dərci, daha zəngin təcrübə mənə bu sübutu, əgər təqdim etmək mümkündürsə, verənə qədər təxirə salmıram? Çünki iş şəraitimdə nəticələrini inkar edə bilməyəcəyim bir dəyişiklik baş verib. Əvvəllər mən, iddia edilən yeniliyi təsdiq və ya düzəliş tapana qədər bir müddət özündə saxlaya bilməyən adamlardan deyildim. Yuxuların yozumu və 'Histeriya Təhlilinin Bir Parçası' (Dora hadisəsi), Horatsinin reseptinə görə doqquz il olmasa da, ən azı dörd-beş il ərzində mənim tərəfimdən ictimaiyyətə açıqlanmazdan əvvəl saxlanılmışdı. Amma o vaxtlar zaman mənim qarşımda sonsuz şəkildə uzanırdı – xoşagələn bir şairin dediyi kimi, 'ocean of time' (zaman okeanları) – və material mənə o qədər bol axırdı ki, təcrübələrdən yaxa qurtarmaqda çətinlik çəkirdim. Həmçinin, mən yeni bir sahədə tək işləyən idim, mənim ehtiyatlılığım mənə təhlükə, başqalarına isə zərər gətirmirdi.

İndi isə hər şey dəyişib. Qarşımdakı zaman məhduddur, artıq iş üçün tam istifadə olunmur; buna görə də yeni təcrübələr qazanmaq imkanları o qədər bol deyil. Əgər yeni bir şey gördüyümə inanıramsa, təsdiqi gözləyib-gözləyə bilməyəcəyim məsələsi qeyri-müəyyən qalır. Həmçinin, səthdə axan hər şey artıq toplanıb; qalan hissə isə yavaş səylə dərinlikdən çıxarılmalıdır. Nəhayət, artıq tək deyiləm, həvəsli işçilərin bir qrupu, tamamlanmamış və qeyri-müəyyən şəkildə tanınmış şeylərdən belə faydalanmağa hazırdır; mən onlara əks halda özüm görəcəyim işin bir hissəsini buraxa bilərəm. Beləliklə, dəyəri və ya dəyərsizliyi müəyyən edilə bilməzdən əvvəl təcili yoxlanışa ehtiyacı olan bir şeyi bölüşməyimdə haqlı olduğumu hiss edirəm.

Uşaqlarda cinsi həyatın ilk psixi formalaşmalarını araşdırdıqda, adətən oğlan uşağını, kiçik oğlanı obyekt kimi götürürdük. Kiçik qızlarda isə, fikrimizcə, proses oxşar getməli, lakin hər hansı bir şəkildə fərqli olmalı idi. Bu fərqliliyin inkişaf yolunun hansı nöqtəsində olduğu aydın müəyyən edilə bilmirdi.

Edip kompleksinin vəziyyəti, oğlanlarda qətiyyətlə tanıdığımız ilk mərhələdir. Bu vəziyyət bizə asanlıqla başa düşüləndir, çünki uşaq orada, hələ genital olmayan libidosu ilə əvvəlki körpəlik və baxım dövründə yüklədiyi eyni obyektə yapışır. Həmçinin, atayı maneə törədən rəqib kimi qəbul etməsi, onu aradan qaldırmaq və əvəz etmək istəməsi, real şəraitdən asanlıqla irəli gəlir. Oğlan uşağının Edip münasibətinin fallik mərhələyə aid olması və kastrasiya təşvişinə, yəni cinsiyyət orqanına olan narsisistik maraq səbəbindən məhv olması haqqında mən başqa bir yerdə ³ ətraflı danışmışam. Anlayışın çətinləşməsi, Edip kompleksinin özünün oğlan uşağında aktiv və passiv olaraq ikiqat mənalı qurulmasından, yəni biseksual quruluşa uyğun olaraq mürəkkəbliyindən irəli gəlir. Oğlan uşağı da atanın sevgi obyekti olaraq ananı əvəz etmək istəyir, biz bunu qadın tərzi münasibət adlandırırıq.

Oğlan uşağında Edip kompleksinin əvvəlcəki tarixi haqqında bizə hələ çox şey aydın deyil. Biz oradan atanla nəvazişli təbiətli eyniləşməni tanıyırıq, bu eyniləşmədə anaya qarşı rəqabət hissi hələ mövcud deyil. Bu erkən dövrün digər elementi, mənim fikrimcə, heç vaxt əskik olmayan cinsiyyət orqanına masturbasiya fəaliyyətidir, yəni erkən uşaqlıq onaniyası; qulluq edən şəxslər tərəfindən onun müxtəlif dərəcədə şiddətli boğulması kastrasiya kompleksini aktivləşdirir. Biz fərz edirik ki, bu onaniya Edip kompleksindən asılıdır və onun cinsi oyanmasının boşalması deməkdir. Onun əvvəldən bu əlaqəyə malik olub-olmadığı, yoxsa əvvəlcə orqan fəaliyyəti kimi spontan baş verdiyi və yalnız sonra Edip kompleksinə bağlandığı məlum deyil; ikinci ehtimal çox daha ehtimallıdır. Yatağı islatmanın və tərbiyə müdaxilələri ilə bu vərdişdən çıxarılmasının rolu da hələ sual altındadır. Biz sadə sintezi üstün tuturuq: davam edən yataqda sidik saxlama onaniyanın nəticəsidir, onun basdırılması oğlan uşağı tərəfindən cinsiyyət fəaliyyətinə ləngimə, yəni kastrasiya təhdidi kimi qiymətləndirilir, lakin hər dəfə haqlı olub-olmadığımız bəlli deyil. Nəhayət, təhlil bizə çox erkən uşaqlıq dövründə valideynlərin cinsi əlaqəsini dinləməyin ilk cinsi oyanmanı yarada biləcəyini və sonradan təsirləri ilə bütün cinsi inkişafın başlanğıc nöqtəsi ola biləcəyini kölgə kimi tanımağa imkan verir. Onaniya və Edip kompleksinin iki münasibəti sonradan izah edilmiş təəssürata bağlanır. Ancaq biz belə cinsi əlaqə müşahidələrinin müntəzəm hadisələr olduğunu qəbul edə bilmərik və burada »İlkin fantaziyalar« problemi ilə qarşılaşırıq. Beləliklə, oğlan uşağında Edip kompleksinin əvvəlcəki tarixində də bir çox şey hələ də aydınlaşdırılmamışdır, eyni prosesin həmişə baş verdiyini və ya çox müxtəlif əvvəlki mərhələlərin eyni son vəziyyətə gətirib çıxarıb-çıxarmadığını nəzərdən keçirmək və qərar vermək lazımdır.

Kiçik qızın Edip kompleksi oğlan uşağınınkindən bir problem daha çox ehtiva edir. Ana əvvəlcə hər ikisi üçün ilk obyekt idi, oğlan uşağının onu Edip kompleksi üçün saxlamasına təəccüblənməməliyik. Bəs qız necə olur ki, onu tərk edib əvəzinə atanı obyekt kimi seçir? Bu sualın ardınca mən qızda Edip münasibətinin əvvəlcəki tarixinə işıq sala biləcək bəzi qəti nəticələr çıxara bildim.

Hər bir analitik, ata bağlarına xüsusi intensivlik və davamlılıqla yapışan və atadan uşaq sahibi olmaq istəyində zirvəyə çatan qadınları tanıyıb. Bu istək fantaziyasının onların uşaqlıq onaniyasının da hərəkətverici qüvvəsi olduğunu güman etmək üçün əsas var və burada uşaqlıq cinsi həyatının elementar, daha da həll edilə bilməyən bir həqiqəti ilə qarşılaşdığımız təəssüratı asanlıqla yaranır. Lakin məhz bu halların ətraflı təhlili başqa bir şeyi göstərir, yəni Edip kompleksinin burada uzun bir əvvəlcəki tarixi var və müəyyən mənada ikincil bir formalaşmadır.

Yaşlı uşaq həkimi Lindnerin ⁴ qeydinə görə, uşaq həzz verən cinsi zonasını – penis və ya klitoris – ləzzətli əmmə (sormaq) zamanı kəşf edir. Uşağın bu yeni qazanılmış həzz mənbəyini həqiqətən də yaxınlarda itirilmiş ana məməsinin əvəzi kimi qəbul edib-etmədiyini, sonrakı fantaziyaların (fellatio) buna işarə edib-etmədiyini açıq buraxıram. Qısası, cinsiyyət zonası bir vaxtlar kəşf edilir və onunla ilk fəaliyyətlərə psixi məzmun yükləmək haqsız görünür. Beləliklə başlayan fallik mərhələdəki növbəti addım, bu masturbasiyanın Edip kompleksinin obyekt yüklənmələri ilə əlaqələndirilməsi deyil, kiçik qıza bəxş edilən ağır nəticəli bir kəşfdir. O, qardaşının və ya oyun yoldaşının açıq-aşkar görünən, iri ölçülü penisini fərq edir, onu dərhal özünün kiçik və gizli orqanının üstün qarşılığı kimi tanıyır və bundan sonra penis həsədinə düçar olur.

İki cinsin davranışında maraqlı bir ziddiyyət: Analoq halda, kiçik oğlan qızın cinsi nahiyəsini ilk dəfə gördükdə, qərar verə bilməyən, əvvəlcə az maraqlanan davranış sərgiləyir; o, heç nə görmür və ya qavrayışını inkar edir, zəiflədir, onu öz gözləntisi ilə uyğunlaşdırmaq üçün izahatlar axtarır. Yalnız sonra, kastrasiya hədəsi onun üzərində təsir qazandıqda, bu müşahidə onun üçün mənalı olacaq; onun xatirəsi və ya təkrarlanması onun içində dəhşətli bir emosional fırtına yaradır və onu indiyə qədər alay edilən hədənin reallığına inandırır. Bu qarşılaşmadan iki reaksiya doğacaq, bunlar sabitlənə bilər və sonra hər biri ayrı-ayrılıqda və ya hər ikisi birlikdə və ya digər anlarla birləşərək qadına olan münasibətini daimi olaraq müəyyən edəcək: Şikəst edilmiş məxluqa qarşı iyrənclik və ya onun üzərində qələbə çalan kiçik görmə. Amma bu inkişaflar, çox uzaq olmayan bir gələcəyə aiddir.

Kiçik qız isə fərqlidir. O, hökmünü və qərarını bir an ərzində verir. O, onu gördü, onun olmadığını bilir və ona sahib olmaq istəyir ⁵.

Bu nöqtədə qadının sözdə kişilik kompleksi ayrılır, kiçik qızın qadın inkişafına doğru olan nəzərdə tutulmuş inkişafına böyük çətinliklər yarada bilər, əgər onu tezliklə üstələmək mümkün olmasa. Yenidən penis almaq və bununla kişiyə bərabərləşmək ümidi, çox gec dövrlərə qədər davam edə bilər və əks halda başa düşülməyən qəribə hərəkətlər üçün motiv ola bilər. Və ya uşaq psixi həyatında nə nadir, nə də çox təhlükəli görünən, lakin böyüklərdə psixozu başlanğıc edə biləcəyini təsəvvür etdiyim inkar prosesi baş verir. Qız kastrasiya faktını qəbul etməkdən imtina edir, yenə də penisə sahib olduğuna inancında israr edir və nəticədə kişi kimi davranmağa məcbur olur.

Penis həsədinin psixi nəticələri, kişilik kompleksinin reaksiya təşəkkülündə həll olunmadığı dərəcədə, çoxsaylı və uzaq təsirli olur. Onun narsisistik yarasının tanınması ilə – sanki bir yara izi kimi – qadında aşağılıq hissi yaranır. Penis çatışmazlığını fərdi cəza kimi izah etmək cəhdini üstələdikdən və bu cins xarakterinin ümumiliyini dərk etdikdən sonra, qadın həlledici bir nöqtədə qısaldılmış cinsə qarşı kişinin kiçik görməsini bölüşməyə başlayır və ən azı bu hökmündə kişi ilə öz bərabərliyini qoruyur ⁶.

Penis həsədi öz əsl obyektindən imtina etsə belə, mövcud olmağı dayandırmır; o, qısqanclıq xarakter xüsusiyyəti şəklində, yüngül bir yerdəyişmə ilə yaşamağa davam edir. Qısqanclıq şübhəsiz ki, yalnız bir cinsə məxsus deyil və daha geniş bir əsas üzərində qurulur, lakin mən hesab edirəm ki, o, yenə də qadının ruh həyatında çox daha böyük rol oynayır, çünki o, yayındırılmış penis həsədinin mənbəyindən nəhəng bir güclənmə alır. Qısqanclığın bu törəməsini hələ bilməzdən əvvəl, qızlarda çox rast gəlinən "Bir uşaq döyülür" onaniya fantaziyası üçün birinci mərhələ qurmuşdum; bu mərhələdə onun mənası, rəqib kimi qısqanclıq duyulan başqa bir uşağın döyülməli olması idi ⁷. Bu fantaziya qızların fallik dövründən qalmış bir qalıq kimi görünür; "Bir uşaq döyülür" monoton düsturunda məni təəccübləndirən xüsusi sərtlik, ehtimal ki, xüsusi bir təfsirə daha imkan verir. Döyülən – əslində oxşanan uşaq, əsasən klitorisin özü ola bilər, belə ki, bu ifadə ən dərin mənasında masturbasiyanın etirafını ehtiva edir; bu masturbasiya fallik fazanın əvvəllərindən sonrakı dövrlərə qədər düsturun məzmununa bağlanır.

Penis həsədinin üçüncü ardıcıllığı, ana obyektinə qarşı nəvazişli münasibətin zəifləməsi kimi görünür. İnsan əlaqəni çox yaxşı başa düşmür, lakin sonunda demək olar ki, həmişə ananın penis çatışmazlığına görə məsul tutulduğuna əmin olur; o, uşağı belə qeyri-kafi avadanlıqla dünyaya gətirib. Tarixi proses çox vaxt belə olur ki, genital orqandakı əlverişsizliyin kəşfindən qısa müddət sonra, ananın iddia olunduğu kimi daha çox sevdiyi başqa bir uşağa qarşı qısqanclıq yaranır; bu da ana bağından qopmaq üçün bir motiv yaradır. Əgər ana tərəfindən üstün tutulan bu uşaq, masturbasiya ilə nəticələnən döyülmə fantaziyasının ilk obyektinə çevrilərsə, bu, yuxarıdakı ilə uyğun gəlir.

Penis həsədinin – və ya klitorisin aşağı dəyərli olmasının kəşfinin – digər bir təəccüblü təsiri, şübhəsiz ki, hamısından daha vacibdir. Mən çox vaxt əvvəlcədən belə bir təəssürat almışdım ki, qadın ümumiyyətlə masturbasiyanı kişidən daha pis qəbul edir, ona daha çox qarşı çıxır və kişinin eyni şəraitdə bu vasitəyə heç bir çəkinmədən müraciət edəcəyi yerlərdə ondan istifadə etməyə qadir deyil. Əgər bu hökmü qayda kimi qəbul etmək istəsək, təcrübənin bu qaydadan sayısız istisnalar göstərməsi başa düşüləndir. Hər iki cinsdən olan insan fərdlərinin reaksiyaları, əlbəttə ki, kişi və qadın xüsusiyyətlərinin qarışığından ibarətdir. Lakin yenə də qadın təbiətinin masturbasiyadan daha uzaq olduğu görünüşü qalırdı və qəbul edilmiş problemi həll etmək üçün, ən azı klitoris masturbasiyasının kişi fəaliyyəti olduğu və qadınlığın inkişafının klitoris cinsəlliyinin aradan qaldırılmasını şərt kimi qoyduğu fikrini irəli sürmək olardı. Fallik qədimliyin təhlilləri mənə öyrətdi ki, qızlarda penis həsədinin əlamətlərindən qısa müddət sonra, onaniyaya qarşı intensiv bir əks-axın yaranır; bu, yalnız tərbiyə edən baxıcının təsirinə aid edilə bilməz. Bu təhrik aydın şəkildə, pubertat dövründə qadınlığın inkişafı üçün yer yaratmaq məqsədilə kişi cinsəlliyinin böyük bir hissəsini aradan qaldıracaq olan sıxışdırma dalğasının xəbərçisidir. Ola bilər ki, avtoerotik fəaliyyətə qarşı bu ilk müxalifət öz məqsədinə çatmasın. Mənim təhlil etdiyim hallarda da belə idi. Konflikt sonra da davam etdi və qız o vaxt da, sonradan da onaniya məcburiyyətindən qurtulmaq üçün əlindən gələni etdi. Qadınların cinsi həyatının sonrakı bəzi ifadələri, bu güclü motiv tanınmadıqda anlaşılmaz qalır.

Kiçik qızın fallik onaniyaya qarşı bu üsyanını, bu həzz verici fəaliyyətin paralel gedən bir amil tərəfindən ona tamamilə iyrəndirildiyi fərziyyəsindən başqa cür izah edə bilmirəm. Bu amili uzaqda axtarmaq lazım deyildi; bu, penis həsədi ilə əlaqədar narsisistik təhqir olmalı idi; yəni, bu nöqtədə oğlanla rəqabət aparmaq mümkün olmadığı və buna görə də onunla rəqabətdən ən yaxşı şəkildə çəkinmək lazım olduğu xəbərdarlığı. Belə bir şəkildə, anatomik cins fərqinin dərk edilməsi kiçik qızı kişilikdən və kişi onaniyasından uzaqlaşdırır və onu qadınlığın inkişafına aparan yeni yollara yönəldir.

Edip kompleksindən indiyə qədər söhbət açılmamışdı, o, bu qədər də heç bir rol oynamamışdı. İndi isə qızın libidosu – yalnız belə demək olar: əvvəlcədən müəyyən edilmiş simvolik tənlik boyunca, yəni Penis = Uşaq – yeni bir mövqeyə sürüşür. O, uşaq istəyini yerinə qoymaq üçün penis istəyindən imtina edir və bu məqsədlə atanı sevgi obyekti kimi qəbul edir. Ana qısqanclıq obyektinə çevrilir, qız isə kiçik bir qadına çevrilmişdir. Tək bir analitik müşahidəyə inanmaq olarsa, bu yeni vəziyyətdə qadın cinsiyyət aparatının vaxtından əvvəl oyandığı kimi qiymətləndirilə biləcək fiziki hisslər yarana bilər. Əgər bu ata ilə bağlılıq sonradan uğursuzluğa uğradığı üçün rədd edilməli olarsa, o, qızın Kişilik kompleksinə qayıtdığı və bəlkə də onda sabitləşdiyi bir ata eyniləşməsinə yerini verə bilər.

Mən artıq deməli olduğum əsas məqamları dedim və nəticəni nəzərdən keçirmək üçün dayanıram. Biz qızlarda Edip kompleksinin tarixi öncəsi haqqında məlumat əldə etdik. Oğlanlarda buna uyğun olan şey olduqca az məlumdur. Qızlarda Edip kompleksi ikincil bir formasiyadır. Kastrasiya kompleksinin təsirləri ondan əvvəl gəlir və onu hazırlayır. Edip və Kastrasiya kompleksləri arasındakı münasibət hər iki cins arasında fundamental bir ziddiyyət yaradır. Oğlanın Edip kompleksi Kastrasiya kompleksi ilə məhv olur ⁸, qızınkı isə Kastrasiya kompleksi sayəsində mümkün olur və başlanır. Bu ziddiyyət, Kastrasiya kompleksinin həmişə öz məzmununa uyğun olaraq kişiliyə qarşı ləngimə və məhdudiyyət, qadınlığa isə təşviq edici təsir göstərdiyini nəzərə alsaq, aydınlıq qazanır. Kişi və qadında cinsi inkişafın bu hissəsindəki fərq, cinsiyyət orqanlarının anatomik fərqliliyinin və bununla əlaqədar psixi vəziyyətin başa düşülən nəticəsidir; bu, icra edilmiş və sadəcə təhdid edilmiş kastrasiya arasındakı fərqi əks etdirir. Beləliklə, bizim nəticəmiz əsasən əvvəlcədən proqnozlaşdırıla bilən bir məntiqi nəticədir.

Lakin Edip kompleksi o qədər əhəmiyyətlidir ki, ona necə daxil olunduğu və ondan necə qurtulunduğu nəticəsiz qala bilməz. Oğlanlarda – mən burada ümumiyyətlə əsaslandığım sonuncu qeyd olunan nəşrdə izah etdiyim kimi – kompleks sadəcə sıxışdırılıb kənara atılmır, o, kastrasiya təhdidi şokunun altında tamamilə parçalanır. Onun libidinal yüklənmələri tərk edilir, cinsəllikdən azad edilir və qismən sublimasiya olunur, obyektləri Mənə daxil edilir, burada onlar Fövqəl-Mənin nüvəsini təşkil edir və bu yeni formasiyaya xarakterik xüsusiyyətlər verir. Normal, daha doğrusu ideal halda, Şüursuzda artıq heç bir Edip kompleksi qalmır, Fövqəl-Mən onun mirası olmuşdur. Penis – Ferenczinin mənasında – özünün orqanik əhəmiyyətinə, yəni nəslin davamına görə çox yüksək narsistik yüklənməyə malik olduğundan, Edip kompleksinin fəlakətini – qohumlararası evlənmədən imtina, vicdan və əxlaqın yerləşdirilməsi – nəslin fərd üzərində qələbəsi kimi qəbul etmək olar. Əgər nevrozun Mənin cinsi funksiyanın tələblərinə qarşı müqavimətə əsaslandığını nəzərə alsaq, bu maraqlı bir baxış nöqtəsidir. Lakin fərdi psixologiya mövqeyindən imtina etmək əvvəlcə mürəkkəb münasibətlərin aydınlaşmasına gətirib çıxarmır.

Qızlarda Edip kompleksinin məhv edilməsi üçün motiv yoxdur. Kastrasiya öz təsirini artıq əvvəllər göstərmişdi və bu təsir uşağı Edip kompleksinin vəziyyətinə itələməkdən ibarət idi. Bu, oğlanlarda ona hazırlanan talehdən yayınır, yavaş-yavaş tərk edilə bilər, sıxışdırma yolu ilə həll oluna bilər və təsirlərini qadın üçün normal olan psixi həyatın geniş sahəsinə köçürə bilər. Bunu açıq şəkildə söyləməkdən çəkinirlər, lakin qadın üçün əxlaqi normalar səviyyəsinin fərqli bir hal alması ideyasına qarşı durmaq mümkün deyil. Fövqəl-Mən heç vaxt bizim kişidən tələb etdiyimiz qədər amansız, qeyri-şəxsi və onun affektiv mənşəyindən asılı olmayan bir hal almır. Tənqidin qadına qarşı həmişə irəli sürdüyü xarakter xüsusiyyətləri – qadının kişiyə nisbətən daha az hüquq hissi göstərməsi, həyatın böyük zəruriyyətlərinə tabe olmağa daha az meyilli olması, qərarlarında daha çox həssas və düşmən hisslərlə rəhbərlik etməsi – yuxarıda çıxarılmış Fövqəl-Mən formalaşmasının modifikasiyasında kifayət qədər əsaslandırma tapardı. Cinslərin tam bərabərliyini və bərabər qiymətləndirilməsini bizə zorla qəbul etdirmək istəyən feministlərin etirazına baxmayaraq, belə hökmlərdə yanılmaq olmaz, lakin kişilərin çoxluğunun da kişi idealından çox geri qaldığını və bütün insan fərdlərinin biseksual quruluşu və çarpaz irsiyyət nəticəsində özündə həm kişi, həm də qadın xarakterlərini birləşdirdiyini, buna görə də saf kişiliyin və qadınlığın nəzəri konstruksiyalar olaraq qaldığını və məzmununun qeyri-müəyyən olduğunu istəklə qəbul etmək lazımdır.

Anatomik cins fərqinin psixi nəticələri haqqında burada irəli sürülən fikirlərə dəyər verməyə meylliyəm, lakin bilirəm ki, bu qiymətləndirmə yalnız bir neçə halda aparılan araşdırmaların ümumi təsdiq tapması və tipik xarakter daşıması halında qoruna bilər. Əks halda, bu, cinsi həyatın inkişafındakı müxtəlif yolların öyrənilməsinə töhfə olaraq qalardı.

Qadının kişilik və kastrasiya kompleksi haqqında Abraham (1921), Horney (1923) və Helene Deutsch (1925) tərəfindən yazılmış dəyərli və məzmunlu əsərlərdə mənim təsvirimə yaxın olan çox şey var, lakin tamamilə üst-üstə düşən heç nə yoxdur, buna görə də bu nəşri bu baxımdan da əsaslandırmaq istəyirəm.

4 / 34

«Özünü təqdim»

Bu «Özünü təqdim» toplusunun bir neçə müəllifi öz töhfələrini götürdüyü vəzifənin xüsusiyyəti və çətinliyi haqqında bir neçə düşüncəli qeydlərlə başlayır. Məncə, deyə bilərəm ki, mənim vəzifəm bir az daha çətindir, çünki burada tələb olunan kimi işləmələri artıq dəfələrlə dərc etmişəm və mövzunun təbiətindən irəli gəlirdi ki, onlarda mənim şəxsi rolum haqqında adətən və ya zəruri görünəndən daha çox söhbət gedirdi.

Psixoanalizin inkişafının və məzmununun ilk təsvirini 1909-cu ildə Massaçusets ştatının Vorsester şəhərindəki Klark Universitetində beş mühazirədə vermişəm; oraya institutun iyirmi illik təsis yubileyinə dəvət olunmuşdum. Bu yaxınlarda isə bir Amerika toplusuna oxşar məzmunlu yazı ilə qatılmaq vəsvəsəsinə uydum, çünki «İyirminci əsrin başlanğıcları haqqında» adlı bu nəşr psixoanalizin əhəmiyyətini ona ayrıca fəsil verməklə tanımışdı. Bu ikisinin arasında 1914-cü ildə yazılmış «Psixoanalitik hərəkatın tarixinə dair» əsəri yerləşir; o, əslində bu yerdə bildirməli olduğum bütün əsas şeyləri ehtiva edir. Özümə zidd çıxmaq olmaz, özümü də dəyişiklik etmədən təkrarlamaq istəmirəm; ona görə də indi subyektiv və obyektiv təqdimat, bioqrafik və tarixi maraq arasında yeni bir qarışıq nisbət tapmağa çalışmalıyam.⁹¹⁰

Mən 6 May 1856-cı ildə Moraviyanın Freiberg şəhərində, indiki Çexoslovakiyanın kiçik bir qəsəbəsində anadan olmuşam. Ata-anam yəhudi idilər, mən də yəhudi olaraq qaldım. Atamın ailəsi haqqında bildiyimə görə, onlar uzun müddət Reyn boyunda (Köln şəhərində) yaşamış, XIV və ya XV əsrdə yəhudilərə qarşı təqiblər səbəbindən Şərqə qaçmış və XIX əsrin gedişində Litvadan Qalisiya vasitəsilə Alman Avstriyasına geri qayıtmışlar. Dörd yaşında uşaq ikən Vyanaya gəldim, burada bütün təhsil mərhələlərini keçdim. Gimnaziyada yeddi il boyunca sinif birincisi idim, imtiyazlı mövqedə idim, demək olar ki, heç vaxt imtahan verilməmişdim. Çox məhdud şəraitdə yaşasaq da, atam peşə seçimində yalnız meyillərimə tabe olmağımı tələb edirdi. Həmin gənclik illərində həkim vəzifəsi və fəaliyyətinə xüsusi bir üstünlük verməmişdim, əksinə, sonralar da verməmişdim. Məni daha çox bir növ elmə həvəs hərəkətə gətirirdi, lakin bu həvəs təbiət obyektlərinə deyil, daha çox insan münasibətlərinə aid idi və müşahidənin onun təmin edilməsində əsas vasitə kimi dəyərini dərk etməmişdi. Lakin o dövrdə aktual olan Darvin təlimi məni güclü şəkildə cəlb edirdi, çünki dünya anlayışının qeyri-adi dərəcədə inkişafını vəd edirdi və bilirəm ki, orta məktəbi bitirmə imtahanından qısa müddət əvvəl populyar mühazirədə Götenin gözəl "Təbiət" məqaləsinin oxunması tibb fakültəsinə yazılmağım üçün həlledici rol oynadı.

1873-cü ildə daxil olduğum universitet mənə əvvəlcə bir neçə hiss olunan məyusluq gətirdi. Ən əsası, yəhudi olduğum üçün özümü aşağı və xalqa mənsub olmayan kimi hiss etməli olduğum tələbi məni sarsıtdı. Birincisini tam qətiyyətlə rədd etdim. Niyə soyumdan və ya deyilməyə başlandığı kimi, irqimdən utanc duymalı olduğumu heç vaxt başa düşmədim. Mənə imtina edilən xalq birliyinə çox təəssüf etmədən əl çəkdim. Fikrimcə, səmimi bir əməkdaş üçün belə bir sıralanma olmadan da insanlıq çərçivəsi daxilində bir yer tapılmalıdır. Ancaq universitetdən alınan ilk təəssüratların sonralar vacib olan nəticəsi, muxalifətdə durmaq və "sıx əksəriyyət" tərəfindən qınanmaq taleyi ilə bu qədər erkən tanış olmağım oldu. Beləliklə, müəyyən bir mühakimə müstəqilliyi hazırlanmış oldu.¹¹

Bundan əlavə, universitetin ilk illərində istedadımın xüsusiyyəti və məhdudiyyəti, gənclik həvəsi ilə üzərinə atıldığım bir neçə elmi sahədə mənə hər hansı bir uğur qazandırmadığını təcrübə ilə öyrəndim. Beləliklə, Mefistofelin xəbərdarlığının həqiqətini tanıdım: Ətrafınızda elmi şəkildə gəzib-dolaşsanız da, boşunadır; Hər kəs yalnız öyrənə biləcəyini öyrənir.

Ernst Brückenin fizioloji laboratoriyasında nəhayət sakitlik və tam razılıq, eləcə də hörmət edə biləcəyim və nümunə götürə biləcəyim insanları tapdım. Brücke mənə sinir sisteminin histologiyasından bir tapşırıq verdi, mən onu onun razılığı ilə həll etdim və müstəqil şəkildə davam etdirə bildim. Mən bu institutda 1876–1882-ci illərdə qısa fasilələrlə işlədim və orada yaranacaq növbəti assistent vəzifəsinə namizəd kimi ümumi qəbul edilirdim. Əsl tibbi fənlər — psixiatriya istisna olmaqla — məni cəlb etmirdi. Mən tibb təhsilini olduqca səhlənkarlıqla aparırdım və ümumi tibb doktoru dərəcəsinə yalnız 1881-ci ildə, yəni kifayət qədər gecikmə ilə, nail oldum.

Dönmə nöqtəsi 1882-ci ildə baş verdi; hər şeydən çox hörmət etdiyim müəllimim, maddi vəziyyətimin pisliyini nəzərə alaraq, nəzəri karyeradan imtina etməyim barədə məni təcili olaraq xəbərdar edərək, atamın böyükqəlbli laqeydliyini düzəltmiş oldu. Mən onun məsləhətinə əməl etdim, fizioloji laboratoriyadan çıxdım və Ümumi Xəstəxanaya aspirant kimi daxil oldum. Orada bir müddət sonra daxili xəstəliklər üzrə ikinci həkim (sekundararzt) vəzifəsinə yüksəldildim və müxtəlif şöbələrdə xidmət etdim, hətta yarım ildən çox Meynertin yanında da işlədim; onun əsərləri və şəxsiyyəti məni hələ tələbə ikən cəlb etmişdi.

Müəyyən mənada mən yenə də əvvəlcə seçdiyim iş istiqamətinə sadiq qaldım. Brük məni ən aşağı dərəcəli balıqlardan birinin (Ammocoetes-Petromyzon) onurğa beynini tədqiqat obyekti kimi göstərmişdi; mən isə indi insanın mərkəzi sinir sisteminə keçdim; Flexsiqin mielin qınlıqlarının qeyri-bərabər zamanlı formalaşması haqqındakı kəşfləri həmin vaxt onun mürəkkəb lifli quruluşuna işıq salırdı. Həmçinin, əvvəlcə yalnız uzatılmış beyin (medulla oblongata) obyekt kimi seçməyim də mənim başlanğıc mərhələmin davamı idi. Universitet illərimin əvvəllərindəki təhsilimin dağınıq təbiətinin tam əksinə olaraq, mən indi işi bir mövzu və ya məsələ üzərində yalnız cəmləşdirməyə meyil göstərdim. Bu meyil mənə qalıb və sonralar mənə birtərəflilik ittihamı gətirib.

Mən indi beyin anatomiyası institutunda əvvəlki kimi fizioloji institutda olduğu qədər səyli işçi idim. Bu xəstəxana illərində uzatılmış beyindəki liflərin gedişi və nüvələrin mənşəyi haqqında kiçik işlər yarandı və Edinger tərəfindən qeyd olundu. Bir gün Meynert, mən onun yanında xidmət etməsəm belə, laboratoriyaya girişimi təmin etmişdi, mənə beyin anatomiyasına qəti şəkildə yönəlməyi təklif etdi; o, öz dərsini mənə təhvil verəcəyinə söz verdi, çünki yeni metodları tətbiq etmək üçün çox yaşlı olduğunu hiss edirdi. Mən, tapşırığın böyüklüyündən qorxaraq, imtina etdim; həmçinin, o vaxt artıq dahi adamın mənə heç də xoş niyyətlə baxmadığını sezməyə başlamışdım.

Beyin anatomiyası praktik baxımdan fiziologiyaya nisbətən əlbəttə irəliləyiş deyildi. Maddi tələbləri nəzərə alaraq, mən sinir xəstəliklərini öyrənməyə başladım. Bu ixtisas sahəsi o vaxtlar Vyanada az inkişaf etmişdi; material müxtəlif daxili şöbələrə səpələnmişdi, yaxşı təlim almaq imkanı yox idi, insan özünün öz müəllimi olmalı idi. Hətta Nothnagel də, beyin lokalizasiyası haqqındakı kitabı əsasında qısa müddət əvvəl təyin edilmiş olsa da, neyropatologiyanı daxili tibbin digər sahələrindən üstün tutmurdu. Uzaqda Şarkonun böyük adı parlayırdı və mən burada sinir xəstəlikləri üzrə dosentlik qazanmağı, sonra isə daha da təkmilləşmək üçün Parisə getməyi planlaşdırdım.

Sonrakı ikinci həkimlik xidməti illərində mən sinir sisteminin orqanik xəstəlikləri haqqında bir neçə kliniki müşahidə dərc etdim. Mən tədricən bu sahəyə bələd oldum; uzatılmış beyindəki ocağı elə dəqiq lokalizasiya etməyi bacarırdım ki, patolog-anatom əlavə edəcək bir şey tapmırdı; mən Vyanada kəskin polinevrit diaqnozu ilə yarılmaya göndərən ilk həkim idim. Avtopsiya ilə təsdiqlənmiş diaqnozlarımın şöhrəti mənə amerikalı həkimlərin axını gətirdi; onlara öz şöbəmin xəstələri üzərində bir növ pidgin-ingilis dilində kurslar keçirdim. Nevrozlar haqqında mən heç nə başa düşmürdüm. Bir dəfə dinləyicilərimə sabit baş ağrısı olan bir nevrozlu xəstəni xroniki sirkumskript meningit nümunəsi kimi təqdim etdim; onlar hamısı haqlı kritik etirazla məndən üz çevirdilər və mənim vaxtından əvvəl pedaqoji fəaliyyətim sona çatdı. Müdafiə olaraq qeyd edilməlidir ki, həmin dövrdə Vyanada daha böyük nüfuz sahibi olan həkimlər də nevrasteniyanı beyin şişi kimi diaqnoz qoymaq adətini daşıyırdılar.

1885-ci ilin yazında histoloji və klinik işlərimə əsasən neyropatologiya üzrə dosentlik vəzifəsini aldım. Qısa müddət sonra Brückenin isti dəstək sözləri nəticəsində mənə daha böyük bir səyahət təqaüdü ayrıldı. Bu ilin payızında Parisə səyahət etdim.

Salpetriyerə eleve (praktikant) kimi daxil oldum, lakin əvvəlcə kənardan gəlmiş çoxsaylı dalınca gedənlərdən biri kimi az diqqət gördüm. Bir gün eşitdim ki, Şarko mühazirələrinin alman tərcüməçisinin müharibədən bəri özü barədə heç bir xəbər verməməsinə təəssüf edir. Onun «Yeni mühazirələr»inin alman dilinə tərcüməsini kimsənin öz üzərinə götürməsi ona xoş olardı. Mən bunun üçün yazılı şəkildə özümü təklif etdim; yadımdadır ki, məktubda belə bir ifadə vardı: mən fransız dilində yalnız «aphasie motrice» (danışa bilməmək) ilə tutulmuşam, «aphasie sensorielle du français» (fransız dilini başa düşməmək) ilə isə yox. Şarko məni qəbul etdi, öz şəxsi ətrafına cəlb etdi və o vaxtdan etibarən klinikada baş verən hər şeydə tam iştirakım oldu.

Bunları yazarkən Fransadan psixoanalizin qəbul edilməsinə qarşı şiddətli müqavimətdən xəbər verən və çox vaxt mənim fransız məktəbi ilə münasibətim barədə ən yanlış iddialar irəli sürən çoxsaylı məqalə və qəzet yazıları alıram. Məsələn, oxuyuram ki, mən Parisdə qaldığım müddətdən P. Janetin təlimləri ilə tanış olmaq üçün istifadə etmişəm və sonra qənimətimlə qaçıb getmişəm. Buna görə də açıq şəkildə qeyd etmək istəyirəm ki, Salpetriyerdə olduğum müddətdə Janetin adı ümumiyyətlə çəkilməmişdir.

Şarkonun yanında gördüyüm hər şeydən mənə ən böyük təəssüratı onun histeriya üzrə son tədqiqatları yaratdı; bunların bir qismi hələ mənim gözlərim önündə aparılırdı. Həmçinin histerik fenomenlərin həqiqiliyinin və qanunauyğunluğunun sübutu („Introite et hic dii sunt“ – Daxil olun, burada da tanrılar var), kişilərdə histeriyanın tez-tez rast gəlinməsi, hipnotik təlqinlə histerik iflic və kontrakturaların yaradılması, bu süni məhsulların, çox vaxt travma nəticəsində yaranan spontan hallarla eyni xüsusiyyətləri ən kiçik detallarına qədər göstərməsi nəticəsi. Şarkonun bəzi nümayişləri məndə də, digər qonaqlarda olduğu kimi, əvvəlcə təəccüb və etiraz meyli doğurmuşdu; biz bu etirazı o dövrdə hakim olan nəzəriyyələrdən birinə istinad edərək əsaslandırmağa çalışırdıq. O, bu şübhələri həmişə mehriban və səbirlə, lakin eyni zamanda çox qətiyyətlə aradan qaldırırdı; bu müzakirələrdən birində “Ca n’empeche pas d’exister” sözü işlədildi və bu ifadə mənə unudulmaz şəkildə həkk olundu.

Məlum olduğu kimi, bu gün Şarkonun bizə o vaxt öyrətdiklərinin hamısı artıq qüvvədə deyil. Bəzi şeylər qeyri-müəyyən olub, digərləri isə zamanın sınağından açıq-aydın keçə bilməyib. Amma elmə daimi mülk kimi baxılan qədər hissə qalıb. Parisi tərk etməzdən əvvəl, ustadla histerik iflicləri orqanik ifliclərlə müqayisə edən bir işin planı üzərində razılaşdım. İstəyirdim ki, histeriyada bədən hissələrinin iflic və anesteziyalarının insanın adi (anatomik olmayan) təsəvvürünə uyğun şəkildə necə sərhədləndiyini göstərən müddəanı əsaslandırım. O buna razı idi, lakin əslində nevrozun psixologiyasına daha dərin nüfuz etməyə xüsusi bir maraq göstərmədiyi açıq-aşkar görünürdü. O, patoloji anatomiyadan gəlmişdi.

Vyanaya qayıtmazdan əvvəl, uşaq yaşında ümumi xəstəliklər haqqında bəzi məlumatlar əldə etmək üçün bir neçə həftə Berlində qaldım. Vyanada ictimai uşaq xəstəxanasına rəhbərlik edən Kassovitz, mənə orada uşaqların sinir xəstəlikləri üçün bir şöbə təşkil edəcəyinə söz vermişdi. Berlində Ad. Baqinskidən mehriban qarşılanma və dəstək tapdım. Kassovitz İnstitutundan növbəti illər ərzində uşaqlarda birtərəfli və ikitərəfli beyin iflici haqqında bir neçə böyük iş dərc etdim. Nəticədə, 1897-ci ildə Nothnagel mənə özünün böyük "Ümumi və Xüsusi Terapiya Əl Kitabı"nda müvafiq mövzunu işləməyi həvalə etdi.

1886-cı ilin payızında Vyanada həkim kimi məskunlaşdım və dörd ildən çoxdur uzaq bir şəhərdə məni gözləyən qızla evləndim. Burada geriyə dönərək danışa bilərəm ki, həmin gənc yaşlarımda məşhur olmamağımın səbəbi nişanlımın günahı idi. 1884-cü ildə kənarda qalmış, lakin dərin bir maraq mənə o vaxtlar az tanınan Merck şirkətindən kokain alkaloidini gətirtməyə və onun fizioloji təsirlərini öyrənməyə vadar etdi. Bu işin ortasında, iki ildir ayrıldığım nişanlımı yenidən görmək üçün səyahət etmək ümidi yarandı. Kokain üzərindəki araşdırmamı tez bir zamanda başa çatdırdım və nəşrimə vasitənin digər istifadə sahələrinin tezliklə yaranacağı proqnozunu daxil etdim. Dostum, göz həkimi L. Köniqşteynə, kokainin anesteziya xassələrinin xəstə gözdə necə tətbiq oluna biləcəyini yoxlamağı məsləhət gördüm. Məzuniyyətdən qayıtdıqda gördüm ki, həlledici təcrübələri heyvan gözü üzərində aparan və Heydelberqdəki Oftalmoloqlar Konqresində nümayiş etdirən o deyil, kokain haqqında danışdığım başqa bir dostum, Karl Koller (indiki Nyu-Yorkda) idi. Koller, kiçik cərrahiyyə üçün çox vacib olan kokainlə lokal anesteziyanın kəşfçisi kimi haqlı qəbul edilir; mən isə həmin vaxtkı səhlənkarlığıma görə nişanlıma heç vaxt qəzəblənmədim.

İndi yenidən 1886-cı ildə Vyanada sinir həkim kimi məskunlaşma məsələsinə qayıdıram. Şarkoda gördüklərim və öyrəndiklərim haqqında "Həkimlər Cəmiyyəti"ndə hesabat vermə öhdəliyim var idi. Ancaq pis qarşılandım. Sədr, daxili xəstəliklər üzrə mütəxəssis Bamberger kimi nüfuzlu şəxslər danışdıqlarımı inandırıcı hesab etmədilər. Meynert məni, təsvir etdiyim kimi halları Vyanada tapmağa və Cəmiyyətə təqdim etməyə çağırdı. Bunu da etməyə cəhd etdim, lakin belə halların olduğu şöbələrin rəhbər həkimləri mənə onları müşahidə etmək və ya işləmək icazəsini vermədilər. Onlardan biri, yaşlı bir cərrah, birbaşa belə qışqırdı: "Amma həmkar, necə belə saçma-saçma danışa bilərsiniz! Histeron (sic!) axı uşaqlıq deməkdir. Bir kişi necə histerik ola bilər?" Mən yalnız xəstəlik halına nəzarət etmək üçün icazəyə ehtiyac duyduğumu, diaqnozumun təsdiqini istəmədiyimi boş yerə bildirdim. Nəhayət, xəstəxanadan kənarda, kişidə klassik histerik hemianesteziya halı tapdım və onu "Həkimlər Cəmiyyəti"ndə nümayiş etdirdim. Bu dəfə mənə alqış tutdular, lakin mənə qarşı maraqlarını davam etdirmədilər. Böyük avtoritetlərin mənim yeniliklərimi rədd etdiyi təəssüratı sarsılmaz qaldı; kişilərdəki histeriya və histerik ifliclərin təlqin yolu ilə yaradılması mövzusunda müxalifətə itələndiyimi gördüm. Qısa müddət sonra beyin anatomiyası laboratoriyası mənə bağlandığı və bir semestr ərzində mühazirə oxuya biləcəyim bir yerim olmadığı üçün akademik və cəmiyyət həyatından geri çəkildim. “Həkimlər Cəmiyyəti”ni bir insan ömrü boyu bir daha ziyarət etməmişəm.

Sinir xəstələrinin müalicəsi ilə yaşamaq istəyirdinizsə, aydın idi ki, onlara bir şey təqdim edə bilməli idiniz. Terapevtik arsenalım yalnız iki silaha malik idi: elektroterapiya və hipnoz, çünki bir dəfəlik konsultasiyadan sonra su müalicəsi mərkəzinə göndərmə kifayət qədər gəlir mənbəyi deyildi. Elektroterapiyada mən W. Erbin əl kitabına etibar etdim. Bu kitab sinir xəstəliklərinin bütün simptomlarının müalicəsi üçün detallı təlimatlar təqdim edirdi. Təəssüf ki, tezliklə bu təlimatlara əməl etməyin heç vaxt kömək etmədiyini, dəqiq müşahidənin məhsulu kimi qəbul etdiyim şeyin fantastik bir konstruksiya olduğunu öyrəndim. Alman nevrologiyasının birinci isminin əsərinin, xalq kitab mağazalarımızda satılan “misir” yuxu kitabından daha çox reallıqla əlaqəsi olmadığı anlayışı ağrılı idi, lakin bu, hələ azad olmadığım naif avtoritet inancının bir hissəsini silməyə kömək etdi. Beləliklə, Möbius xilasedici sözü söyləməzdən əvvəl, sinir xəstələrinin elektrik müalicəsinin nəticələrinin — əgər ümumiyyətlə nəticə varsa — həkim təlqininin təsiri olduğunu bildirməzdən əvvəl, elektrik aparatını kənara qoydum.

Hipnozla vəziyyət daha yaxşı idi. Hələ tələbə ikən “Maqnetizer” Hansenin ictimai nümayişində iştirak etmiş və müşahidə etmişdim ki, təcrübə iştirakçılarından biri kataleptik donuqluğa düşdükdə ölüm rənginə çəkilmiş və vəziyyətin bütün müddəti boyunca belə qalmışdı. Bu, hipnotik fenomenlərin həqiqiliyinə olan inancımı möhkəm əsaslandırdı. Qısa müddət sonra bu baxış Haydenhayn tərəfindən elmi şəkildə təmsil olundu, lakin bu, psixiatriya professorlarını hipnozu uzun müddət aldatmaca və üstəlik təhlükəli hesab etməkdən və hipnotizerlərə hörmətsiz baxmaqdan çəkindirmədi. Parisdə görmüşdüm ki, xəstələrdə simptomlar yaratmaq və yenidən aradan qaldırmaq üçün hipnozdan metod kimi çəkinmədən istifadə olunurdu. Sonra bizə Nansidə hipnozla və ya onsuz təlqini böyük miqyasda və xüsusi uğurla terapevtik məqsədlər üçün istifadə edən bir məktəbin yarandığı xəbəri gəldi. Təbii şəkildə, həkimlik fəaliyyətimin ilk illərində, daha çox təsadüfi və sistematik olmayan psixoterapevtik metodlardan kənarda, hipnotik təlqin əsas iş vasitəmə çevrildi.

Bu, orqanik sinir xəstəliklərinin müalicəsindən imtina etmək demək idi, lakin bu, çox az şeyi dəyişirdi. Çünki bir tərəfdən bu vəziyyətlərin terapiyası ümumiyyətlə ürəkaçan perspektiv vermir, digər tərəfdən isə özəl həkimin şəhər təcrübəsində bu xəstəliklərdən əziyyət çəkən az saylı insan, bir həkimdən digərinə çarəsizlik içində qaçan və sayca çoxalan nevrozlu xəstələrin kütləsi qarşısında əhəmiyyətsiz qalırdı. Lakin başqa cəhətdən hipnozla iş həqiqətən cazibədar idi. İlk dəfə olaraq acizlik hissi üstələnilmişdi, möcüzə yaradanın şöhrəti çox xoşagələn idi. Metodun çatışmazlıqlarının nə olduğunu sonradan kəşf etməli idim. Hələlik yalnız iki məsələdən şikayət edə bilərdim: birincisi, bütün xəstələri hipnoz etmək mümkün olmurdu; ikincisi, fərdi istənilən qədər dərin hipnoza salmaq əlində deyildi. Hipnotik texnikamı təkmilləşdirmək niyyəti ilə 1889-cu ilin yayında Nansiyə səyahət etdim və orada bir neçə həftə keçirdim. Mən işçi əhalinin qadın və uşaqlarına kömək edən, ürəyi yanan yaşlı Liebonun işini gördüm, Bernheimin xəstəxana xəstələri üzərində apardığı heyrətamiz təcrübələrin şahidi oldum və insan şüuruna örtülü qalan güclü psixi proseslərin mümkünlüyündən ən güclü təəssüratları qazandım. Təlim məqsədi ilə mən xəstələrimdən birini Nansiya gəlməyə inandırmışdım. Bu, ona nə edəcəyini bilmədikləri üçün mənə həvalə edilmiş, əsilzadə və istedadlı bir histerik qadın idi. Mən ona hipnotik təsir vasitəsilə insan ləyaqətinə layiq bir həyat imkanı yaratmışdım və onu dəfələrlə vəziyyətinin bədbəxtliyindən qaldıra bilirdim. Onun hər dəfə bir müddət sonra yenidən xəstəliyə tutulmasını, o vaxtkı cəhalətimə görə, onun hipnozunun heç vaxt amneziyalı somnambulizm dərəcəsinə çatmaması ilə əlaqələndirirdim. Bernheim indi onunla təkrar-təkrar cəhd etdi, lakin o da nəticə əldə edə bilmədi. O, mənə açıqürəklə etiraf etdi ki, böyük terapevtik uğurları təlqin yolu ilə yalnız öz xəstəxana təcrübəsində, özəl xəstələri arasında deyil, əldə edir. Mən onunla çox sayda maraqlı söhbətlər apardım və onun təklif və onun sağaldıcı təsirləri haqqında iki əsərini alman dilinə tərcümə etməyi öz üzərimə götürdüm.

1886–1891-ci illər arasında mən az elmi işləmişdim və demək olar ki, heç nə dərc etməmişdim. Mən yeni peşəyə uyğunlaşmaq, öz maddi mövcudluğumu və sürətlə böyüyən ailəmin mövcudluğunu təmin etmək ilə məşğul idim. 1891-ci ildə uşaqların beyin iflici haqqında işlərin birincisi dostum və köməkçim Dr. Oskar Rie ilə birgə yazılaraq dərc olundu. Həmin ildə tibb lüğətinə töhfə vermək barədə sifariş məni afaziya nəzəriyyəsini nəzərdən keçirməyə vadar etdi; bu nəzəriyyə o vaxtlar Vernike-Lixtheimin sırf lokalizasiya baxışlarına tabe idi. Bu səylərin nəticəsi kiçik bir tənqidi-spekulyativ kitab olan "Afaziyanın qavranılması haqqında" idi. İndi isə elmi tədqiqatın həyatımın əsas marağına necə çevrildiyini izləməliyəm.

Əvvəlki təsvirimi tamamlayaraq, qeyd etməliyəm ki, əvvəldən hipnotik təlqindən başqa hipnozun digər bir istifadəsini də tətbiq edirdim. Mən ondan xəstənin simptomunun yaranma tarixi haqqında məlumat almaq üçün istifadə edirdim; xəstə bu məlumatları ayıq vəziyyətdə çox vaxt heç verməyə və ya çox qeyri-kamil verə bilmirdi. Bu üsul təkcə sadə təlqin əmri və ya qadağasından daha təsirli deyildi, həm də monoton təlqin proseduru ilə aradan qaldırmağa çalışdığı fenomenin mənşəyi haqqında bir şey öyrənməyə haqqı olan həkimin marağını təmin edirdi.

Bu digər üsula mən aşağıdakı yolla gəlmişdim. Hələ Brückenin laboratoriyasında mən Dr. Yozef Breuer ilə tanış oldum – Vyanın ən nüfuzlu ailə həkimlərindən biri, lakin eyni zamanda elmi keçmişi olan bir şəxs; tənəffüs fiziologiyası və tarazlıq orqanı haqqında daimi dəyərə malik bir neçə əsər onun imzasını daşıyırdı. O, məndən üstün intellektə malik, məndən on dörd yaş böyük bir adam idi; münasibətlərimiz tezliklə daha yaxın oldu, o, çətin həyat vəziyyətlərində mənim dostum və köməkçim oldu. Biz bütün elmi maraqlarımızı bir-birimizlə bölüşməyə öyrəşmişdik. Təbii ki, bu münasibətdə qazanan tərəf mən idim. Psixoanalizin inkişafı sonra məndən onun dostluğunu aldı. Bu qiyməti ödəmək mənə asan deyildi, lakin bu qaçılmaz idi.

Breuer mən Parisə getməzdən əvvəl, 1880–1882-ci illərdə xüsusi bir üsulla müalicə etdiyi histeriya halı haqqında mənə məlumat vermişdi; bu müalicə zamanı o, histeriya simptomlarının səbəbləri və mənası haqqında dərin məlumat əldə edə bilmişdi. Bu, Janetin işləri hələ gələcəyə aid olduğu bir dövrdə baş vermişdi. O, mənə xəstəlik tarixçəsinin fraqmentlərini təkrar-təkrar oxudu və mən belə bir təəssürat aldım ki, nevrozun anlaşılmasında bundan əvvəlkindən daha çox iş görülmüşdür. Mən Parisə gəldiyim zaman bu tapıntılar haqqında Şarkoya məlumat verməyi qərara aldım və bunu da etdim. Lakin usta mənim ilk işarələrimə maraq göstərmədi, ona görə də mən bu məsələyə bir daha qayıtmadım və özüm də ondan əl çəkdim.

Vyanaya qayıtdıqdan sonra mən yenidən Breuerin müşahidəsinə yönəldim və ondan daha çox məlumat almağa başladım. Xəstə qeyri-adi təhsil və istedad sahibi gənc bir qız idi, çox sevdiyi atasına qulluq etdiyi müddətdə xəstələnmişdi. Breuer onu qəbul edərkən, o, kontrakturalarla, ləngimələrlə və psixi qarışıqlıq halları ilə müşayiət olunan müxtəlif ifliclərin rəngarəng mənzərəsini təqdim edirdi. Təsadüfi bir müşahidə həkimə göstərdi ki, əgər ona, o an ona hakim olan affektiv fantaziya sözlərlə ifadə verməyə imkan yaradılarsa, belə bir şüur bulanıqlığından qurtula bilər. Breuer bu təcrübədən bir müalicə üsulu əldə etdi. O, onu dərin hipnoza saldı və hər dəfə ürəyini sıxan şeyi danışdırdı. Depressiv qarışıqlıq tutmaları bu yolla aradan qaldırıldıqdan sonra, o, ləngimələrini və fiziki pozuntularını aradan qaldırmaq üçün eyni üsuldan istifadə etdi. Oyaq vəziyyətdə qız, digər xəstələr kimi, simptomlarının necə yarandığını deməyi bilmirdi və onların həyatındakı hər hansı bir təəssüratla əlaqəsini tapa bilmirdi. Hipnozda o, axtarılan əlaqəni dərhal kəşf etdi. Məlum oldu ki, onun bütün simptomları xəstə atasına qulluq etdiyi müddətdəki təsirli hadisələrə aid idi, yəni mənalı idi və bu affektiv vəziyyətlərin qalıqlarına və ya xatirələrinə uyğun gəlirdi. Adətən belə olurdu ki, o, atasının xəstə yatağında bir fikri və ya impulsu boğmalı olurdu; sonra onun yerinə, onun əvəzinə simptom ortaya çıxırdı. Adətən, simptom tək bir "traumatik" səhnənin nəticəsi deyil, çoxsaylı bənzər vəziyyətlərin cəminin nəticəsi idi. Əgər xəstə hipnozda belə bir vəziyyəti hallüsinativ şəkildə yenidən xatırlayır və o vaxt boğulmuş psixi aktı sərbəst affekt ifadəsi ilə sona çatdırırdısa, simptom silinirdi və bir daha təkrarlanmırdı. Bu üsul sayəsində Breuer uzun və zəhmətli bir işlə xəstəsini bütün simptomlarından qurtardı.

Xəstə sağalmış və o vaxtdan bəri sağlam qalmış, hətta əhəmiyyətli nailiyyətlərə qadir olmuşdu. Lakin hipnotik müalicənin nəticəsi üzərində Breuerin mənə heç vaxt aydınlatmadığı bir qaranlıq var idi; həmçinin, elmi zənginləşdirmək əvəzinə, mənim fikrimcə qiymətbiçilməz olan biliyini niyə bu qədər uzun müddət gizli saxladığını başa düşə bilməzdim. Növbəti sual isə, onun tək bir xəstəlik halında tapdığını ümumiləşdirmək olub-olmadığı idi. Onun kəşf etdiyi münasibətlər mənə o qədər fundamental təbiətli görünürdü ki, tək bir halda sübut edildikdən sonra, histeriyanın hər hansı bir halında onların çatışmazlığının mümkün ola biləcəyinə inanmaq istəmirdim. Lakin yalnız təcrübə bu barədə qərar verə bilərdi. Beləliklə, mən Breuerin araşdırmalarını öz xəstələrimdə təkrarlamağa başladım və xüsusilə 1889-cu ildə Bernheimə etdiyim ziyarət hipnotik təlqinin imkanlarının məhdud olduğunu mənə göstərdikdən sonra, artıq başqa heç nə ilə məşğul olmurdum. Bir neçə il boyu hipnotik müalicəyə tabe olan hər bir histeriya halında yalnız təsdiqlər tapdıqdan və artıq onun özününkülərə bənzər kifayət qədər müşahidə materialına sahib olduqdan sonra, ona birgə nəşr təklif etdim, lakin o, əvvəlcə buna şiddətlə qarşı çıxdı. Nəhayət, o, razı oldu, xüsusilə də bu müddət ərzində Janetin işləri onun nəticələrinin bir hissəsini, yəni histeriya simptomlarının həyat təəssüratlarına qaytarılmasını və onların hipnotik reproduksiya vasitəsilə yaranma anında aradan qaldırılmasını əvvəlcədən qabaqlamışdı. 1893-cü ildə biz ilkin bir məlumat dərc etdik: "Histeriya fenomenlərinin psixi mexanizmi haqqında". 1895-ci ildə bizim "Histeriya üzərinə araşdırmalar" kitabımız nəşr olundu.

Əgər indiyə qədərki təqdimat oxucuda belə bir gözlənti yaratmışdırsa ki, "Histeriya üzərinə araşdırmalar" kitabının maddi məzmununun əsas hissəsi Breuerin zehni mülkiyyəti olacaq, bu, məhz mənim həmişə müdafiə etdiyim və bu dəfə də ifadə etmək istədiyim şeydir. Kitabın təklif etdiyi nəzəriyyə üzərində mən bu gün artıq dəqiq müəyyən edilə bilməyəcək dərəcədə işləmişəm. Bu nəzəriyyə təvazökardır, müşahidələrin birbaşa ifadəsindən uzağa getmir. O, histeriyanın təbiətini dərk etmək istəmir, yalnız onun simptomlarının yaranmasını işıqlandırmaq istəyir. Bu zaman o, affekt həyatının əhəmiyyətini, şüursuz və şüurlu (daha yaxşı: şüur qabiliyyətli) psixi aktlar arasındakı fərqləndirmənin vacibliyini vurğulayır, affektin toplanması nəticəsində simptomun yaranmasını göstərərək dinamik bir faktor daxil edir və həmin simptomu, əks halda başqa cür istifadə ediləcək enerji miqdarının çevrilməsi nəticəsi kimi nəzərdə tutaraq iqtisadi bir faktor daxil edir (sözdə konversiya). Breuer bizim metodumuzu katartik adlandırdı; onun terapevtik məqsədi kimi, simptomun saxlanması üçün istifadə olunan, yanlış yollara düşmüş və orada sanki sıxışıb qalmış affekt miqdarını, boşalmaya (abreaksiya) çata biləcəyi normal yollara yönəltmək göstərilmişdi. Katartik proseduranın praktik uğuru mükəmməl idi. Sonradan ortaya çıxan çatışmazlıqlar hər hansı bir hipnotik müalicənin çatışmazlıqları idi. Hələ də Breuerin mənada katarsis mövqeyində qalan və onu tərifləməyi bacaran bir sıra psixoterapevtlər var. Birinci Dünya Müharibəsi dövründə alman ordusunun müharibə nevrotiklərinin müalicəsində o, E. Simmelin əlində qısaltan bir müalicə üsulu kimi yenidən özünü təsdiqlədi. Katarsis nəzəriyyəsində cinsəllik haqqında çox az danışılır. "Araşdırmalar"a əlavə etdiyim xəstəlik tarixçələrində cinsi həyatdan olan anlar müəyyən rol oynayır, lakin onlar digər affekt oyanmalarından demək olar ki, fərqli qiymətləndirilmir. Breuer məşhur ilk xəstəsi haqqında danışır, onda cinsəllik heyrətamiz dərəcədə inkişaf etməmiş idi. "Histeriya üzərinə araşdırmalar"dan nevrozların etiologiyasında cinsəlliyin hansı əhəmiyyətə malik olduğunu asanlıqla təxmin etmək olmazdı.

İndi gələn inkişaf mərhələsini, katarsisdən əsl psixoanalizə keçidi mən artıq dəfələrlə o qədər ətraflı təsvir etmişəm ki, burada yeni bir şey söyləmək mənə çətindir. Bu dövrü başlatan hadisə, Breuerin bizim iş birliyimizdən geri çəkilməsi idi, belə ki, onun mirasını mən tək başıma idarə etməli idim. Bizim aramızda artıq erkən dövrdə fikir ayrılıqları olmuşdu, lakin bu ayrılıqlar ayrılığa səbəb olmurdu. Psixi prosesin nə vaxt patogen, yəni normal həll yollarından kənarlaşdırıldığı sualında Breuer, belə desək, fizioloji bir nəzəriyyəyə üstünlük verirdi; o, qeyri-adi (hipnoid) psixi vəziyyətlərdə yaranan proseslərin normal taleyindən yayınacağını düşünürdü. Bununla hipnoid vəziyyətlərin mənşəyi haqqında yeni bir sual ortaya çıxdı. Mən isə daha çox qüvvələr oyununu, normal həyatda müşahidə edilən niyyət və meyillərin təsirini fərz edirdim. Beləliklə, "hipnoid histeriya" "müdafiə nevrozu"na qarşı dururdu. Lakin bu və bənzər ziddiyyətlər, əgər digər amillər ortaya çıxmasaydı, onu işdən uzaqlaşdırmazdı. Bunlardan biri şübhəsiz idi ki, o, daxili xəstəliklər mütəxəssisi və ailə həkim kimi çox məşğul idi və mənim kimi bütün gücünü katartik işə sərf edə bilməzdi. Bundan əlavə, kitabımızın Vyanada və imperiyanın digər hissələrində qarşılanma tərzindən təsirlənirdi. Onun özünə inamı və müqavimət qabiliyyəti, digər zehni quruluşunun səviyyəsində deyildi. Məsələn, "Tədqiqatlar" Ştrümpelin "Tədqiqatları" sərt şəkildə rədd edildikdə, mən anlaşılmaz tənqidlərə gülə bilirdim, o isə inciyir və ruhdan düşürdü. Lakin onun qərarına ən çox təsir edən, mənim öz sonrakı işlərimin onun dostluq qurmağa boş yerə çalışdığı bir istiqamət alması oldu.

"Tədqiqatlarda" qurmağa çalışdığımız nəzəriyyə hələ çox natamam idi, xüsusilə də etiyologiya problemi, yəni patogen prosesin hansı zəmində yarandığı sualı, biz tərəfindən demək olar ki, toxunulmamışdı. İndi isə sürətlə artan təcrübəm göstərirdi ki, nevroz əlamətlərinin arxasında istənilən affekt oyanmaları deyil, müntəzəm olaraq cinsi təbiətli olanlar, ya aktual cinsi konfliktlər, ya da keçmiş cinsi təcrübələrin təsirləri dayanırdı. Mən bu nəticəyə hazır deyildim, gözləntilərimin bunda heç bir rolu yox idi, mən nevroz xəstələrinin tədqiqinə tamamilə sadəlövhcəsinə başlamışdım. 1914-cü ildə "Psixoanalitik hərəkatın tarixi"ni yazanda, mən Breuer, Şarko və Xrobakın bəzi sözlərini xatırladım, onlardan belə bir anlayışı erkən qazana bilərdim. Ancaq o vaxt bu avtoritetlərin nə demək istədiklərini başa düşmürdüm; onlar mənə öz bildiklərindən və müdafiə etməyə hazır olduqlarından daha çox şey demişdilər. Onlardan eşitdiklərim məndə təsirsiz şəkildə yuxu vəziyyətində qalırdı, ta ki, katartik tədqiqatlar zamanı görünüşə görə orijinal kimi bir kəşf olaraq ortaya çıxana qədər. Həmçinin o vaxt mən hələ bilmirdim ki, histeriyanı cinsəlliyə endirməklə tibbin ən qədim dövrünə qədər geri getmiş və Platonla əlaqə qurmuşam. Bunu yalnız sonra Xavelok Ellisin bir məqaləsindən öyrəndim.

Təəccüblü kəşfimin təsiri altında mən indi ağır nəticələri olan bir addım atdım. Histeriyadan kənara çıxdım və qəbul otağımda çoxlu sayda müraciət edən, sözdə nevrasteniklərin cinsi həyatını araşdırmağa başladım. Bu təcrübə mənə həkim kimi məşhurluğumu itirdi, amma mənə bu gün, demək olar ki, otuz ildən sonra belə zəifləməmiş inamlar qazandırdı. Çoxlu yalan və sirr saxlamağı aradan qaldırmaq lazım idi, amma bu bacarıldıqda, bütün bu xəstələrdə cinsi funksiyanın ağır sui-istifadələrinin mövcud olduğu aşkarlandı. Bir tərəfdən belə sui-istifadələrin çoxluğu, digər tərəfdən nevrasteniyin çoxluğu nəzərə alınanda, hər ikisinin tez-tez rast gəlinməsi təbii ki, çoxlu sübut gücünə malik deyildi, amma məsələ yalnız bu bir kaba həqiqətlə də bitmədi. Daha dəqiq müşahidə mənə nevrasteniya adı ilə örtülmüş xəstəlik mənzərələrinin rəngarəng qarışıqlığından, istənilən qarışıqlıqda rast gəlinə bilən, lakin təmiz formada da müşahidə oluna bilən iki tamamilə fərqli tip seçməyi məsləhət gördü. Birinci tiptə təşviş tutması onun ekvivalentləri, ilkin formaları və xroniki əvəzedici simptomları ilə mərkəzi fenomen idi; ona görə də mən onu təşviş nevrozu adlandırdım. Nevrasteniya adını yalnız digər tipə aid etdim. İndi isə hər bir tipə etioloji amil kimi cinsi həyatın başqa bir anormalliyinin uyğun gəldiyini (burada kəsik cinsi əlaqə, nəticəsiz oyanış, cinsi çəkinmə; orada isə həddindən artıq masturbasiya, çoxsaylı gecə boşalmaları) müəyyən etmək asan idi. Xəstəlik mənzərəsinin bir tiptən digərinə təəccüblü şəkildə dəyişdiyi bəzi xüsusilə öyrədici hallarda, uyğun bir cinsi rejim dəyişikliyi əsasının dayandığını da sübut etmək mümkün oldu. Sui-istifadə dayandırılıb normal cinsi fəaliyyətlə əvəz edilərsə, bu, vəziyyətin nəzərəçarpan yaxşılaşması ilə nəticələnirdi.

Beləliklə, mən nevrozları ümumiyyətlə cinsi funksiyanın pozğunluqları kimi tanımağa məcbur oldum; konkret olaraq, aktual nevrozları birbaşa toksik ifadə, psixonevrozları isə bu pozğunluqların psixi ifadəsi kimi qəbul etdim. Həkimlik vicdanım bu tərtiblə razı qaldı. Mən ümid edirdim ki, biologiya baxımından bu qədər vacib olan bir funksiyanın infeksiya və ya kobud anatomik zədələnmədən başqa heç bir zədələnməni nəzərə almaq istəmədiyi tibbdəki boşluğu doldurmuşam. Bundan əlavə, cinsəlliyin sadəcə psixi bir məsələ olmadığı fikri həkimlik baxışına uyğun gəldi. Onun somatik tərəfi də var idi; ona xüsusi bir kimya aid etmək olardı və cinsi oyanmanı müəyyən, hələ də naməlum olan maddələrin mövcudluğundan irəli gələn kimi izah etmək olardı. Həqiqi, spontan nevrozların digər xəstəlik qruplarından çox, müəyyən toksik təsirli maddələrin daxil edilməsi və ya onlardan məhrum edilmə nəticəsində yaranan intoksikasiya və abstinentlik əlamətlərinə, eləcə də M. Basedowii xəstəliyinə bənzəməsinin də yaxşı bir səbəbi olmalı idi; bu xəstəliyin qalxanabənzər vəzin məhsulundan asılılığı məlumdur.

Sonralar aktual nevrozlar haqqında araşdırmalara yenidən qayıtmaq üçün mənə bir daha fürsət düşmədi. Digərləri də işimin bu hissəsini davam etdirmədi. Bu gün keçmiş nəticələrimə baxdığım zaman, onları çox güman ki, daha mürəkkəb bir vəziyyətin ilk, xam sxematikləşdirmələri kimi görə bilərəm. Amma onlar mənə bu gün də ümumilikdə doğru görünür. Sonralar təmiz gənclik nevrasteniyası hallarını psixoanalitik müayinəyə tabe tutmağı çox istərdim; təəssüf ki, bu mümkün olmadı. Yanlış başa düşülmələrin qarşısını almaq üçün vurğulamaq istəyirəm ki, nevrasteniyada psixi konfliktin və nevrotik komplekslərin mövcudluğunu inkar etmək niyyətindən çox uzağam. İddia yalnız şudur ki, bu xəstələrin simptomları psixi cəhətdən müəyyənləşməmiş və analitik yolla həll oluna bilən deyil, əksinə, pozulmuş cinsi kimyanın birbaşa toksik nəticələri kimi qəbul edilməlidir.

“Tədqiqatlar”dan sonra növbəti illərdə nevrozlarda cinsəlliyin etioloji roluna dair bu baxışları əldə etdikdə, həkim cəmiyyətlərində onlar haqqında bir neçə mühazirə oxudum, lakin yalnız inamsızlıq və etirazla qarşılaşdım. Breuer bir neçə dəfə şəxsi nüfuzunun böyük çəkisini mənim xeyrimə tərəziyə qoymağa çalışdı, amma heç nəyə nail olmadı və cinsi etiologiyanın tanınmasının onun da meyillərinə zidd olduğunu görmək asan idi. O, məni öz ilk xəstəsinə işarə ilə məğlub edə və ya yanıltmağa çalışa bilərdi; həmin xəstədə cinsi amillərin heç bir rol oynamadığı iddia edilirdi. Amma o, bunu heç vaxt etmədi; mən uzun müddət bunu başa düşmədim; yalnız bu halı düzgün şərh etməyi və onun bəzi əvvəlki qeydlərinə əsasən müalicənin nəticəsini rekonstruksiya etməyi öyrəndikdən sonra anladım. Katartik iş tamamlandığı görünəndən sonra, qızda gözlənilmədən “transfer sevgisi” vəziyyəti yarandı; Breuer bunu artıq onun xəstəliyi ilə əlaqələndirmədi və çaşqınlıqla ondan geri çəkildi. Ona bu görünən uğursuzluğun xatırladılması açıq-aşkar narahat edici idi. Mənə qarşı davranışında o, bir müddət təqdir ilə sərt tənqid arasında dalğalandı, sonra gərgin vəziyyətlərdə heç vaxt əskik olmayan təsadüflər ortaya çıxdı və biz bir-birimizdən ayrıldıq.

Ümumi sinir gərginliyi formaları ilə məşğuliyatımın daha bir nəticəsi oldu ki, mən katarsis texnikasını dəyişdim. Mən hipnozu tərk etdim və onu başqa bir üsulla əvəz etməyə çalışdım, çünki müalicəni histeroform vəziyyətlərlə məhdudlaşdırmağı aradan qaldırmaq istəyirdim. Həmçinin, təcrübəm artdıqca, hipnozun katarsis xidmətində tətbiqinə qarşı iki ağır etiraz yaranmışdı. Birincisi, xəstə ilə şəxsi münasibət pozulduğu zaman, ən gözəl nəticələr belə birdən-birə silinmiş kimi görünürdü. Onlar yenidən bərpa olunurdular, əgər barışma yolu tapılırdısa, lakin şəxsi affektiv əlaqənin bütün katartik işlərdən daha güclü olduğu öyrədilirdi və məhz bu amil nəzarətdən çıxırdı. Sonra bir gün belə bir təcrübə etdim ki, uzun müddətdir şübhələndiyim şeyi mənə parlaq işıqla göstərdi. Bir dəfə ən itaətkar xəstələrimdən birini, hipnozun ən qəribə fəndlərinə imkan verdiyi xəstəni, ağrı tutmasını onun səbəbinə qaytararaq əzabından azad edəndə, o, ayılarkən qollarını boynuma doladı. Xidmətçinin gözlənilmədən içəri girməsi bizi narahat edici mübahisədən qurtardı, lakin biz bundan sonra susqun razılıqla hipnotik müalicənin davamından imtina etdik. Mən bu təsadüfi hadisəni öz şəxsi cazibədarlığımın hesabına yazmayacaq qədər soyuqqanlı idim və hipnozun arxasında işləyən mistik elementin təbiətini indi dərk etdiyimi düşünürdüm. Onu aradan qaldırmaq və ya heç olmasa təcrid etmək üçün hipnozdan imtina etməli idim.

Lakin hipnoz katartik müalicəyə qeyri-adi xidmətlər göstərmişdi, çünki o, xəstələrin şüur sahəsini genişləndirir və onlara ayıq halda malik olmadıqları bir biliyi təqdim edirdi. Onu bu sahədə əvəz etmək asan görünmürdü. Bu çətinlikdə mənə Bernheimin yanında tez-tez müşahidə etdiyim bir təcrübə haqqında xatirə köməyə gəldi. Təcrübə obyekti somnambulizmdən ayılarkən, bu vəziyyət zamanı baş verən hadisələrə olan hər hansı xatirəni itirmiş kimi görünürdü. Lakin Bernheim iddia edirdi ki, o, əslində bilir və əgər o, onu xatırlamağa çağırarsa, hər şeyi bildiyinə təkid edərək, sadəcə bunu söyləməli olduğunu desə və əlini onun alnına qoysa, unudulmuş xatirələr həqiqətən geri qayıdır, əvvəlcə təmkinlə, sonra isə axın halında və tam aydınlıqla. Mən də eyni şəkildə etməyə qərar verdim. Xəstələrim də əks halda yalnız hipnozun onlara əlçatan etdiyi hər şeyi “bilməli” idilər və mənim təkidim və təşviqim, bəlkə də əl qoymaqla dəstəklənərək, unudulmuş faktları və əlaqələri şüura itələmək gücünə malik olmalı idi. Bu, hipnoz vəziyyətinə salmaqdan daha əziyyətli görünürdü, amma bəlkə də çox öyrədici idi. Beləliklə, mən hipnozdan imtina etdim və ondan yalnız xəstənin arxasında oturduğum, beləliklə onu gördüyüm, lakin özümün görülmədiyim bir divanda yerləşdirilməsini saxladım.

Gözləntim reallaşdı, hipnozdan azad oldum, lakin texnikanın dəyişməsi ilə katartik iş də öz simasını dəyişdi. Hipnoz, indi açılan və nəzəriyyəyə etibarlı əsas verən bir qüvvələr oyununu gizlətmişdi.

Xəstələrin xarici və daxili təcrübələrinə aid bu qədər faktı niyə unutmaları və təsvir olunan texnikanı onlara tətbiq etdikdə isə onları xatırlamaları necə mümkün idi? Bu suallara müşahidə tam cavab verdi. Bütün unudulmuş şeylər müəyyən cəhətdən narahat edici idi, ya qorxulu, ya ağrılı, ya da şəxsiyyətin tələbləri üçün utancverici idi. Öz-özünə belə bir fikir yaranırdı: məhz buna görə unudulmuşdu, yəni şüurda qalmamışdı. Onu yenidən şüurlu etmək üçün xəstədə müqavimət göstərən bir şeyi dəf etmək, onu itələmək və məcbur etmək üçün öz səyini sərf etmək lazım idi. Həkimin tələb etdiyi səy müxtəlif hallarda müxtəlif dərəcədə böyük idi, xatırlanmalı olan şeyin ağırlığı ilə düz mütənasib olaraq artırdı. Həkimin qüvvə sərfi açıq şəkildə xəstənin müqavimətinin ölçüsü idi. İndi yalnız özünün hiss etdiyi şeyi sözlərə çevirmək lazım idi və insan sıxışdırma nəzəriyyəsinin maliki olurdu.

Patogen proses indi asanlıqla rekonstruksiya edilə bilərdi. Ən sadə nümunədə qalmaq üçün, ruhi həyatda tək bir meyl ortaya çıxmışdı, lakin ona güclü digər meyllər qarşı çıxırdı. İndi yaranan ruhi konflikt bizim gözləntimizə görə belə getməli idi ki, iki dinamik kəmiyyət — məqsədlərimiz üçün onları həvəs və müqavimət adlandıraq — bir müddət ən güclü şüur iştirakı ilə bir-biri ilə mübarizə aparır, nəhayət həvəs rədd edilir, onun meylindən enerji yüklənməsi çəkilmiş olurdu. Bu, normal həll yolu olardı. Lakin nevrozda — hələ naməlum səbəblərdən — konflikt başqa nəticə tapmışdı. Mən, demək olar ki, ilk toqquşmada qəbuledilməz həvəs təhrikindən geri çəkilmişdi, ona şüura və birbaşa motor boşalmaya çıxışı bağlamışdı, lakin o, öz tam enerji yüklənməsini saxlamışdı. Mən bu prosesi sıxışdırma adlandırdım; bu, yenilik idi, ruhi həyatda ona bənzər heç nə tanınmamışdı. Bu, açıq-aydın, qaçış cəhdinə bənzəyən ilkin bir müdafiə mexanizmi idi, sonrakı normal hökm çıxarma həllinin yalnız bir öncüsü idi. Sıxışdırmanın ilk aktına əlavə nəticələr bağlanırdı. Birincisi, Mən, həmişə hazır olan sıxışdırılmış təhrikin hücumuna qarşı daimi bir səy, əks-yüklənmə ilə qorunmalı və bu zaman kasıblaşmalı idi, digər tərəfdən, sıxışdırılmış olan, indi şüursuz olan, dolanğıclı yollarla boşalma və əvəzedici doyum yarada və bu cür sıxışdırma niyyətini uğursuzluğa düçar edə bilərdi. Konversiya histeriyasında bu dolanğıclı yol bədən innervasiyasına aparırdı, sıxışdırılmış təhrik hər hansı bir yerdə üzə çıxır və simptomlar yaradırdı, bunlar da kompromis nəticələri idi, əvəzedici doyumlar, lakin Mənin müqaviməti ilə təhrif olunmuş və hədəfindən yayındırılmış.

Sıxışdırma nəzəriyyəsi nevrozların anlaşılmasının əsas sütununa çevrildi. Terapevtik vəzifə indi fərqli şəkildə müəyyənləşdirilməli idi, onun məqsədi artıq yanlış yola düşən affektin “boşaldılması” deyil, sıxışdırmaların açılması və onların, o vaxt rədd edilənin qəbulu və ya rəddi ilə nəticələnə bilən mühakimə fəaliyyətləri ilə əvəz edilməsi idi. Mən yeni vəziyyəti nəzərə alaraq, araşdırma və müalicə metodunu artıq katarsis deyil, psixoanaliz adlandırdım.

Sıxışdırmadan mərkəz kimi çıxış etmək olar və psixoanalitik təlimin bütün hissələrini onunla əlaqələndirmək olar. Əvvəlcə isə polemik məzmunlu bir qeyd etmək istəyirəm. Janetin fikrincə, histeriyalı xəstə, konstitusional zəiflik nəticəsində psixi aktlarını bir yerdə saxlaya bilməyən kasıb bir şəxs idi. Buna görə də o, psixi parçalanmaya və şüurun daralmasına uğradı. Psixoanalitik araşdırmaların nəticələrinə görə, bu fenomenlər dinamik amillərin, psixi konfliktin və həyata keçirilən sıxışdırmanın nəticəsi idi. Məncə, bu fərq kifayət qədər dərinə gedir və psixoanalizdə dəyərli olanın Janetin fikirlərinin mənimsənməsinə məhdudlaşdığını deyən təkrar-təkrar edilən söhbətlərə son qoymalıdır. Mənim təsvirim oxucuya göstərməlidir ki, psixoanaliz tarixi baxımdan Janetin tapıntılarından tamamilə asılı deyil, həm də məzmunca onlardan fərqlənir və onlardan çox uzağa gedir. Janetin işlərindən heç vaxt psixoanalizi humanitar elmlər üçün bu qədər vacib edən və ona ən ümumi marağı cəlb edən nəticələr çıxarılmazdı. Janetin özünü mən həmişə hörmətlə qarşılamışam, çünki onun kəşfləri Breuerin kəşfləri ilə xeyli dərəcədə üst-üstə düşürdü, onlar əvvəl edilmiş və sonra dərc olunmuşdu. Lakin psixoanaliz Fransada da müzakirə mövzusu olduqda, Janet pis davrandı, az məlumatlılıq göstərdi və çirkin arqumentlər istifadə etdi. Nəhayət, o, mənim gözümdə özünü biabır etdi və öz əsərinin dəyərini özü aşağı saldı, çünki “şüursuz” psixi aktlardan danışanda, bununla heç nə demək istəmədiyini, bunun sadəcə “bir danışma tərzi” olduğunu bildirdi.

Lakin psixoanaliz patogen sıxışdırmaların və qeyd edilməli olan digər hadisələrin öyrənilməsi nəticəsində “şüursuz” anlayışını ciddi qəbul etməyə məcbur oldu. Onun üçün hər şeydən əvvəl bütün psixi şeylər şüursuz idi, şüur keyfiyyəti sonra əlavə oluna və ya tamamilə yoxa çıxa bilərdi. Bu zaman insan, əlbəttə, “şüurlu” və “psixi” anlayışlarını eyni sayan və “şüursuz psixi şey” kimi bir absurdluğu təsəvvür edə bilmədiklərini iddia edən filosofların etirazı ilə qarşılaşdı. Lakin bu faydasız idi, insan çiyinlərini çəkərək filosofların bu idiosinkraziyasının (xüsusi həssaslığının) üstündən keçməli idi. Filosofların tanımadığı, insanın heç bir şey bilmədiyi və xarici aləmdəki hər hansı bir fakt kimi nəticə çıxarmalı olduğu belə təhriklərin tezliyi və gücü haqqında patologik material üzərindəki təcrübələr heç bir seçim qoymadı. Sonra insan, başqalarının həmişə etdiyi şeyi yalnız öz ruhi həyatında etdiyini irəli sürə bilərdi. Çünki insan digər şəxsə psixi aktlar aid edirdi, baxmayaraq ki, bu aktlar haqqında birbaşa şüura malik deyildi və onları ifadələr və hərəkətlərdən təxmin etməli idi. Lakin başqası üçün doğru olan şey, öz şəxsiyyəti üçün də ədalətli olmalıdır. Əgər bu arqumenti daha da irəli aparıb, öz gizli aktlarının ikinci bir şüura aid olduğunu nəticə çıxarmaq istəsək, haqqında heç bir şey bilmədiyimiz, şüursuz bir şüur konsepsiyası ilə üzləşirik; bu isə şüursuz psixi şeyin mövcudluğunu qəbul etməyə nisbətən heç bir üstünlük deyil. Lakin digər filosoflarla birlikdə, patologik hadisələri qəbul etdiyimizi, lakin bunlara əsaslanan aktların psixi deyil, “psixoid” adlandırılmalı olduğunu desək, fərq məhsuldar olmayan bir söz mübahisəsinə gəlir; bu mübahisədə isə “şüursuz psixi” ifadəsinin saxlanması ən məqsədəuyğun qərar olar. Bu şüursuzun özündə nə olduğu sualı, sonra, şüurlunun nə olduğu haqqındakı digər, daha əvvəlki sualdan daha ağıllı və daha ümidverici deyil.

Psixoanalizin qəbul etdiyi şüursuzu daha da təsnif etməyə, onu “şüuröncəsi” və “əsl şüursuz”a ayırmağa necə gəldiyini qısa şəkildə təsvir etmək daha çətin olardı. Təcrübənin birbaşa ifadəsi olan nəzəriyyələri, materialın öhdəsindən gəlmək üçün faydalı olan və birbaşa müşahidə predmeti ola bilməyən münasibətlərə aid olan fərziyyələrlə tamamlamağın məşru göründüyünü qeyd etmək kifayət edər. Daha qədim elmlərdə də adətən eyni cür davranılır. Şüursuzun təsnifatı, psixi aparatın bir sıra instansiyalardan və ya sistemlərdən qurulduğunu təsəvvür etmək cəhdi ilə əlaqəlidir; bu instansiyaların bir-biri ilə əlaqəsi haqqında məkan ifadələri ilə danışılır, lakin real beyin anatomiyası ilə əlaqə axtarılmır. (Sözdə topik nöqteyi-nəzər.) Belə və bənzər təsəvvürlər psixoanalizin spekulyativ üst quruluşuna aiddir; burada hər bir hissə, qeyri-kafi olduğu sübut edildikdə, zərər və təəssüf hissi olmadan qurban edilə və ya dəyişdirilə bilər. Müşahidəyə daha yaxın olan şeylər haqqında danışmaq üçün kifayət qədər material qalır.

Mən artıq qeyd etmişəm ki, nevrozun səbəblərini və əsaslarını axtaran tədqiqat, getdikcə artan tezliklə, şəxsin cinsi təhrikləri ilə cinsəlliyə qarşı müqavimətlər arasındakı konfliktlərə gətirib çıxarırdı. Cinsəlliyin sıxışdırılmasının baş verdiyi və simptomların sıxışdırılanın əvəzedici formaları kimi mənşə aldığı patogen vəziyyətləri axtararkən, xəstənin həyatının daha erkən dövrlərinə geri aparılırdı və nəhayət onun ilk uşaqlıq illərinə gəlib çıxılırdı. Şairlərin və insanları tanıyanların həmişə iddia etdikləri kimi, bu erkən həyat dövrünün təəssüratları, əksər hallarda amneziyaya uğrasalar da, fərdin inkişafında silinməz izlər qoyduqları, xüsusilə də gələcək nevroz xəstəlikləri üçün predispozisiyanı müəyyən etdikləri ortaya çıxdı. Lakin bu uşaqlıq təcrübələrində həmişə cinsi oyanmalar və onlara qarşı reaksiyalar söhbət getdiyi üçün, bu, yenilik idi və insanların ən güclü qərəzli fikirlərindən birinə zidd olan uşaq cinsəlliyi faktı ilə üzləşdi. Uşaqlıq “günahsız” olmalı, cinsi istəklərdən azad olmalı və “şəhvaniyyət” şeytanı ilə mübarizə yalnız pubertatın fırtına və coşğusu ilə başlamalı idi. Uşaqlarda bəzən müşahidə edilən cinsi fəaliyyətlər, degenerasiya, vaxtından əvvəl bozulma və ya təbiətin qəribə bir kaprizi kimi qəbul edilirdi. Psixoanalizin araşdırmalarından çox azı, cinsi funksiyanın həyatın başlanğıcından mövcud olduğunu və uşaqlıqda vacib hadisələrdə özünü göstərdiyi iddiası qədər ümumi rədd etmə və qəzəb partlayışına səbəb olmamışdır. Ancaq heç bir başqa analitik kəşf bu qədər asan və tam şəkildə sübut edilə bilməz.

Uşaq cinsəlliyinin qiymətləndirilməsinə daha da dərinləşməzdən əvvəl, bir müddət aludə olduğum və tezliklə bütün işim üçün fəlakətli ola biləcək bir səhvə toxunmalıyam. O vaxtki texniki üsulumun təzyiqi altında xəstələrimin əksəriyyəti uşaqlıqdan yetkin biri tərəfindən cinsi başdan çıxarılmaya aid səhnələri təkrar canlandırdılar. Qadın xəstələrdə başdan çıxaranın rolu demək olar ki, həmişə ataya aid idi. Bu məlumatlara inandım və beləliklə, uşaqlıqda cinsi başdan çıxarma təcrübələrində sonrakı nevrozun mənbələrini tapdığımı fərz etdim. Belə ataya, dayıya və ya böyük qardaşa olan əlaqələrin yaddaşın etibarlı olduğu illərə qədər davam etdiyi bəzi hallar mənim etimadımı gücləndirdi. Əgər kimsə mənim asan inamıma şübhə ilə başını silkələmək istəsəydi, ona tamamilə haqsız deməzdim, lakin qeyd etmək istəyirəm ki, hər gün qarşıma çıxan çoxlu yeniliklərə qarşı qərəzsiz və qəbul edici qalmağı təmin etmək üçün tənqidimi məqsədyönlü şəkildə məhdudlaşdırdığım dövr idi. Sonra bu başdan çıxarma səhnələrinin heç vaxt baş vermədiyini, yalnız xəstələrimin uydurduğu və bəlkə də özümün onlara təlqin etdiyim fantaziyalar olduğunu anlamaq məcburiyyətində qaldığımda, bir müddət çaşqın qaldım. Texnikama və onun nəticələrinə olan etimadım ağır zərbə aldı; mən bu səhnələri düzgün hesab etdiyim texniki yolla əldə etmişdim və onların məzmunu araşdırmama əsas olan simptomlarla aydın əlaqədə idi. Özümü ələ aldıqda, təcrübəmdən doğru nəticələr çıxardım: nevroz simptomları birbaşa real hadisələrə deyil, arzu fantaziyalarına bağlı idi və nevroz üçün psixi reallıq maddi reallıqdan daha çox əhəmiyyət kəsb edirdi. Bu gün də xəstələrimə o başdan çıxarma fantaziyalarını təlqin etdiyimi, "sugestiyaya" məruz qoyduğumu düşünmürəm. Orada ilk dəfə sonralar çox böyük əhəmiyyət qazanacaq, lakin mən tərəfindən hələ belə fantastik örtük altında tanınmayan Edip kompleksi ilə qarşılaşdım. Uşaqlıqda başdan çıxarmanın etiologiyada öz payı qorunub saxlanıldı, baxmayaraq ki, daha mülayim miqyasda. Lakin başdan çıxaranlar əksər hallarda böyük uşaqlar idi.

Deməli, mənim səhvim, Livinin nəqlinə görə Roma kralları dövrünün əfsanəvi tarixini, acınacaqlı və çox vaxt ləyaqətsiz dövr və şəraitin xatirəsinə qarşı reaksiya təşəkkülü kimi deyil, tarixi həqiqət kimi qəbul edən birinin səhvi ilə eyni idi. Səhvin aydınlaşmasından sonra uşaq cinsi həyatının öyrənilməsinə yol açıq idi. Beləliklə, psixoanalizi başqa bir elm sahəsinə tətbiq etmək, onun məlumatlarından bioloji prosesin indiyə qədər naməlum bir hissəsini təxmin etmək mümkün oldu.

Cinsi funksiya əvvəldən mövcud idi, əvvəlcə digər həyati funksiyalara söykənirdi və sonra onlardan asılılıqdan qurtuldu; yetkinin normal cinsi həyatı kimi tanınan şeyə çevrilənə qədər uzun və mürəkkəb bir inkişaf yolu keçməli idi. O, əvvəlcə erogen bədən zonalarından asılı olan, qismən əks cütlüklər şəklində (sadizm-mazoxizm, baxmaq həvəsi-nümayiş etdirmə həvəsi) ortaya çıxan, bir-birindən müstəqil olaraq həzz almağa yönələn və obyekti əsasən öz bədənində tapılan bir sıra həvəs komponentlərinin fəaliyyəti kimi ifadə olundu. Deməli, o, əvvəlcə mərkəzləşməmiş və əsasən avtoerotik idi. Sonralar onun daxilində birləşmələr baş verdi; ilk təşkilat mərhələsi oral komponentlərin üstünlüyü altında idi, sonra sadistik-anal faza gəldi və yalnız gec nail olunan üçüncü faza genitaliyanın üstünlüyünü gətirdi, bununla da cinsi funksiya çoxalma xidmətinə keçdi. Bu inkişaf zamanı bəzi həvəs hissələri bu son məqsəd üçün yararsız sayılaraq kənara qoyuldu və ya başqa məqsədlərə yönəldildi, digərləri isə hədəflərindən sapdırıldı və genital təşkilata keçirildi. Mən cinsi həvəslərin enerjisini — və yalnız bunları — libido adlandırdım. İndi mən libidonun təsvir olunan inkişafı həmişə mükəmməl şəkildə keçmədiyini fərz etməli idim. Bəzi komponentlərin həddindən artıq güclü olması və ya erkən doyum təcrübələri nəticəsində inkişaf yolunun müəyyən nöqtələrində libidonun fiksasiyası baş verir. Sonradan baş verən sıxışdırma halında libido bu nöqtələrə geri qayıdır (reqressiya) və simptomun ortaya çıxması da həmin nöqtələrdən baş verir. Sonrakı bir baxış əlavə etdi ki, fiksasiya nöqtəsinin yerləşməsi nevroz növünün seçilməsi və sonradan yaranan xəstəliyin forması üçün də həlledici əhəmiyyət kəsb edir.

Libidonun təşkilatlanması prosesi ilə yanaşı, ruhi həyatda böyük rol oynayan obyektin tapılması prosesi də gedir. Autoerotizm mərhələsindən sonra ilk sevgi obyekti hər iki cins üçün anadır; onun qidalandırıcı orqanı ilkin mərhələdə ehtimal ki, öz bədənindən fərqləndirilməmişdir. Sonra, lakin hələ uşaqlıq illərində, Edip kompleksinin münasibəti qurulur; bu münasibətdə oğlan cinsi istəklərini ana şəxsiyyətinə yönəldir və rəqib kimi atasına qarşı düşmən təhriklər inkişaf etdirir. Analoji şəkildə kiçik qız da özünü tənzimləyir; Edip kompleksinin bütün dəyişiklikləri və ardıcıllıqları əhəmiyyət kəsb edir, doğuşdan gələn biseksual konstitusiya özünü büruzə verir və eyni anda mövcud olan istəklərin sayını artırır. Uşağın cinslər arasındakı fərqlər haqqında aydınlıq qazanması bir müddət çəkir; bu cinsi axtarış dövründə o, öz bədən təşkilatının qüsurlarından asılı olaraq doğru və yanlış məlumatları qarışdıran və cinsi həyatın problemlərini (Sfinksin tapmacası: uşaqlar haradan gəlir?) həll edə bilməyən tipik cinsi nəzəriyyələr yaradır. Beləliklə, uşağın ilk obyekt seçimi insest xarakterlidir. Burada təsvir olunan bütün inkişaf prosesi sürətlə başa çatır. İnsan cinsi həyatının ən qəribə xüsusiyyəti onun arasında fasilə olan iki mərhələli başlanğıcıdır. Dörd və beş yaşlarında cinsi həyat ilk zirvəsinə çatır, lakin sonra cinsəlliyin bu erkən çiçəklənməsi solur, əvvəllər canlı olan istəklər sıxışdırmaya məruz qalır və pubertata qədər davam edən latens dövrü başlayır; bu dövrdə əxlaqın, utancın və iyrənmənin reaksiya formaları qurulur. Cinsi inkişafın iki mərhələliliyi bütün canlılar arasında yalnız insana məxsus görünür; bu, bəlkə də onun nevroza meylliliyinin bioloji şərtidir. Pubertat ilə erkən dövrdəki istəklər və obyekt yüklənmələri, həmçinin Edip kompleksinin duyğu bağları yenidən canlanır. Pubertatın cinsi həyatında erkən dövrdəki təsirlər ilə latens dövründəki ləngimələr bir-biri ilə mübarizə aparır. Uşaqlıq cinsi inkişafının zirvəsində genital təşkilatlanmanın bir növü qurulmuşdu, lakin burada yalnız kişi genital orqanı rol oynayırdı, qadın genital orqanı isə kəşf edilməmiş qalmışdı (təxminən fallik üstünlük adlanan hal). O vaxtlar cinslər arasındakı ziddiyyət hələ kişi və ya qadın adlanmırdı, əksinə: penis sahibi olmaq və ya kastre edilmiş olmaq. Buradan irəli gələn kastrasiya kompleksi xarakterin və nevrozun formalaşmasında son dərəcə əhəmiyyətli rol oynayır.

İnsan cinsi həyatı haqqında tapıntılarımın bu qısa təqdimatında, başa düşülməni asanlaşdırmaq üçün müxtəlif vaxtlarda yaranan və 'Cinsəllik nəzəriyyəsi haqqında üç məqalə' əsərimin ardıcıl nəşrlərinə əlavə və ya düzəliş kimi daxil olan materialları çox vaxt birləşdirmişəm. Ümid edirəm ki, bu mətndən cinsəllik anlayışının tez-tez vurğulanan və mübahisə doğuran genişlənməsinin nədən ibarət olduğunu asanlıqla anlamaq olar. Bu genişlənmə ikiqatdır. Birincisi, cinsəllik genital orqanlarla olan çox dar əlaqələrindən azad edilir və ikincili olaraq çoxalma xidmətinə keçən, həzz axtaran daha geniş bir bədən funksiyası kimi təqdim olunur; ikincisi, cinsi hisslərə dilimizdə çoxmənalı 'sevgi' sözü ilə ifadə olunan sadəcə həssas və dostluq xarakterli hisslər də aid edilir. Lakin məncə, bu genişləndirmələr yenilik deyil, bərpa əməlidir; onlar bizim özümüzü inandırdığımız, anlayışın məqsədəuyğun olmayan daraldılmalarının ləğv edilməsi deməkdir. Cinsəlliyin genital orqanlardan ayrılması bizə uşaqların və perverslərin cinsi fəaliyyətini normal böyüklərin fəaliyyəti ilə eyni baxış bucağından nəzərdən keçirməyə imkan verir; əvvəllər birincisi tamamilə nəzərə alınmırdı, ikincisi isə əxlaqi qəzəblə, lakin başa düşülmədən qarşılanırdı. Psixoanalitik baxış bucağından ən qəribə və ən iyrənc perversiyalar belə, genital üstünlükdən yayınmış və libidonun inkişafının erkən dövrlərində olduğu kimi müstəqil şəkildə həzz axtaran cinsi hissəvi həvəslərin ifadəsi kimi izah olunur. Bu perversiyaların ən vacibi olan homoseksuallıq bu adı demək olar ki, layiq deyil. Bu, konstitusional biseksuallığa və fallik üstünlüyün təsirinin davamına aid edilir; psixoanaliz vasitəsilə hər kəsdə homoseksual obyekt seçiminin bir hissəsini aşkar etmək olar. Uşaqları "polimorf pervers" adlandırdıqda, bu yalnız ümumi istifadə olunan ifadələrlə edilmiş bir təsvir idi; bununla heç bir mənəvi qiymətləndirmə ifadə edilməməli idi. Belə dəyər hökmləri psixoanalizdən tamamilə uzaqdır.

İddia edilən genişləndirmələrdən digəri, bütün bu həssas hisslərin əslində sonradan "məqsədi ləngidilmiş" və ya "sublimasiya olunmuş" tam cinsi meyllər olduğunu göstərən psixoanalitik tədqiqata istinadla əsaslandırılır. Cinsi həvəslərin bu təsirlənə bilməsi və yönləndirilə bilməsi, onların müxtəlif mədəni nailiyyətlər üçün istifadə oluna bilməsinə əsaslanır; bu nailiyyətlərə onlar ən əhəmiyyətli töhfələri verirlər.

Uşağın cinsəlliyi haqqında şaşırtıcı araşdırmalar əvvəlcə böyüklərin analizi ilə əldə edilmişdi, lakin daha sonra, təxminən 1908-ci ildən başlayaraq, uşaqlar üzərində birbaşa müşahidələr vasitəsilə bütün təfərrüatları və istənilən miqyasda təsdiqlənə bildi. Uşaqların normal cinsi fəaliyyətlərinə əmin olmaq həqiqətən o qədər asandır ki, insanların bu faktları necə nəzərdən qaçırdığını və aseksual uşaqlıq haqqında arzu əfsanəsini bu qədər uzun müddət necə davam etdirdiklərini təəccüblə soruşmalı olursan. Bu, əksər böyüklərin öz uşaqlıqlarına olan amneziyası ilə əlaqəli olmalıdır.

Müqavimət və sıxışdırma, şüursuz, cinsi həyatın etioloji əhəmiyyəti və uşaqlıq təcrübələrinin vacibliyi haqqında təlimlər psixoanalitik təlim binasının əsas tərkib hissələridir. Təəssüf edirəm ki, burada yalnız ayrı-ayrı hissələri təsvir edə bildim, onların necə birləşdiyini və bir-birinə necə keçdiyini göstərə bilmədim. İndi analitik metodun texnikasında tədricən baş verən dəyişikliklərə müraciət etmək vaxtıdır.

İlk tətbiq olunan müqavimətin təzyiq və təsdiq yolu ilə aşılması, həkimə gözlədikləri haqqında ilkin istiqamətlər vermək üçün zəruri idi; lakin uzun müddət ərzində bu, hər iki tərəf üçün çox yorucu idi və bəzi aydın şübhələrdən azad görünmürdü. Beləliklə, o, müəyyən mənada onun əksi olan başqa bir metodla əvəz olundu. Xəstəni müəyyən bir mövzu haqqında bir şey deməyə tələmək əvəzinə, indi ondan sərbəst "assosiasiyaya" qovuşması tələb olundu, yəni o, hər hansı bir şüurlu məqsəd təsəvvüründən çəkindikdə, ağlına gələn hər şeyi deməli idi. Yalnız o, özünü müşahidəsinin verdiyi hər şeyi həqiqətən də bildirməyi öhdəsinə götürməli və tək-tək fikirləri əhəmiyyətsiz, aid deyil və ya tamamilə mənasız olduqlarını bildirən motivlərlə aradan qaldırmaq istəyən tənqidi etirazlara boyun əyməməli idi.

Bildirişdə səmimiyyət tələbinin açıq şəkildə təkrarlanması lazım deyildi, çünki bu, analitik müalicənin şərti idi.

Psixoanalitik əsas qaydaya riayət edilməklə sərbəst assosiasiya metodunun, gözləniləni, yəni sıxışdırılmış və müqavimətlərdən uzaq saxlanılan materialı şüura çatdırmağı bacarması qəribə görünə bilər. Lakin nəzərə alınmalıdır ki, sərbəst assosiasiya həqiqətən sərbəst deyil. Xəstə, düşüncə fəaliyyətini müəyyən bir mövzuya yönəltməsə belə, analitik vəziyyətin təsiri altında qalır. Onun ağlına bu vəziyyətlə əlaqəli olmayan heç nə gəlməyəcəyini fərz etmək haqqımız var. Onun sıxışdırılmışın təkrar istehsalına qarşı müqaviməti indi iki şəkildə ifadə olunacaq. Birincisi, psixoanalitik əsas qaydanın hədəflədiyi həmin tənqidi etirazlar vasitəsilə. Lakin o, qaydaya riayət edərək bu maneələri aşarsa, müqavimət başqa bir ifadə tapır. O, analizə edilənə heç vaxt sıxışdırılmışın özü deyil, yalnız ona işarə kimi yaxın olan bir şeyin ağlına gəlməsini təmin edəcək və müqavimət nə qədər böyükdürsə, bildiriləcək əvəzedici fikir axtarılan əsl şeydən bir o qədər uzaqlaşacaq. Toplanaraq, lakin səy göstərmədən dinləyən və təcrübəsi ilə ümumiyyətlə gələcəyə hazırlaşan analitik, xəstənin ortaya çıxardığı materialı iki imkanla dəyərləndirə bilər. Ya az müqavimətlə işarələrdən sıxışdırılmışın özünü təxmin etməyi bacarır, ya da daha güclü müqavimətlə mövzudan uzaqlaşan kimi görünən fikirlərdən bu müqavimətin xarakterini tanıyır və sonra bunu xəstəyə bildirir. Müqavimətin üzə çıxarılması onun aradan qaldırılmasına doğru atılan ilk addımdır. Beləliklə, analitik iş çərçivəsində, uğurla tətbiq edilməsi takt və təcrübə tələb etsə də, öyrənilməsi çətin olmayan bir şərhləmə sənəti yaranır. Sərbəst assosiasiya metodunun əvvəlki metoddan böyük üstünlükləri var, bunlar yalnız səy qənaəti ilə məhdudlaşmır. Bu metod təhlil olunan şəxsə ən az məcburiyyət tətbiq edir, real indiki ilə əlaqəni heç vaxt itirmir, nevrozun strukturunda heç bir məqamın gözdən qaçırılmamasına və öz gözləntilərimizin ona yeridilməməsinə geniş zəmanət verir. Bu metodda təhlilin gedişini və materialın düzülüşünü əsasən xəstənin özü müəyyən edir, buna görə də ayrı-ayrı simptomların və komplekslərin sistemli işlənməsi mümkün olmur. Hipnotik və ya tələb edən prosedur zamanı baş verənlərin əksinə olaraq, bir-biri ilə bağlı olan məlumatlar müxtəlif vaxtlarda və müalicənin müxtəlif mərhələlərində əldə edilir. Həqiqətən mövcud olmamalı olan dinləyici üçün analitik müalicə tamamilə qaranlıq və anlaşılmaz olardı.

Metodun digər bir üstünlüyü ondadır ki, o, əslində heç vaxt uğursuzluğa uğramamalıdır. Əgər insan fikirlərinə qoyduğu tələbləri buraxsa, nəzəri olaraq hər zaman bir fikirə gəlmək mümkün olmalıdır. Lakin belə bir uğursuzluq tamamilə qanunauyğun olaraq yalnız bir halda baş verir, lakin məhz bu təcrid olunmuşluq sayəsində həmin hal da şərhlə edilə bilər.

İndi mən təhlilin obrazına əsas bir xüsusiyyət əlavə edən və texniki və nəzəri baxımdan ən böyük əhəmiyyət kəsb edən bir məqamın təsvirinə yaxınlaşıram. Hər analitik müalicədə həkimin müdaxiləsi olmadan xəstənin analitikin şəxsiyyətinə qarşı intensiv hisslə bağlılığı yaranır ki, bu da real şəraitdə heç bir izah tapa bilməz. Bu bağlılıq müsbət və ya mənfi təbiətdədir və ehtiraslı, tam şəhvani aşiqlikdən üsyan, qəzəb və nifrətin ekstremal ifadəsinə qədər dəyişir. Qısaldılmış şəkildə "transfer" adlanan bu fenomen xəstədə tezliklə sağalma istəyinin yerini tutur və nə qədər ki, mehriban və mülayimdir, həkim təsirinin daşıyıcısı və ortaq analitik işin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir. Sonralar, o, ehtiraslı olduqda və ya düşmənçiliyə çevrildikdə, müqavimətin əsas alətinə çevrilir. Onda da baş verir ki, transfer xəstənin fikir fəaliyyətini zəiflədir və müalicənin uğurunu təhlükə altına alır. Lakin ondan yayınmağa çalışmaq mənasız olardı; transfersiz təhlil qeyri-mümkündür. Təhlilin transferi yaratdığına və onun yalnız təhlildə rast gəlinməsinə inanmaq olmaz. Transfer təhlil tərəfindən yalnız üzə çıxarılır və təcrid olunur. O, ümumi insan fenomenidir, hər bir həkim təsirinin uğurunu həll edir, hətta ümumiyyətlə bir şəxsin insan mühiti ilə olan münasibətlərinə hökm edir. Onun içərisində hipnotizatorların təlqinə uyğunluq (Suggerierbarkeit) adlandırdıqları, hipnotik rabitənin daşıyıcısı olan və katartik metodun da qeyri-proqnozlaşdırıla bilməzliyindən şikayət etdiyi eyni dinamik amili asanlıqla tanımaq olar. Bu hisslərin transfer edilməsinə meyllilik çatışmayan və ya tamamilə mənfi olduğu yerlərdə, məsələn, dementia praecox və paranoyada, xəstəyə psixoloji təsir göstərmək imkanı da aradan qalxır.

Psixoanalizin də digər psixoterapevtik metodlar kimi təlqin (suggeriya) vasitəsi ilə işləməsi tamamilə doğrudur. Lakin fərq ondadır ki, burada təlqinə və ya transferə terapevtik uğur haqqında qərar vermək səlahiyyəti verilmir. Əksinə, o, xəstəni psixi iş görməyə, yəni öz transfer müqavimətlərini aradan qaldırmağa, bu da onun psixi iqtisadiyyatında daimi dəyişiklik deməkdir, hərəkətə gətirmək üçün istifadə olunur. Transfer analitik tərəfindən xəstəyə şüurlu şəkildə açıqlanır; ona öz transfer davranışında uşaqlığının sıxışdırılmış dövründəki ən erkən obyekt yüklənmələrindən qaynaqlanan hissi münasibətləri yenidən yaşadığına inandırılaraq həll edilir. Belə bir dəyişiklik nəticəsində transfer müqavimətin ən güclü silahından analitik müalicənin ən yaxşı vasitəsinə çevrilir. Buna baxmayaraq, onun idarə edilməsi analitik texnikanın həm ən çətin, həm də ən vacib hissəsi olaraq qalır.

Sərbəst assosiasiya üsulunun və ona əsaslanan yozum sənətinin köməyi ilə psixoanaliz, görünüşdə praktik əhəmiyyət kəsb etməyən, lakin əslində elmi sahədə tamamilə yeni mövqe və nüfuz qazanmasına səbəb olan bir nailiyyət əldə etdi. Yuxuların mənalı olduğunu sübut etmək və onların mənasını tapmaq mümkün oldu. Klassik qədim dövrdə yuxular gələcəyin xəbərçisi kimi yüksək qiymətləndirilirdi; müasir elm yuxu haqqında heç nə bilmək istəmədi, onu batil inanclara buraxdı və onu sadəcə “fiziki” bir akt, yuxu halında olan psixi həyatın bir növ titrəyişi kimi izah etdi. Ciddi elmi iş görmüş birinin “yuxu təfsircisi” kimi çıxış etməsi qeyri-mümkün görünürdü. Lakin insan yuxunun belə bir qınanmasına əhəmiyyət verməsə, onu anlaşılmamış nevrotik simptom, sayıqlama və ya məcburi ideya kimi qəbul etsə, onun görünən məzmunundan yayınaraq və ayrı-ayrı obrazlarını sərbəst assosiasiyanın obyektlərinə çevirsə, başqa bir nəticəyə gələr. Yuxu görənin çoxsaylı fikirləri sayəsində insan, artıq absurd və ya qarışıq adlandırıla bilməyən, tam dəyərli psixi fəaliyyətə uyğun gələn və manifest yuxunun yalnız təhrif olunmuş, qısaltılmış və yanlış tərcüməsinin (adətən vizual obrazlara tərcümənin) olduğu bir düşüncə quruluşu haqqında məlumat əldə edir. Bu latent yuxu düşüncələri yuxunun mənasını ehtiva edir, manifest yuxu məzmunu isə yalnız bir aldatmaca, bir fasad idi; assosiasiya ona bağlana bilərdi, lakin yozum yox.

İndi insan, yuxu əmələgəlməsinin bir hərəkətverici qüvvəsi olub-olmadığı, hansı şəraitdə baş verdiyi, həmişə mənalı olan yuxu fikirlərinin çox vaxt mənasız yuxuya necə çevrildiyi və s. kimi bir sıra sualların cavablandırılması qarşısında qalır.

1900-cü ildə dərc etdiyim “Yuxuların yozumu” əsərində bütün bu problemləri həll etməyə çalışmışam. Bu araşdırmadan yalnız ən qısa bir hissə burada yer tapa bilər: Yuxu təhlilindən əldə edilən latent yuxu fikirlərini araşdırdıqda, onlardan birinin digər anlaşıqlı və yuxu görənin yaxşı tanıdığı fikirlərdən kəskin şəkildə fərqləndiyini görürük. Bu digərləri oyanıq həyatının qalıqlarıdır (gündüz qalıqları); təcrid olunmuş olan isə çox vaxt yuxu görənin oyanıq həyatına yad olan, buna görə də onun təəccüblə və ya qəzəblə inkar etdiyi, çox vaxt xoşagəlməz bir istək təhrikini tanıyır. Bu təhrik yuxunun əsl yaradıcısıdır, yuxunun istehsalı üçün enerji sərf edib və gündüz qalıqlarını material kimi istifadə edib; belə yaranan yuxu onun üçün doyum vəziyyətini təmsil edir, onun istəyinin yerinə yetirilməsidir. Yuxu vəziyyətinin təbiətində onu qeyd edən bir şey olmasaydı, bu proses mümkün olmazdı. Yuxunun psixi şərti, Mənin yuxu istəyinə uyğunlaşması və həyatın bütün maraqlarından yüklənmələrin geri çəkilməsidir; eyni zamanda hərəkətə keçid yolları bağlandığı üçün, Mən adətən sıxışdırmaları qorumaq üçün sərf etdiyi səyi azalda bilər. Şüursuz təhrik, yuxu vasitəsilə şüura çıxmaq üçün bu gecəlik sıxışdırma zəifləməsindən istifadə edir. Lakin Mənin sıxışdırma müqaviməti yuxuda da ləğv edilməmiş, yalnız azalmışdır. Onun bir qalığı yuxu senzurası kimi qalır və şüursuz istək təhrikinə özünə uyğun olan formalarla ifadə olunmağı qadağan edir. Yuxu senzurasının sərtliyi nəticəsində latent yuxu fikirləri, yuxunun qadağan olunmuş mənasını tanınmaz hala gətirən dəyişikliklərə və zəifləmələrə tabe olmalı olurlar. Bu, manifest yuxunun ən nəzərə çarpan xüsusiyyətlərini borclu olduğu yuxu təhrifinin izahıdır. Buna görə də “Yuxu (sıxışdırılmış) bir istəyin (örtülü) yerinə yetirilməsidir” cümləsinin haqlılığı mövcuddur. Biz artıq yuxunun nevrotik simptom kimi qurulduğunu görürük; o, sıxışdırılmış həvəs təhrikinin tələbi ilə Məndəki senzura edən qüvvənin müqaviməti arasında kompromis quruluşudur. Eyni mənşə nəticəsində o, simptom kimi anlaşılmazdır və eyni dərəcədə təfsirə ehtiyac duyur.

Yuxu görmənin ümumi funksiyasını tapmaq asandır. Onun məqsədi, oyandırıcı xarici və ya daxili qıcıqları bir növ sakitləşdirmə yolu ilə dəf etmək və beləliklə yuxunu pozulmalardan qorumaqdır. Xarici qıcıq yenidən şərh edilməklə və hər hansı zərərsiz vəziyyətə toxunmaqla dəf olunur; yatan şəxs isə həvəs tələbinin daxili qıcığına icazə verir və yuxu quruluşu vasitəsilə onun ödənişinə imkan verir, ta ki, latent yuxu düşüncələri senzura tərəfindən idarə olunmağa tabe olmasın. Lakin bu təhlükə yaxınlaşarsa və yuxu çox aydın olarsa, yatan şəxs yuxunu kəsir və qorxaraq oyanır (təşviş yuxusu). Xarici qıcıq o qədər güclü olduqda, artıq dəf edilə bilmədikdə, eyni yuxu funksiyasının çatışmazlığı baş verir (oyandırıcı yuxu). Yuxu senzurasının iştirakı ilə gizli düşüncələri manifest yuxu məzmununa çevirən prosesi mən yuxu işlənməsi adlandırmışam. O, şüuröncəsi düşüncə materialının özünəməxsus emalı ilə əlaqədardır; bu emalda onun tərkib hissələri sıxlaşdırılır, psixi vurğuları yerdəyişdirilir, bütün məzmun sonra vizual təsvirlərə çevrilir, dramatikləşdirilir və yanlış başa düşülən ikinci dərəcəli işlənmə ilə tamamlanır. Yuxu işlənməsi, psixi həyatın daha dərin, şüursuz qatlarında baş verən proseslərin əla nümunəsidir; bu proseslər bizə məlum olan normal düşüncə proseslərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. O, həmçinin bir sıra arxaik xüsusiyyətləri üzə çıxarır, məsələn, burada üstünlük təşkil edən cinsi simvolikadan istifadə, ki, sonradan zehni fəaliyyətin digər sahələrində də aşkar edilmişdir.

Şüursuz həvəs təhriki yuxunun gündüz qalıqları, yəni oyanıq həyatın həll olunmamış maraqları ilə birləşdikdə, onun yaratdığı yuxuya analitik iş üçün ikiqat dəyər qazandırır. Şərh edilmiş yuxu bir tərəfdən sıxışdırılmış bir istəyin yerinə yetirilməsi kimi özünü göstərir, digər tərəfdən isə gündüzün şüuröncəsi düşüncə fəaliyyətini davam etdirə və istənilən məzmunla dolmuş ola bilər; bir niyyətə, xəbərdarlığa, mülahizəyə və yenidən bir istəyin yerinə yetirilməsinə ifadə verə bilər. Analiz onu hər iki istiqamətdə istifadə edir: həm təhlil olunan şəxsin şüurlu, həm də şüursuz proseslərinin öyrənilməsi üçün. Həmçinin, yuxunun uşaqlıq həyatının unudulmuş materialına əlçatan olması faktından üstünlük əldə edir, belə ki, uşaq amneziyası adətən yuxuların şərhinə əsasən aradan qaldırılır. Yuxu burada əvvəllər hipnoza yüklənmiş olan bir hissəni yerinə yetirir. Mənə tez-tez aid edilən, bütün yuxuların cinsi məzmunu olduğu və ya cinsi həvəslərə əsaslandığı iddiasını heç vaxt irəli sürməmişəm. Aclıq, susuzluq və ifrazat tələbinin də hər hansı sıxışdırılmış cinsi və ya eqoist təhrik kimi doyum yuxuları yaratdığını görmək asandır. Kiçik uşaqlarda bizim yuxu nəzəriyyəmizin düzgünlüyünü yoxlamaq üçün əlverişli bir imtahan mövcuddur. Burada, müxtəlif psixi sistemlər hələ kəskin şəkildə ayrılmadığı, sıxışdırmalar hələ dərinləşmədiyi zaman, tez-tez gündüz qalan istək təhriklərinin açıq yerinə yetirilməsindən başqa bir şey olmayan yuxulara rast gəlinir. İmperativ ehtiyacların təsiri altında böyüklər də belə uşaq tipində yuxular yarada bilərlər.

Yuxu şərhi kimi, analiz də insanlarda çox rast gəlinən kiçik səhvlər və simptomatik hərəkətlərin öyrənilməsindən istifadə edir; bu mövzuya 1904-cü ildə ilk dəfə kitab kimi nəşr olunan “Gündəlik həyatın psixopatologiyasına aid” tədqiqatımı həsr etmişəm. Bu çox oxunan əsərin məzmunu, bu hadisələrin təsadüfi olmadığını, fizioloji izahlardan kənara çıxdığını, mənalı və şərh oluna bilən olduğunu və nəhayət saxlanılan və ya sıxışdırılmış təhriklərə və niyyətlərə işarə etdiyini sübut etməkdir. Yuxu şərhi və bu tədqiqatın əsas dəyəri analitik işə göstərdikləri dəstəkdə deyil, onların başqa bir xüsusiyyətindədir. İndiyə qədər psixoanaliz yalnız patologik hadisələrin həllinə məşğul olmuş və onların izahı üçün çox vaxt müalicə olunan materialın əhəmiyyətinə nisbətən həddindən artıq geniş nəticələr çıxaran fərziyyələr irəli sürməli olmuşdur. Lakin sonra ələ aldığı yuxu xəstəlik simptomu deyildi, o, normal psixi həyatın hadisəsi idi və hər sağlam insanda baş verə bilərdi. Əgər yuxu simptom kimi qurulubsa, onun izahı həvəs təhriklərinin sıxışdırılması, əvəzləmə və kompromis quruluşu, şüurlu və şüursuzun yerləşdirilməsi üçün müxtəlif psixi sistemlər kimi eyni fərziyyələri tələb edirsə, onda psixoanaliz artıq psixopatologiyanın köməkçi elmi deyil, əksinə, normalın anlaşılması üçün də zəruri olan yeni və daha dərin psixologiyaya başlanğıcdır. Onun ilkin fərziyyələrini və nəticələrini ruhi və zehni hadisələrin digər sahələrinə tətbiq etmək olar; genişliyə, dünya marağına gedən yol onun üçün açıqdır.

Psixoanalizin daxili inkişafı haqqında təsviri dayandıraraq onun xarici taleylərinə müraciət edirəm. İndiyə qədər onun qazanımları haqqında verdiyim məlumat əsas cizgilərilə işimin uğuru idi, lakin mən kontekstə sonrakı nəticələri də daxil etmiş və şagirdlərimin və tərəfdarlarımın töhfələrini öz töhfələrimdən ayırmamışam.

Breuer ilə ayrıldıqdan sonra on ildən çox müddət ərzində heç bir tərəfdarım yox idi. Tamamilə təcrid olunmuş vəziyyətdə idim. Vyanada məndən qaçırdılar, xaric isə məndən xəbərsiz idi. 1900-cü ildə nəşr olunan "Yuxuların yozumu" ixtisas jurnallarında demək olar ki, qeyd edilmədi. "Psixoanalitik hərəkatın tarixinə dair" məqaləsində, Vyanadakı psixiatriya dairələrinin mövqeyinə nümunə olaraq, mənim təlimlərimə qarşı kitab yazmış, lakin "Yuxuların yozumu"nu oxumamış bir assistentlə söhbətimi nəql etmişdim. Ona klinikada bunun əziyyətə dəyməyəcəyi deyilmişdi. Həmin şəxs, sonradan fövqəladə professor olmuş, həmin söhbətin məzmununu inkar etməyə və ümumiyyətlə xatirələrimin dəqiqliyinə şübhə ilə yanaşmağa özünə icazə vermişdir. O vaxtkı hesabatımdakı hər bir sözü dəstəkləyirəm.

Hansı zəruriyyətlərlə toqquşduğumu başa düşdükdən sonra, həssaslığım çox azaldı. Tədricən təcrid olunma da sona çatdı. Əvvəlcə Vyanada ətrafımda kiçik bir şagirdlər dairəsi toplandı; 1906-cı ildən sonra Zürix psixiatrlarının – E. Bleulerin, onun assistenti C. G. Yunqun və digərlərinin – psixoanalizə canlı maraq göstərdikləri məlum oldu. Şəxsi əlaqələr quruldu, 1908-ci ilin Pasxa bayramında gənc elmin dostları Zalsburqda toplaşdılar, belə xüsusi konqreslərin müntəzəm təkrarlanmasını və Yunq tərəfindən redaktə olunan "Psixopatoloji və psixoanalitik tədqiqatlar üzrə illik" başlığı altında bir jurnalın nəşrini qərara aldılar. Nəşriyyatçılar Bleuler və mən idim; Birinci Dünya Müharibəsinin başlaması ilə jurnalın nəşri dayandırıldı. İsveçrəli mütəxəssislərin qoşulması ilə eyni vaxtda Almaniyanın hər yerində psixoanalizə maraq oyandı, o, çoxlu ədəbi ifadələrin və elmi konqreslərdə canlı müzakirələrin mövzusu oldu. Qarşılanma heç bir yerdə mehriban və ya səbirlə gözləyən bir vəziyyətdə deyildi. Psixoanalizlə ən qısa tanışlıqdan sonra alman elmi onun rədd edilməsində həmrəy idi.

Əlbəttə, bu gün də psixoanalizin psixiatriya, psixologiya və ümumiyyətlə humanitar elmlər üçün dəyəri haqqında gələcək nəsillərin son hökmünün nə olacağını bilə bilmərəm. Amma mən düşünürəm ki, keçdiyimiz mərhələ bir gün öz tarixçisini taparsa, o, etiraf etməlidir ki, həmin dövrdəki nümayəndələrinin davranışı alman elmi üçün ləyaqətli deyildi. Burada rədd etmə faktına və ya onun hansı qətiyyətlə edildiyinə istinad etmirəm; hər ikisi asanlıqla başa düşülərdi, gözləntiyə uyğun gəlirdi və ən azı rəqiblərin xarakterinə kölgə sala bilməzdi. Amma təkəbbürün və məntiqin vicdansızcasına xor görülməsinin miqyası, hücumların kobudluğu və zövqsüzlüyü üçün heç bir bəhanə yoxdur. Mənə on beş ildən sonra belə həssaslığa sərbəst buraxmağın uşaqcıl olduğunu irad tutmaq olar; əgər əlavə edəcəyim başqa bir şey olmasaydı, mən də bunu etməzdim. İllər sonra, Birinci Dünya Müharibəsi zamanı alman millətinə qarşı düşmənlərin xoru vəhşilik ittihamı qaldırdıqda, bu ittihamda qeyd olunanların hamısı toplaşdıqda, öz təcrübəmizlə buna etiraz edə bilməməyimiz dərin kədər doğurdu.

Raqiblərdən biri açıq şəkildə, xəstələri cinsi məsələlərdən danışmağa başlayanda onların ağzını bağladığı ilə fəxr edirdi və bu texnikadan nevrozlarda cinsəlliyin etioloji roluna hökm vermək hüququ çıxarırdı. Psixoanalitik nəzəriyyəyə görə asanlıqla izah olunan və bizi çaşdırmağa imkan verməyən emosional müqavimətlərdən əlavə, mənə elə gəlirdi ki, qarşılıqlı anlaşmanın əsas maneəsi, rəqiblərin psixoanalizi mənim spekulyativ fantaziyamın məhsulu kimi görmələri və onun qurulmasına sərf edilmiş uzun, səbrli və ilkin fərziyyəsiz işə inanmaq istəməmələri idi. Onların fikrincə, analiz müşahidə və təcrübə ilə əlaqəli olmadığından, onlar öz təcrübələri olmadan onu rədd etmək üçün özlərini haqlı sayırdılar. Belə bir inamdan o qədər də əmin olmayan digərləri isə klassik müqavimət manevrini təkrarlayırdılar: inkar etdikləri şeyi görməmək üçün mikroskopa baxmamaq. Ümumiyyətlə, insanların əksəriyyətinin yeni bir məsələdə öz hökmünə etibar etdikləri zaman nə qədər qeyri-dəqiq davrandıqları diqqət çəkir. Çox illər boyu və bu gün də “xeyirxah” tənqidçilərdən eşidirdim ki, psixoanaliz bu və ya digər dərəcədə haqlıdır, amma onun həddindən artıq olması və əsassız ümumiləşdirməsi məhz həmin nöqtədə başlayır. Halbuki bilirəm ki, belə bir sərhəd müəyyən etmək çətindir və tənqidçilərin özləri bir neçə gün və ya həftə əvvələ qədər məsələyə tamamilə bələd deyildilər.

Psixoanalizə qarşı rəsmi qadağa (anathema) analitiklərin daha sıx birləşməsinə səbəb oldu. 1910-cu ildə Nyurnberqdə keçirilən ikinci konqresdə onlar S. Ferenczinin təklifi ilə təşkilatlandılar. Onlar yerli qruplara bölünən və bir prezidentin rəhbərliyi altında olan “Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyi” qurdular. Bu birlik Dünya Müharibəsini sağ-salamat keçirdi, bu gün də mövcuddur və Vyana, Berlin, Budapeşt, Sürix, London, Hollandiya, Nyu-York, Pan-Amerika, Moskva və Kalkutta yerli qruplarını əhatə edir. İlk prezident kimi C. G. Yunqu seçdirdim. Bu, sonradan məlum olduğu kimi, olduqca uğursuz bir addım idi. Psixoanaliz o vaxt ikinci jurnalı qazandı: Adler və Stekel tərəfindən redaktə olunan “Psixoanaliz Mərkəzi Orqanı”, qısa müddət sonra isə üçüncü jurnal, qeyri-həkimlər H. Saks və O. Rank tərəfindən analizin humanitar elmlərə tətbiqi üçün nəzərdə tutulan “İmago” yarandı. Qısa müddət sonra Bleuler psixoanalizi müdafiə etmək üçün yazısını dərc etdi (“Freydin Psixoanalizi”, 1910). Mübahisədə bir dəfə də olsa ədalət və dürüst məntiqin söz alması sevindirici olsa da, Bleulerin işi məni tamamilə qane edə bilmədi. O, qərəzsizlik görünüşünə çox can atırdı; bizim elmimizə dəyərli ambivalensiya anlayışının daxil edilməsi üçün məhz onun müəllifinə təşəkkür edilməsi təsadüfi deyildi. Sonrakı məqalələrində Bleuler analitik təlim binasına o qədər qətiyyətlə qarşı çıxdı, onun əsas hissələrini şübhə altına aldı və ya rədd etdi ki, mən təəccüblə onun bundan nə qədərini qəbul etdiyini soruşa bilərdim. Buna baxmayaraq, o, sonradan da “Dərin Psixologiya”nın lehinə ən səmimi ifadələrini söyləməklə yanaşı, şizofreniyalara dair geniş həcmli təsvirini də ona əsaslandırdı. Bleuler “Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyi”ndə çox uzun qalmadı, Yunqla yaranan narazılıqlar səbəbindən birliyi tərk etdi və “Burqholtsli” analizi itirdi.

Rəsmi etirazlar psixoanalizin nə Almaniyada, nə də digər ölkələrdə yayılmasını dayandıra bilmədi. Başqa bir yerdə (“Psixoanalitik Hərəkatın Tarixinə Dair”) onun irəliləməsinin mərhələlərini izləmiş və orada özünü onun nümayəndəsi kimi ortaya qoyan kişilərin adlarını da qeyd etmişəm. 1909-cu ildə Yunq və mən G. Stanley Hall tərəfindən Amerikaya dəvət olunmuşduq: onun prezidenti olduğu Massaçusets ştatının Vuster şəhərindəki Klark Universitetinin təsisinin iyirmi illik yubileyi münasibətilə bir həftə ərzində (alman dilində) mühazirələr oxumalı idik. Hall, haqlı olaraq nüfuzlu bir psixoloq və pedaqoq idi; o, psixoanalizi illərdir tədrisinə daxil etmişdi; onda avtoritetləri vəzifədən salıb yenidən vəzifəyə gətirməyi xoşlayan bir "kral yaradan" ruhu var idi. Orada biz Ceyms C. Putnamla, Harvardın nevroloqu ilə də görüşdük; o, yaşına baxmayaraq psixoanalizə həvəslə yanaşırdı və ümumi hörmət qazanmış şəxsiyyətinin bütün nüfuzu ilə onun mədəni dəyəri və niyyətlərinin təmizliyi uğrunda mübarizə aparırdı. Məcburiyyət-nevrotik meyilə reaksiya olaraq əsasən etik istiqamətdə olan bu əla adamda bizi yalnız psixoanalizi müəyyən bir fəlsəfi sistemə bağlamaq və onu əxlaqi məqsədlərin xidmətinə vermək tələbi narahat edirdi. Fəlsəfəçi Uilyam Ceymslə görüş də mənə dərin bir iz buraxdı. Onun gəzişmə zamanı birdən dayanıb əl çantasını mənə uzatdığını və önümə keçməyimi xahiş etdiyi kiçik səhnəni unuda bilmirəm; o, yaxınlaşan anqina pektoris (sinə ağrısı) hücumunu yatışdırdıqdan sonra gələcəyini bildirmişdi. O, bir il sonra ürəyindən vəfat etdi; mən o vaxtdan bəri həmişə yaxınlaşan ölüm qarşısında belə bir qorxusuzluq arzulamışam.

O vaxt mən yalnız 53 yaşında idim, özümü gənc və sağlam hiss edirdim; Yeni Dünyada qısa müddət qalmağım özünəinamıma ümumiyyətlə yaxşı təsir etdi; Avropada mən qovulmuş kimi hiss edirdim, burada isə ən yaxşı insanlar tərəfindən bərabər bir şəxs kimi qəbul olunduğumu görürdüm. Vusterdə "Psixoanaliz haqqında beş mühazirə"ni oxumaq üçün kürsüyə çıxanda, bu, inanılmaz bir gündüz xəyalının reallaşması kimi idi. Deməli, psixoanaliz artıq sayıqlama məhsulu deyildi, o, reallığın dəyərli bir hissəsinə çevrilmişdi. O, bizim səfərimizdən sonra Amerikada mövqeyini itirmədi; adi insanlar arasında son dərəcə populyardır və bir çox rəsmi psixiatr tərəfindən tibb tədrisinin vacib bir hissəsi kimi tanınır. Təəssüf ki, orada o, çox sulandırılmışdır. Onunla heç bir əlaqəsi olmayan bir çox sui-istifadə onun adı ilə örtülür; texnika və nəzəriyyə üzrə dərindən təhsil almaq imkanı çatışmır. O, Amerikada, sadəlövhlüklə psixoloji problemi tamamilə aradan qaldırdığını iddia edən behaviorizm (davranışçılıq) ilə toqquşur.

Avropada 1911–1913-cü illərdə psixoanalizdən iki ayrılma hərəkatı baş verdi; bu hərəkatlar gənc elm sahəsində əvvəllər əhəmiyyətli rol oynamış Alfred Adler və C. G. Yunq tərəfindən başladılmışdı. Hər ikisi çox təhlükəli görünürdü və tez bir zamanda böyük bir tərəfdar kütləsi qazandılar. Lakin onların gücü öz məzmununa deyil, psixoanalizin qəbul edilməz nəticələrindən azad olmaq cazibəsinə, hətta onun faktiki materialını artıq inkar etməsələr belə, borclu idilər. Yunq analitik faktları abstrakt, qeyri-şəxsi və qeyri-tarixi bir şəkildə yenidən şərh etməyə çalışdı; bununla da uşaq cinsəlliyinin və Edip kompleksinin qiymətləndirilməsindən və uşaqlıq analizi zərurətindən yayınmağı ümid edirdi. Adler psixoanalizdən daha da uzaqlaşır kimi görünürdü; o, cinsəlliyin əhəmiyyətini tamamilə rədd edir, xarakter və nevrozların yaranmasını yalnız insanların hakimiyyətə can atması və konstitusional aşağılıqlarını kompensasiya etmək ehtiyacı ilə əlaqələndirir və psixoanalizin bütün psixoloji yeniliklərini nəzərə almırdı. Lakin onun rədd etdiyi şeylər dəyişdirilmiş adlar altında onun qapalı sistemində yer tutmağa məcbur oldu; onun "kişi etirazı" haqsız yerə cinsəlləşdirilmiş sıxışdırmadan başqa bir şey deyil. Tənqidçilər hər iki bidətçiyə böyük mülayimliklə yanaşdılar; mən yalnız Adler və Yunqun öz təlimlərini "psixoanaliz" adlandırmaqdan imtina etmələrini təmin edə bildim. Bu gün, on il sonra, hər iki cəhdin psixoanalizə zərər vermədən keçdiyini qeyd etmək olar.

Bir cəmiyyət bəzi əsas məsələlərdə razılığa əsasən qurulduqda, bu ortaq zəmini tərk etmiş şəxslərin həmin cəmiyyətdən çıxması təbii sayılır. Lakin çox vaxt keçmiş şagirdlərin məndən ayrılmasını mənim dözümsüzlüyümün əlaməti kimi günahım sayıb və ya bunu mənim üzərimə çökmüş xüsusi bir bədbəxtliyin ifadəsi kimi qəbul ediblər. Buna qarşı, məni tərk etmiş olanlar — məsələn, Yunq, Adler, Ştekel və bir neçə başqası — ilə müqayisədə, təxminən on beş ildir ki, sadiq əməkdaşlıqla və çox vaxt tamamilə dumansız dostluqla mənə bağlı qalan Abraham, Eitingon, Ferenczi, Rank, Jones, Brill, Saks, keşiş Pfister, van Emden, Reik və digərləri kimi çox sayda şəxsin olduğunu qeyd etmək kifayətdir. Mən burada yalnız psixoanaliz ədəbiyyatında artıq şərəfli ad qazanmış ən köhnə şagirdlərimi adlandırdım; digərlərinin qeyd edilməməsi heç bir təhqir və ya aşağılama mənası daşımır, əksinə, gənc və sonradan qoşulmuşlar arasında böyük ümidlər bəsləmək olunan istedadlar da mövcuddur. Ancaq özüm üçün belə bir iddia irəli sürə bilərəm ki, dözümsüz və səhvsizlik təkəbbürü ilə idarə olunan bir insan, heç vaxt mənəvi baxımdan əhəmiyyətli şəxslərin bu qədər böyük bir qrupunu özünə bağlaya bilməzdi, xüsusilə də onun mənim malik olduğumdan çox praktik cəlbedici vasitələri olmadıqda.

Birinci Dünya Müharibəsi, bir çox digər təşkilatları məhv etmiş olsa da, bizim “Beynəlxalq” təşkilatımıza heç bir zərər verə bilmədi. Müharibədən sonrakı ilk görüş 1920-ci ildə, neytral ərazidə, Haagada keçirildi. Hollandiya qonaqpərvərliyinin aclıq çəkən və kasıblıq içində olan Mərkəzi Avropa sakinlərinə göstərdiyi qayğı duyğulandırıcı idi; bildiyimə görə, dağılmış bir dünyada elmi maraqlar naminə ingilis və almanların dostcasına eyni süfrəyə oturmaları həmin vaxt ilk dəfə baş vermişdi. Müharibə, Qərb ölkələrində olduğu kimi, Almaniyada da psixoanalizə olan marağı artırmışdı. Müharibə nevrozuna tutulmuş xəstələrin müşahidəsi həkimlərə nəhayət ki, psixogenezin nevroz pozğunluqları üçün əhəmiyyətini başa düşməyə imkan verdi; bizim psixoloji konsepsiyalarımızdan olan “xəstəlikdən qazanılan fayda” və “xəstəliyə qaçış” tez bir zamanda populyarlaşdı. Dağılmadan əvvəlki son qurultaya, 1918-ci ildə Budapeştə, müttəfiq Mərkəzi dövlətlərin hökumətləri rəsmi nümayəndələr göndərmiş və müharibə nevrotiklərinin müalicəsi üçün psixoanalitik stansiyaların yaradılmasını vəd etmişdilər. Buna artıq heç vaxt nail olunmadı. Ən yaxşı üzvlərimizdən biri olan Dr. Anton von Freundun Budapeştdə analitik tədris və terapiya üçün mərkəz yaratmaq istəyən geniş planları da tezliklə baş verən siyasi çevrilişlər və bu əvəzolunmaz insanın erkən ölümü ucbatından baş tutmadı. Onun təkliflərinin bir hissəsini sonra Maks Eitingon həyata keçirdi və 1920-ci ildə Berlində psixoanalitik poliklinika qurdu. Macarıstanda bolşevik hakimiyyətinin qısa müddəti ərzində Ferenczi universitetdə psixoanalizin rəsmi nümayəndəsi kimi uğurlu tədris fəaliyyətini həyata keçirə bildi. Müharibədən sonra düşmənlərimiz təcrübənin analitik iddiaların düzgünlüyünə qarşı sarsıdıcı bir arqument olduğunu elan etməyi xoşladılar. Müharibə nevrozları nevroz xəstəliklərinin etiologiyasında cinsi amillərin artıqlığını sübut etmişdi. Lakin bu, tələskən və vaxtsız bir qələbə idi. Çünki bir tərəfdən heç kim müharibə nevrozu hadisəsinin ətraflı təhlilini apara bilməmişdi, ona görə də onların motivasiyası haqqında heç bir dəqiq məlumat yox idi və belə bir cəhalətdən nəticə çıxarmaq olmazdı. Digər tərəfdən isə psixoanaliz artıq uzun müddət əvvəl narsisizm və narsisistik nevroz anlayışını qazanmışdı; bu anlayış libidonun obyekt əvəzinə öz Məninə bağlanmasını əhatə edirdi. Yəni, adətən psixoanalizə cinsəllik anlayışını qeyri-münasib şəkildə genişləndirdiyi üçün ittiham yönəldilirdi; lakin polemikada rahat olduqda, bu günahı unutur və ona yenidən ən dar mənada cinsəlliyi irəli sürürdülər.

Psixoanalizin tarixi mənim üçün katartik prətarixi nəzərə almasaq, iki hissəyə bölünür. Birinci hissədə mən tək idim və bütün işi özüm görməli idim; bu, 1895/96-cı ildən 1906 və ya 1907-ci ilə qədər belə idi. İkinci bölmədə, o vaxtdan bu günə qədər, şagirdlərimin və əməkdaşlarımın töhfələri getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanmışdır, belə ki, indi ağır xəstəlik nəticəsində yaxın sonluğumla xəbərdar edilmiş olaraq, öz fəaliyyətimin dayandırılması haqqında daxili sakitliklə düşünə bilərəm. Məhz buna görə də, bu “Özünü təqdim”də psixoanalizin ikinci dövründəki irəliləyişlərini, yalnız mənim fəaliyyətimlə dolu olan birinci dövründəki tədricən qurulması qədər ətraflı şəkildə nəzərdən keçirməyim mümkün deyil. Burada yalnız özümün əhəmiyyətli payı olan yenilikləri qeyd etmək haqqımın olduğunu hiss edirəm, yəni ilk növbədə narsisizm, həvəs nəzəriyyəsi və psixozlara tətbiq sahəsindəki yenilikləri.

Təcrübə artdıqca, Edip kompleksinin nevrozun nüvəsi kimi getdikcə daha aydın ortaya çıxdığını əlavə etməliyəm. O, həm uşaq cinsi həyatının zirvəsi, həm də sonrakı bütün inkişafların başlanğıc nöqtəsi idi. Lakin bu, analizin nevroza xas olan spesifik bir amili aşkar edəcəyi ümidini ortadan qaldırdı. Yunqun analitik erkən dövründə dəqiq ifadə etdiyi kimi, nevrozun özünə məxsus, yalnız ona aid olan xüsusi bir məzmunu olmadığını və nevrotiklərin, normal insanlar tərəfindən uğurla idarə olunan eyni şeylərdə uğursuzluğa uğradığını qəbul etmək lazım idi. Bu dərketmə heç bir məyusluq demək deyildi. O, psixoanaliz tərəfindən tapılan dərinlik psixologiyasının əslində normal ruhi həyatın psixologiyası olması haqqındakı digər dərketmə ilə tam uyğun gəlirdi. Bizə də kimyaçılara olduğu kimi oldu; məhsulların böyük keyfiyyət fərqləri, eyni elementlərin kombinasiya nisbətlərindəki kəmiyyət dəyişikliklərinə əsaslanırdı.

Edip kompleksində libido valideyn şəxslərinin təsəvvürünə bağlanmış kimi görünürdü. Amma bundan əvvəl belə obyektlərin olmadığı bir dövr var idi. Bu, libidonun öz Mənini doldurduğu və onu özünə obyekt kimi götürdüyü bir vəziyyət konsepsiyasını ortaya çıxardı; bu konsepsiya libido nəzəriyyəsi üçün əsas idi. Bu vəziyyəti “narsisizm” və ya özünə məhəbbət adlandırmaq olardı. Növbəti düşüncələr göstərdi ki, bu vəziyyət əslində heç vaxt tamamilə ləğv edilmir; bütün həyat boyu Mən, obyekt yüklənmələrinin göndərildiyi və libidonun obyektlərdən geri axdığı böyük libido anbarı olaraq qalır. Beləliklə, narsisistik libido daim obyekt libidosuna çevrilir və əksinə. Bu çevrilmənin nə qədər böyük ölçüyə çata biləcəyinin əla nümunəsi, özünü qurban verməyə qədər gedən cinsi və ya sublimasiya olunmuş eşqdir. İndiyə qədər sıxışdırma prosesində yalnız sıxışdırılana diqqət yetirilirdisə, bu təsəvvürlər sıxışdıranı da düzgün qiymətləndirməyə imkan verdi. Deyilirdi ki, sıxışdırma Məndə fəaliyyət göstərən özünü saxlama həvəsləri (“Mən həvəsləri”) tərəfindən həyata keçirilir və libidinal həvəslərə qarşı icra olunur. İndi isə, özünü saxlama həvəslərinin da libidinal təbiətli, yəni narsisistik libido olduğunu anladıqda, sıxışdırma prosesi libidonun daxilindəki bir proses kimi göründü; narsisistik libido obyekt libidosuna qarşı durdu, özünü saxlama marağı obyekt məhəbbətinin, dolayısı ilə də daha dar mənada cinsəlliyin tələblərinə qarşı müdafiə olundu.

Psixologiyada üzərində quruculuğu davam etdirmək mümkün olan möhkəm bir həvəs nəzəriyyəsinə olan ehtiyacdan daha təcili heç bir ehtiyac duyulmur. Lakin belə bir şey mövcud deyil, psixoanaliz həvəs nəzəriyyəsi üçün sınaq xarakterli cəhdlərlə məşğul olmalıdır. O, əvvəlcə Mən həvəsləri (özünü saxlama, aclıq) və libidinal həvəslər (məhəbbət) arasındakı ziddiyyəti qoydu, sonra onu narsisistik və obyekt libidosu arasındakı yeni ziddiyyətlə əvəz etdi. Aydındır ki, son söz deyilməmişdi; bioloji mülahizələr, həvəslərin yalnız bir növü olduğunu qəbul etməklə kifayətlənməyi qadağan edirmiş kimi görünürdü.

Son illərdəki işlərimdə (“Həzz prinsipinin o tayında”, “Kütlə psixologiyası və Mən analizi”, “Mən və O”) uzun müddət nəzarət altında saxlanılan spekulyasiya meylinə sərbəstlik verdim və orada həvəs probleminin yeni həllini də nəzərdən keçirdim. Mən özünü və növün qorunmasını Eros anlayışı altında birləşdirmiş və ona səssiz işləyən ölüm və ya dağıdma həvəsini qarşı qoymuşam. Həvəs ümumiyyətlə canlıların bir növ elastikliyi, bir dəfə mövcud olmuş və xarici bir pozulma ilə ləğv edilmiş vəziyyətin bərpasına olan həvəs kimi qəbul edilir. Həvəslərin təbiətindəki bu mühafizəkarlıq təkrarlama məcburiyyəti hadisələri ilə izah olunur. Eros və ölüm həvəsinin bir-birinə qarşı və bir-biri ilə təsiri bizə həyatın obrazını verir.

Bu quruluşun faydalı olub-olmayacağı hələ də qeyri-müəyyəndir. Hərçənd ki, o, psixoanalizin ən vacib nəzəri təsəvvürlərindən bəzilərini sabitləşdirmək istəyi ilə idarə olunmuşdur, lakin o, psixoanalizdən çox uzağa gedir. Mən təkrar-təkrar xor baxan ifadələri eşitmişəm: psixoanalizdə libidoya və həvəsə aid olan ən yüksək anlayışlar bu qədər qeyri-müəyyən olan bir elmdən heç nə gözləmək olmaz. Lakin bu ittihamın əsasında vəziyyətin tamamilə yanlış qiymətləndirilməsi dayanır. Aydın əsas anlayışlar və dəqiq tərtib edilmiş təriflər yalnız humanitar elmlərdə mümkündür, o dərəcədə ki, bu elmlər fakt sahəsini intellektual sistemləşdirmə çərçivəsinə salmaq istəyirlər. Psixologiyanın da aid olduğu təbiət elmlərində belə bir aydınlıq üst anlayışlar üçün artıqdır, hətta mümkünsüzdür. Zoologiya və botanika heyvan və bitki üçün düzgün və kifayətli təriflərlə başlamayıblar; biologiya bu gün belə canlı anlayışını qəti məzmunla doldura bilmir. Bəli, hətta fizika da bütün inkişafını qaçırmış olardı, əgər o, maddə, qüvvə, cazibə və digər anlayışlarının arzuolunan aydınlıq və dəqiqliyə çatmasını gözləməli olsaydı. Təbiət elmləri fənlərinin əsas təsəvvürləri və ya ən yüksək anlayışları həmişə əvvəlcə qeyri-müəyyən buraxılır, müvəqqəti olaraq yalnız onların mənşə gəldiyi hadisə sahəsinə istinadla izah olunur və yalnız müşahidə materialının davamlı təhlili ilə aydın, məzmunlu və ziddiyyətsiz ola bilərlər.

Mən əvvəlki mərhələlərdə öz əsərlərimdə psixoanalitik müşahidədən daha ümumi baxış bucaqlarına nail olmağa cəhd etmişəm. 1911-ci ildə kiçik bir məqalədə, “Psixi hadisələrin iki prinsipinə dair formulasiyalar” adlı yazıda, mən qətiyyən orijinal olmayan bir şəkildə ruh həyatı üçün həzz-xoşagəlməzlik prinsipinin üstünlüyünü və onun deyilən “realitet prinsipi” ilə əvəz olunmasını vurğulamışam. Sonralar mən “Metapsixologiya” adlı bir cəhdə əl atmışam. Mən belə bir baxış tərzini belə adlandırmışam ki, orada hər bir psixi proses dinamik, topik və iqtisadi koordinatlarına görə qiymətləndirilir və mən bunu psixologiya üçün əlçatan olan ən uzaq məqsəd kimi görmüşəm. Bu cəhd natamam qaldı, mən bir neçə məqalədən (Həvəslər və həvəslərin taleyi — Sıxışdırma — Şüursuz — Matəm və melankoliya və s.) sonra dayandım və şübhəsiz ki, yaxşı etdim, çünki belə nəzəri sabitləşdirmə üçün vaxt hələ gəlməmişdi. Son spekulyativ işlərimdə mən psixi aparatımızı patologik faktların analitik qiymətləndirilməsi əsasında təsnif etməyi və onu Mən, O və Fövqəl-Mənə bölməyi öz üzərimə götürmüşəm. (“Mən və O”, 1922.) Fövqəl-Mən Edip kompleksinin varisi və insanın etik tələblərinin nümayəndəsidir.

İşimin bu son dövründə mən səbirli müşahidəyə arxa çevirmiş və tamamilə spekulyasiyaya qapılmışam kimi bir təəssürat yaradılmamalıdır. Əksinə, mən həmişə analitik materialla sıx təmasda qalmışam və xüsusi, klinik və ya texniki mövzuların işlənməsini heç vaxt dayandırmamışam. Müşahidədən uzaqlaşdığım yerlərdə belə, mən əsl fəlsəfəyə yaxınlaşmaqdan ehtiyatla qaçmışam. Konstitusional qabiliyyətsizlik mənə belə bir çəkinməni çox asanlaşdırmışdır. Mən həmişə G. Th. Fechnerin ideyalarına açıq olmuşam və vacib məqamlarda da bu mütəfəkkirə söykənmişəm. Psixoanalizin Şopenauerin fəlsəfəsi ilə geniş uyğunluğu — o, yalnız affektivliyin üstünlüyünü və cinsəlliyin əhəmiyyətini müdafiə etməmiş, həm də sıxışdırma mexanizmini bilmişdir — mənim onun təlimi ilə tanışlığımın nəticəsi kimi izah edilə bilməz. Mən Şopenaueri həyatımın çox gec dövründə oxudum. Digər filosof Nitsşeni, ki, onun sezgiləri və dərk etdikləri çox vaxt psixoanalizin çətin əldə edilmiş nəticələri ilə təəccüblü dərəcədə üst-üstə düşür, məhz ona görə uzun müddət uzaq durmuşdum; çünki mənə üstünlükdən çox öz qərəzsizliyimi qorumaq vacib idi.

Nevrozlar analizin ilk və uzun müddət yeganə obyekti olmuşdur. Heç bir analitik üçün şübhə doğurmur ki, tibb təcrübəsi bu xəstəlikləri psixozlardan ayıraraq orqanik sinir xəstəliklərinə aid etməklə haqsızlıq edir. Nevroz nəzəriyyəsi psixiatriyaya aiddir və ona giriş üçün zəruridir. İndi psixozların analitik tədqiqi belə bir cəhdin terapevtik ümidsizliyi ilə istisna olunur. Psixi xəstələrdə ümumiyyətlə müsbət transfer qabiliyyəti olmadığından, analitik texnikanın əsas vasitəsi tətbiq olunmazdır. Lakin müxtəlif giriş yolları mövcuddur. Transfer çox vaxt tamamilə yox deyil ki, onunla bir qədər irəliləmək mümkün olmasın; tsiklik əhval-ruhiyyə dəyişikliklərində, yüngül paranoid dəyişikliklərdə və qismən şizofreniyada analizin şübhəsiz uğurları əldə edilmişdir. Elm üçün də bir üstünlük idi ki, bir çox hallarda diaqnoz psixonevroz və dementia praecox qəbulu arasında uzun müddət tərəddüd edə bilər; beləliklə, aparılan terapevtik cəhd dayandırılmadan əvvəl vacib məlumatlar verə bilərdi. Ən vacib məqam odur ki, psixozlarda hər kəsə görünən səthə çıxarılan çox şey, nevrozlarda çətin işlə dərinlikdən qaldırılır. Buna görə də bir çox analitik iddialar üçün psixiatrik klinika ən yaxşı nümayiş obyektlərini təqdim edir. Deməli, analizin tezliklə psixiatrik müşahidə obyektlərinə yol tapması qaçılmaz idi. Çox erkən dövrdə (1896) mən paranoid dəmansiya hadisəsində nevrozlardakı eyni etio­loji amilləri və eyni affektiv komplekslərin mövcudluğunu müəyyən edə bildim. Yunq dəmansiya xəstələrindəki sirli stereotipləri xəstələrin həyat tarixi ilə əlaqələndirərək izah etdi; Bleuler isə müxtəlif psixozlarda analitiklərin nevrozlarda aşkar etdiyi mexanizmləri göstərdi. O vaxtdan bəri analitiklərin psixozları anlamaq istiqamətindəki səyləri dayanmamışdır. Xüsusilə narsisizm anlayışı ilə işləməyə başladıqdan sonra, müxtəlif məqamlarda divarın o tayına nəzər salmaq mümkün oldu. Abraham melankoliyaların izahında ən uzağa gedənlərdən biri olmuşdur. Bu sahədə hazırda bütün biliklər terapevtik gücə çevrilmir; lakin sadəcə nəzəri qazanc da kiçik deyil və öz praktik tətbiqini gözləyə bilər. Uzun müddət ərzində psixiatrlar da öz xəstə materiallarının inandırıcılığına qarşı durmağa davam edə bilməyəcəklər. İndi alman psixiatriyasında analitik baxış bucaqları ilə bir növ “sülh yolu ilə nüfuzetmə” baş verir. Onların psixoanalitik olmadıqlarını, “ortodoks” məktəbə mənsub olmadıqlarını, həddindən artıq şeyləri qəbul etmədiklərini, xüsusilə də güclü cinsi amilinə inanmadıqlarını təkrar-təkrar bəyan etsələr də, gənc tədqiqatçıların əksəriyyəti analitik təlimin bu və ya digər hissəsini mənimsəyir və öz üsulları ilə materiala tətbiq edirlər. Bütün əlamətlər bu istiqamətdə daha da inkişafların yaxınlaşdığını göstərir.

Mən indi uzaqdan psixoanalizin uzun müddət müqavimət göstərən Fransaya hansı reaksiya əlamətləri ilə daxil olduğunu izləyirəm. O, əvvəllər yaşanmışların təkrarı kimi təsir edir, lakin yenə də özünəməxsus xüsusiyyətləri var. İnanılmaz sadəlikdə olan etirazlar qalxır, məsələn, fransız incə duyğusunun psixoanalitik adlandırmaların pedantlığından və kobudluğundan incindiyi iddiası (bunu eşidəndə Lessinqin ölümsüz Şövalye Riko de la Marlinierini xatırlamamaq olmaz!). Başqa bir ifadə daha ciddi səslənir; o, hətta Sorbonna Universitetinin psixologiya professoruna da layiq görülmüşdür: latın dahiyyəti ümumiyyətlə psixoanalizin düşüncə tərzini qəbul etmir. Bu zaman anglo-sakson müttəfiqləri, onların tərəfdarları hesab edilənlər, açıq şəkildə qurban verilirlər. Bunu eşidən adam təbii ki, tüttonik dahiyyətin psixoanalizi doğulan kimi öz ən sevimli övladı kimi qəlbinə basdığını düşünməlidir.

Fransada psixoanalizə maraq gözəl ədəbiyyat adamlarından gəlmişdir. Bunu başa düşmək üçün psixoanalizin yuxu təfsiri ilə təkcə tibbi məsələ çərçivəsindən çıxıb kənara keçdiyini xatırlamaq lazımdır. Onun Almaniyada ortaya çıxması ilə Fransada yayılması arasında ədəbiyyat və incəsənət elmi, din tarixi və tarixdən əvvəlki dövr, mifologiya, etnoqrafiya, pedaqogika və s. sahələrə çoxsaylı tətbiqləri yerləşir. Bütün bu şeylər tibblə az əlaqəlidir, onlar yalnız psixoanaliz vasitəsilə tibblə bağlıdır. Ona görə də mən bu məsələləri burada ətraflı müzakirə etmək hüququna malik deyiləm. Lakin mən onları tamamilə də nəzərdən qaçıra bilmərəm, çünki bir tərəfdən psixoanalizin dəyəri və mahiyyəti haqqında düzgün təsəvvür vermək üçün onlar vacibdir, digər tərəfdən isə mən öz həyat işimi təqdim etmək vəzifəsini üzərimə götürmüşəm. Bu tətbiqlərin əksəriyyətinin başlanğıcı mənim işlərimə gedib çıxır. Bəzən mən belə bir həkimlikdən kənar marağı ödəmək üçün yolun kənarına addım atmışam. Digərləri, təkcə həkimlər deyil, həm də mütəxəssislər mənim izimdən gedərək müvafiq sahələrə dərinə dalmışlar. Lakin mən proqramıma uyğun olaraq psixoanalizin tətbiqinə aid öz töhfələrim haqqında hesabatla məhdudlaşacağım üçün, oxucuya onların genişliyi və əhəmiyyəti haqqında yalnız kifayətsiz bir təsəvvür verə bilərəm.

Mənim üçün bir sıra təşəbbüslər Edip kompleksindən gəlmişdir, mən onun universallığını tədricən dərk etmişəm. Əgər həmişə dəhşətli mövzunun seçimi, hətta yaradılışı, onun poetik təsvirinin sarsıdıcı təsiri və tale tragediya mahiyyəti ümumiyyətlə sirrli qalmışdırsa, bu, burada psixi hadisələrin qanunauyğunluğunun tam emosional mənasında ələ alındığı anlayışı ilə izah olunur. Tale və kəhanət yalnız daxili zərurətin maddiləşməsi idi; qəhrəmanın bilmədən və niyyətinə qarşı günah etməsi, onun cinayətkar meyllərinin şüursuz təbiətinin düzgün ifadəsi kimi başa düşüldü. Bu tale tragediyasının dərkindən sonra, üç yüz ildən bəri heyran olunduğu, lakin mənasını açıqlaya bilmədiyi və şairin motivlərini təxmin edə bilmədiyi Hamletin xarakter tragediyasının aydınlaşdırılmasına qədər yalnız bir addım qalırdı. Şairin yaratdığı bu nevrotikin, real dünyadakı çoxsaylı həmyerləri kimi, Edip kompleksində uğursuzluğa düçar olması maraqlı idi, çünki Hamletə başqasının Edip istəyinin tərkibini təşkil edən iki əməli intiqam almaq vəzifəsi verilmişdi, halbuki onun öz qaranlıq günah hissi onu iflic edərək əngəl yarada bilərdi. Hamlet Şekspir tərəfindən atasının ölümündən çox qısa müddət sonra yazılmışdır. Bu faciənin təhlilinə aid işarələrim sonradan Ernest Jones tərəfindən ətraflı işlənmişdir. Otto Rank eyni nümunəni dramatik şairlərin mövzu seçimi haqqında araşdırmalarının başlanğıc nöqtəsi kimi götürdü. “İnsest motivi” haqqında böyük kitabında o, şairlərin nə qədər tez-tez məhz Edip vəziyyətinin motivlərini təsvir etdiklərini və mövzunun dünya ədəbiyyatı boyu dəyişikliklərini, dəyişdirilməsini və yumşaldılmasını izləyə bildiyini göstərdi.

Oradan şairlik və sənətkar yaradıcılığının ümumi təhlilinə keçmək məntiqli idi. Anlaşıldı ki, fantaziya səltənəti, həzz prinsipindən reallıq prinsipinə keçid zamanı qurulan bir "istisna" idi və real həyatda imtina edilməli olunan həvəs doyumuna əvəz yaratmaq üçün mövcud idi. Sənətkar, nevrozlu kimi, qane etməyən reallıqdan bu fantaziya dünyasına çəkilmişdi, lakin nevrozlu kimi deyil, oradan geri qayıtmağı və reallıqda yenidən möhkəm dayanmağı bacarmışdı. Onun yaradıcılıq məhsulları, yəni əsərləri, şüursuz istəklərin fantaziya doyumları idi, eyni yuxular kimi, çünki onlar da sıxışdırma qüvvələri ilə açıq münaqişədən qaçmalı idilər və kompromis xarakteri daşıyırdılar. Lakin antisosial, narsisistik yuxu məhsullarından fərqli olaraq, onlar başqa insanların marağına hesablanmışdı və onlarda eyni şüursuz istək təhriklərini canlandırmaq və təmin etmək qabiliyyətində idilər. Bundan əlavə, onlar forma gözəlliyinin qavrama həzzindən "cəlb edici mükafat" kimi istifadə edirdilər.

Psixoanalizin bacardığı iş, həyat təəssüratlarının, təsadüfi talelərin və sənətkarın əsərlərinin qarşılıqlı əlaqəsindən onun konstitusiyasını və onda fəaliyyət göstərən həvəs təhriklərini, yəni onun ümumi insaniliyini qurmaq idi. Belə bir məqsədlə mən, məsələn, Leonardo da Vinçini, onun bildirdiyi tək bir uşaqlıq xatirəsinə əsaslanan və əsasən onun "Müqəddəs Anna, Məryəm və uşaq İsa" tablosunun izahına yönəlmiş bir tədqiqatın mövzusu kimi götürdüm. Dostlarım və şagirdlərim daha sonra sənətkarlar və onların əsərləri üzərində çoxlu sayda bənzər təhlillər apardılar. Əsərdən alınan həzzin belə əldə edilmiş analitik anlayışla zədələndiyi baş vermədi. Lakin burada analizdən çox şey gözləyən qeyri-həkimə etiraf edilməlidir ki, analiz onun ən çox maraqlandığı iki məsələyə işıq sala bilmir. Analiz sənətkarlıq istedadının izahına heç bir şey deyə bilməz və sənətkarın işlədiyi vasitələrin, yəni sənətkarlıq texnikasının açılması da onun işi deyil.

Kiçik, öz-özlüyündə çox dəyərli olmayan bir hekayə, W. Jensenin "Qradiva" hekayəsi üzərində mən, uydurma yuxuların real yuxular kimi eyni şərhlərə imkan verdiyini, yəni şairin yaradıcılığında bizə yuxu işlənməsindən məlum olan şüursuzun mexanizmlərinin fəaliyyət göstərdiyini sübut edə bildim.

"Zarafat və onun şüursuzla əlaqəsi" haqqında kitabım birbaşa "Yuxuların yozumu"ndan bir yan addımdır. O vaxtlar işlərimə maraq göstərən yeganə dostum, yuxu şərhlərimin çox vaxt "zarafatlı" təəssürat yaratdığını qeyd etmişdi. Bu təəssüratı aydınlaşdırmaq üçün mən zarafatların tədqiqatına keçdim və zarafatın mahiyyətinin onun texniki vasitələrində olduğunu, lakin bu vasitələrin "yuxu işlənməsi"nin iş üsulları ilə eyni olduğunu, yəni sıxlaşdırma, yerdəyişmə, əksinə təsvir, ən kiçik detallarla ifadə və s. olduğunu aşkar etdim. Bundan sonra iqtisadi tədqiqata keçildi, zarafat dinləyicisində yüksək həzz qazanmasının necə baş verdiyi soruşuldu. Cavab belə idi: təqdim olunan həzz mükafatı (ilkin həzz) ilə cəlb edildikdən sonra sıxışdırma xərclərinin anlıq ləğvi ilə.

Mən din psixologiyasına töhfələrimi daha yüksək qiymətləndirirəm, bunlar 1907-ci ildə məcburi hərəkətlər ilə din ayinləri (ritual) arasındakı təəccüblü bənzərliyin müəyyən edilməsi ilə başlamışdı. Daha dərin əlaqələri hələ bilmədən, mən məcburiyyət nevrozunu təhrif olunmuş şəxsi din, dini isə, demək olar ki, universal məcburiyyət nevrozu kimi təyin etdim. Daha sonra, 1912-ci ildə, Yunqun nevrozlu və ibtidai insanların zehni məhsulları arasındakı geniş analoqiyalara dair israrlı işarəsi, diqqətimi bu mövzuya yönəltməyimə səbəb oldu. "Totem və Tabu" adlı kitabda toplanan dörd məqalədə mən, ibtidai insanlarda insestdən çəkinmənin mədəni insanlarda olduğundan daha güclü ifadə olunduğunu və xüsusi müdafiə tədbirləri yaratdığını izah etdim, tabu qadağalarının, ilk əxlaqi məhdudiyyətlərin hansı formada ortaya çıxdığını, hisslərin ambivalentliyi ilə əlaqələrini araşdırdım və ibtidai dünyagörüşü olan animizm sistemində, sehrin də əsasında duran, psixi reallığın şişirdilməsi, "düşüncələrin hər şeyə qadirliyi" prinsipini aşkar etdim. Hər yerdə məcburiyyət nevrozu ilə müqayisə aparıldı və ibtidai zehni həyatın şərtlərinin bu qəribə xəstəlikdə nə qədər qüvvədə qaldığı göstərildi. Əsasən məni cəlb edən totemizm idi, ibtidai qəbilələrin bu ilk təşkilat sistemi, burada sosial qaydanın başlanğıcları rudimentar din və bir neçə tabu qadağasının amansız hökmranlığı ilə birləşmişdir. Burada "əziz" sayılan varlıq ilkin olaraq həmişə bir heyvandır, klanın ondan törədiyini iddia etdiyi heyvan. Müxtəlif əlamətlərdən belə nəticə çıxarılır ki, ən yüksək mədəniyyətə malik xalqlar da daxil olmaqla, hamısı bir vaxtlar totemizmin bu mərhələsindən keçmişlər.

Bu sahədəki işlər üçün ədəbi əsas mənbəyim J. G. Frazerin ("Totemizm və Ekzogamiya", "Qızıl Budaq") məşhur əsərləri, qiymətli faktlar və baxış bucaqlarının xəzinəsi idi. Lakin Frazerin totemizm problemlərinin aydınlaşdırılmasına töhfəsi az oldu; o, bu mövzu haqqında fikrini dəfələrlə kökündən dəyişdirmişdi və digər etnoqraflar və tarixdən əvvəlki dövr tədqiqatçıları da bu məsələlərdə eyni dərəcədə qətiyyətsiz və razılaşmamış görünürdülər. Mənim başlanğıc nöqtəm totemizmin iki tabu qaydasının, yəni totemi öldürməmək və eyni totem klanından olan qadından cinsi münasibət üçün istifadə etməmək qaydalarının, Edip kompleksinin iki məzmunu, yəni atanı aradan qaldırmaq və ananı arvad kimi almaq məzmunları ilə diqqət çəkən uyğunluğu idi. Beləliklə, totem heyvanını ata ilə eyniləşdirmək təklifi yarandı, ibtidai insanlar artıq bunu açıq şəkildə edirdilər, onu klanın əcdadı kimi əziz sayırdılar. Psixoanalitik tərəfdən mənə iki fakt kömək etdi: uşaqlıqda totemizmin təkrarından danışmağa imkan verən Ferenczinin uşaqla bağlı uğurlu müşahidəsi və uşaqların erkən heyvan fobiyalarının təhlili, bu təhlil çox vaxt göstərirdi ki, bu heyvan, Edip kompleksində əsaslanan ata qorxusunun köçürüldüyü bir ata əvəzedicisi idi. İndi ata qətlini totemizmin nüvəsi və dinin yaranışının başlanğıcı kimi tanımaq üçün çox az şey qalmışdı.

Bu çatışmayan hissə W. Robertson Smithin əsərinin öyrənilməsi ilə əlavə olundu. Robertson Smithin "Samilər Dini" əsəri — fizik və Bibliya tədqiqatçısı olan bu dahi adam, totem dininin əsas hissəsi kimi adlandırılan totem yeməyini irəli sürmüşdü. İldə bir dəfə, əks halda müqəddəs sayılan totem heyvanı bütün qəbilə üzvlərinin iştirakı ilə mərasimlə öldürülür, yeyilir və sonra ona yas tutulurdu. Bu yasın ardınca böyük bir bayram gəlirdi. Darvinin fərziyyəsini, yəni insanların əvvəllər hər biri tək, güclü, zorakı və qısqanc bir kişinin hökmranlığı altında olan dəstələrdə yaşadıqları fərziyyəsini əlavə etdikdə, bütün bu komponentlərdən mənə aşağıdakı hadisənin fərziyyəsi, və ya daha dəqiq desək, təsəvvürü formalaşdı: İbtidai dəstənin atası, mütləq despot kimi bütün qadınları özünə məxsus saymış, rəqib kimi təhlükəli olan oğulları isə öldürmüş və ya qovmuşdu. Lakin bir gün bu oğullar birləşdilər, onu birlikdə məğlub etdilər, öldürdülər və yedilər; o, onların düşməni, amma həm də idealı idi. Hərdən sonra onlar onun mirasına sahib ola bilmədilər, çünki biri digərinə mane olurdu. Uğursuzluğun və peşmanlığın təsiri altında onlar bir-birləri ilə barışmağı öyrəndilər, totemizm qaydaları ilə bir qardaş klanına birləşdilər, bu qaydalar belə bir hərəkətin təkrarlanmasını istisna etməli idi və atasını öldürdükləri qadınların mülkiyyətindən toplu şəkildə imtina etdilər. İndi onlar əcnəbi qadınlardan asılı idilər; bu, totemizm ilə sıx bağlı olan ekzogamiyanın başlanğıcı idi. Totem yeməyi, insanlığın günahkarlıq hissinin (asli günahın) mənşəyi olan, sosial təşkilatın, dinin və əxlaqi məhdudiyyətin eyni vaxtda başlanğıcını götürdüyü bu qorxunc hərəkətin xatirə mərasimi idi.

Belə bir imkanın tarixi olaraq qəbul edilib-edilməməsindən asılı olmayaraq, dinin yaranışı beləliklə ata kompleksinin zəmininə qoyuldu və bu kompleksi idarə edən ambivalensiya üzərində quruldu. Totem heyvanı vasitəsilə ata əvəzedicisi tərk edildikdən sonra, qorxulan və nifrət edilən, əziz sayılan və qısqanılan ibtidai ata Tanrının özü nümunəsi oldu. Oğul inadı və onun ata həsrəti, bir tərəfdən ata qətli hərəkətinin kəffarə olunması, digər tərəfdən isə onun qazancının qorunub saxlanması üçün daim yeni kompromis formalaşmalarında bir-biri ilə mübarizə aparırdı. Dinin bu qavranışı xristianlığın psixoloji əsaslandırılmasına xüsusi işıq salır, çünki orada totem yeməyi mərasimi hələ az dəyişdirilmiş şəkildə Kommuniya kimi davam edir. Aydınlıqla qeyd etmək istəyirəm ki, bu sonuncu tanınma mənim tərəfimdən deyil, artıq Robertson Smith və Frazerdə mövcuddur.

Th. Reik və etnolog G. Röheim çoxlu sayda diqqətəlayiq əsərlərində "Totem və Tabu"nun düşüncə xətlərinə bağlanmış, onları davam etdirmiş, dərinləşdirmiş və ya düzəltmişlər. Mən özüm sonradan bir neçə dəfə onlara qayıtmışam, "şüursuz günah hissi" haqqında araşdırmalarda, ki, nevroz əziyyətinin motivləri arasında da böyük əhəmiyyət kəsb edir, və sosial psixologiyanı fərdin psixologiyası ilə daha sıx əlaqələndirmək cəhdlərində ("Mən və O" — "Kütlə psixologiyası və Mən analizi"). Həmçinin hipnotizə olunma qabiliyyətinin izahı üçün insanın ilkin qəbilə dövründən qalan arxaik irsə müraciət etmişəm.

Psixoanalizin ən ümumi marağa layiq olan digər tətbiqlərində birbaşa iştirakım azdır. Fərdi nevrozlu xəstələrin fantaziyalarından kütlələrin və xalqların, miflərdə, əfsanələrdə və nağıllarda üzə çıxan fantaziya yaradıcılıqlarına geniş bir yol aparır. Mifologiya Otto Rankın iş sahəsi olmuşdur; miflərin təfsiri, onların məlum şüursuz uşaqlıq komplekslərinə gətirilməsi, astral izahların insani motivlərlə əvəz edilməsi onun analitik səylərinin bir çox hallarda uğuru olmuşdur. Simvolizm mövzusu da mənim çevrəmdə çoxlu sayda tədqiqatçı tapmışdır. Simvolizm psixoanalizə çoxlu düşmənlik qazandırdı; bəzi həddindən artıq soyuqqanlı tədqiqatçılar ona yuxuların təfsirindən irəli gələn simvolizmin tanınmasını heç vaxt bağışlaya bilmədilər. Amma təhlil simvolizmin kəşfində günahsızdır, o, başqa sahələrdə artıq uzun müddətdir məlumdur və orada (folklor, əfsanə, mif) "yuxu dilində" olduğundan daha böyük rol oynayır.

Təhlilin pedaqogikaya tətbiqinə şəxsən heç nə əlavə etməmişəm; amma uşaqların cinsi həyatı və psixi inkişafı haqqında analitik araşdırmaların tərbiyəçilərin diqqətini özünə cəlb etməsi və vəzifələrini yeni işıqda görməyə imkan verməsi təbii idi. Pedaqogikada bu istiqamətin yorulmaz tərəfdarı protestant keşiş O. Pfister Tsürixdə özünü göstərmişdir; o, təhlilə bağlılığı, əlbəttə, sublimasiya olunmuş dindarlıqla uyğunlaşdırıla bilən hesab etmişdir; onun yanında Dr. xanım Hug-Hellmuth və Dr. S. Bernfeld Vyanada, eləcə də bir çox başqaları. Sağlam uşağın profilaktik tərbiyəsi və hələ nevrozlu olmayan, lakin inkişafında yolundan sapmış uşağın düzəldilməsi üçün təhlilin istifadəsindən praktiki əhəmiyyətli bir nəticə yaranmışdır. Psixoanalizin icrasını həkimlərə saxlamaq və qeyri-həkimləri ondan kənarlaşdırmaq artıq mümkün deyil. Həqiqətən, xüsusi təlim almamış həkim, diplomuna baxmayaraq, təhlildə bir qeyri-mütəxəssisdir və həkim olmayan şəxs də uyğun hazırlıq və bəzən həkimə söykənməklə nevrozların analitik müalicəsi vəzifəsini yerinə yetirə bilər.

Uğuruna qarşı boş yerə müqavimət göstərilə bilməyəcək inkişaflardan biri nəticəsində "psixoanaliz" sözü özü çoxmənalı olmuşdur. Əvvəlcə müəyyən bir terapiya metodunun adı olan bu söz, indi şüursuz-psixi haqqında bir elmin də adı olmuşdur. Bu elm nadir hallarda təkbaşına bir problemi tam həll edə bilər; lakin o, müxtəlif elm sahələrinə vacib töhfələr verməyə çağırılmış kimi görünür. Psixoanalizin tətbiq sahəsi psixologiyanın tətbiq sahəsi qədər genişdir və o, psixologiyaya güclü təsirə malik bir əlavə edir.

Beləliklə, həyat işimin parçalı xarakterinə baxaraq, gələcəkdə bir şeylərə çevriləcək çoxlu sayda başlanğıclar etdiyimi və bir çox təşəbbüslər irəli sürdüyümü deyə bilərəm. Mən özüm belə, bunun çox olacağını ya da az olacağını bilməyə imkanım yoxdur.

5 / 34

Psixoanalizə qarşı müqavimətlər

Əgər körpə baxıcının qollarında qışqıraraq tanımadığı bir üzdən üz çevirirsə, dindar yeni dövrü bir dua ilə açır, lakin ilin ilk məhsulunu da bir xeyir-dua sözü ilə qarşılayırsa, əgər kəndli valideynlərinə tanış olan fabrikin markasını daşımayan bir oraq almağı rədd edirsə, bu vəziyyətlərin fərqliliyi gözlə görünür və hər birini fərqli bir səbəbə aid etmək cəhdi məntiqli görünür.

Lakin onlara ortaq olan şeyi görməzdən gəlmək haqsızlıq olardı. Bütün hallarda söhbət eyni xoşagəlməzlikdən gedir; uşağda bu elementar ifadə tapır, dindarda incəliklə sakitləşdirilir, kəndlidə isə bir qərarın motivinə çevrilir. Bu xoşagəlməzliyin mənbəyi isə yeniliyin ruhi həyata qoyduğu tələb, tələb etdiyi psixi səy və gətirdiyi, təşvişli gözləntiyə qədər yüksələn qeyri-müəyyənlikdir. Yeniliyə qarşı ruhi reaksiyanı öyrənmə mövzusu etmək maraqlı olardı, çünki bəzi, artıq ilkin olmayan şərtlər altında əks davranış da müşahidə olunur: hər şeyə, sadəcə yeni olduğu üçün atılan bir qıcıq aclığı.

Elmi fəaliyyətdə yeniliyə qarşı çəkinməyə yer olmamalıdır. Elm, əbədi natamamlığı və çatışmazlığı səbəbi ilə, qurtuluşunu yeni kəşflərdən və yeni anlayışlardan gözləməyə məcburdur. Çox asan aldanmamaq üçün, şübhə ilə silahlanmaq, ciddi yoxlamadan keçməmiş heç nəyi qəbul etməmək yaxşı olar. Ancaq bəzən bu şübhəçilik iki gözlənilməz xarakter göstərir. O, gələn yeniliyə qarşı sərt yönəlir, halbu ki, artıq məlum olan və inanılan şeyə hörmətlə yanaşır və araşdırmadan əvvəl belə rədd etməklə kifayətlənir. Onda o, yeniliyə qarşı həmin primitiv reaksiyanın davamı, onun qorunması üçün bir örtük kimi açılır. Elmi araşdırma tarixində yeniliklərin intensiv və inatçı bir müqavimətlə qarşılandığı, lakin sonrakı gedişatın müqavimətin haqsız olduğunu və yeniliyin dəyərli və əhəmiyyətli olduğunu göstərdiyi halların nə qədər çox olduğu hamıya məlumdur. Adətən, müqaviməti qıcıqlandıran yeniliyin müəyyən məzmun elementləri olurdu və digər tərəfdən, primitiv reaksiyanın yol tapmasına imkan vermək üçün bir neçə elementin birgə təsir göstərməsi lazım idi.

Psixoanaliz, müəllifin Vyanada Josef Breuerin nevroz simptomlarının yaranması haqqındakı kəşflərindən təxminən otuz il əvvəl inkişaf etdirməyə başladığı, xüsusilə pis qarşılandı. Onun yenilik xarakteri mübahisəsizdir, baxmayaraq ki, o, bu kəşflərdən başqa, böyük nevroloq Şarkonun təlimlərinin nəticələri və hipnotik hadisələr dünyasından təəssüratlar kimi başqa yerlərdən məlum olan zəngin materialı da emal edirdi. Onun əhəmiyyəti əvvəlcə təkcə terapevtik idi, nevroz xəstəliklərinin yeni, effektiv müalicəsini yaratmaq istəyirdi. Ancaq əvvəlcə sezməyə imkan olmayan əlaqələr, psixoanalizin ilkin hədəfinin çox uzağına çıxmasına səbəb oldu. Nəhayət, o, ruhi həyat haqqındakı anlayışımızı tamamilə yeni bir baza üzərinə qoyma iddiasını irəli sürdü və buna görə də psixologiyaya əsaslanan bütün elm sahələri üçün vacib oldu. Tamamilə diqqətdən kənarda qaldığı on ildən sonra, o, birdən ən ümumi marağın mövzusu oldu və — qəzəbli rədd etmə fırtınası qopardı.

Psixoanalizə qarşı müqavimətin hansı formalarla ifadə olunduğunu burada kənara qoyaq. Bu yenilik uğrundakı mübarizənin hələ heç də bitmədiyi qeydini etmək kifayətdir. Lakin onun hansı istiqaməti götürəcəyi artıq aydın görünür. Rəqiblər hərəkəti boğmağı bacarmadılar. Yirmi il əvvəl tək nümayəndəsi olduğum psixoanaliz, o vaxtdan bəri çoxlu sayda əhəmiyyətli və həvəslə işləyən tərəfdarlar tapmışdır; həkimlər və həkim olmayanlar onu sinir xəstələrinin müalicəsi üsulu kimi tətbiq edir, psixoloji tədqiqat metodu kimi inkişaf etdirir və ruhi həyatın müxtəlif sahələrində elmi iş üçün vasitə kimi istifadə edirlər. Bizim marağımız burada yalnız psixoanalizə qarşı müqavimətin motivasiyasına yönəlməli, onun mürəkkəbliyini və komponentlərinin müxtəlif dəyərini xüsusi nəzərə almalıdır.

Klinik baxış nevrozları intoksikasiyalar və ya Basedow xəstəliyi kimi xəstəliklərə yaxın yerləşdirməlidir. Bunlar, bəzi çox təsirli maddələrin artıqlığı və ya nisbi çatışmazlığı nəticəsində yaranan vəziyyətlərdir; bu maddələr bədəndə öz-özünə yarandığı və ya xaricdən daxil edildiyi üçün əslində kimyəvi proseslərin pozulması, toksikozlardır. Əgər kiməsə nevrozlar üçün nəzərdə tutulan fərz edilən maddələri təcrid etmək və göstərmək müvəffəq olsaydı, onun kəşfinə həkimlər tərəfindən etiraz olunmazdı. Lakin hələlik buna aparan heç bir yol yoxdur. Əvvəlcə yalnız nevrozun simptom obrazından çıxış edə bilərik, məsələn, histeriya halında fiziki və psixi pozğunluqlardan ibarət olan. Şarkonun təcrübələri və Breuerin xəstə müşahidələri göstərdi ki, histeriyanın fiziki simptomları da psixogendir, yəni, keçmiş psixi proseslərin çöküntüləridir. Hipnotik vəziyyətə keçid vasitəsi ilə histeriyanın somatik simptomlarını istəyə görə süni şəkildə yaratmaq mümkün idi.

Psixoanaliz bu yeni biliyi mənimsədi və belə qeyri-adi nəticələr buraxan psixi proseslərin təbiətinin nə olduğunu sorğulamağa başladı. Lakin bu tədqiqat istiqaməti müasir həkim nəslinin xoşuna gəlmədi. Həkimlər yalnız anatomik, fiziki və kimyəvi amillərin yüksək qiymətləndirilməsi mühitində tərbiyə olunmuşdular. Psixinin dəyərləndirilməsinə hazır deyildilər, buna görə də ona qarşı laqeydlik və nifrət nümayiş etdirdilər. Onlar açıq şəkildə psixi hadisələrin ümumiyyətlə dəqiq elmi araşdırmaya imkan verib-vermədiyini şübhə altına alırdılar. Tibbin təbiət fəlsəfəsi adlanan anlayışlarla idarə olunduğu keçmiş bir mərhələyə həddindən artıq reaksiya olaraq, psixologiyanın işləməli olduğu abstraksiyalar onlara bulanıq, fantaziyalı və mistik görünürdü; tədqiqatın əsas götürə biləcəyi qəribə hadisələrə isə sadəcə inanmırdılar. Histerik nevrozun simptomları simulyasiyanın nəticəsi, hipnotizmin hadisələri isə fırıldaq hesab edilirdi. Ən qeyri-adi və təəccüblü psixi hadisələrin diqqətini cəlb etdiyi psixiatrlar belə, onların detallarına nəzər salmağa və əlaqələrini izləməyə meyl göstərmirdilər. Onlar xəstəlik əlamətlərinin rəngarəngliyini təsnif etməklə kifayətlənir və mümkün olduqda onları somatik, anatomik və ya kimyəvi pozğunluq səbəblərinə aid edirdilər. Bu materialist və ya daha yaxşı desək, mexanistik dövrə tibb böyük irəliləyişlər əldə etdi, lakin həyatın ən ali və çətin problemlərini qısagörənliklə yanlış qiymətləndirdi.

Belə bir psixi münasibət nəticəsində həkimlərin psixoanalizə xoş baxmaması və çoxlu məqamlarda yenidən öyrənməyə, bəzi şeyləri fərqli görməyə çağırışını yerinə yetirməmək istəmələri başa düşüləndir. Lakin düşünmək olar ki, yeni təlim buna görə filosofların təqdirini daha asan qazanmalı idi. Onlar abstrakt anlayışları — bədxah dillər isə qeyri-müəyyən sözlər deyirdi — dünya izahlarının ən başına qoymağa öyrəşmişdilər və psixoanalizin təməlini qoyduğu psixologiyanın sahəsinin genişlənməsinə heç cür etiraz edə bilməzdilər. Amma orada başqa bir maneə ilə qarşılaşdılar. Fəlsəfəçilərin psixi anlayışı psixoanalizin psixi anlayışı deyildi. Fəlsəfəçilərin əksəriyyəti yalnız şüur hadisəsi olan şeyi psixi adlandırırdı. Onlar üçün şüur dünyası psixinin həcmi ilə üst-üstə düşür. Çətinliklə qavranılan "ruh"da baş verə biləcək digər hər şeyi psixinin orqanik ilkin şərtlərinə və ya paralel proseslərinə aid edirlər. Və ya daha sərt ifadə etsək, ruhun şüur hadisələrindən başqa məzmunu yoxdur, deməli, ruh haqqında elm, yəni psixologiyanın da başqa obyekti yoxdur. Adi insan da fərqli düşünmür.

Beləliklə, psixoanaliz kimi ruhun əslində qeyri-şüuri olduğunu, şüurluluğun isə yalnız ayrı-ayrı psixi aktlara əlavə oluna bilən və ya olmaya bilən, əgər olmasa belə, həmin aktlarda heç nəyi dəyişməyən bir keyfiyyət olduğunu iddia edən təlimə fəlsəfəçi nə deyə bilər? O, əlbəttə, qeyri-şüuri psixi şeyin məntiqi ziddiyyət olduğunu deyir və bu hökmü ilə yalnız özünün — bəlkə də çox dar — ruh tərifini təkrarladığını görmək istəmir. Fəlsəfəçi üçün bu qətiyyət asanlaşdırılır, çünki o, analitikləri qeyri-şüuri psixi aktlara inanmağa məcbur edən materialı tanımır. O, hipnozu nəzərə almamış, yuxuların yozumu ilə məşğul olmamış — yuxuları həkim kimi yatarkən zəifləmiş zehni fəaliyyətin mənasız məhsulları hesab edir — məcburi ideyalar və sayıqlama fikirləri kimi şeylərin olduğunu belə güman etmir və əgər onları öz psixoloji fərziyyələri ilə izah etmələri tələb olunsaydı, çox çətin vəziyyətə düşərdi. Analitik də qeyri-şüurin nə olduğunu söyləməyi rədd edir, amma qeyri-şüurin qəbulunu ona məcbur edən müşahidə sahəsinə işarə edə bilər. Özünümüşahidədən başqa müşahidə növünü bilməyən fəlsəfəçi onun arxasınca gedə bilmir. Beləliklə, psixoanaliz tibb ilə fəlsəfə arasındakı orta mövqeyindən yalnız ziyan görür. Həkim onu spekulyativ sistem hesab edir və onun digər təbiət elmləri kimi qavrayış aləminin faktlarının səbrli və zəhmətli işlənməsinə əsaslandığına inanmaq istəmir; öz incə qurulmuş sistemlərinin meyarı ilə ona baxan fəlsəfəçi isə onun mümkün olmayan fərziyyələrdən irəli getdiyini görür və onun — hələ inkişafda olan — ən yüksək anlayışlarının aydınlıq və dəqiqlikdən məhrum olduğunu onu ittiham edir.

Müzakirə olunan şərait analizin elmi dairələrdə istəksiz və tərəddüdlə qarşılanmasını izah etmək üçün kifayətdir. Amma onlar qəzəb, istehza və rişxənd partlayışlarının, polemikada məntiq və zövq qaydalarının hamısının ayaq altına alınmasının necə baş verdiyini başa düşməyə imkan vermir. Belə bir reaksiya yalnız intellektual deyil, başqa müqavimətlərin oyandığını, güclü affektiv qüvvələrin qızışdırıldığını sezdirir və həqiqətən də psixoanalitik təlimin məzmununda insanların, yalnız alimlərin deyil, ehtiraslarına belə təsir göstərə biləcək kifayət qədər şey tapmaq olar.

Əvvəla, psixoanalizin insan psixi həyatında adlandırılan cinsi həvəslərə verdiyi böyük əhəmiyyət var. Psixoanalitik nəzəriyyəyə görə, nevrozların simptomları daxili müqavimətlər səbəbindən birbaşa doyumundan məhrum edilmiş cinsi həvəs qüvvələrinin təhrif olunmuş əvəzedici doyumlarıdır. Sonralar, analiz öz ilkin iş sahəsindən çıxıb normal psixi həyata tətbiq oluna bildikdə, eyni cinsi komponentlərin öz yaxın hədəflərindən yayındırılıb başqa istiqamətlərə yönəldilə bildiyini və fərdin və icmanın mədəni nailiyyətlərinə ən vacib töhfələri verdiyini göstərməyə çalışdı. Bu iddialar tamamilə yeni deyildi. Fəlsəfəçi Şopenhauer cinsi həyatın misilsiz əhəmiyyətini unudulmaz vurğulama ilə sözlərlə vurğulamışdı, üstəlik, psixoanalizin cinsəllik adlandırdığı şey, ayrılmış cinslərin birləşməsinə və ya genital orqanlarda həzz hissinin yaradılmasına olan can atma ilə heç cür üst-üstə düşmürdü, əksinə, Platonun "Ziyafət" dialoqundakı hər şeyi əhatə edən və hər şeyi qoruyan Eros ilə daha çox uyğun gəlirdi.

Amma düşmənlər bu əzəmətli sələfləri unutdular; psixoanalizə hücum etdilər, sanki o, insanlığın ləyaqətinə sui-qəsd törətmişdi. Onlar ona «panseksualizm» ittihamı irəli sürdülər, baxmayaraq ki, psixoanalitik həvəs nəzəriyyəsi həmişə qatı dualist olmuş və cinsi həvəslərlə yanaşı, digər həvəsləri də tanımağı heç vaxt əskik etməmişdi; çünki cinsi həvəsləri boğmaq gücünü məhz bu digər həvəslərə aid edirdi. Qarşıdurma əvvəlcə belə adlanırdı: cinsi və Mən həvəsləri; nəzəriyyənin sonrakı inkişafında isə bu qarşıdurma Eros və Ölüm həvəsi və ya Dağıdma həvəsi kimi ifadə olunur. İncəsənətin, dinin və sosial qaydanın qismən cinsi həvəs qüvvələrinin iştirakından çıxarılması, ən yüksək mədəni sərvətlərin alçaldılması kimi təqdim edildi və insanın yalnız cinsi deyil, başqa maraqlarının da olduğunu təkidlə bəyan edildi. Bu zaman həvəslə belə bir məqam gözdən qaçırıldı ki, heyvanların da başqa maraqları var — heyvan cinsəlliyə yalnız müəyyən vaxtlarda, növbə-növbə tabe olur, insan kimi daimi deyil — insanlarda bu digər maraqlar heç vaxt inkar edilməmişdi və elementar heyvani həvəs mənbələrindən gəlməsinin sübutu mədəni nailiyyətin dəyərini dəyişə bilməz.

Bu qədər məntiqsizlik və ədalətsizlik izahat tələb edir. Onun əsasını tapmaq çətin deyil. İnsan mədəniyyəti iki sütun üzərində dayanır: birincisi təbiət qüvvələrinə nəzarət, ikincisi isə bizim həvəslərimizin məhdudlaşdırılmasıdır. Zəncirlənmiş qullar hökmdar qadının taxtını daşıyırlar. Bu cür xidmətə məcbur edilmiş həvəs komponentləri arasında cinsi həvəslər — dar mənada — gücləri və vəhşilikləri ilə seçilirlər. Vay halına, əgər onlar azad edilsəydi; taxt devrilər, xanım ayaq altına salınardı. Cəmiyyət bunu bilir və — bunun haqqında danışılmasını istəmir.

Amma niyə? Müzakirə nəyə zərər verə bilər? Psixoanaliz heç vaxt bizim cəmiyyətə zərərli həvəslərimizin azad edilməsini təşviq etməyib; əksinə, xəbərdarlıq edib və islahatı məsləhət görüb. Amma cəmiyyət bu vəziyyətlərin açılmasını eşitmək istəmir, çünki bir neçə baxımdan vicdanı təmiz deyil. Birincisi, o, yüksək bir əxlaq idealı qoyub — əxlaq həvəs məhdudiyyətidir — və bütün üzvlərindən bu idealın yerinə yetirilməsini tələb edir, fərdin bu itaətin ona nə qədər ağır düşdüyünə isə əhəmiyyət vermir. Lakin o, fərdi həvəsdən imtinasının həcminə uyğun şəkildə kompensasiya edə biləcək qədər varlı və ya yaxşı təşkil olunmuş deyil. Beləliklə, fərdin özünə həvalə edilir ki, psixoloji tarazlığını qorumaq üçün ona yüklənən qurban üçün kifayət qədər kompensasiya əldə etmək yolunu özü tapsın. Ümumiyyətlə, o, psixoloji olaraq vəziyyətindən yuxarı yaşamağa məcburdur, halbuki doymamış həvəs tələbləri ona mədəni tələbləri daimi təzyiq kimi hiss etdirir. Beləliklə, cəmiyyət mədəni riyakarlıq vəziyyətini davam etdirir; bu vəziyyətlə yanaşı, tənqid və müzakirə qadağası ilə inkarolunmaz qeyri-sabitliyi qorumaq ehtiyacı və qeyri-müəyyənlik hissi mövcuddur. Bu baxış bütün həvəs təhriklərinə, o cümlədən eqoist olanlara da aiddir; bunun yalnız indiyə qədər inkişaf etmiş deyil, bütün mümkün mədəniyyətlərə nə dərəcədə tətbiq oluna biləcəyini burada araşdırmaq niyyətində deyilik. Və indi dar mənada cinsi həvəslər üçün əlavə olaraq qeyd edilməlidir ki, onlar insanların əksəriyyətində kifayətsiz və psixoloji cəhətdən yanlış şəkildə zəncirə vurulmuşdur, nəticədə qopmağa ən çox hazır olanlar onlardır.

Psixoanaliz bu sistemin zəifliklərini üzə çıxarır və onun dəyişdirilməsini məsləhət görür. O, həvəs sıxışdırılmasının sərtliyini azaltmağı və əvəzində həqiqətə daha çox yer verməyi təklif edir. Cəmiyyətin boğulmasında həddən çox irəli getdiyi bəzi həvəs təhriklərinə daha böyük dərəcədə doyum verilməsinə icazə verilməli, digərlərində isə sıxışdırma yolu ilə boğulmanın məqsədəuyğun olmayan üsulu daha yaxşı və daha etibarlı bir prosedur ilə əvəz edilməlidir. Bu tənqid nəticəsində psixoanaliz “mədəniyyətə düşmən” kimi qəbul edilmiş və “sosial təhlükə” kimi qadağan olunmuşdur. Bu müqavimət əbədi davam edə bilməz; uzun müddət ərzində heç bir insan institutu əsaslandırılmış tənqidi dərrakənin təsirindən yayınmağa qadir deyil, lakin indiyə qədər insanların psixoanalizə münasibəti hələ də ehtirasları azad edən və məntiqi arqumentasiyaya olan tələbləri aşağı salan bu təşviş ilə idarə olunur.

Həvəs nəzəriyyəsi ilə psixoanaliz, fərd özünü sosial icmanın üzvü kimi hiss etdiyi ölçüdə, fərdi təhqir etmişdi; nəzəriyyəsinin başqa bir hissəsi hər bir fərdi öz psixi inkişafının ən həssas nöqtəsində yaralaya bilərdi. Psixoanaliz aseksual uşaqlıq haqqındakı nağıla son qoydu, kiçik uşaqlarda həyatın əvvəlindən etibarən cinsi maraqların və fəaliyyətlərin mövcud olduğunu sübut etdi, onların hansı dəyişikliklərə məruz qaldığını, təxminən beş yaşında necə bir ləngiməyə uğradığını və sonra pubertatdan etibarən necə çoxalma funksiyasının xidmətinə girdiyini göstərdi. O, erkən uşaqlıq cinsi həyatının, əks cinsli valideynə qarşı hissi bağlılıq və eyni cinsli valideynə qarşı rəqabət münasibəti ilə xarakterizə olunan, bu həyat dövründə hələ də ləngiməsiz şəkildə birbaşa cinsi istəyə davam edən, sözdə Edip kompleksində zirvəyə çatdığını tanıdı. Bu, elə asanlıqla təsdiqlənə bilər ki, həqiqətən də böyük bir qüvvə sərfiyyatı yalnız onu nəzərdən qaçırmağa nail ola bilərdi. Həqiqətən, hər bir fərd bu mərhələdən keçmiş, lakin sonra onun məzmununu enerjili bir səylə sıxışdırma yolu ilə unutdurmuşdu. İnsestə qarşı iyrənmə və güclü bir günah hissi bu fərdi qədim dövrdən qalmışdı. Bəlkə də insan növünün ümumi qədim dövründə də vəziyyət tamamilə oxşar idi və əxlaqın, dinin və sosial nizamın başlanğıcları bu qədim dövrün aşılması ilə ən sıx şəkildə əlaqəli idi. Sonralar ona bu qədər ləkəli görünən bu tarixi keçmişə böyüklər xatırladıla bilməzdi; psixoanaliz uşaqlıq illərinin üzərindəki amneziya pərdəsini qaldırmaq istədikdə, o, hiddətlənməyə başlayırdı. Beləliklə, yalnız bir çıxış yolu qalırdı: psixoanalizin iddia etdiyi şey yanlış olmalı və bu iddia olunan yeni elm xəyali və təhriflərin toxuması olmalı idi.

Psixoanalizə qarşı güclü müqavimətlər, beləliklə, intellektual təbiətli deyildi, əksinə, affektiv mənbələrdən qaynaqlanırdı. Onun ehtiraslılığı və məntiqi tələbsizliyi də buradan izah olunurdu. Vəziyyət sadə bir düstura tabe idi: insanlar psixoanalizə qarşı kütlə halında, şikayətlərinə görə müalicəyə götürülmüş, lakin səbrli işlə nəticədə hər şeyin iddia edildiyi kimi baş verdiyini sübut etmək mümkün olan nevrotik fərd kimi tamamilə eyni davranırdılar. Axı bunu özləri uydurmamışdılar, əksinə, bir neçə onillik ərzində digər nevrotiklərin öyrənilməsi ilə öyrənmişdilər.

Bu vəziyyət eyni zamanda həm dəhşətli, həm də təskinlikverici bir şey idi; birincisi, bütün insan nəslini xəstə kimi qəbul etmək kiçik bir məsələ olmadığı üçün, ikincisi isə, nəticədə hər şey psixoanalizin fərziyyələrinə görə baş verməli olduğu kimi baş verdiyi üçün.

Psixoanalizə qarşı təsvir edilmiş müqavimətlərə yenidən nəzər salsaq, deməliyik ki, onların yalnız kiçik bir hissəsi, əhəmiyyətli elmi yeniliklərin əksərinə qalxan müqavimət növündəndir. Daha böyük hissə, təlimin məzmunu ilə insanlığın güclü hisslərinin incidilməsindən qaynaqlanır. Darwinin təkamül nəzəriyyəsi də eyni şeyi yaşadı; bu nəzəriyyə təkəbbür tərəfindən yaradılmış insan və heyvan arasındakı səddi yıxdı. Mən bu analoqiya haqqında əvvəlki qısa məqaləmdə (“Psixoanalizin bir çətinliyi”) bəhs etmişəm. Orada vurğulamışam ki, şüurlu Mən ilə qüdrətli şüursuz arasındakı münasibətə dair psixoanalitik baxış, mənim psixoloji adlandırdığım və təkamül nəzəriyyəsi ilə bioloji incidilmə və Kopernik kəşfi ilə əvvəlki kosmoloji incidilmə ardıcıllığına əlavə etdiyim, insan öz-sevgisinə ağır bir təhqir deməkdir.

Tamamilə xarici çətinliklər də psixoanalizə qarşı müqaviməti gücləndirməyə kömək etmişdir. Analiz məsələlərində müstəqil bir hökm vermək asan deyil, əgər insan onu özündə təcrübə etməmiş və ya başqasında tətbiq etməmişsə. İkincisini, müəyyən, olduqca həssas bir texnika öyrənmədən etmək mümkün deyil və yaxın keçmişə qədər psixoanalizi və onun texnikasını öyrənmək üçün rahat əlçatan bir imkan yox idi. Berlin Psixoanalitik Poliklinikası və Tədris Müəssisəsinin (1920) qurulması ilə vəziyyət indi yaxşılaşdı. Qısa müddət sonra (1922) Vyanada tamamilə oxşar bir institut yaradıldı.

Nəhayət, müəllif bütün təmkini ilə belə bir sual qaldıra bilər: Yəhudiliyini heç vaxt gizlətmək istəməyən yəhudi olan öz şəxsiyyətinin ətraf mühitin psixoanalizə qarşı antipatiyasında payı olubmu? Bu cür bir arqument nadir hallarda açıq şəkildə ifadə edilmişdir; təəssüf ki, biz o qədər şübhəli olmuşuq ki, bu amilin tamamilə təsirsiz qalmadığını fərz etməkdən başqa çarəmiz yoxdur. Psixoanalizin ilk nümayəndəsinin yəhudi olması bəlkə də sadəcə təsadüf deyil. Ona açıq qoşulmaq üçün müxalifətdə tənha qalmaq taleyini öz üzərinə götürməyə kifayət qədər istək lazımdır; bu tale yəhudiyə digərlərindən daha tanışdır.

[İlk nəşr: Imago, c. 11, 1925, s. 222 və davamı — Toplu əsərlər, c. 14, s. 99 və davamı]

6 / 34

Ləngimə, simptom və təşviş

Patoloji fenomenlərin təsvirində dilimiz simptomları və ləngimələri ayırmağa imkan verir, lakin bu fərqi çox da əhəmiyyətli saymır. Əgər yalnız ləngimələri göstərdiyini, simptomları isə göstərmədiyini söyləməli olduğumuz xəstəlik halları qarşımıza çıxmasaydı və bunun hansı şərtə bağlı olduğunu bilmək istəməsəydik, ləngimə və simptom anlayışlarını bir-birindən ayırmaq üçün az maraq göstərərdik.

Bu ikisi eyni zəmində yetişməyib. Ləngimənin funksiyaya xüsusi bir əlaqəsi var və mütləq patoloji bir şeyi ifadə etmir; funksiyaya normal məhdudiyyət də onun ləngiməsi adlandırıla bilər. Simptom isə xəstəlik prosesinin əlaməti deməkdir. Deməli, ləngimə də simptom ola bilər. Dil istifadəsi belə davranır ki, sadə funksiya azalması olduqda ləngimədən, simptomdan isə funksiyanın qeyri-adi dəyişməsi və ya yeni bir fəaliyyət olduqda danışır. Bir çox hallarda, patoloji prosesin müsbət və ya mənfi tərəfini vurğulamaq, onun nəticəsini simptom və ya ləngimə adlandırmaq ixtiyarına buraxılmış kimi görünür. Bütün bunlar həqiqətən maraqlı deyil və yola çıxdığımız sual qoyuluşu az məhsuldar olduğu üzə çıxır.

Ləngimə anlayışı funksiyaya bu qədər sıx bağlı olduğundan, müxtəlif Mən funksiyalarını, onların pozulmasının ayrı-ayrı nevroz xəstəliklərində hansı formalarda ifadə olunduğunu araşdırmaq fikri yarana bilər. Bu müqayisəli tədqiqat üçün seçirik: cinsi funksiya, yemək, hərəkət və peşə işi. a) Cinsi funksiya çox müxtəlif pozğunluqlara məruz qalır və onların əksəriyyəti sadə ləngimə xarakteri daşıyır. Bunlar psixi impotensiya adı altında toplanır. Normal cinsi performansın baş verməsi çox mürəkkəb bir prosesin icra olunmasını tələb edir və pozğunluq bu prosesin istənilən yerində müdaxilə edə bilər. Kişidə ləngimənin əsas mərhələləri bunlardır: prosesin başlanğıcı üçün libidonun üz döndərməsi (psixi xoşagəlməzlik), fiziki hazırlığın olmaması (ereksiyanın olmaması), aktın qısalması (erkən boşalma, eyni dərəcədə müsbət simptom kimi də təsvir oluna bilər) təbii nəticədən əvvəl onun dayandırılması (boşalma çatışmazlığı), psixi təsirin baş tutmaması (orqazmın həzz hissi). Digər pozğunluqlar funksiyanın xüsusi şərtlərlə, pervers və ya fetişist təbiətli şərtlərlə əlaqələndirilməsi nəticəsində baş verir.

Ləngimənin təşviş ilə əlaqəsi bizdən uzun müddət gizli qala bilməz. Bəzi ləngimələr açıq şəkildə funksiyadan imtinadır, çünki onun icrası zamanı təşviş yaranacaqdı. Qadında cinsi funksiya qarşısında birbaşa təşviş tez-tez rast gəlinir; biz bunu histeriyaya aid edirik, eləcə də əvvəlcə passiv şəkildə yaşanmış cinsi aktın sonradan reaksiyası kimi ortaya çıxan, daha sonra isə onun təsəvvürü zamanı baş verən iyrənmə müdafiə simptomunu da. Çox sayda məcburi hərəkət də cinsi təcrübəyə qarşı ehtiyat və təminat kimi özünü göstərir, yəni fobik təbiətlidir.

Burada başa düşməkdə çox irəli getmək mümkün deyil; yalnız funksiyanı pozmaq üçün çox müxtəlif üsulların istifadə olunduğunu qeyd etmək olar: 1) sadəcə libidonun üz döndərməsi, ki bu, bizim 'saf ləngimə' adlandırdığımız şeyi ən çox verən kimi görünür, 2) funksiyanın icrasının pisləşməsi, 3) xüsusi şərtlərlə onun çətinləşdirilməsi və digər məqsədlərə yönəldilməklə dəyişdirilməsi, 4) onun təhlükəsizlik tədbirləri ilə qarşısının alınması, 5) təşvişin inkişafı ilə onun dayandırılması, onun başlanğıcının qarşısını artıq almaq mümkün olmadıqda, nəhayət 6) əgər funksiya həyata keçirilmişsə, ona qarşı etiraz edən və baş verəni geri qaytarmaq istəyən sonradan reaksiya.

6) Qidalanma funksiyasının ən çox rast gəlinən pozğunluğu libidonun çəkilməsi nəticəsində yaranan iştahsızlıqdır. İştahanın artması da az rast gəlinmir; aclıqdan təşviş ilə əsaslandırılan yemə məcburiyyəti az araşdırılmışdır. Yeməyə qarşı histerik müdafiə kimi biz qusma simptomunu tanıyırıq. Təşviş nəticəsində qidanın rədd edilməsi psixotik vəziyyətlərə aiddir (zəhərlənmə sayıqlaması).

c) Hərəkət bəzi nevroz vəziyyətlərində yürüş istəməməsi və yürüş zəifliyi ilə ləngidilir, histerik maneə hərəkət aparatının motorik iflicindən istifadə edir və ya bu funksiyanın xüsusi ləğvini yaradır (abaziya). Hərəkətin müəyyən şərtlərin daxil edilməsi ilə çətinləşdirilməsi xüsusilə xarakterikdir, bu şərtlər yerinə yetirilmədikdə təşviş yaranır (fobiya).

d) İş ləngiməsi, çox vaxt təcrid olunmuş simptom kimi müalicənin mövzusu olur, bizə azalmış həzz və ya pisləşmiş icra və ya işin davam etdirilməsi məcbur edildikdə yaranan yorğunluq kimi reaksiya əlamətlərini (başgicəllənmə, qusma) göstərir. Histeriya orqan və funksiya ifliclərinin yaradılması ilə işin dayandırılmasını məcbur edir, bu ifliclərin mövcudluğu işin icrası ilə uzlaşmazdır. Məcburiyyət nevrozu işi davamlı diqqətin yayındırılması və daxil edilən dayanmalar və təkrarlamalar nəticəsində vaxt itkisi ilə pozur.

Biz bu icmalı digər funksiyalara da genişləndirə bilərik, lakin burada daha çox nəticə əldə edəcəyimizi gözləməyə haqqımız yoxdur. Biz hadisələrin səthindən kənara çıxa bilmərik. Gəlin, ləngimə anlayışında artıq çox sirr qoymayan bir fikrə qərar verək. Ləngimə, çox müxtəlif səbəbləri ola bilən Mənin funksional məhdudiyyətinin ifadəsidir. Funksiyadan imtinanın bu mexanizmlərinin bəziləri və onun ümumi bir meyli bizə yaxşı məlumdur.

Xüsusi ləngimələrdə bu meyli tanımaq daha asandır. Piano çalma, yazma və hətta yerimək nevroz ləngimələrinə məruz qalarsa, təhlil bizə bu funksiyalarda istifadə olunan orqanların, barmaqların və ayaqların həddindən artıq erotizasiya edilməsinin səbəb olduğunu göstərir. Biz ümumiyyətlə, bir orqanın erogenliyi, yəni cinsi mənası artdıqda, onun Mənin funksiyasının zərər gördüyü anlayışını qazanmışıq. Əgər bir qədər qəribə müqayisəyə cəsarət etmək olarsa, o, ev sahibi onunla sevgi münasibətləri qurduğu üçün artıq ocaqda işləmək istəməyən aşpaz kimi davranır. Əgər yazma, yəni bir borudan ağ kağız parçasına maye axıtmaq, cinsi əlaqənin simvolik mənasını qazanıbsa və ya yerimə Ana Torpağın bədənini tapdalamağın simvolik əvəzinə çevrilibsə, onda həm yazma, həm də yerimə dayandırılır, çünki qadağan edilmiş cinsi hərəkəti yerinə yetirmək kimi görünür. Mən, yenidən sıxışdırma etməmək və O ilə münaqişədən qaçmaq üçün özünə aid olan bu funksiyalardan imtina edir.

Digər ləngimələr açıq şəkildə özünü cəzalandırma xidmətində baş verir, məsələn, peşəkar fəaliyyətlərdəki ləngimələr az deyil. Mən bu işləri görə bilməz, çünki onlar ona fayda və uğur gətirərdi, lakin sərt Fövqəl-Mən bunu qadağan edir. Sonra Mən, Fövqəl-Mən ilə münaqişəyə düşməmək üçün bu nailiyyətlərdən də imtina edir.

Mənin daha ümumi ləngimələri sadə, başqa bir mexanizmə tabe olur. Əgər Mən xüsusi ağırlıqlı psixi vəzifə ilə məşğuldursa, məsələn, bir yas, böyük bir affektin boğulması, daim yüksələn cinsi fantaziyaları basdırma məcburiyyəti ilə məşğuldursa, onda onun əlində olan enerji o qədər azalır ki, pulunu müəssisələrində dondurmuş spekulyant kimi, bir çox yerdə eyni anda xərclərini məhdudlaşdırmalıdır. Belə intensiv ümumi ləngimənin qısa müddətli nümunəsini, açıq şəkildə qəzəb partlamasına səbəb olmalı olan hallarda bir və ya bir neçə gün davam edən felç edici yorğunluğa düşən bir məcburiyyət xəstəsində müşahidə edə bildim. Buradan depressiya hallarını və onların ən ağır forması olan melankoliyanı xarakterizə edən ümumi ləngiməni anlamağa aparan yol da tapılmalıdır.

Beləliklə, ləngimələr haqqında nəticə olaraq deyilə bilər ki, onlar ya ehtiyatdan, ya da enerji azlığından irəli gələn Mən funksiyalarının məhdudiyyətləridir. İndi ləngimənin simptomdan necə fərqləndiyini tanımaq asandır. Simptom artıq Məndə və ya Mən üzərində bir proses kimi təsvir edilə bilməz.

Simptomların yaranmasının əsas xüsusiyyətləri çoxdan öyrənilmiş və ümid edirik ki, mübahisəyə yer qoymayan şəkildə ifadə edilmişdir. Simptom, baş tutmayan bir həvəs doyumunun işarəsi və əvəzi, sıxışdırma prosesinin nəticəsidir. Sıxışdırma, O-da oyandırılan bir həvəs yüklənməsini, lazım gələrsə Fövqəl-Mənin tapşırığı ilə, qəbul etmək istəməyən Məndən qaynaqlanır. Mən, sıxışdırma vasitəsilə, xoşagəlməz həvəsin daşıyıcısı olan təsəvvürün şüura çıxmasının qarşısını alır. Təhlil çox vaxt onun şüursuz formasiya kimi qorunub saxlandığını göstərir. Bu qədər aydın idi, lakin tezliklə həll olunmamış çətinliklər başlayır.

Sıxışdırma prosesinin əvvəlki təsvirlərimiz şüurdan uzaqlaşdırma nəticəsini qəti şəkildə vurğulamış, lakin digər məqamlarda şübhələri açıq qoymuşdur. O-da aktivləşdirilən həvəsin taleyi nədir sualı yaranır? doyumuna yönəlmiş həvəs? Cavab dolayısı ilə idi; o belə deyirdi: sıxışdırma prosesi ilə gözlənilən doyum həzzi xoşagəlməzliyə çevrilir və sonra xoşagəlməzliyin həvəs doyumunun nəticəsi necə ola biləcəyi problemi qarşıya çıxırdı. Əgər O-da nəzərdə tutulan oyanma axınının sıxışdırma nəticəsində ümumiyyətlə baş vermədiyini, Mənin onu dayandırmağı və ya istiqamətini dəyişməyi bacardığını qəti şəkildə ifadə etsək, vəziyyəti aydınlada biləcəyimizi ümid edirik. Onda sıxışdırmada “affektin çevrilməsi” sirri ortadan qalxır. Lakin biz bununla Mənin O-dakı proseslərə bu qədər geniş təsir göstərə biləcəyini qəbul etmiş olduq və onun bu təəccüblü güc sərgiləməsinin hansı yolla mümkün olduğunu anlamağı öyrənməliyik.

Fikrimcə, bu təsir Mənin, onun mahiyyətini təşkil edən və O-dan fərqlənməsinin səbəbi olan qavrama sistemi ilə sıx əlaqələri nəticəsində Mənə düşür. Q-Ş adlandırdığımız bu sistemin funksiyası şüur fenomeni ilə bağlıdır; o, təkcə xaricdən deyil, həm də daxildən oyanmalar qəbul edir və ona oradan gələn həzz-xoşagəlməzlik hissləri vasitəsilə ruhi hadisələrin bütün axınlarını həzz prinsipi istiqamətində idarə etməyə çalışır. Biz Məni O-ya qarşı aciz təsəvvür etməyi xoşlayırıq, lakin o, O-dakı bir həvəs prosesinə qarşı çıxarsa, məqsədini demək olar ki, hər şeyə qadir olan həzz prinsipi instansiyasının köməyi ilə əldə etmək üçün yalnız bir xoşagəlməzlik siqnalı verməlidir. Bu vəziyyəti bir anlıq təcrid olunmuş şəkildə nəzərdən keçirsək, onu başqa bir sahədən nümunə ilə izah edə bilərik. Bir dövlətdə müəyyən bir qrup, qərarı kütlələrin meyillərinə uyğun gələcək bir tədbirə qarşı çıxır. Bu azlıq sonra mətbuatı ələ keçirir, onun vasitəsilə suveren “İctimai rəyi” formalaşdırır və beləliklə, nəzərdə tutulan qərarın qəbul edilməməsini təmin edir.

Bir cavabla digər suallar da bağlıdır. Xoşagəlməzlik siqnalının yaradılmasına sərf olunan enerji haradan gəlir? Burada bizə yol göstərən fikir budur ki, daxildəki arzuolunmaz bir prosesin müdafiəsi, xarici bir qıcığa qarşı müdafiə nümunəsi üzrə baş verə bilər, yəni Mən daxili təhlükəyə qarşı da, xarici təhlükəyə qarşı da eyni müdafiə yolunu seçir. Xarici təhlükə zamanı orqanik varlıq qaçmağa çalışır, əvvəlcə təhlükəli olanın qavranılmasından olan yükü (katexisi) geri çəkir; sonra anlayır ki, daha effektiv vasitə, təhlükənin qavranılmasını, hətta ondan imtina edilməsə belə, mümkün olmayan edən əzələ hərəkətlərini yerinə yetirməkdir, yəni təhlükənin təsir dairəsindən çıxmaqdır. Belə bir qaçma cəhdinə bərabər olan da sıxışdırmadır. Mən, sıxışdırılacaq həvəs təmsilindən (ön şüurlu) yükü geri çəkir və onu xoşagəlməzlik (təşviş) ayrılması üçün istifadə edir. Sıxışdırma zamanı təşvişin necə yarandığı məsələsi sadə olmaya bilər; lakin insanın, Mənin əsl təşviş mərkəzi olduğu fikrinə yapışmağa və sıxışdırılmış həvəsin yük enerjisinin avtomatik olaraq təşvişə çevrildiyi haqqındakı köhnə baxışı rədd etməyə haqqı var. Əgər mən əvvəllər belə ifadə etmişsəmsə, bu, fenomenoloji təsvir idi, metapsixoloji izahat deyil.

Deyilənlərdən yeni sual irəli gəlir: ön şüurlu Mən yükünün geri çəkilməsi kimi sadə bir geri çəkilmə və yönləndirmə prosesinin, bizim fərziyyələrimizə görə yalnız artmış yükün nəticəsi ola bilən xoşagəlməzlik və ya təşviş yarada bilməsi iqtisadi cəhətdən necə mümkündür? Cavab verirəm ki, bu səbəb iqtisadi olaraq izah edilməməlidir; təşviş sıxışdırma zamanı yenidən yaradılmır, əksinə, mövcud olan bir xatirə təsvirinə görə affekt vəziyyəti kimi təkrarlanır. Bu təşvişin — və ümumiyyətlə affektlərin — mənşəyi haqqındakı daha da irəli gedən sualla, biz şübhəsiz psixoloji torpağı tərk edib fiziologiyanın sərhəd zonasına qədəm qoyuruq. Affekt vəziyyətləri, qədim travmatik təcrübələrin çöküntüləri kimi ruh həyatına daxil edilmişdir və oxşar vəziyyətlərdə xatirə simvolları kimi oyadılır. Mənim fikrimcə, onları gec və fərdi olaraq əldə edilmiş histerik tutmalara bərabərləşdirməkdə və onların normal nümunələri kimi qəbul etməkdə haqsız deyildim. İnsanda və ona yaxın olan canlılarda doğum aktı, ilk fərdi təşviş təcrübəsi kimi, təşviş affektinin ifadəsinə xarakterik cizgilər ödünç vermiş görünür. Lakin biz bu əlaqəni şişirtməməliyik və onun tanınmasında, təhlükə vəziyyəti üçün bir affekt simvolunun bioloji zərurət olduğunu və hər halda yaradılmış olacağını gözdən qaçırmamalıyıq. Həmçinin, hər bir təşviş partlayışında ruh həyatında doğum vəziyyətinin təkrarlanmasına bərabər olan bir şeyin baş verdiyini fərz etməyi əsassız sayıram. Hətta əslində belə travmatik təkrarlanmalar olan histerik tutmaların bu xarakterini daim qoruyub-qorumadığı da bəlli deyil.

Başqa bir yerdə qeyd etmişəm ki, terapiya işində qarşılaşdığımız sıxışdırmaların əksəriyyəti sonradan sıxışdırma (Nachdrängen) hallarıdır. Onlar, daha yeni vəziyyətə cazibədar təsirini göstərən, əvvəllər baş vermiş ilkin sıxışdırmaları fərz edirlər. Sıxışdırmanın bu fonları və mərhələləri haqqında hələ çox az şey məlumdur. İnsan asanlıqla Fövqəl-Mənin sıxışdırmadakı rolunu həddindən artıq qiymətləndirmək təhlükəsinə düşür. Hazırda Fövqəl-Mənin yaranmasının ilkin sıxışdırma ilə sonradan sıxışdırma arasındakı sərhədi müəyyən edib-etmədiyini qiymətləndirmək mümkün deyil. Hər halda, ilk — çox intensiv — təşviş partlamaları Fövqəl-Mənin fərqləşməsindən əvvəl baş verir. Kəmiyyət amillərinin, məsələn, oyanmanın həddindən artıq güclü olması və qıcıq qoruyucusunun pozulmasının, ilkin sıxışdırmaların ən yaxın səbəbləri olması tamamilə inandırıcıdır.

Qıcıq qoruyucusunun qeyd edilməsi bizə bir açar sözü kimi xatırladır ki, sıxışdırmalar iki fərqli vəziyyətdə baş verir: birincisi, xoşagəlməz həvəs təhriki xarici qavrama ilə oyadıldıqda, ikincisi isə belə bir təhrik olmadan daxildə ortaya çıxdıqda. Biz bu fərqliliyə sonra yenidən qayıdacağıq. Lakin qıcıq qoruyucusu yalnız xarici qıcıqlara qarşı mövcuddur, daxili həvəs tələblərinə qarşı deyil.

Biz Mənin qaçış cəhdini öyrənərkən, simptomun yaranmasından uzaq qalırıq. Simptom, sıxışdırma nəticəsində zədələnmiş həvəs təhrikindən yaranır. Əgər Mən xoşagəlməzlik siqnalından istifadə edərək həvəs təhrikini tamamilə boğmaq niyyətini həyata keçirirsə, bunun necə baş verdiyi barədə heç nə öyrənmirik. Biz yalnız az və ya çox dərəcədə uğursuz sıxışdırmalar kimi qəbul edilə bilən hallardan öyrənirik.

Onda ümumiyyətlə belə təqdim olunur ki,

Həvəs təhriki, sıxışdırmaya baxmayaraq, bir əvəz tapmışdır, lakin bu əvəz çox zəifləmiş, yerdəyişmiş və ləngidilmişdir. O, artıq doyum kimi də tanınmır. Onun icra edildiyi zaman heç bir həzz hissi yaranmır, əvəzində bu icra məcburiyyət xarakteri almışdır. Lakin doyum prosesinin simptoma çevrilməsi ilə bağlı bu alçalmada sıxışdırma gücünü başqa bir nöqtədə də göstərir. Əvəzləmə prosesi mümkün olduqda hərəkətlilik vasitəsilə boşalmadan uzaq saxlanılır; hətta bu mümkün olmadıqda belə, o, öz bədəninin dəyişməsi ilə məhdudlaşmalı və xarici dünyaya keçməməlidir; ona hərəkətə çevrilməyə icazə verilmir. Biz anlayırıq ki, sıxışdırma zamanı Mən xarici reallığın təsiri altında işləyir və buna görə də əvəzləmə prosesinin uğurunu bu reallıqdan kənarda saxlayır.

Mən şüura çıxış yolunu və xarici dünyaya qarşı hərəkətə keçidini idarə edir; sıxışdırmada o, gücünü hər iki istiqamətdə nümayiş etdirir. Həvəs təmsili gücünün bir tərəfini, həvəs təhrikinin özü isə digər tərəfini hiss edir. Beləliklə, Mənin gücünün bu tanınmasının, "Mən və O" tədqiqatında həmin Mənin mövqeyi haqqında tərtib etdiyimiz təsvirlə necə uzlaşdığını soruşmaq yerindədir.

Orada Mənin O-dan və Fövqəl-Məndən asılılığını, hər ikisinə qarşı acizliyini və təşviş hazırlığını, çətinliklə qorunan təkəbbürünü ifşa etdik. Bu hökm o vaxtdan bəri psixoanalitik ədəbiyyatda güclü əks-səda tapmışdır. Çoxlu sayda səslər Mənin O-ya qarşı, daxili dünyamızda Rasionalın Şeytaniyə qarşı zəifliyini israrla vurğulayır və bu cümləni psixoanalitik "dünya görüşünün" əsas sütunu etmək niyyətindədirlər. Sıxışdırma mexanizminin işləyışinə aid anlayış təhlilçini belə ekstremal tərəfdarlıqdan çəkindirməli deyilmi?

Mən dünya görüşlərinin uydurulmasına ümumiyyətlə qarşıyam. Bunu filosoflara buraxmaq lazımdır, onlar etiraf edirlər ki, belə bir həyat səyahətini hər şey haqqında məlumat verən belə bir Baedeker (səyahət təlimatı) olmadan icra etmək mümkün deyil. Filosofların öz yüksək ehtiyacları mövqeyindən bizə aşağı baxaraq göstərdikləri təhqiri təvazökarlıqla qəbul edək. Biz də narsisistik qürurumuzu inkar edə bilmədiyimiz üçün, bütün bu "həyat rəhbərləri"nin tez köhnəldiyini, əksinə, bizim qısa görüşlü və məhdud kiçik işimizin onların yeni nəşrlərini zəruri etdiyini və ən müasir Baedekerlərin belə köhnə, çox rahat və tam katekizmi əvəz etmək cəhdləri olduğunu düşünməklə təsəllimizi axtaraq.

Elmin bu dünyanın bilməcələri haqqında indiyə qədər nə qədər az işıq saçdığını dəqiq bilirik; filosofların bütün gurultusu bunu dəyişə bilməz, yalnız hər şeyi yeganə qətiyyət tələbinə tabe edən işin səbirlə davam etdirilməsi yavaş-yavaş dəyişiklik yarada bilər. Qaranlıqda səyahət edən mahnı oxuduqda, təşvişini inkar edir, lakin buna görə heç də daha yaxşı görmür.

Mən problemınə qayıtmaq üçün: Ziddiyyət görünüşü, abstraksiyaları çox sərt götürməyimizdən və mürəkkəb vəziyyətdən bəzən bir, bəzən digər tərəfi təkbaşına seçməyimizdən irəli gəlir. Mənin O-dan ayrılması əsaslı görünür, bu, bizə müəyyən şərtlər tərəfindən diktə edilir. Amma digər tərəfdən, Mən O ilə eynidir, yalnız onun xüsusi olaraq fərqləndirilmiş bir hissəsidir. Bu hissəni fikrimizdə bütünün qarşısına qoysaq və ya ikisi arasında həqiqi bir ixtilaf yaranıbsa, bu Mənin zəifliyi bizə aydın olar. Lakin Mən O ilə bağlı qalırsa, ondan fərqləndirilmirsə, onun gücü özünü göstərir. Mənin Fövqəl-Mənə olan münasibəti də bənzəyir; bir çox vəziyyətlərdə ikisi bizə birləşir, əksər hallarda isə onları yalnız aralarında gərginlik, konflikt yarandıqda fərqləndirə bilərik. Sıxışdırma halında həlledici olan fakt, Mənin bir təşkilat olması, O-nun isə olmamasıdır; Mən, O-nun təşkil olunmuş hissəsidir. Mən və O-nun iki fərqli ordu düşərgəsi kimi təsəvvür edilməsi tamamilə əsassız olardı; sıxışdırma vasitəsilə Mən O-nun bir hissəsini boğmağa çalışır, sonra qalan O hücum edilənə köməyə gəlir və öz gücünü Mənin gücü ilə ölçür. Bu çox vaxt baş verə bilər, lakin bu, əlbəttə ki, sıxışdırmanın başlanğıc vəziyyəti deyil; adətən, sıxışdırılmalı olan həvəs təhriki təcrid olunmuş qalır. Sıxışdırma aktı bizə Mənin gücünü göstərsə də, o, eyni zamanda Mənin acizliyinə və O-nun ayrı-ayrı həvəs təhriklərinin təsirlənməzliyinə də şahidlik edir. Çünki sıxışdırma nəticəsində simptoma çevrilən proses, artıq Mən təşkilatının xaricində və ondan asılı olmayaraq öz mövcudluğunu qoruyub saxlayır. Və yalnız o deyil, onun bütün törəmələri də eyni imtiyazdan, demək olar ki, 'ekstrateritoriallıq' imtiyazından istifadə edirlər; onlar Mən təşkilatının hissələri ilə assosiativ olaraq qarşılaşdıqda, bu hissələri öz tərəflərinə çəkib-çəkməyəcəkləri və bu qazanc hesabına Mənə ziyan vuraraq yayılıb-yayılmayacaqları sual altına düşür. Bizə artıq tanış olan bir müqayisə simptomu, içinə yerləşdiyi toxumada davamlı olaraq qıcıq və reaksiya hadisələrini saxlayan bir xarici cisim kimi nəzərdən keçirir. Həqiqətən də xoşagəlməz həvəs təhrikinə qarşı müdafiə mübarizəsinin simptom yaranması ilə tamamlandığı hallar olur; gördüyümüz qədər, bu ən çox histerik konversiyada mümkündür, lakin adətən proses fərqli gedir; sıxışdırmanın ilk aktından sonra uzun sürən və ya heç vaxt bitməyən bir nəticə gəlir, həvəs təhrikinə qarşı mübarizə simptoma qarşı mübarizədə davam edir.

Bu ikincili müdafiə mübarizəsi bizə ziddiyyətli ifadəli iki üz göstərir. Bir tərəfdən, Mən öz təbiətinə görə elə bir şey etməyə məcbur olur ki, biz onu bərpa və ya barışdırma cəhdi kimi qiymətləndirməliyik. Mən bir təşkilatdır, o, bütün tərkib hissələri arasında sərbəst əlaqəyə və qarşılıqlı təsir imkanlarına əsaslanır; onun deseksualizasiya olunmuş enerjisi birləşməyə və vahidləşməyə can atmaqla öz mənşəyini hələ də bəyan edir və bu sintez məcburiyyəti Mən nə qədər güclü inkişaf etdikcə daha da artır. Beləliklə, Mənin simptomun yadlığını və təcridini aradan qaldırmaq üçün, onu hər hansı şəkildə özünə bağlamaq və bu cür bağlarla öz təşkilatına daxil etmək üçün bütün imkanlardan istifadə etməyə çalışması da başa düşüləndir. Belə bir cəhdin artıq simptom yaranması aktına təsir etdiyini bilirik. Bunun klassik nümunəsi, bizə doyum və cəza ehtiyacı arasında şəffaflaşan kompromis kimi görünən histerik simptomlardır. Fövqəl-Mənin tələbinin yerinə yetirilməsi kimi belə simptomlar əvvəlcədən Məndə paya sahibdirlər, digər tərəfdən isə sıxışdırılmış olanın mövqelərini və Mən təşkilatına nüfuz etmə nöqtələrini təmsil edirlər; onlar, demək olar ki, qarışıq yüklənməli sərhəd stansiyalarıdır. Bütün ilkin histerik simptomların belə qurulub-qurulmadığı diqqətli bir araşdırmaya layiqdir. Daha sonrakı prosesdə Mən elə davranır ki, sanki bu fikirlə rəhbərlənir: simptom artıq mövcuddur və aradan qaldırıla bilməz; indi bu vəziyyətlə barışmaq və ondan mümkün olan ən böyük faydanı əldə etmək lazımdır. Simptomun təmsil etdiyi Mənə yad olan daxili aləmin hissəsinə uyğunlaşma baş verir, Mən bunu adətən real xarici aləmə qarşı həyata keçirir. Bunun üçün səbəb heç vaxt çatışmır. Simptomun mövcudluğu, Fövqəl-Mənin tələbini sakitləşdirmək və ya xarici aləmin iddiasını rədd etmək üçün istifadə edilə bilən bir fəaliyyət maneəsini də özündə saxlaya bilər. Beləliklə, simptom tədricən vacib maraqların təmsilçiliyi vəzifəsi ilə yüklənir, özünü qorumaq üçün dəyər qazanır, Mənlə daha da sıx birləşir və ona getdikcə daha da zəruri olur. Yalnız çox nadir hallarda xarici bir cismin birləşmə prosesi bənzər bir şeyi təkrarlaya bilər. Simptoma bu ikincil uyğunlaşmanın əhəmiyyətini də, Mənin simptomu yalnız onun üstünlüklərindən həzz almaq üçün əldə etdiyini iddia edərək şişirtmək olar. Bu, müharibə qazisinin ayağını yalnız işsiz qalmaq və əlillik pensiyası ilə yaşamaq üçün vurdurduğu fikrini müdafiə etmək qədər doğru və ya yanlışdır.

Məcburiyyət nevrozuna və paranoyaya aid olan digər simptom formalaşmaları Mənə yüksək dəyər qazandırır, çünki onlar ona üstünlüklər deyil, əksinə, başqa cür məhrum olacağı narsisistik doyum təmin edir. Məcburiyyət nevrozu xəstələrinin sistemləşdirmələri, onları xüsusi təmiz və ya vicdanlı insanlar kimi təqdim edərək öz sevgilərini oxşayır; paranoyalı xəstələrin sayıqlama yaranmaları isə bu xəstələrin zəkası və təxəyyülü üçün asanlıqla əvəz edilə bilməyən bir fəaliyyət sahəsi açır. Qeyd edilən bütün əlaqələrdən nevrozun (ikincil) xəstəlik qazancı kimi bildiyimiz şey nəticələnir. Bu, Mənin simptomu özünə mənimsəmə cəhdinə kömək edir və simptomun fiksasiyasını gücləndirir. Sonra Mənin simptoma qarşı mübarizəsində ona analitik dəstək verməyə cəhd etdikdə, Mən ilə simptom arasındakı bu barışdırıcı bağların müqavimət tərəfində fəal olduğunu görürük. Onları çözmək bizə asan verilmir. Mənin simptoma qarşı tətbiq etdiyi iki üsul həqiqətən bir-birinə ziddir.

Digər üsul daha az mehriban xarakter daşıyır, o, sıxışdırma istiqamətini davam etdirir. Lakin görünür ki, Məni qeyri-ardıcıllıq ittihamı ilə yükləyə bilmərik. Mən sülhsevərdir və simptomu özünə mənimsəmək, onu öz tərkibinə daxil etmək istəyir. Pozulma simptomdan qaynaqlanır; simptom sıxışdırılmış təhrikin həqiqi əvəzi və törəməsi kimi onun rolunu davam etdirir, doyum tələbini təkrar-təkrar yeniləyir və beləliklə Məni yenidən xoşagəlməzlik siqnalı verməyə və müdafiəyə keçməyə məcbur edir.

Simptona qarşı ikincil müdafiə mübarizəsi çoxşaxəlidir, müxtəlif məkanlarda baş verir və müxtəlif vasitələrdən istifadə edir. Simptom formalaşmasının ayrı-ayrı hallarını tədqiqat mövzusu götürməsək, onun haqqında çox şey deyə bilmərik. Bu zaman, uzun müddətdir arxa planda gizlənmiş kimi hiss etdiyimiz təşviş məsələsinə toxunmaq üçün fürsət tapacağıq. Histerik nevrozun yaratdığı simptomlardan başlamaq məsləhətdir; məcburiyyət nevrozunda, paranoyada və digər nevrozlarda simptom formalaşmasının şərtlərinə hələ hazır deyilik.

Nəzərdən keçirdiyimiz ilk hal, məsələn, 'Kiçik Hansın at fobiyası kimi bütün əsas cizgiləri ilə tipik olan uşaq histerik heyvan fobiyası olsun. İlk baxışdan belə, abstraksiyalarla işlədikcə gözləntimizdən fərqli olaraq, nevroz xəstəliyinin real halının şəraiti çox daha mürəkkəbdir. Hansı sıxışdırılmış təhrikin, onun simptom əvəzinin nə olduğunu və sıxışdırma motivinin harada aydın olduğunu müəyyən etmək üçün bir qədər iş lazımdır.

Kiçik Hans atdan təşviş keçirdiyi üçün küçəyə çıxmaqdan imtina edir. Bu, xammaldır. Simptom nədir: təşviş inkişafı, təşviş obyektinin seçimi, yoxsa sərbəst hərəkət azadlığından imtina, ya da bunların bir neçəsi eyni anda? Özünə qadağan etdiyi doyum haradadır? Niyə özünə bunu qadağan etməlidir?¹²

Cavab vermək asandır: bu halda o qədər də sirr yoxdur. Ata qarşı anlaşılmaz təşviş simptomdur, küçəyə çıxmaq qabiliyyətsizliyi isə bir ləngimə əlamətidir, yəni Mənin təşviş simptomunu oyatmamaq üçün özünə tətbiq etdiyi məhdudiyyətdir. Son nöqtənin izahının doğruluğu aydın görünür və artıq bu ləngimə daha sonra müzakirədən kənarda saxlanılacaq. Lakin hal ilə ilk baxışda tanışlıq bizə hətta iddia olunan simptomun həqiqi ifadəsini belə tanımağa imkan vermir. Daha dəqiq sorğu-sualdan gördüyümüz kimi, burada atdan qeyri-müəyyən təşviş haqqında deyil, konkret təşvişli gözlənti haqqında deyil: at onu dişləyəcək. Həqiqətən, bu məzmun şüurdan qaçmağa və yalnız təşviş və onun obyektinin qaldığı qeyri-müəyyən fobiya ilə əvəz olunmağa çalışır. Bəs bu məzmun simptomun nüvəsidir?

Analitik iş zamanı bizə açılan kiçikin bütün psixi vəziyyətini nəzərə almadığımız müddətcə bir addım belə irəliləyə bilmərik. O, ananın ayrılığın səbəbi kimi nəzərə alınmadığı halda ürəkdən sevdiyi atasına qarşı qısqanc və düşmənçilik edən Edip mövqeyindədir. Deməli, ambivalensiya münaqişəsi, yaxşı əsaslandırılmış sevgi və ondan az olmayan haqlı nifrət, hər ikisi eyni şəxsə yönəlib. Onun fobiyası bu münaqişənin həllinə cəhd olmalıdır. Belə ambivalensiya münaqişələri çox yaygındır, biz onların digər tipik nəticəsini də bilirik. Bu halda bir-biri ilə mübarizə aparan iki təhrikin biri, adətən nəvazişli təhrik, kəskin şəkildə güclənir, digəri isə yox olur. Yalnız nəvazişin həddindən artıq olması və məcburi xarakteri bizə bu mövqeyin yeganə mövcud mövqe olmadığını, daima əksini basdırmaq üçün ehtiyatlı olduğunu göstərir və bizə reaksiya təşəkkülü yolu ilə sıxışdırma (Məndə) kimi təsvir etdiyimiz bir prosesi qurmağa imkan verir. Kiçik Hans kimi hallar belə bir reaktivləşməni göstərmir; ambivalensiya konfliktindən çıxışın açıq şəkildə müxtəlif yolları var. Bu arada biz başqa bir şeyi qəti şəkildə tanıdıq. Sıxışdırmaya məruz qalan həvəs ataya qarşı düşmən həvəsidir. Təhlil, dişləyən at ideyasının mənşəyini izləyərkən, bizə bunun sübutunu təqdim etdi. Hans bir atın yıxıldığını, “at” oyunu oynadığı bir oyun yoldaşının yıxılıb yaralandığını görmüşdür. Bu, bizə Hansda belə bir arzu həvəsi qurmaq hüququ verdi: ata yıxılsın, at və yoldaş kimi zərər görsün. Gözə çarpan bir ayrılışla əlaqələr, atanın aradan qaldırılmasına olan arzunun daha az qorxaq ifadə tapdığını ehtimal edir. Belə bir arzu isə onu özünün aradan qaldırmaq niyyəti, yəni Edip kompleksinin qətl təhriki ilə bərabər dəyərlidir.

Bu sıxışdırılmış həvəs indiyə qədər at fobiyasında onun əvəzi kimi gördüyümüz şeyə aparmır. İndi kiçik Hansın psixi vəziyyətini, uşaq elementini və ambivalensiyanı kənarlaşdıraraq sadələşdirək; o, təxminən, xanımına aşiq olan və onun tərəfindən bəzi lütf əlamətlərindən həzz alan bir evdəki gənc xidmətçi olsun. Onun daha güclü ev sahibindən nifrət etməsi və onun aradan qaldırılmasını istəməsi qalır; onda bu vəziyyətin ən təbii nəticəsi, onun bu sahibin qisasından qorxması və bu sahibə qarşı təşviş vəziyyətinin yaranmasıdır — kiçik Hansın ata fobiyasına çox bənzər şəkildə. Yəni, biz bu fobiyanın təşvişini simptom kimi təsvir edə bilmərik; anasına aşiq olan kiçik Hans atanın qarşısında təşviş göstərsəydi, ona nevroz və ya fobiya aid etmək hüququmuz olmazdı. Biz tamamilə başa düşülən bir affektiv reaksiya ilə qarşı-qarşıya olardıq. Bunu nevroza çevirən yeganə şey, atanın atla əvəz edilməsidir. Bu yerdəyişmə, simptom adı ilə adlandırılmağa iddia edən şeyi yaradır. O, reaksiya təşəkkülünün köməyi olmadan ambivalensiya konfliktinin həllinə imkan verən digər mexanizmdir. Bu, bu zərif yaşda doğuşdan gələn totemist düşüncə izlərinin hələ də asanlıqla canlandırıla bilindiyi faktı ilə mümkün və ya asanlaşdırılır. İnsan və heyvan arasındakı uçurum hələ tanınmayıb, əlbəttə ki, sonradan olduğu qədər qabardılmayıb. Yetkin, heyran olunan, lakin eyni zamanda qorxulan kişi, çoxlu şeyə görə həsəd apardığımız, lakin təhlükəli ola biləcəyi üçün xəbərdar edildiyimiz böyük heyvanla eyni sıradadır. Beləliklə, ambivalensiya münaqişəsi eyni şəxs üzərində həll edilmir, əksinə, onun həvəslərindən birinə əvəzedici kimi başqa bir şəxsi təqdim edərək, sanki kənara itələnir. Bu qədərini aydın görürük, lakin kiçik Hansın fobiyasının təhlili bizi başqa bir nöqtədə tamamilə məyus etdi. Simptom formalaşmasının təşkil etdiyi təhrif, sıxışdırılmağa məruz qalan həvəsin təmsilinə (təsəvvür məzmununa) deyil, əslində xoşagəlməz olan şeyə reaksiyaya uyğun gələn, ondan tamamilə fərqli olan birinə tətbiq olunur. Kiçik Hans atdan təşviş keçirmək əvəzinə, atlara pis rəftar etmək, onları döymək və ya açıq şəkildə onların yıxılmasını, zərər görməsini, bəlkə də titrəmələrlə ölməsini (ayaqlarla qalmaqal yaratmaqla) görmək istəyini bildirmiş olsaydı, gözləntimiz daha çox təmin oluna bilərdi. Bənzər bir şey təhlili zamanı həqiqətən də baş verir, lakin nevrozda çoxdan irəlidə deyil və — qəribədir — əgər o, həqiqətən belə bir düşmənçiliyi, ataya deyil, yalnız ata qarşı yönəldilmiş əsas simptom kimi inkişaf etdirsəydi, onun nevrozda olduğunu heç vaxt qərar verməzdik. Deməli, bir şey düzgün deyil, ya sıxışdırma haqqında anlayışımızda, ya da simptomun tərifində. Əlbəttə, dərhal diqqətimizi çəkən bir şey var: Əgər kiçik Hans atlarla həqiqətən belə bir davranış nümayiş etdirsəydi, o zaman qəbuledilməz, aqressiv həvəsin xarakteri sıxışdırma ilə heç dəyişməzdi, yalnız onun obyekti dəyişərdi.

Bundan artıq bir şey etməyən sıxışdırma hallarının olduğu tamamilə dəqiqdir; lakin kiçik Hansın fobiyasının yaranmasında daha çox şey baş verib. Nə qədər çox olduğunu təhlilin başqa bir hissəsindən təxmin edirik.

Kiçik Hansın fobiyasının məzmunu kimi at tərəfindən dişlənmək təsəvvürünü verdiyini artıq eşitmişik. İndi isə, qurdun təşviş heyvanı olduğu, lakin eyni zamanda ata əvəzi mənasını daşıyan başqa bir heyvan fobiyası halının yaranmasına sonradan bələd olduq. "Təhlilin şəffaflaşdıra bildiyi bir yuxuya əsasən, bu oğlanda nağıldakı yeddi oğlaqdan biri kimi qurd tərəfindən yeyiləcəyi təşvişi inkişaf etdi. Kiçik Hansın atasının onunla şübhəsiz ki, 'atcıq' oynadığı, təşviş heyvanının seçilməsində həlledici rol oynamışdı; eyni şəkildə, həyatının üçüncü onilliyində təhlil etdiyim rusiyalının atasının kiçik uşaqla oyunlarında qurdu təqlid etdiyi və zarafatla yeyəcəyi ilə hədələdiyi ən azı çox ehtimal oluna bilərdi. O vaxtdan bəri, heyvan fobiyası inkişaf etməyən, lakin məhz bu çatışmazlığı ilə digər halları anlamağa kömək edən gənc bir amerikalını üçüncü hal kimi tapmışam. Onun cinsi oyanması, ona oxunan, yeyilə bilən maddədən ibarət bir şəxsə (Zəncəfil adam) onu yemək üçün təqib edən ərəb qəbilə başçısı haqqında fantastik uşaq hekayəsi ilə alovlanmışdı. Özünü bu yeyilə bilən insanla eyniləşdirdi, qəbilə başçısı ata əvəzi kimi asanlıqla tanındı və bu fantaziya onun avtoerotik fəaliyyətinin ilk əsası oldu. Ata tərəfindən yeyilmək təsəvvürü isə tipik, qədim uşaq malıdır; analogiyalar mifologiyadan (Kronos) və heyvanlar aləmindən hamıya məlumdur.

Belə asanlaşdırmalara baxmayaraq, bu təsəvvür məzmunu bizə o qədər yad gəlir ki, onu uşağa yalnız inanmayaraq qəbul edə bilərik. Biz həmçinin bilmirik ki, o həqiqətən ifadə etdiyi şeyi nəzərdə tuturmu və onun necə fobiya obyektinə çevrilə biləcəyini başa düşmürük. Analitik təcrübə bizə, əlbəttə, lazım olan məlumatları verir. O, bizə öyrədir ki, atadan yeyilmək təsəvvürü, genital erotika mənasında obyekt kimi atadan sevilməyi arzulayan passiv nəvazişli təhrikin geriləmə yolu ilə alçaldılmış ifadəsidir. Hadisənin tarixçəsinin təhlili bu şərhin düzgünlüyünə heç bir şübhə buraxmır. Genital təhrik, oral libidodan sadist libidoya keçid mərhələsindən tərk edilmiş dil ilə ifadə edildikdə, əlbəttə, artıq öz nəvazişli niyyətindən heç nə saxlamır. Əslində, bu, yalnız təmsilin geri qayıtma ifadəsi ilə əvəzlənməsi, yoxsa O-da genital yönümlü təəssüratın həqiqi geri qayıtma alçaldılmasıdır? Bu, heç də asan qərara gəlinəcək bir məsələ deyil. Rus “Qurd Adam”ının xəstəlik tarixçəsi, sonuncu daha ciddi ehtimalı tam qətiyyətlə dəstəkləyir, çünki həlledici yuxudan etibarən o, “pis”, əzabverici, sadist davranır və tezliklə düzgün bir məcburiyyət nevrozu inkişaf etdirir. Hər halda, biz sıxışdırmanın Mənə xoşagəlməz həvəs təhrikindən qorunmaq üçün mövcud olan yeganə vasitə olmadığını dərk edirik. Əgər ona həvəsi geriləməyə məcbur etmək müvəffəqiyyəti qazanırsa, o, onu əslində sıxışdırma ilə mümkün olandan daha enerjili şəkildə zədələmiş olur. Bununla belə, bəzən əvvəlcə məcburi geriləmədən sonra sıxışdırma gəlir. | Qurd Adamdakı vəziyyət və kiçik Hansdakı bir qədər sadə vəziyyət daha bir çox digər düşüncələrə səbəb olur, lakin biz artıq iki gözlənilməz dərkə malik oluruq. Şübhəsiz, bu fobiyalarda sıxışdırılmış həvəs təhriki ataya qarşı düşmənçilik təhrikidir. Demək olar ki, o, əksinə çevrilmə prosesi ilə sıxışdırılır; ataya qarşı təcavüzün yerinə, atanın öz şəxsiyyətinə qarşı təcavüzü — qisası — keçir. Belə bir təcavüz artıq sadist libido fazasında kök saldığından, ona yalnız oral səviyyəyə qədər müəyyən bir alçalma lazımdır; Hansda dişlənmə ilə işarələnən bu, rusda isə yudulma ilə açıq şəkildə icra olunur. Lakin əlavə olaraq, təhlil hər hansı bir şübhədən sığortalanmış şəkildə müəyyən edir ki, eyni zamanda ataya qarşı nəvazişli passiv təhrik olan, artıq genital (fallik) libido təşkilatının səviyyəsinə çatmış başqa bir həvəs təhriki də sıxışdırmaya məruz qalmışdır. Sonuncu, sıxışdırma prosesinin nəticəsi üçün daha əhəmiyyətli görünür; daha dərin geriləməni o yaşayır və fobiyanın məzmununa həlledici təsir göstərir. Beləliklə, yalnız bir həvəsin sıxışdırılmasını izlədiyimiz yerdə, iki belə prosesin qarşılaşmasını qəbul etməliyik; təsir altına düşən iki həvəs təhriki — ataya qarşı sadist aqressiya və ona qarşı nəvazişli passiv münasibət — bir ziddiyyət cütü əmələ gətirir, hətta daha çox: kiçik Hansın tarixini düzgün qiymətləndirə bilsək, onun fobiyasının formalaşması ilə anaya qarşı nəvazişli obyekt yüklənməsinin da ləğv edildiyini görürük, bunun haqqında fobiyanın məzmunu heç nə demir. Hansda (rusda bu çox daha az aydındır) Edip kompleksinin demək olar ki, bütün komponentlərinə aid olan bir sıxışdırma prosesi baş verir: ataya qarşı düşmən və nəvazişli təhriklər, eləcə də anaya qarşı nəvazişli təhrik.

Bu, bizim üçün arzuolunmaz mürəkkəbliklərdir, çünki biz yalnız sıxışdırma nəticəsində yaranan simptomların sadə hallarını öyrənmək istəyirdik və bu məqsədlə uşaqlıq nevrozlarının ən erkən və görünüşdə ən şəffaf olanlarına müraciət etmişdik. Tək bir sıxışdırma əvəzinə, biz belə proseslərin toplanması ilə qarşılaşdıq və üstəgəl, geriləmə ilə də məşğul olduq. Bəlkə də biz mövcud olan iki heyvan fobiyası təhlilini — kiçik Hans və Qurd Adamının təhlillərini — tamamilə eyni şablon üzrə aparmaq istəyərək çaşqınlığı daha da artırdıq. İndi isə ikisi arasındakı bəzi fərqlər diqqətimizi çəkir. Yalnız kiçik Hans haqqında qəti şəkildə demək olar ki, o, fobiyası vasitəsilə Edip kompleksinin iki əsas təhrikini — ataya qarşı aqressiv və anaya qarşı həddindən artıq nəvazişli olanları — həll etdi; ataya qarşı nəvazişli təhrik də mövcuddur, o, öz ziddiyyətinin sıxışdırılmasında rol oynayır, lakin onun sıxışdırmanı tətikləyəcək qədər güclü olduğunu və ya sonradan ləğv edildiyini sübut etmək mümkün deyil. Hans sadəcə, belə adlandırılan "müsbət" Edip kompleksi olan normal bir oğlan kimi görünür. Mümkündür ki, çatışmayan amillər onda da iştirak edib, lakin biz onları göstərə bilmirik, ən ətraflı təhlillərimizin materialı belə qüsurludur, sənədləşdirməmiz natamamdır. Rusda qüsurlar başqa yerdədir; onun qadın obyektinə münasibəti erkən başdan çıxarma ilə pozulub, passiv, feminen tərəfi güclü inkişaf edib və Qurd Yuxusunun təhlili ataya qarşı nəzərdə tutulmuş aqressiyadan az şey açıqlayır, əvəzində, sıxışdırmanın ataya qarşı passiv, nəvazişli münasibətə aid olduğunu göstərən qəti sübutlar təqdim edir. Burada da digər amillər iştirak etmiş ola bilər, lakin onlar önə çıxmır. Əgər bu iki hal arasındakı, demək olar ki, ziddiyyət təşkil edən fərqlərə baxmayaraq, fobiyasının nəticəsi demək olar ki, eynidirsə, bunun izahını bizə başqa tərəfdən verməliyik; bu izah kiçik müqayisəvi araşdırmamızın ikinci nəticəsindən gəlir. Biz hər iki halda sıxışdırmanın hərəkətverici qüvvəsini bildiyimizi düşünürük və onun rolunu iki uşağın inkişafının gedişi ilə təsdiqlənmiş görürük. Hər iki halda o, eynidir: hədələnən kastrasiyadan təşviş. Kastrasiya təşvişindən kiçik Hans ataya qarşı aqressiyadan imtina edir; onun "at məni dişləyəcək" təşvişi asanlıqla "at mənə cinsiyyət orqanımı dişləyəcək, məni kastrasiya edəcək" şəklində tamamlana bilər. Amma kastrasiya təşvişindən kiçik rus da atadan cinsi obyekt kimi sevilmək istəyindən imtina edir, çünki o, başa düşüb ki, belə bir münasibət onun cinsiyyət orqanını, onu qadından fərqləndirən şeyi qurban verməsini tələb edir. Edip kompleksinin hər iki forması — normal, aktiv olan və invertə edilmiş olan — kastrasiya kompleksində iflasa uğrayır. Rusun qurd tərəfindən yeyilmək haqqında təşviş ideyası kastrasiyaya heç bir işarə ehtiva etmir, o, oral geriləmə vasitəsilə fallik fazadan çox uzaqlaşıb, lakin onun yuxusunun təhlili hər hansı digər sübutu lüzumsuz edir.

Fobiyanın ifadəsində kastrasiyaya heç nəyin işarə etməməsi də sıxışdırmanın tam qələbəsidir.

Burada gözlənilməz nəticə: Hər iki halda sıxışdırmanın hərəkətverici qüvvəsi kastrasiya təşvişidir; at tərəfindən dişlənmək və canavar tərəfindən yeyilmək təşviş məzmunları, ata tərəfindən kastrasiya olunmaq məzmununun təhrif olunmuş əvəzləridir. Əslində sıxışdırmağa məruz qalan bu məzmundur. Rusda o, kişiliyin üsyanına qarşı davam edə bilməyən bir istəyin ifadəsi idi, Hansda isə təcavüzü əksinə çevirən reaksiyanın ifadəsi idi. Lakin fobiyanın mahiyyətini təşkil edən təşviş affekti sıxışdırma prosesindən, sıxışdırılmış təhriklərin libidinal yüklənmələrindən deyil, sıxışdıranın özündən qaynaqlanır; heyvan fobiyasının təşvişi dəyişdirilməmiş kastrasiya təşvişidir, yəni həqiqi təhlükə və ya real kimi qiymətləndirilən təhlükə qarşısında real təşvişdir. Burada təşviş sıxışdırmanı yaradır, əvvəllər düşündüyüm kimi sıxışdırma təşvişi yaratmır.

Bunu düşünmək xoşagəlməzdir, lakin inkar etmək faydasızdır, mən çox vaxt belə bir fikri müdafiə etmişəm ki, sıxışdırma nəticəsində həvəs təmsili təhrif olunur, yerini dəyişir və s., həvəsin libidosu isə təşvişə çevrilir.

Əsasən bu fikri sübut etmək üçün çağırılmış olan fobiyaların tədqiqi onu təsdiqləmir, əksinə ona birbaşa zidd görünür. Heyvan fobiyalarının təşvişi Mənin kastrasiya təşvişidir, daha az dərindən öyrənilmiş agorafobiyada isə təşviş, genetik olaraq kastrasiya təşvişi ilə bağlı olması lazım olan sınaq təşvişi kimi görünür. Bu günə qədər müşahidə etdiyimiz qədər, fobiyaların əksəriyyəti Mənin libidonun tələbləri qarşısında belə bir təşvişinə əsaslanır. Hər zaman Mənin təşviş mövqeyi əsas olan və sıxışdırmağa təkan verən amildir. Təşviş heç vaxt sıxışdırılmış libidodan qaynaqlanmır. Əgər mən əvvəllər yalnız bunu deməklə kifayətlənsəydim ki, sıxışdırmadan sonra gözlənilən libido ifadəsinin yerinə müəyyən miqdarda təşviş ortaya çıxır, bu gün geri götürməli olduğum heç nə olmazdı. Təsvir doğrudur və sıxışdırılmalı olan təhrikin gücü ilə nəticələnən təşvişin intensivliyi arasında iddia edilən uyğunluq mövcuddur. Lakin etiraf edirəm ki, mən sadəcə təsvirdən daha çoxunu verdiyimi düşünürdüm, libidonun təşvişə birbaşa çevrilməsinin metapsixoloji prosesini tanıdığımı fərz edirdim; bu gün bunu artıq saxlaya bilmərəm. Əvvəllər belə bir çevrilmənin necə baş verdiyini də göstərə bilməzdim.

Bu çevrilmə ideyasını mən ümumiyyətlə haradan götürdüm?

Çevrilmə? Məndəki prosesləri O-dakı proseslərdən ayırmaq bizə hələ çox uzaq olan vaxtda, aktual nevrozlardan öyrənmə nəticəsində. Mən müəyyən cinsi praktikaların, məsələn, kəsik cinsi əlaqənin, nəticəsiz qalan oyanmanın, məcburi çəkinmənin təşviş hücumlarını və ümumi təşviş hazırlığını yaratdığını, yəni cinsi oyanmanın təminata doğru axarının həmişə dayandırıldığı, ləngidildiyi və ya yönünün dəyişdirildiyi zaman belə olduğunu aşkarladım. Cinsi oyanma libidinal həvəs təhriklərinin ifadəsi olduğundan, belə pozuntuların təsiri ilə libidonun təşvişə çevrildiyini fərz etmək cəsarətli görünmürdü. Bu müşahidə bu gün də etibarlıdır; digər tərəfdən, O proseslərinin libidosunun sıxışdırma təhriki ilə pozulduğunu inkar etmək olmaz; deməli, sıxışdırma zamanı təhriklərin libido yüklənməsindən təşviş yaranması hələ də doğru ola bilər. Amma bu nəticəni, fobiyalarda təşvişin Mən təşvişi olduğu, Məndə yarandığı, sıxışdırmadan irəli gəlmədiyi, əksinə sıxışdırmanı tətiklədiyi haqqındakı digər nəticə ilə necə uzlaşdırmaq olar? Bu ziddiyyətli görünür və asan həll olunmur. Təşvişin iki mənbəyini tək bir mənbəyə endirmək asan deyil. Mənin pozulmuş cinsi əlaqə, kəsilmiş oyanma və ya çəkinmə vəziyyətində təhlükələri sezdiyi və buna təşvişlə reaksiya verdiyi fərziyyəsi ilə cəhd etmək olar, amma bundan heç nə çıxmır. Digər tərəfdən, bizim apardığımız fobiyaların təhlili bir düzəlişə imkan vermir. Liguet!

Biz simptomların yaranmasını və Mənin simptoma qarşı ikinci dərəcəli mübarizəsini öyrənmək istəyirdik, lakin fobiyaların seçilməsində açıq şəkildə uğursuz bir seçim etmişik. Bu xəstəliklərin obrazında üstünlük təşkil edən təşviş, bizə vəziyyəti ört-basdır edən mürəkkəb bir amil kimi görünür. Təşvişin heç bir əlaməti göstərilməyən çoxlu nevrozlar var. Həqiqi konversiya histeriyası belədir, onun ən ağır simptomları təşviş qarışığı olmadan müşahidə olunur. Artıq bu fakt bizi təşviş ilə simptomların yaranması arasındakı əlaqələri çox möhkəm qurmamaq barədə xəbərdar etməlidir. Konversiya histeriyaları fobiyalara o qədər yaxındır ki, mən fobiyaları onlara 'təşviş histeriyası' kimi sıralamağı özüm üçün haqlı hesab etmişəm. Amma heç kim bir halın konversiya histeriyası və ya fobiya formasını alıb-almayacağına qərar verən şərti hələ göstərə bilməyib, deməli, heç kim histeriyada təşvişin inkişafının şərtini kəşf etməyib.

Konversiya histeriyasının ən çox rast gəlinən simptomları, hərəkət iflici, kontraktura və ya istəksiz hərəkət və ya boşalma, bir ağrı, halüsinasiya, ya daimi saxlanılan, ya da aralıklı yüklənmə prosesləridir, bu da izahata yeni çətinliklər yaradır. Əslində belə simptomlar haqqında çox şey demək olmaz. Təhlil vasitəsilə onların hansı pozulmuş oyanma axınını əvəz etdiyini öyrənmək olar. Əksər hallarda məlum olur ki, onlar da bu axının bir hissəsidir, sanki bütün enerji bu bir hissəyə cəmləşmişdir. Ağrı, sıxışdırmanın baş verdiyi vəziyyətdə mövcud idi; halüsinasiya o zaman qavrama idi, hərəkət iflici həmin vəziyyətdə icra edilməli, lakin ləngidilmiş hərəkətin müdafiəsidir, kontraktura adətən o zaman nəzərdə tutulan əzələ innervasiyasının başqa yerə yerdəyişməsidir, spazm isə Mənin normal nəzarətindən çıxmış bir affekt partlayışının təzahürüdür. Simptomların ortaya çıxışına müşayiət edən xoşagəlməzlik hissi olduqca nəzərəçarpan dərəcədə dəyişir. Hərəkətə köçürülmüş daimi simptomlarda, məsələn, ifliclərdə və kontrakturalarda, bu hissiyat adətən tamamilə yoxdur, Mən onlara qarşı aidiyyəti yoxmuş kimi davranır; aralıqlı və sensorik sahənin simptomlarında isə adətən açıq xoşagəlməzlik hissləri hiss olunur, ağrı simptomu halında bu hisslər həddindən artıq yüksək səviyyəyə qalxa bilər. Bu çoxşaxəli mürəkkəblikdə belə fərqlərə imkan verən və onları eyni zamanda vahid şəkildə izah edən amili tapmaq çox çətindir. Konversiya histeriyasında Mənin bir dəfə formalaşmış simptoma qarşı mübarizəsindən də çox az şey qeyd olunur. Yalnız bədənin bir hissəsinin ağrı həssaslığı simptoma çevrildikdə, həmin hissə ikiqat rol oynamaq imkanı qazanır. Ağrı simptomu, həmin yer xaricdən toxunulduqda da, onun təmsil etdiyi patogen vəziyyət daxildən assosiativ olaraq aktivləşdirildikdə də eyni qədər əminliklə ortaya çıxır və Mən, xarici qavrama ilə simptomun oyadılmasının qarşısını almaq üçün ehtiyat tədbirləri görür. Konversiya histeriyasında simptom formalaşmasının xüsusi qeyri-şəffaflığının haradan gəldiyini təxmin edə bilmirik, lakin bu, məhsuldar olmayan sahəni tezliklə tərk etmək üçün bizə bir səbəb verir.

Biz, simptom formalaşması haqqında daha çox məlumat əldə edəcəyimiz ümidi ilə məcburiyyət nevrozuna müraciət edirik. Məcburiyyət nevrozunun simptomları ümumiyyətlə iki növdür və əks tendensiyalara malikdir. Onlar ya qadağalar, ehtiyat tədbirləri, kəfarətlər, yəni mənfi təbiətlidir, ya da əksinə, çox vaxt simvolik örtük altında olan əvəzedici doyumlardır. Bu iki qrupdan mənfi olan, müdafiə edən və cəzalandıran qrup daha qədimdir; lakin xəstəliyin davam etməsi ilə bütün müdafiələri alaya alan doyumlar üstünlük təşkil edir. Qadağanı doyumla birləşdirməyi bacarmaq simptom formalaşmasının zəfəridir; belə ki, əvvəlcə müdafiə xarakterli əmr və ya qadağa da doyum mənası qazanır, bunun üçün çox vaxt çox süni əlaqə yolları işə salınır. Bu fəaliyyətdə Mənə artıq aid etdiyimiz sintezə meyl özünü göstərir. Ekstremal hallarda xəstə, simptomlarının əksəriyyətinin ilkin mənasına əlavə olaraq birbaşa əks mənanı da qazanmasına nail olur, bu da məcburiyyət nevrozunda niyə olduğunu bilmədiyimiz şəkildə böyük rol oynayan ambivalensiyanın gücünə şahiddir. Ən xam halda simptom iki mərhələlidir, yəni müəyyən bir təlimatı yerinə yetirən hərəkətdən dərhal sonra onu ləğv edən və ya geri qaytaran, lakin hələ əksini yerinə yetirməyə cəsarət etməyən ikinci bir hərəkət gəlir.

Məcburiyyət simptomlarına bu qısa nəzər salmaqdan dərhal iki təəssürat yaranır. Birincisi, burada sıxışdırılmışa qarşı fasiləsiz bir mübarizənin aparıldığı və bu mübarizənin getdikcə sıxışdıran qüvvələrin zərərinə dönməsi; ikincisi isə Mən və Fövqəl-Mənin simptom yaranmasında burada xüsusilə böyük pay almasıdır.

Məcburiyyət nevrozu bəlkə də ən maraqlıdır və analitik tədqiqatın ən minnətdar obyekti, lakin hələ də həll olunmamış problem kimi qalır. Onun mahiyyətinə daha dərin nüfuz etmək istəyiriksə, qeyri-müəyyən fərziyyələrin və sübut olunmamış təxmini fikirlərin hələ də aradan qaldırıla bilməyəcəyini etiraf etməliyik. Məcburiyyət nevrozunun başlanğıc vəziyyəti, yəqin ki, histeriyanın vəziyyətindən fərqli deyil: Edip kompleksinin libidinal tələblərinə qarşı zəruri müdafiə. Hər bir məcburiyyət nevrozda çox erkən formalaşmış histerik simptomların ən aşağı qatının da tapıldığı görünür. Lakin bundan sonra formalaşma prosesi konstitusional amil tərəfindən həlledici şəkildə dəyişdirilir. Libidonun genital təşkili zəif və kifayət qədər davamlı olmadığı ortaya çıxır. Mən müdafiə cəhdinə başlayanda, ilk uğur kimi genital təşkilin (fallik fazanın) tam və ya qismən əvvəlki sadist-anal mərhələyə geri qaytarılmasını əldə edir. Bu geriləmə faktı bütün sonrakı proseslər üçün həlledici qalır.

Başqa bir ehtimalı da nəzərə almaq olar. Bəlkə də geriləmə konstitusional, deyil, zamana bağlı bir amilin nəticəsidir. O, libidonun genital təşkilinin çox zəif olması səbəbindən deyil, Mənin müqavimətinin çox erkən, sadist fazanın çiçəklənməsi dövründə başlaması səbəbindən mümkün olur. Qəti bir qərara gəlməyə bu nöqtədə də cəsarət etmirəm, lakin analitik müşahidə bu fərziyyəni dəstəkləmir. Əksinə, o, daha çox onu göstərir ki, məcburiyyət nevrozuna keçid zamanı fallik mərhələ artıq əldə edilmişdir. Həmçinin, bu nevrozun başlanması üçün həyat yaşı histeriyaya nisbətən daha böyükdür (ikinci uşaqlıq dövrü, latensiya dövrünün bitməsindən sonra) və çox gec inkişaf edən bu xəstəliyin bir halında, mən tədqiq edə bildim ki, o vaxta qədər sağlam olan genital həyatın real dəyərsizləşməsi geriləmə və məcburiyyət nevrozunun yaranması üçün şərait yaratdı.

Geriləmənin metapsixoloji izahını mən "həvəslərin ayrışması"nda, yəni genital fazanın başlanğıcı ilə sadist fazanın destruktiv yüklənmələrinə əlavə olunmuş erotik komponentlərin ayrılmasında axtarıram.

Geriləmənin məcburi tətbiqi, libidonun tələbinə qarşı müdafiə mübarizəsində Mənin ilk uğurudur. Biz burada daha ümumi "müdafiə" meylini yalnız müdafiənin istifadə etdiyi mexanizmlərdən biri olan "sıxışdırma"dan məqsədəuyğun şəkildə ayırırıq. Bəlkə də normal və histerik hallardan daha aydın şəkildə, məcburiyyət nevrozunda müdafiənin hərəkətverici qüvvəsi kimi kastrasiya kompleksini, müdafiə olunan şey kimi isə Edip kompleksinin meyllərini tanımaq olar. İndi biz latenlik dövrünün əvvəlindəyik, bu dövr Edip kompleksinin dağılması, Fövqəl-Mənin yaradılması və ya möhkəmləndirilməsi və Məndə etik və estetik sədlərin qurulması ilə xarakterizə olunur. Bu proseslər məcburiyyət nevrozunda normal həddi aşır; Edip kompleksinin məhvinə libidonun regressiv alçaldılması da əlavə olunur, Fövqəl-Mən xüsusilə sərt və məhəbbətsiz olur, Mən isə Fövqəl-Mənə itaət edərək vicdanlılıq, şəfqət və təmizlik kimi yüksək reaksiya təşəkkülünü inkişaf etdirir. Amansız, buna görə də həmişə uğurlu olmayan sərtliklə, artıq regressiv (sadist-anal) təsəvvürlərə söykənən, lakin yenə də fallik təşkilatın dəf edilməmiş hissəsini təmsil edən erkən uşaqlıq masturbasiyasını davam etdirmə vəsvəsəsi qadağan edilir. Bunda daxili ziddiyyət var, çünki məhz kişiliyin qorunması marağına (kastrasiya təşvişinə) görə bu kişiliyin hər hansı bir təzahürü əngəllənir, lakin bu ziddiyyət də məcburiyyət nevrozunda yalnız şişirdilir, o, artıq Edip kompleksinin normal aradan qaldırılma tərzinə məxsusdur. Hər hansı bir həddindən artıqlıq özünü ləğv etmək toxumunu özündə daşıdığı kimi, məcburiyyət nevrozunda da bu təsdiqlənəcək, çünki məhz boğulmuş masturbasiya məcburi hərəkətlər formasında doymağa doğru getdikcə daha çox yaxınlaşmağı məcbur edir.

Məcburiyyət nevrozu xəstələrinin Mənindəki reaksiya təşəkkülünü, biz normal xarakter inkişafının şişirdilməsi kimi tanıyırıq, biz onları geriləmə və sıxışdırma ilə yanaşı müdafiənin yeni bir mexanizmi kimi qəbul edə bilərik. Onlar histeriyada yoxdur və ya çox zəif görünür. Geriyə baxaraq, biz histeriyanın müdafiə prosesini fərqləndirən bir fərziyyə qazanırıq. Görünür, o, yalnız sıxışdırmaya məhdudlaşır, çünki Mən xoşagəlməz həvəs təhrikindən üz çevirir, onu şüursuzda axarına buraxır və onun taleyində artıq iştirak etmir. Bu qədər mütləq doğru ola bilməz, çünki biz histeriya simptomunun eyni zamanda Fövqəl-Mənin cəza tələbinin yerinə yetirilməsi demək olduğu halı bilirik, lakin bu, histeriyada Mənin davranışının ümumi xarakterini təsvir edə bilər.

İnsan məcburiyyət nevrozunda belə sərt bir Fövqəl-Mənin formalaşmasını sadəcə fakt kimi qəbul edə bilər, və ya bu pozğunluğun fundamental xüsusiyyətinin libido geriləməsi olduğunu düşünə bilər və Fövqəl-Mənin xarakterini də onunla əlaqələndirməyə çalışa bilər. Əslində, O-dan gələn Fövqəl-Mən, orada baş verən geriləmədən və həvəslərin ayrışmasından qaça bilməz. Əgər o, öz növbəsində normal inkişafa nisbətən daha sərt, işgəncəverici və məhəbbətsiz olsa, buna təəccüb etmək olmaz.

Latenlik dövründə masturbasiya vəsvəsəsinə qarşı müdafiə əsas vəzifə kimi qəbul edilir. Bu mübarizə, müxtəlif şəxslərdə tipik şəkildə təkrarlanan və ümumiyyətlə ritual xarakteri daşıyan bir sıra simptomlar yaradır. Onların hələ toplanmadığı və sistemli şəkildə təhlil edilmədiyi çox təəssüf doğurur; nevrozun ən erkən nailiyyətləri kimi, onlar burada istifadə olunan simptom əmələgəlmə mexanizmi haqqında ən çox işıq saçacaqlar. Onlar artıq sonrakı ağır xəstəlikdə fəlakətli şəkildə ortaya çıxacaq xüsusiyyətləri göstərirlər: sonradan avtomatik kimi yerinə yetirilməli olan funksiyalarda, yatmaqda, yuyunmaqda və geyinməkdə, hərəkətdə yerləşdirilmə, təkrarlamağa və vaxt sərf etməyə meyl. Bunun niyə belə baş verdiyi hələ heç cür aydın deyil; anal-erotik komponentlərin sublimasiyası burada əhəmiyyətli rol oynayır. Pubertat (yetkinlik dövrü) məcburiyyət nevrozun inkişafında həlledici bir mərhələdir. Uşaqlıqda yarım qalmış genital təşkilatlanma indi böyük güclə yenidən başlayır. Lakin biz bilirik ki, uşaqlıq dövrünün cinsi inkişafı da pubertat illərinin yenidən başlanğıcı üçün istiqaməti müəyyən edir. Beləliklə, bir tərəfdən erkən dövrün aqressiv təhrikləri yenidən oyanacaq, digər tərəfdən isə yeni libidinal təhriklərin az və ya çox hissəsi — pis hallarda onların hamısı — geriləmə ilə qabaqcadan cızılmış yolları tutmalı və aqressiv və destruktiv niyyətlər kimi ortaya çıxmalıdır. Erotik tələblərin bu şəkildə gizlədilməsi və Məndəki güclü reaksiya təşəkkülünün nəticəsində cinsəlliyə qarşı mübarizə etik bayraq altında davam etdirilir. Mən, O (Es) tərəfindən şüura göndərilən qəddar və zorakı tələblərə təəccüblə qarşı çıxır və bu zaman, əks halda onun etirazından qaçacaq olanlar da daxil olmaqla, erotik istəklərlə mübarizə apardığını sezmir. Həddindən artıq sərt Fövqəl-Mən, cinsəlliyin bu qədər itələyici formalar aldığı üçün onun boğulmasında daha da enerjili israr edir. Beləliklə, məcburiyyət nevrozundakı konflikt iki istiqamətdə kəskinləşir: müdafiə edən daha dözümsüz, müdafiə olunan isə daha dözülməz hala gəlir; hər ikisi libido geriləməsi adlı bir amilin təsiri ilə.

Bəzi fərziyyələrimizə qarşı ziddiyyət kimi, xoşagəlməz məcburi təsəvvürün ümumiyyətlə şüurlu hala gəlməsini göstərmək olar. Lakin şübhə yoxdur ki, o, əvvəlcə sıxışdırma prosesindən keçib. Əksər hallarda aqressiv təhrikin əsl mətni Mənə heç cür məlum deyil. Onu şüurlu etmək üçün kifayət qədər analitik iş tələb olunur. Şüura nüfuz edən şey, adətən, ya bulanıq, yuxuvari qeyri-müəyyənlikdən, ya da absurd bir gizlənmə ilə tanınmaz hala salınmış təhrif olunmuş bir əvəzlikdir. Əgər sıxışdırma aqressiv təhrikin məzmununa toxunmasa belə, o, şübhəsiz ki, onu müşayiət edən affektiv xarakteri aradan qaldırıb. Beləliklə, aqressiya Mənə bir həvəs kimi deyil, xəstələrin dediyi kimi, insanı soyuq qoymalı olan sadə bir 'düşüncə məzmunu' kimi görünür. Maraqlıdır ki, bu belə deyil.

Çünki məcburi təsəvvürün qəbulu zamanı qənaət edilən affekt başqa bir yerdə ortaya çıxır. Fövqəl-Mən elə davranır ki, sanki heç bir sıxışdırma baş verməyib, sanki ona aqressiv təhrik öz düzgün mətni və tam affektiv xarakteri ilə məlumdur və Mənlə bu fərziyyə əsasında rəftar edir. Bir tərəfdən günahsız olduğunu bilən Mən, digər tərəfdən günah hissi yaşamalı və özünə izah edə bilmədiyi bir məsuliyyət daşımalıdır. Lakin bizə beləliklə verilən bu tapmaca, ilk görünüşdə olduğu qədər böyük deyil. Fövqəl-Mənin davranışı tamamilə başa düşüləndir; Məndəki ziddiyyət bizə yalnız onun sıxışdırma vasitəsilə O-dan qapandığını, lakin Fövqəl-Məndən gələn təsirlərə tam açıq qaldığını sübut edir. Mənin Fövqəl-Mənin əziyyət verən tənqidindən niyə qaçmağa çalışmadığı sualına, bunun həqiqətən çox sayda halda belə baş verdiyini bildirən məlumat son qoyur. Tamamilə günah şüuru olmadan da məcburiyyət nevrozları var; anladığımız qədər, Mən, yeni bir simptomlar, kəffarə əməlləri və özünü cəzalandırmaq üçün məhdudiyyətlər silsiləsi ilə onun qavranılmasından özünü qoruyub. Lakin bu eyni zamanda, geriləmədən də gücləndirilmiş olan mazoşist təhriklərin doyumu deməkdir.

Məcburiyyət nevrozunun təzahürlərindəki müxtəliflik o qədər böyükdür ki, onun bütün variantlarının əlaqəli bir sintezini vermək heç bir səyə hələ nail olmamışdır. Tipik əlaqələri önə çıxarmağa çalışılır və bu zaman daha az vacib olmayan digər qanunauyğunluqları nəzərdən qaçırmaq həmişə narahatlıq doğurur.

Məcburiyyət nevrozunda simptom yaranmasının ümumi meylini artıq təsvir etmişəm. Bu, məhrumiyyət hesabına əvəzedici doyuma daha çox yer yaratmağa yönəlir. Əvvəlcə Mənin məhdudiyyətləri demək olan eyni simptomlar, Mənin sintezə olan meyli sayəsində, sonradan doyumları da qəbul edir və aydındır ki, sonuncu məna tədricən daha təsirli olur. Doyumlarını simptomlarda axtarmağa məcbur olan son dərəcə məhdudlaşmış Mən, ilkin müdafiə cəhdinin tam uğursuzluğuna getdikcə daha çox yaxınlaşan bu prosesin nəticəsi olacaq. Qüvvələr nisbətinin doyum xeyrinə dəyişməsi, Mənin iradə iflicinin qorxulu son nəticəsinə səbəb ola bilər; Mən, hər hansı bir qərar üçün hər iki tərəfdən demək olar ki, eyni gücdə hərəkətverici qüvvələr tapır. Əvvəldən bəri xəstəliyə hakim olan O ilə Fövqəl-Mən arasındakı həddindən artıq kəskin münaqişə, vasitəçilik etmək qabiliyyəti olmayan Mənin heç bir funksiyasının bu münaqişəyə cəlb olunmasından qaça bilməyəcəyi qədər yayıla bilər. Bu mübarizələr zamanı, Mənin xüsusi maraq doğuran iki simptom yaradan fəaliyyətini müşahidə etmək olar; çünki onlar sıxışdırmanın açıq surroqatlarıdırlar və buna görə də onun meylini və texnikasını gözəl izah edə bilərlər. Bəlkə də bu köməkçi və əvəzedici texnikaların ortaya çıxmasını, qaydalı sıxışdırmanın icrasının çətinliklərlə üzləşdiyinin sübutu kimi qəbul edə bilərik. Məcburiyyət nevrozunda Mənin histeriyaya nisbətən simptom yaranmasının çox daha çox səhnəsi olduğunu, bu Mənin reallıqla və şüurla əlaqəsinə möhkəm yapışdığını və bütün intellektual vasitələrini səfərbər etdiyini, hətta düşünmə fəaliyyətinin həddindən artıq yükləndiyini, erotləşdiyini nəzərə alsaq, belə sıxışdırma variantları bizə bəlkə daha yaxın olacaq.¹³

İşarə edilən iki texnika baş verməmiş kimi etmə (Ungeschehenmachen) və təcrid etmədir. Birincisi geniş bir tətbiq sahəsinə malikdir və çox uzaq keçmişə gedib çıxır. Bu, bir növ mənfi sehrdir, o, motor simvolizm vasitəsilə hadisənin (təəssüratın, təcrübənin) nəticələrini deyil, əksinə, bu hadisənin özünü "yox etmək" istəyir. Bu son ifadənin seçimi, bu texnikanın yalnız nevrozda deyil, həm də sehr əməllərində, xalq adətlərində və dini ayinlərdə nə rol oynadığını göstərir. Məcburiyyət nevrozda "baş verməmişə çevirmə" (Ungeschehenmachen) ilə ilk dəfə iki mərhələli simptomlarda rastlaşırıq, burada ikinci akt birincini ləğv edir, sanki heç nə baş verməmiş kimi, halbuki əslində hər ikisi baş vermişdir. Məcburiyyət nevrozun ayinləri "baş verməmişə çevirmə" niyyətində öz ikinci kökünü tapır. Birinci kök, müəyyən bir şeyin baş verməməsi, təkrarlanmaması üçün görülən qoruyucu tədbirlər, ehtiyatlılıqdır. Fərq asanlıqla qavranılır; ehtiyat tədbirləri rasionaldır, "baş verməmişə çevirmə" vasitəsilə edilən "ləğvetmələr" isə irrasional, sehr təbiətlidir. Təbii ki, bu ikinci kökün daha qədim olduğunu, animistik dünya qavrayışından qaynaqlandığını fərz etmək lazımdır. "Baş verməmişə çevirmə"yə olan bu cəhd, hadisəni "on arrive" ("belə şeylər olur") kimi qəbul etmək qərarında özünün normal həyata uyğunlaşdırılmış formasını tapır, lakin sonra ona qarşı heç nə edilmir, nə hadisəyə, nə də onun nəticələrinə əhəmiyyət verilmir, halbuki nevrozda keçmişin özünü ləğv etmək, motor yolla sıxışdırmağa çalışılır.

Eyni meyl, nevrozda çox rast gəlinən təkrarlama məcburiyyətinin izahını da verə bilər, onun icrası zamanı bir-birinə zidd olan müxtəlif niyyətlər birləşir. Arzu olunduğu kimi baş verməyən şey, təkrarlama vasitəsilə başqa bir şəkildə "baş verməmişə" çevrilir, bu təkrarlama zamanı qalmaq üçün bütün bu motivlər də əlavə olunur. Nevrozun gedişatında, travmatik təcrübəni "baş verməmişə çevirmə" meyli, birinci dərəcəli simptom yaradan motiv kimi tez-tez üzə çıxır. Beləliklə, müdafiənin və ya daha az qeyri-dəqiqliklə desək, sıxışdırmanın yeni, motor texnikasına gözləmədiyimiz bir baxış əldə edirik.

Təsvir edilməli olan digər texnika, məcburiyyət nevroza xas olan təcrid etmədir (Isolieren). O da eyni şəkildə motor sahəyə aiddir və xoşagəlməz bir hadisədən, eləcə də nevroz baxımından əhəmiyyətli olan öz fəaliyyətindən sonra heç nə baş verməməli, heç bir qavrama edilməməli və heç bir hərəkət yerinə yetirilməməli olan bir fasilənin yerləşdirilməsindən ibarətdir. Əvvəlcə qəribə görünən bu davranış, tezliklə onun sıxışdırma (verdrängung) ilə əlaqəsini açır. Bilirik ki, histeriyada travmatik təəssüratı amneziyaya uğratmaq mümkündür, məcburiyyət nevrozda isə bu çox vaxt uğursuz olur, təcrübə unudulmur, lakin o, affektindən soyulur və assosiativ əlaqələri boğulur və ya kəsilir, belə ki, o, təcrid olunmuş kimi qalır və düşünmə prosesində də təkrarlanmır. Bu təcrid etmənin nəticəsi, amneziyalı sıxışdırma (verdrängung) ilə eyni olur. Bu texnika beləliklə, məcburiyyət nevrozdakı təcrid etmələrdə təkrarlanır, lakin eyni zamanda sehrli niyyətlə motor şəkildə gücləndirilir. Beləliklə, bir-birindən ayrılan şey, əslində assosiativ olaraq bir-birinə bağlı olan şeydir; motor təcrid düşüncədə əlaqənin kəsilməsinə zəmanət verə bilər. Nevrozun bu proseduru üçün bəhanə normal konsentrasiya prosesidir. Bizə əhəmiyyətli görünən təəssürat və ya vəzifə, eyni anda digər düşüncə funksiyalarının və ya fəaliyyətlərinin tələbləri tərəfindən pozulmamalıdır. Lakin artıq normal vəziyyətdə konsentrasiya yalnız əhəmiyyətsiz və aid olmayan şeyləri deyil, əsasən uyğun gəlməyən əks şeyləri uzaq tutmaq üçün istifadə olunur. Ən çox pozucu olan şey, əslində bir-birinə bağlı olan və inkişafın irəliləməsi ilə bir-birindən ayrılmış şeydir, məsələn, Tanrı ilə münasibətdə ata kompleksinin ambivalentliyinin ifadələri və ya sevgi oyanmalarında ifrazat orqanlarının hərəkətləri. Beləliklə, Mən adətən düşüncə axarının idarə edilməsində böyük təcrid işi görməlidir və bilirik ki, analitik texnikanın icrasında Məni bu əks halda tamamilə əsaslı olan funksiyadan müvəqqəti olaraq imtina etməyə öyrətməliyik.

Biz hamımız təcrübə ilə görmüşük ki, məcburiyyət nevrozu xəstəsinə psixoanalitik əsas qaydaya əməl etmək xüsusilə çətinləşir. Ehtimal ki, onun Fövqəl-Məni ilə O arasındakı yüksək konflikt gərginliyi nəticəsində onun Məni daha diqqətli, onun təcridləri daha kəskin olur. Düşünmə işi zamanı o, çox şeyi rədd etməlidir: şüursuz fantaziyaların qarışmasını və ambivalent meyllərin ifadəsini. O, özünü buraxa bilməz, daim döyüşə hazır vəziyyətdədir. Konsentrasiya və təcridə bu məcburiyyəti o, sonra simptomlar kimi çox nəzərəçarpan və praktik olaraq çox əhəmiyyətli olan, lakin təbii ki, faydasız olan və mərasim xarakteri daşıyan sehrli təcrid hərəkətləri ilə dəstəkləyir.

Lakin o, assosiasiyaların, fikirlərdə əlaqələndirmənin qarşısını almağa çalışarkən, məcburiyyət nevrozunun ən qədim və fundamental əmrlərindən birinə, toxunma qadağasına tabe olur. İnsan toxunmanın, kontaktın, yoluxmanın nevrozda niyə bu qədər böyük rol oynadığını və mürəkkəb sistemlərin tərkib hissəsinə çevrildiyini soruşursa, cavabı tapır ki, toxunma, fiziki kontakt, həm təcavüzkar, həm də nəvazişli obyekt yüklənməsinin ən yaxın hədəfidir. Eros toxunmaq istəyir, çünki o, birləşməyə, Mən ilə sevilən obyekt arasındakı məkan sərhədlərinin aradan qaldırılmasına can atır. Lakin uzaq silahın ixtirasından əvvəl yalnız yaxınlıqdan həyata keçirilə bilən destruksiya da fiziki toxunmanı, əl qoymağı tələb etməlidir. Bir qadına toxunmaq dil istifadəsində onun cinsi obyekt kimi istifadə edilməsi üçün eufemizmə çevrilmişdir. Cinsiyyət orqanına toxunmamaq avtoerotik doyumun qadağasının sözlə ifadəsidir. Məcburiyyət nevrozu əvvəlcə erotik toxunmanı, sonra isə geriləmədən sonra təcavüz kimi maskalanmış toxunmanı təqib etdiyi üçün, onun üçün heç nə bu qədər qadağan olunmuş və qadağa sisteminin mərkəzinə çevrilmək üçün bu qədər uyğun olmamışdır. Təcrid isə təmas imkanının aradan qaldırılmasıdır, bir şeyi hər hansı toxunmadan uzaq tutmaq vasitəsidir və nevroz xəstəsi bir təəssüratı və ya fəaliyyəti fasilə ilə təcrid etdikdə, o, bizə simvolik olaraq başa salır ki, onlara aid düşüncələrin digərləri ilə assosiativ təmasa girməsinə icazə vermək istəmir.

Simptomların yaranması haqqında araşdırmalarımız bu qədər irəli gedir. Onları ümumiləşdirmək demək olar ki, dəyər deyil, nəticəsiz və natamam qalıblar, həm də əvvəllər artıq məlum olmayan çox az şey gətiriblər. Fobiyalardan başqa digər xəstəliklərdə, konversiya histeriyasında və məcburiyyət nevrozunda simptom yaranmasını nəzərə almaq ümidsizdir; bu barədə çox az şey məlumdur. Lakin bu üç nevrozun tərtibindən belə, təxirə salına bilməyən ağır bir problem qalxır. Hər üçü üçün Edip kompleksinin məhv edilməsi çıxış nöqtəsidir, hamısında, fərz edək ki, kastrasiya təşvişi Mənin qarşı çıxmasının hərəkətverici qüvvəsidir. Ancaq yalnız fobiyalarda belə bir təşviş üzə çıxır, ona etiraf edilir. Digər iki formada ondan nə olub, Mən belə bir təşvişdən özünü necə qoruyub? Əvvəllər qeyd olunan, təşvişin axarı pozulmuş libido yüklənməsinin özündən bir növ mayalanma nəticəsində yarandığı ehtimalını nəzərə alsaq, problem daha da kəskinləşir və bundan əlavə: kastrasiya təşvişinin sıxışdırmanın (və ya müdafiənin) tək hərəkətverici qüvvəsi olduğu birmənalıdır? Qadınların nevrozlarını nəzərə alsaq, buna şübhə etmək lazımdır, çünki kastrasiya kompleksinin onlarda təsdiqlənməsi nə qədər dəqiq olsa da, artıq həyata keçirilmiş kastrasiya halında düzgün mənada kastrasiya təşvişindən danışmaq olmaz.

Uşaq heyvan fobiyalarına qayıdaq, bu halları digər bütün hallardan daha yaxşı başa düşürük. Deməli, Mən burada O-nun libidinal obyekt yüklənməsinə (müsbət və ya mənfi Edip kompleksinin) qarşı çıxmalıdır, çünki ona tabe olmağın kastrasiya təhlükəsini gətirəcəyini başa düşmüşdür. Bunu artıq müzakirə etmişik və bu ilk müzakirədən qalan bir şübhəni aydınlaşdırmaq üçün hələ də səbəb tapırıq. Kiçik Hansda (yəni müsbət Edip kompleksi halında) qəbul etməliyik ki, Mənin müdafiəsini tələb edən anaya olan nəvazişli təhrikdirmi, yoxsa ataya qarşı olan aqressiv təhrikdirmi? Praktik olaraq bu əhəmiyyətsiz görünür, xüsusilə də bu iki təhrikin bir-birini şərtləndirdiyini nəzərə alsaq, lakin nəzəri maraq bu suala bağlıdır, çünki yalnız anaya olan nəvazişli axın saf erotik sayıla bilər. Aqressiv olan əsasən dağıdma həvəsindən asılıdır və biz həmişə belə düşünmüşük ki, nevrozda Mən libidonun tələblərinə qarşı müdafiə olunur, digər həvəslərin tələblərinə qarşı yox. Həqiqətən də görürük ki, fobiya yarandıqdan sonra anaya olan nəvazişli bağ sanki yox olmuşdur, o, sıxışdırma ilə tamamilə həll edilmişdir, lakin aqressiv təhrikdə simptom (əvəzedici) yaranması baş vermişdir. Qurd adamın halında vəziyyət daha sadədir, sıxışdırılmış hissin özü həqiqətən erotiktir, ataya qarşı qadın mövqeyidir və bundan da simptom yaranması baş verir.

Belə uzun işdən sonra belə ən fundamental münasibətlərin dərkində hələ də çətinliklərlə qarşılaşmağımız demək olar ki, utancvericidir, lakin biz heç nəyi sadələşdirməməyi və heç nəyi gizlətməməyi qərara almışıq. Aydın görə bilmiriksə, heç olmasa qaranlıq məqamları aydın görəək. Burada qarşımıza çıxan şey, aydın görünür ki, həvəs nəzəriyyəmizin inkişafındakı bir qüsurdur. Əvvəlcə libidonun təşkilatını oral mərhələdən sadist-anal mərhələyə, oradan da genital mərhələyə qədər izləmiş və bu zaman cinsi həvəslərin bütün komponentlərini bir-birinə bərabər tutmuşuq. Sonradan sadizm bizə Erosa zidd olan başqa bir həvəsin nümayəndəsi kimi göründü. İki həvəs qrupu haqqındakı yeni anlayış, libido təşkilatının ardıcıl mərhələləri haqqındakı əvvəlki quruluşu dağıdır kimi görünür. Bu çətinlikdən çıxış üçün köməkçi məlumat biz yenidən uydurmaq məcburiyyətində deyilik. O, artıq uzun müddət əvvəl bizə təqdim olunmuşdur və belə ifadə edilir ki, biz demək olar ki, heç vaxt təmiz həvəs təhrikləri ilə işləmirik, əksinə, hər iki həvəsin müxtəlif miqdar nisbətlərindəki qatışıqları ilə qarşılaşırıq. Beləliklə, sadist obyekt yüklənməsinin də libidinal kimi qəbul edilməyə haqqı var, libido təşkilatlarının yenidən nəzərdən keçirilməsinə ehtiyac yoxdur, ataya qarşı olan aqressiv təhrik, anaya olan nəvazişli təhrik kimi eyni haqla sıxışdırılma obyektinə çevrilə bilər. Bununla belə, sonrakı düşünmə üçün material olaraq, sıxışdırmanın libidonun genital təşkilatı ilə xüsusi əlaqəsi olan bir proses olduğunu, Mən libidonun digər təşkilat mərhələlərində özünü müdafiə etməli olduqda müdafiənin digər üsullarına müraciət etdiyini ehtimalını kənara qoyuruq və davam edirik. Kiçik Hansın işi kimi bir hal bizə qərar verməyə imkan vermir; burada aqressiv təhrik sıxışdırma yolu ilə həll edilir, lakin genital təşkilat artıq əldə edildikdən sonra.

Bu dəfə təşviş ilə əlaqəni nəzərdən qaçırmaq istəmirik. Dediyimiz kimi, Mən kastrasiya təhlükəsini tanıdığı kimi, təşviş siqnalını verir və həzz-xoşagəlməzlik instansiyası vasitəsilə, daha aydın görünməyən bir yolla O-dakı təhdidedici yüklənmə prosesini dayandırır. Eyni zamanda fobiyanın formalaşması baş verir. kastrasiya təşvişi başqa bir obyekt və təhrif olunmuş bir ifadə alır: atadan kastrasiya olunmaq əvəzinə, at tərəfindən dişlənmək (canavar tərəfindən yeyilmək). Əvəzləmə quruluşunun iki açıq üstünlüyü var: birincisi, ambivalensiya konfliktindən qaçır, çünki ata eyni zamanda sevilən bir obyektdir; ikincisi isə Mənə təşviş inkişafını dayandırmağa imkan verir. Fobiyanın təşvişi, əslində, ixtiyari bir təşvişdir, yalnız onun obyekti qavrayışın obyekti olduqda ortaya çıxır. Bu tamamilə doğrudur; yalnız o zaman təhlükə vəziyyəti mövcuddur. Hazırda olmayan atadan kastrasiyadan qorxmağa ehtiyac yoxdur. İndi atadan qurtulmaq mümkün deyil, o, istədiyi zaman həmişə görünür. Lakin o, heyvanla əvəz edildikdə, təhlükəsiz və təşvişsiz olmaq üçün yalnız heyvanın görünüşündən, yəni onun mövcudluğundan qaçmaq kifayətdir. Kiçik Hans beləliklə, öz Məninə bir məhdudiyyət qoyur, o, atlarla qarşılaşmamaq üçün çıxmamaq ləngiməsini yaradır. Kiçik rus daha rahat vəziyyətdədir, onun üçün müəyyən bir şəkillər kitabını artıq əlinə almaması demək olar ki, heç bir imtina deyil. Əgər pis bacı ona həmişə bu kitabda dik duran canavarın şəklini gözləri önündə saxlamasaydı, o, öz təşvişindən qorunduğunu hiss edə bilərdi.

Mən əvvəllər fobiyaya proyeksiya xarakteri aid etmişdim, çünki o, daxili həvəs təhlükəsini xarici qavrayış təhlükəsi ilə əvəz edir. Bu, insanın xarici təhlükədən qaçma və qavramadan yayınma yolu ilə qoruna biləcəyini, lakin daxili təhlükədən qaçmağın faydasız olduğunu üstünlük kimi gətirir. Mənim qeydim yanlış deyil, lakin o, səthdə qalır. Həvəs tələbi əslində öz-özlüyündə təhlükə deyil, yalnız kastrasiya kimi real xarici təhlükəni özündə daşıdığı üçün təhlükəlidir. Beləliklə, əslində fobiyada yalnız bir xarici təhlükə başqası ilə əvəz olunur. Mənin fobiyada təşvişdən yayınmaq üçün yayınma və ya ləngimə simptomundan istifadə edə bilməsi, bu təşvişin yalnız bir affekt siqnalı olduğu və iqtisadi vəziyyətdə heç nə dəyişmədiyi fikri ilə çox uyğun gəlir.

Beləliklə, heyvan fobiyalarının təşvişi Mənin təhlükəyə qarşı affekt reaksiyasıdır; burada siqnal verilən təhlükə kastrasiya təhlükəsidir. Mənin normalda təhlükə vəziyyətlərində ifadə etdiyi real təşvişdən yeganə fərq, təşvişin məzmununun şüursuz qalması və yalnız bir təhriflə şüura çıxmasıdır.

Eyni anlayışın, mən belə düşünürəm, böyüklərin fobiyaları üçün də etibarlı olacağını görəcəyik, baxmayaraq ki, nevrozun emal etdiyi material çox daha zəngindir və simptom əmələgəlməsinə bəzi amillər əlavə olunur. bildung əlavə olunur. Əslində eyni şeydir. Agorafob, bir həvəs təhlükəsindən yayınmaq üçün öz Məninə bir məhdudiyyət qoyur. Həvəs təhlükəsi erotik həvəslərə güzəşt etmək vəsvəsəsidir ki, bununla o, yenidən uşaqlıqdakı kimi kastrasiya və ya ona analoji təhlükəni çağırmış olar. Misal kimi, fahişələrin təkliflərinə tabe olacağından və cəza olaraq sifilisə yoluxacağından qorxduğu üçün agorafob olan gənc bir kişinin hadisəsini gətirirəm.

Çox halların daha mürəkkəb bir struktur göstərdiyini və bir çox digər sıxışdırılmış həvəs təhriklərinin fobiyaya qovuşa biləcəyini yaxşı bilirəm, lakin bunlar yalnız köməkçi rolundadır və adətən nevrozun nüvəsi ilə sonradan əlaqə qurmuşlar. Agorafobiyanın simptomatologiyası, Mənin yalnız bir şeydən imtina etməklə kifayətlənməməsi, vəziyyətdən təhlükəni almaq üçün əlavə bir şey etməsi ilə mürəkkəbləşir. Bu əlavə adətən uşaqlıq illərinə zamana görə geri qayıtmadır (ekstremal halda ana bətninə, bu gün hədələyən təhlükələrdən qorunduğumuz vaxtlara qədər) və imtinanın baş vermədiyi şərt kimi ortaya çıxır. Beləliklə, agorafobik şəxs etibar etdiyi bir nəfərlə kiçik uşaq kimi müşayiət olunduqda küçəyə çıxa bilər. Eyni ehtiyatlılıq ona tək başına çıxmağa da icazə verə bilər, əgər o, evindən müəyyən məsafədən uzaqlaşmasa və yaxşı tanımadığı, orada insanlara tanınmadığı yerlərə getməsə. Bu qaydaların seçilməsində onun nevrozu vasitəsilə idarə edən uşaqlıq amillərinin təsiri özünü göstərir. Belə uşaqlıq geriləməsi olmadan da tək qalma fobiyası tam aydındır, çünki o, əslində təkbaşına masturbasiya vəsvəsəsindən yayınmağa çalışır. Uşaqlıq geriləməsinin şərti təbii ki, uşaqlıqdan zaman baxımından uzaqlıqdır.

Fobiya adətən müəyyən şəraitdə — küçədə, qatarda, tək qalarkən — ilk təşviş hücumu yaşandıqdan sonra yaranır. Sonra təşviş aradan qalxır, lakin qoruyucu şərt yerinə yetirilə bilmədikdə hər dəfə yenidən ortaya çıxır. Fobiyanın mexanizmi müdafiə vasitəsi kimi yaxşı xidmət edir və böyük sabitliyə meyl göstərir. İndi simptoma qarşı yönəlmiş müdafiə mübarizəsinin davamı tez-tez, lakin mütləq deyil ki, baş verir.

Fobiyalarda təşviş haqqında əldə etdiyimiz məlumatlar məcburiyyət nevrozu üçün də tətbiq oluna bilər. Məcburiyyət nevrozu vəziyyətini fobiya vəziyyətinə endirmək çətin deyil. Sonrakı bütün simptom yaranmasının hərəkətverici qüvvəsi burada açıq-aydın Mənin Fövqəl-Mənə qarşı təşvişidir. Fövqəl-Mənin düşmənçiliyi, Mənin qaçmalı olduğu təhlükə vəziyyətidir. Burada proyeksiyanın heç bir əlaməti yoxdur, təhlükə tamamilə daxilləşdirilmişdir. Amma əgər biz Mənin Fövqəl-Məndən nədən qorxduğunu sorasaq, Fövqəl-Mənin cəzasının kastrasiya cəzasının davamı olduğu fikri özünü tətbiq edir. Fövqəl-Mən şəxssizləşmiş ata olduğu kimi, onun təhdid etdiyi kastrasiya təşvişi da qeyri-müəyyən sosial və ya vicdan təşvişinə çevrilmişdir. Lakin bu təşviş örtülmüşdür, Mən ona özünə yüklənmiş əmrləri, ehtiyatları və kəffarə əməllərini itaətkarlıqla yerinə yetirməklə ondan yayınır. Əgər buna mane olunsa, dərhal son dərəcə ağrılı bir narahatlıq yaranır; biz bunu təşvişin ekvivalenti kimi qəbul edə bilərik, xəstələr də bunu təşviş ilə eyni tuturlar. Beləliklə, nəticəmiz budur: Təşviş təhlükə vəziyyətinə reaksiyadır; Mən vəziyyətdən yayınmaq və ya ondan yayınmaq üçün bir şey etdikdə təşvişin qarşısı alınır. İndi deyə bilərik ki, simptomlar təşvişin inkişafından yayınmaq üçün yaradılır, lakin bu, dərinə nüfuz etmir. Daha doğru olanı, simptomların, təhlükə vəziyyətini, yəni təşviş inkişafı ilə siqnal verilən vəziyyəti önləmək üçün yaradıldığını söyləməkdir. Lakin bu təhlükə, indiyə qədər nəzərdən keçirilən hallarda kastrasiya və ya ondan törəmə bir şey idi.

Əgər təşviş, Mənin təhlükəyə verdiyi reaksiyadırsa, çox vaxt həyat təhlükəsindən xilas olduqdan sonra yaranan travmatik nevrozu, həyat və ya ölüm təşvişinin birbaşa nəticəsi kimi, Mənin asılılıqlarını və kastrasiyanı nəzərə almadan, qəbul etmək məntiqli görünür. Keçən müharibənin travmatik nevrozlarının müşahidəçilərinin əksəriyyəti də belə etmiş və qürurla elan edilmişdir ki, indi sübut olunub ki, özünü qoruma həvəsinin təhlükəyə məruz qalması, cinsəlliyin heç bir iştirakı olmadan və psixoanalizin mürəkkəb fərziyyələrinə əhəmiyyət vermədən nevroz yarada bilər. Həqiqətən də, travmatik nevrozun tək bir faydalı təhlilinin belə mövcud olmaması son dərəcə təəssüf doğurur. Bu, cinsəlliyin etioloji əhəmiyyətinə qarşı çıxışa görə deyil, çünki bu qarşıdurma narsisizmin tətbiqi ilə çoxdan aradan qaldırılıb; narsisizm Mənin libidinal yüklənməsini obyekt yüklənmələri ilə eyni səviyyəyə gətirir və özünü qoruma həvəsinin libidinal təbiətini vurğulayır; əksinə, bu təhlillərin olmaması səbəbindən təşviş və simptom formalaşması arasındakı münasibət haqqında həlledici məlumatlar əldə etmək üçün ən dəyərli fürsəti qaçırmışıq. Gündəlik həyatın daha sadə nevrozlarının strukturuna dair bildiklərimizə əsasən, nevrozun yalnız təhlükənin obyektiv faktı ilə, psixi aparatın daha dərin şüursuz qatlarının iştirakı olmadan baş verməsi çox ehtimal kənarıdır. Lakin şüursuzda, həyatın məhvi anlayışımıza məzmun verə biləcək heç nə yoxdur. Kastrasiya gündəlik təcrübə ilə, yəni bağırsaq məzmunundan ayrılma və süddən kəsilmə zamanı yaşanan ananın sinəsindən itki təcrübəsi ilə təsəvvür edilə bilər; lakin ölümə bənzər bir şey heç vaxt yaşanmamış və ya huş itirmə kimi iz qoymamışdır. Buna görə də, ölüm təşvişinin kastrasiya təşvişinin analoqu kimi qəbul edilməsi və Mənin reaksiya verdiyi vəziyyətin, qoruyucu Fövqəl-Məndən (taleh qüvvələrindən) tərk edilmə vəziyyəti olması, bununla da bütün təhlükələrə qarşı təminatın sona erməsi fərziyyəsinə sadiq qalıram. Bundan əlavə, nəzərə alınmalıdır ki, travmatik nevroza aparan təcrübələrdə xarici qıcıq qoruyucusu qırılır və psixi aparata həddindən artıq böyük oyanma miqdarı yaxınlaşır; beləliklə, burada təşvişin yalnız affekt kimi siqnal vermədiyi, həm də vəziyyətin iqtisadi şərtlərindən yenidən yarandığı ikinci ehtimal mövcuddur.

Son qeydlə, yəni Mənin mütəmadi təkrarlanan obyekt itkiləri ilə kastrasiyaya hazırlandığı fikri ilə, təşvişə dair yeni bir anlayış əldə etmişik. Onu indiyə qədər təhlükənin affekt siqnalı kimi nəzərdən keçirirdiksə, indi çox vaxt kastrasiya təhlükəsindən söhbət getdiyi üçün, onu itkiyə və ya ayrılığa reaksiya kimi görürük. Dərhal ortaya çıxan bir çox şey bu nəticəyə qarşı çıxsa da, bizə çox qəribə bir uyğunluq diqqət çəkməlidir. İnsanın ən azı ilk təşviş təcrübəsi doğumdur və bu, obyektiv olaraq anadan ayrılma deməkdir, ananın kastrasiyası (uşaq — penis bərabərliyinə görə) ilə müqayisə edilə bilər. İndi təşvişin hər sonrakı ayrılıqda ayrılığın simvolu kimi təkrarlanması çox məmnunluqverici olardı, lakin təəssüf ki, bu uyğunluğun qiymətləndirilməsinə mane olan bir amil var: doğum subyektiv olaraq anadan ayrılma kimi yaşanmır, çünki ana, tamamilə narsisistik olan fetus üçün obyekt kimi tamamilə naməlumdur. Başqa bir şübhə isə ondan ibarətdir ki, bizə ayrılığa affekt reaksiyaları məlumdur və biz onları təşviş kimi deyil, ağrı və kədər kimi hiss edirik. Həqiqətən də xatırlayırıq ki, kədərin müzakirəsi zamanı onun niyə bu qədər ağrılı olduğunu da başa düşə bilməmişdik.

Düşünmək üçün vaxtdır. Biz açıq-aydın təşvişin mahiyyətini açan bir dərkə, onun haqqındakı həqiqəti səhvdən ayıran bir ya—ya da prinsipinə axtarırıq. Amma bunu əldə etmək çətindir, təşvişi asanlıqla qavramaq mümkün deyil. İndiyə qədər heç nəyə nail ola bilmədik, yalnız ziddiyyətlərə rast gəldik, onlar arasında qabaqcadan qərar verilmədən seçim etmək mümkün deyildi. İndi isə fərqli yanaşmağı təklif edirəm; biz təşviş haqqında deyə biləcəyimiz hər şeyi qərəzsiz toplayacağıq və yaxın bir sintez gözləməsindən imtina edəcəyik.

Beləliklə, təşviş ilk növbədə hiss olunan bir şeydir. Biz ona bir affekt vəziyyəti deyirik, baxmayaraq ki, affektin nə olduğunu da bilmirik. Hiss kimi onun açıq-aşkar xoşagəlməzlik xarakteri var, amma bu onun keyfiyyətini tükətmir; hər bir xoşagəlməzliyi təşviş adlandıra bilmərik. Xoşagəlməzlik xarakterli digər hisslər var (gərginlik, ağrı, kədər) və təşviş bu xoşagəlməzlik keyfiyyətindən başqa xüsusiyyətlərə də malik olmalıdır. Bir sual: Biz bu müxtəlif xoşagəlməzlik affektləri arasındakı fərqləri anlamağa nail ola biləcəyikmi?

Təşviş hissindən heç olmasa bir şey çıxara bilərik. Onun xoşagəlməzlik xarakteri xüsusi bir notaya malik görünür; bunu sübut etmək çətindir, amma ehtimal olunur; bu, heç də qəribə deyil. Amma bu çətin təcrid edilən xüsusi xarakterdən əlavə, təşvişdə müəyyən orqanlara aid etdiyimiz daha konkret fiziki hisslər qavrayırıq. Təşvişin fiziologiyası bizi burada maraqlandırmadığı üçün, bu hisslərin tək-tük nümayəndələrini, yəni tənəffüs orqanlarında və ürəkdə ən çox və ən aydın müşahidə olunanları qeyd etmək kifayətdir. Onlar bizə motor innervasiyaların, yəni boşalma proseslərinin təşvişin bütövündə iştirak etdiyinin sübutudur. Beləliklə, təşviş vəziyyətinin təhlili göstərir ki: 1) xüsusi bir xoşagəlməzlik xarakteri, 2) boşalma aktları, 3) onların qavranılması mövcuddur.

2) və 3) bəndləri bizə artıq oxşar vəziyyətlərə qarşı bir fərq verir, məsələn, kədər və ağrıya. Bu hallarda motor ifadələr buna aid deyil; onlar mövcud olduqda, bütövlüyün tərkib hissəsi kimi deyil, nəticələr və ya ona reaksiyalar kimi aydın şəkildə görünür. Beləliklə, təşviş müəyyən yollarla boşalma aktları olan xüsusi bir xoşagəlməzlik vəziyyətidir. Ümumi baxış açımıza görə, təşvişin əsasında oyanmanın artmasının dayandığını düşünəcəyik, bir tərəfdən xoşagəlməzlik xarakterini yaradan, digər tərəfdən isə adları çəkilən boşalmalarla yüngülləşən. Lakin bu təmiz fizioloji ümumiləşmə bizə heç də kifayət etməyəcək; biz təşviş hissləri və innervasiyalarını bir-birinə möhkəm bağlayan tarixi bir anın olduğunu fərz etməyə meylliyik. Başqa sözlə, təşviş vəziyyəti, belə bir oyanma şərtlərini və müəyyən yollarla boşalmayı ehtiva edən bir təcrübənin təkrarlanmasıdır, nəticədə təşvişin xoşagəlməzliyi öz spesifik xarakterini qazanır. İnsan üçün nümunəvi təcrübə olaraq doğum qarşımıza çıxır və buna görə də biz təşviş vəziyyətində doğum travmasının təkrarlanmasını görməyə meylliyik.

Biz bununla təşvişə affekt vəziyyətləri arasında istisna bir mövqe verən heç nə iddia etmirik. Bizim fikrimizcə, digər affektlər də köhnə, həyati əhəmiyyət kəsb edən, bəlkə də fərddən əvvəlki hadisələrin təkrarlanmasıdır və biz onları, təhlil vasitəsilə yaddaş simvolları kimi mənşəyi və əhəmiyyəti bizə aydın olan histerik nevrozun gec və fərdi qazanılmış hücumları ilə müqayisə edərək, ümumi, tipik, doğuşdan gələn histerik tutmalar kimi təqdim edirik. Əlbəttə, bu baxış bucağını digər bir sıra affektlər üçün sübutedici şəkildə tətbiq etmək çox arzuolunan olardı, lakin biz bu gün bundan çox uzaqdayıq.

Təşvişin doğum hadisəsinə endirilməsi, ağlabatan etirazlara qarşı müdafiə olunmalıdır. Təşviş, ehtimal ki, bütün orqanizmlərə, heç olmasa bütün yüksək orqanizmlərə məxsus olan bir reaksiyadır, doğum isə yalnız məməlilər tərəfindən yaşanır və bütün bu məməlilərdə travma əhəmiyyəti daşıyıb-daşımadığı şübhəlidir. Deməli, doğum nümunəsi olmadan da təşviş mövcuddur. Lakin bu etiraz biologiya və psixologiya arasındakı sərhədləri aşır. Təşviş, təhlükə vəziyyətinə reaksiya olaraq bioloji baxımdan vacib bir funksiyanı yerinə yetirməli olduğu üçün, müxtəlif canlılarda müxtəlif cür qurulmuş ola bilər. Həmçinin, təşvişin insana daha uzaq olan canlılarda insandakı kimi eyni hisslər və innervasiyalar məzmununa malik olub-olmadığını da bilmirik. Bu, insanda təşvişin doğum prosesini nümunə götürməsinə mane olmur.

Əgər təşvişin strukturu və mənşəyi budursa, növbəti sual belədir: Onun funksiyası nədir? Hansı hallarda təkrarlanır? Cavab ağlabatan və məcburi görünür. Təşviş təhlükə vəziyyətinə reaksiya olaraq yaranmışdır və indi belə bir vəziyyət yenidən yarandıqda mütəmadi olaraq təkrarlanır.

Lakin bununla bağlı bir neçə qeyd etmək lazımdır. İlkin təşviş vəziyyətinin innervasiyaları ehtimal ki, mənalı və məqsədyönlü idi, tam ilk histerik tutmanın əzələ hərəkətləri kimi. Histerik tutmanı izah etmək istəyirsinizsə, yalnız müvafiq hərəkətlərin haqlı bir fəaliyyətin hissəsi olduğu vəziyyəti axtarmaq lazımdır. Beləliklə, doğum zamanı innervasiyanın tənəffüs orqanlarına yönəlməsi ağciyərlərin fəaliyyətini hazırlamış, ürək döyüntüsünün sürətlənməsi isə qanın zəhərlənməsinə qarşı işləmək istəmişdir. Bu məqsədəuyğunluq təbii ki, təşviş vəziyyətinin təkrarlanmasında, eləcə də təkrarlanan histerik tutmalarda itir. Beləliklə, fərd yeni bir təhlükə vəziyyətinə düşdükdə, indiki vəziyyətə uyğun reaksiya vermək əvəzinə, keçmiş təhlükəyə cavab olaraq təşviş vəziyyəti ilə reaksiya verməsi məqsədəuyğun olmaya bilər. Lakin təhlükə vəziyyəti yaxınlaşan kimi tanındıqda və təşviş partlayışı ilə siqnal verildikdə, məqsədəuyğunluq yenidən ortaya çıxır. Təşviş daha sonra daha uyğun tədbirlərlə dərhal əvəz oluna bilər. Beləliklə, təşvişin yaranmasının iki imkanı dərhal ayrılır: biri yeni təhlükə vəziyyətində məqsədəuyğun olmayan, digəri isə belə bir vəziyyəti siqnal vermək və qarşısını almaq üçün məqsədəuyğun olan.

Amma “təhlükə” nədir? Doğum aktında həyatın qorunması üçün obyektiv təhlükə mövcuddur, bunun reallıqda nə demək olduğunu bilirik.

Lakin psixoloji olaraq bu bizə heç nə demir. Doğum təhlükəsinin hələ psixi məzmunu yoxdur. Şübhəsiz ki, döldə həyatın məhvi ehtimalı haqqında hər hansı bir biliyə yaxın olan bir şeyi fərz edə bilmərik. Döl öz narsisistik libidosunun iqtisadiyyatında böyük bir pozğunluqdan başqa heç nəyi qeyd edə bilməz. Ona böyük oyanma cəmləri daxil olur, yeni xoşagəlməzlik hissləri yaradır, bəzi orqanlar özləri üçün artmış yüklənmə tələb edir, bu da tezliklə başlayacaq obyekt yüklənməsinin prelüduna bənzəyir; bunlardan hansı “təhlükə vəziyyəti”nin nişanı kimi istifadə olunacaq?

Təəssüf ki, yeni doğulmuş uşağın ruhi vəziyyəti haqqında bu sualı birbaşa cavablandırmaq üçün çox az şey bilirik. Hətta yeni verilmiş təsvirin faydalılığına zəmanət verə bilmərəm. Yeni doğulmuş uşaq ona doğum hadisəsini xatırladan bütün vəziyyətlərdə təşviş affektini təkrarlayacaq demək asandır. Lakin həlledici məqam, nəyin vasitəsilə və nəyi xatırladığı qalır.

Bizə təşviş inkişafına hazır olan körpə və ya bir az böyük uşağın vəziyyətlərini öyrənməkdən başqa çarə qalmır. Rank ““Doğum Travması” kitabında çox enerjili bir cəhd etmişdir, I) Otto Rank, Doğum Travması və Psixoanaliz üçün Əhəmiyyəti. Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana XIV, 1924.

uşağın ən erkən fobiyalarının doğum hadisəsinin təsiri ilə əlaqəsini sübut etmək, lakin mən bunu uğurlu hesab edə bilmərəm. Ona iki şeyi irad tutmaq olar: Birincisi, onun uşağın doğum zamanı müəyyən hissi təəssüratları, xüsusilə vizual təbiətli olanları qəbul etdiyi və bu təəssüratların təkrarlanması doğum travmasının xatirəsini və beləliklə, təşviş reaksiyasını yarada biləcəyi fərzinə əsaslanmasıdır. Bu fərz tamamilə sübut edilməmiş və çox ehtimal olunmazdır; uşağın doğum prosesindən toxunma və ümumi hisslərdən başqa heç nə qoruyub saxlamadığı inandırıcı deyil. Əgər uşaq sonradan dəliklərdə gizlənən və ya onlardan çıxan kiçik heyvanlardan təşviş keçirdiyini göstərirsə, Rank bu reaksiyanı uşağa aydın görünə bilməyəcək bir analogiyanın qavranılması ilə izah edir. İkincisi, Rankın bu sonrakı təşviş vəziyyətlərinin qiymətləndirilməsində ehtiyacdan asılı olaraq ya intrauterin mövcudluğun xoşbəxt yaddaşını, ya da onun travmatik pozğunluğunun yaddaşını işə salması, bu da təfsirdə ixtiyarçılığa qapıları açır. Bu uşaq təşvişinin bəzi halları Rank prinsipinin tətbiqinə birbaşa müqavimət göstərir. Əgər uşaq qaranlıq və tənhalığa salınarsa, biz onun intrauterin vəziyyətinin bu bərpasını məmnuniyyətlə qarşılamasını gözləməliyik və əgər məhz bu vaxt təşvişlə reaksiya verməsi faktı bu xoşbəxtliyin doğumla pozulması xatirəsinə aid edilirsə, bu izah cəhdinin məcburiyyətini artıq görməzdən gəlmək olmaz.

Mən belə bir nəticə çıxarmalıyam ki, ən erkən uşaq fobiyaları doğum aktının təəssüratına birbaşa aid edilməyə imkan vermir və ümumiyyətlə indiyə qədər izahdan yayınmışdır. Müəyyən təşviş hazırlığı körpədə inkar edilə bilməz. Bu, doğumdan dərhal sonra ən güclü olub, sonra yavaş-yavaş azalan deyil, əksinə, psixi inkişafın irəliləməsi ilə yalnız sonradan ortaya çıxır və uşaqlıq dövrünün müəyyən bir müddətində davam edir. Əgər belə erkən fobiyalar bu müddətdən sonra da davam edərsə, onlar nevroz pozğunluğuna şübhə yaradır, baxmayaraq ki, onların uşaqlıq dövründəki sonrakı açıq nevrozlarla əlaqəsi bizə heç də aydın deyil.

Uşaq təşvişi ifadələrinin yalnız bir neçə halı bizə aydındır; biz bu hallara əməl etməliyik. Belə ki, uşaq tək, qaranlıqda olduqda və ya ona tanış olan (ana) şəxsin yerinə yad bir şəxs tapdıqda. Bu üç hal tək bir şərtə gətirilir: sevilən (arzulanan) şəxsin yoxluğunu hiss etmək. Oradan etibarən təşvişin başa düşülməsi və ona bağlanırmış kimi görünən ziddiyyətlərin birləşdirilməsi yolu açıqdır.

Arzulanan şəxsin xatirə obrazı

GB ., şübhəsiz intensivdir, ehtimal ki, əvvəlcə hallüsinativ yüklənmişdir. Amma bu nəticə vermir və indi belə görünür ki, bu həsrət təşvişə çevrilir. Elə bir təəssürat yaranır ki, sanki bu təşviş çarəsizliyin ifadəsidir, sanki bu çox inkişaf etməmiş varlıq bu həsrətli yüklənmə ilə daha yaxşı bir şey edə bilmir. Təşviş belə görünür: obyekti itirməyə reaksiya kimi və bizə analogiyalar təqdim olunur ki, kastrasiya təşvişi də yüksək qiymətləndirilən obyektdən ayrılmağı məzmununda daşıyır və ən ilkin təşviş (doğumun “ilkin təşvişi”) anadan ayrılma zamanı yaranmışdır.

Növbəti mülahizə bu obyekti itirmənin vurğulanmasından kənara çıxır. Əgər körpə ananın qavranılmasını tələb edirsə, bu yalnız ona görədir ki, o, artıq təcrübədən bilir ki, ana onun bütün ehtiyaclarını dərhal ödəyir. Beləliklə, onun “təhlükə” kimi dəyərləndirdiyi vəziyyət, qarşısında təhlükəsiz olmaq istədiyi vəziyyət, doyumsuzluq, ehtiyacların gərginliyinin artması vəziyyətidir, qarşısında isə o, acizdir. Məncə, bu baxış bucağından hər şey yerli yerinə düşür; doyumsuzluq vəziyyəti, qıcıq miqdarlarının psixi istifadə və boşalma ilə idarə olunmadan xoşagəlməz yüksəkliyə çatdığı vəziyyət, körpə üçün doğum təcrübəsi ilə analoji, təhlükə vəziyyətinin təkrarı olmalıdır; hər ikisinə ortaq olan şey, həll tələb edən həyəcanlandırıcı amillərin artması nəticəsində yaranan iqtisadi pozuntudur, beləliklə, bu amil “təhlükə”nin əsl məğzidir. Hər iki halda təşviş reaksiyası baş verir, bu reaksiya körpədə də məqsədəuyğun olduğunu göstərir, çünki boşalmanın istiqaməti nəfəs və səs əzələlərinə yönəldikdə, ana çağırılır, eyni şəkildə ki, əvvəllər daxili qıcıqların aradan qaldırılması üçün ağciyərlərin fəaliyyətini stimullaşdırırdı. Uşaq doğumundan etibarən təhlükənin bu cür işarələnməsindən daha çox bir şeyə ehtiyac duymamalıdır.

Xarici, qavranıla bilən bir obyektin doğumu xatırladan təhlükəli vəziyyətə son qoya biləcəyi təcrübəsi ilə təhlükənin məzmunu iqtisadi vəziyyətdən onun şərtinə, yəni obyekti itirməyə doğru dəyişir. Ananın yoxluğunu hiss etmək artıq təhlükəyə çevrilir, onun baş verməsi ilə körpə, qorxulan iqtisadi vəziyyət hələ baş verməmişdən əvvəl təşviş siqnalı verir. Bu dəyişiklik özünü qoruma qayğısında ilk böyük irəliləyiş deməkdir, eyni zamanda təşvişin avtomatik, istənmədən yenidən yaranmasından təhlükə siqnalı kimi məqsədyönlü təkrarlanmasına keçidi əhatə edir.

Hər iki baxımdan, həm avtomatik

fenomen kimi, həm də xilas edən siqnal kimi

Təşviş körpənin psixi acizliyinin məhsulu kimi özünü göstərir, bu isə onun bioloji acizliyinin təbii qarşılığıdır. Doğum təşvişi ilə körpə təşvişinin hər ikisinin anadan ayrılma şərtini tanıması kimi diqqət çəkən təsadüfün psixoloji izahına ehtiyac yoxdur; bu, ananın, əvvəlcə fetusun bütün ehtiyaclarını öz bədəninin quruluşları ilə yatışdırdığı, doğumdan sonra da eyni funksiyani qismən digər vasitələrlə davam etdirdiyi faktından bioloji olaraq sadəcə izah olunur. Rahim içi həyat və ilk uşaqlıq dövrü, doğum aktının diqqət çəkən senzurasının bizə inandırdığından çox daha çox davamlılıq təşkil edir. Psixi ana obyekti uşağa bioloji fetus vəziyyətini əvəz edir.

Biz ona görə də unutmamalıyıq ki, rahim içi həyatda ana bir obyekt deyildi və o vaxtlar heç bir obyekt yox idi. Bu kontekstdə doğum travmasının boşalması üçün yer olmadığını və təşvişin təhlükəli vəziyyətdən qaçınmaq üçün siqnal funksiyasından başqa heç bir funksiyasının olmadığını görmək asandır. Növbəti təşviş dəyişikliyi, yəni fallik fazada ortaya çıxan kastrasiya təşvişi də bir ayrılma təşvişidir və eyni şərtə bağlıdır. Burada təhlükə genital orqandan ayrılmaqdır. Ferenczinin tam haqlı görünən bir fikri, burada təhlükə vəziyyətinin əvvəlki məzmunları ilə əlaqə xəttini aydın görməyə imkan verir. Penisin yüksək narsisistik qiymətləndirilməsi, bu orqanın sahibliyi aktı zamanı ana ilə (ana əvəzi ilə) yenidən birləşmə zəmanətini ehtiva etdiyi faktına əsaslana bilər. Bu orqanın əlindən alınması anadan yenidən ayrılmaq deməkdir, yəni yenidən xoşagəlməz ehtiyac gərginliyinə (doğum zamanı olduğu kimi) çarəsiz təslim olmaq mənasına gəlir. Lakin artmasından qorxulan ehtiyac artıq genital libidonun ixtisaslaşmış ehtiyacıdır, uşaqlıq dövründəki kimi istənilən bir ehtiyac deyil. Burada əlavə edirəm ki, ananın bətninə qayıtma fantaziyası, impotentin (kastrasiya təhdidi ilə dayandırılmış olanın) cinsi əlaqə əvəzidir. Ferenczinin mənasında deyilə bilər ki, ananın bətninə qayıtmaq üçün öz genital orqanı ilə təmsil olunmaq istəyən fərd, indi bu orqanı reqressiv olaraq bütün şəxsiyyəti ilə əvəz edir.

Uşağın inkişafındakı irəliləyişlər, müstəqilliyinin artması, psixi aparatının bir neçə instansiyaya daha kəskin ayrılması, yeni ehtiyacların ortaya çıxması təhlükə vəziyyətinin məzmununa təsir etmədən qala bilməz. Biz onun ana obyektinin itirilməsindən kastrasiyaya qədər dəyişməsini izlədik və növbəti addımın Fövqəl-Mənin gücü tərəfindən törədildiyini görürük. Kastrasiyadan qorxulan valideyn instansiyasının şəxsiyyətsizləşməsi ilə təhlükə daha qeyri-müəyyən olur. Kastrasiya təşvişi vicdan təşvişinə, sosial təşvişə inkişaf edir. İndi təşvişin nədən qorxduğunu bildirmək o qədər də asan deyil. “Ayrılma, qəbilədən xaric edilmə” düsturu yalnız Fövqəl-Mənin sosial nümunələrə əsasən inkişaf etmiş sonrakı hissəsinə aiddir, introjeksiya olunmuş valideyn instansiyasına uyğun gələn Fövqəl-Mənin nüvəsinə aid deyil. Daha ümumi ifadə ilə desək, Mənin təhlükə kimi qiymətləndirdiyi və təşviş siqnalı ilə cavab verdiyi şey, Fövqəl-Mənin qəzəbi, cəzası və onun tərəfindən sevginin itirilməsidir. Fövqəl-Mən qarşısındakı bu təşvişin son dəyişməsi kimi mənə ölüm (həyat) təşvişi, Fövqəl-Mənin tale qüvvələrinə proyeksiyası qarşısındakı təşviş görünür.

Əvvəllər sıxışdırma zamanı çıxarılan yüklənmənin təşviş boşalması kimi istifadə olunduğunu təsvir etməyə müəyyən dəyər vermişdim. Bu mənə bu gün demək olar ki, bilməyə dəyər görünmür. Fərq ondadır ki, əvvəllər təşvişin hər halda iqtisadi bir proses nəticəsində avtomatik olaraq yarandığına inanırdım, halbuki təşvişin hazırkı təsəvvürü onu Mənin məqsəd üçün niyyət etdiyi bir siqnal kimi Həzz-xoşagəlməzlik instansiyasına təsir etmək məqsədilə, bizi bu iqtisadi məcburiyyətdən azad edir. Əlbəttə, Mənin sıxışdırma zamanı azad olmuş enerjini affektin oyadılması üçün istifadə etdiyi fərzinə qarşı deyiləcək bir söz yoxdur, lakin bu prosesin hansı enerji miqdarı ilə baş verdiyi artıq əhəmiyyətsizdir.

Bir dəfə ifadə etdiyim başqa bir fikir, indi bizim yeni baxış bucağımız işığında yoxlanılmağı tələb edir. Bu, Mənin həqiqi təşviş ocağı olduğu iddiasıdır; mənim fikrimcə, bu iddia özünü doğruldacaq. Çünki Fövqəl-Mənə hər hansı bir təşviş ifadəsini aid etmək üçün heç bir səbəbimiz yoxdur. Lakin 'O-nun təşvişi' haqqında söhbət gedirsə, etiraz etmək deyil, bacarıqsız bir ifadəni düzəltmək lazımdır. Təşviş, təbii ki, yalnız Mən tərəfindən hiss edilə bilən bir affekt vəziyyətidir. O, Mən kimi təşviş keçirə bilməz, o, təşkilatlanmış deyil və təhlükə vəziyyətlərini qiymətləndirə bilməz. Buna qarşı, O-da Mənə təşviş inkişafı üçün səbəb verən proseslərin hazırlanması və ya baş verməsi son dərəcə tez-tez rast gəlinən bir haldır; həqiqətən, çoxluq təşkil edən sonrakı sıxışdırmalar kimi, ehtimal ki, ən erkən sıxışdırmalar da O-dakı fərdi proseslərə qarşı Mənin təşvişi ilə motivə olunur. Biz burada yenə də əsaslı səbəblərlə iki halı ayırd edirik: O-da Mən üçün təhlükə vəziyyətlərindən birini aktivləşdirən və beləliklə onu ləngimə üçün təşviş siqnalı verməyə sövq edən bir şeyin baş verməsi və digər hal isə O-da doğum travmasına analog vəziyyətin yarandığı və avtomatik olaraq təşviş reaksiyasının baş verdiyi haldır. İkinci halın birinci və ilkin təhlükə vəziyyətinə, birinci halın isə ondan sonradan törəmiş təşviş şərtlərindən birinə uyğun gəldiyini vurğulamaqla, bu iki halı bir-birinə yaxınlaşdırmaq olar. Və ya həqiqətən baş verən xəstəliklərə aid etsək: ikinci hal aktual nevrozların etiologiyasında həyata keçir, birinci hal isə psixonevrozların etiologiyası üçün xarakterik olaraq qalır.

İndi görürük ki, əvvəlki araşdırmalarımızı dəyərdən salmağa deyil, sadəcə onları daha yeni anlayışlarla əlaqələndirməyə ehtiyacımız var. Abstinensiya, cinsi oyanmanın axarında sui-istifadə pozuntusu, onun psixi emalından yayındırılması zamanı libidodan birbaşa təşvişin yarandığını, yəni Mənin həddindən artıq böyük ehtiyaclar gərginliyinə qarşı köməksizlik vəziyyətinin yarandığını, bu vəziyyətin doğumda olduğu kimi təşviş inkişafı ilə nəticələndiyini və yenə də istifadə edilməmiş libidonun artıq hissəsinin təşviş inkişafında çıxış yolu tapmasının əhəmiyyətsiz, lakin ağlabatan bir imkan olduğunu rədd etmək olmaz. Görürük ki, bu aktual nevrozlar zəminində psixonevrozlar xüsusilə asan inkişaf edir, yəni Mən, bir müddət asılı saxlamağı öyrəndiyi təşvişdən qurtulmaq və onu simptom yaradılması ilə bağlamaq cəhdləri edir. Ehtimal ki, travmatik müharibə nevrozlarının analizi, bu adın çox müxtəlif xəstəlikləri əhatə etməsinə baxmayaraq, onların bir qisminin aktual nevrozların xarakterik cəhətlərinə malik olduğunu göstərmiş olardı.

Müxtəlif təhlükə vəziyyətlərinin ilkin doğum nümunəsindən inkişafını təsvir edərkən, hər bir sonrakı təşviş şərtinin əvvəlkini sadəcə qüvvədən saldıqlarını iddia etmək bizdən uzaq idi. Mən inkişafının irəliləyişləri, əlbəttə, əvvəlki təhlükə vəziyyətini dəyərdən salmaq və kənara atmaq üçün töhfə verir, belə ki, müəyyən bir inkişaf yaşına müəyyən bir təşviş şərtinin uyğun olaraq təyin edildiyini demək olar. Psixi köməksizlik təhlükəsi Mənin yetkinliyə çatmadığı həyat dövrünə, obyekt itkisi təhlükəsi ilk uşaqlıq illərinin asılılığına, kastrasiya təhlükəsi fallik fazaya, Fövqəl-Mən təşvişi isə latensiya dövrünə uyğundur. Lakin bütün bu təhlükə vəziyyətləri və təşviş şərtləri yan-yana mövcud ola bilər və Məni uyğun olmayan daha sonrakı dövrlərdə də təşviş reaksiyasına məcbur edə bilər, və ya onların bir neçəsi eyni vaxtda fəaliyyətə keçə bilər. Mümkündür ki, daha sıx əlaqələr mövcud olsun təsirli təhlükə vəziyyəti və ona cavab olaraq yaranan nevrozun forması arasında.

Bu araşdırmaların əvvəlki hissəsində kastrasiya təhlükəsinin əhəmiyyətinə bir neçə nevroz xəstəliyində rast gəldikdə, bu amili şişirtməmək barədə özümüzə xəbərdarlıq etdik, çünki nevroza daha çox meyilli olan qadın cinsində bu amil həlledici ola bilməz. İndi görürük ki, kastrasiya təşvişini nevroza aparan müdafiə proseslərinin tək hərəkətverici qüvvəsi kimi izah etmək təhlükəsi yoxdur. Başqa bir yerdə, kiçik qızın inkişafının kastrasiya kompleksi vasitəsilə nəvazişli obyekt yüklənməsinə necə yönəldildiyini izah etmişəm. Məhz qadında obyekt itkisi təhlükə vəziyyəti ən təsirli olaraq qalmışdır. Onun təşviş şərtində kiçik bir dəyişiklik edə bilərik: artıq söhbət obyektin çatışmazlığından və ya real itkisindən getmir, əksinə, obyekt tərəfindən sevgi itkisindən gedir. Histeriyanın qadınlığa, məcburiyyət nevrozunun isə kişiliyə daha böyük yaxınlığı olduğu qəti şəkildə məlum olduğundan, ehtimal olunur ki, sevgi itkisi təşviş şərti histeriyada, kastrasiya təhdidi fobiyalarda və Fövqəl-Mən təşvişi məcburiyyət nevrozunda oxşar rol oynayır.¹⁴

İndi qalan iş, simptom formalaşması ilə təşvişin inkişafı arasındakı əlaqələrin araşdırılmasıdır.

Bu barədə iki fikir geniş yayılmış görünür. Biri təşvişin özlüyündə nevrozun simptomu olduğunu deyir, digəri isə ikisi arasında daha sıx bir əlaqənin olduğuna inanır. Ona görə, bütün simptomların yaranması yalnız təşvişdən qaçmaq üçün baş verir; simptomlar, əks halda təşviş kimi xaric ediləcək olan psixi enerjini bağlayır, beləliklə təşviş nevrozun əsas fenomeni və əsas problemi olardı. İkinci iddianın ən azı qismən əsaslı olması inandırıcı nümunələrlə sübut edilə bilər. Əgər küçəyə qədər müşayiət etdiyiniz bir agorafobu orada özünə buraxsanız, o, təşviş hücumu yaradır; əgər bir məcburiyyət nevrotikinin toxunmadan sonra əllərini yumasına mane olsanız, o, demək olar ki, dözülməz bir təşvişin qurbanına çevrilir. Beləliklə, aydındır ki, müşayiət olunma şərti və yuma məcburi hərəkəti belə təşviş partlayışlarının qarşısını almaq məqsədi daşıyırdı və buna nail oldu. Bu mənada, Mənin özünə tətbiq etdiyi hər bir ləngimə də simptom adlandırıla bilər.

Biz təşvişin inkişafını təhlükə vəziyyətinə aid etdiyimiz üçün, simptomların Məni təhlükə vəziyyətindən uzaqlaşdırmaq üçün yaradıldığını deməyə üstünlük verəcəyik. Əgər simptomların yaranması qarşısı alınsa, təhlükə həqiqətən baş verir, yəni Mənin daim artan həvəs tələbinə qarşı çarəsiz qaldığı, doğumla analoq olan vəziyyət yaranır, beləliklə təşviş şərtlərinin birinci və ən ilkin olanı ortaya çıxır. Bizim baxışımıza görə, təşviş ilə simptom arasındakı əlaqələr düşünüldüyündən daha az sıxdır, bunun səbəbi hər ikisinin arasına təhlükə vəziyyəti anını yerləşdirməyimizdir. Həmçinin əlavə edə bilərik ki, təşvişin inkişafı simptomların yaranmasına yol açır, hətta onun vacib şərtidir, çünki əgər Mən təşvişin inkişafı ilə həzz-xoşagəlməzlik instansiyasını oyatmasa, O-da hazırlanan, təhlükəli prosesi dayandırmaq gücünü əldə edə bilməzdi. Bu zaman, təşvişin inkişafını minimum səviyyəyə endirmək və təşvişi yalnız siqnal kimi istifadə etmək istəyi aydın görünür, çünki əks halda, həvəs prosesinin hədələdiyi xoşagəlməzliyi yalnız başqa bir yerdə hiss edəcəyik, bu isə həzz prinsipinin məqsədinə uyğun bir nəticə deyil, lakin nevrozlarda kifayət qədər tez-tez baş verir.

Beləliklə, simptomların yaranması təhlükə vəziyyətini aradan qaldırmaqda həqiqi nəticə əldə edir. Onun iki tərəfi var; bizdən gizli qalan biri O-da Məni təhlükədən uzaqlaşdıran dəyişikliyi yaradır, bizə tərəf çevrilmiş digəri isə təsirlənmiş həvəs prosesinin yerinə nə yaratdığını, yəni əvəzedici formalaşmanı göstərir.

- Lakin biz daha düzgün ifadə edərək, simptomların yaranması haqqında dediklərimizi müdafiə prosesinə aid etməli və simptomların yaranması adını əvəzedici formalaşma ilə sinonim kimi istifadə etməliyik. Onda aydın görünür ki, müdafiə prosesi, Mənin xaricdən hədələyən təhlükədən uzaqlaşdığı qaçışa analogdur, yəni o, həvəs təhlükəsindən qaçış cəhdini təmsil edir. Bu müqayisəyə qarşı irəli sürülən şübhələr bizi daha da aydınlaşmağa kömək edəcək. Birincisi, obyekt itkisinin (obyekt tərəfindən sevginin itirilməsi) və kastrasiya hədələməsinin də, məsələn, yırtıcı heyvan kimi, xaricdən hədələyən təhlükələr olduğu, yəni həvəs təhlükələri olmadığı irəli sürülə bilər. Amma bu, eyni vəziyyət deyil. Canavar bizə, ona qarşı necə davranmağımızdan asılı olmayaraq, ehtimal ki, hücum edəcəkdi; lakin sevilən şəxs bizdən məhəbbətini çəkməzdi, kastrasiyaya məruz qalma təhdidi bizə yönəlməzdi, əgər daxili aləmimizdə müəyyən hissləri və niyyətləri bəsləməsəydik. Beləliklə, bu həvəs təhrikləri xarici təhlükənin şərtlərinə çevrilir və nəticədə özləri də təhlükəli olurlar; indi biz daxili təhlükələrə qarşı tədbirlər görməklə xarici təhlükə ilə mübarizə apara bilərik. Heyvan fobiyalarında təhlükə hələ də tamamilə xarici kimi qəbul edilir, simptomda da xarici yerdəyişməyə məruz qalır. Məcburiyyət nevrozunda isə o, çox daha çox daxiliyə çevrilir; Fövqəl-Mən qarşısındakı təşviş hissəsi, yəni sosial təşviş, hələ də xarici təhlükənin daxili əvəzini təmsil edir, digər hissə, vicdan təşvişi isə tamamilə endopsixikdir.

İkinci etiraz deyir ki, yaxınlaşan xarici təhlükədən qaçma cəhdində biz əslində heç nə etmirik, yalnız özümüz ilə təhdid edən arasında məsafəni artırırıq. Biz təhlükəyə qarşı müdafiə olunmur, onun özündə heç nəyi dəyişməyə çalışmırıq, digər halda olduğu kimi, yəni qurdun üstünə çomaqla hücum etdiyimiz və ya ona tüfənglə atəş açdığımız halda. Lakin müdafiə prosesi qaçma cəhdinə uyğun gələn şeydən daha çoxunu edir kimi görünür. O, həqiqətən yaxınlaşan həvəs axarına müdaxilə edir, onu bir şəkildə boğur, məqsədindən yayındırır və bununla da onu zərərsizləşdirir. Bu etiraz inkarolunmaz görünür, biz ona məhəl qoymalıyıq. Fikrimizcə, belə olmalıdır ki, haqlı olaraq qaçma cəhdi ilə müqayisə edilə bilən müdafiə prosesləri var, digərlərində isə Mən çox daha aktiv şəkildə müdafiəyə keçir, güclü əks-hərəkətlər edir. Əgər müdafiənin qaçışla müqayisəsi, Mənin və O-dakı həvəsin eyni təşkilatın hissələri olması, qurd və uşaq kimi ayrı mövcudluqlar olmaması faktı ilə ümumiyyətlə pozulmasa, Mənin hər cür davranışı həvəs prosesinə dəyişdirici təsir göstərməlidir.

Təşviş şərtlərinin öyrənilməsi ilə biz Mənin müdafiədəki davranışını, demək olar ki, rasional aydınlıqda görməli olduq. Hər bir təhlükə vəziyyəti psixi aparatın müəyyən bir həyat dövrünə və ya inkişaf mərhələsinə uyğun gəlir və bu üçün haqlı görünür. Erkən uşaqlıq varlığı həqiqətən xaricdən və ya daxildən gələn böyük oyanma cəmlərini psixi olaraq idarə etmək üçün təchiz olunmayıb. Müəyyən bir həyat dövründə ən vacib maraq, asılı olduğunuz şəxslərin nəvazişli qayğılarını geri çəkməmələridir. Əgər oğlan güclü atanı ananın yanında rəqib kimi hiss edirsə, ona qarşı aqressiv meyillərinin və anaya qarşı cinsi niyyətlərinin fərqinə varsa, ondan qorxmağa haqqı var və onun cəzasından təşviş, filogenetik güclənmə ilə kastrasiya təşvişi kimi özünü büruzə verə bilər. Sosial münasibətlərə daxil olduqda, Fövqəl-Məndən təşviş, yəni vicdan, zərurətə çevrilir, bu amilin yoxluğu ağır konfliktlərin və təhlükələrin mənbəyinə çevrilir və s. Amma məhz buna yeni bir problem bağlanır.

Gəlin təşviş affektini bir müddət başqa bir affekt, məsələn, ağrı affekti ilə əvəz etməyə çalışaq. Biz, qızın dörd yaşında bir oyuncaq qırıldıqda, altı yaşında müəllim tərəfindən qınandıqda, on altı yaşında sevgilisi ona əhəmiyyət vermədikdə, bəlkə də iyirmi beş yaşında bir uşağı dəfn etdikdə kədərlə ağlamasını tamamilə normal sayırıq. Bu ağrı şərtlərinin hər birinin öz vaxtı var və həmin vaxt bitdikdə söner; sonuncu, qəti olanlar isə həyat boyu qalır. Lakin bu qızın qadın və ana olaraq kiçik bir dekorativ əşyanın zədələnməsinə görə ağlaması diqqətimizi çəkərdi. Nevrotiklər də elə davranırlar. Onların psixi aparatında qıcığı idarə etmək üçün bütün instansiyalar artıq geniş həddə inkişaf etmişdir, onlar ehtiyaclarının əksərini özləri ödəyəcək qədər böyümüşdür, kastrasiyanın artıq cəza kimi tətbiq edilmədiyini artıq bilirlər, lakin yenə də köhnə təhlükə vəziyyətlərinin davam etdiyi kimi davranırlar, bütün köhnə təşviş şərtlərinə yapışırlar.

Buna cavab bir qədər uzun olacaq. Əvvəla, faktiki vəziyyəti nəzərdən keçirməli olacaq. Çox sayda halda, köhnə təşviş şərtləri artıq nevrotik reaksiyalar yaratdıqdan sonra həqiqətən də tərk edilir. Təxminən normal sayıla bilən kiçik uşaqların tək qalma, qaranlıq və yad adamlardan fobiyaları əksər hallə bir az sonrakı yaşlarda keçir, onlar 'böyüyüb keçirlər', necə ki, digər uşaqlıq pozğunluqları üçün deyilir. Bu qədər çox rast gəlinən heyvan fobiyaları eyni taleyə malikdir, uşaqlıq dövründəki konversiya histeriyalarının bir çoxu sonradan davam etmir. Latensiya dövründəki ritualizm son dərəcə çox rast gəlinən bir hadisədir, bu halların yalnız çox az bir faizi sonradan tam məcburiyyət nevrozuna inkişaf edir. Uşaqlıq nevrozları ümumiyyətlə — yüksək mədəni tələblərə tabe olan ağ irqli şəhər uşaqları ilə bağlı təcrübələrimiz nə qədər uzanırsa — inkişafın müntəzəm epizodlarıdır, baxmayaraq ki, onlara hələ də kifayət qədər diqqət yetirilmir. Yetkin nevrotikdə də uşaqlıq nevrozunun əlamətlərini görməmək olmaz, halbuki bu əlamətləri göstərən uşaqların hamısı sonradan nevrotik olmur. Deməli, yetkinləşmə prosesi ərzində təşviş şərtləri tərk edilməli və təhlükə vəziyyətləri əhəmiyyətini itirməli olmuşdur. Buna əlavə olaraq, bu təhlükə vəziyyətlərinin bəziləri öz təşviş şərtlərini dövrün tələblərinə uyğun dəyişdirərək sonrakı dövrlərə qədər uzanır. Beləliklə, məsələn, kastrasiya təşvişi, cinsi istəklərə göz yumma üçün kastrasiyanın artıq cəza kimi tətbiq edilmədiyi, lakin bunun əvəzinə həvəs azadlığına ağır xəstəliklərin təhdid etdiyi öyrəniləndən sonra, sifilis fobiyası maskası altında qalır. Təşviş şərtlərinin digərləri isə ümumiyyətlə məhv olmağa məhkum deyil, əksinə, Fövqəl-Məndən təşviş kimi, insanı həyat boyu müşayiət etməlidir. Nevrotik bu təhlükələrə qarşı reaksiyaları həddindən artıq artırdığı üçün normal insanlardan fərqlənir. İlkin travmatik təşviş vəziyyətinin təkrarlanmasına qarşı nəhayət, böyüklük də kifayət qədər qoruma təmin etmir; hər kəs üçün, psixi aparatının həll tələb edən oyanma miqdarını idarə etməkdə uğursuzluğa uğradığı bir həddin olması gözləniləndir.

Bu kiçik düzəlişlərin burada müzakirə olunan həqiqəti, yəni bir çox insanın təhlükəyə münasibətində uşaq qalıb köhnə təşviş şərtlərini dəf edə bilməməsi həqiqətini sarsıtmaq məqsədi daşıması qətiyyən mümkün deyil; bunu inkar etmək nevroz faktını inkar etmək olardı, çünki belə şəxslərə məhz nevrotiklər deyilir. Amma bu necə mümkündür? Niyə bütün nevrozlar inkişafın epizodları deyil, növbəti mərhələyə çatdıqda tamamlanmır? Bu reaksiyalarda təhlükəyə qarşı davamlılıq elementi haradandır? Təşviş təsiri digər bütün təsirlərdən üstün görünür ki, yalnız o, digərlərindən qeyri-adi olan və həyat axınına qarşı məqsədəuyğun olmayan reaksiyalar doğurur; bu üstünlük haradandır? Başqa sözlə, biz gözləmədən çox vaxt verilən çaşdırıcı sualla qarşılaşırıq: nevroz haradandır, onun xüsusi motivini təşkil edən son nədir? On illərlə davam edən analitik səylərdən sonra bu problem qarşımızda əvvəlki kimi toxunulmamış şəkildə durur.

Təşviş təhlükəyə reaksiyadır. Təşviş affektinin psixi iqtisadiyyatda istisnai mövqe qazana bilməsinin təhlükənin mahiyyəti ilə əlaqəli olduğu fikrini rədd etmək olmaz. Amma təhlükələr ümumi insan təhlükələridir, bütün fərdlər üçün eynidir; bizə lazım olan və əlimizdə olmayan şey, təşviş təsirinin xüsusiyyətinə baxmayaraq, onu normal psixi fəaliyyətə tabe edə bilən fərdlərin seçimini başa düşən və ya bu vəzifədə kimin uğursuzluğa düçar olacağını müəyyən edən bir elementdir. Belə bir elementi üzə çıxarmaq üçün iki cəhd görürəm; hər bir belə cəhdin, əzabverici bir ehtiyaca həll vəd etdiyi üçün, rəğbətlə qarşılanmasını gözləmək məntiqlidir. Bu iki cəhd problemi əks tərəflərdən həll etdikləri üçün bir-birini tamamlayır. Birincisi Alfred Adler tərəfindən on ildən çox vaxt əvvəl həyata keçirilmişdir; o, ən dərin məğzində iddia edir ki, təhlükənin yaratdığı vəzifəni dəf etməkdə uğursuzluğa uğrayan insanlar, orqanlarının aşağı dəyərliliyi onlara çox böyük çətinliklər yaradanlardır. Əgər 'Sadəlik həqiqətin möhürüdür' şüarı doğrudursa, belə bir həlli qurtuluş kimi qarşılamaq lazım gələrdi. Amma əksinə, keçmiş onilliyin tənqidi, psixoanalizin üzə çıxardığı hadisələrin bütün zənginliyini nəzərə almayan bu izahın tamamilə kifayətsiz olduğunu sübut edərək göstərdi.

İkinci cəhdi Otto Rank 1923-cü ildə 'Doğum travması' adlı kitabında həyata keçirdi. Onu Adlerin cəhdi ilə burada vurğulanan bir məqamdan başqa heç bir məqamda bərabərləşdirmək ədalətsizlik olardı, çünki o, psixoanaliz zəmində qalır, onun məntiqi axarını davam etdirir və analitik problemlərin həllinə doğru qanuni bir səy kimi tanınmalıdır. Verilmiş olan fərd və təhlükə arasındakı münasibətdə Rank diqqəti fərdin orqan zəifliyindən yayındırır və təhlükənin dəyişkən intensivliyinə yönəldir. Doğum prosesi ilk təhlükə vəziyyətidir, onun yaratdığı iqtisadi çaxnaşma təşviş reaksiyasının nümunəsi olur; biz əvvəllər bu ilk təhlükə vəziyyətini və təşviş şərtini bütün sonrakılarla birləşdirən inkişaf xəttini izləmişdik və bu zaman onların hamısının ortaq bir şeyi qoruduğunu, çünki hamısının müəyyən mənada anadan ayrılma demək olduğunu gördük; əvvəlcə yalnız bioloji baxımdan, sonra birbaşa obyekt itkisi mənasında və daha sonra dolaylı yollarla vasitəçilik edilən şəkildə. Bu böyük əlaqənin açılması Rankın konstruksiyasının mübahisəsiz üstünlüyüdür. İndi doğum travması fərdləri müxtəlif intensivliklərdə vurur, travmanın gücü ilə təşviş reaksiyasının şiddəti dəyişir və Ranka görə, fərdin təşvişin inkişafının bu başlanğıc ölçüsünü nə vaxtsa idarə etməyi öyrənib-öyrənməyəcəyindən, nevrozlu olub-olmayacağından və ya normal qalacağından asılı olmalıdır.

Rankın irəli sürdüklərinin tənqidi təhlili bizim vəzifəmiz deyil, yalnız onların bizim problemimizin həlli üçün yararlı olub-olmadığını yoxlamaq lazımdır. Rankın düsturu, doğum travmasının gücü səbəbindən onu tamamilə boşaldmağı heç vaxt bacarmayanın nevrozlu olacağı, nəzəri baxımdan son dərəcə mübahisəlidir. Travmanın boşaldılması ilə nə nəzərdə tutulduğunu dəqiq bilmək olmur. Əgər bunu hərfi mənada başa düşsək, nevrozlu şəxsin təşviş affektini nə qədər tez-tez və intensiv təkrarlayırsa, sağalmaya bir o qədər yaxınlaşdığı barədə dayanıqsız nəticəyə gəlmək olar. Bu reallıqla ziddiyyət səbəbindən mən vaxtilə boşaldma nəzəriyyəsini tərk etmişdim, o, katarsisdə böyük rol oynayırdı. Doğum travmasının dəyişən gücünün vurğulanması irsi konstitusiyanın haqlı etioloji iddiası üçün yer qoymur. O, konstitusiyaya qarşı təsadüfi bir hadisə kimi davranan və özü də çoxsaylı, təsadüfi adlandırıla bilən təsirlərdən, məsələn, doğum zamanı vaxtında göstərilən köməkdən asılı olan orqanik bir amildir. Rankın təlimi konstitusional və filogenetik amilləri ümumiyyətlə nəzərə almamışdır. Lakin əgər konstitusiyanın əhəmiyyəti üçün yer açmaq istəyirsinizsə, məsələn, fərdin doğum travmasının dəyişən intensivliyinə nə dərəcədə geniş reaksiya verməsinin daha vacib olduğunu fərz etməklə, nəzəriyyənin əhəmiyyətini itirmiş olursunuz və yeni daxil edilən amili ikinci dərəcəli rol ilə məhdudlaşdırırsınız. Nevrozla nəticələnmə qərarı isə başqa, yenə də naməlum bir sahədədir.

İnsanın doğum prosesini digər məməlilərlə paylaşdığı, halbuki ona nevroza xüsusi meyilliliyin heyvanlardan üstün bir imtiyaz kimi verildiyi faktı Rankın təlimi üçün çox da əlverişli deyil. Lakin əsas etiraz odur ki, o, havada asılı qalır, əvəzinə təsdiqlənmiş müşahidələrə əsaslanmır. Ağır və uzadılmış doğumun nevrozun inkişafı ilə aydın şəkildə üst-üstə düşüb-düşmədiyi, hətta belə doğulan uşaqların erkən uşaqlıq təşvişliliyinin fenomenlərini digərlərindən daha uzun və ya daha güclü göstərib-göstərmədiyi barədə yaxşı araşdırmalar yoxdur. Əgər tez baş verən və ana üçün asan doğumların uşaq üçün ağır travmalar əhəmiyyəti kəsb edə biləcəyi iddia edilirsə, yenə də asfiksiyaya gətirib çıxaran doğumların iddia edilən nəticələri qəti şəkildə göstərməli olduğu tələbi qüvvədə qalır. Rankın etiologiyasının üstünlüyü ondadır ki, o, təcrübə materialı üzərində yoxlamaya imkan verən bir amili önə çıxarır; belə bir yoxlama həqiqətən aparılmadığı müddətcə, onun dəyərini qiymətləndirmək mümkün deyil.

Lakin mən Rankın təliminin psixoanalizdə indiyə qədər qəbul edilmiş cinsi həvəslərin etioloji əhəmiyyətinə zidd olduğu fikri ilə razılaşa bilmərəm; çünki o, yalnız fərdin təhlükə vəziyyəti ilə əlaqəsinə aid olur və ilkin təhlükələri dəf edə bilməyən şəxsin sonradan yaranan cinsi təhlükə vəziyyətlərində də uğursuz olacağı və bununla da nevroza sürüklənəcəyi ehtimalını açıq saxlayır.

Beləliklə, mən Rankın cəhdinin bizə nevrozun əsaslandırılması sualına cavab verdiyinə inanmıram və düşünürəm ki, onun sualın həllinə nə qədər böyük töhfə verdiyini hələlik müəyyən etmək mümkün deyil. Əgər ağır doğumun nevrozlara meylə təsirinin araşdırılması mənfi nəticələnərsə, bu töhfə az qiymətləndirilməlidir. Sinirliyin maddi və vahid 'son səbəbi' ehtiyacının həmişə ödənməmiş qalacağından çox qorxmaq lazımdır. Həkimin ehtimal ki, bu gün də arzuladığı ideal hal, təcrid edilə və təmiz yetişdirilə bilən, peyvəndi hər bir fərddə eyni xəstəliyi yaradan bakteriya halıdır. Və ya bir az daha fantaziyadan uzaq: verilməsi müəyyən nevrozları yaradan və aradan qaldıran kimyəvi maddələrin hazırlanması. Lakin ehtimal belə həll yollarını dəstəkləmir.

Psixoanaliz daha az sadə, daha az qaneedici məlumatlara gətirib çıxarır. Mən burada yalnız uzun müddətdir məlum olanları təkrar edirəm, heç nə yeni əlavə etmirəm. Əgər Mən təhlükəli həvəs təhrikindən, məsələn, sıxışdırma prosesi ilə qoruna bilibsə, o, O-nun bu hissəsini hərçənd ləngidib və zədələyib, lakin eyni zamanda ona müstəqillik hissəsi verib və öz suverenliyinin bir hissəsindən imtina edib. Bu, əsasən qaçış cəhdi olan sıxışdırmanın təbiətindən irəli gəlir. Sıxışdırılmış olan artıq 'hüquqsuzdur', böyük Mən təşkilatından kənardır, yalnız şüursuz sahədə hökm sürən qanunlara tabedir. Əgər təhlükə vəziyyəti dəyişirsə və Mənin sıxışdırılmışa analoq yeni həvəs təhrikini dəf etmək üçün motivi qalmırsa, Mənin məhdudlaşdırılmasının nəticələri aydın olur. Yeni həvəs axını avtomatizmin təsiri altında — mən təkrarlanma məcburiyyəti deməyi üstün tutardım — baş verir, o, əvvəlki sıxışdırılmış həvəs kimi eyni yollarla gedir, sanki dəf edilmiş təhlükə vəziyyəti hələ də mövcuddur. Beləliklə, sıxışdırmada fiksasiya edən amil, adətən yalnız Mənin sərbəst hərəkət edən funksiyası tərəfindən ləğv edilən şüursuz O-nun təkrarlanma məcburiyyətidir. İndi Mən bəzən öz qurduğu sıxışdırma sədlərini yenidən yıxmağa, həvəs təhrikinə təsirini geri qazanmağa və dəyişmiş təhlükə vəziyyətinə uyğun olaraq yenidən həvəs axınına yön verməyə nail ola bilər. Fakt odur ki, ona bu qədər tez-tez uğursuzluq olur və o, sıxışdırmalarını geri qaytara bilmir. Bu mübarizənin nəticəsi üçün kəmiyyət münasibətləri həlledici ola bilər. Bəzi hallarda qərarın məcburi olduğunu, sıxışdırılmış həvəs təhrikinin geriləmə cazibəsinin və sıxışdırmanın gücünün o qədər böyük olduğunu, yeni həvəsin yalnız təkrarlama məcburiyyətinə tabe ola biləcəyini hiss edirik. Digər hallarda biz başqa bir qüvvələr oyununun töhfəsini müşahidə edirik; sıxışdırılmış nümunənin cazibəsi, yeni həvəs axarına mane olan real çətinliklər tərəfindən itələmə ilə güclənir.

Sıxışdırmaya bağlanmanın və artıq aktual olmayan təhlükə vəziyyətinin qorunmasının belə baş verdiyinin sübutu, analitik terapiyanın özündə təvazökar, lakin nəzəri olaraq demək olar ki, həddindən artıq qiymətləndirilə bilməyən faktla tapılır. Analiz zamanı Mənə sıxışdırmalarını aradan qaldırmağa qadir edən kömək göstərsək, o, sıxışdırılmış O üzərindəki hakimiyyətini yenidən qazanır və həvəs təhriklərinin köhnə təhlükə vəziyyətləri artıq mövcud deyilmiş kimi axmasına imkan verə bilər. Bu şəkildə əldə etdiyimiz nəticə, tibbi fəaliyyətimizin digər hakimiyyət sahəsi ilə yaxşı uyğunluq təşkil edir. Adətən terapiyamız, əlverişli şəraitdə öz-özünə yaranacaq yaxşı nəticəni daha tez, daha etibarlı və daha az səylə əldə etmək ilə kifayətlənməlidir.

İndiyə qədərki mülahizələr bizə öyrədir ki, köhnə təhlükə vəziyyətlərinin saxlanılıb-saxlanılmayacağını, Mənin sıxışdırmalarının qalıb-qalmayacağını, uşaqlıq nevrozlarının davam edib-etməyəcəyini müəyyən edən, birbaşa göstərilə bilməyən, yalnız tərsinə nəticə çıxarma yolu ilə dərk edilə bilən kəmiyyət nisbətləridir. Nevrozların yaranmasında iştirak edən, psixi qüvvələrin bir-biri ilə mübarizə aparması üçün şərait yaradan amillər arasında başa düşməmiz üçün üçü seçilir: bioloji, filogenetik və təmiz psixoloji. Bioloji amil, kiçik insan balasının uzun müddət davam edən acizliyi və asılılığıdır. İnsanın ana bətnində mövcudluğu, heyvanların əksəriyyətininkinə nisbətən qısa görünür; o, bu heyvanlardan daha hazır olmayan şəkildə dünyaya gəlir. Bunun nəticəsində real xarici dünyanın təsiri güclənir, Mənin O-dan fərqlənməsi erkən mərhələdə təşviq olunur, xarici dünyanın təhlükələri əhəmiyyət baxımından artır və yalnız bu təhlükələrdən qoruya bilən və itirilmiş ana bətni həyatını əvəz edə bilən obyektin dəyəri kəskin şəkildə yüksəlir. Beləliklə, bu bioloji amil ilk təhlükə vəziyyətlərini yaradır və insanı heç vaxt tərk etməyən sevilme ehtiyacını formalaşdırır.

İkinci, filogenetik amil yalnız bizim tərəfimizdən nəticə çıxarılmışdır; libido inkişafının çox maraqlı bir faktı bizi onun qəbul edilməsinə məcbur etdi. Görürük ki, insanın cinsi həyatı, ona ən yaxın heyvanlarınki kimi əvvəldən yetkinliyə qədər davamlı inkişaf etmir, əksinə, beş yaşa qədər ilk erkən çiçəklənmədən sonra kəskin bir fasiləyə məruz qalır, bundan sonra pubertat dövründə yenidən başlayır və uşaqlıq başlanğıclarına bağlanır. Fikrimizcə, insan növünün taleyində cinsi inkişafın bu fasiləsini tarixi bir iz kimi buraxan vacib bir hadisə baş vermiş olmalıdır. Bu amilin patogen əhəmiyyəti ondan irəli gəlir ki, uşaqlıq cinsəlliyinin həvəs tələblərinin əksəriyyəti Mən tərəfindən təhlükə kimi qəbul edilir və dəf edilir, nəticədə pubertat dövrünün, Mənə uyğun olmalı olan sonrakı cinsi həvəsləri, uşaqlıq nümunələrinin cazibəsinə məruz qalma və onların ardınca sıxışdırmaya getmə təhlükəsi altındadır. Burada biz nevrozların ən birbaşa etiologiyası ilə qarşılaşırıq. Maraqlıdır ki, cinsəllik tələbləri ilə Mənin erkən təması, xarici aləmlə vaxtından əvvəl təmasa bənzər şəkildə təsir edir.

Üçüncü və ya psixoloji amil, psixi aparatımızın Mən və O kimi fərqlənməsi ilə birbaşa əlaqəli olan natamamlığında tapılmalıdır, bu da nəticədə xarici aləmin təsirinə qayıdır. Reallığın təhlükələrinə diqqət yetirməklə, Mən, O-nun bəzi həvəs təhriklərinə qarşı müdafiə olunmağa məcbur edilir və onları təhlükə kimi qəbul edir. Lakin Mən daxili həvəs təhlükələrindən, ona yad olan reallığın bir hissəsinə qarşı olduğu qədər effektiv şəkildə qoruna bilməz. O ilə sıx bağlı olduğu üçün, həvəs təhlükəsini yalnız öz təşkilatını məhdudlaşdıraraq və həvəsə vurduğu zərərin əvəzi kimi simptom yaranması ilə razılaşaraq dəf edə bilər. Əgər rədd edilmiş həvəsin hücumu yenidən baş verərsə, Mən üçün nevroz əziyyəti kimi tanıdığımız bütün çətinliklər yaranır.

İnanmalıyam ki, nevrozların mahiyyəti və səbəbləri haqqında anlayışımız hələlik bundan daha irəli getməyib.

XI Əlavələr

Bu müzakirələr ərzində vaxtından əvvəl tərk edilməli olan və indi layiq olduqları diqqəti almaq üçün toplanmalı olan müxtəlif mövzulara toxunuldu.

ƏVVƏL BİLDİRİLMİŞ GÖRÜŞLƏRİN DƏYİŞDİRİLMƏSİ a) Müqavimət və Qarşı yüklənmə

Sıxışdırma nəzəriyyəsinin vacib bir hissəsi odur ki, o, tək bir proses deyil, davamlı səy tələb edir. Əgər bu səy dayandırılsa, mənbələrindən davamlı axın alan sıxışdırılmış həvəs, bir daha eyni yolu seçəcək, sıxışdırma uğurunu itirəcək və ya qeyri-müəyyən sayda təkrarlanmalı olacaq. Beləliklə, həvəsin davamlı təbiətindən, Mənin müdafiə fəaliyyətini davamlı səylə təmin etmə tələbi irəli gəlir. Sıxışdırmanı qorumaq üçün bu fəaliyyət, terapiya zamanı müqavimət kimi hiss etdiyimiz şeydir. Müqavimət, mənim qarşı yüklənmə adlandırdığım şeyi tələb edir. Belə bir qarşı yüklənmə məcburiyyət nevrozunda aydın görünür. O, burada Mən dəyişikliyi, Məndə reaksiya təşəkkülü kimi, sıxışdırılacaq həvəs istiqamətinə zidd olan mövqeyin (həmrəhlik, vicdanlılıq, təmizlik) gücləndirilməsi ilə ortaya çıxır. Məcburiyyət nevrozunun bu reaksiya təşəkkülü, latensiya dövründə inkişaf etmiş normal xarakter xüsusiyyətlərinin həddindən artıq ifadəsidir. Histeriyada qarşı yüklənməni nəzəri gözləntiyə görə eyni dərəcədə zəruri olduğu halda göstərmək çox daha çətindir. Burada da reaksiya təşəkkülü vasitəsilə müəyyən dərəcədə Mən dəyişikliyi aydın görünür və bəzi hallarda o qədər nəzərə çarpan olur ki, vəziyyətin əsas simptomu kimi diqqəti üzərinə çəkir. Belə bir şəkildə məsələn, histeriyanın ambivalentlik münaqişəsi həll olunur, sevilən bir şəxsə qarşı nifrət, ona qarşı həddindən artıq nəvaziş və təşvişlilik ilə boğulur. Lakin məcburiyyət nevrozu ilə fərqləri vurğulamaq lazımdır ki, belə reaksiya təşəkkülləri ümumi təbiətli deyil, xarakter cizgiləri göstərmir, əksinə tamamilə xüsusi münasibətlərlə məhdudlaşır. Histerik qadın, məsələn, əslində nifrət etdiyi uşaqlarına həddindən artıq nəvazişlə yanaşan qadın, buna görə də digər qadınlardan daha çox sevgi dolu olmur, hətta digər uşaqlara qarşı da daha nəvazişli davranmır. Histeriyanın reaksiya təşəkkülü müəyyən bir obyektə möhkəm bağlı qalır və Mənin ümumi bir meylinə yüksəlmir. Məcburiyyət nevrozu üçün məhz bu ümumiləşdirmə, obyekt münasibətlərinin boşalması və obyekt seçimində yerdəyişmənin asanlaşması xarakterikdir.

Qarşı yüklənmənin başqa bir növü histeriyanın özünəməxsusluğuna daha uyğun görünür. Sıxışdırılmış həvəs təhriki iki tərəfdən aktivləşdirilə (yenidən yüklənə) bilər: birincisi, daxildən, həvəsin daxili oyanma mənbələrindən gücləndirilməsi ilə; ikincisi, xaricdən, həvəsin arzuladığı bir obyektin qavranılması ilə. Histerik qarşı yüklənmə əsasən xaricə, təhlükəli qavranılmaya qarşı yönəlir, o, xüsusi bir ayıqlıq formasını alır; bu ayıqlıq Mən məhdudiyyətləri vasitəsilə qavranılmanın baş verməli olduğu vəziyyətlərdən qaçınır və qavranılma ortaya çıxsa belə, ona diqqəti cəlb etməməyi bacarır. Fransız müəllifləri (Laforgue) bu yaxınlarda histeriyanın bu fəaliyyətini xüsusi 'Skotomizasiya' adı ilə təyin etmişlər. Bu qarşı yüklənmə texnikası histeriyada olduğundan daha nəzərəçarpan şəkildə fobiyalarda görünür; fobiyaların marağı qorxulan qavranılma imkanından getdikcə daha da uzaqlaşmağa yönəlmişdir. Histeriya və fobiyalar bir tərəfdən, məcburiyyət nevrozu digər tərəfdən olmaqla, qarşı yüklənmənin istiqamətindəki ziddiyyət, mütləq olmasa da, əhəmiyyətli görünür. Bu, bizə sıxışdırma ilə xarici qarşı yüklənmə, eləcə də reqressiya ilə daxili qarşı yüklənmə (reaksiya təşəkkülü vasitəsilə Mən dəyişikliyi) arasında daha sıx bir əlaqənin olduğunu fərz etməyi məsləhət görür. Təhlükəli qavranılmanın müdafiəsi, əslində, nevrozların ümumi vəzifəsidir. Məcburiyyət nevrozunun müxtəlif qadağaları və əmrləri eyni məqsədə xidmət etməlidir.

Biz əvvəllər bir dəfə aydınlaşdırmışdıq ki, analizdə üstələməli olduğumuz müqavimət, öz qarşı yüklənmələrinə möhkəm bağlı qalan Mən tərəfindən göstərilir. Mən, indiyə qədər qaçınmağı qayda etdiyi qavrayışlara və təsəvvürlərə diqqət yetirməkdə və ya özünə məxsus bildiyi şeylərlə tam ziddiyyət təşkil edən, lakin özünə aid olduğunu qəbul etməli olduğu təhrikləri tanımaqda çətinlik çəkir. Analizdə müqavimətə qarşı mübarizəmiz belə bir anlayışa əsaslanır. Biz, çox vaxt sıxışdırılmışla əlaqəsinə görə şüursuz olan müqaviməti şüurlu edirik; müqavimət şüurlu olduqda və ya olduqdan sonra ona məntiqi arqumentlər irəli sürürük, Mənə müqavimətdən imtina etdikdə fayda və mükafat vəd edirik. Mənin müqavimətində şübhə edilməli və ya düzəldilməli heç nə yoxdur. Buna qarşı, onun analizdə qarşımıza çıxan vəziyyəti tək başına örtüb-örtmədiyi sualı doğur. Biz təcrübə ilə görürük ki, Mən, müqavimətlərini tərk etmək qərarını verdikdən sonra belə, sıxışdırmaları geri qaytarmaqda hələ də çətinlik çəkir və belə təqdirəlayiq qərardan sonra gələn səy mərhələsini 'durcharbeiten' (işlənmə) adlandırmışıq. Belə bir işlənməni zəruri və başa düşülən edən dinamik anı qəbul etmək məntiqli görünür. Mən müqaviməti aradan qaldırıldıqdan sonra da təkrarlama məcburiyyətinin gücünü, şüursuz nümunələrin sıxışdırılmış həvəs prosesinə cazibəsini dəf etmək lazım gəlməməsi mümkün deyil və bu anı şüursuzun müqaviməti adlandırmağa etiraz etmək olmaz. Belə düzəlişlər bizi bezdirməsin; onlar anlayışımızı bir az da irəli aparırsa, arzuolunandır və köhnəni təkzib etməsə, əksinə zənginləşdirsə, bəlkə də ümumiliyi məhdudlaşdırıb, çox dar anlayışı genişləndirsə, bu, ayıb deyil.

Bu düzəlişlə analizdə qarşılaşdığımız müqavimət növlərinə tam nəzarətə malik olduğumuzu düşünmək olmaz. Daha dərinə enəndə, müqavimətin üç tərəfdən, yəni Məndən, O-dan və Fövqəl-Məndən gəldiyini və Mənin dinamikası fərqli olan üç formasının mənbəyi olduğunu görürük. Bu üç Mən müqavimətindən birincisi, əvvəl nəzərdən keçirilmiş sıxışdırma müqavimətidir və haqqında ən az yeni şey söyləmək olar. Ondan transfer müqaviməti ayrılır; bu, eyni təbiətdədir, lakin analizdə daha aydın və fərqli hadisələr yaradır, çünki analitik vəziyyət və ya analitikin şəxsiyyəti ilə əlaqə qura bilmiş və yalnız xatırlanmalı olan sıxışdırmanı yenidən canlı kimi canlandırmışdır. Xəstəlikdən qazanılan faydadan qaynaqlanan və simptomun Mənə daxil edilməsinə əsaslanan müqavimət də Mən müqavimətidir, lakin tamamilə fərqli təbiətdədir. O, bir doyumdan və ya yüngülləşmədən imtina etməyə qarşı çıxışa uyğundur. Dördüncü müqavimət növü — O-nun müqaviməti — biz onu işlənmənin zəruriliyinə cavabdeh tutduq. Beşinci müqavimət, yəni Fövqəl-Mənin müqaviməti, ən son kəşf edilən, qaranlıq, lakin həmişə də zəif olmayan müqavimət, günah hissi və ya cəza ehtiyacından qaynaqlanır kimi görünür; o, hər bir uğura və buna görə də analiz vasitəsilə sağalmaya qarşı çıxır.

6) Libidonun çevrilməsindən yaranan təşviş

Bu məqalədə müdafiə olunan təşviş anlayışı, indiyə qədər mənə əsaslı görünən anlayışdan bir qədər uzaqlaşır. Əvvəllər mən təşvişi xoşagəlməzlik şəraitində Mənin ümumi reaksiyası kimi nəzərdən keçirirdim, onun meydana çıxmasını hər dəfə iqtisadi baxımdan əsaslandırmağa çalışırdım və aktual nevrozlara dair araşdırmalara əsaslanaraq, Mən tərəfindən rədd edilən və ya istifadə olunmayan libidonun (cinsi oyanma) təşviş formasında birbaşa boşalma tapdığını qəbul edirdim. Bu müxtəlif təriflərin bir-biri ilə yaxşı uzlaşmadığını, ən azından bir-birindən zəruri olaraq çıxmadığını nəzərdən qaçırmaq mümkün deyil. Bundan əlavə, təşviş ilə libidonun xüsusi yaxın əlaqəsi haqqında belə bir təəssürat yarandı ki, bu da təşvişin xoşagəlməzlik reaksiyası kimi ümumi xarakteri ilə uyğun gəlmirdi.

Bu anlayışa irad, Məni yeganə təşviş mərkəzi etmək istəyindən irəli gəlirdi, deməli, bu, 'Mən və O' əsərində psixi aparatın bölgüsü zamanı edilən cəhdin nəticələrindən biri idi. Əvvəlki anlayışa görə, sıxışdırılmış həvəs təhrikinin libidosunu təşvişin mənbəyi kimi nəzərdən keçirmək məntiqli idi; yeni anlayışa görə isə, bu təşvişə Mən cavabdeh olmalı idi. Yəni Mən təşvişi və ya həvəs (O) təşvişi. Mən deseksualizasiya olunmuş enerji ilə işlədiyi üçün, yenilikdə təşviş ilə libido arasındakı sıx əlaqə də zəiflədi. Ümid edirəm ki, ən azından ziddiyyəti aydın şəkildə ortaya qoymağı və qeyri-müəyyənliyin konturlarını kəskin xətlərlə çəkməyi bacarmışam.

Rankın xəbərdarlığı, təşviş affektinin, mənim özümün ilk dəfə iddia etdiyim kimi, doğum prosesinin nəticəsi və o vaxt yaşanmış vəziyyətin təkrarı olması, təşviş məsələsinin yenidən nəzərdən keçirilməsinə məcbur etdi. Onun doğumu travma, təşviş vəziyyətini buna cavab olaraq boşalma reaksiyası, hər yeni təşviş affektini isə travmanı daha tam şəkildə “abreaksiya etmək” cəhdi kimi başa düşməsi ilə mən irəli gedə bilmədim. Təşviş reaksiyasından onun arxasındakı təhlükə vəziyyətinə qayıtmaq zərurəti yarandı. Bu amilin tətbiqi ilə nəzəriyyə üçün yeni baxış bucaqları ortaya çıxdı. Doğum, dəyişmiş mövcudluq formasının yeni şərtləri və davam edən psixi inkişaf nəticəsində yaranan bütün sonrakı təhlükə vəziyyətləri üçün nümunə oldu. Lakin onun öz əhəmiyyəti də təhlükə ilə olan bu nümunəvi əlaqəyə məhdudlaşdırıldı. Doğum zamanı hiss edilən təşviş, artıq digər affektlərin taleyini bölüşməli olan affekt vəziyyətinin nümunəsi oldu. O, ya öz ilkin vəziyyətlərinə analoq olan vəziyyətlərdə avtomatik olaraq təkrarlanırdı, ilk təhlükə vəziyyətində məqsədəuyğun olduqdan sonra məqsədəuyğun olmayan reaksiya forması kimi çıxış edirdi. Ya da Mən bu affekt üzərində nəzarət qazandı və onu öz-özünə təkrarladı, təhlükəyə qarşı xəbərdarlıq və həzz-xoşagəlməzlik mexanizminin müdaxiləsini oyatmaq vasitəsi kimi ondan istifadə etdi. Təşviş affektinin bioloji mənası, təşvişin təhlükə vəziyyətinə ümumi reaksiya kimi tanınması ilə öz haqqını qazandı; Mənin təşviş mərkəzi kimi rolu, Mənə təşviş affektini öz ehtiyaclarına görə istehsal etmək funksiyasının verilməsi ilə təsdiqləndi. Beləliklə, təşvişə sonrakı həyatda iki mənşə üsulu təyin edildi: biri istəksiz, avtomatik, doğum vəziyyətinə analoq olan bir təhlükə vəziyyəti yarandığı hər dəfə iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış; digəri isə, yalnız qaçınmağa çağırmaq üçün belə bir vəziyyət təhdid etdikdə Mən tərəfindən istehsal olunan. Bu ikinci halda Mən, zəiflədilmiş xəstəlik tutması ilə zəiflədilməmiş hücumdan qaçmaq üçün təşvişə sanki peyvənd kimi məruz qaldı. O, sanki təhlükə vəziyyətini canlı təsəvvür etdi, bu narahat təcrübəni bir işarəyə, bir siqnala məhdudlaşdırmaq üçün aydın bir meyllə. Müxtəlif təhlükə vəziyyətlərinin necə növbə ilə inkişaf etdiyi və yenə də genetik olaraq bir-biri ilə əlaqəli qaldığı artıq ayrı-ayrılıqda təsvir edilmişdir. Nevrotik təşviş və real təşviş arasındakı əlaqə məsələsinə hücum etsək, təşvişi başa düşməkdə bir az daha irəli getməyə nail ola bilərik.

Libidonun təşvişə birbaşa çevrilməsi haqqında əvvəllər iddia edilən fikir artıq bizim marağımız üçün daha az əhəmiyyətli olmuşdur. Onu nəzərə alsaq, bir neçə halı ayırd etməliyik. Mən tərəfindən siqnal olaraq törədilən təşviş üçün bu nəzərə alınmır; deməli, Məni sıxışdırma başlatmağa hərəkət etdirən bütün təhlükə vəziyyətlərində də yox. Sıxışdırılmış həvəs təhrikinin libidinal yüklənməsi, konversiya histeriyasında ən aydın göründüyü kimi, təşvişə çevrilmə və təşviş kimi boşalmadan başqa bir istifadəyə məruz qalır. Buna qarşı, təhlükə vəziyyətinin daha sonra müzakirəsində, təşviş inkişafının ehtimal ki, fərqli qiymətləndirilməli olan həmin halına rast gələcəyik. c) Sıxışdırma və Müdafiə. Təşviş problemi haqqında müzakirələrin kontekstində mən bir anlayışı — və ya daha təvazökar ifadə ilə desək, bir termini — yenidən götürdüm: otuz il əvvəl araşdırmalarımın əvvəlində yalnız ondan istifadə etdiyim və sonradan tərk etdiyim bir termini. Mən müdafiə prosesini nəzərdə tuturam. Mən onu sonradan sıxışdırma termini ilə əvəz etdim, lakin ikisi arasındakı əlaqə qeyri-müəyyən qaldı. Mən indi düşünürəm ki, əgər müdafiənin Mənin nevroza apara biləcək konfliktlərində istifadə etdiyi bütün texnikalar üçün ümumi ad olması, sıxışdırmanın isə araşdırmalarımızın istiqaməti nəticəsində bizə əvvəlcə daha yaxşı tanınan müəyyən bir müdafiə metodunun adı olaraq qalması qəbul edilərsə, köhnə müdafiə anlayışına geri dönmək qəti bir üstünlük təmin edir. Sadəcə terminoloji yenilik də yeni bir baxış tərzinin və ya dərkimizdəki genişlənmənin ifadəsi olmalısa, əsaslandırılmalıdır. Müdafiə anlayışının yenidən götürülməsi və sıxışdırma anlayışının məhdudlaşdırılması, artıq uzun müddətdir məlum olan, lakin bəzi yeni tapıntılarla əhəmiyyət qazanmış bir faktı nəzərə alır. Sıxışdırma və simptom formalaşması haqqında ilk təcrübələrimizi histeriyada qazandıq; biz gördük ki, oyandırıcı təcrübələrin qavrama məzmunu, patogen düşüncə formalaşmalarının təsəvvür məzmunu unudulur və yaddaşda reproduksiyadan istisna edilir və buna görə də şüurdan uzaqlaşdırmada histerik sıxışdırmanın əsas xarakterini tanıdıq. Daha sonra biz məcburiyyət nevrozunu öyrəndik və bu xəstəlikdə patogen hadisələrin unudulmadığını aşkarladıq. Onlar şüurlu qalır, lakin hələ təsəvvür edilə bilməyən bir şəkildə 'izolyasiya' olunur, belə ki, təxminən histerik amneziya ilə eyni nəticə əldə edilir. Lakin fərq o qədər böyükdür ki, məcburiyyət nevrozunun bir həvəs tələbini aradan qaldırmaq üçün istifadə etdiyi prosesin histeriyadakı ilə eyni ola bilməyəcəyi fikrimizi əsaslandırır. Daha ətraflı araşdırmalar bizə məcburiyyət nevrozunda Mənin müqavimətinin təsiri altında həvəs təhriklərinin daha əvvəlki libido mərhələsinə geri qayıtmasının (geriləmənin) baş verdiyini, bunun sıxışdırmanı lüzumsuz etməsə də, açıq şəkildə sıxışdırma ilə eyni istiqamətdə təsir etdiyini öyrətdi. Biz bundan əlavə gördük ki, histeriyada da fərz edilən qarşı yüklənmə məcburiyyət nevrozunda reaktiv Mən dəyişikliyi kimi Mən qorunmasında xüsusi böyük rol oynayır; biz texnikasını hələ təsvir edə bilmədiyimiz, birbaşa simptomatik ifadə yaradan 'izolyasiya' üsuluna və 'baş verməmiş eləmə' prosedurunun rəddedici tendensiyası barədə şübhə olmayan, lakin 'sıxışdırma' prosesi ilə artıq heç bir bənzərliyi olmayan sehrli proseduruna diqqət yetirdik. Bu təcrübələr, bütün bu prosesləri eyni tendensiya ilə — Mənin həvəs tələblərinə qarşı qorunması — əhatə edə bilən köhnə 'müdafiə' anlayışını yenidən tətbiq etmək və sıxışdırmanı onun xüsusi bir halı kimi ona tabe etmək üçün kifayət qədər əsas verir. Belə bir adlandırmanın əhəmiyyəti, araşdırmalarımızın dərinləşməsinin müəyyən müdafiə formaları ilə müəyyən xəstəliklər arasında sıx bir əlaqəni, məsələn, sıxışdırma ilə histeriya arasında əlaqəni ortaya qoya biləcəyi ehtimalını nəzərə aldıqda artır. Bizim gözləntimiz bundan əlavə, başqa bir əhəmiyyətli asılılığın mövcudluğu ehtimalına yönəlib. Mən və O arasındakı kəskin ayrışmadan, Fövqəl-Mənin formalaşmasından əvvəl psixi aparatın bu təşkilat mərhələlərinə çatıldıqdan sonrakı müdafiə üsullarından fərqli müdafiə üsulları tətbiq etdiyi ehtimalı asanlıqla doğa bilər.¹⁵

TƏŞVİŞƏ ƏLAVƏ

Təşviş affekti, araşdırılması daha çox aydınlıq vəd edən bəzi xüsusiyyətlər göstərir. Təşvişin gözlənti ilə aydın bir əlaqəsi var; o, bir şeydən təşvişdir. Ona qeyri-müəyyənlik və obyektsizlik xarakteri xasdır; doğru dil istifadəsi, o, bir obyekt tapdıqda öz adını belə dəyişir və onu 'qorxu' (Furcht) ilə əvəz edir. Təşvişin təhlükə ilə olan əlaqəsindən əlavə, uzun müddətdir izahını axtardığımız nevrozla da əlaqəsi var. Niyə bütün təşviş reaksiyalarının nevrotik olmadığı, niyə bir çoxunu normal kimi tanıdığımız sualı yaranır; nəhayət, real təşviş ilə nevrotik təşviş arasındakı fərq hərtərəfli qiymətləndirilməlidir.

Sonuncu vəzifədən başlayaq. Bizim irəliləyişimiz təşviş reaksiyasından təhlükə vəziyyətinə geri qayıtmaqda oldu. Real təşviş problemi ilə eyni dəyişikliyi aparsaq, onun həlli bizə asan olacaq. Real təhlükə bizim bildiyimiz təhlükədir, real təşviş isə belə tanınmış bir təhlükəyə qarşı təşvişdir. Nevrotik təşviş bizim tanımadığımız bir təhlükəyə qarşı təşvişdir. Deməli, nevrotik təhlükə əvvəlcə axtarılmalıdır; təhlil bizə öyrətdi ki, o, bir həvəs təhlükəsidir. Bu Mənə məlum olmayan təhlükəni şüura gətirərək, real təşviş ilə nevrotik təşviş arasındakı fərqi silirik, ikincisi ilə birincisi kimi rəftar edə bilərik.

Real təhlükədə biz iki reaksiya inkişaf etdiririk: affektiv olanı, yəni təşviş partlayışını və qoruyucu hərəkəti. Gözlənilir ki, həvəs təhlükəsində eyni şey baş verəcəkdir. Biz hər iki reaksiyanın məqsədyönlü qarşılıqlı təsirini bilirik, burada biri digərinin başlaması üçün siqnal verir, lakin həm də məqsədyönlü olmayan halı, yəni təşviş iflicini bilirik, burada biri digərinin hesabına yayılır.

Real təşviş və nevrotik təşviş xarakterlərinin qarışdığı hallar var. Təhlükə məlumdur və realdır, lakin ona qarşı təşviş həddindən artıq böyükdür, bizim hökmümüzə görə olması lazım gələn dərəcədən daha böyükdür. Bu artıqda nevrotik element özünü büruzə verir. Lakin bu hallar prinsipial olaraq heç nə yeni gətirmir. Təhlil göstərir ki, məlum real təhlükəyə tanınmayan bir həvəs təhlükəsi bağlıdır.

Təşvişi təhlükəyə qaytarmaqla kifayətlənməsək, daha irəli gedirik. Təhlükə vəziyyətinin nüvəsi, mənası nədir? Aydındır ki, bu, onların ölçüsünə nisbətən gücümüzün qiymətləndirilməsidir, onlara qarşı acizliyimizin etirafıdır: real təhlükə halında maddi acizlik, həvəs təhlükəsi halında isə psixi acizlik. Bizim hökmümüz bu zaman həqiqətən edilmiş təcrübələrlə idarə olunacaq; onun qiymətləndirmədə səhv edib-etməməsi nəticə üçün fərq etmir. Belə yaşanmış acizlik vəziyyətini travmatik adlandıraq; onda travmatik vəziyyəti təhlükə vəziyyətindən ayırmaq üçün əsaslı səbəbimiz var.

Belə bir travmatik acizlik vəziyyətinin gözlənilməməsi, əksinə, əvvəlcədən görülməsi və gözlənilməsi bizim özümüzü qorumağımızda vacib bir irəliləyişdir. Belə gözləmə üçün şərtin daxil olduğu vəziyyət təhlükə vəziyyəti adlansın, onda təşviş siqnalı verilir. Bu o deməkdir: mən gözləyirəm ki, bir acizlik vəziyyəti yaranacaq, və ya cari vəziyyət mənə əvvəllər təcrübə etdiyim travmatik hadisələrdən birini xatırladır. Buna görə də mən bu travmanı əvvəlcədən yaşayıram, onu dəf etmək üçün hələ vaxt varkən, sanki o artıq mövcuddurmuş kimi davranmaq istəyirəm. Beləliklə, təşviş bir tərəfdən travmanın gözləntisidir, digər tərəfdən isə onun yumşaldılmış təkrarıdır. Beləliklə, təşvişdə diqqətimizi çəkən iki xarakter fərqli mənşəyə malikdir. Onların gözlənti ilə əlaqəsi təhlükə vəziyyətinə aiddir, qeyri-müəyyənliyi və obyektsizliyi isə təhlükə vəziyyətində proqnozlaşdırılan travmatik acizlik vəziyyətinə aiddir.

Təşviş — Təhlükə — Acizlik (Travma) ardıcıllığının inkişafından sonra belə nəticə çıxara bilərik: Təhlükə vəziyyəti acizliyin tanınmış, xatırlanmış və gözlənilən vəziyyətidir. Təşviş travmadakı acizliyə ilkin reaksiyadır və sonra təhlükə vəziyyətində kömək siqnalı kimi təkrarlanır. Travmanı passiv şəkildə yaşayan Mən, indi onun yumşaldılmış təkrarını aktiv şəkildə həyata keçirir, onun gedişini özbaşına idarə edə biləcəyinə ümid edərək. Biz bilirik ki, uşaq ona narahatlıq verən bütün təəssüratlara qarşı eyni davranır, onları oyunda təkrarlayır; passivlikdən aktivliyə keçməyin bu yolu ilə o, həyat təəssüratlarının psixoloji öhdəsindən gəlməyə çalışır. Əgər bu, 'travmanın boşalması' mənasına gəlirsə, buna qarşı heç nə deyə bilmərik. Lakin həlledici məqam təşviş reaksiyasının acizlik vəziyyətindəki mənşəyindən onun gözləntisinə, yəni təhlükə vəziyyətinə ilk dəfə yerdəyişməsidir. Sonra təhlükədən təhlükənin şərtinə, obyekt itkisinə və artıq qeyd edilmiş dəyişikliklərinə doğru növbəti yerdəyişmələr gəlir.

Kiçik uşağın 'ərköyün edilməsi' istənməyən nəticəyə gətirib çıxarır ki, obyekt itkisi təhlükəsi — bütün acizlik vəziyyətlərinə qarşı qorunma vasitəsi kimi obyekt — digər bütün təhlükələrə nisbətən şişirdilir. Beləliklə, o, uşaqlıqda acizliyə — həm motor, həm də psixi acizliyə xas olan — geri çəkilməyə şərait yaradır.

Biz indiyə qədər real təşvişi nevrotik təşvişdən fərqli nəzərdən keçirmək üçün əsas görməmişik. Biz fərqi bilirik; real təhlükə xarici obyektdən, nevrotik təhlükə isə həvəs tələbindən gəlir. Bu həvəs tələbi real bir şey olduğu dərəcədə, nevrotik təşviş də real əsaslı kimi qəbul edilə bilər. Biz başa düşdük ki, təşviş ilə nevroz arasında xüsusi yaxın əlaqə görünüşü, Mənin təşviş reaksiyası vasitəsilə həvəs təhlükəsinə də xarici real təhlükəyə olduğu kimi müqavimət göstərməsi, lakin psixi aparatın qüsurlu olması səbəbindən bu müdafiə fəaliyyətinin istiqamətinin nevroza çıxması faktına əsaslanır. Biz həmçinin inam əldə etdik ki, həvəs tələbi çox vaxt yalnız ona görə (daxili) təhlükəyə çevrilir ki, onun təmin edilməsi xarici təhlükə yaradacaqdır, yəni bu daxili təhlükə xarici təhlükəni təmsil edir.

Digər tərəfdən, xarici (real) təhlükənin də Mən üçün əhəmiyyətli olması üçün daxilləşdirilməsinə ehtiyac var; o, yaşanmış acizlik vəziyyəti ilə əlaqəsi baxımından tanınmalıdır. İnsanlara xaricdən gələn təhlükələri instinktiv şəkildə tanımaq qabiliyyəti ya verilməyib, ya da çox məhdud dərəcədə verilib. Kiçik uşaqlar daim özlərini həyat təhlükəsinə salan işlər görürlər və məhz buna görə də qoruyucu obyektdən imtina edə bilməzlər. Travmatik vəziyyətlə əlaqədə, qarşısında aciz qalınan vəziyyətdə, xarici və daxili təhlükə, real təhlükə və həvəs tələbi toqquşur. İstər Mən bir halda dayanmaq bilməyən bir ağrı yaşasın, istərsə də digər halda doyum tapa bilməyən bir ehtiyac yığılması yaşasın, iqtisadi vəziyyət hər iki hal üçün eynidir və motor acizlik psixi acizlikdə ifadəsini tapır.¹⁶

Erkən uşaqlıq dövrünün sirrli fobiyaları bu məqamda yenidən qeyd olunmağa layiqdir. Onlardan bəziləri — tək qalma, qaranlıq, naməlum şəxslər — obyekt itkisi təhlükəsinə reaksiyalar kimi başa düşülə bilərdi; digərləri üçün — kiçik heyvanlar, fırtına və s. — bəlkə də onların digər heyvanlarda bu qədər aydın inkişaf etmiş real təhlükələrə qarşı doğuşdan gələn hazırlığın geriləmiş qalıqları olması izahı təklif oluna bilər. İnsan üçün bu arxaik mirasın yalnız obyekt itkisinə aid olan hissəsi məqsədəuyğundur. Əgər belə uşaq fobiyaları fiksasiya olunarsa, güclənərsə və həyatın son illərinə qədər davam edərsə, təhlil göstərir ki, onların məzmunu həvəs tələbləri ilə əlaqəyə girib, daxili təhlükələrin təmsilçisinə çevrilmişdir.

(2 TƏŞVİŞ, AĞRI VƏ MATƏM

Hiss proseslərinin psixologiyası haqqında o qədər az məlumat var ki, aşağıdakı çəkinikli qeydlər ən çox güzəştli qiymətləndirməyə haqq qazana bilər. Aşağıdakı məqamda bizim üçün problem yaranır. Biz təşvişin obyekt itkisi təhlükəsinə reaksiya olduğunu söyləməli idik. İndi biz artıq obyekt itkisinə belə bir reaksiyanı bilirik, bu da matəmdir. Deməli, nə vaxt birincisinə, nə vaxt ikincisinə gəlib çıxır? Bizim əvvəllər də məşğul olduğumuz matəmdə bir xüsusiyyət tam başa düşülməz qaldı, onun xüsusi ağrılı olması. Obyektdən ayrılmanın ağrılı olması bizə yenə də öz-özlüyündə aydın görünür. Deməli, problem daha da mürəkkəbləşir: Obyektdən ayrılma nə vaxt təşviş, nə vaxt matəm və nə vaxt bəlkə də yalnız ağrı yaradır?

Dərhal deyək ki, bu suallara cavab vermək üçün heç bir ümid yoxdur. Biz özümüzü bir neçə sərhəd müəyyən etmə və bir neçə işarə tapmaq ilə məhdudlaşdıracağıq.

Başlanğıc nöqtəmiz yenə də başa düşdüyümüzü zənn etdiyimiz bir vəziyyət olsun: anası əvəzinə yad bir şəxs görən körpənin vəziyyəti. O, sonra bizim obyekt itkisi təhlükəsi kimi şərh etdiyimiz təşvişi göstərir. Amma bu təşviş yəqin ki, daha mürəkkəbdir və daha dərindən müzakirəyə layiqdir. Körpənin təşvişində şübhə olmasa da, üz ifadəsi və ağlama reaksiyası onun əlavə olaraq ağrı da hiss etdiyini güman etməyə imkan verir. Görünür, onda sonradan ayrı-ayrı olacaq bəzi şeylər birləşir. O, müvəqqəti yoxluğu və daimi itkini hələ ayırd edə bilmir; anasını bir dəfə görmədikdə, sanki onu heç vaxt yenidən görməyəcəkmiş kimi davranır və anasının belə yoxa çıxmasından sonra onun yenidən görünməsinin adətən ardınca gəldiyini öyrənənə qədər təkrarlanan təsəlliverici təcrübələr tələb olunur. Ana, onun üçün bu qədər vacib olan bu dərk etməni, üzünü qarşısında örtüb və sevinci üçün yenidən açaraq, məlum oyunla ona öyrədir. O, sonra demək olar ki, ümidsizliklə müşayiət olunmayan həsrət hiss edə bilər.¹⁷

Anasının yoxluğunu duyduğu vəziyyət, onun yanlış başa düşməsi nəticəsində, onun üçün təhlükə vəziyyəti deyil, travmatik vəziyyətdir, ya da daha doğrusu, əgər o, bu anda anasının doyurmalı olduğu bir ehtiyac hiss edirsə, travmatikdir; bu ehtiyac aktual deyilsə, təhlükə vəziyyətinə çevrilir. Beləliklə, Mənin özünün təqdim etdiyi ilk təşviş şərti, obyekt itkisinə bərabər tutulan qavrama itkisidir. Sevgi itkisi hələ nəzərə alınmır. Sonradan təcrübə göstərir ki, obyekt mövcud qala bilər, amma uşağa qəzəblənə bilər və indi obyekt tərəfindən sevginin itirilməsi yeni, daha davamlı təhlükə və təşviş şərtinə çevrilir.

Ananın yoxluğunun travmatik vəziyyəti, doğumun travmatik vəziyyətindən həlledici bir nöqtədə fərqlənir. O vaxt yoxluğu duyula biləcək heç bir obyekt mövcud deyildi. Təşviş, baş verən yeganə reaksiya olaraq qaldı. O vaxtdan bəri təkrarlanan doyum vəziyyətləri ana obyektini yaratdı ki, bu da ehtiyac halında intensiv, "həsrətli" adlandırıla bilən bir yüklənməyə məruz qalır. Bu yeniliyə ağrı reaksiyası aid edilməlidir. Beləliklə, ağrı obyekt itkisinə əsl reaksiyadır, təşviş isə bu itkini özündə daşıyan təhlükəyə, daha sonra isə obyekt itkisi təhlükəsinin özünə olan reaksiyadır.

Ağrı haqqında da çox az şey bilirik. Yeganə etibarlı məzmunu ağrının — əvvəlcə və adətən — periferiyada hücum edən bir qıcığın qıcıqdan qorunma qurğularını dəf etdiyi və indi davamlı həvəs qıcığı kimi təsir etdiyi, qıcıqlanmış yeri qıcıqdan uzaqlaşdıran, əks halda təsirli olan əzələ hərəkətlərinin isə ona qarşı aciz qaldığı faktı verir. Əgər ağrı dəri sahəsindən deyil, daxili bir orqandan gəlirsə, bu vəziyyəti dəyişmir; yalnız daxili periferiyanın bir hissəsi xarici periferiyanın yerini tutmuşdur. Uşaq ehtimal ki, ehtiyac təcrübələrindən asılı olmayan belə ağrı təcrübələri yaşamaq imkanı tapır. Lakin ağrının bu yaranma şərti obyekt itkisi ilə çox az bənzərliyə malikdir, həm də ağrı üçün əsas olan periferik qıcıqlanma anı uşağın həsrət vəziyyətində tamamilə yoxdur. Buna baxmayaraq, dilin daxili, yəni psixi ağrı anlayışını yaratması və obyekt itkisi hisslərini fiziki ağrı ilə tamamilə bərabər tutması mənasız ola bilməz.

Fiziki ağrı zamanı ağrıyan bədən hissəsinə narsisistik adlandırıla bilən yüksək bir yüklənmə yaranır, bu yüklənmə getdikcə artır və təxminən Məni boşaldıcı təsir göstərir. Məlumdur ki, daxili orqanlardakı ağrılarda, şüurlu təsəvvürdə heç vaxt təmsil olunmayan bədən hissələri haqqında məkan və digər təsəvvürlər əldə edirik. Həmçinin, ən intensiv bədən ağrılarının psixi diqqətin başqa bir maraqla yayındırılması nəticəsində baş verməməsi (burada şüursuz qalır demək olmaz) faktı da maraqlıdır. Bu fakt, yüklənmənin ağrıyan bədən hissəsinin psixi təmsili üzərində cəmləşməsi faktı ilə izah olunur. İndi ağrı hissinin psixi sahəyə köçürülməsinə imkan verən analoji məhz bu nöqtədə görünür. İtkin (itmiş) obyektin intensiv, yatışılmazlığı səbəbindən daim artan həsrət yüklənməsi, yaralı bədən hissəsinin ağrı yüklənməsi ilə eyni iqtisadi şərtləri yaradır və bədən ağrısının periferik şərtliliyindən imtina etməyi mümkün edir! Bədən ağrısından psixi ağrıya keçid narsisistik yüklənmədən obyekt yüklənməsinə dəyişməyə uyğundur. Ehtiyac tərəfindən yüksək dərəcədə yüklənmiş obyekt təsəvvürü, qıcıq artımı tərəfindən yüklənmiş bədən hissəsinin rolunu oynayır. Yüklənmə prosesinin davamlılığı və dayandırılmazlığı eyni psixi acizlik vəziyyətini yaradır. Əgər sonra yaranan xoşagəlməzlik hissi ağrının spesifik, daha ətraflı təsvir edilə bilməyən xarakterini daşıyır və təşviş reaksiyası formasında ifadə olunmursa, bu proseslərin xoşagəlməzlik hissinə gətirib çıxardığı yüksək yüklənmə və bağlanma münasibətləri səviyyəsini cavabdeh saymaq məntiqli görünür; bu amil adətən izahda hələ kifayət qədər nəzərə alınmır.

Objekt itkisinə qarşı daha bir duyğu reaksiyasını, yas tutmağı, bilirik. Lakin onun izahı artıq heç bir çətinlik yaratmır. Yas, kateqorik olaraq, artıq mövcud olmadığı üçün obyektdən ayrılmağın zəruri olduğunu tələb edən reallıq yoxlamasının təsiri altında yaranır. İndi o, obyektdən geri çəkilməni, obyektin yüksək yüklənməyə məruz qaldığı bütün vəziyyətlərdə həyata keçirmə işini görməlidir. Bu ayrılığın ağrılı xarakteri, bağın qoparıldığı vəziyyətlərin təkrarlanması zamanı obyektdə yüksək və yerinə yetirilməz həsrət yüklənməsinin olması səbəbindən, yuxarıda verilmiş izaha uyğun gəlir.

7 / 34

Qeyri-həkimlərin analizi məsələsi

Bunun baş verib-verməyəcəyi, analitik müalicənin xüsusiyyətlərini bilməyə məcbur olmayan şəxslərdən asılı olacaq. Bizim vəzifəmiz, hazırda hələ də məlumatsız olduğunu fərz etdiyimiz bu bitərəf şəxsləri bu barədə məlumatlandırmaqdır. Təəssüf ki, onları belə bir müalicənin dinləyiciləri edə bilmirik. “Analitik vəziyyət” üçüncü bir şəxsi qəbul etmir. Həmçinin, fərdi müalicə seansları çox bərabərsizdir; istənilən bir seansa təsadüfən düşən belə — ixtisası olmayan — dinləyici adətən heç bir qiymətli təəssürat əldə edə bilməz, analitik ilə xəstə arasında müzakirə olunanları başa düşməmək təhlükəsi ilə üzləşə və ya canı sıxıla bilər. Deməli, o, istər-istəməz bizim məlumatımızla kifayətlənməlidir; biz isə bu məlumatı mümkün qədər etibarlı şəkildə tərtib etmək istəyirik.

Xəstə nəzarət edə bilmədiyi əhval-ruhiyyə dəyişikliklərindən, ya da heç nəyə gücü çatmadığı üçün enerjisinin iflic olunduğunu hiss etdiyi ruhdan düşməkdən, ya da yad adamlar arasında təşvişli çəkingənlikdən əziyyət çəkə bilər. O, başa düşmədən qəbul edir ki, peşəkar işinin görülməsi ona çətinlik yaradır, eləcə də daha ciddi hər hansı bir qərar və təşəbbüs. Bir gün — mənbəyi naməlum — təşviş hisslərinin narahatedici bir hücumuna məruz qalmış və o vaxtdan bəri özünü məcbur etmədən tək başına küçəni keçə və ya qatarla gedə bilmir, bəlkə də hər ikisini tamamilə tərk etməli olub. Və ya, çox qəribədir, onun düşüncələri öz yolunu gedir və iradəsi ilə idarə oluna bilmir. Onlar ona çox laqeyd olan, lakin özünü onlardan qopara bilmədiyi problemləri izləyirlər. Ona həmçinin çox gülünc vəzifələr yüklənir, məsələn, binaların önündəki pəncərələrin sayını toplamaq və sadə əməliyyatlar zamanı, məsələn, məktubları poçt qutuna atmaq və ya qaz alovunu söndürmək, bir an sonra bunu həqiqətən edib-edəmədiyi barədə şübhəyə düşür. Bu, bəlkə də sadəcə narahatlıq və əziyyət vericidir, lakin vəziyyət, əgər o, birdən-birə bir uşağı bir arabanın təkərləri altına itələdiyi, naməlum birini körpüdən suya atdığı fikrinə qarşı durmağa qadir olmadığını hiss edərsə və ya polis tərəfindən bu gün aşkar edilmiş cinayətin törədicisi kimi axtarılan qatil olub-olmadığını sorğulamağa məcbur olarsa, dözülməz hala gəlir. Bu, açıq-aşkar mənasızlıqdır, o, bunu özü bilir, heç vaxt heç bir insana pislik etməyib, lakin əgər o, həqiqətən axtarılan qatil olsaydı, hisslər — günah hissi — daha güclü ola bilməzdi.

Və ya, bizim xəstəmiz — bu dəfə bir xəstə qadın olsun — başqa cür və başqa sahədə əziyyət çəkir. O, pianoçudur, lakin barmaqları tutulur və işini görməkdən imtina edir. Məclisə getməyi düşünəndə, dərhal onda təbii bir ehtiyac yaranır ki, onun doyumu ünsiyyətlə uyğun gəlməzdi. Deməli, o, məclislərə, ballara, teatrlara və konsertlərə getməkdən imtina edib. Ona ən az ehtiyac duyduğu zaman şiddətli baş ağrıları və ya digər ağrı hissləri onu tutur. Bəzən hər yeməyi qusma yolu ilə geri qaytarmalı olur, bu da uzun müddətdə təhlükəli ola bilər. Nəhayət, təəssüf ki, həyatda qaçılmaz olan həyəcanlara dözmür. Belə hallarda o, çox vaxt qorxulu xəstəlik vəziyyətlərini xatırladan əzələ spazmları ilə huşunu itirir.

Digər xəstələr də hisslər həyatının bədənə tələblərlə rastlaşdığı xüsusi bir sahədə narahatlıq hiss edirlər. Kişi kimi onlar, əks cinsə qarşı ən incə təhriklərə fiziki ifadə verməkdə aciz olduqlarını görürlər, halbuki az sevildikləri obyektlərə qarşı bütün reaksiyalar onların əlindədir. Və ya onların şəhvaniyyəti onları həqir saydıqları, lakin azad olmaq istədikləri şəxslərə bağlayır. Və ya o, onlara elə şərtlər qoyur ki, onların yerinə yetirilməsi özlərinə belə iyrənc gəlir. Qadın kimi onlar təşviş və iyrənmə və ya naməlum maneələr səbəbindən cinsi həyatın tələblərinə cavab verməkdən çəkinirlər, və ya sevgiyə təslim olduqda, təbiətin belə itaətə mükafat kimi təyin etdiyi zövqdən məhrum olduqlarını görürlər.

Bu şəxslərin hamısı özünü xəstə tanıyır və belə sinir pozuntularının aradan qaldırılmasını gözlədikləri həkimlərə müraciət edirlər. Həkimlər də bu əziyyətlərin yerləşdirildiyi kateqoriyaları qeyd edirlər. Onlar bu xəstəlikləri öz baxış bucaqlarına görə müxtəlif adlarla diaqnoz edirlər: nevrasteniya, psixasteniya, fobiyalar, məcburiyyət nevrozu, histeriya. Onlar simptomları verən orqanları – ürəyi, mədəni, bağırsağı, cinsiyyət orqanlarını müayinə edir və onların sağlam olduğunu görürlər. Onlar adətən adi həyat tərzinə fasilələr verilməsini, istirahəti, gücləndirici prosedurları, tonik dərmanları məsləhət görürlər və bununla müvəqqəti yüngülləşmələr – və ya heç nə əldə edirlər. Nəhayət, xəstələr belə əziyyətlərin müalicəsi ilə xüsusi məşğul olan şəxslərin olduğunu eşidirlər və onların yanında analizə başlayırlar.

Hazırda təqdim etdiyim bitərəf şəxs, sinirli xəstələrin xəstəlik əlamətləri haqqında müzakirə zamanı səbirsizlik əlamətləri göstərdi. İndi o, diqqətli və gərgin olur və belə deyir: “İndi isə həkimin kömək edə bilmədiyi xəstə ilə analitikin nə etdiyini öyrənəcəyik.”

Onların arasında yalnız bir-biri ilə danışmaq baş verir. Analitik heç bir alət istifadə etmir, hətta müayinə üçün belə, və dərman yazmır. Mümkün olduqda, o, xəstəni müalicə edərkən hətta onun öz mühitində və şəraitində qalmasına icazə verir. Bu, əlbəttə ki, şərt deyil və həmişə belə həyata keçirilə bilməz. Analitik xəstəni günün müəyyən saatına çağırır, onun danışmasına imkan verir, dinləyir, sonra ona danışır və dinləməsinə imkan verir.

Bitərəf şəxsin ifadəsi artıq açıq-aşkar yüngülləşmə və rahatlıq göstərir, lakin eyni zamanda müəyyən bir hörmətsizliyi də açıq şəkildə bəlli edir. Elə bil o, düşünür: “Bundan başqa heç nə yoxdur?” Şahzadə Hamletin dediyi kimi, sözlər, sözlər və yenə sözlər. Onun ağlına Mefistofelin alay sözü də gəlir: sözlərlə necə asanlıqla iş görmək olar, heç bir alman unutmayacağı misralar.

O, həmçinin deyir: “Bu, bir növ sehrdir, siz danışırsınız və onun əziyyətlərini belə üfürüb yox edirsiniz.”

Tamamilə doğrudur, əgər daha tez təsir etsəydi, bu sehr olardı. Sehrə mütləq sürət, demək olar ki, uğurun ani olması daxildir. Lakin analitik müalicələr aylar, hətta illər tələb edir; belə yavaş bir sehr möcüzəvi xarakterini itirir. Əslində, biz bu sözü kiçik saymaq istəmirik. Bu, güclü bir alətdir, bizə hisslərimizi bir-birimizə bildirməyə imkan verən vasitədir, digərlərinə təsir göstərmə yolumuzdur. Sözlər təsviredilməyəcək dərəcədə rahatlıq verə bilər və dəhşətli yaralar aça bilər. Şübhəsiz, hər şeyin əvvəlində hərəkət var idi, söz sonra gəldi, hərəkət sözə endirildikdə bu, bəzi şəraitdə mədəni bir irəliləyiş idi. Lakin söz əslində ilkin olaraq bir sehr, sehrli bir akt idi və özünün qədim gücünün çoxunu hələ də qoruyub saxlayır.

Bitərəf davam edir: "Tutaq ki, xəstə analitik müalicəni başa düşməyə məndən daha yaxşı hazırlaşmayıb, onu öz əzablarından azad etməli olan sözün və ya nitqin sehrinə necə inandıracaqsınız?"

Təbii ki, ona bir hazırlıq verilməlidir və bunun üçün sadə bir yol tapılır. Ondan analitikinə tam səmimi olması, ağlına gələni qəsdən gizlətməməsi, bəzi fikirləri və ya xatirələri açıqlamaqdan çəkindirən bütün maneələrə məhəl qoymaması tələb olunur. Hər kəs bilir ki, onda belə şeylər var ki, onları başqalarına çox istəmədən açıqlayar, ya da açıqlanmasını ümumiyyətlə mümkün saymaz. Bunlar onun "şəxsi məsələləri"dir. O, həmçinin psixoloji özünüdərkdə böyük bir irəliləyişin nə demək olduğunu sezinləyir: elə şeylər var ki, insan onları özünə etiraf etmək istəmir, özündən gizlətməyə çalışır və ortaya çıxanda qısa kəsib düşüncəsindən qovur. Bəlkə də o, öz düşüncəsinin özünün mənliyi qarşısında sirr kimi saxlanmalı olduğu vəziyyətdə çox qəribə bir psixoloji problemin başlanğıcını özü də müşahidə edir. Bu, sanki onun mənliyi artıq həmişə hesab etdiyi kimi vahid deyil, sanki onun içində bu mənliyə qarşı çıxan başqa bir şey var. Mənlik və daha geniş mənada ruh həyatı arasında bir ziddiyyət kimi bir şey ona qeyri-müəyyən şəkildə sezilə bilər. İndi analizin hər şeyi söyləmək tələbini qəbul etdikdə, o, belə qeyri-adi şərtlər altında ünsiyyət və fikir mübadiləsinin də qəribə nəticələrə gətirib çıxara biləcəyi gözləntisinə asanlıqla açıq olacaq.

"Başa düşürəm," - deyir bizim bitərəf dinləyicimiz, "siz hər bir nevrozlu xəstənin onu narahat edən, bir sirri olduğunu fərz edirsiniz və onu bunu açıqlamağa təşviq edərək, onu təzyiqdən azad edirsiniz və ona yaxşılıq edirsiniz. Bu, katolik kilsəsinin könlər üzərindəki hökmranlığını təmin etmək üçün qədimdən bəri istifadə etdiyi günah çıxarma prinsipidir."

Cavab olaraq, "Həm bəli, həm də xeyr" deməliyik. Günah çıxarma analizin tərkibinə, sanki onun giriş hissəsi kimi daxil olur. Lakin onun analizin mahiyyətini əks etdirdiyi və ya təsirini izah etdiyi fikrindən çox uzağıq. Günah çıxarmada günahkar bildiyini deyir, analizdə isə nevrozlu xəstə bildiyindən daha çoxunu deməlidir. Həmçinin, günah çıxarmanın nə vaxtsa birbaşa xəstəlik əlamətlərini aradan qaldırmaq gücünü inkişaf etdirdiyi barədə heç nə bilmirik.

"Onda mən bunu başa düşmürəm," - cavab verilir. "Bildiyindən daha çoxunu demək nə deməkdir? Lakin təsəvvür edə bilərəm ki, siz analitik kimi xəstənizə günah çıxaranın günahkar üzərindəkindən daha güclü təsir qazanırsınız, çünki onunla daha uzun, daha intensiv və daha fərdi məşğul olursunuz və bu artan təsirdən onu xəstəlikli düşüncələrindən çəkindirmək, qorxularını aradan qaldırmaq və s. üçün istifadə edirsiniz. Bu yolla qusma, ishal, qıcolmalar kimi tamamilə fiziki hadisələri də idarə etmək qəribə görünə bilər, amma bilirəm ki, insanı hipnotik vəziyyətə saldıqda belə təsirlər çox mümkündür. Ehtimal ki, xəstəyə göstərdiyiniz səylərlə belə bir hipnotik münasibət, şəxsiyyətinizə təlqinli bir bağ qurursunuz, hətta bunu nəzərdə tutmasanız belə və terapiyanızın möcüzələri hipnotik təlqinin təsirləridir. Bildiyim qədər, hipnotik terapiya sizin analizinizdən çox daha sürətli işləyir, siz isə bunun aylar və illər çəkdiyini deyirsiniz.

Bizim bitərəfimiz əvvəlcə düşündüyümüz qədər məlumatsız və ya çarəsiz deyil. Onun psixoanalizi köhnə bilikləri vasitəsilə anlamağa çalışdığı, onu artıq bildiyi başqa bir şeyə bağlamağa səy göstərdiyi açıq-aşkar görünür. İndi isə ona bunun mümkün olmayacağını, analizin sui generis (özünəməxsus) bir üsul olduğunu, yalnız yeni dərketmələr — və ya istəyirsinizsə, fərziyyələr — vasitəsilə başa düşülə bilən yeni və özgün bir şey olduğunu izah etmək kimi çətin vəzifə ilə qarşı-qarşıyayıq. Amma biz ona son qeydlərinə cavab verməyi də borcluyuq.

Analitikin xüsusi şəxsi təsiri haqqında dedikləriniz şübhəsiz çox diqqətəlayiqdir. Belə bir təsir mövcuddur və analizdə böyük rol oynayır. Amma hipnotizmdəki eyni təsir deyil. Sizə burada və oradakı vəziyyətlərin tamamilə fərqli olduğunu sübut etmək mümkün olmalıdır. Bu şəxsi təsiri — “təlqin” amili — hipnotik təlqində olduğu kimi əziyyət simptomlarını boğmaq üçün istifadə etmədiyimiz qeydi kifayət edə bilər. Həmçinin, bu amilin müalicənin tamamilə daşıyıcısı və təşviqçisi olduğuna inanmaq səhv olardı. Əvvəllər bəlkə də belə idi; amma sonra o, analitik məqsədlərimizə qarşı çıxır və bizi ən geniş əks-tədbirlərə məcbur edir. Həmçinin, analitik texnikanın diqqəti yayındırmaqdan və danışıb inandırmaqdan nə qədər uzaq olduğunu sizə bir nümunə ilə göstərmək istəyirəm. Əgər xəstəmiz ağır bir cinayət törətmiş kimi güclü bir günah hissi ilə əziyyət çəksə, ona şübhəsiz günahsızlığını vurğulayaraq bu vicdan əzabını üstələməyi məsləhət görmürük; bunu o, artıq öz-özünə uğursuz cəhd etmişdir. Əksinə, biz ona belə güclü və davamlı bir hissin bəlkə də tapıla bilən real bir şeylə əsaslandığını xatırladırıq.

“Məni təəccübləndirərdi,” deyir bitərəf, “əgər belə razılaşma ilə xəstənizin günah hissini yatıra bilsəydiniz. Bəs sizin analitik məqsədləriniz nədir və xəstə ilə nə edirsiniz?”

Əgər sizə başa düşülən bir şey deməliyəmsə, analitik dairələrdən kənarda bilinməyən və ya qiymətləndirilməyən psixoloji bir nəzəriyyənin bir hissəsini sizə təqdim etməliyəm. Bu nəzəriyyədən xəstədən nə istədiyimizi və bunu hansı yolla əldə etdiyimizi asanlıqla çıxarmaq olar. Mən onu sizə dogmatik şəkildə, sanki hazır bir təlim binası imiş kimi təqdim edirəm. Amma onun dərhal fəlsəfi sistem kimi yarandığını düşünməyin. Biz onu çox yavaş inkişaf etdirdik, hər bir hissə üçün uzun mübarizə apardıq, nəhayət bizim məqsədlərimiz üçün kifayət edən bir forma alana qədər müşahidə ilə daimi təmasda olaraq onu davamlı olaraq dəyişdirdik. Bir neçə il əvvəl bu nəzəriyyəni başqa ifadələrlə bildirməli idim. Əlbəttə, bu günkü ifadə formasının sonuncu olacağına zaminlik verə bilmərəm. Bilirsiniz ki, elm vəhy deyil; insan düşüncəsinin çox arzuladığı müəyyənlik, dəyişməzlik və səhvsizlik xüsusiyyətlərindən, başlanğıclarından çox sonra belə məhrumdur. Amma olduğu kimi, o, bizim əldə edə biləcəyimiz hər şeydir. Buna əlavə edin ki, elmimiz çox gəncdir, əsr qədər də köhnə deyil və insan tədqiqatına təqdim edilə bilən ən çətin mövzu ilə məşğul olur; beləliklə, mənim məruzəmə doğru münasibət göstərməyiniz asan olacaq. Ancaq istədiyiniz zaman, məni başa düşə bilmədiyiniz və ya daha çox izahat istədiyiniz hər dəfə məni dayandırın.

“Mən sizi hələ başlamazdan əvvəl kəsirəm. Deyirsiniz ki, mənə yeni bir psixologiya təqdim etmək istəyirsiniz, amma mənə elə gəlirdi ki, psixologiya yeni elm deyil. Kifayət qədər psixologiya və psixoloq olub və mən məktəbdə bu sahədəki böyük nailiyyətlər haqqında eşitmişəm.”

Mən onları inkar etmək fikrində deyiləm. Amma daha yaxından araşdırsanız, bu böyük nailiyyətləri daha çox hiss orqanları fiziologiyasına aid etməli olduğunuzu görəcəksiniz. Ruhun həyatı haqqında təlim, tək bir əsas yanlış anlama ilə ləngidildiyi üçün inkişaf edə bilmədi. Bu gün məktəblərdə tədris olunduğu kimi, o, nəyi əhatə edir? Həmin dəyərli hissiyyat-fizioloji məlumatlardan başqa, dil istifadəsi sayəsində bütün təhsillilərin ortaq malına çevrilmiş bir sıra ruhi proseslərimizin təsnifatları və tərifləri. Aydındır ki, bu, ruhi həyatımızın dərk edilməsi üçün kifayət etmir. Hər bir filosof, şair, tarixçi və bioqrafın öz psixologiyasını qurduğunu, ruhi aktların əlaqəsi və məqsədləri haqqında xüsusi fərziyyələr irəli sürdüyünü, hamısının az-çox cazibədar və hamısının eyni dərəcədə etibarsız olduğunu nəzərinizdən qaçırmadınız? Aydındır ki, ortaq bir təməl çatışmır. Və buna görə də psixoloji zəmində, demək olar ki, hörmət və avtoritet yoxdur. Hər kəs orada istədiyi kimi 'qanunsuz ov' edə bilər. Əgər fiziki və ya kimyəvi bir sual qaldırsanız, 'peşəkar biliklərə' malik olduğunu bilməyən hər kəs susacaq. Amma psixoloji bir iddia irəli sürsəniz, hər kəsin hökmü və etirazına hazır olmalısınız. Ehtimal ki, bu sahədə 'peşəkar biliklər' yoxdur. Hər kəsin öz ruhi həyatı var və buna görə də hər kəs özünü psixoloq hesab edir. Amma bu, məncə kifayət qədər hüquqi əsas deyil. Danışılır ki, 'uşaq baxıcısı' kimi işə müraciət edən bir şəxsə kiçik uşaqlarla rəftar edə bilib-bilmədiyi soruşulub. O, cavab verib: 'Əlbəttə, axı mən də bir vaxtlar kiçik uşaq olmuşam.'

“Və bütün psixoloqların nəzərdən qaçırdığı ruhi həyatın bu “ortaq təməlini” xəstələr üzərində müşahidələrlə kəşf etdiyinizi iddia edirsiniz?”

Mən inanmıram ki, bu mənşə bizim tapıntılarımızı dəyərdən salır. Embriologiya, məsələn, doğuşdan gələn qüsurların yaranmasını aydın izah edə bilməsəydi, etimada layiq olmazdı. Amma mən sizə düşüncələri öz yollarını gedən və onlara dəhşətli dərəcədə əhəmiyyətsiz olan problemlər üzərində düşünməyə məcbur olan şəxslər haqqında danışdım. Məktəb psixologiyasının belə bir anomaliyanın aydınlaşdırılmasına nə vaxtsa ən kiçik töhfə verə biləcəyinə inanırsınız? Və nəhayət, hamımızın başına gəlir ki, gecələr düşüncəmiz öz yollarını gedir və sonra başa düşə bilmədiyimiz, bizi təəccübləndirən və xəstəlik məhsullarını xatırladan şeylər yaradır. Mən bizim yuxularımızı nəzərdə tuturam. Xalq həmişə yuxuların mənası, dəyəri olduğu və bir şeyə işarə etdiyi inancına sadiq qalmışdır. Məktəb psixologiyası yuxuların bu mənasını heç vaxt izah edə bilməmişdir. O, yuxu ilə nə edəcəyini bilmirdi; izah cəhdləri olduqda, bunlar hissi qıcıqlara, müxtəlif beyin hissələrinin qeyri-bərabər yuxu dərinliyinə və s. istinad kimi qeyri-psixoloji izahlar idi. Lakin demək olar ki, yuxunu izah edə bilməyən psixologiya normal psixi həyatın başa düşülməsi üçün də yararlı deyil, elmi adlanmağa haqqı çatmır.

“Siz aqressiv olursunuz, deməli, həssas bir yerə toxunmusunuz. Mən eşitmişəm ki, analizdə yuxulara böyük əhəmiyyət verilir, onlar şərh edilir, arxasında real hadisələrin xatirələri axtarılır və s. Amma həm də eşitmişəm ki, yuxuların şərhi analitiklərin ixtiyarına buraxılıb və onlar özləri də yuxuları necə şərh etmək, onlardan nəticə çıxarmaq haqqında olan mübahisələri həll edə bilməyiblər. Əgər belədirsə, analizin məktəb psixologiyası qarşısında qazandığı üstünlüyü bu qədər qabartmamalısınız.”

Siz həqiqətən çox doğru şeylər dediniz. Doğrudur ki, yuxuların yozumu analizin nəzəriyyəsi və təcrübəsi üçün misilsiz əhəmiyyət kəsb etmişdir. Əgər mən aqressiv görünürümsə, bu mənim üçün yalnız müdafiə yoludur. Amma bəzi analitiklərin yuxuların yozumu ilə etdikləri cəfəngiyyatları düşünəndə, ruhdan düşə və böyük satirikimiz Nestroyun pessimistik sözlərinə haqq verə bilərəm: “Hər irəliləyiş əvvəlcə göründüyü qədər böyük deyil, yalnız yarısı qədərdir!” Amma insanların əllərinə düşən hər şeyi qarışdırıb təhrif etdiklərindən başqa cür bir şeyi nə vaxtsa təcrübədən keçirmisinizmi? Bir az ehtiyat və özünə nəzarətlə yuxu təfsirinin təhlükələrinin əksəriyyətindən qorunmaq olar. Amma inanmırsınızmı ki, biz belə yayındırılsaq, mən heç vaxt məruzəmə çatmayacağam?

“Bəli, sizi düzgün başa düşmüşəmsə, siz yeni psixologiyanın əsas ilkin şərtindən danışmaq istəyirdiniz.”

Mən belə başlamaq istəmirdim. Məqsədim, analitik tədqiqatlar zamanı psixi aparatın quruluşu haqqında əldə etdiyimiz təsəvvürü sizə dinlətməkdir.

“Psixi aparat dedikdə nəyi nəzərdə tutursunuz və o, nədən qurulub, soruşa bilərəmmi?”

Psixi aparatın nə olduğu tezliklə aydın olacaq. Onun hansı materialdan qurulduğunu soruşmamağınızı xahiş edirəm. Bu, psixoloji maraq deyil, psixologiya üçün, optika üçün teleskopun divarlarının metaldan, yoxsa kartondan düzəldilməsi sualı kimi, eyni dərəcədə fərqsiz ola bilər. Biz maddi baxışı ümumiyyətlə kənara qoyacağıq, lakin məkan baxışını yox. Biz psixi funksiyalara xidmət edən naməlum aparatı, həqiqətən, bir alət kimi təsəvvür edirik, bir neçə hissədən qurulmuşdur — biz onlara instansiyalar deyirik — hər biri xüsusi funksiya yerinə yetirir və bir-biri ilə sabit məkan əlaqəsi var, yəni məkan əlaqəsi, “qabaq” və “arxa”, “səthi” və “dərin” bizim üçün ilkin olaraq yalnız funksiyaların qanunauyğun ardıcıllığının təsviri mənasını daşıyır. Hələ də başa düşülürəm?

Çətin ki, bəlkə də sonra başa düşərəm, amma hər halda bu, təbiətşünaslar arasında artıq heç də rast gəlinməyən qəribə bir ruh anatomiyasıdır.

Neyləmək olar, bu, elmlərdə çoxlu olan köməkçi təsəvvürlərdən biridir. Ən ilk olanlar həmişə olduqca xam olub. Belə hallarda "təkrar nəzərdən keçirilməyə açıqdır" demək olar. Burada populyarlaşmış "sanki" anlayışına müraciət etməyi lüzumsuz sayıram. Belə bir “fiksiyanın” (filosof Vayhinger onu belə adlandırardı) dəyəri onunla nə qədər iş görmək mümkün olmasından asılıdır.

Beləliklə, davam edək: Biz gündəlik hikmət zəminində dayanırıq və insanda, bir tərəfdən hissi qıcıqları və bədən ehtiyaclarının qavranılması, digər tərəfdən isə hərəkət aktları arasında yerləşən və müəyyən məqsədlə onlar arasında vasitəçilik edən psixi bir təşkilatı qəbul edirik. Biz bu təşkilata onun Məni adını veririk. Bu, artıq yeni bir şey deyil, filosof olmayan hər birimiz bu fərziyyəni edir, hətta bəzi filosoflar belə bunu edir. Amma biz bununla psixi aparatın təsvirini tükəndirdiyimizə inanmırıq. Bu Məndən əlavə, biz Məndən daha geniş, daha möhtəşəm və daha qaranlıq olan başqa bir psixi sahəni tanıyırıq və buna O adını veririk. Aralarındakı münasibət əvvəlcə bizi məşğul etməlidir.

Siz, yəqin ki, iki psixi instansiyamızı və ya vilayətlərimizi adlandırmaq üçün tam səslənən yunan adları yerinə sadə əvəzliklər seçməyimizə etiraz edəcəksiniz. Lakin psixoanalizdə biz populyar təfəkkür tərzi ilə təmasda qalmağı sevirik və onların anlayışlarını rədd etmək əvəzinə, elmi baxımdan istifadəyə yararlı etməyə üstünlük veririk. Bunda heç bir ləyaqət yoxdur, biz belə etməliyik, çünki təlimlərimiz çox vaxt çox ağıllı, amma həmişə elmli olmayan xəstələrimiz tərəfindən başa düşülməlidir. Qeyri-şəxsi O, normal insanın bəzi ifadə tərzləri ilə birbaşa əlaqələndirilir. “Məni bir titrəyiş keçirdi,” deyirlər; “məndə elə bir şey var idi ki, bu anda məndən güclü idi.” “C’était plus fort que moi.”

Psixologiyada yalnız müqayisələr köməyi ilə təsvir edə bilərik. Bu, xüsusi bir şey deyil, başqa yerlərdə də belədir. Amma biz bu müqayisələri də daim dəyişməliyik, heç biri bizə kifayət qədər uzun müddət yetmir. Beləliklə, Mən və O arasındakı münasibəti aydınlaşdırmaq istəyirəmsə, sizdən xahiş edirəm, təsəvvür edin ki, Mən O-nun bir növ fasadı, ön planı, demək olar ki, onun xarici, qabıq qatıdır. Sonuncu müqayisə saxlanıla bilər. Biz bilirik ki, qabıq qatları öz özünəməxsus xüsusiyyətlərini toxundukları xarici mühitin modifikasiya edici təsirinə borcludurlar. Beləliklə, biz təsəvvür edirik ki, Mən, psixi aparatın, yəni O-nun xarici dünyanın (reallığın) təsiri ilə modifikasiya olunmuş qatıdır. Burada görürsünüz ki, psixoanalizdə biz məkan təsəvvürləri ilə necə ciddi yanaşırıq. Mən bizim üçün həqiqətən səthi olan, O isə daha dərin olan şeydir, əlbəttə, xaricdən baxdıqda. Mən reallıqla əsl psixi olan O arasında yerləşir.

“Mən sizdən hələ bütün bunları haradan bilmək olar deyə soruşmaq istəmirəm. Əvvəlcə deyin görək, Mən və O-nun bu ayrılmasından nə əldə edirsiniz, sizi buna nə vadar edir?”

Sualınız mənə düzgün davam yolunu göstərir. Yəni əhəmiyyətli və dəyərli olan, Mən ilə O-nun bir neçə cəhətdən bir-birindən çox fərqləndiyini bilməkdir; psixi aktların axarı üçün Məndə O-da olduğundan fərqli qaydalar qüvvədədir, Mən fərqli məqsədləri fərqli vasitələrlə izləyir. Bu barədə çox şey demək olar, amma yeni bir müqayisə və nümunə ilə kifayətlənməyə razı olarsınız? Müharibə zamanı formalaşan cəbhə ilə arxa cəbhə arasındakı fərqi düşünün. O vaxt cəbhədə bəzi şeylərin arxa cəbhədə olduğundan fərqli getməsinə və arxa cəbhədə cəbhədə qadağan edilməli olan çox şeyin icazəli olmasına təəccüblənmədik. Həll edici təsir təbii ki, düşmənin yaxınlığı idi, ruh həyatı üçün isə bu, xarici dünyanın yaxınlığıdır. Xarici — yad — düşmən anlayışları bir zamanlar eyni idi. Və indi nümunə: O-da konfliktlər yoxdur; ziddiyyətlər və əksliklər dəyişmədən yan-yana mövcuddur və çox vaxt kompromis formalaşmaları ilə bir-birini tarazlaşdırır. Mən belə hallarda həll edilməli olan bir konflikt hiss edir, həll isə bir meylin digərinin xeyrinə tərk edilməsindən ibarətdir. Mən vahidləşdirməyə, sintezə doğru çox qəribə bir meyl ilə fərqlənən təşkilatdır; bu xarakter O-da yoxdur, O — belə demək mümkünsə — dağınıqdır, onun ayrı-ayrı meylləri öz məqsədlərini bir-birindən asılı olmadan və bir-birini nəzərə almadan izləyir.

“Əgər belə mühüm bir psixi arxa cəbhə mövcuddursa, onun analizin vaxtınadək nəzərdən qaçırıldığını mənə necə başa sala bilərsiniz?”

Beləliklə, sizin əvvəlki suallarınızdan birinə qayıtmış olduq. Psixologiya kifayət qədər yaxın, lakin dayanıqsız bir ilkin şərtə yapışaraq O-nun sahəsinə girişi özünə bağlamışdı. Yəni, bütün psixi aktların bizə şüurlu olduğu, şüurun psixi olanın əlaməti olduğu və əgər beynimizdə şüursuz proseslər varsa, bunların psixi aktlar adını daşımağa layiq olmadığı və psixologiyanı maraqlandırmadığı şərtinə.

“Məncə, bu, axı özlüyündə aydındır.”

Bəli, psixoloqlar da belə düşünür, lakin bunun yanlış, yəni tamamilə məqsədəuyğun olmayan bir bölgü olduğunu göstərmək asandır. Ən rahat özünümüşahidə, hazırlıqsız baş verə bilməyən fikirlərin ola biləcəyini öyrədir. Amma fikrinizin bu mərhələlərindən, həqiqətən də psixi təbiətli olmalı olanlardan siz heç nə bilmirsiniz, şüurunuza yalnız hazır nəticə daxil olur. Bəzən bu hazırlıq mərhələlərini sonradan, sanki bir bərpa kimi şüurunuza çatdıra bilərsiniz.

“Yəqin ki, diqqət yayındırıldığı üçün bu hazırlıqlar nəzərə çarpmayıb.”

Bəhanələr! Siz, sizin daxilinizdə çox vaxt çox mürəkkəb olan, şüurunuzun heç nə bilmədiyi, sizin heç nə bilmədiyiniz psixi təbiətli aktların baş verə biləcəyi faktından qaça bilməzsiniz. Və ya bir az və ya çox “diqqətin” psixi olmayan bir aktı psixi bir akta çevirməyə kifayət edəcəyi fərziyyəsinə hazırsınız? Yeri gəlmişkən, bu mübahisə nəyə lazımdır? Öyrənmək istəyən hər kəs üçün belə şüursuz fikirlərin mövcudluğunu inkarolunmaz şəkildə nümayiş etdirən hipnotik təcrübələr var.

“İnkar etmək istəmirəm, amma inanıram ki, nəhayət sizi başa düşürəm. Sizin Mən dediyiniz şüurdur, sizin O dediyiniz isə indi çox danışılan sözdə “şüuraltı”dır. Bəs yeni adlarla bu maskarad nəyə lazımdır?”

Bu maskarad deyil, bu digər adlar yararsızdır. Və mənə elm əvəzinə ədəbiyyat verməyə çalışmayın. Kimsə şüuraltından danışanda bilmirəm, o bunu topik mənada — ruhda şüurun altında yerləşən nəyisə — yoxsa keyfiyyət baxımından, başqa bir şüuru, sanki yeraltı olanı nəzərdə tutur. Yəqin ki, o, ümumiyyətlə heç nəyi aydın dərk etmir. Yalnız qəbul edilə bilən ziddiyyət şüurlu və şüursuz arasındakı ziddiyyətdir. Amma bu ziddiyyətin Mən və O arasındakı ayrılıqla üst-üstə düşdüyünə inanmaq ağır nəticələrə malik bir səhv olardı. Əlbəttə, əgər hər şey bu qədər sadə olsaydı, gözəl olardı, nəzəriyyəmiz asan işləyərdi, amma belə sadə deyil. Düz olan yalnız budur ki, O-da baş verən hər şey şüursuzdur və şüursuz qalır, Məndəki proseslər isə şüurlu ola bilər, yalnız onlar. Amma onların hamısı şüurlu deyil, həmişə deyil, zəruri deyil və Mənin böyük hissələri daim şüursuz qala bilər.

Bir psixi prosesin şüurlu olması mürəkkəb bir məsələdir. Sizə — yenə də dogmatik şəkildə — bu barədə nə qəbul etdiyimizi təqdim etməkdən özümü saxlaya bilmərəm. Xatırlayırsınız, Mən O-nun xarici, periferik təbəqəsidir. İndi biz inanırıq ki, bu Mənin ən xarici səthində xüsusi, birbaşa xarici dünyaya yönəlmiş bir instansiya, bir sistem, bir orqan yerləşir və yalnız onun oyanması ilə bizim şüur adlandırdığımız fenomen yaranır. Bu orqan həm xaricdən, həm də daxildən oyana bilər; yəni hissi orqanların köməyi ilə xarici dünyanın təsirlərini qəbul edir, eləcə də daxildən, əvvəlcə O-dakı hissləri, sonra isə Məndəki prosesləri qeyd edə bilər.

“Bu getdikcə daha da pis olur və mənim başa düşməyimdən daha çox uzaqlaşır. Siz məni həqiqətən də qeyri-həkimlərin analitik müalicələr həyata keçirib-keçirməmələri sualı haqqında söhbətə dəvət etdiniz. Onda niyə bu cür cəsarətli, qaranlıq nəzəriyyələr haqqında mübahisələr aparırsınız, ki, onların əsaslılığına məni inandıra bilmirsiniz?”

Mən bilirəm ki, sizi inandıra bilmərəm. Bu, hər hansı bir imkanın xaricindədir və buna görə də mənim niyyətimin də xaricindədir. Tələbələrimizə psixoanaliz üzrə nəzəri təlim verdikdə, əvvəlcə onlar üzərində nə qədər az təsir bağışladığımızı müşahidə edə bilərik. Onlar analitik təlimləri, digər abstraksiyalarla qidalandırıldıqları kimi eyni soyuqluqla qəbul edirlər. Bəziləri bəlkə də inandırılmaq istəyirlər, amma onların inandığına dair heç bir əlamət yoxdur. İndi biz də tələb edirik ki, başqalarına analiz tətbiq etmək istəyən hər kəs əvvəlcə özünü analizə tabe etsin. Yalnız bu “öz-analiz” (səhv adlandırıldığı kimi) prosesində, analiz tərəfindən iddia olunan prosesləri öz bədənində — daha doğrusu, öz ruhunda — həqiqətən yaşadıqda, sonradan analitik kimi rəhbər tutduqları inancları qazanırlar. Beləliklə, mən sizə, tərəfsiz olan sizə, nəzəriyyələrimizin düzgünlüyünə inandırmağı necə gözləyə bilərəm, ki, mən sizə yalnız öz təcrübələrinizlə təsdiqlənməmiş, qeyri-kamil, qısaltılmış və buna görə də qeyri-şəffaf bir təqdimat təqdim edə bilərəm?

Mən başqa bir niyyətlə hərəkət edirəm. Bizim aramızda analizin ağıllı və ya mənasız olması, qoyduğu müddəalarda haqlı və ya kobud səhvlərə düşməsi heç də məsələ deyil. Nəzəriyyələrimizi qarşınızda açmağımın səbəbi, analizin hansı məzmun daşıdığını, tək-tək xəstələr üçün hansı fərziyyələrdən irəli getdiyini və onlarla nə etdiyini sizə ən yaxşı şəkildə aydın izah edə bilməkdir. Bu sayəsində qeyri-həkimlərin analizi məsələsinə tam müəyyən bir işıq düşəcəkdir. Əlbəttə, narahat olmayın, əgər indiyə qədər məni izləmisinizsə, ən çətin hissəni keçmişsiniz, bundan sonrakı hissələr sizə daha asan gələcəkdir. Amma indi mənə bir nəfəs almağa icazə verin.

"Psixoanaliz nəzəriyyələrindən sinir xəstəliyinin yaranışını necə təsəvvür etmək lazım gəldiyini çıxarmağınızı gözləyirəm."

Mən bunu sınamağa çalışacağam. Bu məqsədlə biz Mənimizi və O-muzu yeni bir nöqteyi-nəzərdən, yəni dinamik nöqteyi-nəzərdən, başqa sözlə, onların daxilində və aralarında oynayan qüvvələrə nəzər salaraq öyrənməliyik. Əvvəllər biz psixi aparatın təsviri ilə kifayətlənmişdik.

"Yalnız yenə də bu qədər tutamsız olmasa."

Ümid edirəm ki, olmayacaq. Siz tezliklə özünüzü tapacaqsınız. Beləliklə, biz fərz edirik ki, psixi aparatı fəaliyyətə sövq edən qüvvələr, böyük bədən tələbatlarının ifadəsi kimi bədən orqanlarında yaranır. Şair-fəlsəfəçimizin sözlərini xatırlayın: aclıq və məhəbbət. Əlbəttə, olduqca hörmətli bir qüvvə cütü! Biz bu bədən tələbatlarını, psixi fəaliyyət üçün həvəs verdiyi dərəcədə, Trieb (həvəs) adlandırırıq; bu, bir çox müasir dillərin bizə qısqandığı bir sözdür. Bu həvəslər O (Es) quruluşunu doldurur; qısaca desək, O-dakı bütün enerji onlardan gəlir. Məndəki qüvvələrin də başqa bir mənşəyi yoxdur, onlar O-dakı qüvvələrdən törəyib. Bəs həvəslər nə istəyir? Doyum, yəni bədən tələbatlarının söndürülə biləcəyi vəziyyətlərin yaradılması. Tələb gərginliyinin azalması şüur orqanımız tərəfindən həzzli kimi qəbul edilir, onun artması isə tezliklə xoşagəlməzlik kimi qəbul edilir. Bu dəyişkənliklərdən bütün psixi aparatın fəaliyyətini tənzimlədiyi həzz-xoşagəlməzlik hissləri ardıcıllığı yaranır. Biz burada "həzz prinsipinin hökmranlığı"ndan danışırıq.

O-nun həvəs tələbləri təmin olunmadıqda dözülməz vəziyyətlər yaranır. Təcrübə tezliklə göstərir ki, belə doyum vəziyyətləri yalnız xarici dünyanın köməyi ilə yaradıla bilər. Bununla da xarici dünyaya yönəlmiş O hissəsi, yəni Mən, funksiyaya keçir. Əgər nəqliyyat vasitəsini yerindən tərpədən bütün təkanverici qüvvə O-dan gəlirsə, Mən, məqsədə çatmaq üçün vacib olan sükanı, demək olar ki, öz üzərinə götürür. O-dakı həvəslər dərhal və mərhəmətsiz təmin olunmağa tələsirlər, bu yolla heç nəyə nail olmurlar və ya hətta hiss olunan ziyan əldə edirlər. İndi Mənin vəzifəsi bu uğursuzluğun qarşısını almaq, O-nun tələbləri ilə real xarici dünyanın etirazı arasında vasitəçilik etməkdir. O, fəaliyyətini artıq iki istiqamətdə inkişaf etdirir. Bir tərəfdən, o, öz hissi orqanı olan şüur sistemi vasitəsilə xarici dünyanı müşahidə edir ki, “zərərsiz doyum” anını yaxalaya bilsin; digər tərəfdən, O-ya təsir edir, onun “ehtiraslarını” dizginləyir, həvəsləri doyumlarını təxirə salmağa, hətta zəruri sayıldıqda məqsədlərini dəyişməyə və ya kompensasiya müqabilində onlardan imtina etməyə məcbur edir. O-nun təhriklərini bu şəkildə zəncirləməklə, o, əvvəllər tək müəyyən edici olan həzz prinsipini, eyni son məqsədləri güdsə də, real xarici dünya tərəfindən qoyulan şərtləri nəzərə alan, deyilən reallıq prinsipi ilə əvəz edir. Sonralar Mən öyrənir ki, təsvir olunan xarici dünyaya uyğunlaşmadan başqa, doyumun təminatı üçün daha bir yol var. İnsan xarici dünyaya dəyişdirici şəkildə müdaxilə edə və orada təmin olunmanı mümkün edən şərtləri qəsdən yarada bilər. Bu fəaliyyət sonra Mənin ən yüksək nailiyyətinə çevrilir; hansı vaxt ehtiraslarını idarə edib reallıq qarşısında əyilməyin, hansı vaxt isə onun tərəfini tutub xarici dünyaya qarşı müdafiəyə keçməyin daha məqsədəuyğun olması haqqında qərarlar həyat müdrikliyinin əsasını təşkil edir.

"Və O, əgər sizi düzgün başa düşürəmsə, daha güclü tərəf olduğu halda, Mən tərəfindən belə bir idarə olunmaya razı olarmı?"

Bəli, əgər Mən tam təşkilatına və performans qabiliyyətinə malikdirsə, O-nun bütün hissələrinə giriş imkanı varsa və onlara öz təsirini göstərə bilirsə, bu yaxşı gedir. Mən və O arasında təbii düşmənçilik yoxdur, onlar bir-birinə məxsusdurlar və sağlam halda praktik olaraq bir-birindən ayrıla bilməzlər.

"Bütün bunları dinləmək olar, amma mən bu ideal münasibətdə xəstəlik pozğunluğu üçün harada yer tapıldığını görmürəm."

Siz haqlısınız; Mən və onun O ilə olan münasibətləri bu ideal tələbləri yerinə yetirdiyi müddətcə, nevroz pozğunluğu da yoxdur. Xəstəliyin nüfuz etmə nöqtəsi gözlənilməz bir yerdədir, baxmayaraq ki, ümumi patologiya üzrə mütəxəssis, ən əhəmiyyətli inkişafların və fərqləşmələrin xəstəlik toxumunu, funksiyanın uğursuzluğunu özündə daşıdığını təsdiqləməklə təəccüblənməyəcək.

"Siz çox alimcəsinə danışırsınız, sizi başa düşmürəm."

Bir az daha geniş izah etməliyəm. Elə deyilmi, kiçik canlı varlıq, dağıdıcı təsirlərlə dolu olan üstün güclü xarici dünyaya qarşı çox acınası və aciz bir şeydir? Kifayət qədər Mən təşkilatı inkişaf etdirməmiş ibtidai bir canlı varlıq bütün bu 'travmalara' məruz qalır. O, həvəs istəklərinin 'kor' təmin olunması ilə yaşayır və çox vaxt buna görə məhv olur. Mənin fərqləşməsi hər şeydən əvvəl həyatın qorunması üçün bir addımdır. Məhv olmaqdan heç nə öyrənmək olmasa da, insan bir travmanı uğurla keçdiyi zaman, oxşar vəziyyətlərin yaxınlaşmasına diqqət yetirir və travma zamanı yaşanan təəssüratların qısaltılmış təkrarı, yəni təşviş affekti ilə təhlükəni siqnal edir. Təhlükənin qavranılmasına bu reaksiya indi qaçış cəhdini başlatır; bu cəhd, insan xarici dünyadakı təhlükəli şeyə daha aktiv şəkildə, bəlkə də təcavüzkarlıqla cavab vermək üçün kifayət qədər güclənənə qədər həyat xilas edici təsir göstərir.

"Bu, sizin vəd etdiyiniz şeydən çox uzaqdır."

Siz vədimin yerinə yetirilməsinə nə qədər yaxın olduğumu təsəvvür belə etmirsiniz. Sonralar performans qabiliyyəti olan Mən təşkilatına malik olan canlı varlıqlarda belə, bu Mən ilk növbədə uşaqlıq illərində zəif və O-dan az fərqlənmiş olur. İndi təsəvvür edin ki, bu aciz Mən O-dan belə bir həvəs tələbi ilə qarşılaşsa, onun təmin olunmasının təhlükəli olduğunu, travmatik vəziyyət, xarici dünya ilə toqquşma yaradacağını sezdiyi üçün artıq ona qarşı çıxmaq istəyir, lakin buna gücü çatmır, çünki hələ buna qadir deyil. Mən sonra həvəs təhlükəsini sanki xarici təhlükə imiş kimi qəbul edir, qaçış cəhdinə girişir, O-nun bu hissəsindən geri çəkilir və onun həvəs təhriklərinə adətən etdiyi bütün töhfələri rədd etdikdən sonra onu öz talehinə buraxır. Biz deyirik ki, Mən bu həvəs təhriklərinin sıxışdırılmasını həyata keçirir. Bu, həmin an üçün təhlükəni dəf etmək uğuruna malikdir, lakin insan daxili və xarici şeyləri cəzasız şəkildə qarışdırmamalıdır. İnsan özündən qaça bilməz. Sıxışdırma zamanı Mən, adətən düzəltməyə çalışdığı həzz prinsipinə tabe olur və bunun zərərini özü çəkməlidir. Bu zərər, Mənin hakimiyyət sahəsinin daimi olaraq məhdudlaşdırılmasından ibarətdir. Sıxışdırılmış həvəs təhriki indi təcrid olunmuş, öz başına buraxılmış, əlçatmaz, lakin eyni zamanda təsiredilməz vəziyyətdədir. O, öz yolunu gedir. Mən, çox vaxt gücləndikdən sonra belə, sıxışdırmanı artıq ləğv edə bilmir; onun sintezi pozulur, O-nun bir hissəsi Mən üçün qadağan olunmuş sahə olaraq qalır. Lakin təcrid olunmuş həvəs təhriki də boş dayanmır; ona normal doyumdan imtina edildiyi üçün kompensasiya tapmağı bilir, onu təmsil edən psixi törəmələr yaradır, digər proseslərlə əlaqə qurur və öz təsiri ilə onları da Məndən qoparır, nəhayət, tanınmaz şəkildə təhrif olunmuş əvəzedici quruluş kimi Mənə və şüura nüfuz edir, simptom adlanan şeyi yaradır. Birdən-birə qarşımızda nevroz pozğunluğunun vəziyyətini görürük: sintezi ləngidilmiş, O-nun bəzi hissələrinə təsir göstərə bilməyən, sıxışdırılmışla yeni toqquşmadan qaçınmaq üçün fəaliyyətlərinin bəzilərindən imtina etməli olan, sıxışdırılmış həvəslərin törəmələri olan simptomlara qarşı əksər hallarda nəticəsiz müdafiə hərəkətləri ilə tükənmiş bir Mən və O-nun dərinliklərində hökm sürən primitiv psixologiyanın qanunlarına tabe olan, ümumi şəxsiyyətin maraqlarına əhəmiyyət vermədən öz məqsədlərini qovuşdurmaq üçün müstəqillik qazanmış bəzi həvəslərin olduğu bir O. Bütün vəziyyəti nəzərdən keçirsək, nevrozun yaranması üçün sadə düstur kimi Mənin O-nun bəzi hissələrini uyğun olmayan şəkildə boğmağa cəhd etdiyi, bunun uğursuz olduğu və O-nun buna görə qisas aldığı ortaya çıxır. Beləliklə, nevroz, Mənin, ətraflı araşdırmanın göstərdiyi kimi, real xarici dünyaya qarşı itaətkarlığını qorumaq istədiyi üçün daxil olduğu Mən və O arasındakı konfliktin nəticəsidir. Ziddiyyət xarici dünya ilə O arasındadır və Mən, özünün ən dərin mahiyyətinə sadiq qalaraq, xarici dünyanın tərəfini tutduğu üçün öz O-su ilə konfliktə girir. Lakin nəzərə alın ki, bu konfliktin faktı xəstəlik şərtini yaratmır — çünki reallıq və O arasındakı belə ziddiyyətlər qaçılmazdır və Mən, daimi vəzifələri çərçivəsində onlar arasında vasitəçilik edir — əksinə, Mənin konfliktin həlli üçün kifayətsiz vasitə olan sıxışdırma üsuluna müraciət etməsi şərtini yaradır. Lakin bunun özü də Mənin vəzifə qarşısında qaldığı zaman inkişaf etməmiş və aciz olması səbəbindən baş verir. Həlledici sıxışdırmaların hamısı erkən uşaqlıq dövründə baş verir.

“Nə qədər maraqlı bir yol! Təklifinizə əməl edirəm, tənqid etməməyə, çünki siz mənə yalnız psixoanalizin nevrozun yaranması haqqında nəyə inandığını, onunla mübarizə aparmaq üçün nə etdiyini buna bağlamaq üçün göstərmək istəyirsiniz. Bir neçə sualım var, bəzilərini də sonra irəli sürəcəyəm. Əvvəlcə sizin düşüncələriniz əsasında daha da irəli getmək və özüm bir nəzəriyyə qurmağa cəhd etmək vəsvəsəsini hiss edirəm. Siz Xarici dünya-Mən-O münasibətini inkişaf etdirdiniz və nevrozun şərti kimi Mənin xarici dünyadan asılılığı səbəbiylə O ilə mübarizə aparmasını qeyd etdiniz. Belə bir konfliktdə Mənin O tərəfindən aparılması və xarici dünyaya olan diqqətini inkar etməsi halı da düşünülə bilərmi? Belə bir halda nə baş verir? Ruhi xəstəliyin təbiəti haqqında sadə təsəvvürlərimə görə, Mənin bu qərarı ruhi xəstəliyin şərti ola bilər. Belə bir reallıqdan uzaqlaşma ruhi xəstəliyin əsas cəhəti kimi görünür.”

Bəli, mən də özüm bunu düşünmüşəm və bu fərziyyənin isbatı olduqca mürəkkəb vəziyyətlərin müzakirəsini tələb etsə də, bunu yerində hesab edirəm. Nevroz və psixoz açıq şəkildə sıx bağlıdır, lakin həlledici bir nöqtədə bir-birindən ayrılmalıdırlar. Bu nöqtə, belə bir konfliktdə Mənin tərəf tutması ola bilər. Hər iki halda O, kor güzəştsizlik xarakterini qoruyub saxlayacaqdı.

“İndi davam edin. Nevrotik xəstəliklərin müalicəsi üçün nəzəriyyəniz hansı məsləhətləri verir?”

Terapevtik məqsədimizi indi asanlıqla ifadə etmək olar. Biz Məni bərpa etmək, onu məhdudiyyətlərindən azad etmək, erkən sıxışdırmalar nəticəsində itirdiyi O üzərindəki hakimiyyəti ona qaytarmaq istəyirik. Yalnız bu məqsədlə analiz aparırıq, bütün texnikamız bu məqsədə yönəlib. Biz baş vermiş sıxışdırmaları tapmalı və Məni onları bizim köməyimizlə düzəltməyə, konfliktləri qaçış cəhdindən daha yaxşı həll etməyə vadar etməliyik. Bu sıxışdırmalar çox erkən uşaqlıq illərinə aid olduğu üçün, analitik iş də bizi həmin dövrə qaytarır. Xəstənin yaddaşında canlandırmaq istədiyimiz, əksər hallarda unudulmuş konflikt vəziyyətlərinə gedən yolu xəstənin simptomları, yuxuları və sərbəst fikirləri göstərir; lakin onlar O-nun psixologiyasının təsiri altında bizim üçün qəribə ifadə formaları aldığından, əvvəlcə onları şərh etməli, tərcümə etməliyik. Xəstənin daxili müqavimət olmadan bizə çatdıra bilmədiyi fikirlərin, fikirlərin və xatirələrin hər hansı şəkildə sıxışdırılmışla əlaqəli olduğunu və ya ondan törəmə olduğunu qəbul edə bilərik. Xəstəni məlumat vermə zamanı müqavimətlərini aşmağa təşviq edərək, biz onun Mənini qaçış cəhdlərinə olan meylini üstələməyə və sıxışdırılmışın yaxınlaşmasına dözməyə öyrədirik. Sonda, onun yaddaşında sıxışdırma vəziyyətini təkrar yaratmağa nail olduqda, onun itaətkarlığı parlaq şəkildə mükafatlandırılacaq. Dövrlərin bütün fərqi onun xeyrinə işləyir və uşaq Məninin qorxub qaçdığı şey, böyümüş və güclənmiş Mənə çox vaxt sadəcə uşaq oyunu kimi görünür.

“Mənə indiyə qədər danışdığınız hər şey psixologiya idi. Tez-tez qəribə, quru və qaranlıq səslənirdi, amma belə desəm: həmişə təmiz idi. İndiyə qədər psixoanaliziniz haqqında çox az şey bilməmişəm, amma eşitmişəm ki, o, əsasən bu sifəti daşımağa haqqı olmayan şeylərlə məşğuldur. İndiyə qədər oxşar bir şeyə toxunmamağınızda qəsdən ehtiyatlılıq olduğunu hiss edirəm. Həmçinin başqa bir şübhəni də boğmaq mümkün deyil. Nevrozlar, özünüz də dediyiniz kimi, ruhi həyatın pozulmalarıdır. Və etikamız, vicdanımız, ideallarımız kimi vacib məsələlər bu dərin pozulmalarda heç bir rol oynamamalıdırmı?”

Deməli, siz indiyə qədərki söhbətlərimizdə ən aşağı və ən yüksək şeylərin nəzərə alınmamasını hiss edirsiniz. Amma bunun səbəbi, biz ümumiyyətlə ruhi həyatın məzmunları haqqında hələ danışmamışıq. Amma icazə verin, indi söhbətin gedişini dayandıran kəsici rolunu özüm oynayım. Sizə bu qədər psixologiya danışdım, çünki istəyirdim ki, analitik işin tətbiqi psixologiya nümunəsi olduğu, xüsusən də analizdən kənarda tanınmayan bir psixologiya olduğu təəssüratını yaratsın. Analitik, hər şeydən əvvəl, bu psixologiyanı, yəni dərinlik psixologiyasını və ya şüursuzun psixologiyasını, heç olmasa bu gün məlum olan qədərini öyrənməlidir. Biz bunu gələcək nəticələrimiz üçün ehtiyacımız olacaq. Amma indi, təmizlik haqqında işarə ilə nə nəzərdə tuturdunuz?

Yaxşı, ümumiyyətlə deyilir ki, analizlərdə cinsi həyatın ən intim — və ən iyrənc məsələləri bütün təfərrüatları ilə müzakirə olunur. Əgər belədirsə — psixoloji mübahisələrinizdən bunun belə olması vacib olduğu qənaətinə gələ bilmədim — onda belə müalicələri yalnız həkimlərə icazə vermək üçün güclü bir arqument olardı. Gizliliklərinə əmin olmadığınız, xarakterlərinə zəmanət verə bilmədiyiniz digər şəxslərə bu qədər təhlükəli sərbəstliklərin verilməsini necə düşünmək olar?

Doğrudur, həkimlər cinsi sahədə müəyyən imtiyazlardan istifadə edirlər; onlara genital orqanları yoxlamağa da icazə verilir. Baxmayaraq ki, Şərqdə onlara buna icazə verilmirdi; bəzi idealist islahatçılar — kimin nəzərdə tutduğumu bilirsiniz — bu imtiyazlara qarşı mübarizə aparmışlar. Amma siz əvvəlcə analizdə bunun belə olub-olmadığını və niyə belə olması lazım olduğunu bilmək istəyirsiniz? — Bəli, belədir.

Lakin bu, birincisi, analizin ümumiyyətlə tam səmimiyyətə əsaslanması səbəbindən belə olmalıdır. Orada, məsələn, maddi vəziyyətlər eyni dərəcədə ətraflı və açıq şəkildə müzakirə olunur, hər bir vətəndaşdan, rəqib və ya vergi məmuru olmasa belə, gizlədilən şeylər deyilir. Bu səmimiyyət öhdəliyinin analitikləri də ağır mənəvi məsuliyyət altına qoyduğunu inkar etməyəcəyəm, əksinə, bunu qətiyyətlə vurğulayacağam. İkincisi, bu, sinir xəstəliklərinin səbəbləri və amilləri arasında cinsi həyat amillərinin son dərəcə vacib, üstün, bəlkə də xüsusi rol oynaması səbəbindən belə olmalıdır. Analiz xəstənin gətirdiyi materiala, öz məzmununa uyğunlaşmaqdan başqa nə edə bilər? Analitik xəstəni heç vaxt cinsi sahəyə cəlb etmir, ona əvvəlcədən demir: söhbət cinsi həyatınızın intim məsələlərindən gedəcək! O, xəstənin məlumatlarını istədiyi yerdən başlamasına imkan verir və xəstənin özü cinsi məsələlərə toxunana qədər sakitcə gözləyir. Mən şagirdlərimi həmişə xəbərdar edirdim: Rəqiblərimiz bizə cinsi amilin rol oynamadığı hallarla qarşılaşacağımızı bildirdilər; diqqətli olaq ki, bunu analizə daxil etməyək, belə bir hal tapmaq şansımızı pozmayaq. Yaxşı, indiyə qədər heç birimiz bu şansa nail olmamışıq.

Əlbəttə, bilirəm ki, cinsəlliyi — açıq və ya gizli şəkildə — qəbul etməmiz başqalarının analizə olan düşmənçiliyinin ən güclü səbəbinə çevrilmişdir. Bu bizi yolumuzdan saxlaya bilər? Bu, yalnız bizə bütün mədəni həyatımızın nə qədər nevrotik olduğunu göstərir, çünki iddia olunan normal insanlar nevrotik insanlardan çox da fərqli davranmırlar. Almaniyanın elmi cəmiyyətlərində psixoanalizə rəsmi şəkildə hökm çıxarıldığı dövrdə — bu gün əhəmiyyətli dərəcədə sakitlik hökm sürür — bir natiq, xəstələrin də özünü ifadə etməsinə imkan verdiyini bildirdiyi üçün xüsusi avtoritet iddia edirdi. Aydındır ki, diaqnostik məqsədlə və analitiklərin iddialarını yoxlamaq üçün. Amma, əlavə etdi ki, əgər onlar cinsi məsələlərdən danışmağa başlayarsa, mən onların ağzını bağlayıram. Belə bir sübut üsuluna nə fikirləşirsiniz? Elmi cəmiyyət natiqi alqışladı, onun yerinə layiqincə utanc hissi keçirmək əvəzinə. Yalnız ortaq qərəzlərin verdiyi qələbəli əminlik bu natiqin məntiqi diqqətsizliyini izah edə bilər. İllər sonra, həmin dövrdəki şagirdlərimin bəziləri, psixoanalizin insan cəmiyyətinə yükləmək istədiyi cinsəllik boyunduruğundan onu azad etmək ehtiyacına tabe oldular. Onlardan biri cinsəlliyin heç də cinsəllik olmadığını, əksinə başqa bir şeyi, abstrakt və mistik bir şeyi ifadə etdiyini elan etdi; ikincisi isə cinsəl həyatın insanın onu hərəkətə gətirən hakimiyyət və hökmranlıq ehtiyacını nümayiş etdirdiyi sahələrdən yalnız biri olduğunu bildirdi. Onlar çoxlu təqdir qazandılar, ən azı yaxın gələcək üçün.

“Amma mən bir dəfə tərəf tutmağa cəsarət edirəm. Cinsəlliyin canlı varlıqların təbii, ilkin ehtiyacı olmadığını, əksinə başqa bir şeyin ifadəsi olduğunu iddia etmək çox riskli görünür. Bunun üçün yalnız heyvanların nümunəsinə baxmaq kifayətdir.”

Fərq etməz. Cəmiyyət, qorxulu cinsəllik üstünlüyünə qarşı müalicə kimi elan edilsə, nə qədər absurd olursa olsun, istəklə udmayacağı heç bir qarışıq yoxdur.

Qeyd edim ki, nevrozların yaranmasında cinsi amilin bu qədər böyük rol oynamasına qarşı özünüzün büruzə verdiyiniz meylsizlik, sizin qeyri-tərəfli vəzifənizlə yaxşı uzlaşmır kimi görünür. Belə bir antipatiyanın ədalətli hökm verməyinizə mane olacağından qorxmursunuz?

“Bunu dediyinizə görə təəssüf edirəm. Mənə olan etibarınız sarsılmış kimi görünür. Onda niyə qeyri-tərəfli kimi başqasını seçmədiniz?”

Çünki o başqası da sizdən fərqli düşünməzdi. Əgər o, əvvəlcədən cinsi həyatın əhəmiyyətini qəbul etməyə hazır olsaydı, bütün dünya belə deyəcəkdi: Bu qeyri-tərəfli deyil, bu sizin tərəfdarınızdır. Xeyr, rəylərinizə təsir etmək ümidini heç də itirmirəm. Amma etiraf edirəm ki, bu hal mənim üçün əvvəlki müzakirə edilən məsələdən fərqlidir. Psixoloji müzakirələrdə, məsələnin yalnız psixoloji problemlərlə bağlı olduğu təəssüratını almanız şərti ilə, mənə inanıb-inanmamağınızın mənim üçün fərqi yox idi. Bu dəfə, cinsəllik məsələsində isə, istəyirəm ki, siz anlayışa açıq olasınız; müxalifət etmək üçün ən güclü motiviniz, sizinlə bir çox başqalarının paylaşdığı, özünüzlə gətirdiyiniz düşmənçilikdir.

“Məndə sizdə bu qədər sarsılmaz əminlik yaradan təcrübə çatışmır.”

Yaxşı, indi təqdimatıma davam edə bilərəm. Cinsi həyat yalnız bir incəlik deyil, həm də ciddi elmi problemdir. Orada çoxlu yeni şeylər öyrənilməli, çoxlu qəribəliklər izah edilməli idi. Sizə artıq demişdim ki, analiz xəstənin uşaqlıq illərinə qədər getməlidir, çünki həmin dövrlərdə və Mənin zəifliyi zamanı həlledici sıxışdırmalar baş vermişdir. Amma uşaqlıqda cinsi həyat yoxdur, o yalnız pubertat dövründə başlayır? Əksinə, biz cinsi həvəs təhriklərinin həyatı doğuşdan etibarən müşayiət etdiyini və uşaq Məninin sıxışdırmaları məhz bu həvəslərdən qorunmaq üçün etdiyini kəşf etməli olduq. Maraqlı təsadüf deyilmi, ki, kiçik uşaq belə cinsəlliyin gücünə qarşı çıxır, eynilə sonra alimlər cəmiyyətindəki natiq və daha sonra öz nəzəriyyələrini quran şagirdlərim kimi? Bu necə baş verir? Ən ümumi cavab odur ki, mədəniyyətimiz ümumiyyətlə cinsəllik hesabına qurulur, lakin bunun haqqında söyləmək lazım olan çox şey var.

Uşaq cinsəlliyinin kəşfi, utanc hissi oyadan tapıntılardan biridir. Bəzi uşaq həkimləri, görünür, həmişə bunu bilirdilər, bəzi uşaq tərbiyəçiləri də. Özlərini uşaq psixoloqu adlandıran zəkalı kişilər sonra qınaq tonu ilə "uşaqlığın zərərsizləşdirilməsi" haqqında danışdılar. Həmişə arqumentlər yerinə sentimentlər! Bizim siyasi orqanlarımızda belə hallar gündəlik haldır. Müxalifətdən biri ayağa qalxır və idarəetmədə, orduda, məhkəmədə və s. olan sui-istifadələri ifşa edir. Buna cavab olaraq başqası, daha çox hökumətdən olan biri, belə faktların dövlət, hərbi, sülalə və ya hətta milli şərəf hisslərinə təhqir etdiyini bildirir. Deməli, onlar demək olar ki, doğru deyillər. Bu hisslər heç bir təhqirə dözmür.

Uşağın cinsi həyatı, təbii ki, böyüyünkindən fərqlidir. Cinsi funksiya öz başlanğıclarından bizə tanış olan son formalaşmaya qədər mürəkkəb bir inkişaf yolu keçir. O, xüsusi məqsədləri olan çoxsaylı hissəvi həvəslərdən böyüyərək, nəhayət çoxalma xidmətinə qədər bir neçə təşkilatlanma mərhələsindən keçir. Hissəvi həvəslərin hamısı son nəticə üçün eyni dərəcədə yararlı deyil, onlar yönləndirilməli, yenidən formalaşdırılmalı və qismən boğulmalıdır. Belə geniş inkişaf həmişə qüsursuz tamamlanmır; inkişaf ləngimələri, erkən inkişaf mərhələlərində qismən fiksasiyalar baş verir; sonradan cinsi funksiyanın icrasına maneələr yarandığı yerdə, cinsi meyl — bizim libido dediyimiz — həmin erkən fiksasiya nöqtələrinə geri çəkilir. Uşaq cinsəlliyinin və yetkinliyə qədər olan çevrilmələrinin öyrənilməsi bizə, adətən, bütün tələb olunan iyrənclik əlamətləri ilə təsvir edilən, lakin mənşəyi izah edilə bilməyən, sözdə cinsi sapmaların başa düşülməsi üçün açarı da verdi. Bütün sahə son dərəcə maraqlıdır, lakin söhbətlərimizin məqsədləri üçün bundan daha çox danışmağımın çox mənası yoxdur. Burada istiqamət tapmaq üçün təəssüf ki, tibb məktəbində tam öyrədilməyən anatomik və fizioloji biliklər tələb olunur, lakin mədəniyyət tarixi və mifologiya ilə tanışlıq da eyni dərəcədə vacibdir.

"Bütün bunlardan sonra uşağın cinsi həyatı haqqında heç bir təsəvvür yarada bilmirəm."

Buna görə də mövzuda daha uzun qalmaq istəyirəm; onsuz da ondan qopmaq mənə çətindir. Qulaq asın, uşağın cinsi həyatında ən diqqət çəkən məqam, onun çox geniş inkişafının ilk beş həyat ilində baş verməsidir; bundan sonra pubertata qədər sözdə latensiya dövrü uzanır, burada — normal olaraq — cinsəllik irəliləyiş qazanmır, cinsi meyllər əksinə gücünü itirir və uşağın artıq məşq etdiyi və ya bildiyi çox şey tərk edilir və unudulur. Bu həyat dövründə, cinsi həyatının erkən çiçəklənməsi solandan sonra, utanc, iyrənclik və əxlaq kimi sonrakı pubertat fırtınasına tab gətirmək və yeni oyanan cinsi meyllərə yol göstərmək üçün nəzərdə tutulmuş Mən quruluşları formalaşır. Cins həyatının bu sözdə iki mərhələli başlanğıcı sinir xəstəliklərinin yaranması ilə çox bağlıdır. O, yalnız insanda rast gəlinir, bəlkə də insanın nevroz olma imtiyazının şərtlərindən biridir. Cins həyatının erkən dövrü psixoanaliz tərəfindən, şüurlu ruhi həyatın arxa planının digər sahələrdə olduğu kimi, nəzərdən qaçırılmışdır. Siz haqlı olaraq hər ikisinin də bir-biri ilə sıx bağlı olduğunu fərz edəcəksiniz.

Cinsəlliyin bu erkən dövrünün məzmunları, dəyişiklikləri və nailiyyətləri haqqında gözləntinin hazırlıqsız olduğu çox şey danışmaq olar. Məsələn: Atası tərəfindən udulmaqdan oğlan uşağının nə qədər tez-tez qorxduğunu eşidərək əlbəttə təəccüblənəcəksiniz. (Bu təşvişi cinsi həyatının ifadələri arasında yerləşdirdiyimə təəccüblənməyirsiniz?) Amma mən sizi, tanrı Kronosun da uşaqlarını udması haqqında, bəlkə də məktəb illərinizdən hələ unutmadığınız mifoloji hekayəni xatırlatmağa icazə verə bilərəm. Bu mifi ilk dəfə eşidəndə sizə nə qədər qəribə görünmüş olmalıdır! Amma inanıram ki, o vaxtlar biz hamımız buna heç bir fikir verməmişik. Bu gün biz, canavar kimi udan heyvanın iştirak etdiyi bir çox nağılları da xatırlaya bilərik və bunda atanın bir maskalanmasını tanıya bilərik. Mən, mifologiya və nağıl dünyasının ümumiyyətlə yalnız uşaq cinsi həyatının bilinməsi ilə başa düşülə biləcəyini sizə təsdiqləmək üçün bu fürsətdən istifadə edirəm. Bu, analitik tədqiqatların əlavə bir qazancıdır.

Oğlan uşağının atası tərəfindən cinsiyyət orqanından məhrum edilmə təşvişindən əziyyət çəkməsi, belə ki, bu kastrasiya təşvişinin onun xarakter inkişafına və cinsi istiqamətinin müəyyən edilməsinə ən güclü təsiri olması xəbərini eşidəndə təəccübünüz az olmayacaq. Burada da mifologiya sizə psixoanalizə inanmaq üçün cəsarət verəcək. Uşaqlarını udan eyni Kronos, atası Uranosu da hadım etmiş və sonra anasının tədbiri ilə xilas edilmiş oğlu Zeus tərəfindən qisas olaraq hadım edilmişdir. Əgər psixoanalizin uşaqların erkən cinsəlliyi haqqında danışdığı hər şeyin analitiklərin vəhşi təsəvvüründən qaynaqlandığını qəbul etməyə meyllisinizsə, heç olmasa bu təsəvvürün, miflər və nağılların nəticəsi olan ibtidai insanlığın təsəvvür fəaliyyətinin eyni məhsulları yaratdığını etiraf edin. Digər, daha mehriban və ehtimal ki, daha doğru olan baxış, uşağın ruhunda, insan mədəniyyətinin qədim dövrlərində ümumiyyətlə hökm sürən eyni arxaik amillərin bu gün də aşkar edilə biləcəyidir. Uşaq, ruhi inkişafında qəbilə tarixini qısaltılmış şəkildə təkrarlayacaq, embriologiya bunu fiziki inkişaf üçün artıq uzun müddətdir qəbul etmişdir.

Erkən uşaq cinsəlliyinin daha bir xüsusiyyəti, əsl qadın cinsiyyət orqanının onda hələ rol oynamamasıdır — uşaq üçün hələ kəşf edilməmişdir. Bütün vurğu kişi orqanına düşür, bütün maraq bunun mövcud olub-olmamasına yönəlir. Kiçik qızın cinsi həyatı haqqında oğlanınkı haqqında bildiklərimizdən daha az şey bilirik. Bu fərqi utanc hissi ilə qarşılamalı deyilik; çünki yetkin qadının cinsi həyatı da psixologiya üçün qaranlıq bir qitədir. Amma biz qızın kişi orqanına bərabərdəyərli bir cinsiyyət orqanının olmamasını ağır hiss etdiyini, buna görə özünü aşağı hesab etdiyini və bu 'penis həsədinin' bir sıra xarakterik qadın reaksiyalarına mənşə verdiyini öyrənmişik.

Uşağa məxsus olan daha bir şey, iki ifrazat ehtiyacının cinsi maraqla yüklənməsidir. Tərbiyə sonradan kəskin bir ayrılıq qoyur, zarafatların təcrübəsi isə bunu yenidən ləğv edir. Bu, bizə iyrənc görünə bilər, amma məlumdur ki, uşaqda iyrənmə hissinin yaranması üçün bir müddət lazımdır. Uşaq ruhunun mələk təmizliyi üçün çıxış edən başqaları da bunu inkar etməyiblər.

Amma diqqətimizə daha çox layiq olan heç bir fakt, uşağın cinsi istəklərini müntəzəm olaraq ən yaxın olan şəxslərə, yəni ilk növbədə ata və anaya, daha sonra bacı-qardaşlarına yönəltməsi deyil. Oğlan üçün ana ilk sevgi obyektidir, qız üçün isə ata, əgər biseksual quruluş eyni zamanda əks istiqaməti dəstəkləməsə. Digər valideyn maneə törədən rəqib kimi qəbul edilir və çox vaxt güclü düşmənçiliklə qarşılanır. Məni düzgün başa düşün, mən yalnız uşağın üstünlük verilən valideyndən, bizim böyüklərin valideyn-uşaq münasibətinin mahiyyətini görməyi xoşladığımız həmin nəvaziş növünü arzuladığını demək istəmirəm. Xeyr, analiz heç bir şübhə qoymur ki, uşağın arzuları bu nəvazişdən kənarda, uşağın təsəvvür qabiliyyətinin imkan verdiyi qədər, bizim şəhvani doyum kimi qəbul etdiyimiz hər şeyə can atır. Uşağın cinslərin birləşməsinin real vəziyyətini heç vaxt təxmin etmədiyini başa düşmək asandır; o, bunun əvəzinə öz təcrübələrindən və hisslərindən irəli gələn başqa təsəvvürləri qoyur. Adətən onun arzuları uşaq doğurmaq və ya — qeyri-müəyyən şəkildə — uşaq yaratmaq niyyətində zirvəyə çatır. Uşaq doğurmaq arzusundan, cəhaləti səbəbindən, oğlan uşağı da kənarda qalmır. Bu bütün psixi quruluşu biz məşhur yunan əfsanəsinə uyğun olaraq Edip kompleksi adlandırırıq. Normal olaraq bu kompleks cinsi uşaqlıq dövrünün sonunda tərk edilməli, köklü şəkildə sökülməli və dəyişdirilməli olmalıdır və bu dəyişikliyin nəticələri sonrakı psixi həyatda böyük nailiyyətlər üçün nəzərdə tutulmuşdur. Lakin adətən bu kifayət qədər köklü şəkildə baş vermir və pubertat dövrü sonra ağır nəticələrə səbəb ola bilən kompleksin yenidən canlanmasını doğurur.

Sizin hələ də susqun qaldığınıza təəccüblənirəm. Bu, heç də razılıq demək ola bilməz. — Əgər analiz iddia edirsə ki, uşağın ilk obyekt seçimi insest xarakterlidir, texniki adı işlətsək, o, əlbəttə ki, yenidən insanlığın ən müqəddəs hisslərini incitmiş və uyğun miqdarda inanmama, etiraz və ittihamla qarşılaşmağa hazır olmalıdır. Bunlar ona bol-bol paylanıb. Edip kompleksinin ümumi insan, taleyə bağlı bir formasiya kimi irəli sürülməsindən başqa heç nə ona çağdaşlarının lütfündə daha çox ziyan vurmamışdır. Yunan mifologiyası əlbəttə ki, eyni şeyi nəzərdə tutmuşdur, lakin bu günkü insanların çoxluğu, alimlər də, alim olmayanlar da, təbiətin insest ehtimalına qarşı qoruyucu kimi doğuşdan gələn bir iyrənmə yerləşdirdiyinə inanmağa üstünlük verirlər.

Əvvəlcə tarix bizə kömək etməlidir. C. Yuli Sezar Misirə ayaq basanda, tezliklə ona bu qədər əhəmiyyətli olacaq gənc kraliça Kleopatranı, özündən daha gənc qardaşı Ptolemey ilə evli tapdı. Bu, Misir sülaləsində heç nə xüsusi deyildi; əslən yunan olan Ptolemeylər sadəcə minilliklər boyu öz sələflərinin, qədim fironların tətbiq etdiyi adəti davam etdirmişdilər. Amma bu, yalnız bacı-qardaş insestidir ki, bu da indi daha yumşaq qiymətləndirilir. Buna görə də qədim dövrlərin vəziyyətinə şahidimiz olan mifologiyaya müraciət edək. O, bizə xəbər verir ki, bütün xalqların, yalnız yunanların deyil, mifləri ata ilə qız və hətta ana ilə oğlan arasındakı sevgi münasibətləri ilə son dərəcə zəngindir. Kosmologiya da, kral sülələrinin nəsil şəcərəsi də qan qohumluğu əsasında qurulmuşdur. Sizcə, bu əfsanələr hansı məqsədlə yaradılmışdır? Tanrıları və kralları cinayətkar kimi ləkələmək, insanlığın iyrənməsini onlara yönəltmək üçün? Daha çox ona görə ki, insest arzuları qədim insan irsiyyatıdır və heç vaxt tamamilə üstələnməmişdir, belə ki, adi insan övladlarının çoxluğu artıq bundan imtina etməli ikən, tanrılara və onların nəslinə hələ də bu arzuların yerinə yetirilməsi icazə verilirdi. Tarixin və mifologiyanın bu təlimləri ilə tam uyğun olaraq, insest arzusunu bu gün də fərdin uşaqlığında mövcud və təsirli tapırıq.

“Uşaqlıq cinsəlliyi haqqında bütün bunları məndən gizlətmək istədiyinizə görə sizə acığım tuta bilər. İnsanın ibtidai tarixi ilə əlaqələrinə görə o, mənə məhz çox maraqlı görünür.”

Mən qorxurdum ki, bu, bizi məqsədimizdən çox uzaqlaşdıracaq. Amma bəlkə də yenə də faydası olacaq.

İndi mənə deyin, uşaqların cinsi həyatı haqqında analitik nəticələriniz üçün hansı təminatı verə bilərsiniz? İnanclarınız yalnız mifologiya və tarixlə uyğunluğa əsaslanırmı?

Yox, əsla. O, birbaşa müşahidəyə əsaslanır. Belə oldu: Əvvəlcə uşaqlıq cinsəlliyinin məzmununu böyüklərin analizlərindən, yəni iyirmi ilə qırx il sonra, çıxardıq. Sonra uşaqların özlərində təhlillər apardıq və aralıq dövrün qatlaşmaları və təhriflərinə baxmayaraq, təxmin etdiyimiz hər şeyin onlarda təsdiqləndiyini görmək böyük bir qələbə idi.

Necə, siz altı yaşına qədər olan uşaqları analizə götürmüsünüz? Bu ümumiyyətlə mümkündürmü və bu uşaqlar üçün kifayət qədər narahatlıq doğurmurmu?

Çox yaxşı gedir. Belə dörd-beş yaşlı bir uşağın içində nə qədər çox şeyin baş verdiyinə inanmaq çətindir. Uşaqlar bu yaşda zehni cəhətdən çox çevik olurlar, cinsi erkən dövr onlar üçün eyni zamanda intellektual çiçəklənmə dövrüdür. Mənim təəssüratıma görə, latensiya dövrünə daxil olduqda onlar zehni cəhətdən də ləngiyirlər, daha az ağıllı olurlar. Bir çox uşaq da o vaxtdan bəri fiziki qıcığını itirir. Erkən analizin zərərinə gəldikdə isə, sizə bildirim ki, təxminən iyirmi il əvvəl bu təcrübənin ilk dəfə həyata keçirildiyi uşaq, o vaxtdan bəri sağlam və qabiliyyətli bir gənc kişi olmuşdur və pubertat dövrünü ağır psixi travmalara baxmayaraq şikayətsiz keçirmişdir. Erkən analizin digər “qurbanları”na ümid edirəm ki, daha pis olmayacaq. Bu uşaq analizləri ilə müxtəlif maraqlar bağlıdır; gələcəkdə daha böyük əhəmiyyət kəsb etmələri mümkündür. Nəzəriyyə üçün dəyəri şübhəsizdir. Onlar böyüklərin analizlərində həll olunmayan suallar haqqında qəti məlumat verir və analitiki onun üçün ağır nəticələr doğura biləcək səhvlərdən qoruyur. Nevrozu formalaşdıran anları iş başında tutmaq və onları görməzdən gəlmək mümkün deyil. Uşağın marağı naminə analitik təsir tərbiyəvi tədbirlərlə birləşdirilməlidir. Bu texnika hələ də inkişafını gözləyir. Lakin uşaqlarımızın çox böyük bir hissəsinin inkişafında aydın nevrotik bir mərhələdən keçdiyini müşahidə etmək praktik maraq doğurur. Daha dəqiq görməyi bacardığımızdan bəri, uşaq nevrozunun istisna deyil, qayda olduğunu deməyə meylliyik, sanki uşaq quruluşundan sosial mədəniyyətə qədər olan yolda demək olar ki, qaçınmaq mümkün deyil. Əksər hallarda uşaqlıq dövrünün bu nevrotik təzahürü spontan olaraq aradan qalxır; bəs o, orta hesabla sağlam olanlarda da izlərini qoyurmu? Buna qarşılıq, sonrakı nevrotiklərin heç birində uşaqlıq xəstəliyi ilə əlaqəni görmürük; bu xəstəlik öz vaxtında çox nəzərəçarpan olmaya da bilər. Tamamilə analog şəkildə, məncə, bu gün daxili xəstəliklər üzrə mütəxəssislər hər bir insanın uşaqlığında tüberküloz xəstəliyi keçirdiyini iddia edirlər. Nevrozlar üçün isə peyvənd məsələsi nəzərə alınmır, yalnız predispozisiya (meyllilik) məsələsi nəzərə alınır.

Etibarlılığa dair sualınıza qayıtmaq istəyirəm. Beləliklə, uşaqların birbaşa analitik müşahidəsi ilə ümumiyyətlə əmin olduq ki, böyüklərin uşaqlıq dövrü haqqında verdiyi məlumatları düzgün şərh etmişik. Bir sıra hallarda bizə başqa bir təsdiq növü də mümkün oldu. Analiz materialından uşaqlıq illərinin bəzi xarici proseslərini, təsirli hadisələrini bərpa etmişdik; xəstələrin şüurlu yaddaşı onlardan heç nə saxlamamışdı və sonra xoşbəxt təsadüflər, valideynlər və baxıcı şəxslərlə aparılan araşdırmalar bizə bu müəyyən edilmiş hadisələrin həqiqətən belə baş verdiyinə dair inkarolunmaz sübut təqdim etdi. Bu, əlbəttə, çox tez-tez mümkün olmurdu, lakin baş verdiyi yerdə çox güclü təsir bağışlayırdı. Bilməlisiniz ki, belə unudulmuş uşaqlıq təcrübələrinin düzgün bərpası həmişə böyük terapevtik təsir göstərir, istər obyektiv təsdiqə imkan versin, istərsə də verməsin. Bu hadisələrin əhəmiyyəti, əlbəttə, onların çox erkən baş verməsi, zəif Mənə hələ travmatik təsir edə biləcəyi bir dövrdə baş verməsi faktına əsaslanır.

"Analiz vasitəsilə tapılmalı olan hadisələr hansılardır?"

Müxtəlif cür. Birincisi, uşağın cücərən cinsi həyatını daim təsir altına ala bilən təəssüratlar; məsələn, böyüklər arasında cinsi proseslərin müşahidəsi və ya böyüklərlə və ya digər uşaqlarla öz cinsi təcrübələri — heç də nadir olmayan hallar — bundan əlavə, uşağın o vaxt və ya yalnız sonradan başa düşdüyü söhbətlərin dinlənməsi, onlardan sirli və ya qorxulu şeylər haqqında məlumat əldə etdiyinə inandığı söhbətlər, həmçinin uşağın digər şəxslərə qarşı əhəmiyyətli nəvazişli və ya düşmənçilik mövqeyini sübut edən öz ifadələri və hərəkətləri. Analizdə uşağın unudulmuş öz cinsi fəaliyyətini və bu fəaliyyətə son qoyan böyüklərin müdaxiləsini xatırlamasına nail olmaq xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

“Bu, mənim üçün çoxdan vermək istədiyim sualı verməyə səbəb olur. Bəs uşağın bu erkən dövrdəki “cinsi fəaliyyəti” nədən ibarətdir ki, onu, dediyiniz kimi, analizdən əvvəl nəzərdən qaçırmışdılar?”

Bu cinsi fəaliyyətin mütəmadi və əsas hissəsi, təəccüblü şəkildə, nəzərdən qaçırılmamışdı; yəni bu, heç də təəccüblü deyil, çünki nəzərdən qaçırmaq mümkün deyildi. Uşağın cinsi təhrikləri əsasən öz cinsiyyət orqanlarını stimullaşdırmaqla özünü qane etməklə ifadə olunur; əslində isə bunun kişilik hissəsi ilə. Bu uşaq 'pis vərdişinin' fövqəladə yayılması böyüklərə həmişə məlum idi; özü də ağır günah kimi qəbul edilir və sərt şəkildə təqib olunurdu. Uşaqların qeyri-axlaqi meyilləri haqqında bu müşahidəni — çünki uşaqlar bunu, öz dediklərinə görə, onlara zövq verdiyi üçün edirlər — onların doğuşdan təmizlik və cinsisizlik nəzəriyyəsi ilə necə uzlaşdırmaq olardı, bunu mənə soruşmayın. Bu sirri qarşı tərəfdən aydınlaşdırın. Bizim üçün daha vacib bir problem yaranır. Erkən uşaqlıq dövrünün cinsi fəaliyyətinə qarşı necə davranmaq lazımdır? Onun boğulması ilə üzərimizə götürdüyümüz məsuliyyəti bilirik, lakin yenə də ona tam sərbəstlik verməyə cəsarət etmirik. Aşağı mədəniyyətli xalqlarda və mədəni xalqların aşağı təbəqələrində uşaqların cinsəlliyi sərbəst buraxılmış görünür. Bu, ehtimal ki, fərdi nevrozlara sonradan xəstələnməyə qarşı güclü qorunma təmin etmişdir, lakin eyni zamanda mədəni nailiyyətlər qabiliyyətində fövqəladə itkiyə də səbəb olmamışdırmı? Bəzi şeylər burada yeni Skilla və Xaribdislə üzbəüz dayandığımızı göstərir.

Lakin nevrozlu xəstələrin cinsi həyatının öyrənilməsi ilə yaranan maraqların, şəhvətin oyadılması üçün əlverişli bir mühit yaradıb-yaratmadığını sizin öz mühakimənizə buraxmağa cəsarət edirəm.

“Məqsədinizi başa düşdüyümə inanıram. Analiz tətbiqi üçün hansı biliklərin lazım olduğunu mənə göstərmək istəyirsiniz ki, həkimin təkbaşına buna haqqı olub-olmadığına hökm verə bilim. Yaxşı, indiyə qədər az miqdarda tibbi məlumat, çoxlu psixologiya və bir az biologiya və ya cinsəllik elmi var idi. Bəlkə də hələ sonunu görməmişik?”

Əlbəttə ki, yox, doldurulmalı boşluqlar qalır. Sizdən bir şey xahiş edə bilərəmmi? Hazırda analitik müalicəni necə təsəvvür etdiyinizi mənə təsvir etmək istəyirsinizmi? Sanki onu özünüz aparmalı imişsiniz kimi?

“Yaxşı, bu yaxşı ola bilər. Əslində, mübahisə mövzumu belə bir təcrübə ilə həll etmək niyyətim yoxdur. Amma sizə bu xidməti göstərmək istəyirəm, məsuliyyət yenə də sizin üzərinizə düşəcək. Beləliklə, xəstənin yanıma gəldiyini və şikayətlərindən əziyyət çəkdiyini fərz edirəm. Əgər təlimatlarıma əməl etmək istəsə, ona sağalma və ya yaxşılaşma vəd edirəm. Onu ən tam səmimiyyətlə bildiyi və ağlına gələn hər şeyi mənə deməyə dəvət edirəm və bəzi şeyləri deməkdən xoşagəlməz olsa belə, bu niyyətindən çəkinməməsini tələb edirəm. Bu qaydanı yaxşı yadda saxlamışam?”

Bəli, ağlına gələnin əhəmiyyətsiz və ya mənasız olduğunu düşünsə belə, bunu da əlavə etməlisiniz.

“Bunu da. Sonra danışmağa başlayır və mən dinləyirəm. Bəli, sonra nə? Onun məlumatlarından, Məni hələ zəif olduğu və onlarla məşğul olmaq əvəzinə onlardan qorxduğu bir dövrdə ona qarşı çıxdığı üçün, hansı təəssüratları, təcrübələri və istək təhriklərini sıxışdırdığını (Verdrängung) təxmin edirəm. Bunu məndən öyrəndikdən sonra, o vaxtki vəziyyətlərə özünü salır və indi mənim köməyimlə daha yaxşı edir. Sonra Mənin məcbur edildiyi məhdudiyyətlər yox olur və o, sağalır. Belə doğrudur?”

Bravo, bravo! Görürəm ki, mənə yenidən həkim olmayan birini analitik kimi yetişdirdiyim üçün ittiham edilə bilər. Bunu çox yaxşı mənimsəmisiniz.

“Mən yalnız sizdən eşitdiyimi təkrarladım, sanki əzbərlənmiş bir şeyi deyirmiş kimi. Mən belə bir işin niyə bir neçə ay boyu gündə bir saat tələb etdiyini heç cür başa düşə bilmirəm və özümün bunu necə edəcəyimi təsəvvür belə edə bilmirəm. “Adi bir insanın həyatında adətən bu qədər çox təcrübə olmur və uşaqlıqda sıxışdırılan şeylər, ehtimal ki, bütün hallarda eyni şeylərdir.”

Analizin praktik tətbiqi zamanı daha bir çox şey öyrənilir. Məsələn: Xəstənin verdiyi məlumatlardan onun unutduğu təcrübələrə və ya sıxışdırdığı həvəs təhriklərinə nəticə çıxarmağı heç də asan tapmayacaqsınız. O, sizə əvvəlcə sizin üçün də, onun üçün də eyni dərəcədə mənasız görünən bir şey deyir. Analiz olunanın qaydaya itaət edərək sizə təqdim etdiyi materialı tamamilə xüsusi bir tərzdə qavramağa qərar verməli olacaqsınız. Təxminən, müəyyən proseslər vasitəsilə qiymətli metalın tərkib hissəsi çıxarıla bilən bir filiz kimi. Onda siz tərkibində axtarılan qiymətli maddədən bəlkə də yalnız az miqdar olan çoxlu ton filizi emal etməyə də hazır olacaqsınız. Müalicənin uzunmüddətli olmasının ilk əsaslandırılması budur.

«Bəs bu xammalı, bənzətməniz çərçivəsində qalaraq, necə emal etmək lazımdır?»

Xəstənin bildirdikləri və fikirlərinin axtarılanın sadəcə təhriflər olduğunu, sanki arxasında nənin gizləndiyini tapmağınız lazım olan işarələr olduğunu qəbul edərək. Bir sözlə, xatirələr, ani fikirlər və ya yuxular olsun, bu materialı əvvəlcə şərh etməlisiniz. Bu, əlbəttə ki, dinlədikcə mütəxəssisliyə əsaslanaraq sizdə formalaşan gözləntiləri nəzərə alaraq baş verir.

Şərh etmək! Bu, çox çirkin bir sözdür. Bunu eşitməyi xoşlamıram, bu məni bütün əminliyimdən məhrum edir. Əgər hər şey mənim şərhimdən asılıdırsa, düzgün şərh etdiyimə kim zəmanət verir? Deməli, hər şey mənim özbaşınalığıma buraxılıb."

Sakin olun, vəziyyət o qədər də pis deyil. Niyə başqalarının psixi prosesləri üçün qəbul etdiyiniz qanunauyğunluğu öz psixi proseslərinizdən istisna etmək istəyirsiniz? Əgər müəyyən dərəcədə özünə nəzarət qazanmış və müəyyən biliklərə malik olsanız, şərhləriniz şəxsi xüsusiyyətlərinizdən təsirlənməyəcək və doğru nəticəyə gələcəkdir. Mən demirəm ki, bu vəzifənin bu hissəsi üçün analitikin şəxsiyyəti əhəmiyyətsizdir. Şüursuz sıxışdırılmış materiala qarşı müəyyən bir incə qulaq asma qabiliyyəti nəzərə alınır ki, bu qabiliyyətin dərəcəsi hər kəsdə eyni deyil. Və ən əsası, analitikin analitik materialı qərəzsiz qəbul etmək üçün dərin öz-analizi vasitəsilə özünü uyğun hala gətirmə öhdəliyi burada bağlanır. Astronomik müşahidələrdəki "şəxsi tənlik" ilə bərabərləşdirilə biləcək bir şey qalır; bu fərdi amil psixoanalizdə hər yerdən daha böyük rol oynayacaq. Anormal bir insan düzgün bir fizik ola bilər, lakin analitik olaraq öz anormallığı ilə psixi həyatın görüntülərini təhrif etmədən qavramaqda əngəllənəcək. Heç kimə anormallığını sübut etmək mümkün olmadığından, dərinlik psixologiyası məsələlərində ümumi razılığa gəlmək xüsusilə çətin olacaq. Bəzi psixoloqlar hətta bunun tamamilə ümidsiz olduğunu və hər bir axmağın öz axmaqlığını hikmət kimi təqdim etmək üçün bərabər haqqı olduğunu düşünürlər. Etiraf edirəm ki, bu məsələdə mən daha optimistəm. Təcrübələrimiz göstərir ki, psixologiyada da kifayət qədər qənaətbəxş uyğunluqlara nail olmaq mümkündür. Hər bir tədqiqat sahəsinin özünəməxsus çətinliyi var və biz onu aradan qaldırmağa çalışmalıyıq. Qeyd edim ki, təhlilin şərhləmə sənətində də bəzi şeylər, məsələn, simvollar vasitəsilə edilən özünəməxsus dolaylı təsvirlə bağlı məsələlər, digər bir bilik sahəsi kimi öyrənilməlidir.

“Yaxşı, artıq hətta fikrimdə belə analitik müalicə aparmağa həvəsim yoxdur. Kim bilir, məni hansı təəccüblər gözləyirdi.”

Belə bir niyyətdən əl çəkməyiniz düzgündür. Nə qədər təlim və məşqə ehtiyac olduğunu görürsünüz. Düzgün şərhləri tapdıqdan sonra yeni bir vəzifə qarşınıza çıxır. Şərhinizi xəstəyə uğurla çatdırmaq üçün düzgün anı gözləməlisiniz.

“Düzgün anı hər dəfə nədən tanımaq olar?”

Bu, təcrübə ilə çox incəldilə bilən bir həssaslıq (takt) işidir. Təhlili qısaltmaq istəyərək, şərhlərinizi tapdığınız kimi xəstənin başına atsanız, ağır səhv edirsiniz. Bununla siz onda müqavimət, imtina və qəzəb ifadələri doğurursunuz, lakin onun Mənin sıxışdırılmışı ələ keçirməsinə nail olmursunuz. Qayda odur ki, o, sıxışdırılmışa o qədər yaxınlaşana qədər gözləmək lazımdır ki, sizin şərh təklifinizin rəhbərliyi ilə yalnız bir neçə addım atmaq ona qalsın.

“Mən inanıram ki, bunu heç vaxt öyrənə bilmərəm. Bəs şərh zamanı bu ehtiyat tədbirlərinə əməl etdikdən sonra nə olacaq?”

Onda sizə hazırlıqsız olduğunuz bir kəşf etmək nəsib olacaq.

“Hansı kəşf?”

Ki, siz xəstənizdə yanılmısınız, onun köməyinə və itaətkarlığına heç cür arxalana bilməzsiniz, o, ortaq işin qarşısına bütün mümkün çətinlikləri qoymağa hazırdır, bir sözlə: o, heç sağalmaq istəmir.

“Xeyr, bu, indiyə qədər mənə söylədiyiniz ən dəhşətli şeydir! Mən buna da inanmıram. Bu qədər ağır əziyyət çəkən, şikayətlərini bu qədər təsirli ifadə edən, müalicə üçün bu qədər böyük qurbanlar verən xəstə sağalmağı istəməməlidir?! Siz bunu belə nəzərdə tutmadığınızdan əminəm.”

Özünüzə gəlin, mən bunu ciddi deyirəm. Dediyim şey həqiqətdir, bütöv həqiqət deyil, amma onun çox diqqətəlayiq bir hissəsidir. Xəstə həqiqətən sağalmağı istəyir, amma eyni zamanda istəmir də. Onun Məni vahidliyini itirdiyi üçün vahid iradə ortaya qoya bilmir. Əgər fərqli olsaydı, o, nevrotik olmazdı.

“Mən təmkinli olsaydım, adım Tell olmazdı.”

Sıxışdırılmışın törəmələri onun Məninə nüfuz edib, orada mövqelərini qoruyurlar və Mən bu mənşəli meylləri üzərində, sıxışdırılmışın özü üzərində olduğu qədər az nəzarətə malikdir. Bu xəstələr məhz xüsusi növdəndir və bizim hesablamağa alışmadığımız çətinliklər yaradırlar. Bütün sosial qurumlarımız vahid, normal Mənə malik şəxslərə uyğunlaşdırılıb; bu Mən ya yaxşı, ya pis təsnif oluna bilər, ya öz funksiyasını yerinə yetirir, ya da üstün güclü təsirlə kənarlaşdırılıb. Buradan məhkəmə alternativi: məsuliyyətli və ya məsuliyyətsiz. Nevrotiklərə bu qərarların heç biri uyğun gəlmir. Etiraf etmək lazımdır ki, sosial tələbləri onların psixoloji vəziyyətinə uyğunlaşdırmaq çətindir. Böyük miqyasda bu, son müharibədə təcrübə ilə aşkar edilmişdir. Xidmətdən yayınan nevrotiklər simulyant idilər, yoxsa deyil? Onlar hər ikisi idilər. Əgər onlara simulyant kimi davranılsaydı və xəstəlik onlar üçün olduqca narahatlıq doğursaydı, sağalırdılar; əgər iddia olunan sağalmışlar xidmətə göndərilsəydi, dərhal yenidən xəstəliyə qaçırdılar. Onlarla heç nə etmək mümkün deyildi. Və mülki həyatdakı nevrotiklərlə də eyni vəziyyət mövcuddur. Onlar xəstəliklərindən şikayət edirlər, lakin ondan mümkün qədər istifadə edirlər və əgər xəstəlikləri onlardan alınmaq istənirsə, onları atalar sözündəki dişi aslanın balası kimi müdafiə edirlər; halbuki bu ziddiyyətə görə onları qınamanın mənası yoxdur.

“Amma, onda bu çətin insanları heç müalicə etməmək, onları öz hallarına buraxmaq daha yaxşı olmazmı? Sizin işarələrinizdən belə nəticə çıxarmaq məcburiyyətində qaldığım kimi, hər bir xəstəyə bu qədər səy sərf etməyin əziyyətə dəyməsinə inana bilmirəm.”

Mən sizin təklifinizi təsdiqləyə bilmərəm. Həyatın mürəkkəbliklərini qəbul etmək, onlara qarşı mübarizə aparmaqdan əlbəttə daha doğrudur. Müalicə etdiyimiz hər bir nevrotik təhlil sərfiyyatına layiq olmaya bilər, lakin onların arasında çox dəyərli şəxslər də var. Bizim məqsədimiz, mümkün qədər az sayda insan fərdinin belə qüsurlu psixi təchizatla mədəni həyata qarşı çıxması olmalıdır; buna görə də çox təcrübə qazanmalı, çox şeyi başa düşməyi öyrənməliyik. Hər bir təhlil maarifləndirici ola bilər, bizə yeni aydınlıqlar qazandıra bilər, xəstələrin fərdi dəyərindən asılı olmayaraq.

“Lakin xəstənin Mənində xəstəliyi saxlamaq istəyən bir iradə təhriki formalaşıbsa, bu təhrik də əsas və motivlərə istinad etməli, özünü bir şeylə əsaslandıra bilməlidir. Amma insanın niyə xəstə olmaq istəyəcəyini, bundan nə qazanacağını başa düşmək mümkün deyil.”

Əksinə, bu o qədər də uzaq deyil. Müharibə nevrotiklərini düşünün, onlar xəstə olduqları üçün xidmət etməyə ehtiyac duymurlar. Mülki həyatda xəstəlik, peşədə və rəqabətdəki qüsurlarını ört-basdır etmək üçün qoruyucu kimi istifadə edilə bilər; ailədə isə digərlərini qurban verməyə və sevgi nümayişinə məcbur etmək və ya öz iradəsini onlara tətbiq etmək vasitəsi kimi. Bütün bunlar olduqca səthidir, biz bunu “xəstəlik qazancı” kimi ümumiləşdiririk; təəccüblü olan yalnız budur ki, xəstə, onun Məni, bu cür motivlərin və nəticəli hərəkətlərin bütün zəncirindən heç nə bilmir. Bu meyllərin təsirini, Məni onlardan xəbərdar olmağa məcbur edərək mübarizə aparırıq. Ancaq xəstəliyə yapışmaq üçün daha dərin, başqa motivlər də var ki, onlarla asanlıqla başa çıxmaq olmur. Psixoloji nəzəriyyəyə yeni bir səyahət etmədən bu sonuncuları başa düşmək mümkün deyil.

"Sadəcə davam edin, bir az daha nəzəriyyə artıq əhəmiyyət kəsb etmir."

Mən sizə Mən və O arasındakı əlaqəni izah edərkən, psixi aparat haqqında təlimin vacib bir hissəsini sizdən gizlətdim. Belə ki, Mənin özündə Fövqəl-Mən adlandırdığımız xüsusi bir instansiyanın fərqləndiyini qəbul etməyə məcbur idik. Bu Fövqəl-Mən Mən ilə O arasında xüsusi bir mövqeyə malikdir. O, Mənin tərkibinə aiddir, onun yüksək psixoloji təşkilatını bölüşür, lakin O ilə çox sıx əlaqədədir. Əslində, o, O-nun ilk obyekt yüklənmələrinin çöküntüsü, Edip kompleksinin tərk edilməsindən sonra onun varisidir. Bu Fövqəl-Mən Mənə qarşı qoya bilər, onunla bir obyekt kimi rəftar edə bilər və çox vaxt ona çox sərt davranır. Mən üçün Fövqəl-Mən ilə razılıqda qalmaq, O ilə olduğu qədər vacibdir. Mən ilə Fövqəl-Mən arasındakı ayrılıqlar ruhi həyat üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Siz artıq təxmin edirsiniz ki, Fövqəl-Mən Vicdan adlandırdığımız hadisənin daşıyıcısıdır. Ruhi sağlamlıq üçün Fövqəl-Mənin normal inkişaf etməsi, yəni kifayət qədər şəxsiyyətsizləşməsi çox vacibdir. Məhz bu, Edip kompleksi düzgün çevrilməyə məruz qalmamış nevrotikdə mövcud deyil. Onun Fövqəl-Məni hələ də uşağa qarşı sərt ata kimi Mənə qarşı durur və onun əxlaqı primitiv şəkildə, Mənin Fövqəl-Mən tərəfindən cəzalandırılmasına imkan verməsi ilə təzahür edir. Xəstəlik bu "özünü cəzalandırma" vasitəsi kimi istifadə olunur, nevrozlu xəstə elə davranmalıdır ki, sanki onu cəza kimi xəstəliyə ehtiyac duyan bir günah hissi idarə edir.

"Bu həqiqətən çox sirli səslənir. Ən qəribə tərəfi odur ki, xəstənin vicdanının bu gücü də şüuruna gəlməməlidir."

Bəli, biz yalnız bu vacib münasibətlərin əhəmiyyətini qiymətləndirməyə başlayırıq. Buna görə də mənim təsvirim bu qədər qaranlıq olmalı idi. İndi davam edə bilərəm. Biz sağalma işinə qarşı çıxan bütün qüvvələri xəstənin "müqavimətləri" adlandırırıq. Xəstəlik qazancı belə bir müqavimətin mənbəyidir, "şüursuz günah hissi" Fövqəl-Mənin müqavimətini təmsil edir, o, ən güclü və biz tərəfindən ən çox qorxulan amildir, müalicə zamanı biz digər müqavimətlərlə də qarşılaşırıq. Əgər Mən erkən dövrdə təşviş səbəbindən bir sıxışdırma həyata keçiribsə, bu təşviş davam edir və Mən sıxışdırılmış olanla üzləşməli olduqda müqavimət kimi təzahür edir. Nəhayət, təsəvvür etmək olar ki, onilliklər boyu müəyyən bir yolu gedən bir həvəs prosesinin, ona açılan yeni yolu anidən getməsi çətinliksiz başa gəlməz. Buna O-nun müqaviməti demək olar. Bütün bu müqavimətlərə qarşı mübarizə analitik müalicə zamanı bizim əsas işimizdir, yozumların vəzifəsi isə buna qarşı əhəmiyyətini itirir. Lakin bu mübarizə və müqavimətlərin dəf edilməsi nəticəsində xəstənin Məni də elə dəyişir və güclənir ki, müalicənin başa çatmasından sonra onun gələcək davranışına sakitliklə baxa bilərik. Digər tərəfdən, indi niyə uzun müalicə müddətinə ehtiyac duyduğumuzu başa düşürsünüz. Təkamül yolunun uzunluğu və materialın bolluğu həlledici amil deyil. Əsas məsələ yolun açıq olub-olmamasıdır. Sülh dövründə bir neçə saatlıq dəmir yolu səyahəti ilə keçilən məsafədə, əgər orada düşmənin müqavimətini dəf etmək lazımdırsa, bir ordu həftələrlə dayandırıla bilər. Belə mübarizələr ruhi həyatda da vaxt sərf edir. Təəssüf ki, qeyd etməliyəm ki, analitik müalicəni xeyli sürətləndirmək üçün edilən bütün cəhdlər indiyə qədər uğursuz olub. Onun qısalmasının ən yaxşı yolu, görünür, onun düzgün aparılmasıdır.

"Əgər mən sizin işinizə qarışmaq və başqasında özüm analiz aparmaq həzz duymuş olsaydım, müqavimətlər haqqında sizin məlumatlarınız məni bundan sağaldardı. Amma sizin təsdiq etdiyiniz xüsusi şəxsi təsir necədir? O, müqavimətlərə qarşı gəlmir mi?"

İndi bunu soruşmanız yaxşıdır. Bu şəxsi təsir bizim ən güclü dinamik silahımızdır, o, vəziyyətə yeni daxil etdiyimiz və onunla vəziyyəti hərəkətə gətirdiyimiz şeydir. Bizim izahatlarımızın intellektual məzmunu bunu bacara bilməz, çünki ətraf mühitin bütün qabaqcadan hökmlərini bölüşən xəstə, bizim elmi tənqidçilərimiz qədər az bizə inanmağa ehtiyac duyardı. Nevrotik işə başlayır, çünki analitikə inanır və ona inanır, çünki analitikin şəxsiyyətinə xüsusi bir hissi münasibət bəsləyir. Uşaq da yalnız ona bağlı olduğu insanlara inanır. Sizə artıq bu xüsusi böyük "təlqinedici" təsiri harada istifadə etdiyimizi demişdim. Simptomların basdırılması üçün deyil, — bu, analitik metodu psixoterapiyanın digər üsullarından fərqləndirir, — əksinə, xəstənin Mənini öz müqavimətlərini dəf etməyə təşviq edən hərəkətverici qüvvə kimi.

"Yaxşı, əgər bu alınarsa, onda hər şey asan gedərmi?"

Bəli, belə olmalıdır. Amma gözlənilməz bir mürəkkəblik ortaya çıxır. Analitik üçün ən böyük təəccüb, xəstənin ona qarşı qəbul etdiyi hissi münasibətin tamamilə xüsusi təbiətli olması ola bilər. Analizə cəhd edən ilk həkim, — bu mən deyildim, — bu fenomenə rast gəldi və bunun qarşısında çaş-baş qaldı. Bu hissi münasibət, açıq desək, aşiqlik təbiətindədir. Qəribədir, elə deyilmi? Üstəlik, analitikin onu qıcıqlandırmaq üçün heç nə etmədiyini, əksinə, xəstədən insani baxımdan uzaq durduğunu, öz şəxsiyyətini müəyyən bir təmkinlə əhatə etdiyini nəzərə alırsınızsa. Və əgər siz bundan əlavə öyrənirsinizsə ki, bu qəribə sevgi münasibəti bütün digər real əlverişli şəraitlərə məhəl qoymur, şəxsi cazibənin, yaşın, cinsin və statusun bütün dəyişkənliklərinin üstündədir. Bu sevgi birbaşa qaçılmazdır. Bu xarakterin spontan aşiq olmağa yad qalması lazım deyil. Bilirsiniz, əks hal çox vaxt baş verir, lakin analitik vəziyyətdə o, tamamilə qanunauyğun olaraq yaranır, halbuki orada rasional izah tapılmır. İnsan düşünə bilər ki, xəstənin analitiklə münasibətindən birincisi üçün müəyyən dərəcədə hörmət, etimad, minnətdarlıq və insani səmimiyyətdən artıq bir şey yaranmamalıdır. Bunun əvəzinə isə, hətta xəstəlik xarakterli bir hadisə təəssüratı yaradan bu aşiq olma halı ortaya çıxır.

“Yaxşı, düşünürəm ki, bu, sizin analitik məqsədləriniz üçün əlverişlidir. İnsan sevdiyi zaman itaətkar olur və digər tərəfə sevgi naminə mümkün olan hər şeyi edir.”

Bəli, əvvəllər bu əlverişlidir, lakin sonradan, bu aşiq olma halı dərinləşdikdə, onun bütün təbiəti üzə çıxır və bu təbiətin bir çox cəhətləri analizin vəzifəsi ilə uzlaşmır. Xəstənin sevgisi itaətlə kifayətlənmir, tələbkar olur, nəvazişli və şəhvani doyum tələb edir, eksklüzivlik tələb edir, qısqanclıq inkişaf etdirir və niyyətlərinə nail ola bilmədiyi təqdirdə düşmənçiliyə və qisas almağa hazır olduğunu göstərən özünün qaranlıq tərəfini getdikcə daha aydın nümayiş etdirir. Eyni zamanda, hər bir aşiq olma halı kimi, o, digər bütün psixi məzmunları geri itələyir, müalicəyə və sağalmaya marağı söndürür; qısası, şübhə edə bilmərik ki, o, nevrozun yerini tutub və bizim işimiz xəstəliyin bir formasını digəri ilə əvəz etmək uğuruna nail olub.

“Bu artıq kədərli səslənir.. Bəs nə etmək lazımdır? Analizi tərk etmək lazımdır, lakin siz dediyiniz kimi, belə bir uğur hər halda baş verirsə, onda ümumiyyətlə heç bir analiz aparmaq mümkün deyil.”

Əvvəlcə vəziyyətdən öyrənmək üçün istifadə edək. Beləliklə qazandığımız şey sonra ona nəzarət etməyimizə kömək edə bilər. İstənilən məzmunlu bir nevrozu xəstəlik xarakterli aşiqlik vəziyyətinə çevirməyimizə nail olmağımız son dərəcə diqqətəlayiq deyilmi?

Nevrozun qeyri-normal istifadə edilmiş sevgi həyatının bir hissəsinə əsaslandığına dair inancımız bu təcrübə ilə sarsılmaz şəkildə möhkəmlənməlidir. Bu anlayışla yenidən möhkəm dayanırıq və indi bu aşiq olma halının özünü analizin obyektinə çevirməyə cəsarət edirik. Həmçinin başqa bir müşahidə də edirik. Analitik aşiq olma halı bütün hallarda deyil, mənim təsvir etməyə çalışdığım qədər aydın və kəskin ifadə olunur. Amma niyə belə olmur? Bunu tezliklə başa düşmək olar. Onun aşiq olma halının tam şəhvani və düşmən tərəfləri özünü göstərmək istədikcə, xəstənin eyni şeylərə qarşı müqaviməti də oyanır. O, onlarla mübarizə aparır, bizim gözlərimiz qarşısında onları sıxışdırmağa çalışır. Və indi prosesi başa düşürük. Xəstə analitikə aşiq olma formasında əvvəllər artıq bir dəfə keçdiyi psixi təcrübələri təkrarlayır; o, özündə hazır vəziyyətdə olan və nevrozun yaranması ilə sıx bağlı olan psixi münasibətləri analitikə transfer edir. O, həmçinin o vaxtkı müdafiə hərəkətlərini bizim gözlərimiz qarşısında təkrarlayır və ən çox unudulmuş həyat dövrünün bütün taleyini analitiklə münasibətində təkrarlamaq istəyir. Onun bizə göstərdiyi şey, onun intim həyat tarixinin nüvəsidir; o, bunu xatırlamaq əvəzinə, mövcudmuş kimi, əyani şəkildə təkrarlayır. Beləliklə, transfer sevgisinin sirri həll olunur və təhlil, onun üçün belə təhlükəli görünən yeni vəziyyətin köməyi ilə davam etdirilə bilər.

“Bu, məharətlidir. Bəs xəstə sizə belə asanlıqla inanırmı ki, o, aşiq deyil, yalnız köhnə bir pyesi yenidən oynamağa məcburdur?”

İndi hər şey bundan asılıdır və bunu əldə etmək üçün "transfer"in idarə edilməsində tam bacarıq tələb olunur. Görürsünüz ki, bu nöqtədə analitik texnikaya edilən tələblər ən yüksək səviyyəyə çatır. Burada ən ağır səhvlər edilə bilər və ya ən böyük uğurlar əldə edilə bilər. Çətinliklərdən yayınmaq üçün transferi boğmaq və ya nəzərə almamaq cəhdi axmaqlıq olardı; başqa nə etsəniz də, bu, analiz adını qazanmazdı. Xəstənin transfer nevrozunun narahatedici cəhətləri ortaya çıxan kimi onu göndərmək, daha ağıllı deyil və üstəlik, cəsarətsizlikdir; bu, sanki ruhları çağırıb, onlar görünən kimi qaçmaq kimidir. Həqiqətən, bəzən insan əldən çarəsiz qalır; cilovlanmamış transferə nəzarət edə bilmədiyiniz və analizi dayandırmağa məcbur olduğunuz hallar var, lakin ən azı pis ruhlarla gücünüz çatdığı qədər mübarizə aparmış olmalısınız. Transferin tələblərinə boyun əymək, xəstənin nəvazişli və şəhvani doyum arzularını yerinə yetirmək, yalnız əxlaqi səbəblərlə haqlı olaraq qadağan edilmir, həm də analitik məqsədə çatmaq üçün texniki vasitə kimi tamamilə qeyri-kafidir. Nevrotik, onun içində hazırlanmış şüursuz klişenin düzəldilməmiş təkrarlanmasına imkan verilməklə sağaldıla bilməz. Onunla kompromisə gedərək, təhlildə daha çox iştirakına qarşı ona qismən doyumlar təklif edərkən, xəstə sığorta agentini dinə gətirməli olan din xadiminin gülünc vəziyyətinə düşməməyə diqqət etməlisiniz. Xəstə dinə gəlməmiş qalır, amma din xadimi sığortalanmış halda ayrılır. Transfer vəziyyətindən çıxışın yeganə mümkün yolu, xəstənin keçmişinə, onun həqiqətən yaşadığı və ya fantaziyasının arzunu yerinə yetirən fəaliyyəti ilə qurduğu şəkildə qaytarılmasıdır. Və bu, analitikdən çoxlu bacarıq, səbr, sakitlik və özündən imtina tələb edir.

"Nevrotik, fikrincə, transfer sevgisinin nümunəsini harada yaşayıb?"

Uşaqlığında, adətən valideynlərdən biri ilə olan münasibətdə. Bu ən erkən hissi münasibətlərə nə qədər əhəmiyyət verməli olduğumuzu xatırlayırıq. Beləliklə, dairə bağlanır.

“Nəhayət bitirdiniz? Sizdən eşitdiklərimin çoxluğundan başım bir az qarışıb. Mənə yalnız deyin ki, analizi aparmaq üçün lazım olanı insan necə və harada öyrənir?”

Hazırda psixoanaliz üzrə təlim verilən iki institut var. Birincisi Berlindədir, Dr. Maks Eitingon oradakı cəmiyyət üçün qurmuşdur. İkincisini "Vyana Psixoanalitik Cəmiyyəti" öz vəsaitləri hesabına, xeyli fədakarlıq hesabına saxlayır. Rəsmi orqanların marağı, hələlik, gənc təşəbbüsə yaratdıqları müxtəlif çətinliklərlə məhdudlaşır. Üçüncü tədris institutu məhz indi Londonda oradakı cəmiyyət tərəfindən Dr. E. Jonesun rəhbərliyi ilə açılmaq üzrədir. Bu institutlarda namizədlər özləri analizə cəlb olunur, onlar üçün vacib olan bütün mövzular üzrə mühazirələr şəklində nəzəri təhsil alırlar və yüngül hallarda ilk cəhdlərinə icazə verildikdə, yaşlı və təcrübəli analitiklərin nəzarəti altında olurlar. Belə bir təhsil üçün təxminən iki il nəzərdə tutulur. Təbii ki, bu müddətdən sonra da insan yalnız bir başlanğıc səviyyəsindədir, hələ usta deyil. Qalan çatışmazlıqlar təcrübə və psixoanalitik cəmiyyətlərdə gənc üzvlərin yaşlılarla görüşdüyü fikir mübadiləsi yolu ilə qazanılmalıdır. Analitik fəaliyyətə hazırlıq heç də asan və sadə deyil, iş çətindir, məsuliyyət böyükdür. Amma belə bir təlimi keçmiş, özü analiz olunmuş, şüursuzun psixologiyasından bu gün öyrədilə bilən şeyləri mənimsəmiş, cinsi həyat elmi haqqında məlumat sahibi olmuş və psixoanalizin incə texnikasını, yozum sənətini, müqavimətlərlə mübarizəni və transferin idarə edilməsini öyrənmiş adam psixoanaliz sahəsində artıq qeyri-həkim deyil. O, nevroz pozğunluqlarının müalicəsini həyata keçirməyə qadirdir və zamanla bu terapiyadan gözlənilən hər şeyi bacaracaqdır.

“Siz mənə psixoanalizin nə olduğunu və onu uğur ümidi ilə aparmaq üçün hansı biliklərin lazım olduğunu mənə göstərmək üçün böyük səy göstərdiniz. Yaxşı, sizi dinləməyim mənə zərər verməz. Amma çıxışlarınızla qərarıma hansı təsiri göstərməyi gözlədiyinizi bilmirəm. Qarşımda heç bir qeyri-adi cəhəti olmayan bir hal görürəm. Nevrozlar xəstəliyin xüsusi bir növüdür, analiz isə onların müalicəsi üçün xüsusi bir üsuldur, tibbi ixtisas. Ümumiyyətlə, tibbin bir ixtisas sahəsini seçmiş həkimin diplomla təsdiqlənmiş təhsili ilə kifayətlənmədiyi də qaydədir. Xüsusilə də, yalnız ixtisasçıları dolandıra bilən böyük bir şəhərdə məskunlaşmaq istəyərsə. Cərrah olmaq istəyən bir neçə il cərrahiyyə klinikasında xidmət etməyə çalışır, eyni şəkildə göz həkimi, laringoloq və s., bəlkə də heç vaxt dövlət müəssisəsindən və ya sanatoriyadan azad olmayacaq psixiatr da belə edir. Psixoanalitiklə də belə olacaq; bu yeni tibbi ixtisası seçən şəxs, təhsilini başa vurduqdan sonra, əgər həqiqətən bu qədər uzun vaxt tələb edirsə, sizin bəhs etdiyiniz tədris institutunda iki illik təhsili üzərinə götürəcəkdir. O, sonra psixoanalitik cəmiyyətdə həmkarlarla əlaqə saxlamağın onun xeyrinə olduğunu da anlayacaq və hər şey ən gözəl qaydada gedəcək. Burada qeyri-həkimlərin analizi məsələsi üçün yerin harada olduğunu başa düşmürəm.”

Sizin onun adına vəd etdiyiniz işi görən həkim hamımız üçün xoş qarşılanacaq. Şagirdlərim kimi tanıdığım şəxslərin beşdə dördü artıq həkimlərdir. Amma mənə icazə verin ki, həkimlərin analizlə əlaqələrinin həqiqətən necə formalaşdığını və gələcəkdə necə inkişaf edəcəyini sizə izah edim. Həkimlərin analizin tək mülkiyyəti üzrə tarixi bir hüququ yoxdur, əksinə, onlar bu yaxınlaradək ona ziyan vurmaq üçün ən səthi istehzadan ən ağır böhtana qədər hər şeyi edirdilər. Siz haqlı olaraq cavab verəcəksiniz ki, bu keçmişə aiddir və gələcəyə təsir etməməlidir. Mən razıyam, amma qorxuram ki, gələcək sizin proqnozlaşdırdığınızdan fərqli olacaq.

İcazə verin ki, „şarlatan“ sözünə qanuni mənası əvəzinə, onun iddia etdiyi mənanı verim. Qanuna görə, dövlət diplomu ilə həkim kimi özünü təsdiqləyə bilmədən xəstələri müalicə edən şəxs şarlatandır. Mən başqa bir tərifə üstünlük verərdim: Şarlatan, müalicə üçün lazım olan bilik və bacarıqlara malik olmadan müalicəyə girişən şəxsdir. Bu tərifə əsaslanaraq, iddia edirəm ki, — yalnız Avropa ölkələrində deyil — həkimlər psixoanalizdə şarlatanların əksəriyyətini təşkil edirlər. Onlar çox vaxt analitik müalicəni öyrənmədən və başa düşmədən həyata keçirirlər.

Mənə qarşı çıxmağa çalışmaq faydasızdır, bu vicdansızlıqdır, siz bunu həkimlərə layiq görməzdiniz. Həkim bilir ki, tibb diplomu qənimət fərmanı deyil və xəstə hüquqsuz deyil. Həkimə həmişə yaxşı niyyətlə hərəkət etdiyi qəbul edilməlidir, hətta bəlkə də səhv etsə belə.

Faktlar mövcuddur; gəlin ümid edək ki, onlar sizin dediyiniz kimi aydınlaşdırıla bilər. Sizə izah etməyə çalışacağam ki, bir həkim psixoanaliz məsələlərində, başqa bir sahədə diqqətlə qaçınacağı kimi necə davranır.

Burada əsasən nəzərə alınmalıdır ki, həkim tibb məktəbində təxminən psixoanalizə hazırlıq üçün lazım olanın əksi olan bir təhsil almışdır. Onun diqqəti obyektiv olaraq müəyyən edilə bilən anatomik, fiziki, kimyəvi faktlara yönəldilmişdir və həkim fəaliyyətinin uğuru onların düzgün dərk edilməsindən və uyğun təsirindən asılıdır. Onun üfüqünə həyat problemi, qeyri-üzvi təbiətdə də aşkar edilə bilən qüvvələrin oyunu ilə izah oluna bildiyi qədər daxil edilir. Həyat hadisələrinin ruhi tərəflərinə maraq oyadılmır, ali zehni nailiyyətlərin öyrənilməsi tibbi maraqlandırmır, bu başqa bir fakültənin sahəsidir. Yalnız psixiatriya ruhi funksiyaların pozğunluqları ilə məşğul olmalıdır, lakin bunun hansı şəkildə və hansı məqsədlərlə edildiyi məlumdur. O, ruhi pozğunluqların fiziki şərtlərini axtarır və onları digər xəstəlik səbəbləri kimi müalicə edir.

Psixiatriya bu məsələdə haqlıdır və tibbi təhsil açıq şəkildə mükəmməldir. Əgər onun birtərəfli olduğu deyilirsə, əvvəlcə bu xarakterikanı ittiham halına gətirən mövqeyi müəyyən etmək lazımdır. Özündə, hər bir elm birtərəflidir, müəyyən məzmunlara, nöqtələri və metodlara məhdudlaşdığı üçün belə olmalıdır. Bir elmi digərinə qarşı oynatmaq məntiqsizlikdir və mən buna qoşulmaq istəmirəm. Fizika kimyanı dəyərsizləşdirmir, onu əvəz edə bilməz, amma kimya da onu əvəz edə bilməz. Psixoanaliz, şüursuz ruhi haqqında elm kimi, əlbəttə, çox xüsusi birtərəflidir. Birtərəflilik hüququ tibbi elmlərdən inkar edilməməlidir.

Axtarılan mövqe yalnız elmi tibbdən praktik sağaltma sənətinə keçildikdə tapılır. Xəstə insan mürəkkəb varlıqdır, o, bizə xatırlada bilər ki, çətinliklə dərk edilən psixi hadisələr də həyat mənzərəsindən silinməməlidir. Nevrotik isə arzuolunmaz bir mürəkkəblikdir, tibb elmi üçün olduğu qədər ədliyyə və hərbi xidmət üçün də çətinlik yaradan bir vəziyyətdir. Amma o mövcuddur və tibbi xüsusilə maraqlandırır. Onun qiymətləndirilməsi və müalicəsi üçün tibbi təhsil heç nə, hətta tamamilə heç nə vermir. Bizim fiziki və psixi olaraq ayırdığımız şeylər arasındakı dərin əlaqə nəzərə alınaraq, orqanların biologiyasından və kimyadan nevrozların təzahür sahəsinə doğru tanıma və ümid edirik ki, təsir yollarının açılacağı günün gələcəyini proqnozlaşdırmaq olar. Bu gün hələ uzaq görünür, hazırda bu xəstəlik vəziyyətləri tibbi baxımdan bizə əlçatmazdır.

Əgər tibbi təhsil həkimlərə yalnız nevrozlar sahəsində istiqamətlənmə imkanı verməsəydi, bu qəbul edilə bilərdi. O, daha çoxunu edir; onlara yanlış və zərərli bir mövqe aşılayır. Həyatın psixi amillərinə marağı oyadılmamış həkimlər, indi bu amilləri kiçik görməyə və elmdənkənar kimi alaya almağa çox hazırdırlar. Buna görə də, onlarla əlaqəli olan heç nəyi ciddi qəbul edə bilmirlər və onlardan irəli gələn öhdəlikləri hiss etmirlər. Buna görə də onlar psixoloji araşdırmaya qarşı həvəskarcasına hörmətsizliyə qapılır və öz vəzifələrini asanlaşdırırlar. Nevrotikləri müalicə etmək lazımdır, çünki onlar xəstədirlər və həkimə müraciət edirlər, həmçinin həmişə yeni şeylər cəhd etmək lazımdır. Amma niyə uzunmüddətli hazırlıq əziyyətinə qatlaşmalı? Bu da gedəcək; analitik institutlarda tədris olunan şeyin dəyərinin nə olduğunu kim bilir? Onlar mövzudan nə qədər az başa düşürlərsə, bir o qədər cəsarətli olurlar. Yalnız həqiqətən bilən şəxs təvazökar olar, çünki o, bu bilginin nə qədər qeyri-kafi olduğunu bilir.

Sizin məni sakitləşdirmək üçün istifadə etdiyiniz analitik ixtisaslaşmanın digər tibb sahələri ilə müqayisəsi, deməli, tətbiq oluna bilməz. Cərrahiyyə, göz xəstəlikləri və s. üçün məktəb özü daha təkmilləşmə imkanı təklif edir.

Analitik tədris institutları sayca az, yaşca gənc və avtoritetsizdir. Tibb məktəbi onları tanımayıb və onlarla maraqlanmır. Müəllimlərinə çox şeyə inanmağa məcbur edilmiş və hökmünü formalaşdırmaq üçün az fürsət tapmış gənc həkim, tanınmış avtoritetin olmadığı bir sahədə nəhayət tənqidçi rolunu oynamaq fürsətini xoş qarşılayacaq.

Onun analitik şarlatan kimi çıxışını asanlaşdıran başqa şərait də var. Əgər o, kifayət qədər hazırlıq olmadan göz əməliyyatları aparmaq istəsəydi, katarakt çıxarılması və iridektomiya əməliyyatlarının uğursuzluğu və xəstələrin gəlməməsi onun cəsarətli hərəkətinə tezliklə son qoyardı. Analizin icrası onun üçün nisbətən təhlükəsizdir. Cəmiyyət göz əməliyyatlarının orta hesabla uğurlu nəticələri ilə ərköyün edilib və cərrahdan sağalma gözləyir. Ancaq “sinir həkim”i xəstələrini sağaltmırsa, buna heç kim təəccüblənmir. Sinir xəstələri üzərində terapiyanın uğurları ilə ərköyün edilməmişik, sinir həkimi heç olmasa “onlarla çox məşğul olmuşdur”. Burada çox da bir şey etmək olmaz, təbiət və ya zaman kömək etməlidir. Beləliklə, qadında əvvəlcə menstruasiya, sonra nikah, daha sonra isə menopauza. Axırda həqiqətən də ölüm kömək edir. Həmçinin, tibbi analitikin sinir xəstəsi ilə apardığı iş o qədər nəzərə çarpmazdır ki, ona heç bir ittiham yapışa bilməz. O, heç bir alət və ya dərman istifadə etməyib, yalnız onunla danışmağa, ona bir şeyi ağızlatmağa və ya susdurmağa çalışıb. Bu, xüsusilə də utancverici və ya həyəcanlandırıcı məsələlərə toxunulmadıqda, zərər verə bilməz. Sərt təlimatdan azad olan tibbi analitik, analizi təkmilləşdirməyə, onun zəhərli dişlərini qırmağa və onu xəstələr üçün xoşagələn etmək cəhdindən əlbəttə ki, əl çəkməyəcək. Və əgər bu cəhddə dayanıbsa, nə qədər yaxşıdır, çünki əgər o, həqiqətən müqavimətləri oyatmağa cəsarət edibsə və sonra onlarla necə başa çıxacağını bilməyibsə, bəli, o, həqiqətən özünü nifrətləndirmiş ola bilər.

Ədalət tələb edir ki, təlim görməmiş analitikin fəaliyyətinin xəstə üçün bacarıqsız cərrahın fəaliyyətindən daha zərərsiz olduğunu etiraf edək. Mümkən zərər yalnız xəstənin faydasız sərfiyyata sövq edilməsi və sağalma şanslarını itirməsi və ya pisləşdirməsi ilə məhdudlaşır. Bundan əlavə, analitik terapiyanın nüfuzu aşağı düşür. Bu, əlbəttə ki, tamamilə arzuolunmazdır, lakin cərrahi şarlatanın bıçağından gələn təhlükələrlə müqayisə edilə bilməz. Mənim rəyimə görə, analizin bacarıqsız tətbiqi zamanı da xəstəlik vəziyyətinin ağır və davamlı pisləşməsi gözlənilmir. Xoşagəlməz reaksiyalar bir müddət sonra yenidən zəifləyir. Xəstəliyi doğuran həyat travmalarının yanında, həkim tərəfindən edilən kiçik sui-istifadə nəzərə alınmır. Yalnız uyğun olmayan terapiya cəhdinin xəstə üçün heç bir yaxşılıq etməməsi.

“Sizin analizdə tibbi şarlatan haqqında təsvirinizi, sizi dayandırmadan, lakin mənə tarixi izahını göstərdiyiniz həkimlərə qarşı düşmənçiliklə idarə olunduğunuz təəssüratından qurtula bilmədən dinlədim. Amma sizə birini etiraf edirəm: əgər analizlər aparılmalıdırsa, onlar bu sahədə ətraflı təhsil almış adamlar tərəfindən aparılmalıdır. Və siz inanmırsınız ki, analizi mənimsəyən həkimlər zamanla bu təhsili mənimsəmək üçün əllərindən gələni edəcəklər?”

Mən qorxuram ki, yox. Məktəbin analitik tədris institutu ilə münasibəti dəyişməz qaldığı müddətcə, həkimlər işi asanlaşdırmaq vəsvəsəsini çox böyük tapacaqlar.

“Amma qeyri-həkim analizi məsələsi haqqında birbaşa açıqlamadan ardıcıl olaraq yayınmağa çalışırsınız. İndi mən təxmin etməliyəm ki, siz təklif edirsiniz, çünki analiz etmək istəyən həkimləri nəzarət etmək mümkün deyil, deməli, müəyyən mənada qisas olaraq, onları cəzalandırmaq üçün analizin monopolunu əllərindən almaq və bu tibbi fəaliyyəti qeyri-həkimlərə də açmaq lazımdır.”

Mən bilmirəm ki, siz mənim motivlərimi düzgün təxmin etmisiniz. Bəlkə də sonra sizə daha az tərəfdar mövqeyin sübutunu təqdim edə bilərəm. Amma mən tələb məsələsinə xüsusi vurğu edirəm ki, müəyyən təhsil vasitəsilə bu hüququ qazanmayan heç kəs psixoanaliz tətbiq etməməlidir. Bu şəxsin həkim olub-olmaması mənim üçün ikinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edir.

«Deməli, hansı konkret təklifləriniz var?»

Mən hələ bu mərhələyə çatmamışam, ümumiyyətlə oraya çatıb-çatmayacağımı da bilmirəm. Sizinlə başqa bir sualı müzakirə etmək istəyirəm, lakin giriş olaraq müəyyən bir məqama toxunmaq lazımdır. Deyilənə görə, aidiyyatı orqanlar həkim dairələrinin təşəbbüsü ilə qeyri-həkimlərə analiz tətbiqini ümumiyyətlə qadağan etmək istəyirlər. Bu qadağadan, əla təhsil almış və təcrübə ilə özünü çox yaxşı inkişaf etdirmiş Psixoanalitik Birliyin qeyri-həkim üzvləri də zərər görəcəkdir. Əgər qadağa qəbul edilərsə, belə bir vəziyyət yaranır ki, işlərini çox yaxşı görə biləcəyinə əmin olduğunuz bir sıra şəxslərin fəaliyyətinə mane olunur, eyni fəaliyyət isə oxşar zəmanətin olmadığı digərlərinə icazə verilir. Bu, qanunvericiliyin nail olmaq istədiyi uğur deyil. Lakin bu xüsusi problem nə çox vacibdir, nə də həlli çətindir. Söhbət bir neçə nəfərdən gedir ki, onlara ciddi ziyan vurmaq çətindir. Onlar ehtimal ki, Almaniyaya köçəcəklər, orada heç bir qanunvericilik məhdudiyyəti olmadan qısa müddətdə bacarıqlarının tanınmasını tapacaqlar. Əgər onlara bunu qazandırmaq və qanunun sərtliyini yumşaltmaq istəyirsinizsə, məlum nümunələrə əsaslanaraq bunu asanlıqla etmək olar. Monarxik Avstriyada, həqiqi bacarıqlarına əmin olduqları üçün, məşhur şarlatanlara müəyyən sahələrdə həkimlik fəaliyyəti göstərmək icazəsi fərdi qaydada (ad personam) verilmişdir. Bu hallar əsasən kənd təbiblərini əhatə edirdi və dəstək adətən bir vaxtlar çoxlu sayda olan arxidüşeslər tərəfindən göstərilmişdir, lakin bu, şəhər sakinləri üçün və yalnız peşəkar zəmanət əsasında da baş verə bilməlidir. Belə bir qadağanın Vena analitik tədris institutuna təsiri daha əhəmiyyətli olardı, çünki institut bundan sonra qeyri-həkim dairələrindən təhsil üçün namizəd qəbul edə bilməzdi. Bununla da vətənimizdə bir daha, başqa yerlərdə sərbəst inkişaf edə bilən əqli fəaliyyət istiqaməti boğulmuş olardı. Qanun və qaydaların qiymətləndirilməsində səlahiyyət iddia edən sonuncu adam mənəm. Amma mən görürəm ki, şarlatanlıq qanunumuzun vurğulanması, hazırda açıq şəkildə hədəflənən alman şərtlərinə uyğunlaşma məqsədinə xidmət etmir və bu qanunun psixoanaliz işinə tətbiqi anaxronikdir, çünki onun qəbul edildiyi zaman hələ analiz yox idi və nevroz xəstəliklərinin xüsusi təbiəti hələ tanınmamışdı.

Müzakirəsi mənim üçün daha vacib görünən suala gəlirəm. Psixoanalizin tətbiqi ümumiyyətlə idarə orqanlarının müdaxiləsinə məruz qalmalı olan bir məsələdir, yoxsa onu təbii inkişafa buraxmaq daha məqsədəuyğundur? Şübhəsiz ki, burada qərar verməyəcəyəm, lakin bu problemi nəzərdən keçirməyiniz üçün sizə təqdim etməyə icazə verirəm. Vətənimizdə qədimdən bəri həqiqi bir qadağan etmə həvəsi (furor prohibendi), hamımızın bildiyimiz kimi, o qədər də yaxşı nəticələr verməyən himayədarlıq, müdaxilə və qadağa etməyə meyl hökm sürür. Görünür, yeni, respublikaçı Avstriyada vəziyyət çox da dəyişməyib. Fikrincə, indi bizi məşğul edən psixoanaliz işi haqqında qərar verilməsində sözünüzün çəkisi var; bürokratik meyillərə qarşı çıxmaq istəyiniz və ya nüfuzunuz olub-olmayacağını bilmirəm. Sualımızla bağlı əhəmiyyətsiz fikirlərimi sizdən əsirgəməyəcəyəm. Mənim fikrimcə, əmr və qadağaların artıqlığı qanunun nüfuzuna zərər verir. Qeyd etmək olar: az sayda qadağa olan yerdə onlara diqqətlə riayət edilir; addım başı qadağalarla qarşılaşdığın yerdə isə insan onları pozmaq üçün açıq-aşkar vəsvəsə hiss edir. Bundan əlavə, qanun və əmr və qadağaların mənşəyinə görə müqəddəslik və toxunulmazlıq xarakteri daşıya bilməyəcəyini, çox vaxt məzmunca qeyri-kafi və bizim hüquqi hisslərimizi incitdiyini və ya bir müddət sonra belə olduğunu, cəmiyyəti idarə edən şəxslərin ağırlığı səbəbindən belə qeyri-məqsədəuyğun qanunları düzəltmək üçün onları cəsarətlə pozmaqdan başqa yolun olmadığını qəbul etməyə hazır olan insan hələ anarxist deyil. Həmçinin, qanun və əmr və qadağalara hörməti qorumaq istəyirsinizsə, riayət edilməsi və pozulması nəzarət etmək çətin olan qanunları qəbul etməmək məsləhətdir. Həkimlərin analiz aparması haqqında dediklərimizin bir qismi, qanunun boğmaq istədiyi əsl qeyri-həkimlərin analizi üçün burada təkrarlanmalı idi. Analizin gedişi olduqca sadədir, o, nə dərman, nə də alət tətbiq edir, yalnız söhbətlərdən və məlumat mübadiləsindən ibarətdir; əgər bir qeyri-həkim şəxs yalnız təsəlli verdiyini, məlumatlar payladığını və ruhi köməyə ehtiyacı olan insanlara faydalı insani təsir göstərməyə çalışdığını iddia edirsə, ona "analiz" apardığını sübut etmək asan olmayacaq; bunu ona yalnız həkimin də bəzən etdiyi üçün qadağan etmək olmaz. İngilis dilində danışan ölkələrdə "Xristian Elmi"nin təcrübələri geniş yayılmışdır; bu, xristian dininin təlimlərinə istinad edərək həyatdakı pisliklərin dialektik inkarı növüdür. Bu metodun insan ağlına təəssüf doğuran bir sapma olduğunu iddia etməkdən çəkinmirəm, amma Amerikada və ya İngiltərədə kim bunu qadağan etmək və cəza altına almaq fikrinə düşərdi? Bizim ölkədə yüksək hakimiyyət xilasa gedən düzgün yoldan o qədər əmindir ki, hər kəsin "öz üslubuna görə xilas olmağa" çalışmasının qarşısını almağa cəsarət edir? Və qəbul edək ki, çoxları öz başına buraxıldıqda təhlükəyə düşür və ziyan görür, hakimiyyət qadağan edilmiş sahələri diqqətlə sərhədləməklə və qalan hallarda, mümkün olduqca, insanları təcrübə və qarşılıqlı təsir yolu ilə tərbiyə etməyə buraxmaqla daha yaxşı etməzmi? Psixoanaliz dünyada o qədər yenidir, kütlə onun haqqında o qədər az məlumatlıdır, rəsmi elmin ona münasibəti hələ o qədər qeyri-müəyyəndir ki, inkişafa qanunvericilik təklifləri ilə müdaxilə etmək mənə vaxtından əvvəl görünür. Gəlin xəstələrin özlərinə kəşf etdirək ki, ruhi yardımı necə göstərməyi öyrənməmiş şəxslərdən kömək axtarmaq onlar üçün zərərli olsun. Onları bu barədə məlumatlandıraq və xəbərdarlıq edək, onda onlara bunu qadağan etməkdən qurtularıq. İtaliya kənd yollarında elektrik dirəklərində qısa və təsirli yazı var: Chi tocca, muore (Toxunan ölür). Bu, keçənlərin asılı tellərə qarşı davranışını tənzimləmək üçün tamamilə kifayətdir. Almaniyadakı müvafiq xəbərdarlıqlar artıq və təhqiredici uzunluqdadır: Elektrik tellərinə toxunmaq həyat üçün təhlükəli olduğuna görə qəti şəkildə qadağandır. Bu qadağaya nə lüzum var? Həyatını sevən bunu özü özünə qadağan edir, bu yolla özünü öldürmək istəyən isə icazə soruşmur.

Amma qeyri-həkimlərin analizi məsələsinə baxımından nümunə kimi gətirilə biləcək hallar var. Mən qeyri-həkimlər tərəfindən hipnoza salınmasının qadağan edilməsini və bu yaxınlarda qəbul edilmiş okkult seanslarının keçirilməsi və belə cəmiyyətlərin yaradılmasının qadağan edilməsini nəzərdə tuturam.

Bu tədbirlərin heyranı olduğumu deyə bilmərəm. İkincisi, intellektual azadlığa zərər verən polis himayədarlığının şübhəsiz aşılmasıdır. Mən sözdə okkult hadisələrə çox inandığım və ya onların tanınmasına həsrət duyduğum şübhəsindən uzağam; amma belə qadağalarla insanlarda bu sözdə sirr dünyasına olan marağı boğmaq mümkün deyil. Əksinə, çox zərərli bir iş görülmüş ola bilər, çünki bu əziyyət verən imkanlar haqqında azad edici hökm vermək üçün qərəzsiz elmə həvəsin yolu bağlanıb. Amma bu da yenə yalnız Avstriya üçün. Digər ölkələrdə "parapsixik" tədqiqatlar heç bir qanuni maneə ilə qarşılaşmır. Hipnoz halı analiz halından bir qədər fərqlidir. Hipnoz qeyri-adi bir ruhi vəziyyətin yaradılmasıdır və bu gün qeyri-həkimlər üçün yalnız nümayiş vasitəsi kimi xidmət edir. Əgər əvvəlcə bu qədər ümidverici olan hipnotik terapiya davam etsəydi, analizin yaratdığına bənzər şərait yaranardı. Qeyd edək ki, hipnozun tarixi analizin taleyinin başqa bir istiqamətdəki nümunəsini təqdim edir. Mən gənc bir neyropatologiya müəllimi ikən, həkimlər hipnoza qarşı ən şiddətli formada etiraz edirdilər, onu aldatmaca, şeytanın fəndi və son dərəcə təhlükəli bir müdaxilə adlandırırdılar. Bu gün isə onlar eyni hipnozu mənimsəyib, ondan çəkinmədən bir tədqiqat üsulu kimi istifadə edirlər və bəzi nevroloqlar üçün o, hələ də terapiyalarının əsas vasitəsidir.

Lakin sizə artıq bildirmişəm ki, analizin qanunla tənzimlənməsi və ya sərbəst buraxılması məsələsində hansının daha doğru olduğuna əsaslanan təkliflər verməyi düşünmürəm. Bilirəm ki, bu, prinsipial bir sualdır və onun həllində müvafiq şəxslərin meylləri arqumentlərdən daha çox təsir göstərəcək. Laissez-faire siyasətinə tərəf çəkilməyimi təlqin edən şeyləri artıq ümumiləşdirmişəm. Əgər fərqli qərar verilib, aktiv müdaxilə siyasətinə keçilsə, o zaman məncə, analizin həkim olmayanlar tərəfindən amansızcasına qadağan olunması kimi zəif və ədalətsiz bir tədbir kifayət qədər nəticə verməz. Onda daha çox şeylə məşğul olmaq lazımdır: analitik təcrübənin icazə verildiyi şərtləri onu icra etmək istəyən hər kəs üçün müəyyən etmək, analizin nə olduğunu və onun üçün hansı hazırlığın tələb oluna biləcəyini məlumat almaq üçün bir orqan yaratmaq və analiz üzrə təlim imkanlarını inkişaf etdirmək. Deməli, ya sakit buraxmaq, ya da nizam və aydınlıq yaratmaq lazımdır; lakin artıq uyğun olmayan bir qaydadan mexaniki olaraq çıxarılmış tək bir qadağa ilə mürəkkəb vəziyyətə müdaxilə etmək olmaz.

Bəli, amma həkimlər, həkimlər! Mən sizi söhbətlərimizin əsas mövzusuna keçməyə məcbur edə bilmirəm. Siz hələ də məndən qaçırsınız. Məsələ ondadır ki, həkimlərə analizin icrası üzrə eksklüziv üstünlük verilməli, məsələn, müəyyən şərtləri yerinə yetirdikdən sonra. Həkimlər əlbəttə ki, sizin təsvir etdiyiniz kimi analizdə şarlatanların əksəriyyətini təşkil etmirlər. Özünüz də deyirsiniz ki, şagirdlərinizin və tərəfdarlarınızın böyük əksəriyyəti həkimlərdir. Mənə xəbər verildi ki, onlar qeyri-həkimlərin analizi məsələsində sizin mövqeyinizi heç də bölüşmürlər. Əlbəttə, şagirdlərinizin kifayət qədər hazırlıq və s. tələblərinizə qoşulduğunu fərz edə bilərəm, lakin bu şagirdlər analizin icrasını qeyri-həkimlərə qadağan etməyi bununla uyğun hesab edirlər. Belədirsə, və əgər belədirsə, bunu necə izah edirsiniz?

Görürəm ki, siz yaxşı məlumatlısınız, elə belədir. Həqiqətən, hamısı olmasa da, həkim əməkdaşlarımın yaxşı bir hissəsi bu məsələdə mənimlə razı deyil və nevrozların analitik müalicəsində həkimlərin eksklüziv hüququnu müdafiə edirlər. Bundan görürsünüz ki, bizim düşərgəmizdə də fikir ayrılıqları ola bilər. Mənim mövqeyim məlumdur və qeyri-həkimlərin analizi məsələsindəki ziddiyyət bizim razılığımızı ləğv etmir. Bu şagirdlərimin davranışını sizə necə izah edə bilərəm? Dəqiq bilmirəm, düşünürəm ki, bu, peşə şüurunun gücü olacaq. Onların məndən fərqli bir inkişaf yolu olub, həmkarlarından təcrid olunmuş vəziyyətdə hələ də narahat hiss edirlər, peşə tərəfindən tam hüquqlu qəbul edilmək istəyirlər və həyati əhəmiyyətini dərk etmədikləri bir yerdə bu dözümlülük üçün qurban verməyə hazırdırlar. Bəlkə də əksinədir; onlara rəqabət motivləri yükləmək, onları yalnız alçaq əhval-ruhiyyədə ittiham etmək deyil, həm də onlara qəribə bir qısa nəzərliliyi aid etmək olardı. Onlar həmişə digər həkimləri analizə cəlb etməyə hazırdırlar və mövcud xəstələri həmkarlarla və ya qeyri-həkimlərlə bölüşmələri onların maddi vəziyyəti üçün yalnız əhəmiyyətsiz ola bilər. Lakin ehtimal ki, başqa bir amil də nəzərə alınmalıdır. Bu şagirdlərim bəlkə də həkimə analitik praktikada qeyri-həkim üzərində şübhəsiz üstünlük verən bəzi amillərin təsiri altındadırlar.

“Üstünlüyü təmin edirsiniz?” Budur də! Deməli, nəhayət bu üstünlüyü etiraf edirsiniz? Bu halda sual həll olunmuş olardı.”

Bu etiraf mənə çətin deyil. Bu, sizin düşündüyünüz qədər ehtirasla korlanmadığımı göstərə bilər. Bu vəziyyətlərin qeydini təxirə salmışdım, çünki onların müzakirəsi yenidən nəzəri mübahisələr tələb edəcək.

“İndi nə nəzərdə tutursunuz?”

Əvvəlcə diaqnoz məsələsi var. Əgər sözdə sinir pozğunluqlarından əziyyət çəkən xəstəni analitik müalicəyə götürürsənsə, əvvəlcə onun bu terapiyaya uyğun olduğunu, yəni ona bu yolla kömək edilə biləcəyini — əlbəttə, əldə edilə bilən qədər — əminliklə bilmək istəyirsən. Lakin bu, yalnız həqiqətən nevrozu olduqda mümkündür.

“Məncə, bunu onun şikayət etdiyi əlamətlərdən, simptomlardan tanımaq lazımdır.”

Məhz burada yeni bir mürəkkəblik üçün yer vardır. Bunu həmişə tam əminliklə tanımaq mümkün deyil. Xəstə nevrozun xarici mənzərəsini göstərə bilər, lakin bu, başqa bir şey, yəni sağalmaz bir ruhi xəstəliyin başlanğıcı və ya dağıdıcı beyin prosesinin hazırlığı ola bilər. Fərqləndirmə — differensial diaqnoz — həmişə asan deyil və hər mərhələdə dərhal aparıla bilməz. Belə bir qərarın məsuliyyətini təbii ki, yalnız həkim götürə bilər. Qeyd edildiyi kimi, bu ona həmişə asan verilmir. Xəstəlik halı uzun müddət zərərsiz bir xarakter daşıya bilər, nəhayət pis təbiəti ortaya çıxana qədər. Nevrozu olanların ruhi xəstə olub-olmayacaqları barədəki qorxusu da daimi bir haldır. Lakin həkim belə bir halı müəyyən müddət yanlış qiymətləndiribsə və ya onun haqqında qeyri-müəyyən qalıbsa, bu çox önəmli deyil, heç bir ziyan vurulmayıb və lazımsız heç nə edilməyib. Bu xəstənin analitik müalicəsi ona ziyan vurmazdı, lakin bu, lazımsız bir səy kimi ifşa olardı. Bundan əlavə, analizin pis nəticəsini günahlandıracaq kifayət qədər insan tapılacaqdır. Ədalətsizlik olsa da, belə halların qarşısı alınmalıdır.

“Bu, çox ümidsiz səslənir. Nevrozun təbiəti və yaranması haqqında mənə dediklərinizin hamısını kökündən qoparır.”

Əsla belə deyil. Yalnız nevroz xəstələrinin bütün tərəflər, o cümlədən analitiklər üçün də bir narazılıq və çətinlik mənbəyi olduğunu bir daha təsdiqləyir. Bəlkə də yeni məlumatlarımı daha düzgün sözlərlə ifadə etdiyim zaman qarışıqlığınızı aradan qaldıraram. Hazırda məşğul olduğumuz hallar haqqında demək daha doğru olar ki, onlar həqiqətən nevroz inkişaf etdiriblər, lakin bu nevroz psixogen deyil, somatogendir, yəni ruhi deyil, fiziki səbəblərə malikdir. Məni başa düşə bilirsinizmi?

“Başa düşürəm, bəli; amma bunu digər, yəni psixoloji olanla uzlaşdıra bilmirəm.”

Yaxşı, canlı maddənin mürəkkəbliyini nəzərə almaq istəsək, bunu etmək olar. Nevrozun mahiyyətini nədə tapmışdıq? Ona görə ki, Mən, yəni xarici dünyanın təsiri ilə inkişaf etmiş psixi aparatın daha yüksək təşkilatı, O və reallıq arasında vasitəçilik funksiyasını yerinə yetirməyə qadir deyil, zəifliyi səbəbindən O-nun həvəs hissələrindən geri çəkilir və bu imtina nəticəsində məhdudiyyətlər, simptomlar və uğursuz reaksiya təşəkkülü şəklində nəticələrə qatlaşmağa məcbur olur.

Belə bir Mən zəifliyi bizdə hamıda uşaqlıq dövründə müntəzəm olaraq baş verir, ona görə də ən erkən uşaqlıq illərinin təcrübələri sonrakı həyat üçün bu qədər böyük əhəmiyyət kəsb edir. Uşaqlıq dövrünün bu qeyri-adi yükü altında — biz bir neçə il ərzində daş dövrünün primitiv insanından bu günkü mədəniyyətin iştirakçısına qədər nəhəng inkişaf məsafəsini qət etməli və xüsusilə cinsi uşaqlıq dövrünün həvəs təhriklərini dəf etməliyik — bizim Mən sıxışdırmaya sığınır və uşaqlıq nevrozuna məruz qalır, onun qalıqlarını isə sonrakı sinir xəstəliyinə meyllilik kimi həyatın yetkinlik dövrünə daşıyır. İndi hər şey bu böyümüş varlığın taley tərəfindən necə qarşılanacağından asılıdır. Həyat çox ağır olarsa, həvəs tələbləri ilə reallığın etirazları arasındakı məsafə çox böyük olarsa, Mən hər ikisini barışdırmaq cəhdlərində uğursuz ola bilər və daşıdığı uşaqlıq meylliliyi nə qədər çox olarsa, bu o qədər tez baş verər. Onda sıxışdırma prosesi təkrarlanır, həvəslər Mən hakimiyyətindən qopur, geriləmə yolları ilə əvəzedici təsəllilər yaradırlar və zavallı Mən köməksiz şəkildə nevrozlu olur.

Yalnız bunu yadda saxlayaq: bütün vəziyyətin düyün və fırlanma nöqtəsi Mən təşkilatının nisbi gücüdür. Onda etioloji baxışımızı tamamlamaq bizə asan olar. Sinirliyin, demək olar ki, normal səbəbləri kimi artıq uşaqlıq Mən zəifliyini, cinsəlliyin erkən təhriklərinin öhdəsindən gəlmək vəzifəsini və təsadüfi uşaqlıq təcrübələrinin təsirlərini bilirik. Amma uşaqlıq həyatından əvvəlki dövrdən gələn digər amillərin də rol oynama ehtimalı yoxdurmu? Məsələn, O-dakı doğuşdan gələn həvəs həyatının gücü və nəzarətsizliyi, Mənə əvvəlcədən çox böyük vəzifələr qoyan? Və ya naməlum səbəblərdən Mən inkişafının xüsusi zəifliyi? Əlbəttə, bu amillər etioloji əhəmiyyət kəsb etməlidir, bəzi hallarda isə üstün əhəmiyyətə malik olmalıdır. O-dakı həvəs gücü ilə hər dəfə hesablaşmalıyıq; orada həddindən artıq inkişaf etmiş olduqda, terapiyamızın perspektivləri pis olur. Mən inkişafının ləngiməsinin səbəbləri haqqında hələ çox az şey bilirik. Bunlar mahiyyətcə konstitusional əsası olan nevroz halları olardı. Belə bir konstitusional, anadangəlmə əlverişli zəmin olmadan nevrozun yaranması çətindir.

Lakin əgər Mənin nisbi zəifliyi nevrozun yaranmasında həlledici amildirsə, onda sonrakı fiziki xəstəliyin də Məni zəiflədə bilməsi şərti ilə nevroz yaratması mümkündür. Və bu, yenə də geniş miqyasda belədir. Belə bir fiziki pozğunluq O-dakı həvəs həyatına təsir edə bilər və Mənin tab gətirə biləcəyi həddi aşaraq həvəs gücünü artıra bilər. Belə proseslərin normal nümunəsi, məsələn, qadında menstruasiya və menopauza pozğunluqları nəticəsində baş verən dəyişikliklər ola bilər. Ya da fiziki ümumi xəstəlik, hətta sinir mərkəzi orqanının orqanik xəstəliyi, psixi aparatın qidalanma şərtlərinə toxunur, onun funksiyasını azaltmağa və Mən təşkilatının qorunmasına aid olan daha incə işlərini dayandırmağa məcbur edir. Bütün bu hallarda təxminən eyni nevroz mənzərəsi yaranır; nevrozun həmişə eyni psixoloji mexanizmi var, lakin, gördüyümüz kimi, çox müxtəlif, çox vaxt çox mürəkkəb etiologiyaya malikdir.

İndi daha çox xoşuma gəlirsiniz, nəhayət, həkim kimi danışdınız. İndi isə nevroz kimi mürəkkəb tibbi məsələnin yalnız həkim tərəfindən idarə oluna biləcəyini etiraf etməyinizi gözləyirəm.

Qorxuram ki, siz bununla həddi aşırsınız. Bizim müzakirə etdiyimiz şey patologiyadan bir hissə idi, analiz isə terapevtik bir prosedurla bağlıdır. Mən qəbul edirəm, daha doğrusu, tələb edirəm ki, həkim analiz üçün nəzərdə tutulan hər bir halda əvvəlcə diaqnoz qoymalıdır. Bizim işimizi çox məşğul edən nevrozların çox böyük sayda olması, xoşbəxtlikdən, psixogen təbiətlidir və patologiya baxımından şübhə doğurmur. Həkim bunu təsdiqlədikdən sonra müalicəni sakitliklə qeyri-həkim analitikə həvalə edə bilər. Bizim analiz cəmiyyətlərimizdə həmişə belə olub. Həkim və həkim olmayan üzvlər arasındakı sıx təmas sayəsində gözlənilən səhvlər demək olar ki, tamamilə qarşısı alınıb. Sonra analitikin həkimdən kömək istəməli olduğu ikinci bir hal da var. Analitik müalicənin gedişində — ən çox ehtimal olunanı fiziki — simptomlar görünə bilər və bu simptomların nevrozun tərkibinə daxil edilməli, yoxsa ondan asılı olmayan, pozğunluq kimi çıxış edən orqanik xəstəliyə aid edilməli olduğu barədə şübhə yaranır. Bu qərar yenə də həkimə həvalə edilməlidir.

“Deməli, qeyri-həkim analitik də analiz zamanı həkimsiz keçinə bilməz. Onun yararlılığına qarşı yeni bir arqument.”

Xeyr, bu imkandan qeyri-həkim analitikə qarşı arqument düzəldilə bilməz, çünki həkim analitik eyni halda fərqli davranmazdı.

“Bunu başa düşmürəm.”

Çünki texniki qayda var ki, analitik müalicə zamanı belə ikili mənalı simptomlar ortaya çıxarsa, onları öz mühakiməsinə tabe etmir, əksinə, analizdən uzaq duran bir həkim, məsələn, daxili xəstəliklər mütəxəssisi tərəfindən qiymətləndirilməsini təmin edir, hətta özü həkim olsa və tibbi biliklərinə hələ də etibar etsə belə.

“Bəs mənə belə lüzumsuz görünən şey nə üçün tələb olunur?”

Bu lüzumsuz deyil, hətta bir neçə əsaslandırması var. Birincisi, orqanik və psixi müalicənin bir əldə birləşdirilməsi yaxşı aparıla bilməz, ikincisi, transfer münasibəti analitikə xəstəni fiziki müayinə etməyi məsləhətsiz edə bilər və üçüncüsü, analitikin marağı psixi amillərə bu qədər intensiv yönəldiyi üçün onun qərəzsizliyinə şübhə etmək üçün bütün əsasları var.

“Qeyri-həkim analizinə münasibətiniz indi mənə aydın oldu. Siz qeyri-həkim analitiklərin olması lazım olduğu mövqeyində israr edirsiniz. Lakin siz onların vəzifələri üçün yetərsizliyini inkar edə bilmədiyinizə görə, onların varlığını əsaslandırıb yüngülləşdirə biləcək hər şeyi toplayırsınız. Mən isə ümumiyyətlə dərk etmirəm ki, yalnız ikinci dərəcəli terapevt ola biləcək qeyri-həkim analitiklər nə üçün olmalıdır. Hazırda artıq analitik kimi hazırlanmış bir neçə qeyri-həkimi nəzərə almasam da, yenilərinin yaradılmaması, tədris institutlarının isə qeyri-həkimləri artıq təlimə qəbul etməmək öhdəliyi götürməsi lazımdır.”

Mən sizinlə razıyam, əgər göstərilə bilsə ki, bu məhdudiyyətlə nəzərə alınan bütün maraqlara xidmət olunur. Bu maraqların üç növ olduğunu etiraf edin: xəstələrin marağı, həkimlərin marağı və — heç də az vacib olmayan — elmin marağı, çünki o, gələcəkdəki bütün xəstələrin maraqlarını da özündə birləşdirir. Gəlin bu üç məqamı birlikdə araşdıraq?

Xəstə üçün analitikin həkim olub-olmaması fərq etmir, əgər müalicəyə başlamazdan əvvəl və müalicə zamanı bəzi hallarda tələb olunan tibbi ekspertiza ilə onun vəziyyətinin səhv qiymətləndirilməsi təhlükəsi aradan qaldırılarsa. Onun üçün daha vacib olan, analitikin onu etibarlı edən şəxsi keyfiyyətlərə malik olması və vəzifəsini yerinə yetirməyə yalnız onu qadir edən biliklərə, anlayışlara və təcrübələrə sahib olmasıdır. Bəlkə də, xəstə analitikin həkim olmadığını və bəzi vəziyyətlərdə həkimə arxalanmadan keçinə bilməyəcəyini bildikdə, analitikin nüfuzuna ziyan vurulacağını düşünmək olar. Biz təbii ki, xəstələri analitikin ixtisası haqqında məlumatlandırmaqdan heç vaxt çəkinməmişik və onların arasında təbəqə qərəzlərinin dəstək tapmadığını, hansı tərəfdən təklif edilməsindən asılı olmayaraq müalicəni qəbul etməyə hazır olduqlarını, həkim təbəqəsinin isə bunu öz kəskin incikliyi ilə çoxdan öyrəndiyini əmin şəkildə müşahidə etmişik. Həmçinin, bu gün psixoanalizlə məşğul olan qeyri-həkim analitiklər təsadüfi, adi şəxslər deyil, akademik təhsilli, fəlsəfə doktorları, pedaqoqlar və böyük həyat təcrübəsinə və üstün şəxsiyyətə malik ayrı-ayrı qadınlardır. Bütün analitik tədris institutlarının namizədlərinin tabe olmalı olduğu psixoanaliz, eyni zamanda, onların bu tələbkar fəaliyyətə şəxsi yararlığı haqqında məlumat əldə etmək üçün ən yaxşı yoldur.

İndi isə həkimlərin marağına keçək. Psixoanalizin tibbə daxil edilməsi ilə qazanılacağına inana bilmirəm. Tibb təhsili artıq beş il davam edir, son imtahanların verilməsi altıncı ilin xeyli hissəsinə qədər uzanır. Hər neçə ildən bir tələbələrə yeni tələblər irəli sürülür, onların yerinə yetirilməməsi halında gələcək üçün hazırlığı qeyri-kafi hesab edilməlidir. Həkim peşəsinə giriş çox çətindir, icrası isə nə çox məmnunluq doğurur, nə də çox gəlirli olur. Əgər həkimin xəstəliyin ruhi tərəfi ilə də tanış olması lazım olduğu haqqında tam əsaslandırılmış tələbi qəbul etsək və buna görə də həkim təlimini psixoanaliz üçün bir hazırlıq hissəsi ilə genişləndirsək, bu, tədris materialının daha da artması və tələbəlik illərinin uyğun olaraq uzanması deməkdir. Həkimlərin psixoanalizə olan iddialarından irəli gələn belə bir nəticədən razı olub-olmayacaqlarını bilmirəm. Lakin bu nəticəni rədd etmək demək olar ki, mümkün deyil. Və bu, həkimlərin çıxdığı təbəqələr üçün maddi mövcudluq şərtlərinin o qədər pisləşdiyi bir dövrdə baş verir ki, gənc nəsil mümkün qədər tez özünü dolandırmağa məcbur hiss edir.

Bəlkə də siz tibb təhsilini analitik təcrübə üçün hazırlıqla yükləmək istəmirsiniz və gələcək təhlilçilərin tibb təhsillərini başa vurduqdan sonra lazım olan təhsili almağı daha məqsədəuyğun hesab edirsiniz. Siz deyə bilərsiniz ki, bununla yaranan vaxt itkisi praktik olaraq nəzərə alınmır, çünki otuz yaşına çatmamış bir gənc heç vaxt xəstələrdə ruhi yardımın şərti olan etimadı qazanmayacaq. Buna cavab olaraq, yeni məzun olan həkimin də fiziki xəstəliklər üçün xəstələr arasında çox böyük hörmət gözləməməli olduğunu və gənc təhlilçinin vaxtını təcrübəli praktiklərin nəzarəti altında psixoanalitik poliklinikada işləməklə çox yaxşı doldura biləcəyini söyləmək olar.

Lakin mənim üçün daha vacib olan, bu təkliflə bu ağır dövrlərdə həqiqətən iqtisadi əsaslandırma tapa bilməyəcək qüvvə israfını dəstəkləməyinizdir. Analitik təhsil həkim hazırlıq dairəsi ilə kəsişir, lakin onu özündə əhatə etmir və onun tərəfindən əhatə edilmir. Əgər bu gün hələ də fantastik səslənə bilən bir şeyi, yəni psixoanalitik bir universitet qurmağı nəzərdə tutsaq, bu universitetdə tibb fakültəsinin tədris etdiyi bir çox şeylər də tədris edilməlidir: daim əsas hissə olaraq qalacaq dərinlik psixologiyasından əlavə, biologiyaya giriş, mümkün qədər geniş miqyasda cinsi həyat haqqında məlumat və psixiatriyanın xəstəlik mənzərələri ilə tanışlıq. Digər tərəfdən, analitik təhsil həkimə uzaq olan və onun fəaliyyətində qarşılaşmadığı fənləri də əhatə edəcəkdi: mədəniyyət tarixi, mifologiya, din psixologiyası və ədəbiyyatşünaslıq. Bu sahələrdə yaxşı istiqamətlənmə olmadan, analitik öz materialının böyük bir hissəsi qarşısında anlaşılmazlıqla qalır. Buna görə də, tibb məktəbinin tədris etdiyi şeylərin böyük hissəsini öz məqsədləri üçün istifadə edə bilməz. Həm ayaq biləyi sümüklərinin, həm də karbohidrogenlərin tərkibinin, beyin sinir liflərinin gedişinin, tibbin basillərlə bağlı xəstəlik törədiciləri və onların mübarizəsi, serum reaksiyaları və toxuma yenilənmələri haqqında aşkar etdiyi hər şey: hamısı əlbəttə ki, öz-özlüyündə çox dəyərli olsa da, onun üçün tamamilə əhəmiyyətsizdir, onu maraqlandırmır, nə bir nevrozu başa düşməyə və sağaltmağa birbaşa kömək etmir, nə də bu bilik onun fəaliyyətinin ən böyük tələblər irəli sürdüyü intellektual qabiliyyətlərin kəskinləşməsinə töhfə vermir. Vəziyyətin, həkim tibbin digər bir ixtisasına, məsələn, stomatologiyaya müraciət etdikdə də bənzər olduğunu iddia etməyin. Hətta o zaman da imtahan verməli olduğu bir çox şeyləri istifadə edə bilməz və məktəbin onu hazırlamadığı bir çox şeyləri öyrənməli olur. Bu iki hal bir-birinə bərabər tutula bilməz. Stomatologiya üçün də patologiyanın əsas baxış nöqtələri, iltihab, irinləmə, nekroz və orqanların qarşılıqlı təsiri haqqında təlimlər əhəmiyyətini saxlayır; lakin analitiki onun təcrübəsi başqa hadisələr və başqa qanunlarla dolu başqa bir dünyaya aparır. Fəlsəfə bədən və ruh arasındakı uçurumu necə aşmağa çalışırsa-çalışsın, bizim təcrübəmiz üçün bu əvvəlcə mövcuddur və xüsusilə bizim praktik səylərimiz üçün belədir.

Bir insanı, digərini fobiya və ya məcburiyyət təsəvvürü əzabından azad etmək istəyən birini, tibb təhsili vasitəsilə dolanbaçlı yola getməyə məcbur etmək ədalətsiz və məqsədəuyğun deyil. Əgər analizi tamamilə boğmaq mümkün olmasa, bu da uğur qazanmayacaq. Təsəvvür edin ki, müəyyən bir baxış nöqtəsinə iki yolun apardığı bir mənzərə var: biri qısa və düz xəttli, digəri isə uzun, qıvrım və dolanbaclıdır. Qısa yolu qadağan lövhəsi ilə bağlamağa çalışın, bəlkə də qorumaq istədiyiniz bəzi çiçək yataqlarının yanından keçdiyi üçün. Yalnız qısa yol dik və çətin, uzun yol isə yumşaq yuxarı qalxırsa, qadağanızın hörmət olunacağına ümid edə bilərsiniz. Lakin əksinə, dolanbac yol daha çətindirsə, qadağanızın faydasını və çiçək yataqlarınızın taleyini asanlıqla təxmin edə bilərsiniz. Qorxuram ki, siz qeyri-həkimləri tibb oxumağa məcbur edə bilməyəcəksiniz, necə ki, mən də həkimləri analizi öyrənməyə vadar etməyə nail ola bilməyəcəyəm. Siz insan təbiətini yaxşı tanıyırsınız.

"Əgər haqlısınızsa, analitik müalicənin xüsusi təhsil olmadan həyata keçirilə bilməyəcəyi, lakin tibb təhsilinin buna hazırlıq üçün əlavə yükü qaldıra bilməyəcəyi və tibbi biliklərin analitik üçün böyük ölçüdə artıq olduğu barədə, onda bütün vəzifələrindən ötrü ideal həkim şəxsiyyətinin formalaşdırılması məsələsində haraya gedib çıxırıq?"

Bu çətinliklərdən hansı çıxış yolunun olacağını əvvəlcədən görə bilmirəm və onu göstərmək üçün də çağırılmamışam. Yalnız iki şey görürəm: birincisi, analiz sizin üçün bir çətinlikdir, daha yaxşı olardı ki, mövcud olmasın — əlbəttə, nevrozlu da bir çətinlikdir — və ikincisi, həkimlər, onlardan bu qədər çox yayılmış psixogen nevrozların əziyyətli müalicəsini üzərinə götürən və bu xəstələrin xeyrinə onlarla daim əlaqə saxlayan terapevtlər sinfinə dözümlə yanaşmağa qərar verdikləri təqdirdə, bütün maraqlar nəzərə alınmış olacaq.

"Bu məsələdə son sözünüz budur, yoxsa hələ deyəcək bir şeyiniz var?"

Əlbəttə, mən hələ elmin marağını da nəzərə almaq istəyirdim. Burada deyəcəklərim sizi az maraqlandıracaq, lakin mənim üçün daha çox əhəmiyyət kəsb edir.

Biz psixoanalizin tibb tərəfindən udulmasını və sonra psixiatriya dərsliyinin terapiya bölməsində, hipnotik təlqin, avtotəlqin və inandırma kimi metodların yanında, ki, onlar bilməməyimizdən yaranıb və qısa ömürlü təsirlərini insan kütlələrinin tənbəlliyinə və qorxaqlığına borcludurlar, son yerini almasını heç də arzuolunan hesab etmirik. O, daha yaxşı bir taleyə layiqdir və ümid edirik ki, belə də olacaq. “Dərin psixologiya”, yəni psixi şüursuzluq haqqında təlim kimi, o, insan mədəniyyətinin və onun sənət, din və cəmiyyət quruluşu kimi böyük institutlarının yaranma tarixi ilə məşğul olan bütün elmlər üçün zəruri ola bilər. Mənim fikrimcə, o, bu elmlərə artıq indiyə qədər problemlərinin həllində əhəmiyyətli kömək göstərib, lakin bunlar, mədəniyyət tarixçiləri, din psixoloqları, dilçilər və s. onlara verilmiş yeni tədqiqat vasitələrini öz başlarına idarə etməyi qəbul etdikləri təqdirdə əldə edilə biləcək nəticələrlə müqayisədə kiçik töhfələrdir. Nevrozların terapiyasında analizdən istifadə onun tətbiqlərindən yalnız biridir; bəlkə də gələcək göstərəcək ki, bu, ən vacib tətbiq deyil. Hər halda, yalnız bu tətbiq sahəsi tibbi maraqlar dairəsinə toxunduğu üçün, digər bütün tətbiqləri ona qurban vermək ədalətsizlik olardı.

Çünki burada ziyan vermədən müdaxilə edilə bilməyəcək geniş bir əlaqə açılır. Əgər müxtəlif humanitar elmlərin nümayəndələri psixoanalizi öyrənməli və onun metodlarını və baxış bucaqlarını öz materiallarına tətbiq etməlidirsə, analitik ədəbiyyatda qeyd olunan nəticələrə əməl etmələri kifayət deyil. Onlar analizi, yalnız bu məqsədlə açıq olan tək yolla, yəni özləri analizdən keçməklə başa düşməyi öyrənməlidirlər. Analizə ehtiyacı olan nevrotiklərə, intellektual motivlərlə analizi qəbul edən və bu yolla əldə edilən qabiliyyətin artımını şübhəsiz ki, xoş qarşılayacaq olan şəxslərin ikinci bir qrupu əlavə olunacaq. Bu analizlərin həyata keçirilməsi üçün tibbdəki biliklərin xüsusi əhəmiyyət kəsb etməyəcəyi bir sıra analitiklər tələb olunur. Lakin bunlar — onları tədris analitikləri adlandıraq — xüsusi diqqətli təlim keçməlidirlər. Əgər onların bu təlimini zəiflətmək istəmiriksə, onlara öyrədici və sübutedici hallarda təcrübə toplamaq imkanı verilməlidir və maraq motivindən məhrum olan sağlam insanlar analizdən keçmədikləri üçün, tədris analitikləri gələcək, qeyri-tibbi fəaliyyətləri üçün — diqqətli nəzarət altında — yenə də nevrotiklər üzərində yetişdirilməlidirlər. Bütövlükdə bu, müəyyən dərəcədə hərəkət azadlığı tələb edir və xırda məhdudiyyətlərə dözmür.

Bəlkə də siz psixoanalizin bu saf nəzəri maraqlarına inanmırsınız və ya qeyri-həkimlərin analizinin praktik məsələsinə onların təsirini qəbul etmək istəmirsiniz. Onda xatırlayın ki, psixoanalizin həkimlərin iddia etməyəcəyi və şarlatanlıq qanununun əhatə dairəsindən kənarda olan başqa bir tətbiq sahəsi də var. Mən pedaqogikada onun istifadəsini nəzərdə tuturam. Əgər uşaq istənməyən inkişafın əlamətlərini — əsəbi, inatçı və diqqətsiz olmaqla — nümayiş etdirməyə başlayırsa, uşaq həkiminin və hətta məktəb həkiminin, uşaq açıq nevroz əlamətləri kimi təşviş, iştahasızlıq, qusma və yuxu pozğunluqları göstərsə belə, onun üçün heç nə edə bilməyəcəkdir. Analitik təsiri tərbiyəvi tədbirlərlə birləşdirən, uşağın mühit şərtləri ilə maraqlanmağı özünə ar bilməyən və uşağın ruh dünyasına yol tapmağı bacaran şəxslər tərəfindən aparılan müalicə, həm nevroz simptomlarını aradan qaldırır, həm də başlayan xarakter dəyişikliyini geri qaytarır. Çox vaxt nəzərə çarpmayan uşaq nevrozlarının sonrakı həyatda ağır xəstəliklərə predispozisiya kimi əhəmiyyəti barədə anlayışımız, bizi bu uşaq analizlərini profilaktikanın əla bir yolu kimi görməyə yönəldir. Şübhəsiz ki, analizin hələ də düşmənləri var; bu pedaqoji analitiklərin və ya analitik pedaqoqların fəaliyyətinə mane olmaq üçün onların əlində hansı vasitələrin olduğunu bilmirəm və bunun asanlıqla mümkün olduğunu da düşünmürəm. Lakin əlbəttə, insan heç vaxt özünü tam əmin hiss etməməlidir.

Qeyd edək ki, yetkin nevrotiklərin analitik müalicəsi məsələsinə qayıtsaq, burada da bütün baxış bucaqlarını hələ tükətməmişik. Bizim mədəniyyətimiz üzərimizə demək olar ki, dözülməz təzyiq edir və bir korreksiya tələb edir. Psixoanalizin çətinliklərinə baxmayaraq, insanları belə bir korreksiya üçün hazırlamaq kimi bir işə çağırılacağını gözləmək həddindən artıq fantastikdirmi? Bəlkə də bir gün bir amerikalı, ölkəsinin sosial işçilərini analitik şəkildə təlim görməyə və onlardan mədəni nevroslarla mübarizə üçün köməkçi qüvvə yaratmağa pul xərcləməyi ağlına gətirər.

“Aha, qurtuluş ordusunun yeni bir növü.”

Niyə olmasın, bizim fantaziyamız həmişə nümunələrə görə işləyir. Avropaya axacaq olan öyrənmə həvəskarları seli Vyanadan keçməli olacaq, çünki burada analitik inkişaf erkən qadağa travmasına qurban düşmüş ola bilər. Təbəssüm edirsiniz? Bunu qərarınızı satın almaq üçün demirəm, əlbəttə ki, yox. Bilirəm ki, siz mənə inanmırsınız və belə olacağına da zəmanət verə bilmərəm. Amma bir şeyi bilirəm. Qeyri-həkimlərin analizi məsələsində hansı qərarı verəcəyiniz o qədər də vacib deyil. Bu, lokal təsir göstərə bilər. Amma əsas məsələ, psixoanalizin daxili inkişaf imkanları, əmr və qadağalarla toxunula bilməz.

8 / 34

«Qeyri-həkimlərin analizi məsələsi»nə son söz

Kiçik kitabımın yazılmasına birbaşa səbəb, burada təqdim olunan müzakirələrin əsaslandığı, qeyri-həkim həmkarımız Dr. Th. Reikin Vyana hakimiyyəti qarşısında şarlatanlıqda ittiham edilməsi idi. Bütün ilkin araşdırmalar aparıldıqdan və müxtəlif ekspert rəyləri alındıqdan sonra bu iddianın geri çəkildiyi artıq hamıya məlum olmalıdır. Fikrimcə, bu, kitabımın uğuru deyildi; iş iddiaçı üçün çox əlverişsiz idi və zərər gördüyünü iddia edən şəxs az etibarlı olduğunu göstərdi. Dr. Reik əleyhinə işin dayandırılması qeyri-həkimlərin analizi məsələsində Vyana məhkəməsinin prinsipial qərarı əhəmiyyətinə ehtimal ki, malik deyil. Təbliğat xarakterli yazımda «bitərəf» tərəfdaş obrazını yaradarkən, yüksək vəzifəli şəxslərimizdən birinin, yaxşı niyyətli və qeyri-adi dürüstlüyə malik, Reik işi haqqında özüm söhbət apardığım və istədiyi kimi ona xüsusi rəy təqdim etdiyim bir adamın şəxsiyyəti gözümün önündə idi. Bilirdim ki, onu öz fikrimə inandırmaqda uğur qazana bilməmişdim və buna görə də Bitərəflə dialoqumu razılıqla bitirmədim.¹⁸

Analitiklər arasında qeyri-həkimlərin analizi problemi üzrə vahid mövqe əldə etməyi də gözləmirdim. Bu topluda Macarıstan Cəmiyyətinin və Nyu-York Qrupunun bəyanatlarını müqayisə edən şəxs, kitabımın heç nəyə nail olmadığını, hər kəsin əvvəlki mövqeyini qoruduğunu düşünə bilər. Amma mən belə də düşünmürəm. Mənim fikrimcə, bir çox həmkarlar öz ekstremal mövqelərini yumşaltmışlar, əksəriyyəti mənim fikrimi qəbul edib ki, qeyri-həkimlərin analizi problemi köhnə adət-ənənələrə görə həll edilməməlidir, əksinə, yeni bir vəziyyətdən irəli gəlir və buna görə də yeni bir qərar tələb edir.

Mənim bütün məsələyə verdiyim yönəliş də təqdir görmüş kimi görünür. Mən əslində bu cümləni ön plana çıxarmışdım: təhlilçinin tibb diplomuna malik olub-olmaması deyil, təhlili icra etmək üçün lazım olan xüsusi təhsili alıb-alması vacibdir. Həmkarların çox həvəslə müzakirə etdiyi sual, yəni təhlilçi üçün ən uyğun təhsilin hansı olduğu məsələsi, məhz buradan qaynaqlana bilərdi. Mən belə düşünürdüm və indi də bunu müdafiə edirəm ki, bu, universitetin gələcək həkimə təklif etdiyi təhsil proqramı deyil. Sözdə tibbi təhsil mənə analitik peşəyə doğru çətin bir dolanbac kimi görünür; o, analitikə bəzi vacib şeylər versə də, eyni zamanda onun heç vaxt istifadə edə bilməyəcəyi çox şeyi yük kimi üzərinə qoyur və onun marağının və düşüncə tərzinin psixi hadisələrin dərkindən yayınması təhlükəsini yaradır. Təhlilçi üçün tədris planı hələ yaradılmalıdır; o, anatomik, bioloji və inkişaf tarixi materialları ilə yanaşı, humanitar elmlər, psixologiya, mədəniyyət tarixi və sosiologiya materiallarını da əhatə etməlidir. Öyrədiləcək o qədər çox şey var ki, analitik fəaliyyətlə birbaşa əlaqəsi olmayan və yalnız digər bütün təhsillər kimi intellektin və hissi müşahidənin təliminə dolayısı ilə töhfə verə bilən şeyləri tədrisdən çıxarmaq haqlıdır. Bu təklifə qarşı çıxmaq asandır: belə analitik ali məktəblərin olmadığı, bunun ideal bir tələb olduğu deyilir. Bəli, ideal, amma həyata keçirilə bilən və həyata keçirilməli olan bir ideal. Tədris müəssisələrimiz bütün gənclik çatışmazlıqlarına baxmayaraq, artıq belə bir həyata keçirmənin başlanğıcıdır.

Oxucularımın diqqətindən yayınmamış olmalıdır ki, mən yuxarıda müzakirələrdə hələ də şiddətlə mübahisə olunan bir şeyi öz-özlüyündə qəbul edilmiş kimi fərz etmişəm. Yəni, psixoanaliz tibbin ixtisas sahəsi deyil. Bunu qəbul etməkdən necə yayınmaq olar, başa düşmürəm. Psixoanaliz psixologiyanın bir hissəsidir, köhnə mənada tibbi psixologiya və ya xəstəlik proseslərinin psixologiyası deyil, sadəcə psixologiyadır; əlbəttə, psixologiyanın bütünü deyil, onun alt quruluşu, bəlkə də ümumiyyətlə təməlidir. Onun tibbi məqsədlər üçün tətbiq imkanları ilə aldanmayın; elektrik və rentgen şüaları da tibbdə tətbiqini tapıb, lakin hər ikisinin elmi fizikadır. Tarixi arqumentlər də bu mənsubiyyəti dəyişə bilməz. Elektrik haqqında bütün təlim sinir-əzələ preparatı üzərində aparılan bir müşahidədən başlamışdır, ona görə də bu gün heç kimin ağlına onun fiziologiyadan bir hissə olduğunu iddia etmək gəlmir. Psixoanaliz üçün isə onun həkim tərəfindən xəstələrə kömək etmək səyləri zamanı icad edildiyi irəli sürülür. Amma bu, onun qiymətləndirilməsi üçün açıq şəkildə əhəmiyyətsizdir. Həmçinin, bu tarixi arqument olduqca təhlükəlidir. Onun davamında həkimlərin əvvəldən analizə qarşı nə qədər düşmən, hətta nə qədər nifrətlə rədd cavabı verdikləri xatırladıla bilər; buradan belə bir nəticə çıxarılardı ki, onların bu gün də analizə haqqı yoxdur. Və həqiqətən — belə bir nəticəni rədd etsəm də — mən bu gün də həkimlərin psixoanalizə olan marağının libido nəzəriyyəsi baxımından Abrahamın birinci və ya ikinci alt mərhələsinə aid edilib-edilmədiyinə, yəni bunun məhv etmək və ya saxlamaq niyyəti ilə obyektə sahib olmaq məsələsi olub-olmamasına şübhə ilə yanaşıram.

Tarixi arqument üzərində bir an daha dayanmaq üçün: məsələ mənim şəxsiyyətimə toxunduğundan, buna maraq göstərən şəxsə öz motivlərim haqqında bir az məlumat verə bilərəm. Qırx illik həkim fəaliyyətimdən sonra özümü tanımağım mənə deyir ki, əslində mən heç vaxt düzgün bir həkim olmamışam. Mən ilkin niyyətimə məcburi şəkildə yönəldilmiş diqqətin yayındırılması nəticəsində həkim oldum və həyat zəfərim böyük bir dolanbacdan sonra ilkin istiqamətimi yenidən tapmağımdadır. Erkən illərdən əziyyət çəkən insanlara kömək etmək ehtiyacım haqqında heç nə xatırlamıram, sadist təbiətim çox güclü deyildi, ona görə də onun törəmələrinin inkişaf etməsinə ehtiyac yox idi. Mən heç vaxt "həkim" oyunu da oynamamışam, uşaq vaxtı marağım açıq-aydın başqa yollarla gedirdi. Gənclik illərində bu dünyanın sirlərindən bir şeyi başa düşmək və bəlkə də özüm həllinə bir şey əlavə etmək ehtiyacı həddindən artıq güclü oldu. Tibb fakültəsinə qeydiyyat buna gedən ən yaxşı yol kimi görünürdü, lakin sonra zoolojiya və kimya ilə — uğursuzluqla — cəhd etdim, ta ki, v. Brückenin təsiri altında, mənim üzərimdə təsir göstərmiş ən böyük avtoritet, fiziologiyada qaldım, o zamanlar fiziologiya həqiqətən də çox hissələri histologiyaya məhdudlaşdırırdı. O vaxt artıq bütün tibbi imtahanları vermişdim, heç bir tibbi məsələyə maraq göstərmədən, ta ki, hörmətli müəllimin xəbərdarlıq sözü mənə bildirdi ki, mən öz kasıb maddi vəziyyətimdə nəzəri bir karyeradan qaçmalıyam. Beləliklə, sinir sisteminin histologiyasından neyropatologiyaya keçdim və yeni təşviqlər əsasında nevrozlarla məşğul olmağa başladım. Lakin fikrimcə, düzgün tibbi istedadımın olmaması xəstələrimə çox da zərər vermədi. Çünki xəstə üçün həkimdəki terapevtik maraq affektiv şəkildə həddindən artıq vurğulandığı zaman çox da faydalı deyil. Onun üçün ən yaxşısı, həkimin soyuqqanlı və mümkün qədər dəqiq işləməsidir.

Yuxarıdakı hesabat qeyri-həkimlərin analizi məsələsinin aydınlaşdırılmasına əlbəttə ki, çox az şey əlavə etdi. O, yalnız mənim şəxsi legitimasiyamı təsdiqləməli idi, əgər məhz mən psixoanalizin öz dəyəri və onun tibbi tətbiqindən asılı olmaması üçün çıxış edirəmsə. Lakin burada mənə qarşı irəli sürüləcək ki, psixoanalizin elm kimi tibbin və ya psixologiyanın bir alt sahəsi olub-olmaması yalnız akademik sualdır, praktik olaraq tamamilə maraqsızdır. Söhbət gedən şey başqa bir şeydir, məhz analizin xəstələrin müalicəsi üçün istifadəsi və bu iddianı irəli sürdüyü qədər, tibbə xüsusi bir sahə kimi qəbul edilməyə, məsələn, rentgenologiya kimi, razılaşmalı və bütün terapevtik metodlar üçün qüvvədə olan qaydalara tabe olmalıdır. Mən bunu qəbul edirəm, etiraf edirəm, yalnız terapiyanın elmi məhv etməsinə imkan verməmək istəyirəm. Təəssüf ki, bütün müqayisələr yalnız bir qədər irəli gedir, sonra iki müqayisə olunan şeyin ayrıldığı bir nöqtə gəlir. Analiz işi rentgenologiya işindən fərqlidir; fiziklər rentgen şüalarının qanunlarını öyrənmək üçün xəstə insana ehtiyac duymurlar. Lakin analizin insanın psixi proseslərindən başqa materialı yoxdur, yalnız insanda öyrənilə bilər; xüsusi, asanlıqla başa düşülən şərtlər nəticəsində, nevrozlu insan normal insandan çox daha təlim verici və əlçatan materialdır və əgər analizi öyrənmək və tətbiq etmək istəyən birinə bu materialı əlindən alırsansa, onun təhsil imkanlarını yarıdan çox azaltmış olursan. Əlbəttə ki, nevrozlu xəstənin marağının tədris və elmi araşdırma marağına qurban edilməsini tələb etmək məndən uzaqdır. Qeyri-həkimlərin analizi məsələsinə aid kiçik məqaləm, müəyyən tədbirlərə riayət edildikdə hər iki marağın çox yaxşı uyğunlaşdırıla biləcəyini və belə bir həllin, ən azı, düzgün başa düşülmüş tibbi marağa da xidmət etdiyini göstərməyə çalışır.

Bu tədbirlərin hamısını mən özüm qeyd etmişəm; deyə bilərəm ki, müzakirə burada heç bir yeni şey əlavə etmədi; diqqəti çəkmək istərdim ki, o, çox vaxt vurğuları reallığa uyğun olmayan şəkildə bölüşdürdü. Differensial diaqnostikanın çətinliyi, bir çox hallarda fiziki simptomların qiymətləndirilməsindəki qeyri-müəyyənlik haqqında deyilənlərin hamısı doğrudur, yəni tibbi bilik və ya tibbi müdaxilənin zəruri olduğu hallar, lakin belə şübhələrin ümumiyyətlə ortaya çıxmadığı, həkimə ehtiyac duyulmadığı halların sayı hələ də qat-qat çoxdur. Bu hallar elmi baxımdan olduqca maraqsız ola bilər, lakin həyatda onlar qeyri-həkim analitikin onların öhdəsindən tam gələn fəaliyyətini əsaslandırmaq üçün kifayət qədər vacib rol oynayır. Bir müddət əvvəl mən, həkim olmayan birinin tibbi fəaliyyət göstərməsinə xüsusi kəskin etiraz irəli sürən bir həmkarımı analiz etmişdim. Ona deyə bildim: İndi üç aydan çoxdur işləyirik. Analizimizin hansı mərhələsində mən tibbi biliklərimə müraciət etməyə məcbur oldum? O, bunun üçün heç bir səbəb tapılmadığını etiraf etdi.

Həmçinin, qeyri-həkim analitikin həkimə müraciət etməyə hazır olması lazım olduğu üçün xəstə üzərində avtoritet qazana bilməyəcəyi və müalicə köməkçisi, massajçı və s. kimi daha yüksək nüfuz əldə edə bilməyəcəyi arqumentini də yüksək qiymətləndirmirəm. Analoji yenə də uyğun gəlməyə bilər, üstəlik, xəstənin avtoriteti öz hisslərinin köçürülməsinə görə verməyə alışması və tibbi diplomun sahibinin həkimin düşündüyü qədər ona təsir etməməsi faktını nəzərə almasaq belə. Peşəkar qeyri-həkim analitik, ona dünyəvi ruhani kimi layiq görüldüyü nüfuzu qazanmaqda çətinlik çəkməyəcək. “Dünyəvi ruhani xidmət” düsturu ilə analitikin, istər həkim, istər qeyri-həkim olsun, ictimaiyyət qarşısında yerinə yetirməli olduğu funksiyayı ümumiyyətlə təsvir etmək olar. Protestant və son zamanlarda katolik din xadimləri arasında olan dostlarımız, müminlərinə konfliktləri haqqında bir qədər analitik aydınlıq verdikdən sonra, onların imanını bərpa edərək, çox vaxt onların həyat ləngimələrini aradan qaldırırlar. Rəqiblərimiz, Adlerin fərdi psixoloqları, ruhi həyatlarının yalnız bir küncünü işıqlandırdıqdan və xəstəliklərində eqoist və şübhəli təhriklərinin payını göstərdikdən sonra, sosial icmaya marağını oyadaraq, dayanıqsız və yararsız olanlarda eyni dəyişikliyi əldə etməyə çalışırlar. Gücünü analizə söykənməsinə borclu olan hər iki metod, psixoterapiyada öz yerini tutur. Biz analitiklər xəstənin mümkün qədər tam və dərin analizini hədəf alırıq; biz onu katolik, protestant və ya sosialist icmaya daxil etməklə yüngülləşdirmək istəmirik, əksinə, onun daxili dünyasını zənginləşdirmək istəyirik: bunu Mənə, sıxışdırma nəticəsində şüursuzda əlçatmaz şəkildə bağlanmış enerjiləri və Mənin sıxışdırmaları davam etdirmək üçün məhsulsuz şəkildə sərf etdiyi digər enerjiləri qaytarmaqla həyata keçiririk. Bizim etdiyimiz iş, ən yaxşı mənada ruhani fəaliyyətdir. Biz çox yüksək hədəf qoymuşuqmu? Xəstələrimizin heç olmasa əksəriyyəti bu işə sərf etdiyimiz əziyyətə dəyirmi? Xarici tərəfdən qüsurları dəstəkləmək, daxildən islah etməkdən daha iqtisadi deyilmi? Bunu deyə bilmərəm, amma başqa bir şey bilirəm. Psixoanalizdə əvvəldən müalicə və tədqiqat arasında bir bağ var idi; dərketmə uğur gətirirdi, yeni bir şey öyrənmədən müalicə etmək mümkün deyildi, onun xeyirli təsirini yaşamadan insan heç bir aydınlıq qazanmırdı. Bizim analitik metodumuz, bu qiymətli uyğunluğun qorunduğu yeganə metoddur. Yalnız analitik ruhani fəaliyyət göstərdikdə, insan ruhi həyatına yeni-yeni açılan dərkimizi dərinləşdiririk. Elmi qazanc ümidi analitik işin ən əsas və xoşagələn xüsusiyyəti idi; biz onu hər hansı praktik mülahizələrə qurban verə bilərikmi?

Bu müzakirədəki bəzi ifadələr məndə, qeyri-həkim məsələsinə aid əsərimin bir nöqtədə yanlış başa düşüldüyü şübhəsini oyadır. Həkimlər mənə qarşı müdafiə edilir, sanki mən onları ümumiyyətlə analiz təcrübəsi üçün yararsız elan etmiş və həkim cəlbini uzaq tutmaq şüarı vermişəm. Yaxşı, bu mənim niyyətimdə deyil. Bu təəssürat, ehtimal ki, polemik xarakterli təsvirimdə təhsilsiz həkim-analitikləri qeyri-həkimlərdən daha təhlükəli elan etməli olduğumdan yarandı. Bu məsələdəki əsl fikrimi, bir vaxtlar Simplicissimus jurnalında qadınlar haqqında irəli sürülmüş bir sinizmi təqlid edərək aydınlaşdıra bilərəm. Orada tərəfdaşlardan biri gözəl cinsin zəifliklərindən və çətinliklərindən şikayət etdi, digəri isə qeyd etdi: Qadın, yenə də bizim bu tipdə sahib olduğumuz ən yaxşı şeydir. Etiraf edirəm ki, analitiklərin yetişdirilməsi üçün arzuladığımız məktəblər mövcud olmadıqca, tibbi təhsilli şəxslər gələcək analitik üçün ən yaxşı materialdır. Yalnız tələb etmək olar ki, onlar ilkin təhsillərini peşəkar təlimin yerinə qoymasınlar, tibb məktəbindəki təhsil tərəfindən dəstəklənən birtərəfliliyi aşsınlar və psixoloji faktları psixoloji köməkçi təsəvvürlərlə qavramaq lazım olan yerlərdə endokrinologiya və avtonom sinir sistemi ilə maraqlanmaq vəsvəsəsinə qarşı dursunlar. Eyni zamanda, psixi fenomenlər və onların orqanik, anatomik və kimyəvi əsasları arasındakı əlaqələrə aid olan bütün problemlərin yalnız hər iki sahəni öyrənmiş şəxslər, yəni həkim-analitiklər tərəfindən həll edilə biləcəyi gözləntisini bölüşürəm. Lakin unutmamalıyıq ki, psixoanalizin bütün məzmunu bu deyil və onun digər tərəfi üçün humanitar elmlərdə təhsil almış şəxslərin iştirakısız heç vaxt keçinə bilmərik. Praktik səbəblərə görə, biz, hətta öz nəşrlərimiz üçün də, tibbi analizi analizin tətbiqlərindən ayırma vərdişini mənimsəmişik. Bu düzgün deyil. Əslində, sərhəd elmi psixoanaliz və onun tibbi və tibbi olmayan sahələrdəki tətbiqləri arasında çəkilir. Qeyri-həkim analizinə ən kəskin rədd cavabı bu müzakirələrdə amerikalı həmkarlarımız tərəfindən irəli sürülür. Onlara bir neçə qeydlə cavab verməyi lüzumsuz hesab etmirəm. Onların müqavimətinin yalnız praktik amillərə əsaslandığını ifadə edərkən analizin polemik məqsədlər üçün sui-istifadə edildiyini demək çətindir. Onlar öz ölkələrində qeyri-həkim analitiklərin analizin çoxlu sui-istifadə və pozuntularına yol verdiyini, nəticədə xəstələrə və analizin nüfuzuna ziyan vurduğunu görürlər. Bu halda, onların qəzəblə bu vicdansız zərərvericilərdən uzaqlaşması və qeyri-həkimləri analizin hər hansı iştirakından kənarlaşdırmaq istəmələri başa düşüləndir. Lakin bu vəziyyət artıq onların mövqelərinin əhəmiyyətini azaltmaq üçün kifayətdir. Çünki qeyri-həkim analizi məsələsi yalnız praktik mülahizələrə əsasən həll edilməməlidir və Amerikadakı lokal şərait bizim üçün yeganə həlledici amil ola bilməz.

Əsasən praktik motivlərlə idarə olunan amerikalı həmkarlarımızın qeyri-həkim analitiklərə qarşı qətnaməsi mənə qeyri-praktik görünür, çünki o, vəziyyətə hakim olan amillərdən heç birini dəyişə bilməz. Onun dəyəri təxminən bir sıxışdırma cəhdinin dəyərinə bərabərdir. Əgər qeyri-həkim analitiklərin fəaliyyətinə mane olmaq mümkün deyilsə, onlara qarşı mübarizədə ictimaiyyət tərəfindən dəstək görülmürsə, o zaman onlara təhsil imkanları təklif edərək, onlar üzərində təsir qazanaraq və həkim təbəqəsi tərəfindən təsdiq edilmə və əməkdaşlığa cəlb edilmə imkanını həvəsləndirici kimi göstərərək, onların varlığı faktını nəzərə almaq daha məqsədəuyğun olmazmı ki, beləliklə onlar öz əxlaqi və intellektual səviyyələrini yüksəltməkdə maraq tapsınlar?

9 / 34

Psixoanaliz

Psixoanaliz Encyclopaedia Britannicanın on birinci nəşrində yer almadığı üçün, burada 1910-cu ildən bəri onun inkişafının təsviri ilə məhdudlaşmaq mümkün deyil. Onun tarixinin daha vacib və daha maraqlı hissəsi əvvəlki dövrə təsadüf edir.

İlkin tarix.

1880-1882-ci illərdə Vyana həkim Dr. Josef Breuer (1842-1925) ağır histeriya xəstəliyinə tutulmuş qızın müxtəlif simptomlarından qurtulması üçün yeni bir üsul icad etdi. O, bu simptomların atasına qulluq zamanı keçirilən həyəcanlı dövrün təəssüratları ilə əlaqəli ola biləcəyi ehtimalına qulaq asdı və xəstəni hipnotik somnambulizm vəziyyətində bu əlaqələri yaddaşında tapmağa və "patogen" səhnələri hisslərin ləngiməsiz ifadəsi ilə yenidən yaşamağa sövq etdi. O, bunu etdikdən sonra simptom daimi olaraq yox oldu. Bu dövrdə Şarko və P. Janetin histeriya simptomlarının yaranması haqqında işləri hələ ortaya çıxmamışdı. Breuer bu təsirlərdən tamamilə müstəqil idi. Lakin o, kəşfini daha da inkişaf etdirmədi; yalnız on il sonra Sigm. Freydin köməkliyi ilə bu işə yenidən başladı. 1895-ci ildə hər iki müəllif "Histeriya üzrə tədqiqatlar" adlı kitabı nəşr etdilər; bu kitab Breuerin tapıntılarını açıqlayır və katarsis nəzəriyyəsi ilə izah etməyə çalışırdı. Fərz edilirdi ki, histeriya simptomu psixi prosesin enerjisinin şüurlu emaldan saxlanılıb bədən innervasiyasına yönəldilməsi nəticəsində yaranır (Konversiya). Beləliklə, histeriya simptomu yerinə yetirilməmiş psixi aktın əvəzi və onun səbəbinin xatirəsidir. Müalicə yanlış istiqamətləndirilmiş hissin azad edilməsi və onun normal yolla boşaldılması ilə həyata keçirilir (Abreaksiya). Katartik müalicə əla terapevtik nəticələr verdi, lakin bu nəticələr davamlı deyildi və xəstənin həkimə şəxsi münasibətindən asılı idi. Bu tədqiqatları sonradan təkbaşına davam etdirən Freyd, hipnoz əvəzinə sərbəst assosiasiya metodunu tətbiq edərək onların texnikasını dəyişdi. O, zamanla iki məna qazanan Psixoanaliz adını yaratdı. Bu gün bu termin 1. nevroz xəstəliklərinin xüsusi müalicə üsulunu, 2. həm də "Dərin psixologiya" adlandırılan şüursuz psixi proseslər elmini ifadə edir.

Psixoanalizin məzmunu.

Terapevtik üsul olaraq psixoanaliz, hər hansı digər müalicə üsulundan daha çox xəstələrə fayda verdiyi üçün getdikcə daha çox tərəfdar qazanır. Onun tətbiq sahəsi yüngül nevrozlar, histeriya, fobiyalar və məcburiyyət halları, habelə xarakterin təhrifi, cinsi ləngimələr və anormallıqlardır; burada o, əhəmiyyətli yaxşılaşmalar və hətta tam müalicələr əldə edir. Onun Dementia praecox və paranoia üzərində təsiri şübhəlidir, lakin əlverişli şəraitdə ağır depressiyaları da dəf edə bilər. Bütün hallarda o, həm həkimdən, həm də xəstədən böyük tələblər irəli sürür; birincisindən xüsusi təhsil və hər bir xəstə ilə uzunmüddətli dərindən məşğul olma, ikincisindən isə əhəmiyyətli maddi və psixi qurbanlar tələb edir; lakin o, adətən bütün səyləri əvəz edir. Psixi xəstəliklər üçün rahat bir panaseya (cito, tuto, jucunde) psixoanaliz də deyil; onun tətbiqi, əksinə, belə hallarda terapiyanın çətinliyi və sərhədləri haqqında aydınlaşma gətirmişdir. Hazırda yalnız Berlin və Vyanda işləyən və imkansız əhaliyə psixoanalitik müalicəni əlçatan edən özəl institutlar mövcuddur. Psixoanalizin terapevtik təsiri şüursuz psixi aktların şüurlu olanlarla əvəzlənməsinə əsaslanır və bu amilin nə qədər əhəmiyyət kəsb etdiyi qədər genişdir. Bu əvəzləmə xəstənin psixi həyatındakı daxili müqavimətlərin aradan qaldırılması ilə həyata keçirilir. Gələcək ehtimal ki, psixoanalizin şüursuzluq elmi kimi əhəmiyyətinin onun terapevtik əhəmiyyətini çox üstələdiyi haqqında hökm verəcəkdir.

Dərinlik psixologiyası kimi psixoanaliz psixi həyatı üç baxım nöqtəsindən – dinamik, iqtisadi və topik – nəzərdən keçirir. Birinci baxımdan, o, bütün psixi prosesləri (xarici qıcıqların qəbulunu nəzərə almasaq) bir-birini dəstəkləyən və ya maneə törədən, bir-biri ilə birləşən, kompromislərə gələn və s. qüvvələrin oyununa gətirib çıxarır. Bu qüvvələr əvvəlcədən hamısı təbiətcə həvəslərin təbiətindədir, yəni orqanik mənşəlidir, böyük (somatik) bir qabiliyyətlə (təkrarlanma məcburiyyəti) seçilir və affektiv yüklü təsəvvürlərdə öz psixi təmsilini tapır. Həvəslər haqqında təlim psixoanaliz üçün də qaranlıq bir sahədir. Müşahidənin təhlili iki həvəs qrupunun – məqsədi özünü qorumaq olan sözdə Mən həvəslərinin və obyektlə əlaqəni məzmununda daşıyan Obyekt həvəslərinin – formalaşdırılmasına gətirib çıxarır. Sosial həvəslər elementar və çıxarılmaz kimi tanınmır. Nəzəri spekulyasiya, zahirən görünən Mən və Obyekt həvəslərinin arxasında gizlənən, daim daha çox birləşməyə can atan həvəs (Eros) və canlı olanı məhv edən dağıdıcı həvəs olmaqla iki əsas həvəsin mövcudluğunu fərz etməyə imkan verir. Erosun qüvvə ifadəsi psixoanalizdə libido adlanır.

İqtisadi baxış fərz edir ki, həvəslərin psixi təmsilləri müəyyən enerji miqdarları ilə yüklənib (katexis) və psixi aparat bu enerjilərin yığılmasının qarşısını almağa və onu yükləyən oyanmaların ümumi cəmini mümkün qədər aşağı tutmağa meyllidir. Psixi proseslərin axını avtomatik olaraq həzz-xoşagəlməzlik prinsipi ilə tənzimlənir, burada xoşagəlməzlik hər hansı bir şəkildə oyanmanın artması ilə, həzz isə oyanmanın azalması ilə əlaqəlidir.

İlkin Həzz prinsipi inkişaf prosesində xarici dünyaya nəzərən (Reallıq prinsipi) dəyişikliyə uğrayır, nəticədə psixi aparat həzzin təmin edilməsini təxirə salmağı və xoşagəlməzlik hisslərinə müvəqqəti olaraq dözməyi öyrənir.

Topik baxış psixi aparatı mürəkkəb bir alət kimi qəbul edir və müxtəlif psixi proseslərin onun hansı hissələrində baş verdiyini müəyyən etməyə çalışır. Bu günkü anlayışlarımıza görə, psixi aparat həvəs təhriklərinin daşıyıcısı olan "O" (Es), O-nun xarici dünyanın təsiri ilə modifikasiya olunmuş ən səthi hissəsini təmsil edən "Mən" (Ich) və O-dan yaranaraq Məni idarə edən və insan üçün xarakterik olan həvəs ləngimələrini təmsil edən "Fövqəl-Mən" (Über-Ich) hissələrinə bölünür.

Şüurun keyfiyyəti də öz topik əlaqəsinə malikdir, O-dakı proseslər tamamilə şüursuzdur, şüur isə . Psixoanaliz 303 Mənin xarici dünyanı qəbul etmək üçün nəzərdə tutulmuş ən xarici təbəqəsinin funksiyasıdır.

Burada iki qeyd üçün yer var. Bu ən ümumi təsəvvürlərin psixoanalitik işin şərtləri olduğunu fərz etmək olmaz. Onlar daha çox onun ən son nəticələridir və reviziyaya tabedir (open to revision). Psixoanaliz psixi həyatın faktlarının müşahidəsinə əsaslanır, ona görə də onun nəzəri quruluşu hələ tam deyil və daimi dəyişmə prosesindədir. Bundan əlavə: Əslində yalnız patoloji psixi hadisələri izah etmək istəyən psixoanalizin normal psixi həyatın psixologiyasını inkişaf etdirməyə nail olması heç də təəccüblü deyil. Bunun əsası, adi insanların yuxularının və səhv hərəkətlərinin nevroz simptomları ilə eyni mexanizmə malik olduğunu aşkar etdikdə yaranmışdır.

Psixoanalizin növbəti vəzifəsi nevroz xəstəliklərinin aydınlaşdırılması idi.

Analitik nevroz nəzəriyyəsi üç sütun üzərində dayanır: 1. sıxışdırma (repressiya) nəzəriyyəsi, 2. cinsi həvəslərin əhəmiyyəti, 3. transfer (transference).

1-ci bənd. Psixi həyatda xoşuna gəlməyən meylləri şüurə çıxmaqdan və hərəkətə təsir etməkdən kənarlaşdıran senzura edən bir qüvvə var. Belə meyllər sıxışdırılmış adlanır. Onlar şüursuz qalır; onları xəstəyə şüurlu etməyə çalışdıqda, müqavimət (resistance) yaradır. Lakin belə sıxışdırılmış həvəs təhrikləri həmişə gücsüz olmur, bir çox hallarda onlar dolanbaclarla psixi həyata təsir etməyi bacarırlar və sıxışdırılmışın bu yolla əldə edilən əvəzedici doyumları nevroz simptomlarını təşkil edir. 2-ci bənd. Mədəni səbəblərdən cinsi həvəslər sıxışdırmadan ən şiddətli şəkildə təsirlənir, lakin məhz onlarda sıxışdırma ən çox uğursuz olur, nəticədə nevroz simptomları sıxışdırılmış cinsəlliyin əvəzedici doyumları kimi görünür. İnsanın cinsi həyatının yalnız pubertatdan başladığı doğru deyil; əksinə, o, bətndənkənar həyatın əvvəllərindən etibarən aşkar edilə bilər, beş yaşa qədər ilk zirvəyə (erkən dövr) çatır və sonra inkişafın ikinci zirvəsi olan pubertat tərəfindən sona çatdırılan bir ləngimə və ya fasilə (latensiya dövrü) yaşayır.

Cinsi həyatın iki mərhələli başlanğıcı Homo cinsi üçün xarakterik görünür. Bu ilk uşaqlıq dövrünün bütün təcrübələri fərd üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir və irsi cinsi konstitusiya ilə birlikdə sonrakı xarakter və xəstəlik inkişafı üçün predispozisiyaları yaradır. Cinsəlliyi “genitalılıq” ilə eyniləşdirmək yanlışdır. Cinsi həvəslər mürəkkəb bir inkişaf yolu keçir və yalnız sonunda “genital zonaların üstünlüyü” dayanır. Bu yolda bir neçə “pregenital” təşkilatlanma yaranır, libidonun “sabitlənə” (fixation) biləcəyi və sonrakı sıxışdırma halında geri qayıtdığı (geriləmə) həmin təşkilatlardır. Libidonun uşaqlıq fiksasiyaları sonrakı xəstəlik formasının seçimi haqqında qərarı verir. Beləliklə, nevrozlar libidonun inkişaf ləngimələri kimi görünür. Nevroz xəstəliyinin spesifik səbəbləri tapılmır, kəmiyyət nisbətləri konfliktlərin nəticəsinin sağlamlıq və ya nevroz funksional ləngiməsi olacağını müəyyən edir.

Uşağın həll etməli olduğu ən vacib konflikt vəziyyəti valideynlərlə əlaqə, yəni Edip kompleksidir; nevroza məhkum olanlar onun öhdəsindən gəlməkdə müntəzəm olaraq uğursuz olurlar. Edip kompleksinin həvəs tələblərinə qarşı reaksiyalardan insan ruhunun ən dəyərli və sosial baxımdan ən əhəmiyyətli nailiyyətləri doğulur, həm fərdin həyatında, həm də ehtimal ki, insan növünün ümumi tarixində. Edip kompleksinin aşılması zamanı “Mən”i idarə edən Fövqəl-Mənin əxlaqi instansiyası da yaranır.

3-cü bənd. “Transfer” nevrozlu xəstələrin həkimlərinə qarşı real vəziyyətdə əsaslanmayan, lakin xəstələrin valideyn münasibətlərindən (Edip kompleksi) qaynaqlanan nəvazişli və ya düşmən təbiətli duyğu əlaqələri inkişaf etdirməsinə aid olan diqqət çəkən xüsusiyyətə verilən addır. Transfer, yetkin insanın da keçmiş uşaq asılılığını hələ də üstələmədiyinin sübutudur; o, “təlqin” adlandırılan güclə üst-üstə düşür; həkimin öyrənməli olduğu onun idarə edilməsi, xəstəni daxili müqavimətlərini aşmağa və sıxışdırmalarını ləğv etməyə təşviq etmək üçün həkimə təkbaşına imkan verir. Beləliklə, psixoanalitik müalicə yetkin insanın yenidən tərbiyəsi, uşağın tərbiyəsinin düzəldilməsi halına gəlir.

Psixoanalizin bu qısa icmalında ən ümumi maraq doğuran bir çox mövzudan bəhs edilə bilməz, məsələn, həvəslərin sublimasiyası, simvolizmin rolu, ambivalensiya problemi və s. Həmçinin tibbi zəmində yaranan psixoanalizin mədəniyyət və ədəbiyyat tarixi, dinşünaslıq və pedaqogika kimi humanitar elmlərə, gündən-günə daha çox əhəmiyyət qazanan tətbiqlərinə də burada təəssüf ki, yer verilmir. Qeyd etmək kifayətdir ki, psixoanaliz — dərin, şüursuz ruhi aktların psixologiyası kimi — psixiatriya ilə bütün bu humanitar elmlər arasında əlaqə halqası olmağı vəd edir.

Psixoanalizin xarici taleyləri.

Başlanğıcı iki tarixlə (Breuer və Freyd, “Histeriya üzrə araşdırmalar”, 1895; Freyd, “Yuxuların yozumu”, 1900) işarələnə bilən psixoanaliz, əvvəlcə həkimlər və ictimaiyyət arasında maraq doğurmadı. 1907-ci ildə Zürixdə E. Bleuler və C. G. Yunqun rəhbərliyi altında isveçrəli psixiatrların iştirakı başladı. 1908-ci ildə Zalsburqda müxtəlif ölkələrdən gələn tərəfdarların ilk görüşü keçirildi. 1909-cu ildə Freyd və Yunq, Massaçusets ştatının Vuster şəhərindəki Klark Universitetində psixoanaliz üzrə mühazirələr oxumaq üçün G. Stenli Holl tərəfindən Amerikaya dəvət olundu. Avropada maraq indi sürətlə artdı, lakin çox enerjili, çox vaxt qeyri-elmi çalarlı rədd etmə şəklində ifadə olundu. Bu düşmənçilik tibbi tərəfdən psixoanalizdə psixi amilin vurğulanması ilə, fəlsəfi tərəfdən isə şüursuz ruhi fəaliyyət anlayışının fundamental qəbulu ilə əsaslandırılırdı, lakin şübhəsiz ki, ən güclü şəkildə insanın cinsi həyat amilinə psixoanalizin ona tanıdığı əhəmiyyəti qəbul etməyə ümumi istəksizliyi ilə motivə edilirdi. Ümumi müxalifətə baxmayaraq, psixoanaliz xeyrinə olan hərəkatı dayandırmaq mümkün deyildi. Onun tərəfdarları böyük müharibənin sınağından uğurla çıxan və hazırda (1925) Vyana, Berlin, Budapeşt, London, İsveçrə, Hollandiya, Moskva, Kalkutta və iki Amerika qrupunu əhatə edən Beynəlxalq Birliyə təşkilatlandılar. Bir neçə jurnal bu cəmiyyətlərin məqsədlərinə xidmət edir: “Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı”, “İmaqo” (humanitar elmlərə tətbiq üçün) və “International Journal of Psycho-Analysis”. 1911-1913-cü illərdə keçmiş tərəfdarlar Alfred Adler (Vyana) və C. G. Yunq (Zürix) hərəkatdan ayrıldılar və öz cərəyanlarını qurdular; psixoanalizə qarşı ümumi düşmənçilik onlara xoş qarşılanma təmin etdi, lakin elmi baxımdan məhsulsuz qaldılar. 1921-ci ildə Dr. M. Eitingon Berlində ilk ictimai psixoanalitik poliklinikasını və tədris müəssisəsini təsis etdi, tezliklə Vyanada ikinci bir müəssisə onu izlədi.

Biblioqrafiya.

Breuer və Freyd, Histeriya üzrə araşdırmalar, 1895; Freyd, Yuxuların yozumu, 1900; Freyd, Günlük Həyatın Psixopatologiyası, 1904; Cinsəllik Nəzəriyyəsi Haqqında Üç Məqalə, 1905; Psixoanalizə Giriş üzrə Mühazirələr, 1916. Freydin əsərləri alman dilində tam toplusu kimi nəşr olunmuşdur: Toplanmış Əsərlər I–X cildlər. 1923-cü ildən etibarən ispan dilində də nəşr olunub (Tam Əsərlər). Əsərlərin əksəriyyəti ingilis dilinə və digər dillərə tərcümə olunub. Psixoanalizin məzmunu və tarixinin qısa təsviri kimi aşağıdakıları qeyd etmək olar: Freyd, Psixoanaliz haqqında, 1909 (Vusterdəki mühazirələr); Psixoanalitik hərəkatın tarixinə dair, 1914; “Özünü təqdim”, Grotenin toplusunda: “Müasir Tibb özünütəqdimlərdə”, 1925. İngilis oxucular üçün xüsusilə əlçatan olanlar: Ernest Jones, Psixoanaliz üzrə Toplanmış Məqalələr və A. A. Brill, Psixoanaliz.

10 / 34

Fetişizm

Son illərdə mən, obyekt seçimi bir fetişlə idarə olunan bir neçə kişini analitik olaraq öyrənmək imkanı əldə etdim. Bu şəxslərin fetişə görə analizi axtardıqlarını gözləmək lazım deyil, çünki fetiş tərəfdarları tərəfindən qeyri-adi bir vəziyyət kimi tanınır, lakin nadir hallarda bir xəstəlik əlaməti kimi qəbul edilir; adətən onlar ondan kifayət qədər razıdırlar və ya hətta onun sevgi həyatlarına təqdim etdiyi asanlaşdırmaları tərifləyirlər. Beləliklə, fetiş adətən ikinci dərəcəli bir tapıntı rolunu oynayırdı.

Bu halların təfərrüatları aydın səbəblərə görə dərc edilməkdən yayınır. Buna görə də, təsadüfi şəraitin fetişin seçilməsinə necə töhfə verdiyini göstərə bilmərəm. Ən diqqət çəkici hal, gənc bir kişinin müəyyən bir “burundakı parıltı”nı fetişist şərtə çevirdiyi hal idi. Bu, xəstənin ingilis uşaq otağına malik olması, lakin sonra anadilini demək olar ki, tamamilə unutduğu Almaniyaya gəlməsi faktı ilə təəccüblü izahını tapdı. İlk uşaqlıq dövründən qalan fetiş alman dilində deyil, ingilis dilində oxunmalı idi; “burundakı parıltı” əslində “buruna baxış” idi (glance = baxış), beləliklə, burun onun fetişi idi və o, digərlərinin görə bilmədiyi həmin xüsusi parıltını öz istədiyi kimi ona verirdi.

Analizin fetişin mənası və məqsədi haqqında verdiyi məlumat bütün hallarda eyni idi. Bu, o qədər asanlıqla ortaya çıxdı və mənə o qədər məcburi göründü ki, fetişizmin bütün halları üçün eyni həlli gözləməyə hazıram. İndi mən fetişin bir penis əvəzləyicisi olduğunu bildirsəm, əlbəttə ki, məyusluq yaradacağam. Buna görə də dərhal əlavə edirəm ki, bu, istənilən bir penisin deyil, erkən uşaqlıq illərində böyük əhəmiyyət kəsb edən, lakin sonra itirilən müəyyən, çox xüsusi bir penisin əvəzləyicisidir. Yəni: o, normal olaraq tərk edilməli idi, lakin məhz fetiş onu məhv olmaqdan qorumaq üçün nəzərdə tutulub. Daha aydın desək, fetiş, qadının (anının) fallusuna, kiçik oğlanın inandığı və – niyə olduğunu bildiyimiz – imtina etmək istəmədiyi şeyə əvəzdir ¹⁹.

Beləliklə, hadisənin gedişi belə idi ki, oğlan qadının penisə malik olmadığına dair öz qavrayışının faktını qəbul etməkdən imtina edib. Xeyr, bu doğru ola bilməz, çünki əgər qadın kastre edilibsə, onun öz penisinə sahib olması təhlükə altındadır və təbiətin ehtiyatla məhz bu orqanı təchiz etdiyi narsisizm parçası buna qarşı çıxır. Bəlkə də böyüklər, taxt və altarın təhlükə altında olduğu qışqırığı atıldıqda, gələcəkdə bənzər bir panika yaşayacaqlar və bu da eyni qədər məntiqsiz nəticələrə gətirib çıxaracaq. Əgər səhv etmirəmsə, Laforgue bu halda deyəcəkdi ki, oğlan qadındakı penis çatışmazlığı qavrayışını "skotomizasiya edir" ²⁰. Yeni bir termin yalnız yeni bir faktiki vəziyyəti təsvir etdikdə və ya önə çıxardıqda əsaslandırılmış sayılır. Burada belə bir vəziyyət yoxdur; psixoanalitik terminologiyamızın ən qədim hissəsi olan "sıxışdırma" (Verdrängung) sözü artıq bu patologik prosesə istinad edir. Əgər təsəvvürün taleyini affektin taleyindən daha kəskin şəkildə ayırmaq, "sıxışdırma" ifadəsini affekt üçün ayırmaq istəyirsinizsə, təsəvvürün taleyi üçün "inkar" (Verleugnung) düzgün almanca adlandırma olardı. "Skotomizasiya" mənim fikrimcə xüsusilə uyğun deyil, çünki o, qavrayışın tamamilə silindiyi, nəticənin gözdəki kor nöqtəyə düşən görüntü ilə eyni olduğu fikrini oyadır. Lakin bizim vəziyyətimiz əksinə olaraq göstərir ki, qavrayış qalıb və onun inkarını davam etdirmək üçün çox enerjili bir hərəkətə əl atılıb. Uşağın qadına baxdıqdan sonra qadının fallusuna olan inancını dəyişməz şəkildə qoruyub saxladığı fikri doğru deyil. O, bunu qoruyub, lakin eyni zamanda tərk edib; istənməyən qavrayışın çəkisi ilə əks istəyin gücü arasındakı münaqişədə, yalnız şüursuz düşünmə qanunlarının – ilkin proseslərin – hakimiyyəti altında mümkün olan bir kompromisə gəlib. Bəli, qadının psixikada yenə də bir penisi var, lakin bu penis artıq əvvəlki kimi deyil. Onun yerinə başqa bir şey keçib, təbiri caizsə, onun əvəzi kimi təyin edilib və indi əvvəl ona yönəlmiş marağın varisi olub. Lakin bu maraq hələ də qeyri-adi dərəcədə artır, çünki hadımlıqdan iyrənmə bu əvəzin yaradılmasında özünə bir abidə qoyub. Baş vermiş sıxışdırmanın silinməz ləkəsi kimi, heç bir fetişistdə əskik olmayan, həqiqi qadın cinsiyyət orqanına qarşı yadlaşma da qalır. İndi fetişin nəyi bacardığını və onunla nəyin qorunduğunu nəzərdən keçiririk. O, kastrasiya təhdidinə qarşı qələbənin nişanı və ondan qorunma vasitəsi olaraq qalır; fetişisti homoseksual olmaqdan da xilas edir, çünki qadına cinsi obyekt kimi dözümlü edən xarakter verir. Həyatının sonrakı mərhələsində fetişist cinsiyyət əvəzinin başqa bir üstünlüyündən də faydalandığına inanır. Fetiş başqaları tərəfindən öz mənasında tanınmadığı üçün rədd edilmir, ona asanlıqla əl çatır və ona bağlı olan cinsi doyum asanlıqla əldə edilir. Digər kişilərin arzuladığı və çətinliklə əldə etdiyi şey fetişistə heç bir çətinlik yaratmır.

Qadın cinsiyyət orqanına baxdıqda yaranan kastrasiya qorxusu, yəqin ki, heç bir kişi varlığından yayına bilməz. Niyə bəziləri bu təəssüratın nəticəsi olaraq homoseksual olur, digərləri onu fetişin yaradılması ilə dəf edir və böyük əksəriyyət onu üstələyir – bunu biz açıqlaya bilmirik. Mümkündür ki, birgə təsir edən şərtlər arasında nadir patologik nəticələr üçün həlledici olanları hələ də bilmirik; digər tərəfdən, nə baş verdiyini açıqlaya bilsək kifayətlənirik və niyə bir şeyin baş vermədiyini açıqlamaq vəzifəsini hələlik öz üzərimizdən götürürük.

Çatışmayan qadın fallusunun əvəzinə adətən penisi simvol kimi təmsil edən orqan və ya obyektlərin seçiləcəyini gözləmək məntiqli görünür. Bu çox vaxt baş verə bilər, lakin əlbəttə ki, həlledici deyil. Fetişin yaranmasında daha çox, travmatik amneziya zamanı xatirənin dondurulması prosesini xatırladan bir prosesə riayət edildiyi görünür. Burada da maraq yolda dayanmış kimi qalır, təxminən qorxulu, travmatik hadisədən əvvəlki son təəssürat fetiş kimi saxlanılır. Beləliklə, ayaq və ya ayaqqabının fetiş kimi üstünlük qazanması – və ya onların bir hissəsinin – oğlanın marağının qadın cinsiyyət orqanına aşağıdan, ayaqlardan gizlicə baxması faktına borcludur; kürk və məxmər – artıq uzun vaxtdan beri fərz edildiyi kimi – cinsiyyət tüklərinin görünüşünü sabitləşdirir, bundan sonra qadın cinsiyyət orqanının arzulanan görüntüsü gəlməli idi; çox vaxt fetiş kimi seçilən geyim hissələri, qadının hələ də fallik hesab edilə biləcəyi son an olan soyunma anını sabit saxlayır. Lakin mən fetişin təyininin hər dəfə qətiyyətlə aydınlaşdırıla biləcəyini iddia etmək istəmirəm. Fetişizmin tədqiqi, kastrasiya kompleksinin mövcudluğundan hələ də şübhə edən və ya qadın cinsiyyət orqanından qorxunun başqa bir səbəbi olduğunu, məsələn, doğum travmasının fərz edilən xatirəsindən irəli gəldiyini düşünə bilən hər kəsə təcili tövsiyə olunur. Mənim üçün fetişin izahı başqa bir nəzəri marağa da malik idi.

Yaxın vaxtlarda mən tamamilə spekulyativ yolla, nevrozla psixoz arasındakı əsas fərqin, birincisində Mənin reallıq xidmətində O-nun bir hissəsini boğması, ikincisində isə Mənin O-nun tərəfindən sürüklənməsi və reallığın bir hissəsindən qopması ilə bağlı olduğu qənaətinə gəldim; mən sonra da eyni mövzuya bir dəfə daha qayıtmışam ²¹. Amma qısa müddət sonra bu qədər irəli getdiyimə peşman olmağım üçün səbəb yarandı. İki gənc kişinin təhlilindən mən, onların hər ikisinin sevimli atalarının ölümünü ikinci və onuncu yaşlarında nəzərə almadıqlarını, «skotomlaşdırdıqlarını» öyrəndim – lakin onların heç biri psixoz inkişaf etdirməmişdi. Deməli, reallığın əhəmiyyətli bir hissəsi Mənin tərəfindən inkar edilmişdi, eyni fetişistdə qadının kastrasiyasının xoşagəlməz faktının inkar edildiyi kimi. Mən uşaqlıq həyatında analoji halların heç də nadir olmadığını da sezməyə başladım və nevrozla psixozun xarakteristikasındakı səhvimin isbat olunduğunu qəbul edə bilərdim. Bir çıxış yolu açıq qaldı; mənim düsturum yalnız psixi aparatda daha yüksək dərəcədə differensiasiya olduqda özünü doğrultmalı idi; uşağa icazə verilən şey, yetkində ağır zərərlərlə cəzalandırılmalı idi. Lakin əlavə tədqiqatlar ziddiyyətin həllinin başqa bir yoluna gətirib çıxardı.

Məlum oldu ki, iki gənc kişi atalarının ölümünü, fetişistlərin qadının kastrasiyasını «skotomlaşdırdıqları» kimi «skotomlaşdırmamışdılar». Onların ruhi həyatında atalarının ölümünü tanımayan yalnız bir cərəyan var idi; bu faktı tamamilə nəzərə alan başqa bir cərəyan da var idi; istəyə uyğun və reallığa uyğun mövqelər yan-yana mövcud idi. Mənim iki halımdan birində bu parçalanma orta dərəcəli bir məcburiyyət nevrozunun əsası olmuşdu; həyatın bütün vəziyyətlərində o, iki fərziyyə arasında dalğalanırdı: birincisi, atanın hələ də sağ olduğu və onun fəaliyyətini əngəllədiyi, ikincisi isə, vəfat etmiş atanın varisi kimi özünü görməyə haqqı olduğu. Beləliklə, mən psixoz halında reallığa uyğun olan bir cərəyanın həqiqətən də olmayacağı gözləntisini qoruya bilərəm.

Fetişizmin təsvirinə qayıtdıqda, fetişistin qadının kastrasiyası məsələsinə ikili mövqeyini təsdiqləyən çoxlu və əhəmiyyətli sübutların olduğunu qeyd etməliyəm. Çox incə hallarda, kastrasiyanın həm inkarının, həm də təsdiqinin quruluşuna daxil olduğu fetişin özüdür. Belə ki, fetişi üzmə şortu kimi də geyilə bilən bir cinsiyyət kəməri olan bir kişidə belə idi. Bu geyim hissəsi cinsiyyət orqanlarını və cinsiyyət orqanları arasındakı fərqi tamamilə örtürdü. Analizin göstəricilərinə görə, bu həm qadının kastre edildiyini, həm də edilmədiyini ifadə edir, üstəlik kişinin kastre edilməsi fərzinə də yol verirdi, çünki bütün bu ehtimallar uşaqlıqda bir heykəlin əncir yarpağı olan kəmərin arxasında eyni dərəcədə yaxşı gizlədilə bilərdi. Qarşıtlıqlardan ikiqat düyünlənmiş belə bir fetiş, əlbəttə, xüsusilə möhkəm saxlanılır. Digər hallarda ikiliyyət fetişistin – gerçəklikdə və ya xəyalında – öz fetişinə nə etdiyi şeydə özünü göstərir. Onun fetişə ibadət etdiyini vurğulamaq kifayət deyil; bir çox hallarda o, fetişə açıq şəkildə kastre etmənin təsvirinə bərabər gələn bir şəkildə münasibət göstərir. Bu, xüsusilə, uşağın qadının kastre edilməsini ona aid etdiyi atanın rolunda güclü ata eyniləşməsi inkişaf etdikdə baş verir. Fetişə münasibətdəki həssaslıq və düşmənçilik, kastre etmənin inkarı və tanınması ilə paralel gedir, müxtəlif hallarda bərabər olmayan dərəcədə qarışır, belə ki, onlardan biri digərindən daha aydın nəzərə çarpar. Buradan, uzaqdan olsa belə, inkar edilmiş kastre etməni yerinə yetirmə ehtiyacı önə çıxmış olan hörük kəsən kişinin davranışını anlamaq olar. Onun hərəkəti bir-biri ilə uzlaşmayan iki iddianı özündə birləşdirir: qadının penisi qalıb və ata qadını kastre edib. Fetişizmə başqa bir variant, lakin eyni zamanda xalq psixologiyasına paralel kimi, çinlilərin adətini – əvvəlcə qadının ayağını şikəst etmək, sonra isə şikəst ayağa fetiş kimi ibadət etmək – görmək istəyirik. İnsan belə fikirləşə bilər ki, çinli kişi qadının kastrasiyaya tabe olduğu üçün ona təşəkkür etmək istəyir.

Nəhayət, bunu açıq şəkildə söyləmək olar ki, fetişin normal nümunəsi kişinin penisidir, aşağı dərəcəli orqanın nümunəsi isə qadının real kiçik penisidir, yəni klitoridir.

11 / 34

Mişelancelonun Musa heykəli haqqında işə əlavə

Mişelancelonun Musa heykəli haqqında, 1914-cü ildə "Imago" jurnalında – mənim adımım qeyd edilmədən – dərc olunan işimin nəşrindən bir neçə il sonra, E. Jonesun lütfi sayəsində mənim əlimə "Burlington Magazine for Connoisseurs" jurnalının bir nömrəsi keçdi (Nr. CCXVH, Cild. XXXVIL, Aprel 1921), bu da mənim marağımı heykəlin təklif olunan şərhi üzərinə yenidən yönəltməyə məcbur etdi. Bu nömrədə H. P. Mitchellin on ikinci əsrə aid, hazırda Oksforddakı Ashmolean Muzeyində saxlanılan və həmin dövrün görkəmli sənətkarı Nikolaus von Verduna aid edilən iki bürünc heykəlcik haqqında qısa məqaləsi var. Bu adamın Tournay, Arras və Vyana yaxınlığındakı Klosterneuburgda başqa əsərləri də qalıb; onun baş əsəri kimi Kölndəki Müqəddəs Üç Kralın tabutu qəbul edilir.

Mitchellin qiymətləndirdiyi iki heykəlcikdən biri Musadır (23 santimetrdən yüksək), ona verilən qanun lövhələri ilə hər hansı bir şübhəyə yer qoymadan tanınır. Bu Musa da oturmuş vəziyyətdə təsvir olunub, qırışlı bir xırka ilə örtülüb, üzündə ehtirasla hərəkətli, bəlkə də kədərli bir ifadə var və sağ əli uzun çənə saqqalını tutub, onu boş əl və baş barmaq arasında qısqac kimi sıxır, yəni məqaləmdəki 2-ci şəkildə Musa heykəlinin indi donmuş halda gördüyümüz vəziyyətinə hazırlıq mərhələsi kimi fərz edilən eyni hərəkəti edir.²²

Yanında verilən şəklə bir nəzər üç əsrdən çox vaxtla ayrılan iki təsvir arasındakı əsas fərqi görməyə imkan verir. Lorrainli sənətkarın Musası lövhələri sol əli ilə yuxarı kənarından tutub dizinə söykəyir; lövhələri digər tərəfə köçürüb sağ qola etibar etsəniz, Mişelancelonun Musası üçün ilkin vəziyyəti yaratmış olarsınız. Əgər saqqalını tutma jestinə dair mənim anlayışım qəbul edilirsə, 1180-ci ildən olan Musa heykəli bizə ehtiras fırtınasının bir anını 'geri qaytarır', S. Pietro in vincolidəki heykəl isə fırtınadan sonrakı sakitliyi təsvir edir.

Mən inanıram ki, burada verilən tapıntı, 1914-cü ildə işimdə cəhd etdiyim təfsirin ehtimalını artırır. Bəlkə də sənət mütəxəssisi üçün Nicholas von Verdunun Musası ilə İtalyan Renessansının ustasının Musası arasındakı zaman boşluğunu, aralıq dövrə aid Musa tiplərinin mövcudluğunu sübut edərək doldurmaq mümkün olar.

12 / 34

Bir İllüziyanın Gələcəyi

baxışı digər istiqamətə çevirmək və bu mədəniyyətin hansı gələcək taleyi gözlədiyini və hansı dəyişiklikləri keçirməli olduğunu sualını vermək üçün araşdırma. Lakin tezliklə belə bir araşdırmanın əvvəlcədən bir neçə amillə dəyərsizləşdirildiyini qeyd edəcəksiniz. Ən əsası, insan fəaliyyətini bütün təzahürlərində nəzərdən keçirə bilən az sayda insanın olmasıdır. Əksəriyyət üçün tək və ya bir neçə sahəyə məhdudiyyət 'zəruri' halına gəlib; lakin bir insan keçmiş və indiki zaman haqqında nə qədər az bilsə, gələcək haqqında hökmü bir o qədər qeyri-müəyyən olmalıdır. Daha sonra, çünki məhz bu hökmü verməkdə fərdin subyektiv gözləntiləri çətin qiymətləndirilən rol oynayır; bunlar isə yalnız öz təcrübəsinin, temperament, uğur və ya uğursuzluqla ona müəyyən edilmiş həyata az-çox ümidli münasibətinin tamamilə şəxsi amillərindən asılı olduğunu göstərir. Nəhayət, insanların ümumiyyətlə hazırkı dövrü sadəlövhcəsinə yaşadıqları, onun məzmununu qiymətləndirə bilmədikləri qəribə faktı özünü göstərir; onlar əvvəlcə ona məsafə qazanmalıdırlar, yəni ondan gələcəyi qiymətləndirmək üçün istinad nöqtələri əldə etmək istənilirsə, hazırkı dövr keçmişə çevrilməlidir.

Beləliklə, mədəniyyətimizin ehtimal olunan gələcəyi haqqında fikir bildirmək vəsvəsəsinə uyan şəxs, əvvəlcədən qeyd edilən şübhələri, eləcə də hər hansı proqnoza ümumiyyətlə yapışan qeyri-müəyyənliyi xatırlamaqla yaxşı iş görmüş olar. Bundan mənə görə nəticə çıxır ki, çox böyük vəzifədən tələsik qaçaraq, yalnız böyük bütövün daxilindəki yerini müəyyən etdikdən sonra, diqqətimin həmişə yönəldiyi kiçik alt sahəyə dərhal müraciət edəcəyəm.

İnsan mədəniyyəti — mənim nəzərdə tutduğum, insan həyatının heyvani şərtlərindən yüksəldiyi və heyvanların həyatından fərqləndiyi hər şey — və mədəniyyət ilə sivilizasiyanı ayırmaqdan imtina edirəm — müşahidəçiyə məlum olduğu kimi iki tərəf göstərir. O, bir tərəfdən insanların təbiət qüvvələrinə hökmranlıq etmək və ondan insan ehtiyaclarının ödənməsi üçün nemətlər əldə etmək məqsədilə qazandıqları bütün bilik və bacarığı əhatə edir; digər tərəfdən isə insanlararası münasibətləri, xüsusilə də əldə edilə bilən nemətlərin bölüşdürülməsini tənzimləmək üçün zəruri olan bütün qurumları əhatə edir. Mədəniyyətin bu iki istiqaməti bir-birindən müstəqil deyil: birincisi, insanlararası münasibətlər mövcud nemətlərin imkan verdiyi həvəs doyumu miqdarı ilə dərin təsirləndiyi üçün; ikincisi, fərdin özünün başqası ilə nemət münasibətinə girə biləcəyi üçün, çünki o, onun əmək qabiliyyətindən istifadə edir və ya onu cinsi obyekt kimi qəbul edir; üçüncüsü, hər bir fərdin virtual olaraq mədəniyyətin düşməni olduğu üçün, halbuki mədəniyyət ümumi insan marağı olmalıdır. İnsanların təcrid olunmuş halda yaşaya bilməmələrinə baxmayaraq, birgə yaşayışı təmin etmək üçün mədəniyyətin onlara yüklədiyi qurbanları ağır bir yük kimi hiss etmələri qəribədir. Beləliklə, mədəniyyət fərdə qarşı müdafiə edilməlidir və onun qurumları, institutları və əmrləri bu vəzifənin xidmətindədir; onlar yalnız müəyyən bir sərvət bölgüsü yaratmağı deyil, həm də onu qorumağı məqsəd tuturlar, hətta insanların düşmən təhriklərinə qarşı təbiətin idarə edilməsinə və sərvətlərin istehsalına xidmət edən hər şeyi qorumalıdırlar. İnsan yaradıcılıqları asanlıqla məhv edilə bilər və onları quran elm və texnika da onların məhvi üçün istifadə edilə bilər.

Beləliklə, mədəniyyətin, güc və məcburiyyət vasitələrini ələ keçirməyi bacaran azlığın, müqavimət göstərən çoxluğa tətbiq etdiyi bir şey olduğu təəssüratı yaranır. Təbii ki, bu çətinliklərin mədəniyyətin öz mahiyyətindən deyil, indiyə qədər inkişaf etdirilmiş mədəniyyət formalarının qüsurlarından qaynaqlandığını fərz etmək olar. Həqiqətən, bu qüsurları göstərmək çətin deyil. İnsanlıq təbiəti idarə etməkdə daimi irəlləmələr qazanmış və daha böyük irəlləmələr gözləyə bilər, lakin insan məsələlərinin tənzimlənməsində bənzər bir irəlləmənin qəti şəkildə müşahidə edildiyini söyləmək mümkün deyil və ehtimal ki, hər dövrdə, indi də olduğu kimi, bir çox insan bu mədəniyyət qazancının müdafiəyə dəyib-dəymədiyini soruşmuşdur. İnsan münasibətlərinin yeni bir tənzimləməsinin mümkün olacağını düşünmək lazımdır, mədəniyyətdən narazılığın mənbələrini məcburiyyətdən və həvəslərin boğulmasından imtina edərək qurudacaq bir tənzimləmə, belə ki, insanlar daxili mübahisələrdən narahat olmadan sərvətlərin qazanılmasına və onlardan həzz alınmasına qovuşa bilsinlər. Bu, qızıl dövr olardı, lakin belə bir vəziyyətin həyata keçirilib-keçirilməyəcəyi sual altındadır. Çox güman ki, hər mədəniyyət məcburiyyət və həvəslərdən imtina üzərində qurulmalıdır; hətta məcburiyyət dayandırıldıqda, insan fərdlərinin çoxluğunun yeni həyat sərvətlərinin qazanılması üçün lazım olan iş yükünü öz üzərinə götürməyə hazır olacağı da qəti deyil. Məncə, bütün insanlarda destruktiv, yəni antisosial və əks-mədəni meyllərin mövcud olduğu və bu meyllərin bir çox şəxslərdə insan cəmiyyətindəki davranışlarını təyin edəcək qədər güclü olduğu faktı ilə hesablaşmaq lazımdır.

Bu psixoloji faktın insan mədəniyyətinin qiymətləndirilməsində həlledici əhəmiyyəti var. Əvvəlcə mədəniyyətin əsasının həyat sərvətlərinin qazanılması üçün təbiətin idarə edilməsi olduğunu və ona yönələn təhlükələrin bu sərvətlərin insanlar arasında məqsədəuyğun bölgüsü ilə aradan qaldırıla biləcəyini düşünmək olardı, lakin indi diqqət mərkəzi maddi sahədən ruhi sahəyə keçmiş görünür. Həlledici olan, insanlara yüklənən həvəs qurbanlarının yükünü azaltmaq, onları qalmağa məcbur olan qurbanlarla barışdırmaq və bunun əvəzini vermək üçün nə qədər nailiyyət əldə ediləcəyidir. Mədəniyyət işinə məcburiyyətdən imtina etmək mümkün olmadığı kimi, çoxluğun azlıq tərəfindən idarə edilməsindən də imtina etmək mümkün deyil, çünki kütlələr tənbəl və dərketmədən məhrumdurlar, həvəslərdən imtinanı sevmirlər, arqumentlərlə onun qaçılmaz olduğuna inandırıla bilməzlər və onların fərdləri özbaşınalıqlarına yol verməkdə bir-birlərini dəstəkləyirlər. Yalnız nümunəvi fərdlərin təsiri ilə, ki onları öz liderləri kimi tanıyırlar, mədəniyyətin davamı üçün lazım olan iş görməyə və imtinalara razı salına bilərlər. Əgər bu liderlər həyatın zəruriyyətlərinə üstün dərk qabiliyyəti olan və öz həvəs istəklərini idarə etməyə qadir şəxslərsə, hər şey yaxşıdır. Lakin onlar üçün təhlükə var ki, təsirini itirməmək üçün kütləyə onun onlara güzəştə getdiyindən daha çox güzəştə getsinlər, buna görə də hakimiyyət vasitələrinə malik olmaqlarının kütlədən asılı olmaması zəruri görünür. Qısaca ifadə etsək, mədəniyyət qurumlarının yalnız müəyyən dərəcədə məcburiyyətlə saxlanıla bilməsinə səbəb olan iki yaygın insan xüsusiyyəti var: birincisi, onların spontan olaraq işləməyə həvəsli olmaması, ikincisi isə arqumentlərin onların ehtiraslarına qarşı heç nə edə bilməməsi.

Bu izahatlara qarşı nə deyiləcəyini bilirəm. Deyiləcək ki, burada təsvir olunan insan kütlələrinin xarakteri, mədəniyyət işinə məcburiyyətin zəruriliyini sübut etmək üçün istifadə edilsə də, əslində qüsurlu mədəniyyət qurumlarının nəticəsidir; bu qurumlar insanları qəzəbləndirib, qisasçı və əlçatmaz edib. Sevgi ilə və düşüncəyə yüksək qiymət verməyə tərbiyə edilmiş, mədəniyyətin xeyirini erkən yaşlarında görmüş yeni nəsillər mədəniyyətə qarşı fərqli münasibət bəsləyəcək, onu öz ən dəyərli mülkləri kimi hiss edəcək və onun qorunması üçün lazım olan əmək və həvəs doyumu qurbanlarını verməyə hazır olacaqlar. Onlar məcburiyyətsiz yaşaya biləcək və rəhbərlərindən çox da fərqlənməyəcəklər. Əgər indiyə qədər heç bir mədəniyyətdə belə keyfiyyətə malik insan kütlələri olmayıbsa, bunun səbəbi heç bir mədəniyyətin insanları uşaqlıqdan etibarən belə təsir etmək üçün lazımi qurumları hələ qura bilməməsidir.

İnsanların təbiətə nəzarət səviyyəsinin indiki vəziyyətində belə mədəniyyət qurumlarının ümumiyyətlə və ya artıq qurulub-qurula bilməyəcəyinə şübhə etmək olar; gələcək nəsilləri tərbiyə edəcək üstün, sarsılmaz və fədakar rəhbərlərin haradan gələcəyini sual etmək olar, bu məqsədlərə çatılana qədər qaçılmaz olacaq həddindən artıq məcburiyyət sərfiyyatından qorxmaq olar. Bu planın böyüklüyünü və insan mədəniyyətinin gələcəyi üçün əhəmiyyətini inkar etmək mümkün deyil. O, insanın müxtəlif həvəs quruluşlarına malik olduğu və erkən uşaqlıq təcrübələrinin onlara son istiqaməti verdiyi barədəki psixoloji anlayışa əsaslanır. İnsanın tərbiyə oluna bilməsinin hədləri beləliklə belə bir mədəniyyət dəyişikliyi fəaliyyətinin həddini müəyyən edir. Başqa bir mədəniyyət mühitinin insan kütlələrinin insan işlərinin idarə edilməsini bu qədər çətinləşdirən iki xüsusiyyətini silib-silə bilməyəcəyinə və hansı dərəcədə silə biləcəyinə şübhə etmək olar. Bu təcrübə hələ aparılmayıb. Ehtimal ki, insanlığın müəyyən bir faizi — patologik quruluş və ya həddindən artıq güclü həvəslər səbəbindən — həmişə antisosial qalacaq, lakin əgər yalnız bugünkü mədəniyyətə düşmən olan çoxluğun azlığa endirilməsi bacarılsa, çox şey əldə edilmiş olar, bəlkə də əldə edilə bilən hər şey.

Tədqiqatımın müəyyən edilmiş yolundan çox uzağa sapdığım təəssüratını yaratmaq istəmirəm. Buna görə də açıq şəkildə bəyan edirəm ki, Avropa ilə Asiya arasındakı geniş ölkədə hazırda aparılan böyük mədəniyyət təcrübəsini qiymətləndirmək niyyətim yoxdur. Onun icra oluna bilib-bilinməyəcəyinə qərar vermək, tətbiq olunan metodların məqsədəuyğunluğunu yoxlamaq və ya niyyət ilə icra arasındakı qaçılmaz boşluğun genişliyini ölçmək üçün nə mütəxəssis biliklərə, nə də bacarığa malik deyiləm. Orada hazırlanan şey tamamlanmamış olduğundan, çoxdan möhkəmlənmiş mədəniyyətimizin material təqdim etdiyi mülahizədən yayınır.

Biz gözləmədən iqtisadi sahədən psixoloji sahəyə keçdik. Əvvəlcə biz mədəniyyət mülkiyyətini mövcud nemətlərdə və onların bölüşdürülməsi üçün qurumlarda axtarmağa cəhd etdik. Hər bir mədəniyyətin məcburi iş və həvəsdən imtinaya əsaslandığını və buna görə də bu tələblərdən təsirlənənlər arasında qaçılmaz olaraq bir müxalifət yaratdığını anladıqdan sonra, nemətlərin özlərinin, onların əldə edilməsi vasitələrinin və bölüşdürülməsi üçün tərtib edilmiş qaydaların mədəniyyətin əsas və ya yeganə hissəsi ola bilməyəcəyi aydın oldu. Çünki onlar mədəniyyət iştirakçılarının üsyanı və dağıtma həvəsi ilə təhdid olunur. Nemətlərin yanında, mədəniyyəti müdafiə etmək üçün istifadə edilə bilən vasitələr, məcburiyyət vasitələri və insanları mədəniyyətlə barışdırmaq və onun qurbanları üçün kompensasiya etmək üçün nəzərdə tutulmuş digər vasitələr yerləşir; sonuncular mədəniyyətin ruhi mülkiyyəti kimi təsvir edilə bilər.

Eyni ifadə üslubuna görə istəyirik ki, bir həvəsin qane edilə bilməməsi faktını imtina, bu imtinanı təsbit edən qurumu qadağa və qadağanın yaratdığı vəziyyəti məhrumiyyət adlandıraq. Sonra növbəti addım, hamını əhatə edən məhrumiyyətlərlə, hamını əhatə etməyən, yalnız qrupları, sinifləri və ya hətta fərdləri əhatə edən məhrumiyyətlər arasında fərq qoymaqdır. Birincilər ən qədim olanlardır; onları tətbiq edən qadağalarla mədəniyyət, kim bilir neçə min il əvvəl heyvani ilkin vəziyyətdən ayrılmağa başlamışdır. Təəccübümüzə görə, onların hələ də qüvvədə olduğunu və hələ də mədəniyyət düşmənçiliyinin nüvəsini təşkil etdiyini aşkarladıq. Onların altında əziyyət çəkən həvəs istəkləri hər uşaqla yenidən doğulur; nevrozlu adlanan bir insan sinfi var ki, onlar artıq bu imtinalara antisosial davranışla reaksiya verirlər. Belə həvəs istəkləri insest, kannibalizm və qətl həvəsi istəkləridir. Bütün insanların rədd edilməsində razılaşdığı bu istəkləri, mədəniyyətimizdə verilməsi və ya imtina edilməsi üçün canlı mübarizə aparılan digər istəklərlə birlikdə təqdim etmək qəribə səslənir, lakin psixoloji olaraq buna haqqımız var. Həmçinin, mədəniyyətin bu ən qədim həvəs istəklərinə qarşı davranışı heç də eyni deyil; yalnız kannibalizm hamı tərəfindən qınanmış və analitik olmayan baxış tərəfindən tamamilə aradan qaldırılmış kimi görünür, insest istəklərinin gücünü hələ də qadağanın arxasında hiss edə bilərik və qətl mədəniyyətimiz tərəfindən müəyyən şərtlər daxilində hələ də icra olunur, hətta əmr edilir. Ola bilər ki, mədəniyyətin inkişafı qarşımızdadır və bu inkişaflarda bu gün tamamilə mümkün olan digər istək doyumları, indi kannibalizmin doyumu kimi, qəbulolunmaz görünəcəkdir. Bu ən qədim həvəsdən imtinalarda belə, bütün digərləri üçün də əhəmiyyətli qalan bir psixoloji amil nəzərə alınır. İnsan ruhunun ən qədim dövrlərdən bəri heç bir inkişaf keçirməməsi və elm və texnikanın irəliləyişlərinin əksinə olaraq bu gün də tarixin əvvəlindəki kimi eyni qalması fikri düzgün deyil. Bu psixi inkişaflardan birini burada sübut edə bilərik. Xarici məcburiyyətin tədricən daxili məcburiyyətə çevrilməsi, yəni insanın Fövqəl-Məni adlanan xüsusi psixi instansiyasının onu öz əmrləri altına alması, inkişaf istiqamətimizə uyğundur. Hər bir uşaq bizə belə bir çevrilmə prosesini nümayiş etdirir; yalnız bu sayəsində əxlaqi və sosial olur. Fövqəl-Mənin bu güclənməsi çox dəyərli psixoloji mədəniyyət sərvətidir. Bu prosesin baş verdiyi şəxslər mədəniyyət düşmənlərindən mədəniyyət daşıyıcılarına çevrilirlər. Bir mədəniyyət dairəsində onların sayı nə qədər çox olarsa, həmin mədəniyyət bir o qədər təhlükəsiz olar və xarici məcburiyyət vasitələrindən bir o qədər tez imtina edə bilər. Bu daxili məcburiyyətə çevrilmə dərəcəsi isə fərdi həvəs qadağaları üçün çox fərqlidir. Ən qədim mədəniyyət tələbləri üçün daxili məcburiyyətə çevrilmə, istənməyən nevrotiklər istisnasını bir kənara qoysaq, böyük dərəcədə əldə edilmiş görünür. Digər həvəs tələblərinə yönəldikdə bu vəziyyət dəyişir. Onda təəccüblə və narahatlıqla müşahidə edilir ki, insanların çoxluğu həmin mədəniyyət qadağalarına yalnız xarici məcburiyyətin təzyiqi altında tabe olur, yəni yalnız onun özünü göstərə bildiyi yerdə və ondan qorxulduğu müddətdə. Bu, eyni zamanda hamı üçün nəzərdə tutulan, belə deyilən əxlaqi mədəniyyət tələblərinə də aiddir. İnsanların əxlaqi etibarsızlığı haqqında eşitdiyimiz şeylərin çoxu buraya aiddir. Qətldən və ya insestdən çəkinəcək sonsuz sayda mədəniyyət insanı, cəzasız qala biləcəkləri təqdirdə, hərisliklərinin, təcavüzkarlıq həvəslərinin və cinsi istəklərinin ödənilməsini özünə qadağan etmir, başqalarını yalan, aldatma və böhtanla zədələməkdən çəkinmirlər; və bu, çox güman ki, bir çox mədəniyyət dövrü boyunca həmişə belə olub.

Yalnız cəmiyyətin müəyyən təbəqələrinə aid olan məhdudiyyətlərdə kobud və heç vaxt gözdən yayınmayan vəziyyətlərlə qarşılaşırıq. Gözləniləndir ki, bu arxa plana salınmış təbəqələr imtiyazlı olanların imtiyazlarına paxıllıq edəcək və öz əlavə məhrumiyyətlərindən qurtulmaq üçün hər şeyi edəcəklər.

Bu mümkün olmadıqda, həmin mədəniyyət daxilində daimi narazılıq miqdarı hökm sürəcək və bu, təhlükəli üsyanlara səbəb ola bilər. Əgər bir mədəniyyət, iştirakçıların bir qisminin tələblərinin ödənilməsinin digərlərinin, bəlkə də çoxluğun təzyiqi altında saxlanılmasını şərt kimi qəbul etməsini aşmağı bacarmayıbsa (bu, bütün müasir mədəniyyətlər üçün belədir), onda bu təzyiq altında saxlanılanların öz əməkləri ilə mümkün etdikləri, lakin nemətlərindən çox az pay aldıqları mədəniyyətə qarşı intensiv düşmənçilik hissi inkişaf etdirməsi başa düşüləndir. Bu təzyiq altında saxlanılanlardan mədəniyyət qadağalarının daxili məcburiyyətə çevrilməsini gözləmək olmaz; əksinə, onlar bu qadağaları tanımağa hazır deyillər, mədəniyyətin özünü məhv etməyə, hətta onun şərtlərini ləğv etməyə can atırlar. Bu təbəqələrin mədəniyyətə düşmənçiliyi o qədər açıq-aşkar görünür ki, cəmiyyətin daha yaxşı vəziyyətdə olan təbəqələrinin daha çox gizli qalan düşmənçiliyi nəzərdən qaçırılmışdır. Deməyə ehtiyac yoxdur ki, iştirakçılarının belə böyük qismini narazı buraxan və üsyana sövq edən mədəniyyətin nə uzunmüddətli qalmaq ümidi var, nə də buna layiqdir.

Mədəniyyət qaydalarının daxili məcburiyyətə çevrilmə dərəcəsi — populyar və psixoloji olmayan ifadə ilə: iştirakçıların əxlaqi səviyyəsi — bir mədəniyyətin qiymətləndirilməsində nəzərə alınacaq yeganə psixi sərvət deyil. Onun yanında ideallara və sənət əsərlərinə malikliyi dayanır, yəni hər ikisindən əldə edilən doyumlar.

İnsan mədəniyyətin ideallarını, yəni ən yüksək və ən çox can atılan nailiyyətlərin hansılar olduğunu qiymətləndirmələri, onun psixi mülkləri arasında yerləşdirməyə çox asanlıqla meyl edə bilər. Əvvəlcə belə görünür ki, bu ideallar mədəniyyət dairəsinin nailiyyətlərini müəyyən edir; lakin həqiqi gedişat, ehtimal ki, belədir ki, ideallar daxili istedad və xarici şəraitin mədəniyyət üçün imkan verdiyi ilk nailiyyətlərə uyğun olaraq formalaşır və bu ilk nailiyyətlər ideallar tərəfindən davam etdirilmək üçün saxlanılır. İdealın mədəniyyət iştirakçılarına bəxş etdiyi doyum, beləliklə, narsisistik təbiətdədir, o, artıq uğurla həyata keçirilmiş nailiyyətə olan qürur üzərində dayanır. Onun tamamlanması üçün başqa mədəniyyətlərlə müqayisəyə ehtiyacı var, bu mədəniyyətlər başqa nailiyyətlərə yönəlmiş və başqa ideallar inkişaf etdirmişlər. Bu fərqlər sayəsində hər bir mədəniyyət digərini kiçik görməyə haqqı olduğunu bildirir. Bu şəkildə mədəniyyət idealları müxtəlif mədəniyyət dairələri arasında ayrılıq və düşmənçiliyə səbəb olur, bu isə millətlər arasında ən aydın şəkildə özünü göstərir.

Mədəniyyət idealından alınan narsisistik doyum, mədəniyyət dairəsi daxilindəki mədəniyyət düşmənçiliyinə uğurla qarşı çıxan qüvvələrə də aiddir.

Yalnız bu mədəniyyətin nemətlərindən həzz alan imtiyazlı təbəqələr deyil, həm də əziyyət çəkənlər ona qatıla bilərlər, çünki kənarda olanlara nifrət etmək haqqı onları öz dairələrindəki zərərdən kompensasiya edir. İnsan həqiqətən borc və hərbi xidmətlərlə əziyyət çəkən bədbəxt bir plebeydir, amma buna görə də Romalıdır, başqa millətləri idarə etmək və onlara qanunlar yazmaq vəzifəsində öz payını alır. Lakin əziyyət çəkənlərin onları idarə edən və istismar edən təbəqə ilə eyniləşdirilməsi yalnız daha böyük bir əlaqənin bir hissəsidir. Digər tərəfdən, onlar düşmənçiliyə baxmayaraq, ideallarını öz ağalarında görərək, onlara affektiv cəhətdən bağlı ola bilərlər. Əgər əsasən doyum yaradan belə əlaqələr olmasaydı, haqlı düşmənçiliyə baxmayaraq bir çox mədəniyyətin böyük insan kütlələri arasında bu qədər uzun müddət qorunub saxlanılması anlaşılmaz qalardı.

Sənətin mədəniyyət dairəsinin iştirakçılarına verdiyi doyum başqa cürdür, baxmayaraq ki, bu, adətən, tükəndici işlə məşğul olan və fərdi təhsil görməmiş kütlələr üçün əlçatan deyil. Sənət, artıq çoxdan öyrəndiyimiz kimi, ən qədim və hələ də ən dərin şəkildə hiss edilən mədəniyyət imtinaları üçün əvəzedici doyumlar təklif edir və buna görə də onlar üçün edilən qurbanlarla başqa heç nə kimi barışdırıcı təsir göstərir. Digər tərəfdən, onun əsərləri hər mədəniyyət dairəsinin belə çox ehtiyac duyduğu eyniləşdirmə hisslərini birgə yaşanan, yüksək qiymətləndirilən duyğular üçün imkan yaratmaqla yüksəldir; onlar həm də xüsusi mədəniyyətin nailiyyətlərini təsvir etdikdə, onun ideallarını təsirli şəkildə xatırlatdıqda narsisistik doyuma xidmət edirlər. Bir mədəniyyətin psixi inventarının bəlkə də ən əhəmiyyətli hissəsi hələ qeyd edilməyib. Bunlar onun ən geniş mənada dini təsəvvürləridir, digər sözlərlə, sonradan əsaslandırılacaq sözlərlə desək, onun illüziyalarıdır.

Dini təsəvvürlərin xüsusi dəyəri nədədir?

Mədəniyyətin yaratdığı təzyiq, tələb etdiyi həvəs imtinaları nəticəsində yaranan mədəniyyət düşmənçiliyindən danışmışıq. Onların qadağalarının ləğv edildiyini təsəvvür edin, beləliklə, insan xoşuna gələn hər qadını cinsi obyekt kimi seçə bilər, qadın uğrunda rəqibini və ya yoluna çıxan hər kəsi heç bir çəkinmə olmadan öldürə bilər, başqasının əşyalarından birini ondan icazə istəmədən ala bilər, nə gözəl, həyat necə də doyum zənciri olardı! Lakin tezliklə növbəti çətinliklə qarşılaşmaq olar. Hər bir başqasının mənimlə eyni istəkləri var və mənimlə mənim ona rəftar etdiyimdən daha mərhəmətli davranmayacaq. Əslində, mədəniyyət məhdudiyyətlərinin bu cür ləğvi ilə yalnız bir nəfər, bütün hakimiyyət vasitələrini əlinə almış bir tiran, bir diktator tam xoşbəxt ola bilər, və onun da istəməsi üçün hər cür səbəbi var ki, digərləri ən azı bu bir mədəniyyət əmrinə əməl etsinlər: öldürməməlisən.

Amma mədəniyyətin ləğvini istəmək nə qədər də nankorluq, nə qədər də qısagörənlikdir! Onda qalan təbiət vəziyyətidir və bu, dözmək üçün çox daha ağırdır. Doğrudur, təbiət bizdən həvəs məhdudiyyətləri tələb etmirdi, bizi sərbəst buraxırdı, lakin onun bizi məhdudlaşdırmaq üçün özünəməxsus, çox təsirli üsulu var, o, bizi soyuq, qəddar, amansız şəkildə, bizə elə gələn kimi, bəlkə də doyum anlarımızda öldürür. Təbiətin bizə hədələdiyi bu təhlükələrə görə biz birləşmiş və mədəniyyəti yaratmışıq, mədəniyyət, digər şeylərlə yanaşı, birgə yaşayışımızı da mümkün etməlidir. Mədəniyyətin əsas vəzifəsi, onun əsl mövcudluq səbəbi bizi təbiətə qarşı müdafiə etməkdir.

Məlumdur ki, o, bəzi sahələrdə artıq indi kifayət qədər yaxşı nəticələr verir, açıq-aydın görünür ki, gələcəkdə bunu daha yaxşı edəcək. Amma heç kim təbiətin artıq fəth edildiyinə inanmaq aldanmasına qapılmır; az adam təbiətin bir gün insana tam tabe olacağına ümid etməyə cəsarət edir. Budur, hər hansı bir insan məcburiyyətinə məsxərə edən elementlər var, yer, titrəyən, parçalayan, bütün insanlığı və insan əsərlərini basdıran, su, coşduqda hər şeyi basan və boğan, fırtına, hər şeyi uçuran, burada xəstəliklər var, ki, biz onları başqa canlıların hücumu kimi yalnız son vaxtlar tanımağa başladıq, nəhayət, ölümün ağrılı sirri, ki, indiyə qədər ona qarşı heç bir dərman tapılmayıb və yəqin ki, tapılmayacaq. Bu qüvvələrlə təbiət bizə qarşı qalxır, əzəmətli, qəddar, amansız, mədəniyyət işi ilə ondan qaçmağı ümid etdiyimiz zəifliyimizi və çarəsizliyimizi yenidən gözümüzün önünə gətirir. İnsanlığın təbiətin üstünlüyünə qarşı özünü qorumaq kimi böyük ortaq vəzifəsini xatırladığı, mədəniyyətin dağılmasını, daxili çətinlikləri və düşmənçilikləri unutduğu təbii fəlakət qarşısında insanlıq haqqında əldə edilə bilən az sayda xoş və ruhlandırıcı təəssüratlardan biri də budur.

Bütün insanlıq üçün olduğu kimi, fərd üçün də həyatı dözmək çətindir. Onun iştirak etdiyi mədəniyyət ona bir qədər məhrumiyyət yükləyir, digər insanlar ona bir miqdar əziyyət verir; bu ya mədəniyyət qaydalarına baxmayaraq, ya da həmin mədəniyyətin qüsurlu olması səbəbindən baş verir. Buna əlavə olaraq, tabe edilməmiş təbiət — insan buna tale deyir — ona zərər vurur. Bu vəziyyətin nəticəsi daimi təşvişli gözləmə vəziyyəti və təbii narsisizmin ağır yaralanması olmalıdır. Fərdin mədəniyyət və digərləri tərəfindən vurulan zərərlərə necə reaksiya verdiyini artıq bilirik, o, mədəniyyətin qurumlarına qarşı uyğun miqdarda müqavimət, mədəniyyət düşmənçiliyi inkişaf etdirir. Amma o, təbiətin, taleyin, ona və digərlərinə hədə qoyan üstün qüvvələrinə qarşı necə müdafiə olunur?

Mədəniyyət bu işi ondan götürür, onu hamı üçün eyni şəkildə həyata keçirir; demək olar ki, bütün mədəniyyətlərin bu məsələdə eyni şeyi etməsi də diqqətəlayiqdir. O, insanı təbiətə qarşı müdafiə etmək vəzifəsini yerinə yetirməkdə dayanmır, sadəcə olaraq bunu başqa vasitələrlə davam etdirir. Burada vəzifə çoxşaxəlidir: ağır təhlükə altında olan insanın özünə inamı təsəlli axtarır, dünyadan və həyatdan qorxuları alınmalıdır; əlavə olaraq, insanın, əlbəttə ki, ən güclü praktik maraqla təşviq edilən, bilmək marağı də cavab istəyir.

İlk addımla artıq çox şey qazanılır. Və bu addım təbiəti insanlaşdırmaqdır. Qeyri-şəxsi qüvvələrə və taleylərə yaxınlaşmaq mümkün deyil, onlar əbədi olaraq yad qalır. Amma elementlərdə öz ruhumuzdakı kimi ehtiraslar qaynarsa, hətta ölüm belə spontan bir şey deyil, əksinə pis iradənin zorakılığıdırsa, ətrafımızda öz cəmiyyətimizdən tanıdığımız kimi varlıqlar olsa, onda nəfəs alırıq, qorxulu şeylər arasında özümüzü evdə kimi hiss edirik, mənasız təşvişimizi psixoloji olaraq işləyə bilirik. Bəlkə hələ də müdafiəsizik, amma artıq çarəsizlikdən donmuş deyilik, ən azı reaksiya verə bilərik; bəlkə də müdafiəsiz deyilik, çünki bu xaricdəki zorakı fövqəlinsanlara qarşı öz cəmiyyətimizdə istifadə etdiyimiz eyni vasitələri tətbiq edə bilərik, onları yalvarmaq, sakitləşdirmək, rüşvətlə almaq cəhdinə girişə bilərik; belə təsirlərlə onların gücünün bir hissəsini əllərindən alırıq. Təbiət elminin belə bir psixologiya ilə əvəz edilməsi yalnız dərhal yüngüllük yaratmır, həm də vəziyyətin daha da idarə olunmasına yol göstərir.

Çünki bu vəziyyət yeni deyil, onun uşaqlıqdan qalma nümunəsi var, əslində əvvəlki vəziyyətin davamıdır, çünki belə bir çarəsizlikdə insan artıq bir dəfə olmuşdu: qorxmaq üçün səbəbi olan, xüsusilə də atası olan, lakin o vaxt bildiyi təhlükələrdən qorunması üçün onun himayəsinə əmin olduğu valideynlər cütü qarşısında kiçik uşaq kimi. Beləliklə, hər iki vəziyyəti bir-birinə bənzətmək məntiqli idi. Həmçinin, yuxu həyatında olduğu kimi, istək də burada öz haqqını aldı. Yuxuya gedən adamı ölüm qorxusu bürüyür, onu məzara salmaq istəyir, amma yuxu işlənməsi belə qorxulu hadisənin belə istəyin yerinə yetirilməsinə çevrildiyi şərti seçməyi bilir; yuxu görən özünü arxeoloji maraqlarının təmin olunması ilə xoşbəxt şəkildə endiyi qədim Etrusk məzarında görür. İnsan təbiət qüvvələrini sadəcə özünə bənzətdiyi insanlara çevirmir, onlarla özünə bənzərlər kimi ünsiyyət qura bilər, bu da onların ona verdiyi sarsıdıcı təəssürata cavab verməzdi; əksinə, onlara ata xarakteri verir, onları tanrılara çevirir; bu zaman yalnız uşaqlıq nümunəsini deyil, həm də, göstərməyə çalışdığım kimi, filogenetik nümunəni izləyir.

Zamanla təbiət hadisələrində qanunauyğunluq və qaydalara dair ilk müşahidələr aparılır, təbiət qüvvələri beləliklə öz insani xüsusiyyətlərini itirir. Ancaq insanların çarəsizliyi qalır və bununla da onların ata həsrəti və tanrılar. Tanrılar öz üçqat vəzifələrini saxlayırlar: təbiətin dəhşətlərini yatdırmaq, taleyin, xüsusilə ölüm şəklində özünü göstərən, qəddarlığı ilə barışmaq və insanlara mədəni birgə yaşayış tərəfindən yüklənən əziyyətlər və məhrumiyyətlər üçün kompensasiya təmin etmək. Ancaq tədricən bu xidmətlər daxilində vurğu dəyişir. Qeyd edilir ki, təbiət hadisələri daxili zəruriyyətlərə görə öz-özünə inkişaf edir; şübhəsiz ki, tanrılar təbiətin ağalarıdırlar, onlar onu belə qurub və indi onu öz-özünə buraxa bilərlər. Yalnız bəzən, ilkin hakimiyyət dairələrindən heç nədən imtina etmədiklərini təsdiqləmək üçün, təbiətin axarına belə adlandırılan möcüzələr vasitəsilə müdaxilə edirlər. Taleyin bölüşdürülməsinə gəldikdə, narahat bir ehtimal qalır ki, insan cinsinin çarəsizliyinə və köməksizliyinə çarə tapıla bilməyəcəkdir. Burada tanrılar ən çox uğursuzluğa uğrayırlar; əgər onlar özləri taleyi yaradırlarsa, onların qərarını sirr adlandırmaq lazımdır; qədim dünyanın ən istedadlı xalqına Moiranın tanrıların üstündə durduğu və tanrıların özlərinin də taleyləri olduğu aydın olur. Təbiət nə qədər müstəqil olsa, tanrılar ondan nə qədər geri çəkilsələr, onlara təyin edilmiş üçüncü xidmətə bütün gözləntilər bir o qədər ciddi şəkildə yönəlir, mənəviyyat onların əsl hakimiyyət sahəsi bir o qədər çox olur. İndi ilahi vəzifə mədəniyyətin çatışmazlıqlarını və zədələrini aradan qaldırmaq, insanların bir-birinə birgə yaşayışda verdiyi əziyyətlərə diqqət yetirmək, insanların çox pis riayət etdikləri mədəniyyət qaydalarının icrasına nəzarət etmək olur. Mədəniyyət qaydalarının özlərinə ilahi mənşə aid edilir, onlar insan cəmiyyətinin üstünə qaldırılır, təbiət və dünya hadisələrinə şamil edilir.

Beləliklə, insanın çarəsizliyini dözümlü etmək ehtiyacından doğan, özünün və insan cinsinin uşaqlıq dövrünün çarəsizliyi xatirələrinin materialından qurulmuş təsəvvürlər xəzinəsi yaradılır. Aydın görünür ki, bu mülkiyyət insanları iki istiqamətdə qoruyur: təbiət və taleyin təhlükələrindən və insan cəmiyyətinin özündən gələn zərərlərdən. Bütövlükdə belə səslənir: bu dünyada həyat, çətin olsa da, əlbəttə insan varlığının təkmilləşməsi demək olan daha yüksək məqsədə xidmət edir. Ehtimal ki, insanın mənəviyyatı, zamanla bədənindən çox yavaş və istəksiz ayrılan ruh, bu yüksəlişin və ucalığın obyekti olmalıdır. Bu dünyada baş verən hər şey, çətin izlənən yollar və dolambaclarla olsa belə, nəhayət hər şeyi yaxşıya, yəni bizim üçün xoşagələnə yönəldən bizdən üstün bir ağılın niyyətlərinin icrasıdır. Hər birimizin üzərində, bizi həddindən artıq güclü və amansız təbiət qüvvələrinin oyuncağı olmağa qoymayan, yalnız görünüşdə sərt olan xeyirxah bir təqdir nəzarət edir; ölümün özü məhvetmə, cansız qeyri-üzvi varlığa qayıdış deyil, təkamül yolu ilə yeni bir mövcudiyyət növünün başlanğıcıdır. Digər tərəfə çevriləndə, mədəniyyətlərimizin qoyduğu eyni əxlaq qanunları bütün dünya hadisələrini də idarə edir, yalnız onlar ən yüksək ədalət məhkəməsi tərəfindən qat-qat çox güc və ardıcıllıqla qorunur. Hər yaxşılıq nəhayət mükafatını, hər pislik cəzasını tapır, əgər bu həyat formasında deyilsə, ölümdən sonra başlayan sonrakı mövcudiyyətlərdə. Beləliklə, həyatın bütün dəhşətləri, əziyyətləri və sərtlikləri aradan qaldırılmağa müəyyən edilmişdir; ölüm sonrası həyat, bizim yer üzündəki həyatımızı, görünməyən spektr hissəsinin görünən hissəyə əlavə edilməsi kimi davam etdirir, burada bəlkə də çatışmadığımız bütün kamilliyi gətirir. Və bu axını idarə edən üstün hikmət, onda özünü göstərən bütün xeyirxahlıq, onda özünü təsdiq edən ədalət, həm bizi, həm də bütün dünyanı yaratmış olan ilahi varlıqların xüsusiyyətləridir. Və ya daha dəqiq desək, mədəniyyətimizdə qədim tanrıların hamısının sıxlaşdığı bir tək ilahi varlığın. İlahi xüsusiyyətlərin belə bir sıxlaşmasına ilk nail olan xalq, bu irəliləyişə az qürur duymurdu. O, hər zaman hər bir tanrı obrazının arxasında gizlənən ata nüvəsini üzə çıxarmışdı; əslində, bu, tanrı ideyasının tarixi başlanğıclarına qayıdış idi. İndi Tanrı Tək olduqda, Ona olan münasibətlər uşağın atasına olan münasibətinin yaxınlığını və intensivliyini yenidən qazana bilərdi. Ata üçün bu qədər çox şey edildikdən sonra, insan mükafatlandırılmaq istəyirdi, ən azından tək sevilən övlad, seçilmiş xalq olmaq istəyirdi. Çox sonra, dindar Amerika 'Tanrının öz ölkəsi' olma iddiasını qaldırır və insanların Tanrıya ibadət etdikləri formalarından biri üçün bu doğrudur.

Əvvəllər ümumiləşdirilmiş olan dini təsəvvürlər təbii ki, uzun bir inkişaf keçirmiş, müxtəlif mədəniyyətlər tərəfindən müxtəlif mərhələlərdə qeyd olunmuşdur. Mən belə inkişaf mərhələlərindən birini seçmişəm, bu təxminən bu günkü ağdərili, xristian mədəniyyətimizdəki son formalaşmaya uyğundur. Qeyd etmək asandır ki, bu bütövlüyün bütün hissələri bir-biri ilə eyni dərəcədə uyğun gəlmir, bütün təcili suallar cavablandırılmır, gündəlik təcrübənin ziddiyyəti yalnız çətinliklə dəf edilə bilər. Amma olduqları kimi, bu təsəvvürlər — ən geniş mənada dini olanlar — mədəniyyətin ən qiymətli mülkü kimi qiymətləndirilir, iştirakçılarına təqdim edə biləcəyi ən dəyərli şey kimi, bütün incəsənətlərdən, yerin xəzinələrini çıxarmaqdan, insanlığı qidalandırmaqdan və ya xəstəliklərin qarşısını almaqdan və s. çox daha yüksək qiymətləndirilir. İnsanlar, bu təsəvvürlərə onlar üçün tələb olunan dəyəri verməsələr, həyata dözməyə bilməyəcəklərini düşünürlər. Və indi sual budur ki, psixologiya işığında bu təsəvvürlər nədir, yüksək qiymətləndirilmələrini haradan alırlar və utancaqlıqla davam etmək üçün: onların həqiqi dəyəri nədir?

Bir monoloq kimi maneəsiz irəliləyən tədqiqat tamamilə təhlükəsiz deyil. İnsan, onu kəsmək istəyən fikirləri kənara itələmək təşviqinə çox asanlıqla tabe olur və bunun əvəzində sonda həddindən artıq qətiyyətlə üstünü örtmək istədiyi bir qeyri-müəyyənlik hissi qazanır. Beləliklə, mən, mənim çıxışlarıma şübhə ilə yanaşan bir rəqib təsəvvür edirəm və ona yer-yerdən söz almağa imkan verirəm.

Onun belə dediyini eşidirəm: 'Siz təkrar-təkrar bu ifadələrdən istifadə etdiniz: mədəniyyət bu dini təsəvvürləri yaradır, mədəniyyət onları iştirakçıların ixtiyarına verir, bu qulaq xoşagəlməz gəlir; özüm niyə olduğunu deyə bilmərəm, bu, mədəniyyətin əmək məhsulunun bölüşdürülməsi və ya arvad və uşaq haqları barədə qaydalar yaratması qədər öz-özlüyündə aydın səslənmir.' Amma mən belə düşünürəm ki, insanın bu şəkildə ifadə etməyə haqqı var. Mən göstərməyə çalışdım ki, dini təsəvvürlər mədəniyyətin digər bütün nailiyyətləri kimi eyni ehtiyacdan, təbiətin boğucu üstünlüyünə qarşı müdafiə olunma zərurətindən yaranmışdır. Buna ikinci bir motiv də əlavə olundu: mədəniyyətin narahatlıq doğuran qüsurlarını düzəltmək istəyi. Mədəniyyətin bu təsəvvürləri fərdə bəxş etdiyini söyləmək xüsusilə yerindədir, çünki o, onları hazır tapır, onlar ona hazır şəkildə təqdim olunur, o, təkbaşına onları tapa bilməzdi. Bu, çoxlu nəsillərin mirasıdır, insan buna daxil olur, onu vuruş cədvəli, həndəsə və s. kimi qəbul edir. Burada əlbəttə ki, bir fərq var, amma o, başqa yerdədir və indi hələ işıqlandırıla bilməz. Sizin qeyd etdiyiniz yadlıq hissinə, bizə dini təsəvvürlər mülkünü ilahi vəhy kimi təqdim etməyə öyrəşmiş olmağımız da səbəb ola bilər. Amma bu, artıq dini sistemin bir hissəsidir, bu ideyaların bizə məlum olan tarixi inkişafını və müxtəlif zamanlarda və mədəniyyətlərdəki fərqlərini tamamilə nəzərə almır.

«Mənə daha vacib görünən başqa bir məqam. Siz təbiətin insani xarakter daşımasını, insanın onun qorxulu qüvvələri qarşısında çarəsizliyinə və köməksizliyinə son qoymaq, onlarla əlaqə qurmaq və nəhayət onlara təsir etmək ehtiyacından irəli gələn bir proses kimi izah edirsiniz. Amma belə bir motiv lazımsız görünür. 32 İbtidai insanın heç bir seçimi, heç bir başqa düşünmə yolu yoxdur. Onun öz mahiyyətini dünyaya proyeksiya etməsi, müşahidə etdiyi bütün prosesləri, əslində özünə bənzəyən varlıqların ifadələri kimi qəbul etməsi ona təbiidir, sanki doğuşdan belədir. Bu, onun başa düşmənin yeganə metodudur. Və əgər təbii meyilinə bu şəkildə sərbəstlik verərək böyük ehtiyaclarından birini ödəyə bilsəydi, bu, heç də öz-özlüyündə aydın deyil, əksinə, diqqət çəkən bir təsadüf olardı. Mən bunu o qədər də diqqət çəkici tapmıram. Sizcə, insanların düşüncəsi heç bir praktik motiv tanımır, yalnız qeyri-şəxsi marağın ifadəsidir? Bu, çox ehtimal olunmazdır. Daha çox inanıram ki, insan təbiət qüvvələrini şəxsləşdirərkən belə, uşaq nümunəsinə tabe olur. O, ilk mühitinin şəxslərindən öyrənib ki, onlarla əlaqə qurduqda, onlara təsir etmək yolu budur və buna görə də, sonradan eyni məqsədlə ona rast gələn hər şeyi həmin şəxslər kimi davranır. Beləliklə, sizin təsviri qeydinizə etiraz etmirəm, həqiqətən insana təbiidir ki, başa düşmək və sonradan idarə etmək istədiyi hər şeyi şəxsləşdirsin, — psixi mənimsəmənin fiziki mənimsəməyə hazırlıq kimi — amma mən insan düşüncəsinin bu xüsusiyyətinin motivini və mənşəyini də əlavə edirəm.

"Və indi üçüncü sual: Dinin mənşəyini əvvəllər kitabınızda, “Totem və Tabu”-da müzakirə etmisiniz. Amma orada mənzərə fərqlidir. Hər şey oğul-ata münasibətidir, Allah yüksəldilmiş atadır, ata həsrəti dini ehtiyacın köküdür. O vaxtdan bəri, görünür, insanın acizliyi və çarəsizliyi amilini kəşf etmisiniz, dinin yaranmasında ümumiyyətlə ən böyük rol ona verilir və indi əvvəllər ata kompleksi olan hər şeyi çarəsizliyə aid edirsiniz. Bu dəyişmə haqqında məlumat verməyinizi xahiş edə bilərəmmi?" Əlbəttə, mən yalnız bu xahişi gözləyirdim. Əgər həqiqətən də bir dəyişmədirsə. “Totem və Tabu”-da dinlərin yaranışı deyil, yalnız totemizmin yaranışı izah edilməli idi. Məlum olan nöqtələrdən hansısa baxımdan aydın izah edə bilərsinizmi ki, qoruyucu tanrının insana açılandığı ilk forma heyvan forması idi, bu heyvanı öldürmək və yemək qadağası var idi, lakin onu ildə bir dəfə birlikdə öldürmək və yemək təntənəli adət mövcud idi? Məhz bu, totemizmdə baş verir. Və totemizmi din adlandırmaq lazım olub-olmadığı barədə mübahisə etmək demək olar ki, məqsədəuyğun deyil. Onun sonrakı tanrı dinləri ilə sıx əlaqələri var, totem heyvanları tanrıların müqəddəs heyvanlarına çevrilir. Və ilk, lakin ən dərin əxlaqi məhdudiyyətlər — qətl və insest qadağası — totemizm zəmində yaranır. “Totem və Tabu”-nun nəticələrini qəbul etsəniz də, etməsəniz də, ümid edirəm ki, kitabda çox qəribə, dağınıq faktların ahəngdar bir bütün halında toplanmasını təsdiq edəcəksiniz.

Heyvan tanrının niyə uzun müddət kifayət etmədiyi və insan tanrı ilə əvəz olunduğu, “Totem və Tabu”-da demək olar ki, toxunulmamışdır, dinin yaranışının digər problemləri orada ümumiyyətlə qeyd olunmur. Belə məhdudiyyəti inkarla eyni hesab edirsinizmi? Mənim işim, psixoanalitik baxışın dini problemin həllinə töhfə verə biləcəyi hissənin ciddi izolyasiyasına yaxşı nümunədir. İndi daha az dərin gizlədilən hissəni əlavə etməyə çalışsam, əvvəllər birtərəfliliklə ittiham olunduğum kimi, ziddiyyət ittihamı ilə qarşılaşmamalıyam. Əlbəttə, mənim vəzifəm, əvvəlki deyilənlərlə indiki irəli sürülənlər, daha dərin və açıq motivləşdirmə, ata kompleksi ilə insanın çarəsizliyi və qorunma ehtiyacı arasındakı əlaqə yollarını göstərməkdir.

Bu əlaqələri tapmaq çətin deyil. Bunlar uşağın çarəsizliyi ilə onun davamı olan böyüyün çarəsizliyi arasındakı münasibətlərdir, belə ki, gözlənildiyi kimi, dini formalaşmanın psixoanalitik motivləşdirilməsi onun aşkar motivləşdirilməsinə uşaqlıq töhfəsi olur. Gəlin kiçik uşağın ruh həyatının yerinə özümüzü qoyaq. Analizin söhbət açdığı, dayaq tipinə görə obyekt seçimini xatırlayırsınız? Libido narsisistik ehtiyacların yollarını izləyir və onların ödənilməsini təmin edən obyektlərə bağlanır. Beləliklə, aclığı ödəyən ana ilk sevgi obyektinə və, şübhəsiz, xarici dünyada hədələyən bütün qeyri-müəyyən təhlükələrə qarşı ilk qorunma vasitəsinə, təşvişdən ilk qorunmaya çevrilir, belə deyə bilərik.

Bu funksiyada ananı tezliklə daha güclü ata əvəz edir və ona bütün uşaqlıq boyu qalır. Ataya münasibət isə xüsusi ambivalensiya ilə xarakterizə olunur. O, özü də təhlükə idi, bəlkə də anaya olan əvvəlki münasibətdən irəli gəlirdi. Beləliklə, ona olan həsrət və heyranlıq qədər ondan qorxulur da. Ata münasibətindəki bu ambivalensiyanın əlamətləri bütün dinlərə dərin şəkildə həkk olunub, eyni zamanda "Totem və Tabu" əsərində də açıqlandığı kimi. Əgər böyüyən uşaq anlayırsa ki, ona həmişə uşaq qalmağı təqdir edilib, xarici güclərə qarşı qorunmadan heç vaxt imtina edə bilməz, o, bu güclərə ata obrazının xüsusiyyətlərini verir, tanrıları yaradır, onlardan qorxur, onları qazanmağa çalışır və onlara öz qorunmasını həvalə edir. Beləliklə, ata həsrəti motifi insan acizliyinin nəticələrinə qarşı qorunma ehtiyacı ilə eynidir; uşaqqalıq çarəsizliyinə qarşı müdafiə, böyüyün qəbul etməli olduğu çarəsizliyə reaksiyaya, yəni dini formalaşmaya öz xarakterik xüsusiyyətlərini verir. Amma məqsədimiz Tanrı ideyasının inkişafını daha da araşdırmaq deyil; burada biz mədəniyyətin fərdə ötürdüyü hazır dini təsəvvürlər xəzinəsi ilə məşğuluq.

Tədqiqatın ipini yenidən götürmək üçün: Deməli, dini təsəvvürlərin psixoloji mənası nədir, onları necə təsnif edə bilərik? Suallı ilk baxışda cavablandırmaq heç də asan deyil. Müxtəlif formulasiyaların rədd edilməsindən sonra insan birində qalacaq: Bunlar xarici (və ya daxili) reallığın faktları və vəziyyətləri haqqında öyrənmədiyi bir şeyi bildirən və onlara inanılmasını tələb edən doktrinalar, bəyanatlardır. Həyatımızda ən vacib və ən maraqlı olan şeylər haqqında məlumat verdiyi üçün onlar xüsusilə yüksək qiymətləndirilir. Onlar haqqında heç nə bilməyən çox cahildir; onları öz biliyinə daxil edən isə özünü çox zəngin saymağa haqqı var.

Təbii ki, bu dünyadakı müxtəlif şeylər haqqında çoxlu belə təlim müddəaları var. Hər dərs saatı onlarla doludur. Coğrafiya dərsini seçək. Orada eşidirik: Konstanz Bodensee gölünün sahilində yerləşir. Bir tələbə mahnısı əlavə edir: İnanmayan getsin, görsün.

Təsadüfən orada olmuşam və təsdiq edə bilərəm ki, gözəl şəhər bütün ətraf sakinlərinin Bodensee adlandırdığı geniş su hövzəsinin sahilində yerləşir. İndi mən də bu coğrafi iddianın düzgünlüyünə tamamilə əminəm. Bu zaman mən başqa, çox qəribə bir hadisəni xatırlayıram. Mən artıq yetkin bir adam idim ki, ilk dəfə mavi dənizə baxışla Afina Akropolunun təpəsində, məbəd xarabalıqları arasında dayandım. Mənim sevincimə təəccüb hissi qarışdı və bu mənə belə bir şərhi verdi: Deməli, məktəbdə öyrəndiklərimiz həqiqətən belədir! Əgər bu gün belə təəccüblənə bilirəmsə, o vaxt eşitdiklərimin real həqiqətinə nə qədər səthi və gücsüz inanc qazanmış olmalıyam! Amma mən bu hadisənin əhəmiyyətini çox qabartmaq istəmirəm; o vaxt ağlıma gəlməyən, tamamilə subyektiv təbiətli və yerin xüsusiyyəti ilə əlaqədar olan mənim təəccübümün başqa bir izahı da mümkündür. Beləliklə, bütün bu təlim müddəaları məzmunlarına inanılmasını tələb edir, lakin iddialarını əsaslandırmağı buraxmırlar. Onlar daha uzun, müşahidəyə, əlbəttə ki, nəticə çıxarmaya əsaslanan düşünmə prosesinin qısaltılmış nəticəsi kimi təqdim olunurlar; nəticəni qəbul etmək əvəzinə, bu prosesi özünün keçirmək niyyətində olan şəxsə onlar buna gedən yolu göstərirlər.

Həmişə əlavə olaraq, təlim müddəasının bəyan etdiyi məlumatın haradan alındığı da qeyd olunur, coğrafi iddialarda olduğu kimi öz-özlüyündə aydın olmadıqda. Məsələn, Yer kürəsi kürə şəklindədir; buna sübut kimi Fuko rəqqasının təcrübəsi, üfüqün davranışı, Yer kürəsinin ətrafında gəzinti imkanı göstərilir. Bütün iştirakçıların gördüyü kimi, bütün məktəb uşaqlarını dünya dövrəsinə səyahətə göndərmək məqsədəuyğun olmadığı üçün, məktəbin təlimlərini "sadiqlik və inanc" əsasında qəbul etdirməklə kifayətlənirlər, lakin bilirlər ki, şəxsi əminlik yolu açıq qalır.

Dini təlim müddəalarını eyni ölçü ilə ölçməyə çalışaq. İnanılma iddialarının nəyə əsaslandığı sualını qaldırdıqda, bir-biri ilə təəccüblü dərəcədə pis uyğunlaşan üç cavab alırıq. Birincisi, onlar inanılmağa layiqdirlər, çünki artıq atalarımız və babalarımız onlara inanmışdılar; ikincisi, bizə məhz bu qədim dövrdən ötürülmüş sübutlara malikik; üçüncüsü, bu təsdiqlənmə sualını qaldırmaq ümumiyyətlə qadağandır. Bu cəhd əvvəllər ən ağır cəzalarla cəzalandırılırdı və bu gün də cəmiyyət kimsənin bunu təkrarlamasını xoşlamır. Bu üçüncü məqam bizim ən güclü şübhələrimizi oyatmalıdır. Belə bir qadağanın yalnız bir əsaslandırması ola bilər: cəmiyyətin öz dini təlimləri üçün irəli sürdüyü iddianın qeyri-müəyyənliyini çox yaxşı bildiyi. Əks təqdirdə, o, əlbəttə ki, özünə inam yaratmaq istəyən hər kəsə bunun üçün lazım olan materialı ən böyük məmnuniyyətlə təqdim edərdi. Buna görə də digər iki sübut əsasının yoxlanmasına asanlıqla yatışdırıla bilməyən bir inamsızlıqla yaxınlaşırıq. Biz inanmalıyıq, çünki atalarımız inanmışdılar. Amma bu atalarımız bizdən çox daha cahildilər, onlar bu gün qəbul edə bilməyəcəyimiz şeylərə inanmışdılar. Dini təlimlərin də belə növdən ola biləcəyi ehtimalı ortaya çıxır. Onların bizə miras qoyduqları sübutlar, özləri də etibarsızlığın bütün əlamətlərini daşıyan yazılarda toplanmışdır. Onlar ziddiyyətlidir, yenidən işlənmiş, təhrif edilmişdir; faktiki təsdiqlərdən bəhs etdikləri yerlərdə belə, özləri təsdiqlənməmişdir. Onların sözlərinin və ya hətta məzmununun ilahi vəhydən gəldiyi iddia edilsə belə, bu çox da kömək etmir, çünki bu iddia artıq özü etibarlılığı yoxlanılmalı olan həmin təlimlərin bir hissəsidir və heç bir müddəa özünü sübut edə bilməz.

Beləliklə, mədəni irsimizdən olan, bizim üçün ən böyük əhəmiyyətə malik ola biləcək, vəzifəsi dünyanın sirrlərini açmaq və bizi həyatın iztirabları ilə barışdırmaq olan məlumatların məhz ən zəif təsdiqə malik olduğu qəribə nəticəsinə gəlirik. Balinaların yumurta qoymaq əvəzinə bala doğduqları kimi bizim üçün o qədər də əhəmiyyətsiz bir faktı, əgər daha yaxşı sübut oluna bilməyəcəksə, qəbul etməyə razı olmazdıq.

Bu vəziyyət özü çox qəribə bir psixoloji məsələdir. Heç kim də yuxarıdakı dini təlimlərin sübutolunmazlığı haqqında qeydlərin yeni bir şey ehtiva etdiyinə inanmasın. Bu, hər zaman hiss olunmuşdur, əlbəttə ki, belə bir miras qoyan ulu atalar tərəfindən də. Çox güman ki, onların bir çoxu bizim kimi eyni şübhələrə qapılmışdılar, lakin onlar üzərində o qədər güclü təzyiq var idi ki, bu şübhələri açıqlamağa cəsarət edə bilməmişdilər. O vaxtdan bəri saysız-hesabsız insan, inanmağı öhdəlik saydıqları üçün boğmağa çalışdıqları eyni şübhələrlə əzab çəkmiş, bir çox parlaq zəka bu konfliktlərdə uğursuzluğa uğramış, bir çox xarakter çıxış yolu axtardıqları kompromislərdə zərər görmüşdür.

Əgər dini təlim müddəalarının etibarlılığı üçün gətirilən bütün sübutlar keçmişdən gəlirsə, daha yaxşı qiymətləndirilə bilən indiki zamanın da belə sübutlar təqdim edib-etməyəcəyini nəzərdən keçirmək məntiqli görünür. Əgər dini sistemin belə bir hissəsini şübhədən qoparmaq mümkün olsaydı, bununla bütün sistem inanılırlıq baxımından olduqca çox qazanardı. Burada fərdi ruhun davam etdiyinə inanan və din təliminin bu bir cümləsini bizə şübhəsiz şəkildə nümayiş etdirmək istəyən spiritistlərin fəaliyyəti başlayır. Təəssüf ki, onların ruhlarının görünüş və ifadələrinin yalnız öz ruhi fəaliyyətlərinin məhsulu olduğunu təkzib etməyə nail ola bilmirlər. Onlar ən böyük insanların, ən seçkin mütəfəkkirlərin ruhlarını çağırıblar, lakin onlardan aldıqları bütün ifadələr və məlumatlar o qədər axmaq, o qədər ümidsiz və mənasız idi ki, ruhların onları çağıran insan dairəsinə uyğunlaşma qabiliyyətindən başqa heç nəyə inanmaq mümkün deyil.

İndi məsələdən yayınmaq üçün səy göstərən iki cəhddən bəhs etmək lazımdır. Birincisi, zorakı təbiətli olub, qədimdir; digəri isə incə və müasirdir. Birincisi, kilsə atasının Credo quia absurdum (axmaqlıq olduğu üçün inanıram) inancıdır. Bu o deməkdir ki, din təlimləri ağlın tələblərindən uzaqdır, ağlın üstündədir. Onların həqiqətini daxildən hiss etmək lazımdır, başa düşmək lazım deyil. Ancaq bu inanc yalnız özünü etiraf kimi maraqlıdır, güc hökmü kimi isə məcburiyyət daşımır. Məni hər bir axmaqlığa inanmağa məcbur etmək lazımdırmı? Əgər yoxsa, niyə məhz bu? Ağlın üstündə heç bir instansiya yoxdur. Əgər din təlimlərinin həqiqəti bu həqiqətə şahidlik edən daxili təcrübədən asılıdırsa, belə nadir təcrübəsi olmayan çoxlu insanlarla nə etmək lazımdır? Bütün insanlardan sahib olduqları ağlın qabiliyyətini tətbiq etməyi tələb etmək olar, lakin yalnız çox az sayda insanda mövcud olan bir motivə əsaslanan, hamı üçün etibarlı olan bir öhdəlik qurmaq olmaz. Əgər bir insan onu dərin təsir edən ekstatik vəziyyətdən din təlimlərinin real həqiqətinə sarsılmaz inanc qazanıbsa, bu, başqası üçün nə deməkdir?

İkinci cəhd «elə bil ki» fəlsəfəsidir. O, düşünmə fəaliyyətimizdə əsassızlığını, hətta axmaqlığını tam başa düşdüyümüz çoxlu fərziyyələrin olduğunu irəli sürür. Onlara fiksiyalar deyilir, lakin müxtəlif praktik səbəblərə görə biz bu fiksiyalara inanırmış kimi «elə bil ki» davranmalıyıq. Bu, insan cəmiyyətinin qorunması üçün misilsiz əhəmiyyətinə görə din təlimlərinə aiddir. Bu arqumentasiya Credo quia absurdumdan uzaq deyil. Lakin mən hesab edirəm ki, «elə bil ki» tələbi elə bir tələbdir ki, onu yalnız bir filosof irəli sürə bilər. Fəlsəfənin incəlikləri ilə düşüncəsinə təsir edilməmiş insan bunu heç vaxt qəbul edə bilməz, onun üçün absurdluq və ağlına zidd olma etirafı ilə hər şey bitir. Onu məhz ən vacib maraqlarının işlənməsində, əks halda bütün adi fəaliyyətləri üçün tələb etdiyi əminliklərdən imtina etməyə məcbur etmək olmaz. Erkən yaşlarından xüsusi obyektivliyi ilə seçilən uşaqlarımdan birini xatırlayıram. Uşaqlara diqqətlə qulaq asdıqları bir nağıl danışıldıqda, o gəlib soruşurdu: Bu həqiqi hekayədir? Buna inkar cavabı verildikdən sonra, saymazyana bir sifətlə uzaqlaşırdı. Gözləmək olar ki, insanlar «elə bil ki»-nin müdafiəsinə baxmayaraq, tezliklə dini nağıllara qarşı da oxşar davranacaqlar.²³

Lakin onlar hələlik tamamilə fərqli davranırlar və keçmiş zamanlarda dini təsəvvürlər onların inkarolunmaz etibar çatışmazlığına baxmayaraq, insanlığa ən güclü təsiri göstərmişlər. Bu yeni bir psixoloji problemdir. Sual vermək lazımdır ki, bu təlimlərin daxili qüvvəsi nədən ibarətdir, onlar rasional qəbuldan asılı olmayan effektivliklərini hansı şəraitə borcludurlar?

Məncə, hər iki sualın cavabını kifayət qədər hazırlamışıq. Bu cavab, dini təsəvvürlərin psixi genezisinə nəzər saldıqda ortaya çıxır. Özünü təlimlər kimi təqdim edən bu təsəvvürlər təcrübənin nəticəsi və ya düşüncənin son nəticəsi deyil; onlar insanlığın ən qədim, ən güclü və ən təcili arzularının reallaşdırılması olan illüziyalardır; onların gücünün sirri bu arzuların gücündədir. Artıq bilirik ki, uşaqlıq çarəsizliyinin dəhşətli təəssüratı qorunma ehtiyacını — sevgi ilə qorunma ehtiyacını — oyatmışdır və ata bu ehtiyaca cavab vermişdir; bu çarəsizliyin bütün həyat boyu davam etdiyi haqqındakı dərketmə daha güclü bir atanın mövcudluğuna yapışmağa səbəb olmuşdur. İlahi təqdirin xeyirxah idarəsi həyat təhlükələrindən təşvişi sakitləşdirir, əxlaqi dünya nizamının qurulması insan mədəniyyəti daxilində çox vaxt yerinə yetirilməyən ədalət tələbinin reallaşmasını təmin edir, dünyəvi varlığın gələcək bir həyatla uzadılması bu arzu reallaşmalarının baş verəcəyi məkan və zaman çərçivəsini təmin edir. İnsanın bilmək marağının tapmaca suallarına, məsələn, dünyanın yaranmasına və bədən ilə ruh arasındakı əlaqəyə cavablar bu sistemin fərziyyələri əsasında hazırlanır; uşaqlıq dövründə ata kompleksi ilə bağlı heç vaxt tam aradan qalxmayan münaqişələrin fərdi psixikadan alınması və hamı tərəfindən qəbul edilən bir həllə yönəldilməsi fərdi psixika üçün böyük bir yüngüllük deməkdir.

Bütün bunların illüziya olduğunu dedikdə, sözün həddini müəyyən etməliyəm. İllüziya səhvlə eyni şey deyil, o, mütləq səhv də deyil. Aristotelin zərərli həşəratların çürük maddələrdən yarandığı fikri, ki, cahil xalq bu gün də buna inanır, bir səhv idi; eyni ilə, keçmiş bir həkim nəslinin tabes dorsalisin cinsi azğınlığın nəticəsi olduğu fikri də səhv idi. Bu səhvləri illüziya adlandırmaq sui-istifadə olardı. Buna qarşı, Kolumbun Hindistana yeni bir dəniz yolu kəşf etdiyi fikri illüziya idi. Onun bu səhvə olan arzu hissəsi çox açıqdır. Bəzi millətçilərin hind-avropa xalqlarının yeganə mədəniyyətə qadir insan irqi olduğu iddiasını və ya yalnız psixoanalizin məhv etdiyi, uşağın cinsəlliyi olmayan bir varlıq olduğu inancını illüziya kimi təyin etmək olar. İllüziya üçün insan arzularından qaynaqlanması xarakterikdir; o, bu baxımdan psixiatrik sayıqlama fikrinə yaxınlaşır, lakin sayıqlama fikrinin daha mürəkkəb quruluşu nəzərə alınmasa belə, ondan fərqlənir. Sayıqlama fikrində biz əsasən reallığa zidd olan məqamı vurğulayırıq, illüziya isə mütləq yanlış, yəni reallaşdırıla bilməyən və ya reallıqla ziddiyyət təşkil edən olmaya bilər. Bir şəhərli qızı, məsələn, bir şahzadənin gəlib onu evlənməyə aparması haqqında illüziya yarada bilər. Bu cür halların bəzilərinin baş verdiyi mümkündür. Məsihin gələcəyi və qızıl bir dövrün qurulacağı inancı çox daha az ehtimallıdır; hökm verən şəxsin fərdi mövqeyindən asılı olaraq, o, bu inancı ya illüziya, ya da sayıqlama fikrinin analoqu kimi təsnif edəcək. Reallıqda özünü doğrultmuş illüziyalara nümunələr tapmaq asan deyil. Lakin alkimistlərin bütün metalları qızıla çevirə biləcəkləri haqqındakı illüziyası belə bir nümunə ola bilər. Çoxlu qızıl, mümkün qədər çox qızıl sahibi olmaq arzusu, sərvətin şərtləri haqqındakı bugünkü dərkimizlə çox səngimişdir, lakin kimya metalların qızıla çevrilməsini artıq qeyri-mümkün saymır. Beləliklə, inancın motivasiyasında istəyin yerinə yetirilməsi önə keçirsə, biz onu illüziya adlandırırıq və onun reallıqla əlaqəsini nəzərə almırıq, eynilə illüziyanın özünün də etibarlılıq təsdiqlərindən imtina etdiyi kimi.

Bu istiqamətdən sonra yenidən dini təlimlərə üz tutduqda, təkrarlayaraq deyə bilərik: Onların hamısı illüziyalardır, sübut edilə bilməz, heç kəs onları doğru qəbul etməyə və ya inanmağa məcbur edilə bilməz. Onlardan bəziləri o qədər inandırıcı deyil, dünyanın reallığı haqqında çətinliklə əldə etdiyimiz hər şeyə o qədər ziddir ki, onları — psixoloji fərqlər müvafiq nəzərə alınmaqla — sayıqlama fikirləri ilə müqayisə etmək olar. Onların əksəriyyətinin reallıq dəyəri haqqında hökm vermək mümkün deyil. Onlar sübut edilə bilmədiyi kimi, təkzib edilə bilməzlər də. Onlara tənqidi şəkildə yaxınlaşmaq üçün hələ kifayət qədər məlumatımız yoxdur. Dünyanın sirrləri tədqiqatımız üçün yavaş-yavaş açılır, elm bu gün bir çox suallara hələ cavab verə bilmir. Lakin elmi iş bizim üçün bizdən kənar reallığı tanımağa aparan yeganə yoldur. İntuisiyadan və özünə dalmadan bir şey gözləmək də yenidən illüziyadır; o, bizə çətin şərh edilən — öz ruhi həyatımız haqqında məlumatlar verə bilər, lakin dini təlimin cavablandırılmasını asanlaşdırdığı suallar haqqında heç vaxt məlumat verə bilməz. Boşluğu öz ixtiyarımızla doldurmaq və fərdi qiymətləndirməyə əsasən dini sistemin bu və ya digər hissəsini az-çox qəbul edilən kimi elan etmək, küfr olardı. Bu suallar çox əhəmiyyətlidir, demək olar ki, müqəddəsdirlər.

Bu məqamda belə bir etiraza hazır olmaq lazımdır: Deməli, hətta qatı skeptiklər belə dinin iddialarının ağılla təkzib edilə bilməyəcəyini etiraf edirsə, niyə mən onlara inanmayım, çünki onların arxasında ənənə, insanların razılığı və məzmununun bütün təsəlliverici cəhətləri durur? Bəli, niyə inanmayım? Heç kəs inanmağa məcbur edilə bilmədiyi kimi, heç kəs inanmamağa da məcbur edilə bilməz. Lakin belə əsaslarla düzgün düşünmə yolları ilə getdiyiniz haqqında özünüzü aldatmayın. Əgər «tənbəl bəhanə» ittihamı heç vaxt yerində olubsa, burada yerindədir. Cəhalət cəhalətdir; bir şeyə inanmaq hüququ ondan irəli gəlmir. Heç bir ağıllı insan digər məsələlərdə bu qədər ehtiyatsız davranmaz və hökmləri, tərəfdarlığı üçün bu qədər kasad əsaslarla kifayətlənməz, yalnız ən yüksək və müqəddəs məsələlərdə buna icazə verir. Həqiqətdə bunlar, artıq dindən uzaqlaşmış olsanız belə, dinə hələ də bağlı olduğunuzu özünüzü və ya başqalarını inandırmaq cəhdləridir. Din məsələləri söhbətə gəldikdə, insanlar bütün mümkün qeyri-samimiliklərə və intellektual qüsurlara yol verirlər. Fəlsəfəçilər sözlərin mənasını elə dərəcədə genişləndirirlər ki, onlar ilkin mənasından demək olar ki, heç nə saxlamır, öz yaratdıqları hər hansı bulanıq abstraksiyanı «Tanrı» adlandırırlar və beləliklə bütün dünya qarşısında deistlər, tanrıya inananlar olurlar, özlərinin daha yüksək, daha saf Tanrı anlayışını kəşf etdikləri ilə fəxr edə bilərlər, baxmayaraq ki, onların Tanrısı artıq mahiyyətsiz kölgədir və dini təlimin güclü şəxsiyyəti deyil. Tənqidçilər dünyanın bütövlüyü qarşısında insanın kiçikliyini və acizliyini hiss etdiyini etiraf edən insanı «dərin dindar» elan etməkdə israr edirlər, baxmayaraq ki, dindarlığın mahiyyətini bu hissin özü deyil, əksinə, növbəti addım — bu hisslə bağlı çarə axtaran reaksiya təşkil edir. Daha uzağa getməyən, böyük dünyada insanın əhəmiyyətsiz rolunu təvazökarlıqla qəbul edən şəxs, sözün həqiqi mənasında, daha çox dinsizdir.

Bu araşdırmanın planına dini təlimlərin həqiqət dəyərinə münasibət bildirmək düşmür. Bizə onların psixoloji təbiətcə illüziyalar olduğunu müəyyən etmək kifayətdir. Amma bu aşkarlamanın, bir çoxları üçün ən vacib görünən suala münasibətimizə güclü təsir etdiyini gizlətməyə ehtiyacımız yoxdur. Dini təlimlərin hansı dövrlərdə yaradıldığını təxminən bilirik və hansı insanlar tərəfindən yaradıldığını da bilirik. Əgər hələ bunun hansı motivlərlə baş verdiyini öyrənsək, onda dini problemə münasibətimiz nəzərəçarpan dəyişiklikə uğrayır. Özümüzə deyirik, əgər kainatın yaradıcısı və xeyirxah təqdir olan Tanrı, əxlaqi dünya nizamı və axirət həyatı olsaydı, çox gözəl olardı, amma bütün bunların bizim arzuladığımız kimi olması çox təəccüblüdür. Və daha da qəribə olardı ki, bizim kasıb, cahil, azad olmayan atalarımız bu çətin dünya sirrlərinin həllini tapmağa müvəffəq olmuş olsunlar.

Dini təlimləri illüziya kimi tanıdıqdan sonra, dərhal başqa bir sual yaranır: yüksək tutduğumuz və həyatımızı idarə etməsinə imkan verdiyimiz digər mədəni sərvətlər də oxşar təbiətdədir? Dövlət qurumlarımızı tənzimləyən şərtlər də eyni şəkildə illüziya adlandırıla bilərmi, mədəniyyətimizdə cinslər arası münasibətlər bir və ya bir neçə erotik illüziya ilə bulanıqlaşdırılırmı? Şübhəmiz bir dəfə oyandıqda, müşahidə və düşüncənin elmi işdə tətbiqi ilə xarici reallıqdan bir şey öyrənə biləcəyimiz inancımızın daha yaxşı əsaslandırılıb-əsaslandırılmadığı sualından da çəkinməyəcəyik. Heç nə bizi müşahidəni öz varlığımıza yönəltməyi və düşüncəni özünə tənqid vasitəsi kimi istifadə etməyi təqdir etməkdən saxlamamalıdır. Burada bir sıra araşdırmalar açılır, onların nəticəsi bir «dünyagörüşü»nün qurulması üçün həlledici olmalıdır. Hiss edirik ki, belə bir səy israf edilməyəcək və ən azı qismən şübhəmizi əsaslandıracaq. Lakin müəllifin gücü belə geniş bir vəzifəyə çatmır, o, məcburi olaraq işini bu illüziyalardan yalnız birinə, yəni dini illüziyaya yönəldir.

Rəqibimizin ucadan eşidilən səsi bizə indi dayanmağı əmr edir. Qadağan olunmuş hərəkətlərimizə görə cavab verilməli olacağıq. O, bizə deyir: "Arxeoloji maraqlar həqiqətən təqdirəlayiqdir, lakin qazıntılarla dirilərin yaşayış yerlərinin təməli laxladılaraq onların uçmasına və insanların xarabalıqlar altında qalmasına səbəb olunursa, belə qazıntılar aparılmaz. Dini təlimlər, digər istənilən mövzu kimi, haqqında mülahizə yürütmək üçün mövzu deyil. Mədəniyyətimiz onların üzərində qurulub və insan cəmiyyətinin qorunması, insanların əksəriyyətinin bu təlimlərin həqiqiliyinə inanmasını şərt kimi qoyur. Əgər onlara hər şeyə qadir və tam ədalətli Tanrının, ilahi dünya nizamının və gələcək həyatın olmadığını öyrədilsə, mədəniyyət qaydalarına riayət etmək öhdəliyindən azad hiss edəcəklər. Hər kəs ləngiməsiz, təşvişsiz, antisosial, eqoist həvəslərinə tabe olacaq, gücünü nümayiş etdirməyə çalışacaq, xaos yenidən başlayacaq, onu biz çoxminillik mədəniyyət işi ilə ram etmişdik. Hətta dinin həqiqətə malik olmadığını bilsək və sübut edə bilsək belə, bunu gizlətməli və 'Sanki' fəlsəfəsinin tələb etdiyi kimi davranmalıyıq. Hamının qorunması naminə! Və bu təşəbbüsün təhlükəliliyini kənara qoysaq belə, o, həm də məqsədsiz qəddarlıqdır. Saysız-hesabsız insan dinin təlimlərində yeganə təsəllilərini tapır, yalnız onların köməyi ilə həyata dözə bilirlər. İnsanlar bu dayaqdan məhrum edilmək istənilir və onlara bunun əvəzinə daha yaxşı heç nə verilmir. Elmin hazırda çox az şey bacardığı qəbul edilib, lakin o, daha da irəliləsə belə, insanlara kifayət etməyəcək. İnsanın soyuq elm ilə heç vaxt ödənilə bilməyəcək digər tələbləri də var və insan həyatında intellektin həvəslər qarşısında nə qədər geri çəkildiyini həmişə vurğulayan bir psixoloqun, insanların əlindən qiymətli bir arzu doyumunu almağa və onları intellektual qida ilə kompensasiya etməyə çalışması çox qəribədir, hətta qeyri-mütənasibliyin zirvəsidir. Bu, bir anda çoxlu ittihamdır! Lakin mən onlara hamısına cavab verməyə hazıram və üstəlik, mədəniyyətin dinlə olan mövcud münasibətini qorumağın, onu həll etməkdən daha böyük təhlükə yaratdığını iddia edəcəyəm. Yalnız cavabımla haradan başlamalı olduğumu demək olar ki, bilmirəm.

Bəlkə də öz təşəbbüsümü tamamilə zərərsiz və təhlükəsiz hesab etdiyimə dair bəyanatla başlayım. İntellektin şişirdilməsi bu dəfə mənim tərəfdə deyil. Əgər insanlar rəqiblərin təsvir etdiyi kimidirsə — və mən buna etiraz etmək istəmirəm — onda dindar birinin mənim izahlarımın təsiri altında inancını əlindən aldırmaq təhlükəsi yoxdur. Bundan əlavə, məndən əvvəl başqa, daha yaxşı adamların daha tam, daha güclü və daha təsirli şəkildə söyləmədiyi heç nə deməmişəm. Bu adamların adları məlumdur; onları qeyd etməyəcəyəm, çünki özümü onların sırasında yerləşdirmək istədiyim təəssüratı yaratmaq istəmirəm. Mən yalnız — mənim təqdimatımda yeganə yeni olan budur — böyük sələflərimin tənqidinə bir az psixoloji əsaslandırma əlavə etdim. Daha əvvəl nail olunmayan təsiri məhz bu əlavənin məcburi şəkildə yaradacağını gözləmək çətindir. Əlbəttə, indi mənə belə sual verilə bilər: təsirsiz olduğuna əmin olduğunuz şeyləri niyə yazırsınız? Amma buna sonra qayıdaq.

Bu nəşrin zərər verə biləcəyi yeganə şəxs mənəm. Səthilik, dar düşüncəlilik, idealizm və insanlığın ən yüksək maraqlarını anlamaq qabiliyyətinin çatışmazlığı üzündən ən xoşagəlməz ittihamlar eşitməli olacağam. Amma bir tərəfdən bu iradlar mənə yeni deyil, digər tərəfdən isə gənc yaşlarından çağdaşlarının narazılığına məhəl qoymamış adam üçün, tezliklə hər cür lütf və bədxahlıqdan uzaq düşəcəyinə əmin olduğu qocalıqda bunun nə əhəmiyyəti ola bilər? Əvvəllər vəziyyət fərqli idi: belə fikirlər söyləməklə insan öz yer üzü ömrünün şübhəsiz qısalmasına və axirət həyatı haqqında öz təcrübəsini qazanmaq imkanının sürətlə yaxınlaşmasına nail olurdu. Amma təkrar edirəm, o zamanlar keçib və bu gün belə yazı müəllif üçün də təhlükəsizdir. Ən çoxu, kitabın bu və ya digər ölkədə tərcümə və yayılmasına icazə verilməyə bilər — təbii ki, məhz öz mədəniyyətinin yüksək səviyyəsinə əmin olan ölkədə. Lakin insan ümumiyyətlə istəklərdən imtina və taleyə təslimiyyəti müdafiə edirsə, bu ziyana da dözə bilməlidir.

Sonra məndə bu sual yarandı: bu yazının nəşri yenə də kiməsə bəla gətirə bilməzmi? Doğrudur, heç bir şəxsə yox, amma bir işə, psixoanaliz işinə. Onun mənim yaratdığım olduğunu inkar etmək olmaz, ona qarşı kifayət qədər inamsızlıq və bədxahlıq göstərilib; indi mən belə xoşagəlməz fikirlərlə çıxış edərkən, bunu mənim şəxsimdən psixoanalizə keçirməyə həddindən artıq hazır olacaqlar. İndi görünür, deyəcəklər ki, psixoanaliz hara aparır. Maska düşüb; Tanrının və əxlaqi idealın inkarına — biz bunu həmişə ehtimal etmişdik. Kəşfdən çəkindirmək üçün bizə psixoanalizin dünyagörüşü olmadığını və heç bir dünyagörüşü yarada bilməyəcəyini təlqin ediblər.

Bu səs-küy mənə həqiqətən xoşagəlməz olacaq, bir çox əməkdaşlarım xatirinə — onlardan bəziləri dini problemlərə olan mövqeyimi ümumiyyətlə bölüşmürlər. Amma psixoanaliz artıq çoxlu fırtınalardan sağ çıxıb, onu bu yeni fırtınaya da məruz qoymaq lazımdır. Həqiqətdə psixoanaliz bir tədqiqat metodudur, məsələn, infinitesimal hesab kimi qeyri-tərəfli bir alətdir. Əgər bir fizik onun köməyi ilə yerin müəyyən bir vaxtdan sonra məhv olacağını aşkar edərsə, insan yenə də hesabın özünə destruktiv meyllər aid etməkdən və ona görə onu qınamaqdan çəkinəcək. Burada dinlərin həqiqət dəyərinə qarşı dediyim hər şey psixoanalizə lazım deyildi, onun yaranmasından çox əvvəl başqaları tərəfindən deyilmişdi. Psixoanalitik metodun tətbiqindən dinin həqiqət məzmununa qarşı yeni bir arqument əldə etmək olarmı, din üçün təəssüf, amma dinin müdafiəçiləri psixoanalizdən eyni haqla istifadə edərək, dini təlimin affektiv əhəmiyyətini tam qiymətləndirəcəklər.

Yaxşı, müdafiəyə davam etmək üçün: din insan mədəniyyətinə açıq-aydın böyük xidmətlər göstərib, antisosial həvəslərin dizginlənməsinə çox töhfə verib, amma kifayət qədər deyil. O, minilliklər boyu insan cəmiyyətinə hökm edib; nəyə qadir olduğunu göstərmək üçün vaxtı olub. Əgər o, insanların əksəriyyətini xoşbəxt etmək, onlara təsəlli vermək, həyatla barışdırmaq, onları mədəniyyət daşıyıcıları etmək bacarırdısa, heç kim mövcud vəziyyətin dəyişdirilməsinə can atmaq fikrinə düşməzdi. Bunun əvəzinə nə görürük? Qorxunc dərəcədə çox sayda insanın mədəniyyətdən narazı və onun içində bədbəxt olduğunu, onu silkinib atılmalı olan bir yük kimi qəbul etdiyini, bu insanların ya bütün qüvvələrini bu mədəniyyətin dəyişdirilməsinə sərf etdiyini, ya da mədəniyyət düşmənliyində o qədər irəli getdiyini ki, mədəniyyət və həvəslərin məhdudlaşdırılması haqqında heç nə bilmək istəmədiklərini. Bizə burada itiraz edəcəklər, bu vəziyyət məhz dinin insan kütlələri üzərindəki təsirinin bir hissəsini itirməsinə, elmi irəliləyişlərin təəssüf hissi doğuran təsiri nəticəsində yaranmasına görədir. Biz bu razılığı və onun əsaslandırmasını qeyd edəcəyik və sonra məqsədlərimiz üçün ondan istifadə edəcəyik, amma itirazın özü qüvvəsizdir.

Şübhəlidir ki, dini təlimlərin məhdudiyyətsiz hökmranlığı dövründə insanlar ümumilikdə bu gündəkindən daha xoşbəxt idilər, əxlaqi baxımdan isə heç vaxt belə deyildilər. Onlar həmişə dini qaydaları formal xarakterə salmağı və beləliklə onların məqsədlərini pozmağı bacarıblar. Dinə itaəti qorumaq məsuliyyətini daşıyan keşişlər onlara bu işdə kömək edirdilər. Tanrının xeyirxahlığı onun ədalətinə mane olmalı idi. İnsan günah işləyirdi, sonra qurban kəsirdi və ya kəffarə verirdi və sonra yenidən günah işləmək üçün azad idi. Rus daxili dünyası, ilahi lütfün bütün xoşbəxtliklərindən həzz almaq üçün günahın vacib olduğu, əslində isə Tanrının razı olduğu bir əməl olduğu nəticəsinə yüksəlib. Kahinlərin kütlələrin dinə olan itaətkarlığını yalnız insanın həvəs təbiətinə bu qədər böyük imtiyazlar verərək qoruya bildikləri açıq-aşkar görünür. Belə qaldı: Yalnız Tanrı güclü və yaxşıdır, insan isə zəif və günahkardır. Qeyri-əxlaqi davranış bütün dövrlərdə dinə əxlaq qədər dəstək tapmışdır. Əgər dinin insanları xoşbəxt etmək, mədəniyyətə uyğunluq və əxlaqi məhdudiyyət baxımından nailiyyətləri daha yaxşı deyilsə, onda biz onun insanlıq üçün zəruriyyətini artıq qiymətləndirib-qiymətləndirmədiyimiz və mədəniyyət tələblərimizi ona əsaslandırmağın ağıllı olub-olmadığı sualı ortaya çıxır.

Şübhəsiz ki, mövcud vəziyyəti nəzərdən keçirin. Dinin artıq insanlara əvvəlki kimi eyni təsirə malik olmadığı barədə etirafı eşitdik. (Burada söhbət Avropa-Xristian mədəniyyətindən gedir.) Bu, onun vədlərinin azalmasına görə deyil, insanlara daha az inandırıcı görünməsinə görədir. Bu dəyişikliyin səbəbinin insan cəmiyyətinin yuxarı təbəqələrində elmi ruhun güclənməsi olduğunu qəbul edək. (Bəlkə də yeganə səbəb deyil.) Tənqid dini sənədlərin sübutetmə qüvvəsini zəiflətdi, təbiət elmləri onlardakı səhvləri aşkarladı, müqayisəli tədqiqatlar bizə hörmət bəslədiyimiz dini təsəvvürlərin ibtidai xalqların və dövrlərin zehni məhsulları ilə fəlakətli oxşarlığını üzə çıxardı.

Elmi ruh, dünyadakı şeylərə qarşı müəyyən bir münasibət yaradır; dinin şeyləri qarşısında bir müddət dayanır, tərəddüd edir, nəhayət, burada da həddi keçir. Bu prosesdə heç bir dayanma yoxdur, insanlar bizim biliklərimizin xəzinələrinə nə qədər çox əl çatdırırlarsa, dini inanclardan, əvvəlcə yalnız onun köhnəlmiş, qəbuledilməz örtüklərindən, sonra isə onun fundamental fərziyyələrindən uzaqlaşma bir o qədər yayılır. Amerikalılar, Daytonda meymun prosesini təşkil edən, yalnız öz ardıcıl mövqelərini nümayiş etdirdilər. Qarşısıalınmaz keçid digər hallarda yarımçıqlıqlar və qeyri-samimiliklər üzərindən baş verir.

Təhsilli və zehni əməklə məşğul olanlardan mədəniyyət üçün az təhlükə gözləmək olar. Mədəni davranış üçün dini motivlərin başqa dünyəvi motivlərlə əvəz edilməsi onlarda səssizcə baş verəcək, üstəlik, onların böyük hissəsi özləri mədəniyyət daşıyıcılarıdır. Təhsilsiz, əzilmiş böyük kütlənin vəziyyəti isə fərqlidir, onların mədəniyyətin düşməni olmaq üçün bütün əsasları var. Artıq Tanrıya inanmadıqlarını öyrənməyincə, hər şey yaxşıdır. Amma onlar bunu öyrənəcəklər, şübhəsiz, hətta mənim bu yazım dərc edilməsə belə. Və onlar elmi düşüncənin nəticələrini qəbul etməyə hazırdırlar, lakin elmi düşüncənin insanda yaratdığı dəyişiklik onların içində hələ baş verməyib. Burada bu kütlələrin mədəniyyət düşmənçiliyinin, öz məcbur edən hakimində aşkarladıqları zəif nöqtəyə hücum etməsi təhlükəsi yoxdurmu? Əgər insan yalnız əziz Tanrının qadağan etdiyi və bu və ya digər həyatda ağır cəzalandırılacağı üçün qonşusunu öldürməyə icazəsi yoxdursa, amma sonra əziz Tanrının olmadığını, onun cəzasından qorxmağa ehtiyac olmadığını öyrənirsə, o zaman onu şübhəsiz ki, arxayın öldürəcək və yalnız dünyəvi güclə bundan saxlanıla bilər. Deməli, ya bu təhlükəli kütlələrin ən sərt nəzarəti, ağılın oyadılması üçün bütün fürsətlərin ehtiyatla bloklanması və ya mədəniyyət ilə din arasındakı münasibətin köklü nəzərdən keçirilməsi.

İnsan düşünə bilər ki, bu son təklifin icrasına xüsusi çətinliklər mane olmamalıdır. Doğrudur, insan bundan sonra bir şeydən imtina edir, lakin bəlkə daha çox qazanır və böyük bir təhlükədən qaçınır. Lakin insanlar bundan qorxurlar, sanki mədəniyyəti daha böyük bir təhlükəyə atırlarmış kimi. Müqəddəs Bonifasi saksonlar tərəfindən müqəddəs sayılan ağacı kəsdiyi zaman, ətrafdakılar bu günahın nəticəsi kimi dəhşətli bir hadisə gözləyirdilər. Bu baş vermədi və saksonlar vaftiz qəbul etdilər.

Əgər mədəniyyət qonşunu, yəni nifrət etdiyin, yoluna mane olan və ya malına göz dikdiyin şəxsi öldürməmək əmrini veribsə, bu, açıq-aydın, əks halda mümkün olmayacaq insan birgə yaşayışının maraqları naminə edilib. Çünki qatil qurbanın qohumlarının qisasını öz üzərinə çəkəcək və eyni dərəcədə belə zorakılığa daxili meyl duyan digərlərinin gizli paxıllığını qazanacaq.

Beləliklə, o, qisasından və ya talanından uzun müddət sevinməyəcək, əksinə, tezliklə özünün də öldürüləcəyinə dair bütün ehtimallar olacaq. Hətta o, fərdi rəqibə qarşı qeyri-adi güc və ehtiyatla qorunsa belə, zəiflərin birləşməsinə məğlub olardı. Əgər belə bir birləşmə yaranmasaydı, öldürmələr sonsuz davam edərdi və nəticədə insanlar bir-birini məhv edərdilər. Bu, fərdlər arasında Korzikada hələ də ailələr arasında, digər yerlərdə isə yalnız millətlər arasında davam edən eyni vəziyyətdir. Həyat təhlükəsizliyinin hamı üçün bərabər təhlükəsi insanları cəmiyyətə birləşdirir; bu cəmiyyət fərdə öldürməyi qadağan edir və qadağanı pozan şəxsin ortaq öldürülməsi hüququnu özündə saxlayır. Bu, ədalət və cəzadır.

Lakin biz öldürmə qadağasının bu rasionel əsaslandırmasını bölüşmürük, əksinə, Allahın bu qadağanı verdiyini iddia edirik. Beləliklə, Onun niyyətlərini təxmin etməyə cəsarət edirik və görürük ki, O da insanların bir-birini məhv etməsini istəmir. Bu cür hərəkət etməklə, mədəniyyət qadağasını xüsusi bir təntənə ilə bürüyürük, lakin bununla onun icrasını Allaha inamdan asılı etmə riskini götürürük. Əgər biz bu addımı geri çəksək, iradəmizi artıq Allaha yükləməsək və sosial əsaslandırma ilə kifayətlənsək, həmin mədəniyyət qadağasının təntənəli şəkildə ucaldılmasından imtina etmiş olarıq, lakin onun təhlükə altına düşməsinin də qarşısını almış olarıq. Lakin biz başqa bir şey də qazanırıq. Bir növ yayılma və ya yoluxma nəticəsində müqəddəslik, toxunulmazlıq, hətta o dünyaya aidlik xarakteri bir neçə böyük qadağadan bütün digər mədəni qurumlara, qanunlara və qaydalara yayılmışdır. Lakin bu qurumlara müqəddəslik halqası çox vaxt yaraşmır; onlar yalnız zaman və yerinə görə əks qərarlar qəbul edərək öz-özünü dəyərsizləşdirmir, həm də insanın qüsurlu olduğunu göstərən bütün əlamətləri nümayiş etdirirlər. Onların arasında qısagörən təşvişin məhsulu, dar maraqların ifadəsi və ya yetərsiz fərziyyələrdən çıxarılmış nəticə olanları asanlıqla tanımaq olar. Onlara yönəldilən tənqid, daha yaxşı əsaslandırılmış digər mədəni tələblərə olan hörməti də arzuolunmaz dərəcədə azaldır. Tanrının özünün nə tələb etdiyi ilə hər şeyə qadir parlamentin və ya yüksək magistratın avtoritetindən irəli gələn şeyi ayırmaq çətin vəziyyət olduğundan, Tanrını ümumiyyətlə işin xaricində saxlamaq və bütün mədəni qurumların və qaydaların təmiz insan mənşəyini dürüstlüklə etiraf etmək şübhəsiz üstünlük olardı. Tələb olunan müqəddəsliklə birlikdə bu əmrlərin və qanunların sərtliyi və dəyişməzliyi də ortadan qalxardı. İnsanlar anlaya bilərdilər ki, bu qanunlar onlara hökm etmək üçün deyil, əksinə, onların maraqlarına xidmət etmək üçün yaradılıb; onlar qanunlara qarşı daha mehriban münasibət bəsləyər, ləğv edilməsini deyil, yalnız təkmilləşdirilməsini hədəfləyərdilər. Bu, mədəni təzyiq ilə barışığa aparan yolda vacib bir irəliləyiş olardı.

Mədəni qaydaların təmiz rasionel əsaslandırılması, yəni sosial zərurətə əsaslandırılması haqqında müdafiəmiz burada gözlənilmədən bir şübhə ilə dayandırılır. Biz qətlin qadağan edilməsinin yaranmasını nümunə götürdük. Bəs bizim bu hadisə haqqındakı təsvirimiz tarixi həqiqətə uyğundurmu? Qorxuruq ki, yox; o, sadəcə rasionalist bir quruluş kimi görünür. Biz insan mədəniyyət tarixinin məhz bu hissəsini psixoanaliz köməyi ilə öyrəndik və bu səylərə əsaslanaraq, həqiqətən vəziyyətin fərqli olduğunu söyləməliyik. Təmiz ağlı məntiqi motivlər bu günkü insanda belə ehtiraslı təkanlara qarşı çox az şey edir; ibtidai dövrün insan heyvanında onlar nə qədər aciz olmalı idilər! Ola bilər ki, onun nəslindən olanlar bu gün də bir-birini çəkinmədən öldürərdilər, əgər həmin qətllərdən biri, yəni ibtidai atanın qətl edilməsi, qarşıdurulmaz və ağır nəticəli bir hissi reaksiya doğurmasaydı. Bu hadisədən irəli gələn əmr budur: öldürməməlisən, totemizm dövründə yalnız ata əvəzedicisinə aid olan, sonradan başqalarına da şamil edilən və bu gün belə istisnasız icra olunmayan əmr.

Amma o ilkin ata, burada təkrarlamaya ehtiyac duymadığım izahlara görə, Tanrının ilkin nümunəsi, sonrakı nəsillərin Tanrı obrazını formalaşdırdığı model olmuşdur. Beləliklə, dini təsvir haqlıdır, Tanrı həqiqətən o qadağanın yaranmasında iştirak etmişdir, onu sosial zərurətin dərk edilməsi deyil, onun təsiri yaratmışdır. Və insan iradəsinin Tanrıya köçürülməsi tamamilə haqlıdır, çünki insanlar atanı zorakılıqla ortadan qaldırdıqlarını bilirdilər və qəbahətli əməllərinə cavab olaraq bundan sonra onun iradəsinə hörmət etməyi qərara aldılar. Beləliklə, dini təlim bizə tarixi həqiqəti, əlbəttə müəyyən bir dəyişikliyə və örtüyə salınmış şəkildə çatdırır; bizim rasional təsvirimiz onu inkar edir.

İndi görürük ki, dini təsəvvürlər xəzinəsi yalnız arzuların yerinə yetirilməsini deyil, həm də əhəmiyyətli tarixi xatirələri ehtiva edir. Keçmişlə gələcəyin bu qarşılıqlı təsiri, dinə hansı misilsiz güc verir! Amma bəlkə də bir analoji vasitəsilə bizə artıq başqa bir dərketmə də aydın olur. Anlayışları yetişdikləri zəmindən uzaqlaşdırmaq yaxşı deyil, lakin bu uyğunluğu ifadə etməliyik. Uşaq haqqında bilirik ki, o, mədəniyyətə doğru inkişafını, bəzən daha aydın, bəzən daha az aydın nevroz mərhələsindən keçmədən yaxşı davam etdirə bilməz. Bu, uşağın sonradan faydasız olan çoxluqda həvəs tələblərini rasional zəhmətlə boğa bilməməsi, əksinə, adətən arxasında təşviş motivi duran sıxışdırma aktları ilə nəzarət altına alma məcburiyyətində qalması ilə əlaqədardır. Bu uşaq nevrozlarının əksəriyyəti böyümə dövründə öz-özünə aradan qalxır, xüsusilə uşaq dövrünün məcburiyyət nevrozları bu taleyə malikdir. Qalan hissəni psixoanalitik müalicə də daha sonra həll etməlidir. Tamamilə eyni şəkildə, insanlığın bütününün öz əsrlər boyu inkişafı zamanı nevrozlara analog olan vəziyyətlərə düşdüyünü qəbul etmək lazımdır; bu, elə həmin səbəblərdən irəli gəlir ki, insanlıq cəhalət və zəka zəifliyi dövründə insan birgə yaşayışı üçün zəruri olan həvəslərdən imtinaları yalnız saf affektiv qüvvələr vasitəsilə təmin edə bilmişdir. Qədim dövrdə baş vermiş sıxışdırmaya bənzər proseslərin nəticələri mədəniyyətə uzun müddət təsir göstərməyə davam etdi. Din ümumbəşəri məcburiyyət nevrozu olardı; uşaqdakı kimi, o da Edip kompleksindən, atayla olan münasibətdən qaynaqlanardı. Bu görüşə görə, dindən üz döndərmə böyümə prosesinin taleyüklü amansızlığı ilə baş verməlidir və biz məhz indi bu inkişaf mərhələsinin ortasındayıq. Bizim davranışımız onda anlayışlı bir tərbiyəçinin nümunəsinə uyğun olmalıdır: o, yaxınlaşan yenidənqurmaya qarşı çıxmır, əksinə onu dəstəkləməyə və onun gələcək zorakılıqla tətbiqinin qarşısını almağa çalışır. Dinin mahiyyəti bu analoji ilə tükənmir. Bir tərəfdən, yalnız fərdi bir məcburiyyət nevroz kimi məcburi məhdudiyyətlər gətirirsə, digər tərəfdən, yalnız izolyasiya olunmuş şəkildə amentiya, yəni səadətli hallüsinator çaşqınlıqda rast gəldiyimiz reallığın inkarı ilə müşayiət olunan arzu illüziyaları sistemini ehtiva edir. Bunlar yalnız, sosial hadisənin anlaşılmasına çalışdığımız müqayisələrdən ibarətdir; fərdi patologiya isə bizə buna tam dəyərli bir qarşılıq vermir.

Dəfələrlə (məndən və xüsusilə T. Reikdən) göstərilmişdir ki, dinin məcburiyyət nevrozu ilə analogiyası hansı təfərrüatlara qədər izlənilə bilər və dinin formalaşmasının xüsusiyyətlərinin və taleyinin nə qədəri bu yolla başa düşülə bilər. Buna uyğun gələn bir fakt da var ki, dindar insan müəyyən nevroz xəstəliklərinin təhlükəsindən yüksək dərəcədə qorunur; ümumi nevrozun qəbul edilməsi ona fərdi nevroz formalaşdırmaq vəzifəsindən azad edir.

Müəyyən dini təlimlərin tarixi dəyərinin qavranılması onlara olan hörmətimizi artırır, lakin mədəni qaydaların əsaslandırılmasından onları geri çəkmək təklifimizi dəyərsiz etmir. Əksinə! Bu tarixi qalıqların köməyi ilə biz dini təlimləri, sanki, nevroz qalıqları kimi qəbul etməyə başladıq və indi deyə bilərik ki, nevroz xəstəsinin analitik müalicəsində olduğu kimi, sıxışdırma nəticələrini rasional zehni işin nəticələri ilə əvəz etmək üçün vaxt çatmışdır. Bu yenidən işləmə zamanı mədəni qaydaların təntənəli şəkildə ucaldılmasından imtina ilə kifayətlənilməyəcəyini, onların ümumi nəzərdən keçirilməsinin bir çoxları üçün ləğv edilməyə səbəb olacağını gözləmək olar, lakin buna təəssüf etmək çətindir. İnsanların mədəniyyətlə barışdırılması vəzifəsi bu yolla böyük dərəcədə həll olunacaq. Mədəni qaydaların rasional əsaslandırılmasında tarixi həqiqətdən imtina etmək bizə təəssüf hissi yaratmamalıdır. Dini təlimlərin ehtiva etdiyi həqiqətlər o qədər təhrif olunmuş və sistemli şəkildə pərdələnmişdir ki, insan kütləsi onları həqiqət kimi tanıya bilmir. Bu, uşağa leyləyin yeni doğulmuşları gətirdiyini söylədiyimiz halda olduğu kimidir. Bununla da biz həqiqəti simvolik örtükdə söyləyirik, çünki böyük quşun nə demək olduğunu bilirik. Amma uşaq bunu bilmir, yalnız təhrif hissəsini eşidir, aldadıldığını düşünür və bilirik ki, böyüklərə qarşı etimadsızlığı və inadsızlığı çox vaxt məhz bu təəssürata əsaslanır. Belə simvolik həqiqət örtüklərinin ötürülməsindən çəkinməyin və uşağa real vəziyyətlər haqqında onun intellektual səviyyəsinə uyğun məlumat verməkdən imtina etməməyin daha yaxşı olduğuna qərar verdik.

Bir-biri ilə uzlaşdırılması çətin olan ziddiyyətlərə yol verirsiniz. Əvvəlcə iddia edirsiniz ki, sizin kimi bir əsər tamamilə təhlükəsizdir. Heç kim belə müzakirələrlə dini inancını itirməyəcək. Lakin sonradan aydın olur ki, məqsədiniz bu inancı sarsıtmaq olduğuna görə, soruşmaq olar: niyə onları açıqlayırsınız? Başqa bir yerdə isə etiraf edirsiniz ki, insanın artıq Allaha inanmadığını öyrənməsi təhlükəli, hətta çox təhlükəli ola bilər. O, indiyə qədər itaətkar idi, indi isə mədəni qaydalara qarşı itaəti kənara atır. Sizin bütün arqumentiniz, dini motivasiyanın mədəniyyət qadağaları üçün təhlükə yaratdığı iddiası, inananın inanmayana çevrilə biləcəyi fərziyyəsinə əsaslanır, bu isə tam ziddiyyətdir. "Digər bir ziddiyyət ondadır ki, siz bir tərəfdən insanın zəka ilə idarə edilə bilməyəcəyini etiraf edirsiniz, o, ehtirasları və həvəs tələbləri ilə idarə olunur, digər tərəfdən isə onun mədəniyyətə itaətinin affektiv əsaslarını rational olanlarla əvəz etmək təklifini irəli sürürsünüz. Bunu anlayan anlasın.* Mənə elə gəlir ki, ya birincisi, ya da ikincisi doğrudur." "Həmçinin, tarixdən heç nə öyrənməmisiniz? Dini ağla əvəz etmək cəhdi artıq bir dəfə, rəsmi şəkildə və böyük miqyasda həyata keçirilmişdir. Fransız İnqilabını və Robespierri xatırlayırsınız, elə deyilmi? Amma həmçinin bu eksperimentin qısa ömürlü və acınacaqlı uğursuzluğunu da xatırlayın. İndi Rusiyada bu yenidən təkrarlanır, nəticənin necə olacağını bilmək üçün maraqlanmağımıza ehtiyac yoxdur. İnsanın dinə ehtiyac duymadan yaşaya bilməyəcəyini qəbul edə biləcəyimizi düşünmürsünüz? "Özünüz dediniz ki, din sadəcə məcburiyyət nevrozundan ibarət deyil. Amma dinin bu digər tərəfi haqqında danışmadınız. Sizə nevrozla analojiyi davam etdirmək kifayət edir. İnsanları nevrozdan azad etmək lazımdır. Bu prosesdə itirilən digər şeylər sizi narahat etmir." Ziddiyyət təəssüratı, yəqin ki, mürəkkəb məsələləri çox tələsik nəzərdən keçirdiyim üçün yarandı. Bəzi şeyləri sonradan izah edə bilərik. Mən hələ də iddia edirəm ki, mənim yazım bir baxımdan tamamilə zərərsizdir. Heç bir mömin bu və ya oxşar arqumentlərlə imanından şübhəyə düşməyəcəkdir. Möminin dinin məzmununa müəyyən nəvazişli bağları var. Şübhəsiz ki, eyni mənada inanmayan saysız-hesabsız başqaları da var. Onlar dinin təhdidləri ilə qorxudulduqları üçün mədəni qaydalara itaət edirlər və dinin özünü onları məhdudlaşdıran reallığın bir hissəsi kimi qəbul etməli olduqları müddətcə dindən qorxurlar. Onlar reallıq dəyərinə olan inanclarını tərk etməyə başladıqları anda qopub gedirlər, lakin buna da arqumentlər təsir göstərmir. Onlar digərlərinin də dindən qorxmadığını gördükləri zaman dindən qorxmağı dayandırırlar və mən onların mənim yazımı nəşr etməsəm belə, dini təsirin zəifləməsini öyrənəcəklərini iddia etmişəm.

Amma mən inanıram ki, siz mənə yönəltdiyiniz digər ziddiyyətə daha çox əhəmiyyət verirsiniz. İnsanlar ağlına uyğun səbəblərə o qədər az açıqdırlar ki, tamamilə həvəs istəkləri tərəfindən idarə olunurlar. Bəs niyə onlardan həvəs doyumunu alıb ağlabatan səbəblərlə əvəz etmək lazımdır? Həqiqətən, insanlar belədir, amma siz özünüzə sual vermisinizmi ki, onların belə olması şərtdir, yoxsa onların ən dərin təbiəti onları buna məcbur edir? Antropoloq uşaqlarının başlarını erkən yaşdan bantlarla deformasiyaya uğradan bir xalqın kəllə indeksini təyin edə bilərmi? Sağlam bir uşağın parlaq zəkası ilə orta yetkinin zəif düşüncəsi arasındakı kədərli ziddiyyəti düşünün. Dini tərbiyənin bu nisbi cılızlaşmada böyük günahı olması tamamilə qeyri-mümkündürmü? Məncə, təsirlənməmiş bir uşağın Allah və bu dünyadan kənar şeylər haqqında düşünməyə başlaması çox uzun çəkərdi. Bəlkə də bu düşüncələr onun əcdadlarının keçdiyi eyni yolları gedərdi, amma bu inkişafı gözləmir, ona dini təlimləri nə marağı, nə də onların əhəmiyyətini dərk etmək qabiliyyəti olmayan bir zamanda təqdim edirlər. Cinsi inkişafın gecikdirilməsi və dini təsirin erkən başlaması, bu, bu günkü pedaqogikanın proqramındakı iki əsas məqamdır, elə deyilmi? Uşağın düşüncəsi oyandığı zaman, dini təlimlər artıq toxunulmaz hala gəlmiş olur. Amma düşünürsünüzmü ki, düşüncə funksiyasının güclənməsi üçün cəhənnəm cəzalarının təhdidi ilə belə əhəmiyyətli bir sahənin bağlanması çox faydalıdır? Bir dəfə dini təlimlərin ona təqdim etdiyi bütün absurdluqları tənqidsiz qəbul etməyə və hətta onlar arasındakı ziddiyyətləri görməməzlikdən gəlməyə alışan birinin zəif düşüncəsi bizi çox təəccübləndirməməlidir. İndi bizdə həvəslərimizi idarə etmək üçün ağıldan başqa vasitə yoxdur. Düşünmə qadağalarının hakimiyyəti altında olan şəxslərin psixoloji idealı, yəni ağılın üstünlüyünü əldə edəcəklərini necə gözləmək olar? Siz həmçinin bilirsiniz ki, qadınlara ümumiyyətlə, belə deyilən «fizyoloji axmaqlıq» — yəni kişilərin ağılından aşağı olan bir zəka nisbət edilir. Faktın özü mübahisəlidir, onun izahı şübhəlidir, lakin bu intellektual qüsurluğun ikincil təbiətinə dəlil kimi qadınların erkən qadağaların sərtliyindən əziyyət çəkməsi göstərilir; onlar ən çox maraqlandıqları şeyə, yəni cinsi həyatın problemlərinə fikirlərini yönəltməkdən məhrum edilmişdilər. Cinsi düşüncə ləngiməsindən başqa, dini və ondan törəmiş sadiqlik ləngiməsi insanın erkən illərinə təsir etdiyi müddətcə, onun əslində kim olduğunu həqiqətən deyə bilmərik.

Amma mən həvəsimi azaltmaq və özümün də bir illüziya arxasınca qaçdığım ehtimalını qəbul etmək istəyirəm. Bəlkə də dini düşüncə qadağasının təsiri mənim fərz etdiyim qədər ağır deyil, bəlkə də məlum olar ki, tərbiyəni dinə tabe olmağa sui-istifadə etməsəniz belə, insan təbiəti eyni qalır. Mən bunu bilmirəm və siz də bunu bilməyə bilərsiniz. Təkcə bu həyatın böyük problemləri hazırda həllolunmaz görünməklə qalmır, həm də bir çox kiçik sualın həlli çətindir.

Amma mənə etiraf edin ki, burada gələcək ümid üçün əsas var, bəlkə də mədəniyyəti zənginləşdirə biləcək bir xəzinə aşkarlanacaq, qeyri-dini tərbiyəyə cəhd etmək əməyə dəyər. Əgər bu cəhd nəticəsiz qalarsa, islahatdan imtina etməyə və əvvəlki, təmiz təsviri hökmə qayıtmağa hazıram: insan zəif ağıllı bir varlıqdır və onun həvəs istəkləri tərəfindən idarə olunur.

Başqa bir məsələdə mən sizə tam dəstək verirəm. Dini zorla və bir anda ləğv etmək istəmək əlbəttə ki, ağılsızlıqdır. Hər şeydən əvvəl, buna görə ki, bu ümidsizdir. Mömin öz imanını əlindən almağa qoymaz, nə arqumentlərlə, nə də qadağalarla. Amma bəzilərinə bunu etmək mümkün olsa belə, bu, qəddarlıq olardı. Onilliklər boyu yuxu dərmanları qəbul etmiş adam, təbii ki, ona dərman verilmədikdə yata bilməz. Dini təsəllilərin təsirinin narkotik təsirinə bərabər tutula biləcəyi Amerikada baş verən bir hadisə ilə gözəl şəkildə izah olunur. Orada indi insanlardan — açıq-aydın qadınların hakimiyyətinin təsiri altında — bütün qıcıq, sərxoşluq və ləzzət vasitələrini almaq istəyirlər və kompensasiya olaraq onları Tanrı qorxusu ilə doydururlar. Bu eksperimentin nəticəsi ilə də maraqlanmağa ehtiyac yoxdur.

Buna görə də, əgər siz daha da irəli gedib belə nəticə çıxarırsınızsa, insanın ümumiyyətlə dini illüziyanın təsəllisinə ehtiyacı var, onsuz həyatın ağırlığına və qəddar reallığa dözməz. Bəli, uşaqlıqdan siz ona şirin — və ya acı-şirin — zəhər aşılamış insana yox. Amma ayıq böyüdülən digərinə nə demək? Bəlkə də nevrozdan əziyyət çəkməyən şəxs, onu uyuşdurmaq üçün zəhərlənməyə də ehtiyac duymur. Şübhəsiz ki, insan o zaman çətin vəziyyətdə olacaq, o, özünün bütün acizliyini, dünyada mexanizmlərin arasında kiçikliyini etiraf etməli olacaq, artıq yaradılışın mərkəzi, xeyirxah təqdirin şirin qayğısının obyekti deyil. O, özünü isti və rahat hiss etdiyi ata evini tərk etmiş uşağın vəziyyətində olacaq. Amma infantilizm üstələnmək üçün nəzərdə tutulmayıbmı? İnsan əbədi uşaq qala bilməz, o, nəhayət, «düşmən həyata» çıxmalıdır. Buna «reallığa tərbiyə» demək olar, mənə bu irəliləyişin zərurətinə diqqət yetirməyin mənim yazımın yeganə məqsədi olduğunu sizə hələ də bildirməliyəm?

Siz yəqin ki, onun ağır imtahanı keçə bilməyəcəyindən qorxursunuz? Yaxşı, gəlin heç olmasa ümid edək. İnsanın öz gücünə arxalandığını bilməsi artıq bir şeydir, Onda insan ondan düzgün istifadə etməyi öyrənir. İnsan büsbütün vasitəsiz deyil: elmi ona Tufan dövründən bəri ona çox şey öyrədib və gücünü daha da artıracaq. Və çarəsi olmayan böyük taleyin zəruriyyətlərinə gəldikdə, o, onlara təslim olaraq dözməyi öyrənəcək. Ona Ayda böyük torpaq sahibliyi xəyalının nə faydası var, halbuki onun məhsulundan hələ heç kim bir şey görməyib? Bu torpaqda dürüst kiçik kəndli kimi o, öz parçasını belə işləməyi bacaracaq ki, o, onu qidalandırsın. Ümidlərini axirətdən çəkərək və bütün azad olan qüvvələri dünyəvi həyata yönəldərək, o, ehtimal ki, həyatın hamı üçün dözümlü olmasına və mədəniyyətin heç kimə əziyyət verməməsinə nail ola bilər. Onda o, təəssüf hissi olmadan bizim inancsız yoldaşlarımızdan biri ilə deyə bilər: Göyləri biz mələklərə və sərçələrə buraxırıq.

Bu çox gözəl səslənir. Bütün illüziyalardan imtina etmiş və bununla da Yer üzündə dözümlü bir həyat qurmaq qabiliyyəti qazanmış bir insanlıq! Ancaq mən sizin gözləntilərinizi bölüşə bilmərəm, bəlkə də məni belə hesab etdiyiniz inadkar bir reaksiyaçı olduğuma görə deyil. Xeyr, ehtiyatlılıqdan. İnanıram ki, biz indi rolları dəyişdik; siz illüziyalara qapılan bir xəyalpərəst kimi görünürsünüz, mən isə ağlın iddiasını, şübhənin haqqını təmsil edirəm. Sizin orada qeyd etdikləriniz, istəklərinizin təsirini açıq şəkildə büruzə verdiyi üçün, sizin nümunənizə uyğun olaraq illüziya adlandıra biləcəyim səhvlər üzərində qurulmuş kimi görünür. Siz ümidinizi, erkən uşaqlıq dövründə dini təlimlərin təsirinə məruz qalmamış nəsillərin, arzulanan ağlın həvəs həyatı üzərində üstünlüyünə asanlıqla nail olacaqları fikrinə bağlayırsınız. Bu, yəqin ki, bir illüziyadır; bu həlledici məqamda insan təbiəti demək olar ki, dəyişməyəcək. Əgər səhv etmirəmsə, — başqaları haqqında o qədər az şey bilirik ki, bu gün də dini bir sistemin təzyiqi altında böyüməyən xalqlar var və onlar sizin idealınıza digərlərindən daha yaxın deyillər. Avropa mədəniyyətimizdən dini aradan qaldırmaq istəyirsinizsə, bu yalnız başqa bir təlimlər sistemi ilə mümkün ola bilər və bu sistem əvvəldən dinin bütün psixoloji xüsusiyyətlərini, eyni müqəddəsliyi, donuqluğu, dözümsüzlüyü və müdafiə üçün eyni düşünmə qadağasını öz üzərinə götürəcəkdi. Təhsilin tələblərinə cavab vermək üçün bu cür bir şeyiniz olmalıdır. Ancaq təhsildən imtina edə bilməzsiniz. Körpəlikdən mədəni insana gedən yol uzundur, çox sayda insan bu yolda azacaq və rəhbərlik olmadan öz inkişaflarına buraxılsalar, həyat vəzifələrinə vaxtında nail ola bilməyəcəklər. Onların təhsilində tətbiq edilən təlimlər, yetişkin illərindəki düşüncələrinə həmişə sərhədlər qoyacaq, məhz bu gün dinə etdiyiniz ittiham kimi. Fərq etmirsiniz ki, bizim, hər hansı bir mədəniyyətin silinməz doğuş qüsuru, yalnız yetişmiş böyüyün ağlı ilə haqlı çıxa biləcəyi qərarlar verməyi, həvəsli və düşüncəsi zəif uşağa yükləməsidir? Ancaq əsrlər boyu insan inkişafının bir neçə uşaqlıq ilinə sıxlaşdırılması nəticəsində başqa cür ola bilməz və uşaq yalnız affektiv qüvvələr vasitəsilə özünə verilən vəzifənin öhdəsindən gəlməyə məcbur edilə bilər. Deməli, sizin 'Ağlın üstünlüyü' üçün perspektivlər bunlardır. İndi təhsilin və insan birgə yaşayışının əsası kimi dini təlim sisteminin saxlanmasını müdafiə etdiyimə təəccüblənməməlisiniz. Bu praktik bir məsələdir, reallıq dəyəri məsələsi deyil. Mədəniyyətimizin qorunması naminə fərdə təsir göstərməyi, onun mədəni yetişkinliyə çatmasını gözləyə bilmədiyimiz üçün (çoxları heç vaxt belə olmayacaqdır), biz böyüyən gəncə tənqiddən uzaq bir fərz kimi təsir edəcək bir təlimlər sistemini qəbul etdirməyə məcbur olduğumuz üçün, mənə dini sistem bunun üçün ən uyğun görünür. Əlbəttə, məhz onun arzu yerinə yetirən və təsəlli verən gücünə görə, siz bunun 'illüziya' olduğunu tanımaq istəyirsiniz. Reallıqdan bir şeyi tanımağın çətinliyi qarşısında, hətta bunun bizə ümumiyyətlə mümkün olub-olmadığına dair şübhə var ikən, insan ehtiyaclarının da reallığın bir hissəsi olduğunu, üstəlik vacib bir hissəsi olduğunu, xüsusilə bizi maraqlandıran bir hissə olduğunu nəzərdən qaçırmayaq. Dini təlimin bir üstünlüyünü, sizin xüsusi olaraq etiraz etdiyiniz bir özəlliyində tapıram; o, bir konseptual təmizləmə və sublimasiyaya imkan verir, hansında ilkin və uşaqca düşüncənin izini daşıyan ən çox şey soyulub atıla bilər. Qalan şey, elmin artıq qarşı çıxmadığı və onu təkzib edə bilməyəcəyi ideyaların məzmunudur. Sizin yarımçıqlıq və kompromis kimi qınadığınız dini təlimin bu dəyişmələri, cahil kütlə ilə fəlsəfi düşünən arasında yaranan çatını qaçınmağa imkan verir, onlar arasındakı ortaq cəhəti qoruyur, bu isə mədəniyyətin təminatı üçün çox vacibdir. Belə olduqda, xalqdan olan adamın cəmiyyətin ali təbəqələrinin 'artıq Allaha inanmadığını' öyrənəcəyindən qorxmaq lazım deyil. İndi isə sizin səylərinizin, sınaqdan keçmiş və affektiv dəyərli bir illüziyanı, sınaqdan keçməmiş və laqeyd başqa bir illüziya ilə əvəz etmək cəhdinə endiyini göstərdiyimə inanıram. Məni tənqidlərinizə qarşı qeyri-həssas tapmayın. Bilirəm ki, illüziyalardan qaçınmaq nə qədər çətindir; bəlkə də mənə aid olan ümidlər də illüziv təbiətlidir. Amma bir fərqi qətiyyətlə qoruyuram. Mənim illüziyalarım — onları bölüşməmək üçün heç bir cəzanın qoyulmamasından əlavə — dini olanlar kimi düzəldilməz deyil, sayıqlama xarakteri daşımır. Əgər təcrübə — mənə deyil, məndən sonra eyni şəkildə düşünən başqalarına — səhv etdiyimizi göstərməli olsa, onda gözləntilərimizdən imtina edəcəyik. Mənim cəhdimi olduğu kimi qəbul edin. Bu dünyada yol tapmağın nə qədər çətin olduğunu özünə qarşı aldatmayan bir psixoloq, insanlığın inkişafını, fərdin uşaqlıqdan yetkinliyə keçidi zamanı psixi prosesləri öyrənməklə qazandığı az miqdarda dərketmə əsasında qiymətləndirməyə çalışır. Bu zaman ona dinin uşaqlıq nevrozuna bənzədiyi fikri gəlir və o, insanlığın bu nevrotik mərhələni, bir çox uşağın oxşar nevrozunu böyüyərək aşdığı kimi, aşacağına inanmaq üçün kifayət qədər optimistdir. Fərd psixologiyasından olan bu dərinliklər qeyri-kafi ola bilər, insan nəslinə köçürülməsi əsaslandırılmamış ola bilər, optimizm əsaslandırılmamış ola bilər; mən sizə bütün bu qeyri-müəyyənlikləri qəbul edirəm. Amma insan çox vaxt nə düşündüyünü deməkdən özünü saxlaya bilmir və bunu dəyərindən çox kimi təqdim etmədiyini söyləyərək özünü təmizə çıxarır.

Və mən hələ iki nöqtə üzərində dayanmalıyam. Birincisi, mövqeyimin zəifliyi Sizin mövqeyinizin güclənməsi demək deyil. Məncə, Siz itirilmiş bir işi müdafiə edirsiniz. İnsan intellektinin insan həvəs həyatı ilə müqayisədə gücsüz olduğunu nə qədər çox təkid etsək də, haqlı ola bilərik. Amma bu zəiflikdə xüsusi bir şey var; İntellektin səsi astadır, amma özünə qulaq asdırana qədər dayanmır. Sonda, saysız-hesabsız dəfə təkrarlanan rədd cavablarından sonra o, yenə də özünə qulaq asdırmağa nail olur. Bu, insanlığın gələcəyi üçün optimist olmağa icazə verilən az sayda nöqtələrdən biridir, lakin özü-özlüyündə az şey demək deyil. Ona daha başqa ümidlər də bağlamaq olar. İntellektin üstünlüyü şübhəsiz ki, çox uzaqda, çox uzaqda, amma ehtimal ki, sonsuz uzaqlıqda deyil. Və o, ehtimal ki, Sizin Tanrınızdan gözlədiyiniz eyni məqsədləri — insan sevgisini və əziyyətin azaldılmasını — insanın mülayimləşdirilməsi ilə, xarici reallıq, yəni “Ananke” nə qədər icazə verirsə, həyata keçirəcəkdir: biz düşmənçiliyimizin yalnız müvəqqəti olduğunu, barışmaz olmadığını deyə bilərik. Biz eyni şeyi gözləyirik, amma Siz məndən və mənim tərəfdaşlarımdan daha səbirsiz, daha tələbkar və — niyə deməyim? — daha eqoistsiniz. Siz səadətin ölümdən dərhal sonra başlamasını istəyirsiniz, ondan qeyri-mümkün olanı tələb edirsiniz və fərdin iddiasından vaz keçmək istəmirsiniz. Bizim Tanrımız Logos! bu istəklərin təbiətin bizdən kənarda icazə verdiyi qədərini həyata keçirəcək, amma çox tədricən, əvvəlcə görünməz gələcəkdə və yeni insan uşaqları üçün. Bizə, gözləntilərimizdən vaz keçənlərə kompensasiya. Zəhmət olmasa, mənim cəhdimi onun olduğu kimi qəbul edin. Bu dünyada yolunu tapmağın nə qədər çətin olduğunu özündən gizlətməyən bir psixoloq, fərdi insanın uşaqlıqdan yetkinliyə qədər inkişafı zamanı psixi prosesləri öyrənməklə əldə etdiyi az miqdarda anlayışa əsasən insanlığın inkişafını qiymətləndirməyə çalışır. Bu zaman ona dinin uşaqlıq nevrozuna bənzədiyi fikri gəlir və o, insanlığın bu nevrotik mərhələni, uşaqların oxşar nevrozlarından böyüyüb çıxdıqları kimi, dəf edəcəyinə inanacaq qədər optimistdir. Bu fərdi psixologiyadan əldə edilən anlayışlar qeyri-kafi, insan nəslinə köçürülməsi əsassız, optimizm əsassız ola bilər; mən Sizə bu qeyri-müəyyənliklərin hamısını etiraf edirəm. Amma insan çox vaxt fikrini deməkdən özünü saxlaya bilmir və bunu onu dəyərindən artıq kimi təqdim etməməklə əsaslandırır.²⁴

Və mən hələ iki nöqtə üzərində dayanmalıyam. Birincisi, mövqeyimin zəifliyi Sizin mövqeyinizin güclənməsi demək deyil. Məncə, Siz itirilmiş bir işi müdafiə edirsiniz. İnsan intellektinin insanın həvəs həyatı qarşısında gücsüz olduğunu nə qədər çox təkrarlasaq da haqlı ola bilərik. Amma bu zəiflikdə xüsusi bir şey var; İntellektin səsi astadır, amma özünə qulaq asdırana qədər dayanmır. Sonda, saysız-hesabsız dəfə rədd edildikdən sonra o, yenə də özünə qulaq asdırmağa nail olur. Bu, insanlığın gələcəyi üçün optimist olmağa icazə verilən az sayda nöqtələrdən biridir, amma özündə böyük əhəmiyyət daşıyır. Ona daha başqa ümidlər də bağlamaq olar. İntellektin üstünlüyü şübhəsiz çox uzaqda, daha da uzaqda, amma ehtimal ki, sonsuz uzaqda deyil. Və o, ehtimal ki, Sizin Tanrınızdan gözlədiyiniz eyni məqsədləri — insan sevgisini və əzabın azaldılmasını — insan ölçüsündə, xarici reallıq, yəni "Ananke" icazə verdiyi qədər həyata keçirəcəkdir; buna görə də düşmənçiliyimizin yalnız müvəqqəti olduğunu, barışmaz olmadığını deyə bilərik. Biz eyni şeyi gözləyirik, amma Siz məndən və tərəfdaşlarımdan daha səbirsiz, daha tələbkar və — nə üçün deməyim? — daha eqoistsiniz. Siz səadəti ölümdən dərhal sonra başlatmaq istəyirsiniz, ondan qeyri-mümkün olanı tələb edirsiniz və fərdin iddiasından əl çəkmək istəmirsiniz. Bizim Tanrımız Logos! bu istəklərdən təbiətin bizə icazə verdiyi qədərini, amma çox yavaş, yalnız görünməz gələcəkdə və yeni insan övladları üçün həyata keçirəcəkdir. Bizə, həyatdan ağır əziyyət çəkənlərə o, kompensasiya vəd etmir. Bu uzaq məqsədə gedən yolda Sizin dini təlimləriniz, ilk cəhdlərin uğursuz olmasından və ya ilk əvəzedici formaların dayanıqsız çıxmasından asılı olmayaraq, tərk edilməlidir. Niyə olduğunu bilirsiniz; ağıl və təcrübəyə uzun müddət davam edən müqavimət göstərmək mümkün deyil və dinin hər ikisinə qarşı ziddiyyəti çox aydındır. Təmizlənmiş dini ideyalar da dinin təsəlli məzmunundan bir şeyi qorumaq istədikləri müddətcə bu taleydən qaça bilməzlər. Əlbəttə, əgər onlar xüsusiyyətləri müəyyən edilə bilməyən, niyyətləri qavranıla bilməyən daha yüksək mənəvi varlığın iddiası ilə məhdudlaşırlarsa, o zaman elm tənqidlərindən qorunurlar, lakin insan marağından da məhrum olurlar.²⁵

İkincisi: İllüziyaya qarşı sizin və mənim davranışımızdakı fərqi nəzərə alın. Siz bütün qüvvələrinizlə dini illuziyanı müdafiə etməlisiniz; əgər onun dəyəri azalarsa — və həqiqətən kifayət qədər təhlükə altındadır — onda sizin dünyanız dağılır, sizə hər şeydən, mədəniyyətdən və insanlığın gələcəyindən ümid kəsməkdən başqa heç nə qalmır. Mən, biz bu köləlikdən azadıq. Uşaqca istəklərimizin bir hissəsindən imtina etməyə hazır olduğumuz üçün, bəzi gözləntilərimizin illuziya olduğu ortaya çıxsa, buna dözə bilərik.

Dini təlimlərin təzyiqindən azad olan tərbiyə bəlkə də insanın psixoloji mahiyyətində çox şey dəyişməyəcək, bizim Aöyog tanrımız bəlkə də çox qüdrətli deyil, ondan əvvəlkilərin vəd etdiklərinin yalnız kiçik bir hissəsini yerinə yetirə bilər. Əgər bunu qəbul etməli olsaq, onu təslimçiliklə qəbul edəcəyik. Dünyaya və həyata olan marağımızı itirməyəcəyik, çünki bizdə bir yerdə sizdə olmayan etibarlı bir dayaq var. Biz inanırıq ki, elmi işin dünyanın reallığı haqqında bir şeylər öyrənməsi mümkündür, bununla biz gücümüzü artıra və həyatımızı ona uyğun qura bilərik. Əgər bu inanc illuziyadırsa, onda sizin vəziyyətinizdəyik, lakin elm çoxsaylı və əhəmiyyətli nailiyyətlərlə onun illuziya olmadığını sübut edib. Onun çox açıq və daha çox gizli düşmənləri var, onlar ona dini inancı zəiflətdiyini və onu devirməklə hədələdiyini bağışlaya bilmirlər. Ona az öyrətdiyi və qaranlıqda qoyduqlarının müqayisəedilməz dərəcədə çox olduğu irad tutulur. Amma bununla onun nə qədər gənc olduğu, başlanğıclarının nə qədər çətin olduğu və insan intellektinin onun vəzifələri üçün gücləndiyi vaxtın nə qədər az olduğu unudulur. Mühakimələrimizin əsasına çox qısa zaman dilimləri qoyaraq hamımız səhv etmirikmi? Biz geoloqlardan nümunə götürməliyik. Elmin qeyri-müəyyənliyindən şikayət edilir ki, o, bu gün qanun kimi elan etdiyi şeyi növbəti nəsillərin səhv kimi tanıması və eyni qısa qüvvədə olan yeni qanunla əvəz etməsi. Amma bu ədalətsiz və qismən yanlışdır. Elmi rəylərin dəyişməsi inkişaf, irəliləyişdir, devrilmə deyil. Əvvəlcə mütləq qüvvədə sayılan qanun, daha geniş qanunauyğunluğun xüsusi halı kimi ortaya çıxır və ya sonra tanınan başqa bir qanunla məhdudlaşdırılır; həqiqətə kobud yaxınlaşma daha diqqətlə uyğunlaşdırılmış olanla əvəz edilir, bu da öz növbəsində daha da təkmilləşməni gözləyir. Müxtəlif sahələrdə tədqiqatın bir mərhələsi hələ də aradan qaldırılmayıb; bu mərhələdə tezliklə qeyri-kafi sayılaraq rədd edilməli olan fərziyyələr sınanılır; lakin digər sahələrdə artıq təsdiqlənmiş və demək olar ki, dəyişməz bir bilik nüvəsi mövcuddur. Nəhayət, elmi səyin dəyərini radikal şəkildə aşağı salmağa çalışdılar; bu cəhd, elmin öz quruluşumuzun şərtlərinə bağlı olması səbəbindən yalnız subyektiv nəticələr verə biləcəyini, halbuki bizdən kənarda olan şeylərin həqiqi təbiətinin ona əlçatmaz qaldığını irəli sürməklə həyata keçirildi. Bu zaman elmi işin dərk edilməsi üçün həlledici olan bəzi məqamlar nəzərə alınmır: bizim quruluşumuz, yəni bizim psixi aparatımız, məhz xarici dünyanı öyrənmə səyi nəticəsində inkişaf etmişdir, deməli, onun quruluşunda məqsədəuyğunluğun bir hissəsini həyata keçirmiş olmalıdır; o, öyrənməli olduğumuz həmin dünyanın bir hissəsidir və belə bir araşdırmaya icazə verir; elmin vəzifəsi, quruluşumuzun xüsusiyyətləri nəticəsində dünyanın bizə necə görünməli olduğunu göstərməklə tamamilə müəyyən edilir; elmin sonlu nəticələri, əldə edilmə tərzinə görə yalnız bizim quruluşumuzla deyil, həm də bu quruluşa təsir edən amillərlə şərtlənir; nəhayət, qavrayan psixi aparatımızı nəzərə almadan dünyanın təbiəti problemi, praktik maraqdan məhrum boş bir abstraksiyadır.

Xeyr, bizim elmimiz illüziya deyil. Lakin onun bizə verə bilməyəcəyi şeyləri başqa yerdən əldə edə biləcəyimizə inanmaq illüziya olardı.

13 / 34

Yumor

Zarafat və onun şüursuzla əlaqəsi haqqında əsərimdə (1905 c) mən yumoru əslində yalnız iqtisadi baxımdan nəzərdən keçirmişəm. Məqsədim yumor həzzinin mənbəyini tapmaq idi və düşünürəm ki, yumorist həzz qazancının qənaət edilmiş hissi sərfiyyatdan irəli gəldiyini göstərmişəm.

Yumorist proses iki şəkildə baş verə bilər: ya yumorist mövqeyi öz üzərinə götürən və ikinci şəxsə tamaşaçı və faydalanan rolunun düşdüyü tək bir şəxsin özündə, ya da birinin yumorist prosesdə heç bir iştirakı olmayan, ikincinin isə bu şəxsi yumorist nəzərinin obyekti etdiyi iki şəxs arasında. Ən kobud nümunə üzərində dayanmaq üçün, bazar ertəsi dar ağacına aparılan cinayətkarın "Bəs, həftə yaxşı başlayır" ifadəsini işlətdiyi halda, o, özü yumor inkişaf etdirir, yumorist proses onun şəxsiyyətində tamamlanır və ona açıq şəkildə müəyyən bir razılıq hissi verir. Məni, iştirak etməyən dinləyicini, cinayətkarın yumorist fəaliyyətinin müəyyən dərəcədə uzaq təsiri vurur; mən, bəlkə də ona bənzər şəkildə, yumorist həzz qazancını hiss edirəm.

İkinci hal, məsələn, bir şair və ya təsvirçi real və ya uydurma şəxslərin davranışını yumorist şəkildə təsvir edəndə mövcuddur. Bu şəxslərin özlərinin yumor göstərməsinə ehtiyac yoxdur, yumorist mövqe yalnız onları obyekt edən şəxsin işidir və oxucu və ya dinləyici yenə də əvvəlki halda olduğu kimi yumor həzzinə qatılır. Beləliklə, ümumiləşdirərək demək olar ki, yumorist mövqeyi – bu mövqe nədən ibarət olsa da – öz və ya başqalarının şəxsiyyətinə yönəltmək olar; fərz etmək olar ki, bu, edən şəxsə həzz qazancı gətirir; eyni cür həzz qazancı – iştirak etməyən – dinləyiciyə düşür.

Yumorist həzz qazancının yaranışını, qarşısında başqasının yumor inkişaf etdirdiyi dinləyicinin prosesinə yönəldiyimiz zaman ən yaxşı şəkildə dərk edirik. O, bu başqasını, onun hisslərinin əlamətlərini ortaya çıxarmasını gözləməyə imkan verən bir vəziyyətdə görür; o, qəzəblənəcək, şikayət edəcək, ağrını ifadə edəcək, qorxacaq, irkiləcək, bəlkə də ümidsizliyə düşəcək və tamaşaçı-dinləyici ona bu yolda tabe olmağa, özündə eyni hissi təhrikləri yaratmağa hazırdır. Amma bu hisslərə hazırlıq aldadılır, başqası heç bir hissi ifadə etmir, əksinə, zarafat edir; qənaət edilmiş hisslər sərfiyyatından dinləyicidə yumorist həzz yaranır.

Bu qədər asanlıqla gəlinir, amma tezliklə insan özünə deyir ki, daha çox diqqətə layiq olan, başqasının, "yumoristin" prosesidir. Şübhəsiz ki, yumorun mahiyyəti, vəziyyətin səbəb olduğu hisslərdən qənaət etmək və bu cür hisslərin ifadə edilməsi imkanını zarafatla aşmaqda ibarətdir. Bu baxımdan yumoristdəki proses dinləyicidəki proseslə uyğun gəlməlidir, daha doğrusu, dinləyicidəki proses yumoristdəkini kopyalamalıdır. Amma yumorist ona hisslərin boşalmasını artıq edən psixi mövqeyi necə yaradır, "yumorist mövqe" zamanı onun daxilində dinamik olaraq nə baş verir? Aydındır ki, problemin həlli yumoristdə axtarılmalıdır, dinləyicidə isə yalnız bu naməlum prosesin əks-sədası, kopyası fərz edilməlidir.

Vaxtdır ki, biz yumorun bəzi xüsusiyyətləri ilə tanış olaq. Yumor yalnız zarafat və komiklik kimi azad edici bir şeyə malik deyil, həm də intellektual fəaliyyətdən əldə edilən həzzin digər iki növündə rast gəlinməyən, böyük və yüksəldici xüsusiyyətlərə malikdir. Böyüklük açıq-aydın narsisizmin qələbəsində, Mənin toxunulmazlığının qələbə ilə təsdiqlənməsindədir. Mən, reallıqdan gələn səbəblərlə inciməyi, əziyyət çəkməyə məcbur edilməyi rədd edir; o, xarici dünyanın travmalarının ona təsir edə bilməyəcəyində israr edir, hətta bu travmaların ona yalnız həzz əldə etmək üçün fürsət olduğunu göstərir. Bu son xüsusiyyət yumor üçün tamamilə əsasidir. Tutaq ki, bazar ertəsi edam olunmağa aparılan cinayətkar belə desəydi: "Mən buna heç bir əhəmiyyət vermirəm, mənim kimi birinin asılmasında nə var ki, dünya buna görə məhv olmayacaq" – biz belə qərar verməliyik ki, bu nitq həqiqətən real vəziyyət üzərində bu böyük üstünlüyü ehtiva edir, ağıllı və əsaslıdır, lakin o, yumorun heç bir izini də göstərmir, hətta yumorun birbaşa əksinə olan reallıq qiymətləndirməsinə əsaslanır. Yumor təslim olmamışdır, o, inatçıdır; o, yalnız Mənin deyil, həm də həzz prinsipinin qələbəsini ifadə edir ki, bu da real şəraitin əleyhinə olmasına baxmayaraq, burada özünü təsdiqləməyə qadirdir.

Bu iki son xüsusiyyət, yəni reallığın tələbinin rədd edilməsi və həzz prinsipinin tətbiqi ilə yumor, psixopatologiyada bizi çox məşğul edən regressiv və ya reaksioner proseslərə yaxınlaşır. Əziyyət çəkmə imkanını dəf etməklə yumor, insan psixi həyatının əziyyət məcburiyyətindən qurtulmaq üçün inkişaf etdirdiyi metodların böyük sırasında yer tutur; bu sıra nevrozla başlayır, dəliliklə zirvəyə çatır və sərxoşluq, özünə dalma, ekstaz da bu sıraya daxildir. Yumor bu əlaqəyə görə bir ləyaqət daşıyır ki, məsələn, zarafatda tamamilə olmayan bir ləyaqətdir, çünki zarafat ya yalnız həzz əldə etməyə xidmət edir, ya da həzz əldə etməni təcavüzün xidmətinə qoyur. İndi isə sual olunur: Əziyyətə qarşı durmağı, Mənin real dünya tərəfindən məğlubedilməzliyini vurğulamağı, həzz prinsipini qələbə ilə təsdiqləməyi təmin edən, lakin eyni məqsədlə digər metodlar kimi psixi sağlamlığın zəminini tərk etmədən bütün bunları edən yumorist mövqe nədən ibarətdir? Bu iki nailiyyət bir-biri ilə uzlaşmaz görünür.

Əgər birinin başqalarına qarşı yumorist mövqe tutduğu vəziyyətə nəzər salsaq, zarafat haqqındakı kitabımda da ehtiyatla işarə etdiyim qavrayışa yaxınlaşmaq olar: o, onlara qarşı böyüyün uşağa qarşı davranışı kimi davranır, uşağa böyük görünən maraqları və əziyyətləri onların əhəmiyyətsizliyində dərk edir və onlara gülür. Beləliklə, yumorist öz üstünlüyünü, böyüyün rolunu, bir növ ata identifikasiyasını öz üzərinə götürərək və digərlərini uşaqlar səviyyəsinə endirərək qazanır. Bu fərziyyə vəziyyəti izah edir, lakin çətin ki, inandırıcı görünür. İnsan öz-özünə soruşur: Yumorist bu rolu mənimsəməyə necə nail olur?

Lakin yumorun digər, ehtimal ki, daha ilkin və əhəmiyyətli vəziyyətini xatırlayırıq: Birinin əziyyət çəkmə imkanlarından qorunmaq üçün yumorist mövqeyini öz şəxsiyyətinə yönəltməsi. Birinin özünə uşaq kimi davrandığını və eyni zamanda bu uşağa qarşı üstün böyüyün rolunu oynadığını deməyin mənası varmı?

Məncə, patoloji təcrübələrdən Mənimizin strukturu haqqında öyrəndiklərimizi nəzərə alsaq, bu az inandırıcı təsəvvürə güclü bir dayaq veririk. Bu Mən sadə bir şey deyil, əksinə öz nüvəsində xüsusi bir instansiyayı, Fövqəl-Məni saxlayır; bəzən Mən onunla birləşir, elə ki, ikisini ayırd etmək mümkün olmur, digər hallarda isə ondan kəskin şəkildə ayrılır. Fövqəl-Mən genetik olaraq valideyn instansiyasının mirasıdır, o, Məni çox vaxt sərt asılılıqda saxlayır və onu həqiqətən də, erkən yaşlarda valideynlər – və ya ata – uşağa necə davranırdılarsa, elə də davrandır. Beləliklə, yumorist mövqeyin dinamik izahını alırıq, əgər fərz etsək ki, o, yumoristin şəxsiyyətinin psixi vurğunu öz Mənindən soyub Fövqəl-Məninə köçürməsindən ibarətdir. Bu şəkildə şişirdilmiş Fövqəl-Mənə Mən çox kiçik, bütün maraqları əhəmiyyətsiz görünə bilər və yeni enerji bölgüsü ilə Fövqəl-Mənə Mənin reaksiya imkanlarını boğmaq asanlaşa bilər.

Adəti ifadə tərzimizə sadiq qalaraq, psixi vurğunun köçürülməsi əvəzinə, böyük yüklənmə miqdarlarının yerdəyişməsini deməli olacağıq. Sonra sual olunur: Psixi aparatın bir instansiyasından digərinə bu qədər geniş yerdəyişmələri təsəvvür etmək hüququmuz varmı? Bu, yeni hazırlanmış ad hoc bir fərziyyə kimi görünür, lakin psixi hadisələrin metapsixoloji təsvirinə yönəlmiş cəhdlərimizdə belə bir amili təkrar-təkrar, baxmayaraq ki, kifayət qədər tez-tez olmasa da, nəzərə aldığımızı xatırlamaq lazımdır. Beləliklə, biz məsələn, adi erotik obyekt yüklənməsi ilə aşiq olma vəziyyəti arasındakı fərqin, sonuncu halda yüklənmənin qeyri-bərabər dərəcədə çoxunun obyektə keçməsində, yəni Mənin sanki obyektə doğru boşalmasında olduğunu qəbul edirdik. Bir neçə paranoya halının tədqiqi zamanı mən, təqib ideyalarının erkən mərhələdə formalaşdığını və nəzərəçarpacaq bir təsir göstərmədən uzun müddət davam etdiyini, sonra isə müəyyən bir səbəblə dominant olmalarına imkan verən yüklənmə ölçülərini qazandığını müəyyən edə bildim. Belə paranoid tutmaların müalicəsi də, yəqin ki, sayıqlama fikirlərinin həll edilməsi və düzəldilməsindən çox, onlara verilmiş yüklənmənin geri çəkilməsində ibarət olmalıdır. Melanxoliya və maniya, Fövqəl-Mənin Məni amansızcası boğması və belə bir təzyiqdən sonra Mənin azad edilməsi arasındakı dəyişkənlik, bizdə belə bir yüklənmə dəyişikliyi təəssüratı yaratdı; əslində, normal psixi həyatın bir sıra hadisələrini izah etmək üçün də bu cür dəyişikliklərə müraciət etmək lazım gəlir. Bu, indiyə qədər çox az miqdarda baş veribsə, bunun səbəbi bizim tətbiq etdiyimiz, daha çox təqdirəlayiq sayılan ehtiyatlılıqdır. Özümüzü təhlükəsiz hiss etdiyimiz sahə psixi həyatın patologiyasıdır; müşahidələrimizi burada aparır, inamlarımızı burada qazanırıq. Normal haqqında hökm verməyə, xəstəlikli olanın təcrid olunmaları və təhrifləri vasitəsilə normalı sezmə dərəcəmizdə hələlik cəsarət edirik. Bu çəkinmə bir dəfə aradan qaldırıldıqda, psixi prosesləri anlamaqda enerji yüklənməsinin miqdarındakı statik vəziyyətlərin və dinamik dəyişikliklərin nə qədər böyük rol oynadığını qəbul edəcəyik.

Beləliklə, mən fikirləşirəm ki, burada təklif olunan ehtimal – şəxsin müəyyən bir vəziyyətdə birdən-birə Fövqəl-Mənini həddindən artıq yükləməsi və sonra Mənin reaksiyalarını bu Fövqəl-Məndən dəyişdirməsi – qeyd edilməyə layiqdir. Yumor üçün ehtimal etdiyim şey, qohum sahə olan zarafat sahəsində də diqqətəlayiq bir analoq tapır. Zarafatın yaranmasını belə izah etməli idim ki, bir şüuröncəsi düşüncə bir an üçün şüursuz işlənməyə buraxılır; deməli, zarafat, şüursuzun komikliyə verdiyi töhfədir. Yumor da eyni şəkildə, Fövqəl-Mənin vasitəsilə komikliyə verilən töhfə olardı.

Biz Fövqəl-Məni başqa vaxtlar sərt bir ağa kimi tanıyırıq. Deyiləcək ki, onun xarakterinə uyğun gəlmir ki, Məni kiçik bir həzz qazanmağa imkan vermək üçün aşağı düşsün. Doğrudur ki, yumoristik həzz heç vaxt komiklikdən və ya zarafatdan alınan həzzin intensivliyinə çatmır, heç vaxt ürəkdən gülüşlə ifadə olunmur; həmçinin doğrudur ki, Fövqəl-Mən yumoristik mövqeyi yaradarkən, əslində reallığı rədd edir və bir illüziyaya xidmət edir. Lakin biz bu az intensiv həzzə – niyə olduğunu tam bilmədən – yüksək dəyərli bir xarakter aid edirik, onu xüsusilə azad edici və yüksəldici kimi qəbul edirik. Yumorun etdiyi zarafət də əsas məsələ deyil, o, yalnız bir sınaq dəyərinə malikdir; əsas məsələ, yumorun icra etdiyi məqsəddir, istər özünə, istər başqalarına yönəlsin. O, demək istəyir: Bax, bu, elə dünyadır ki, bu qədər təhlükəli görünür. Bir uşaq oyunu, üstəlik, onun haqqında zarafət etmək üçün tam uyğundur!

Əgər həqiqətən Fövqəl-Məndirsə ki, yumor vasitəsilə qorxudulmuş Mənə bu qədər mehriban və təsəlliverici şəkildə danışır, onda Fövqəl-Mənin mahiyyəti haqqında hələ çox şey öyrənməli olduğumuzu xatırlamaq lazımdır. Əslində, bütün insanlar yumoristik mövqeyə qadir deyillər; bu, əla və nadir bir istedadır və bir çoxları onlara verilən yumoristik həzzdən həzz almaq qabiliyyətindən belə məhrumdurlar. Və nəhayət, əgər Fövqəl-Mən yumor vasitəsilə Məni təsəlli verməyə və əziyyətdən qorumağa çalışırsa, bu, onun valideyn instansiyasından gəlməsinə zidd deyil.

14 / 34

Dini təcrübə

1927-ci ilin payızında, mənim xoşbəxtliklə öz yanımda görmək istədiyim alman-amerikalı jurnalist (G. S. Viereck) mənimlə müsahibə dərc etdi; həmin müsahibədə mənim dini inancımın olmaması və ölüm sonrası həyatın davamına qarşı laqeydliyim də qeyd olunmuşdu. Bu sözügedən müsahibə çox oxundu və nəticəsində, digər şeylər arasında, bir amerikalı həkimin aşağıdakı məktubu da gəldi: "... Mənə ən çox təsir edən şey, ölüm sonrası şəxsiyyətin davamına inanıb-inanmadığınız sualına verdiyiniz cavab oldu. Sizin belə cavab verdiyiniz deyilir: Mən buna heç bir əhəmiyyət vermirəm.

Bu gün sizə X Universitetində tibb təhsilimi başa vurduğum ildə yaşadığım bir təcrübəni bildirmək üçün yazıram. Bir gün günortadan sonra, yaşlı bir qadının cəsədi gətirilib disseksiya masasına qoyulduğu anda, məhz disseksiya zalında idim. Bu qadının o qədər şirin və cazibədar bir üzü var idi (this sweet faced woman) ki, bu mənə çox güclü təsir etdi. Mənim ağlımda belə bir fikir canlandı: Xeyr, Tanrı yoxdur; əgər Tanrı olsaydı, heç vaxt belə əziz yaşlı bir qadının (this dear old woman) disseksiya zalına gəlməsinə icazə verməzdi.

Həmin günün günortasından sonra evə qayıtdığımda, disseksiya zalındakı mənzərənin təsiri altında, bir daha kilsəyə getməməyə qərar verdim. Xristianlığın təlimləri mənə əvvəllər də şübhə doğuran bir mövzu olmuşdu.

Amma mən hələ də bu barədə düşünərkən, ruhumda bir səs eşitdim; qərarımı yenidən diqqətlə nəzərdən keçirməli idim. Mənim.

Ağlım bu daxili səsə belə cavab verdi: Əgər xristian təliminin doğru və İncilin Tanrının sözü olduğuna qəti inam əldə etsəm, onda onu qəbul edəcəyəm.

Növbəti günlər ərzində Tanrı ruhuma aydın etdi ki, İncil Tanrının sözüdür, İsa Məsih haqqında öyrədilənlərin hamısı doğrudur və İsa bizim yeganə ümidimizdir. Bu qədər aydın vəhydən sonra İncili Tanrının sözü, İsa Məsihi isə özümün Qurtarıcısı kimi qəbul etdim. O vaxtdan bəri Tanrı mənə bir çox şübhəsiz əlamətlərlə özünü açıqlamışdır.

Xeyirxah bir həmkar (brother physician) kimi sizdən xahiş edirəm ki, fikirlərinizi bu vacib mövzuya yönəldəsiniz və sizə əmin edirəm ki, əgər açıq fikirlə bununla məşğul olsanız, Tanrı mənə və bir çox başqalarına etdiyi kimi, sizin ruhunuza da həqiqəti açıqlayacaq..."

Mən nəzakətlə cavab verdim ki, belə bir təcrübə sayəsində imanını qoruya bildiyini eşitməkdən məmnunam. Mənim üçün Tanrı bu qədər çox şey etmədi; O, mənə heç vaxt belə bir daxili səsi eşitdirmədi və əgər O, yaşımı nəzərə alaraq çox tələsmirsə, indi olduğum kimi, sona qədər qalmam mənim günahım olmayacaq — an infidel jew.

Həmkarın xoş niyyətli cavabında, yəhudi dininin doğru inanca gəlmə yolunda maneə olmadığına dair əminlik ifadə edilmiş və bu, bir neçə nümunə ilə sübut olunmuşdu. Bu cavab, mənim üçün Tanrıya səylə dua edildiyi və Onun mənə faith to believe, doğru imanı bəxş etməsi üçün yalvarıldığı xəbəri ilə zirvəyə çatdı.

Bu şəfaət duasının nəticəsi hələ də gözlənilir. Bu arada həmkarın dini təcrübəsi düşünməyə vadar edir. Demək istəyirəm ki, bu, emosional motivlərdən irəli gələn bir təfsir cəhdini tələb edir, çünki bu, öz-özlüyündə qəribədir və xüsusilə məntiqi baxımdan zəif əsaslandırılıb. Məlum olduğu kimi, Tanrı, xoş simalı yaşlı bir qadının cəsədinin yarma masasına qoyulmasından daha böyük dəhşətlərə icazə verir. Bu, bütün dövrlərdə belə olub və amerikalı həmkarının təhsilini başa vurduğu dövrdə də fərqli ola bilməzdi. Gələcək həkim kimi o, bütün bu bəlalardan xəbərsiz olacaq qədər dünyadan uzaq da ola bilməzdi. Deməli, onun Tanrıya qarşı qəzəbi niyə məhz yarma zalındakı həmin təəssürat zamanı partlamalı idi?

İnsanların daxili təcrübələrini və hərəkətlərini analitik şəkildə nəzərdən keçirməyə öyrəşmiş şəxs üçün izahat çox aydındır, o qədər aydındır ki, yaddaşımda birbaşa hadisənin özünə sızdı. Bir dəfə müzakirədə dindar həmkarın məktubundan bəhs edərkən, onun qadın cəsədinin üzünün öz anasını xatırlatdığını yazdığını söylədim. Doğrusu, məktubda belə bir şey yox idi, — növbəti mülahizə də deyir ki, orada belə bir şeyin olması mümkün deyil, — lakin yaşlı qadına aid edilən nəvazişli sözlərin (sweet faced dear old woman) təsiri altında qaçılmaz şəkildə ortaya çıxan izahat budur. Ananın xatırlanması ilə oyadılan affekti gənc həkimin mühakimə zəifliyinə görə məsul tutmaq olar. Psixoanalizin kiçik detalları sübut kimi istifadə etmək vərdişindən qurtula bilmiriksə, bu detallar daha az dərin bir izahata da imkan verirsə, onda həmkarın məni sonradan 'brother physician' (qardaş həkim) kimi adlandırdığını da nəzərə almaq lazımdır ki, bunu tərcümədə yalnız qeyri-kamil şəkildə ifadə edə bildim.

Deməli, hadisənin gedişini belə təsəvvür etmək olar: Gənc oğlanı anasına xatırladan bir qadının çılpaq (və ya soyunmağa məcbur edilmiş) bədəninin görünüşü, Edip kompleksindən qaynaqlanan ana həsrətini oyadır və bu həsrət dərhal Ataya qarşı qəzəblə tamamlanır. Onun üçün Ata və Tanrı hələ bir-birindən çox uzaq deyil, Atanın məhvinə olan iradə Tanrının mövcudluğuna şübhə kimi şüurlu hala gələ bilər və ana obyektinə edilən pis rəftara qarşı qəzəb kimi ağıl qarşısında özünü legitimləşdirməyə çalışa bilər. Uşaq üçün tipik olaraq Atanın anaya cinsi əlaqədə etdiyi hər şey pis rəftar kimi qəbul edilir. Dini sahəyə köçürülən yeni təhrik yalnız Edip vəziyyətinin təkrarıdır və buna görə də qısa müddət sonra eyni taleyə uğrayır. O, güclü bir əks-axın qarşısında təslim olur. Konflikt zamanı yerdəyişmə səviyyəsi qorunmur, Tanrını haqlı çıxarmaq üçün arqumentlərdən söhbət getmir, hətta Tanrının şübhə edən şəxsə öz mövcudluğunu hansı qəti dəlillərlə sübut etdiyi də deyilmir. Konflikt halüsinativ psixoz formasında baş vermiş kimi görünür, Tanrıya qarşı müqavimətdən çəkindirmək üçün daxili səslər qalxır. Mübarizənin nəticəsi yenə də dini sahədə özünü göstərir; o, Edip kompleksinin taleyi ilə əvvəlcədən müəyyən edilmişdir: Ata-Tanrının iradəsinə tam tabe olma, gənc kişi imanlı olmuşdur, uşaqlığından bəri ona Tanrı və İsa Məsih haqqında öyrədilən hər şeyi qəbul etmişdir. O, dini bir təcrübə yaşadı, dinə qayıdış (tövbə) etdi.

Bu qədər sadə və şəffafdır ki, bu halın başa düşülməsi ilə ümumiyyətlə dini inanc dəyişməsinin psixologiyası üçün bir şey qazanılıb-qazanılmadığı sualını kənara itələmək mümkün deyil. Sante de Sanctisin (La conversione religiosa, Bologna 1924) psixoanalizin bütün tapıntılarını da nəzərə alan əla əsərinə istinad edirəm. Bu oxuma ilə gözləntimiz təsdiqlənir: heç də bütün inanc dəyişməsi halları burada danışılan hal kimi asanlıqla başa düşülə bilməz, lakin bizim halımız müasir tədqiqatın bu mövzu haqqında formalaşdırdığı fikirlərin heç birinə zidd deyil. Müşahidəmizi fərqləndirən şey, inamsızlığın bu fərd tərəfindən qəti şəkildə dəf olunmazdan əvvəl, onu yenidən alovlandıran xüsusi bir səbəbə bağlanmasıdır.

15 / 34

Dostoyevski və ata qətli

Dostoyevskinin zəngin şəxsiyyətində dörd fasadı ayırd etmək istərdik: şairi, nevrotiki, etikçi və günahkarı. Bu çaşdırıcı mürəkkəblikdə necə yol tapmaq olar?

Şairə ən az şübhə var, o, Şekspirdən çox da uzaq olmayan bir yerə malikdir. Qardaş Karamazovlar yazılmış ən böyük romandır, Böyük İnkvizitor epizodu isə dünya ədəbiyyatının ən yüksək nailiyyətlərindən biridir, həddindən artıq qiymətləndirmək olmaz. Təəssüf ki, təhlil şair problemi qarşısında silahları yerə qoymalıdır.

Dostoyevskidə ən çox hücum edilə bilən etikçidir. Əgər onu, yalnız ən dərin günahkarlıqdan keçən şəxsin əxlaqiyyətin ən yüksək pilləsinə çatdığı əsaslandırması ilə əxlaqi insan kimi yüksəltmək istəyirsinizsə, bir şübhəni kənara qoymuş olursunuz. Əxlaqi olan, daxili olaraq hiss etdiyi sınamağa təslim olmadan cavab verən şəxsdir. Növbə-növbə günah edən və sonra peşmanlığında yüksək əxlaqi tələblər irəli sürən şəxs, özünə çox asan yol seçdiyi ittihamına məruz qalır. O, əxlaqiyyətin əsasını, yəni imtinanı yerinə yetirməyib, çünki əxlaqi həyat tərzi praktik insanlıq marağıdır. O, qətl edən və bunun əvəzinə kəffarə verən, kəffarənin birbaşa qətli mümkün edən texnikaya çevrildiyi Xalqların Böyük Köçü dövrünün barbarlarını xatırladır. Dəhşətli İvan da fərqli davranmır; bəli, əxlaqiyyətlə bu uzlaşma xarakterik rus xüsusiyyətidir. Həmçinin Dostoyevskinin əxlaqi mübarizəsinin son nəticəsi ləyaqətli deyil. Fərdin həvəs tələblərini insan icmasının tələbləri ilə barışdırmaq üçün ən şiddətli mübarizələrdən sonra, o, geriyə doğru, dünyəvi və ruhani hakimiyyətə tabeçiliyə, çara və Xristian Tanrısına ehtirama və dardüşüncəli rus millətçiliyinə qayıdır; kiçik ruhlar daha az səylə bu mərhələyə çatmışlar. Böyük şəxsiyyətin zəif nöqtəsi buradadır. Dostoyevski insanların müəllimi və azad edicisi olmağı qaçırdı, o, onların zindan qoruyucularına qoşuldu; insanların mədəni gələcəyi ona çox az təşəkkür edəcək. Ehtimal ki, onun nevrozu ucbatından belə bir uğursuzluğa məhkum edildiyini göstərmək olar. Onun zəkasının yüksəkliyi və insan sevgisinin gücü nəzərə alınsa, ona başqa, həvari bir həyat yolu açılmış olardı.

Dostoyevskini günahkar və ya cinayətkar kimi nəzərdən keçirmək, cinayətkarın dar düşüncəli qiymətləndirilməsində əsaslanmayan şiddətli bir müqavimət yaradır. Tezliklə əsl motivin fərqinə varılacaq; cinayətkar üçün iki xüsusiyyət əsasdır: sonsuz eqoizm və güclü destruktiv meyil; hər ikisinə ortaq və onların ifadələri üçün şərt olan sevgisizlik, (insani) obyektlərin affektiv dəyərləndirilməsinin çatışmazlığıdır. Dostoyevskidə bunun əksini, onun böyük sevgi ehtiyacını və özünü həddindən artıq yaxşılıq nümunələrində ifadə edən, hətta özünün nifrət və qisas almaq haqqı olduğu yerlərdə belə sevib kömək etməsinə imkan verən nəhəng sevgi qabiliyyətini dərhal xatırlayırıq, məsələn, birinci arvadı və onun sevgilisi ilə olan münasibətində. Onda, Dostoyevskinin cinayətkarlar arasında sayılmasına səbəb olan vəsvəsə ümumiyyətlə haradan qaynaqlanır, sualını vermək lazımdır. Cavab: Şairin, zorakı, qatil və eqoist xarakterləri digərlərindən fərqləndirən mövzu seçimi, onun daxili aləmində belə meyillərin mövcudluğuna işarə edir; bundan əlavə, onun həyatından bəzi faktiki məlumatlar, məsələn, qumar asılılığı, bəlkə də yetkinləşməmiş bir qızın cinsi istismarı (itiraf) ²⁶. Ziddiyyət, Dostoyevskinin onu asanlıqla cinayətkar edə biləcək çox güclü dağıdma həvəsinin həyatda əsasən öz şəxsiyyətinə qarşı (xaricə deyil, daxiliyə doğru) yönəldildiyi və beləliklə mazoşizm və günah hissi kimi ifadə olunduğu anlayışı ilə həll olunur. Onun şəxsiyyətində hələ də kifayət qədər sadistik xüsusiyyətlər qalır ki, bunlar onun qıcıqlılığında, işgəncə vermə həvəsində, dözümsüzlüyündə, hətta sevdiyi insanlara qarşı belə, və müəllif kimi oxucularına necə münasibət göstərməsində özünü büruzə verir; yəni kiçik şeylərdə xaricə doğru sadist, böyük şeylərdə isə daxiliyə doğru sadist, yəni mazoşist, başqa sözlə, ən yumşaq, ən mehriban və ən köməksevər insan.

Dostoyevskinin şəxsiyyətinin mürəkkəbliyindən biz üç amil çıxardıq: bir kəmiyyət və iki keyfiyyət amili: onun affektivliyinin qeyri-adi yüksəkliyi, onu sado-mazoşist və ya cinayətkar etməli olan pervers həvəs quruluşu və təhlil olunmaz, bədii istedad. Bu məcmu, nevroz olmadan da çox rahat mövcud ola bilər; çünki nevroz olmayan tam mazoşistlər də var. Həvəs tələbləri və onlara qarşı çıxan ləngimələr (üstəgəl mövcud olan sublimasiya yolları) arasındakı qüvvələr nisbətinə görə, Dostoyevski hələ də belə deyilən "həvəsli xarakter" kimi təsnif edilə bilər. Lakin vəziyyət, nevrozun mövcudluğu ilə bulanıqlaşır; nevroz, qeyd edildiyi kimi, bu şəraitdə mütləq şəkildə lazım deyil, lakin Mən tərəfindən idarə edilməli olan mürəkkəblik nə qədər zəngin olarsa, o qədər tez yaranır. Nevroz, yalnız Mənin belə bir sintezi bacarmadığının, belə bir cəhd zamanı öz bütövlüyünü itirdiyinin nişanıdır.

Bəs, nevroz ciddi mənada necə sübut olunur? Dostoyevski, şüur itkisi, əzələ spazmları və sonrakı depressiya ilə müşayiət olunan ağır tutulmaları səbəbindən özünü epileptik adlandırırdı və başqaları tərəfindən də belə tanınırdı. İndi çox ehtimal olunur ki, bu, belə deyilən epilepsiya yalnız onun nevrozunun bir simptomu idi və buna görə də histeroepilepsiya, yəni ağır histeriya kimi təsnif edilməli idi. Tam əminlik iki səbəbdən əldə edilə bilməz: birincisi, Dostoyevskinin belə deyilən epilepsiyası haqqında anamnestik məlumatlar qeyri-kafi və etibarsızdır; ikincisi, epileptoid tutulmalarla əlaqəli xəstəlik vəziyyətlərinin qavranılması aydın deyil.

Əvvəlcə ikinci məqama gəldikdə. Epilepsiyanın bütün patologiyasını burada təkrarlamaq artıqdır, çünki bu, həlledici bir şey vermir, lakin belə demək olar: Köhnə Morbus sacer, yəni qorxulu xəstəlik, hələ də görünən klinik bir vahidlik kimi qalır; bu, proqnozlaşdırıla bilməyən, görünüşdə təhrik edilməmiş spazm tutulmaları, xarakterin qıcıqlı və aqressiv tərəfə dəyişməsi və bütün zehni fəaliyyətlərinin proqressiv aşağı düşməsi ilə xarakterizə olunur. Lakin bu obrazın bütün kənarları qeyri-müəyyənliyə doğru dağılır. Dilini dişləmə və sidik ifrazı ilə brutal şəkildə ortaya çıxan, həyatı təhdid edən status epilepticus halında toplanan və ağır özünə ziyan vurmağa səbəb olan tutulmalar, qısa absanslara, sadəcə tez keçən başgicəllənmə hallarına yumşala bilər, xəstənin şüursuzun hökmü altında olan kimi, ona yad olan bir şey etdiyi qısa müddətlərlə əvəz oluna bilər. Əks halda anlaşılmaz şəkildə təmiz fiziki səbəblərlə bağlı olan bu tutulmalar, ilk yaranışını təmiz psixi təsirə (qorxu) borclu ola bilər və ya bundan sonra psixi oyanmalara reaksiya verə bilər. Zehni aşağı düşmə halların böyük əksəriyyəti üçün nə qədər xarakterik olsa da, xəstəliyin zehni ən yüksək nailiyyətləri pozmağa qadir olmadığı ən azı bir hal məlumdur (Helmholtz). (Eyni iddia edilən digər hallar qeyri-müəyyəndir və ya Dostoyevskinin özünün halındakı eyni şübhələrə məruz qalır.) Epilepsiyaya tutulan şəxslər, xəstəliyin çox vaxt aydın axmaqlıq və ən böyük beyin qüsurları ilə müşayiət edilməsinə baxmayaraq (bu, xəstəlik mənzərəsinin mütləq bir hissəsi olmasa da), donuqluq və inkişafın ləngiməsi təəssüratı yarada bilər; lakin bu tutulmalar, bütün dəyişiklikləri ilə, tam psixi inkişafı və daha çox həddindən artıq, adətən kifayətsiz idarə olunan affektivliyi nümayiş etdirən digər şəxslərdə də rast gəlinir. Belə şəraitdə "Epilepsiya" adlanan klinik bir xəstəliyin vahidliyini qorumağın mümkün olmadığını düşünmək təəccüblü deyil. İfadə olunan simptomların oxşarlığında özünü büruzə verən şey, funksional bir qavranılma tələb edir; sanki anormal həvəs axıdılmasının mexanizmi orqanik olaraq əvvəlcədən formalaşıb və çox müxtəlif şəraitdə istifadə olunur: həm ağır toxuma və toksik xəstəliklər nəticəsində beyin fəaliyyətinin pozulması, həm də psixi iqtisadiyyatın kifayətsiz nəzarəti, ruhdakı enerjinin böhranlı işlədilməsi zamanı. Bu ikili bölgünün arxasında həvəs axıdılmasının əsas mexanizminin eyniliyi sezinilir. Eyni mexanizm, əsasən toksik səbəblərlə bağlı olan cinsi proseslərdən də uzaq deyil; ən qədim həkimlər belə cinsi əlaqəni kiçik epilepsiya adlandırırdılar, beləliklə cinsi aktın epileptik qıcıq axıdılmasının yumşaldılması və uyğunlaşdırılması olduğunu tanıyırdılar.

"Epileptik reaksiya" adlandırıla bilən bu ortaq şey, şübhəsiz ki, psixi yolla öhdəsindən gələ bilmədiyi oyanma kütlələrini somatik yolla həll etməkdən ibarət olan nevroza da xidmət edir. Epileptik tutma beləliklə histərinin bir simptomuna çevrilir və histəri tərəfindən uyğunlaşdırılır və dəyişdirilir, normal cinsi prosesdə olduğu kimi. Deməli, orqanik epilepsiyanı «affektiv» epilepsiyadan ayırmaq tamamilə doğrudur. Praktik əhəmiyyəti budur: birincisinə malik olan beyin xəstəsidir, ikincisinə malik olan isə nevrotikdir. Birinci halda ruhi həyat xarici bir pozğunluğa məruz qalır, ikinci halda isə pozğunluq ruhi həyatın özünün ifadəsidir.

Dostoyevskinin epilepsiyasının ikinci növdən olması çox güman edilir. Bunu qəti şəkildə sübut etmək mümkün deyil, çünki tutmaların ilk başlanğıcını və sonrakı dəyişkənliklərini onun ruhi həyatının kontekstində yerləşdirmək mümkün olmalıdır, lakin bunun üçün kifayət qədər məlumat yoxdur. Tutmaların özünün təsviri heç nə öyrətmir, tutmalarla hadisələr arasındakı əlaqələr haqqında məlumatlar qüsurlu və çox vaxt ziddiyyətlidir. Ən ehtimal olunan fərziyyə budur ki, tutmalar Dostoyevskinin uşaqlıq dövrünə çox əvvələ gedib çıxır, əvvəlcə daha yüngül simptomlarla təmsil olunub və yalnız on səkkiz yaşındakı sarsıdıcı hadisədən, atasının qətlindən sonra epileptik forma alıb ²⁷. Sibir cəza müddətində tutmaların tamamilə dayandığının təsdiqlənməsi çox uyğun olardı, lakin digər məlumatlar buna ziddiyyət təşkil edir ²⁸. «Qaramasov qardaşları»ndakı ata qətli ilə Dostoyevskinin atasının taleyi arasındakı aydın əlaqə bir neçə bioqrafın diqqətini çəkib və onları «müəyyən müasir psixoloji istiqamətə» işarə etməyə sövq edib. Psixoanalitik baxış, çünki nəzərdə tutulan budur, bu hadisədə ən ağır travmanı və Dostoyevskinin ona olan reaksiyasında nevrozunun mərkəzi nöqtəsini görməyə çalışır.

Lakin mən bu fərziyyəni psixoanalitik olaraq əsaslandırmağa təşəbbüs etdikdə, psixoanalizin ifadə tərzi və nəzəriyyələri ilə tanış olmayanların hamısı üçün anlaşılmaz qalmağımdan qorxuram.

Bizim təsdiqlənmiş bir başlanğıc nöqtəmiz var. Biz Dostoyevskinin gənc yaşlarında «epilepsiya»nın ortaya çıxmasından çox əvvəl baş verən ilk tutmalarının mənasını bilirik. Bu tutmalar ölüm mənası daşıyırdı, ölüm təşvişi ilə başlayırdı və letarqik yuxu vəziyyətlərindən ibarət idi. O (xəstəlik) ilk dəfə hələ uşaq ikən, ani və əsassız qüssə kimi üzərinə gəldi; sonralar dostu Solovyova belə danışmışdı ki, dərhal ölməli olduğu hissi var idi; və həqiqətən də, bundan sonra real ölümə tamamilə bənzər bir vəziyyət gəldi... Onun qardaşı Andrey xəbər vermişdir ki, Fyodor artıq gənc yaşlarında yatmazdan əvvəl kiçik kağız parçaları qoymaq adətini daşıyırdı; gecə yuxusunda ölümə bənzəyən bir vəziyyətə düşməsindən qorxur və onun yalnız beş gün keçdikdən sonra dəfn edilməsini xahiş edirdi. (Fülöp-Miller və Ekşteyn, 1925, LX.)

Belə ölüm tutulmalarının mənasını və məqsədini biz bilirik. Onlar bir ölülə, həqiqətən ölmüş və ya hələ də yaşayan və ölümü arzulanan bir şəxslə eyniləşməni ifadə edir. Sonuncu hal daha əhəmiyyətlidir. Bu halda tutulma cəza dəyəri daşıyır. Başqasının ölümünü istəmişik, indi biz həmin başqasıyıq və özümüz ölmüşük. Burada psixoanalitik nəzəriyyə iddia edir ki, bu başqası adətən oğlan uşağı üçün atadır; beləliklə, histerik adlandırılan tutulma, nifrət edilən ataya qarşı ölüm arzusunun özünə cəza olmasıdır.

Ata qətli, məlum bir qənaətə görə, insanlığın və fərdin əsas və ilkin cinayətidir ²⁹. O, hər halda günah duyğusunun əsas mənbəyidir; yeganə mənbə olub-olmadığını bilmirik; araşdırmalar günah və kəffarə ehtiyacının psixi mənşəyini hələ dəqiq müəyyən edə bilməmişlər. Lakin o, yeganə mənbə olmaya bilər. Psixoloji vəziyyət mürəkkəbdir və izahat tələb edir. Oğlan uşağının ataya münasibəti, dediyimiz kimi, ambivalentdir. Atanı rəqib kimi aradan qaldırmaq istəyən nifrətdən əlavə, ona qarşı müntəzəm olaraq bir qədər nəvaziş də mövcuddur. Hər iki mövqe ata eyniləşməsində birləşir; insan atanın yerinə keçmək istəyir, çünki ona heyrandır, onun kimi olmaq istəyir və onu aradan qaldırmaq istəyir. Bu bütün inkişaf güclü bir maneə ilə qarşılaşır. Müəyyən bir anda uşaq başa düşür ki, atayı rəqib kimi aradan qaldırmaq cəhdi, onun tərəfindən kastrasiya ilə cəzalandırılacaq. Kastrasiya təşvişindən, yəni kişiliyini qorumaq marağından, o, anaya sahib olmaq və atanı aradan qaldırmaq istəyindən imtina edir. Şüursuzda qaldığı müddətcə, bu istək günah duyğusunun əsasını təşkil edir. Bizim fikrimizcə, burada normal prosesləri, yəni adlandırılan Edip kompleksinin normal taleyini təsvir etmişik; lakin hələ əlavə etməli olduğumuz vacib bir tamamlayıcı var.

Uşaqda bizim biseksuallıq adlandırdığımız konstitusional amil daha güclü inkişaf etdikdə, başqa bir mürəkkəblik yaranır. Onda, kastrasiya ilə kişiliyin təhdid edildiyi şəraitdə, qadınlıq istiqamətinə qaçmağa, daha çox ananın yerinə keçməyə və atanın yanında sevgi obyekti rolunu üstlənməyə meyl güclənir. Lakin kastrasiya təşvişi bu həlli də qeyri-mümkün edir. İnsan başa düşür ki, atadan bir qadın kimi sevilmək istəyirsənsə, kastrasiyanı də öz üzərinə götürməlisən. Beləliklə, hər iki təhrik – ata nifrəti və ataya aşiq olma hissi – sıxışdırmağa məruz qalır. Müəyyən psixoloji fərq ondan ibarətdir ki, ataya qarşı nifrət xarici təhlükədən (kastrasiyadan) təşviş səbəbindən tərk edilir; ataya qarşı məhəbbət isə daxili həvəs təhlükəsi kimi qəbul edilir, lakin əslində yenə də eyni xarici təhlükəyə əsaslanır.

Ataya qarşı nifrəti qəbuledilməz edən şey ataya qarşı təşvişdir; kastrasiya cəza kimi də, məhəbbətin qiyməti kimi də dəhşətlidir. Ataya qarşı nifrəti sıxışdıran iki amildən birincisi, birbaşa cəza və kastrasiya təşvişi normal hesab edilməlidir; patoloji güclənmə isə yalnız digər amil, qadın mövqeyi qarşısında təşviş vasitəsilə əlavə olunur. Beləliklə, güclü biseksual meyillilik nevrozun şərtlərindən və ya təsdiqlərindən birinə çevrilir. Dostoyevski üçün belə bir meyilliliyi qəbul etmək mütləqdir və bu, onun həyatında kişilərin dostluğunun əhəmiyyətində, sevgi rəqiblərinə qarşı qəribə nəvazişli davranışında və yalnız sıxışdırılmış homoseksuallıqla izah edilə bilən vəziyyətlərə mükəmməl başa düşməsində, novellalarından çoxsaylı nümunələrin göstərdiyi kimi, mövcud ola bilən formada (latent homoseksuallıq) özünü büruzə verir.

Psixoanalizdən xəbərsiz oxucuya ataya qarşı nifrət və məhəbbət münasibətləri və kastrasiya təhdidinin təsiri altında onların dəyişmələri haqqında bu izahların xoşagəlməz və inandırıcı olmayan görünməsinə təəssüf edirəm, lakin bunu dəyişə bilmərəm. Özüm də gözləyirəm ki, məhz kastrasiya kompleksi ən geniş rədd edilməyə məruz qalacaq. Amma yalnız təsdiq edə bilərəm ki, psixoanalitik təcrübə məhz bu əlaqələri hər cür şübhədən uzaq tutaraq, onlarda hər bir nevrozun açarını görməyə bizi çağırır. Deməli, biz onu şairimizin sözdə epilepsiyasında da sınamalıyıq. Lakin şüursuz ruhi həyatımıza hökm edən şeylər bizim şüurumuza o qədər yad gəlir. İndiyə qədər verilənlərlə Edip kompleksində ataya qarşı nifrətin sıxışdırılmasının nəticələri tükənmir. Yeni olaraq əlavə olunur ki, ata ilə eyniləşmə nəhayət, Məndə daimi yer tutmağa məcbur edir. O, Mənə daxil edilir, lakin orada Mənin digər məzmununa qarşı xüsusi bir instansiya kimi çıxış edir. Biz ona Fövqəl-Mən deyirik və valideyn təsirinin varisi olan ona ən vacib funksiyaları aid edirik.

Əgər ata sərt, zorakı və qəddar idisə, Fövqəl-Mən onun bu xüsusiyyətlərini qəbul edir və Mənə olan münasibətində məhz sıxışdırılmalı olan passivlik yenidən bərpa olunur. Fövqəl-Mən sadistləşir, Mən isə mazoşistləşir, yəni əslində qadın passivliyinə çevrilir. Məndə böyük bir cəza ehtiyacı yaranır; bu ehtiyacın bir hissəsi taleyə hazır şəkildə təslim olur, digər hissəsi isə Fövqəl-Mən tərəfindən döyülməkdə (günah şüuru) doyum tapır. Hər bir cəza əslində kastrasiyadır və beləliklə, ataya qarşı köhnə passiv münasibətin yerinə yetirilməsidir. Tale də nəhayət, yalnız sonrakı bir ata proyeksiyasıdır.

Vicdanın formalaşmasındakı normal proseslər burada təsvir olunan anormal proseslərə bənzəməlidir. Hələ ikisinin sərhədini müəyyən etmək bizə müvəffəq olmamışdır. Qeyd edilir ki, burada passiv komponentin nəticəsində ən böyük pay sıxışdırılmış qadınlığa aid edilir. Bundan əlavə, təsadüfi amil kimi, hər halda qorxulan atanın reallıqda da xüsusilə zorakı olub-olmaması əhəmiyyətli olmalıdır. Bu, Dostoyevski üçün doğrudur və onun həddindən artıq günah hissi ilə mazoşist həyat tərzi sürməsi faktını xüsusilə güclü qadın komponentinə aid edəcəyik. Beləliklə, Dostoyevski üçün düstur budur: xüsusilə güclü biseksual meyilliliyə malik olan və xüsusilə sərt bir atadan asılılığa qarşı xüsusi intensivliklə müqavimət göstərən şəxs. Bu biseksuallıq xarakterini, onun mahiyyətində əvvəllər aşkarlanmış komponentlərə əlavə edirik. Beləliklə, «ölüm tutmaları»nin erkən simptomunu, Fövqəl-Mənin cəza kimi icazə verdiyi Mənin ata ilə eyniləşməsi kimi başa düşmək olar. Sən özün ata olmaq üçün atanı öldürmək istəmişdin. İndi sən atasansan, amma ölü ata; histerik simptomların adi mexanizmi. Və bu zaman: indi ata səni öldürür. Mən üçün ölüm simptomu kişi istəyinin fantaziya ilə təmin edilməsi və eyni zamanda mazoşist təmin edilməsidir; Fövqəl-Mən üçün isə cəza təmin edilməsi, yəni sadist təmin edilməsidir. Hər ikisi, Mən və Fövqəl-Mən, ata rolunu oynamağa davam edir. – Ümumiyyətlə, şəxs ilə ata obyekti arasındakı əlaqə, məzmununu qoruyaraq, Mən ilə Fövqəl-Mən arasındakı əlaqəyə çevrilmişdir, ikinci səhnədə yeni bir təqdimat. Belə uşaq reaksiyaları, əgər reallıq onlara daha çox qida vermirsə, Edip kompleksindən sönsə də olar. Amma atanın xarakteri eyni qalır, yox, illər keçdikcə pisləşir və beləliklə Dostoyevskinin ata nifrəti, bu pis ataya qarşı ölüm istəyi də qalır. İndi reallığın belə sıxışdırılmış istəkləri yerinə yetirməsi təhlükəlidir. Fantaziya reallığa çevrilib, bütün müdafiə tədbirləri indi gücləndirilir. İndi Dostoyevskinin tutmaları epileptik xarakter alır, onlar şübhəsiz ki, hələ də cəza kimi ata ilə eyniləşməni ifadə edir, lakin atanın özünün dəhşətli ölümü kimi dəhşətli olublar. Onların əlavə olaraq hansı, xüsusilə cinsi məzmunu qəbul etdikləri təxmin etməkdən yayınır.

Bir şey diqqət çəkir: tutmanın aurasında ən yüksək səadət anı yaşayılır, bu, ölüm xəbəri zamanı qələbəni və azadlığı çox yaxşı təsbit etmiş ola bilər, dərhal sonra daha da qəddar cəza gəldi. Belə bir qələbə və kədər, bayram sevinci və kədər ardıcıllığını, biz atayı öldürən ilkin qəbilənin qardaşlarında da təxmin edirik və onu totem yeməyi mərasimində təkrarlanan şəkildə tapırıq. Əgər Dostoyevskinin Sibirdə tutmalardan azad olduğu doğru olsa, bu yalnız onun tutmalarının onun cəzası olduğunu təsdiqləyirdi. Əgər başqa cür cəzalandırılmışdısa, ona artıq ehtiyacı yox idi. Lakin bu sübut edilə bilməz. Daha çox, bu cəza zərurəti Dostoyevskinin psixi iqtisadiyyatı baxımından onun bu əzab və təhqir illərini qırılmadan keçməsini izah edir. Dostoyevskinin siyasi cinayətkar kimi məhkum edilməsi ədalətsiz idi, bunu bilməli idi, amma o, Atacan Çarın verdiyi haqsız cəzanı, həqiqi ataya qarşı günahına layiq olduğu cəzanın əvəzi kimi qəbul etdi. Özünü cəzalandırmaq əvəzinə, atanın nümayəndəsi tərəfindən cəzalandırılmağa icazə verdi. Burada cəmiyyət tərəfindən tətbiq olunan cəzaların psixoloji əsaslandırılmasına bir parça nəzər salırıq. Doğrudur ki, cinayətkarların böyük qrupları cəza tələb edir. Onların Fövqəl-Məni bunu tələb edir, beləliklə onu özünün tətbiq etməkdən yayınır.

Histerik simptomların mürəkkəb məna dəyişməsini bilən, burada Dostoyevskinin tutmalarının mənasını bu başlanğıcdan kənarda araşdırmaq üçün heç bir cəhd edilmədiyini başa düşəcək ³⁰. Onun ilkin mənasının sonrakı bütün üst-üstə qatların arxasında dəyişməz qaldığını fərz etmək kifayətdir. Dostoyevskinin ata qətli niyyətindən irəli gələn vicdan yükündən heç vaxt azad olmadığını demək olar. Bu, həm də ataya münasibətin həlledici rol oynadığı iki digər sahədə, yəni dövlət hakimiyyəti və Tanrı inancında onun davranışını müəyyən etdi. Birinci sahədə o, Atacan Çara tam tabe olmağa gəlib çıxdı; Çar real həyatda onunla bir dəfə qətlin komediyasını oynatmışdı, bu da onun tutmalarının ona tez-tez göstərməyə adət etdiyi səhnə idi. Burada kəffarə üstünlük qazandı. Dini sahədə ona daha çox azadlıq qaldı; yaxşı məlumatlara görə, o, həyatının son anına qədər imanla ateizm arasında tərəddüd etməkdə davam etmişdir. Onun böyük zəkası, imanın gətirib çıxardığı düşünmə çətinliklərindən heç birini görməzdən gəlməyi ona qeyri-mümkün edirdi. Dünya tarixi inkişafının fərdi təkrarı olaraq, o, Məsih idealında çıxış yolu və günahdan azadlıq tapmağı, öz əziyyətlərini isə Məsih roluna iddia kimi istifadə etməyi ümid edirdi. Əgər o, ümumilikdə azadlığa nail ola bilməyibsə və reaksioner olubsa, bunun səbəbi, dini hissin üzərində qurulduğu ümumbəşəri oğul günahının onun şəxsiyyətində fərdüstü gücə çatması və hətta onun böyük zəkası üçün də aşılmaz qalması idi. Biz burada analizin qeyri-tərəfliliyindən imtina etdiyimiz və Dostoyevskini yalnız müəyyən bir dünya görüşünün tərəfdar mövqeyindən haqlı sayıla biləcək qiymətləndirmələrə məruz qoyduğumuz ittihamına məruz qalırıq. Mühafizəkar Böyük İnkvizitorun tərəfini tutar və Dostoyevski haqqında fərqli hökm verərdi. İttiham haqlıdır; onu yumşaltmaq üçün yalnız Dostoyevskinin qərarının nevrozunun nəticəsində yaranan düşünmə ləngiməsi ilə müəyyən edildiyini demək olar.

Bütün zamanların ədəbiyyatının üç baş əsərinin eyni mövzunu, ata qətlini işləməsi təsadüf deyil: Sofoklun «Kral Edip», Şekspirin «Hamlet»i və Dostoyevskinin «Qardaşlar Karamazov»u. Hər üçündə də hərəkətin motivi olan qadın uğrunda cinsi rəqabət ifşa olunur. Ən səmimi təsvir, yəqin ki, yunan əfsanəsinə əsaslanan dramda verilmişdir. Burada qəhrəman hələ də hərəkəti özü törətmişdir. Lakin yumşaltma və ört-basdır etmə olmadan poetik işləmə mümkün deyil. Analizdə əldə etdiyimiz ata qətli niyyətinin açıq etirafı, analitik hazırlıq olmadan dözülməz görünür. Yunan dramında zəruri olan yumşaltma, hadisənin mahiyyətini qoruyaraq, qəhrəmanın şüursuz motivinin ona yad olan tale məcburiyyəti kimi reallığa proyeksiya edilməsi ilə ustalıqla həyata keçirilir. Qəhrəman hərəkəti qəsdən etmədən və görünür ki, qadının təsiri olmadan törədir, lakin bu əlaqəyə o cür riayət edilir ki, o, anası olan kraliçanı yalnız atasını simvolizə edən canavara qarşı hərəkəti təkrarladıqdan sonra qazana bilir. Günahı ifşa edilib şüura gətirildikdən sonra, tale məcburiyyəti kimi köməkçi quruluşdan istifadə edərək onu öz üzərindən atmaq cəhdi edilmir, əksinə, günah qəbul edilir və şüurlu tam günah kimi cəzalandırılır; bu, məntiqi baxımdan ədalətsiz görünə bilər, amma psixoloji cəhətdən tamamilə düzgündür. İngilis dramının təsviri daha dolaylıdır; qəhrəman hərəkəti özü törətməyib, onu başqası törədib və bu, həmin şəxs üçün ata qətli mənasına gəlmir. Qadın uğrunda cinsi rəqabətin qəbuledilməz motivi buna görə də gizlədilməməlidir. Qəhrəmanın Edip kompleksini də, digərinin hərəkətinin ona təsirini hiss edərək, sanki əks olunmuş işıqda görürük. O, bu hərəkətin qisasını almalı idi, lakin qəribə şəkildə buna qadir olmadığını aşkarlayır. Bilirik ki, onu iflic edən onun günah hissidir; nevrotik proseslərə tam uyğun şəkildə, günah hissi bu vəzifəni yerinə yetirməkdəki qeyri-kafiliyinin dərk edilməsinə köçürülür. Qəhrəmanın bu günahı fərdüstü kimi qəbul etdiyinə dair əlamətlər ortaya çıxır. O, digərlərini özündən az deyil, eyni dərəcədə xor görür. «Hər kəsə layiq olduğu kimi rəftar et, kim döyülməkdən qorunur?» Bu istiqamətdə rus yazıçının romanı bir addım daha irəli gedir. Burada da qətli başqası törətmişdir, lakin qəhrəman Dmitri kimi qurbanla eyni oğulluq münasibətində olan, cinsi rəqabət motivi açıq şəkildə etiraf edilən, və Dostoyevskinin öz xəstəliyini, yəni iddia edilən epilepsiyanı ona aid etdiyi, diqqət çəkən başqa bir qardaş; sanki etiraf etmək istəyirmiş kimi: «Məndəki epileptik, nevrotik adam bir ata qatilidir». Və sonra məhkəmə qarşısında çıxışda psixologiyaya yönəlmiş məşhur istehza gəlir, deyilir ki, psixologiya iki uclu bir çubuqdur. Bu, möhtəşəm bir örtmədir, çünki onu yalnız tərsinə çevirmək kifayətdir ki, Dostoyevskinin anlayışının ən dərin mənasını tapasan. İstehzaya layiq olan psixologiya deyil, məhkəmə istintaq prosesidir. Hərəkəti həqiqətən kimin icra etdiyi əhəmiyyətsizdir, psixologiya üçün yalnız kimin onu hisslərində istədiyi və baş verəndə onu alqışladığı vacibdir, buna görə də Aljoşa kimi ziddiyyətli obrazdan başqa bütün qardaşlar bərabər dərəcədə günahkardır: həvəslərinə qapılmış həzzsevər adam, şübhəçi sinik və epileptik cinayətkar. «Karamazov qardaşları»nda Dostoyevski üçün son dərəcə xarakterik bir səhnə var. Starets Dmitri ilə söhbət zamanı onun içində ata qətlinə hazır olduğunu aşkarlayır və onun qarşısında diz çökür. Bu, heyranlığın ifadəsi ola bilməz, bu o deməkdir ki, müqəddəs adam qatili xor görmək və ya ondan iyrənmək vəsvəsəsini özündən uzaqlaşdırır və buna görə də onun qarşısında təvazökarlıq göstərir. Dostoyevskinin cinayətkara olan rəğbəti həqiqətən sərhədsizdir, bu, bədbəxtin haqqı olan rəhmdən çox uzağa gedir, qədim dövrlərin epileptik və dəli adamlara göstərdiyi müqəddəs ehtirama bənzəyir. Cinayətkar ona, əks halda başqalarının daşımalı olduğu günahı öz üzərinə götürmüş bir xilaskar kimi görünür. O artıq qətli törətdikdən sonra daha qətli törətməyə ehtiyac yoxdur, lakin ona görə təşəkkür etmək lazımdır, əks halda insan özü qətl törətməli olacaqdı. Bu, yalnız xeyirxah rəhm deyil, eyni qətl impulslarına əsaslanan identifikasiyadır, əslində bir az sürüşdürülmüş narsisizmdir. Bu xeyirxahlığın etik dəyəri bununla inkar edilmir. Bəlkə də bu, başqasına xeyirxah rəğbətin ümumi mexanizmidir, günah hissi ilə idarə olunan şairin ekstremal halında bunu xüsusilə asan anlamaq olar. Şübhəsiz ki, bu identifikasiya rəğbəti Dostoyevskinin mövzu seçimini həlledici dərəcədə müəyyən etmişdir. Lakin o, əvvəlcə adi cinayətkarı – eqoistlikdən – siyasi və dini cinayətkarı işləmiş, sonra həyatının sonunda ilkin cinayətkara, ata qatilinə qayıtmış və onun vasitəsilə poetik etirafını vermişdir.

Onun irsinin və arvadının gündəliklərinin nəşri, Dostoyevskinin Almaniyada qumar xəstəliyinə tutulduğu dövrü kəskin şəkildə işıqlandırdı. (Fülöp-Miller və Eckstein, 1925.) Patoloji ehtirasın şübhəsiz bir hücumu, heç bir tərəfdən fərqli qiymətləndirilə bilməzdi. Bu qəribə və ləyaqətsiz hərəkət üçün rasionalizasiyalar çatışmırdı. Günah hissi, nevrotiklərdə tez-tez rast gəlindiyi kimi, borc yükü ilə konkret bir təmsilçilik yaratmışdı və Dostoyevski iddia edə bilərdi ki, oyun qazancı ilə Rusiyaya geri qayıtmaq imkanı qazanmaq istəyir, belə ki, kreditorları tərəfindən həbs edilməsin. Amma bu sadəcə bəhanə idi, Dostoyevski bunu dərk edəcək qədər uzaqgörən və etiraf edəcək qədər dürüst idi. O, bilirdi ki, əsas məsələ oyunun özüdür, le jeu pour le jeu ³¹. Onun həvəsli və ağılsız davranışının bütün təfərrüatları bunu və daha başqa bir şeyi sübut edir. Hər şeyi itirməyincə heç vaxt sakitləşmirdi. Oyun ona özünü cəzalandırmağa da bir yol idi. O, gənc qadına sayısız dəfə söz və ya namus sözü vermişdi ki, artıq oynamayacaq və ya həmin gün artıq oynamayacaq, amma onun dediyinə görə, o, demək olar ki, həmişə bu sözü pozurdu. Uduzmaqla özünü və onu ən ağır sefaletə saldıqda, bundan ikinci bir patologik doyum əldə edirdi. Onun qarşısında özünü təhqir edə, alçalda, ondan onu xor görməsini, bu köhnə günahkara ərə getdiyinə görə təəssüflənməsini tələb edə bilərdi və vicdanını belə yüngülləşdirdikdən sonra, növbəti gün bu oyun davam edirdi. Gənc qadın bu dövrəyə öyrəşmişdi, çünki diqqət yetirmişdi ki, əslində yalnız ondan xilas gözlənilən şey, ədəbi yaradıcılıq, heç vaxt hər şeyi itirdikdən və son əşyalarını girov qoyduqdan sonra olduğu qədər yaxşı getmirdi. O, əlbəttə ki, bu əlaqəni başa düşmürdü. Özünə tətbiq etdiyi cəzalarla günahkarlıq hissi təmin edildikdə, işdəki ləngiməsi azalır, uğur yolunda bir neçə addım atmağa icazə verirdi [2].

Oyun məcburiyyətində özünü təkrarlayan, çoxdan basdırılmış uşaqlıq həyatının hansı hissəsi olduğunu, gənc bir şairin novellasına istinadən asanlıqla təxmin etmək olar. Stefan Tsveyq, bu arada Dostoyevskiyə özü də bir tədqiqat həsr etmişdir (Üç Usta), üç novellasından ibarət olan "Hisslərin Qarışığı" toplusunda "Bir Qadının Həyatından Yirmi Dörd Saat" adlandırdığı hekayəni danışır. Bu kiçik baş əsər iddia edir ki, qadın nə qədər məsuliyyətsiz bir varlıqdır və gözlənilməz bir həyat təəssüratı ilə onu özünü belə təəccübləndirən həddi aşmağa məcbur edə bilər. Amma novella çox daha çoxunu deyir, belə bəraətverici bir tendensiya olmadan, analitik bir şərhə tabe tutulduqda, tamamilə başqa, ümumi insani və ya daha dəqiq desək, kişili bir şeyi təqdim edir və belə bir şərh o qədər açıq-aşkar irəli sürülür ki, ondan imtina etmək mümkün deyil. Sənətkar yaradıcılığının təbiətinə xas olan bir haldır ki, mənimlə dost olan şair soruşulduqda, ona verilən şərhin onun biliyinə və niyyətinə tamamilə yad olduğunu təsdiq edə bilərdi, baxmayaraq ki, hekayəyə elə təfərrüatlar toxunmuşdur ki, sanki gizli izə işarə etmək üçün xüsusi hesablanmışdır. Tsveyqin novellasında əsilzadə yaşlı bir xanım şairə iyirmi ildən çox əvvəl başına gələn bir hadisəni danışır. Erkən dul qalmış, artıq ona ehtiyacı olmayan iki oğlanın anası, bütün həyat gözləntilərindən uzaqlaşmış, qırk ikinci yaşında məqsədsiz səyahətlərindən birində Monako kazinosunun oyun zalına düşmüş və oradakı bütün maraqlı təəssüratlar arasında tezliklə bütün bədbəxt oyunçunun hisslərini sarsıdıcı bir səmimiyyət və intensivliklə ifadə edən iki əlin mənzərəsinə heyran qalmışdı. Bu əllər gözəl bir gəncə aid idi – şair ona təsadüfən tamaşaçının böyük oğlunun yaşını verir –, o, hər şeyi itirdikdən sonra, dərin ümidsizlik içində zalı tərk edir, ehtimal ki, parkda ümidsiz həyatına son vermək üçün. İzaholunmaz bir həmrəylik onu onu izləməyə və onu xilas etmək üçün bütün cəhdləri etməyə məcbur edir. O, onu orada çox olan təkidli qadınlardan biri hesab edir və ondan qurtulmaq istəyir, amma o, onun yanında qalır və ən təbii şəkildə onun oteldəki məskənini və nəhayət yatağını bölüşməyə məcbur hiss edir. Bu tələsik qurulmuş sevgi gecəsindən sonra, görünür sakitləşmiş gənclə ən təntənəli şəraitdə heç vaxt artıq oynamayacağına dair təsdiq alır, onu geri qayıtmaq üçün pula təchiz edir və qatarın hərəkətindən əvvəl onu vağzalda qarşılayacağına söz verir. Lakin sonra onun içində ona qarşı böyük bir məhəbbət oyanır, onu saxlamaq üçün hər şeyi qurban vermək istəyir, ondan ayrılmaq əvəzinə, onunla səyahət etmək qərarına gəlir. Uğursuz təsadüflər onu saxlayır, nəticədə qatara gecikir; yoxa çıxmış şəxsə olan həsrət ilə oyun zalına yenidən qayıdır və orada əvvəlcə onun rəğbətini alovlandıran əlləri dəhşət içində yenidən tapır; vəzifəsini unutmuş şəxs oyuna qayıtmışdır. Ona vədinə xatırladır, lakin həvəsə qapılmış halda, onu oyunu pozan adlandırır, getməsini əmr edir və onu azad etmək üçün gətirdiyi pulu üzünə atır. Dərin bir utanc içində qaçmalı olur və sonradan öyrənir ki, onu intihardan qoruya bilməyib.

Parlaq şəkildə danışılan, tamamilə əsaslandırılmış bu hekayə, şübhəsiz ki, tək başına mövcudluq hüququna malikdir və oxucu üzərində böyük təsir yaratmağa qadirdir. Lakin təhlil göstərir ki, onun icadı, bəzi şəxslər tərəfindən hətta şüurlu olaraq xatırlanan pubertat dövrünün bir arzu fantaziyasının əsasında dayanır. Fantaziya belədir: ana, gənci onaniyanın qorxulu zərərli təsirlərindən qorumaq üçün onu cinsi həyata özünün özü aparmalıdır. Çox vaxt rast gəlinən qurtuluş hekayələrinin də eyni mənbəyi var. Onaniyanın «pisliyi» qumar asılılığı ilə əvəz olunub, əllərin ehtiraslı fəaliyyətinin vurğulanması bu çıxarış üçün ifşaedicidir. Həqiqətən, qumar ehtirası köhnə onaniya məcburiyyətinin ekvivalentidir, uşaq otağında genital orqana əllərin toxunması «oynamaq» sözündən başqa heç bir sözlə adlandırılmamışdır. Vəsvəsənin qarşısıalınmazlığı, müqəddəs sayılan, lakin heç vaxt yerinə yetirilməyən qərarlar, bunu bir daha etməmək, uyuşdurucu həzz və vicdan əzabı, insanın özünü məhv etməsi (intihar) əvəzləmə zamanı dəyişməz qalır. Tsveyqin hekayəsi həqiqətən ana tərəfindən, oğul tərəfindən deyil, danışılır. Oğluna xoş gəlməlidir ki, belə düşünür: əgər ana onaniyanın məni hansı təhlükələrə sürüklədiyini bilsəydi, əminəm ki, öz bədənində bütün nəvazişlərə icazə verməklə məni onlardan qoruyardı. Tsveyqin hekayəsində gəncin ananı fahişə ilə bərabərləşdirməsi eyni fantaziyanın kontekstinə aiddir. Bu, əlçatmaz olanı asan əlçatan edir; bu fantaziyaya müşayiət edən pis vicdan, hekayənin pis nəticəyə malik olmasını təmin edir. Hekayəyə şair tərəfindən verilən fasadın onun analitik mənasını necə gizlətməyə çalışdığını qeyd etmək də maraqlıdır. Çünki qadının sevgi həyatının ani və sirli təkanlarla idarə olunduğu çox mübahisəlidir. Təhlil, əksinə, indiyə qədər sevgidən uzaq duran qadının təəccüblü davranışı üçün kifayət qədər əsaslandırma ortaya qoyur. İtirilmiş ərinin xatirəsinə sadiq qalaraq, ona bənzər bütün tələblərə qarşı silahlanmışdır, lakin – burada oğulun fantaziyası haqlıdır – ona tamamilə şüursuz olan oğluna sevgi transferindən ana kimi yayınmamışdır və bu nəzarətsiz nöqtədə tale onu yaxalaya bilər. Əgər qumar asılılığı uğursuz tərk etmə mübarizələri və özünü cəzalandırma fürsətləri ilə onani məcburiyyətinin təkrarıdırsa, onun Dostoyevskinin həyatında bu qədər böyük yer tutmasına təəccüblənmərik. Ağır nevrozun hər hansı bir halında erkən dövrün və pubertatın avtoerotik doyumunun rol oynamadığını görmürük və onu boğmağa yönəlmiş səylərlə ataya qarşı təşviş arasındakı əlaqələr bir dəfədən çox qeyd olunmağa ehtiyac duyulmayacaq qədər yaxşı məlumdur ³².

16 / 34

Mədəniyyətdəki narahatlıq

1-ci Fəsil

İnsanların adətən yanlış meyarlarla ölçdüyü, güc, uğur və zənginliyi özünə arzulayıb başqalarında heyran qaldığı, həyatın əsl dəyərlərini isə kiçik saydığı təəssüratından qurtulmaq mümkün deyil. Buna baxmayaraq, belə ümumi bir hökm verərkən insan aləminin və onun ruhi həyatının rəngarəngliyini unutmaq təhlükəsi var. Dövrünün insanları tərəfindən hörmət edilən bəzi fərdlər var, halbuki onların böyüklüyü kütlənin məqsədlərinə və ideallarına tamamilə yad olan xüsusiyyətlərə və nailiyyətlərə əsaslanır. Bu böyük şəxsiyyətləri yalnız az sayda insanın tanıdığını, böyük əksəriyyətin isə onlar haqqında heç nə bilmək istəmədiyini güman etmək asandır. Lakin insan düşüncəsi ilə hərəkəti arasındakı uyğunsuzluqlar və onların istək təhriklərinin çoxsəsliyi sayəsində işlər o qədər də sadə getmir.

Bu seçkin şəxsiyyətlərdən biri məktublarında özünü mənim dostum adlandırır. Ona dinin illüziya kimi qəbul edildiyi kiçik məqaləmi göndərmişdim, o da din haqqındakı hökmümün tamamilə doğru olduğunu bildirdi, lakin dinə inamın əsl mənbəyini qiymətləndirmədiyimə təəssüf etdi. Bu mənbənin, özünü heç vaxt tərk etməyən, bir çox başqalarında təsdiqləndiyini gördüyü və milyonlarla insanda fərz edilə bilən xüsusi bir his olduğunu qeyd etdi. Onun "əbədiyyət" hissi adlandırmaq istədiyi bir duyğu, sanki "okeanik" olan, sonsuz və sərhədsiz bir şeydən gələn his. Bu his təmiz subyektiv bir fakt, inam prinsipi deyil; onunla fərdi varlığın davamına dair heç bir təminat bağlı deyil, lakin müxtəlif kilsələr və din sistemləri tərəfindən tutulub müəyyən kanallara yönəldilən və əlbəttə ki, tükəndirilən dini enerjinin mənbəyidir. Yalnız bu okeanik hissin əsasında, hər hansı bir inamı və illüziyanı rədd etsə belə, insan özünü dini adlandıra bilər.

Özünün də bir dəfə illüziyanın füsununu poetik şəkildə qiymətləndirmiş olan hörmətli dostumun bu ifadəsi mənə az olmayan çətinliklər yaratdı. Mən özüm bu "okeanik" hissi içimdə aşkar edə bilmirəm. Hissləri elmi şəkildə işləmək rahat deyil. Onların fizioloji əlamətlərini təsvir etməyə çalışmaq olar. Bu mümkün olmadıqda – qorxuram ki, okeanik his də belə bir xarakteristikadan yayınacaq – hisslə assosiativ olaraq ən çox qoşulan təsəvvür məzmununa əl atmaqdan başqa çarə qalmır. Dostumu düzgün başa düşmüşümsə, o, orijinal və bir qədər qəribə bir şairin qəhrəmanına öz seçimi ilə ölümündən əvvəl təsəlli olaraq verdiyi eyni fikri nəzərdə tutur: "Bu dünyadan düşə bilmərik." Deməli, bu, xarici aləmin bütövlüyü ilə ayrılmaz bağlılıq, aidlik hissidir. Demək istəyirəm ki, mənim üçün bu, daha çox intellektual bir dərk etmə xarakteri daşıyır, əlbəttə ki, eyni əhəmiyyətə malik digər düşüncə aktlarında da əskik olmayacaq müşayiətedici bir his tonu ilə. Öz şəxsimdə belə bir hissin ilkin təbiətinə əmin ola bilmərəm. Buna görə də başqalarında onun faktiki mövcudluğunu inkar etmək haqqım yoxdur. Yalnız sual budur ki, o düzgün təfsir olunurmu və bütün dini ehtiyacların "fons et origo"su (mənbəyi və başlanğıcı) kimi tanınmalıdırmı.

Bu məsələnin həllinə həlledici təsir göstərə biləcək heç nə irəli sürə bilmirəm. İnsanın ətraf mühitlə əlaqəsi haqqında ilkin mərhələdən etibarən buna yönəlmiş birbaşa bir hisslə məlumat alması ideyası o qədər yad və psixologiyamızın toxumasına o qədər pis uyğun gəlir ki, belə bir hissin psixoanalitik, yəni genetik törəməsinə cəhd etmək olar. Onda bizə aşağıdakı düşüncə axını təqdim olunur: Adətən, özümüzün, öz Mənimizin hissi bizə ən şübhəsiz şeydir. Bu Mən bizə müstəqil, vahid və hər şeydən yaxşı ayrılmış kimi görünür. Bu görünüşün aldatıcı olduğu, Mənin isə daxildə kəskin sərhəd olmadan, biz O (Es) adlandırdığımız və Mənin ona bir növ fasad kimi xidmət etdiyi şüursuz psixi varlığa davam etdiyi, bizə yalnız psixoanalitik tədqiqatın öyrətdiyi, hələ də Mənin O-ya (Es) olan münasibəti haqqında çoxlu məlumat borclu olduğu açıqdır. Ancaq ən azı xaricə doğru Mən aydın və kəskin sərhəd xətlərini qoruyub saxlayır kimi görünür. Yalnız bir vəziyyətdə, baxmayaraq ki, qeyri-adi, lakin xəstəlik kimi qınana bilməyən vəziyyətdə, vəziyyət dəyişir. Aşiqliyin zirvəsində Mən ilə obyekt arasındakı sərhəd bulanıqlaşma təhlükəsi ilə üzləşir. Bütün hisslərin şahidliyinə baxmayaraq, aşiq Mən və Sən-in bir olduğunu iddia edir və elə davranmağa hazırdır, sanki belədir. Müvəqqəti olaraq fizioloji funksiya ilə ləğv edilə bilən şey, təbii ki, xəstəlik prosesləri ilə də pozula bilər. Patologiya bizə Mənin xarici dünyadan ayrılmasının qeyri-müəyyən olduğu və ya sərhədlərin həqiqətən yanlış çəkildiyi çoxlu vəziyyətləri tanıdır; hallar ki, öz bədən hissələrimiz, hətta öz psixi həyatımızın parçaları, qavrayışlar, fikirlər, hisslər bizə qəribə və Mənə aid olmayan kimi görünür, digərləri isə açıqca Məndə yaranan və onun tərəfindən tanınmalı olan şeyi xarici dünyaya aid edir. Deməli, Mən hissi də pozuntulara məruz qalır və Mən sərhədləri sabit deyil.

Başqa bir mülahizə deyir: Yetkin insanın bu Mən hissi əvvəldən belə olmamalıdır. O, təbii ki, sübut edilə bilməyən, lakin kifayət qədər ehtimalla qurula bilən bir inkişaf keçməlidir. Körpə hələ Mənini özünə axan hisslərin mənbəyi kimi xarici dünyadan ayırmır. O, müxtəlif təşviqlər sayəsində bunu tədricən öyrənir. Ona ən güclü təsir edən şey, sonradan bədən orqanları kimi tanıyacağı oyanma mənbəylərinin bəzilərinin ona istənilən vaxt hisslər göndərə bilməsi, digərlərinin isə müvəqqəti olaraq ondan uzaqlaşması – bunların arasında ən çox arzulanan: ana sinəsi – və yalnız kömək istəyən qışqırışla çağırılmasıdır. Beləliklə, Mənə ilk dəfə bir "obyekt" qarşı çıxır, "xaricdə" olan və yalnız xüsusi bir hərəkət ilə görünüşə çıxarılan bir şey kimi. Mənin hisslər kütləsindən ayrılmasına, yəni bir "Xaric", bir xarici dünyanın tanınmasına daha bir təkan, hökmran olan həzz prinsipini ləğv edən və qaçınmağı tələb edən çoxsaylı, müxtəlif, qaçılmaz ağrı və xoşagəlməzlik hissləridir. Belə bir xoşagəlməzliyin mənbəyi ola bilən hər şeyi Məndən ayırmaq, xaricə atmaq, qarşısında qəribə, təhdid edən bir Xaric duran saf həzz-Məni yaratmaq meyli yaranır. Bu primitiv həzz-Mənisinin sərhədləri təcrübə tərəfindən düzəldilmədən qala bilməz. Həzz verən kimi tərk etmək istəmədiyimiz bəzi şeylər hələ də Mən deyil, obyektir və xaricə atmaq istədiyimiz bəzi əzablar hələ də Məndən ayrılmaz, daxili mənşəli olduğu məlum olur. İnsan, hisslərin fəaliyyətini qəsdən yönləndirmək və uyğun əzələ hərəkəti ilə daxili olanı – Mənə aid olanı – və xarici olanı – xarici dünyadan gələni – necə ayırd etmək olacağını öyrənir və beləliklə, daha sonra inkişafa hakim olacaq reallıq prinsipinin tətbiqinə ilk addımı atır. Bu ayırdetmə təbii ki, praktik məqsədə, hiss olunan və təhdid edən xoşagəlməzlik hisslərindən qorunmağa xidmət edir. Mənin daxildən gələn bəzi xoşagəlməzlik oyanmalarından qorunmaq üçün xaricdən gələn xoşagəlməzliyə qarşı istifadə etdiyi üsullardan başqasını tətbiq etməməsi, sonradan əhəmiyyətli patoloji pozuntuların başlanğıc nöqtəsi olur.

Beləliklə, Mən xarici dünyadan ayrılır. Daha düzgün desək: Əvvəlcə Mən hər şeyi ehtiva edir, sonra isə özündən bir xarici dünya ayırır. Deməli, bizim bugünkü Mən hissimiz, yalnız daha geniş, hətta – Mənin ətraf mühitlə daha sıx bağlılığına uyğun gələn, hər şeyi əhatə edən hissin kiçilmiş qalığıdır. Əgər bu ilkin Mən hissinin bir çox insanın ruhi həyatında – böyük və ya kiçik dərəcədə – qorunub saxlandığını fərz etməyə icazə verilsə, onda bu, yetkinlik dövrünün daha sıx və kəskin sərhədlənmiş Mən hissinin qarşısında bir növ müqabil kimi dayanardı və ona uyğun təsəvvür məzmunları tam da sonsuzluq və Bütövlüklə əlaqədarlıq anlayışları olardı, məhz bunlarla dostum «okeanik» hissi izah edir. Lakin bizdə, ondan yaranan sonrakı ilə yanaşı, ilkinin sağ qalmasını fərz etmək hüququ varmı?

Şübhəsiz; belə bir hadisə nə ruhi sahədə, nə də başqa sahələrdə qəribə deyil. Heyvanlar aləmi üçün biz ən yüksək inkişaf etmiş növlərin ən aşağı səviyyəli növlərdən törədiyi fərzinə sadiq qalırıq. Lakin biz bütün sadə həyat formalarını bu gün də canlılar arasında tapırıq. Böyük kərtənkələlər cinsinin nəsli kəsilib və məməlilərə yer açıb, lakin bu cinsin əsl nümayəndəsi olan timsah bizimlə birlikdə hələ də yaşayır. Bu analogiya çox uzaq ola bilər, həmçinin sağ qalan aşağı növlərin əksəriyyətinin bugünkü daha yüksək inkişaf etmiş növlərin əsl ataları olmaması faktı ilə də qüsurludur. Aralıq həlqələri adətən nəsli kəsilmişdir və yalnız rekonstruksiya yolu ilə məlumdur. Ruhi sahədə isə, ondan yaranan dəyişmiş halın yanında primitiv olanın qorunub saxlanması o qədər tez-tez rast gəlinir ki, bunu nümunələrlə sübut etmək lazım deyil. Adətən bu hadisə inkişafın ayrılmasının nəticəsidir. Bir münasibətin, bir həvəs təhrikinin miqdarca bir hissəsi dəyişməz qorunub saxlanılıb, digər hissəsi isə daha irəli inkişaf etmişdir.

Biz burada psixikada qorunub saxlanma ümumi məsələsinə toxunuruq; bu məsələ hələ demək olar ki, işlənilməyib, lakin o qədər cazibədar və əhəmiyyətlidir ki, kifayət qədər əsas olmasa belə, ona bir müddət diqqət yetirməyə icazə verə bilərik. Bizə tanış olan unutmanın yaddaş izinin məhvi, yəni məhv edilməsi olduğu haqqındakı səhvi dəf etdiyimizdən bəri, əksinə, ruhi həyatda bir dəfə formalaşmış heç nəyin məhv ola bilməyəcəyi, hər şeyin müəyyən şəkildə qorunub saxlandığı və uyğun şəraitdə, məsələn, bu qədər geniş miqyaslı bir geriləmə ilə yenidən üzə çıxa biləcəyi fərzinə meyl edirik. Bu fərzin məzmununun nə olduğunu başa düşmək üçün başqa bir sahədən müqayisə aparmağa çalışın. Məsələn, Əbədi Şəhərin inkişafını nümunə kimi götürək. Tarixçilər bizə öyrədirlər ki, ən qədim Roma Roma Kvadrat idi, Palatin təpəsində hasarlanmış bir yaşayış məntəqəsi. Sonra Septimontium mərhələsi gəldi, bu, ayrı-ayrı təpələrdəki məskunlaşmaların birləşməsi idi, bundan sonra Servian divarı ilə sərhədlənmiş şəhər, daha sonra isə respublika və erkən imperiya dövründəki bütün dəyişikliklərdən sonra İmperator Aurelianın öz divarları ilə əhatə etdiyi şəhər. Şəhərin dəyişikliklərini daha da izləmək istəmirik və mükəmməl tarixi və topografik biliklərlə təchiz olunduğunu düşündüyümüz bir ziyarətçinin bu günkü Romada bu erkən mərhələlərdən nə qədərini tapacağını soruşuruq. Aurelian divarını bir neçə keçid yeri istisna olmaqla, demək olar ki, dəyişməz görəcək. Bəzi yerlərdə Servian səddinin hissələrini qazma işləri nəticəsində gün üzünə çıxmış tapacaq. Əgər kifayət qədər çox şey bilirsə – bu günkü arxeologiyadan daha çox –, bəlkə də bu divarın tam gedişini və Roma Kvadratın konturunu şəhər mənzərəsinə çəkə bilər. Bu qədim çərçivələri vaxtilə dolduran binalardan heç nə və ya az qalıqlar tapacaq, çünki onlar artıq mövcud deyil. Ona verilə biləcək ən yüksək məlumat, respublika dövrü Romasının ən yaxşı bilikləri ilə, bu dövrün məbədlərinin və ictimai binalarının harada dayandığını göstərə bilməsidir. Bu yerləri indi tutanlar xarabalıqlardır, lakin onların özünün deyil, yanğın və dağıntılardan sonra sonrakı dövrlərdəki yenilənmələrinin xarabalıqlarıdır. Qədim Romadan qalan bütün bu qalıqların, renessansdan bəri son əsrlərdə böyük şəhərin xaosu içindəki daxilolmalar kimi göründüyünü ayrıca qeyd etmək artıq demək olar ki, lazım deyil. Şübhəsiz ki, köhnənin bəzi hissələri hələ də şəhərin torpağında və ya onun müasir tikililərinin altında basdırılıb. Bu, keçmişin qorunmasının elə bir formasıdır ki, biz onu Roma kimi tarixi yerlərdə qarşılayırıq.

İndi isə fantaziyamızda fərz edək ki, Roma insan məskəni deyil, eyni dərəcədə uzun və zəngin keçmişə malik olan psixi bir varlıq olsun; belə ki, bir dəfə yaradılmış heç nə yox olmasın və son inkişaf mərhələsi ilə yanaşı, bütün əvvəlki mərhələlər də mövcudluğunu davam etdirsin. Bu, Romada o deməkdir ki, Palatin təpəsində imperator sarayları və Septimius Severusun Septizoniumu hələ də köhnə hündürlüyündə qalır, Engels qalası hələ də öz qüllələrində, gotların mühasirəsinə qədər bəzədildiyi gözəl heykəlləri daşıyır və s. Amma daha da çoxu: Palazzo Caffarelli binasının yerində, bu binanı söküb atmağa ehtiyac olmadan, yenidən Kapitolin Yupiter məbədi dayanardı; və bu məbəd yalnız imperiya dövrünün romalılarının gördüyü son formasında deyil, həm də etrusk formaları göstərdiyi və gil antefikslərlə bəzədildiyi ən erkən formasında da olardı. İndi Kolizeyin dayandığı yerdə biz Neronun yoxa çıxmış Domus Aureanı da heyranlıqla izləyə bilərdik; Panteon meydanında biz yalnız Hadrianın bizə buraxdığı müasir Panteonu deyil, həm də eyni torpaq üzərində M. Aqrippanın ilkin tikilisini tapardıq; bəli, eyni torpaq həm Santa Maria sopra Minerva kilsəsini, həm də onun üzərində tikildiyi köhnə məbədi daşıyardı. Və bu zaman, bəlkə də, müşahidəçi tərəfindən baxış istiqamətinin və ya mövqeyin dəyişdirilməsi kifayət idi ki, mənzərələrdən biri və ya digəri ortaya çıxsın.

Bu fantaziyanı daha da inkişaf etdirməyin açıq şəkildə mənası yoxdur, çünki o, təsəvvür edilə bilməyən, hətta absurd olan şeylərə gətirib çıxarır. Tarixi ardıcıllığı məkan olaraq təsvir etmək istəyiriksə, bu yalnız məkanda yan-yana yerləşməklə mümkün ola bilər; eyni məkan iki fərqli dolğunluğu qəbul etmir. Bizim cəhdimiz boş bir oyun kimi görünür; onun yalnız bir əsaslandırması var: o, bizə göstərir ki, ruhi həyatın xüsusiyyətlərini aydın təsvir yolu ilə idarə etməkdən nə qədər uzaqdayıq.

Biz hələ bir etiraza mövqe tutmalıyıq. Bu etiraz bizdən soruşur ki, niyə biz şəhərin keçmişini ruhi keçmişlə müqayisə etmək üçün seçmişik. Bütün keçmişin qorunması fərziyyəsi psixi həyat üçün yalnız psixikanın orqanı sağlam qaldığı, onun toxumasının travma və ya iltihab nəticəsində zədələnmədiyi şərti ilə keçərlidir. Lakin bu xəstəlik səbəblərinə bərabər tutula biləcək dağıdıcı təsirlər heç bir şəhərin tarixində çatışmır, hətta şəhər Romadan daha az hərəkətli keçmişə malik olsa belə, hətta London kimi, nadir hallarda düşmən hücumuna məruz qalmış olsa belə. Şəhərin ən sakit inkişafı belə tikililərin sökülməsini və əvəz edilməsini əhatə edir, buna görə də şəhər əvvəlcədən ruhi orqanizmlə belə bir müqayisə üçün uyğun deyil.

Biz bu etirazdan yayınırıq və təsirli kontrast effekti yaratmaqdan imtina edərək, daha yaxın müqayisə obyektinə, yəni heyvan və ya insan bədəninə yönəlirik. Amma burada da eyni şeyi tapırıq. İnkişafın əvvəlki mərhələləri heç bir mənada qorunmur, onlar öz maddələrini təmin etdikləri sonrakı mərhələlərdə həll olub gedib. Embriyon böyükdə aşkar edilə bilməz, uşağın sahib olduğu timus vəzi pubertatdan sonra birləşdirici toxuma ilə əvəz olunur, lakin özü artıq mövcud deyil; yetkin kişinin boru sümüklərində mən uşaq sümüyünün konturunu çəkə bilərəm, amma sümüyün özü uzanaraq və qalınlaşaraq son formasını alana qədər keçmişdə qalıb. Beləliklə, bütün əvvəlki mərhələlərin son formalaşma ilə yanaşı qorunması yalnız psixi sahədə mümkündür və biz bu hadisəni aydın şəkildə təsəvvür etmək iqtidarında deyilik.

Bəlkə də bu fərziyyədə həddi aşırıq. Bəlkə də biz yalnız keçmişin psixi həyatda qoruna biləcəyini, mütləq məhv edilməli olmadığını iddia etməklə kifayətlənməliyik. Hər halda mümkündür ki, psixi sahədə də bəzi köhnə şeylər – normada və ya istisna olaraq – elə dərəcədə silinir və ya tükənir ki, heç bir proses onları bərpa edə və ya canlandıra bilməz, yaxud da qorunma ümumiyyətlə müəyyən əlverişli şərtlərdən asılıdır. Bu mümkündür, lakin biz bunun haqqında heç nə bilmirik. Biz yalnız keçmişin psixi həyatda qorunmasının qəribə bir istisna deyil, daha çox qayda olduğuna sadiq qalmaqla kifayətlənməliyik.

Çox sayda insanda «okeanik» hissin olduğunu tanımağa tamamilə hazır olsaq və bunu Mən hissinin ilkin mərhələsinə aid etməyə meylli olsaq, belə bir sual ortaya çıxır: bu hissin dini ehtiyacların mənbəyi kimi qəbul edilməsi iddiası nə qədər əsaslıdır?

Mənə bu iddia inandırıcı görünmür. Hiss yalnız öz güclü bir ehtiyacın ifadəsi olduqda enerji mənbəyi ola bilər. Dini ehtiyacların uşaqlıqda çarəsizlikdən və bununla oyadılan ata həsrətindən irəli gəlməsi məncə inkarolunmazdır, xüsusilə də bu hissin uşaqlıq həyatından sadəcə davam etmədiyi, əksinə, taleyin üstün gücünə qarşı təşviş ilə daim qorunduğu nəzərə alınarsa. Ata qorunmasına olan ehtiyac qədər güclü başqa bir uşaqlıq ehtiyacı göstərə bilmərəm. Beləliklə, okeanik hissin, məsələn, məhdudiyyətsiz narsisizmin bərpasına can atan rol, ön plandan kənara itələnir. Uşaqlıq çarəsizliyi hissinə qədər dini mövqeyin mənşəyini aydın xətlərlə izləmək olar. Arxada başqa şeylər də ola bilər, lakin hələlik bu dumanla örtülmüşdür.

Təsəvvür edirəm ki, okeanik hissin sonradan dinlə əlaqəyə girməsi mümkündür. Kainatla bir olmaq, onun düşüncə məzmunu kimi ona aid olan şey, bizə dini təsəllinin ilk cəhdi, Mənin xarici dünyadan gələn təhlükə kimi tanıdığı şeyi inkar etməyə gedən başqa bir yol kimi təsir edir. Bu demək olar ki, anlaşılmaz ölçülərlə işləməyin mənə çox çətin olduğunu etirafımı təkrarlayıram. Doyulmaz elm həvəsi onu qeyri-adi təcrübələrə sövq edən və nəhayət, hər şeyi bilən edən digər bir dostum mənə təsdiq etdi ki, yoga təcrübələrində xarici dünyadan uzaqlaşma, diqqətin bədən funksiyalarına yönəldilməsi, tənəffüsün xüsusi üsulları ilə həqiqətən də özündə yeni hisslər və ümumi hisslər oyatmaq olar; o, bunları ruhi həyatın çox qədim, artıq üst-üstə yığılmış vəziyyətlərinə qayıdış kimi qəbul etmək istəyir. O, bunlarda mistisizmin bir çox hikmətlərinin, demək olar ki, fizioloji əsaslandırmasını görür. Trance və ekstaz kimi ruhi həyatın bəzi qaranlıq dəyişiklikləri ilə əlaqələr burada aydın görünür. Ancaq məni Şillerin dalğıcının sözləri ilə bir dəfə də olsa qışqırmağa vadar edir: «Gül rəngli işıqda nəfəs alan sevinə bilər.»

1-ci Fəsil üzrə qeydlər

[1] Liluli. – La vie de Ramakrishna və La vie de Vivekananda (1930) kitablarının nəşrindən sonra mətndə nəzərdə tutulan dostun Romain Rolland olduğunu gizlətməyə ehtiyac yoxdur.

[2] D. Chr. Grabbe, Hannibal: «Bəli, dünyadan düşməyəcəyik. Biz artıq içindəyik.»

[3] Ferenczinin Mənin inkişafı və Mən hissi haqqında çoxsaylı işlərinə, «Reallıq hissinin inkişaf mərhələləri» (1913) və P. Federnin 1926, 1927 və sonrakı illərdəki töhfələrinə baxın.

[4] The Cambridge Ancient History, 7-ci cild (1928) əsasında: Hugh Last tərəfindən yazılmış 'The Founding of Rome'.

2-ci Fəsil

'Die Zukunft einer Illusion' əsərimdə məsələ dini hisslərin ən dərin mənbələri haqqında deyil, daha çox adi insanın öz dinini necə başa düşməsi, bir tərəfdən bu dünyanın sirrlərini qibtə ediləcək dərəcədə tam aydınlıqla izah edən, digər tərəfdən isə həyatına qayğıkeş bir təqdirin nəzarət edəcəyini və bəlkə də bu dünyadakı məhrumiyyətlərinin axirət həyatında kompensasiya olunacağını vəd edən təlimlər və vədlər sistemi haqqında idi. Adi insan bu təqdiri böyük dərəcədə uca bir ata şəxsiyyəti kimi təsəvvür edə bilər. Yalnız belə bir şəxsiyyət insan balasının ehtiyaclarını bilə bilər, onun yalvarışları ilə yumşala bilər və tövbəsinin əlamətləri ilə sakitləşə bilər. Bütövlükdə bu qədər açıq şəkildə uşaqvari və reallıqdan o qədər uzaqdır ki, insanpərvər bir düşüncəyə, ölümlülərin böyük əksəriyyətinin həyata bu baxışdan heç vaxt yüksələ bilməyəcəyini düşünmək ağrılı gəlir. Hətta daha da utancverici olan, bu dinin davam etdirilə bilməyəcəyini qəbul etməli olan bu günkü yaşayanların nə qədər böyük bir hissəsinin, yenə də acınacaqlı geri çəkilmə döyüşlərində onu hissə-hissə müdafiə etməyə çalışmasıdır. İnsan inancların sıralarına qatılmaq istəyir ki, dinin Allahını qurtarmağa inanan, onu şəxssiz, kölgə kimi abstrakt bir prinsip ilə əvəz edən filosoflara xəbərdarlığı xatırlatsın: 'Rəbbin adını boş yerə çəkmə!' Əgər keçmiş dövrlərin ən böyük mütəfəkkirlərindən bəziləri eyni şeyi etmişlərsə, burada onlara istinad etmək olmaz. Onların niyə belə etmək məcburiyyətində olduqları məlumdur.

Biz adi insana və bu adı daşımalı olan yeganə dininə qayıdaq. Burada bizə ilk növbədə dinin incəsənət və elm ilə münasibəti haqqında danışan böyük şair və mütəfəkkirlərimizdən birinin məşhur ifadəsi rast gəlir. O belədir: 'Elm və incəsənətə sahib olanın dini də var; O ikisinə sahib olmayan, dini olsun!' Bu atalar sözü bir tərəfdən dini insanın ən yüksək nailiyyətləri ilə ziddiyyət təşkil edir, digər tərəfdən isə onların həyat dəyəri baxımından bir-birini əvəz edə biləcəyini iddia edir. Əgər biz adi insana dini inkar etmək istəyiriksə, görünür, şairin avtoriteti bizim tərəfimizdə deyil. Onun fikrinin dəyərləndirilməsinə yaxınlaşmaq üçün xüsusi bir yol sınayırıq. Bizə yüklənmiş həyat, bizim üçün çox ağırdır, bizə çoxlu ağrılar, məyusluqlar və həll olunmaz vəzifələr gətirir. Ona dözmək üçün təsəlli vasitələrindən imtina edə bilmərik. ('Köməkçi qurğular olmadan olmaz', Teodor Fontane bizə deyib). Belə vasitələr bəlkə də üç növdür: bədbəxtliyimizi kiçik göstərən güclü yayındırıcılar, onu azaldan əvəzedici doyumlar və bizi ona qarşı duyğusuz edən narkotiklər. Bu növlərdən hər hansı biri vacibdir. Volter Candide romanının nəticəsində bağçasını işləməyi məsləhət görəndə yayındırıcılara işarə edir; elmi fəaliyyət də belə bir yayındırıcıdır. İncəsənətin təqdim etdiyi əvəzedici doyumlar reallığa qarşı illüziyalardır, lakin ruhi həyatda təsəvvürün oynadığı rol sayəsində psixi baxımdan az təsirli deyillər. Narkotik maddələr bizim fiziki bədənimizə təsir edir, onun kimyasını dəyişir. Dinin bu sıradakı yerini göstərmək asan deyil. Daha uzaqdan başlamalıyıq.

İnsan həyatının məqsədi sualı sayısız dəfə irəli sürülmüşdür; bu sual heç vaxt qaneedici cavab tapmamışdır, bəlkə də belə bir cavaba ümumiyyətlə imkan vermir. Bəzi sual verənlər əlavə ediblər: əgər həyatın məqsədi olmadığı ortaya çıxarsa, onda həyat onlar üçün bütün dəyərini itirərdi. Amma bu təhdid heç nəyi dəyişmir. Daha doğrusu, belə görünür ki, insanın bu sualı rədd etmək haqqı var. Bu sualın fərziyyəsi, artıq çoxlu ifadələrini bildiyimiz həmin insan təkəbbürünə əsaslanır. Heyvanların həyatının məqsədindən danışılmır, əgər onların təyinatı insanlara xidmət etmək deyilsə. Ancaq bu da əsaslı deyil, çünki insan bir çox heyvanla heç nə edə bilmir – onları təsvir etmək, təsnif etmək, öyrənmək istisna olmaqla – və sayısız heyvan növü insan onları görməzdən əvvəl yaşayıb nəsli kəsildiyi üçün bu istifadədən yayınmışdır. Yenə də yalnız dindir ki, həyatın məqsədi sualına cavab verməyi bilir. Həyat məqsədi ideyasının dini sistemlə birlikdə qalxıb düşdüyünü qənaətə gəlməkdə çətin yanılarıq.

Buna görə də biz daha iddiasız suala üz tuturuq: insanlar öz davranışları ilə həyatlarının məqsəd və niyyətini necə ortaya qoyurlar, həyatdan nə tələb edirlər, onda nəyə nail olmaq istəyirlər? Buna cavabı səhv vermək demək olar ki, mümkün deyil; onlar xoşbəxtliyə can atırlar, xoşbəxt olmaq və belə qalmaq istəyirlər. Bu canatma iki tərəfli, müsbət və mənfi məqsədlidir; bir tərəfdən ağrı və xoşagəlməzliyin olmamasını, digər tərəfdən isə güclü həzz hisslərinin yaşanmasını istəyir. Daha dar mənada «xoşbəxtlik» yalnız ikincisinə aid edilir. Məqsədlərin bu iki hissəyə bölünməsinə uyğun olaraq, insan fəaliyyəti iki istiqamətdə inkişaf edir, bu isə onun bu məqsədlərdən birini və ya digərini – üstünlüklə və ya hətta yalnız – həyata keçirməyə çalışmasından asılıdır.

Göründüyü kimi, bu sadəcə həyat məqsədini qoyan həzz prinsipinin proqramıdır. Bu prinsip psixi aparatın fəaliyyətini əvvəldən idarə edir; onun məqsədəuyğunluğunda şübhə ola bilməz, lakin onun proqramı bütün dünya ilə, makrokosmosla və mikrokosmosla mübahisə halındadır. Bu, ümumiyyətlə icra edilə bilməz, kainatın bütün quruluşları ona qarşı çıxır; demək istərdim ki, insanın «xoşbəxt» olması niyyəti «yaradılış» planına daxil deyil. Ən ciddi mənada xoşbəxtlik adlandırılan şey, yüksək dərəcədə toplanmış ehtiyacların daha çox ani ödənməsindən qaynaqlanır və təbiəti etibarilə yalnız epizodik fenomen kimi mümkündür. Həzz prinsipinin arzuladığı vəziyyətin hər hansı davamı yalnız ilıq rahatlıq hissi verir; biz elə qurulmuşuq ki, yalnız ziddiyyətdən intensiv həzz ala bilərik, vəziyyətdən isə çox az. Beləliklə, bizim xoşbəxtlik imkanlarımız artıq konstitusiyamızla məhdudlaşdırılıb. Bədbəxtliyi yaşamaq çox daha az çətinlik tələb edir. Əzab üç tərəfdən təhdid edir: öz bədənindən, ki, xarabalığa və dağılmaya məhkum olaraq, xəbərdarlıq siqnalları kimi hətta ağrı və təşvişdən imtina edə bilməz; xarici dünyadan, ki, bizə qarşı güclü, amansız, dağıdıcı qüvvələrlə qəzəblənə bilər və nəhayət, digər insanlarla münasibətlərdən. Bu mənbədən gələn əzabı bəlkə də hər hansı digər əzabdan daha çox ağrılı hiss edirik; biz onu müəyyən mənada artıq bir əlavə kimi görməyə meylliyik, baxmayaraq ki, o, digər mənşəli əzab qədər tale hökmü və qaçılmaz olmalıdır.

Bu əzab imkanlarının təzyiqi altında insanların xoşbəxtlik tələblərini azaltmağa alışması təəccüb doğurmur; eyni zamanda həzz prinsipinin özünün də xarici dünyanın təsiri altında daha təvazökar reallıq prinsipinə çevrildiyi, bədbəxtlikdən yayınmış, əzabı dəf etmiş olmaqla artıq xoşbəxt sayılmağı, ümumiyyətlə əzabdan yayınma vəzifəsinin həzz qazanma vəzifəsini arxa plana itələdiyi halda. Düşünmə öyrədir ki, bu vəzifənin həllini çox müxtəlif yollarla cəhd etmək olar; bu yolların hamısı həyat hikmətinin ayrı-ayrı məktəbləri tərəfindən tövsiyə edilmiş və insanlar tərəfindən gedilmişdir. Bütün ehtiyacların məhdudiyyətsiz ödənilməsi həyatın ən cazibədar tərz kimi irəli sürülür, lakin bu, zövqü ehtiyatlılıqdan üstün tutmaq deməkdir və qısa müddət sonra cəzasını verir. Xoşagəlməzliyin qarşısını almağın əsas məqsəd olduğu digər üsullar, diqqətin daha çox yönəldildiyi narahatlıq mənbəyinə görə fərqlənir. Orada ekstremal və mötədil, birtərəfli və eyni anda bir neçə yerə təsir göstərən üsullar mövcuddur. İnsan münasibətlərindən qaynaqlana bilən əziyyətdən ən yaxın qorunma vasitəsi qəsdən tənhalıq və digərlərindən uzaq durmaqdır. Başa düşülür ki, bu yolla əldə edilə bilən xoşbəxtlik sakitlik xoşbəxtliyidir. Qorxulan xarici dünyaya qarşı, bu məsələni təkbaşına həll etmək istəyirsənsə, hər hansı bir uzaqlaşma üsulu ilə müdafiə olunmaqdan başqa çarə yoxdur. Əlbəttə, daha yaxşı və fərqli bir yol var: insan cəmiyyətinin üzvü olaraq, elm tərəfindən idarə olunan texnikanın köməyi ilə təbiətə hücum etmək və onu insan iradəsinə tabe etmək. Onda hamının xoşbəxtliyi üçün hamı ilə birlikdə işləyirsən. Lakin əziyyətin qarşısını almaq üçün ən maraqlı üsullar öz orqanizminə təsir etməyə çalışanlardır. Nəhayət, bütün əziyyət yalnız hissidir; o, yalnız onu hiss etdiyimiz müddətcə mövcuddur və biz onu orqanizmin müəyyən quruluşu sayəsində hiss edirik.

Belə təsirin ən qaba, lakin ən təsirli üsulu kimyəvi üsul, yəni intoksikasiyadır. Heç kimin onun mexanizmini dərk etdiyinə inanmıram, lakin qana və toxumalara daxil olan, bizə birbaşa həzz hissi verən, həm də hisslərimizin şərtlərini elə dəyişən ki, xoşagəlməzlik təhriklərini qəbul etməyə yararsız hala gətirən bədənə yad maddələrin mövcudluğu faktıdır. Hər iki təsir yalnız eyni vaxtda baş vermir, onlar bir-biri ilə sıx bağlı görünür. Lakin bizim öz kimyəvi proseslərimizdə də oxşar nəticə verən maddələr olmalıdır, çünki biz ən azı bir xəstəlik halını, maniyanı bilirik; burada heç bir narkotik maddə daxil edilmədən məstlikə bənzər davranış yaranır. Bundan əlavə, normal ruhi həyatımızda həzzin azad olunmasının asanlaşdığı və ya çətinləşdiyi dalğalanmalar var ki, bunlarla xoşagəlməzliyə qarşı həssaslığın azalması və ya artması paralel gedir. Ruhi proseslərin bu toksik tərəfinin indiyə qədər elmi araşdırmadan yayınması çox təəssüf doğurur. Narkotik maddələrin xoşbəxtlik uğrunda mübarizədə və bədbəxtliyi uzaq tutmaqda göstərdiyi xidmət o qədər böyük bir nemət kimi qiymətləndirilir ki, fərdlər və xalqlar onlara libido iqtisadiyyatlarında möhkəm bir yer ayırmışlar. Onlara təkcə birbaşa həzz qazancı üçün deyil, həm də xarici dünyadan müstəqilliyin arzulanan bir hissəsi üçün təşəkkür edilir. Məlumdur ki, 'qayğı qırıcı' vasitəsilə istənilən vaxt reallığın təzyiqindən yayınmaq və daha yaxşı hisslər şəraiti olan öz dünyasına sığınmaq olar. Məlumdur ki, narkotik maddələrin məhz bu xüsusiyyəti onların təhlükəsini və zərərini də müəyyən edir. Onlar bəzən insan taleyini yaxşılaşdırmaq üçün istifadə edilə bilən böyük enerji miqdarlarının faydasız itirilməsinə səbəb olurlar.

Ruhi aparatımızın mürəkkəb quruluşu bir sıra digər təsirlərə də imkan verir. Həvəs doyumu xoşbəxtlik olduğu kimi, xarici dünya bizə ehtiyaclarımızı ödəməyi imtina etdikdə, ağır əziyyətin də səbəbi olur. Beləliklə, bu həvəs təhriklərinə təsir edərək əziyyətin bir hissəsindən qurtulmağa ümid etmək olar. Əziyyətdən qorunmanın bu üsulu artıq hisslər aparatına təsir etmir, o, ehtiyacların daxili mənbələrinə nəzarət etməyə çalışır. Bu, Şərq həyat hikmətinin öyrətdiyi və yoga təcrübəsinin icra etdiyi kimi, həvəsləri öldürməklə ekstremal şəkildə baş verir. Əgər bu mümkün olarsa, insan əlbəttə ki, bütün digər fəaliyyətdən (həyatı qurban verməklə) imtina etmiş və başqa yolla yalnız sakitliyin xoşbəxtliyini əldə etmiş olur. Yalnız həvəs həyatının idarə edilməsinə can atdıqda, eyni yol daha aşağı məqsədlərlə davam etdirilir. Hakim olanlar, reallıq prinsipinə tabe olan yüksək psixi instansiyalardır. Bu halda doyum niyyəti heç vaxt tərk edilmir; asılı vəziyyətdə saxlanılan həvəslərin doyumsuzluğunun, ləngidilməmiş olanların doyumsuzluğundan daha az ağrılı hiss edilməsi sayəsində əziyyətə qarşı müəyyən qorunma əldə edilir. Buna qarşı, həzz imkanlarının inkar edilməz dərəcədə azalması durur. Vəhşi, Mən tərəfindən zəbt edilməmiş bir həvəs təhrikinin doyumu zamanı xoşbəxtlik hissi, əhliləşdirilmiş bir həvəsin doyumunda olduğundan qat-qat daha intensivdir. Pervers impulsların qarşısıalınmazlığı, bəlkə də ümumiyyətlə qadağan olunmuşun cazibəsi, burada iqtisadi bir izah tapır.

Əziyyətdən qorunmanın başqa bir texnikası, psixi aparatımızın icazə verdiyi libido yerdəyişmələrindən istifadə edir; bu yerdəyişmələr sayəsində onun funksiyası çox daha çox çeviklik qazanır. Həll edilməli olan məsələ, həvəs məqsədlərini elə yerləşdirməkdir ki, onlar xarici dünyanın imtina etməsindən zərər görməsinlər. Həvəslərin sublimasiyası buna kömək edir. Psixi və intellektual iş mənbələrindən həzz qazanmağı kifayət qədər artırmağı bacardıqda ən çox nəticə əldə edilir. Tale ona az zərər verə bilər. Sənətkarın yaradıcılıqdan, fantaziya məhsullarının təcəssümündən, tədqiqatçının problemlərin həllindən və həqiqətin dərkindən aldığı həzz kimi bu növ doyum, bir gün mütləq metapsixoloji olaraq xarakterizə edə biləcəyimiz xüsusi bir keyfiyyətə malikdir. Hazırda yalnız təsviri olaraq deyə bilərik ki, onlar bizə 'daha incə və daha yüksək' görünür, lakin onların intensivliyi, kobud, ilkin həvəs təhriklərinin doyumundan gələn intensivliklə müqayisədə zəiflədilmişdir; onlar bədənimizi sarsıtmır. Bu metodun zəifliyi ondadır ki, o, ümumi tətbiq oluna bilməz və yalnız az sayda insana açıqdır. O, effektiv dərəcədə o qədər də çox rast gəlinməyən xüsusi istedad və qabiliyyətləri tələb edir. Bu az sayda insana da tam əziyyət qorunması verə bilməz, onlara taleyin oxlarına qarşı keçilməz bir zireh yaratmır və əziyyətin mənbəyi öz bədəni olduqda adətən uğursuzluğa düçar olur.

Əgər bu prosesdə artıq doyumunu daxili, psixi proseslərdə axtarmaqla xarici dünyadan asılı olmamaq niyyəti açıq şəkildə nəzərə çarpırsa, növbəti üsulda eyni xüsusiyyətlər daha da güclü şəkildə ortaya çıxır. Burada reallıqla əlaqə daha da zəiflədilir, doyum, onları belə tanıdığımız, lakin onların həqiqətdən sapması ilə zövqümüzün pozulmasına imkan vermədiyimiz illüziyalardan əldə edilir. Bu illüziyaların mənbəyi fantaziya həyatı sahəsidir; reallıq hissinin inkişafı baş verərkən, bu sahə vaxtilə reallıq yoxlamasının tələblərindən açıq şəkildə çıxarılmış və çətin reallaşdırıla bilən istəklərin ödənilməsi üçün ayrılmışdır. Bu fantaziya doyumlarının başında, sənətkarın vasitəçiliyi ilə özü yaradıcı olmayanlara da əlçatan edilən, sənət əsərlərindən alınan həzz dayanır. Sənətin təsirinə həssas olanlar, onu həzz mənbəyi və həyat təsəllisi kimi kifayət qədər yüksək qiymətləndirə bilməz. Lakin sənətin bizə verdiyi yumşaq narkoz, həyatın çətinliklərindən qısamüddətli bir uzaqlaşma təmin edə bilər və real əzabları unutduracaq qədər güclü deyil.

Digər bir üsul daha enerjili və hərtərəfli irəliləyir; bu üsul bütün əzabların mənbəyi olan, onunla yaşamaq mümkün olmayan, xoşbəxt olmaq istəyirsənsə onunla bütün əlaqələri kəsməli olduğun yeganə düşməni reallıqda görür. Zahid bu dünyaya arxa çevirir, onunla heç bir əlaqəsi olmaq istəmir. Amma daha çox şey etmək olar, insan onu dəyişdirmək istəyə bilər, onun əvəzinə öz istəkləri istiqamətində ən dözülməz xüsusiyyətləri silinmiş və başqaları ilə əvəz olunmuş başqa bir dünya qura bilər. Ümidsiz qəzəblə bu xoşbəxtlik yolunu seçən adətən heç nəyə nail olmayacaq; reallıq onun üçün çox güclüdür. O, sayıqlamasını həyata keçirərkən adətən heç bir köməkçi tapmayan dəli olacaq. Lakin iddia olunur ki, hər birimiz hansısa bir nöqtədə paranoik kimi davranırıq, dünyada bizə dözülməz gələn bir tərəfi istək formalaşması ilə düzəldirik və bu sayıqlamanı reallığa daxil edirik. Xüsusi əhəmiyyət kəsb edən hal, daha çox sayda insanın birgə olaraq reallığın sayıqlama xarakterli yenidən qurulması ilə xoşbəxtlik sığortası və əziyyətdən qorunma yaratmağa cəhd etməsidir. Biz insanlığın dinlərini də kütləvi sayıqlama kimi xarakterizə etməliyik. Əlbəttə, sayıqlamanı hələ də bölüşən şəxs onu heç vaxt tanımayacaq.

İnsanların xoşbəxtliyi əldə etmək və əziyyətdən uzaq durmaq üçün istifadə etdikləri metodların bu siyahısının tam olduğuna inanmıram, həmçinin bilirik ki, mövzu başqa düzülüşlərə də imkan verir. Bu üsullardan birini hələ qeyd etməmişəm; bunu unutduğum üçün deyil, çünki o, bizi başqa bir kontekstdə də məşğul edəcək. Həyat sənətinin məhz bu texnikasını unutmaq necə mümkün ola bilər ki! O, xarakterik xüsusiyyətlərin ən qəribə birləşməsi ilə seçilir. O, əlbəttə, taleyindən asılı olmamağa – biz ona belə deyirik – də çalışır və bu məqsədlə doyumu daxili psixi proseslərə köçürür, bu zaman əvvəllər qeyd olunan libidonun yerini dəyişmə qabiliyyətindən istifadə edir, lakin o, xarici dünyadan uzaqlaşmır, əksinə, onun obyektlərinə bərk bağlanır və xoşbəxtliyi onlarla emosional əlaqədən əldə edir. O, həmçinin, sanki yorğun təslim olan xoşagəlməzlikdən qaçınma məqsədi ilə kifayətlənmir, daha çox bu məqsədin yanından diqqətsiz keçir və müsbət xoşbəxtlik təmininə olan ilkin, ehtiraslı canatmaya sadiq qalır. Bəlkə də o, bu məqsədə hər hansı digər metoddan daha yaxın gəlir. Mən əlbəttə, sevgini mərkəzə qoyan, bütün təmin olunmanı sevməkdən və sevilməkdən gözləyən həyat istiqamətini nəzərdə tuturam. Belə bir psixi mövqe bizə hamımıza kifayət qədər yaxındır; sevginin təzahür formalarından biri olan cinsi sevgi bizə məğlubedici həzz hissinin ən güclü təcrübəsini təqdim etmiş və beləliklə, xoşbəxtlik axtarışımız üçün nümunə olmuşdur. Onu ilk dəfə qarşılaşdığımız yolda xoşbəxtliyi axtarmaqda israr etmək qədər təbii nə ola bilər. Bu həyat texnikasının zəif tərəfi aydın görünür; əks halda, heç bir insana xoşbəxtliyə aparan bu yolu başqası ilə əvəz etmək ağlına gəlməzdi. Heç vaxt sevdiyimiz zaman əzaba qarşı bu qədər qorunmasız olmuruq, heç vaxt sevdiyimiz obyekti və ya onun sevgisini itirdiyimiz zaman olduğumuz qədər çarəsiz bədbəxt olmuruq. Amma sevginin xoşbəxtlik dəyərinə əsaslanan həyat texnikası bununla bitmir, bunun haqqında daha çox şey demək lazımdır.

Burada maraqlı bir halı əlavə etmək olar: həyat xoşbəxtliyi əsasən, insan fiqurlarının və jestlərinin, təbiət obyektlərinin və mənzərələrin, həmçinin bədii və hətta elmi yaradılışların gözəlliyi harada hisslərimizə və mühakiməmizə təqdim olunursa, orada gözəllik zövqündə axtarılır. Həyat məqsədinə bu cür estetik münasibət əziyyətlərə qarşı az qoruma təmin edir, lakin bir çox şeyi kompensasiya edə bilər. Gözəllikdən alınan zövqün xüsusi, yumşaq məst edici hissi xarakteri var. Gözəlliyin faydası aydın görünmür, onun mədəni zərurəti başa düşülmür, lakin mədəniyyətdə ondan imtina etmək mümkün deyil. Estetikanın elmi, gözəlin hansı şəraitdə qavrandığını araşdırır; gözəlin təbiəti və mənşəyi haqqında o, heç bir aydınlıq gətirə bilməmişdir; adətən olduğu kimi, nəticəsizlik dolğun səslənən, məzmunca zəif sözlərin sərfi ilə ört-basdır edilir. Təəssüf ki, psixoanaliz də gözəllik haqqında ən az şeyi deyə bilir. Yalnız cinsi hisslər sahəsindən çıxarılması təmin olunmuş görünür; bu, məqsədi ləngidilmiş bir təhrikin nümunəvi bir nümunəsi olardı. «Gözəllik» və «cazibə» əslində cinsi obyektin xüsusiyyətləridir. Diqqətəlayiqdir ki, görünüşü həmişə oyadıcı təsir edən cinsiyyət orqanlarının özləri demək olar ki, heç vaxt gözəl kimi qiymətləndirilmir, əksinə, gözəllik xarakteri bəzi ikincil cinsiyyət əlamətlərinə bağlı görünür.

Bu natamamlığa baxmayaraq, araşdırmamızı yekunlaşdıran bəzi qeydlərə cəsarət edirəm. Həzz prinsipinin bizə diktə etdiyi, xoşbəxt olmaq proqramı yerinə yetirilə bilməz, lakin onu hər hansı şəkildə yerinə yetirməyə yaxınlaşdırmaq cəhdlərini tərk etmək olmaz – daha doğrusu, tərk etmək mümkün deyil. Oraya çox müxtəlif yollarla getmək olar, ya məqsədin müsbət məzmununu, yəni həzz qazanmasını, ya da mənfi məzmununu, yəni xoşagəlməzlikdən qaçınmanı önə çıxarmaq olar. Bu yolların heç birində arzuladığımız hər şeyə nail ola bilmərik. Mümkün kimi qəbul edilən həmin azaldılmış mənada xoşbəxtlik, fərdi libido iqtisadiyyatının məsələsidir. Burada hamıya uyğun gələn bir məsləhət yoxdur; hər kəs özünün hansı xüsusi üslubla xoşbəxt ola biləcəyini özü sınamalıdır. Seçiminə yol göstərmək üçün çox müxtəlif amillər özünü göstərəcək. Məsələ ondadır ki, o, xarici dünyadan nə qədər real doyum gözləyir və ondan asılı olmamağa nə dərəcədə məcburdur; nəhayət, onu öz arzularına uyğun dəyişdirmək üçün özündə nə qədər qüvvənin olduğuna güvənir. Artıq bu mərhələdə xarici şəraitdən əlavə, fərdin psixi konstitusiyası həlledici rol oynayacaq. Əsasən erotik tipli insan digər şəxslərlə duyğu əlaqələrini önə çıxaracaq, daha çox özünə kifayət edən narsisistik insan əsas doyumları daxili psixi proseslərində axtaracaq, fəaliyyət adamı isə qüvvəsini sınaya biləcəyi xarici dünyadan əl çəkməyəcək. Bu tiplərin ortası üçün istedadının növü və ona mümkün olan həvəs sublimasiyasının həcmi maraqlarını hara yönəltməli olduğunu müəyyən edəcək. Hər hansı ekstremal qərar, fərdi yalnız seçilmiş həyat texnikasının qeyri-kamililiyinin gətirdiyi təhlükələrə məruz qoyaraq, özünü cəzalandıracaq. Ehtiyatlı tacir bütün kapitalını bir yerdə necə yerləşdirməkdən çəkinirsə, bəlkə də həyat hikməti bütün doyumları tək bir meyldən gözləməməyi məsləhət görəcək. Uğur heç vaxt əmin deyil, o, bir çox amilin təsadüfən üst-üstə düşməsindən asılıdır, bəlkə də heç bir şey psixi konstitusiyanın funksiyasını ətraf mühitə uyğunlaşdırmaq və həzz qazanmaq üçün ondan istifadə etmək qabiliyyətindən çox asılı deyil. Xüsusilə əlverişsiz bir həvəs konstitusiyası daşıyan və sonrakı fəaliyyət üçün vacib olan libido komponentlərinin yenidən qurulmasını və yenidən təşkilini qaydasınca keçirməyən insan, xarici vəziyyətindən xoşbəxtlik qazanmaqda çətinlik çəkəcək, xüsusilə də daha çətin vəzifələrlə qarşılaşdıqda. Ona ən azından əvəzedici doyumlar vəd edən son həyat texnikası, çox vaxt gənc yaşlarında etdiyi nevroz xəstəliyinə sığınmadır. Sonra həyatının sonrakı mərhələsində xoşbəxtlik uğrunda cəhdlərinin nəticəsiz qaldığını görən, xroniki intoksikasiyanın həzz qazanmasında təsəlli tapır və ya psixozun ümidsiz üsyan cəhdinə girişir.

Din, xoşbəxtlik qazanma və əziyyətdən qorunma yolunu hamıya eyni şəkildə diktə edərək, bu seçim və uyğunlaşma oyununa mane olur. Onun texnikası həyatın dəyərini aşağı salmaq və real dünyanın obrazını sayıqlama şəklində təhrif etməkdən ibarətdir ki, bu da zəkanın qorxudulmasını şərt kimi tələb edir. Bu qiymətə, psixi infantilizmin zorla bərkidilməsi və kütləvi sayıqlamaya cəlb edilməklə din, bir çox insanı fərdi nevrozdan xilas etməyə nail olur. Amma bundan artığı demək olar ki, yoxdur; dediyimiz kimi, insanın əldə edə biləcəyi xoşbəxtliyə aparan çoxlu yollar var, lakin heç biri oraya təhlükəsiz çatdırmır. Din də öz vədinə əməl edə bilməz. Mömin nəhayət Allahın "qavranılmaz qərarı" haqqında danışmağa məcbur olduqda, bu, ona əzab içində son təsəlli imkanı və həzz mənbəyi kimi yalnız şərtsiz tabeçiliyin qaldığını etiraf edir. Və əgər buna hazırdırsa, o, çox güman ki, dolambaclı yoldan qaça bilərdi.

2-ci Fəsil üzrə qeydlər

[5] Göte, "Zahmen Xenien" IX-da (Ölümündən sonra qalan şeirlər).

[6] Daha aşağı səviyyədə Vilhelm Buş "Frommen Helene"-də eyni şeyi deyir: "Qayğıları olanın likörü də var." [7] Göte hətta xəbərdarlıq edir: "Gözəl günlərin ardıcıllığından daha ağır heç nə dözmək olmaz." Bu, heç olmasa bir mübaliğə ola bilər.

[8] Əgər xüsusi istedad həyat maraqlarına hökmran şəkildə istiqamət vermirsə, Volterin ağıllı məsləhəti ilə ona təyin edilən yeri, adi, hər kəsə əlçatan peşə işi əvəz edə bilər. İşin libido iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyətini qısa bir icmal çərçivəsində kifayət qədər qiymətləndirmək mümkün deyil. Həyat tərzinin digər texnikalarından heç biri fərdi reallığa işin vurğulanması qədər möhkəm bağlamır; bu, onu ən azı reallığın bir hissəsinə, insan cəmiyyətinə etibarlı şəkildə daxil edir. Güclü miqdarda libidinal komponentləri – narsisistik, aqressiv və hətta erotiki – peşə işinə və onunla bağlı insan münasibətlərinə köçürmək imkanı, ona cəmiyyətdə mövcudluğun təsdiqi və əsaslandırılması üçün zəruriliyindən geri qalmayan bir dəyər verir. Peşəkar fəaliyyət, əgər sərbəst seçilmişdirsə, yəni mövcud meyilləri, davam etdirilən və ya konstitusional olaraq gücləndirilən həvəs təhriklərini sublimasiya yolu ilə istifadəyə imkan verirsə, xüsusi doyum təmin edir. Və buna baxmayaraq, iş xoşbəxtliyə aparan yol kimi insanlar tərəfindən az qiymətləndirilir. İnsanlar ona digər doyum imkanlarına olduğu kimi can atmırlar. İnsanların böyük əksəriyyəti yalnız məcburiyyətdən işləyir və insanların bu təbii işdən qaçmasından ən çətin sosial problemlər irəli gəlir.

[9] Bax: "Psixi hadisələrin iki prinsipinə dair formulasiyalar" (1911 b) və "Psixoanalizə giriş mühazirələri" (1916–17), XXIII.

[10] Məni yuxarıdakı təsvirdə qalmış boşluqlardan ən azı birinə işarə etməyə vadar edir. İnsan xoşbəxtlik imkanlarının nəzərdən keçirilməsi, narsisizmin obyekt libidosuna nisbi münasibətini nəzərə almalı idi. İnsan, əsasən özünə arxalanmağın libido iqtisadiyyatı üçün nə demək olduğunu bilmək istəyir.

3-cü Fəsil

Xoşbəxtlik haqqında araşdırmamız bizə indiyə qədər ümumi məlum olmayan çox az şey öyrətdi. Hətta insanlara xoşbəxt olmağın niyə bu qədər çətin olduğu sualı ilə davam etsək belə, yeni bir şey öyrənmək ümidi çox da böyük deyil. Biz cavabı artıq vermişik, əziyyətimizin gəldiyi üç mənbəyə işarə etməklə: təbiətin üstün gücü, öz bədənimizin kövrəkliyi və ailədə, dövlətdə və cəmiyyətdə insan münasibətlərini tənzimləyən qurumların qeyri-kifayətliliyi. İlk ikisinə gəldikdə, bizim hökmümüz uzun müddət tərəddüd edə bilməz; o, bizi bu əziyyət mənbələrini tanımağa və qaçılmaz olana təslim olmağa məcbur edir. Təbiəti heç vaxt tamamilə idarə edə bilməyəcəyik; təbiətin bir hissəsi olan orqanizmimiz həmişə keçici, uyğunlaşma və fəaliyyət baxımından məhdud bir quruluş olaraq qalacaq. Bu dərketmədən heç bir iflic edici təsir yaranmır; əksinə, o, fəaliyyətimizə istiqamət verir. Bütün əzabları aradan qaldıra bilməsək də, bəzilərini aradan qaldıra, digərlərini isə yüngülləşdirə bilərik; minlərlə illik təcrübə bizi buna inandırmışdır. Üçüncü, yəni sosial əzab mənbəyinə qarşı münasibətimiz fərqlidir. Biz bu mənbəyi heç cür qəbul etmək istəmirik, özümüz yaratdığımız qurumların niyə hamımız üçün qoruma və xeyir olmamalı olduğunu başa düşə bilmirik. Həqiqətən, əzabların qarşısını almaqda məhz bu hissənin bizə nə qədər pis alındığını nəzərə alsaq, burada da, bu dəfə öz psixi təbiətimizdə, məğlubedilməz təbiətin bir hissəsinin gizləndiyi şübhəsi oyanır.

Bu ehtimal ilə məşğul olmaq yolunda, o qədər təəccüblü bir iddiaya rast gəlirik ki, onun üzərində dayanmaq istəyirik. İddia belədir: bədbəxtliyimizdə böyük günah bizim sözdə mədəniyyətimizə aiddir; onu tərk edib ibtidai şərtlərə qayıtsaq, çox daha xoşbəxt olardıq. Mən onu təəccüblü adlandırıram, çünki – mədəniyyət anlayışını necə təyin etdiyinizdən asılı olmayaraq – əzab mənbələrindən gələn təhdidlərə qarşı qorunmaq üçün etdiyimiz hər şeyin məhz həmin mədəniyyətə aid olduğu aydındır.

Bu qədər çox insan bu qəribə mədəniyyət düşmənliyi mövqeyinə hansı yolla gəlib? Fikrimcə, mövcud mədəniyyət vəziyyətindən dərin və uzun sürən narazılıq, müəyyən tarixi səbəblərlə məhkum etmənin qalxdığı zəmini hazırlamışdır. Bu səbəblərin sonuncusunu və ondan əvvəlkisini tanıdığımı düşünürəm; insan növünün tarixinə qədər bu zənciri kifayət qədər geriyə izləmək üçün kifayət qədər alim deyiləm. Xristianlığın bütpərəst dinlərə qələbəsi zamanı belə bir mədəniyyət düşmənliyi amili iştirak etmiş olmalıdır. Xristian təlimi ilə yer həyatının dəyərsizləşdirilməsi ona çox yaxın idi. Ondan əvvəlki səbəb, kəşf səyahətlərinin inkişafı ilə ibtidai xalqlar və qəbilələrlə təmas yarandıqda ortaya çıxdı. Adət və ənənələrinin kifayətsiz müşahidəsi və yanlış başa düşülməsi nəticəsində, onlar avropalılara sadə, ehtiyacsız və xoşbəxt bir həyat sürürmüş kimi görünürdü; bu, mədəni cəhətdən üstün qonaqlar üçün əlçatmaz idi. Sonrakı təcrübə bu cür hökmlərin bir çoxunu düzəltdi; bir çox hallarda, təbiətin cömərdliyi və böyük ehtiyacların ödənməsindəki rahatlıq sayəsində əldə edilmiş həyat yüngüllüyü miqdarı, mürəkkəb mədəni tələblərin olmamasına aid edilmişdi. Sonuncu səbəb bizə xüsusilə tanışdır; o, mədəni insanın azacıq xoşbəxtliyini hədələyən nevrozların mexanizmini öyrəndikdə ortaya çıxdı. İnsanın, cəmiyyətin mədəni idealları naminə ona yüklədiyi məhrumiyyət miqdarını dözə bilmədiyi üçün nevrotik olduğunu aşkar etdilər və bu tələblər ləğv edilsə və ya çox aşağı salınsa, xoşbəxtlik imkanlarına qayıdış olacağı nəticəsinə gəldilər.

Buna daha bir məyusluq anı da əlavə olunur. Son nəsillərdə insanlar təbiət elmlərində və onların texniki tətbiqində qeyri-adi irəliləyişlər əldə etmişlər, təbiət üzərindəki hökmranlıqlarını əvvəllər təsəvvüredilməz şəkildə möhkəmləndirmişlər. Bu irəliləyişlərin təfərrüatları hamıya məlumdur, onları sadalamağa ehtiyac yoxdur. İnsanlar bu nailiyyətlərlə fəxr edirlər və buna haqları var. Amma onlar fikir verdiklərini zənn edirlər ki, fəza və zamana yeni qazanılmış nəzarət, təbiət qüvvələrinin tabe edilməsi, minilliklərin arzusunu yerinə yetirmək, həyatdan gözlədikləri həzz doyumu miqdarını artırmayıb, onları hisslərinə görə daha xoşbəxt etməyib. Bu müəyyənləşdirmədən yalnız belə bir nəticə çıxarmaqla kifayətlənmək lazımdır ki, təbiət üzərindəki güc insan xoşbəxtliyinin yeganə şərti deyil, eyni zamanda mədəniyyət səylərinin yeganə məqsədi deyil; texniki irəliləyişlərin xoşbəxtlik iqtisadiyyatımız üçün dəyərsiz olduğu nəticəsini çıxarmaq olmaz. Biri etiraz edə bilər: Yüzlərlə kilometr uzaqda yaşayan uşağın səsini istədiyim qədər tez-tez eşidə bilməyim, dostun gəlişindən sonra qısa müddət ərzində onun uzun və çətin səyahəti uğurla tamamladığını öyrənə bilməyim müsbət bir həzz qazancı, şübhəsiz bir xoşbəxtlik hissi artımı deyilmi? Tibbin kiçik uşaqların ölüm nisbətini, doğum edən qadınların infeksiya təhlükəsini bu qədər azalda bilməsi, hətta mədəni insanın orta ömür müddətini əhəmiyyətli sayda il uzada bilməsi heç nə demək deyilmi? Və biz çox tənqid olunan elmi və texniki irəliləyişlər dövrünə borclu olduğumuz bu cür xeyirxahlıqların daha böyük bir siyahısını təqdim edə bilərik; – lakin burada pessimist tənqidin səsi eşidilir və xəbərdarlıq edir ki, bu doyumlardan əksəriyyəti müəyyən bir hekayədə tərif edilən «ucuz həzz» nümunəsini izləyir. Bu həzzi əldə etmək üçün soyuq qış gecəsində bir ayağı çılpaq şəkildə yorğanın altından çıxarır, sonra yenidən çəkirlər. Məsafələri qət edən dəmir yolu olmasaydı, uşaq ata şəhərini heç vaxt tərk etməzdi, onun səsini eşitmək üçün telefona ehtiyac olmazdı. Okean üzərindən gəmiçilik təşkil edilməsəydi, dost dəniz səyahətini həyata keçirməzdi, mən də ona narahatlığımı sakitləşdirmək üçün teleqrafa ehtiyac duymazdım. Uşaq ölümünün azalması bizə nə fayda verər, əgər məhz bu bizə uşaq dünyaya gətirməkdə son dərəcə ehtiyatlı olmağı diktə edirsə, belə ki, gigiyena hökmranlığından əvvəlki dövrlərdə olduğundan ümumilikdə daha çox uşaq böyütmürük, lakin evlilikdə cinsi həyatımızı çətin şərtlər altına salmış və ehtimal ki, xeyirxah, təbii seçməyə qarşı işləmişik? Və nəhayət, əgər ömür çətin, sevinclərdən məhrum və o qədər əziyyətli olarsa ki, biz ölümü yalnız qurtarıcı kimi qarşılaya bilərik, uzun ömür bizə nə lazımdır?

Müasir mədəniyyətimizdə özümüzü rahat hiss etmədiyimiz aydın görünür, lakin keçmiş dövrlərin insanlarının nə qədər və hansı dərəcədə daha xoşbəxt hiss etdiklərini və mədəni şərtlərinin buna nə qədər təsir etdiyini qiymətləndirmək çox çətindir. Biz həmişə sefaləti obyektiv şəkildə dərk etməyə, yəni özümüzü öz tələblərimiz və həssaslığımızla həmin şərtlərin yerinə qoyaraq, orada xoşbəxtlik və bədbəxtlik hissləri üçün hansı səbəblər tapacağımızı yoxlamağa meylli olacağıq. Subyektiv həssaslığın dəyişkənliklərini nəzərə almadığı üçün obyektiv görünən bu baxış tərz, əlbəttə ki, mümkün olan ən subyektiv olandır, çünki o, digər bütün naməlum psixi vəziyyətlərin yerinə özünkünü qoyur. Lakin xoşbəxtlik tamamilə subyektiv bir şeydir. Qədim qalera köləsinin, Otuzillik müharibədəki kəndlinin, Müqəddəs İnkvizisiya qurbanının, pogromu gözləyən yəhudinin vəziyyətindən nə qədər çəkinsək də, bu şəxslərin özünü yerinə qoymaq, ilkin kütlük, tədricən kütləşmə, gözləntilərin dayandırılması, həzz və xoşagəlməzlik hisslərinə həssaslıqda narkozlaşdırmanın daha kobud və daha incə yollarının yaratdığı dəyişiklikləri təxmin etmək bizə mümkün deyil. Ən yüksək əziyyət ehtimalı olan hallarda da müəyyən psixi qoruyucu mexanizmlər işə düşür. Məncə, məsələnin bu tərəfini daha da izləmək məhsuldar deyil.

Xoşbəxtlik dəyəri şübhə altına alınan bu mədəniyyətin mahiyyəti ilə məşğul olmağın vaxtı gəlib çatıb. Tədqiqatdan nə isə öyrənməzdən əvvəl, bu mahiyyəti bir neçə sözlə ifadə edən bir düstur tələb etməyəcəyik. Beləliklə, «mədəniyyət» sözünün, həyatımızı heyvan əcdadlarımızdan fərqləndirən və iki məqsədə xidmət edən bütün nailiyyətlər və qurumların cəmini ifadə etdiyini təkrarlamaq bizə kifayətdir: insanın təbiətə qarşı qorunması və insanlar arasındakı münasibətlərin tənzimlənməsi. Daha çox başa düşmək üçün, insan cəmiyyətlərində özünü göstərən mədəniyyətin xüsusiyyətlərini tək-tək toplayacağıq. Bu zaman dil istifadəsindən, və ya deyildiyi kimi, dil hissindən çəkinmədən rəhbərlik edirik, çünki abstrakt sözlərlə ifadəyə hələ də müqavimət göstərən daxili dərketmələrə bu yolla layiq olacağımıza inanırıq.

Giriş asandır: İnsanlara yer üzünü xidmətkar etmək, onları təbiət qüvvələrinin zorakılığından qorumaq və s. ilə fayda verən bütün fəaliyyətləri və dəyərləri mədəni kimi qəbul edirik. Mədəniyyətin bu tərəfi haqqında ən az şübhə mövcuddur. Kifayət qədər geriyə getsək, ilk mədəni fəaliyyətlər alətlərin istifadəsi, atəşin əhliləşdirilməsi və yaşayış yerlərinin tikilməsi idi. Onların arasında atəşin əhliləşdirilməsi tamamilə qeyri-adi, nümunəsiz bir nailiyyət kimi seçilir; digərləri ilə birlikdə insan, o vaxtdan bəri davamlı inkişaf etdirdiyi və təkanın asanlıqla təxmin edilə biləcəyi yolları tutdu. Bütün alətləri ilə insan orqanlarını – həm hərəkət, həm də hissiyyat orqanları – təkmilləşdirir və ya onların fəaliyyəti üçün maneələri aradan qaldırır. Mühərriklər ona nəhəng qüvvələr təmin edir ki, o, bunları əzələləri kimi istədiyi istiqamətə yönləndirə bilər; gəmi və təyyarə nə suyun, nə də havanın onun hərəkətini maneə törətməsinə imkan vermir. Eynək ilə gözündəki linzanın qüsurlarını düzəldir, durbin ilə uzaq məsafələrə baxır, mikroskop ilə torlu qişasının quruluşu tərəfindən müəyyən edilən görünmə həddini aşır. Fotoaparatda o, keçici görmə təəssüratlarını qeydə alan bir alət yaratmışdır; qramofon diski də eyni dərəcədə keçici səs təəssüratları üçün eyni işi görməlidir; hər ikisi əslində ona verilmiş yaddaş qabiliyyətinin, onun yaddaşının maddiləşdirilməsidir. Telefonun köməyi ilə, hətta nağılların belə əlçatmaz saydığı məsafələrdən eşidir; yazı əslində uzaqda olanın dilidir, yaşayış binası isə ana bətninin əvəzidir, insanın təhlükəsiz və rahat hiss etdiyi ilk, ehtimal ki, hələ də arzulanan məskən.

Bu, sadəcə nağıl kimi səslənmir, əksinə, insanın elm və texnologiya sayəsində bu dünyada yaratdığı şeylər bütün – yox, əksər – nağıl arzularının birbaşa reallaşmasıdır; insan bu dünyada əvvəlcə zəif bir heyvan kimi ortaya çıxmış və hər bir fərd öz növünün köməyə ehtiyacı olan bir körpə kimi – "oh inch of nature!" («oh, təbiətin bir qarışı!») – daxil olmalıdır. Bütün bu əldə etdiklərini o, mədəniyyət qazancı kimi qəbul edə bilər. O, uzun zamanlardan bəri tanrılarında təcəssüm etdirdiyi mütləq qüdrət və mütləq bilik haqqında ideal bir təsəvvür formalaşdırmışdır. Onlara arzuları üçün əlçatmaz görünən – və ya ona qadağan edilən – hər şeyi aid edirdi. Beləliklə, demək olar ki, bu tanrılar mədəniyyət idealları idi. İndi isə o, bu idealın əldə edilməsinə çox yaxınlaşmış, demək olar ki, özü tanrıya çevrilmişdir. Əlbəttə, yalnız ümumbəşəri mühakiməyə görə ideallara çatmağa adət olunduğu kimi. Tam deyil, bəzi cəhətlərdən heç də yox, bəzilərində isə yalnız qismən. İnsan, demək olar ki, bir növ protez tanrısına çevrilmişdir; bütün köməkçi orqanlarını taxdıqda çox möhtəşəmdir, lakin onlar onunla qovuşmayıb və bəzən ona çox çətinlik yaradırlar. Onun, üstəlik, bu inkişafın məhz 1930-cu ildə (miladi) tamamlanmayacağı ilə özünü təsəlli verməyə haqqı var. Uzaq gələcək bu mədəniyyət sahəsində yeni, ehtimal ki, təsəvvüredilməz dərəcədə böyük irəliləyişlər gətirəcək və tanrıya bənzərliyi daha da artacaq. Tədqiqatımızın maraqları naminə, bu günkü insanın öz tanrıya bənzərliyində xoşbəxt olmadığını da unutmamalıyıq.

Beləliklə, bir ölkədə insanın yer üzündən istifadəsinə və təbiət qüvvələrindən qorunmasına xidmət edən, yəni qısaca desək, ona faydalı olan hər şeyin qayğı ilə və məqsədyönlü şəkildə həyata keçirildiyini gördükdə, həmin ölkənin mədəniyyət səviyyəsini tanıyırıq. Belə bir ölkədə daşqın təhlükəsi yaradan çayların axını tənzimlənir, suyu kanallar vasitəsilə ona ehtiyac duyulan yerlərə yönləndirilir. Torpaq diqqətlə işlənir və yetişdirməyə qadir olduğu bitkilərlə əkin olunur, dərinliklərdəki mineral sərvətlər həvəslə yerüstünə çıxarılır və tələb olunan alət və avadanlıqlara çevrilir. Nəqliyyat vasitələri bol, sürətli və etibarlıdır, vəhşi və təhlükəli heyvanlar məhv edilmiş, əhliləşdirilmiş heyvanların yetişdirilməsi isə çiçəklənir. Lakin biz mədəniyyətdən başqa tələblər də irəli sürürük və diqqətəlayiq şəkildə, onları da eyni ölkələrdə reallaşmış tapmağı ümid edirik. Sanki əvvəlcə irəli sürdüyümüz tələbi inkar etmək istəyirmişik kimi, insanların qayğısının tamamilə faydasız, hətta lazımsız görünən şeylərə də yönəldiyini gördükdə, bunu da mədəni hesab edirik; məsələn, bir şəhərdə oyun meydançaları və hava ehtiyatı kimi zəruri olan bağ sahələrində çiçək yataqları olduqda və ya mənzillərin pəncərələri çiçək qabları ilə bəzədildikdə. Tezliklə qeyd edirik ki, mədəniyyətdən gözlədiyimiz faydasızın qiymətləndirilməsi gözəllikdir; mədəniyyət insanının təbiətdə qarşılaşdığı gözəlliyə ehtiram bəsləməsini və əl əməyi imkan verdiyi qədər əşyalarda onu yaratmasını tələb edirik. Mədəniyyətə olan tələblərimiz bununla tükənməkdən çox uzaqdır. Həmçinin təmizlik və nizam-intizam əlamətlərini görməyi tələb edirik. Şekspir dövründə ingilis qəsəbəsinin mədəniyyəti haqqında, atasının Stratforddakı evinin qapısı qarşısında böyük bir gübrə yığını durduğunu oxuduğumuzda, yüksək rəy bəsləmirik; Vyana meşəsinin yollarında atılmış kağız parçaları gördükdə, mədəniyyət anlayışının əksi olan 'vəhşilik' kimi pisləyirik. Hər növ çirklilik bizə mədəniyyətlə uzlaşmaz görünür; təmizlik tələbini insan bədəninə də şamil edirik, Günəş Kralının şəxsinin yaydığı pis qoxu haqqında eşidəndə təəccüblənirik və Napoleonun səhər təmizlənməsi zamanı istifadə etdiyi kiçik yuyunma qabını Isola Bella adasında göstərdikdə başımızı bulayırıq. Bəli, əgər kimsə sabun istifadəsini birbaşa mədəniyyət ölçüsü kimi müəyyən edərsə, təəccüblənmirik. Nizam-intizam məsələsində də vəziyyət oxşardır: təmizlik kimi o da tamamilə insan əməlinə aiddir. Lakin təbiətdə təmizlik gözləməyimiz mümkün olmasa da, nizam-intizam təbiətdən öyrənilmişdir; böyük astronomik qanunauyğunluqların müşahidəsi insana nizam-intizamı həyatına gətirmək üçün yalnız nümunə deyil, həm də ilk istinad nöqtələrini vermişdir. Nizam-intizam, bir dəfə qurulduqda nə vaxt, harada və necə edilməli olduğunu müəyyən edən bir növ təkrarlama məcburiyyətidir; beləliklə, hər eyni halda tərəddüd və yırğalanmadan qurtulmaq mümkün olur. Nizam-intizamın xeyri tamamilə inkar edilməzdir; o, insanın məkan və zamandan ən yaxşı şəkildə istifadə etməsinə imkan verir, eyni zamanda psixi qüvvələrini qoruyur. İnsan fəaliyyətində nizam-intizamın əvvəldən və məcburiyyətsiz şəkildə yerləşəcəyini gözləmək haqqımız var idi, lakin bunun belə olmadığını, əksinə, insanın işində təbii bir səhlənkarlığa, qeyri-müntəzəmliyə və etibarsızlığa meyl göstərdiyini və səmadakı nümunələri təqlid etməyə çətinliklə tərbiyə edilməli olduğunu görmək təəccüblüdür.

Gözəllik, təmizlik və nizam-intizam mədəniyyət tələbləri arasında xüsusi bir yer tutur. Heç kim onların təbiət qüvvələrinə nəzarət və hələ öyrənəcəyimiz digər amillər qədər həyati əhəmiyyət daşıdığını iddia etməyəcək, lakin heç kim də onları ikinci dərəcəli şeylər kimi kənara qoymaq istəməz. Mədəniyyətin yalnız faydaya yönəlmədiyini, gözəllik nümunəsi göstərir; biz mədəniyyətin maraqları arasında gözəlliyin olmamasını istəmirik. Nizam-intizamın faydası tamamilə açıqdır; təmizlikdə isə onun gigiyena tərəfindən də tələb olunduğunu nəzərə almalı və bu əlaqənin insanlara elmi xəstəliklərin qarşısının alınması dövründən əvvəl belə tamamilə yad olmadığını ehtimal edə bilərik. Lakin fayda bu axtarışı tamamilə izah etmir; başqa bir şey də rol oynamalıdır.

Mədəniyyəti yüksək psixi fəaliyyətlərin, intellektual, elmi və bədii nailiyyətlərin, eləcə də ideyalara insan həyatında verilən aparıcı rolun qiymətləndirilməsi və inkişaf etdirilməsindən daha yaxşı xarakterizə edən başqa bir xüsusiyyət olduğunu düşünmürük. Bu ideyalar arasında birinci yerdə mürəkkəb quruluşuna başqa bir yerdə işıq salmağa çalışdığım dini sistemlər durur; onların yanında fəlsəfi spekulyasiyalar və nəhayət, insanın ideal formaları adlandırıla bilən şeylər, yəni fərdin, xalqın və bütün insanlığın mümkün kamilliyi haqqındakı təsəvvürləri və bu təsəvvürlərə əsasən qaldırdıqları tələblər gəlir. Bu yaradılışların bir-birindən müstəqil olmaması, əksinə, bir-biri ilə sıx bağlı olması onların təsvirini və psixoloji izahını çətinləşdirir. Əgər ümumi olaraq qəbul etsək ki, bütün insan fəaliyyətlərinin hərəkətverici qüvvəsi fayda və həzz qazanma kimi iki birləşən məqsədə can atmaqdır, onda burada qeyd olunan mədəni ifadələr üçün də eyni şeyi qəbul etməliyik, baxmayaraq ki, bu yalnız elmi və bədii fəaliyyət üçün asanlıqla aydın görünür. Lakin digərlərinin də insanın güclü ehtiyaclarına cavab verdiyinə, bəlkə də yalnız azsaylılarda inkişaf etmiş ehtiyaclarına uyğun gəldiyinə şübhə etmək olmaz. Həmçinin, bu dini və fəlsəfi sistemlər və ideallar haqqında verilən dəyər hökmləri ilə çaşdırılmamalıyıq; insan ruhunun ən yüksək nailiyyətlərini onlarda axtarırsınız və ya onları sapmalar kimi pisləyirsiniz, onların mövcudluğunun, xüsusilə üstünlüyünün mədəniyyətin yüksək səviyyəsini ifadə etdiyini qəbul etməlisiniz.

Bir mədəniyyətin son, əlbəttə ki, ən az vacib olmayan xarakterik cəhəti kimi, insanları qonşu, köməkçi, başqasının cinsi obyekti, ailə və dövlət üzvü kimi əlaqələndirən sosial münasibətlərin necə tənzimləndiyini dəyərləndirməliyik. Burada müəyyən ideal tələblərdən uzaq durmaq və ümumiyyətlə mədəni olanı qavramaq xüsusilə çətindir. Bəlkə də mədəni elementin bu sosial münasibətləri tənzimləmək üçün edilən ilk cəhdlə birlikdə mövcud olduğu izahı ilə başlamaq lazımdır. Əgər belə bir cəhd olmasaydı, bu münasibətlər fərdin özbaşınalığına tabe olardı, yəni fiziki cəhətdən güclü olan onları öz maraqları və həvəs təhrikləri istiqamətində həll edərdi. Bu güclü şəxs öz növbəsində daha da güclü bir fərd taparsa, vəziyyətdə heç nə dəyişməzdi. İnsanların birgə yaşaması yalnız hər bir fərddən güclü olan və hər bir fərdə qarşı birgə hərəkət edən bir çoxluğun birləşməsi ilə mümkün olur. Bu icmanın gücü, «xam zorakılıq» kimi qınanan fərdin gücünə qarşı «hüquq» kimi ortaya çıxır. Fərdin gücünün icmanın gücü ilə əvəz edilməsi həlledici mədəni addımdır. Onun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, icmanın üzvləri öz doyum imkanlarını məhdudlaşdırırlar, halbuki fərd belə bir sərhəd tanımamışdır. Növbəti mədəni tələb ədalətdir, yəni bir dəfə verilmiş hüquq nizamının yenidən bir fərdin xeyrinə pozulmamasına zəmanət verilməsidir. Belə bir hüququn etik dəyəri burada qərara alınmır. Mədəni inkişafın bundan sonrakı yolu, bu hüququn artıq digər, bəlkə də daha geniş kütlələrə qarşı zorakı bir fərd kimi davranan kiçik bir icmanın – kastanın, əhalinin təbəqəsinin, xalq qəbiləsinin – iradə ifadəsi olmamasına doğru yönəlir. Nəticə, hamının – heç olmasa icma qabiliyyəti olanların – öz həvəs qurbanları ilə töhfə verdiyi və heç kimin – yenə eyni istisna ilə – xam zorakılığın qurbanı olmadığı bir hüquq olmalıdır.

Fərdi azadlıq mədəni bir nemət deyil. O, hər hansı bir mədəniyyətdən əvvəl ən böyük idi, lakin o vaxtlar çox vaxt dəyərsiz idi, çünki fərd onu müdafiə etmək üçün demək olar ki, qadir deyildi. Mədəni inkişaf nəticəsində o, məhdudiyyətlərə məruz qalır və ədalət heç kimə bu məhdudiyyətlərin kənarda qalmamasını tələb edir. İnsan icmasında azadlıq tələbi kimi qabaran şey mövcud ədalətsizliyə qarşı üsyan ola bilər və beləliklə mədəniyyətin daha da inkişafına əlverişli ola bilər, mədəniyyətlə uyğun qala bilər. Lakin o, mədəniyyət tərəfindən cilovlanmamış ilkin şəxsiyyətin qalığından da gələ bilər və beləliklə mədəniyyətə düşmənçiliyin əsası ola bilər. Beləliklə, azadlıq tələbi mədəniyyətin müəyyən formalarına və tələblərinə və ya ümumiyyətlə mədəniyyətə qarşı yönəlir. Görünmür ki, insanları heç bir təsir yolu ilə öz təbiətlərini termitlərin təbiətinə çevirməyə vadar etmək mümkün deyil; o, çox güman ki, həmişə kütlənin iradəsinə qarşı fərdi azadlıq iddiasını müdafiə edəcək. İnsanlığın mübarizəsinin böyük bir hissəsi bu fərdi və mədəni kütləvi tələblər arasında məqsədəuyğun, yəni xoşbəxtlik verən bir tarazlıq tapmaq vəzifəsi ətrafında toplanır; bu tarazlığın mədəniyyətin müəyyən bir quruluşu ilə əldə edilə biləcəyi və ya münaqişənin barışmaz olub-olmaması onun taleyinin məsələlərindən biridir.

Adi hisslərimizə insan həyatında hansı xüsusiyyətlərin mədəni sayıldığını söylətdikdə, mədəniyyətin ümumi mənzərəsi haqqında aydın bir təəssürat əldə etdik, əlbəttə ki, əvvəlcə hamıya məlum olmayan heç nə öyrənmədik. Bu zaman mədəniyyətin təkmilləşmə ilə eyni məna daşıdığı, insana müəyyən edilmiş kamilliyə aparan yol olduğu qərəzinə qoşulmaqdan çəkindik. İndi isə bizə bəlkə də başqa bir yerə aparan bir baxış özünü qəbul etdirir. Mədəni inkişaf bizə insanlığın üzərindən keçən, bizə bəzi şeyləri tanış gələn qəribə bir proses kimi görünür. Bu prosesi, həyatımızın iqtisadi məsələsi olan onların təmin edilməsi ilə məlum insan həvəs quruluşlarında etdiyi dəyişikliklərlə xarakterizə edə bilərik. Bu həvəslərdən bəziləri elə bir şəkildə tükəndirilir ki, onların yerinə biz fərdi şəxsiyyətdə xarakter xüsusiyyəti kimi təsvir etdiyimiz bir şey ortaya çıxır. Bu prosesin ən qəribə nümunəsini gənc insanın anal erotizmində tapmışıq. Onun ifrazat funksiyasına, onun orqanlarına və məhsullarına olan ilkin marağı böyümə prosesində bizə qənaətcillik, nizam-intizam və təmizlik hissi kimi tanış olan xüsusiyyətlər qrupuna çevrilir; bu xüsusiyyətlər özlüyündə dəyərli və xoş qarşılanmaqla yanaşı, diqqət çəkən üstünlük dərəcəsinə qədər arta bilər və sonra anal xarakter adlandırılan şeyi verir. Bunun necə baş verdiyini bilmirik, lakin bu anlayışın düzgünlüyündə heç bir şübhə yoxdur. İndi biz nizam-intizam və təmizliyin əsas mədəni tələblər olduğunu tapdıq, baxmayaraq ki, onların həyat üçün zəruriliyi aydın deyil, eyni zamanda onların zövq mənbəyi kimi uyğunluğu da aydın deyil. Bu nöqtədə bizə mədəniyyət prosesinin fərdin libido inkişafı ilə oxşarlığı ilk növbədə diqqəti cəlb etməli idi. Digər həvəslər [anal erotizmin həvəslərindən başqa] doyum şərtlərini dəyişməyə, başqa yollara yönəltməyə sövq edilir; bu, əksər hallarda bizə yaxşı məlum olan sublimasiya (həvəs məqsədlərinin) ilə üst-üstə düşür, digər hallarda isə ondan fərqlənə bilər. Həvəs sublimasiyası mədəni inkişafın xüsusilə önə çıxan bir xüsusiyyətidir; bu, yüksək psixi fəaliyyətlərin – elmi, bədii, ideoloji – mədəni həyatda belə əhəmiyyətli rol oynamasını mümkün edir. İlk təəssürata təslim olunsa, sublimasiyanın ümumiyyətlə mədəniyyət tərəfindən məcbur edilmiş bir həvəs taleyi olduğunu söyləmək olar. Amma insanın bunu daha uzun müddət düşünməsi daha yaxşı olar. Üçüncü olaraq və nəhayət, ən vacibi görünür ki, mədəniyyətin nə qədər həvəsdən imtina üzərində qurulduğunu gözdən qaçırmaq mümkün deyil; mədəniyyət güclü həvəslərin doymamasını (boğulma, sıxışdırma və ya başqa bir şey?) nə qədər ön şərt kimi tələb edir. Bu «mədəni məhrumiyyət» insanların sosial münasibətlərinin böyük sahəsinə hakimlik edir; biz artıq bilirik ki, bütün mədəniyyətlərin mübarizə aparmalı olduğu düşmənçiliyin səbəbi odur. O, həmçinin elmi işimizə ağır tələblər qoyacaq, biz orada çoxlu izahat verməliyik. Bir həvəsdən doyumu necə əlindən almağın mümkün olduğunu başa düşmək asan deyil. Bu, heç də təhlükəsiz deyil; əgər bunu iqtisadi olaraq kompensasiya etməsəniz, ciddi pozuntulara hazır olmalısınız.

Lakin fərdin normal yetkinləşməsi ilə müqayisə oluna bilən xüsusi bir proses kimi mədəni inkişaf anlayışımızın hansı dəyərə malik olduğunu bilmək istəyiriksə, aydın görünür ki, başqa bir problemi həll etməli, mədəni inkişafın hansı təsirlərin məhsulu olduğunu, necə yarandığını və onun gedişatının nə ilə müəyyən edildiyini soruşmalıyıq.

3-cü Fəsil üzrə qeydlər

[11] Bax: Bir İllüziyanın Gələcəyi (1927 c).

[12] Psixoanalitik material, qeyri-kamil, dəqiq şərh edilə bilməyən, yenə də insanlığın bu böyük işinin mənşəyi haqqında – fantastik səslənən – bir fərziyyəyə imkan verir. Sanki ilkin insan atəşlə qarşılaşanda, onu sidik axını ilə söndürərək ondan uşaq həzzini təmin etməyə öyrəşmişdi. Mövcud əfsanələrə görə, dil çıxaran, yuxarı qalxan alovun ilkin fallik təbiətində heç bir şübhə ola bilməz. Sidiklə atəşin söndürülməsi – sonrakı dövrün nəhəng uşaqları olan Lilliputdakı Gulliver və Rabelaisnin Qarqantuası da buna müraciət edir – beləliklə, bir kişi ilə cinsi akt kimi, homoseksual rəqabətdə kişi gücünün həzz idi. Bu həzzdən ilk imtina edən, atəşə toxunmayan, onu özü ilə apara və öz xidmətinə məcbur edə bilərdi. Öz cinsi oyanmasını yatdırdığı üçün atəşin təbiət qüvvəsini əhliləşdirmiş oldu. Bu böyük mədəni fəth, beləliklə, həvəsdən imtinanın mükafatı olacaqdı. Və daha da irəli gedərək, sanki qadın ev ocağında saxlanılan atəşin qoruyucusu təyin edilmişdi, çünki onun anatomik quruluşu ona belə bir həzz vəsvəsəsinə təslim olmağı qadağan edirdi. Analitik təcrübələrin ambisiya, atəş və sidik erotizmi arasındakı əlaqəni necə mütəmadi olaraq təsdiqlədiyi də diqqətəlayiqdir.

[13] Bax: «Xarakter və Anal Erotizm» (1908 b) və E. Jones və digərləri tərəfindən çoxlu digər töhfələr.

4-cü Fəsil

Bu vəzifə həddindən artıq böyük görünür, insan öz ruhdan düşməsini etiraf etməlidir. Budur təxmin edə bildiyim az şey.

İlkin insan, sözlərin mənası ilə desək, öz əlində olan işlə dünyadakı taleyini yaxşılaşdırmaq imkanına malik olduğunu kəşf etdikdən sonra, başqasının onunla birlikdə və ya ona qarşı işləməsi ona biganə ola bilməzdi. Başqası onun üçün birlikdə yaşamaq faydalı olan əməkdaş dəyərini qazanmışdı. Daha əvvəl, meymunabənzər keçmişində, o, ailə qurma vərdişini mənimsəmişdi; ailə üzvləri ehtimal ki, onun ilk köməkçiləri idi. Ehtimal ki, ailənin qurulması, genital məmnuniyyət ehtiyacının, birdən-birə gəlib gedən və uzun müddət özündən xəbər verməyən qonaq kimi deyil, fərdin daimi kirayəçisi kimi yerləşməsi ilə əlaqədar idi. Beləliklə, erkək qadını və ya daha ümumi şəkildə: cinsi obyektlərini öz yanında saxlamaq üçün bir motiv əldə etdi; köməksiz balalarından ayrılmamaq istəyən dişilər, onların xeyrinə də güclü erkəyin yanında qalmalı idilər. Bu ilkin ailədə mədəniyyətin əsas xüsusiyyətini hələ çatışmayan; başçı və atanın özbaşınalığı məhdudiyyətsiz idi. Totem və Tabu əsərində mən, bu ailədən qardaş ittifaqları şəklində birgə yaşayışın növbəti mərhələsinə aparan yolu göstərməyə çalışmışam. Atanın məğlub edilməsi zamanı oğullar, birliyin fərddən daha güclü ola biləcəyi təcrübəsini qazanmışdılar. Totem mədəniyyəti, yeni vəziyyəti qorumaq üçün bir-birlərinə tətbiq etdikləri məhdudiyyətlərə əsaslanır. Tabu qaydaları ilk "hüquq" idi. Beləliklə, insanların birgə yaşayışı ikiqat əsaslandırılmışdı: xarici ehtiyacın yaratdığı iş məcburiyyəti və sevginin gücü ilə; kişi tərəfindən qadında cinsi obyektini, qadın tərəfindən isə ondan ayrılan uşağın hissəsini itirmək istəməməsi ilə. Eros və Ananke də insan mədəniyyətinin valideynləri olmuşdur. İlk mədəniyyət uğuru, artıq daha çox sayda insanın icma halında qala bilməsi idi. Hər iki böyük qüvvə burada birgə fəaliyyət göstərdiyi üçün, inkişafın xarici aləmin daha yaxşı idarə edilməsinə və icma tərəfindən əhatə olunan insan sayının daha da artmasına doğru hamar bir şəkildə davam edəcəyini gözləmək olar. Bu mədəniyyətin iştirakçılarına xoşbəxtlik gətirməkdən başqa necə təsir edə biləcəyini də asanlıqla başa düşmək olmur.

Pozulmanın haradan gələ biləcəyini araşdırmazdan əvvəl, mədəniyyətin əsaslarından biri kimi sevginin tanınması ilə diqqətimizi yayındıraraq, əvvəlki müzakirədəki boşluğu dolduraq. Biz demişdik ki, cinsi (genital) sevginin insana ən güclü məmnuniyyət təcrübələrini verdiyi və ona əslində bütün xoşbəxtliyin nümunəsini təşkil etdiyi təcrübəsi, həyatda xoşbəxtlik məmnuniyyətini bundan sonra da cinsi münasibətlər sahəsində axtarmağa, genital erotikanı həyatın mərkəzinə qoymağa onu yaxınlaşdırmalı idi. Biz davam etdik ki, bu yolla insan xarici aləmin bir hissəsindən, yəni seçilmiş sevgi obyektindən çox ciddi şəkildə asılı olur və bu obyekt tərəfindən rədd edildikdə və ya xəyanət və ölüm səbəbiylə itirildikdə ən güclü iztirablara məruz qalır. Bütün dövrlerin müdrikləri buna görə də bu həyat yolundan qəti şəkildə çəkindirmişlər; lakin o, çox sayda insan övladı üçün cazibəsini itirməmişdir.

Kiçik bir azlığa, onların konstitusiyası sayəsində, sevgi yolu ilə xoşbəxtliyi tapmaq imkanı verilir, lakin bu zaman sevgi funksiyasının geniş miqyaslı psixoloji dəyişiklikləri zəruri olur. Bu şəxslər, əsas dəyəri sevilməkdən öz sevməsinə köçürərək obyektin razılığından asılılığından qurtulurlar; sevgilərini tək obyektlərə deyil, bərabər dərəcədə bütün insanlara yönəldərək onun itirilməsindən qorunurlar və genital sevginin dalğalanmalarından və məyusluqlarından, onun cinsi məqsədindən yayınaraq, həvəsi məqsədi ləngidilmiş bir təhrikə çevirərək qaçırlar. Onların bu yolla öz içlərində yaratdıqları vəziyyət, yəni tarazlı, çaşqınlıqdan uzaq, nəvazişli hisslər vəziyyəti, ondan törəmiş olan fırtınalı, cinsi sevgi həyatı ilə artıq xarici oxşarlığa malik deyil. Müqəddəs Assisili Fransisk daxili xoşbəxtlik hissi üçün sevgidən istifadə etməkdə ən uzaq məsafəyə getmiş ola bilər; bizə həzz prinsipinin yerinə yetirilməsinin texnikalarından biri kimi görünən şey, çox vaxt dinlə əlaqələndirilmişdir, çünki o, uzaq bölgələrdə, yəni Mənin obyektlərdən və obyektlərin bir-birindən fərqləndirilməsinin nəzərə alınmadığı yerlərdə dinlə əlaqəli ola bilər. Daha dərin motivasiyasının bizə hələ açıq olacağı etik baxış, bu ümumi insan və dünya sevgisinə hazır olmağı, insanın yüksələ biləcəyi ən ali mövqe kimi görmək istəyir. Biz artıq burada iki əsas etirazlarımızı gizlətmək istəmirik. Seçməyən sevgi, obyektə haqsızlıq etməklə, öz dəyərinin bir hissəsini itirir kimi görünür. Və daha da irəli gedərək: bütün insanlar sevilməyə layiq deyil.

Ailəni quran həmin sevgi, birbaşa cinsi doyumdan imtina etmədiyi ilkin formasında və məqsədi ləngidilmiş həssaslıq kimi modifikasiyasında mədəniyyətdə fəaliyyətini davam etdirir. Hər iki formada o, daha çox sayda insanı bir-birinə bağlamaq və əməkdaşlıq maraqlarının nail olduğu intensivlikdən daha yüksək intensivlikdə fəaliyyətini davam etdirir. Dilin 'sevgi' sözündən istifadədəki səhlənkarlığı genetik əsaslandırma tapır. Kişi ilə qadın arasında, cinsi ehtiyacları əsasında ailə quran münasibətə sevgi deyilir, lakin valideynlər ilə uşaqlar, ailədəki bacı-qardaşlar arasındakı müsbət hisslərə də sevgi deyilir, baxmayaraq ki, biz bu münasibəti məqsədi ləngidilmiş sevgi, yəni həssaslıq kimi təsvir etməliyik. Məqsədi ləngidilmiş sevgi əslində ilkin olaraq tam duyğusal sevgi idi və insanın şüursuzluğunda hələ də belədir. Hər ikisi, həm tam duyğusal, həm də məqsədi ləngidilmiş sevgi, ailənin sərhədlərini aşır və əvvəllər yad olan insanlarla yeni bağlar yaradır. Cinsi sevgi yeni ailə quruluşlarına, məqsədi ləngidilmiş sevgi isə 'dostluqlara' gətirib çıxarır ki, bunlar mədəniyyət baxımından vacibdir, çünki onlar cinsi sevginin bəzi məhdudiyyətlərindən, məsələn, onun münhasırlığından yayınmağa imkan verir. Lakin sevginin mədəniyyətlə münasibəti inkişaf prosesində öz aydınlığını itirir. Bir tərəfdən sevgi mədəniyyətin maraqlarına qarşı çıxır, digər tərəfdən isə mədəniyyət sevgini ciddi məhdudiyyətlərlə hədələyir.

Bu ayrılıq qaçılmaz görünür; onun səbəbi dərhal aydın deyil. O, əvvəlcə ailə ilə fərdin aid olduğu daha böyük icma arasında konflikt kimi özünü göstərir. Biz artıq təxmin etmişik ki, mədəniyyətin əsas məqsədlərindən biri insanları böyük vahidlərdə birləşdirməkdir. Lakin ailə fərdi azad buraxmaq istəmir. Ailə üzvlərinin birliyi nə qədər sıx olarsa, onlar digərlərindən təcrid olunmağa bir o qədər meylli olarlar və daha böyük həyat dairəsinə daxil olmaq onlar üçün bir o qədər çətinləşər. Filogenetik olaraq daha qədim olan, uşaqlıqda tək mövcud olan birgə yaşayış tərzi, sonradan qazanılmış mədəni tərzlə əvəz olunmağa qarşı müqavimət göstərir. Ailədən ayrılmaq hər bir gənc üçün vəzifəyə çevrilir və cəmiyyət çox vaxt bu vəzifənin yerinə yetirilməsində onu pubertat və qəbul ayinləri ilə dəstəkləyir. Belə bir təəssürat yaranır ki, bu çətinliklər hər bir psixi, hətta əslində hər bir orqanik inkişafa xas olan çətinliklərdir.

Bundan əlavə, qadınlar tezliklə mədəniyyət axınına qarşı çıxır və gecikdirici, saxlayıcı təsirlərini nümayiş etdirirlər, eyni qadınlar ki, əvvəllər sevgi tələbləri ilə mədəniyyətin təməlini qoymuşdular. Qadınlar ailənin və cinsi həyatın maraqlarını təmsil edirlər; mədəniyyət işi isə getdikcə daha çox kişilərin işinə çevrilmiş, onlara daha çətin vəzifələr qoyur və qadınların az bacardığı həvəs sublimasiyalarına məcbur edir. İnsan sonsuz miqdarda psixi enerjiyə malik olmadığından, vəzifələrini libidonun məqsədyönlü paylanması ilə yerinə yetirməlidir. Mədəni məqsədlər üçün sərf etdiyi şeyi böyük ölçüdə qadınlardan və cinsi həyatdan alır: kişilərlə daimi birgə olma, onların onlarla olan əlaqələrindən asılılığı onu hətta ər və ata kimi vəzifələrindən uzaqlaşdırır. Beləliklə, qadın mədəniyyətin tələbləri tərəfindən arxa plana itələnir və ona düşmən münasibət bəsləyir.

Mədəniyyət tərəfindən cinsi həyatın məhdudlaşdırılmasına doğru olan meyil, mədəniyyət dairəsinin genişləndirilməsinə doğru olan digər meyildən heç də az aydın deyil. Artıq ilk mədəniyyət mərhələsi, totemizm, insest xarakterli obyekt seçiminin qadağasını gətirir; bəlkə də insan sevgi həyatının zaman keçdikcə yaşadığı ən kəskin şikəst edilmə. Tabu, qanun və adət vasitəsilə həm kişilərə, həm də qadınlara aid olan əlavə məhdudiyyətlər qoyulur. Bütün mədəniyyətlər bu məsələdə eyni dərəcədə irəli getmirlər; cəmiyyətin iqtisadi quruluşu qalan cinsi azadlığın miqdarına da təsir edir. Biz artıq bilirik ki, mədəniyyət burada iqtisadi zərurətin məcburiyyətinə tabe olur, çünki o, özünün sərf etdiyi psixi enerjinin böyük bir hissəsini cinsəllikdən almalıdır. Bu zaman mədəniyyət cinsəlliyə qarşı, başqalarını istismar etmiş bir xalq və ya əhali təbəqəsi kimi davranır. Zülmə məruz qalanların üsyanından təşviş, ciddi ehtiyat tədbirlərinə səbəb olur. Belə bir inkişafın zirvəsini Qərbi Avropa mədəniyyətimiz göstərir. Uşaq cinsi həyatının ifadələrini qınamaqla başlaması psixoloji baxımdan tamamilə haqlıdır, çünki böyüklərin cinsi istəklərinin dizginlənməsi, uşaqlıqda buna hazırlıq görülməyibsə, ümidverici deyil. Lakin mədəni cəmiyyətin bu asanlıqla aşkar edilə bilən, hətta nəzərə çarpan fenomenləri inkar etməyə qədər irəli getməsini heç bir şəkildə haqlı göstərmək olmaz. Cinsi yetkinliyə çatmış fərdin obyekt seçimi əks cinsə məhdudlaşdırılır, genital orqanlardan kənar əksər doyumlar perversionlar kimi qadağan edilir. Bu qadağalarda ifadə olunan, hamı üçün eyni cür cinsi həyat tələbi, insanların doğuşdan və qazanılmış cinsi konstitusiyasındakı bərabərsizlikləri nəzərə almır, onlardan xeyli sayda olanını cinsi zövqdən məhrum edir və beləliklə, ağır ədalətsizliyin mənbəyinə çevrilir. Bu məhdudlaşdırıcı tədbirlərin nəticəsi, normal olan, konstitusional olaraq bundan maneə olunmayanlarda bütün cinsi marağın itki olmadan açıq qalmış kanallara axması ola bilər. Lakin qınanmadan azad olan, heteroseksual genital sevgi, legitimlik və monogamiya məhdudiyyətləri ilə daha da zədələnir. Müasir mədəniyyət açıq şəkildə bildirir ki, cinsi əlaqələrə yalnız bir kişinin bir qadına olan bir dəfəlik, həll olunmaz bağlanması əsasında icazə vermək istəyir, cinsəlliyi müstəqil zövq mənbəyi kimi sevmir və onu yalnız insanın çoxalması üçün indiyədək əvəzedilməz mənbə kimi dözməyə hazırdır.

Bu, əlbəttə, ifrat haldır. Məlumdur ki, bu, hətta qısa müddətlik belə, həyata keçirilməz olduğu ortaya çıxmışdır. Yalnız zəif xarakterli insanlar cinsi azadlıqlarına bu qədər geniş müdaxiləyə tabe olmuşlar, güclü təbiətli insanlar isə yalnız sonradan söhbəti gedə biləcək kompensasiya şərti ilə. Mədəni cəmiyyət, öz nizamnamələrinə görə təqib etməli olduğu çox sayda pozuntunu susqunluqla göz yummağa məcbur olmuşdur. Lakin digər tərəfdən səhvə yol vermək və belə bir mədəni mövqeyin, bütün niyyətlərinə çatmasa belə, ümumiyyətlə zərərsiz olduğunu fərz etmək olmaz. Mədəni insanın cinsi həyatı ağır şəkildə zədələnmişdir, bəzən bizim dişlərimiz və baş saçlarımızın orqanlar kimi görünməsi kimi, geriləməkdə olan bir funksiya təəssüratı yaradır. Ehtimal ki, onun həzz mənbəyi kimi, yəni həyatımızın məqsədinin reallaşmasında əhəmiyyətinin kəskin şəkildə azaldığını qəbul etmək haqqımız var. Bəzən elə düşünürük ki, tam doyumdan bizi məhrum edən və başqa yollara yönəldən yalnız mədəniyyətin təzyiqi deyil, funksiyanın təbiətində də bir şey var. Bu, səhv də ola bilər, qərar vermək çətindir.

4-cü Fəsil üzrə qeydlər

Cinsi prosesin orqanik dövriliyi qorunub saxlanılsa da, onun psixi cinsi oyanmaya təsiri əksinə çevrilmişdir. Bu dəyişiklik, ən çox, menstruasiya prosesinin kişi psixikasına təsir etdiyi qoxu qıcıqlarının geri çəkilməsi ilə əlaqədardır. Onların rolunu, fasiləli qoxu qıcıqlarından fərqli olaraq, daimi təsir saxlaya bilən vizual qıcıqlar üstlənmişdir. Menstruasiya tabusu, aşılmış inkişaf mərhələsinin müdafiəsi kimi bu «orqanik sıxışdırma»dan qaynaqlanır; digər bütün motivlər ehtimal ki, ikincil təbiətlidir. (Bax: C. D. Daly, 1927.) Bu proses, köhnə mədəniyyət dövrünün tanrıları cinlərə çevrildikdə, başqa səviyyədə təkrarlanır. Lakin qoxu qıcıqlarının geri çəkilməsi, insanın torpaqdan uzaqlaşmasının, dik yerimək qərarının nəticəsi kimi görünür; bu qərar, indiyə qədər örtülü olan cinsiyyət orqanlarını görünən və qorunmaya ehtiyacı olan hala gətirir və beləliklə, utanc hissi yaradır. Beləliklə, fəlakətli mədəniyyət prosesinin başlanğıcında insanın dikəlməsi dayanır. Zəncir buradan qoxu qıcıqlarının dəyərdən düşməsi və menstruasiya dövrünün təcrid olunması üzərindən vizual qıcıqların üstünlük qazanmasına, cinsiyyət orqanlarının görünməsinə, sonra cinsi oyanmanın davamlılığına, ailənin qurulmasına və beləliklə, insan mədəniyyətinin astanasına doğru gedir. Bu, yalnız nəzəri bir spekulyasiyadır, lakin insana yaxın heyvanların həyat şəraitində dəqiq yoxlanılmağa layiq qədər əhəmiyyətlidir. Təmizliyə doğru mədəni can atma, sonradan gigiyenik mülahizələrlə əsaslandırılmasına baxmayaraq, bu dərketmədən əvvəl özünü ifadə etmişdir və burada sosial bir amil açıq-aşkar görünür. Təmizliyə doğru həvəs, hissi qavrayışa xoşagəlməz olan ifrazatların aradan qaldırılmasına olan ehtiyacdan qaynaqlanır. Bilirik ki, uşaq otağında vəziyyət fərqlidir. Uşaqlarda ifrazatlar iyrənclik hissi yaratmır, onlar bədəninin ayrılmış hissəsi kimi dəyərli görünür. Tərbiyə burada xüsusilə qətiyyətlə ifrazatları dəyərsiz, iyrənc, mənfur və qınanmalı edəcək yaxınlaşan inkişaf prosesini sürətləndirməyə çalışır. Bu cür dəyərdən düşmə, bədəndən ayrılan bu maddələr güclü qoxularına görə insanın dikəlməsindən sonra torpaqdan qoxu qıcıqlarına həsr edilmiş taleyə şərik olmağa məhkum edilməsəydilər, demək olar ki, mümkün olmazdı. Beləliklə, anal erotizm, əvvəlcə mədəniyyətə yol açan «orqanik sıxışdırma»ya təslim olur. Anal erotizmin daha da dəyişməsini təmin edən sosial amil, bütün inkişaf irəliləyişlərinə baxmayaraq, insanın öz ifrazatlarının qoxusunun ona demək olar ki, xoşagəlməz gəlmədiyi, yalnız başqasının ifrazatlarının qoxusunun xoşagəlməz olduğu faktı ilə təsdiqlənir. Təmiz olmayan, yəni ifrazatlarını gizlətməyən insan, başqasını təhqir edir, ona hörmət göstərmir və ən güclü, ən çox istifadə edilən söyüşlər də eyni şeyi deyir. Əgər it, ifrazatlardan çəkinməyən qoxu heyvanı olması və cinsi funksiyalarından utanc hissi keçirməməsi ilə insanın nifrətini üzərinə çəkən iki xüsusiyyətə malik olmasaydı, insanın heyvanlar aləmindəki ən sadiq dostunun adını söyüş kimi istifadə etməsi də anlaşılmaz olardı.

İncə zövqlü ingilis yazıçısı Qalsvortinin əsərləri arasında – o, bu gün ümumi tanınma qazanıb – mən erkən yaşlarımda onun 'Alma Ağacı' adlı kiçik hekayəsini yüksək qiymətləndirirdim. Bu hekayə təsirli şəkildə göstərir ki, müasir mədəni insanın həyatında iki insan övladının sadə, təbii məhəbbəti üçün artıq yer yoxdur.

[16] Yuxarıda ifadə edilən fərziyyəni dəstəkləmək üçün aşağıdakı qeydlər: İnsan da şübhəsiz biseksual quruluşa malik heyvan varlığıdır. Fərd, bəzi tədqiqatçıların fikrincə, biri tamamilə kişi, digəri isə qadın olan iki simmetrik yarının birləşməsinə uyğundur. Hər bir yarının əvvəlcə hermafrodit olması da mümkündür. Cinsəllik, ruhi həyat üçün son dərəcə əhəmiyyətli olsa da, psixoloji baxımdan dərk edilməsi çətin olan bioloji bir faktordur. Biz adətən belə deyirik: hər bir insanda həm kişi, həm də qadın həvəs təhrikləri, ehtiyacları və xüsusiyyətləri mövcuddur, lakin kişiliyin və qadınlığın xarakterini anatomiya göstərə bilər, lakin psixologiya göstərə bilməz. Onun üçün cinsi ziddiyyət aktivlik və passivlik ziddiyyətinə çevrilir; biz isə həddindən artıq düşüncəsizcəsinə aktivliyi kişiliklə, passivliyi isə qadınlıqla eyniləşdiririk, halbuki bu, heyvanlar aləmində heç də istisnasız təsdiqlənmir. Biseksuallıq haqqında təlim hələ də çox qaranlıqdadır və onun hələ həvəs nəzəriyyəsi ilə əlaqələndirilməməsi psixoanalizdə ciddi bir maneə kimi hiss etməliyik. Necə olursa olsun, əgər fərdin cinsi həyatında həm kişi, həm də qadın istəklərini ödəmək istədiyini fakt kimi qəbul etsək, bu tələblərin eyni obyekt tərəfindən ödənməməsi və onları bir-birindən ayırmaq, hər bir təhriki özünə uyğun xüsusi bir istiqamətə yönəltmək mümkün olmadıqda, bir-birinə mane olma ehtimalına hazır olmalıyıq. Digər bir çətinlik ondan irəli gəlir ki, erotik münasibətə ona məxsus olan sadist komponentdən əlavə, çox vaxt birbaşa təcavüzkarlıq meyli də qoşulur. Sevgi obyekti bu mürəkkəb hallara həmişə həmin kəndli qadın qədər anlayış və dözümlülük göstərməyəcək; o, ərinin onu bir həftədir döymədiyi üçün artıq sevmədiyindən şikayət edirdi. Lakin ən dərin fərziyyə, 229-230-cu səhifələrdəki 14-cü qeyddəki izahlara əsaslanır: insanın dikəlməsi və qoxu hissinin dəyərsizləşməsi ilə bütün cinsəllik, yalnız anal erotizm deyil, orqanik sıxışdırmanın qurbanı olma təhlükəsi ilə üzləşdi; nəticədə cinsi funksiya, tam doyuma mane olan və cinsi hədəfdən uzaqlaşdıraraq sublimasiyalara və libido köçmələrinə səbəb olan, daha da əsaslandırıla bilməyən bir müqavimətlə müşayiət olunur. Bilirəm ki, Bleuler (1913) bir dəfə cinsi həyata qarşı belə bir ilkin rəddedici münasibətin mövcudluğuna işarə etmişdir. › Inter urinas et faeces nascimur ‹ (Sidik və nəcis arasında doğuluruq) faktına bütün nevrotiklər və onların xaricində olan bir çoxları narazılıq bildirir. Genital orqanlar da bir çox insanlara dözülməz gələn və onlara cinsi əlaqədən iyrəndirən güclü qoxu hissləri yaradır. Beləliklə, mədəniyyətlə birlikdə artan cinsi sıxışdırmanın ən dərin kökü, dik yerimə ilə qazanılan yeni həyat formasının keçmiş heyvani mövcudluğa qarşı orqanik müdafiəsi kimi ortaya çıxır; bu, elmi araşdırmanın nəticəsidir və çox vaxt açıq şəkildə ifadə edilən bayağı qərəzlərlə təəccüblü şəkildə üst-üstə düşür. Hər halda, bu, hazırda yalnız təsdiqlənməmiş və elmi cəhətdən əsaslandırılmamış ehtimallardır. Həmçinin unutmayaq ki, qoxu qıcıqlarının inkarolunmaz dəyərsizləşməsinə baxmayaraq, Avropada belə, bizə bu qədər xoşagəlməz gələn güclü genital qoxuları cinsəlliyin stimulu kimi yüksək qiymətləndirən və onlardan imtina etmək istəməyən xalqlar var. (Bax: İvan Bloxun «Vita sexualis»də qoxu hissi haqqında» sorğusuna dair folklor araşdırmaları – Fridrix S. Kraussun «Anthropophyteia» jurnalının müxtəlif illiklərində.)

5-ci Fəsil

Psixoanalitik iş bizə öyrətdi ki, məhz cinsi həyatın bu məhrumiyyətləri sözdə nevrotiklər tərəfindən dözülə bilmir. Onlar simptomlarında əvəzedici doyumlar yaradırlar, lakin bu doyumlar ya özləri əziyyət yaradır, ya da onlara mühit və cəmiyyətlə problemlər yaratdığı üçün əziyyət mənbəyinə çevrilir. İkincisi asanlıqla başa düşüləndir, birincisi isə bizə yeni bir tapmaca verir. Mədəniyyət cinsi doyumdan başqa da qurbanlar tələb edir.

Biz mədəniyyətin inkişafının çətinliklərini ümumi inkişaf çətinliyi kimi qəbul etdik, bunu libidonun tənbəlliyinə, yəni köhnə mövqeyi yeni bir mövqeyə dəyişməkdən imtina etməsinə aid etdik. Cinsi sevginin iki nəfər arasında bir münasibət olduğunu, üçüncü şəxsin isə yalnız artıq və ya maneə törədən ola biləcəyini, halbuki mədəniyyətin daha çox insan sayı arasında olan münasibətlərə əsaslandığını nəzərə alsaq, mədəniyyət ilə cinsəllik arasındakı ziddiyyətdən təxminən eyni şeyi söyləmiş olarıq. Sevgi münasibətinin zirvəsində ətraf mühitə maraq qalmır; sevgililər özlərinə kifayət edirlər və xoşbəxt olmaq üçün ortaq uşağa da ehtiyac duymurlar. Erosun mahiyyətinin nüvəsini, yəni çoxdan birini yaratmaq niyyətini, heç bir digər halda bu qədər açıq şəkildə büruzə vermir, lakin o, atalar sözü halına gəlmiş kimi, iki insanın bir-birinə olan aşqında bunu əldə etdikdə, bundan kənara çıxmaq istəmir.

Belə cüt fərdlərdən ibarət olan, daxili libidinal doyumlu, iş və maraq birliyi bağı ilə bir-birinə bağlanmış bir mədəniyyət icmasının necə olacağını indi çox yaxşı təsəvvür edə bilərik. Bu halda mədəniyyət cinsəllikdən enerji almağa ehtiyac duymazdı. Lakin bu arzuolunan vəziyyət mövcud deyil və heç vaxt mövcud olmayıb; reallıq bizə göstərir ki, mədəniyyət indiyə qədər ona icazə verilən bağlarla kifayətlənmir, icma üzvlərini libidinal olaraq da bir-birinə bağlamaq istəyir, bunun üçün bütün vasitələrdən istifadə edir, onların arasında güclü eyniləşdirmələr yaratmağa hər yolu təşviq edir, dostluq münasibətləri ilə icma bağlarını gücləndirmək üçün ən geniş miqyasda məqsədi ləngidilmiş libidonu səfərbər edir. Bu niyyətlərin həyata keçirilməsi üçün cinsi həyatın məhdudlaşdırılması qaçılmazdır. Lakin bizdə mədəniyyəti bu yola məcbur edən və cinsəllikə düşmənçiliyini əsaslandıran zərurətin dərki çatışmır. Bu, bizim tərəfimizdən hələ kəşf edilməmiş maneə törədən bir amil olmalıdır.

Mədəniyyət cəmiyyətinin sözdə ideal tələblərindən biri bizə burada iz göstərə bilər. O, belədir: «Qonşunu özün kimi sev»; o, dünyaca məşhurdur, şübhəsiz ki, onu özünün ən qürurlu iddiası kimi təqdim edən xristianlıqdan daha qədimdir, lakin əlbəttə ki, çox qədim deyil; tarixi dövrlərdə o, insanlara hələ yad idi. Ona sadəlövhcəsinə yanaşaq, sanki ondan ilk dəfə eşidirmişik. Onda təəccüb və qəribəlik hissini boğmaq mümkün deyil. Niyə bunu etməliyik? Bu bizə nə fayda verəcək? Hər şeydən əvvəl, bunu necə bacaracağıq? Bu bizə necə mümkün olacaq? Mənim sevgim mənim üçün dəyərli bir şeydir, onu hesab vermədən rədd edə bilmərəm. O, mənə qurban verməyə hazır olmağım tələb olunan öhdəliklər yükləyir. Əgər başqasını sevirəmsə, o, hər hansı bir yolla buna layiq olmalıdır. (Onun mənə gətirə biləcəyi faydadan və mənim üçün cinsi obyekt kimi mümkün əhəmiyyətindən imtina edirəm; bu iki növ münasibət qonşuluq sevgisi qaydası üçün nəzərə alınmır.) O, əhəmiyyətli məqamlarda mənə o qədər bənzəyirsə ki, onda özümü sevə bilərəm, buna layiqdir; o, mənə nisbətən o qədər mükəmməldirsə ki, öz şəxsim haqqındakı idealımı onda sevə bilərəm, buna layiqdir; əgər o, mənim dostumun oğludursa, onu sevməliyəm, çünki ona bir bəla gəldikdə dostun ağrısı da mənim ağrım olardı, mən onu bölüşməliyəm. Lakin əgər o, mənə yaddırsa və heç bir öz dəyəri, mənim emosional həyatım üçün artıq qazanılmış əhəmiyyəti ilə mənə cəlb edə bilmirsə, onu sevmək mənə çətin gəlir. Hətta bunu etməklə haqsızlıq edirəm, çünki mənim sevgim bütün yaxınlarım tərəfindən üstünlük kimi qiymətləndirilir; əgər mən yad adamı onlara bərabər tutarsam, bu, onlara qarşı haqsızlıqdır. Lakin əgər mən onu həmin dünya sevgisi ilə, sadəcə olaraq o da bu yerin varlığı olduğu üçün, böcək, soxulcan, su ilanı kimi, sevməliyəmsə, qorxuram ki, ona az miqdarda sevgi düşəcək, ağlın hökmünə görə özüm üçün saxlamağa haqqım olan qədər çox sevgi mümkün deyil. Əgər yerinə yetirilməsi ağıllı bir tövsiyə kimi qəbul edilə bilməzsə, niyə belə təntənəli görünən bir qaydaya ehtiyac var?

Daha yaxından nəzər saldıqda, daha çox çətinliklər tapıram. Bu yad adam ümumiyyətlə sevimli deyil, dürüstlüklə etiraf etməliyəm ki, o, mənim düşmənçiliyimə, hətta nifrətimə daha çox layiqdir. O, mənə qarşı ən kiçik bir sevgi belə bəsləmədiyi, mənə ən kiçik bir diqqət belə göstərmədiyi görünür. Əgər ona bir fayda gətirirsə, mənə zərər vurmaqdan çəkinmir, üstəlik öz faydasının ölçüsünün mənə vurduğu zərərin böyüklüyünə uyğun olub-olmadığını belə düşünmür. Bəli, ondan heç bir fayda belə görməyə ehtiyacı yoxdur; əgər yalnız hər hansı bir həzzini təmin edə bilərsə, mənimlə alay etmək, məni təhqir etmək, məni qara ləkələmək, gücünü mənə göstərmək ona heç nə demir və o, özünü nə qədər təhlükəsiz hiss edirsə, mən nə qədər çarəsiz olursamsa, mən bu davranışı ondan bir o qədər əmin gözləyə bilərəm. Əgər o, fərqli davransa, əgər mənə yad birinə göstərilən diqqət və qayğı göstərsə, mən onsuz da, həmin qayda olmadan, ona oxşar şəkildə cavab verməyə hazıram. Bəli, əgər o böyük əmr belə olsaydı: 'Qonşunu, qonşunun səni sevdiyi kimi sev', onda etiraz etməzdim. Mənə daha da anlaşılmaz gələn və içimdə daha şiddətli bir müqavimət oyadan ikinci bir əmr var. O belə deyir: 'Düşmənlərini sev.' Yaxşı düşünsəm, bunu daha güclü bir tələb kimi rədd etməkdə haqsızam. Əsasən eyni şeydir.

İndi ləyaqətli bir səsdən belə bir xəbərdarlıq eşitdiyimi düşünürəm: 'Məhz qonşun sevimli olmadığı və daha çox sənin düşmənin olduğu üçün, onu özün kimi sevməlisən.' Onda başa düşürəm ki, bu, 'Credo quia absurdum' (Absurd olduğu üçün inanıram) kimi bir vəziyyətdir.

Çox güman ki, qonşu, özünü sevdiyi kimi məni sevməyə çağırıldıqda, mənim kimi cavab verəcək və eyni əsaslarla məni rədd edəcək. Ümid edirəm ki, eyni obyektiv haqla deyil, amma o da eyni şeyi düşünəcək. Bununla belə, insanların davranışlarında fərqlər var ki, etik onları şərtlərindən asılı olmayaraq 'yaxşı' və 'pis' kimi təsnif edir. Bu inkarolunmaz fərqlər aradan qaldırılmadığı müddətcə, yüksək etik tələblərə əməl etmək, pisliyə birbaşa mükafatlar təyin edərək, mədəniyyət məqsədlərinə zərər deməkdir. Fransa Məclisində ölüm cəzası müzakirə edilərkən baş verən bir hadisəni xatırlamaqdan imtina etmək olmaz; bir natiq onun ləğvi üçün ehtirasla çıxış etmiş və şiddətli alqış qazanmışdı, ta ki, zalın bir küncündən bir səs araya girib belə qışqırdı: 'Que messieurs les assassins commencent! ' Bütün bunların arxasında gizlənən və həvəslə inkar edilən reallıq hissəsi ondan ibarətdir ki, insan yumşaq, sevgiyə ehtiyacı olan bir varlıq deyil ki, ən pis halda, hücum edildiyi zaman özünü müdafiə edə bilsin, əksinə, o, həvəs potensialına güclü bir təcavüz meylini də hesab edə bilər. Nəticədə, qonşu ona yalnız mümkün bir köməkçi və cinsi obyekt deyil, həm də təcavüzünü onun üzərində təmin etmək, onun əmək qabiliyyətini kompensasiyasız istismar etmək, onun razılığı olmadan onu cinsi istifadə etmək, onun əmlakına sahib olmaq, onu alçaltmaq, ona ağrı vermək, işgəncə etmək və öldürmək üçün bir tovlama. Homo homini lupus (İnsan insana canavardır); həyatın və tarixin bütün təcrübələrindən sonra bu sözü inkar etməyə kimin cəsarəti var? Bu qəddar təcavüz adətən bir təxribatı gözləyir və ya daha yumşaq vasitələrlə də əldə edilə biləcək başqa bir məqsədə xidmət edir. Onun üçün əlverişli şəraitdə, adətən onu dayandıran psixi qarşı qüvvələr ortadan qalxdıqda, o, spontan olaraq da ifadə olunur və insanı öz növünə qayğı göstərməyə yad olan vəhşi bir canavar kimi açır. Xalqların köçməsi, Hunların işğalları, Cengiz Xan və Tamerlanın rəhbərliyi altındakı sözdə Monqol istilaları, dindar xaçlıların Yerusəlimi fəthi, hətta son dünya müharibəsinin dəhşətləri kimi hadisələri yaddaşında canlandıran kəs, bu baxışın reallığı qarşısında təvazökarlıqla baş əyməli olacaq.

Özümüzdə hiss edə biləcəyimiz, digərlərində haqlı olaraq gözlədiyimiz bu təcavüz meylinin mövcudluğu, qonşuluq münasibətlərimizi pozan və mədəniyyəti öz səylərinə məcbur edən amildir. İnsanların bir-birinə qarşı olan bu ilkin düşmənçilik nəticəsində mədəniyyət cəmiyyəti daim parçalanma təhlükəsi altındadır. Əmək kollektivinin marağı onları bir yerdə saxlamazdı, həvəsdən doğan ehtiraslar ağıllı maraqlardan daha güclüdür. Mədəniyyət, insanların təcavüzkar həvəslərinə sədd çəkmək və onların ifadələrini psixi reaksiya təşəkkülü ilə boğmaq üçün bütün imkanlarını səfərbər etməlidir. Buna görə də insanları eyniləşdirməyə və məqsədi ləngidilmiş sevgi münasibətlərinə sövq edən metodların tətbiqi, cinsi həyatın məhdudlaşdırılması və eləcə də 'özünü necə sevirsənsə, qonşunu da elə sev' ideal əmri mövcuddur; bu əmr, əslində, insanın ilkin təbiətinə heç nəyin bu qədər zidd gəlməməsi ilə özünü əsaslandırır. Bu mədəniyyət səyləri bütün əziyyətlərinə baxmayaraq, indiyə qədər çox az nəticə əldə etmişdir. O, özünə cinayətkarlara qarşı zorakılıq etmək hüququ verərək, qəddar zorakılığın ən kobud həddini aşmalarının qarşısını almağa ümid edir, lakin qanun insan təcavüzünün daha ehtiyatlı və incə ifadələrini qavraya bilmir. Hər birimiz gənclikdə digər insanlara qarşı bəslədiyimiz gözləntilərin illüziya olduğunu başa düşürük və həyatın onların pis niyyəti ilə nə qədər çətin və ağrılı hala gəldiyini təcrübə ilə görürük. Bununla belə, mədəniyyətin insan fəaliyyətlərindən mübahisə və rəqabəti kənarlaşdırmaq istədiyi üçün onu qınamaq ədalətsizlik olardı. Bunlar şübhəsiz ki, vacibdir, lakin rəqabət mütləq düşmənçilik deyil, yalnız ona bəhanə kimi sui-istifadə olunur.

Kommunistlər pislikdən qurtulma yolunu tapdıqlarına inanırlar. İnsan qəti şəkildə yaxşıdır, qonşusuna qarşı xoşniyyətlidir, lakin xüsusi mülkiyyət qurumu onun təbiətini pozmuşdur. Xüsusi mallara sahib olmaq birinə güc və bununla da qonşusuna pislik etmək imkanı verir; mülkiyyətdən məhrum olan isə zalıma qarşı düşmənçiliklə üsyan etməlidir. Əgər xüsusi mülkiyyət ləğv edilsə, bütün mallar ortaq edilsə və bütün insanlar onlardan bəhrələnsə, insanlar arasında pis niyyət və düşmənçilik yox olacaqdır. Bütün ehtiyaclar ödəndiyi üçün heç kim digərini düşmən kimi görmək üçün səbəb tapmayacaq; bütün insanlar zəruri işə könüllü olaraq tabe olacaqlar. Mənim kommunist sisteminin iqtisadi tənqidi ilə heç bir əlaqəm yoxdur, xüsusi mülkiyyətin ləğvinin məqsədəuyğun və faydalı olub-olmadığını araşdıra bilmərəm. Lakin onun psixoloji əsasını əsassız illüziya kimi tanıya bilirəm. Xüsusi mülkiyyətin ləğvi ilə insan təcavüzkarlıq həzzinin alətlərindən biri, şübhəsiz ki, güclü, lakin ən güclü olmayan biri əlindən alınır. Təcavüzün öz məqsədləri üçün sui-istifadə etdiyi güc və nüfuz fərqlərində heç bir dəyişiklik edilməyib, habelə onun mahiyyətində də. O, mülkiyyət tərəfindən yaradılmamışdır, mülkiyyətin hələ çox kasıb olduğu qədim dövrlərdə demək olar ki, tam hakimiyyət sürürdü, mülkiyyət anal ilkin formasından uzaqlaşan kimi uşaq otağında artıq özünü göstərir, insanlar arasındakı bütün mehriban və sevgi münasibətlərinin çöküntüsünü təşkil edir, bəlkə də yalnız ananın oğluna olan sevgisi istisna olmaqla. Əgər əşyalara şəxsi mülkiyyət hüququ aradan qaldırılsa, digər bərabər insanlar arasında ən güclü qısqanclığın və ən şiddətli düşmənçiliyin mənbəyinə çevrilə biləcək cinsi münasibətlərdən irəli gələn imtiyaz qalır. Əgər cinsi həyatın tam azadlığı ilə bu da ləğv edilsə, yəni mədəniyyətin nüvəsi olan ailə aradan qaldırılsa, mədəni inkişafın hansı yeni yollara gedəcəyini əvvəlcədən görmək mümkün olmasa da, gözləmək olar ki, insan təbiətinin məhv edilməz xüsusiyyəti oraya da gedib çıxacaqdır.

İnsanların bu təcavüzkar meyillərini ödəməkdən imtina etmələri onlara açıq-aşkar çətin gəlir; onlar bu vəziyyətdə rahat hiss etmirlər. Kiçik mədəniyyət dairəsinin üstünlüyü, onun həvəsə kənar adamlara qarşı düşmənçiliklə çıxış yolu verməsi kiçik sayıla bilməz. Təcavüzün ifadəsi üçün başqaları qaldığı təqdirdə, daha böyük insan kütləsini sevgi ilə bir-birinə bağlamaq həmişə mümkündür. Mən bir dəfə qonşu və digər cəhətdən də bir-birinə yaxın olan icmaların, məsələn, ispanlar və portuqallar, şimali və cənubi almanlar, ingilislər və şotlandlar və s. bir-birinə qarşı düşmənçilik etdikləri və alay etdikləri hadisəsi ilə məşğul olmuşam. Ona izahata çox az töhfə verən «Kiçik fərqlər narsisizmi» adını verdim. İndi bunda icma üzvlərinin bir-birinə bağlı qalmasını asanlaşdıran təcavüzkarlıq meylinin rahat və nisbətən zərərsiz bir doyumunu görürük. Hər yerə səpələnmiş yəhudi xalqı bu şəkildə ev sahibi xalqların mədəniyyətlərinə təqdirəlayiq xidmətlər göstərdi; təəssüf ki, orta əsrlərdəki bütün yəhudi qırğınları bu dövrü xristian dindaşları üçün daha sülhsevər və təhlükəsiz etmək üçün kifayət etmədi. Həvari Pavlus ümumi insan sevgisini öz xristian icmasının təməli etdikdən sonra, xristianlığın kənarda qalanlara qarşı son dərəcə dözümsüzlüyü qaçılmaz bir nəticəyə çevrilmişdi; dövlət icmasını sevgi üzərində qurmamış olan Roma imperiyası üçün dini dözümsüzlük yad idi, baxmayaraq ki, onlarda din dövlət işi idi və dövlət dinlə hopmuşdu. german dünya hökmranlığı xəyalının tamamlayıcı kimi antisemitizmi çağırması da başa düşülməyən təsadüf deyildi və Rusiyada yeni bir kommunist mədəniyyəti qurma cəhdinin burjuaziyaya qarşı təqiblərdə öz psixoloji dəstəyini tapmasını da başa düşülən hesab edirik. Sadəcə, sovetlər burjuaziyanı məhv etdikdən sonra nə edəcəklərini narahatlıqla soruşuruq.

Əgər mədəniyyət insana yalnız cinsəlliyə deyil, həm də təcavüzkarlıq meylinə böyük qurbanlar tələb edirsə, insanın özünü onda xoşbəxt tapmasının çətin olduğunu daha yaxşı anlayırıq. İlkin insan həqiqətən də bu baxımdan daha yaxşı vəziyyətdə idi, çünki o, heç bir həvəs məhdudiyyətini tanımirdı. Bunun əvəzində belə xoşbəxtliyi uzun müddət yaşaması üçün onun təhlükəsizliyi çox az idi. Mədəniyyət insanı xoşbəxtlik imkanının bir hissəsini təhlükəsizliyin bir hissəsi ilə dəyişmişdir. Ancaq ilkin ailədə yalnız başçı bu həvəs azadlığından həzz alırdı; digərləri köləlik əsarəti altında yaşayırdılar, bunu unutmamalıyıq. Beləliklə, mədəniyyətin üstünlüklərindən həzz alan azlıq ilə bu üstünlüklərdən məhrum edilmiş çoxluq arasındakı ziddiyyət, mədəniyyətin həmin ilkin dövründə son həddə çatdırılmışdı. Diqqətli araşdırmalar nəticəsində bu gün yaşayan ibtidai insan haqqında öyrəndik ki, onun həvəs həyatı azadlığına görə qısqanılmağa dəyən deyil; o, başqa növ məhdudiyyətlərə məruz qalır, lakin bəlkə də müasir mədəni insandan daha sərt məhdudiyyətlərə tabe olur.

Əgər mövcud mədəni vəziyyətimizə haqlı olaraq etiraz edirik ki, o, xoşbəxt həyat nizamına olan tələblərimizi necə qeyri-kafi şəkildə ödəyir, ehtimal ki, qüsurlarının köklərini amansız tənqidlə açmağa çalışsaq, qarşısını ala biləcəyimiz nə qədər əzaba yol verir, şübhəsiz ki, haqlı hüququmuzdan istifadə edirik və mədəniyyət düşmənləri kimi görünmürük. Tədricən ehtiyaclarımızı daha yaxşı ödəyən və həmin tənqiddən yayınan mədəniyyətimizdə belə dəyişiklikləri həyata keçirəcəyimizi gözləyə bilərik. Ancaq bəlkə də mədəniyyətin təbiətinə aid olan və heç bir islahat cəhdinə boyun əyməyən çətinliklər olduğunu fikrinə də öyrəşirik. Hazır olduğumuz həvəs məhdudiyyəti vəzifələrindən əlavə, «kütlənin psixoloji səfaləti» adlandırıla bilən bir vəziyyətin təhlükəsi bizə özünü qəbul etdirir. Bu təhlükə ən çox sosial bağın əsasən iştirakçıların bir-biri ilə eyniləşdirilməsi yolu ilə qurulduğu, lider şəxsiyyətlərin isə kütlənin formalaşmasında onlara düşməli olan əhəmiyyətə çatmadığı yerlərdə təhdid edir. Amerikanın mövcud mədəni vəziyyəti bu qorxulan mədəni zərəri öyrənmək üçün yaxşı bir fürsət təqdim edərdi. Ancaq mən Amerika mədəniyyətinin tənqidinə keçmək tələsindən qaçıram; özüm Amerika üsullarından istifadə etmək istədiyim təəssüratını yaratmaq istəmirəm.

5-ci Fəsil üzrə qeydlər

Böyük bir şair, ağır qınanan psixoloji həqiqətləri heç olmasa zarafatla ifadə etməyə özünə icazə verə bilər. Beləliklə, H. Heine etiraf edir: «Mənim ən sakit niyyətim var. Arzularım: sadə bir kulübə, samandan bir dam, amma yaxşı bir yataq, yaxşı yemək, çox təzə süd və kərə yağı, pəncərənin qarşısında çiçəklər, qapının qarşısında bir neçə gözəl ağac və əgər Allah mənə tam xoşbəxtlik bəxş etmək istəsə, bu ağaclarda təxminən altı-yeddi düşmənimin asıldığını görmə zövqünü yaşamağıma icazə versin. Qəlbi həyəcanla dolmuş halda, ölümlərindən əvvəl mənə həyatda etdikləri bütün ədalətsizlikləri bağışlayacağam – bəli, düşmənləri bağışlamaq lazımdır, lakin onlar asılana qədər deyil." (Heine, Düşüncələr və fikirlər.)

[18] Öz gənclik illərində yoxsulluğun əzabını dadmış, varlıların laqeydliyini və qürurunu görmüş insan, insanların mülkiyyət bərabərsizliyi və ondan irəli gələn hallarla mübarizə aparan cəhdlərə nə anlayışı, nə də yaxşılıq hissi olmadığını düşünmə şübhəsindən qorunmalıdır. Əlbəttə, əgər bu mübarizə bütün insanların bərabərliyinə dair abstrakt ədalət tələbinə əsaslanmaq istəyirsə, təbiətin fərdlərin çox bərabərsiz fiziki quruluşu və zəka qabiliyyəti ilə çarəsi olmayan ədalətsizliklər yaratdığı etiraz dərhal ağla gəlir.

[19] S.: Kütlə psixologiyası və Mən təhlili (1921c)

6-cı Fəsil

Heç bir işdə bu dəfəki qədər güclü hiss etməmişəm ki, ümumi məlum olan şeyləri təqdim edirəm, kağız və mürəkkəb, daha sonra isə hərf yığımı işi və çap mürəkkəbi sərf edərək, əslində öz-özünə aydın olan şeyləri danışmaqdayam. Buna görə də, xüsusi, müstəqil bir təcavüz həvəsinin tanınmasının psixoanalitik həvəs nəzəriyyəsində dəyişiklik demək olduğu görünüşü yarandıqda, bunu xoş qarşılayıram.

Görünəcək ki, belə deyil; məsələ yalnız artıq çoxdan həyata keçirilmiş bir dönüşü daha dəqiq ifadə etmək və onun nəticələrini izləməkdir. Analitik nəzəriyyənin yavaş-yavaş inkişaf edən bütün hissələri arasında həvəs nəzəriyyəsi ən çətinliklə irəliləmişdir. Və o, bütövlük üçün o qədər vacib idi ki, onun yerinə hər hansı bir şey qoyulmalı idi. Başlanğıcdakı tam çarəsizlikdə mənə şair-fəlsəfəçi Şillerin "Aclıq və Məhəbbət"in dünyanın mexanizmini bir arada saxladığı sözü ilk istinad nöqtəsi oldu. Aclıq fərdi varlığı qorumaq istəyən həvəslərin nümayəndəsi kimi qəbul edilə bilərdi; məhəbbət isə obyektlərə can atır; onun təbiət tərəfindən hər cür dəstəklənən əsas funksiyası növün davamlılığını təmin etməkdir. Beləliklə, əvvəlcə Mən həvəsləri və Obyekt həvəsləri bir-birinə qarşı qoyuldu. Sonuncuların enerjisi üçün, və yalnız onlar üçün, mən Libido adını tətbiq etdim; beləliklə, Mən həvəsləri ilə obyektə yönəlmiş "libidinal" məhəbbət həvəsləri arasındakı ziddiyyət ən geniş mənada mövcud idi. Bu obyekt həvəslərindən biri, sadizm, hədəfinin heç də məhəbbət dolu olmaması ilə fərqlənirdi; bəzi cəhətlərdən açıq-aydın Mən həvəslərinə qoşulurdu, libidinal məqsədi olmayan ələ keçirmə həvəsləri ilə yaxın qohumluğunu gizlədə bilmirdi, lakin bu uyğunsuzluğun üstündən gəldilər; sadizm açıq-aydın cinsi həyata aid idi, qəddar oyun nəvazişli oyunun yerini tuta bilərdi. Nevroz, özünü qorumaq marağı ilə Libido tələbləri arasındakı mübarizənin nəticəsi kimi göründü; bu mübarizədə Mən qalib gəlmişdi, lakin ağır əzablar və imtinalar bahasına.

Hər bir analitik təsdiq edəcək ki, bu, bu gün belə çoxdan aradan qalxmış bir səhv kimi səslənmir. Lakin tədqiqatımız sıxışdırılmışdan sıxışdıranlara, obyekt həvəslərindən Mənə doğru irəlilədikdə, bir dəyişiklik zəruri oldu. Burada həlledici olan Narsisizm anlayışının tətbiqi idi, yəni Mənin özünün Libido ilə yükləndiyi, hətta onun ilkin vətəni olduğu və müəyyən mənada əsas qərargahı olaraq qaldığı anlayışı. Bu narsisistik Libido obyektlərə yönəlir, beləliklə Obyekt Libidosuna çevrilir və yenidən narsisistik Libidoya çevrilə bilər. Narsisizm anlayışı travmatik nevrozu, həmçinin psixozlara yaxın bir çox xəstəlikləri və onların özlərini analitik olaraq dərk etməyə imkan verdi. Transfer nevrozlarının Mənin cinsəlliyə qarşı müdafiə cəhdləri kimi şərh edilməsi tərk edilməli deyildi, lakin Libido anlayışı təhlükə altına düşdü. Mən həvəsləri də libidinal olduğu üçün, bir müddət Libidonu ümumiyyətlə həvəs enerjisi ilə eyniləşdirməkdən qaçınmaq mümkün görünmürdü, C. G. Yunqun əvvəllər istədiyi kimi. Ancaq bir şey qalırdı, sanki hələ əsaslandırılmamış bir əminlik kimi, ki, həvəslərin hamısı eyni cür ola bilməz. Növbəti addımı mən «Həzz prinsipinin o tayında» (1920) atdım, təkrarlanma məcburiyyəti və həvəs həyatının mühafizəkar xarakteri mənə ilk dəfə diqqət çəkdiyi zaman. Həyatın başlanğıcı haqqında spekulyasiyalardan və bioloji paralellərdən irəli gələrək, mən belə bir nəticəyə gəldim ki, canlı maddəni qorumaq və daha böyük vahidlərə birləşdirmək həvəsindən başqa, ona əks olan, bu vahidləri həll etməyə və ilkin, qeyri-üzvi vəziyyətə qaytarmağa çalışan başqa bir həvəs da olmalıdır. Deməli, Erosdan başqa bir Ölüm həvəsi; bu ikisinin qarşılıqlı təsirindən və mübarizəsindən həyat hadisələrini izah etmək olardı. İndi bu fərz edilən Ölüm həvəsinin fəaliyyətini göstərmək asan deyildi. Erosun ifadələri kifayət qədər nəzərəçarpan və səsli idi; Ölüm həvəsinin canlı varlığın daxili hissəsində səssizcə onun dağılması üzərində işlədiyini fərz etmək olardı, amma bu, əlbəttə ki, bir sübut deyildi. Daha da irəli gedən fikir, həvəsin bir hissəsinin xarici dünyaya yönəldiyi və sonra təcavüz və dağıdma həvəsi kimi ortaya çıxdığı idi. Beləliklə, həvəs özünü Erosun xidmətinə məcbur ediləcəkdi, çünki canlı varlıq özünün əvəzinə başqasını, canlı və ya cansız olanı məhv edirdi. Əksinə, bu təcavüzün xaricə yönəlməsinin məhdudlaşdırılması, onsuz da həmişə baş verən öz-özünü məhv etməni artırmalı idi. Eyni zamanda, bu nümunədən belə qənaətə gəlmək olardı ki, iki həvəs növü nadir hallarda – bəlkə heç vaxt – bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə ortaya çıxmır, əksinə müxtəlif, çox dəyişən nisbətlərdə bir-biri ilə qatılır və bununla da bizim hökmümüz üçün tanınmaz hala gəlir. Uzun müddətdir cinsəlliyin hissəvi həvəsi kimi tanınan sadizmdə, sevgi meylinin dağıdma həvəsi ilə belə güclü bir qarışığını, onun əks tərəfində, mazoşizmdə isə daxilə yönəlmiş dağıdmanın cinsəlliklə birləşməsini görür, bu birləşmə sayəsində əks halda qavranılmayan həvəs nəzərəçarpan və hiss olunan hala gəlir.

Ölüm və ya Dağıdma həvəsinin qəbulu hətta analitik dairələrdə müqavimətlə qarşılandı; mən bilirəm ki, çox vaxt sevgidə təhlükəli və düşmən olan hər şeyi, onun öz təbiətinin ilkin bipolarlığına aid etmək istəyi mövcuddur. Mən burada inkişaf etdirilmiş baxışları əvvəlcə yalnız təcrübi olaraq müdafiə etmişdim, amma zaman keçdikcə onlar mənim üzərimdə o qədər hakimiyyət qazandılar ki, mən artıq başqa cür düşünə bilmirəm. Məncə, onlar nəzəri cəhətdən digər bütün mümkün nəzəriyyələrdən müqayisəedilməz dərəcədə daha faydalıdır, onlar elmi işdə can atdığımız, faktların nəzərə alınmaması və ya təhrif edilməsinə yol verməyən sadələşdirməni təmin edir. Mən qəbul edirəm ki, biz sadizm və mazoşizmdə həmişə xaricə və daxilə yönəlmiş dağıdma həvəsinin erotika ilə güclü qarışmış ifadələrini görmüşük, amma mən artıq başa düşmürəm ki, necə olduqda erotik olmayan təcavüz və dağıdmanın hər yerdə mövcudluğunu nəzərdən qaçıra və həyatın təfsirində ona layiq olduğu yeri verməyi əldən verə bildik. (Daxilə yönəlmiş dağıdma həvəsi, əgər erotik rənglənməyibsə, adətən qavrayışdan yayınır.) Mən dağıdma həvəsi ideyası psixoanalitik ədəbiyyatda ilk dəfə ortaya çıxdıqda öz müdafiəmi və onu qəbul etməyə nə qədər çox vaxt keçdiyini xatırlayıram. Başqalarının da eyni rəddi göstərməsi və hələ də göstərməsi məni az təəccübləndirir. Çünki uşaqlar, insanın doğuşdan gələn «Şər»ə, təcavüzə, dağıdmağa və bununla da qəddarlığa meylindən bəhs edildiyini xoşlamırlar. Allah onları öz mükəmməlliyinin surəti kimi yaratmışdır, insan Christian Science-in iddialarına baxmayaraq, Şərin inkar edilməz mövcudluğunu Onun qüdrəti və ya Onun xeyirxahlığı ilə necə uzlaşdırmağın çətin olduğunu xatırlamaq istəmir. Şeytan Allahı təmizə çıxarmaq üçün ən yaxşı cavab olardı, o, ari idealının dünyasında yəhudinin oynadığı eyni iqtisadi cəhətdən yükü yüngülləşdirən rolu üstlənərdi. Amma hətta belə olsa da: Şeytanın mövcudluğuna görə də Allahdan hesabat tələb etmək olar, eləcə də onun təcəssüm etdirdiyi Şərin mövcudluğuna görə də. Bu çətinliklər qarşısında hər kəs üçün uyğun bir yerdə insanın dərin əxlaqi təbiəti qarşısında dərin təzim etmək məsləhətdir; bu, insana ümumi rəğbət qazandırır və bir çox şeyə göz yumulur.

Libido adı yenidən Erosun qüvvə ifadələri üçün istifadə edilə bilər, onları Ölüm həvəsinin enerjisindən ayırmaq üçün. Qəbul etmək lazımdır ki, ikincini o qədər çətin qavrayırıq, onu sanki yalnız Erosun arxasında qalıq kimi sezirik və o, Eros ilə qarışma ilə ifşa olunmadığı yerdə bizdən yayınır. Sadizmdə, o, erotik məqsədi öz mənasına uyğun olaraq əyir, amma eyni zamanda cinsi meyli tam qane edir, onun mahiyyətinə və Erosla əlaqəsinə ən aydın baxışı əldə edirik. Amma hətta cinsi məqsəd olmadan ortaya çıxdığı yerdə, ən kor dağıdma hirsində belə, onun qane edilməsinin köhnə hər şeyə qadir olma arzularının yerinə yetirilməsini Mənə göstərməklə, qeyri-adi dərəcədə yüksək narsisistik zövqlə əlaqəli olduğunu inkar etmək olmaz. Mötədilləşdirilmiş və dizginlənmiş, sanki məqsədi ləngidilmiş vəziyyətdə, dağıdma həvəsi obyektlərə yönəldildikdə, Mənə həyat ehtiyaclarının doyumunu və təbiət üzərində hökmranlığı təmin etməlidir. Onun qəbulu əsasən nəzəri səbəblərə əsaslandığından, nəzəri etirazlara qarşı tam təminatlı olmadığını da etiraf etmək lazımdır. Amma indiki anlayışlarımızın səviyyəsində bizə elə görünür ki, gələcək tədqiqat və düşüncə şübhəsiz həlledici aydınlığı gətirəcək.

Buna görə də, bundan sonrakı hər şey üçün mən təcavüzkarlıq meylinin insanın ilkin, müstəqil həvəs quruluşu olduğu mövqeyində dayanıram və mədəniyyətin onda ən güclü maneəni tapdığı fikrinə qayıdıram. Bu araşdırmanın gedişində bir məqamda bizə mədəniyyətin insanlıq üzərində cərəyan edən xüsusi bir proses olduğu anlayışı diktə edilmişdir və biz hələ də bu ideyanın təsirindəyik. Biz əlavə edirik ki, o, Erosun xidmətində olan bir prosesdir və tək-tək insan fərdlərini, sonra ailələri, sonra qəbilələri, xalqları, millətləri böyük bir vahidə – insanlığa birləşdirmək istəyir. Bunun niyə baş verməli olduğunu bilmirik; bu, sadəcə Erosun işidir. Bu insan kütlələri libidinal olaraq bir-birinə bağlanmalıdır; yalnız zərurət və əmək birliyinin üstünlükləri onları bir yerdə saxlamayacaq. Lakin mədəniyyətin bu proqramına insanın təbii təcavüzkarlıq həvəsi, birinin hamıya qarşı və hamının birinə qarşı düşmənçiliyi müqavimət göstərir. Bu təcavüzkarlıq həvəsi, Erosun yanında tapdığımız və onunla dünya hökmranlığını bölüşən Ölüm həvəsinin törəməsi və əsas nümayəndəsidir. Və indi, fikrimcə, mədəni inkişafın mənası artıq bizə qaranlıq deyil. O, insan cinsində baş verən Eros və Ölüm, Həyat həvəsi və Dağıdma həvəsi arasındakı mübarizəni göstərməlidir. Bu mübarizə ümumiyyətlə həyatın əsas məzmunudur və buna görə də mədəni inkişafı qısa şəkildə insan cinsinin həyat mübarizəsi adlandırmaq olar. Və dayələrimiz bu nəhənglərin mübarizəsini «Eiapopeia vom Himmel!» (Göydən gələn ninni) ilə yatdırmaq istəyirlər. 6-cı fəsilə qeydlər Bu kontekstdə Erosun aram bilməyən yayılma meylinin həvəslərin ümumi mühafizəkar təbiəti ilə yaratdığı ziddiyyət diqqət çəkicidir və daha sonra ortaya çıxacaq problemlərin başlanğıc nöqtəsi ola bilər.

Şər prinsipinin dağıdma həvəsi ilə eyniləşdirilməsi, xüsusilə Götenin Mefistofelində çox inandırıcı görünür: "Çünki yaradılan hər şey, məhv olmağa layiqdir..." "Beləliklə, günah, məhv, qısacası Şər dediyiniz hər şey, mənim əsl elementimdir." Şeytan öz düşməni kimi müqəddəsliyi, yaxşılığı deyil, təbiətin çoxalma, həyatın artması gücünü, yəni Erosu göstərir... "Havaya, suya, yerə minlərlə toxum qopur, quruda, nəmdə, istidə, soyuqda!" "Əgər alovu özümə ayırmamış olsaydım, mənim üçün heç bir xüsusi şey qalmazdı." Hazırkı baxışımızı təxminən belə ifadə etmək olar: hər bir həvəs ifadəsində libido iştirak edir, lakin onun hamısı libido deyil.

Ehtimal ki, daha dəqiq təyinatla: müəyyən, hələ də təxmin edilməli olan hadisədən sonra necə formalaşmalı idi.

7-ci Fəsil

Qohumlarımız olan heyvanlar niyə belə bir mədəniyyət mübarizəsi göstərmirlər? Oh, bunu bilmirik. Çox güman ki, onların bəziləri, arılar, qarışqalar, termitlər, bu gün onlarda heyranlıqla müşahidə etdiyimiz dövlət qurumlarını, funksiyaların bölgüsünü, fərdlərin məhdudiyyətini tapana qədər yüz minlərlə il boyu mübarizə aparmışlar. Mövcud vəziyyətimizə xas olan odur ki, hisslərimiz bizə deyir ki, bu heyvan dövlətlərinin heç birində və orada fərdə verilən rolların heç birində özümüzü xoşbəxt saymazdıq. Digər heyvan növlərində ətraf mühitin təsirləri ilə onların daxilində bir-birinə qarşı mübarizə aparan həvəslər arasında müvəqqəti tarazlığın, beləliklə, inkişafın dayandığı bir vəziyyət yaranmış ola bilər. İlkin insanda libidonun yeni bir təkanı, dağıdma həvəsinin yenidən müqavimət göstərməsinə səbəb olmuş ola bilər. Burada cavabı hələ tapılmamış çox suallar var.

Bizə daha yaxın olan başqa bir sual var. Mədəniyyət ona qarşı çıxan təcavüzkarlığı dayandırmaq, zərərsizləşdirmək, bəlkə də aradan qaldırmaq üçün hansı vasitələrdən istifadə edir? Belə metodlardan bəzilərini artıq öyrənmişik, lakin ən vacib görünənini hələ yox. Onu fərdin inkişaf tarixi üzərində öyrənə bilərik. Onun təcavüzkarlıq ehtirasını zərərsizləşdirmək üçün onunla nə baş verir? Çox qəribə bir şey ki, onu təxmin edə bilməzdik, halbuki o, çox aydındır. Təcavüzkarlıq introyeksiya edilir, daxilləşdirilir, əslində isə gəldiyi yerə, yəni öz Mənimə qarşı yönəldilir. Orada o, qalan hissəyə qarşı Fövqəl-Mən kimi çıxış edən və indi «vicdan» kimi Mənə qarşı eyni sərt təcavüzkarlıq hazırlığını tətbiq edən Mənin bir hissəsi tərəfindən götürülür; Mən bu təcavüzkarlığı məmnuniyyətlə başqa, yad fərdlər üzərində doyurardı. Sərt Fövqəl-Mən ilə ona tabe olan Mən arasındakı gərginliyə biz günah hissi deyirik; o, cəza ehtiyacı kimi ifadə olunur. Beləliklə, mədəniyyət fərdin təhlükəli təcavüzkarlıq ehtirasını onu zəiflədərək, silahsızlandıraraq və daxili instansiyası vasitəsilə, fəth edilmiş şəhərdəki işğal qüvvəsi kimi nəzarət altında saxlayaraq idarə edir.

Günah hissinin mənşəyi haqqında analitik digər psixoloqlardan fərqli düşünür; ona da bu barədə hesab vermək asan deyil. Əvvəlcə, insan günah hissini necə əldə edir sualına cavab verilir ki, ona etiraz etmək olmaz: insan «pis» kimi tanıdığı bir şeyi etdikdə özünü günahkar hiss edir (dindarlar deyir: günahkar). Sonra bu cavabın nə qədər az şey verdiyini qeyd edirik. Bəlkə bir az tərəddüddən sonra əlavə edəcəksiniz ki, bu pisliyi etməyən, yalnız onu etmək niyyətini özündə tanıyan insan da özünü günahkar saya bilər və sonra niyə burada niyyət icra ilə bərabər tutulur sualını ortaya qoyacaqsınız. Lakin hər iki hal, pisliyi artıq qəbuledilməz, icradan kənar tutulmalı kimi tanıdığınızı fərz edir. Bu qərara necə gəlib çıxırsınız? Xeyir və şər üçün ilkin, demək olar ki, təbii bir ayırdetmə qabiliyyətini rədd etmək olar. Şər çox vaxt Mənə zərərli və ya təhlükəli deyil, əksinə, ona arzu olunan, ona ləzzət verən bir şeydir. Burada xarici təsir özünü göstərir; bu təsir nəyin Xeyir, nəyin Şər adlandırılacağını müəyyən edir. Öz hissləri insanı eyni yola gətirməyəcəyi üçün, o, bu xarici təsirə tabe olmaq üçün bir motivə malik olmalıdır. Bu, onun çarəsizliyi və digərlərindən asılılığında asanlıqla aşkar edilə bilər və ən yaxşı şəkildə sevgi itkisindən təşviş kimi təsvir edilə bilər. O, asılı olduğu digərinin sevgisini itirərsə, müxtəlif təhlükələrdən qorunmağı da itirir, hər şeydən əvvəl, bu güclünün cəza formasında üstünlüyünü ona göstərməsi təhlükəsi ilə üzləşir. Beləliklə, Şər əvvəlcə sevgi itkisi ilə hədələndiyi şeydir; bu itkidən təşviş səbəbindən ondan qaçınmaq lazımdır. Buna görə də, Şərin artıq edildiyi və ya hələ edilmək istəndiyi arasında çox az fərq var; hər iki halda təhlükə yalnız avtoritet bunu aşkarlayanda ortaya çıxır və avtoritet hər iki halda oxşar davranardı.

Bu vəziyyətə "pis vicdan" deyilir, lakin əslində bu adı haqq etmir, çünki bu mərhələdə günah hissi açıq-aydın yalnız sevgi itkisindən təşviş, "sosial" təşvişdir. Kiçik uşaqda bu heç vaxt başqa bir şey ola bilməz, lakin bir çox böyüklərdə də dəyişən yeganə şey, atanın və ya hər iki valideynin yerini daha böyük insan icmasının almasıdır. Buna görə də, onlar adətən, avtoritetin bundan xəbərsiz olacağına və ya onlara zərər verə bilməyəcəyinə əmin olduqları təqdirdə, onlara rahatlıq vəd edən Şəri etməyə icazə verirlər və təşvişləri yalnız aşkarlanmaya aiddir. Bu günkü cəmiyyətimiz ümumiyyətlə bu vəziyyətlə hesablaşmalıdır.

Böyük bir dəyişiklik yalnız avtoritet Fövqəl-Mənin qurulması ilə daxilləşdirildikdə baş verir. Bu, vicdan fenomenlərini yeni bir mərhələyə qaldırır, əslində yalnız indi vicdan və günah hissi haqqında danışmaq lazımdır. İndi ifşa olunma təşvişi da aradan qalxır və pislik etmək ilə pislik istəmək arasındakı fərq tamamilə yox olur, çünki Fövqəl-Məndən heç nə, hətta düşüncələr belə gizlədə bilməz. Lakin vəziyyətin real ciddiliyi artıq keçib gedib, çünki yeni avtoritet, Fövqəl-Mən, inancımıza görə, onunla sıx bağlı olan Məni pis rəftar etmək üçün heç bir səbəbə malik deyil. Amma keçmişin və aşılmışın yaşamağa davam etməsinə səbəb olan yaranmanın təsiri, əslində hər şeyin əvvəldə olduğu kimi qalması ilə özünü göstərir. Fövqəl-Mən günahkar Məni eyni təşviş hissləri ilə əzablandırır və onun xarici dünya tərəfindən cəzalandırılması üçün fürsətlər gözləyir.

Bu ikinci inkişaf mərhələsində vicdan birinci mərhələyə yad olan və artıq asan izah olunmayan bir xüsusiyyət nümayiş etdirir. Belə ki, insan nə qədər fəzilətli olarsa, o qədər sərt və şübhəçi davranır, nəticədə müqəddəslikdə ən uzaq məsafəyə qədər gəlmiş olanlar, özlərini ən böyük günahkarlıqda ittiham edirlər. Bu zaman fəzilət ona vəd edilən mükafatın bir hissəsini itirir; itaətkar və özünü saxlayan Mən, öz mentorunun etimadından bəhrələnə bilmir, görünür ki, onu qazanmaq üçün boş yerə səy göstərir. İndi insan etiraz etməyə hazır olacaq: bunlar süni şəkildə yaradılmış çətinliklərdir. Daha sərt və daha diqqətli vicdan, əxlaqi insanı xarakterizə edən əsas cəhətdir və müqəddəslər özlərini günahkar kimi təqdim edirlərsə, bunu əsassız etmirlər: onlar həvəs doyumuna olan vəsvəsələrə xüsusilə yüksək dərəcədə məruz qalırlar, vəsvəsələr isə məlum olduğu kimi, daimi imtina ilə yalnız artır, vaxtaşırı doyum zamanı isə ən azı müvəqqəti azalır. Problemlərlə zəngin olan etik sahənin digər bir faktı, bədbəxtliyin, yəni xarici imtinanın Fövqəl-Məndəki vicdanın gücünü bu qədər artırmasıdır. İnsanın vəziyyəti yaxşı olduqda, onun vicdanı da yumşaq olur və Mənə bir çox şeyə yol verir; lakin onu bir bədbəxtlik vurduqda, özünə qapanır, günahkarlığını tanıyır, vicdan tələblərini artırır, özünə imtinalar qoyur və tövbələr vasitəsilə özünü cəzalandırır. Bütün xalqlar da eyni şəkildə davranmış və hələ də belə davranırlar. Amma bu, vicdanın ilkin uşaq mərhələsindən asanlıqla izah olunur; bu mərhələ Fövqəl-Mənə introyeksiyadan sonra tərk edilmir, əksinə, onun yanında və arxasında mövcud olmağa davam edir. Taleh valideyn instansiyasının əvəzi kimi qəbul edilir; əgər insan bədbəxtlik yaşayarsa, bu, o deməkdir ki, bu ali güc tərəfindən artıq sevilinmir və bu sevgi itkisi təhdidi qarşısında, xoşbəxtlikdə nəzərə almamaq istədiyi Fövqəl-Məndəki valideyn nümayəndəliyi qarşısında yenidən baş əyir. Bu, xüsusilə, talehə yalnız ilahi iradənin ifadəsi kimi ciddi dini mənada baxıldıqda aydın olur. İsrail xalqı özünü Allahın seçilmiş övladı hesab edirdi və böyük Ata bu xalqın başına bədbəxtlikdən bədbəxtlik gətirdikdə, bu əlaqədən şübhələnmədi və ya Allahın gücünə və ədalətinə şübhə etmədi, əksinə, ona günahkarlığını xatırladan peyğəmbərləri yetişdirdi və günahkarlıq şüurundan kahin dininin çox sərt qaydalarını yaratdı. İbtidai insanın necə fərqli davrandığı heyrətamizdir! Bədbəxtlik yaşadığı zaman günahı özündə deyil, görünür ki, vəzifəsini yerinə yetirməmiş fetişdə axtarır və özünü cəzalandırmaq əvəzinə onu döyür.

Beləliklə, günah hissinin iki mənbəyini bilirik: avtoritet qarşısında təşvişdən və sonradan Fövqəl-Mən qarşısında təşvişdən yaranan mənbə. Birincisi, həvəs təminatından imtina etməyə məcbur edir, ikincisi isə, qadağan edilmiş istəklərin Fövqəl-Məndən gizlədilə bilməyəcəyi üçün, bundan əlavə cəzalandırmağa da məcbur edir. Həmçinin Fövqəl-Mənin sərtliyini, yəni vicdan tələbini necə başa düşmək lazım olduğunu eşitmişik. O, sadəcə olaraq, öz tərəfindən əvəz edilən və qismən əvəzlənən xarici avtoritetin sərtliyini davam etdirir. İndi həvəs imtinasının günah hissi ilə necə əlaqəli olduğunu görürük. Əslində, ilkin olaraq həvəs imtinası xarici avtoritet qarşısında təşvişin nəticəsidir; insan onun sevgisini itirməmək üçün doyumlardan imtina edir. Bu imtinaya əməl edildikdə, insan, demək olar ki, onunla hesablaşmış olur, heç bir günah hissi qalmamalıdır. Fövqəl-Mən qarşısında təşviş halında isə vəziyyət fərqlidir. Burada həvəs imtinası kifayət etmir, çünki istək qalır və Fövqəl-Məndən gizlədilə bilməz. Beləliklə, həyata keçirilən imtinaya baxmayaraq, günah hissi yaranacaq və bu, Fövqəl-Mənin qurulmasının, demək olar ki, vicdanın formalaşmasının böyük iqtisadi ziyanıdır. Həvəs imtinasının artıq tamamilə azad edici təsiri qalmır, əxlaqi çəkinmə artıq sevginin təminatı ilə mükafatlandırılmır, xarici bədbəxtlik təhdidi – sevginin itirilməsi və xarici avtoritet tərəfindən cəza – davamlı daxili bədbəxtlik, günah hissinin gərginliyi ilə dəyişdirilmişdir.

Bu münasibətlər o qədər mürəkkəb və eyni zamanda vacibdir ki, təkrarlanma təhlükəsinə baxmayaraq, onlara başqa tərəfdən də yanaşmaq istəyirəm. Zaman ardıcıllığı belə olmalıdır: əvvəlcə xarici avtoritetin təcavüzünə qarşı təşviş nəticəsində həvəs imtinası – sevginin itirilməsinə qarşı təşviş budur, sevgi cəza təcavüzündən qoruyur – sonra daxili avtoritetin qurulması, ondan təşviş nəticəsində həvəs imtinası, vicdan təşvişi. İkinci halda pis əməl və pis niyyətin bərabərləşdirilməsi, buna görə də günah hissi, cəza ehtiyacı. Vicdanın təcavüzü avtoritetin təcavüzünü qoruyub saxlayır. Bu qədər aydın olsa da, vicdanı gücləndirən bədbəxtliyin (xaricdən qoyulan imtina) təsiri üçün, ən yaxşı və ən itaətkar olanlarda vicdanın qeyri-adi sərtliyi üçün harada yer qalır? Vicdanın hər iki xüsusiyyətini artıq izah etmişik, lakin çox güman ki, bu izahların köklərinə qədər çatmadığı, izah olunmamış bir hissə qoyduğu təəssüratı qalıb. Və nəhayət, burada psixoanalizə tamamilə məxsus və insanların adi düşüncəsinə yad olan bir fikir ortaya çıxır. O, elə bir xarakter daşıyır ki, mövzunu bizə nə qədər qarışıq və qeyri-şəffaf görünməli olduğunu başa düşürük. O, belə deyir: əvvəlcə vicdan (daha doğrusu: sonradan vicdana çevrilən təşviş) həvəs imtinasının səbəbidir, lakin sonradan münasibət tərsinə çevrilir. Hər bir həvəs imtinası artıq vicdanın dinamik mənbəyinə çevrilir, hər yeni imtina onun sərtliyini və dözümsüzlüyünü artırır və əgər biz vicdanın bizə məlum olan yaranma tarixi ilə daha yaxşı uzlaşdırmağı bacarsaydıq, paradoksal bir müddəaya qoşulmağa meylli olardıq: Vicdan həvəs imtinasının nəticəsidir; və ya: (bizə xaricdən qoyulan) həvəs imtinası vicdanı yaradır, sonra isə vicdan daha çox həvəs imtinası tələb edir.

Əslində, bu müddəanın vicdanın verilmiş yaranma prosesinə qarşı ziddiyyəti o qədər də böyük deyil və biz onu daha da azaltmaq üçün bir yol görürük. Daha asan təsvir məqsədi ilə təcavüz həvəsinin nümunəsini götürək və bu münasibətlərdə həmişə təcavüzdən imtinanın nəzərdə tutulduğunu fərz edək. Bu, əlbəttə ki, yalnız müvəqqəti bir fərziyyə olmalıdır. Həvəsdən imtinanın vicdana təsiri belə baş verir ki, biz hansı təcavüzün doyurulmasından imtina etsək, Fövqəl-Mən onu öz üzərinə götürür və onun (Mənə qarşı) təcavüzünü artırır. Vicdanın ilkin təcavüzünün xarici hakimiyyətin davam edən sərtliyi olması, yəni imtina ilə əlaqəsi olmaması fikri buna tam uyğun gəlmir. Lakin biz bu uyğunsuzluğu aradan qaldırırıq, əgər Fövqəl-Mənin bu ilkin təcavüz təchizatı üçün başqa bir mənşə fərz etsək. Uşağı ilk, lakin həm də ən əhəmiyyətli doyumlardan məhrum edən hakimiyyətə qarşı, uşağın içində tələb olunan həvəsdən imtinaların növündən asılı olmayaraq, əhəmiyyətli dərəcədə təcavüz meylinin inkişaf etmiş olması lazım gəlir. Məcburiyyət qarşısında qalan uşaq bu qisasçı təcavüzün ödənilməsindən imtina etməli idi. O, bu çətin iqtisadi vəziyyətdən məlum mexanizmlər yolu ilə çıxış tapır, həmin toxunulmaz hakimiyyəti eyniləşdirmə yolu ilə özünə daxil edir; bu, indi Fövqəl-Mənə çevrilir və uşağın ona qarşı etmək istədiyi bütün təcavüzün sahibinə çevrilir. Uşağın Məni, bu qədər alçaldılmış hakimiyyətin – atanın – kədərli rolu ilə kifayətlənməlidir. Bu, çox vaxt olduğu kimi, vəziyyətin tərsinə çevrilməsidir. "Mən ata olsaydım və sən uşaq olsaydın, sənə pis rəftar edərdim." Fövqəl-Mən ilə Mən arasındakı münasibət, hələ bölünməmiş Mən ilə xarici obyekt arasındakı real münasibətlərin arzu tərəfindən təhrif olunmuş təkrarıdır. Bu da tipikdir. Lakin əsas fərq ondadır ki, Fövqəl-Mənin ilkin sərtliyi – və ya çox da deyil – ondan gördüyümüz və ya ona yükləyə biləcəyimiz sərtlik deyil, əksinə, ona qarşı öz təcavüzümüzü təmsil edir. Əgər bu doğrudursa, vicdanın əvvəllər təcavüzün boğulması nəticəsində yarandığını və sonrakı prosesdə yeni belə boğulmalarla gücləndiyini iddia etmək olar.

İndi bu iki baxışdan hansı haqlıdır? Genetik baxımdan bizə şübhəsiz görünən əvvəlkisi, yoxsa nəzəriyyəni xoşagələn şəkildə tamamlayan yenisi? Aydındır ki, birbaşa müşahidənin şahidliyinə görə də hər ikisi haqlıdır; onlar bir-birinə zidd deyillər, hətta bir nöqtədə üst-üstə düşürlər, çünki uşağın qisasçı təcavüzü, atadan gözlədiyi cəzalandırıcı təcavüzün miqdarı ilə də müəyyən edilir. Lakin təcrübə göstərir ki, uşağın inkişaf etdirdiyi Fövqəl-Mənin sərtliyi, onun özünün məruz qaldığı rəftarın sərtliyini əks etdirmir. O, ondan asılı olmayan kimi görünür; çox yumşaq tərbiyə zamanı belə uşaq çox sərt vicdana malik ola bilər. Lakin bu asılılığı şişirtmək də yanlış olardı; tərbiyənin sərtliyinin uşaq Fövqəl-Mənin formalaşmasına güclü təsir etdiyinə əmin olmaq çətin deyil. Nəticə etibarilə, Fövqəl-Mənin formalaşması və vicdanın yaranması prosesində anadangəlmə konstitusional amillər və real mühitin təsirləri birgə fəaliyyət göstərir; bu, heç də təəccüblü deyil, əksinə, belə proseslərin ümumi etioloji şərtidir.

Belə də demək olar: əgər uşaq ilk böyük həvəs məhrumiyyətlərinə həddindən artıq güclü təcavüz və Fövqəl-Mənin uyğun sərtliyi ilə cavab verirsə, o, filogenetik nümunəyə tabe olur və hazırda əsaslandırılmış reaksiyanı aşır, çünki qədim dövrlərin atası əlbəttə dəhşətli idi və ona təcavüzün ən yüksək dərəcəsi yüklənə bilərdi. Vicdanın mənşəyi haqqında iki baxış arasındakı fərqlər, fərdi inkişaf tarixindən filogenetik inkişaf tarixinə keçdikdə daha da azalır. Buna görə də bu iki prosesdə yeni, əhəmiyyətli bir fərq ortaya çıxır. İnsanlığın günah hissinin Edip kompleksindən qaynaqlandığını və qardaşlar birliyi tərəfindən atanın öldürülməsi zamanı əldə edildiyi fərzindən kənara çıxa bilmərik. O vaxt təcavüz boğulmamış, əksinə, həyata keçirilmişdir; uşağda günah hissinin mənbəyi olması lazım olan eyni təcavüz. İndi bir oxucunun qəzəblə qışqırmasına təəccüblənməzdim: "Deməli, atanı öldürmək və ya öldürməmək tamamilə fərqsizdir, hər halda günah hissi alırsınız!" Burada bəzi şübhələrə yol vermək olar. Ya günah hissinin boğulmuş təcavüzlərdən qaynaqlandığı yanlışdır, ya da atanın öldürülməsi haqqındakı bütün hekayə bir romandır və ibtidai insan uşaqları atalarını bugünkü insanların etdiyindən daha çox öldürməyiblər. Qeyd edək ki, əgər bu roman deyilsə, lakin inandırıcı bir tarixdirsə, onda bütün dünyanın gözlədiyi şeyin baş verdiyi bir hal olardı, yəni insanın həqiqətən haqq qazandırıla bilməyən bir şey etdiyi üçün özünü günahkar hiss etməsi. Və hər gün baş verən bu hal üçün psixoanaliz bizə izahı borclu qalıb. Bu doğrudur və tamamlanmalıdır. Bu, həm də xüsusi bir sirr deyil. Əgər insan bir şey törətdikdən sonra və ona görə günah hissi yaşayırsa, bu hissi daha çox peşmanlıq adlandırmaq lazımdır. Bu yalnız bir hərəkətə aiddir və təbii ki, vicdanın, özünü günahkar hiss etməyə hazırlığın hərəkətdən əvvəl mövcud olduğunu fərz edir. Belə bir peşmanlıq bizə heç vaxt vicdanın və günah hissinin mənşəyini ümumiyyətlə tapmağa kömək edə bilməz. Bu gündəlik halların gedişi adətən belədir ki, bir həvəs ehtiyacı güc qazanmış və özünü yalnız gücünə görə məhdudlaşdıran vicdana qarşı təmin etməyi bacarmışdır və ehtiyacın təmin olunması ilə təbii zəifləməsi nəticəsində əvvəlki qüvvələr nisbəti bərpa olunur. Beləliklə, psixoanaliz peşmanlıqdan yaranan günah hissi halını bu müzakirələrdən kənarlaşdırmaqla haqlıdır, onun nə qədər tez-tez rast gəlindiyindən və praktik əhəmiyyətinin nə qədər böyük olmasından asılı olmayaraq.

Amma əgər insanın günah hissi ulu atanın öldürülməsinə qayıdırsa, bu, «peşmanlıq» halı idi və həmin vaxt fərz edilənə görə, vicdan və günah hissi hərəkətdən əvvəl mövcud deyildimi? Bu halda peşmanlıq haradan gəldi? Şübhəsiz, bu hal bizə günah hissinin sirrini açmalı və çətinliklərimizə son qoymalıdır. Və mənim fikrimcə, o, bunu da edir. Bu peşmanlıq ataya qarşı ilkin hissi ambivalensiyanın nəticəsi idi; oğullar ondan nifrət edirdilər, amma onu sevirdilər də; nifrət təcavüzlə doyurulduqdan sonra, əmələ görə peşmanlıqda sevgi üzə çıxdı, ata ilə eyniləşdirmə yolu ilə Fövqəl-Məni qurdu, ona ata gücünü, ona qarşı törədilmiş aqressiya hərəkətinin cəzası kimi verdi və hərəkətin təkrarlanmasının qarşısını almalı olan məhdudiyyətləri yaratdı. Və ataya qarşı aqressiya meyli sonrakı nəsillərdə təkrarlandığı üçün, günah hissi də qaldı və hər boğulmuş və Fövqəl-Mənə transfer olunmuş təcavüzlə yenidən gücləndi. İndi, mənim fikrimcə, nəhayət, iki şeyi tam aydınlıqla dərk edirik: vicdanın yaranmasında sevginin payını və günah hissinin taleyüklü qaçılmazlığını. Atanın öldürülməsinin və ya hərəkətdən çəkinmənin həlledici olub-olmaması əslində vacib deyil, hər iki halda insan özünü günahkar tapmalıdır, çünki günah hissi ambivalensiya konfliktinin, Eros ilə dağıdma və ya ölüm həvəsi arasındakı əbədi mübarizənin ifadəsidir. İnsanlara birgə yaşamaq vəzifəsi qoyulan kimi bu konflikt qızışır; bu icma yalnız ailə formasını tanıdığı müddətcə, o, Edip kompleksində ifadə olunmalı, vicdanı işə salmalı və ilk günah hissini yaratmalıdır. Bu icmanın genişləndirilməsinə cəhd edildikdə, eyni konflikt keçmişdən asılı olan formalarda davam edir, güclənir və günah hissinin daha da artmasına səbəb olur. Mədəniyyət daxili erotik bir təkana tabe olduğu üçün – ki, bu təkan onu insanları sıx bağlı bir kütləyə birləşdirməyə çağırır – bu məqsədə yalnız günah hissinin daim artan gücləndirilməsi yolu ilə nail ola bilər. Atada başlayan şey, kütlədə tamamlanır. Əgər mədəniyyət ailədən bəşəriyyətə doğru zəruri inkişaf yoludursa, onda onunla ayrılmaz şəkildə bağlıdır, doğuşdan gələn ambivalensiya konfliktinin nəticəsi olaraq, sevgi ilə ölümə meyl arasındakı əbədi çəkişmənin nəticəsi olaraq, günah hissinin artması, bəlkə də fərdin çətinliklə dözdüyü yüksəkliklərə qədər. Böyük şairin «səma qüvvələri»nə qarşı təsirli ittihamını xatırlayırıq: «Siz bizi həyata gətirirsiniz, Siz kasıbı günahkar edirsiniz, Sonra onu əzabla tərk edirsiniz, Çünki hər günah yer üzündə qisasını alır.» Və insanın öz hisslərinin fırtınasından ən dərin məlumatları əslində əziyyətsiz şəkildə çıxarmaq imkanı olan bəzi insanlara, biz digərlərinin isə əziyyətli qeyri-müəyyənlik və yorucu axtarışlarla yol açmalı olduğumuza dair dərkə belə ah çəkmək olar.

7-ci fəsil üzrə qeydlər

[24] Russonun məşhur mandarinini xatırlayın!

[25] Bu aydın təsvirdə həqiqətdə axıcı keçidlərlə baş verən şeylərin kəskin şəkildə ayrılması, məsələnin yalnız Fövqəl-Mənin mövcudluğu deyil, onun nisbi gücü və təsir dairəsi ilə bağlı olması, hər bir anlayışlı insan tərəfindən başa düşüləcək və nəzərə alınacaq. Vicdan və günah haqqında indiyə qədər deyilənlər hamıya məlumdur və demək olar ki, mübahisəsizdir.

[26] Bədbəxtliklə əxlaqın bu cür inkişafını Mark Tven məzəli kiçik hekayəsində nəzərdən keçirir: The First Melon I ever Stole (Mən Oğurladığım İlk Qarpız). Bu ilk qarpız təsadüfən yetişməmişdir. Mark Tvenin bu kiçik hekayəni özünün danışdığını mən eşitmişəm. O, başlığını söylədikdən sonra dayandı və sanki şübhə ilə öz-özünə soruşdu: «Bu, ilk idi?» Bununla o, hər şeyi demiş oldu. Deməli, ilk olan tək qalmamışdı.

[27] Melanie Klein və digər ingilis müəllifləri tərəfindən düzgün vurğulandığı kimi.

[28] Fr. Alexander «Bütöv şəxsiyyətin psixoanalizi» (1927) əsərində, Aikhornun diqqətsiz tərbiyə haqqında tədqiqatına əsasən, patogen tərbiyə metodlarının iki əsas tipini – həddindən artıq sərtliyi və ərköyünləşdirməni – dəqiq qiymətləndirdi. «Həddindən artıq yumşaq və güzəştli» ata, uşaqda həddindən artıq sərt Fövqəl-Mənin formalaşmasına səbəb olacaq, çünki bu uşağa verilən sevginin təsiri altında onun təcavüzü üçün daxili istiqamətə yönəlməkdən başqa çıxış yolu qalmır. Sevgisiz böyüyən diqqətsiz uşaqda Mən və Fövqəl-Mən arasındakı gərginlik aradan qalxır, onun bütün təcavüzü xaricə yönələ bilər. Deməli, fərz edilən konstitusional amili nəzərə almasaq, deyə bilərik ki, sərt vicdan iki həyat təsirinin qarşılıqlı təsirindən yaranır: təcavüzü azad edən həvəs məhrumiyyəti və bu təcavüzü daxili istiqamətə yönəldib Fövqəl-Mənə ötürən sevgi təcrübəsi.

[29] Göte, Wilhelm Meisterdəki Arfaçı mahnıları.

8-ci fəsil

Belə bir yolun sonunda müəllif oxucularından, onlar üçün bacarıqlı bələdçi olmadığına, darıxdırıcı məsafələr və çətin dolambaclar təcrübəsini onlardan əsirgəmədiyinə görə üzr istəməlidir. Şübhəsiz ki, daha yaxşı etmək olar. Sonradan bir qədər düzəltməyə çalışacağam.

Əvvəlcə oxucularda günah hissi haqqında müzakirələrin, özünə çox yer tutaraq və digər məzmunu, ki, onlarla həmişə sıx bağlı deyil, kənara itələyərək, bu məqalənin çərçivəsini aşdığı təəssüratı olduğunu fərz edirəm. Bu, məqalənin quruluşunu pozmuş ola bilər, lakin günah hissini mədəniyyət inkişafının ən vacib məsələsi kimi təqdim etmək və mədəniyyət irəliləyişinin qiymətinin günah hissinin artması nəticəsində xoşbəxtlik itkisi ilə ödənildiyini göstərmək niyyətinə tam uyğundur. Bu cümlədə, araşdırmamızın son nəticəsində, hələ də qəribə gələn şey, ehtimal ki, günah hissinin bizim şüurumuzla olan tamamilə qəribə və hələ də tam başa düşülməyən münasibətinə aid edilə bilər. Adi, bizə normal sayılan peşmanlıq hallarında o, şüur üçün kifayət qədər aydın qavranılır; biz artıq günah hissi əvəzinə "günah şüuru" deməyə öyrəşmişik. Nevrozların tədqiqindən, ki, biz normalı anlamaq üçün ən dəyərli ipuçlarını onlara borcluyuq, ziddiyyətli münasibətlər ortaya çıxır. Bu xəstəliklərdən birində, məcburiyyət nevrozunda, günah hissi özünü şüura çox yüksək səslə qəbul etdirir, xəstəliyin mənzərəsini və xəstələrin həyatını idarə edir, yanında demək olar ki, başqa heç nəyə yer qoymur. Lakin nevrozun digər çoxlu hallarında və formalarında o, tamamilə şüursuz qalır, buna baxmayaraq daha az əhəmiyyətli təsirlər göstərmir. Xəstələr onlara "şüursuz günah hissi" təklif etdikdə bizə inanmırlar; onlar tərəfindən yalnız qismən anlaşılmış olmaq üçün, biz onlara günah hissinin özünü ifadə etdiyi şüursuz cəza ehtiyacından danışırıq. Lakin nevroz forması ilə əlaqənin əhəmiyyəti şişirdilməməlidir; məcburiyyət nevrozunda da günah hissini qavramayan və ya onu yalnız müəyyən hərəkətlərin icrasından məhrum edildikdə əziyyətli bir narahatlıq, bir növ təşviş kimi hiss edən xəstə tipləri var. Bu şeylər nəhayət bir dəfə başa düşülə bilməlidir, lakin hələlik bu mümkün deyil. Bəlkə də burada, günah hissinin mahiyyətcə təşvişin topik bir növü olduğu və sonrakı mərhələlərində Fövqəl-Mənə qarşı təşviş ilə tamamilə üst-üstə düşdüyü qeydi xoş qarşılanar. Və təşvişdə də şüurla olan münasibətdə eyni qeyri-adi dəyişkənliklər müşahidə olunur. Hər hansı bir şəkildə təşviş bütün simptomların arxasında gizlənir, lakin bəzən o, şüuru tamamilə və səs-küylü şəkildə özünə cəlb edir, bəzən isə o qədər mükəmməl gizlənir ki, biz şüursuz təşvişdən və ya – əgər daha təmiz psixoloji vicdana malik olmaq istəyiriksə, çünki təşviş əvvəlcə yalnız bir hissidir – təşviş imkanlarından danışmağa məcbur qalırıq. Və buna görə də, mədəniyyət tərəfindən yaradılan günah şüurunun da özü kimi tanınmaması, böyük ölçüdə şüursuz qalması və ya başqa motivlər axtarılan bir narahatlıq, bir narazılıq kimi üzə çıxması çox mümkündür. Dinlər heç olmasa mədəniyyətdə günah hissinin rolunu heç vaxt yanlış qiymətləndirməyiblər. Onlar, başqa bir yerdə qiymətləndirmədiyim kimi, insanlığı günah adlandırdıqları bu günah hissindən xilas etmək iddiası ilə də çıxış edirlər. Xristianlıqda bu xilasın, hamıya ortaq olan bir günahı öz üzərinə götürən bir fərdin qurban ölümü ilə necə əldə edildiyi üsulundan, mədəniyyətin də başladığı bu ilkin günahın qazanılmasına ilk səbəbin nə ola biləcəyi barədə nəticə çıxarmışıq.

Çox vacib olmayacaq, lakin lazımsız da olmaz ki, biz bəzən çox sərbəst və bir-birinin əvəzinə istifadə etdiyimiz Fövqəl-Mən, vicdan, günah hissi, cəza ehtiyacı, peşmanlıq kimi bəzi sözlərin mənasını izah edək. Hamısı eyni münasibətə aid olur, lakin onun müxtəlif tərəflərini adlandırır. Fövqəl-Mən bizim tərəfimizdən müəyyən edilmiş bir instansiyadır, vicdan isə ona digər funksiyalarla yanaşı aid etdiyimiz, Mənin hərəkətlərini və niyyətlərini nəzarət etmək və qiymətləndirmək məsuliyyətini daşıyan, senzura fəaliyyəti göstərən bir funksiyadır. Beləliklə, günah hissi, Fövqəl-Mənin sərtliyi, vicdanın şiddəti ilə eynidir, Mənə verilmiş, onun belə nəzarət edildiyi qavranışı, onun istəkləri ilə Fövqəl-Mənin tələbləri arasındakı gərginliyin qiymətləndirilməsidir; və bütün bu münasibətin əsasında duran bu tənqidi instansiyadan təşviş, cəza ehtiyacı, sadist Fövqəl-Mənin təsiri altında masoxistləşmiş Mənin bir həvəs ifadəsidir, yəni onun daxilində mövcud olan daxili dağıdma həvəsinin bir hissəsini Fövqəl-Mənə erotik bağlanma üçün istifadə edir. Vicdan haqqında, Fövqəl-Mən sübut edilənə qədər danışmaq lazım deyil; günah şüurunun isə Fövqəl-Məndən, dolayısı ilə vicdandan daha əvvəl mövcud olduğunu qəbul etmək lazımdır. Bu halda o, xarici avtoritetdən təşvişin birbaşa ifadəsidir, Mən ilə bu sonuncu arasındakı gərginliyin tanınmasıdır, onların sevgisinə olan ehtiyac ilə həvəs doyumuna olan təkan arasındakı münaqişənin birbaşa törəməsidir; bu təkanın ləngidilməsindən təcavüzkarlığa meyl yaranır. Günah hissinin bu iki qatının – xarici və daxili avtoritetdən təşvişdən irəli gələn – üst-üstə düşməsi vicdanın münasibətlərinə dair bir çox baxışımızı çətinləşdirdi. Peşmanlıq, günah hissinin bir halında Mənin reaksiyası üçün ümumi bir addır, arxada fəaliyyət göstərən təşvişin az dəyişdirilmiş hissi materialını ehtiva edir, özü bir cəzadır və cəza ehtiyacını əhatə edə bilər; buna görə də o da vicdandan daha qədim ola bilər.

Araşdırmamızda bizi bir müddət çaşdıran ziddiyyətləri bir daha nəzərdən keçirməyimiz də zərər verməz. Günah hissi bir dəfə icra edilməmiş təcavüzlərin nəticəsi olmalı idi, lakin başqa bir dəfə və məhz onun tarixi başlanğıcında, ata qətlində, icra edilmiş bir təcavüzün nəticəsi idi. Biz bu çətinlikdən çıxış yolunu da tapdıq. Daxili avtoritetin, Fövqəl-Mənin qurulması vəziyyəti kökündən dəyişdirdi. Əvvəllər günah hissi peşmanlıqla üst-üstə düşürdü; qeyd edirik ki, peşmanlıq termini yalnız təcavüzün həqiqətən icra edilməsindən sonrakı reaksiya üçün ayrılmalıdır. Sonra Fövqəl-Mənin hər şeyi bilməsi nəticəsində niyyət edilmiş və icra edilmiş təcavüz arasındakı fərq qüvvəsini itirdi; indi həm həqiqətən icra edilmiş zorakılıq (bütün dünya bilir), həm də sadəcə niyyət edilmiş zorakılıq (psixoanaliz aşkar etdiyi kimi) günah hissi yarada bilərdi. Psixoloji vəziyyətin dəyişməsinə baxmayaraq, iki ilkin həvəsin ambivalensiya münaqişəsi eyni təsiri buraxır. Burada günah hissinin şüurla olan dəyişkən münasibəti sirrinin həllini axtarmaq istəyi yaranır yaxındır. Pis əmələ görə peşmanlıqdan yaranan günah hissi həmişə şüurlu olmalı, pis həvəsin qavranılmasından yaranan günah hissi isə şüursuz qala bilər. Ancaq bu qədər sadə deyil, məcburiyyət nevrozu buna qəti şəkildə ziddir. İkinci ziddiyyət ondan ibarət idi ki, Fövqəl-Mənin təchiz olunduğu düşünülən təcavüzkar enerji, bir görüşə görə, yalnız xarici avtoritetin cəza enerjisini davam etdirir və psixi həyat üçün saxlayır, digər görüş isə hesab edir ki, bu, əksinə, istifadə olunmayan öz təcavüzüdür və insan bu maneə törədən avtoritetə qarşı yönəldir. Birinci nəzəriyyə tarixə, ikinci nəzəriyyə isə günah hissinin nəzəriyyəsinə daha yaxşı uyğun gəlirdi. Daha ətraflı düşünmə, görünüşdə barışmaz olan ziddiyyəti demək olar ki, həddindən artıq dərəcədə silib; əsas və ortaq olan şeyin daxiliyə doğru yerdəyişdirilmiş təcavüz olduğu qalıb. Klinik müşahidə, Fövqəl-Mənə aid edilən təcavüzün iki mənbəyini həqiqətən ayırd etməyə imkan verir; konkret halda bunlardan biri və ya digəri daha güclü təsir göstərir, lakin ümumiyyətlə birlikdə fəaliyyət göstərirlər.

Məncə, əvvəllər müvəqqəti qəbul üçün tövsiyə etdiyim bir görüşü ciddi şəkildə müdafiə etmək üçün yer buradadır. Ən son psixoanalitik ədəbiyyatda hər növ imtina, hər maneə törədilmiş həvəs doyumunun günah hissinin artmasına səbəb olması və ya ola biləcəyi nəzəriyyəsinə üstünlük verildiyi görünür. İnanıram ki, bunu yalnız təcavüzkar həvəslər üçün qəbul etdikdə böyük nəzəri asanlıq əldə edirik və bu fərziyyəyə zidd olan çox şey tapmayacağıq. Dinamik və iqtisadi baxımdan, yerinə yetirilməmiş erotik tələbin yerinə günah hissinin artmasının necə baş verdiyini izah etmək lazımdır? Bu, yalnız erotik doyumun qarşısının alınması doyumunu pozan şəxsə qarşı bir miqdarda təcavüz meylini doğurması və bu təcavüzün yenidən sıxışdırılmalı olması vasitəsilə mümkündür. Lakin onda günah hissinə çevrilən yalnız təcavüzdür, çünki o, sıxışdırılır və Fövqəl-Mənə yüklənir. Əminəm ki, psixoanalizin günah hissinin törəməsi üçün tapıntısını təcavüzkar həvəslərlə məhdudlaşdırsaq, bir çox prosesləri daha sadə və şəffaf təsvir edə biləcəyik. Klinik materialın sorğusu burada qəti cavab vermir, çünki fərziyyəyə görə iki həvəs növü demək olar ki, heç vaxt təmiz, bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə ortaya çıxmır; lakin ekstremal halların qiymətləndirilməsi gözlədiyim istiqamətə işarə edəcək. Bu daha sərt görüşdən ilk faydanı əldə etməyə, onu sıxışdırma prosesinə tətbiq etməyə meylliyəm. Nevrozların simptomları, öyrəndiyimiz kimi, əsasən yerinə yetirilməmiş cinsi istəklər üçün əvəzedici doyumlardır. Analitik işin gedişatında təəccüblə öyrəndik ki, bəlkə də hər bir nevroz, cəza kimi istifadə edilməklə simptomları möhkəmləndirən şüursuz günah hissi miqdarını örtür. İndi belə bir cümlə formullaşdırmaq məntiqlidir: əgər bir həvəs istəyi sıxışdırmaya məruz qalarsa, onun libidinal hissələri simptomlara, təcavüzkar komponentləri isə günah hissəsinə çevrilir. Bu cümlə yalnız orta dərəcəli yaxınlaşma ilə doğru olsa belə, diqqətimizi çəkməyə layiqdir.

Bu məqalənin bəzi oxucuları Eros və ölüm həvəsi arasındakı mübarizə haqqında düsturu çox eşitdikləri təəssüratında ola bilərlər. O, insanlıq üzərində gedən mədəniyyət prosesini xarakterizə etməli idi, lakin fərdin inkişafına da şamil edildi və üstəlik, orqanik həyatın ümumi sirrini açmalı idi. Bu üç prosesin bir-biri ilə əlaqələrini araşdırmaq qaçılmaz görünür. İnsanlığın mədəniyyət prosesinin fərdin inkişafı kimi həyat prosesləri olduğu və buna görə də həyatın ən ümumi xarakterinə sahib olmalı olduğu fikri, eyni düsturun təkrarlanmasını əsaslandırır. Digər tərəfdən, məhz bu ümumi xüsusiyyətin sübutu, xüsusi şərtlərlə məhdudlaşdırılmadığı müddətcə, fərqləndirməyə heç bir töhfə vermir. Beləliklə, biz yalnız mədəniyyət prosesinin, Eros tərəfindən qoyulan və Ananke, yəni real ehtiyac tərəfindən stimullaşdırılan vəzifənin təsiri altında həyat prosesinin keçirdiyi modifikasiya olduğu ifadəsi ilə sakitləşə bilərik; bu vəzifə isə ayrı-ayrı insanları bir-biri ilə libidinal olaraq bağlı bir icma halında birləşdirməkdir. Lakin insanlığın mədəniyyət prosesi ilə fərd insanın inkişaf və ya tərbiyə prosesinin arasındakı əlaqəyə nəzər salsaq, çox tərəddüd etmədən qərar verəcəyik ki, hər ikisi çox bənzər təbiətdədir, əgər ümumiyyətlə fərqli obyektlər üzərində eyni proses deyilsə. İnsan növünün mədəniyyət prosesi, təbii ki, fərdin inkişafından daha yüksək dərəcəli bir abstraksiyadır, buna görə də onu vizual olaraq qavramaq daha çətindir və analoqiyaların aşkarlanması məcburi şəkildə şişirdilməməlidir; lakin məqsədlərin eyniliyi – burada fərdin insan kütləsinə daxil edilməsi, orada isə çoxsaylı fərdlərdən kütlə vahidinin yaradılması – istifadə olunan vasitələrin və yaranan fenomenlərin bənzərliyi təəccüb doğurmamalıdır. Hər iki prosesi fərqləndirən bir xüsusiyyət, onun qeyri-adi əhəmiyyətinə görə uzun müddət qeyd edilmədən qalmamalıdır. Fərd insanın inkişaf prosesində həzz prinsipinin proqramı, yəni xoşbəxtlik təmin edilməsi, əsas məqsəd kimi qorunur; insan icmasına daxil olmaq və ya ona uyğunlaşmaq isə bu xoşbəxtlik məqsədinə çatmaq yolunda yerinə yetirilməli olan, qaçınmaq çətin olan bir şərt kimi görünür. Əgər bu şərt olmadan mümkün olsaydı, bəlkə də daha yaxşı olardı. Başqa sözlə: fərdi inkişaf bizə iki meylin, adətən 'eqoist' adlandırdığımız xoşbəxtlik meyli və 'altruist' adlandırdığımız icma daxilində digərləri ilə birləşmə meylinin qarşılıqlı təsirinin məhsulu kimi görünür. Hər iki adlandırma səthdən çox uzağa getmir. Fərdi inkişafda, qeyd edildiyi kimi, əsas vurğu adətən eqoist və ya xoşbəxtlik meylinə düşür; digər, 'mədəni' adlandırılan meyl isə adətən məhdudiyyət rolü ilə kifayətlənir. Mədəniyyət prosesində vəziyyət fərqlidir; burada insan fərdlərindən bir vahid yaratmaq məqsədi qat-qat əsas məsələdir, xoşbəxtlik məqsədi hələ mövcuddur, lakin arxa plana itirilir; demək olar ki, böyük bir insan icmasının yaradılması, fərdin xoşbəxtliyi ilə maraqlanmağa ehtiyac olmadıqda ən yaxşı şəkildə həyata keçirilərdi. Beləliklə, fərdin inkişaf prosesinin, insanlığın mədəniyyət prosesində təkrarlanmayan özünəməxsus xüsusiyyətləri ola bilər; yalnız bu birinci prosesin icmaya qoşulmağı məqsəd qoyması halında, o, ikincisi ilə üst-üstə düşməlidir.

Planet öz mərkəzi cismin ətrafında fırlanmağa davam etdiyi kimi, öz oxu ətrafında da döndüyü kimi, fərd insan da öz həyat yolunu gedərkən insanlığın inkişaf prosesində iştirak edir. Lakin bizim zəif gözümüzə göydəki qüvvələr oyunu əbədi eyni nizamda donmuş kimi görünür; orqanik hadisələrdə isə qüvvələrin bir-biri ilə mübarizə apardığını və konfliktin nəticələrinin daim dəyişdiyini görürük. Beləliklə, fərdi xoşbəxtlik və insan icmasına qoşulma meylləri də hər bir fərddə bir-biri ilə mübarizə aparmalıdır; fərdi və mədəni inkişafın hər iki prosesi bir-birinə düşmənçiliklə qarşılaşmalı və bir-birinin zəminini əldən almağa çalışmalıdır. Lakin fərd və cəmiyyət arasındakı bu mübarizə, ilkin həvəslərin – Eros və Ölümün – ehtimal ki, barışmaz ziddiyyətinin törəməsi deyil; o, libidonun ev təsərrüfatındakı bir ixtilaf deməkdir, libidonun Mən və obyektlər arasında bölüşdürülməsi uğrunda gedən mübahisəyə bənzəyir və fərddə, mədəniyyətin gələcəyində də ümid edilir ki, hazırda fərdin həyatını nə qədər çətinləşdirməsindən asılı olmayaraq, sonlu bir uzlaşmaya imkan verir.

Mədəniyyət prosesi ilə fərdin inkişaf yolu arasındakı analoqiya əhəmiyyətli bir hissəyə qədər genişləndirilə bilər. Beləliklə, icmanın da Fövqəl-Mən formalaşdırdığını və mədəni inkişafın onun təsiri altında baş verdiyini iddia etmək olar. İnsan mədəniyyətlərinin mütəxəssisi üçün bu bərabərləşdirməni təfərrüatlı şəkildə izləmək cazibədar bir vəzifə ola bilər. Mən diqqət çəkən bəzi nöqtələri qabartmaqla məhdudlaşmaq istəyirəm. Bir mədəniyyət dövrünün Fövqəl-Məni, tək insanın Fövqəl-Məni kimi oxşar bir mənşəyə malikdir; o, böyük lider şəxsiyyətlərinin, üstün zəka gücünə malik olan və ya insan meyllərindən birinin ən güclü və ən təmiz, buna görə də çox vaxt birtərəfli inkişaf tapdığı insanların buraxdığı təəssürat üzərində qurulur. Analogiya bir çox hallarda daha da irəli gedir, çünki bu şəxslər – kifayət qədər tez-tez, hərçənd həmişə deyil – öz ömürləri boyunca digərləri tərəfindən ələ salındı, pis rəftara məruz qaldı və ya hətta qəddarcasına aradan qaldırıldı, necə ki ilkin ata da zorakı öldürülməsindən çox sonra ilahi statusa yüksəldi. Bu taleyüklü əlaqə üçün İsa Məsihin şəxsiyyəti ən təsirli nümunədir, əgər o, həmin ilkin hadisəyə qaranlıq xatirə ilə həyat verən mifə aid deyilsə. Uyğunluğun başqa bir nöqtəsi ondan ibarətdir ki, mədəni Fövqəl-Mən, tək fərdin Fövqəl-Məni kimi, ciddi ideal tələblər irəli sürür və bu tələblərə riayət edilməməsi "vicdan təşvişi" ilə cəzalandırılır. Bəli, burada belə bir maraqlı vəziyyət yaranır ki, bu sahəyə aid olan psixi proseslər kütlə tərəfindən daha yaxşı tanınır və şüura daha asan çıxır, tək insanın psixi proseslərində olduğu kimi deyil. Tək insanda yalnız Fövqəl-Mənin təcavüzkarlıq halları gərginlik zamanı ittihamlar kimi çox yüksək səslə eşidilir, halbuki tələblərin özü arxa planda çox vaxt şüursuz qalır. Onları şüurlu qavrayışa gətirdikdə, onların müvafiq mədəni Fövqəl-Mənin qaydaları ilə üst-üstə düşdüyü görünür. Bu nöqtədə, demək olar ki, hər iki proses – kütlənin mədəni inkişaf prosesi və fərdin öz prosesi – müntəzəm olaraq bir-birinə yapışır. Buna görə də Fövqəl-Mənin bəzi ifadələri və xüsusiyyətləri, tək insanda olduğu kimi deyil, mədəni icmada onun davranışında daha asan tanına bilər.

Mədəni Fövqəl-Mən öz ideallarını formalaşdırıb və tələblərini irəli sürür. Bu tələblər arasında insanlararası münasibətlərə aid olanlar etika adı altında toplanır. Bütün dövrlərdə bu etikaya ən böyük dəyər verilirdi, sanki ondan xüsusi vacib nailiyyətlər gözlənilirdi. Və həqiqətən, etik, hər mədəniyyətin ən həssas nöqtəsi kimi asanlıqla tanınan nöqtəyə yönəlir. Beləliklə, etik, Fövqəl-Mənin əmri ilə digər mədəni fəaliyyətlərlə əldə edilə bilməyən şeyi əldə etmək cəhdi kimi, terapevtik bir cəhd kimi qəbul edilməlidir. Biz artıq bilirik ki, burada məsələ, mədəniyyətin ən böyük maneəsi olan, insanların bir-birinə qarşı təbiətcə təcavüzkar olma meylinin necə aradan qaldırılacağıdır və məhz buna görə də mədəni Fövqəl-Mənin əmrlərinin ən gənci olan "Qonşunu özün kimi sev" əmri bizə xüsusilə maraqlı görünür. Nevroz araşdırması və nevroz terapiyasında biz tək fərdin Fövqəl-Məninə iki ittiham irəli sürməyə gəlirik: O, əmrləri və qadağaları ilə Mənin xoşbəxtliyinə kifayət qədər diqqət yetirmir, çünki riayətə qarşı müqavimətləri, O-nun həvəs gücünü və real mühitin çətinliklərini kifayət qədər nəzərə almır. Buna görə də biz terapevtik məqsədlə çox vaxt Fövqəl-Mənlə mübarizə aparmağa məcbur qalırıq və onun tələblərini aşağı salmağa çalışırıq. Mədəni Fövqəl-Mənin etik tələblərinə də tamamilə bənzər etirazlar irəli sürə bilərik. Bu da insanın psixi quruluşunun faktlarına kifayət qədər diqqət yetirmir, bir əmr verir və insanın ona riayət etməsinin mümkün olub-olmadığını soruşmur. Əksinə, o, insanın Məninə ona tapşırılan hər şeyin psixoloji olaraq mümkün olduğunu, Mənin O üzərində mütləq hökmranlığa malik olduğunu fərz edir. Bu, səhvdir və hətta sözüm ona normal insanlarda da O-nun idarə edilməsi müəyyən sərhədlərdən artıq artırıla bilməz. Daha çox tələb edildikdə, fərddə üsyan və ya nevroz yaradılır və ya onu bədbəxt edir. "Qonşunu özün kimi sev" əmri, insan təcavüzünə qarşı ən güclü müdafiədir və mədəni Fövqəl-Mənin psixoloji olmayan yanaşmasının əla nümunəsidir. Bu əmr icra olunmazdır; sevginin bu qədər böyük şişirdilməsi yalnız onun dəyərini azalda bilər, amma ehtiyacı aradan qaldıra bilməz. Mədəniyyət bütün bunları nəzərə almır; o, yalnız xəbərdarlıq edir ki, qaydaya riayət etmək nə qədər çətindirsə, o qədər də layiqli sayılır. Lakin müasir mədəniyyətdə belə bir qaydaya riayət edən, yalnız ona riayət etməyənə qarşı özünü əlverişsiz vəziyyətə salır. Təcavüzün qarşısını almaq təcavüzün özü kimi xoşbəxtsizlik yarada bilirsə, təcavüzün mədəniyyətə maneəsi nə qədər böyük olmalıdır! Sözüm ona təbii etika burada başqalarından daha yaxşı olduğunu düşünməyə icazə verən narsisistik məmnuniyyətdən başqa heç nə yoxdur. Dinə söykənən etikada burada daha yaxşı bir axirət vədi ilə müdaxilə edir. Məncə, fəzilət yer üzündə hələ mükafatlandırılmadığı təqdirdə, etik boş yerə təbliğat aparacaq. Mənə də şübhəsiz görünür ki, insanların mülkiyyətə münasibətində real dəyişiklik burada hər hansı bir etik əmrdən daha çox həll yolu gətirəcək; lakin bu anlayış sosialistlər tərəfindən insan təbiətinin yenidən idealistcə yanlış qiymətləndirilməsi ilə kölgələnir və icra üçün dəyərdən salınır.

Mədəni inkişafın hadisələrində Fövqəl-Mənin rolunu izləmək istəyən baxış tərzinin mənə daha başqa izahlar vəd etdiyi görünür. Mən nəticəyə tələsirəm. Ancaq bir sualdan yayınmaq mənə çətindir. Əgər mədəni inkişaf fərdin inkişafı ilə bu qədər geniş bənzərliyə malikdirsə və eyni vasitələrlə işləyirsə, bəzi mədəniyyətlərin – və ya mədəniyyət dövrlərinin – bütün insanlığı – mədəniyyət meyllərinin təsiri altında – «nevrotik» olduğu diaqnozu qoymaq haqqına malik deyilməli mi? Bu nevrozların analitik təhlilinə böyük praktik maraq iddia edən terapiya təklifləri əlavə oluna bilər. Psixoanalizin mədəniyyət icmasına köçürülməsi cəhdinin mənasız və ya məhsulsuzluğa məhkum olduğunu deyə bilmərəm. Amma çox ehtiyatlı olmaq lazımdır ki, yalnız analoqiyalarla məşğul olduğumuzu unutmayaq və təkcə insanlarda deyil, həm də anlayışlarda onları yarandığı və inkişaf etdiyi sahədən qoparmaq təhlükəlidir. Həmçinin icma nevrozlarının diaqnozu xüsusi bir çətinliklə üzləşir. Fərdi nevrozda xəstənin «normal» qəbul edilən ətraf mühitindən fərqləndiyi ziddiyyət bizə ən yaxın istinad nöqtəsi kimi xidmət edir. Eyni şəkildə təsirə məruz qalan kütlədə belə bir fon yoxdur, o, başqa yerdən gətirilməlidir. Və dərketmənin terapevtik istifadəsinə gəldikdə, sosial nevrozun ən dəqiq təhlili nəyə yarayacaq, əgər heç kimin kütləyə terapiyanı zorla qəbul etdirmək səlahiyyəti yoxdursa? Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, bir gün birinin mədəni icmaların belə bir patologiyasına cəhd etmək riskini götürəcəyini gözləmək olar.

İnsan mədəniyyətinə qiymət vermək mənə müxtəlif səbəblərdən çox uzaqdır. Mən, mədəniyyətimizin sahib olduğumuz və ya qazana biləcəyimiz ən qiymətli şey olduğunu və onun yolu bizə gözlənilməz kamillik zirvələrinə aparmalı olduğunu düşünən həvəsli qərəzi özümə yaxın buraxmamağa çalışmışam. Mən ən azı qəzəbsiz dinləyə bilərəm ki, tənqidçi mədəniyyət cəhdinin məqsədlərini və istifadə etdiyi vasitələri nəzərə alsaq, bütün səylərin əziyyətə dəymədiyi və nəticənin fərdin dözülməz tapdığı bir vəziyyət ola biləcəyi qənaətinə gəlməli olduğumuzu deyir. Qərəzsizliyim mənə asanlaşır, çünki bu şeylər haqqında çox az bilirəm, yalnız birini qəti bilirəm ki, insanların dəyər hökmləri mütləq onların xoşbəxtlik arzuları ilə idarə olunur, yəni illüziyalarını arqumentlərlə dəstəkləmək cəhdidir. Əgər biri insan mədəniyyətinin məcburi xarakterini vurğulasa və məsələn, deyərdi ki, cinsi həyatın məhdudlaşdırılmasına və ya təbii seçmə hesabına humanizm idealının həyata keçirilməsinə meyil, geri çevrilə bilməyən və ya yönləndirilə bilməyən inkişaf istiqamətləridir və bunlara təbiət zərurətləri kimi ən yaxşı şəkildə tabe olmaq lazımdır, bunu çox yaxşı anlayardım. Mən həmçinin belə bir etirazı da bilirəm ki, aşılmaz hesab edilən bu cür cəhdlər insanlıq tarixi boyunca çox vaxt kənara atılıb və digərləri ilə əvəz olunub. Beləliklə, həmyerlilərim qarşısında peyğəmbər kimi çıxış etmək cəsarətim qırılır və onlara təsəlli verə bilmədiyim üçün onların ittihamına tabe oluram, çünki əslində ən vəhşi inqilabçılar belə ən mömin dindarlar qədər eyni dərəcədə bunu tələb edirlər.

İnsan növünün tale sualı, məncə, ondan ibarətdir ki, onun mədəni inkişafının insanın təcavüz və özünü məhv etmə həvəsinin birgə yaşayışa gətirdiyi pozuntuya nə dərəcədə hakim ola biləcəyi. Bu münasibətdə, bəlkə də, məhz indiki dövr xüsusi maraq doğurur. İnsanlar təbiət qüvvələrini idarə etməkdə elə bir həddə çatmışlar ki, onların köməyi ilə bir-birini son nəfərinə qədər məhv etmək onlar üçün asanlaşmışdır. Onlar bunu bilirlər, ona görə də indiki narahatlıqlarının, bədbəxtliklərinin və təşviş hisslərinin böyük bir hissəsi bundan irəli gəlir. Və indi gözləmək olar ki, iki "səmavi qüvvə"dən digəri, yəni əbədi Eros, eyni dərəcədə ölümsüz rəqibi ilə mübarizədə üstünlük qazanmaq üçün səy göstərəcək. Amma kim uğuru və nəticəni əvvəlcədən görə bilər?

8-ci Fəsil üzrə qeydlər

[30] "Beləliklə, vicdan hamımızı qorxaq edir..." Gənc insana cinsəlliyin onun həyatında hansı rol oynacağını gizlətməsi, bu günkü tərbiyəyə qarşı irəli sürülə biləcək yeganə ittiham deyil. O, bundan əlavə, gənci, obyekti olmağa məhkum olduğu təcavüzə hazırlamaması ilə də günah işlədir. Gəncliyi belə yanlış psixoloji oriyentasiya ilə həyata buraxaraq, tərbiyə, qütb ekspedisiyasına gedən insanları yay geyimləri və Şimali İtaliya göllərinin xəritələri ilə təchiz etmək kimi davranır. Bu zaman etik tələblərin müəyyən sui-istifadəsi aydın görünür. Əgər tərbiyə belə desəydi: "İnsanlar xoşbəxt olmaq və başqalarını xoşbəxt etmək üçün belə olmalıdırlar; lakin onların belə olmaması ehtimalını nəzərə almaq lazımdır", bu tələblərin sərtliyi çox zərər verməzdi. Bunun əvəzinə, gəncə inandırırlar ki, bütün digərləri etik qaydalara əməl edirlər, yəni fəzilətlidirlər. Bu, onun da belə olması tələbini əsaslandırır.

[31] Mən nəzərdə tuturam: Bir İllüziyanın Gələcəyi (1927 c).

[32] Totem və Tabu (1912–13).

[33] Xüsusilə E. Jones, Susan Isaacs, Melanie Klein; mənim başa düşdüyüm qədər, həmçinin Reik və Alexander tərəfindən də.

17 / 34

Libidinoz tiplər haqqında

Müşahidələrimiz göstərir ki, fərdi insan şəxsiyyətləri insanın ümumi obrazını demək olar ki, əhatə olunmaz müxtəlifliklə həyata keçirirlər. Əgər bu çoxluqda ayrı-ayrı tipləri fərqləndirmək üçün olan haqlı ehtiyaca tabe olsaq, əvvəlcədən hansı əlamətlərə və hansı baxış nöqtələrindən bu təsnifatı aparmaq lazım olduğunu seçmək imkanı olacaq. Bu məqsəd üçün fiziki xüsusiyyətlər psixi xüsusiyyətlərdən heç də az yararlı olmayacaqdır; fiziki və ruhi əlamətlərin müntəzəm birgə mövcudluğunu vəd edən fərqləndirmələr ən dəyərli olacaqdır.

Belə səmərəli tipləri artıq indi müəyyən etmək imkanımız olub-olmaması şübhəlidir, lakin gələcəkdə hələ naməlum olan bir əsas üzərində bu mütləq uğurla nəticələnəcəkdir. Əgər yalnız psixoloji tipləri qurmaq səyi ilə məhdudlaşsaq, libido münasibətləri təsnifatın əsası kimi xidmət etmək üçün birinci növbədə iddia etmək haqqına malikdir. Bu təsnifatın yalnız libidoya aid biliklərimizdən və ya fərziyyələrimizdən irəli gəlməməli, həm də təcrübədə asanlıqla tapıla bilməli və müşahidələrimizin kütləsini anlayışımız üçün aydınlaşdırmaqda öz hissəsini verməli olduğunu tələb etmək olar. Asanlıqla qəbul etmək olar ki, bu libidinoz tiplər psixi sahədə də yeganə mümkün tiplər olmaya bilər və digər xüsusiyyətlərdən irəli gələrək, bəlkə də, tamamilə başqa psixoloji tiplər silsiləsi qurmaq mümkün ola bilər. Bütün belə tiplər üçün xəstəlik mənzərələri ilə üst-üstə düşməməli olduqları qaydası keçərli olmalıdır. Əksinə, onlar bizim praktik yönümlü qiymətləndirməmizə görə normalın genişliyinə düşən bütün variasiyaları əhatə etməlidirlər. Lakin onların ekstremal formaları xəstəlik mənzərələrinə yaxınlaşa bilər və bu şəkildə normal ilə patologik arasındakı iddia olunan uçurumu doldurmağa kömək edə bilər.

İndi libidonun psixi aparatın vilayətlərində əsasən yerləşdirilməsindən asılı olaraq üç əsas libidinal tip fərqləndirilə bilər. Onların adlandırılması o qədər də asan deyil; dərin psixologiyamıza istinad edərək onları erotik, narsisistik və məcburiyyət tipi adlandırmaq istəyirəm.

Erotik tipi xarakterizə etmək asandır. Erotiklər əsas maraqları – libidolarının nisbətən ən böyük hissəsi – sevgi həyatına yönəlmiş şəxslərdir. Sevmək, xüsusilə də sevilmək onlar üçün ən önəmli şeydir. Onlar sevgi itkisi təşvişi ilə idarə olunurlar və buna görə də onlara sevgini əsirgəyə biləcək digərlərindən xüsusilə asılıdırlar. Bu tip təmiz formasında da olduqca tez-tez rast gəlinir. Onun variasiyaları başqa bir tip ilə qarışmasından və eyni vaxtda təcavüzün miqdarından asılı olaraq yaranır. Sosial və mədəni baxımdan bu tip, digər psixi instansiyaların tabe olduğu O-nun elementar həvəs tələblərini təmsil edir.

İkinci tip, ona əvvəlcə qəribə gələn məcburiyyət tipi adını vermişəm, yüksək gərginlik altında Məndən ayrılan Fövqəl-Mənin üstünlüyü ilə seçilir. O, sevgi itkisi təşvişi yerinə vicdan təşvişi ilə idarə olunur, xarici asılılıq əvəzinə, demək olar ki, daxili asılılıq nümayiş etdirir, yüksək dərəcədə müstəqillik inkişaf etdirir və sosial baxımdan mədəniyyətin əsl, əsasən konservativ daşıyıcısına çevrilir.

Üçüncü, haqlı olaraq narsisistik adlandırılan tip əsasən mənfi xarakterizə olunur. Mən və Fövqəl-Mən arasında gərginlik yoxdur – bu tipdən Fövqəl-Mən konsepsiyasının qurulmasına çətin ki gəlinərdi –, erotik ehtiyacların üstünlüyü yoxdur, əsas maraq özünü qorumaya yönəlmişdir, müstəqil və az qorxutulmuşdur. Mənin sərəncamında böyük miqdarda təcavüz vardır və bu, həm də fəaliyyətə hazırlıq kimi özünü göstərir; sevgi həyatında sevilməkdən əvvəl sevmək üstünlük təşkil edir. Bu tipin insanları digərlərinə 'şəxsiyyətlər' kimi təsir edir, başqalarına dayaq olmaq, liderlik rolunu üstlənmək, mədəni inkişafa yeni təkanlar vermək və ya mövcud olanı zədələmək üçün xüsusilə uyğundurlar.

Bu təmiz tiplər libido nəzəriyyəsindən çıxarıldığı şübhəsindən çətin ki, yayınabilsinlər. Lakin təcrübənin etibarlı zəminində olduğumuzu hiss edirik, əgər təmiz tiplərdən daha çox rast gəlinən qarışıq tiplərə üz tuturuqsa. Bu yeni tiplər, erotik-məcburi, erotik-narsisistik və narsisistik məcburiyyət tipləri, həqiqətən də, analiz vasitəsilə öyrəndiyimiz fərdi psixi strukturların yaxşı yerləşdirilməsinə imkan verə bilər. Bu qarışıq tiplərin tədqiqi zamanı qarşılaşdığımız xarakter təsvirləri artıq uzun müddətdir tanışdır. Erotik məcburiyyət tipində həvəs həyatının üstünlüyü Fövqəl-Mənin təsiri ilə məhdudlaşır; bu tipdə həm hazırkı insan obyektlərindən, həm də valideynlərin, tərbiyəçilərin və nümunələrin qalıqlarından eyni vaxtda asılılıq ən yüksək dərəcəyə çatır. Erotik-narsisistik tip bəlkə də ən çox rast gəlinən tipdir. O, özündə bir-birini yumşalda bilən ziddiyyətləri birləşdirir; digər iki erotik tip ilə müqayisədə ondan təcavüzün və fəaliyyətin narsisizmin üstünlüyü ilə əlaqəli olduğunu öyrənmək olar. Narsisistik məcburiyyət tipi nəhayət, xarici müstəqillik və vicdan tələblərinə riayət etmə qabiliyyətinə güclü fəaliyyət göstərmə bacarığını əlavə edərək və Məni Fövqəl-Mənə qarşı gücləndirərək, mədəni baxımdan ən dəyərli variantı verir.

Niyə nəzəri olaraq mümkün olan digər qarışıq tip, yəni erotik-məcburi-narsisistik tip, burada qeyd olunmur sualını irəli sürərkən zarafat etdiyinizi düşünə bilərsiniz. Amma bu zarafata cavab ciddidir: çünki belə bir tip artıq tip deyil, əksinə, mütləq norma, ideal harmoniya mənasına gələrdi. Bu zaman başa düşülür ki, tip fenomeninin məhz psixi iqtisadiyyatda libidonun üç əsas istifadəsindən birinin və ya ikisinin digərlərinin hesabına üstünlük təşkil etməsi nəticəsində yarandığını qeyd etmək lazımdır.

Həmçinin, bu libidinoz tiplərin patologiya ilə əlaqəsinin nə olduğunu, onların bəzilərinin nevroza keçidə xüsusi meylli olub-olmadığını və hansı tiplərin hansı formalara gətirib çıxardığını soruşmaq olar. Cavab belə olacaq ki, bu libidinoz tiplərin tərtib edilməsi nevrozların yaranmasına yeni işıq salmır. Təcrübənin şahidliyinə görə, bu tiplərin hamısı nevrozsuz yaşamaq qabiliyyətinə malikdir. Bir psixi instansiyanın mübahisəsiz üstünlüyünə malik olan saf tiplərin saf xarakter obrazları kimi çıxış etmək üçün daha böyük şansları var kimi görünür, halbuki qarışıq tiplərin nevroz şərtləri üçün daha əlverişli zəmin təqdim etməsi gözlənilə bilər. Amma düşünürəm ki, bu məsələlər haqqında xüsusi istiqamətləndirilmiş, diqqətli yoxlama olmadan qərar verilməməlidir.

Erotik tiplərin xəstəlik halında histeriya, məcburiyyət tiplərinin isə məcburiyyət nevrozu verməsi asan görünür, lakin bu da son vurğulanan qeyri-müəyyənlikdən pay alır. Digər cəhətlərdən müstəqil olmalarına baxmayaraq xarici aləmin məhrumiyyətinə məruz qalan narsisistik tiplər psixoz üçün xüsusi meyillilik daşıyır, eləcə də cinayətkarlığın əsas şərtlərini təşkil edirlər.

Nevrozun etiyoloji şərtlərinin hələ də qəti olaraq müəyyən edilmədiyi məlumdur. Nevrozun səbəbləri imtinalar və daxili konfliktlər, yəni üç böyük psixi instansiya arasındakı konfliktlər, biseksual quruluş nəticəsində libido iqtisadiyyatı daxilində, erotik və aqressiv həvəs komponentləri arasındakı konfliktlərdir. Normal psixi axına aid olan bu prosesləri patogen edən şeyi müəyyən etməyə nevroz psixologiyası çalışır.

18 / 34

Qadın cinsəlliyi haqqında

Normal Edip kompleksinin mərhələsində uşağın əks cinsli valideynə nəvazişlə bağlı olduğunu, eyni cinsli valideynə olan münasibətdə isə düşmənçiliyin üstünlük təşkil etdiyini görürük. Bu nəticəni oğlan uşağı üçün çıxarmaq bizə çətinlik yaratmır. Ana onun ilk sevgi obyekti idi; o, belə qalır, sevgi meyllərinin güclənməsi və ata ilə ana arasındakı əlaqəyə daha dərin dərketmə ilə ata rəqibə çevrilməlidir. Kiçik qız uşağı üçün isə vəziyyət fərqlidir. Onun ilk obyekti də ana idi; ataya gedən yolu necə tapır? Necə, nə vaxt və niyə anadan ayrılır? Biz artıq başa düşmüşük ki, qadın cinsəlliyinin inkişafı, ilkin olaraq aparıcı genital zonanın, klitorisin, yeni bir zona – vaginaya dəyişdirilməsi vəzifəsi ilə mürəkkəbləşir. İndi bizə ikinci belə bir dəyişiklik, yəni ilkin ana obyektinin ata ilə dəyişdirilməsi, qadının inkişafı üçün daha az xarakterik və əhəmiyyətli görünmür. Hər iki vəzifənin bir-biri ilə necə əlaqələndirildiyini hələlik dərk edə bilmirik.

Güclü ata bağlanması olan qadınların çox yayılmış olduğu məlumdur; onlar mütləq nevrozlu da olmurlar. Mən belə qadınlarda burada haqqında məlumat verdiyim və məni qadın cinsəlliyinin müəyyən bir anlayışına yönəldən müşahidələri aparmışam. Burada mənə ilk növbədə iki fakt diqqət çəkdi. Birincisi belə idi: xüsusilə intensiv ata bağlanması olan yerdə, təhlilin şahidliyinə görə, eyni intensivlik və ehtirasla yalnız ana bağlanması dövrü mövcud olmuşdu. İkinci dövr, obyektin dəyişməsi istisna olmaqla, sevgi həyatına demək olar ki, heç bir yeni xüsusiyyət əlavə etməmişdi. İlkin ana münasibəti çox zəngin və çoxşaxəli inkişaf etmişdi.

İkinci fakt göstərdi ki, bu ana bağlanmasının müddətini də kəskin şəkildə az qiymətləndirmişik. Bir neçə halda bu dövr dördüncü ilin çox uzaq hissəsinə, bir halda isə beşinci ilə qədər uzanırdı, beləliklə cinsi erkən çiçəklənmənin çox daha uzun hissəsini əhatə edirdi. Bəli, qəbul etmək lazımdır ki, bəzi qadın varlıqları ilkin ana bağlanmasında ilişib qalır və kişiyə doğru düzgün bir dönüşə heç vaxt nail ola bilmirlər.

Beləliklə, qadının ödipdən əvvəlki dövrü, bizə görə indiyə qədər ona aid etdiyimizdən daha böyük bir əhəmiyyət kəsb edir.

Nevrozların yaranmasını ona aid etdiyimiz bütün fiksasiyalar və sıxışdırmalar üçün yer olduğu üçün, “Edip kompleksi nevrozun nüvəsidir” müddəasının ümumiliyini geri götürmək zəruri görünür. Lakin bu düzəlişə qarşı müqavimət hiss edən şəxs onu etməyə məcbur deyil. Bir tərəfdən, Edip kompleksinə uşağın hər iki valideynlə olan bütün münasibətlərini əhatə edən daha geniş məzmun vermək olar; digər tərəfdən, qadının mənfi kompleks tərəfindən idarə olunan bir keçmiş dövrü aşdıqdan sonra normal müsbət Edip vəziyyətinə gəldiyini deyərək yeni təcrübələri də nəzərə almaq olar. Həqiqətən, bu dövr ərzində ata qız üçün narahat edici rəqibdən çox bir şey deyil, baxmayaraq ki, ona qarşı düşmənçilik heç vaxt oğlanlara xarakterik olan yüksəkliyə çatmır. Kişi və qadın cinsi inkişafı arasında hamar paralelizmə dair bütün gözləntilərimizi artıq uzun müddət əvvəl tərk etmişik.

Qızın ödipdən əvvəlki keçmiş dövrünə aid dərketmə, digər sahədə yunan mədəniyyətinin arxasında mino-miken mədəniyyətinin kəşf edilməsinə bənzər şəkildə təəccüb hissi yaradır.

Bu ilk ana bağlanması sahəsindəki hər şey mənə analitik olaraq dərk etmək üçün çox çətin görünürdü, çox qədim, kölgəvari, bərpa etmək demək olar ki, mümkün olmayan görünürdü, sanki çox amansız bir sıxışdırmaya məruz qalmışdı. Bəlkə də bu təəssürat ondan irəli gəlirdi ki, qadınlar analiz zamanı, söhbət gedən keçmiş dövrdən qaçıb sığındıqları eyni ata bağlanmasında davam edə bilirdilər. Həqiqətən belə görünür ki, Jan Lampl-de Qroot və Helen Doyç kimi qadın analitiklər bu faktları daha asan və aydın qavraya bilirdilər, çünki onların xəstələrində uyğun bir ana əvəzedicisinə transfer onlara kömək edirdi. Mən bir halı da tamamilə dərk etməyə nail ola bilmədim, buna görə də ən ümumi nəticələrin açıqlanması ilə məhdudlaşıram və yeni anlayışlarımdan yalnız bir neçə nümunə gətirirəm. Bunlara aid olan odur ki, ana bağlanmasının bu dövrü histeriyanın etiologiyası ilə xüsusilə intim əlaqəyə malik olduğunu ehtimal edir; bu, həm dövrün, həm də nevrozun qadınlığa xas xüsusiyyətlərdən olduğunu nəzərə alsaq, təəccüblü deyil; bundan əlavə, bu ana asılılığında qadının sonrakı paranoyasının toxumunu tapmaq olar ³³. Çünki bu, təəccüblü, lakin müntəzəm olaraq rast gəlinən, ananın tərəfindən öldürüləcəyindən (udulacağından?) təşviş kimi görünür. Bu təşvişin, tərbiyə və bədən qulluğu sahəsindəki çoxsaylı məhdudiyyətlər nəticəsində uşağın anaya qarşı inkişaf etdirdiyi düşmənçiliyə uyğun gəldiyini və proyeksiya mexanizminin psixi təşkilatın erkən dövrü tərəfindən dəstəkləndiyini fərz etmək məntiqli görünür.

Mənə yeni diqqət çəkən iki faktı önə çıxardım: qadının güclü ata asılılığı yalnız eyni dərəcədə güclü ana bağlanmasının mirasını qəbul edir və bu əvvəlki mərhələ gözlənilmədən uzun müddət davam etmişdir. İndi isə bu nəticələri qadın cinsi inkişafının bizə məlum olan mənzərəsinə yerləşdirmək üçün geri qayıtmaq istəyirəm, bu zaman təkrarlanmalardan qaçınmaq mümkün olmayacaq. Kişilərdəki vəziyyətlə davamlı müqayisə bizim təsvirimizə yalnız faydalı ola bilər.

Əvvəla, insan təbiətində iddia edilən biseksuallığın qadında kişidən daha aydın şəkildə ortaya çıxdığı inkarolunmazdır. Kişinin yalnız bir idarəedici cinsiyyət zonası, bir cinsiyyət orqanı var, halbuki qadının ikisi var: əsl qadın vagina və kişilərin cinsiyyət orqanına analog olan klitor. Vaginanın uzun illər boyu demək olar ki, mövcud olmadığını, bəlkə də yalnız pubertat dövründə hisslər verdiyini fərz etmək üçün özümüzü haqlı sayırıq. Son vaxtlar müşahidəçilərin, vaginal təhrikləri bu erkən illərə aid edən səsləri artmaqdadır. Beləliklə, uşaqlıq dövründə genitallıqla bağlı baş verən əsas şey qadında klitor üzərində cərəyan etməlidir. Qadının cinsi həyatı qanunauyğun olaraq iki mərhələyə bölünür, birincisi kişi xarakteri daşıyır; yalnız ikincisi spesifik olaraq qadın xarakterlidir. Qadın inkişafında bir mərhələnin digərinə keçid prosesi var ki, kişilərdə buna analog heç nə yoxdur. Daha bir mürəkkəblik ondan yaranır ki, viril klitorun funksiyası sonrakı qadın cinsi həyatına çox dəyişkən və əlbəttə ki, kifayət qədər başa düşülməyən bir şəkildə davam edir. Təbii ki, qadının bu xüsusiyyətlərinin bioloji olaraq necə əsaslandırıldığını bilmirik; onlara teleoloji məqsəd yükləmək isə daha da az mümkündür.

Bu ilk böyük fərqlə paralel olaraq, obyekt seçimi sahəsindəki digər fərq də gedir. Kişidə qidalanma və baxım təsiri nəticəsində ana ilk sevgi obyektinə çevrilir və mahiyyətcə ona bənzər və ya ondan törəmiş bir obyekt tərəfindən əvəz olunana qədər elə qalır. Qadında da ana ilk obyekt olmalıdır. Obyekt seçiminin ilkin şərtləri bütün uşaqlar üçün eynidir. Lakin inkişafın sonunda kişi-ata yeni sevgi obyektinə çevrilməlidir, yəni qadının cins dəyişməsinə obyektin cins dəyişməsi uyğun gəlməlidir. Burada araşdırmanın yeni vəzifələri kimi bu dəyişmənin hansı yollarla baş verdiyi, nə qədər köklü və ya qeyri-kamil həyata keçirildiyi və bu inkişafda hansı müxtəlif imkanların yarandığı sualları ortaya çıxır.

Həmçinin cinslər arasındakı daha bir fərqlənmənin Edip kompleksinə olan münasibətlə əlaqəli olduğunu artıq dərk etmişik. Buradakı təəssüratımız odur ki, Edip kompleksi haqqında söylədiklərimiz tam ciddi şəkildə yalnız kişi uşağına uyğundur və hər iki cinsin davranışındakı analogiyanı vurğulamaq istəyən Elektra kompleksi adını rədd etməyimizdə haqlıyıq. Bir valideynə eyni vaxtda sevgi və digərinə rəqabətə əsaslanan nifrət hissinin taleyüklü əlaqəsi yalnız kişi uşağı üçün qurulur. Bu uşaqda qadın cinsiyyət orqanının görünüşü ilə sübut olunan kastrasiya imkanının kəşfi, Edip kompleksinin yenidən qurulmasını məcbur edir, Fövqəl-Mənin yaradılmasına səbəb olur və beləliklə, fərdin mədəni cəmiyyətə inteqrasiyasına yönəlmiş bütün prosesləri başlatır. Ata instansiyasının Fövqəl-Mənə daxilləşdirilməsindən sonra, bu sonuncunu onu əvvəlcə psixi olaraq təmsil edən şəxslərdən ayırmaq vəzifəsi həll edilməlidir. Bu qəribə inkişaf yolunda məhz penisin qorunmasına yönəlmiş narsisistik genital maraq, uşaq cinsəlliyinin məhdudlaşdırılmasına çevrilmişdir.

Kişidə kastrasiya kompleksinin təsirindən, kastrasiya olunmuş kimi tanınan qadına qarşı bir miqdarda kiçik görmə də qalır. Bu, ekstremal halda obyekt seçiminin ləngiməsinə və orqanik amillərin dəstəyi ilə yalnız homoseksuallığa inkişaf edir. kastrasiya kompleksinin qadında yaratdığı təsirlər tamamilə fərqlidir. Qadın öz kastrasiyası faktını, dolayısı ilə kişinin üstünlüyünü və özünün aşağılığını qəbul edir, lakin bu xoşagəlməz vəziyyətə qarşı da müqavimət göstərir. Bu ikili münasibətdən üç inkişaf istiqaməti irəli gəlir. Birinci istiqamət cinsəllikdən ümumi uzaqlaşmaya gətirib çıxarır. Oğlanla müqayisədən qorxuya düşən kiçik qadın klitorisindən narazı qalır, fallik fəaliyyətdən və beləliklə, ümumiyyətlə cinsəllikdən, eləcə də digər sahələrdə kişiliyinin yaxşı bir hissəsindən imtina edir. İkinci istiqamət inatçı özünü təsdiq etmə ilə təhlükə altındakı kişiliyə bərk yapışır; yenidən bir penisə sahib olmaq ümidi inanılmaz dərəcədə gec vaxtlara qədər qorunur, həyat məqsədinə çevrilir və bütün bunlara baxmayaraq kişi olmaq fantaziyası çox vaxt uzun həyat dövrləri üçün formalaşdırıcı qalır. Qadının bu "kişilik kompleksi" də açıq homoseksual obyekt seçiminə səbəb ola bilər. Yalnız üçüncü, olduqca dolambaçlı bir inkişaf, atanı obyekt kimi qəbul edən və beləliklə, Edip kompleksinin qadın formasını taparaq normal qadın son formalaşmasına aparır. Beləliklə, qadında Edip kompleksi daha uzun bir inkişafın son nəticəsidir; o, kastrasiyanın təsiri ilə məhv edilmir, əksinə, onun tərəfindən yaradılır, kişidə onu məhv edən güclü düşmən təsirlərdən qaçır, hətta çox vaxt qadın tərəfindən ümumiyyətlə üstəsindən gəlinmir. Buna görə də onun dağılmasının mədəni nəticələri daha cüzi və daha az əhəmiyyət kəsb edir. Edip və kastrasiya kompleksləri arasındakı qarşılıqlı əlaqədəki bu fərqlərin qadının sosial varlıq kimi xarakterini formalaşdırdığını söyləmək ehtimal ki, səhv deyil ³⁴.

Edipdən əvvəlki adlandırıla bilən münhasıran ana bağlanma mərhələsi, beləliklə, qadında kişidə ona düşəndən qat-qat böyük əhəmiyyət kəsb edir. Qadın cinsi həyatının əvvəllər başa düşülməsi çətin olan bir çox hadisəsi ona qaytarılmaqla tam aydınlıq tapır. Biz məsələn, ata nümunəsinə görə ərlərini seçmiş və ya onları ata yerinə qoymuş bir çox qadının, evlilikdə anası ilə olan pis münasibətlərini ərləri üzərində təkrarladıqlarını çoxdan qeyd etmişik. O, ata münasibətini miras almalı idi, lakin əslində ana münasibətini miras alır. Bu, asanlıqla, təbii bir regresiya halı kimi başa düşülür. Ana münasibəti ilkin idi, ata bağlanma onun üzərinə qurulmuşdu və indi evlilikdə ilkin olan şey sıxışdırmadan ortaya çıxır. Affektiv bağların ana obyektindən ata obyektinə köçürülməsi, qadınlığa aparan inkişafın əsas məzmununu təşkil edirdi.

Bir çox qadında, gəncliklərini anaları ilə mübarizə ilə keçirdikləri kimi, yetkinlik dövrlərinin də ərləri ilə mübarizə ilə dolu olduğu təəssüratı yarandıqda, yuxarıdakı qeydlərin işığında belə bir nəticə çıxarırıq ki, onların anaya qarşı düşmən münasibəti Edip kompleksinin rəqabətinin nəticəsi deyil, əvvəlki mərhələdən qaynaqlanır və yalnız Edip vəziyyətində güclənmə və tətbiq tapmışdır. Bu, birbaşa analitik araşdırma ilə də təsdiqlənir. Maraqımız, bu qədər intensiv və eksklüziv sevilən ana obyektindən uzaqlaşma zamanı fəaliyyət göstərən mexanizmlərə yönəlməlidir. Biz, eyni son hədəfə doğru birlikdə işləyən belə amillərdən yalnız birini deyil, bütün bir sıra amilləri tapmağa hazırıq.

Onların arasında bəziləri, ümumiyyətlə uşaq cinsəlliyinin şərtləri ilə müəyyən olunduğu üçün, oğlanın sevgi həyatı üçün də eyni dərəcədə keçərli olanlar kimi önə çıxır. Əvvəla, burada bacı-qardaşlara, rəqiblərə, habelə atanın da yer aldığı digər şəxslərə qarşı qısqanclıq qeyd edilməlidir. Uşaq sevgisi həddindən artıqdır, eksklüzivlik tələb edir və hissələrlə kifayətlənmir. Lakin ikinci xarakter odur ki, bu sevgi əslində məqsədsizdir, tam doyumdan acizdir və əsasən buna görə də məyusluqla nəticələnməyə və düşmən münasibətə yer verməyə məhkumdur. Həyatın sonrakı dövrlərində son doyumun olmaması başqa bir nəticəyə üstünlük verə bilər. Bu amil, məqsədi ləngidilmiş sevgi münasibətlərində olduğu kimi, libido yüklənməsinin pozulmadan davamını təmin edə bilər, lakin inkişaf proseslərinin təzyiqi altında libidonun doyum verməyən mövqeyi tərk edərək yeni bir mövqe axtarması müntəzəm olaraq baş verir.

Anadan uzaqlaşma üçün daha spesifik olan digər bir motiv, kastrasiya kompleksinin penisli olmayan varlığa təsirindən irəli gəlir. Kiçik qız bir müddət sonra özünün orqanik aşağılığını kəşf edir; əlbəttə, əgər qardaşları varsa və ya yaxınlığında digər oğlanlar varsa, bunu daha tez və asan kəşf edir. Biz artıq eşitmişik ki, sonra üç istiqamət bir-birindən ayrılır: a) bütün cinsi həyatın dayandırılmasına aparan istiqamət; b) kişiliyin inadla həddindən artıq vurğulanmasına aparan istiqamət; c) son qadınlığa aparan istiqamət. Burada dəqiq vaxt göstərmək və tipik inkişaf yollarını müəyyən etmək asan deyil. Kastrasiyanın kəşf edilmə vaxtı belə dəyişkəndir, digər bir çox amillər qeyri-sabit və təsadüfdən asılı görünür. Öz fallik fəaliyyətinin vəziyyəti nəzərə alınır, eyni zamanda bunun kəşf edilib-edilməməsi və kəşfdən sonra hansı dərəcədə maneənin yaşandığı da nəzərə alınır.

Öz fallik fəaliyyəti, klitorisdə masturbasiya, kiçik qızlar tərəfindən adətən spontan olaraq tapılır və əvvəlcə şübhəsiz fantaziyasızdır. Onun oyadılmasında baxımın təsiri, ananı, dadını və ya uşaq baxıcısını yoldan çıxaran şəxs kimi təqdim edən çox yayılmış fantaziya ilə nəzərə alınır. Qızların onaniyasının oğlanlarınkı qədər az və başlanğıcdan etibarən daha az enerjili olub-olmaması açıq qalır; bu, mümkündür. Həqiqi yoldan çıxarma da kifayət qədər tez-tez baş verir; bu, ya digər uşaqlardan, ya da uşağı sakitləşdirmək, yatızdırmaq və ya özündən asılı etmək istəyən baxıcılardan gəlir. Yoldan çıxarma təsir etdiyi yerdə, inkişaf proseslərinin təbii axarını müntəzəm olaraq pozur; çox vaxt geniş və davamlı nəticələr buraxır.

Masturbasiyanın qadağan edilməsi, eşitdiyimiz kimi, ondan imtina etməyə səbəb olur, lakin eyni zamanda qadağan edən şəxsə, yəni anaya və ya sonradan onunla birləşən ana əvəzinə qarşı üsyan motivinə də çevrilir. Masturbasiyada inadla israr edilməsi kişiliyə gedən yolu açır kimi görünür. Uşağın masturbasiyanı boğmağı bacarmadığı hallarda belə, görünüşdə gücsüz olan qadağanın təsiri, gələcəkdə ona iyrəndirilmiş doyumdan hər cür fədakarlıqla qurtulmaq istəyində özünü göstərir. Yetkin qızın obyekt seçimi də bu saxlanılan niyyətdən təsirlənə bilər. Sərbəst cinsi fəaliyyətdəki maneəyə görə qəzəb anadan ayrılma prosesində böyük rol oynayır. Eyni motiv pubertatdan sonra da təsir göstərəcək, əgər ana qızının iffətini qorumağı öz vəzifəsi kimi tanıyarsa. Əlbəttə, ananın oğlanın masturbasiyasına eyni şəkildə qarşı çıxması və beləliklə ona da üsyana güclü bir motiv yaratmasını unutmayacağıq.

Kiçik qız kişi cinsiyyət orqanının görünüşü ilə öz defektini öyrəndikdə, istənməyən bu məlumatı tərəddüdsüz və müqavimətsiz qəbul etmir. Eşitdiyimiz kimi, belə bir cinsiyyət orqanına sahib olma gözləntisi inadla saxlanılır və buna olan istək ümiddən çox uzun müddət sonra da sağ qalır. Bütün hallarda uşaq kastrasiyanı əvvəlcə yalnız fərdi bədbəxtlik kimi qəbul edir, sonra isə bunu bəzi uşaqlara, nəhayət bəzi böyüklərə də şamil edir. Bu mənfi xarakterin ümumiliyini dərk etməklə, qadın cinsinin, yəni ananın da böyük bir dəyərdən düşməsi baş verir.

Çox mümkündür ki, kiçik qızın kastrasiya təəssüratına və onaniya qadağasına qarşı davranışını təsvir edən yuxarıdakı mətn oxucuda qarışıq və ziddiyyətli bir təəssürat yaratsın. Bu tamamilə müəllifin günahı deyil. Həqiqətdə, ümumi və doğru bir təsvir demək olar ki, mümkün deyil. Müxtəlif fərdlərdə ən müxtəlif reaksiyalar tapılır, eyni fərddə isə əks mövqelər yan-yana mövcuddur. Qadağanın ilk müdaxiləsi ilə bundan sonra cinsi funksiyanın inkişafına müşayiət edəcək konflikt yaranır. Bu ilk mərhələnin psixi proseslərini sonrakı mərhələlərdən ayırmaqda, onlar tərəfindən örtüldüyü və yaddaş üçün təhrif edildiyi üçün böyük çətinlik çəkilməsi də dərketməni xüsusi olaraq çətinləşdirir. Beləliklə, məsələn, sonradan kastrasiya faktı onaniya fəaliyyətinə görə cəza kimi qəbul edilir, lakin icrası ataya yüklənir; bu ikisi də əlbəttə ki, ilkin ola bilməz. Oğlan da həmişə atadan kastrasiyadan qorxur, baxmayaraq ki, hədələmənin əksəriyyəti anadan gəlir.

Necə olursa olsun, ana ilə bağlılığın bu ilk mərhələsinin sonunda anadan uzaqlaşma üçün ən güclü motiv kimi uşağa düzgün cinsiyyət orqanı vermədiyi, yəni onu qadın kimi doğurduğu ittihamı ortaya çıxır. Bir az daha geriyə gedən başqa bir ittihamı təəccüblə eşidirik: ana uşağa kifayət qədər süd verməyib, onu kifayət qədər uzun müddət bəsləməyib. Bu, bizim mədəni şəraitimizdə çox vaxt doğru ola bilər, lakin təhlildə iddia edildiyi qədər çox deyil. Daha çox belə görünür ki, bu ittiham, monogamiyanın mədəni şəraitində altı-dokuz aydan sonra ana südündən kəsilən uşaqların ümumi narazılığının ifadəsidir, halbuki primitiv ana iki-üç il boyu yalnız öz uşağına həsr olunur; sanki bizim uşaqlarımız həmişə doymamış qalıblar, sanki ana südündən heç vaxt kifayət qədər uzun müddət əmməyiblər. Lakin primitivlərin uşaqları kimi uzun müddət əmizdirilən uşaqların təhlilində də eyni şikayətlə qarşılaşılıb-qarşılaşılmayacağına əmin deyiləm. Uşaq libidosunun hərisliyi nə qədər böyükdür! Təhlilin anadan uzaqlaşma üçün aşkarladığı bütün motivləşdirmələri nəzərdən keçirsək — qıza yeganə düzgün cinsiyyət orqanını vermədiyi, onu kifayətsiz bəslədiyi, ana sevgisini başqaları ilə bölüşməyə məcbur etdiyi, heç vaxt bütün sevgi gözləntilərini ödəmədiyi və nəhayət, öz cinsi fəaliyyətini əvvəlcə təşviq edib sonra qadağan etdiyi — bunların hamısı son düşmənçiliyi əsaslandırmaq üçün yetərsiz görünür. Onlardan bəziləri uşaq cinsəlliyinin təbiətindən qaçınılmaz nəticələrdir, digərləri isə anlaşılmayan hisslərin dəyişməsinin sonradan düzəldilmiş rasionalizasiyaları kimi görünür. Bəlkə də belə olur ki, ana ilə bağlılıq, məhz ilk və çox intensiv olduğu üçün, məhv olmalıdır; gənc qadınların ilk, ən güclü eşqlə bağladığı evliliklərdə tez-tez müşahidə edilən vəziyyətə bənzər şəkildə. Həm burada, həm də orada sevgi münasibəti qaçılmaz məyusluqlar və təcavüz üçün səbəblərin toplanması üzündən uğursuzluğa düçar olardı. İkinci evliliklər adətən çox daha yaxşı nəticələnir.

Hisslərin ambivalensiyasının ümumi psixoloji qanun olduğunu, bir şəxsə böyük sevgi bəsləməyin, bəlkə də eyni dərəcədə böyük nifrət qoşulmadan ümumiyyətlə mümkün olmadığını və ya əksinin də mümkün olmadığını iddia etmək qədər irəli gedə bilmərik. Normal və yetkin insana şübhəsiz ki, hər iki münasibəti bir-birindən ayırmaq, sevgi obyektinə nifrət etməmək və düşmənini də sevməyə məcbur olmamaq müvəffəq olur. Ancaq bu, sonrakı inkişafların nəticəsi kimi görünür. Sevgi həyatının ilk mərhələlərində ambivalensiya açıq-aydın qayda kimi qəbul edilir. Bir çox insanda bu arxaik xüsusiyyət bütün həyat boyu qalır; məcburiyyət nevrozlular üçün xarakterik olan odur ki, onların obyekt münasibətlərində sevgi və nifrət bir-birini tarazlaşdırır. İbtidai insanlar üçün də ambivalensiyanın üstünlük təşkil etdiyini iddia edə bilərik. Beləliklə, kiçik qızın anası ilə olan güclü bağlılığı çox ambivalent olmalı və digər amillərin də köməyi ilə məhz bu ambivalensiya sayəsində ondan uzaqlaşmağa məcbur edilməlidir, yəni yenidən uşaq cinsəlliyinin ümumi xarakteri nəticəsində.

Bu izah cəhdinə qarşı dərhal sual qalxır: Bəs oğlanlara, əlbəttə ki, daha az intensiv olmayan ana bağlılığını sarsılmadan necə qorumaq mümkün olur? Cavab da eyni dərəcədə sürətlə hazırdır: Çünki onlara anaya qarşı ambivalensiyalarını həll etmək, bütün düşmən hisslərini atada yerləşdirməklə mümkün olur. Ancaq birincisi, oğlanların Edipdən əvvəlki mərhələsini ətraflı öyrənməmişdən əvvəl bu cavab verilməməlidir və ikincisi, yenicə tanıdığımız bu prosesləri hələ də yaxşı başa düşmədiyimizi etiraf etmək, ehtimal ki, daha ehtiyatlı olardı.

Daha bir sual belədir: Kiçik qız anasından nə tələb edir? Yalnız ana bağlılığının olduğu o dövrdə onun cinsi məqsədləri necədir? Analitik materialdan əldə edilən cavab gözləntilərimizlə tam uyğun gəlir. Qızın anaya münasibətdə cinsi məqsədləri aktiv və passiv təbiətdədir və uşağın keçdiyi libido mərhələləri tərəfindən müəyyən edilir. Aktivliyin passivliyə nisbəti burada xüsusi marağımıza layiqdir. Müşahidə etmək asandır ki, ruhi təcrübənin hər sahəsində, yalnız cinsəllikdə deyil, uşaqda passiv qəbul edilən təəssürat aktiv reaksiya yaratmağa meyl doğurur. O, əvvəllər ona və ya onunla ediləni özü etməyə çalışır. Bu, ona yüklənən xarici dünyaya hakim olma işinin bir hissəsidir və hətta məzmunu narahat edici olduğu üçün qaçmalı olduğu təəssüratların təkrarlanmasına səy göstərməsinə belə gətirib çıxara bilər. Uşaq oyunu da bu məqsədə xidmət edir; passiv təcrübəni aktiv hərəkətlə tamamlamaq və onu sanki bu yolla ləğv etmək. Əgər həkim müqavimət göstərən uşağın ağzını boğazına baxmaq üçün açıbsa, həkim getdikdən sonra uşaq həkim rolunu oynayacaq və özündən daha köməksiz olan kiçik bacı-qardaşına eyni zorakı proseduru təkrarlayacaq. Burada passivliyə qarşı üsyan və aktiv rolun üstünlük təşkil etdiyi aydın görünür. Bütün uşaqlarda passivlikdən aktivliyə doğru olan bu keçid eyni dərəcədə mütəmadi və enerjili baş vermir, bəzilərində bu baş verə bilməz. Uşağın bu davranışından onun cinsəlliyində nümayiş etdirəcəyi kişilik və qadınlığın nisbi gücü haqqında nəticə çıxarmaq olar.

Uşağın anası ilə ilk cinsi və cinsi vurğulu təcrübələri təbii ki, passiv təbiətdədir. Ana onu əmizdirir, qidalandırır, təmizləyir, geyindirir və bütün hərəkətləri üçün ona göstəriş verir. Uşağın libidosunun bir hissəsi bu təcrübələrə yapışır və onlarla bağlı doyumdan həzz alır, digər hissəsi isə onları aktivliyə çevirməyə çalışır. Ana döşündə əvvəlcə əmizdirilmə aktiv əmmə ilə əvəz olunur. Digər münasibətlərdə uşaq ya müstəqilliklə, yəni indiyə qədər onunla baş verəni özünün icra etməsi uğuru ilə, ya da passiv təcrübələrini oyun zamanı aktiv təkrarlaması ilə kifayətlənir, ya da həqiqətən ananı aktiv subyekt kimi çıxış etdiyi obyektə çevirir. Sonuncusu, yəni əsl fəaliyyət sahəsində baş verən şey, təcrübə hər hansı şübhəni təkzib edənə qədər uzun müddət mənə inanılmaz görünürdü.

Kiçik qızın anasını yumaq, geyindirmək və ya təbii ehtiyaclarını yerinə yetirməyə çağırmaq istədiyi nadir hallarda eşidilir. O, bəzən deyir: gəl, mən ana, sən uşaq olmağı oynayaq, – lakin əksər hallarda bu aktiv istəklərini kukla ilə oyun zamanı dolayısı ilə reallaşdırır, burada özü ananı, kukla isə uşağı təmsil edir. Oğlanlara nisbətən qızlarda kukla ilə oynamağa üstünlük verilməsi adətən erkən oyanan qadınlığın əlaməti kimi qəbul edilir. Bu, tamamilə səhv deyil, lakin burada qadınlığın aktivliyinin ifadə olunduğunu və qızın bu üstünlük verməsinin, ata obyektinin tamamilə nəzərə alınmaması ilə yanaşı, anaya olan bağlanmanın eksklüzivliyini təsdiqlədiyini göz ardı etmək olmaz.

Qızın anaya qarşı belə təəccüblü cinsi aktivliyi zaman ardıcıllığına görə oral, sadistik və nəhayət, anaya yönəlmiş fallik tələblərlə ifadə olunur. Burada təfərrüatları danışmaq çətindir, çünki çox vaxt uşağın baş verdiyi zaman psixoloji olaraq qavraya bilmədiyi qaranlıq həvəs təhrikləri söhbət gedir, ona görə də onlar yalnız sonradan interpretasiya olunur və analizdə ilkin olaraq onlara aid olmayan ifadələrdə ortaya çıxır. Bəzən onlar sonrakı ata obyektinə transferlər kimi qarşımıza çıxır, burada yerinə uyğun deyillər və başa düşülməni ciddi şəkildə pozurlar. Aqressiv oral və sadistik istəklər, erkən sıxışdırma ilə məcbur edildikləri formada, ananın tərəfindən öldürülmə təşvişi kimi tapılır; bu təşviş isə öz növbəsində, şüurlu olduqda, anaya qarşı ölüm istəyini əsaslandırır. Anaya qarşı bu təşvişin, uşağın sezinlədiyi ananın şüursuz düşmənçiliyinə nə qədər çox söykəndiyini təyin etmək mümkün deyil. (Yeyilmək təşvişini indiyə qədər yalnız kişilərdə tapmışam, o, ataya aid edilir, lakin ehtimal ki, anaya yönəlmiş oral aqressiyanın çevrilmə məhsuludur. İnsan qidalanma mənbəyi olan ananı yemək istəyir; atada bu istək üçün yaxın səbəb yoxdur.)

Güclü ana bağlanmasına malik olan və edipdən əvvəlki mərhələni öyrənmə imkanı tapdığım qadınlar, ananın onlara etdiyi klizma və bağırsaq yuyulmalarına ən böyük müqavimət göstərdiklərini və təşviş və qəzəb qışqırığı ilə reaksiya verdiklərini bir ağızdan bildirmişlər. Bu, uşaqların çox tez-tez və ya hətta mütəmadi davranışı ola bilər. Bu xüsusilə şiddətli imtina etmənin əsasını başa düşməyi, eyni məsələlərlə məşğul olan Rut Mak Brunsvikin qeydindən sonra qazandım; o, klizmadan sonrakı qəzəb partlayışını genital qıcıqlanmadan sonrakı orqazmla müqayisə etmək istəyirdi. Bu zaman təşviş, aqressiya həzzinin çevrilmiş forması kimi başa düşülməlidir. Məncə, həqiqətən belədir və sadistik-anal mərhələdə bağırsaq zonasının intensiv passiv qıcıqlanması, birbaşa qəzəb kimi və ya onun basdırılması nəticəsində təşviş kimi ifadə olunan aqressiya həvəsi partlayışı ilə cavablandırılır. Bu reaksiya sonrakı illərdə tükənir kimi görünür.

Fallik mərhələnin passiv təhrikləri arasında qızın, təmizlik və baxım hərəkətləri zamanı (və ya ananın yerini tutan baxıcı tərəfindən) ilk və ya ən güclü genital hissləri hiss etdiyi üçün, ananı mütəmadi olaraq başdan çıxaran kimi ittiham etməsi seçilir. Uşağın bu hisləri xoşlaması və ananın təkrar toxunuş və sürtmə ilə onları gücləndirməyə çağırması, mənə tez-tez analar tərəfindən iki-üç yaşlı qız uşaqlarına aid müşahidə kimi bildirilmişdir. Ananın uşağa fallik mərhələni bu qədər qaçılmaz şəkildə açması faktını, sonrakı illərin fantaziyalarında atanın cinsi yoldan çıxaran kimi bu qədər mütəmadi ortaya çıxmasına səbəb kimi göstərirəm. Anadan uzaqlaşma ilə cinsi həyata giriş də ataya köçürülmüşdür.

Fallik mərhələdə nəhayət anaya qarşı intensiv aktiv istək təhrikləri də formalaşır. Bu dövrün cinsi fəaliyyəti klitoridal masturbasiya ilə zirvəyə çatır; bu zaman ehtimal ki, ana təsəvvür edilir, lakin uşağın cinsi məqsəd təsəvvürünə gəlib-gəlmədiyi və bu məqsədin nə olduğu mənim təcrübəmə əsasən təxmin edilə bilməz. Yalnız uşağın bütün maraqları bacı və ya qardaşın doğulması ilə yeni bir təkan aldıqda, belə bir məqsədi aydın şəkildə müəyyən etmək mümkün olur. Kiçik qız, oğlan uşağı kimi, bu yeni uşağı anaya özünün yaratmış olmasını istəyir və bu hadisəyə onun reaksiyası və uşağa qarşı davranışı da eynidir. Bu kifayət qədər absurd səslənir, amma bəlkə də yalnız bizə çox qəribə gəldiyi üçün.

Anadan uzaqlaşma qızın inkişaf yolunda son dərəcə əhəmiyyətli bir addımdır, bu, sadəcə obyekt dəyişməsindən daha çox şeydir. Biz onun gedişatını və iddia edilən motivlərinin toplanmasını artıq təsvir etmişik, indi əlavə edirik ki, onunla əl-ələ verərək aktiv cinsi təhriklərin kəskin azalması və passiv cinsi təhriklərin artması müşahidə olunur. Şübhəsiz ki, aktiv meyllər məhrumiyyətdən daha çox təsirlənmişdir, onlar tamamilə icra olunmaz olduqları üçün libidodan daha asan tərk edilirlər, lakin passiv meyllər tərəfində də məyusluqlar olmamış deyil. Tez-tez anadan uzaqlaşma ilə klitoridal masturbasiya da dayandırılır, çox vaxt kiçik qızın indiyə qədərki kişiliyinin sıxışdırılması ilə onun cinsi meylinin yaxşı bir hissəsi daimi olaraq zədələnir. Ata obyektinə keçid, bu çevrilişdən yan keçmiş passiv meyllərin köməyi ilə həyata keçirilir. Qızın qadınlıq inkişafına gedən yol artıq açıqdır, əgər bu yol aşılmış edipdən əvvəlki ana bağlanmasının qalıqları ilə daraldılmamışsa.

Burada təsvir edilən qadın cinsi inkişafının bu hissəsinə nəzər salsaq, qadınlığın bütövlüyü haqqında müəyyən bir hökmü geri çəkmək mümkün deyil. Kişi uşağında olduğu kimi eyni libidinal qüvvələrin təsirli olduğu aşkarlanmışdır; bu qüvvələrin bir müddət burada da, orada da eyni yolları seçib eyni nəticələrə gəldiyinə əmin olmaq mümkün olmuşdur.

Sonra onları ilkin məqsədlərindən yayınan və hətta hər mənada aktiv, kişiliyə aid meylləri qadınlığın yollarına yönəldən bioloji amillərdir. Cinsi oyanmanın müəyyən kimyəvi maddələrin təsirinə qaytarılmasını rədd edə bilmədiyimiz üçün, ilk növbədə biokimyanın bir gün kişiliyi, digərini isə qadınlığı yaradan cinsi oyanma maddəsini təqdim edəcəyi gözləntisi yaranır. Lakin bu ümid, mikroskop altında histeriya, məcburiyyət nevrozu, melankoliya və s. törədicilərini ayrı-ayrılıqda tapmaq ümidi kimi, bu gün uğurla aşılmış digər ümiddən daha az sadəlövh görünmür.

Cinsi kimyada da işlər daha mürəkkəb getməlidir. Psixologiya üçün bədəndə tək bir cinsi oyadan maddənin və ya iki, hətta saysız-hesabsız maddənin olub-olmaması fərqsizdir. Psixoanaliz bizə, aktiv və passiv məqsədləri, yəni doyum növlərini tanıyan tək bir libido ilə kifayətlənməyi öyrədir. Bu ziddiyyətdə, xüsusilə passiv məqsədləri olan libido meyllərinin mövcudluğunda, məsələnin qalan hissəsi yerləşir.

Mövzumuzla bağlı analitik ədəbiyyata nəzər salsaq, burada söylədiklərimin hamısının orada artıq verildiyinə əmin olarıq. Əgər bu qədər çətin əlçatan sahədə öz təcrübələri və şəxsi baxışları haqqında hər bir hesabat dəyərli olmasaydı, bu işi dərc etmək lüzumsuz olardı. Həmçinin mən bir çox məsələni daha aydın ifadə etmiş və daha diqqətlə təcrid etmişəm. Digər müəyyən məqalələrdə Fövqəl-Mən və günah hissi məsələlərinin eyni vaxtda müzakirə olunması səbəbindən təsvir qarışıq görünür. Mən bundan yayınmışam; bu inkişaf mərhələsinin müxtəlif nəticələrini təsvir edərkən, uşaq ataya qarşı məyusluq nəticəsində tərk edilmiş ana bağlanmasına qayıtdıqda və ya həyat boyu bir mövqedən digərinə təkrar-təkrar keçdikdə yaranan mürəkkəb halları da nəzərdən keçirməmişəm. Amma məhz mənim işim başqaları arasında yalnız bir töhfə olduğu üçün, ədəbiyyatın ətraflı qiymətləndirilməsindən yayınmağa icazə verə bilərəm və bu işlərdən bəziləri ilə daha əhəmiyyətli uyğunluqları, digərləri ilə isə daha vacib fərqləri vurğulamaqla məhdudlaşa bilərəm.

Abrahamın əslində hələ də aşılmamış «Qadın kastrasiyası kompleksinin ifadə formaları» (1921) adlı təsvirinə ilkin yalnız ana bağlanması amilini əlavə etmək istərdik. Janna ³⁵ Lampl-de Grootun (1927) vacib işinin əsas məqamlarına razılıq verməliyəm. Burada oğlan və qızlarda edipdən əvvəlki mərhələnin tam eyniliyi tanınır, qızın anaya qarşı cinsi (fallik) aktivliyi iddia olunur və müşahidələrlə sübut edilir. Anadan uzaqlaşma, uşağı cinsi obyekt və tez-tez masturbasiyanı tərk etməyə məcbur edən, inkişafın bütün formulu «qızın müsbət Edip kompleksinə daxil olmadan əvvəl «mənfi» Edip kompleksinin bir mərhələsini keçdiyi» kimi ifadə edən, qəbul edilmiş kastrasiyanın təsirinə aid edilir. Bu işin çatışmazlığını onda görürəm ki, o, anadan uzaqlaşmanı sadəcə obyekt dəyişikliyi kimi təqdim edir və bunun ən aydın düşmənçilik əlamətləri altında baş verdiyini nəzərə almır. Bu düşmənçilik Helene Deutschun son işində (1930) tam qiymətləndirilir; orada həmçinin qızın fallik aktivliyi və ana bağlanmasının intensivliyi qəbul edilir. H. Deutsch həmçinin ataya tərəf dönüşün (artıq anada aktivləşmiş) passiv meyillər yolu ilə baş verdiyini qeyd edir. Onun əvvəllər (1925) dərc edilmiş «Qadın cinsi funksiyalarının psixoanalizi» kitabında müəllif Edip sxeminin edipdən əvvəlki mərhələyə tətbiqindən hələ azad olmamışdı və buna görə də qızın fallik aktivliyini ata ilə eyniləşmə kimi şərh etmişdi.

Fenichel (1930) analizdə toplanan materialın hansının edipdən əvvəlki mərhələnin dəyişməz məzmunu, hansının isə geriləmə (və ya başqa cür) təhrif olunmuş olduğunu anlamaq çətinliyini haqlı olaraq vurğulayır. O, Jan Lampl-de Groota görə qızın fallik aktivliyini qəbul etmir və Melani Kleinin (1928) Edip kompleksini «əvvələ köçürməsinə» qarşı çıxır; Klein onun başlanğıcını həyatın ikinci ilinin əvvəlinə təyin edir. Bu zaman təyini, təbii ki, inkişafın digər bütün münasibətlərinə baxışı da dəyişdirir və həqiqətən böyüklərdə aparılan analiz nəticələri ilə üst-üstə düşmür, xüsusilə də qızların edipdən əvvəlki ana bağlanmasının uzun müddət davam etməsi haqqında mənim tapıntılarımla uzlaşmır. Bu ziddiyyətin yumşaldılmasına bir yol, bu sahədə hələ bioloji qanunlarla sərt müəyyən edilmiş və təsadüfi təcrübənin təsiri altında hərəkətli və dəyişkən olan şeyləri ayırd edə bilmədiyimiz qeydi ilə göstərilir. Baştan çıxarmanın təsiri artıq uzun müddətdir məlum olduğu kimi, bacı-qardaşların doğulma vaxtı, cins fərqinin kəşf edilmə vaxtı, cinsi əlaqənin birbaşa müşahidəsi, valideynlərin təklif edən və ya rədd edən davranışı və s. kimi digər amillər də uşaq cinsəllik inkişafının sürətlənməsinə və yetkinləşməsinə səbəb ola bilər.

Bəzi müəlliflərdə uşağın ilk, ən ilkin libido təzahürlərinin əhəmiyyətini sonrakı inkişaf prosesləri xatirinə aşağı salmağa meyl özünü göstərir; nəticədə, ekstremal ifadə ilə desək, onlara yalnız müəyyən istiqamətləri təyin etmək rolu qalır, bu yolları seçən intensivliklər isə sonrakı geriləmələr və reaksiya təşəkkülü tərəfindən mübahisə altına alınır. Məsələn, K. Horney (1926) qızın ilkin penis həsədinin tərəfimizdən çox şişirdildiyini, sonradan inkişaf etmiş kişilik meylinin intensivliyinin isə qadın təhriklərinə, xüsusilə ataya qadın bağlanmasına qarşı müdafiə üçün istifadə olunan ikincil penis həsədinə aid edilməli olduğunu düşünür. Bu, mənim təəssüratlarıma uyğun gəlmir. Geriləmə və reaksiya əmələ gəlməsi vasitəsilə sonradan güclənmələr faktı nə qədər müəyyən olsa da, axışan libido komponentlərinin nisbi qiymətləndirməsini aparmaq nə qədər çətin olsa da, mən düşünürəm ki, ilk libido təhriklərinin sonrakı bütün təhriklərdən üstün olan, əslində ölçüyəgəlməz adlandırıla bilən bir intensivliyə malik olduğunu nəzərdən qaçırmamalıyıq. Ata ilə bağlılıq və kişilik kompleksi arasında əksliyin olduğu şübhəsiz doğrudur – bu, aktivlik və passivlik, kişilik və qadınlıq arasındakı ümumi əkslikdir – lakin bu, yalnız birinin ilkin olduğunu, digərinin isə gücünü yalnız müdafiəyə borclu olduğunu fərz etmək üçün bizə hüquq vermir. Və qadınlığa qarşı müdafiə bu qədər enerjili olursa, uşağın penis həsədində ilk ifadəsini tapdığı və buna görə də adını ondan almağa layiq olan kişilik meylindən başqa haradan güc ala bilər?

Jonesun (1928) qızlarda fallik mərhələnin həqiqi inkişaf mərhələsindən çox, ikincil qoruyucu reaksiya olması haqqında fikrinə qarşı oxşar etiraz irəli sürülür. Bu, nə dinamik, nə də zaman şərtlərinə uyğun gəlmir.

19 / 34

Halsman işində fakültə rəyi

Vyana Universitetinin hüquq professoru Dr. Yozef Hupka, tələbə Filip Halsmannın bəraətini almaq üçün apardığı təşəbbüslər çərçivəsində müəllifdən İnsbruk Tibb Fakültəsinin rəyi barədə fikir bildirməyi xahiş etmişdi. Müəllifin professor Hupkaya təqdim etdiyi aşağıdakı münasibət ilk dəfə „Psixoanalitik Hərəkat“ jurnalının III cildində, 1931-ci ildə nəşr olunmuşdur.

Bildiyimiz qədər, Edip kompleksi uşaqlıq dövründə bütün insanlarda mövcud olmuş, inkişaf illərində böyük dəyişikliklərə uğramış və bir çox fərdlərdə yetişkinlik dövründə də müxtəlif dərəcədə güclə tapılır. Onun əsas xarakteristikaları, ümumiliyi, məzmunu və taleyi psixoanaliz dövründən çox əvvəl, məşhur „Ramonun qardaşı oğlu“ dialoqundakı bir yerin sübut etdiyi kimi, Diderot kimi dərin düşüncəli bir mütəfəkkir tərəfindən qavranılmışdır. Götenin bu əsərin tərcüməsində (Sophienausgabe nəşrinin 45-ci cildi) səhifə 136-da belə yazılıb: „Əgər kiçik vəhşi özünə buraxılsaydı və bütün zəifliyini (imbecillite) qorusaydı, beşikdəki uşağın az miqdardakı ağlı ilə otuz yaşlı adamın ehtiraslarının gücünü birləşdirsəydi, atasının boynunu qırar və anasını ləkələyərdi.“

Əgər Filip Halsmannın atasını öldürdüyü obyektiv olaraq sübut edilsəydi, o zaman başqa cür anlaşılmayan bir hərəkəti əsaslandırmaq üçün Edip kompleksinə müraciət etmək haqqı olardı. Belə bir sübut təqdim edilmədiyi üçün, Edip kompleksinin qeyd edilməsi aldadıcı təsir yaradır; bu, ən azı mənasızdır. Halsmann ailəsində ata və oğul arasındakı uyğunsuzluqlar haqqında araşdırmanın üzə çıxardığı məlumatlar, oğulda pis ata münasibətinin olduğunu fərz etmək üçün tamamilə kifayətsizdir. Əgər belə olmasaydı belə, demək lazımdır ki, oradan belə bir hərəkətin törədilməsinə qədər uzun bir yol var. Tam da onun hər yerdə mövcud olması səbəbindən, „Edip kompleksi“ cinayət törətmə barədə nəticə çıxarmaq üçün uyğun deyil. Məlum bir anekdotda fərz edilən vəziyyəti asanlıqla yaratmaq olar: Bir oğurluq baş verib. Bir kişi cinayətkar kimi məhkum edilir, onun yanında oğru açarı tapılıb. Hökmdən sonra nə qeyd etmək istədiyi soruşulduqda, zinaya görə də cəzalandırılmasını tələb edir, çünki ona lazım olan alət də onun yanındadır.

Dostoyevskinin „Karamazov qardaşları“ adlı möhtəşəm romanında Edip vəziyyəti marağın mərkəzində durur. Köhnə Karamazov oğullarına sevgisiz təzyiq göstərərək özünə nifrət qazandırdı; biri üçün o, üstəlik, arzulanan qadın uğrunda güclü rəqibdir. Bu oğul Dmitri atasından zorla qisas almaq niyyətini gizlətmədi. Buna görə də, atasının qətlindən və talanından sonra onun qatili kimi ittiham olunması və məsumluğuna dair bütün andlarına baxmayaraq məhkum edilməsi təbii haldır. Lakin Dmitri məsumdur; cinayəti qardaşlardan başqa biri törətmişdir. Bu romanın məhkəmə səhnəsində məşhurlaşan bir ifadə işlədilir: psixologiya iki uclu dəyənəkdir.

İnsbruk Tibb Fakültəsinin rəyi, Filip Halsmana "effektiv" bir Edip kompleksini aid etməyə meylli görünür, lakin bu effektivliyin dərəcəsini müəyyən etməkdən çəkinir, çünki ittihamın təzyiqi altında Filip Halsmanda "tam açıqlama" üçün şərait mövcud deyil. Əgər o, daha sonra "təqsirləndirilən şəxsin cinayət törətməsi halında belə, cinayətin kökünü Edip kompleksində axtarmağı" rədd edirsə, məcburiyyət olmadan inkar etməkdə həddi aşır.

Həmin rəydə tamamilə əhəmiyyətsiz olmayan bir ziddiyyətə rast gəlinir. Psixi sarsıntının kritik dövrdən əvvəlki və həmin dövrə aid təəssüratların yaddaş pozğunluğuna mümkün təsiri son dərəcə məhdudlaşdırılır, mənim fikrimcə, haqsız olaraq; istisna vəziyyəti və ya ruhi xəstəlik fərziyyələri qətiyyətlə rədd edilir, lakin cinayətdən sonra Filip Halsmanda baş verən "sıxışdırma" ilə izahat həvəslə qəbul edilir. Deməliyəm ki, ağır nevroz əlamətləri göstərməyən bir böyükdə qəfil baş verən belə bir sıxışdırma, məsafə və vaxt axını ilə bağlı bütün mübahisəli detallardan daha əhəmiyyətli olacaq bir hərəkətin, normal və ya yalnız fiziki yorğunluqla dəyişmiş vəziyyətdə baş verən sıxışdırması, şübhəsiz ki, birinci dərəcəli nadirlik olardı.

20 / 34

1930-cu il Göte Mükafatı

Frankfurt a. M. şəhərinin Göte Mükafatı müəllifə 1930-cu ildə təqdim edilmişdir. Göte Mükafatı Qəyyumlar Şurasının katibi Dr. Alfons Pake, müəllifi 26 iyul 1930-cu il tarixli məktubla mükafatın təqdim edilməsi barədə məlumatlandırmışdır; aşağıda müəllifin 5 avqust 1930-cu il tarixli cavabı və 28 avqust 1930-cu ildə Anna Freyd tərəfindən oxunan Frankfurt Göte Evindəki nitq verilmişdir.

Mən ictimai təltiflərlə ərköyün edilməmişəm və buna görə də onlarsız yaşaya biləcək şəkildə özümü qurmuşam. Ancaq Frankfurt şəhərinin Göte mükafatının təqdim olunmasının məni çox sevindirdiyini inkar etmək istəmirəm »-.. Göte mükafatının təqdim olunması qaydasına əsasən, mükafat artıq yaradıcılığı ilə tanınmış və yaradıcı fəaliyyəti Götenin xatirəsinə həsr olunmuş təqdirə layiq olan şəxsiyyətə verilməlidir....³⁶

Qəyyumluq şurası, çox hörmətli professor, mükafatı sizə təqdim edərkən, sizin yaratdığınız yeni tədqiqat formalarının dövrümüzün formalaşdırıcı qüvvələri üzərindəki inqilabi təsirlərinə verdiyi yüksək dəyəri ifadə etmək istəyir. Sizə təqdim olunan təqdir, eyni dərəcədə alimə, yazıçıya və mübarizəyə də aiddir; o, yanan suallarla həyəcanlanan dövrümüzün ən canlı tərəflərindən birinə işarə kimi dayanır. Sizin psixologiyanız yalnız tibb elmini deyil, həm də sənətkarların, ruhbanların, tarixçilərin və Frankfurtu çox sevindirdi. Onun təbiətində fantaziyanı xüsusilə qızışdıran və onun təyinatlarından biri, adətən bu cür mükafatlarla müşayiət olunan təvazökarlığı aradan qaldıran bir şey var.

Məktubunuz üçün sizə xüsusi təşəkkürümü bildirməliyəm; o, məni təəccübləndirdi və heyran etdi. İşimin xarakterinə olan xoşniyyətli dərin nüfuz etməni nəzərə almasam da, heç vaxt işimin gizli şəxsi məqsədlərini sizin kimi aydın şəkildə tanıdığımı görməmişdim və sizdən bunu haradan bildiyinizi soruşmaq istərdim.

Təəssüf ki, qızıma yazdığınız məktubdan yaxın gələcəkdə sizi görməyəcəyimi öyrənirəm və mənim yaşımda təxirə salmaq hər halda narahatlıq doğurur. Təbii ki, sizin elan etdiyiniz cənabı (Dr. Michel) qəbul etməyə hazıram.

Frankfurtdakı təntənəyə təəssüf ki, gələ bilmirəm, bu səyahət üçün çox zəifəm. Təntənəli qonaqlar heç nə itirməyəcəklər, qızım Anna məndən daha xoş görünür və daha xoş səslənir. O, Götenin psixoanalizlə əlaqələrini nəzərə alan və analitikləri böyük insana borclu olduqları hörməti analitik cəhdlərlə pozduqları ittihamından müdafiə edən bir neçə cümlə oxumalıdır. Ümid edirəm ki, mənə verilən mövzunu: "İnsanın və tədqiqatçının Göte ilə daxili əlaqələri" bu şəkildə dəyişdirmək olar, ya da siz hələ də xoşniyyətli olub, mənə bundan imtina etməyi məsləhət görəcəksiniz.

tərbiyəçilərin dünyagörüşünü sarsıtdı və zənginləşdirdi. Monomanik özünü parçalama təhlükələri və bütün mənəvi istiqamətlər arasındakı fərqlər nəzərə alınmadan, əsəriniz xalqların yenilənmiş və daha yaxşı başa düşülməsinin əsasını təşkil etdi. Sizin öz məlumatınıza görə, elmi tədqiqatlarınızın ən erkən başlanğıcları Götenin "Təbiət" məqaləsi haqqında mühazirəyə gedib çıxır; nəticədə, tədqiqat metodunuzla dəstəklənən, sanki mefistofel olan, bütün pərdələri acımasızca yırtmağa meyl, Faustun doymazlığı və şüursuzda yatan yaradıcı qüvvələrə olan hörmətin ayrılmaz yoldaşıdır. Sizə təqdim olunan təqdir, eyni dərəcədə alimə, yazıçıya və mübarizəyə də aiddir; o, yanan suallarla həyəcanlanan dövrümüzün ən canlı tərəflərindən birinə işarə kimi dayanır.

Frankfurt şəhər magistratı tərəfindən qurulmuş qaydanın 4-cü bəndi belə deyir: Göte mükafatının təntənəli təqdimatı hər il 28 avqust tarixində Göte Evində, mükafatla təltif edilmiş şəxsiyyətin iştirakı ilə baş tutar ... . .“

FRANKFURTDAKI GÖTE EVİNDƏ NİTQ

Həyatımın işi tək bir məqsədə yönəldilmişdi. Sağlam və xəstə insanlarda psixi fəaliyyətin daha incə pozulmalarını müşahidə edir və bu əlamətlərdən nəticə çıxarmaq — və ya, bunu eşitməyi üstün tutursunuzsa: təxmin etmək — istəyirdim ki, bu fəaliyyətlərə xidmət edən aparat necə qurulub və onun daxilində hansı qüvvələr birlikdə və bir-birinə qarşı təsir göstərir. Bizim, yəni mənim, dostlarımın və əməkdaşlarımın bu yolla öyrənə bildikləri, normal və patoloji prosesləri eyni təbii hadisələrin hissələri kimi başa düşməyə imkan verən bir psixologiya quruluşu üçün əhəmiyyətli görünürdü.

Məni təəccübləndirən bu mükafatlandırmanız məni belə bir məhdudiyyətdən geri qaytarır. Bu evdə doğulmuş, bu otaqlarda uşaqlığını keçirmiş böyük universal şəxsiyyəti canlandıraraq, sanki onun qarşısında özünü doğrultmağa çağırır və elmin hər hansı yeniliyinə diqqətlə baxan gözləri psixoanalizə də yönəlsəydi, onun necə davranacağını sual altına alır.

Çoxtərəflilik baxımından Göte, Renaissance dövrünün ustası, onun kimi həm sənətkar, həm də tədqiqatçı olan Leonardo da Vinçiyə yaxındır. Lakin insan obrazları heç vaxt təkrarlana bilməz və bu iki böyük şəxsiyyət arasında dərin fərqlər də mövcuddur. Leonardonun təbiətində tədqiqatçı sənətkarla uzlaşmırdı, o, sənətkara mane olurdu və bəlkə də sonunda onu əzirdi. Götenin həyatında hər iki şəxsiyyət yan-yana yer tapdı, onlar üstünlük mövqeyində növbə ilə bir-birini əvəz etdilər. Leonardoda müşahidə olunan maneəni, bütün erotik olanı və beləliklə psixologiyanı onun marağından uzaqlaşdıran inkişaf ləngiməsi ilə əlaqələndirmək məntiqli görünür. Bu məqamda Götenin mahiyyəti daha sərbəst inkişaf edə bilərdi.

Fikrincə, Göte, müasirlərimizin çoxu kimi, psixoanalizi düşmən münasibəti ilə rədd etməzdi. O, özü bir çox məqamlarda ona yaxınlaşmış, öz dərk etməsi ilə sonradan təsdiqləyə bildiyimiz çox şeyi tanıtmış və bizə tənqid və istehza qazandıran bəzi baxışları o, öz-özünə başa düşülən kimi müdafiə etmişdir. Beləliklə, ona məsələn, insan uşağının ilk emosional bağlarının misilsiz gücü tanış idi. O, bu bağları "Faust" poemasının ithafında elə sözlərlə tərifləmişdir ki, biz onları öz təhlillərimizdə təkrarlaya bilərik: "Siz yenidən yaxınlaşırsınız, dalğalanan fiqurlar, Əvvəllər bulanıq nəzərə görünənlər, Bu dəfə sizi möhkəm saxlamağa çalışıram?"

"Köhnə, yarısı unudulmuş bir nağıl kimi İlk sevgi və dostluq da buradan qalxır."

Yetkin kişi kimi yaşadığı ən güclü sevgi cazibəsinin hesabını verərək, sevgilisinə belə xitab etmişdir: "Ah, keçmiş zamanlarda sən mənim bacım və ya həyat yoldaşım idin."

Beləliklə, o, bu ölməz ilk meyillərin obyekti kimi öz ailə çevrəsindən şəxsləri seçdiyini inkar etmirdi.

Göte yuxu həyatının məzmununu belə duyğulu sözlərlə təsvir edir: "İnsanların bilmədiyi Və ya düşünmədiyi, Sinənin labirintindən Gecədə gəzib keçən."

Bu sehrin arxasında biz Aristotelin qədim, şübhəsiz doğru olan, yuxunun psixi fəaliyyətimizin yuxu vəziyyətinə davamı olması haqqındakı ifadəsini tanıyırıq, bu da yalnız psixoanalizin əlavə etdiyi şüursuzluğun tanınması ilə birləşir. Yalnız yuxunun təhrif edilməsi sirri burada həllini tapmır.

Bəlkə də ən uca əsəri olan "İfigeniya"da Göte bizə günahın təzyiqindən əziyyət çəkən ruhun təmizlənməsinin, qurtuluşunun təsirli nümunəsini göstərir və bu katarsisin, sevgi dolu rəğbətin xeyirli təsiri altında ehtiraslı bir duyğu partlayışı ilə baş verdiyini nümayiş etdirir. Bəli, o, psixoloji yardım sahəsində özünü təkrar-təkrar sınayıb; məsələn, məktublarda Kraft adlanan bədbəxt şəxsə, "Fransada kampaniya" əsərində hekayəsini danışdığı professor Plessinqə kömək etməyə çalışıb və onun tətbiq etdiyi üsul katolik etirafı qaydasından kənara çıxır və psixoanalizimizin texnikası ilə maraqlı detallarda üst-üstə düşür. Götenin zarafat kimi adlandırdığı psixoterapevtik təsir nümunəsini burada ətraflı çatdırmaq istəyirəm, çünki bəlkə də daha az məlum olsa da, çox xarakterikdir. Xanım fon Şteynə yazılmış məktubdan (5 sentyabr 1785-ci il tarixli, № 1444): "Dünən axşam bir psixoloji məharət nümayiş etdirdim. Herder xanım hələ də Karlsbadda başına gələn bütün xoşagəlməz hadisələrə görə ən yüksək dərəcədə hipoxondriya vəziyyətində idi. Xüsusilə evdə birgə yaşayan qadına görə. Mən ona hər şeyi danışmağa və günahlarını etiraf etməyə icazə verdim; başqalarının cinayətlərini və öz səhvlərini ən kiçik təfərrüatları və nəticələri ilə birlikdə; nəhayət, mən onu günahlardan təmizlədim və ona zarafatla bu düsturla başa saldım ki, bu işlər artıq bitib və dənizin dərinliklərinə atılıb. O, özü də buna güldü və həqiqətən sağaldı." | Göte Erosu həmişə yüksək tutub, onun gücünü kiçiltməyə çalışmayıb, onun primitiv və ya hətta özbaşına ifadələrini, yüksək dərəcədə sublimasiya olunmuş ifadələrindən az hörmətlə qarşılamayıb və mənə elə gəlir ki, onun bütün təzahür formalarında mahiyyət birləşməsini qədim zamanlarda Platonun etdiyi qədər qətiyyətlə müdafiə edib. Bəli, bəlkə də təsadüfi üst-üstə düşmədən daha çox şeydir ki, o, "Seçmə qohumluqlar" romanında kimya təsəvvür dairəsindən olan bir ideyanı sevgi həyatına tətbiq edib; bu əlaqə, psixoanalizin adının özünə də şahidlik edir.

Mən ittihamlara hazıram: biz analitiklər Götenin himayədarlığı altına girmək hüququmuzu itirmişik, çünki ona borclu olduğumuz ehtiramı pozmuşuq, analizi onun özünə tətbiq etməyə çalışaraq, böyük adamı analitik tədqiqatın obyektinə endirmişik. Lakin mən əvvəlcə bunun aşağılama niyyəti və ya mənası daşıdığını inkar edirəm.

Göteni ehtiramla qarşılayan biz hamımız, mövcud hesabatlar və qeydlər əsasında onun həyatını bərpa etmək istəyən bioqrafların səylərini çox da müqavimət göstərmədən qəbul edirik. Amma bu bioqrafiyalardan biz nə gözləyirik? Hətta ən yaxşı və ən tam bioqrafiya belə, yalnız bilməyə dəyər görünən iki suala cavab verə bilməz.

O, sənətkarı yaradan möcüzəvi istedad sirrini açmayacaq və onun əsərlərinin dəyərini və təsirini daha yaxşı dərk etməyimizə kömək edə bilməz. Və belə bir bioqrafiyanın bizdə güclü bir ehtiyacı ödədiyi şübhəsizdir. Tarixi ənənənin əlverişsizliyi bu ehtiyacın ödənilməsini bizdən imtina etdikdə, məsələn, Şekspirin işində, bunu çox aydın hiss edirik. Hamımız üçün danılmaz dərəcədə narahat edicidir ki, Şekspirin komediyalarını, faciələrini və sonetlərini kimin yazdığını hələ də bilmirik: həqiqətən, Londonda təvazökar aktyor vəzifəsinə yüksəlmiş, savadsız Stratfordlu kiçik burjuvanın oğlu, yoxsa yüksək soylu, incə təhsilli, ehtiraslı nizamsız, bir qədər statusu aşağı düşmüş aristokrat, Oksfordun on yeddinci qrafı, İngiltərənin irsi Böyük Şambelan Lordu Edvard de Vere. Amma əsərləri bizim üçün bu qədər əhəmiyyətli olmuş bir adamın həyat şəraiti haqqında məlumat almaq ehtiyacı necə əsaslandırılır?

Ümumiyyətlə deyilir ki, bu, belə bir adamı insani cəhətdən də bizə yaxınlaşdırmaq istəyidir. Bunu qəbul edək; deməli, bu, bizim tanıdığımız və ya təsirini artıq hiss etdiyimiz atalar, müəllimlər, nümunə şəxslər kimi belə insanlarla affektiv əlaqələr qurmaq ehtiyacıdır; onların şəxsiyyətlərinin də sahib olduğumuz əsərləri qədər möhtəşəm və heyranlıq doğurucu olacağı gözləntisi ilə.

Yenə də qəbul edirik ki, burada başqa bir motiv də rol oynayır. Bioqrafın əsaslandırması da bir etirafı ehtiva edir. Bioqraf qəhrəmanı alçaltmaq istəmir, əksinə, onu bizə daha yaxın etmək istəyir. Amma bu, bizdən onu ayıran məsafəni azaltmaq deməkdir və alçaltma istiqamətində təsir edir. Və böyük bir şəxsin həyatı haqqında daha çox məlumat əldə etdikdə, onun həqiqətən bizdən yaxşı hərəkət etmədiyi və bizə insani cəhətdən doğrudan yaxınlaşdığı hallar haqqında da eşitməyimiz qaçılmazdır. Buna baxmayaraq, bioqrafiyanın səylərini legitim hesab edirəm. Atalarımıza və müəllimlərimizə münasibətimiz ambivalentdir, çünki onlara olan hörmətimiz adətən düşmənçilikli üsyan komponentini örtür. Bu, psixoloji bir taleyidir, həqiqətin zorakı şəkildə boğulması olmadan dəyişdirilə bilməz və həyat hekayələrini araşdırmaq istədiyimiz böyük adamlara münasibətimizə də davam etməlidir.

Psixoanaliz bioqrafiyanın xidmətinə girərsə, təbii ki, özündən daha sərt rəftar edilməməyə haqqı var. Psixoanaliz digər yollarla əldə edilə bilməyən bəzi izahlara gətirə bilər və beləliklə, bir sənətkarın həvəs təbiəti, təcrübələri və əsərləri arasında yayılan toxuculuq sənətinin yeni əlaqələrini göstərə bilər. Düşüncəmizin əsas funksiyalarından biri xarici aləmin materialını psixoloji olaraq idarə etmək olduğundan, psixoanalizin böyük adama tətbiq edildikdə onun böyük nailiyyətinin anlaşılmasına kömək etdiyi üçün ona təşəkkür etmək lazımdır. Amma etiraf edirəm ki, Göte halında hələ irəli gedə bilməmişik. Bunun səbəbi, Götenin yalnız şair kimi böyük bir etirafçı deyil, həm də çoxlu avtobioqrafik qeydlərə baxmayaraq, ehtiyatlı bir gizlədən olmasıdır. Burada Mefistofelin sözlərini xatırlamadan keçə bilmərik: “Bilə biləcəyin ən yaxşı şeyi, uşaqlara deməyə icazən yoxdur.”

21 / 34

Romen Rollana

Unudulmaz, insanlığın bu yüksəkliyinə hansı əziyyətlər və iztirablarla yüksəldiniz!

Sizi görməzdən əvvəl uzun illər boyu sizi sənətkar və insan sevgisinin həvarisi kimi təqdir etmişdim. Mən özüm insan sevgisinə bağlı idim, sentimental və ya ideal tələblərdən deyil, soyuq, iqtisadi səbəblərə görə, çünki həvəs təbiətimiz və ətraf mühitimiz nəzərə alınaraq, onu insan növünün qorunması üçün texnika qədər vacib elan etməli idim.

Nəhayət sizi şəxsən tanıdığımda, güc və enerjini bu qədər yüksək qiymətləndirdiyinizi və özünüzdə bu qədər iradə gücünün təcəssüm olunduğunu görəndə təəccübləndim.

Növbəti onillik sizə yalnız arzuların gerçəkləşməsini gətirsin.

Sədaqətlə, Sigm. Freyd, 70 yaşında.

22 / 34

Ernest Jonesun 50-ci ad günü münasibətilə

Psixoanalizin ilk vəzifəsi, bu gün yaşayan bütün insanlara, hətta qədim və ibtidai dövr insanlarına ortaq olan həvəs təhriklərini üzə çıxarmaq idi. Buna görə də, yer sakinləri arasında irq, dil və ölkə çoxluğunun yaratdığı fərqliliklərin üstündən keçmək ona heç bir çətinlik yaratmırdı. O, əvvəldən beynəlxalq idi və məlumdur ki, onun tərəfdarları digərlərindən daha tez, böyük müharibənin ayırıcı təsirlərini dəf etməyi bacarıblar.

1908-ci ilin yazında Zalsburqda ilk psixoanalitik konqresdə toplaşan kişilər arasında kiçik bir məqalə – "Gündəlik həyatda rasionalizasiya" – oxumaq üçün çıxış edən gənc bir ingilis həkimi fərqlənirdi. Bu ilk əsərin məzmunu bu gün də qüvvədədir; gənc elmimiz onun sayəsində vacib bir anlayış və əvəzolunmaz bir terminlə zənginləşmişdi.

O vaxtdan Ernest Jones bir də dayanmadı. Əvvəlcə Torontoda professor vəzifəsində, sonra Londonda həkim, yerli qrupun qurucusu və müəllimi, nəşriyyatın rəhbəri, jurnalın redaktoru, tədris institutunun başçısı kimi o, psixoanaliz üçün yorulmadan çalışdı; ictimai mühazirələri ilə onun hər dəfəki nailiyyətlərini ümumi məlumatlığa çatdırdı, parlaq, ciddi, lakin ədalətli tənqidləri ilə onu rəqiblərinin hücumlarından və yanlış anlaşılmalarından müdafiə etdi, İngiltərədəki çətin mövqeyini peşəkarların iddialarına qarşı bacarıq və təmkinlə qorudu və bu xarici fəaliyyətinin bütün bu mərhələlərində kontinental psixoanalizin inkişafına sadiq köməkçilik edərək, elmi nailiyyətlərini – bunların arasında "Psixoanaliz haqqında məqalələr" və "Tətbiqi psixoanaliz üzrə esselər" əsərləri şahidlik edir – həyata keçirdi. İndi, həyatının zirvəsində, o, yalnız ingilisdilli analitiklər arasında şübhəsiz lider kimi deyil, həm də psixoanalizin ən görkəmli nümayəndələrindən biri kimi tanınır; dostlarının dayağı və elmimizin hələ də gələcək ümididir.

Bu jurnalın redaktoru, yaşının ona hökm etdiyi – və ya haqq verdiyi – sükutu, dostunu salamlamaq üçün pozmuşdursa, ona icazə verilsin ki, nəticəni bir arzu ilə – biz düşüncələrin hər şeyə qadirliyinə inanmırıq – yox, Ernest Jonesu 50. ad günündən sonra da əvvəlkindən fərqli təsəvvür edə bilmədiyi etirafı ilə bitirsin: həvəslə və qətiyyətlə, mübarizəçi və işinə sədaqətlə.

23 / 34

"Jüdische Presszentrale Zürich" redaktoruna məktub

". .. Deyə bilərəm ki, mən yəhudi dininə, bütün digər dinlərə olduğu qədər uzağam, yəni onlar elmi maraq obyekt kimi mənim üçün çox əhəmiyyətlidir, lakin emosional olaraq onlarla bağlı deyiləm. Əksinə, mən həmişə xalqımla güclü bir mənsubiyyət hissi daşımışam və bunu uşaqlarımda da bəsləmişəm. Biz hamımız yəhudi konfessiyasında qalmışıq.

Gəncliyim, bizim sərbəst fikirli din müəllimlərimizin şagirdlərinin ivrit dili və ədəbiyyatı üzrə bilik əldə etməsinə əhəmiyyət vermədikləri bir dövrə təsadüf etdi. Buna görə də, bu sahədə təhsilim olduqca geri qalmışdır, ki, bunu sonralar çox vaxt təəssüflənmişəm.

24 / 34

İvrit Universitetinin açılışına

Tarixçilər bizə deyiblər ki, kiçik millətimiz dövlət müstəqilliyinin məhvinə yalnız ona görə tab gətirə bilib ki, dəyərlər reytinqində ən yüksək pilləni mənəvi sərvətlərinə, dininə və ədəbiyyatına verib.

Biz indi atalarının torpağını dünyaya hökm edən bir gücün köməyi ilə yenidən qazanmaq perspektivinə malik olan bu xalqın dövründə yaşayırıq və bu münasibətlə qədim paytaxtında bir universitetin təməlini qoyaraq bayram edir.

Universitet din və millət fərqlərindən üstün bilik öyrədilən, insanlığa ətrafındakı dünyanı nə qədər anladıqlarını və onu nə qədər idarə edə bildiklərini göstərən tədqiqatların aparıldığı yerdir. Belə bir təşəbbüs, xalqımızın iki min illik bədbəxt taleyində özünə yol açdığı inkişafın şərəfli şahididir.

Yerusalimdəki Yəhudi Universitetinin açılış şənliklərində iştirak etməyimə pis səhhətimin mane olması mənim üçün ağrılıdır.

25 / 34

Kartezin bir yuxusu haqqında Maksim Leruya məktub

İlk dəfə Maksim Lerunun əsərində dərc edilmişdir: Descartes, le philosophe au masque. (Paris, Les Editions Rieder, 1929.) Maksim Leru müəllifə Dekartın bir yuxusunu qiymətləndirmək üçün təqdim etmişdir; aşağıdakı məktub müəllifin ona təqdim olunan materiala cavabını ehtiva edir. Dekartın bəzi yuxularını nəzərdən keçirməyinizi xahiş edən məktubunuzu oxuyarkən, ilk hissim bir təşviş təəssüratı idi. «Onda, hər şeyin qızdırma, fırtına və panika olduğu gecədə, xəyallar yuxu görən şəxsin qarşısında qalxır. Onları qovmaq üçün qalxmağa çalışır. Amma sağ tərəfində böyük bir zəiflik hiss edərək, özündən utanc duyaraq yenidən yıxılır. Birdən-birə otağının pəncərəsi açılır. Dəhşət içində, onu sol ayağı üzərində bir neçə dəfə fırladan şiddətli külək zərbələri ilə aparıldığını hiss edir.³⁷

«Sürünərək və səndələyərək, böyüdüyü kollecin binalarının qarşısına gəlir. Kilsəyə girməyə, orada ibadət etmək üçün, ümidsiz bir cəhd edir. Bu anda, yoldan keçənlər gəlir. Dayanmaq və onlarla danışmaq istəyir; onların birinin qovun daşıdığını qeyd edir. Amma şiddətli külək onu kilsəyə doğru geri itələyir.

«Onda sol tərəfində şiddətli ağrıdan dartıldığı halda gözlərini açır. Yuxu gördüyünü və ya oyandığını bilmir. Yarıoyaq halda, pis bir cinin onu aldatmaq istədiyini düşünür və onu qovmaq üçün bir dua pıçıldayır.

«Yenidən yuxuya gedir. Bir göy gurultusu onu oyadır, otağını qığılcımlarla doldurur. O, yenə də yuxuda olub-olmadığını, yoxsa oyuq olduğunu, bunun yuxu, yoxsa xəyal olduğunu, əminlik tapmaq üçün gözlərini açıb yumur; sonra, arxayınlaşaraq, yorğunluq qalib gəldiyi üçün yuxuya gedir.

«Beyni alovlanıb, bu səs-küylər və gizli iztirablar onu qızışdırarkən, Dekart bir lüğət, sonra isə şeirlər toplusu açır. Bu cəsur gəzgin bu misra haqqında yuxu görür: Quod vitae sectabor iter? Yenə də yuxular ölkəsinə səyahət? Birdən, tanımadığı bir adam peyda olur və Ausoniusun «Est et non» sözləri ilə başlayan bir şeirini oxutmağa çalışır. Amma adam yox olur, başqası peyda olur. Kitab da öz növbəsində yox olur, sonra qayıdır, həkk olunmuş portretlərlə bəzədilmiş halda. Nəhayət, gecə sakitləşir.»

Çünki yuxuları araşdırmaq, lakin yuxu görən şəxsin özündən onların bir-biri ilə və ya xarici dünya ilə əlaqəsini göstərən məlumatlar ala bilməmək — tarixi şəxsiyyətlərin yuxularından söhbət gedəndə məhz belə olur — ümumiyyətlə, yalnız zəif nəticə verir. Daha sonra, mənim vəzifəm gözlədiyimdən daha asan çıxdı; lakin tədqiqatlarımın nəticəsi sizə gözləməyə haqqınız olanlardan çox daha az əhəmiyyətli görünəcək.

Filosofumuzun yuxuları «yuxarıdan gələn yuxular» (Träume von oben) adlanan şeylərdir, yəni ideya formasiyalarıdır ki, bunlar həm ayıqlıq, həm də yuxu vəziyyətində yarana bilərdi və yalnız bəzi hissələri kifayət qədər dərin ruh vəziyyətlərindən maddə alıb. Buna görə də bu yuxular ən çox abstrakt, poetik və ya simvolik formaya malik məzmuna sahib olurlar.

Bu cür yuxuların təhlili bizə adətən bunu göstərir: biz yuxunu anlaya bilmirik; lakin yuxu görən — və ya xəstə — yuxunun məzmunu onun şüurlu düşüncəsinə çox yaxın olduğu üçün onu dərhal və çətinlik çəkmədən tərcümə edə bilir. Onda yuxunun bəzi hissələri qalır ki, yuxu görən onlar haqqında heç nə deyə bilmir: bunlar dəqiq olaraq şüursuzluğa aid olan və bir çox baxımdan ən maraqlı olan hissələrdir.

Ən əlverişli halda, bu şüursuzluğu yuxu görən şəxsin ona əlavə etdiyi ideyalara əsaslanaraq izah edirik.

«Yuxarıdan gələn yuxular»ı (bu termini mistik mənada deyil, psixoloji mənada başa düşmək lazımdır) qiymətləndirməyin bu yolu Dekartın yuxuları halında riayət edilməli olan yoldur.

Filosofumuz onları özü şərh edir və biz yuxuların şərhinin bütün qaydalarına uyğun olaraq onun şərhini qəbul etməliyik. ———————————L rer «O, qərar verdi ki, Lüğət bütün elmlərin bir yerə toplanmasından başqa bir şey demək deyil: və Corpus Poetarum adlı Şeirlər Toplusu isə xüsusilə və daha aydın şəkildə Fəlsəfə və Hikmətin birləşməsini bildirirdi... . . M. Dekart yuxusunu yuxu vəziyyətində şərh etməyə davam edərək, seçilməli olan həyat tərzinin qeyri-müəyyənliyi haqqında olan və Quod vitae sectabor iter sözləri ilə başlayan şeir parçasının aqil bir insanın yaxşı məsləhətini, hətta Əxlaq Teologiyasını bildirdiyini düşünürdü...³⁸

«Toplusunda toplanmış şairlər vasitəsilə o, Vəhyi və Həvəsi nəzərdə tuturdu, ki, bunlardan lütf görməkdən ümidini kəsməmişdi. Pifaqorun «Hə» və «Yox»u olan «Est et Non» şeir parçası vasitəsilə o, insan biliklərindəki Həqiqəti və Saxtakarlığı, eləcə də dünyəvi elmləri başa düşürdü. Bütün bu şeylərin tətbiqinin onun izahına bu qədər yaxşı uyğun gəldiyini görərək, lakin bizə öhdən kənarına aparan bir yolun mövcud olmadığını əlavə etmək lazımdır.

Onun izahını təsdiqləyərək, Dekartın sərbəst hərəkət etməsinə mane olan amillərin bizə tamamilə məlum olduğunu deyəcəyik: bu, daxili konfliktin yuxu vasitəsilə təmsil olunmasıdır. Sol tərəf şər və günahın, külək isə «pis ruh»un (animus) təmsilidir.

Yuxuda görünən müxtəlif şəxsləri təbii ki, biz eyniləşdirə bilmərik, baxmayaraq ki, Dekart soruşulsaydı, onları eyniləşdirməkdən çəkinməzdi. Qəribə elementlərə gəldikdə – onlar əslində azsaylıdır və demək olar ki, absurddur – məsələn, «xarici ölkənin qovuzu» və kiçik portretlər, izah olunmamış qalır.

Qovuz baxımından, yuxu görən «tənhalıq cazibələrini, lakin tamamilə insani müraciətlər vasitəsilə təqdim olunan» kimi təsvir etmək üçün (orijinal) bir fikrə gəlmişdi. Bu, əlbəttə ki, dəqiq deyil, lakin dəqiq izah yoluna aparan ideyalar assosiasiyası ola bilər. Onun günah vəziyyəti ilə əlaqədar olaraq, bu assosiasiya gənc tənha adamın təsəvvürünü məşğul edən cinsi təsəvvürü ifadə edə bilər.

Portretlər haqqında Dekart heç bir izahat vermir.

O, bu yuxu ilə bütün elmlərin xəzinələrini ona açmaq istəyənin Həqiqət Ruhu olduğuna özünü inandıracaq qədər cəsarətli idi. Və ikinci kitabda tapdığı kiçik portretlərdən başqa izah etməli bir şey qalmadığı üçün, ertəsi gün ona baş çəkən İtalyan rəssamın ziyarətindən sonra artıq onların izahını axtarmadı.

«Bu son yuxu, yalnız çox şirin və çox xoş olan, onun fikrincə gələcəyi işarə edirdi: və yalnız həyatının qalan hissəsində başına gələcək şeylər üçün idi. Lakin o, əvvəlki ikisini, Tanrı qarşısında insanlar qarşısında olduğu qədər məsum olmaya bilən keçmiş həyatı haqqında xəbərdarlıq edən hədələyici xəbərdarlıqlar kimi qəbul etdi. Və bu iki yuxunun müşayiət etdiyi dəhşət və qorxunun səbəbinin bu olduğuna inandı. Birinci yuxuda ona təqdim edilmək istənən qovuz, onun dediyinə görə, «tənhalıq cazibələrini, lakin tamamilə insani təkliflər vasitəsilə təqdim olunan» kimi işarə edirdi. Sağ tərəfi ağrıdıqda onu kollec kilsəsinə itələyən külək, onun öz iradəsi ilə getmək istədiyi bir yerə onu zorla atmağa çalışan pis Ruhdan başqa bir şey deyildi. Buna görə də Tanrı onun daha irəli getməsinə və hətta göndərmədiyi bir Ruh tərəfindən müqəddəs bir yerə aparılmasına icazə vermədi: baxmayaraq ki, bu kilsəyə doğru ilk addımlarını ona etdirən Tanrının Ruhu olduğuna tamamilə əmin idi. İkinci yuxuda onun üzərinə çöken dəhşət, onun mənasında, günahkarlığını, yəni həyatının indiyə qədərki dövründə işləmiş ola biləcəyi günahlar haqqında vicdan əzabını işarə edirdi. Onun eşitdiyi ildırım səsi, onu ələ keçirmək üçün üzərinə enən həqiqət ruhunun siqnalı idi.

26 / 34

Pribor şəhərinin bələdiyyə başçısına məktub

5 oktyabr 1931-ci ildə Moraviyada Freibergdə (Pribor) müəllifin doğulduğu evin üzərində xatirə lövhəsi açıldı. Müəllifin şəhər bələdiyyə başçısına yazdığı aşağıdakı məktub açılış mərasimində Anna Freyd tərəfindən oxundu.

Pribor-Freiberg şəhərinin bələdiyyə başçısına, bu mərasimin təşkilatçılarına və mənim doğulduğum evi sənətkar əlindən hazırlanmış bu xatirə lövhəsi ilə təltif edərək mənə göstərdikləri ehtiram üçün orada iştirak edən hər kəsə təşəkkür edirəm. Və bu, hələ sağ ikən, çağdaşlarım mənim əməyimin dəyərini qiymətləndirməkdə hələ razılığa gəlməmişkən baş verib.

Mən Freyberqi 3 yaşında tərk etdim, 16 yaşında gimnaziya şagirdi kimi tətil zamanı, Fluss ailəsinin qonağı olaraq yenidən ziyarət etdim və o vaxtdan bəri bir daha qayıtmadım. Həmin vaxtdan bəri başıma çox şey gəldi: çox əziyyət çəkdim, bəzi kədərlər yaşadım, həmçinin insan həyatında hər şey qarışdığı kimi xoşbəxtlik və bir qədər uğur da qazandım. İndi 75 yaşında olan adam üçün özünü həmin erkən dövrün yerinə qoymaq asan deyil, çünki onun zəngin məzmunundan yalnız az sayda qalıq yaddaşına çatır, lakin bir şeyə əmin ola bilərəm: dərinliyimdə örtülmüş halda, hələ də xoşbəxt Freyberq uşağı, gənc ananın ilk oğlu, bu havadan, bu torpaqdan ilk silinməz təəssüratları almış olan şəxs yaşayır. Beləliklə, bu yer və onun sakinləri üçün ürəkdən təbriklərimlə mənim təşəkkürümü tamamlamaq mənə nəsib olsun.

27 / 34

Yozef Breuer

20 iyun 1925-ci ildə Vyana şəhərində 84-cü həyat ilində Dr. Yozef Breuer vəfat etdi; o, katartik metodun yaradıcısı idi və adı buna görə psixoanalizin başlanğıcları ilə silinməz şəkildə bağlıdır.

Breuer daxili xəstəliklər üzrə ixtisaslaşmış həkim idi, klinik həkim Oppolzerin şagirdi; gənc yaşlarında Ewald Heringin yanında tənəffüsün fiziologiyası üzərində işləmiş, daha sonra, geniş tibbi təcrübəsinin az boş vaxtlarında heyvanlarda vestibulyar aparatın funksiyası üzrə uğurlu təcrübələr aparmışdır. Onun təhsilində heç nə, onun histerik nevrozun qədim sirrinə ilk həlledici baxışı qazanacağını və insan ruhi həyatı haqqında biliyə əbədi dəyərli bir töhfə verəcəyini gözləməyə əsas verə bilməzdi. Lakin o, zəngin və universal istedadlı adam idi və onun maraqları peşəkar fəaliyyətinin çox uzaq kənarlarına, bir çox istiqamətlərə yayılırdı.

1880-ci ildə təsadüf ona xüsusi bir xəstə gətirdi; bu, öz xəstə atasına qulluq edərkən ağır histeriyaya tutulmuş qeyri-adi ağıllı bir qız idi. Onun bu məşhur "ilk hal"da nə etdiyi, tapdığı texnikanı xəstə anlaşılmaz əziyyət simptomlarından azad olunana qədər hansı təsəvvüredilməz səy və səbirlə həyata keçirdiyi, nevrozun ruhi mexanizmlərinə hansı anlayışı qazandığı, dünya tərəfindən təxminən on dörd il sonra bizim birgə nəşrimiz "Histeriya üzrə araşdırmalar"dan (1895) öyrənilmişdir, lakin təəssüf ki, hətta o zaman da yalnız kəskin qısaldılmış və tibbi diskretliyə riayət edərək senzura olunmuş formada.

Biz psixoanalitiklər, tək bir xəstəyə yüzlərlə saat həsr etməyə artıq alışmış olduğumuz üçün, belə bir səyin qırx beş il əvvəl nə qədər yeni görünməli olduğunu təsəvvür edə bilmirik. Buna böyük bir şəxsi maraq və, belə demək mümkünsə, tibbi libido hissəsi lazım olmuş ola bilər, lakin həm də kifayət qədər azad düşüncə və sarsılmaz qavrayış səviyyəsi tələb olunmuşdur. Bizim "Araşdırmalar"ımız dövründə artıq Şarkonun işlərinə və Pyer Janetin araşdırmalarına istinad edə bilərdik; bu araşdırmalar o vaxtlar Breuerin kəşflərinin bir hissəsinə üstünlüyü əlindən almışdılar. Lakin Breuer ilk xəstəsini müalicə edərkən (1881/82), bütün bunlardan hələ heç nə mövcud deyildi. Janetin "Psixoloji Avtomatizm" əsəri 1889-cu ildə, digər əsəri "Histeriklərin mental vəziyyəti" isə yalnız 1892-ci ildə nəşr olundu. Görünür, Breuer tamamilə orijinal araşdırma aparırdı, yalnız xəstəlik hadisəsinin ona verdiyi təkanlarla yönləndirilirdi.

Mən dəfələrlə — sonuncu dəfə "Özünü təqdim" (1925) əsərimdə, Qrotun "Müasir Tibb" toplusunda — birgə dərc etdiyimiz "Araşdırmalar"dakı öz payımı ayırmağa çalışmışam. Mənim xidmətim əsasən, Breuerdə sönmüş görünən bir marağı yenidən canlandırmaq və sonra onu nəşrə sövq etməkdə idi. Ona xas olan müəyyən bir çəkinmə, adamın parlaq şəxsiyyəti ilə ziddiyyət təşkil edən daxili təvazökarlıq, onu heyrətamiz kəşfini uzun müddət gizli saxlamağa vadar etmişdi ki, nəhayət, onda hər şey artıq yeni olmaqdan çıxmışdı. Sonralar, təmiz affektiv bir anın da ona nevrozun aydınlaşdırılması üzərində daha çox işləməkdən bezdirdiyini fərz etmək üçün əsasım oldu. O, xəstənin həkimə olan heç vaxt əskik olmayan transferi (Übertragung) ilə toqquşmuş və bu prosesin şəxsiyyətsiz təbiətini dərk etməmişdi. O, mənim təsirimə tabe olduqda və "Araşdırmalar"ın nəşrinə hazırlaşdıqda, onların əhəmiyyəti haqqındakı hökmü möhkəmlənmiş görünürdü. O, o vaxt belə demişdi: Mən inanıram ki, ikimizin dünyaya çatdıracağımız ən vacib şey budur.

Breuer ilk xəstəsinin tibbi tarixçəsindən əlavə, "Tədqiqatlar"a nəzəri bir məqalə də əlavə etmişdir; bu məqalə köhnəlmiş olmaqdan çox uzaqdır, əksinə, hələ də kifayət qədər qiymətləndirilməmiş fikirlər və təşəbbüslər ehtiva edir. Bu spekulyativ traktata dərindən nüfuz edən şəxs, təəssüf ki, tədqiqat marağını uzun ömrünün yalnız qısa bir epizodunda psixopatologiyaya yönəltmiş bu adamın zəka səviyyəsi haqqında düzgün təəssürat qazanacaq.

28 / 34

Karl Abraham

25 dekabrda Berlində Dr. K. Abraham vəfat etdi; o, öz qurduğu Berlin qrupunun sədri və hazırda Beynəlxalq Psixoanalitik Assosiasiyasının prezidenti idi. Hələ əlli yaşına çatmamış o, 1925-ci ilin yazından bəri güclü bədəninin mübarizə apardığı daxili bir xəstəliyə təslim oldu. Homburg v.d. H.-dəki son konqresdə o, hamımızın sevincinə sağalmış görünürdü; bir relaps ağrılı bir məyusluq gətirdi.

Bu adamla — həyatı bütöv və cinayətlərdən təmiz — biz gənc, hələ də çox hücum edilən elmimizin ən güclü ümidlərindən birini, bəlkə də gələcəyinin əvəzsiz bir hissəsini dəfn edirik. Psixoanalitik işin qaranlıq yollarında mənim arxamca gələn hamı içərisində, onun adı ilə yanaşı yalnız bir başqa adın qeyd oluna biləcəyi qədər üstün bir mövqe qazanmışdır. Həmkarlarının və şagirdlərinin onun haqqında bəslədiyi, sonsuz dərəcədə sahib olduğu etimad, onu çox güman ki, rəhbərliyə dəvət edəcəkdi və şübhəsiz ki, o, kütlənin tərif və tənqidlərindən, habelə öz fantaziyalarının cazibədar parıltısından təsirlənmədən, həqiqət axtarışında nümunəvi bir rəhbər olacaqdı.

Bu sətirləri Abrahamı mənim kimi tanıyan və qiymətləndirən dostlar və həmkarlar üçün yazıram. Onlar mənim üçün bu qədər gənc dostun itirilməsinin nə demək olduğunu asanlıqla başa düşəcək və çətin ifadə edilə bilən şeylərə ifadə verməyə daha çox cəhd etməməyimi bağışlayacaqlar. Bizim bu jurnalımızda başqa biri Abrahamın elmi şəxsiyyətinin təsvirini və işlərinin dəyərləndirilməsini həyata keçirəcək.

29 / 34

«Tərk edilmiş gənclik» əsərinə ön söz

ZU VERWAHRLOSTE JUGEND, Psixoanaliz qayğı və tərbiyə işində, AUGUST AICHHORNUN ilk giriş üçün on mühazirəsi (Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana, № XIX). Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatı, Leypsiq - Vyana - Sürix 1925.

Psixoanalizin bütün tətbiqləri arasında uşaq tərbiyəsi nəzəriyyəsi və praktikasına aid olanı qədər böyük maraq doğurmamış, o qədər ümidlər bəsləməmiş və nəticədə o qədər qabiliyyətli əməkdaş cəlb etməmişdir. Bu asanlıqla başa düşüləndir. Uşaq psixoanalitik tədqiqatların əsas obyektinə çevrilmişdir; bu mənada o, işə başladığı nevrotiki əvəz etmişdir. Analiz xəstədə, yuxu görəndə və sənətkarda az dəyişmiş halda yaşamağa davam edən uşağı ortaya çıxarmışdır; o, uşaq varlığına özünəməxsus xarakter verən və yetkinlik yaşına doğru aparan inkişaf yollarını izləyən həvəs qüvvələrini və meylləri işıqlandırmışdır. Buna görə də, uşağa psixoanalitik yanaşmanın, uşağı yetkinliyə doğru gedən yolda idarə etmək, inkişaf etdirmək və səhvlərdən qorumaq istəyən tərbiyəvi fəaliyyətə fayda verəcəyi gözləntisinin yaranmasına təəccüblənməmək lazımdır.

Psixoanalizin bu tətbiqində şəxsi iştirakım çox cüzi olmuşdur. Mən erkən yaşlarımda üç qeyri-mümkün peşə haqqında zarafatı — yəni: tərbiyə etmək, müalicə etmək, idarə etmək — mənimsəmişdim və bu vəzifələrin ortası ilə kifayət qədər məşğul olmuşdum. Lakin bu, pedaqoq dostlarımın işinin iddia edə biləcəyi yüksək sosial dəyəri inkar etdiyim mənasına gəlmir.

Müdir A. Aixhornun əlimizdəki kitabı böyük problemin bir hissəsi ilə, yəni tərbiyəyə ehtiyacı olan gənclərin tərbiyəvi təsiri ilə məşğul olur. Müəllif psixoanalizlə tanış olmadan əvvəl, şəhər himayə müəssisələrinin rəhbəri kimi dövlət vəzifəsində uzun illər fəaliyyət göstərmişdir. Onun himayə altındakılara münasibəti bu bədbəxtlərin taleyinə isti marağın mənbəyindən qaynaqlanır və onların ruhi ehtiyaclarına intuitiv empatiya ilə düzgün idarə olunurdu. Psixoanaliz ona praktik olaraq çox az yeni şey öyrədə bilərdi, lakin ona öz hərəkətlərinin haqlılığını nəzəri baxımdan aydın dərk etməyə və bunu başqalarına əsaslandırmağa imkan verdi.

Bu intuitiv başa düşmə qabiliyyətinin hər bir tərbiyəçidə olacağını gözləmək olmaz. Müdir Aixhornun təcrübələrindən və uğurlarından iki xəbərdarlıq nəticə çıxarmaq olar. Birincisi, tərbiyəçi psixoanalitik təlim görməlidir, çünki əks halda onun səylərinin obyekti olan uşaq ona əlçatmaz bir sirr olaraq qalır. Belə bir təlim ən yaxşı şəkildə, tərbiyəçi özünü analizə tabe etdikdə və bunu öz üzərində yaşadığı zaman əldə edilir. 'Analiz üzrə nəzəri təlim kifayət qədər dərinə nüfuz etmir və inam yaratmır.

İkinci xəbərdarlıq daha çox mühafizəkar səslənir, o, tərbiyə işinin sui generis olduğunu, psixoanalitik təsirlərlə qarışdırıla və ya əvəz edilə bilməyəcəyini bildirir. Uşağın psixoanalizi tərbiyə üçün köməkçi vasitə kimi istifadə edilə bilər. Lakin o, onun yerini tutmaq üçün uyğun deyildir. Bunu təkcə praktik səbəblər deyil, həm də nəzəri düşüncələr bunu məsləhət görmür. Tərbiyə və psixoanalitik səylər arasındakı münasibətin yaxın gələcəkdə ətraflı araşdırmaya məruz qalacağı gözlənilir. Mən burada yalnız az bir şeyi nəzərdə tutmaq istəyirəm. Bununla yanaşı, tamamilə əsaslı olan bir ifadə ilə yanıldılmamalıyıq: yetkin nevrotikin psixoanalizi onun yenidən tərbiyə edilməsinə bərabər tutula bilməz. Uşaq, hətta yoldan çıxmış və nəzarətsiz uşaq belə hələ nevrotik deyil və yenidən tərbiyə, tamamlanmamış şəxsiyyətin tərbiyəsindən tamamilə fərqli bir şeydir. Analitik təsirin mümkün olması, “analitik vəziyyət” kimi ümumiləşdirilə bilən çox müəyyən şərtlərə əsaslanır, müəyyən psixi strukturların formalaşmasını və analitikə qarşı xüsusi münasibəti tələb edir. Bu şərtlər çatışmadıqda, məsələn, uşaqlarda, gənc nəzarətsiz şəxslərdə, adətən, həvəs xarakterli cinayətkarlarda da analizi aparmaq mümkün deyil, başqa bir şey etmək lazımdır, lakin bu da nəticədə analizin məqsədi ilə üst-üstə düşə bilər. Bu kitabın nəzəri fəsilləri oxucuya bu qərarların müxtəlifliyi arasında ilkin istiqamət verəcəkdir.

Artıq tərbiyə nəzəriyyəsi üçün deyil, lakin tərbiyəçinin mövqeyi üçün əhəmiyyətli olan bir nəticəni də əlavə edirəm. Əgər tərbiyəçi analizi öz şəxsi təcrübəsi vasitəsilə öyrənibsə və sərhəd və qarışıq hallarda öz işini dəstəkləmək üçün ondan istifadə edə biləcəyi vəziyyətə düşürsə, ona analizi icra etmək icazəsi verilməli və dar düşüncəli motivlərlə buna mane olmaq istənilməməlidir.

30 / 34

E. Pikvort Farrou haqqında qeydlər

E. Pikvort Farrounun “Altıncı aydan uşaq xatirəsi” əsəri barədə; “Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı”nda dərc edilmişdir, XII cild, 1926-cı il.

Müəllif güclü və müstəqil zəka sahibi bir insan kimi mənə məlumdur; o, ehtimal ki, müəyyən bir inadkarlıq səbəbindən cəhd etdiyi iki analitiklə uyğunlaşa bilməmişdir. Daha sonra o, vaxtilə öz yuxularımın təhlili üçün istifadə etdiyim öz-özünə analiz metodunun ardıcıl tətbiqinə müraciət etdi. Onun nəticələri, şəxsiyyətinin və texnikasının xüsusiyyətlərinə görə diqqətə layiqdir.

31 / 34

“Totem və Tabu”nun İvrit nəşrinə ön söz

“TOTEM VƏ TABU”nun İvrit nəşrinə Yerusəlim, Ştibel Nəşriyyatı, nəşr olunur.

Bu kitabın heç bir oxucusu müəllifin hisslərini asanlıqla başa düşə bilməz; müəllif müqəddəs dili başa düşmür, atalarının dinindən — digər bütün dinlərdən olduğu kimi — tamamilə uzaqdır, millətçi ideallarda iştirak edə bilmir, lakin öz xalqına mənsubiyyətini heç vaxt inkar etməyib, özünü yəhudi kimi hiss edir və başqa cür olmasını istəmir. Əgər ona soruşsalar: “Xalqının digər üzvləri ilə olan bütün ortaq cəhətlərdən imtina etmisənsə, səndə nə qədər yəhudi xüsusiyyəti qalıb?”, cavab verəcəkdi: “Hələ çox şey, yəqin ki, əsas şeylər. Lakin bu əsas cəhətləri hazırda aydın sözlərlə ifadə edə bilməz.” Bu, əlbəttə ki, gələcəkdə elmi dərkə açıq olacaqdır.

Belə bir müəllif üçün kitabının ivrit dilinə tərcümə edilməsi və bu tarixi idiomun onlar üçün canlı bir "dil" mənasına gəldiyi oxucuların əlinə verilməsi, əlbəttə, çox xüsusi bir təcrübədir. Üstəlik, din və əxlaqın mənşəyini müzakirə edən, lakin yəhudi baxışını tanımayan, yəhudilik xeyrinə heç bir məhdudiyyət qoymayan bir kitab. Lakin müəllif, ilkin fərziyyəsiz elmin yeni yəhudiliyin ruhuna yad qala bilməyəcəyinə inamda oxucuları ilə razılaşacağına ümid edir.

Vena, dekabr 1930-cu il.

32 / 34

«Medical Review of Reviews» üçün ön söz

«MEDICAL REVIEW OF REVIEWS» üçün ÖN SÖZ, Cild. XXXVI, 1930.

Dr. Feigenbaum, öz üzərinə götürdüyü jurnal üçün bir neçə söz yazmağı mənə təklif etdi və mən də bu fürsətdən istifadə edərək onun fəaliyyətinə ən yaxşı uğurlar arzulayıram.

Mən tez-tez eşidirəm ki, psixoanaliz ABŞ-da çox populyardır və orada Avropadakı kimi israrlı müqavimətlə qarşılaşmır. Buna olan məmnuniyyətim bir neçə amillə kölgələnir. Mənə elə gəlir ki, psixoanaliz adının Amerikada populyar olması nə məsələyə qarşı dostça münasibət, nə də onun qavranılmasının xüsusi yayılması və ya dərinləşməsi deməkdir. Birinciyə sübut kimi, Amerikada bütün elmi və psevdo-elmi təşəbbüslər üçün pul vəsaitləri asanlıqla və bol miqdarda tapıla bilsə də, bizim psixoanalitik institutlarımız üçün heç vaxt dəstək əldə edilə bilməmişdir. İkinci müddəanı da sübut etmək çətin deyil. Amerikada bir neçə bacarıqlı analitik və ən azı Dr. A. A. Brill kimi bir avtoritet olsa da, bu geniş ölkədən elmimizə edilən töhfələr azdır və çox az yenilik gətirir. Psixiatrlar və nevroloqlar psixoanalizi tez-tez bir terapiya üsulu kimi istifadə edirlər, lakin adətən onun elmi problemlərinə və mədəni əhəmiyyətinə az maraq göstərirlər. Amerikalı həkimlər və müəlliflər arasında psixoanalizə çox kifayətsiz tanışlıq xüsusilə tez-tez görünür, belə ki, onlar yalnız onun adını və bir neçə şüarını bilirlər, lakin bu, onların mühakiməsindəki əminliyi pozmur. Onlar eyni zamanda psixoanalizi, ondan inkişaf etmiş ola bilən, lakin bu gün onunla uzlaşmayan digər təlim sistemləri ilə bir yerə qoyurlar. Və ya psixoanaliz və digər elementlərdən bir qarışıq yaradırlar və bu yanaşmanı öz geniş fikirliliyinin sübutu kimi təqdim edirlər, halbuki bu, yalnız onların mühakimə qabiliyyətinin çatışmazlığını sübut edir.

Mənim təəssüflə qeyd etdiyim bu pisliklərin çoxu, şübhəsiz, Amerikada təhsil və hazırlığı qısaltmaq və mümkün qədər tez praktik tətbiqə keçmək istiqamətində ümumi meyl olması faktından irəli gəlir. Həmçinin, psixoanaliz kimi bir mövzunu orijinal mənbələrdən deyil, ikincil, çox vaxt keyfiyyətsiz təsvirlərdən öyrənməyə üstünlük verilir. Bu zaman dərinlik mütləq zərər çəkir.

Ümid edilir ki, Dr. Feigenbaumun öz «Review» jurnalında dərc etməyi planlaşdırdığı işlər kimi əsərlər Amerikada psixoanalizə marağı güclü şəkildə inkişaf etdirəcəkdir.

33 / 34

«Berlin Psixoanalitik İnstitutunun On İli» broşürünə ön söz

«BERLİN PSİXOANALİTİK İNSTİTUTUNUN ON İLİ» broşürünə. Vyana, Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatı, 1930.

Aşağıdakı səhifələr Berlin Psixoanalitik İnstitutunun quruluşunu və nailiyyətlərini təsvir edir; bu institut psixoanalitik hərəkat daxilində üç əhəmiyyətli funksiya yerinə yetirmişdir: Birincisi, nevrozlarından zənginlər qədər əziyyət çəkən, lakin müalicə xərclərini ödəmək iqtidarında olmayan böyük insan kütləsinə terapiyamızı əlçatan etmək; ikincisi, analizin nəzəri olaraq tədris olunduğu və yaşlı analitiklərin təcrübələrinin həvəsli şagirdlərə ötürülə biləcəyi bir məkan yaratmaq; və nəhayət, nevroz xəstəlikləri haqqında biliklərimizi və terapiya texnikamızı yeni şəraitdə tətbiq və sınaqdan keçirməklə təkmilləşdirmək. Ä Belə bir institut vacib idi, lakin onun qurulması üçün dövlətin köməyinə və universitetin marağına boş yerə gözləmiş olardıq. Analitiklər arasında bir fərdin fəallığı və fədakarlığı burada müdaxilə etdi. Dr. Max Eitingon, hazırda «Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyi»nin prezidenti, on il bundan əvvəl belə bir institutu öz vəsaiti ilə yaratmış, o vaxtdan bəri onu saxlamış və öz səyləri ilə idarə etmişdir. Berlin institutunun ilk on ili haqqında hesabat onun qurucusu və rəhbərinə bir hörmət, ona açıq şəkildə təşəkkür etmək cəhdidir. Psixoanalizə hər hansı bir mənada maraq göstərən hər kəs bu təşəkkürə qoşulacaqdır.

34 / 34

«Elementi di Psicoanalisi» əsərinə giriş sözü

EDOARDO WEISSİN «ELEMENTI DI PSİCOANALİSİ» əsərinə. Milan, Ulrico Hoepli, 1931.

Bu mühazirələrin müəllifi, dostum və şagirdim Dr. Edoardo Weiß, işinə yol göstərən bəzi tövsiyə sözləri əlavə etməyimi istəmişdir. Mən bunu belə bir tövsiyənin artıq olduğunu tam dərk edərək edirəm. Əsər özü öz sözünü deyir. Elmi səyin ciddiliyini qiymətləndirən, çətinlikləri kiçiltmək və ya inkar etmək istəməyən tədqiqatçının dürüstlüyünü yüksək tutan, öz təqdimatı ilə qaranlığa işıq və xaosun içinə nizam gətirən müəllimin bacarığından zövq alan, bu kitaba yüksək yer verməli və mənim ümidimi bölüşməlidir ki, o, İtaliyanın təhsilli və elmli dairələrində psixoanaliz adlanan gənc elmə davamlı maraq oyatsın.