Psixoanalizə girişə dair mühazirələrin yeni silsiləsi

1 / 8

Ön söz

«Psixoanalizə giriş üzrə mühazirələr» 1915/16 və 1916/17-ci illərin iki qış semestrində Vyana psixiatrik klinikasının auditoriyasında bütün fakültələrdən qarışıq dinləyicilər qarşısında keçirilmişdi. Birinci yarısının mühazirələri improvizə olunmuş və dərhal sonra yazıya alınmış, ikinci yarısınınkı isə aradakı yay Zaltsburqda qaldığım müddətdə layihələndirilmiş və növbəti qışda sözü-sözünə oxunmuşdu. O vaxtlar mən hələ fonoqrafik yaddaş qabiliyyətinə malik idim.

Bundan fərqli olaraq, bu yeni mühazirələr heç vaxt oxunmamışdır. Yaşım bu arada məni — hərçənd yalnız periferik də olsa — universitetə mənsubiyyəti mühazirələr keçməklə ifadə etmək öhdəliyindən azad etmişdi və cərrahi əməliyyat məni natiq olaraq qeyri-mümkün etmişdi. Deməli, sonrakı izahlar zamanı özümü yenidən auditoriyaya köçürməyim yalnız fantaziyanın bir illüziyasıdır; qoy bu, mövzuya dalmaqda oxucuya diqqət yetirməyi unutmamağa kömək etsin.

Bu yeni mühazirələr heç bir halda əvvəlkilərin yerini tutmaq istəmir. Onlar ümumiyyətlə müstəqil bir şey deyil ki, özünə ayrıca oxucu dairəsi tapmağı gözləyə bilsin, əksinə, əvvəlkilərlə əlaqəsində üç qrupa bölünən davam və tamamlamalardır. Birinci qrupa on beş il əvvəl artıq işlənmiş, lakin dərketməmizin dərinləşməsi və baxışlarımızın dəyişməsi nəticəsində bu gün başqa təqdimat tələb edən mövzuların yenidən işlənmələri, yəni tənqidi nəzərdən keçirmələr aiddir. Digər iki qrup isə əsl genişlənmələri əhatə edir, belə ki, onlar ya psixoanalizdə ilk mühazirələr dövründə hələ mövcud olmayan, ya da o vaxt ayrıca fəsil başlığını doğrultmaq üçün çox az olan şeyləri işləyir. Yeni mühazirələrin bəzilərinin bu və digər qrupun xarakterlərini özündə birləşdirməsi qaçılmazdır, lakin buna təəssüflənmək də lazım deyil.

Bu yeni mühazirələrin «Giriş üzrə mühazirələr»dən asılılığı həm də onda ifadə olunur ki, onlar onların nömrələnməsini davam etdirir. Bu cildin birincisi XXIX kimi işarə olunur. Yenə də onlar peşəkar analitikə az yeni şey təqdim edir və gənc elmin özünəməxsusluğuna və qazanmalarına qarşı xeyirxah, hərçənd təmkinli maraq göstərəcəyi güman edilən geniş savadlı kütləyə müraciət edir. Bu dəfə də mənim əsas məqsədim sadəlik, tamlıq və bitkinlik görüntüsünü heç bir qurban verməmək, problemləri ört-basdır etməmək, boşluqları və qeyri-müəyyənlikləri inkar etməmək. Elmi işin heç bir başqa sahəsində insan belə qətiyyətlərlə ayıq özünüməhdudlaşdırmaya görə öyünə bilməz. Bunlar hər yerdə öz-özünə anlaşılan sayılır, oxucu kütləsi də başqa cür gözləmir. Astronomiyaya dair bir təqdimatın heç bir oxucusu, ona kainat haqqında biliklərimizin dumanlıq içində dağılıb getdiyi sərhədlər göstərildikdə, özünü məyus və elmdən üstün hiss etməyəcəkdir. Yalnız psixologiyada iş başqadır, burada insanın elmi tədqiqata konstitusional yararsızlığı tam həcmdə üzə çıxır. Psixologiyadan bilikdə irəliləyişlər deyil, hansısa başqa məmnunluqlar tələb olunur kimi görünür; hər həll olunmamış problemə, hər etiraf olunmuş qeyri-müəyyənliyə görə ona irad tutulur.

Ruh həyatı elmini sevən, bu ədəbsizlikləri də qəbul etməli olacaqdır.

Vena, 1932-ci ilin yayında. Freyd.

2 / 8

XXIX. Mühazirə. Yuxu təliminin yenidən nəzərdən keçirilməsi

Xanımlar və cənablar! On beş ildən çox fasilədən sonra sizi yenidən bir araya çağırmışamsa, bu ara dövrün psixoanalizə gətirdiyi yenilikləri, bəlkə də daha yaxşı olanları sizinlə müzakirə etmək üçün, onda birdən çox baxımdan haqlı və ədalətli olar ki, diqqətimizi ilk növbədə yuxu təliminin vəziyyətinə yönəldək. Bu təlim psixoanaliz tarixində xüsusi yer tutur, bir dönüş nöqtəsini işarələyir; onunla analiz psixoterapevtik üsuldan dərinlik psixologiyasına doğru addımı atmışdır. Yuxu təlimi o vaxtdan bəri də gənc elmin ən səciyyəvi və ən özünəməxsus xüsusiyyəti olaraq qalmışdır, bizim digər biliklərimizdə heç bir oxşarı olmayan bir şey, xalq inancından və mistikadan qazanılmış bir yenilik parçasıdır. Onun irəli sürməli olduğu iddiaların yadlığı ona şibbolet rolunu vermişdir, onun tətbiqi kimin psixoanalizin tərəfdarı ola biləcəyini və kimin üçün onun qəti olaraq anlaşılmaz qaldığını həll edirdi. Mənim özüm üçün o, o ağır dövrlərdə etibarlı bir dayaq idi ki, nevrozların tanınmamış faktları mənim təcrübəsiz mühakiməmi çaşdırmağa meylli idi. Sarsılan biliklərimin doğruluğundan şübhələnməyə nə qədər tez-tez başlasam da, mənasız dolaşıq bir yuxunu yuxugörənin yanında düzgün və başa düşülən bir ruhi prosesə çevirməyi bacardığım zaman, düzgün iz üzərində olduğuma dair inamım təzələnirdi.

Deməli, bizim üçün xüsusi maraq kəsb edir ki, məhz yuxu təlimi nümunəsində izləyək: bir tərəfdən psixoanaliz bu ara dövr ərzində hansı dəyişikliklərə məruz qalmışdır, digər tərəfdən o, bu arada ətraf mühitin anlayışında və qiymətləndirməsində hansı irəliləyişlər etmişdir. Dərhal deyim, hər iki istiqamətdə məyus olacaqsınız.

Mənimlə birlikdə «Internationale Zeitschrift für (ärztliche) Psychoanalyse» jurnalının cildlərini vərəqləyin, burada 1913-cü ildən bəri sahəmizdəki əsas işlər bir araya gətirilmişdir. Əvvəlki cildlərdə «Zur Traumdeutung» adlı daimi rubrikaya rast gələcəksiniz, yuxu təliminin müxtəlif məqamlarına dair zəngin töhfələrlə. Lakin nə qədər irəli getsəniz, bu cür töhfələr bir o qədər seyrəkləşir, daimi rubrika nəhayət tamamilə yox olur. Analitiklər elə davranırlar ki, sanki yuxu haqqında deyəcək bir şeyləri qalmamışdır, sanki yuxu təlimi tamamlanmışdır. Lakin soruşsanız ki, kənarda duranlar yuxuların yozumundan nə götürmüşlər — bizim ocağımızda öz şorbalarını bişirən çoxsaylı psixiatrlar və psixoterapevtlər, həm də bu qonaqpərvərliyə o qədər də minnətdar olmadan —, elmin diqqətçəkən nəticələrini mənimsəməyə adət etmiş sözdə ziyalılar, ədəbiyyatçılar və geniş ictimaiyyət, cavab o qədər də qaneedici deyil. Bəzi formullar ümumiyyətlə məlum olmuşdur, o cümlədən bizim heç vaxt müdafiə etmədiyimiz bəziləri, məsələn, bütün yuxuların cinsi xarakter daşıdığı barədə cümlə, lakin manifest yuxu məzmunu ilə latent yuxu düşüncəsinin əsaslı fərqləndirilməsi, təşviş yuxularının yuxunun arzu yerinə yetirən funksiyasına zidd olmadığı dərk edilməsi, yuxugörənin aidiyyəti assosiasiyaları olmadan yuxunu yozmağın qeyri-mümkünlüyü, ən başlıcası isə yuxuda əsas olanın yuxu işlənməsi prosesi olduğu dərk edilməsi kimi mühüm şeylər ümumi şüura hələ də təxminən otuz il əvvəlki kimi yad görünür. Bunu belə deyə bilərəm, çünki bu müddət ərzində saysız-hesabsız məktub almışam, onların yazanları yuxularını yozum üçün təqdim edir və ya yuxunun təbiəti haqqında məlumat tələb edir, «Traumdeutung»u oxuduqlarını iddia edir, lakin bununla belə hər cümlədə yuxu təlimimizi anlamadıqlarını büruzə verirlər. Bu bizi yuxu haqqında bildiklərimizi bir daha əlaqəli şəkildə təqdim etməkdən çəkindirməməlidir. Xatırlayırsınız, keçən dəfə biz bir sıra mühazirələri bu indiyədək izah olunmamış ruhi fenomeni anlamağa necə gəlinməsini göstərməyə sərf etmişdik.

Beləliklə, əgər kimsə, məsələn, analizdə olan bir pasiyent yuxularından birini bizə danışırsa, biz güman edirik ki, o, bununla bizə bildirişlərdən birini etmişdir, analitik müalicəyə girməklə öhdəsinə götürdüyü şeylərə. Doğrudan da, uyğun olmayan vasitələrlə bir məlumat, çünki yuxu özlüyündə sosial bir ifadə deyil, anlaşma vasitəsi deyil. Axı biz də yuxu görənin bizə nə demək istədiyini anlamırıq, o özü də bunu daha yaxşı bilmir. İndi tez bir qərar verməliyik: ya yuxu, analitik olmayan həkimlərin bizi əmin etdiyi kimi, yuxu görənin pis yatdığına, onun bütün beyin hissələrinin bərabər şəkildə sakitliyə qovuşmadığına, ayrı-ayrı yerlərin naməlum qıcıqların təsiri altında işləməyə davam etmək istədiyinə və bunu yalnız çox qeyri-kamil şəkildə bacardığına dair bir əlamətdir. Əgər belədirsə, onda gecə pozuntusunun psixi cəhətdən dəyərsiz məhsulu ilə daha məşğul olmamaqda haqlıyıq. Çünki onun tədqiqindən məqsədlərimiz üçün yararlı nə gözləyə bilərik? Ya da — amma biz duyuruq ki, əvvəlcədən başqa cür qərar vermişik. Biz — etiraf edək, kifayət qədər özbaşına — belə bir fərziyyə irəli sürdük, belə bir postulat qoyduq ki, bu anlaşılmaz yuxu da tam qüvvəli, məna və dəyər baxımından zəngin bir psixi akt olmalıdır ki, biz onu analizdə başqa bir məlumat kimi istifadə edə bilək. Haqlı olub-olmadığımızı yalnız təcrübənin nəticəsi göstərə bilər. Əgər yuxunu belə dəyərli bir ifadəyə çevirməyi bacarsaq, onda açıq-aydın yeni şeylər öyrənmək, bizə başqa cür əlçatmaz qalan bir növ məlumatlar almaq perspektivimiz var. İndi isə qarşımızda vəzifəmizin çətinlikləri və mövzumuzun tapmacaları qalxır. Yuxunu belə normal bir məlumata necə çevirəcəyik və necə izah edəcəyik ki, xəstənin ifadələrinin bir hissəsi onun üçün də, bizim üçün də eyni dərəcədə anlaşılmaz olan bu formanı almışdır?

Görürsünüz, xanımlar və cənablar, mən bu dəfə genetik təqdimat yolunu deyil, doqmatik təqdimat yolunu tuturam. İlk addımımız yuxu problemi ilə bağlı yeni münasibətimizi iki yeni anlayış, iki ad gətirməklə təsbit etməkdir. Biz yuxu adlandırılan şeyi yuxu mətni və ya manifest yuxu adlandırırıq, axtardığımızı isə, belə deyək, yuxunun arxasında güman etdiyimiz şeyi — latent yuxu düşüncələrini. Onda iki vəzifəmizi belə ifadə edə bilərik: biz manifest yuxunu latent yuxuya çevirməli və yuxu görənin ruh həyatında sonuncunun birinciyə necə çevrildiyini göstərməliyik. Birinci hissə praktik bir vəzifədir, yuxuların yozumuna düşür, bir texnika tələb edir; ikincisi nəzəri bir vəzifədir, yuxu işlənməsinin güman edilən prosesini izah etməlidir və yalnız bir nəzəriyyə ola bilər. Hər ikisi — yuxuların yozumu texnikası və yuxu işlənməsi nəzəriyyəsi — yenidən yaradılmalıdır.

İndi hansı hissədən başlamalıyıq? Məncə, yuxuların yozumu texnikasından; o, daha əyani olacaq və sizdə daha canlı təəssürat yaradacaq. Beləliklə, pasiyent yuxu danışıb, biz onu yozmalıyıq. Biz sakitcə qulaq asdıq, bu zaman düşüncəmizi hərəkətə gətirmədik. Əvvəlcə nə edirik? Qərar veririk ki, eşitdiyimiz şeyə, manifest yuxuya mümkün qədər az diqqət yetirək. Təbii ki, bu aşkar yuxu bizə tamamilə biganə olmayan müxtəlif xarakterlər göstərir. O, bir şeir kimi ardıcıl, hamar kompozisiyalı ola bilər, ya da demək olar ki, bir sayıqlama kimi anlaşılmaz dolaşıq, absurd elementlər və ya zarafatlar və zahirən ağıllı nəticələr ehtiva edə bilər, yuxu görənə aydın və kəskin görünə bilər, ya da tutqun və bulanıq, onun obrazları qavrayışların tam hissi gücünü göstərə bilər, ya da qeyri-müəyyən bir nəfəs kimi kölgəli ola bilər, ən müxtəlif xarakterlər eyni yuxuda birləşə, müxtəlif yerlərə paylana bilər; nəhayət, yuxu biganə bir hiss tonu göstərə bilər, ya da ən güclü sevinc və ya əzab verici oyanmalarla müşayiət oluna bilər — inanmayın ki, biz manifest yuxudakı bu sonsuz müxtəlifliyi heç nə sayırıq, biz sonra ona qayıdacağıq və onda çox şeyi yozum üçün istifadəyə yararlı tapacağıq, lakin əvvəlcə ondan fikrimizi çəkirik və yuxuların yozumuna aparan əsas yola düşürük. Yəni biz yuxu görəndən tələb edirik ki, o da manifest yuxunun təəssüratından azad olsun, diqqətini bütövdən yuxu məzmununun ayrı-ayrı hissələrinə yönəltsin və bizə sıra ilə bildirsin ki, bu hissələrin hər biri ona nəyi xatırladır, onları ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirdikdə onda hansı assosiasiyalar yaranır.

Düzdür, bu xüsusi bir texnikadır, bir məlumatı və ya ifadəni emal etməyin adi üsulu deyil? Siz də yəqin ki, təxmin edirsiniz ki, bu prosedurun arxasında hələ dilə gətirilməmiş fərziyyələr dayanır. Amma davam edək. Pasiyentin yuxusunun hissələrini hansı ardıcıllıqla ələ almasına icazə veririk? Burada bizim üçün bir neçə yol açıqdır. Sadəcə olaraq yuxunun danışılması zamanı ortaya çıxan xronoloji ardıcıllığa əməl edə bilərik. Bu, belə demək mümkünsə, ən ciddi, klassik üsuldur. Ya da yuxu görənə göstərə bilərik ki, əvvəlcə yuxudakı gündüz qalıqları seçsin, çünki təcrübə bizə öyrədib ki, demək olar ki, hər yuxuya yuxu gününün bir hadisəsinin, çox vaxt bir neçəsinin xatirə qalığı və ya işarəsi daxil olub və biz bu bağlantıları izlədikdə, çox vaxt bir zərbə ilə zahirən uzaqlaşmış yuxu dünyasından pasiyentin real həyatına keçidi tapmış oluruq. Ya da ona tapşırırıq ki, yuxu məzmununun xüsusi aydınlığı və hissi gücü ilə diqqətini çəkən elementlərindən başlasın. Çünki biz bilirik ki, məhz bunlarla bağlı ona assosiasiyalar tapmaq xüsusilə asan olacaq. Axtardığımız assosiasiyalara bu üsullardan hansı ilə yaxınlaşmağımızın fərqi yoxdur.

Və sonra bu assosiasiyaları alırıq. Onlar ən müxtəlif şeyləri gətirir: dünənki günə, yuxu gününə və çoxdan keçmiş zamanlara dair xatirələri, mülahizələri, bir lehinə və əleyhinə müzakirələri, etirafları və sorğuları. Bəzilərini xəstə şırıldadır, digərlərinin qarşısında bir müddət dayanır. Əksəriyyəti yuxunun bir elementinə aydın əlaqə göstərir; təəccüblü deyil, çünki onlar da bu elementlərdən çıxış edir, lakin elə də olur ki, xəstə onlara belə sözlərlə başlayır: Bunun yuxu ilə heç bir əlaqəsi yoxmuş kimi görünür; bunu deyirəm, çünki yadıma düşdü.

Bu qədər çoxsaylı fikirləri dinlədikdə, tez başa düşürsən ki, onların yuxu məzmunu ilə yalnız çıxış nöqtələrindən başqa daha çox şeyi ortaq var. Onlar yuxunun bütün hissələrinə təəccüblü bir işıq salır, aralarındakı boşluqları doldurur, onların qəribə birləşmələrini anlaşılan edir. Nəhayət, onlarla yuxu məzmunu arasındakı münasibət aydınlaşdırılmalıdır. Yuxu assosiasiyalardan qısaldılmış bir çıxarış kimi görünür, hələ tam anlaşılmamış qaydalara görə hazırlanmış, onun elementləri sanki bir seçimdən çıxmış çoxluğun nümayəndələri kimidir. Şübhə yoxdur ki, biz öz texnikamızla yuxunun əvəz etdiyini və yuxunun psixi dəyərinin nədə tapılacağını əldə etmişik, lakin bu artıq yuxunun təəccübləndirici xüsusiyyətlərini, onun yadlığını, qarışıqlığını göstərmir.

Lakin səhv başa düşmə olmasın! Yuxuya aid assosiasiyalar hələ latent yuxu düşüncələri deyil. Bunlar assosiasiyalarda sanki bir ana məhlulda olduğu kimi ehtiva olunur — lakin tamamilə ehtiva olunmur. Assosiasiyalar bir tərəfdən latent yuxu düşüncələrinin formalaşdırılması üçün bizə lazım olandan çox daha çox şey gətirir, yəni xəstənin intellektinin yuxu düşüncələrinə yaxınlaşma yolunda istehsal etməli olduğu bütün izahları, keçidləri, əlaqələri. Digər tərəfdən, assosiasiya çox vaxt məhz əsas yuxu düşüncələrinin qarşısında dayanmış, onlara yalnız yaxınlaşmış, onlara yalnız işarələrlə toxunmuşdur. Biz burada özümüz müdaxilə edirik, işarələri tamamlayırıq, qaçılmaz nəticələr çıxarırıq, xəstənin assosiasiyalarında yalnız toxunduğunu deyirik. Bu sonra elə səslənir ki, sanki biz öz hazırcavablığımızı və özbaşınalığımızı yuxugörənin bizə verdiyi materialla oynadırıq və ondan xəstənin ifadələrinə çıxarıla bilməyəni içəri yozmaq üçün sui-istifadə edirik; həm də abstrakt təqdimatda hərəkət tərzimizin qanuniliyini sübut etmək asan deyil. Lakin özünüz bir yuxu analizi edin və ya ədəbiyyatımızda yaxşı təsvir edilmiş bir nümunəyə dərindən varın və belə bir yozum işinin nə qədər qaçılmaz şəkildə getdiyinə əmin olacaqsınız. Əgər yuxuların yozumunda ümumiyyətlə və ilk növbədə yuxugörənin assosiasiyalarından asılıyıqsa, buna baxmayaraq yuxu məzmununun müəyyən elementlərinə qarşı tamamilə müstəqil davranırıq, əsasən ona görə ki, məcburuq, çünki onlarda adətən assosiasiyalar uğursuz olur. Biz erkən fərq etmişik ki, həmişə eyni məzmunlardır ki, onlarda bunlara aid olanlar; onlar çox deyil və toplanmış təcrübə bizə öyrətmişdir ki, onları başqa bir şeyin simvolları kimi qəbul etmək və yozmaq lazımdır. Digər yuxu elementləri ilə müqayisədə onlara sabit məna aid etmək olar, lakin bu məna birmənalı olmamalıdır, onun həcmi bizə qeyri-adi olan xüsusi qaydalarla müəyyən edilir. Biz bu simvolları tərcümə etməyi bacardığımız halda, yuxu görən şəxs bacarmır, baxmayaraq ki, onları özü işlətmişdir, belə ola bilər ki, yuxunun mənası bizə yuxuların yozumuna dair bütün səylərdən əvvəl, yalnız yuxu mətnini eşitdiyimiz kimi dərhal aydın olur, halbuki yuxu görən şəxsin özü hələ də bir tapmacanın qarşısında dayanır. Lakin simvolika haqqında, onun barədə biliklərimiz, onun bizə təqdim etdiyi problemlər haqqında əvvəlki mühazirələrdə o qədər danışmışam ki, bu gün özümü təkrar etməyə ehtiyac duymuram.

Deməli, bu, bizim yuxuların yozumu metodumuzdur. Növbəti, tamamilə haqlı sual belədir: Onun köməyi ilə bütün yuxuları yozmaq olarmı? Və cavab belədir: Xeyr, hamısını deyil, lakin o qədərini ki, metodun yararlılığına və haqlılığına əmin olmaq olar. Bəs niyə hamısını deyil? Son cavab bizə yuxu formalaşmasının psixi şərtlərinə artıq daxil olan mühüm bir şey öyrətməlidir: Çünki yuxuların yozumu işi bir müqavimətə qarşı həyata keçir, bu müqavimət əhəmiyyətsiz ölçülərdən — heç olmasa bizim hər dəfəki güc vasitələrimiz üçün — keçilməzliyə qədər dəyişir. Bu müqavimətin təzahürlərini iş zamanı gözdən qaçırmaq olmaz. Bəzi yerlərdə assosiasiyalar tərəddüd edilmədən verilir və artıq birinci və ya ikinci fikir aydınlıq gətirir. Digər yerlərdə isə xəstə bir assosiasiya söyləməzdən əvvəl dayanır və tərəddüd edir, sonra isə yuxunun anlaşılması üçün yararlı bir şey əldə etməzdən əvvəl çox vaxt uzun bir fikirlər zəncirini dinləmək lazım gəlir. Assosiasiya zənciri nə qədər uzun və dolayı olursa, müqavimət də bir o qədər güclü olur, — biz bunu haqlı olaraq belə hesab edirik. Yuxuların unudulmasında da eyni təsiri hiss edirik. Çox vaxt olur ki, xəstə bütün səylərinə baxmayaraq yuxularından birini xatırlaya bilmir. Lakin analitik işin bir hissəsində xəstənin analizlə münasibətini pozmuş bir çətinliyi aradan qaldırdıqdan sonra, unudulmuş yuxu qəflətən yenidən meydana çıxır. Buraya başqa iki müşahidə də aiddir. Çox tez-tez olur ki, əvvəlcə bir yuxudan bir parça kənarda qalır, sonra isə əlavə olaraq artırılır. Bunu həmin parçanı unutmaq cəhdi kimi başa düşmək lazımdır. Təcrübə göstərir ki, məhz bu parça ən mənalı olanıdır; biz güman edirik ki, onun bildirilməsi yolunda digərlərindən daha güclü müqavimət dururdu. Bundan başqa, biz tez-tez görürük ki, yuxugörən yuxusunu oyandıqdan dərhal sonra yazılı şəkildə qeyd etməklə onun unudulmasına qarşı işləyir. Biz ona deyə bilərik ki, bu faydasızdır, çünki yuxu mətninin qorunub saxlanmasını ondan qoparıb aldığı müqavimət sonra assosiasiyaya keçir və manifest yuxunu yozum üçün əlçatmaz edir. Bu şəraitdə təəccüblənməməliyik ki, müqavimətin daha da artması ümumiyyətlə assosiasiyaları boğur və bununla da yuxuların yozumunu puça çıxarır.

Bütün bunlardan belə nəticəyə gəlirik ki, yuxuların yozumu üzərində işləyərkən hiss etdiyimiz müqavimətin yuxunun yaranmasında da payı olmalıdır. Hətta yuxuları az müqavimət təzyiqi altında yarananlar və yüksək müqavimət təzyiqi altında yarananlar kimi fərqləndirmək olar. Lakin bu təzyiq eyni yuxunun daxilində də yerdən yerə dəyişir; ən gözəl yuxunun əlaqəsini poza bilən boşluqlara, aydın olmayan yerlərə, qarışıqlıqlara səbəb olan da məhz budur.

Bəs burada nə müqavimət göstərir və nəyə qarşı? Budur, müqavimət bizim üçün konfliktin etibarlı əlamətidir. Bir şeyi ifadə etmək istəyən bir qüvvə, və bu ifadəyə yol verməyə qarşı çıxan başqa bir qüvvə olmalıdır. Sonra manifest yuxu olaraq meydana gələn şey, bu iki cəhdin mübarizəsinin sıxlaşdığı bütün qərarları özündə birləşdirə bilər. Bir yerdə o bir qüvvə demək istədiyini həyata keçirməyə müvəffəq olmuş ola bilər, başqa yerlərdə isə əks çıxan instansiya nəzərdə tutulan bildirişi tamamilə silməyə və ya ondan heç bir iz verməyən bir şeylə əvəz etməyə müvəffəq olmuşdur. Ən tez-tez və yuxu formalaşması üçün ən səciyyəvi olan hallar konfliktin kompromislə nəticələndiyi hallardır ki, beləliklə, bildiriş edən instansiya istədiyini deyə bilsə də, lakin o, istədiyi kimi deyil, yalnız yumşaldılmış, təhrif edilmiş və tanınmaz hala salınmış şəkildə. Əgər yuxu yuxu düşüncələrini sədaqətlə əks etdirmirsə, əgər hər ikisi arasındakı uçurumu aradan qaldırmaq üçün bir yozum işinə ehtiyac varsa, bu, yuxuların yozumu zamanı müqavimətin dərkindən çıxardığımız əks təsir göstərən, ləngidən və məhdudlaşdıran instansiyanın uğurudur. Yuxunu ona qohum olan ruhi təzahürlərdən asılı olmayaraq təcrid olunmuş hadisə kimi öyrəndiyimiz müddətdə bu instansiyanı yuxu senzurası adlandırmışıq.

Siz çoxdan bilirsiniz ki, bu senzura yuxu həyatına xas olan xüsusi bir quruluş deyil. Qeyri-dəqiq şəkildə şüursuz sıxışdırılmış və şüurlu adlandırdığımız iki ruhi instansiyanın konflikti ümumiyyətlə bizim ruh həyatımıza hakimdir və yuxuların yozumuna qarşı müqavimət, yuxu senzurasının əlaməti, həmin iki instansiyanın bir-birindən ayrıldığı sıxışdırma müqavimətindən başqa bir şey deyil. Siz həmçinin bilirsiniz ki, həmin konfliktdən müəyyən şərtlər altında başqa ruhi təzahürlər meydana çıxır ki, onlar da yuxu kimi kompromislərin nəticəsidir, və mənim burada nevrozlar təliminə girişdə olan hər şeyi sizin qarşınızda təkrarlamamı, bu cür kompromis yaranmasının şərtlərindən nə bildiyimizi sizə göstərmək üçün tələb etməyəcəksiniz. Siz başa düşdünüz ki, yuxu patoloji məhsuldur, histerik simptomu, məcburi təsəvvürü, sayıqlama fikrini əhatə edən silsilənin ilk halqasıdır, lakin digərlərindən öz keçiciliyi və normal həyata aid olan şəraitdə yaranması ilə fərqlənir. Çünki, buna sadiq qalaq ki, yuxu həyatı, Aristotelin də dediyi kimi, ruhumuzun yuxu vəziyyəti zamanı işləmə üsuludur. Yuxu vəziyyəti real xarici aləmdən üz döndərmə yaradır və bununla da psixozun açılması üçün şərt verilmiş olur. Ciddi psixozların ən diqqətli tədqiqi bizə bu xəstəlik vəziyyəti üçün daha xarakterik olan heç bir cizgi aşkar etməyə imkan verməyəcəkdir. Lakin psixozda realitetdən üz döndərmə iki cür yaranır: ya şüursuz sıxışdırılmış olan həddindən artıq güclü olur, belə ki, o, realitetə bağlı olan şüurlunu məğlub edir, ya da realitet o qədər dözülməz dərəcədə əzabverici olmuşdur ki, təhdid olunan Mən ümidsiz üsyanda özünü şüursuz həvəsi olana atır. Zərərsiz yuxu psixozu şüurlu surətdə istənilən, yalnız müvəqqəti olan xarici aləmdən geri çəkilmənin nəticəsidir, o da xarici aləmlə əlaqələrin yenidən bərpası ilə birlikdə yox olur. Yatanın təcrid olunması zamanı onun psixi enerjisinin bölgüsündə də dəyişiklik baş verir; adətən şüursuzun boğulması üçün istifadə olunan sıxışdırma səyinin bir hissəsi qənaət edilə bilər, çünki bu, öz nisbi azadlığından aktivlik üçün istifadə etsə də, hərəkətlilik yolunu bağlı tapır, yalnız hallüsinator doyuma aparan zərərsiz yolu isə açıq tapır. Deməli, indi bir yuxu yarana bilər; lakin yuxu senzurası faktı göstərir ki, yuxu zamanı da sıxışdırma müqavimətindən kifayət qədər qalmışdır.

Burada bizim qarşımızda yuxunun da bir funksiyası olub-olmadığı, ona faydalı bir işin tapşırılıb-tapşırılmadığı sualına cavab vermək üçün bir yol açılır. Yuxu vəziyyətinin yaratmaq istədiyi qıcıqsız rahatlıq üç tərəfdən təhdid olunur: daha təsadüfi surətdə yuxu zamanı xarici qıcıqlardan və kəsilməyə imkan verməyən gündüz maraqlarından, qaçılmaz surətdə isə ifadə fürsəti gözləyən doymamış sıxışdırılmış həvəs təhriklərindən. Gecə sıxışdırmaların azalması nəticəsində hər dəfə xarici və ya daxili oyanma şüursuz həvəs mənbələrindən biri ilə əlaqəyə çata bildikdə, yuxunun rahatlığının pozulması təhlükəsi mövcud olardı. Yuxu prosesi belə bir qarşılıqlı təsirin məhsulunu zərərsiz hallüsinasiya təcrübəsinə yönəldir və bununla da yuxunun davamını təmin edir. Yuxunun zaman-zaman yatanı təşviş inkişaf etdirərək oyatması bu funksiyaya zidd deyil, əksinə, bir siqnaldır ki, gözətçi vəziyyəti çox təhlükəli hesab edir və artıq onu öhdəsindən gələ biləcəyinə inanmır. O zaman biz tez-tez yuxuda oyanmanın qarşısını almaq istəyən sakitləşdirici sözləri də eşidirik: Amma bu, sadəcə bir yuxudur!

Bu qədər, xanımlar və cənablar, mən sizə yuxuların yozumu haqqında demək istəyirdim, onun vəzifəsi manifest yuxudan latent yuxu düşüncələrinə aparmaqdır. Buna nail olunduqda, praktik analizdə çox vaxt yuxuya maraq sönür. Yuxu formasında aldığımız məlumatı digərlərinə qatırıq və analizdə irəli gedirik. Bizim marağımız hələ də yuxunun yanında qalmağa davam edir; bizi latent yuxu düşüncələrinin manifest yuxuya çevrildiyi prosesi öyrənmək cəlb edir. Biz onu yuxu işlənməsi adlandırırıq. Xatırlayırsınız, mən onu əvvəlki mühazirələrdə o qədər ətraflı təsvir etmişəm ki, bugünkü icmalda ən qısa ümumiləşdirmələrlə kifayətlənə bilərəm.

Deməli, yuxu işlənməsi prosesi tamamilə yeni və yad bir şeydir, onun bənzəri əvvəllər məlum olmamışdır. O, bizə şüursuz sistemdə baş verən proseslərə ilk baxış bəxş etmiş və göstərmişdir ki, onlar bizim şüurlu düşüncəmizdən tanıdıqlarımızdan tamamilə fərqlidir, onlar bu sonuncuya eşidilməmiş və qüsurlu görünməlidir. Bu tapıntıların əhəmiyyəti sonra o kəşflə artmışdır ki, nevrotik simptomların formalaşmasında da latent yuxu düşüncələrini manifest yuxuya çevirən həmin mexanizmlər — biz deməyə cürət etmirik: düşüncə prosesləri — təsir göstərir.

Bundan sonra mən sxemləşdirici təqdimat üsulundan qaçına bilməyəcəyəm. Fərz edək ki, müəyyən bir halda yuxuların yozumu tamamlandıqdan sonra latent, az-çox affektiv yüklənmiş bütün o düşüncələri bir baxışda əhatə edirik ki, onlar vasitəsilə manifest yuxunu əvəz etmişdir. Sonra onların arasında bir fərq diqqətimizi çəkir və bu fərq bizi uzaqlara aparacaqdır. Bu yuxu düşüncələrinin demək olar ki, hamısı yuxugörən tərəfindən tanınır və ya qəbul edilir; o etiraf edir ki, bu cür düşünmüşdür, bu dəfə və ya başqa vaxt, ya da bu cür düşünə bilərdi. Yalnız birinin qəbul edilməsinə qarşı çıxır; bu ona yaddır, bəlkə də hətta iyrəndiricidir; ola bilsin ki, onu ehtiraslı oyanma içində özündən uzaqlaşdıracaqdır. İndi bizə aydın olur ki, digər düşüncələr onun şüurlu, daha dəqiq desək: şüuröncəsi düşüncəsinin parçalarıdır; onlar oyaq həyatda da düşünülə bilərdi, ehtimal ki, gündüz ərzində də formalaşmışdır. Lakin bu bir inkar edilən düşüncə, daha doğrusu bu bir təhrik gecənin övladıdır; o, yuxugörənin şüursuzuna aiddir, buna görə də onun tərəfindən inkar edilir və rədd olunur. O, hər hansı bir ifadə formasına gəlmək üçün gecənin sıxışdırmasının zəifləməsini gözləməli idi. Hər halda bu ifadə zəifləmiş, təhrif olunmuş, maskalanmışdır; yuxuların yozumu işi olmasaydı, biz onu tapa bilməzdik. Digər qüsursuz yuxu düşüncələri ilə əlaqə sayəsində bu şüursuz təhrik senzura maneəsindən gözə çarpmayan bir maska ilə sızmaq imkanı qazanır; digər tərəfdən, şüuröncəsi yuxu düşüncələri də elə bu əlaqə sayəsində yuxu zamanı da ruh həyatını məşğul etmək gücünü qazanır. Çünki bunda heç bir şübhəmiz qalmır: bu şüursuz təhrik yuxunun əsl yaradıcısıdır, o, yuxunun formalaşması üçün psixi enerjini təmin edir. Hər hansı digər həvəs təhriki kimi, o da öz təminatından başqa bir şeyə can ata bilməz və yuxuların yozumunda təcrübəmiz bizə göstərir ki, bütün yuxugörmənin mənası da budur. Hər yuxuda bir həvəs arzusu yerinə yetirilmiş kimi təsvir olunmalıdır. Ruh həyatının gecəlik reallıqdan təcrid olunması, bununla mümkün olan primitiv mexanizmlərə reqressiya, bu arzu olunan həvəs təminatının hallüsinasiya şəklində indiki zaman kimi yaşanmasını mümkün edir. Elə bu reqressiya nəticəsində yuxuda təsəvvürlər vizual obrazlara çevrilir, yəni latent yuxu düşüncələri dramlaşdırılır və illüstrasiya olunur.

Yuxu işlənməsinin bu hissəsindən yuxunun bəzi ən gözəçarpan və ən özünəməxsus xarakterləri haqqında məlumat alırıq. Yuxu formalaşmasının gedişatını təkrar edirəm. Giriş: yatmaq istəyi, xarici aləmdən qəsdən üz döndərmə. Bunun ruhi aparat üçün iki nəticəsi var: birincisi, onda daha qədim və daha primitiv iş üsullarının meydana çıxa bilməsi imkanı, reqressiya, ikincisi, şüursuzun üzərində ağırlaşan sıxışdırma müqavimətinin aşağı düşməsi. Bu sonuncu amilin nəticəsi olaraq yuxu formalaşması imkanı yaranır ki, bu da canlanmış daxili və xarici qıcıqlar olan səbəblər tərəfindən istifadə olunur. Beləliklə meydana gələn yuxu artıq bir kompromis formalaşmasıdır; onun ikiqat funksiyası var: bir tərəfdən Mənə uyğundur, çünki yuxunu pozan qıcıqların həll edilməsi ilə yuxu istəyinə xidmət edir, digər tərəfdən sıxışdırılmış həvəs təhrikinə bu şəraitdə mümkün olan təminatı hallüsinasiya olunmuş istək yerinə yetirilməsi formasında icazə verir. Lakin yatan Mənin icazə verdiyi bütün yuxu formalaşması prosesi senzuranın şərti altında durur ki, bu senzura ayaqda saxlanılan sıxışdırmanın qalığı tərəfindən həyata keçirilir. Prosesi bundan daha sadə təsvir edə bilmirəm, o daha sadə deyil. Amma indi yuxu işlənməsinin təsvirində davam edə bilərəm.

Yenidən latent yuxu düşüncələrinə qayıdaq! Onların ən güclü elementi sıxışdırılmış həvəs təhrikidir ki, bu təhrik onlarda təsadüfən mövcud olan qıcıqlara dayaq və gündüz qalıqlarına transfer yolu ilə özünə yumşaldılmış və qılıq dəyişmiş bir ifadə yaratmışdır. Hər həvəs təhriki kimi bu da hərəkət vasitəsilə təminata can atır, lakin hərəkət qabiliyyətinə gedən yol yuxu vəziyyətinin fizioloji quruluşları tərəfindən ona bağlanmışdır; o, qavrayışa doğru geriyə istiqamət tutmağa və hallüsinasiya olunmuş təminatla kifayətlənməyə məcburdur. Beləliklə latent yuxu düşüncələri hiss obrazları və vizual səhnələr cəminə çevrilir. Bu yolda onlarla bizə o qədər yeni və yad görünən şey baş verir. İncə düşüncə münasibətlərinin ifadə olunduğu bütün dil vasitələri, bağlayıcılar və önlüklər, hallanma və təsriflənmə dəyişiklikləri aradan çıxır, çünki onlar üçün təsvir vasitələri yoxdur; qrammatikasız primitiv bir dildə olduğu kimi, yalnız düşüncənin xam materialı ifadə olunur, mücərrəd olan onun əsasında duran konkretə qaytarılır. Bununla aradan qalxan şey asanlıqla əlaqəsiz görünə bilər. Şüurda düşüncəyə yadlaşmış simvollar vasitəsilə müəyyən obyektlərin və proseslərin təsvirinin geniş miqyasda istifadə edilməsi həm ruhi aparatdakı arxaik reqressiyaya, həm də senzuranın tələblərinə uyğun gəlir. Lakin bundan çox uzaqlara başqa dəyişikliklər də uzanır ki, bunlar yuxu düşüncəsinin elementləri ilə aparılır. Onlardan hər hansı bir təmas nöqtəsi aşkar etməyə imkan verənlər yeni vahidlərdə sıxlaşdırılır. Düşüncələrin şəkillərə çevrilməsi zamanı bu cür birləşdirməyə, sıxlaşdırmaya imkan verənlər açıq-aşkar üstünlük təşkil edir; sanki materialı sıxılmaya, bir yerə yığılmaya məruz qoyan bir qüvvə təsir edir. Sıxlaşdırma nəticəsində manifest yuxuda bir element latent yuxu düşüncələrindəki çoxsaylı elementlərə uyğun gələ bilər; əksinə, yuxu düşüncəsinin bir elementi də yuxuda bir neçə şəkillə təmsil oluna bilər.

Daha da diqqətəlayiq olan yerdəyişmə və ya vurğunun köçürülməsi adlanan digər prosesdir ki, bu, şüurlu düşüncədə yalnız düşüncə xətası və ya zarafat vasitəsi kimi tanınır. Yuxu düşüncəsinin ayrı-ayrı təsəvvürləri heç də bərabər dəyərli deyil, onlar müxtəlif böyüklükdə affekt miqdarları ilə yüklənmişdir və buna uyğun olaraq mühakimə tərəfindən az və ya çox əhəmiyyətli, diqqətə layiq kimi qiymətləndirilir. Yuxu işlənməsində bu təsəvvürlər onlara yapışan affektlərdən ayrılır; affektlər öz-özlüyündə həll edilir, onlar başqalarına köçürülə bilər, saxlanıla bilər, dəyişikliklərə məruz qala bilər, ümumiyyətlə yuxuda görünməyə bilər. Affektdən məhrum edilmiş təsəvvürlərin əhəmiyyəti yuxuda yuxu şəkillərinin hissi gücü kimi yenidən ortaya çıxır, lakin biz görürük ki, bu vurğu əhəmiyyətli elementlərdən laqeyd olanlara keçmişdir, belə ki, yuxuda əsas şey kimi ön plana çıxan şey yuxu düşüncələrində yalnız ikinci dərəcəli rol oynamışdır və əksinə, yuxu düşüncələrinin mahiyyəti yuxuda yalnız təsadüfi, az aydın təsvir tapır. Yuxu işlənməsinin heç bir başqa hissəsi yuxunu yuxagörən üçün bu qədər yad və anlaşılmaz etməyə kömək etmir. Yerdəyişmə yuxu düşüncələrinin senzuranın təsiri altında boyun əyməli olduğu yuxu təhrifinin əsas vasitəsidir.

Yuxu düşüncələrinə bu təsirlərdən sonra yuxu demək olar ki, hazır vəziyyətə gətirilmiş olur. Hələ kifayət qədər qeyri-sabit bir amil də əlavə olunur — ikinci dərəcəli işlənmə adlanan bu amil yuxu şüurun qarşısında qavrayış obyekti kimi ortaya çıxdıqdan sonra işə düşür. Biz onda yuxuya ümumiyyətlə qavrayış məzmunlarımıza yanaşmağa adət etdiyimiz kimi yanaşırıq, boşluqları doldurmağa, əlaqələr əlavə etməyə çalışırıq, bununla da kifayət qədər tez-tez kobud anlaşılmazlıqlara məruz qalırıq. Lakin ən yaxşı halda yuxuya onun həqiqi məzmununa uyğun gələ bilməyən hamar bir fasad bəxş edən bu sanki rasionallaşdırıcı fəaliyyət də buraxıla bilər və ya yalnız çox təvazökar ölçüdə özünü göstərə bilər, o zaman yuxu bütün çatlarını və sıçrayışları açıq şəkildə nümayiş etdirir. Digər tərəfdən, unutmaq olmaz ki, yuxu işlənməsi də həmişə eyni dərəcədə enerjili fəaliyyət göstərmir; çox vaxt o, yalnız yuxu düşüncələrinin müəyyən hissələri ilə məhdudlaşır, digərləri isə yuxuda dəyişməz qala bilər. Onda elə təəssürat yaranır ki, guya yuxuda ən incə və ən mürəkkəb intellektual əməliyyatlar yerinə yetirilmiş, spekulyasiya edilmiş, zarafatlar edilmiş, qərarlar qəbul edilmiş, problemlər həll edilmişdir, halbuki bütün bunlar bizim normal zehni fəaliyyətimizin nəticəsidir, yuxudan əvvəlki gündə də, gecə ərzində də baş vermiş ola bilər, yuxu işlənməsi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və yuxu üçün xarakterik olan heç nə üzə çıxarmır. Yuxu düşüncələrinin özü daxilində şüursuz həvəs təhriki ilə gündüz qalıqları arasındakı ziddiyyəti bir daha vurğulamaq da artıq olmaz. Sonuncular bizim ruhi aktlarımızın bütün müxtəlifliyini nümayiş etdirdiyi halda, birincisi, yəni yuxu formalaşmasının əsl mühərrikinə çevrilən həvəs təhriki, müntəzəm olaraq arzu yerinə yetirilməsi ilə nəticələnir.

Bütün bunları mən sizə on beş il əvvəl də deyə bilərdim, hətta zənn edirəm ki, o vaxt bunları sizə həqiqətən də demişdim. İndi gəlin bu aradan keçən müddət ərzində əlavə olunmuş dəyişiklikləri və yeni dərk edişləri bir yerə toplayaq.

Artıq sizə demişdim, qorxuram ki, siz bunun olduqca az olduğunu düşünəcəksiniz və sizə eyni şeyi iki dəfə dinləməyi, özümə isə onu iki dəfə danışmağı niyə tapşırdığımı başa düşməyəcəksiniz. Lakin arada 15 il keçmişdir və mən bu yolla sizinlə əlaqəni ən asan bərpa edəcəyimi ümid edirdim. Həm də bunlar o qədər elementar şeylərdir, psixoanalizin başa düşülməsi üçün o qədər həlledici əhəmiyyət daşıyır ki, insan onları ikinci dəfə də məmnuniyyətlə dinləmək istəyir və onların 15 ildən sonra da eyni qalması özlüyündə bilməyə dəyərdir.

Siz bu dövrün ədəbiyyatında, təbii ki, çoxsaylı təsdiqlər və təfərrüatlı izahlar tapacaqsınız; mən onlardan sizə yalnız nümunələr vermək niyyətindəyəm. Bununla yanaşı, əvvəllər artıq məlum olmuş bəzi şeyləri də burada tamamlaya bilərəm. Bu, əsasən yuxudakı simvolikaya və yuxunun digər təsvir üsullarına aiddir. İndi qulaq asın: daha çox yaxınlarda bir Amerika universitetinin həkimləri psixoanalizə elmi xarakter tanımaqdan imtina etdilər, buna əsas gətirdilər ki, o, heç bir eksperimental sübuta yol vermir. Onlar eyni etirazı astronomiyaya qarşı da irəli sürə bilərdilər; axı göy cisimləri ilə eksperiment aparmaq xüsusilə çətindir. Burada insan müşahidə ilə kifayətlənməli olur. Buna baxmayaraq, məhz Vyana tədqiqatçıları yuxu simvolikamızı eksperimental yolla təsdiqləməyə başladılar. Bir doktor Şrötter hələ 1912-ci ildə müəyyən etmişdi ki, dərin hipnoz vəziyyətində olan şəxslərə cinsi proseslər barədə yuxu görmək tapşırığı verildikdə, bu cür təhrik edilmiş yuxuda cinsi material bizə məlum olan simvollarla əvəz olunmuş şəkildə görünür. Məsələn, bir qadına bir rəfiqəsi ilə cinsi əlaqə barədə yuxu görmək tapşırılır. Onun yuxusunda bu rəfiqə üzərinə bir kağız yapışdırılmış yol çantası ilə görünür: Yalnız xanımlar üçün. Daha təsirli olanı Betlheim və Hartmannın 1924-cü ildə sözdə Korsakov çaşqınlığı olan xəstələr üzərində apardıqları təcrübələrdir. Onlar xəstələrə kobud cinsi məzmunlu hekayələr danışır və danışılanın tələb olunan təkrar istehsalı zamanı meydana çıxan təhriflərə diqqət yetirirdilər. Bu zaman yenə də cinsiyyət orqanları və cinsi əlaqə üçün bizə tanış olan simvollar üzə çıxırdı, o cümlədən pilləkən simvolu; müəlliflər haqlı olaraq deyirlər ki, bu simvol şüurlu təhrif istəyi üçün əlçatmaz olardı.

H. Silberer çox maraqlı bir təcrübə silsiləsində göstərmişdir ki, insan yuxu işlənməsini sanki cinayət üstündə, abstrakt düşüncələri vizual obrazlara çevirdiyi anda yaxalaya bilər. O, yorğunluq və yuxulu sərsəmlik vəziyyətlərində özünü zehni işə məcbur etmək istədikdə, düşüncə tez-tez ondan uzaqlaşırdı və onun yerinə açıq-aydın onun əvəzedicisi olan bir vizyon meydana çıxırdı.

Buna sadə bir misal: Silberer deyir, mən fikirləşirəm ki, bir məqalədə kələ-kötür bir yeri düzəltmək niyyətindəyəm. Vizyon: Mən özümü bir parça ağacı hamarlayıb cilalayarkən görürəm. Bu təcrübələr zamanı tez-tez elə olurdu ki, emala məruz qalmağı gözləyən düşüncə deyil, onun səy zamanındakı öz subyektiv vəziyyəti vizyonun məzmununa çevrilirdi, əşyavi olanın yerinə vəziyyətə aid olan; Silberer bunu «funksional fenomen» adlandırmışdır. Bir misal sizə dərhal nəyin nəzərdə tutulduğunu göstərəcək. Müəllif çalışır ki, iki filosofun müəyyən bir problem haqqında baxışlarını bir-biri ilə müqayisə etsin. Lakin onun yuxluluğunda bunlardan biri daim ondan sürüşüb qaçır və nəhayət o, bir vəhy görür ki, guya o, yazı masası üzərinə əyilmiş, əvvəlcə ona fikir verməyən, sonra isə ona hirsli və rədd edici baxan bir mürgü sekretardan məlumat tələb edir. Yəqin ki, bu, təcrübə şərtlərindən özü ilə izah olunur ki, belə zorla yaradılmış vəhy bu qədər tez-tez özünü müşahidənin nəticəsi kimi təqdim edir.

Gəlin hələ də simvollarda qalaq. Elələri var idi ki, biz onları tanıdığımıza inanırdıq və buna baxmayaraq bizi narahat edirdi ki, simvolun mənaya necə gəldiyini göstərə bilmirdik. Belə hallarda başqa yerlərdən, dilçilikdən, folkloradan, mifologiyadan, ritualdan gələn təsdiqlər bizim üçün xüsusilə arzuolunan olmalı idi. Bu növdən bir nümunə paltar simvolu idi. Biz demişdik ki, bir qadının yuxusunda paltar bir kişi deməkdir. İndi ümid edirəm ki, Th. Reik 1920-ci ildə bizə xəbər verəndə: «Bədəvilərin son dərəcə qədim toy mərasimində — bəy gəlini xüsusi «Aba» adlanan paltarla örtür və bununla bağlı ritual sözləri deyir: ‚Bundan sonra səni məndən başqa heç kim örtməsin‘» — bunu eşidəndə bu sizdə təəssürat yaradar. (Robert Eislerə görə: «Weltenmantel und Himmelszelt».) Biz həmçinin bir neçə yeni simvol aşkar etdik ki, onlardan heç olmasa iki nümunəsini sizə danışmaq istəyirəm. Abraham 1922-ci ilə görə yuxuda hörümçək ana simvoludur, lakin qorxulan fallik ana, belə ki, hörümçək qarşısında təşviş ana insestinə qarşı dəhşəti və qadın cinsiyyət orqanından vahiməni ifadə edir. Bəlkə bilirsiniz ki, Meduza başının mifoloji quruluşu da həmin kastrasiya dəhşəti motivinə gedib çıxır. Danışmaq istədiyim digər simvol körpü simvoludur. Ferenczi bunu 1921—1922-ci illərdə aydınlaşdırmışdır. O, ilkin olaraq valideyn cütlüyünü cinsi əlaqə zamanı bir-biri ilə birləşdirən kişi üzvü deməkdir, lakin sonra o, həmin birincidən törəyən daha geniş mənalara inkişaf edir. Kişi üzvü sayəsində insanın ümumiyyətlə doğum suyundan dünyaya çıxa bildiyinə görə, körpü o biri dünyadan (hələ doğulmamış olmaqdan, ana bətnindən) bu dünyaya (həyata) keçid olur və insan ölümü də ana bətninə (suya) qayıdış kimi təsəvvür etdiyindən, körpü həm də ölümə aparılma mənasını alır və nəhayət, ilkin mənasından daha uzaqlaşaraq keçidi, ümumiyyətlə vəziyyət dəyişikliyini bildirir. Buna o da uyğun gəlir ki, kişi olmaq arzusunu dəf edə bilməmiş bir qadın bu qədər tez-tez o biri sahilə çatmaq üçün çox qısa olan körpülər görür.

Yuxuların manifest məzmununda nağıllardan, rəvayətlərdən və miflərdən tanış motivləri xatırladan təsvirlər və vəziyyətlər kifayət qədər tez-tez rast gəlinir. Belə yuxuların yozumu sonra bu motivləri yaratmış ilkin maraqlara işıq salır, bu zaman biz təbii ki, məna zamanlar boyunca bu materiala toxunmuş dəyişikliyi unutmaq olmaz. Bizim yozum işimiz belə desək, çox vaxt geniş mənada cinsi adlandırılmalı olan, lakin sonrakı işlənmədə ən müxtəlif istifadə tapmış xammalı üzə çıxarır. Belə geri gətirmələr adətən bizə analitik yönümlü olmayan bütün tədqiqatçıların qəzəbini qazandırır, sanki biz sonrakı inkişaflarda bunun üzərində qurulmuş hər şeyi inkar etmək və ya kiçiltmək istəyirik. Buna baxmayaraq, belə dərketmələr öyrədici və maraqlıdır. Eyni şey təsviri sənətin müəyyən motivlərinin törəməsi üçün də keçərlidir, məsələn, J. Eisler (1919) xəstələrinin yuxularının rəhbərliyi ilə Praksitelanın Hermesində təsvir olunmuş, bir oğlan uşağı ilə oynayan gənci analitik yozduqda. Bir söz də, lakin qeyd etməməyə özümü saxlaya bilmirəm ki, mifoloji mövzular xüsusilə yuxuların yozumu vasitəsilə nə qədər tez-tez aydınlaşdırılır. Belə ki, məsələn, labirint əfsanəsi anal doğumun təsviri kimi tanına bilər; dolanbac keçidlər bağırsaq, Ariadna sapı isə göbək bağıdır.

Yuxu işlənməsinin təsvir üsulları — cəlbedici və demək olar ki, tükənməz bir material — dərindən öyrənmə sayəsində bizə getdikcə daha yaxın olmuşdur; sizə ondan da bəzi nümunələr vermək istəyirəm. Məsələn, yuxu tezlik nisbətini eyni növlülərin çoxaldılması ilə təsvir edir. Bir gənc qızın qəribə yuxusuna qulaq asın: O, böyük bir zala daxil olur və orada bir şəxsi stulda oturmuş vəziyyətdə altı, səkkiz, daha çox dəfə təkrarlanır, lakin hər dəfə onun atasıdır. Bunu asanlıqla başa düşmək olar, əgər yozumun yan şəraitlərindən öyrənilirsə ki, bu otaq ana bətnini təmsil edir. Onda yuxu bizə yaxşı məlum olan o qızın fantaziyası ilə eyni dəyərdə olur ki, o, hələ bətndaxili həyatda ikən atası ilə görüşmüş olmaq istəyir, əgər o, hamiləlik zamanı ana bətninə bir ziyarət edibsə. Yuxuda nəyinsə tərsinə çevrilməsi, daxil olmanın atadan öz şəxsinə yerdəyişməsi sizi çaşdırmamalıdır; bu, həm də öz xüsusi mənasına malikdir. Ata şəxsinin çoxaldılması yalnız onu ifadə edə bilər ki, sözügedən hadisə təkrarən baş vermişdir. Əslində biz də etiraf etməliyik ki, yuxu tezliyi yığılma ilə ifadə etməklə çox da özünü ələ almır. O, yalnız sözün ilkin mənasına qayıtmışdır ki, bu gün bizə zamanda təkrarı bildirir, lakin məkanda yığılmadan götürülmüşdür. Lakin yuxu işlənməsi ümumiyyətlə, mümkün olduqda, zamana aid münasibətləri məkana aid olanlara çevirir və onları belə təqdim edir. Məsələn, yuxuda insanlar arasında bir səhnə görünür ki, onlar çox kiçik və uzaq görünür, sanki onlara opera durbinini tərs ucundan baxırdınız. Kiçiklik də, məkanda uzaqlıq da burada eyni şeyi bildirir, zamanda uzaqlıq nəzərdə tutulur, başa düşülməlidir ki, bu, çox uzaq keçmişdən olan bir səhnədir. Bundan başqa, bəlkə xatırlayırsınız, mən sizə əvvəlki mühazirələrdə artıq demişdim və misallarla göstərmişdim ki, biz öyrənmişik ki, manifest yuxunun yalnız formal cəhətlərini də yozum üçün istifadə etməyi, yəni onları latent yuxu düşüncələrinin məzmununa çevirməyi. İndi siz bilirsiniz ki, bir gecənin bütün yuxuları eyni əlaqəyə aiddir. Lakin bu yuxuların yuxu görənə davamlı bir bütöv kimi görünməsi, yoxsa onları bir neçə hissəyə bölməsi və neçə hissəyə bölməsi hətta laqeyd deyil. Bu hissələrin sayı çox vaxt latent yuxu düşüncələrində düşüncə formalaşmasının o qədər də ayrı mərkəzlərinə və ya yuxu görənin ruh həyatında bir-biri ilə mübarizə aparan cərəyanlara uyğun gəlir ki, onların hər biri ayrı bir yuxu hissəsində üstünlük təşkil edən, heç vaxt isə müstəsna olmayan ifadə tapır. Qısa bir ön yuxu və uzun bir əsas yuxu çox vaxt bir-biri ilə şərt və icra münasibətində olur ki, bunun çox aydın bir nümunəsini o köhnə mühazirələrdə tapa bilərsiniz. Yuxu görənin bir növ aralıq kimi göstərdiyi yuxu həqiqətən yuxu düşüncələrindəki bir cümləyə uyğun gəlir. Frans Aleksandr (1925) yuxu cütləri haqqında bir tədqiqatında göstərmişdir ki, bir gecənin iki yuxusu çox vaxt yuxu vəzifəsinin yerinə yetirilməsini elə bölüşür ki, birlikdə götürüldükdə iki mərhələdə bir arzu yerinə yetirilməsi verirlər, halbuki hər yuxu tək başına bunu bacarmır. Əgər yuxu arzusu, məsələn, müəyyən bir şəxsə qarşı icazəsiz bir hərəkəti məzmun kimi daşıyırsa, bu şəxs birinci yuxuda örtüksüz görünür, hərəkət isə yalnız tərəddüdlə işarə edilir. İkinci yuxu isə bunu başqa cür edir. Hərəkət örtüksüz adlandırılır, şəxs isə tanınmaz edilir və ya laqeyd biri ilə əvəz olunur. Bu həqiqətən də hiyləgərlik təəssüratı yaradır. Yuxu cütünün iki hissəsi arasında ikinci və bənzər bir münasibət də budur ki, biri cəzanı, digəri günahlı arzu yerinə yetirilməsini təsvir edir. Yəni sanki: əgər insan bunun cəzasını öz üzərinə götürürsə, onda qadağan olunanı özünə icazə verə bilər.

Mən sizi artıq bənzər xırda tapıntılar yanında saxlaya bilmərəm, həmçinin yuxuların yozumunun analitik işdə istifadəsinə aid müzakirələr yanında da. Güman edirəm ki, siz yuxunun mahiyyəti və mənası haqqında əsas baxışlarda hansı dəyişikliklərin baş verdiyini eşitmək üçün səbirsizsiniz. Siz artıq buna hazırsınız ki, məhz bu barədə az məlumat veriləcək. Bütün təlimin ən çox mübahisə edilən nöqtəsi, yəqin ki, bütün yuxuların arzu yerinə yetirilməsi olduğu iddiası idi. Qeyri-mütəxəssislərin qaçılmaz, təkrar-təkrar qayıdan etirazını ki, axı bu qədər təşviş yuxuları var, biz artıq əvvəlki mühazirələrdə, bunu deməyə icazəm var, tamamilə həll etmişik. Arzu, təşviş və cəza yuxularına bölgü ilə biz öz təlimimizi qoruyub saxlamışıq.

Cəza yuxuları da istək yerinə yetirmələridir, lakin həvəs təhriklərinin deyil, ruh həyatında tənqid edən, senzura tətbiq edən və cəzalandıran instansiyanın istək yerinə yetirmələridir. Əgər qarşımızda təmiz bir cəza yuxusu varsa, asan bir düşüncə əməliyyatı bizə yenidən o istək yuxusunu bərpa etməyə imkan verir ki, cəza yuxusu ona düzgün cavabdır və o, bu rədd etmə vasitəsilə manifest yuxunun yerinə qoyulmuşdur. Siz bilirsiniz, xanımlar və cənablar, yuxunun öyrənilməsi bizə ilk növbədə nevrozlara dair anlayış qazandırmışdır. Siz bunu da başa düşəcəksiniz ki, nevrozlar haqqında biliklərimiz sonralar yuxuya dair təsəvvürümüzə təsir edə bilmişdir. Eşidəcəyiniz kimi, biz ruh həyatında xüsusi bir tənqid edən və qadağan edən instansiyanın mövcudluğunu qəbul etməyə məcbur olmuşuq ki, ona Üst-Mən deyirik. İndi yuxu senzurasını da bu instansiyanın fəaliyyəti kimi dərk etdiyimizdən, Üst-Mənin yuxu formalaşmasındakı payına daha diqqətlə fikir verməyə yönəldildik. Yuxunun istək yerinə yetirməsi nəzəriyyəsinə qarşı yalnız iki ciddi çətinlik ortaya çıxmışdır ki, onların müzakirəsi uzaqlara aparır, lakin hələ tam qaneedici həllini tapmamışdır. Birincisi bu faktla verilmişdir ki, şok təcrübəsi, ağır psixi travma keçirmiş şəxslər — necə ki, müharibədə bu tez-tez baş verirdi və travmatik histeriyanın əsası kimi də rast gəlinir — yuxuda belə müntəzəm surətdə travmatik vəziyyətə qaytarılırlar. Yuxunun funksiyası haqqında fərziyyələrimizə görə bu belə olmamalı idi. Ən çox əzabverici travmatik təcrübəyə bu qayıdış vasitəsilə hansı istək təhriki yerinə yetirilə bilərdi? Bunu təxmin etmək çətindir. İkinci faktla analitik işdə demək olar ki, hər gün rastlaşırıq; o da digəri kimi ağır bir etiraz təşkil etmir. Siz bilirsiniz, psixoanalizin vəzifələrindən biri ilk uşaqlıq illərini örtən və onlarda erkən uşaqlıq cinsi həyatının saxlanılmış ifadələrini şüurlu yaddaşa gətirmək. İndi uşağın bu ilk cinsi təcrübələri təşviş, qadağa, məyusluq və cəzadan ibarət ağrılı təəssüratlarla bağlıdır; onların sıxışdırıldığını başa düşürük, lakin sonra başa düşmürük ki, onların yuxu həyatına bu qədər geniş girişi var, bu qədər çox yuxu fantaziyaları üçün nümunə verirlər, yuxular bu infantil səhnələrin reproduksiyaları və onlara işarələrlə doludur. Onların xoşagəlməzlik xarakteri və yuxu işlənməsinin arzu-icra meyli bir-biri ilə pis uzlaşır kimi görünür. Lakin bəlkə də bu halda biz çətinliyi həddindən artıq böyük görürük. Axı eyni uşaqlıq təcrübələrinə bütün ölməz, yerinə yetirilməmiş həvəs arzuları bağlıdır ki, onlar bütün həyat boyu yuxu qurulması üçün enerji verirlər, onlara inanmaq olar ki, onlar öz nəhəng təkanlarında ağrılı hiss olunan hadisələrin materialını da səthə çıxara bilərlər. Digər tərəfdən, bu materialın reproduksiya olunma üsulunda yuxu işlənməsinin səyi danılmazdır, o, xoşagəlməzliyi təhrif vasitəsilə inkar etmək, məyusluğu razılığa çevirmək istəyir. Travmatik nevrozlarda isə başqa cürdür, burada yuxular müntəzəm olaraq təşviş inkişafı ilə nəticələnir. Mən hesab edirəm ki, bu halda yuxunun funksiyasının uğursuzluğa düçar olduğunu etiraf etməkdən çəkinməməliyik. Mən «istisna qaydanı təsdiqləyir» cümləsinə istinad etmək istəmirəm; onun hikməti mənə kifayət qədər şübhəli görünür. Lakin istisna qaydanı ləğv etmir. Yuxu kimi ayrıca bir psixi fəaliyyəti öyrənmək məqsədilə bütün mexanizmdən təcrid etdikdə, ona xas olan qanunauyğunluqları aşkara çıxarmağı özünə mümkün etmiş olur; onu yenidən quruluşa daxil etdikdə isə, bu nəticələrin digər qüvvələrlə toqquşma nəticəsində qaraldıldığını və ya zədələndiyini görməyə hazır olmalısan. Biz deyirik ki, yuxu bir istək yerinə yetirilməsidir; son etirazlara diqqət yetirmək istəsəniz, onda deyin ki, yuxu bir istək yerinə yetirilməsi cəhdidir. Psixi dinamikaya özünü qoya bilən heç kəs üçün siz bundan başqa bir şey deməmiş olmursunuz. Müəyyən şəraitdə yuxu öz niyyətini yalnız çox natamam şəkildə həyata keçirə bilər və ya ondan bütövlükdə imtina etməli olur; travmaya şüursuz fiksasiya bu maneələr arasında yuxu funksiyasının başında durur kimi görünür. Yatan şəxs yuxu görməli olduğu halda, çünki gecə sıxışdırmanın zəifləməsi travmatik fiksasiyanın qalxmasını aktivləşdirir, onun travmatik hadisənin xatirə izlərini istək yerinə yetirilməsinə çevirmək istəyən «yuxu işlənməsi»nin fəaliyyəti iflasa uğrayır. Bu şəraitdə belə olur ki, insan yuxusuz qalır, yuxu funksiyasının uğursuzluğa düçar olması təşvişindən yuxudan imtina edir. Travmatik nevroz bizə burada ekstremal bir hal göstərir, lakin uşaqlıq təcrübələrinə də travmatik xarakteri etiraf etmək lazımdır və yuxu fəaliyyətinin daha kiçik pozuntularının digər şəraitdə də meydana çıxmasına təəccüblənmək lazım deyil.

3 / 8

XXX. Mühazirə. Yuxu və okkultizm

Xanımlar və cənablar! Bu gün dar bir yol gedəcəyik, lakin bu yol bizi geniş bir mənzərəyə apara bilər.

Yuxunun okkultizmlə əlaqəsi barədə danışacağımı bildirmək sizi çətin ki təəccübləndirsin. Axı yuxu çox vaxt mistika aləminə açılan qapı kimi qəbul edilmişdir, bu gün də bir çoxları üçün özlüyündə okkult bir fenomen sayılır. Biz də, onu elmi tədqiqat obyektinə çevirmiş olanlar da, onu həmin qaranlıq şeylərlə bir və ya bir neçə sapın bağladığını inkar etmirik. Mistika, okkultizm — bu adlarla nə nəzərdə tutulur? Məndən bu zəif sərhədlənmiş sahələri təriflərlə əhatə etmək cəhdi gözləməyin. Ümumi və qeyri-müəyyən şəkildə hamımız bilirik ki, burada nəyi düşünməliyik. Bu, elmin bizim üçün qurduğu, amansız qanunların hökm sürdüyü aydın dünyanın bir növ o tayıdır.

Okkultizm «göylə yer arasındakı, məktəb müdrikliyimizin heç yuxusunu görmədiyi» həmin «şeylərin» real mövcudluğunu iddia edir. İndi, gəlin məktəbin darlığına bağlı qalmayaq; bizə inandırıcı şəkildə təqdim edilənə inanmağa hazırıq. Biz bu şeylərlə elmin bütün digər materiallarına etdiyimiz kimi davranmağı, əvvəlcə belə proseslərin həqiqətən sübuta yetirilib-yetirilmədiyini müəyyənləşdirməyi, sonra isə, yalnız bundan sonra, onların reallığına şübhə etmək mümkün olmadıqda, onların izahına çalışmağı niyyət edirik. Lakin etiraf etmək lazımdır ki, hələ bu qərar bizim üçün intellektual, psixoloji və tarixi amillər üzündən çətinləşdirilir. Bu, digər tədqiqatlara yanaşdığımız zaman olduğu kimi eyni hal deyil.

Əvvəlcə intellektual çətinlik! İcazə verin, kobud, əyani izahlar verim. Tutaq ki, söhbət Yer kürəsinin daxilinin xassəsindən gedir. Məlum olduğu kimi, bu barədə heç bir dəqiq şey bilmirik. Güman edirik ki, o, közərmiş vəziyyətdə olan ağır metallardan ibarətdir. İndi kimsə belə bir iddia irəli sürsün ki, Yerin daxili karbon qazı ilə doymuş sudur, yəni bir növ soda suyudur. Biz, şübhəsiz, deyəcəyik ki, bu çox inanılmazdır, bütün gözləntilərimizə ziddir, bizi metal hipotezini qurmağa aparan biliklərimizin o dayaq nöqtələrini nəzərə almır. Lakin buna baxmayaraq, bu, düşünülməz deyil; əgər kimsə bizə soda suyu hipotezini yoxlamaq üçün bir yol göstərsə, biz heç bir müqavimət göstərmədən o yolla gedəcəyik. Amma indi başqa biri ciddi bir iddia ilə çıxış edir ki, Yerin nüvəsi mürəbbədən ibarətdir! Buna qarşı biz tamam başqa cür davranacağıq. Özümüzə deyəcəyik ki, mürəbbə təbiətdə rast gəlinmir, o, insan mətbəxinin məhsuludur, bu maddənin mövcudluğu bundan başqa meyvə ağaclarının və onların meyvələrinin mövcudluğunu öncədən qəbul edir, və biz bitki örtüyünü və insanın yemək bişirmə sənətini yerin dərinliyinə necə köçürə biləcəyimizi bilməzdik; bu intellektual etirazların nəticəsi marağımızın istiqamətinin dəyişməsi olacaq, yerin nüvəsinin həqiqətən mürəbbədən ibarət olub-olmadığını araşdırmağa girişmək əvəzinə, belə bir fikrə gələ bilən adamın necə bir insan olmalı olduğunu soruşacağıq və ən çoxu ondan bunu haradan bildiyini soruşacağıq. Mürəbbə nəzəriyyəsinin bədbəxt müəllifi ağır təhqir olunmuş hiss edəcək və bizi ittiham edəcək ki, guya elmi qərəz üzündən onun iddiasının obyektiv qiymətləndirilməsindən onu məhrum edirik. Amma bu ona heç bir fayda verməyəcək. Biz hiss edirik ki, qərəzlər həmişə qınanılası deyil, onlar bəzən haqlıdır, məqsədəuyğundur, bizə lazımsız sərfiyyatdan qaçmağa imkan verir. Axı onlar başqa, yaxşı əsaslandırılmış mühakimələrə görə analogiya nəticələrindən başqa bir şey deyil. Okkultizmin xeyli sayda iddiaları bizə mürəbbə hipotezi kimi təsir edir, belə ki, biz onları yoxlamadan əvvəlcədən rədd etməyə haqlı olduğumuzu zənn edirik. Amma bu o qədər də sadə deyil. Mənim seçdiyim kimi bir müqayisə heç nə sübut etmir, ümumiyyətlə müqayisələr kimi az sübut edir. Axı onun uyğun olub-olmadığı şübhəli qalır, və aydın olur ki, nifrətli rədd etmə mövqeyi artıq onun seçimini müəyyənləşdirmişdir. Qərəzlər bəzən məqsədəuyğun və haqlıdır, başqa vaxtlar isə səhv və zərərlidir, və heç vaxt bilmirsən ki, onlar nə vaxt birincisi, nə vaxt ikincisidir. Elmlərin tarixi tələsik mühakiməyə qarşı xəbərdarlıq edə bilən hadisələrlə son dərəcə zəngindir. Uzun müddət bu gün meteorit adlandırdığımız daşların göy fəzasından yerə gəlməsi də mənasız bir fərziyyə sayılırdı, yaxud dağların tərkibində molyusk qalıqları olan süxurun bir vaxtlar dəniz dibini təşkil etməsi də. Yeri gəlmişkən, bizim psixoanalizimizin də şüursuzun açılması ilə ortaya çıxdığı zaman vəziyyəti çox da fərqli olmadı. Deməli, biz analitiklər yeni iddiaları rədd etmək üçün intellektual motivi tətbiq edərkən ehtiyatlı olmaq üçün xüsusi əsasa malikik, və etiraf etməliyik ki, bu, bizi ikrah, şübhə və qeyri-müəyyənlikdən uzağa aparmır.

İkinci məqamı mən psixoloji adlandırdım. Bununla insanların sadəlövhlüyə və möcüzəyə inanmağa ümumi meylini nəzərdə tuturam. Həyat bizi lap əvvəldən öz sərt nizam-intizamına götürdüyü andan etibarən içərimizdə düşüncə qanunlarının amansızlığına və yeknəsəqliyinə, həmçinin reallığın yoxlanılması tələblərinə qarşı bir müqavimət oyanır. Ağıl bizə qarşı düşmənə çevrilir, çünki o, bizdən bir çox həzz imkanlarını əsirgəyir. İnsan kəşf edir ki, heç olmasa müvəqqəti də olsa, ondan yayınmaq və mənasızlığın vədlərinə qapılmaq nə qədər həzz gətirir. Məktəbli söz oyunlarından zövq alır, ixtisaslı alim elmi konqresdən sonra öz fəaliyyətini ələ salır, hətta ciddi adam da zarafat oyunlarından həzz alır. «Ağıl və elmə, insanın ən yaxşı qüvvəsinə» qarşı daha ciddi düşmənçilik öz fürsətini gözləyir, o, «təhsilli» həkimə deyil, möcüzə həkiminə və ya təbiət müalicəçisinə üstünlük verməyə tələsir, okkultizmin iddialarına doğru gedir, o vaxta qədər ki, onun guya faktları qanun və qaydanın pozulması kimi qəbul edilir, tənqidi yuxuya verir, qavrayışları təhrif edir, əsassız təsdiq və razılıqları zorla qəbul etdirir. İnsanların bu meylini nəzərə alan hər kəsin okkultist ədəbiyyatın bir çox məlumatlarını dəyərsizləşdirməyə tam əsası var.

Üçüncü ehtiyatı mən tarixi adlandırdım və bununla ona diqqət çəkmək istəyirəm ki, okkultizm dünyasında əslində heç bir yeni şey baş vermir, lakin orada son vaxtlar bütün o əlamətlər, möcüzələr, peyğəmbərliklər və ruh görünüşləri meydana çıxır ki, bunlar bizə qədim zamanlardan və qədim kitablardan xəbər verilir və biz çoxdan onları cilovlanmamış xəyalın və ya qərəzli aldatmacanın məhsulu kimi, bəşəriyyətin cəhalətinin çox böyük olduğu və elmi ruhun hələ körpəlik çağında olduğu bir dövrün məhsulu kimi bitirmiş olduğumuzu zənn edirdik. Əgər okkultistlərin məlumatlarına görə bu gün də baş verənləri doğru kimi qəbul ediriksə, onda qədimdən gələn o xəbərləri də etibarlı kimi tanımalıyıq. Və indi düşünürük ki, xalqların ənənələri və müqəddəs kitabları bu cür möcüzə hekayələri ilə doludur və dinlər öz etibarlılıq iddialarını məhz bu cür qeyri-adi və möcüzəli hadisələrə əsaslandırır və onlarda insanüstü qüvvələrin təsirinin sübutlarını tapır. Onda bizdən şübhəni qaçırmaq çətinləşir ki, okkultist maraq əslində dini maraqdır, ki, o, okkultist hərəkatın gizli motivlərindən biridir — elmi düşüncənin tərəqqisi ilə təhlükə altına düşmüş dinə köməyə gəlmək. Və belə bir motivin dərk edilməsi ilə bizim etimadsızlığımız və guya okkult hadisələrin tədqiqinə girişməyə qarşı nifrətimiz artmalıdır.

Lakin nəhayət, bu ikrah hissi yenə də aradan qaldırılmalıdır. Okkultistlərin danışdıqları şeyin doğru olub-olmadığı fakt məsələsidir. Bu, müşahidə vasitəsilə həll edilə bilməlidir. Əslində, biz okkultistlərə minnətdar olmalıyıq. Qədim dövrlərdən gələn möcüzə xəbərləri bizim yoxlamamızdan kənarda qalır. Əgər biz onların sübuta yetirilə bilmədiyini düşünürüksə, yenə də etiraf etməliyik ki, onları tam ciddiliklə təkzib etmək mümkün deyil. Lakin indiki zamanda baş verən, bizim iştirak edə biləcəyimiz hadisələr barədə yenə də etibarlı bir mühakimə yürüdə bilməliyik. Əgər belə möcüzələrin bu gün baş vermədiyinə əmin olsaq, o zaman onların qədim dövrlərdə baş vermiş ola biləcəyi etirazından qorxmuruq. O zaman başqa izahlar daha yaxın olur. Beləliklə, biz tərəddüdlərimizi kənara qoymuşuq və okkult hadisələrin müşahidəsində iştirak etməyə hazırıq.

Bədbəxtlik ondadır ki, biz sonra niyyətimizə son dərəcə əlverişsiz olan şəraitlə qarşılaşırıq. Mühakiməmizin asılı olmalı olduğu müşahidələr elə şəraitdə aparılır ki, bu şərait hissiyyat qavrayışlarımızı etibarsız edir, diqqətimizi kütləşdirir — qaranlıqda və ya zəif qırmızı işıqda, uzun boş gözləmə müddətlərindən sonra. Bizə deyilir ki, artıq bizim inamsız, yəni tənqidi mövqeyimiz gözlənilən hadisələrin meydana gəlməsinə mane ola bilər. Belə yaradılmış vəziyyət, bizim adətən elmi tədqiqatlar apardığımız şəraitin əsl təhrif olunmuş mənzərəsidir. Müşahidələr sözdə mediomlar üzərində aparılır — xüsusi «həssas» qabiliyyətlər aid edilən, lakin nə ruhun, nə də xarakterin görkəmli xüsusiyyətləri ilə seçilməyən, qədim möcüzə göstərənlər kimi böyük bir ideya və ya ciddi bir niyyət daşımayan şəxslər. Əksinə, onlar hətta gizli qüvvələrinə inananlar arasında da xüsusilə etibarsız sayılırlar; onların çoxu artıq fırıldaqçı kimi ifşa edilmişdir, qalanlarının da eyni aqibətlə üzləşəcəyini gözləmək bizə təbii gəlir. Onların göstərdikləri şeylər qəsdən edilən uşaq zarafatları və ya sehrbazlıq fəndləri təəssüratı yaradır. Bu mediomlarla keçirilən iclaslarda heç vaxt yararlı bir şey ortaya çıxmamışdır, məsələn, yeni bir qüvvə mənbəyi əlçatan edilməmişdir. Təbii ki, boş silindr şlyapasından göyərçinlər çıxaran sehrbazın fəndindən göyərçin yetişdirilməsinin inkişafı da gözlənilmir. Mən asanlıqla obyektivlik tələbini yerinə yetirmək istəyən və buna görə də okkultist seanslarında iştirak edir, lakin bir müddət sonra yorulur və ona qarşı irəli sürülən tələblərdən iyrənib üz döndərir və heç bir şey öyrənmədən əvvəlki qərəzlərinə qayıdır. Belə bir adama etiraz etmək olar ki, bu da düzgün davranış deyil, öyrənmək istədiyi hadisələrə onların necə olacağını və hansı şəraitdə meydana çıxacağını əvvəlcədən yazmaq olmaz. Əksinə, davam etmək və son vaxtlar mediunların etibarsızlığına qarşı özünü qorumağa çalışdığı ehtiyat və nəzarət tədbirlərini qiymətləndirmək lazımdır. Təəssüf ki, bu müasir təhlükəsizlik texnikası okkultist müşahidələrin asan əlçatanlığına son qoyur. Okkultizmin öyrənilməsi xüsusi, çətin bir peşəyə, digər maraqlarla yanaşı məşğul oluna bilməyəcək bir fəaliyyətə çevrilir. Və bu işlə məşğul olan tədqiqatçılar qərara gələnə qədər insan şübhə və öz ehtimalları ilə baş-başa qalır.

Bu ehtimallar arasında ən ehtimal olunanı, yəqin ki, okkultizmin mahiyyət etibarilə hələ tanınmamış faktların real nüvəsindən ibarət olması, aldadıcılıq və fantaziya təsirinin isə onu çətin keçilən bir örtüklə əhatə etməsidir. Lakin biz bu nüvəyə necə yaxınlaşa bilərik, problemi hansı nöqtədən tuta bilərik? Burada, məncə, yuxu bizə köməyə gəlir və bütün bu qarışıqlıqdan telepatiya mövzusunu seçib götürmək üçün bizə işarə verir.

Bilirsiniz, telepatiya dedikdə biz guya mövcud olan faktı nəzərdə tuturuq ki, müəyyən bir vaxtda baş verən hadisə təxminən eyni zamanda məkanca uzaq bir şəxsin şüuruna çatır, halbuki bunun üçün bizə məlum olan bildiriş yolları nəzərə alınmır. Sükutla edilən fərziyyə budur ki, bu hadisə elə bir şəxsə aiddir ki, digər şəxsin, yəni xəbərin alıcısının ona güclü emosional marağı var. Yəni, məsələn, A şəxsi bədbəxt hadisəyə məruz qalır və ya ölür, ona yaxından bağlı olan B şəxsi, ana, qız və ya sevgili, bunu təxminən eyni vaxtda görmə və ya eşitmə qavrayışı vasitəsilə öyrənir; sonuncu halda yəni elə bil ki, ona telefonla xəbər verilmişdir, halbuki belə olmamışdır, bir növ simsiz teleqrafiyanın psixi qarşılığı. Belə hadisələrin nə qədər inanılmaz olduğunu sizə xüsusi vurğulamağa ehtiyac duymuram. Həm də bu xəbərlərin çoxunu yaxşı əsaslarla rədd etmək olar; bəziləri qalır ki, bunları rədd etmək o qədər də asan deyil. İndi icazə verin, nəzərdə tutduğum məlumatın məqsədi üçün ehtiyatlı «guya» sözünü buraxım və elə davam edim ki, sanki telepatik hadisənin obyektiv reallığına inanıram. Lakin buna bağlı qalın ki, belə deyil, mən heç bir əqidəyə bağlanmamışam.

Əslində sizə deyəcəyim azdır, yalnız bir əhəmiyyətsiz fakt. Gözləntinizi dərhal daha da məhdudlaşdırmaq istəyirəm və deyirəm ki, yuxunun telepatiya ilə əsaslı surətdə az əlaqəsi var. Nə telepatiya yuxunun mahiyyətinə yeni bir işıq salır, nə də yuxu telepatiyanın reallığına birbaşa sübut təqdim edir. Telepatik fenomen heç də yuxuya bağlı deyil, o, oyaq vəziyyətdə də baş verə bilər. Yuxu ilə telepatiya arasındakı əlaqəni müzakirə etməyin yeganə səbəbi ondan ibarətdir ki, yuxu vəziyyəti telepatik mesajın qəbulu üçün xüsusilə münasib görünür. Onda sözdə telepatik yuxu əldə edilir və onun təhlili zamanı əmin olursan ki, telepatik xəbər başqa bir gündüz qalığı kimi eyni rolu oynamış və belə bir qalıq kimi yuxu işlənməsi tərəfindən dəyişdirilmiş və onun meylinə xidmət etdirilmişdir.

Belə bir telepatik yuxunun təhlilində indi o şey baş verir ki, mənə kifayət qədər maraqlı göründü və əhəmiyyətsizliyinə baxmayaraq onu bu mühazirə üçün başlanğıc nöqtəsi seçməyə sövq etdi. 1922-ci ildə bu mövzu haqqında ilk məlumatı verdiyim zaman mənim ixtiyarımda yalnız bir müşahidə var idi. O vaxtdan bəri mən çoxlu oxşar müşahidələr etmişəm, lakin ilk nümunədə qalıram, çünki onu təqdim etmək ən asandır və sizi dərhal işin mahiyyətinə daxil edəcəyəm.

Görünür ağıllı, öz iddiasına görə heç də «okkultizmlə ruhlanaşmamış» bir kişi mənə qəribə görünən bir yuxu haqqında yazır. Əvvəlcədən bildirir ki, ondan uzaqda yaşayan evli qızı dekabrın ortalarında ilk doğuşunu gözləyir. Bu qız ona çox yaxındır, o da bilir ki, qızı ona çox sıx bağlıdır. İndi o, 16-dan 17-noyabra keçən gecə yuxuda görür ki, arvadı əkizlər doğub. Ardınca müxtəlif təfərrüatlar gəlir ki, mən onları burada keçə bilərəm, onlar da tam izahat tapmayıblar. Yuxuda əkizlərin anası olmuş arvad onun ikinci arvadıdır, qızın ögey anasıdır. O, bu arvaddan uşaq istəmir, ona ağıllı uşaq tərbiyəsi üçün yararlılığı inkar edir, həmçinin yuxunun görüldüyü vaxt onunla cinsi əlaqəni çoxdan dayandırmışdı. Onu mənə yazmağa sövq edən şey yuxu təliminə dair bir şübhə deyil ki, buna manifest yuxu məzmunu ona haqq qazandıra bilərdi, çünki yuxu niyə öz istəklərinin tam əksinə olaraq bu arvadın uşaq doğmasına imkan verir? Həm də bu arzuolunmaz hadisənin baş verə biləcəyinə dair bir qorxu üçün onun verdiyi məlumata görə heç bir əsas yox idi. Onu bu yuxunu mənə danışmağa sövq edən hal o idi ki, noyabrın 18-i səhər qızının əkizlər doğduğuna dair teleqraf xəbəri aldı. Teleqram bir gün əvvəl verilmişdi, doğuş 16-dan 17-noyabra keçən gecə, təxminən o saatda baş vermişdi ki, o, arvadının əkiz doğmasını yuxuda görürdü. Yuxugörən məndən soruşur ki, yuxu ilə hadisənin üst-üstə düşməsini təsadüf hesab edirəmmi. O, yuxunu telepatik adlandırmağa cürət etmir, çünki yuxu məzmunu ilə hadisə arasındakı fərq məhz ona mahiyyəti görünən şeyə, doğan şəxsin kimliyinə aiddir. Lakin onun bir qeydindən aydın olur ki, o, həqiqi telepatik yuxuya təəccüblənməzdi. Qızının öz ağır saatında, şübhəsiz, «xüsusilə onu düşündüyünü» deyir.

Xanımlar və cənablar! Əminəm ki, siz bu yuxunu artıq izah edə bilirsiniz və ona görə də başa düşürsünüz ki, mən niyə onu sizə danışdım. Burada bir kişi var, ikinci arvadından narazıdır, o, birinci nikahdan olan qızı kimi bir arvadı olmasını üstün tutardı. Şüursuz üçün təbii ki, bu «kimi» sözü aradan qalxır. İndi gecə vaxtı ona telepatik xəbər çatır: qızı əkizlər doğub. Yuxu işlənməsi bu xəbəri ələ keçirir, şüursuz arzunu onun üzərinə təsir etdirir, bu arzu isə qızı ikinci arvadın yerinə qoymaq istəyir və beləliklə, arzunu örtən və xəbəri təhrif edən qəribə manifest yuxu meydana gəlir. Deməliyik ki, yalnız yuxuların yozumu bizə onun telepatik yuxu olduğunu göstərdi, psixoanaliz bizim başqa cür tanıya bilməyəcəyimiz bir telepatik faktı aşkara çıxardı.

Lakin qoy sizi yanlış yola salmasın! Buna baxmayaraq, yuxuların yozumu telepatik faktın obyektiv həqiqəti barədə heç nə deməmişdir. Bu, başqa cür izah oluna bilən bir görünüş də ola bilər. Mümkündür ki, kişinin latent yuxu düşüncələri belə olmuşdur: Bu gün elə gündür ki, əgər qızım, əslində inandığım kimi, bir ay səhv hesablamayıbsa, doğuş baş verməli idi. Və onu son dəfə gördüyüm zaman görünüşü elə idi ki, sanki əkizlər doğacaqdı. Və mənim vəfat etmiş arvadım uşaqları o qədər sevirdi ki, əkizlərə necə sevinərdi! (Sonuncu məqamı yuxu görənin hələ qeyd olunmamış assosiasiyalarına əsasən əlavə edirəm.) Bu halda yuxunun təhriki telepatik xəbər deyil, yuxu görənin yaxşı əsaslandırılmış ehtimalları olardı, nəticə isə eyni qalardı. Görürsünüz, bu yuxu yozumu da telepatiyaya obyektiv reallıq tanımağın mümkün olub-olmaması sualı barədə heç nə deməmişdir. Bunu yalnız hadisənin bütün şəraitini hərtərəfli araşdırmaqla həll etmək olardı ki, təəssüf ki, bu nümunədə də, mənim təcrübəmin digər hallarında olduğu kimi, bu mümkün olmamışdır. Qəbul edirəm ki, telepatiya fərziyyəsi ən sadə izahı verir, lakin bununla çox şey qazanılmır. Ən sadə izah həmişə düzgün olmur, həqiqət çox vaxt sadə deyildir və insan belə geniş əhatəli bir fərziyyəyə qərar verməzdən əvvəl bütün ehtiyat tədbirlərinə riayət etmək istəyir.

İndi «Yuxu və telepatiya» mövzusunu tərk edə bilərik, bu barədə sizə deyəcəyim başqa bir şey yoxdur. Lakin yaxşı diqqət yetirin: bizə telepatiya haqqında nəsə öyrədən yuxu deyil, yuxunun yozumu, psixoanalitik işlənmə idi. Beləliklə, bundan sonra yuxudan tamamilə kənara çıxa bilərik və psixoanalizin tətbiqinin başqa, okkult adlandırılan bəzi faktlara müəyyən işıq sala biləcəyi gözləntisini izləmək istəyirik. Məsələn, telepatiyaya çox yaxın olan induksiya və ya düşüncə ötürülməsi fenomeni var ki, əslində çox onunla birləşdirilə bilər. Bu o deməkdir ki, bir şəxsdəki ruhi proseslər, təsəvvürlər, oyanma vəziyyətləri, iradə impulsları söz və işarələr vasitəsilə bildirişin məlum yollarından istifadə etmədən sərbəst məkan vasitəsilə başqa bir şəxsə keçə bilər. Başa düşürsünüz ki, belə bir şey həqiqətən baş versəydi, bu nə qədər qəribə, bəlkə də praktik baxımdan nə qədər əhəmiyyətli olardı. Yeri gəlmişkən, təəccüblüdür ki, qədim möcüzə hekayələrində məhz bu fenomendən ən az bəhs olunur. Xəstələrin psixoanalitik müalicəsi zamanı məndə belə bir təəssürat yarandı ki, peşəkar falçıların fəaliyyəti düşüncə ötürülməsi haqqında xüsusilə qüsursuz müşahidələr aparmaq üçün əlverişli bir imkan gizlədir. Bunlar əhəmiyyətsiz, hətta dəyərsiz şəxslərdir ki, hər hansı bir məşğuliyyətlə məşğul olurlar, kart açırlar, yazıları və əl xətlərini öyrənirlər, astroloji hesablamalar aparırlar və bununla da ziyarətçilərinin keçmiş və ya indiki talelərindən parçalarla tanışlıq göstərdikdən sonra onlara gələcəyi proqnozlaşdırırlar. Müştəriləri çox vaxt bu göstərilən xidmətlərdən kifayət qədər razı qalırlar və peyğəmbərliklər sonradan doğru çıxmasa da, onlara acıqlanmırlar. Mən bir neçə belə halı ələ keçirmişəm, onları analitik şəkildə öyrənə bilmişəm və indi sizə bu nümunələrin ən qəribəsini danışacağam. Təəssüf ki, bu məlumatların sübut qüvvəsi həkim diskretliyi vəzifəsinin məni məcbur etdiyi çoxsaylı susmalar üzündən zəifləyir. Lakin təhriflərdən ciddi qəsdən qaçmışam. Beləliklə, bir falçı ilə belə bir təcrübə yaşamış xəstələrimdən birinin hekayəsini dinləyin.

O, bir sıra bacı-qardaşların ən böyüyü olmuşdu, son dərəcə güclü ata bağlılığı içində böyümüşdü, gənc yaşında evlənmişdi, nikahda tam məmnunluq tapmışdı. Xoşbəxtliyi üçün yalnız bir şey çatışmırdı: uşaqsız qalmışdı, yəni sevdiyi əri tamamilə atanın yerinə qoya bilmirdi. Uzun illər davam edən məyusluqdan sonra ginekoloji əməliyyata qərar vermək istəyəndə əri ona açıqladı ki, günah ondadır, o, nikahdan əvvəl bir xəstəlik üzündən uşaq törətmək qabiliyyətini itirmişdi. Bu məyusluğa o, çətinliklə dözdü, nevrotik oldu, açıq-aydın sınaq təşvişlərindən əziyyət çəkirdi. Onu şənləndirmək üçün əri onu Parisə işgüzar səfərə apardı. Orada bir gün onlar otelin zalında oturmuşdular, o zaman qulluqçular arasında müəyyən bir təlaş onun diqqətini çəkdi. O soruşdu ki, nə olub, və öyrəndi ki, monsieur le professeur gəlib və həmin kabinetdə konsultasiyalar verir. O, özünün də bir sınaq etmək istəyini bildirdi. Əri bunu rədd etdi, lakin nəzarətsiz bir anda o, konsultasiya otağına sürüşüb keçmiş və falçının qarşısında dayanmışdı. O, 27 yaşında idi, çox daha gənc görünürdü, nikah üzüyünü çıxarmışdı. Monsieur le professeur onun əlini kül ilə doldurulmuş bir fincanın üzərinə qoymağa qoydu, izi diqqətlə öyrəndi, sonra ona qarşıda duran ağır mübarizələrdən hər cür danışdı və təsəlli verən bir əminliklə bitirdi ki, o hələ də evlənəcək və 32 yaşında iki uşağı olacaq. O, mənə bu hekayəni danışanda 43 yaşında idi, ağır xəstə idi və heç bir zaman uşaq sahibi olmaq ümidi yox idi. Deməli, peyğəmbərlik doğru çıxmamışdı, lakin o, bu barədə heç də acılıqla danışmırdı, əksinə, sevindirici bir hadisəni xatırlayırmış kimi, məmnunluğun danılmaz ifadəsi ilə danışırdı. Müəyyən etmək asan idi ki, onun peyğəmbərliyin hər iki rəqəminin nə məna verə biləcəyi və ümumiyyətlə bir məna verib-vermədiyi barədə ən kiçik bir təsəvvürü yox idi.

Siz deyəcəksiniz ki, bu axmaq və anlaşılmaz bir hekayədir, və soruşacaqsınız ki, mən bunu sizə nə üçün danışdım. İndi mən tamamilə sizin fikrinizdə olardım, əgər — və indi əsas məqam budur — analiz bizə həmin peyğəmbərliyin elə bir yozumunu mümkün etməsəydi ki, bu yozum məhz detalların aydınlaşdırılması sayəsində qəti təsir bağışlayır. Yəni hər iki rəqəm xəstəmin anamın həyatında öz yerini tapır. Bu ana gec evlənmişdi, otuzdan sonra, və ailədə tez-tez bundan danışılırdı ki, o, buraxılmışı yetişdirmək üçün nə qədər uğurla tələsmişdi. İlk iki uşaq, başda bizim xəstə olmaqla, mümkün olan ən kiçik fasilə ilə eyni təqvim ilində doğulmuşdu və 32 yaşında onun həqiqətən artıq iki uşağı var idi. Deməli, monsieur le professeurun xəstəmə dediyi şey belə idi: Təsəlli olun, siz hələ o qədər gəncsiniz. Siz də hələ ananızla eyni taleyi yaşayacaqsınız — o da uzun müddət uşaq gözləməli olmuşdu — və 32 yaşında iki uşağınız olacaq. Lakin ananın taleyini yaşamaq, onun yerini tutmaq, atanın yanında onun mövqeyini almaq — bu, onun gəncliyinin ən güclü arzusu idi, indi isə yerinə yetirilməməsindən xəstələnməyə başladığı arzu. Peyğəmbərlik ona vəd edirdi ki, bu arzu hələ də yerinə yetiriləcək; peyğəmbərə qarşı necə mehribanlıqdan başqa bir hiss duya bilərdi? Lakin siz mümkün hesab edirsinizmi ki, cənab professor təsadüfi müştərisinin intim ailə tarixçəsinin məlumatları ilə tanış idi? Qeyri-mümkün; bəs ona haradan o bilgi gəldi ki, onu həmin iki rəqəmi peyğəmbərliyinə daxil etməklə xəstənin ən güclü və ən gizli arzusunu ifadə etməyə qadir etdi? Mən izah üçün yalnız iki imkan görürəm. Ya mənə danışıldığı kimi hekayə doğru deyil, başqa cür baş vermişdir, ya da etiraf etmək lazımdır ki, fikir ötürülməsi real fenomen olaraq mövcuddur. Əlbəttə, belə bir fərziyyə irəli sürmək olar ki, xəstə 16 illik fasilədən sonra söhbət gedən hər iki rəqəmi öz şüursuzundan həmin xatirəyə yerləşdirmişdir. Bu ehtimal üçün heç bir əsasım yoxdur, lakin onu istisna edə bilmirəm və təsəvvür edirəm ki, siz belə bir izaha fikir ötürülməsinin reallığından daha çox inanmağa hazır olacaqsınız. Əgər sonuncuya qərar verirsinizsə, unutmayın ki, yalnız analiz okkult faktı yaratmış, onu aşkara çıxarmışdır, halbuki o, tanınmaz dərəcədə təhrif olunmuşdu.

Əgər söhbət yalnız mənim xəstəmdəki kimi bir halda getsəydi, insan çiyinlərini çəkib onun üzərindən keçərdi. Heç kimin ağlına gəlməz ki, bu qədər həlledici dönüşü ifadə edən bir inancı tək bir müşahidə üzərində qursun. Lakin inanın mənim təminatıma, bu, mənim təcrübəmdə yeganə hal deyil. Mən bu cür peyğəmbərliklərdən xeyli sayda toplamışam və hamısından belə təəssürat almışam ki, falçı yalnız ona müraciət edən şəxslərin fikirlərini və xüsusilə onların gizli arzularını ifadə etmişdir, yəni bu cür peyğəmbərlikləri subyektiv məhsullar, fantaziyalar və ya aid şəxslərin yuxuları kimi təhlil etməyə haqqımız var. Əlbəttə, bütün hallar eyni dərəcədə sübut qüvvəsinə malik deyil və hamısında daha rasional izahları istisna etmək eyni dərəcədə mümkün deyil, lakin bütövlükdə faktiki fikir ötürülməsinin lehinə güclü bir ehtimal artıqlığı qalır. Mövzunun əhəmiyyəti bütün hallarımı sizə təqdim etməyimi əsaslandırardı, lakin bunu edə bilmirəm, çünki bunun üçün lazım olan təqdimatın genişliyi və bununla əlaqədar qaçılmaz olan borclu olduğum diskretliyin pozulması buna mane olur. Vicdanımı mümkün qədər sakitləşdirməyə çalışıram, sizə daha bir neçə misal verərkən.

Bir gün yüksək intellektli bir gənc mənə müraciət edir, son doktor imtahanları ərəfəsində olan bir tələbə — gen, lakin onlardan əl çəkməyə qadir deyil, çünki onun şikayət etdiyi kimi, o, bütün maraqlarını, konsentrasiya qabiliyyətini, hətta nizamlı yaddaş imkanını da itirmişdir. Bu iflicabənzər vəziyyətin ilkin tarixçəsi tezliklə aşkar olunur: o, böyük özünü məğlub etmə səyi göstərdikdən sonra xəstələnmişdir. Onun bir bacısı var idi ki, o, ona qarşı güclü, lakin həmişə saxlanılan bir sevgi ilə bağlı idi, necə ki, bacısı da ona qarşı. «Nə yazıq ki, ikimiz evlənə bilmirik» — bu sözlər onların arasında kifayət qədər tez-tez deyilirdi. Layiqli bir kişi bu bacıya aşiq oldu, o da bu meyli qarşılıqlı olaraq cavablandırdı, lakin valideynlər bu birliyə icazə vermədilər. Bu çətin vəziyyətdə cütlük qardaşa müraciət etdi, o da onlara köməyini əsirgəmədi. O, aralarındakı yazışmalara vasitəçilik etdi, onun təsiri sayəsində valideynləri nəhayət razı salmaq da mümkün oldu. Nişan dövründə isə, həqiqətən, mənası asanlıqla təxmin edilə bilən bir təsadüf baş verdi. O, gələcək qayınatası ilə birlikdə bələdçisiz çətin bir dağ gəzintisinə çıxdı, ikisi də yolu azdı və sağ-salamat geri qayıtmamaq təhlükəsi ilə üzləşdilər. Bacının toyundan qısa müddət sonra o, həmin ruhi tükənmə vəziyyətinə düşdü.

Psixoanalizin təsiri ilə iş qabiliyyəti bərpa olunduqdan sonra o, imtahanlarını vermək üçün məni tərk etdi, lakin onları uğurla başa vurduqdan sonra həmin ilin payızında qısa müddətə yenidən mənə qayıtdı. Sonra o, yaydan əvvəl yaşadığı qəribə bir hadisəni mənə danışdı. Onun universitet şəhərində böyük rəğbət qazanan bir falçı qadın var idi. Hökmdar evinin şahzadələri də mühüm müəssisələrdən əvvəl müntəzəm olaraq ona məsləhət üçün müraciət edirdilər. Onun iş üsulu çox sadə idi. O, müəyyən bir şəxsin doğum tarixlərini götürürdü, ondan başqa heç nə bilmək istəmirdi, adını da soruşmurdu, sonra astroloji kitablara baxır, uzun hesablamalar aparır və nəhayət həmin şəxs haqqında bir peyğəmbərlik söyləyirdi. Xəstəm onun gizli sənətindən qayınatası üçün istifadə etmək qərarına gəldi. O, falçıya baş çəkdi və ona qayınatasının tələb olunan məlumatlarını verdi. Falçı hesablamalarını apardıqdan sonra bu peyğəmbərliyi söylədi: Bu şəxs bu ilin iyul və ya avqust ayında xərçəng və ya istiridyə zəhərlənməsindən öləcək. Xəstəm sonra hekayəsini belə bitirdi: «Və bu tamamilə möhtəşəm idi!»

Mən əvvəldən narazılıqla qulaq asırdım. Bu nidasından sonra özümə sual verməyə icazə verdim: Bu peyğəmbərlikdə sizə nə möhtəşəm görünür? İndi biz gec payızdayıq, sizin qayınatanız ölməyib, bunu çoxdan mənə danışmış olardınız. Deməli, peyğəmbərlik doğrulmayıb. Bu, əlbəttə, belə deyil, dedi o, lakin qəribə olan budur. Mənim qayınatam xərçəng və istiridyənin ehtiraslı həvəskarıdır və keçən yay — yəni falçıya baş çəkməzdən əvvəl — istiridyə zəhərlənməsinə məruz qalmışdı, az qala öləcəkdi. Buna nə deyə bilərdim? Mən yalnız ona əsəbiləşə bilərdim ki, hərtərəfli təhsil almış, üstəlik uğurlu bir analizi arxada qoymuş bu adam əlaqəni daha yaxşı dərk edirdim. Mən öz növbəmdə, astroloji cədvəllərdən xərçəng və ya istiridyə zəhərlənməsinin baş verməsini hesablamaq mümkün olduğuna inanmazdan əvvəl, daha çox belə hesab etmək istərdim ki, xəstəm rəqibinə qarşı nifrətini hələ də qalib gələ bilməmişdi, vaxtilə onun sıxışdırılması üzündən xəstələnmişdi və astroloq sadəcə onun öz gözləntisini dilə gətirmişdi: belə həvəslərdən əl çəkmirlər və bir gün o, yenə də bunun ucbatından məhv olacaq. Etiraf edirəm ki, bu hal üçün başqa izah bilmirəm, bəlkə yalnız o istisna ilə ki, xəstəm mənimlə zarafat etməyə icazə vermişdi. Amma o, nə o vaxt, nə də sonralar mənə bu şübhə üçün əsas vermədi və dediklərini ciddi nəzərdə tutduğu görünürdü.

Başqa bir hal. Nüfuzlu mövqedə olan bir gənc kişi bir yüngüləxlaq qadınla əlaqə saxlayır, bu əlaqədə qəribə bir məcburiyyət özünü göstərir. Vaxtaşırı o, sevgilisini istehzalı və lağedici sözlərlə elə incidir ki, qadın tam ümidsizliyə qapılır. Onu bu vəziyyətə gətirdikdən sonra rahatlaşır, onunla barışır və ona hədiyyələr verir. Amma indi o, ondan azad olmaq istəyir, məcburiyyət ona qorxulu görünür, görür ki, öz nüfuzu bu əlaqə üzündən zərər çəkir, öz arvadı olmasını, ailə qurmağı istəyir. Yalnız o ki, öz gücü ilə yüngüləxlaq qadından qurtula bilmir, bunun üçün analizin köməyinə müraciət edir. Belə bir təhqir səhnəsindən sonra, hələ analiz zamanı, o, qadından bir kağız yazısı yazmasını xahiş edir və onu xəttatlıq bilicisinə təqdim edir. Ondan aldığı məlumat belədir: Bu, son dərəcə ümidsizliyə qapılmış bir insanın yazısıdır, şəxs mütləq ən yaxın günlərdə özünü öldürəcək. Doğrudur, bu baş vermir, xanım sağ qalır, amma analiz onun bağlarını zəiflətməyə müvəffəq olur; o, xanımı tərk edir və özünə yaxşı arvad ola biləcəyini gözlədiyi bir gənc qıza üz tutur. Bundan az sonra elə bir yuxu görünür ki, bu, yalnız bu qızın dəyərinə dair başlayan şübhə kimi yozula bilər. O, həm də ondan bir yazı nümunəsi alır, həmin nüfuzlu şəxsə təqdim edir və onun yazısı haqqında elə bir hökm eşidir ki, bu, onun narahatlıqlarını təsdiqləyir. Beləliklə, o, qızı özünə arvad etmək niyyətindən əl çəkir.

Yazı bilicisinin rəylərini, xüsusən də birincisini qiymətləndirmək üçün adamımızın gizli tarixindən bir şey bilmək lazımdır. Erkən gənclik çağında o, ehtiraslı təbiətinə uyğun olaraq, özündən hər halda böyük olan bir gənc qadına dəlilik dərəcəsində aşiq olmuşdu. Onun tərəfindən rədd edildikdən sonra intihara cəhd etdi, onun ciddi niyyətindən şübhələnmək olmaz. Yalnız təsadüf nəticəsində ölümdən qurtuldu və uzun müddətli qulluqdan sonra sağaldı. Lakin bu vəhşi əməl sevdiyi qadın üzərində dərin təəssürat yaratdı, qadın ona iltifat göstərdi, o, onun məşuqu oldu, bundan sonra gizlicə ona bağlı qaldı və ona həqiqi cəngavərliklə xidmət etdi. İyirmi ildən çox keçdikdən sonra, hər ikisi qocaldıqda, qadın təbii ki ondan çox, onda ondan ayrılmaq, azad olmaq, öz həyatını yaşamaq, özü ev və ailə qurmaq ehtiyacı oyandı. Və bu bezginliklə eyni vaxtda onda sevgiliyə qarşı uzun müddət boğulmuş intiqam ehtiyacı meydana çıxdı. Əgər bir vaxtlar o, qadın onu rədd etdiyi üçün özünü öldürmək istəmişdisə, indi o, qadının onu tərk etdiyi üçün ölüm axtarmasından məmnunluq duymaq istəyirdi. Lakin onun sevgisi hələ də o qədər güclü idi ki, bu arzu onun şüuruna çata bilməzdi; həm də o, qadını ölümə sürükləmək üçün ona kifayət qədər pislik etmək iqtidarında deyildi. Bu ruh halında o, fahişəni bir növ döyüləcək oğlan kimi götürdü ki, ucuz qiymətə intiqam hərisliyini yatırsın və ona qarşı bütün o işgəncələrə yol verdi ki, onlardan sevgili qadında arzu etdiyi nəticəni verəcəyini gözləyirdi. İntiqamın əslində sonuncuya yönəldiyi yalnız o halla özünü büruzə verirdi ki, o, qadını öz eşq macərasına sirdaş və məsləhətçi etdi, əvəzində ondan uzaqlaşmasını gizlətməli idi. Çoxdan verən mövqeyindən alan mövqeyinə düşmüş zavallı, onun səmimiyyətindən yəqin ki, fahişənin onun qəddarlığından əziyyət çəkdiyindən daha çox əziyyət çəkirdi. Əvəzedici şəxsə qarşı şikayət etdiyi və onu analizə sövq edən məcburiyyət, təbii ki, köhnə sevgilidən ona keçmişdi; o, məhz sonuncudan azad olmaq istəyirdi və bacarmırdı. Mən yazı bilicisi deyiləm və yazıdan xarakteri təxmin etmək sənətinə çox dəyər vermirəm, daha az inanıram ki, bu yolla yazanın gələcəyini əvvəlcədən demək. Ancaq görürsünüz ki, qrafologiyanın dəyəri barədə necə düşünmək lazım olsa da, göz qabağındadır ki, mütəxəssis, ona təqdim olunan nümunənin yazıçısının yaxın günlərdə özünü öldürəcəyini vəd edərkən, yenə də yalnız ondan sorğu-sual edən şəxsin güclü gizli arzusunu üzə çıxarmışdı. Buna bənzər bir şey sonra ikinci rəydə də baş verdi, yalnız burada şüursuz bir arzu nəzərə alınmırdı, əksinə, sorğu-sual edənin cücərti şübhələri və narahatlıqları yazı bilicisinin ağzından aydın ifadə tapırdı. Yeri gəlmişkən, mənim pasiyentim analizin köməyi ilə sehrli dairədən kənarda bir sevgi seçimi etməyə müvəffəq oldu, o dairəyə ki, orada ovsunlanmışdı.

Xanımlar və cənablar! İndi eşitdiniz ki, yuxuların yozumu və psixoanaliz ümumiyyətlə okkultizm üçün nə edir. Nümunələrdən gördünüz ki, onların tətbiqi ilə başqa cür tanınmaz qalan okkult hadisələr aydınlaşdırılır. Sizi şübhəsiz ən çox maraqlandıran suala — bu hadisələrin obyektiv reallığına inanmaq olarmı sualına — psixoanaliz birbaşa cavab verə bilməz, lakin onun köməyi ilə üzə çıxarılan material heç olmasa təsdiqə əlverişli təəssürat yaradır. Bununla sizin marağınız dayanmayacaq. Bilmək istəyəcəksiniz ki, psixoanalizin payı olmayan o qat-qat zəngin material hansı nəticələrə əsas verir. Ancaq orada mən sizi izləyə bilmərəm, bu artıq mənim sahəm deyil. Hələ edə biləcəyim yeganə şey, sizə analizlə heç olmasa bir əlaqəsi olan müşahidələrdən danışmaq olardı — o müşahidələr ki, analitik müalicə zamanı aparılmış, bəlkə də onun təsiri ilə mümkün olmuşdur. Sizə belə bir nümunə çatdıracağam, məndə ən güclü təəssürat buraxan nümunəni, çox ətraflı olacağam, diqqətinizi çoxlu xırda detallara cəlb edəcəyəm və buna baxmayaraq, müşahidənin inandırıcı gücünü çox artıracaq bir çox şeyi boğmalı olacağam. Bu, hadisənin aydın şəkildə üzə çıxdığı və analiz vasitəsilə inkişaf etdirilməsinə ehtiyac olmayan bir nümunədir. Onun müzakirəsində biz analizin köməyindən məhrum ola bilməyəcəyik. Ancaq əvvəlcədən deyirəm ki, analitik vəziyyətdə görünən fikir ötürülməsinin bu nümunəsi də bütün ehtiyatlara qarşı qorunmuş deyil, okkult fenomenin reallığı lehinə qeyd-şərtsiz mövqe tutmağa imkan vermir.

Beləliklə, dinləyin: 1919-cu ilin payız günlərində, təxminən səhər saat 10:30-da, Londondan yenicə gəlmiş doktor David Forsyth mən bir pasiyentlə işləyərkən mənim üçün bir kart qoyur. (London Universitetindən hörmətli həmkarım, bir neçə ay ərzində mənim yanımda psixoanalitik texnikanın sənətinə giriş aldığını belə açıqladığım üçün, şübhəsiz ki, bunu indiskresiya kimi qəbul etməyəcək.) Mənim yalnız onu salamlayıb sonraya təyin etməyə vaxtım var. Doktor Forsyth mənim xüsusi marağıma layiqdir; o, müharibə illərinin bağlanmasından sonra yanıma gələn, daha yaxşı bir dövr açmalı olan ilk əcnəbidir. Bundan az sonra, saat 11-də, pasiyentlərimdən biri, cənab P. gəlir — ağıllı və xoşxasiyyətli, yaşı 40 ilə 50 arasında olan bir kişi, vaxtilə qadınla bağlı çətinlikləri üzündən mənə müraciət etmişdi. Onun halı terapevtik uğur vəd etmirdi; mən ona çoxdan müalicəni dayandırmağı təklif etmişdim, lakin o, müalicənin davam etdirilməsini arzu etmişdi, görünür, ona görə ki, məndə rahat bir ata transferi içində özünü xoş hiss edirdi. Bu vaxt pul heç bir rol oynamırdı, çünki ondan çox az var idi; onunla keçirdiyim saatlar mənim üçün də təkan və istirahət idi və beləliklə, həkimlik fəaliyyətinin sərt qaydalarına məhəl qoymadan, analitik səy nəzərdə tutulmuş bir tarixə qədər davam etdirildi.

Bu gün P. qadınlarla sevgi münasibətləri yaratmaq cəhdlərinə qayıtdı və yenidən o gözəl, ədviyyatlı, kasıb qızdan bəhs etdi ki, əgər onun bakirəliyi faktı özü onu hər ciddi təşəbbüsdən çəkindirməsəydi, o, qızda uğur qazana bilərdi. O, bu qızdan artıq dəfələrlə danışmışdı, bu gün ilk dəfə olaraq danışdı ki, qız — təbii ki, onun maneəsinin həqiqi səbəbləri barədə heç bir təsəvvürü yoxdur — onu cənab Ehtiyatlı adlandırmağa adət edib. Bu məlumat məni heyrətə gətirir, doktor Forsythin kartı əlimin altındadır, onu ona göstərirəm.

Vəziyyət budur. Gözləyirəm ki, o, sizə yazıq görünəcək, amma yalnız dinləməyə davam edin, bunun altında daha çox şey var.

P. gəncliyinin bir neçə ilini İngiltərədə keçirmişdi və buna görə də ingilis ədəbiyyatına daimi maraq saxlamışdı. Onun zəngin ingilis kitabxanası var, adətən oradan mənə kitablar gətirərdi və mən ona Bennett və Qolsuorsi kimi müəlliflərlə tanışlığı borcluyam, onlardan indiyə qədər az oxumuşdum. Bir gün o, mənə Qolsuorsinin «The Man of Property» adlı romanını borc verdi, roman şairin uydurduğu Forsyte ailəsinin qoynunda cərəyan edir. Qolsuorsi, görünür, bu öz yaradıcılığı tərəfindən özü əsir alınmışdı, çünki sonrakı hekayələrində dəfələrlə bu ailənin şəxslərinə yenidən müraciət etmiş və nəhayət, onlara aid bütün uydurmaları «The Forsyte Saga» adı altında toplamışdı. Danışdığım hadisədən yalnız bir neçə gün əvvəl P. mənə bu silsilədən yeni bir cild gətirmişdi. Forsyte adı və şairin onda təcəssüm etdirmək istədiyi bütün tipik cəhətlər də P. ilə söhbətlərimdə rol oynamışdı, bu ad iki şəxs arasında müntəzəm ünsiyyətdə asanlıqla formalaşan gizli dilin bir parçasına çevrilmişdi. İndi həmin romanlardakı Forsyte adı ziyarətçimin Forsyth adından az fərqlənir, alman tələffüzü üçün demək olar ki, ayırd edilə bilməz və bizim elə tələffüz edəcəyimiz mənalı ingilis sözü foresight olardı, tərcüməsi: qabaqcadan görüş və ya ehtiyatlılıq. Deməli, P. faktiki olaraq — xüsusilə öz şəxsi münasibətlərindən eyni adı çıxarmışdı ki, həmin ad eyni vaxtda onun bilmədiyi bir hadisə nəticəsində məni məşğul edirdi.

Doğrudur, bu artıq daha yaxşı görünür. Amma mən hesab edirəm ki, biz bu diqqətçəkən fenomen haqqında daha güclü təəssürat və hətta onun yaranma şərtlərinə müəyyən dərəcədə nüfuz əldə edəcəyik, əgər P.-nin həmin seansda irəli sürdüyü iki başqa assosiasiyanı analitik şəkildə işıqlandırsaq.

Birincisi: Keçən həftənin bir günündə mən cənab P.-ni saat 11-də boş yerə gözləmişdim və sonra doktor Anton fon Freundu onun pansionunda ziyarət etmək üçün çıxmışdım. Mən heyran qaldım ki, cənab P. pansionun yerləşdiyi binanın başqa mərtəbəsində yaşayırdı. Bununla əlaqədar sonralar P.-yə demişdim ki, mən ona belə deyim, öz evində ziyarət etmişəm; lakin dəqiq bilirəm ki, pansionda ziyarət etdiyim şəxsin adını çəkməmişəm. Və indi o, cənab fon Vorsichtin adının çəkilməsindən az sonra mənə sual verir: Görəsən, xalq universitetində ingilis dili kursları aparan Freud-Ottorego sizin qızınızmı? Və uzun illik ünsiyyətimizdə ilk dəfə olaraq o, mənim adıma rəsmi idarələrin, qurumların və mətbəə işçilərinin artıq məni öyrəşdirdiyi təhrifi tətbiq edir; Freud yerinə — Freund deyir.

İkincisi: Həmin seansın sonunda o, təşviş içində oyandığı bir yuxu danışır, əsl kabus, deyir. Əlavə edir ki, o, bu yaxınlarda bunun ingiliscə sözünü unutmuş və soruşan birinə məlumat vermişdi ki, kabus ingiliscə «a mare's nest» deməkdir. Bu, təbii ki, cəfəngiyyatdır, a mare's nest inanılmaz bir şey, bir quldur hekayəsi deməkdir, kabusun tərcüməsi isə «nightmare»dir. Bu assosiasiyanın əvvəlki ilə ortaq olduğu yeganə element ingiliscədir; lakin o, mənə təxminən bir ay əvvəl baş vermiş kiçik bir hadisəni xatırlatmalıdır. P. mənim otağımda oturmuşdu, o zaman gözlənilmədən Londondan başqa bir əziz qonaq, doktor Ernest Cons uzun ayrılıqdan sonra mənim yanıma girdi. Mən ona işarə etdim ki, P. ilə söhbətimi bitirənə qədər o biri otağa keçsin. Lakin o, gözləmə otağında asılmış fotoşəklinə görə onu dərhal tanıdı və hətta ona təqdim olunmaq istəyini bildirdi. İndi Cons kabus — night-mare haqqında monoqrafiyanın müəllifidir; bilmirdim ki, bu əsər P.-yə məlum olubmu. O, analitik kitablar oxumaqdan çəkinirdi.

Mən ilk növbədə sizin qarşınızda araşdırmaq istərdim ki, P.-nin assosiasiyalarının əlaqəsi və onların motivasiyası üçün hansı analitik anlayış əldə etmək olar. P. Forsyte və ya Forsyth adına mənim kimi köklənmişdi, bu ad onun üçün də eyni məna daşıyırdı, ümumiyyətlə bu adla tanışlığımı ona borclu idim. Qəribə fakt onda idi ki, o, bu adı birbaşa analizə gətirmişdi, London həkiminin gəlişi kimi yeni bir hadisə ilə həmin ad mənim üçün başqa mənada əhəmiyyətli olduqdan ən qısa müddət sonra. Lakin bəlkə də adın onun analiz saatında ortaya çıxma tərzi faktın özündən az maraqlı deyil. O, təxminən belə demədi: İndi sizə məlum olan romanlardan Forsyte adı yadıma düşür, əksinə, o, bu mənbə ilə heç bir şüurlu əlaqə olmadan həmin adı öz yaşantıları ilə hörməyə qadir idi və onu elə buradan üzə çıxarırdı ki, bu çoxdan baş verə bilərdi və indiyədək baş verməmişdi. Amma sonra dedi: Mən də bir Forsytham, qız məni elə çağırır axı. Bu ifadədə özünə yol açan qısqanc iddia ilə kədərli özünü alçaltmanın qarışığını görməmək çətindir. Onu təxminən belə tamamlasaq, yanılmarıq: Sizin fikirlərinizin yeni gələnlə bu qədər intensiv məşğul olması məni incidir. Axı mənə qayıdın, mən də bir Forsytham, — doğrudur, yalnız bir cənab Vorsicht, qızın dediyi kimi. Və indi onun fikir gedişi elementin assosiasiya sapı ilə: ingilis dilində əvvəlki iki fürsətə qayıdır ki, bunlar da eyni qısqanclığı oyada bilərdi. «Bir neçə gün əvvəl siz mənim evimə bir ziyarət etdiniz, amma təəssüf ki, mənə deyil, bir cənab f. Freund-a.» Bu fikir ona Freud adını Freund kimi təhrif etməyə imkan verir. Mühazirə cədvəlindəki Freud-Ottorego buna xidmət etməlidir, çünki ingilis dili müəllimi olaraq manifest assosiasiyanı çatdırır. Və sonra bir neçə həftə əvvəlki başqa bir ziyarətçinin xatirəsi buna qoşulur ki, ona da şübhəsiz eyni dərəcədə qısqanclıq duyurdu, amma özünü ona da tab gətirə bilmirdi, çünki doktor Cons kabus haqqında bir traktat yazmağı bacarırdı, halbuki o belə yuxuları ən çoxu özü yaradırdı. Onun «a mare's nest» mənasındakı səhvinin xatırlanması da eyni əlaqəyə aiddir, bu yalnız belə demək istəyə bilər: Axı mən düzgün ingilis deyiləm, necə ki düzgün Forsyth deyiləm.

İndi onun qısqanclıq təhriklərini nə yersiz, nə də anlaşılmaz adlandıra bilərəm. O, Vyana şəhərinə yenidən yad şagirdlər və pasiyentlər gələn kimi onun analizinin və bununla da bizim ünsiyyətimizin sona çatacağına hazırlanmışdı və doğrudan da, bundan az sonra belə oldu. Lakin indiyə qədər gördüyümüz iş, eyni saatda irəli sürülmüş, eyni motivdən qidalanan üç fikrin aydınlaşdırılmasından ibarət olan bir parça analitik iş idi və bu fikirlərin fikir ötürülməsi olmadan çıxarıla bilinib-bilinməməsi ilə bağlı digər sualla çox az əlaqəsi var. Sonuncu sual üç fikrin hər biri ilə bağlı olaraq ortaya çıxır və beləliklə, üç ayrı suala parçalanır: P. doktor Forsythin mənə indicə ilk ziyarətini etdiyini bilə bilərdimi? Onun evində ziyarət etdiyim şəxsin adının nə olduğunu bilə bilərdimi? Doktor Consun qarabasmadan bəhs edən bir məqalə yazdığını bilirdimi? Yoxsa onun fikirlərində yalnız mənim bu şeylər barədə biliyim özünü büruzə verirdi? Mənim müşahidəmin fikir ötürülməsinin lehinə bir nəticə çıxarmağa imkan verib-verməməsi bu üç ayrı sualın cavablandırılmasından asılı olacaq. Birinci sualı hələ bir müddət kənarda qoyaq, digər ikisini araşdırmaq daha asandır. Pansiondakı ziyarət halı ilk baxışda xüsusilə etibarlı təəssürat yaradır. Əminəm ki, onun evindəki ziyarəti qısa, zarafatyana xatırladarkən heç bir ad çəkməmişəm; P.-nin pansionda sözügedən şəxsin adını soruşduğunu çox az ehtimal edirəm, daha çox inanıram ki, o şəxsin varlığı P.-yə tamamilə məlum olmayıb. Lakin bu halın sübut qüvvəsi bir təsadüf nəticəsində tamamilə məhv olur. Pansiyonda ziyarət etdiyim kişinin adı təkcə Freund deyildi, o, hamımız üçün həqiqi bir dost idi. Bu, nəşriyyatımızın əsasının qoyulmasına öz ianəsi ilə imkan yaratmış doktor Anton fon Freund idi. Onun erkən ölümü, bir neçə il sonra Karl Abrahamın ölümü kimi, psixoanalizin inkişafına dəymiş ən ağır bədbəxtliklər idi. Deməli, o vaxt cənab P.-yə deyə bilərdim: Sizin evinizdə bir dostu ziyarət etdim və bu ehtimalla onun ikinci assosiasiyasına okkultist maraq aradan qalxır.

Üçüncü fikrin təəssüratı da tezliklə dağılır. P. Consun qarabasmadan bəhs edən bir məqalə dərc etdirdiyini bilə bilərdimi, halbuki o, heç vaxt analitik ədəbiyyat oxumamışdı? Bəli, bilə bilərdi. Onun bizim nəşriyyatımızın kitabları var idi, hər halda üz qabıqlarında elan olunmuş yeni nəşrlərin adlarını görmüş ola bilərdi. Bunu sübut etmək mümkün deyil, lakin inkar etmək də mümkün deyil. Beləliklə, bu yolla heç bir qərara gələ bilməyəcəyik. Təəssüflənməliyəm ki, mənim müşahidəm bir çox oxşar müşahidələr kimi eyni qüsurdan əziyyət çəkir. O, çox gec yazıya alınmış və cənab P.-ni artıq görmədiyim və ondan əlavə soruşa bilmədiyim bir vaxtda müzakirə olunmuşdur.

Beləliklə, düşüncə ötürülməsinin zahiri faktını təkbaşına da qüvvədə saxlayan ilk hadisəyə qayıdaq. P. bilə bilərdimi ki, doktor Forsyth ondan on beş dəqiqə əvvəl məndə olmuşdu? Ümumiyyətlə, onun mövcudluğundan və ya Vyanada olduğundan xəbərdar ola bilərdimi? Hər ikisini düz danmaq meylinə boyun əymək olmaz. Axı mən qismən təsdiqə aparan bir yol görürəm. Axı mən cənab P.-yə bildirə bilərdim ki, analiz üzrə təhsil almaq üçün İngiltərədən bir həkim gözləyirəm, daşqından sonra ilk «göyərçin» olaraq. Bu, 1919-cu ilin yayında ola bilərdi; doktor Forsyth gəlməzindən aylar əvvəl mənimlə məktubla razılaşmışdı. Hətta onun adını çəkmış ola bilərəm, baxmayaraq ki, bu mənə çox inanılmaz görünür. Bu adın hər ikimiz üçün başqa mənası nəzərə alınsa, adın çəkilməsinə elə bir söhbət qoşulmalı idi ki, ondan yadımda nəsə qalardı. Yenə də ola bilər ki, bu baş vermişdi və mən onu tamamilə unutmuşdum, belə ki, cənab ehtiyatlılıq mənə analiz saatında bir möcüzə kimi təsir edə bildi. İnsan özünü skeptik sayırsa, yaxşı olar ki, bəzən öz skeptisizmindən də şübhələnsin. Bəlkə məndə də möcüzəyə gizli meyl var ki, bu, okkult faktların yaradılmasına bu qədər kömək edir.

Möcüzəliyin bir parçası belə yoldan götürüldüsə, bizi hələ başqa bir parça, hamısından ən çətini gözləyir. Tutaq ki, cənab P. bilirdi ki, doktor Forsyth adlı biri var və onun payızda Vyana gözlənilir; o zaman necə izah etməli ki, o, məhz onun gəldiyi gündə və ilk ziyarətindən dərhal sonra ona qarşı həssas olur? Demək olar ki, bu təsadüfdür, yəni bunu izahsız qoyuruq — amma mən P.-nin o iki başqa fikrini məhz təsadüfü istisna etmək üçün, sizə göstərmək üçün müzakirə etdim ki, o, həqiqətən məni ziyarət edən və mənim ziyarət etdiyim adamlara qarşı qısqanc fikirlərlə məşğul idi; ya da mümkünün ən son həddini nəzərdən qaçırmamaq üçün belə bir fərziyyəyə cəhd etmək olar ki, P. məndə xüsusi bir oyanma hiss etmişdi, halbuki mən bundan, əlbəttə, xəbərsizəm, və ondan öz nəticəsini çıxarmışdı. Ya da ingilisdən cəmi on beş dəqiqə sonra gələn cənab P., hər ikisinin ortaq yolunun kiçik bir hissəsində onunla rastlaşmış, onu səciyyəvi ingilis görkəmindən tanımış və daim öz qısqanc gözləməsinə köklənərək düşünmüşdü: Deməli, bu, doktor Forsythdir, onun gəlişi ilə mənim analizim sona çatmalıdır. Və yəqin ki, o, məhz indi professordan gəlir. Bu rasionalist ehtimallarla daha irəli gedə bilmərəm. Yenə də bir non liquet olaraq qalır, amma etiraf etməliyəm ki, mənim hissimə görə, tərəzi burada da düşüncə ötürülməsinin xeyrinə əyilir. Yeri gəlmişkən, mən şübhəsiz ki, belə «okkult» hadisələri analitik vəziyyətdə yaşamaq imkanına düşən yeganə adam deyiləm. Helene Deutsch 1926-cı ildə bənzər müşahidələri bildirmiş və onların xəstə ilə analitik arasındakı transfer münasibətləri ilə şərtlənməsini öyrənmişdir.

Əminəm ki, siz bu problemə münasibətimdən tam razı qalmayacaqsınız: tam əmin olmadan, lakin əmin olmağa hazır. Bəlkə özünüzə deyəcəksiniz: bu da elə bir haldır ki, bütün ömrü boyu vicdanla təbiətşünas kimi çalışmış bir adam qocalıqda əqli zəif, dindar və sadəlövh olur. Bilirəm, bəzi böyük adlar bu sıraya aiddir, lakin məni onlara aid etməyin. Heç olmasa dindar olmamışam, ümid edirəm ki, sadəlövh də olmamışam. Yalnız insan bütün ömrü boyu gerçəkliklərlə ağrılı toqquşmadan yayınmaq üçün əyilmiş qalırsa, qocalıqda da yeni gerçəkliklər qarşısında əyilən əyri kürəyini saxlayır. Siz, əlbəttə, daha çox istərdiniz ki, mən mülayim teizmə sadiq qalım və bütün okkultizmin rədd edilməsində amansız görünəm. Lakin mən lütf qazanmağa qadir deyiləm, sizə fikir ötürülməsinin, bununla da telepatiyanın obyektiv mümkünlüyü barədə daha mehriban düşünməyi təklif etməliyəm.

Unutmayın ki, mən bu problemləri burada yalnız psixoanalizdən onlara yaxınlaşmaq mümkün olduğu dərəcədə araşdırmışam. Onlar on ildən çox əvvəl ilk dəfə mənim görüş dairəmə daxil olanda, mən də elmi dünyagörüşümüzün təhlükə altında olması təşvişini hiss etdim; çünki okkultizmin parçaları təsdiqlənərsə, o, spiritizmə və ya mistikaya yer verməli olacaqdı. Bu gün başqa cür düşünürəm; hesab edirəm ki, elmə böyük inamın olmamasından xəbər verir, əgər insan elmin okkult iddialardan doğru çıxanı da qəbul edib emal edə biləcəyinə inanmırsa. Xüsusilə fikir ötürülməsinə gəldikdə isə, görünür, o, elmi — müxaliflər deyir: mexanistik — düşüncə tərzinin o qədər çətin qavranılan ruhi sahəyə yayılmasına birbaşa kömək edir. Axı telepatik proses ondan ibarət olmalıdır ki, bir şəxsin ruhi aktı digər şəxsdə eyni ruhi aktı oyadır. İki ruhi akt arasında olan şey asanlıqla fiziki proses ola bilər; ruhi olan bir ucda ona çevrilir və o, digər ucda yenidən eyni ruhiyə çevrilir. Telefonda danışmaq və eşitmək kimi digər çevrilmələrlə bənzərlik o zaman danılmaz olardı. Bir də düşünün, əgər ruhi aktın bu fiziki ekvivalentini ələ keçirmək mümkün olsaydı! Demək istərdim ki, şüursuzun fiziki olanla o vaxta qədər ruhi adlandırılan arasına daxil edilməsi sayəsində psixoanaliz bizi telepatiya kimi proseslərin qəbuluna hazırlamışdır. İnsan telepatiya təsəvvürünə bir dəfə öyrəşsə, onunla çox şeyə nail ola bilər, doğrudur, hələlik yalnız təxəyyüldə. Məlumdur ki, böyük böcək dövlətlərində ümumi iradənin necə meydana gəldiyi bilinmir. Bəlkə də bu belə baş verir belə birbaşa psixi ötürmə yolu ilə. Belə bir fərziyyəyə gəlinir ki, bu, ayrı-ayrı varlıqlar arasında anlaşmanın ilkin, arxaik yoludur və filogenetik inkişaf gedişində hiss orqanları ilə qəbul edilən işarələr vasitəsilə daha yaxşı bildiriş üsulu tərəfindən sıxışdırılır. Lakin köhnə üsul arxa planda qorunub saxlana və müəyyən şəraitdə hələ də özünü təsdiq edə bilərdi, məsələn, ehtirasla həyəcanlanmış kütlələrdə də. Bütün bunlar hələ qeyri-müəyyəndir və həll olunmamış tapmacalarla doludur, lakin qorxmağa əsas yoxdur.

Əgər telepatiya real proses olaraq mövcuddursa, onun sübuta yetirilməsinin çətinliyinə baxmayaraq, onun kifayət qədər tez-tez rast gəlinən fenomen olduğunu güman etmək olar. Onu məhz uşağın ruh həyatında göstərə bilsəydik, bu, bizim gözləntilərimizə uyğun gələrdi. Burada uşaqların tez-tez rast gəlinən təşviş təsəvvürü yada düşür ki, guya valideynlər onlara bildirmədikləri halda bütün fikirlərini bilirlər; bu, böyüklərin Allahın hər şeyi bilməsinə olan inamının tam qarşılığı və bəlkə də mənbəyidir. Bu yaxınlarda etibarlı bir qadın, Dorothy Burlingham, «Kinderanalyse und Mutter» adlı məqaləsində müşahidələr bildirmişdir ki, əgər bunlar təsdiqlənə bilsəydi, fikir ötürməsinin reallığına dair qalan şübhəyə son qoymalı olardı. O, artıq nadir olmayan o vəziyyətdən istifadə etmişdir ki, ana və uşaq eyni vaxtda analizdə olurlar və oradan aşağıdakı kimi qəribə hadisələr barədə məlumat verir: Aşağıdakı kimi: Bir gün ana öz analiz seansında uşaqlıq səhnələrindən birində müəyyən rol oynayan bir qızıl sikkədən danışır. Evə qayıtdıqdan dərhal sonra onun təxminən on yaşlı kiçik oğlan uşağı onun otağına gəlir və ona saxlaması üçün bir qızıl sikkə gətirir. O, təəccüblə soruşur ki, bunu haradan alıb. O, bunu ad günündə alıb, lakin uşağın ad günü bir neçə ay əvvəl olub və uşağın məhz indi qızıl sikkəni xatırlaması üçün heç bir səbəb yoxdur. Ana uşağın analitikinə bu təsadüf barədə məlumat verir və ondan xahiş edir ki, uşaqda həmin hərəkətin əsasını araşdırsın. Lakin uşağın analizi heç bir aydınlıq gətirmir; hərəkət həmin gün uşağın həyatına yad bir cisim kimi soxulmuşdu. Bir neçə həftə sonra ana yazı masası arxasında oturur ki, ona tövsiyə edildiyi kimi, təsvir olunmuş təcrübə barədə qeyd aparsın. O zaman oğlan içəri girir və qızıl sikkəni geri tələb edir, onu analitik seansına aparmaq, göstərmək istəyir. Yenə də uşağın analizi bu arzuya heç bir giriş tapa bilmir.

Və bununla biz başladığımız yerə, psixoanalizə qayıtmış olduq.

4 / 8

XXXI. Mühazirə. Psixi şəxsiyyətin parçalanması

Xanımlar və cənablar! Bilirəm ki, siz öz münasibətləriniz üçün, istər şəxslərə, istərsə də şeylərə aid olsun, başlanğıc nöqtəsinin əhəmiyyətini bilirsiniz. Psixoanalizdə də belə olmuşdur: onun inkişafı, qarşılaşdığı qəbul üçün onun işə simptomdan, ruhda rast gəlinən ən yad olan şeydən başlaması laqeyd qalmamışdır. Simptom sıxışdırılmışdan törəyir, belə ki, Mənin qarşısında onun nümayəndəsidir, sıxışdırılmış isə Mən üçün xarici ölkədir, daxili xarici ölkədir, necə ki, reallıq — qeyri-adi ifadəyə icazə verin — xarici xarici ölkədir. Simptomdan şüursuza, həvəs həyatına, cinsiyyətə yol aparırdı və bu, psixoanalizin ağıllı etirazları eşitdiyi dövr idi ki, insan yalnız cinsi varlıq deyil, o, daha nəcib və daha yüksək təhrikləri də tanıyır. Əlavə etmək olardı ki, bu yüksək təhriklərin şüuru ilə yüksələrək, o, tez-tez cəfəngiyyat düşünmək və faktları laqeyd qoymaq hüququnu özünə götürür.

Siz bunu daha yaxşı bilirsiniz, əvvəldən bizdə belə deyilirdi ki, insan həvəs həyatının tələbləri ilə ona qarşı qalxan müqavimət arasındakı konfliktdən xəstələnir və biz bu müqavimət göstərən, rədd edən, sıxışdıran instansiyanı bir an belə unutmamışdıq ki, onu xüsusi qüvvələri, Mən həvəsləri ilə təchiz olunmuş kimi təsəvvür edirdik və bu, populyar psixologiyanın Məni ilə üst-üstə düşür. Yalnız elmi işin məşəqqətli irəliləyişində psixoanaliz üçün də bütün sahələri eyni vaxtda öyrənmək və bütün problemlər haqqında bir nəfəsdə fikir bildirmək mümkün deyildi. Nəhayət, o yerə gəlib çatmışdıq ki, diqqəti sıxışdırılmışdan sıxışdırana yönəltmək olardı və bu Mənin qarşısında dayanırdıq ki, o, bu qədər öz-özünə aydın görünürdü, əmin bir gözlənti ilə ki, burada da hazır olmadığımız şeylərə rast gələcəyik; lakin ilk giriş yolunu tapmaq asan deyildi. Budur, bu gün sizə haqqında məlumat vermək istədiyim şey!

Lakin yenə də öz ehtimalımı ifadə etməliyəm ki, Mən psixologiyası haqqında bu təqdimatım sizə ondan əvvəl gələn psixi yeraltı dünyaya girişdən fərqli təsir edəcəkdir. Bunun niyə belə olması lazım gəldiyini əminliklə deyə bilmirəm. Əvvəlcə düşünürdüm ki, siz müəyyən edəcəksiniz ki, mən əvvəl sizə əsasən faktlar barədə məlumat vermişdim, hərçənd yad və qəribə olsalar da, bu dəfə isə siz əsasən anlayışlar, yəni spekulyasiyalar eşidəcəksiniz. Lakin bu doğru deyil, daha yaxşı düşündükdə iddia etməliyəm ki, faktiki materialın fikri emalının payı bizim Mən-psixologiyamızda nevroz psixologiyasında olduğundan çox da böyük deyil. Digər əsaslandırmaları da «gözləntimi» rədd etməli oldum; indi hesab edirəm ki, bu, hər hansı şəkildə materialın öz xarakterindən və onunla davranmaqda olan öyrəşməməyimizdən irəli gəlir. Buna baxmayaraq, əgər siz mühakimənizdə indiyədək olduğundan daha ehtiyatlı və təmkinli görünsəniz, təəccüblənməyəcəyəm.

Tədqiqatımızın başlanğıcında içində olduğumuz vəziyyət bizə özü yol göstərməlidir. Biz Məni bu tədqiqatın obyektinə çevirmək istəyirik, öz ən xüsusi Mənimizi. Amma bunu etmək olarmı? Axı Mən ən əsl subyektdir, necə obyektə çevrilə bilər? Əlbəttə, buna şübhə yoxdur ki, bu mümkündür. Mən özünü obyektə çevirə bilər, özünə başqa obyektlər kimi davrana bilər, özünü müşahidə edə, tənqid edə bilər, Allah bilir özü ilə daha nələr edə bilər. Bu zaman Mənin bir hissəsi qalan hissəsinin qarşısında dayanır. Deməli, Mən parçalana biləndir, bəzi funksiyaları zamanı, heç olmasa müvəqqəti olaraq, parçalanır. Hissələr sonradan yenidən birləşə bilər. Bu heç də yenilik deyil, bəlkə də ümumiyyətlə məlum şeylərin qeyri-adi vurğulanmasıdır. Digər tərəfdən, biz o fikrə öyrəşmişik ki, patologiya öz böyütmələri və kobudlaşdırmaları ilə diqqətimizdən yayınmış normal münasibətlərə diqqətimizi cəlb edə bilər. Harada ki o bizə bir qırılma və ya yarıq göstərir, normal halda orada bir bölünmə mövcud ola bilər. Əgər bir kristalı yerə atsaq, o qırılır, amma ixtiyari olaraq deyil, o öz qırılma istiqamətləri üzrə parçalara ayrılır ki, onların sərhədlənməsi, görünməsə də, əvvəlcədən kristalın strukturu ilə müəyyən edilmişdi. Belə çatlı və yarıqlı strukturlar ruhi xəstələrdir də. Qədim xalqların dəlilərə göstərdiyi ehtiramlı çəkindirmədən bir şeyi biz də onlardan əsirgəyə bilmərik. Onlar xarici reallıqdan üz çevirmişlər, amma elə buna görə də daxili psixi reallıq haqqında daha çox bilirlər və bizə əks halda əlçatmaz olacaq çox şey söyləyə bilərlər. Bu xəstələrin bir qrupuna dair deyirik ki, onlar müşahidə sayıqlamasından əziyyət çəkirlər. Onlar bizə şikayət edirlər ki, naməlum qüvvələr, yəqin ki, şəxslər tərəfindən fasiləsiz və ən intim əməllərinə qədər müşahidə olunurlar və hallüsinasiya yolu ilə eşidirlər ki, bu şəxslər müşahidələrinin nəticələrini elan edirlər: indi o bunu demək istəyir, indi o çölə çıxmaq üçün geyinir və s. Bu müşahidə hələ təqib ilə eyni şey deyil, amma ondan uzaq da deyil, o, onlara etimadsızlıq göstərildiyini, onların qadağan olunmuş əməllərdə yaxalanacaqlarının gözlənildiyini, bunun üçün cəzalandırılacaqlarını nəzərdə tutur. Bəs əgər bu dəlilər haqlı olsaydılar, əgər hamımızda Məndə belə bir müşahidə edən və cəza ilə hədələyən instansiya mövcud olsaydı, hansı ki onlarda yalnız Məndən kəskin şəkildə ayrılmış və səhvən xarici reallığa yerdəyişdirilmişdir?

Bilmirəm, sizin də mənim kimi olacaqmı. Bu xəstəlik mənzərəsinin güclü təəssüratı altında belə bir fikrə gəldiyim vaxtdan ki, müşahidə edən instansiyanın Məndən qalan hissədən ayrılması Mənin strukturunda müntəzəm bir xüsusiyyət ola bilər; bu fikir məni bir daha tərk etmədi və məni bu qədər təcrid olunmuş instansiyanın digər xarakterlərini və əlaqələrini araşdırmağa sövq etdi. Növbəti addım tezliklə atılır. Artıq müşahidə sayıqlamasının məzmunu belə bir fikri yaxınlaşdırır ki, müşahidə yalnız mühakimə etməyə və cəzalandırmağa hazırlıqdır, və bununla da təxmin edirik ki, bu instansiyanın başqa bir funksiyası bizim vicdan adlandırdığımız şey olmalıdır. İçimizdə vicdandan başqa, Mənimizdən bu qədər müntəzəm ayırdığımız və bu qədər asanlıqla ona qarşı qoya bildiyimiz başqa bir şey çətin ki, olsun. Mən həzz vəd etdiyi bir şeyi etməyə meyl duyuram, lakin ondan belə bir əsaslandırma ilə çəkinirəm: vicdanım buna icazə vermir. Yaxud həddindən artıq həzz gözləntisinin təsiri ilə vicdanın səsinin etiraz etdiyi bir şeyi etməyə başlamışam və əməldən sonra vicdanım məni ağrılı məzəmmətlərlə cəzalandırır, əmələ görə peşmançılıq hiss etməyə qoyur. Mən sadəcə deyə bilərdim ki, Məndə fərqləndirməyə başladığım xüsusi instansiya vicdandır, lakin bu instansiyanı müstəqil saxlamaq və vicdanın onun funksiyalarından biri olduğunu, vicdanın mühakimə fəaliyyəti üçün zəruri şərt olan özünü müşahidənin isə başqa bir funksiya olduğunu qəbul etmək daha ehtiyatlıdır. Və ayrı bir varlığın tanınması üçün şeyə öz adını vermək lazım olduğundan, bundan sonra Məndəki bu instansiyanı «Üst-Mən» adlandırmaq istəyirəm.

İndi hazıram ki, siz məndən istehza ilə soruşasınız: məgər bizim Mən psixologiyası bütünlüklə ona gətirib çıxarır ki, adi abstraksiyaları hərfi mənada qəbul edib böyüdək, onları anlayışlardan şeylərə çevirək — bununla da çox şey qazanılmış olmaz. Cavab verirəm: Mən psixologiyasında hamıya məlum olandan yayınmaq çətin olacaq; burada yeni kəşflərdən çox yeni qavrayışlar və düzümlər vacibdir. Odur ki, hələlik öz kiçildici tənqidinizdə qalın və sonrakı izahları gözləyin. Patologiyanın faktları bizim səylərimizə elə bir fon verir ki, onu populyar psixologiyada boş yerə axtarırdınız. Davam edirəm. Çətin ki, müəyyən müstəqillikdən həzz alan, öz niyyətlərini güdən və enerji ehtiyatında Məndən asılı olmayan belə bir Üst-Mən ideyası ilə dostlaşmış olaq ki, bu instansiyanın sərtliyini, hətta qəddarlığını və onun Mənlə münasibətindəki dəyişiklikləri nəzərə çarpacaq dərəcədə aydınlaşdıran bir xəstəlik mənzərəsi özünü bizə qəbul etdirməsin. Mən melankoliya vəziyyətini, daha dəqiq desək, melankolik tutmanı nəzərdə tuturam ki, siz psixiatr olmasanız da, bu barədə kifayət qədər eşitmisiniz. Səbəbləri və mexanizmi haqqında çox az bildiyimiz bu əzabın ən nəzərə çarpan cəhəti Üst-Mənin — içinizdəcə deyin: vicdanın — Mənlə necə davranmasıdır. Melankolik sağlam vaxtlarında özünə qarşı başqası kimi az-çox sərt ola bilirsə, melankolik tutma zamanı Üst-Mən həddindən artıq sərtləşir, yazıq Məni söyür, alçaldır, ona qarşı kobud davranır, onu ən ağır cəzaları gözləməyə qoyur, çoxdan keçmiş, vaxtilə yüngül qarşılanmış əməllərinə görə ona iradlar tutur, sanki bütün bu müddət ərzində ittihamlar toplamış və yalnız indiki güclənməsini gözləmişdir ki, onlarla ortaya çıxsın və bu ittihamlar əsasında hökm versin. Üst-Mən özünə köməksiz təslim edilmiş Mənə ən sərt əxlaqi ölçünü tətbiq edir; axı o, ümumiyyətlə əxlaq tələbini təmsil edir və biz bir baxışla dərk edirik ki, bizim əxlaqi günah hissimiz Mənlə Üst-Mən arasındakı gərginliyin ifadəsidir. Guya Allah tərəfindən bəxş edilmiş və belə dərin yerləşdirilmiş əxlaqı dövri bir hadisə kimi görmək çox qəribə bir təcrübədir. Çünki müəyyən sayda aydan sonra bütün əxlaqi hay-küy keçib gedir, Üst-Mənin tənqidi susur, Mən bəraət qazanır və növbəti tutmaya qədər yenidən bütün insan hüquqlarından həzz alır. Hətta xəstəliyin bəzi formalarında aralıq dövrlərdə bunun əksi baş verir; Mən mübarək bir sərxoşluq vəziyyətində olur, elə qələbə çalır ki, sanki Üst-Mən bütün gücünü itirmiş və ya Mənlə birləşib qovuşmuşdur, və bu azad olmuş, manik Mən həqiqətən də öz bütün istəklərinin təminatına ləngimədən yol verir. Həll olunmamış tapmacalarla zəngin proseslər!

Şübhəsiz ki, sizə Üst-Mənin formalaşması, yəni vicdanın yaranması haqqında çox şey öyrəndiyimizi bildirdikdə, sadə bir illüstrasiyadan artığını gözləyəcəksiniz. Filosof Kant məlum olduğu kimi, heç nəyin ona Allahın böyüklüyünü ulduzlu səma və içimizdəki əxlaqi vicdan qədər inandırıcı sübut etmədiyi barədə bir fikir söyləmişdir. Ulduzlar, əlbəttə, möhtəşəmdir, lakin vicdana gəldikdə, Allah burada qeyri-bərabər və səhlənkar iş görmüşdür, çünki insanların böyük əksəriyyəti bundan yalnız təvazökar bir pay və ya demək olar ki, danışmağa dəyməyəcək qədər az almışdır. Vicdanın ilahi mənşəli olması iddiasında olan psixoloji həqiqət parçasını heç də inkar etmirik, lakin bu müddəa yozuma ehtiyac duyur. Vicdan içimizdə bir şey olsa da, o, əvvəldən mövcud deyil. O, həqiqətən də cinsi həyata tam bir ziddiyyət təşkil edir, çünki cinsi həyat həqiqətən həyatın başlanğıcından mövcuddur və sonradan əlavə olunmur. Lakin məlum olduğu kimi, kiçik uşaq əxlaqsızdır, onun həzzə can atan impulslarına qarşı heç bir daxili ləngiməsi yoxdur. Sonralar Üst-Mənin öz üzərinə götürdüyü rolu əvvəlcə xarici bir qüvvə, valideyn nüfuzu oynayır. Valideyn təsiri uşağı sevgi nümayişlərinin bəxş edilməsi və uşağa sevgi itkisini sübut edən və özlüyündə qorxulmalı olan cəzalarla hədələmə yolu ilə idarə edir. Bu real təşviş sonrakı vicdan təşvişinin sələfidir; o hökm sürdükcə, Üst-Məndən və vicdandan danışmağa ehtiyac yoxdur. Yalnız sonrakı gedişatda bizim çox asanlıqla normal hesab etdiyimiz ikinci dərəcəli vəziyyət formalaşır: xarici çəkindirmə daxililəşir, valideyn instansiyasının yerini Üst-Mən tutur, o da indi Məni eynilə əvvəllər valideynlərin uşağı müşahidə etdiyi, yönəltdiyi və hədələdiyi kimi müşahidə edir, yönəldir və hədələyir.

Bu şəkildə valideyn instansiyasının qüvvəsini, fəaliyyətini və hətta metodlarını öz üzərinə götürən Üst-Mən isə yalnız hüquqi varis deyil, həqiqətən də onun qanuni bədən varisidir. O, birbaşa ondan yaranır, hansı proseslə bunun baş verdiyini tezliklə öyrənəcəyik. Lakin əvvəlcə hər ikisi arasındakı bir uyğunsuzluq üzərində dayanmalıyıq. Görünür, Üst-Mən birtərəfli seçimlə yalnız valideynlərin sərtliyini və ciddiliyini, onların qadağan edən və cəzalandıran funksiyasını qəbul etmiş, onların sevgi dolu qayğısı isə heç bir qəbul və davam tapmamışdır. Əgər valideynlər həqiqətən sərt bir idarəçilik aparmışlarsa, uşaqda da sərt bir Üst-Mənin inkişaf etməsini asanlıqla başa düşülən hesab edirik, lakin təcrübə gözləntimizin əksinə olaraq göstərir ki, tərbiyə yumşaq və mehriban olsa, hədələmə və cəzalardan mümkün qədər çəkinilsə belə, Üst-Mən eyni amansız sərtlik xarakterini qazana bilər. Bu ziddiyyətə sonralar, Üst-Mənin formalaşmasında həvəs çevrilmələrini müzakirə etdikdə qayıdacağıq.

Valideyn münasibətinin Üst-Mənə çevrilməsi haqqında sizə istədiyim qədər çox deyə bilmərəm, qismən ona görə ki, bu proses o qədər mürəkkəbdir ki, onun təsviri sizə vermək istədiyim girişin çərçivəsinə sığmır, digər tərəfdən ona görə ki, biz özümüz də onu tam dərk etdiyimizə inanmırıq. Odur ki, aşağıdakı işarələrlə kifayətlənin. Bu prosesin əsasını sözdə eyniləşmə, yəni bir Mənin yad Mənə uyğunlaşması təşkil edir ki, bunun nəticəsində bu birinci Mən müəyyən baxımlardan digəri kimi davranır, onu təqlid edir, müəyyən mənada onu özünə qəbul edir. Eyniləşməni yad şəxsin oral, kannibalist mənimsənilməsi ilə müqayisə etmək yersiz olmamışdır. Eyniləşmə digər şəxsə bağlanmanın çox mühüm formasıdır, ehtimal ki, ən ilkin formasıdır, obyekt seçimi ilə eyni şey deyil. Fərqi təxminən belə ifadə etmək olar: əgər oğlan atası ilə eyniləşirsə, o, ata kimi olmaq istəyir; əgər onu öz seçiminin obyektinə çevirirsə, o, onu istəyir, ona sahib olmaq istəyir; birinci halda onun Məni atanın nümunəsinə uyğun dəyişir, ikinci halda bu zəruri deyil. Eyniləşmə və obyekt seçimi geniş miqyasda bir-birindən asılı deyil; lakin insan həm də eyni şəxslə eyniləşə bilər, öz Mənini onun ardınca dəyişə bilər, hansını ki, məsələn, cinsi obyekt kimi götürmüşdür. Deyirlər ki, Mənin cinsi obyekt tərəfindən bu təsirlənməsi xüsusilə tez-tez qadınlarda rast gəlinir və qadınlıq üçün xarakterikdir. Eyniləşmə ilə obyekt seçimi arasındakı ən çox öyrədici münasibət haqqında mən, yəqin ki, əvvəlki mühazirələrdə artıq danışmışam. Onu həm uşaqlarda, həm böyüklərdə, həm normal, həm də xəstə insanlarda asanlıqla müşahidə etmək olar. İnsan bir obyekti itirdikdə və ya ondan imtina etməli olduqda, tez-tez özünü onunla eyniləşdirməklə, onu öz Mənində yenidən qurmaqla təzmin edir ki, beləliklə burada obyekt seçimi sanki eyniləşməyə reqressiya edir.

Mən bu izahlardan eyniləşmə barədə özüm də qətiyyən qane olmuş deyiləm, amma kifayətdir ki, siz mənə qəbul edəsiniz ki, Üst-Mənin qurulması valideyn instansiyası ilə eyniləşmənin uğurlu bir halı olaraq təsvir edilə bilər. Bu anlayış üçün həlledici olan fakt budur ki, Məndə üstün bir instansiyanın bu yeni yaradılışı Edip kompleksinin taleyi ilə ən sıx surətdə bağlıdır, belə ki, Üst-Mən uşaqlıq üçün bu qədər mənalı olan həmin hiss bağlılığının varisi olaraq görünür. Anlayırıq ki, Edip kompleksinin buraxılması ilə uşaq valideynlərdə yerləşdirdiyi intensiv obyekt yüklənmələrindən imtina etməli oldu və bu obyekt itkisinin əvəzi olaraq valideynlərlə çoxdan mövcud olan eyniləşmələr onun Mənində o qədər gücləndi. Tərk edilmiş obyekt yüklənmələrinin çöküntüləri olaraq bu cür eyniləşmələr uşağın sonrakı həyatında kifayət qədər tez-tez təkrarlanacaq, lakin bu cür çevrilmənin ilk halının hiss dəyərinə tamamilə uyğundur ki, onun nəticəsinə Məndə xüsusi mövqe verilir. Ətraflı tədqiqat bizə həm də öyrədir ki, Edip kompleksinin aradan qaldırılması yalnız natamam surətdə uğur qazanarsa, Üst-Mən gücünə və təşəkkülünə görə zəifləyir. İnkişaf gedişində Üst-Mən valideynlərin yerinə keçmiş şəxslərin, yəni tərbiyəçilərin, müəllimlərin, ideal nümunələrin təsirlərini də qəbul edir. O, normal olaraq ilkin valideyn fərdlərindən getdikcə daha çox uzaqlaşır, belə demək mümkünsə, qeyri-şəxsi olur. Onu da unutmamalıyıq ki, uşaq valideynlərini müxtəlif həyat dövrlərində müxtəlif qiymətləndirir. Edip kompleksinin Üst-Mənə yer verdiyi vaxt onlar tamamilə möhtəşəm bir şeydirlər, sonralar çox şey itirirlər. Sonra bu sonrakı valideynlərlə də eyniləşmələr meydana gəlir, onlar hətta müntəzəm olaraq xarakterin formalaşmasına mühüm töhfələr verirlər, lakin sonra yalnız Mənə aid olurlar, ən erkən valideyn imagoları ilə müəyyən edilmiş Üst-Mənə artıq təsir etmirlər.

Ümid edirəm ki, siz artıq təəssürat almısınız ki, Üst-Mənin qurulması həqiqətən struktur münasibətini təsvir edir və sadəcə vicdan kimi bir abstraksiyanı şəxsləşdirmir. Bu Üst-Mənə aid etdiyimiz daha bir mühüm funksiyanı qeyd etməliyik. O, həm də Mən idealının daşıyıcısıdır, Mən özünü onunla ölçür, ona can atır, onun getdikcə daha da təkmilləşmə tələbini yerinə yetirməyə çalışır. Şübhəsiz, bu Mən ideali köhnə valideyn təsəvvürünün çöküntüsü, uşağın o vaxt onlara aid etdiyi o kamilliyə heyranlığın ifadəsidir. Bilirəm, siz aşağılıq hissi barədə çox eşitmisiniz, bu hiss məhz nevrotikləri fərqləndirməlidir. O, xüsusilə sözdə gözəl ədəbiyyatda dolaşır. Aşağılıq kompleks anlayışını işlədərək, bununla psixoanalizin bütün tələblərini yerinə yetirdiyini və təqdimatını daha yüksək psixoloji səviyyəyə qaldırdığını güman edir. Əslində isə «aşağılıq kompleksi» süni ifadəsi psixoanalizdə demək olar ki, istifadə olunmur. Bu bizim üçün nə sadə bir şey, nə də ki elementar bir şey bildirir. Onu sözdə «fərdi psixoloqlar» məktəbinin etməyi sevdiyi kimi, hər hansı orqan çatışmazlıqlarının özünü qavramasına qaytarmaq bizə qısa görüşlü bir səhv kimi görünür. Aşağılıq hissinin güclü erotik kökləri var. Uşaq sevilmədiyini hiss etdikdə özünü aşağı hiss edir, yetkin insan da eyni şəkildə. Həqiqətən aşağı sayılan yeganə orqan inkişafdan qalmış penis, qızın klitorisidir. Lakin aşağılıq hissinin əsas payı Mənin Üst-Mənə münasibətindən qaynaqlanır, günah hissi kimi, hər ikisi arasındakı gərginliyin ifadəsidir. Aşağılıq hissi ilə günah hissini ümumiyyətlə bir-birindən ayırmaq çətindir. Bəlkə də yaxşı olardı ki, birincidə əxlaqi aşağılıq hissinin erotik tamamlayıcısını görək. Biz psixoanalizdə anlayışların sərhədləndirilməsi məsələsinə az diqqət yetirmişik.

Məhz aşağılıq kompleksi bu qədər populyarlaşdığı üçün icazə verin, sizi burada kiçik bir kənaraçıxma ilə əyləndirim. Zamanımızın hələ sağ olan, lakin hazırda arxa plana keçmiş tarixi şəxsiyyəti doğuş zamanı aldığı zədədən bir əzasının müəyyən inkişafsızlığını saxlamışdır. Günümüzün çox tanınmış yazıçısı, ən çox görkəmli şəxslərin bioqrafiyalarını işləməyi sevən, mənim qeyd etdiyim bu adamın həyatını da işləmişdir. Təbii ki, bioqrafiya yazarkən psixoloji dərinləşmə ehtiyacını boğmaq çətin ola bilər. Buna görə müəllifimiz qəhrəmanın bütün xarakter inkişafını həmin fiziki qüsurun oyatmalı olduğu aşağılıq hissi üzərində qurmağa cəhd etmişdir. O, bununla kiçik, lakin əhəmiyyətsiz olmayan bir faktı gözdən qaçırmışdır. Adətən, tale özlərinə xəstə və ya başqa cür məhrumiyyətə uğramış uşaq bəxş etmiş analar bu ədalətsiz geriliyi hədsiz sevgi ilə kompensasiya etməyə çalışırlar. Söhbət gedən halda qürurlu ana başqa cür davranmış, uşağından onun qüsuru üzündən məhəbbətini əsirgəmişdir. Uşaqdan qüdrətli bir kişi olduqda, bu, əməlləri ilə anasını heç vaxt bağışlamadığını birmənalı şəkildə sübut etmişdir. Ana sevgisinin uşaq ruh həyatı üçün əhəmiyyətini xatırlasanız, bioqrafın aşağılıq nəzəriyyəsini fikirlərinizdə yəqin ki, düzəldəcəksiniz.

Üst-Mənə qayıdaq! Biz ona özünü müşahidə, vicdan və ideal funksiyasını aid etmişik. Onun yaranması haqqında izahlarımızdan aydın olur ki, onun ilkin şərtləri həm təsvirolunmaz dərəcədə mühüm bioloji, həm də taleyüklü psixoloji bir faktdır, yəni insan balasının valideynlərindən uzun müddətli asılılığı və Edip kompleksi, bunların hər ikisi də bir-biri ilə sıx bağlıdır. Üst-Mən bizim üçün bütün əxlaqi məhdudiyyətlərin təmsilçisidir, kamilləşməyə canatmanın vəkilidir, qısacası, insan həyatında sözdə daha yüksək olan şeylərdən bizim üçün psixoloji cəhətdən qavranıla bilən hala gəlmişdir. O, özü valideynlərin, tərbiyəçilərin və b. təsirinə dayandığı üçün, onun mənası haqqında daha çox şey öyrənirik, əgər bu mənbələrinə üz tutsaq. Bir qayda olaraq, valideynlər və onlara bənzər nüfuz sahibləri uşağın tərbiyəsində öz Üst-Mənlərinin göstərişlərinə əməl edirlər. Onların Məni öz Üst-Mənləri ilə necə hesablaşmış olursa olsun, uşağın tərbiyəsində onlar sərt və tələbkardırlar. Onlar öz uşaqlıqlarının çətinliklərini unutmuşlar, indi öz valideynləri ilə tam eyniləşə bildikləri üçün kifayətlənirlər, halbuki vaxtilə həmin valideynlər onlara ağır məhdudiyyətlər qoymuşdular. Beləliklə, uşağın Üst-Məni əslində valideynlərin nümunəsinə görə deyil, valideyn Üst-Məninin nümunəsinə görə qurulur; o, eyni məzmunla dolur, ənənənin daşıyıcısına çevrilir, bu yolla nəsillər boyu ötürülüb gəlmiş bütün zamanadavamlı dəyərləndirmələrin daşıyıcısına çevrilir. Asanlıqla təxmin edirsiniz ki, insanların sosial davranışının, məsələn, baxımsızlığın davranışının başa düşülməsi üçün Üst-Mənin nəzərə alınmasından nə qədər mühüm köməklər, bəlkə də tərbiyə üçün nə qədər praktik göstərişlər meydana çıxır. Ehtimal ki, sözdə materialist tarix anlayışları bu amili aşağı qiymətləndirməkdə günah işlədirlər. Onlar bunu belə bir qeydlə kənara qoyurlar ki, insanların «ideologiyaları» onların aktual iqtisadi münasibətlərinin nəticəsindən və üstqurumundan başqa bir şey deyil. Bu həqiqətdir, lakin çox ehtimal ki, bütün həqiqət deyil. Bəşəriyyət heç vaxt tamamilə indiki zamanda yaşamır, Üst-Mənin ideologiyalarında keçmiş, irqin və xalqın ənənəsi yaşamağa davam edir, o, indiki zamanın təsirlərinə, yeni dəyişikliklərə yalnız yavaş-yavaş boyun əyir və Üst-Mən vasitəsilə təsir etdiyi müddətcə insan həyatında iqtisadi münasibətlərdən asılı olmayan qüdrətli bir rol oynayır.

1921-ci ildə Mən və Üst-Mən arasındakı fərqləndirməni kütlə psixologiyasının öyrənilməsində istifadə etməyə cəhd etdim. Belə bir formulaya gəldim: psixoloji kütlə ayrı-ayrı fərdlərin öz Üst-Mənlərinə eyni şəxsi daxil etdikləri və bu ümumilik əsasında öz Mənlərində bir-biriləri ilə eyniləşdikləri birliyidir. Bu, təbii ki, yalnız bir rəhbəri olan kütlələrə aiddir. Əgər bu cür daha çox tətbiqə malik olsaydıq, Üst-Mən fərziyyəsi bizim üçün son yadlıq qalığını itirərdi və biz ruhi aparatın daha səthi, daha yüksək qatlarında hərəkət edərkən, yeraltı atmosferə öyrəşdiyimiz halda, hələ də bizi tutan o sıxılma hissindən tamamilə azad olardıq. Əlbəttə, biz Üst-Mənin ayrılması ilə Mən psixologiyasına dair son sözü söylədiyimizə inanmırıq. Bu, daha çox ilk başlanğıcdır, lakin bu halda yalnız başlanğıc çətin deyil.

Lakin indi bizi Mənin, belə demək mümkünsə, əks tərəfində başqa bir vəzifə gözləyir. Bu vəzifə analitik iş zamanı edilən bir müşahidə tərəfindən qoyulur, əslində çox qədim olan bir müşahidə. Artıq bəzən olduğu kimi, onun dəyərini qiymətləndirməyə qərar vermək üçün uzun vaxt lazım oldu. Bildiyiniz kimi, əslində bütün psixoanalitik nəzəriyyə xəstənin şüursuzunu ona şüurlu etmək cəhdi zamanı göstərdiyi müqavimətin qavranılması üzərində qurulmuşdur. Müqavimətin obyektiv əlaməti ondan ibarətdir ki, onun assosiasiyaları uğursuz olur və ya müzakirə olunan mövzudan çox uzaqlaşır. O, müqaviməti subyektiv olaraq da mövzuya yaxınlaşarkən xoşagəlməz hisslər duyması ilə tanıya bilər. Lakin bu son əlamət də yox ola bilər. Onda biz xəstəyə deyirik ki, onun davranışından belə nəticə çıxarırıq ki, o, indi müqavimət vəziyyətindədir, o isə cavab verir ki, bundan xəbəri yoxdur, yalnız assosiasiyaların çətinləşdiyini hiss edir. Məlum olur ki, biz haqlı idik, lakin o zaman onun müqaviməti də şüursuz idi, eynilə bizim qaldırılması üzərində çalışdığımız sıxışdırılmışın şüursuz olduğu kimi. Çoxdan belə bir sual vermək lazım idi: belə bir şüursuz müqavimət onun ruh həyatının hansı hissəsindən qaynaqlanır? Psixoanalizdə yeni başlayan tez cavab verməyə hazır olacaq: bu, sadəcə şüursuzun müqavimətidir. İkianlamlı, yararsız cavab! Əgər bununla nəzərdə tutulursa ki, o, sıxışdırılmışdan qaynaqlanır, onda biz demək lazımdır: Əlbəttə yox! Sıxışdırılmış olana daha çox güclü bir qalxma meyli, şüura nüfuz etmək istəyi aid etməliyik. Müqavimət yalnız Mənin bir təzahürü ola bilər; Mən həmin vaxt sıxışdırmanı həyata keçirmiş və indi də onu qüvvədə saxlamaq istəyir. Biz bunu əvvəllər də həmişə belə başa düşmüşük. Məndə məhdudlaşdırıcı və rədd edici tələbləri təmsil edən xüsusi bir instansiya, Üst-Mən qəbul etdiyimizdən bəri deyə bilərik ki, sıxışdırma bu Üst-Mənin işidir, o, ya bunu özü həyata keçirir, ya da öz tapşırığı ilə ona itaət edən Mən vasitəsilə. İndi elə bir hal varsa ki, analizdə müqavimət xəstəyə şüurlu olmur, bu ya o deməkdir ki, Üst-Mən və Mən çox mühüm situasiyalarda şüursuz işləyə bilirlər, ya da daha əhəmiyyətli olan odur ki, hər ikisinin, Mənin və Üst-Mənin özünün hissələri şüursuzdur. Hər iki halda biz xoşagəlməz bir qənaəti qəbul etməliyik ki, bir tərəfdən (Üst-)Mən və şüurlu, digər tərəfdən sıxışdırılmış və şüursuz heç də üst-üstə düşmür.

Xanımlar və cənablar! Mən bir nəfəs fasiləsi vermək ehtiyacı duyuram ki, siz də bunu xoş bir şey kimi qarşılayacaqsınız, və davam etməzdən əvvəl sizdən üzr istəmək istəyirəm. Mən sizə on beş il əvvəl başladığım psixoanalizə girişə əlavələr vermək istəyirəm və elə davranmalıyam ki, guya siz də bu arada psixoanalizdən başqa heç nə ilə məşğul olmamısınız. Bilirəm, bu, yersiz bir tələbdir, amma mən acizəm, başqa cür edə bilmirəm. Bu, yəqin ona bağlıdır ki, ümumiyyətlə, özü psixoanalitik olmayan birinə psixoanalizə dair bir anlayış vermək o qədər çətindir. İnanın mənə ki, biz gizli cəmiyyətin üzvləri kimi görünməyi və gizli bir elmlə məşğul olmağı heç də xoşlamırıq. Və buna baxmayaraq, biz qəbul etməli və öz əqidəmiz olaraq bəyan etməli olduq ki, heç kimin psixoanalizə qarışmağa haqqı yoxdur, əgər o, yalnız öz şəxsiyyəti üzərində bir analiz vasitəsilə əldə edilə bilən müəyyən təcrübələr qazanmamışsa. On beş il əvvəl sizə mühazirələrimi verdiyim zaman, sizi nəzəriyyəmizin müəyyən spekulyativ parçalarından qorumağa çalışırdım, lakin məhz onlara bugün danışacağım yeni qazanımlar bağlanır.

Mövzuya qayıdıram. Mən və Üst-Mənin özlərinin şüursuz olub-olmadıqları, yoxsa yalnız şüursuz təsirlər meydana gətirə bildikləri barədə şübhədə, yaxşı əsaslarla birinci ehtimalın lehinə qərar verdik. Bəli, Mənin və Üst-Mənin böyük hissələri şüursuz qala bilər, normal halda şüursuzdur. Bu o deməkdir ki, şəxs onların məzmunundan heç nə bilmir və onları ona şüurlu etmək üçün müəyyən səy tələb olunur. Doğrudur ki, Mən və şüurlu, sıxışdırılmış və şüursuz üst-üstə düşmür. Şüurlu-şüursuz problemi ilə bağlı mövqeyimizi əsaslı surətdə yenidən nəzərdən keçirmək ehtiyacını hiss edirik. Əvvəlcə şüurluluq meyarının dəyərini, o qədər etibarsız olduğu təsdiqləndiyi üçün, xeyli aşağı salmağa meyilliyik. Lakin bununla haqsız olardıq. Bu, bizim həyatımızla da eyni cürdür; o, çox dəyərli deyil, amma bizim malik olduğumuz hər şeydir. Şüur keyfiyyətinin işığı olmadan dərinlik psixologiyasının qaranlığında itərdik; lakin özümüzü yenidən istiqamətləndirməyə cəhd edə bilərik.

Şüurlu adlandırılmalı olanı müzakirə etməyə ehtiyacımız yoxdur, bu, hər bir şübhədən kənardır. «Şüursuz» sözünün ən qədim və ən yaxşı mənası təsviri mənadır; varlığını qəbul etməli olduğumuz, məsələn, onu təsirlərindən çıxardığımız, lakin haqqında heç nə bilmədiyimiz psixi prosesi şüursuz adlandırırıq. Onda ona qarşı başqa bir insandakı psixi prosesə qarşı olduğumuz kimi eyni münasibətdə oluruq, yalnız o, bizim özümüzünküdür. Daha dəqiq olmaq istəsək, cümləni belə dəyişdirərik: bir prosesi o zaman şüursuz adlandırırıq ki, onun hazırda aktivləşdirildiyini qəbul etməli olaq, halbuki hazırda ondan heç nə bilmirik. Bu məhdudlaşdırma bizə xatırladır ki, şüurlu proseslərin əksəriyyəti yalnız qısa müddət şüurludur; çox tez latent olurlar, lakin asanlıqla yenidən şüurlu ola bilərlər. Həmçinin deyə bilərdik ki, onlar şüursuz olublar, əgər ümumiyyətlə əmin olsaydıq ki, onlar latentlik vəziyyətində hələ də nə isə psixi şeydir. Bu qədər biz heç bir yeni şey öyrənməzdik, həm də şüursuz anlayışını psixologiyaya daxil etmək hüququnu qazanmazdıq. Lakin sonra yeni təcrübə gəlir ki, biz onu artıq yanlış hərəkətlərdə də müşahidə edə bilərik. Məsələn, bir dil sürçməsini izah etmək üçün görürük ki, sözügedən şəxsdə müəyyən bir nitq niyyətinin formalaşdığını qəbul etməyə məcburuq. Biz onu nitqdə baş vermiş pozuntudan əminliklə təxmin edirik, lakin o, özünü təsdiq etməmişdi, deməli, şüursuz idi. Əgər biz onu sonradan danışana göstərsək, o, onu özünə tanış kimi qəbul edə bilər, onda o, yalnız müvəqqəti olaraq şüursuz idi, ya da onu özünə yad kimi inkar edə bilər, onda o, daimi olaraq şüursuz idi. Bu təcrübədən geriyə baxaraq latent adlandırılanı da şüursuz kimi izah etmək hüququnu götürürük. Bu dinamik münasibətlərin nəzərə alınması bizə indi iki cür şüursuzu fərqləndirməyə imkan verir: biri asanlıqla, tez-tez yaradılan şəraitdə şüurluya çevrilən, digəri isə bu çevrilmənin çətin, yalnız əhəmiyyətli zəhmət sərfi ilə, bəlkə də heç vaxt baş vermədiyi. Hansı şüursuzu nəzərdə tutduğumuz, sözü təsviri, yoxsa dinamik mənada işlətdiyimiz barədə ikimənalıqdan qaçmaq üçün icazəli, sadə bir vasitədən istifadə edirik. Yalnız latent olan və belə asanlıqla şüurlu olan şüursuzu şüuröncəsi adlandırırıq, «şüursuz» adını isə digəri üçün saxlayırıq. İndi bizim üç terminimiz var: şüurlu, şüuröncəsi, şüursuz, bunlarla ruhi hadisələrin təsvirində öz işimizi görürük. Bir daha, sırf təsviri baxımdan şüuröncəsi də şüursuzdur, lakin biz onu belə adlandırmırıq, yalnız sərbəst təqdimatda və ya ruh həyatında şüursuz proseslərin mövcudluğunu ümumiyyətlə müdafiə etməli olduqda.

Ümid edirəm ki, siz mənə təsdiq edəcəksiniz ki, bu o qədər də pis deyil və rahat istifadəyə imkan verir. Bəli, lakin təəssüf ki, psixoanalitik iş özünü tapmağa meyllənmişik ki, «şüursuz» sözünü hələ başqa, üçüncü bir mənada işlədək, və bu, həqiqətən də çaşqınlıq yaratmış ola bilər. Ruh həyatının geniş və mühüm bir sahəsinin normal qaydada Mənin biliyindən çıxarıldığı, belə ki, oradakı proseslərin düzgün dinamik mənada şüursuz kimi qəbul edilməli olduğu barədə yeni və güclü təəssürat altında biz «şüursuz» terminini də topik və ya sistemli mənada başa düşdük, şüuröncəsi və şüursuz sistemdən danışdıq, Mənin Şüursuz sistemlə konflikti barədə danışdıq, sözə getdikcə daha çox ruhi bir vilayət mənası verdik, ruhinin keyfiyyəti mənasından çox. Mənin və Üst-Mənin hissələrinin də dinamik mənada şüursuz olduğu barədə həqiqətən narahat edici kəşf burada bir yüngülləşdirmə kimi təsir edir, bizə bir mürəkkəbliyi aradan qaldırmağa imkan verir. Görürük ki, Mənə yad ruh sahəsini Şüursuz sistemi adlandırmağa haqqımız yoxdur, çünki şüursuzluq onun istisnaedici xarakteri deyil. Yaxşı, o zaman şüursuzu artıq sistemli mənada işlətməyək və indiyə qədər belə adlandırılana daha yaxşı, artıq yanlış anlaşılmayan bir ad verək. Nitşenin dil işlədilişinə uyğun olaraq və G. Qroddekın təşviqi nəticəsində biz onu bundan sonra O adlandırırıq. Bu şəxssiz əvəzlik bu ruh vilayətinin əsas xarakterini, onun Mənə yadlığını ifadə etmək üçün xüsusilə uyğun görünür. Üst-Mən, Mən və O — indi şəxsin ruh aparatını böldüyümüz üç səltənət, sahə, vilayətdir, bundan sonra onların qarşılıqlı münasibətləri ilə məşğul olmaq istəyirik.

Əvvəlcə yalnız qısa bir ara söz. Güman edirəm ki, siz şüurluluğun üç keyfiyyəti ilə ruh aparatının üç vilayətinin üç dinc cütlük təşkil etməməsindən narazı qalmısınız və bunda nəticələrimizin bir bulanıqlığını görürsünüz. Amma mən hesab edirəm ki, buna təəssüflənməməliyik və özümüzə deməliyik ki, belə hamar bir düzüm gözləməyə haqqımız yox idi. Qoyun bir müqayisə gətirim; müqayisələr heç nəyi həll etmir, bu doğrudur, amma onlar insanın özünü daha evdə hiss etməsinə səbəb ola bilər. Mən müxtəlif relyefli bir ölkə təsəvvür edirəm, təpəlik ərazi, düzənlik və göllər silsiləsi, qarışıq əhali ilə — orada almanlar, macarlar və slovaklar yaşayır, onlar da müxtəlif fəaliyyətlərlə məşğul olurlar. İndi bölgü belə ola bilərdi ki, təpəlik ərazidə maldarlıqla məşğul olan almanlar yaşayır, düzənlikdə taxıl və üzüm yetişdirən macarlar, göllərin yanında balıq tutan və qamış hörən slovaklar. Əgər bu bölgü hamar və təmiz olsaydı, bir Vilson bundan zövq alardı; coğrafiya dərsində təqdimat üçün də rahat olardı. Amma ehtimal ki, siz bölgəni gəzərkən daha az nizam və daha çox qarışıqlıq tapacaqsınız. Almanlar, macarlar və slovaklar hər yerdə bir-birinin içində yaşayır, təpəlik ərazidə əkin sahələri də var, düzənlikdə də mal saxlanılır. Bəziləri təbiidir, sizin gözlədiyiniz kimi, çünki dağlarda balıq tutmaq olmaz başlamaq lazımdır, suda üzüm bitməz. Bəli, gətirdiyiniz ərazi təsviri bütövlükdə doğru ola bilər; təfərrüatlarda isə bəzi kənarlaşmalara dözməli olacaqsınız.

Siz O-dan yalnız yeni adından başqa çox yeni bir şey eşitməyəcəyinizi gözləmirsiniz. O, şəxsiyyətimizin qaranlıq, əlçatmaz hissəsidir; ondan bildiyimiz az şeyi yuxu işlənməsi və nevrotik simptom əmələgəlməsinin öyrənilməsi sayəsində öyrənmişik və bunun çoxu mənfi xarakter daşıyır, yalnız Mənə qarşı qütb kimi təsvir oluna bilər. Biz O-ya müqayisələrlə yaxınlaşırıq, onu xaos, qaynayan oyanmalarla dolu bir qazan adlandırırıq. Təsəvvür edirik ki, o, son nöqtədə somatik sahəyə doğru açıqdır, orada həvəs ehtiyaclarını özünə qəbul edir, bunlar onda öz psixi ifadəsini tapır, lakin hansı substratda olduğunu deyə bilmərik. Həvəslər tərəfindən o, enerji ilə dolur, amma heç bir təşkilata malik deyil, heç bir ümumi iradə yaratmır, yalnız həvəs ehtiyaclarına həzz prinsipinə riayət etməklə təminat yaratmaq səyinə malikdir. Odakı proseslər üçün məntiqi düşüncə qanunları qüvvədə deyil, ilk növbədə ziddiyyət qanunu. Zidd təhriklər bir-birinin yanında mövcuddur, bir-birini ləğv etmədən və ya bir-birindən çıxılmadan, ən çoxu hakim iqtisadi məcburiyyət altında enerjinin axıdılması üçün kompromis formalaşmalarına birləşirlər. Odakı heç bir şey yoxdur ki, onu inkar ilə bərabərləşdirmək mümkün olsun, həmçinin filosofların məkan və zamanın ruhi aktlarımızın zəruri formaları olduğu barədə qanunundan istisnanı təəccüblə müşahidə edirik. Odakı zaman təsəvvürünə uyğun heç bir şey tapılmır, zaman axışının tanınması yoxdur və ən qəribəsi və fəlsəfi düşüncədə qiymətləndirilməsini gözləyən odur ki, zaman axışı ilə ruhi prosesin heç bir dəyişikliyi baş vermir. Ondan heç vaxt keçməmiş arzu təhrikləri, həmçinin sıxışdırma yolu ilə O-ya batırılmış təəssüratlar faktiki olaraq ölməzdir, onilliklər sonra özlərini elə aparırlar ki, sanki yeni baş vermişlər. Keçmiş kimi tanındıqda, dəyərdən düşdükdə və enerji yüklənməsindən məhrum olduqda, yalnız analitik iş sayəsində şüurlu olduqda belə ola bilərlər və analitik müalicənin terapevtik təsiri heç də az hissədə buna əsaslanmır.

Mən dönə-dönə o təəssüratı alıram ki, sıxışdırılmışın zaman tərəfindən dəyişməzliyi barədə hər şübhədən kənar möhkəmlənmiş bu faktdan nəzəriyyəmiz üçün çox az şey çıxarmışıq. Burada ən dərin anlayışlara bir yol açılır kimi görünür. Təəssüf ki, mən də burada irəli gedə bilmədim.

Təbii ki, O heç bir dəyərləndirmə tanımır, nə yaxşı, nə pis, nə də əxlaq. Həzz prinsipi ilə sıx bağlı olan iqtisadi və ya, istəsəniz, kəmiyyət momenti bütün prosesləri idarə edir. Boşalma tələb edən həvəs yüklənmələri — bizcə, O-da olan hər şey budur. Hətta elə görünür ki, bu həvəs təhriklərinin enerjisi digər ruhi sahələrdəkindən fərqli bir vəziyyətdədir, daha asan hərəkət edir və boşalmağa daha qadirdir, əks halda O üçün xarakterik olan və yüklənmişin keyfiyyətindən — Mən-də biz bunu təsəvvür adlandırardıq — tamamilə asılı olmayan o yerdəyişmələr və sıxlaşdırmalar baş verməzdi. Bu şeylər haqqında daha çox anlaya bilsəydik, nə verməzdik! Yeri gəlmişkən, görürsünüz ki, biz O haqqında yalnız şüursuz olmasından başqa digər xassələr də göstərə bilirik və siz Mən-in və Üst-Mən-in hissələrinin eyni primitiv və irrasional xarakterlərə malik olmadan şüursuz ola bilməsi imkanını dərk edirsiniz. Əsl Mən-in, O-dan və Üst-Mən-dən ayrıla bildiyi dərəcədə, xarakteristikasına ən yaxın yolla o zaman gəlirik ki, onun ruhi aparatın W-Bw sistemi adlandırdığımız ən xarici səth hissəsi ilə münasibətinə nəzər salaq. Bu sistem xarici aləmə tərəf çevrilmişdir, ondan gələn qavrayışları çatdırır, onun fəaliyyəti zamanı şüur fenomeni onda yaranır. O, bütün aparatın hiss orqanıdır, yeri gəlmişkən, təkcə xaricdən gələn oyanmalara deyil, həm də ruhi həyatın daxilindən gələn oyanmalara qarşı həssasdır. Mən-in xarici aləmin yaxınlığı və təsiri ilə modifikasiya olunmuş, qıcıqlandırıcıları qəbul etməyə və qıcıqlandırıcılardan qorunmağa uyğunlaşdırılmış, canlı substansiyanın bir tikəsinin özünü əhatə etdiyi qabıq qatına bənzər O-nun o hissəsi olması anlayışı, demək olar ki, heç bir əsaslandırmaya ehtiyac duymur. Xarici aləm ilə münasibət Mən üçün həlledici olmuşdur, o, bu münasibəti O-da təmsil etmək vəzifəsini öz üzərinə götürmüşdür, O-nun xeyrinə, çünki O, bu həddən artıq qüdrətli xarici qüvvəyə məhəl qoymadan həvəs doyumuna kor-koranə canatmaqla məhvdən qurtula bilməzdi. Bu funksiyanın yerinə yetirilməsində Mən xarici aləmi müşahidə etməli, onun sədaqətli əksini qavrayışlarının yaddaş izlərində qeyd etməli, reallıq yoxlaması fəaliyyəti vasitəsilə xarici aləmin bu mənzərəsinə daxili oyanma mənbələrindən əlavə olunanı uzaq tutmalıdır. O-nun tapşırığı ilə Mən hərəkətliliyə giriş yollarını idarə edir, lakin ehtiyac ilə hərəkət arasına düşüncə işinin təxirə salınmasını yerləşdirmişdir, bu müddət ərzində o, təcrübənin yaddaş qalıqlarından istifadə edir. Bu yolla o, O-da proseslərin gedişini qeyri-məhdud şəkildə idarə edən həzz prinsipini taxtdan salmış və onu daha çox təhlükəsizlik və daha böyük uğur vəd edən reallıq prinsipi ilə əvəz etmişdir.

Zamanla o qədər çətin təsvir olunan əlaqə də Mənə qavrayış sistemi vasitəsilə çatdırılır; bu sistemin iş üsulunun zaman təsəvvürünə mənbə verdiyi az qala şübhəsizdir. Lakin Məni O-dan tamamilə fərqləndirən xüsusiyyət onun məzmununu sintez etməyə, ruhi proseslərini birləşdirməyə və vahidləşdirməyə olan meylidir ki, bu, O-da tamamilə yoxdur. Gələcəkdə bir dəfə ruhi həyatda həvəslərdən bəhs edəndə, ümid edirik ki, Mənin bu əsas xarakterini onun mənbəyinə qaytarmağa müvəffəq olacağıq. Yalnız o, Mənin ən yaxşı fəaliyyətlərində ehtiyac duyduğu o yüksək təşkilatlanma dərəcəsini yaradır. O, həvəs qavrayışından həvəsə hakim olmağa doğru inkişaf edir, lakin buna yalnız həvəs təmsilçisinin daha böyük bir birliyə daxil edilməsi, bir əlaqəyə qəbul olunması sayəsində nail olunur. Populyar ifadə tərzlərinə uyğunlaşsaq, deyə bilərik ki, Mən ruhi həyatda ağıl və təmkinliyi təmsil edir, O isə cilovlanmamış ehtirasları.

İndiyə qədər Mənin üstünlüklərinin və qabiliyyətlərinin sadalanması ilə təsirlənmişik; indi tərs tərəfi də xatırlamağın vaxtıdır. Mən axı yalnız O-dan bir parçadır, təhlükə törədən xarici aləmin yaxınlığı sayəsində məqsədəuyğun surətdə dəyişdirilmiş bir parça. Dinamik baxımdan o zəifdir, enerjilərini O-dan borc almışdır və biz onun O-dan daha çox enerji miqdarını hansı üsullarla – demək olar ki, hansı hiylələrlə – çəkdiyi barədə tamamilə bəsirətsiz deyilik. Belə bir yol, məsələn, saxlanılan və ya tərk edilən obyektlərlə eyniləşmədir. Obyekt yüklənmələri O-dan həvəs tələblərindən qaynaqlanır. Mən əvvəlcə onları qeydə almalıdır. Lakin obyektlə eyniləşərək, o özünü O-dan obyektin yerinə təklif edir, O-nun libidosunu özünə yönəltmək istəyir. Artıq eşitmişik ki, Mən həyat boyu keçmiş obyekt yüklənmələrinin çoxsaylı belə çöküntülərini özünə qəbul edir. Bütövlükdə Mən O-nun niyyətlərini həyata keçirməlidir, bu niyyətlərin ən yaxşı şəkildə həyata keçirilə biləcəyi şəraiti aşkar etdikdə öz vəzifəsini yerinə yetirir. Mənin O-ya münasibətini atlının öz atına münasibəti ilə müqayisə etmək olar. At hərəkət üçün enerji verir, atlının məqsədi müəyyən etmək, güclü heyvanın hərəkətini idarə etmək imtiyazı var. Lakin Mənlə O arasında çox tez-tez qeyri-ideal hal baş verir ki, atlı atı özünün getmək istədiyi yerə aparmalı olur.

Mən özünü O-dan sıxışdırma müqavimətləri vasitəsilə ayırmışdır. Lakin sıxışdırma O-ya davam etmir. Sıxışdırılmış olan qalan O ilə birləşib axır.

Bir atalar sözü eyni vaxtda iki ağaya xidmət etməkdən çəkindirir. Zavallı Mən bunu daha da çətin bilir, üç sərt ağaya xidmət edir, onların tələblərini və istəklərini bir-biri ilə uzlaşdırmağa çalışır. Bu tələblər həmişə bir-birindən ayrılır, çox vaxt uzlaşmaz görünür; Mənin öz vəzifəsində bu qədər tez-tez uğursuzluğa düçar olması təəccüblü deyil. Bu üç zülmkar ağa xarici aləm, Üst-Mən və O-dur. Mənin onlara eyni vaxtda haqq vermək, daha doğrusu: onlara eyni vaxtda itaət etmək səylərini izləyəndə, bu Məni şəxsləşdirmiş, onu xüsusi bir varlıq kimi təqdim etmiş olmaqdan peşman olmaq olmaz. O özünü üç tərəfdən sıxılmış, üç cür təhlükə ilə təhdid olunmuş hiss edir və təzyiq halında bu təhlükələrə təşviş inkişaf etdirməklə cavab verir. Qavrayış sisteminin təcrübələrindən yaranması sayəsində o, xarici aləmin tələblərini təmsil etməyə təyin olunmuşdur, lakin o həm də O-nun sadiq qulu olmaq, onunla həmfikir qalmaq, özünü ona obyekt kimi təqdim etmək, libidosunu özünə cəlb etmək istəyir. O ilə reallıq arasında vasitəçilik etmək səyində o, çox vaxt O-nun şüursuz əmrlərini öz şüuröncəsi rasionalizasiyaları ilə örtməyə, O-nun reallıqla konfliktlərini gizlətməyə, diplomatik qeyri-səmimiliklə reallığa nəzər yetirilməsi təəssüratını yaratmağa məcbur olur, hətta O sərt və güzəştsiz qalmış olsa belə. Digər tərəfdən, o hər addımda sərt Üst-Mən tərəfindən müşahidə olunur, Üst-Mən ona davranışının müəyyən normalarını təqdim edir, O və xarici aləm tərəfindən yaranan çətinlikləri nəzərə almır və onlara əməl edilmədiyi halda onu aşağılıq və günah şüuru gərginlik hissləri ilə cəzalandırır. Beləliklə, O-dan təhrik olunan, Üst-Məndən sıxılan, reallıqdan geri itələnən Mən öz iqtisadi vəzifəsini yerinə yetirmək, onda və onun üzərində təsir edən qüvvələr və təsirlər arasında harmoniyanı bərqərar etmək üçün mübarizə aparır və biz başa düşürük ki, niyə bu qədər tez-tez bu nidasını boğa bilmirik: Həyat asan deyil! Mən öz zəifliyini etiraf etməli olduqda, təşvişə düşür: xarici aləm qarşısında real təşviş, Üst-Mən qarşısında vicdan təşvişi, O-dakı ehtirasların gücü qarşısında nevrotik təşviş.

Ruhi şəxsiyyətin sizin qarşınızda inkişaf etdirdiyim struktur münasibətlərini sadə bir rəsmdə təsvir etmək istərdim, onu burada təqdim edirəm (s. 110).

Burada görürsünüz, Üst-Mən O-ya daxil olur; Edip kompleksinin varisi olaraq onunla sıx əlaqələrə malikdir; o, Məndən daha uzaqda, qavrayış sistemindən aralı yerləşir. O, xarici aləmlə yalnız Mən vasitəsilə ünsiyyət qurur, heç olmasa bu sxemdə. Şübhəsiz ki, bu gün rəsmin nə dərəcədə düzgün olduğunu söyləmək çətindir; bir nöqtədə o, şübhəsiz ki, düzgün deyil. Şüursuz O-nun tutduğu məkan Mənin və ya şüuröncəsinin məkanından müqayisə olunmaz dərəcədə böyük olmalıdır. Xahiş edirəm, bunu öz düşüncələrinizdə düzəldin.

Və indi, şübhəsiz ki, yorucu və bəlkə də heç də aydın olmayan bu izahların sonunda bir daha bir xəbərdarlıq! Şəxsiyyətin Mən, Üst-Mən və O kimi ayrılması zamanı siz, əlbəttə ki, siyasi coğrafiyada süni şəkildə çəkilmiş kəskin sərhədləri nəzərdə tutmursunuz. Ruhinin özünəməxsusluğuna biz rəsmdə və ya primitiv boyakarlıqda olduğu kimi xətti konturlarla yox, daha çox müasir rəssamların əsərlərindəki kimi bir-birinə qarışan rəng sahələri ilə yaxınlaşa bilərik. Biz ayırdıqdan sonra, ayrılmış olanı yenidən bir-birinə qovuşdurmalıyıq. Belə çətin dərk edilən ruhini əyani etmək üçün ilk cəhdi çox sərt mühakimə etməyin. Çox güman ki, bu ayrılmaların formalaşması müxtəlif şəxslərdə böyük fərqlərə məruz qalır, mümkündür ki, onlar funksiya zamanı dəyişir və müvəqqəti olaraq geriyə qayıdır. Xüsusilə filogenetik baxımdan ən son və ən həssas olan, Mən ilə Üst-Mənin diferensiasiyası üçün belə bir şeyin doğru olduğu görünür. Şübhəsizdir ki, eyni şey ruhi xəstəlik tərəfindən də törədilir. İnsan asanlıqla təsəvvür edə bilər ki, bəzi mistik təcrübələr ayrı-ayrı ruhi sahələr arasındakı normal münasibətləri alt-üst etməyə müvəffəq ola bilər, belə ki, məsələn, qavrayış dərin Məndə və O-dakı elə münasibətləri qavraya bilər ki, onlar ona başqa cür əlçatmaz idi. Bu yolla bütün xoşbəxtliyin gözlənildiyi son hikmətlərə yiyələnmək mümkün olub-olmayacağını arxayınlıqla şübhə altına almaq olar. Yenə də etiraf etmək istəyirik ki, psixoanalizin terapevtik səyləri özünə bənzər bir təsir nöqtəsi seçmişdir. Onun məqsədi axı Məni gücləndirmək, onu Üst-Məndən daha müstəqil etmək, onun qavrayış sahəsini genişləndirmək və təşkilatını qurmaqdır, belə ki, o, O-dan yeni parçalar mənimsəyə bilsin. O olduğu yerdə Mən olmalıdır.

Bu, təxminən Züyderseenin qurudulması kimi mədəniyyət işidir.

5 / 8

XXXII. Mühazirə. Təşviş və həvəs həyatı

Xanımlar və cənablar! Təşviş və ruh həyatının əsas həvəsləri haqqındakı təsəvvürümüzdən sizə bəzi yeniliklər bildirməli olduğumu eşitməkdən təəccüblənməyəcəksiniz, həmçinin heç birinin həll olunmamış problemlərin son həlli kimi qəbul edilmək istəmədiyinə də təəccüblənməyəcəksiniz. Müəyyən niyyətlə mən burada təsəvvürlərdən danışıram. Bunlar qarşımıza qoyulan ən çətin vəzifələrdir, lakin çətinlik müşahidələrin qeyri-kafiliyindən irəli gəlmir; məhz ən tez-tez rast gəlinən və ən tanış hadisələr bizə bu tapmacaları verir; həm də onların təhrik etdiyi spekulyasiyaların uzaqlığından da irəli gəlmir; bu sahədə spekulyativ emal az nəzərə alınır. Əksinə, söhbət həqiqətən təsəvvürlərdən, yəni müşahidənin xam materialına tətbiqi onda nizam və aydınlıq yaradan düzgün mücərrəd təsəvvürlərin tətbiq edilməsindən gedir.

Mən artıq əvvəlki silsilənin iyirmi beşinci mühazirəsini təşvişə həsr etmişəm. Onun məzmununu qısaldılmış şəkildə təkrar etməliyəm. Biz demişdik ki, təşviş bir affekt halıdır, yəni həzz-xoşagəlməzlik silsiləsindən olan müəyyən hisslərin onlara uyğun gələn axıdılma innervasiyaları və onların qavranılması ilə birləşməsidir, lakin ehtimal ki, müəyyən mənalı bir hadisənin çöküntüsüdür, irs yolu ilə bədənə daxil edilmişdir, yəni fərdi qazanılmış histerik tutmaya bənzəyir. Belə bir affekt izi qoyan həmin hadisə olaraq doğuş prosesini götürmüşük, bu zaman təşvişə xas olan ürək fəaliyyəti və tənəffüsə təsirlər məqsədəuyğun idi. Deməli, ən ilk təşviş toksik xarakterli olmuşdur. Sonra biz real təşviş ilə nevrotik təşviş arasındakı fərqdən çıxış etdik; birincisi təhlükəyə, yəni xaricdən gözlənilən zərərə qarşı bizə başa düşülən görünən reaksiyadır, digəri isə tamamilə tapmacalıdır, sanki məqsədsizdir. Real təşvişin təhlilində biz onu artmış sensor diqqət və motor gərginlik halına endirdik ki, buna təşvişə hazırlıq deyirik. Bundan təşviş reaksiyası inkişaf edir. Burada iki çıxış yolu mümkündür. Ya köhnə travmatik təcrübənin təkrarı olan təşviş inkişafı bir siqnalla məhdudlaşır, onda qalan reaksiya yeni təhlükə vəziyyətinə uyğunlaşa bilər, qaçış və ya müdafiə ilə nəticələnər, ya da köhnə üstünlük qazanar, bütün reaksiya təşviş inkişafında tükənər və onda affekt halı iflicedici olar və indiki an üçün məqsədəuyğun olmaz.

Sonra biz nevrotik təşvişə müraciət etdik və dedik ki, biz onu üç cür münasibətdə müşahidə edirik. Birincisi, sərbəst üzən, ümumi təşviş halı olaraq, hər yeni ortaya çıxan imkanla müvəqqəti olaraq əlaqələnməyə hazır, sözdə gözləmə təşvişi kimi, məsələn, tipik təşviş nevrozunda olduğu kimi. İkincisi, sözdə fobiyalarda müəyyən təsəvvür məzmunlarına möhkəm bağlanmış, burada xarici təhlükə ilə əlaqəni hələ də tanıya bilirik, lakin onun qarşısındakı təşvişi hədsiz şişirdilmiş hesab etməliyik. Nəhayət, üçüncüsü, histeriya və digər ağır nevroz formalarında təşviş, hansı ki, ya simptomları müşayiət edir, ya da tutma və ya daha uzun sürən hal kimi müstəqil şəkildə ortaya çıxır, lakin həmişə xarici təhlükə ilə aşkar əsaslandırma olmadan. Sonra biz iki sual qarşıya qoyduq: nevrotik təşvişdə nədən qorxulur? və: bunu xarici təhlükələr qarşısındakı real təşvişlə necə uzlaşdırmaq olar?

Araşdırmalarımız heç də nəticəsiz qalmamışdır, biz bir sıra mühüm məlumatlar əldə etmişik. Təşvişli gözləmə ilə bağlı olaraq klinik təcrübə bizə cinsi həyatda libido tarazlığı ilə müntəzəm əlaqəni öyrətmişdir. Təşviş nevrozunun ən adi səbəbi frustran oyanmadır. Libidinal bir oyanma yaradılır, lakin təmin edilmir, istifadə olunmur; istifadəsindən yayındırılmış bu libidonun yerinə sonra təşviş meydana çıxır. Mən hətta bu təmin edilməmiş libidonun birbaşa təşvişə çevrildiyini söyləməyə özümü haqlı hesab edirdim. Bu anlayış kiçik uşaqların müəyyən tamamilə müntəzəm fobiyalarında dəstək tapmışdır. Bu fobiyaların çoxu bizim üçün tamamilə tapmacalıdır, lakin digərləri, məsələn, təklikdə qalma təşvişi və yad şəxslər qarşısında təşviş, etibarlı izah imkanı verir. Təklik də, yad üz də tanış anaya həsrəti oyadır; uşaq bu libidinal oyanmanı idarə edə bilmir, tarazlıqda saxlaya bilmir, əksinə onu təşvişə çevirir. Deməli, bu uşaq təşvişi real təşvişə deyil, nevrotik təşvişə aid edilməlidir. Uşaq fobiyaları və təşviş nevrozunun təşviş gözləməsi bizə nevrotik təşvişin yaranmasının bir üsuluna dair iki nümunə verir: libidonun birbaşa çevrilməsi yolu ilə. İkinci mexanizmi dərhal öyrənəcəyik; görünəcək ki, o birincidən çox da fərqlənmir.

Histeriya və digər nevrozlarda təşviş üçün məsuliyyəti sıxışdırma prosesinin üzərinə qoyuruq. Hesab edirik ki, sıxışdırılmalı təsəvvürün taleyini onunla bağlı libido miqdarının taleyindən ayrı saxlasaq, bu prosesi əvvəlkindən daha tam təsvir edə bilərik. Sıxışdırma yaşayan təsəvvürdür, bəlkə də tanınmaz hala salınır; lakin onun affekt miqdarı müntəzəm olaraq təşvişə çevrilir, hər halda, hansı növdə olmasından asılı olmayaraq, istər aqressiya, istər sevgi olsun. İndi libido miqdarının hansı səbəbdən istifadəsiz hala gəlməsinin əhəmiyyətli fərqi yoxdur: istər uşaq fobiyalarında olduğu kimi Mənin infantil zəifliyi üzündən, istər təşviş nevrozunda olduğu kimi cinsi həyatda somatik proseslər nəticəsində, istərsə də histeriyada olduğu kimi sıxışdırma vasitəsilə. Deməli, nevrotik təşvişin yaranmasının hər iki mexanizmi əslində üst-üstə düşür.

Bu tədqiqatlar zamanı biz təşviş inkişafı ilə simptom əmələ gəlməsi arasında son dərəcə əhəmiyyətli bir əlaqəyə diqqət yetirdik. Yəni ki, bu ikisi bir-birini əvəz edir və bir-birinin yerini tutur. Məsələn, aqorafob öz əziyyət tarixçəsinə küçədə keçirdiyi təşviş hücumu ilə başlayır. Bu hücum hər dəfə küçəyə yenidən çıxdıqda təkrarlanardı. İndi o, küçə təşvişi simptomunu yaradır ki, buna Mənin ləngiməsi, funksiya məhdudlaşması da demək olar, və bununla da özünü təşviş hücumundan xilas edir. Bunun əksini isə o zaman görürük ki, məsələn, məcburi hərəkətlərdə mümkün olduğu kimi, simptom əmələ gəlməsinə müdaxilə edirik. Xəstəni yuma mərasimini icra etməkdən çəkindirsək, o, çətin dözülən bir təşviş vəziyyətinə düşür ki, görünür, onun simptomu onu məhz bundan qorumuşdur. Və belə görünür ki, təşviş inkişafı əvvəlki, simptom əmələ gəlməsi isə sonrakıdır, sanki simptomlar təşviş vəziyyətinin baş qaldırmasından qaçmaq üçün yaradılır. Buna uyğun gəlir ki, uşaqlıq dövrünün ilk nevrozluları fobiyalardır, yəni elə vəziyyətlərdir ki, onlarda ilkin təşviş inkişafının sonrakı simptom əmələ gəlməsi ilə necə əvəz olunduğunu çox aydın görmək olar: insanda təəssürat yaranır ki, məhz bu əlaqələrdən nevrotik təşvişin anlaşılmasına ən yaxşı giriş tapılacaqdır. Eyni zamanda bizə nevrotik təşviş zamanı nədən qorxulduğu sualına cavab vermək də nəsib oldu və bununla da nevrotik təşviş ilə real təşviş arasında əlaqə yaratmaq mümkün oldu. Qorxulan şey, açıq-aydın, öz libidosudur. Real təşviş vəziyyətindən fərq iki nöqtədədir: təhlükə xarici deyil, daxilidir və o, şüurlu surətdə dərk edilmir.

Fobiyalarda bu daxili təhlükənin necə xarici təhlükəyə çevrildiyini, yəni nevrotik təşvişin zahiri real təşvişə necə dönüşdüyünü çox aydın görmək olar. Çox vaxt son dərəcə mürəkkəb olan bir vəziyyəti sadələşdirmək üçün fərz edək ki, aqorafob müntəzəm olaraq küçədəki rastlaşmaların onda oyatdığı vəsvəsə təhriklərindən qorxur. Öz fobiyasında o, yerdəyişmə edir və artıq xarici bir vəziyyətdən qorxur. Bununla qazandığı şey, açıq-aydın, belə düşünməsidir ki, bu yolla özünü daha yaxşı qoruya bilər. Xarici təhlükədən qaçmaqla xilas olmaq olar, daxili təhlükədən qaçmaq cəhdi isə çətin bir işdir.

O vaxtkı təşviş haqqında mühazirəmin sonunda mən özüm belə bir fikir bildirmişdim ki, tədqiqatımızın bu müxtəlif nəticələri bir-birinə zidd deyildir, lakin birtəhər bir-birinə uyğun gəlmir. Təşviş affekt vəziyyəti olaraq köhnə bir təhlükə törədən hadisənin reproduksiyasıdır, təşviş özünüqoruma xidmətində durur və yeni bir təhlükənin siqnalıdır, o, hər hansı şəkildə istifadəsiz hala gəlmiş libidodan yaranır, sıxışdırma prosesində də belə olur, o, simptom əmələgəlməsi ilə əvəz olunur, sanki psixi olaraq bağlanır — insan hiss edir ki, burada parçalardan bir vahid yaradan nəsə çatışmır.

Xanımlar və cənablar! Ruhi şəxsiyyətin Üst-Mən, Mən və O-ya bölünməsi, keçən mühazirədə sizə təqdim etdiyim kimi, bizi təşviş probleminə də yeni bir yanaşmağa məcbur etdi. «Mən yeganə təşviş mənbəyidir, yalnız Mən təşviş yarada və hiss edə bilər» cümləsi ilə biz yeni, möhkəm bir mövqe tutduq və bu mövqedən bir çox münasibətlər başqa görkəm alır. Həqiqətən də, biz «O-nun təşvişi»ndan danışmağın nə mənası ola biləcəyini, ya da Üst-Mənə təşviş qabiliyyəti aid etməyin nə demək olduğunu bilməzdik. Əksinə, təşvişin üç əsas növünün — real təşviş, nevrotik təşviş və vicdan təşvişinin — Mənin üç asılılığına: xarici aləmə, O-ya və Üst-Mənə bu qədər sərbəst şəkildə aid edilə bilməsini arzuolunan bir uyğunluq kimi qarşıladıq. Bu yeni anlayışla birlikdə təşvişin təhlükə vəziyyətini bildirən siqnal funksiyası da — ki, bu bizə əvvəllər də yad deyildi — ön plana çıxdı, təşvişin hansı materialdan yarandığı sualı marağını itirdi və real təşviş ilə nevrotik təşviş arasındakı münasibətlər heyrətamiz şəkildə aydınlaşdı və sadələşdi. Yeri gəlmişkən, qeyd etmək lazımdır ki, biz indi təşvişin yaranmasının zahirən mürəkkəb hallarını sadə sayılan hallardan daha yaxşı başa düşürük.

Belə ki, biz bu yaxınlarda araşdırdıq ki, təşviş bəzi fobiyalarda necə yaranır — ki, biz onları təşviş histeriyasına aid edirik — və Edip kompleksindən gələn arzu təhriklərinin tipik sıxışdırılmasının söhbət mövzusu olduğu halları seçdik. Gözləntimizə görə, ana obyektinin libidinal yüklənməsinin sıxışdırma nəticəsində təşvişə çevrildiyini və indi simptomatik ifadədə ata əvəzləyicisinə bağlı şəkildə meydana çıxdığını tapmalı idik. Belə bir araşdırmanın ayrı-ayrı addımlarını sizə göstərə bilmərəm, kifayətdir ki, heyrətamiz nəticə gözləntimizin əksi oldu. Təşvişi sıxışdırma yaratmır, əksinə, təşviş daha əvvəl mövcuddur, təşviş sıxışdırmanı yaradır! Bəs bu hansı təşviş ola bilər? Yalnız yaxınlaşan xarici təhlükə qarşısında təşviş, yəni real təşviş. Doğrudur, oğlan öz libidosunun bir tələbi qarşısında təşvişə düşür, bu halda anasına olan sevgisi qarşısında, deməli, bu həqiqətən də nevrotik təşviş halıdır. Lakin bu aşiqanəlik ona yalnız ona görə daxili təhlükə kimi görünür ki, o, bu obyektdən imtina etməklə ondan yayınmalıdır, çünki bu aşiqanəlik xarici təhlükə vəziyyətini doğurur. Və araşdırdığımız bütün hallarda eyni nəticəni alırıq. Etiraf edək ki, biz daxili həvəs təhlükəsinin xarici, real təhlükə vəziyyətinin şərti və hazırlığı kimi meydana çıxacağını gözləmirdik. Lakin biz hələ deməmişik ki, uşağın anasına olan aşiqanəliyinin nəticəsi olaraq qorxduğu real təhlükə nədir. Bu, kastrasiya cəzasıdır, onun üzvünün itirilməsidir. Təbii ki, siz deyəcəklər ki, bu, heç də real təhlükə deyil. Axı oğlanlarımız Edip kompleksi mərhələsində anaya aşiq olduqları üçün kastrasiya olunmurlar. Amma bunu o qədər də asanlıqla rədd etmək olmaz. Hər şeydən əvvəl, kastrasiyanın həqiqətən tətbiq edilib-edilməməsi vacib deyil; həlledici olan odur ki, təhlükə xaricdən gəlir və uşaq ona inanır. Bunun üçün onun müəyyən əsası var, çünki fallik mərhələsində, erkən onanizm dövründə ona üzvünün kəsilməsi ilə kifayət qədər tez-tez hədə-qorxu gəlinir və bu cəzanın eyhamları onda müntəzəm olaraq filogenetik gücləndirmə tapmalıdır. Biz güman edirik ki, insan ailəsinin qədim dövrlərində qısqanc və qəddar ata böyüyən oğlana həqiqətən kastrasiya tətbiq edirdi və primitivlərdə kişilik ritualının bu qədər tez-tez tərkib hissəsi olan sünnət onun asanlıqla tanınan qalığıdır. Bununla ümumi fikirdən nə qədər uzaqlaşdığımızı bilirik, lakin buna sadiq qalmalıyıq ki, kastrasiya təşvişi sıxışdırmanın və bununla da nevrozların formalaşmasının ən tez-tez və ən güclü motorlarından biridir. Oğlanlarda kastrasiyanın deyil, lakin sünnətin terapiya olaraq və ya onanizmə görə cəza olaraq tətbiq edildiyi halların analizləri — ki, bu, Anglo-Amerika cəmiyyətində o qədər də nadir deyildi — bizim əqidəmizə son qətiyyəti vermişdir. Bu yerdə kastrasiya kompleksinə daha yaxından toxunmaq böyük bir cazibədir, lakin biz mövzumuzda qalmaq istəyirik. Kastrasiya təşvişi, təbii ki, sıxışdırmanın yeganə motivi deyil, axı onun qadınlarda artıq heç bir yeri yoxdur, onlar kastrasiya kompleksinə malik ola bilərlər, lakin kastrasiya təşvişinə malik ola bilməzlər. Digər cinsdə onun yerini sevgi itkisi təşvişi tutur, bu, açıq-aydın körpənin anasını darıxdığı zaman duyduğu təşvişin sonrakı inkişafıdır. Siz başa düşürsünüz ki, bu təşviş hansı real təhlükə vəziyyətini göstərir. Ana yoxdursa və ya uşaqdan öz sevgisini əsirgəyibsə, o, artıq öz ehtiyaclarının ödənilməsinə əmin deyil, bəlkə də ən əzabverici gərginlik hisslərinə məruz qalır. Bu təşviş şərtlərinin mahiyyətcə ilkin doğum təşvişinin vəziyyətini təkrarladığı fikrini rədd etməyin, axı o da anadan ayrılma mənasını verirdi. Bəli, əgər Ferencinin bir fikir gedişatını izləsəniz, kastrasiya təşvişini də bu sıraya qoşa bilərsiniz, çünki kişi üzvünün itirilməsi, axı, ana ilə yenidən birləşmənin və ya cinsi aktda onun əvəzedicisi ilə birləşmənin qeyri-mümkünlüyünü nəticələndirir. Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, ana bətninə qayıtma fantaziyası bu qədər tez-tez rast gəlinən hal olub, bu koitus arzusunun əvəzedicisidir. Burada hələ nə qədər maraqlı şeylər və təəccüblü əlaqələr haqqında danışmaq olardı, lakin mən psixoanalizə girişin çərçivəsindən kənara çıxa bilmərəm, yalnız diqqətinizi ona yönəltmək istəyirəm ki, burada psixoloji tədqiqatlar necə bioloji faktlara qədər irəliləyir.

Otto Rank, kimə psixoanaliz çox gözəl töhfələr borcludur, həm də doğuş aktının və anadan ayrılmanın əhəmiyyətini qətiyyətlə vurğulamaq ləyaqətinə malikdir. Doğrudur, biz hamımız onun bu məqamdan nevrozlar nəzəriyyəsi və hətta analitik terapiya üçün çıxardığı ifrat nəticələri qəbul etməyi qeyri-mümkün hesab edirdik. Onun təliminin nüvəsini, yəni doğuşun yaşadığı təşviş təcrübəsinin bütün sonrakı təhlükə vəziyyətlərinin örnəyi olmasını, o, artıq hazır vəziyyətdə tapmışdı. Əgər biz bunların üzərində dayansaq, deyə bilərik ki, əslində hər inkişaf yaşına müəyyən bir təşviş şərti, yəni təhlükə vəziyyəti, ona uyğun olaraq ayrılmışdır. Psixi köməksizlik təhlükəsi Mənin erkən yetişməməzlik mərhələsinə uyğun gəlir, obyektin (sevginin) itirilməsi təhlükəsi ilk uşaqlıq illərinin asılılığına, kastrasiya təhlükəsi fallik fazaya, nəhayət, xüsusi mövqe tutan Üst-Mən qarşısında təşviş latentlik dövrünə uyğun gəlir. İnkişafın gedişi ilə köhnə təşviş şərtlərinin tərk edilməsi nəzərdə tutulur, çünki onlara uyğun gələn təhlükə vəziyyətləri Mənin güclənməsi sayəsində dəyərsizləşir. Lakin bu, yalnız çox qeyri-kamil şəkildə baş verir. Bir çox insan sevgi itkisi qarşısında təşvişi dəf edə bilmir, onlar heç vaxt başqalarının sevgisindən kifayət qədər asılı olmayan hala gəlmir və bu nöqtədə öz infantil davranışlarını davam etdirirlər. Üst-Mən qarşısında təşviş normal olaraq sona çatmamalıdır, çünki o, vicdan təşvişi olaraq sosial münasibətlərdə əvəzolunmazdır və fərd yalnız ən nadir hallarda insan birliyindən asılı olmayan hala gələ bilər. Köhnə təhlükə vəziyyətlərindən bəziləri onlar da özlərini gec dövrlərə keçirə bilirlər, təşviş şərtlərini zamana uyğun olaraq dəyişdirməklə. Məsələn, kastrasiya təhlükəsi sifilisofobiya maskası altında belə qorunub saxlanılır. Yetkin insan kimi bilirik ki, kastrasiya artıq cinsi istəklərə yol verməyin cəzası olaraq adi hal deyil, lakin bunun əvəzində öyrənmişik ki, belə həvəs azadlığı ağır xəstəliklərlə təhdid olunur. Şübhə yoxdur ki, biz nevrotik adlandırdığımız şəxslər öz davranışlarında təhlükə qarşısında infantil qalırlar və vaxtı keçmiş təşviş şərtlərini aşmamışlar. Bunu nevrotiklərin xarakteristikasına faktiki töhfə kimi qəbul edək; bunun niyə belə olduğunu dərhal demək olmaz. Ümid edirəm ki, siz ümumi mənzərəni itirməmisiniz və hələ də bilirsiniz ki, biz təşviş ilə sıxışdırma arasındakı əlaqələri araşdırmaqdayıq. Bu zaman biz iki şeyi yeni öyrəndik: birincisi, təşviş sıxışdırmanı yaradır, bizim fikirləşdiyimiz kimi əksinə deyil, və qorxulan həvəs vəziyyəti əsasında xarici təhlükə vəziyyətinə qayıdır. Növbəti sual belə olacaq: indi təşvişin təsiri altında sıxışdırma prosesini necə təsəvvür edirik? Mən belə düşünürəm: Mən görür ki, ortaya çıxan bir həvəs tələbinin təmin edilməsi yaxşı xatırlanan təhlükə vəziyyətlərindən birini canlandıracaqdır. Deməli, bu həvəs yüklənməsi hər hansı şəkildə boğulmalı, ləğv edilməli, gücsüz edilməlidir. Bilirik ki, Mən bu vəzifənin öhdəsindən gəlir, əgər güclüdürsə və aidiyyəti həvəs təhrikini öz təşkilatına daxil etmişsə. Lakin sıxışdırma halı budur ki, həvəs təhriki hələ də O-ya məxsusdur və Mən özünü zəif hiss edir. Onda Mən normal düşünmənin texnikası ilə əsasən eyni olan bir texnika ilə özünə kömək edir. Düşünmə kiçik enerji miqdarları ilə sınaq xarakterli hərəkətdir, oxşar olaraq sərkərdə öz qoşun kütlələrini hərəkətə gətirməzdən əvvəl xəritədə kiçik fiqurların yerdəyişməsi kimi. Deməli, Mən şübhəli həvəs təhrikinin təmin edilməsini əvvəlcədən nəzərdə tutur və ona qorxulan təhlükə vəziyyətinin başlanğıcında xoşagəlməzlik hisslərini reproduksiya etməyə icazə verir. Bununla həzz-xoşagəlməzlik prinsipinin avtomatizmi işə salınmış olur, o da indi təhlükəli həvəs təhrikinin sıxışdırılmasını həyata keçirir.

Dayan! — deyəcəksiniz mənə; burada biz daha irəli gedə bilmərik! Haqlısınız, bu sizin üçün qəbuledilən görünməzdən əvvəl mən hələ bir neçə şey etməliyəm. Əvvəlcə etiraf edim ki, mən normal düşüncəmizin dilinə tərcümə etməyə çalışmışam o şeyi ki, o, reallıqda heç də şüurlu və ya şüuröncəsi olmayan, təsəvvüredilməz bir substratda enerji miqdarları arasında baş verən bir proses olmalıdır. Lakin bu güclü bir etiraz deyil; axı bunu başqa cür etmək mümkün deyil. Daha vacibi odur ki, biz sıxışdırma zamanı Məndə və O-da nə baş verdiyini aydın şəkildə fərqləndirək. Mənin nə etdiyini biz indicə dedik. O, sınaq yüklənməsi tətbiq edir və həzz-xoşagəlməzlik avtomatizmini təşviş siqnalı vasitəsilə oyadır. Sonra bir neçə reaksiya mümkündür və ya onların dəyişən miqdarlarda qarışığı. Ya təşviş tutması tam inkişaf edir və Mən özünü tamamilə narahat edən oyanmadan geri çəkir. Ya da o, sınaq yüklənməsinin yerinə əks-yüklənmə qoyur və bu, sıxışdırılmış təhrikin enerjisi ilə birlikdə simptom əmələ gətirməsinə qoşulur və ya reaksiya təşəkkülü kimi, müəyyən meyillərin gücləndirilməsi kimi, Məndə daimi dəyişiklik kimi qəbul edilir. Təşviş inkişafı nə qədər çox sadə bir siqnala məhdudlaşdırıla bilərsə, Mən bir o qədər çox sıxışdırılmışın psixi bağlanmasına bərabər olan müdafiə hərəkətlərinə sərf edir və proses bir o qədər çox normal emala yaxınlaşır, əlbəttə, ona çatmadan. Yeri gəlmişkən, biz burada bir anlıq dayanmaq istəyirik. Siz, şübhəsiz, artıq özünüz güman etmisiniz ki, xarakter adlanan o çətin təyin olunan şey tamamilə Mənə aid edilməlidir. Bu xarakteri yaradan bəzi şeyləri biz artıq tutmuşuq. Hər şeydən əvvəl əvvəlki valideyn instansiyasının Üst-Mən kimi mənimsənilməsi, yəqin ki, ən mühüm, həlledici hissə, sonra sonrakı dövrdə hər iki valideynlə və digər təsirli şəxslərlə eyniləşmələr və ləğv edilmiş obyekt münasibətlərinin çöküntüləri kimi eyni eyniləşmələr. İndi buna xarakter formalaşmasına heç vaxt əskik olmayan töhfələr kimi reaksiya təşəkküllərini əlavə edək ki, Mən bunları əvvəlcə öz sıxışdırmalarında, sonra arzuolunmaz həvəs təhriklərinin rədd edilməsində daha normal vasitələrlə qazanır. - İndi biz geri qayıdırıq və O-ya üz tuturuq. Sıxışdırma zamanı mübarizə edilən həvəs təhrikində nə baş verdiyini təxmin etmək artıq o qədər də asan deyil. Bizim marağımız əsasən ondadır ki, bu oyanmanın enerjisi, libidinal yüklənməsi ilə nə baş verir, o necə istifadə olunur? Xatırlayırsınız, əvvəlki fərziyyə belə idi ki, məhz o, sıxışdırma vasitəsilə təşvişə çevrilir. Bunu artıq deməyə cürət etmirik; təvazökar cavab isə daha çox belə olacaq: çox güman ki, onun taleyi hər dəfə eyni deyil. Çox güman ki, Məndəki həmin anlıq proseslə O-dakı sıxışdırılmış təhrik arasında, bizə məlum olmalı olan bir yaxın uyğunluq mövcuddur. Çünki təşviş siqnalı ilə oyadılan həzz-xoşagəlməzlik prinsipini sıxışdırmaya müdaxilə etdirdiyimizdən bəri, gözləntilərimizi dəyişməyə haqqımız var. Bu prinsip O-dakı prosesləri tamamilə qeyri-məhdud surətdə idarə edir. Ona etibar edə bilərik ki, o, aidiyyəti həvəs təhrikində kifayət qədər dərin dəyişikliklər yaradır. Biz ona hazırıq ki, sıxışdırmanın çox müxtəlif nəticələri olacaq, az və ya çox dərəcədə geniş. Bəzi hallarda sıxışdırılmış həvəs təhriki öz libido yüklənməsini saxlaya bilər, Mənin daimi təzyiqi altında olsa da, O-da dəyişməz olaraq davam edə bilər. Digər hallarda isə görünür ki, o, tamamilə məhvə uğrayır, bu zaman onun libidosu qəti olaraq başqa yollara keçirilir. Mən belə hesab edirdim ki, bu, Edip kompleksinin normal həlli zamanı baş verir, yəni bu arzuolunan halda o, sadəcə sıxışdırılmır, O-da məhv edilir. Klinik təcrübə bizə bundan başqa onu da göstərmişdir ki, bir çox hallarda adi sıxışdırma nəticəsi əvəzinə libidonun aşağı düşməsi baş verir, libido təşkilatının daha əvvəlki mərhələyə reqressiyası. Bu, təbii ki, yalnız O-da baş verə bilər və əgər baş verirsə, onda təşviş siqnalı ilə başladılan həmin konfliktin təsiri altında baş verir. Bu növün ən gözəçarpan nümunəsini məcburiyyət nevrozu verir, burada libido reqressiyası və sıxışdırma birlikdə fəaliyyət göstərir.

Xanımlar və cənablar! Qorxuram ki, bu izahatlar sizə çətin anlaşılan görünəcək və siz təxmin edəcəksiniz ki, onlar tam şəkildə təqdim olunmayıb. Sizdə narazılıq doğurmalı olduğuma görə təəssüflənirəm. Lakin özümə başqa məqsəd qoya bilmərəm: yalnız nəticələrimizin xarakteri və onların işlənib hazırlanmasının çətinlikləri barədə sizdə təəssürat yaratmaq. Ruhi proseslərin öyrənilməsinə nə qədər dərindən giririksə, onların zənginliyini və mürəkkəbliyini bir o qədər çox dərk edirik. Əvvəlcə bizə uyğun görünən bəzi sadə formullar sonralar qeyri-kafi olduğunu göstərdi. Onları dəyişdirməkdən və təkmilləşdirməkdən yorulmuruq. Yuxu nəzəriyyəsi haqqında mühazirədə sizi on beş il ərzində demək olar ki, heç bir yeni kəşfin meydana çıxmadığı bir sahəyə apardım; burada, təşvişdən bəhs etdiyimiz yerdə, hər şeyin axın və dəyişmə içində olduğunu görürsünüz. Bu yeni şeylər də hələ dərindən işlənib hazırlanmayıb, bəlkə də təqdimatları buna görə çətinlik yaradır. Dözün, tezliklə təşviş mövzusunu tərk edə biləcəyik; iddia etmirəm ki, o zaman məsələ bizim məmnunluğumuz üçün həll olunacaq. Ümid edirəm ki, heç olmasa bir az da irəli getmişik. Yolda isə müxtəlif yeni dərketmələr əldə etmişik. Beləliklə, indi də təşvişin öyrənilməsi bizi Mən təsvirimizə yeni bir cizgi əlavə etməyə vadar edir. Demişdik ki, Mən O-ya qarşı zəifdir, onun sadiq qulluqçusudur, onun əmrlərini yerinə yetirməyə, onun tələblərini ödəməyə çalışır. Bu cümləni geri götürmək fikrimiz yoxdur. Lakin digər tərəfdən, bu Mən Mənin daha yaxşı təşkil olunmuş, reallığa istiqamətlənmiş hissəsidir. Hər ikisinin ayrılmasını çox da şişirtməməliyik, həmçinin Mənin öz növbəsində O-dakı proseslərə təsirinin olması bizi təəccübləndirməməlidir. Mən belə hesab edirəm ki, bu təsiri Mən təşviş siqnalı vasitəsilə demək olar ki, hər şeyə qadir olan həzz-xoşagəlməzlik prinsipini işə salmaqla həyata keçirir. Doğrudur, bundan dərhal sonra yenidən öz zəifliyini göstərir, çünki sıxışdırma aktı ilə öz təşkilatının bir hissəsindən imtina edir, sıxışdırılmış həvəs təhrikinin daim onun təsirindən kənarda qalmasına yol verməli olur. İndi isə təşviş problemi barədə yalnız bir qeyd! Nevrotik təşviş bizim əlimizdə real təşvişə, müəyyən xarici təhlükə vəziyyətlərindən təşvişə çevrildi. Lakin bu belə qala bilməz, daha bir addım atmalıyıq, bu isə geriyə doğru bir addım olacaq. Özümüzdən soruşuruq: belə bir təhlükə vəziyyətində əslində təhlükəli olan, qorxulan nədir? Aydındır ki, şəxsin obyektiv qiymətləndirilməli zərəri deyil, o ki, psixoloji baxımdan heç bir əhəmiyyət kəsb etməməli idi, əksinə, onun ruh həyatında törətdiyi şeydir. Məsələn, doğum — bizim təşviş vəziyyəti üçün nümunəmiz — özlüyündə çətin ki, zədələnmə kimi qəbul edilə bilər, hərçənd bunda zədələnmə təhlükəsi ola bilər. Doğumun, hər hansı təhlükə vəziyyəti kimi, əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, o, ruhi yaşantıda xoşagəlməzlik kimi duyulan və boşalma yolu ilə öhdəsindən gəlinə bilməyən yüksək gərginlikli oyanma vəziyyəti yaradır. Həzz prinsipinin səylərinin iflasa uğradığı belə bir vəziyyəti travmatik an adlandırsaq, onda nevrotik təşviş — real təşviş — təhlükə vəziyyəti silsiləsindən sadə bir nəticəyə gəlirik: qorxulan şey, təşvişin obyekti hər dəfə həzz prinsipinin normasına uyğun həll edilə bilməyən travmatik anın meydana çıxmasıdır. Dərhal anlayırıq ki, həzz prinsipi ilə təchiz olunmaqla biz obyektiv zədələnmələrdən qorunmamışıq, yalnız psixik iqtisadiyyatımızın müəyyən zədələnməsindən qorunmuşuq. Həzz prinsipindən özünüqoruma həvəsinə hələ uzun bir yol var, çox şey çatışmır ki, hər ikisinin niyyətləri əvvəldən üst-üstə düşsün. Lakin biz başqa bir şey də görürük; bəlkə də axtardığımız həll elə budur. Yəni burada hər yerdə söhbət nisbi kəmiyyətlər məsələsindən gedir. Yalnız oyanma cəminin böyüklüyü təəssüratı travmatik ana çevirir, həzz prinsipinin fəaliyyətini iflic edir, təhlükə vəziyyətinə öz mənasını verir. Əgər iş belədirsə, əgər bu tapmacalar belə ayıq bir izahatla həll olunursa, nə üçün mümkün olmasın ki, belə travmatik anlar ruhi həyatda fərz edilən təhlükə vəziyyətləri ilə əlaqəsi olmadan baş versin, yəni bu zaman təşviş siqnal kimi oyadılmasın, əksinə, təzə əsasla yenidən yaransın? Klinik təcrübə qətiyyətlə deyir ki, həqiqətən belədir. Yalnız sonrakı sıxışdırmalar təsvir etdiyimiz mexanizmi göstərir, bu zaman təşviş əvvəlki təhlükə vəziyyətinin siqnalı kimi oyadılır; ilk və ilkin olanlar isə birbaşa Mənin həddindən artıq libido tələbi ilə qarşılaşması zamanı travmatik anlardan yaranır, onlar öz təşvişlərini yenidən təşkil edir, doğrudur, doğum nümunəsinə uyğun olaraq. Eyni şey cinsi funksiyanın somatik zədələnməsi nəticəsində təşviş nevrozunda təşvişin inkişafı üçün də keçərli ola bilər. Bununla libidonun özünün təşvişə çevrildiyini artıq iddia etməyəcəyik. Lakin təşvişin ikiqat mənşəyinə — bir tərəfdən travmatik anın birbaşa nəticəsi kimi, digər tərəfdən belə bir anın təkrarlanması təhlükəsinin siqnalı kimi — qarşı heç bir etiraz görmürəm.

Xanımlar və cənablar! İndi siz, şübhəsiz, sevinirsiniz ki, təşviş haqqında artıq heç nə dinləməli deyilsiniz. Lakin bundan sizə heç bir fayda yoxdur, bundan yaxşısı gəlmir. Mən bu gün sizi libido nəzəriyyəsi və ya həvəs təlimi sahəsinə aparmaq niyyətindəyəm, burada da bir çox şey yeni şəkil almışdır. Demək istəmirəm ki, biz burada böyük irəliləyişlər etmişik, belə ki, bundan xəbərdar olmaq sizin hər bir zəhmətinizə dəyər. Xeyr, bu, üzərində çətinliklə oriyentasiya və dərk axtardığımız bir sahədir; Siz yalnız səylərimizin şahidi olmalısınız. Burada da əvvəllər Sizə təqdim etdiyim bir çox şeyə müraciət etməliyəm.

Həvəs təlimi belə deyək, bizim mifologiyamızdır. Həvəslər mifik varlıqlardır, qeyri-müəyyənliklərində əzəmətlidirlər. İşimizdə bir an belə onlardan göz yuma bilmərik və eyni zamanda onları dəqiq görməkdə heç vaxt əmin deyilik. Bilirsiniz, populyar düşüncə həvəslərlə necə davranır. İnsan nə qədər və nə qədər müxtəlif həvəslər fərz edirsə, o qədərini qəbul edir: bir etibar, təqlid, oyun, ünsiyyət həvəsi və daha bir çoxları. Onları sanki götürür, hər birinə öz xüsusi işini görməyə imkan verir və sonra yenidən buraxır. Bizi həmişə o hiss təsirləndirirdi ki, bu çoxsaylı kiçik, borc alınmış həvəslərin arxasında ciddi və qüdrətli bir şey gizlənir və biz ona ehtiyatla yaxınlaşmaq istəyirik. İlk addımımız kifayət qədər təvazökar idi. Özümüzə dedik ki, əvvəlcə iki əsas həvəsi, həvəs növünü və ya həvəs qrupunu — iki böyük ehtiyaca görə: aclıq və sevgi — fərqləndirsək, yəqin ki, yanılmarıq. Psixologiyanın hər hansı digər elmdən müstəqilliyini nə qədər qısqanclıqla müdafiə etsək də, burada yenə də sarsılmaz bioloji faktdan — canlı fərdin bir-birindən asılı görünən iki məqsədə, özünüqoruma və növün qorunmasına xidmət etməsi faktından — kölgədə dayanırıq; bildiyimizə görə, hələ bunların ortaq bir törəməsi tapılmamışdır, halbuki onların maraqları heyvan həyatında tez-tez bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir. Burada əslində bioloji psixologiya ilə məşğul olunur, bioloji proseslərin psixi müşayiət hadisələri öyrənilir. Bu baxışın nümayəndələri olaraq psixoanalizə «Mən həvəsləri» və «cinsi həvəslər» daxil olmuşdur. Birincilərə şəxsin qorunması, təsdiqi, böyüdülməsi ilə bağlı olan hər şeyi aid edirdik. İkincilərə isə infantil və pervers cinsi həyatın tələb etdiyi zənginliyi verməli idik. Nevrozların tədqiqində Mən-i məhdudlaşdıran, sıxışdıran qüvvə, cinsi meylləri isə məhdudlaşdırılan, sıxışdırılan kimi tanıdığımızdan, yalnız hər iki həvəs qrupu arasındakı fərqi deyil, həm də onlar arasındakı konflikti əllə tuta bildiyimizə inanırdıq. Tədqiqatımızın obyekti əvvəlcə yalnız cinsi həvəslər idi, onların enerjisini «libido» adlandırdıq. Onlar üzərində həvəsin nə olduğu və ona nəyin aid edilə biləcəyi barədə təsəvvürlərimizi aydınlaşdırmağa çalışdıq. Libido nəzəriyyəsinin yeri budur.

Deməli, həvəs qıcıqlandırıcıdan onunla fərqlənir ki, o, bədənin daxilindəki qıcıq mənbələrindən qaynaqlanır, sabit qüvvə kimi təsir edir və şəxs xarici qıcıqlandırıcıda mümkün olduğu kimi qaçmaqla ondan yayına bilməz. Həvəsdə mənbə, obyekt və məqsəd fərqləndirilə bilər. Mənbə bədəni sahədə oyanma vəziyyətidir, məqsəd bu oyanmanın aradan qaldırılmasıdır, mənbədən məqsədə gedən yolda həvəs psixi cəhətdən təsirli olur. Biz onu müəyyən enerji miqdarı kimi təsəvvür edirik ki, bu da müəyyən istiqamətə can atır. Bu canatma sayəsində o, həvəs adını alır. Aktiv və passiv həvəslərdən danışırlar; daha düzgün desək, aktiv və passiv həvəs məqsədlərindən danışmaq lazımdır; passiv məqsədə çatmaq üçün də müəyyən aktivlik sərfi tələb olunur. Məqsədə öz bədəni üzərində çatmaq mümkündür, lakin bir qayda olaraq, həvəsin xarici məqsədinə çatdığı xarici obyekt araya girir; daxili məqsəd isə hər dəfə həzz kimi duyulan bədən dəyişikliyi olaraq qalır. Somatik mənbə ilə əlaqənin həvəsə spesifiklik verib-vermədiyi və hansı spesifikliyi verdiyi bizim üçün aydın olmamışdır. Bir mənbədən gələn həvəs təhriklərinin başqa mənbələrdən gələnlərə qoşulduğu və onların sonrakı taleyini bölüşdüyü, ümumiyyətlə bir həvəs həzzinin başqası ilə əvəz oluna bildiyi analitik təcrübənin təsdiqi ilə şübhəsiz faktlardır. Yalnız etiraf edək ki, biz bunları xüsusilə yaxşı başa düşmürük. Həvəsin məqsəd və obyektlə əlaqəsi də dəyişikliklərə yol verir, hər ikisi başqaları ilə dəyişdirilə bilər, obyektlə əlaqəni zəiflətmək hər halda daha asandır. Məqsədin müəyyən növ modifikasiyası və obyektin dəyişməsi ki, burada bizim sosial dəyərləndirməmiz nəzərə alınır, biz onu sublimasiya kimi qeyd edirik. Bundan başqa, məqsədi ləngidilmiş həvəsləri də fərqləndirməyə əsasımız var — yaxşı məlum mənbələrdən gələn, birmənalı məqsədi olan, lakin həzzə aparan yolda dayanan həvəs təhrikləri ki, nəticədə davamlı obyekt yüklənməsi və uzun sürən canatma meydana gəlir. Bu cür, məsələn, şəfqət münasibətidir, ki, şübhəsiz cinsi ehtiyac mənbələrindən qaynaqlanır və müntəzəm olaraq onun həzzindən imtina edir. Görürsünüz ki, həvəslərin xassələrindən və talelərindən nə qədəri hələ də bizim dərkimizdən yayınır; burada cinsi həvəslərlə özünüqoruma həvəsləri arasında görünən bir fərqi də xatırlamalıyıq ki, əgər bu fərq bütün qrupa aid olsaydı, nəzəri cəhətdən son dərəcə əhəmiyyətli olardı. Cinsi həvəslər bizim diqqətimizi öz plastikliyi ilə, məqsədlərini dəyişmək qabiliyyəti ilə, bir həvəs həzzinin başqası ilə əvəz oluna bilməsi sayəsində təmsilolunma qabiliyyəti ilə və təxirə salına bilməsi ilə cəlb edir ki, bunun yaxşı nümunəsini bizə elə məqsədi ləngidilmiş həvəslər vermişdi. Bu xassələri biz özünüqoruma həvəslərindən əsirgəmək istərdik və onlar haqqında deyərdik ki, onlar əyilməzdir, təxirə salına bilməz, tamam başqa tərzdə imperativdir və sıxışdırmaya da, təşvişə də tamam başqa münasibətləri var. Lakin növbəti mülahizə bizə deyir ki, bu istisna mövqe bütün Mən həvəslərinə deyil, yalnız aclığa və susuzluğa aiddir və açıq-aydın həvəs mənbələrinin bir xüsusiyyəti ilə əsaslandırılmışdır. Çaşdırıcı təəssüratın xeyli hissəsi hələ də ondan irəli gəlir ki, biz ilkin olaraq O-ya mənsub olan həvəs təhriklərinin təşkilatlanmış Mənin təsiri altında hansı dəyişikliklərə məruz qaldığını ayrıca nəzərdən keçirməmişik.

Daha möhkəm zəmində hərəkət edirik, əgər cinsi funksiyanın həvəs həyatına hansı şəkildə xidmət etdiyini araşdırsaq. Burada biz tamamilə həlledici anlayışlar əldə etmişik ki, bunlar sizin üçün artıq yeni deyil. Beləliklə, məsələ elə deyil ki, əvvəldən hər iki cinsi hüceyrənin birləşməsi, yəni cinsi funksiyanın məqsədinə doğru canatma daşıyan bir cinsi həvəs tanınır. Əksinə, biz müxtəlif bədən yerlərindən və bölgələrindən gələn, bir-birindən kifayət qədər asılı olmayaraq təminat axtaran və bu təminatı orqan həzzi adlandıra biləcəyimiz şeydə tapan çoxsaylı qismən həvəslər görürük. Cinsiyyət orqanları bu erogen zonalar arasında ən sonrakılardır, onların orqan həzzinə artıq cinsi həzz adını verməkdən imtina etmək olmaz. Həzz axtaran bu təhriklərin hamısı cinsi funksiyanın son təşkilatına daxil edilmir. Onlardan bəziləri yararsız olaraq sıxışdırma və ya başqa yolla aradan qaldırılır, bəziləri əvvəl qeyd olunan qəribə üsulla məqsədindən yayındırılır və başqa təhriklərin gücləndirilməsi üçün istifadə olunur, digərləri isə köməkçi rollarda qalır, giriş aktlarının həyata keçirilməsinə, ön həzzin yaradılmasına xidmət edir. Siz eşitmisiniz ki, bu uzun sürən inkişafda ilkin təşkilatın bir neçə mərhələsi tanına bilər, həmçinin cinsi funksiyanın bu tarixindən onun sapmalarının və körelmələrinin necə izah olunduğunu. Bu pregenital mərhələlərin birincisini oral adlandırırıq, çünki körpənin qidalanma üsuluna uyğun olaraq erogen ağız zonası da hökmranlıq edir ki, bunu bu həyat dövrünün cinsi fəaliyyəti adlandırmaq olar. İkinci mərhələdə sadistik və anal impulslar önə çıxır, şübhəsiz ki, dişlərin meydana çıxması, əzələlərin güclənməsi və sfinkter funksiyalarının mənimsənilməsi ilə əlaqədar. Məhz bu diqqətçəkən inkişaf mərhələsi haqqında çoxlu maraqlı təfərrüatlar öyrənmişik. Üçüncü olaraq fallik mərhələ meydana çıxır ki, burada hər iki cinsdə kişi üzvü və qızda ona uyğun gələn şey artıq gözdən qaçırıla bilməyən əhəmiyyət qazanır. Genital mərhələ adını biz yetkinlik dövründən sonra yaranan son cinsi təşkilat üçün saxlamışıq ki, yalnız burada qadın cinsiyyət orqanı kişi cinsiyyət orqanının çoxdan qazanmış olduğu tanınmanı tapır.

Bu qədər ki, bütün bunlar solğun bir təkrardır. Və elə hesab etməyin ki, bu dəfə qeyd etmədiyim hər şey artıq qüvvədə deyil. Bizim dərk edişlərimizdəki irəliləyişlər haqqında hesabatı buna bağlamaq üçün bu təkrar zəruri idi. Biz fəxr edə bilərik ki, məhz libidonun erkən təşkilatları haqqında çoxlu yeni şeylər öyrənmişik və köhnənin mənasını daha aydın dərk etmişik; bunu sizə heç olmasa bəzi nümunələrlə göstərmək istəyirəm. Abraham 1924-cü ildə göstərdi ki, sadist-anal mərhələdə iki pilləni fərqləndirmək olar. Bu ikisindən əvvəlkində məhv etmə və itirmənin dağıdıcı meyilləri, sonrakında isə tutma və sahib olmanın obyektə dost meyilləri üstünlük təşkil edir. Deməli, bu mərhələnin ortasında ilk dəfə olaraq obyektə diqqət sonrakı sevgi yüklənməsinin müjdəçisi kimi meydana çıxır. Eyni dərəcədə əsaslıdır ki, belə bir bölgünü birinci oral mərhələ üçün də qəbul edək. Birinci alt pillədə söhbət yalnız oral mənimsəmədən gedir, ana döşünün obyektinə münasibətdə hər hansı ambivalentlik də yoxdur. Dişləmə fəaliyyətinin meydana çıxması ilə səciyyələnən ikinci pilləni oral-sadist adlandırmaq olar; o, ambivalentlik hadisələrini ilk dəfə göstərir, sonra isə növbəti, sadist-anal mərhələdə bunlar daha aydın olur. Bu yeni fərqləndirmələrin dəyəri xüsusilə o zaman görünür ki, müəyyən nevrozlarda — məcburiyyət nevrozunda, melankoliyada — libido inkişafındakı meyillilik yerlərini axtarırıq. Burada libido fiksasiyası, meyillilik və reqressiya arasındakı əlaqə haqqında öyrəndiklərimizi yada salın.

Libido təşkilatının mərhələlərinə münasibətimiz ümumiyyətlə bir qədər dəyişmişdir. Əvvəllər biz əsasən onu vurğulayırdıq ki, bunlardan biri növbətisindən necə keçib gedir, indi isə diqqətimiz bizə göstərən faktlara yönəlmişdir ki, hər əvvəlki mərhələdən nə qədər çox şey sonrakı formalaşmaların yanında və arxasında qalır və libido təsərrüfatında və şəxsin xarakterində daimi təmsilçilik qazanır. Daha əhəmiyyətli olmuşdur o tədqiqatlar ki, bizə öyrətmişdir ki, patoloji şəraitdə əvvəlki mərhələlərə reqressiyalar nə qədər tez-tez baş verir və müəyyən reqressiyalar müəyyən xəstəlik formaları üçün səciyyəvidir. Lakin bunu burada işləyə bilmərəm; bu, xüsusi nevroz psixologiyasına aiddir.

Həvəs çevrilmələrini və buna bənzər prosesləri biz xüsusilə anal erotikada, erogen anal zona mənbələrindən gələn oyanmalarda öyrənə bildik və heyrətə gəldik ki, bu həvəs təhrikləri nə qədər müxtəlif istifadələrə yönəldilir. İnkişaf gedişində məhz bu zonaya aid olan dəyərsizləşdirmədən azad olmaq, bəlkə də, asan deyil. Gəlin buna görə Abrahamın xatırlatmasına qulaq asaq ki, anus embrioloji baxımdan bağırsaq sonuna qədər enmiş ilk ağıza uyğundur. Sonra öyrənirik ki, öz nəcisinin, ifrazatın dəyərsizləşdirilməsi ilə bu həvəs marağı anal mənbədən hədiyyə olaraq verilə bilən obyektlərə keçir. Və bu haqlıdır, çünki nəcis körpənin verə biləcəyi ilk hədiyyə idi, onu qulluqçusuna olan sevgisinə görə özündən çıxarırdı. Bundan sonra, dilin inkişafındakı məna dəyişməsinə tamamilə uyğun olaraq, bu köhnə nəcis marağı qızıl və pulun dəyərləndirilməsinə çevrilir, lakin həm də uşağın və penisın affektiv yüklənməsinə öz töhfəsini verir. Uzun müddət kloaka nəzəriyyəsinə sadiq qalan bütün uşaqların əqidəsinə görə, uşaq bağırsaqdan bir parça nəcis kimi doğulur; defekasiya doğum aktının nümunəsidir. Lakin penisın da öz sələfi bağırsağın selikli qişa borusunu dolduran və qıcıqlandıran nəcis sütunundadır. Uşaq, kifayət qədər könülsüz olaraq, bu üzvə malik olmayan insan varlıqlarının olduğunu qəbul etdikdə, penis ona bədəndən ayrıla bilən bir şey kimi görünür və ifrazatla açıq-aydın analogiyaya girir, axı o, imtina etməli olduğu ilk bədən parçası idi. Anal erotikanın böyük bir hissəsi beləcə penis yüklənməsinə keçirilir, lakin bu bədən hissəsinə olan marağın anal erotik kökdən başqa, bəlkə də daha güclü bir oral kökü var, çünki əmizdirmə dayandıqdan sonra penis ana orqanının döş ucundan da miras alır.

Şüursuzluğun təsiri altında olan fantaziyalarda, təsadüfi fikirlərdə və insanların simptom dilində bu dərin əlaqələri bilmədən yol tapmaq mümkün deyil. Nəcis-pul-hədiyyə-uşaq-penis burada eyni mənalı kimi rəftar olunur, həm də ortaq simvollarla təmsil edilir. Unutmayın ki, mən sizə yalnız çox natamam məlumat verə bildim. Tələsik əlavə edə bilərəm ki, vajinaya gec oyanan maraq da əsasən anal erotik mənşəlidir. Bu təəccüblü deyil, çünki vajina özü Lou Andreas-Saloménin yaxşı bir ifadəsi ilə düz bağırsaqdan «icarəyə götürülmüşdür»; cinsi inkişafın müəyyən bir hissəsini keçirməmiş homoseksualların həyatında o, yenə də bununla əvəz olunur. Yuxularda tez-tez əvvəllər tək bir otaq olan və indi bir divarla ikiyə bölünmüş, ya da əksinə, bir məkan rast gəlinir. Bununla həmişə vajinanın bağırsağa münasibəti nəzərdə tutulur. Qızda tamamilə qeyri-qadın olan penisə sahib olma arzusunun normal olaraq əvvəlcə uşaq arzusuna, sonra isə penis daşıyıcısı və uşaq bəxş edən kimi kişi arzusuna necə çevrildiyini də gözəl izləyə bilərik, belə ki, burada da görünür ki, ilkin olaraq anal-erotik marağın bir hissəsi sonrakı genital təşkilata qəbul olunma qabiliyyəti qazanır.

Libidonun pregenital fazaları üzrə bu cür tədqiqatlar zamanı xarakterin formalaşması haqqında da bəzi yeni anlayışlar əldə etdik. Kifayət qədər müntəzəm olaraq bir yerdə olan üç xüsusiyyətə diqqət yetirdik: səliqəlilik, qənaətkarlıq və inadkarlıq, və belə şəxslərin analizindən belə nəticəyə gəldik ki, bu xüsusiyyətlər onların anal erotikasının tükənməsindən və başqa cür istifadəsindən yaranmışdır. Deməli, bu nəzərəçarpan birləşməni tapdığımız yerdə anal xarakterdən danışırıq və anal xarakteri emal olunmamış anal erotikaya müəyyən qarşıqoyma vəziyyətinə gətiririk. Bənzər, bəlkə də daha möhkəm bir əlaqəni iddialılıqla uretral erotika arasında tapdıq. Bu əlaqəyə dair qəribə bir işarəni rəvayətdən götürdük ki, Böyük İskəndər elə bir gecədə doğulmuşdu ki, həmin gecə müəyyən bir Herostrat boş şöhrətpərəstlikdən çox heyran olunan Efes Artemida məbədini yandırmışdı. Sanki qədimlərə belə bir əlaqə naməlum deyildi! Sidiyə getməyin odla və od söndürməklə nə qədər əlaqəsi olduğunu siz bilirsiniz. Təbii ki, gözləyirik ki, digər xarakter xüsusiyyətləri də bənzər şəkildə müəyyən pregenital libido formasiyalarının çöküntüləri və ya reaksiya təzahürləri olaraq ortaya çıxacaq, lakin hələ bunu göstərə bilmirik.

İndi isə artıq vaxtıdır ki, həm tarixdə, həm də mövzuda geriyə qayıdım və həvəs həyatının ən ümumi problemlərini yenidən götürüm. Libido nəzəriyyəmizin əsasında əvvəlcə Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslər arasındakı qarşıqoyma dururdu. Sonralar Mənin özünü daha yaxından öyrənməyə başlayanda və narisizm baxış bucağını qavradıqda, bu fərqləndirmə öz zəminini itirdi. Nadir hallarda görmək olar ki, Mən özünü obyekt kimi götürür, özünü elə aparır ki, sanki özünə aşiqdir. Buna görə də yunan rəvayətindən götürülmüş narisizm adı. Lakin bu, normal bir vəziyyətin yalnız ifrat həddə çatdırılmasıdır. Anlamaq olur ki, Mən həmişə libidonun əsas anbarıdır, obyektlərin libidinal yüklənmələri oradan çıxır və yenidən oraya qayıdır, halbuki bu libidonun böyük hissəsi daim Məndə qalır. Deməli, fasiləsiz olaraq Mən libidosu obyekt libidosuna və obyekt libidosu Mən libidosuna çevrilir. Onda hər ikisi təbiətcə fərqli ola bilməz, onda birinin enerjisini digərindən ayırmağın mənası yoxdur, libido adlandırmasından imtina etmək olar və ya onu ümumiyyətlə psixi enerji ilə eyni mənada işlətmək olar.

Biz bu mövqedə uzun müddət qalmadıq. Həvəs həyatı daxilində bir qarşıqoymanın olduğuna dair intuisiyamız tezliklə başqa, daha da kəskin ifadə tapdı. Lakin həvəs təlimindəki bu yeniliyi sizin qarşınızda törətmək istəmirəm; o da mahiyyət etibarilə bioloji mülahizələrə dayanır; mən onu sizə hazır məhsul olaraq təqdim edəcəyəm. Biz güman edirik ki, mahiyyətcə bir-birindən fərqli iki növ həvəs mövcuddur: ən geniş mənada başa düşülən cinsi həvəslər — istəsəniz bu adlandırmanı üstün tutun — Eros, və məqsədi dağıtma olan aqressiya həvəsləri. Bunu belə eşidəndə, çətin ki, onu yenilik kimi qəbul edəsiniz; bu, sevmək və nifrət etmək arasındakı banal qarşılığın nəzəri işıqlandırılmasına cəhd kimi görünür, o qarşılıq ki, bəlkə də fizikanın qeyri-üzvi aləm üçün qəbul etdiyi cazibə və itələmə qütblüyü ilə üst-üstə düşür. Lakin təəccüblüdür ki, bu müddəa çoxları tərəfindən yenilik kimi, həm də çox arzuolunmaz bir yenilik kimi qəbul edilir, hansı ki, mümkün qədər tez yenidən aradan qaldırılmalıdır. Güman edirəm ki, bu rədd etmədə güclü bir affektiv amil özünü göstərir. Nə üçün biz özümüz aqressiya həvəsinin tanınmasına qərar verməmişdən əvvəl bu qədər uzun vaxta ehtiyac duyduq; nə üçün açıq-aşkar göz önündə olan və hər kəsə məlum olan faktları tərəddüd etmədən nəzəriyyə üçün istifadə etmədik? Yəqin ki, heyvanlara belə məqsədi olan bir həvəs aid etmək istəsək, bu, az müqavimətlə qarşılaşardı. Lakin onu insan konstitusiyasına daxil etmək küfr kimi görünür; bu, çoxsaylı dini önşərtlərə və sosial konvensiyalara ziddir. Xeyr, insan təbiətcə yaxşı, ya heç olmasa xoşxasiyyətli olmalıdır. Əgər o, bəzən qəddar, zorakı, amansız görünürsə, bunlar onun hiss həyatının keçici bulanıqlıqlarıdır, çox vaxt təhrik edilmiş, bəlkə də yalnız indiyə qədər özünə verdiyi qeyri-məqsədəuyğun ictimai quruluşların nəticəsidir.

Təəssüf ki, tarixin bizə nəql etdikləri və özümüzün yaşadıqlarımız bu mənada danışmır, əksinə, belə bir hökmü əsaslandırır ki, insan təbiətinin «yaxşılığına» inam, insanların həyatlarının gözəlləşdirilməsini və yüngülləşdirilməsini gözlədikləri, halbuki reallıqda yalnız zərər gətirən o pis illüziyalardan biridir. Bu polemikanı davam etdirməyə ehtiyacımız yoxdur, çünki biz insanda xüsusi aqressiya və dağıtma həvəsinin qəbulunu tarix və həyat təcrübəsi təlimlərinə görə deyil, ümumi mülahizələr əsasında müdafiə etdik, bu mülahizələrə bizi sadizm və masoxizm fenomenlərinin dəyərləndirilməsi gətirdi. Bilirsiniz, biz o zaman sadizm adlandırırıq ki, cinsi təminat cinsi obyektin ağrı, pis rəftar və təhqirə məruz qalması şərtinə bağlıdır; masoxizm isə o zaman ki, özünün bu pis rəftara məruz qalan obyekt olması ehtiyacı mövcuddur. Həmçinin bilirsiniz ki, bu iki meylin müəyyən qatqısı normal cinsi münasibətə daxil edilmişdir və biz onları perversiyalar adlandırırıq, əgər onlar digər cinsi məqsədləri sıxışdırıb öz məqsədlərini onların yerinə qoyurlarsa. Yəqin ki, sizin də diqqətinizdən yayınmamışdır ki, sadizm kişiliyə, mazoxizm qadınlığa daha intim bir münasibət bəsləyir, sanki burada gizli bir qohumluq mövcuddur, baxmayaraq ki, dərhal deməliyəm: biz bu yolla irəli gedə bilmədik. Hər ikisi, həm sadizm, həm də mazoxizm libido nəzəriyyəsi üçün kifayət qədər tapmacalı hadisələrdir, mazoxizm xüsusilə, və bu tam qaydasındadır ki, bir nəzəriyyə üçün büdrəmə daşı olan şey, onu əvəz edən nəzəriyyə üçün künc daşı olmalıdır.

Deməli, biz belə hesab edirik ki, sadizmdə və mazoxizmdə hər iki həvəs növünün, Erosun aqressiya ilə qarışmasının iki parlaq nümunəsini qarşımızda görürük və indi belə bir fərziyyə irəli sürürük ki, bu münasibət nümunəvidir, öyrənə bildiyimiz bütün həvəs təhrikləri hər iki həvəs növünün bu cür qarışıqlarından və ya ərintilərindən ibarətdir. Təbii ki, ən müxtəlif qarışıq nisbətlərində. Bu zaman erotik həvəslər cinsi məqsədlərinin müxtəlifliyini qarışığa daxil edərdi, digərləri isə öz birtərəfli meylinin yumşaldılmasına və pillələnməsinə yol verərdi. Bu fərziyyə ilə biz özümüzə tədqiqatlar üçün perspektiv açdıq ki, bunlar bir vaxt patoloji proseslərin anlaşılması üçün böyük əhəmiyyət kəsb edə bilər. Çünki qarışıqlar da parçalana bilər və bu cür həvəs ayrılmalarına funksiya üçün ən ağır nəticələr etibar etmək olar. Lakin bu baxış bucaqları hələ çox yenidir; indiyə qədər heç kim onları işdə tətbiq etməyə cəhd göstərməmişdir. Biz mazoxizmin bizə verdiyi xüsusi problemə qayıdırıq. Bir anlıq onun erotik komponentindən fərəqət etsək, o bizə özünüməhv etməni məqsəd qoyan bir təmayülün mövcudluğuna zəmanət verir. Əgər dağıdıcı həvəs üçün də doğrudursa ki, Mən — lakin biz burada daha çox O-nu, bütün şəxsiyyəti nəzərdə tuturuq — ilkin olaraq bütün həvəs təhriklərini özündə birləşdirir, onda belə bir anlayış yaranır ki, mazoxizm sadizmdən daha qədimdir, sadizm isə bayıra yönəldilmiş dağıdıcı həvəsdir və bununla da aqressiya xarakteri qazanır. İlkin dağıdıcı həvəsdən bu qədər və bu qədər hələ də daxildə qala bilər; görünür ki, bizim qavrayışımız ona yalnız bu iki şərt daxilində yiyələnir: ya o erotik həvəslərlə mazoxizmə birləşdikdə, ya da o aqressiya olaraq — az və ya çox erotik əlavə ilə — xarici aləmə yönəldikdə. İndi bizə o imkanın əhəmiyyəti özünü qəbul etdirir ki, aqressiya xarici aləmdə təminat tapa bilməz, çünki real maneələrlə qarşılaşır. Onda o, bəlkə də geri çəkiləcək, daxildə hökm sürən özünüdağıtmanın həcmini artıracaq. Eşidəcəyik ki, bu həqiqətən belə baş verir və bu proses nə qədər vacibdir. Qarşısı alınmış aqressiya ağır zərər mənasına gəlir; həqiqətən elə görünür ki, özümüzü məhv etməmək üçün, özünüməhv meylindən qorunmaq üçün başqalarını və başqa şeyləri məhv etməliyik. Əlbəttə, etik üçün kədərli bir açılış!

Lakin etik daha uzun müddət spekulyasiyalarımızın qeyri-ehtimallığı ilə təsəlli tapacaq. Öz orqanik evinin dağıdılması ilə məşğul olan qəribə bir həvəs! Şairlər doğrudan da belə şeylərdən danışırlar, amma şairlər məsuliyyətsizdirlər, onlar poetik lisenziya imtiyazından istifadə edirlər. Həqiqətən də, oxşar təsəvvürlər fiziologiyaya da yad deyil, məsələn, özünü həzm edən mədə selikli qişası haqqında təsəvvür. Amma etiraf etmək lazımdır ki, bizim özünüdağıtma həvəsimiz daha geniş dəstəyə ehtiyac duyur. Belə geniş əhatəli bir fərziyyəni yalnız bəzi yazıq axmaqların cinsi təminatlarını qəribə bir şərtə bağladıqları üçün riskə atmaq olmaz. Məncə, həvəslərin dərindən öyrənilməsi bizə lazım olanı verəcək. Həvəslər təkcə ruhi həyatı deyil, həm də vegetativ həyatı idarə edir və bu orqanik həvəslər ən güclü marağımıza layiq olan bir xüsusiyyət göstərir. Bunun həvəslərin ümumi xarakteri olub-olmadığını yalnız sonra qiymətləndirə biləcəyik. Onlar əslində əvvəlki bir vəziyyəti yenidən bərpa etməyə çalışmaq kimi təzahür edirlər. Güman edə bilərik ki, belə bir vəziyyət bir dəfə əldə edildikdən sonra pozulduğu andan etibarən onu yenidən yaratmağa çalışan bir həvəs yaranır və bizim təkrarolunma məcburiyyəti adlandıra biləcəyimiz hadisələri meydana gətirir. Beləliklə, embriologiya təkrarolunma məcburiyyətinin yeganə bir parçasıdır; heyvanlar aləmində çox yuxarılara qədər itirilmiş orqanları yenidən yaratmaq qabiliyyəti uzanır və terapevtik kömək göstərmələrlə yanaşı sağalmalarımıza borclu olduğumuz sağaltma həvəsi aşağı heyvanlarda bu qədər möhtəşəm inkişaf etmiş bu qabiliyyətin qalığı ola bilər. Balıqların kürü tökmə köçləri, bəlkə quş uçuşları, ola bilsin ki, heyvanlarda instinkt təzahürü olaraq adlandırdığımız hər şey təkrarolunma məcburiyyətinin əmri altında baş verir ki, bu da həvəslərin mühafizəkar təbiətini ifadə edir. Ruhi sahədə də onun təzahürlərini uzun müddət axtarmağa ehtiyac yoxdur. Diqqətimizi çəkdi ki, erkən uşaqlığın unudulmuş və sıxışdırılmış yaşantıları analitik iş zamanı yuxularda və reaksiyalarda, xüsusilə də transfer reaksiyalarında təkrar istehsal olunur, baxmayaraq ki, onların yenidən oyanması həzz prinsipinin marağına ziddir və biz belə izahat verdik ki, bu hallarda təkrarolunma məcburiyyəti özünü həzz prinsipindən kənara qoyur. Analizdən kənarda da oxşar şeyləri müşahidə etmək olar. Elə insanlar var ki, həyatlarında düzəliş etmədən həmişə eyni reaksiyaları öz ziyanlarına təkrar edirlər və ya elə görünür ki, amansız bir tale tərəfindən təqib olunurlar, halbuki daha dəqiq araşdırma öyrədir ki, onlar bu taleyi bilmədən özləri hazırlayırlar. Biz onda təkrarolunma məcburiyyətinə şeytani xarakter aid edirik. Bəs həvəslərin bu mühafizəkar xüsusiyyəti özünüdağıtma anlayışımız üçün nə verə bilər? Belə bir həvəs hansı əvvəlki vəziyyəti yenidən bərpa etmək? Xeyr, cavab uzaqda deyil və geniş perspektivlər açır. Əgər doğrudursa ki, — yadda saxlanıla bilməyən bir zamanda və təsəvvür edilə bilməyən bir şəkildə — bir vaxtlar cansız maddədən həyat meydana çıxmışdır, onda bizim fərziyyəmizə görə o zaman elə bir həvəs yaranmalı idi ki, o, həyatı yenidən ləğv etmək, qeyri-üzvi vəziyyəti yenidən bərpa etmək istəyir. Əgər bu həvəsdə öz fərziyyəmizin özünü məhv etməsini tanıyırıqsa, onda biz bunu heç bir həyat prosesində əskik oluna bilməyən bir ölüm həvəsinin ifadəsi olaraq qavraya bilərik. İndi isə bizim inandığımız həvəslər bizim üçün iki qrupa ayrılır: getdikcə daha çox canlı substansiyanı daha böyük birliklərə topalamaq istəyən erotik həvəslər və bu səyə qarşı çıxan və canlını qeyri-üzvi vəziyyətə qaytaran ölüm həvəsləri. Hər ikisinin birgə və qarşılıqlı təsirindən həyat hadisələri meydana çıxır ki, onlara ölüm son qoyur.

Bəlkə də çiyinlərinizi çəkərək deyəcəksiniz: bu təbiət elmi deyil, bu Şopenhauer fəlsəfəsidir. Amma niyə, xanımlar və cənablar, cəsarətli bir mütəfəkkir o şeyi təxmin etməməli idi ki, sonra ayıq və zəhmətli detallı tədqiqat onu təsdiqləyir? Üstəlik, hər şey artıq bir dəfə deyilmişdir və Şopenhauerdən əvvəl çoxları bənzər şeylər demişdir. Bundan əlavə, bizim dediyimiz hətta düzgün Şopenhauer də deyil. Biz iddia etmirik ki, ölüm həyatın yeganə məqsədidir; biz ölümün yanında həyatı da gözdən qaçırmırıq. Biz iki əsas həvəsi qəbul edirik və hər birinə öz məqsədini veririk. Hər ikisinin həyat prosesində necə qarışdığı, ölüm həvəsinin Erosun niyyətlərinə necə xidmət etdirildiyi, xüsusən də onun xaricə dönüşündə aqressiya olaraq, bunlar gələcək tədqiqata buraxılmalı olan vəzifələrdir. Biz yalnız elə bir məqama qədər irəliləyə bilirik ki, orada belə bir perspektiv qarşımızda açılır. Həm də sual ki, mühafizəkar xarakter istisnasız olaraq bütün həvəslərə xas deyilmi, erotik həvəslər də canlının sintezini daha böyük birliklərə can atarkən əvvəlki bir vəziyyəti geri gətirmək istəmirmi, bu sualı da cavabsız qoymalı olacağıq.

Biz öz bazamızdan bir az uzağa uzaqlaşdıq. Sizə sonradan bildirmək istəyirəm ki, həvəs təliminə dair bu mülahizələrin çıxış nöqtəsi nə idi. Elə həmin nöqtə ki, bizi Mən ilə şüursuz arasındakı münasibətin yenidən nəzərdən keçirilməsinə gətirdi, analitik işdən alınan təəssürat ki, müqavimət göstərən pasiyent bu müqavimət barədə çox vaxt heç nə bilmir. Amma ona təkcə müqavimətin faktı deyil, onun motivləri də şüursuzdur. Biz bu motivləri və ya bu motivi araşdırmalı olduq və təəccübümüzə onu güclü bir cəza ehtiyacında tapdıq ki, biz onu yalnız mazoxist arzulara aid edə bilərdik. Bu tapıntının praktik əhəmiyyəti nəzəri əhəmiyyətindən geri qalmır, çünki bu cəza ehtiyacı bizim terapevtik səylərimizin ən pis düşmənidir. O, əziyyətlə doyurulur ki, nevrozu ilə bağlıdır və buna görə də xəstəlikdə israr edir. Görünür ki, bu amil, şüursuz cəza ehtiyacı, hər nevrotik xəstəliyində iştirak edir. Burada nevrotik əziyyətin başqa bir əziyyətlə əvəz oluna bildiyi hallar həqiqətən inandırıcı təsir bağışlayır. Sizə belə bir təcrübədən danışmaq istəyirəm. Bir dəfə mənə bir qadını təxminən 15 il ərzində əzabverici bir varlığa məhkum edən və onu həyatda iştirakdan kənarlaşdıran simptom kompleksindən azad etmək nəsib olmuşdu. O, özünü artıq sağlam hiss edirdi və az olmayan istedadlarını inkişaf etdirmək, həmçinin bir parça nüfuz, həzz və uğur qazanmaq üçün həvəslə fəaliyyətə atıldı. Lakin onun hər cəhdi bununla bitirdi ki, ya ona bildirirdilər, ya da özü anlayırdı ki, bu sahədə bir şeyə nail olmaq üçün artıq çox qocalmışdır. Hər belə nəticədən sonra xəstəliyə qayıdış gələcək addım olardı, lakin o, artıq buna nail ola bilmirdi; bunun əvəzinə hər dəfə onu bir müddət fəaliyyətdən çıxaran və əziyyət çəkməyə məcbur edən bədbəxt hadisələr baş verirdi. O, yıxılıb ayağını burxmuş və ya dizini zədələmiş, hər hansı bir iş görərkən əlini xəsarətə məruz qoymuşdu. Bu zahiri təsadüflərdə onun öz payının nə qədər böyük ola biləcəyinə diqqət çəkildikdə, o, belə deyək, öz texnikasını dəyişdi. Bədbəxt hadisələrin yerinə eyni səbəblərdən yüngül xəstəliklər — katar, anginalar, qripabənzər hallar, revmatik şişkinliklər meydana çıxdı, nəhayət, qəbul etdiyi təslimiyyətlə bütün bu kabus keçib getdi.

Bu şüursuz cəza ehtiyacının mənşəyi barədə, fikrimizcə, heç bir şübhə yoxdur. O, vicdanın bir hissəsi kimi, vicdanımızın şüursuza davamı kimi davranır, o da vicdanla eyni mənşəyə malik olacaq, yəni daxililəşdirilmiş və Üst-Mən tərəfindən qəbul edilmiş aqressiyanın bir hissəsinə uyğun gələcək. Sözlər daha yaxşı uyğun gəlsəydi, bütün praktik məsələlər üçün onu «şüursuz günah hissi» adlandırmaq tamamilə əsaslı olardı. Nəzəri cəhətdən biz əslində şübhə içindəyik: xarici aləmdən geri qayıdan bütün aqressiyanın Üst-Mən tərəfindən bağlandığını və bununla da Mənə qarşı yönəldiyini qəbul etməliyikmi, yoxsa onun bir hissəsi Mən və O daxilində sərbəst dağıdıcı həvəs kimi öz səssiz və qorxulu fəaliyyətini göstərir? Belə bir bölgü daha ehtimallıdır, lakin bu barədə başqa heç nə bilmirik. Üst-Mənin ilk qurulması zamanı, şübhəsiz ki, bu instansiyanın təchizatı üçün valideynlərə qarşı olan aqressiyanın o hissəsi istifadə edilmişdir ki, uşaq öz sevgi fiksasiyası və xarici çətinliklər nəticəsində onu xaricə çıxara bilməmişdi, və buna görə də Üst-Mənin sərtliyi sadəcə tərbiyənin sərtliyinə uyğun gəlməməlidir. Tamamilə mümkündür ki, sonrakı münasibətlərdə aqressiyanın boğulması zamanı həvəs həmin həlledici anda ona açılmış eyni yolu tutur.

Bu şüursuz günah hissi olan şəxslər həddindən artıq güclü olduğunu analitik müalicədə proqnoz baxımından o qədər xoşagəlməz mənfi terapevtik reaksiya vasitəsilə büruzə verirlər. Onlara simptomun ən azı müvəqqəti yox olmasına səbəb olmalı olan bir simptom həlli bildirildikdə, onlarda əksinə, simptomun və əziyyətin ani güclənməsi əldə edilir. Çox vaxt onları müalicə zamanı davranışlarına görə tərifləmək, analizin gedişatı haqqında bəzi ümidverici sözlər söyləmək kifayət edir ki, onların vəziyyətində danılmaz bir pisləşmə yaransın. Qeyri-analitik deyərdi ki, o, «sağalma iradəsini» itirib; analitik düşüncə tərzinə görə isə siz bu davranışda şüursuz günah hissinin təzahürünü görürsünüz ki, bu hiss üçün xəstəlik öz əziyyətləri və maneələri ilə lap yerinə düşür. Şüursuz günah hissinin açdığı problemlər, onun əxlaqla, pedaqogika ilə, cinayətkarlıqla və baxımsızlıqla münasibətləri hazırda psixoanalitiklərin üstünlük verdiyi iş sahəsidir. Gözlənilməz bir yerdə biz burada ruhi yeraltı dünyadan açıq bazara soxulmuşuq. Sizi daha irəli apara bilmərəm, amma bu dəfəlik sizinlə vidalaşmazdan əvvəl bir fikir gedişi ilə sizi hələ saxlamalıyam. Bizim üçün belə demək adi hal almışdır ki, mədəniyyətimiz cinsi həvəslər hesabına qurulmuşdur; bu həvəslər cəmiyyət tərəfindən ləngidilir, qismən sıxışdırılsa da, digər qismən yeni məqsədlər üçün istifadəyə yararlı edilir. Biz həm də mədəni qazanclarımızla fəxr etməklə bərabər etiraf etmişik ki, bu mədəniyyətin tələblərini yerinə yetirmək, onun içində özümüzü yaxşı hiss etmək bizim üçün asan deyil, çünki bizə qoyulan həvəs məhdudiyyətləri ağır bir ruhi yük deməkdir. İndi cinsi həvəslər üçün qəbul etdiyimiz şey eyni dərəcədə, bəlkə də daha yüksək dərəcədə digər — aqressiya həvəsləri üçün də keçərlidir. Məhz bunlardır ki, ilk növbədə insanların birgə yaşayışını çətinləşdirir və onun davamını təhlükə altına alır; onun aqressiyasının məhdudlaşdırılması cəmiyyətin fərddən tələb etməli olduğu ilk, bəlkə də ən ağır qurbandır. Biz öyrənmişik ki, bu inadkarın ram edilməsi nə qədər dahiyanə bir şəkildə həyata keçirilir. Təhlükəli aqressiv təhrikləri özünə çəkən Üst-Mənin qoyulması, belə desək, üsyana meyilli yerə bir qarnizon gətirir. Lakin digər tərəfdən, sırf psixoloji baxımdan etiraf etmək lazımdır ki, Mən cəmiyyətin ehtiyaclarına belə qurban verildikdə, özü başqalarına qarşı tətbiq etməkdən məmnun olacağı aqressiyanın dağıdıcı meyillərinə tabe olmağa məcbur olduqda, özünü yaxşı hiss etmir. Bu, orqanik canlılar aləminə hakim olan yemək və yeyilmək dilemminin ruhi sahəyə davamı kimidir. Xoşbəxtlikdən, aqressiya həvəsləri heç vaxt tək deyil, həmişə erotik həvəslərlə birləşmişdir. Bu sonuncular insanın yaratdığı mədəniyyətin şəraitində çox şeyi yumşaltmalı və qarşısını almalıdır.

6 / 8

XXXIII. Mühazirə. Qadınlıq

Xanımlar və cənablar! Bütün bu müddət ərzində, sizinlə danışmağa hazırlaşarkən, daxili bir çətinliklə mübarizə aparıram. Belə desək, öz lisenziyamdan əmin deyiləm. Doğrudur ki, psixoanaliz on beş illik iş dövrü ərzində dəyişmiş və zənginləşmişdir, lakin buna baxmayaraq, psixoanalizə giriş dəyişməz və əlavəsiz qala bilərdi. Daim gözümün önünə gəlir ki, bu mühazirələrin mövcud olma haqqı yoxdur. Analitiklərə çox az şey deyirəm və ümumiyyətlə heç bir yeni şey demirəm, sizə isə çox şey və başa düşmək üçün hazırlığınız olmayan, sizə aid olmayan şeylər deyirəm. Üzrxahlıqlar axtardım və hər bir ayrı mühazirəni başqa bir əsaslandırma ilə haqq qazandırmaq istədim. Birincisi, yuxu nəzəriyyəsi haqqında olan, sizi bir anda yenidən analitik atmosferin ortasına qaytarmalı və göstərməli idi ki, bizim baxışlarımız nə qədər davamlı olduğunu sübut etmişdir. İkincisində, yuxudan sözdə okkultizmə gedən yolları izləyən, məni bu gün qərəzli gözləntilərin ehtiraslı müqavimətlərə qarşı mübarizə apardığı bir iş sahəsi haqqında sərbəst bir söz demək imkanı cəlb etdi, və ümid edə bilərdim ki, psixoanaliz nümunəsində tolerantlığa tərbiyə olunmuş mühakiməniz bu ekskursiyada məni müşayiət etməkdən imtina etməyəcəkdir. Üçüncü mühazirə, şəxsiyyətin parçalanması haqqında olan, şübhəsiz ki, sizə ən ağır tələbləri irəli sürdü, məzmunu o qədər yad idi, lakin Mən psixologiyasının bu ilk başlanğıcını sizdən əsirgəyə bilməzdim və əgər on beş il əvvəl buna sahib olsaydıq, o zaman da onu qeyd etməli olardım. Nəhayət, son mühazirə, yəqin ki, yalnız böyük bir gərginlik altında izlədiyiniz, zəruri düzəlişlər, ən mühüm tapmaca suallarının yeni həll cəhdlərini gətirdi və əgər bu barədə susaydım, mənim girişim yanlış yönləndirməyə çevrilərdi. Görürsünüz, əgər insan üzr istəməyi öhdəsinə götürürsə, sonda belə çıxır ki, hər şey qaçılmaz idi, hər şey tale idi. Mən tabe oluram; sizdən xahiş edirəm, siz də tabe olun.

Bugünkü mühazirə də bir girişə daxil olmamalıdır, lakin o, sizə analitik detallı işin bir nümunəsini verə bilər və mən onun tövsiyəsi üçün iki şey deyə bilərəm. O, spekulyasiya əlavəsi olmadan, demək olar ki, yalnız müşahidə edilmiş faktları gətirir və o, elə bir mövzu ilə məşğul olur ki, başqa heç bir mövzu qədər sizin marağınıza iddia edə bilməz. Qadınlıq tapmacası haqqında insanlar bütün dövrlərdə düşünmüşlər:

«Başlar heroqlif papaqlarında, başlar türbanda və qara beretdə, parikli başlar və min başqa yazıq, tərləyən insan başları — — —»

(Heine, Şimal dənizi.)

Siz də, kişi olduğunuz qədər, bu düşünmədən kənarda qalmamısınız; aranızdakı qadınlardan bunu gözləmirlər, onlar özləri bu tapmacadırlar. Kişi və ya qadın — başqa bir insan varlığı ilə qarşılaşdığınızda etdiyiniz ilk fərqdir və siz bu fərqi tərəddüdsüz əminliklə etməyə öyrəşmisiniz. Anatomik elm sizin əminliyinizi bir nöqtədə və ondan çox da uzağa olmayan yerdə bölür. Kişi olan kişi cinsiyyət məhsuludur, spermatozoid və onun daşıyıcısıdır, qadın olan yumurta və onu özündə saxlayan orqanizmdir. Hər iki cinsdə yalnız cinsiyyət funksiyalarına xidmət edən orqanlar təşəkkül tapmışdır, ehtimal ki, eyni əsasdan iki fərqli formalaşmaya doğru inkişaf etmişdir. Hər ikisində bundan başqa digər orqanlar, bədən formaları və toxumalar cinsiyyətin təsirini göstərir, lakin bu qeyri-sabitdir və miqyası dəyişkəndir — sözdə ikincili cinsiyyət xüsusiyyətləri. Və sonra elm sizə gözləntilərinizə zidd olan və ehtimal ki, hisslərinizi çaşdırmağa yararlı bir şey deyir. O, diqqətinizi kişi cinsiyyət aparatının hissələrinin qadının bədənində də tapıldığına yönəldir, hərçənd ki, atrofiyaya uğramış vəziyyətdə, və əks halda da eyni şey. O bu rastgəlmədə iki cinsliliyin, biseksuallığın əlamətini görür, sanki fərd kişi və ya qadın deyil, hər dəfə hər ikisidir, yalnız birindən digərindən bu qədər çox. Sonra sizdən kişi və qadın olanın ayrı-ayrı varlıqda qarışma nisbətinin tamamilə əhəmiyyətli dəyişmələrə məruz qaldığı fikri ilə tanış olmağınız tələb olunur. Lakin çox nadir hallar istisna olmaqla, bir şəxsdə yalnız bir növ cinsiyyət məhsulu — yumurta və ya toxum hüceyrələri — mövcud olduğundan, bu elementlərin həlledici əhəmiyyətindən şübhəyə düşməli və belə nəticəyə gəlməlisiniz ki, kişiliyi və ya qadınlığı təşkil edən, anatomiyanın qavraya bilmədiyi naməlum bir xarakterdir.

Bəlkə bunu psixologiya edə bilər? Biz kişi və qadını ruhi keyfiyyətlər olaraq da işlətməyə öyrəşmişik və biseksuallıq baxış nöqtəsini də ruh həyatına köçürmüşük. Beləliklə, deyirik ki, insan, istər kişi, istər qadın olsun, bu nöqtədə kişi, o nöqtədə qadın kimi davranır. Lakin tezliklə görəcəksiniz ki, bu yalnız anatomiyaya və konvensiyaya boyun əyməkdir. Siz kişi və qadın anlayışlarına yeni məzmun verə bilməzsiniz. Fərq psixoloji deyil; kişi deyəndə, adətən, «fəal»ı nəzərdə tutursunuz, qadın deyəndə isə «passiv»i. İndi doğrudur ki, belə bir əlaqə mövcuddur. Kişi cinsiyyət hüceyrəsi fəal hərəkətlidir, qadını axtarır yumurta hərəkətsizdir, passiv gözləyir. Cinsi elementar orqanizmlərin bu davranışı hətta cinsi əlaqə zamanı cinsi fərdlərin davranışı üçün nümunəvidir. Erkək cinsi birləşmə məqsədilə dişini təqib edir, ona hücum edir, onun içinə daxil olur. Amma bununla siz psixologiya üçün kişi xarakterini aqressiya momentinə endirmiş oldunuz. Bəzi heyvan siniflərində dişilərin daha güclü və aqressiv olduğunu, erkəklərin isə yalnız cinsi birləşmənin o bir aktında aktiv olduğunu nəzərə alsanız, bununla nəyəsə mahiyyətli toxunduğunuza şübhə edəcəksiniz. Məsələn, hörümçəklərdə belədir. Bizə o qədər məxsusi qadına xas görünən bala qoruma və böyütmə funksiyaları da heyvanlarda müntəzəm olaraq dişi cinsə bağlı deyil. Kifayət qədər yüksək inkişaf etmiş növlərdə müşahidə olunur ki, cinslər bala qoruma vəzifəsini bölüşürlər və ya hətta erkək bütünlüklə özünü ona həsr edir. Hətta insan cinsi həyatı sahəsində də tezliklə görürsünüz ki, kişi davranışını aktivliklə, qadın davranışını passivliklə örtmək nə qədər qeyri-kafidir. Ana hər mənada uşağa qarşı aktivdir, hətta əmizdirmə aktı barədə də eyni dərəcədə deyə bilərsiniz ki, o uşağı əmizdirir, nəinki uşağın onu əmizməsinə imkan verir. Sonra dar cinsi sahədən nə qədər uzaqlaşsanız, o «örtmə xətası» bir o qədər aydın olur. Qadınlar müxtəlif istiqamətlərdə böyük aktivlik inkişaf etdirə bilərlər, kişilər isə yüksək dərəcədə passiv itaətkarlıq inkişaf etdirməsələr, öz bənzərləri ilə birgə yaşaya bilməzlər. İndi desəniz ki, bu faktlar sadəcə olaraq sübut edir ki, kişilər də, qadınlar da psixoloji mənada biseksualdırlar, bundan belə nəticə çıxarıram ki, siz özünüzdə qərara gəlmişsiniz aktivliyi kişi ilə, passivliyi qadınla üst-üstə düşməyə qoyasınız. Amma mən sizə bundan çəkinməyi məsləhət görürəm. Mənə bu qeyri-məqsədəuyğun görünür və heç bir yeni bilik gətirmir.

Qadınlığı psixoloji olaraq passiv məqsədlərə üstünlük verməklə xarakterizə etmək barədə düşünmək olar. Bu, təbii ki, passivliklə eyni şey deyil; passiv məqsədi həyata keçirmək üçün böyük bir aktivlik parçası zəruri ola bilər. Bəlkə də bu belə baş verir ki, qadında cinsi funksiyadakı payından irəli gələrək passiv davranışa və passiv məqsəd istəklərinə üstünlük vermə müəyyən dərəcədə həyata keçir, cinsi həyatın bu nümunəviliyi məhdudlaşdıqca və ya genişləndikcə az və ya çox dərəcədə. Lakin bununla yanaşı, qadını eyni dərəcədə passiv vəziyyətlərə sıxışdıran sosial quruluşların təsirini qiymətdən salmamağa diqqət etməliyik. Bütün bunlar hələ çox aydınlaşdırılmamışdır. Qadınlıqla həvəs həyatı arasında xüsusilə sabit bir əlaqəni gözdən qaçırmaq istəmirik. Qadına konstitusional olaraq qabaqcadan yazılmış və sosial olaraq qoyulmuş aqressiyasının boğulması güclü mazoxist təhriklərin formalaşmasına kömək edir, hansı ki, onlar da içəriyə çevrilmiş dağıdıcı meyilləri erotik olaraq bağlamağa nail olurlar. Mazoxizm, necə deyərlər, həqiqətən qadına xasdır. Lakin mazoxizmə, tez-tez olduğu kimi, kişilərdə rast gəlsəniz, bu kişilərin çox aydın qadın cizgiləri göstərdiyini söyləməkdən başqa sizə nə qalır? Artıq buna hazırsınız ki, psixologiya da qadınlıq tapmacasını həll etməyəcək. Bu aydınlaşdırma başqa yerdən gəlməlidir və canlı varlıqların iki cinsə diferensiasiyasının ümumiyyətlə necə yarandığını öyrənməmişdən əvvəl gələ bilməz. Bu barədə heç nə bilmirik, halbuki ikicinslilik orqanik həyatın elə diqqətçəkən xarakteridir ki, onunla canlı təbiət cansız təbiətdən kəskin şəkildə ayrılır. Bu arada qadın cinsiyyət orqanlarına malik olmaları ilə açıq və ya əsasən qadın kimi xarakterizə olunan həmin insan fərdlərində öyrənməli çox şey tapırıq. Psixoanalizin özünəməxsusluğuna uyğundur ki, o, qadının nə olduğunu təsvir etmək istəmir, — bu, onun üçün çətin ki həll oluna bilən bir vəzifə olardı, — əksinə, onun necə olduğunu, qadının biseksual meyilli uşaqdan necə inkişaf etdiyini araşdırır. Bu barədə son vaxtlar müəyyən şeylər öyrənmişik, bunu bir neçə dəyərli həmkarımızın analizdə bu məsələni işləməyə başlamasına borcluyuq. Bu barədə müzakirə cinslər arasındakı fərqdən xüsusi bir cazibə qazanmışdır, çünki hər dəfə bir müqayisə onların cinsinin əleyhinə nəticələnəcək kimi görünəndə, xanımlarımız belə bir şübhə ifadə edə bilirdilər ki, biz, kişi analitiklər, qadınlığa qarşı bəzi dərin kök salmış qərəzləri aradan qaldırmamışıq, bu da indi tədqiqatımızın qərəzliliyi ilə özünü göstərirdi. Biz isə biseksuallıq zəminində hər hansı nəzakətsizlikdən qaçmaqda asanlıqla nail olurduq. Sadəcə deməli idik: Bu sizə aid deyil. Siz bir istisnasınız, bu nöqtədə qadından çox kişisiniz.

Qadın cinsiyyət inkişafının tədqiqinə iki gözlənti ilə yaxınlaşırıq: Birincisi, burada da konstitusiyanın özünü funksiyaya müqavimət göstərmədən uyğunlaşdırmayacağı. Digəri, həlledici dönüşlərin artıq yetkinlik dövründən əvvəl başlanğıcının qoyulacağı və ya tamamlanacağı. Hər ikisi tezliklə təsdiqlənir. Bundan əlavə, oğlan uşağındakı vəziyyətlə müqayisə bizə deyir ki, kiçik qızın normal qadına inkişafı daha çətin və daha mürəkkəbdir, çünki o, iki əlavə vəzifəni əhatə edir ki, kişinin inkişafında bunlara heç bir qarşılıq yoxdur. Paraleli əvvəlindən izləyək. Şübhəsiz ki, artıq oğlan və qız uşağında material fərqlidir; bunu müəyyən etmək üçün psixoanalizə ehtiyac yoxdur. Cinsiyyət orqanlarının formalaşmasındakı fərq, xatırlanmağa ehtiyac duymayacaq qədər məlum olan digər bədən fərqləri ilə müşayiət olunur. Həvəs quruluşunda da qadının sonrakı mahiyyətini duymağa imkan verən fərqlər üzə çıxır. Kiçik qız, bir qayda olaraq, daha az aqressiv, inadkar və özünə kifayət edəndir, ona göstərilməli olan nəvaziyə daha çox ehtiyacı var kimi görünür, buna görə də daha asılı və daha itaətkar görünür. Onun nəcis ifrazatını idarə etməyə daha asan və daha tez öyrədilə bilməsi, çox güman ki, yalnız bu itaətkarlığın nəticəsidir; sidik və nəcis axı uşağın qayğısına qalan şəxslərə bəxş etdiyi ilk hədiyyələrdir, bunlara yiyələnmək isə uşağın həvəs həyatının boyun əydiyi ilk güzəştdir. Həmçinin təəssürat yaranır ki, balaca qız yaşıdı olan oğlandan daha ağıllı, daha canlıdır, xarici aləmə daha çox yaxınlaşır, eyni zamanda daha güclü obyekt yüklənmələri həyata keçirir. Bu inkişaf üstünlüyünün dəqiq müəyyənləşdirmələrlə təsdiqlənib-təsdiqlənmədiyini bilmirəm, hər halda qızın intellektual cəhətdən geridə qalmış adlandırıla bilməyəcəyi qətidir. Lakin bu cins fərqləri o qədər də nəzərə çarpmır, onlar fərdi variasiyalarla tarazlaşdırıla bilər. İlk növbədə güddüyümüz məqsədlər üçün biz onları laqeyd qala bilərik.

Libido inkişafının erkən mərhələlərini hər iki cins, görünür, eyni şəkildə keçir. Güman etmək olardı ki, qızda artıq sadist-anal mərhələdə aqressiyanın geridə qalması özünü göstərir, lakin bu baş vermir. Uşaq oyununun təhlili qadın analitiklərimizə göstərmişdir ki, balaca qızların aqressiv impulsları bolluğuna və şiddətinə görə heç bir arzu doğurmur. Fallik mərhələyə daxil olmaqla cinslər arasındakı fərqlər tamamilə uyğunluqların arxasında geri çəkilir. İndi etiraf etməliyik ki, balaca qız balaca kişidir. Bu mərhələ, məlum olduğu kimi, oğlanda onunla fərqlənir ki, o, öz balaca penisindən həzz verici hisslər əldə etməyi bilir və onun oyanmış vəziyyətini cinsi əlaqə haqqındakı təsəvvürləri ilə əlaqələndirir. Qız da özünün daha da balaca klitorisi ilə eyni şeyi edir. Görünür ki, qızda bütün onanist aktlar bu penis ekvivalentində baş verir, həqiqi qadın vajinası hələ hər iki cins üçün kəşf olunmamışdır. Tək-tək səslər erkən vajinal hisslərdən də xəbər verir, lakin belələrini anal və ya dəhliz hisslərindən ayırmaq asan olmasa gərək; heç bir halda onlar böyük rol oynaya bilməzlər. Biz ona sadiq qala bilərik ki, qızın fallik mərhələsində klitoris aparıcı erogen zonadır. Lakin belə də qalmamalıdır, qadınlığa dönüşlə klitoris həssaslığını və bununla da əhəmiyyətini tamamilə və ya qismən vajinaya verməlidir və bu, qadının inkişafının həll etməli olduğu iki vəzifədən biri olardı, halbuki daha xoşbəxt olan kişi cinsi yetkinlik dövründə yalnız cinsi erkən çiçəklənmə dövründə əvvəlcədən məşq etdiyini davam etdirməlidir.

Klitorisin rolu üzərinə hələ qayıdacağıq, indi qızın inkişafının yükləndiyi ikinci vəzifəyə müraciət edirik. Oğlanın ilk sevgi obyekti anadır, o, Edip kompleksinin formalaşmasında da belə qalır, əsasən də bütün həyat boyu. Həmçinin qız üçün ana — və onunla birləşən dayə, baxıcı simaları — ilk obyekt olmalıdır; ilk obyekt yüklənmələri axı böyük və sadə həyat ehtiyaclarının ödənilməsinə əsaslanaraq baş verir və uşaq baxımının şəraiti hər iki cins üçün eynidir. Edip vəziyyətində isə qız üçün sevgi obyekti ata olmuşdur və biz gözləyirik ki, inkişafın normal gedişində o, ata obyektindən son obyekt seçiminə qədər yol tapacaqdır. Deməli, qız zamanın dəyişməsi ilə erogen zonanı və obyekti dəyişməlidir, oğlan isə hər ikisini saxlayır. Onda belə bir sual yaranır: bu necə baş verir, xüsusən: qız anadan ataya bağlılığa necə gəlir, ya başqa sözlə: öz kişi fazasından onun üçün bioloji olaraq müəyyən edilmiş qadın fazasına necə keçir?

İndi ideal sadəliklə bir həll yolu olardı, əgər güman edə bilsəydik ki, müəyyən yaşdan etibarən qarşı cinsin cazibəsinin elementar təsiri özünü göstərir və kiçik qadını kişiyə doğru sürükləyir, halbuki eyni qanun oğlana anada qalmağa icazə verir. Hətta buna əlavə etmək olardı ki, uşaqlar bu zaman valideynlərin cinsi üstünlük verməsinin onlara verdiyi işarələrə uyğun gedirlər. Amma bu qədər yaxşı vəziyyətdə olmayacağıq, şairlərin bu qədər heyran olduqları, analitik olaraq daha da parçalana bilməyən o gizli qüvvəyə ciddi surətdə inana biləcəyimizi az qala bilmirik. Biz tamam başqa cür bir məlumatı zəhmətli tədqiqatlardan əldə etmişik, hansı ki, heç olmasa materialı asanlıqla tapmaq mümkün idi. Bilirsiniz ki, həqiqi ataya qədər gec dövrlərə qədər ata obyektindən, hətta nəvazişli asılılıqda qalan qadınların sayı çox böyükdür. Belə qadınlarda intensiv və uzun müddət davam edən ata bağlılığı ilə təəccüblü müəyyən etmələr etmişik. Təbii ki, biz bilirdik ki, ana bağlılığının bir ilkin mərhələsi olmuşdur, amma bilmirdik ki, o bu qədər məzmunlu ola bilər, bu qədər uzun davam edə bilər, fiksasiyalar və meyillər üçün bu qədər çox səbəb buraxa bilər. Bu müddət ərzində ata yalnız bir narahat edici rəqibdir; bəzi hallarda ana bağlılığı dördüncü ili də keçib keçir. Sonralar ata münasibətində tapdığımız demək olar ki, hər şey artıq onda mövcud idi və sonradan ataya köçürülmüşdür. Qısası, biz əminliyə gəlirik ki, insan bu preedipal ana bağlılığı fazasını qiymətləndirməsə, qadını başa düşə bilməz.

İndi biz istəyirik bilək ki, qızın anaya libidinal münasibətləri hansılardır. Cavab belədir: onlar çox müxtəlifdir. Uşaq cinsiliyinin hər üç fazasından keçdikləri üçün onlar ayrı-ayrı fazaların xarakterlərini də alırlar, oral, sadist-anal və fallik istəklərlə ifadə olunurlar. Bu istəklər həm aktiv, həm də passiv təhrikləri təmsil edirlər; onları sonralar meydana çıxan cinslər fərqinə aid etsək, hansı ki, bundan mümkün qədər çəkinmək lazımdır, onları kişi və qadın adlandırmaq olar. Onlar bundan başqa tamambivalentdir, həm məhəbbətli, həm də düşmən-aqressiv təbiətlidir. Sonuncular çox vaxt yalnız təşviş təsəvvürlərinə çevrildikdən sonra üzə çıxır. Bu erkən cinsi istəklərin ifadəsini göstərmək həmişə asan deyil; ən aydın şəkildə anaya uşaq etmək istəyi ifadə olunur, ona uyğun olan, ondan uşaq doğurmaq istəyi kimi, hər ikisi fallik dövrə aid olub, kifayət qədər qəribədir, lakin analitik müşahidə ilə hər şübhədən kənar müəyyən edilmişdir. Bu tədqiqatların cazibəsi onların bizə gətirdiyi təəccüblü ayrı-ayrı tapıntılardadır. Məsələn, sonralar paranoyak xəstəliyin nüvəsini təşkil edə bilən öldürülmək və ya zəhərlənmək təşvişinin artıq bu preedipal dövrdə anaya aid edildiyini kəşf edirik. Yaxud başqa bir hal: Siz analitik tədqiqatların tarixindən mənə çox əziyyətli saatlar yaşatmış maraqlı bir epizodu xatırlayırsınız. Əsas marağın cinsi uşaqlıq yuxularının üzə çıxarılmasına yönəldiyi dövrdə demək olar ki, bütün qadın pasiyentlərim mənə atası tərəfindən yoldan çıxarıldıqlarını danışırdılar. Nəhayət, bu məlumatların yalan olduğu qənaətinə gəlməli oldum və belə anladım ki, histerik simptomlar real hadisələrdən deyil, fantaziyalardan qaynaqlanır. Yalnız sonralar atanın yoldan çıxarması haqqındakı bu fantaziyada qadında tipik Edip kompleksinin ifadəsini tanıya bildim. İndi isə qızların preedipal ön tarixində yoldan çıxarma fantaziyası yenidən tapılır, lakin yoldan çıxaran müntəzəm olaraq anadır. Burada isə fantaziya gerçəkliyin zəmininə toxunur, çünki bədən qulluğu qayğıları zamanı cinsiyyət orqanında həzz hissləri doğuran, bəlkə də ilk dəfə oyadan həqiqətən ana idi.

Gözləyirəm ki, Siz kiçik qızın anası ilə cinsi əlaqələrinin zənginliyi və gücü haqqında bu təsvirin çox şişirdildiyi şübhəsinə hazır olasınız. Axı kiçik qızları görmək imkanı var və onlarda buna bənzər bir şey hiss etmirik. Lakin bu etiraz yerinə yetmir; müşahidə etməyi bacarsaq, uşaqlarda kifayət qədər görmək olar, bundan başqa, Siz nəzərə alın ki, uşaq öz cinsi istəklərindən nə qədər azını şüuröncəsi ifadəyə gətirə və ya heç olmasa bildirə bilər. O zaman biz yalnız haqlı olaraq bu hiss dünyasının qalıqlarını və nəticələrini sonradan o şəxslərdə öyrənirik ki, onlarda bu inkişaf prosesləri xüsusilə aydın və ya hətta həddindən artıq inkişafa çatmışdır. Axı patologiya bizə həmişə xidmət göstərmişdir ki, təcrid və şişirtmə yolu ilə normalda örtülü qalmış münasibətləri aşkar edək. Və tədqiqatlarımız heç də ağır anormal insanlar üzərində aparılmadığından, hesab edirəm ki, onların nəticələrini etibarlı saymağa haqqımız var.

İndi biz marağımızı bir suala yönəldəcəyik qızın bu qüdrətli ana bağlılığının nəyə əsaslandığını aydınlaşdırmaq. Bilirik ki, bu onun adi taleyidir; o, ata bağlılığına yer açmaq üçün müəyyəndir. Burada bizə sonrakı yolu göstərən bir fakta rast gəlirik. İnkişafdakı bu addımda söhbət obyektin sadə dəyişməsindən getmir. Anadan üz döndərmə düşmənçilik əlaməti altında baş verir, ana bağlılığı nifrətə keçir. Belə bir nifrət çox nəzərəçarpan ola bilər və bütün həyat boyu davam edə bilər, sonralar diqqətlə həddindən artıq kompensasiya oluna bilər, bir qayda olaraq onun bir hissəsi aradan qaldırılır, digər hissəsi qalır. Sonrakı illərin hadisələrinin buna təbii ki, güclü təsiri olur. Lakin biz yalnız onu ataya dönüş zamanı öyrənməklə və onun motivləşdirmələrini soruşmaqla kifayətlənirik. Onda biz anaya qarşı uzun bir ittiham və şikayətlər siyahısı eşidirik ki, bunlar uşağın düşmənçilik hisslərini əsaslandırmalıdır, çox müxtəlif dəyərdə olan bu ittihamların qiymətləndirilməsini də biz tərk etməyəcəyik. Bəziləri açıq-aşkar rasionalizasiyalardır, düşmənçiliyin həqiqi mənbələrini biz tapmalıyıq. Ümid edirəm ki, bu dəfə sizi psixoanalitik tədqiqatın bütün detallarından keçirərkən buna maraq göstərəcəksiniz.

Anaya qarşı ən uzaqlara gedən ittiham budur ki, o, uşağa çox az süd vermişdir, bu da ona sevgi çatışmazlığı kimi yozulur. İndi bu ittihamın bizim ailələrdə müəyyən əsası var. Analarda çox vaxt uşaq üçün kifayət qədər qida olmur və onlar onu bir neçə ay, yarım və ya dörddə üç il əmizdirməklə kifayətlənirlər. İbtidai xalqlarda uşaqlar iki və üç yaşına qədər ana döşü ilə qidalanır. Qidalandıran dayənin siması, bir qayda olaraq, ana ilə birləşdirilir; bu baş vermədikdə, məzəmmət digər istiqamətə çevrilir ki, o, uşağı belə həvəslə qidalandıran dayəni çox tez yola salmışdır. Lakin həqiqi vəziyyət nə olmuş olsa da, uşağın məzəmmətinin ona rast gəlindiyi qədər tez-tez haqlı olması qeyri-mümkündür. Daha doğrusu, belə görünür ki, uşağın ilk qidasına olan hərisliyi ümumiyyətlə yatırıla bilməz, o, ana döşünün itkisini heç vaxt unutmur. Mən heç də təəccüblənməzdim ki, artıq yeriyə və danışa bildiyi halda hələ də ana döşünü əmməyə icazə verilən bir ibtidai insanın təhlili də eyni məzəmməti üzə çıxarardı. Döşün əlindən alınması ilə zəhərlənmə təşvişi də, ehtimal ki, bağlıdır. Zəhər insanı xəstə edən qidadır. Bəlkə də uşaq öz erkən xəstəliklərini də bu məhrumiyyətlə əlaqələndirir. Təsadüfə inanmaq üçün artıq kifayət qədər intellektual təlim lazımdır; ibtidai insan, təhsilsiz adam, şübhəsiz ki, uşaq da baş verən hər şey üçün bir səbəb göstərməyi bilir. Bəlkə də bu, ilkin olaraq animizm mənasında bir motiv idi. Əhalimizin bəzi təbəqələrində bu gün də heç kim başqa biri, ən yaxşısı həkim tərəfindən öldürülmədən ölə bilməz. Və yaxın bir şəxsin ölümünə qarşı müntəzəm nevrotik reaksiya da özünü günahlandırmaqdır ki, insan bu ölümə özü səbəb olmuşdur.

Anaya qarşı növbəti ittiham uşaq otağında növbəti uşaq peyda olduqda alovlanır. Mümkünsə, o, oral məhrumiyyətlə əlaqəni saxlayır. Ana uşağa artıq süd verə bilmirdi və ya vermək istəmirdi, çünki qidaya yeni gələn üçün ehtiyac duyurdu. İki uşaq bir-birinə o qədər yaxın olduqda ki, laktasiya ikinci hamiləlik nəticəsində zədələnir, bu ittiham həqiqətən real əsas qazanır və təəccüblüdür ki, uşaq cəmi on bir aylıq yaş fərqində belə vəziyyəti qeydə almaq üçün çox kiçik deyildir. Lakin uşaq yalnız süd qidasını deyil, həm də ana qayğısının bütün digər əlamətlərini arzuolunmaz müdaxiləçi və rəqibdən əsirgəmir. O, özünü taxtdan salınmış, məhrum edilmiş, hüquqlarında zədələnmiş hiss edir, kiçik qardaşa-bacıya qısqanc nifrət atır və vəfasız anaya qarşı kin bəsləyir ki, bu da çox tez-tez öz davranışının xoşagəlməz dəyişikliyində ifadə olunur. O, təxminən «pis» olur, qıcıqlanan, sözə baxmayan və ifrazatların idarə edilməsindəki qazanımlarını geri qaytarır. Bütün bunlar çoxdan məlumdur və öz-özünə anlaşılan kimi qəbul edilir, lakin biz bu qısqanc təhriklərin gücü, onların yapışıb qalma inadkarlığı, həmçinin onların sonrakı inkişafa təsirinin böyüklüyü haqqında nadir hallarda düzgün təsəvvürə malik oluruq. Xüsusilə də ona görə ki, bu qısqanclıq sonrakı uşaq illərində daim yeni qida alır və bütün sarsıntı hər yeni qardaş-bacı ilə təkrarlanır. Uşaq ananın sevimli övladı olaraq qalsa belə, bu vəziyyət çox dəyişmir; uşağın sevgi tələbləri hədsizdir, müstəsnalıq tələb edir, heç bir bölgüyə yol vermir.

Uşağın anaya qarşı düşmənçiliyi üçün bol mənbə onun libido fazasına görə dəyişən müxtəlif cinsi istəkləri təşkil edir ki, bunlar da çox vaxt təmin oluna bilmir. Bu məhrumiyyətlərin ən güclüsü fallik dövrdə baş verir, o zaman ana cinsiyyət orqanında həzz verən fəaliyyəti qadağan edir — çox vaxt sərt hədələr altında və narazılığın bütün əlamətləri ilə — halbuki uşağı buna özü yönəltmişdi. İnsan düşünə bilər ki, bunlar qızın anadan uzaqlaşmasını əsaslandırmaq üçün kifayət qədər motivlərdir. Onda belə bir hökm vermək olardı ki, bu ixtilaf uşaq cinsiliyinin təbiətindən, sevgi tələblərinin hədsizliyindən və cinsi istəklərin yerinə yetirilməzliyindən qaçılmaz surətdə irəli gəlir. Bəlkə də düşünürlər ki, uşağın bu ilk sevgi münasibəti məhvə məhkumdur, məhz ona görə ki, o birincidir, çünki bu erkən obyekt yüklənmələri müntəzəm olaraq yüksək dərəcədə ambivalentdir; güclü sevginin yanında həmişə güclü aqressiya meyli mövcuddur və uşaq öz obyektini nə qədər ehtirasla sevirsə, onun tərəfindən gələn məyusluqlara və məhrumiyyətlərə qarşı bir o qədər həssas olur. Nəhayət, sevgi yığılmış düşmənçiliyə məğlub olmalıdır. Yaxud da sevgi yüklənmələrinin belə ilkin ambivalentliyini rədd etmək və göstərmək olar ki, ana-uşaq münasibətinin xüsusi təbiətidir ki, eyni qaçılmazlıqla uşaq sevgisinin pozulmasına gətirib çıxarır, çünki ən yumşaq tərbiyə belə məcburiyyət tətbiq etməkdən və məhdudiyyətlər qoymaqdan başqa cür edə bilməz və onun azadlığına hər belə müdaxilə uşaqda reaksiya olaraq üsyan və aqressiya meylini oyatmalıdır. Məncə, bu imkanların müzakirəsi çox maraqlı ola bilərdi, lakin bu zaman qəflətən elə bir etiraz meydana çıxır ki, bizim marağımızı başqa istiqamətə yönəldir. Bütün bu amillər — geri çəkilmələr, sevgi məyusluqları, qısqanclıq, ardınca qadağa gələn azdırma — oğlanın anaya münasibətində də qüvvədədir və buna baxmayaraq onu ana obyektindən uzaqlaşdıra bilmir. Əgər qıza xas olan, oğlanda olmayan və ya o qədər də olmayan bir şey tapmasaq, qızda ana bağlılığının nəticəsini izah etməmiş olarıq.

Məncə, biz bu spesifik anı tapmışıq və gözlənilən yerdə, hərçənd ki, təəccüblü formada. Gözlənilən yerdə deyirəm, çünki o kastrasiya kompleksindədir. Anatomik fərq də psixi nəticələrdə özünü göstərməlidir. Lakin analizlərdən öyrənmək bir təəccüb oldu ki, qız ananı penis çatışmazlığını məsuliyyətə cəlb edir və bu haqsızlığı ona bağışlamır.

Eşidirsiniz, biz qadına da kastrasiya kompleksi aid edirik. Haqlı əsasla, lakin o, oğlandakı ilə eyni məzmuna malik ola bilməz. Oğlanda kastrasiya kompleksi ondan sonra yaranır ki, o, qadın cinsiyyət orqanına baxış vasitəsilə öyrənir ki, onun bu qədər yüksək qiymətləndirdiyi üzv mütləq bədənlə birlikdə olmamalıdır. O, sonra özünün üzvə məşğul olması ilə özünə cəlb etdiyi hədələri xatırlayır, onlara inanmağa başlayır və bundan sonra kastrasiya təşvişinin təsiri altına düşür, bu təşviş onun sonrakı inkişafının ən güclü hərəkətverici qüvvəsi olur. Qızın kastrasiya kompleksi də digər cinsiyyət orqanına baxış vasitəsilə açılır. O, dərhal fərqi və — bunu etiraf etmək lazımdır — həm də onun mənasını duyur. Özünü ağır şəkildə məhrum edilmiş hiss edir, tez-tez «mən də belə bir şey istərdim» deyir və indi penis paxıllığına düşür, bu paxıllıq onun inkişafında və xarakter formalaşmasında silinməz izlər qoyur, ən əlverişli halda belə ağır psixi səy olmadan öhdəsindən gəlinməyəcəkdir. Qızın penis çatışmazlığı faktını qəbul etməsi o demək deyil ki, o, buna asanlıqla boyun əyir. Əksinə, o, hələ uzun müddət belə bir şey əldə etmək arzusunda qalır, bu mümkünlüyə inanılmaz dərəcədə uzun illər ərzində inanır və hətta realitet haqqında bilik bu arzunun yerinə yetirilməsini çoxdan əlçatmaz kimi kənara atmış olsa belə, analiz sübut edə bilər ki, o, şüursuzda qorunub saxlanılmışdır və əhəmiyyətli enerji yüklənməsi saxlamışdır. Nəhayət, həsrət çəkilən penisi əldə etmək arzusu yetkin qadını analizə sövq edən motivlərə öz töhfəsini verə bilər və onun analizdən ağıllıcasına gözləyə biləcəyi şey, məsələn, intellektual peşə icra etmək qabiliyyəti, tez-tez bu sıxışdırılmış arzunun sublimasiya olunmuş dəyişikliyi kimi tanına bilər. Penis paxıllığının əhəmiyyətindən şübhələnmək olmaz. Kişi ədalətsizliyinin bir nümunəsi olaraq belə bir iddianı dinləyin ki, paxıllıq və qısqanclıq qadınların ruh həyatında kişilərdəkindən daha böyük rol oynayır. Bu xüsusiyyətlər kişilərdə yoxdur demək deyil və ya qadınlarda onların penis paxıllığından başqa kökü yoxdur demək deyil, lakin biz qadınlardakı artıqlığı bu sonuncu təsirə aid etməyə meylliyik. Lakin bəzi analitiklərdə fallik fazada penis paxıllığının o ilk təkanının əhəmiyyətini aşağı salmaq meyli yaranmışdır. Onlar hesab edirlər ki, qadında bu mövqedən tapılan şey əsasən ikinci dərəcəli formalaşmadır ki, sonrakı konfliktlər zamanı həmin erkən infantil təhrikə reqressiya yolu ilə meydana gəlmişdir. Bu, dərinlik psixologiyasının ümumi problemidir. Bir çox patoloji — və ya sadəcə qeyri-adi — həvəs mövqelərində, məsələn, bütün cinsi perversiyalarda sual yaranır ki, nə qədəri onların gücünün erkən uşaqlıq fiksasiyalarına, nə qədərinin isə sonrakı yaşantılara və inkişaflara aid edilməli olduğunu. Burada demək olar ki, həmişə tamamlayıcı sıralar söhbət mövzusudur, necə ki, biz onları nevrozların etiologiyasını müzakirə edərkən qəbul etmişdik. Hər iki amil dəyişən həcmdə səbəb olmada pay alır; bir tərəfdəki azlıq digər tərəfdəki çoxluqla kompensasiya olunur. İnfantil olan bütün hallarda istiqamətvericidir, həlledici deyil həmişə, lakin yenə də çox vaxt. Məhz penis paxıllığı halında mən qətiyyətlə infantil momentin üstünlüyünü müdafiə etmək istəyirəm.

Onun kastrasiyasının kəşfi qızın inkişafında dönüş nöqtəsidir. Bundan üç inkişaf istiqaməti çıxır; biri cinsi ləngiməyə və ya nevroza aparır, növbəti kişilik kompleksi mənasında xarakter dəyişikliyinə, sonuncu isə nəhayət normal qadınlığa. Hər üçü haqqında kifayət qədər çox, hərçənd hamısını deyil, öyrənmişik. Birincinin əsas məzmunu budur ki, o vaxta qədər kişi kimi yaşamış kiçik qız klitorisinin oyandırılması ilə özünə həzz verməyi bilirdi və bu fəaliyyəti anaya yönəlmiş çox vaxt aktiv cinsi istəkləri ilə əlaqələndirirdi, penis paxıllığının təsiri ilə öz fallik cinsiliyinin həzzini korlayır. Özündən qat-qat yaxşı təchiz olunmuş oğlanla müqayisə nəticəsində özünə məhəbbətində incik düşərək, klitorisdə masturbator həzzdən imtina edir, anaya olan məhəbbətini rədd edir və bununla da çox vaxt cinsi səylərinin xeyli hissəsini ümumiyyətlə sıxışdırır. Anadan üz döndərmə, yəqin ki, bir anda baş vermir, çünki qız əvvəlcə öz kastrasiyasını fərdi bədbəxtlik hesab edir, yalnız tədricən onu digər qadın varlıqlara, nəhayət anaya da şamil edir. Onun məhəbbəti fallik anaya yönəlmişdi; ananın kastrasiya olunduğunu kəşf etməklə onu sevgi obyekti kimi buraxmaq mümkün olur, belə ki, uzun müddət toplanmış düşmənçilik motivləri üstünlük qazanır. Bu o deməkdir ki, penis yoxluğunun kəşfi ilə qadın qız üçün də, oğlan üçün də və sonralar bəlkə də kişi üçün də eyni dərəcədə dəyərsizləşdirilir.

Hamınız bilirsiniz ki, nevrotiklərimiz öz onanizmlərinə nə qədər üstün etioloji əhəmiyyət verirlər. Bütün şikayətlərinə görə onu günahlandırırlar və biz onları yanıldıqlarına inandırmaq üçün çox əziyyət çəkirik. Amma əslində onlara haqq verməliyik, çünki onanizm uşaqlıq cinsəlliyinin icraedici qüvvəsidir, onlar isə məhz onun yanlış inkişafından əziyyət çəkirlər. Yalnız nevrotiklər çox vaxt yetkinlik dövrünün onanizmini günahlandırırlar; əslində əhəmiyyətli olan erkən uşaqlıq onanizmini isə çox vaxt unutmuş olurlar. İstərdim ki, bir dəfə mənə imkan olsun sizə ətraflı izah edim ki, erkən onanizmin bütün faktiki təfərrüatları sonrakı nevroz və ya fərdin xarakteri üçün nə qədər əhəmiyyətli olur — aşkar edilib-edilməməsi, valideynlərin ona qarşı mübarizə aparıb-keçirməməsi, yoxsa ona yol verib-verməməsi, uşağın özünün onu boğmağa müvəffəq olub-olmaması. Bütün bunlar onun inkişafında silinməz izlər qoyub. Amma buna ehtiyacım olmadığı üçün daha çox sevinirəm; bu ağır, uzun sürən bir vəzifə olardı və sonda məni çətin vəziyyətə salardınız, çünki mütləq məndən valideyn və ya tərbiyəçi olaraq kiçik uşaqların onanizminə qarşı necə davranmaq barədə praktik məsləhətlər tələb edərdiniz. Sizə təqdim etdiyim qızların inkişafında indi bir misal eşidəcəksiniz ki, uşaq özü onanizmdən azad olmağa çalışır. Amma bu həmişə ona müvəffəq olmur. Penis paxıllığı klitorid onanizminə qarşı güclü bir impuls oyatdıqda və bu onanizm yenə də geri çəkilmək istəmədikdə, şiddətli bir azadlıq mübarizəsi başlayır; qız sanki indi vəzifədən çıxarılmış ananın rolunu özü üzərinə götürür və aşağı klitorisdən bütün narazılığını onun üzərindəki həzzə qarşı müqavimətdə ifadə edir. Hətta uzun illər sonra, onanistik fəaliyyət çoxdan boğulduqdan sonra, hələ də qorxulan bir sınağa qarşı müdafiə kimi yozmalı olduğumuz bir maraq davam edir. Bu, oxşar çətinliklər güman edilən şəxslərə qarşı rəğbətin yaranmasında özünü göstərir, nikaha motiv kimi daxil olur, hətta evlilik və ya sevgi partnyorunun seçimini müəyyən edə bilər. Erkən uşaqlıq masturbasiyasının həlli həqiqətən asan və ya əhəmiyyətsiz bir iş deyil.

Klitorid masturbasiyadan əl çəkməklə fəaliyyətin bir hissəsindən imtina edilir. İndi passivlik üstünlük təşkil edir, ataya dönüş əsasən passiv həvəs təhriklərinin köməyi ilə həyata keçirilir. Onlar görürlər ki, fallik fəallığı yoldan çıxaran belə bir inkişaf təkanı qadınlığa zəmin hazırlayır. Əgər bu zaman sıxışdırma nəticəsində çox şey itirilmirsə, bu qadınlıq normal ola bilər. Qızın ata ilə əlaqəyə girdiyi arzu, ehtimal ki, ilkin olaraq penis arzusudur — ananın ondan əsirgədiyi və indi atadan gözlədiyi penis. Lakin qadın vəziyyəti yalnız o zaman yaranır ki, penis arzusu uşaq arzusu ilə əvəz olunur, yəni uşaq köhnə simvolik ekvivalentliyə görə penis yerini tutur. Bizdən yayınmır ki, qız daha əvvəl, pozulmamış fallik mərhələdə artıq uşaq arzu etmişdi; bu, onun kuklalarla oyununun mənası idi. Lakin bu oyun əslində onun qadınlığının ifadəsi deyildi, o, passivliyin fəallıqla əvəzlənməsi məqsədi ilə anayla eyniləşməyə xidmət edirdi. O, ananı oynayırdı və kukla onun özü idi; indi o, uşaq üzərində ananın özünə etməyə adət etdiyi hər şeyi edə bilərdi. Yalnız penis arzusunun qovuşması ilə kukla uşaq atadan olan uşağa çevrilir və bundan sonra ən güclü qadın arzu hədəfinə çevrilir. Xoşbəxtlik böyükdür, əgər bu uşaq arzusu sonralar bir dəfə öz real yerinə yetməsini tapsa, xüsusilə də əgər uşaq çoxdan arzulanan penisi özü ilə gətirən oğlancıq olarsa. «Atadan bir uşaq» birləşməsində vurğu kifayət qədər tez-tez uşaq üzərində olur və atanı vurğusuz qoyur. Beləliklə, penisin sahibliyinə dair köhnə kişi arzusu hələ də tamamlanmış qadınlığın içindən boylanır. Lakin bəlkə də biz bu penis arzusunu daha çox mükəmməl qadın arzusu kimi tanımalıyıq.

Uşaq-penis arzusunun ataya köçürülməsi ilə qız Edip kompleksinin vəziyyətinə daxil olmuşdur. Anaya qarşı düşmənçilik, ki, artıq yeni yaradılmalı deyildi, indi böyük bir güclənmə kəsb edir, çünki o, rəqibə çevrilir, atadan qızın ondan arzu etdiyi hər şeyi alır. Qızın Edip kompleksi bizdən uzun müddət onun pre-Edip ana bağlılığına baxışı pərdələmişdir, halbuki bu bağlılıq çox vacibdir və çox davamlı fiksasiyalar buraxır. Qız üçün Edip vəziyyəti uzun və çətin bir inkişafın nəticəsi, bir növ müvəqqəti həll, tez tərk edilməyən bir rahatlıq mövqeyidir, xüsusən də latentlik dövrünün başlanğıcı uzaq olmadığı üçün. İndi isə Edip kompleksinin kastrasiya kompleksinə münasibətində cinslər arasında bir fərq diqqətimizi cəlb edir ki, bu, ehtimal ki, ağır nəticələrə malikdir. Oğlanın Edip kompleksi, ki, onda o, anasını arzu edir və atasını rəqib olaraq aradan qaldırmaq istəyir, təbii olaraq onun fallik cinsəlliyinin fazasından inkişaf edir. Lakin kastrasiya təhdidi onu bu mövqedən əl çəkməyə məcbur edir. Penisi itirmək təhlükəsinin təsiri altında Edip kompleksi tərk edilir, sıxışdırılır, ən normal halda köklü surətdə məhv edilir və onun mirası olaraq sərt bir Üst-Mən yerinə qoyulur. Qızda baş verən isə demək olar ki, bunun əksidir. Kastrasiya kompleksi Edip kompleksini məhv etmək əvəzinə ona hazırlayır, penis paxıllığının təsiri ilə qız ana bağlılığından qovulur və Edip vəziyyətinə sanki bir limana girir. Kastrasiya təşvişinin aradan qalxması ilə oğlanı Edip kompleksini aradan qaldırmağa sövq edən əsas motiv də aradan qalxır. Qız onda qeyri-müəyyən müddət qalır, onu yalnız gec və sonra da natamam şəkildə dağıdır. Üst-Mənin formalaşması bu şəraitdə əziyyət çəkməlidir, o, öz mədəni əhəmiyyətini verən gücə və müstəqilliyə çata bilmir və — feministlər bu məqamın orta qadın xarakteri üçün nəticələrinə işarə edildikdə bunu sevmirlər.

İndi geriyə qayıtmaq üçün: qadın kastrasiyasının kəşfindən sonra mümkün reaksiyaların ikincisi olaraq biz güclü kişilik kompleksinin inkişafını qeyd etdik. Bununla o nəzərdə tutulur ki, qız sanki xoşagəlməz faktı qəbul etməkdən imtina edir, inadkar üsyan içində özünün əvvəlki kişiliyini daha da şişirdir, klitorid fəaliyyətində israr edir və fallik anaya və ya ataya eyniləşməyə sığınır. Bu nəticə üçün nə həlledici ola bilər? Biz konstitusional amildən, adətən erkək üçün xarakterik olan daha böyük fəallıq dərəcəsindən başqa heç nə təsəvvür edə bilmirik. Prosesin mahiyyəti isə ondadır ki, inkişafın bu nöqtəsində qadınlığa dönüşü açan passivlik təkanından qaçılır. Bu kişilik kompleksinin ən yüksək təzahürü bizə obyekt seçiminə açıq homoseksuallıq mənasında təsir kimi görünür. Analitik təcrübə bizə öyrədir ki, qadın homoseksuallığı infantil kişiliyi nadir hallarda və ya heç vaxt düz xətt üzrə davam etdirmir. Görünür, bu da ona aiddir ki, belə qızlar da bir müddət atanı obyekt kimi götürür və Edip vəziyyətinə daxil olurlar. Lakin sonra atadan qaçılmaz olan məyusluqlar onları erkən kişilik kompleksinə reqressiyaya sıxışdırır. Bu məyusluqların əhəmiyyətini çox qiymətləndirmək olmaz; onlar qadınlığa təyin olunmuş qızdan da yan keçmir, eyni nəticəni vermədən. Konstitusional amilin üstünlüyü mübahisəsiz görünür, lakin qadın homoseksuallığının inkişafındakı iki mərhələ homoseksualların praktikalarında çox gözəl əks olunur, onlar da eyni dərəcədə tez-tez və eyni dərəcədə aydın şəkildə ana və uşağı bir-biri ilə oynayırlar, necə ki kişi və qadını. Sizə danışdığım şey, belə demək mümkünsə, qadının ilkin tarixidir. Bu, son illərin qazanclarındandır, sizə analitik xırda işin nümunəsi kimi maraqlı gəlmiş ola bilər. Mövzu qadının özü olduğu üçün, bu dəfə bir neçə qadını adbaad qeyd etməyə icazə verirəm, bu tədqiqat onlara mühüm töhfələr borcludur. Dr. Rut Mak Brunsvik ilk olaraq preedipal mərhələdə fiksasiyaya qayıdan və Edip vəziyyətinə ümumiyyətlə çatmamış nevroz halını təsvir etmişdir. O, qısqanclıq paranoyası formasında idi və terapiyaya əlverişli olduğunu göstərdi. Dr. Janna Lampl-de Qrot qızın anaya qarşı o qədər inanılmaz fallik aktivliyini etibarlı müşahidələrlə müəyyən etmişdir, Dr. Helene Doyç göstərmişdir ki, homoseksual qadınların sevgi aktları ana-uşaq münasibətlərini təkrar istehsal edir.

Qadınlığın pubertatdan yetkinlik dövrünə qədər sonrakı davranışını izləmək mənim niyyətimdə deyil. Bizim anlayışlarımız da bunun üçün kifayət etməzdi. Bəzi cizgiləri sonrakı hissədə birləşdirəcəyəm. İlkin tarixə bağlanaraq, burada yalnız onu vurğulamaq istəyirəm ki, qadınlığın inkişafı kişi keçmişinin qalıq təzahürləri tərəfindən pozulmaya məruz qalır. Həmin preedipal mərhələlərin fiksasiyalarına reqressiyalar çox tez-tez baş verir; bəzi həyat yollarında kişiliyin və ya qadınlığın üstünlük qazandığı dövrlərin təkrar növbələşməsi baş verir. Biz kişilərin «qadının tapmacası» adlandırdığımız şeyin bir hissəsi, bəlkə də, qadın həyatında biseksuallığın bu ifadəsindən irəli gəlir. Lakin bu tədqiqatlar zamanı başqa bir sual da yetişmiş görünür. Cinsi həyatın həvəs qüvvəsini libido adlandırmışıq. Bu cinsi həyat kişi-qadın qütblüyü tərəfindən idarə olunur; deməli, libidonun bu ziddiyyətə münasibətini nəzərdən keçirmək yaxın görünür. Əgər hər cinsiyyətə öz xüsusi libidosunun aid olduğu aşkar olunsaydı, bu təəccüblü olmazdı, belə ki, libidonun bir növü kişi cinsi həyatının, digəri isə qadın cinsi həyatının məqsədlərini güdərdi. Lakin buna bənzər heç nə yoxdur. Yalnız bir libido var ki, o, həm kişi, həm də qadın cinsi funksiyasının xidmətinə verilir. Biz ona özü cins verə bilmərik; əgər fəallıqla kişiliyin konvensional eyniləşdirilməsinə əsaslanaraq onu özünü kişi adlandırmaq istəsək, unutmamalıyıq ki, o, passiv məqsədli cəhdləri də təmsil edir. Hər halda, «qadın libidosu» ifadəsi hər hansı əsaslandırmadan məhrumdur. Onda bizim təəssüratımız belədir ki, libido qadın funksiyasının xidmətinə sıxışdırıldıqda ona daha çox zor tətbiq edilmişdir və — teleoloji danışsaq — təbiət öz tələblərini kişilik halındakı qədər diqqətlə nəzərə almır. Və bu — yenə teleoloji düşünsək — onun əsası onda ola bilər ki, bioloji məqsədin həyata keçirilməsi kişinin aqressiyasına həvalə edilmiş və qadının razılığından müəyyən dərəcədə asılı olmayan hala gətirilmişdir.

Qadının cinsi friqidliyi, tezliyi bu arxada qalmanı təsdiqləyən kimi görünən, hələ kifayət qədər anlaşılmamış bir fenomendir. Bəzən psixogen olub sonra təsirə açıq olur, digər hallarda isə konstitusional şərtliliyin, hətta anatomik amilin töhfəsinin ehtimalını yaxınlaşdırır.

Mən sizə yetkin qadınlığın analitik müşahidədə bizə rast gələn bəzi psixi xüsusiyyətlərini də göstərməyi vəd etmişdim. Bu iddialar üçün orta səviyyədən artıq həqiqət dəyəri tələb etmirik; həm də nəyin cinsi funksiyanın təsirinə, nəyin sosial tərbiyəyə aid edilməli olduğunu ayırd etmək həmişə asan deyil. Beləliklə, biz qadınlığa daha yüksək dərəcədə narisizm aid edirik ki, bu, hələ onun obyekt seçiminə də təsir edir, belə ki, sevilmək qadın üçün sevməkdən daha güclü bir ehtiyacdır. Qadının bədən qürurunda hələ penis paxıllığının təsiri də iştirak edir, çünki o, öz cazibələrini ilkin cinsi dəyərsizliyə görə gecikmiş təzminat olaraq bir o qədər yüksək qiymətləndirməlidir. Utanma hissinə gəldikdə isə, bu, incə qadın xüsusiyyəti sayılır, lakin düşünüləndən qat-qat çox konvensionaldır; biz ona genitalın qüsurunu örtmək kimi ilkin niyyəti aid edirik. Unutmuruq ki, o, sonralar başqa funksiyaları da öz üzərinə götürmüşdür. Deyirlər ki, qadınlar mədəniyyət tarixinin kəşflərinə və ixtiralarına az töhfə vermişlər, lakin bəlkə də onlar yenə də bir texnika — hörmə və toxuculuq texnikasını ixtira etmişlər. Əgər belədirsə, onda insan bu nailiyyətin şüursuz motivini təxmin etmək istəyindən özünü saxlaya bilməz. Təbiətin özü bu təqlid üçün nümunə vermişdi, belə ki, cinsi yetkinliklə birlikdə genitalı örtən cinsi tükləri bitirmişdi. Onda hələ atılmalı olan addım lifləri bir-birinə yapışdırmaqdan ibarət idi; həmin liflər bədəndə dəridə oturmuş və yalnız bir-biri ilə dolaşmışdı. Əgər siz bu fikri fantastik hesab edirsinizsə bunu rədd etsəm və penisin olmamasının qadınlığın formalaşmasına təsirini mənə sabit fikir kimi hesablasam, təbii ki, müdafiəsizəm.

Qadının obyekt seçiminin şərtləri çox vaxt sosial münasibətlər tərəfindən tanınmaz hala gətirilir. Harada ki, o, özünü sərbəst göstərə bilir, çox vaxt qızın çevrilmək istədiyi kişinin narsisizm idealına uyğun baş verir. Əgər qız ata bağlılığında, yəni Edip kompleksində qalmışsa, o, ata tipinə görə seçim edir. Anadan ataya dönüş zamanı ambivalent hiss münasibətinin düşmənçiliyi anada qaldığı üçün, belə bir seçim xoşbəxt nikahı təmin etməli idi. Lakin çox vaxt ambivalensiya konfliktinin belə həlli ümumiyyətlə təhdid etdiyi nəticə baş verir. Geridə qalmış düşmənçilik müsbət bağlılığın ardınca gəlir və yeni obyektə keçir. Əvvəlcə atadan miras almış ər, zamanla ana mirasını da üzərinə götürür. Beləliklə, asanlıqla baş verə bilər ki, qadının həyatının ikinci yarısı ərinə qarşı mübarizə ilə dolu olsun, necə ki, daha qısa birinci yarısı anasına qarşı üsyankarlıqla dolu idi. Bu reaksiya yaşanıb başa çatdıqdan sonra, ikinci nikah asanlıqla daha çox qaneedici şəkildə formalaşa bilər. Qadının mahiyyətində sevənlərin hazır olmadığı başqa bir dəyişiklik, nikahda ilk uşaq doğulduqdan sonra baş verə bilər. Öz analığının təəssüratı altında, qadının nikaha qədər qarşı çıxdığı öz anası ilə eyniləşmə yenidən canlana bilər və bütün mövcud libidonu özünə çəkə bilər, belə ki, təkrarolunma məcburiyyəti valideynlərin bədbəxt nikahını reproduksiya edir. Penisin olmamasının köhnə momentinin hələ də öz gücünü itirmədiyi, ananın oğul və ya qız doğulmasına fərqli reaksiyasında özünü göstərir. Yalnız oğulla münasibət anaya qeyri-məhdud məmnunluq gətirir; bu, ümumiyyətlə bütün insan münasibətləri arasında ən kamil, ambivalensiyadan ən azad olanıdır. Ana oğula özünün boğmalı olduğu iddialılığı ötürə bilər, ondan öz kişilik kompleksindən ona qalmış hər şeyin məmnunluğunu gözləyə bilər. Hətta nikah da qadın ərinə də öz uşağı kimi baxmağa və ona qarşı ana rolunda çıxış etməyə müvəffəq olmadan təmin edilmiş sayılmır.

Qadının ana ilə eyniləşməsi iki qatı göstərir: preoedipal qat ki, anaya mehriban bağlılığa əsaslanır və onu nümunə götürür, və sonrakı, Edip kompleksindən doğan qat ki, ananı aradan qaldırıb yerinə atanı qoymaq istəyir. Hər ikisindən gələcək üçün çox şey qalır, demək olar ki, haqlı olaraq söyləmək olar: heç biri inkişaf gedişində kifayət dərəcədə aradan qaldırılmır. Lakin mehriban preoedipal bağlılıq mərhələsi qadının gələcəyi üçün həlledicidir; məhz bu mərhələdə o, sonralar cinsi funksiyadakı rolunu yerinə yetirmək və saysız-hesabsız sosial xidmətlərini göstərmək üçün həmin xassələri qazanmağa hazırlaşır. Bu eyniləşmədə o, həm də kişi üçün o cazibəni qazanır ki, bu cazibə kişinin edipal ana bağlılığını eşqə çevirir. Yalnız o məna ilə ki, sonra çox vaxt oğul özü üçün can atmış olduğu şeyi alır. İnsanda təəssürat yaranır ki, kişinin sevgisi ilə qadının sevgisi arasında psixoloji mərhələ fərqi var.

Qadına ədalət hissi az tanımaq lazım gəldiyi, şübhəsiz ki, onun ruh həyatında paxıllığın üstünlük təşkil etməsi ilə bağlıdır, çünki ədalət tələbi paxıllığın emalıdır, ondan əl çəkmək mümkün olan şərti göstərir. Biz həmçinin qadınlar haqqında deyirik ki, onların sosial maraqları zəifdir və həvəsləri sublimasiya etmək qabiliyyəti kişilərdəkindən azdır. Birincisi, görünür, bütün cinsi münasibətlərə şübhəsiz xas olan dissosial xarakterdən irəli gəlir. Aşiqlər bir-birilə kifayətlənir və hətta ailə də daha geniş birliklərə qəbul olunmağa müqavimət göstərir. Sublimasiya qabiliyyəti ən böyük fərdi tərəddüdlərə məruz qalır. Lakin analitik fəaliyyətdə daim alınan bir təəssüratı qeyd etməkdən özümü saxlaya bilmirəm. Otuz yaşlarında bir kişi gənc, daha doğrusu yetkinləşməmiş fərd kimi görünür, ondan gözləyirik ki, analizin ona açdığı inkişaf imkanlarından güclü surətdə istifadə edəcək. Lakin eyni yaş dövründə bir qadın bizi tez-tez özünün psixi sərtliyi və dəyişməzliyi ilə qorxudur. Onun libidosu qəti mövqelər tutmuşdur və onları başqaları ilə əvəz etməyə qadir görünmür. Sonrakı inkişaf yolları açılmır; sanki bütün proses artıq başa çatmışdır, bundan sonra təsirə məruz qalmayacaq, hətta sanki qadınlığa doğru çətin inkişaf şəxsiyyətin imkanlarını tükətmişdir. Biz terapevt olaraq bu vəziyyətdən şikayətlənirik, hətta nevrotik konfliktin həlli ilə əziyyətə son qoymaq bizə nəsib olsa belə.

Bu, sizə qadınlıq haqqında deyə biləcəyim hər şeydir. Əlbəttə, natamam və fraqmentardır, həm də həmişə xoş səslənmir. Lakin unutmayın ki, biz qadını yalnız onun mahiyyəti cinsi funksiyası ilə müəyyən olunduğu dərəcədə təsvir etmişik. Bu təsir, əlbəttə, çox uzağa gedir, lakin biz nəzərdə tuturuq ki, ayrı-ayrı qadın başqa cəhətdən də insan varlığı ola bilər. Əgər qadınlıq haqqında daha çox bilmək istəyirsinizsə, onda öz həyat təcrübələrinizdən soruşun, ya şairlərə müraciət edin, ya da elmin sizə daha dərin və daha yaxşı əlaqəli məlumat verə biləcəyi vaxtı gözləyin.

7 / 8

XXXIV. Mühazirə. Aydınlaşdırmalar, tətbiqlər, oriyentasiyalar

Xanımlar və cənablar! İcazə verin bir dəfə, belə deyək, quru tondan doymuş halda, sizin qarşınızda çox az nəzəri əhəmiyyəti olan, lakin buna baxmayaraq sizə yaxın olan şeylər haqqında danışım, o dərəcədə ki, siz psixoanalizə xoş münasibət bəsləyirsiniz? Məsələn, belə bir halı fərz edək ki, boş vaxtlarınızda almanca, ingiliscə və ya amerikanca bir roman götürürsünüz, orada bugünkü insanların və şəraitin təsvirini tapmağı gözləyirsiniz. Bir neçə səhifədən sonra psixoanaliz haqqında ilk bir ifadəyə rast gəlirsiniz, sonra tezliklə başqalarına da, hətta əlaqə bunu tələb etmirmiş kimi görünsə də. Elə fikirləşməyin ki, burada söhbət dərinlik psixologiyasının mətndəki şəxslərin və ya onların əməllərinin daha yaxşı başa düşülməsi üçün tətbiqindən gedir; doğrudur, elə daha ciddi bədii əsərlər də var ki, orada bu həqiqətən cəhd olunur. Xeyr, bunlar çox vaxt istehzalı qeydlərdir ki, romanın müəllifi bunlarla öz oxumuşluğunu və ya intellektual üstünlüyünü göstərmək istəyir. Həmişə o təəssüratı da almırsınız ki, o, haqqında danışdığı şeyi həqiqətən tanıyır. Yoxsa istirahət üçün bir dostluq cəmiyyətinə gedirsiniz; mütləq Vyanada olması lazım deyil. Qısa müddətdən sonra söhbət psixoanalizə keçir, müxtəlif adamların onun haqqında hökm verdiyini eşidirsiniz, çox vaxt sarsılmaz əminlik tonunda. Bu hökm tamamilə adi halda kiçildici olur, çox vaxt təhqir, heç olmasa yenə bir istehza olur. Əgər siz o qədər ehtiyatsız olsanız ki, mövzudan bir şey başa düşdüyünüzü büruzə verəsiniz, hamı üstünüzə hücum edir, məlumat və izahat tələb edir və qısa müddətdən sonra sizə o əminliyi verir ki, bütün bu sərt hökmlər hər hansı məlumatdan əvvəl verilmişdi, bu rəqiblərdən heç biri heç vaxt analitik bir kitab götürməmişdi, ya götürmüşdüsə, yeni bir materialla qarşılaşarkən ilk müqaviməti dəf edə bilməmişdi.

Psixoanalizə girişdən siz, bəlkə də, həmçinin gözləyirsiniz ki, analiz haqqındakı aşkar səhvləri düzəltmək üçün hansı arqumentlərdən istifadə etmək, daha yaxşı məlumat üçün hansı kitabları tövsiyə etmək, ya da hətta oxuduqlarınızdan və ya təcrübənizdən hansı nümunələri müzakirədə gətirməli olduğunuz barədə göstəriş verilsin ki, cəmiyyətin münasibəti dəyişsin. Sizdən xahiş edirəm, bunlardan heç birini etməyin. Bu faydasız olardı; ən yaxşısı odur ki, daha yaxşı bildiklərinizi bütünlüklə gizlədin. Əgər bu artıq mümkün deyilsə, onda yalnız onu deməklə kifayətlənin ki, siz, məlumatlı olduğunuz dərəcədə, hesab edirsiniz ki, psixoanaliz xüsusi bir bilik sahəsidir, başa düşülməsi və qiymətləndirilməsi çox çətindir, o, çox ciddi şeylərlə məşğul olur, ona görə də ona bir neçə zarafatla yaxınlaşmaq olmaz və cəmiyyət söhbətləri üçün daha yaxşısı başqa bir oyuncaq seçməkdir. Əlbəttə, ehtiyatsız adamlar yuxularını danışanda siz də yozum cəhdlərində iştirak etməyin və sağalmalar barədə hesabatlar vasitəsilə analiz üçün rəğbət qazanmaq vəsvəsəsinə də müqavimət göstərin.

Ancaq siz sual verə bilərsiniz ki, nə üçün bu adamlar, həm kitab yazanlar, həm də söhbət edənlər, özlərini bu qədər qeyri-düzgün aparırlar, və siz belə bir fərziyyəyə meyl edəcəksiniz ki, bu yalnız adamlarda deyil, psixoanalizdə dədir. Mən də belə düşünürəm; ədəbiyyatda və cəmiyyətdə sizə qarşı qərəz olaraq çıxan şey, əvvəlki bir hökmün sonrakı təsiridir, — yəni rəsmi elmin nümayəndələrinin gənc psixoanaliz haqqında verdikləri hökmün. Mən artıq bir dəfə tarixi bir təqdimatda bundan şikayət etmişəm və bir daha etməyəcəyəm, — bəlkə də həmin bir dəfə artıq çox idi, — amma həqiqətən, o vaxt psixoanalizin elmi rəqiblərinin özlərinə yol vermədikləri nə məntiq pozuntusu, nə də ədəb və zövq pozuntusu var idi. Bu, orta əsrlərdə gerçəkləşən vəziyyətə bənzəyirdi: bir cinayətkar, ya da sadəcə siyasi rəqib həqarət dirəyinə bağlanır və rəzillərin təhqirinə verilirdi. Və siz, bəlkə də, aydınlaşdırmırsınız ki, bizim cəmiyyətdə rəzillik nə qədər yuxarılara çatır və insanlar özlərini kütlə hissəsi və şəxsi məsuliyyətdən azad olduqlarını hiss edirlər. Həmin dövrlərin əvvəlində mən kifayət qədər tək idim, tez başa düşdüm ki, polemika aparmağın heç bir perspektivi yoxdur, həm də şikayət etmək və daha yaxşı ruhları köməyə çağırmaq mənasızdır, çünki şikayəti çatdırmaq üçün heç bir instansiya yoxdur. Beləliklə, mən başqa bir yol tutdum; psixoanalizin ilk tətbiqini edərək, kütlənin davranışını ayrı-ayrı pasiyentlərdə mübarizə aparmalı olduğum həmin müqavimətin fenomeni kimi özümə izah etdim, özüm polemikadan çəkildim və tədricən qoşulan tərəfdarlarıma da eyni istiqamətdə təsir etdim. Üsul yaxşı idi, o vaxtlar analizin düşdüyü qadağa o vaxtdan bəri ləğv edilmişdir, lakin tərk edilmiş bir inanc batil inanc kimi yaşamağa davam etdiyi, elm tərəfindən tərk edilmiş bir nəzəriyyə xalq rəyi kimi qorunub saxlanıldığı kimi, bu gün də psixoanalizin elmi dairələr tərəfindən ilkin saymamazlığı kitab yazan və ya söhbət edən qeyri-mütəxəssislərin istehzalı kiçiltməsində davam edir. Buna görə də artıq təəccüblənməyəcəksiniz.

İndi isə gözləməyin ki, analiz uğrunda mübarizənin bitdiyi və onun elm kimi tanınması, universitetdə tədris materialı kimi qəbul edilməsi ilə sona çatdığı barədə müjdə eşidəsiniz. Bundan əsla söhbət gedə bilməz, mübarizə davam edir, sadəcə daha mədəni formalarda. Yeni olan bir şey də var ki, elmi cəmiyyətdə analizlə onun əleyhdarları arasında bir növ tampon təbəqə yaranmışdır, elə adamlar, analizdə bir şeyləri qəbul edənlər, bunu həm də xoşagəlməz ehtiyatlı ifadələrlə etiraf edirlər, digər şeyləri isə kifayət qədər uca səslə elan edə bilmədikləri üçün rədd edirlər. Bu seçimdə onları nəyin müəyyən etdiyini təxmin etmək asan deyil. Bunlar şəxsi simpatiyalar kimi görünür. Biri cinsəlliyə görə narahat olur, digəri şüursuzluğa görə; xüsusilə simvolika faktı sevilmir. Psixoanalizin binasının, hələ tamamlanmamış olsa da, artıq bu gün bir bütöv təşkil etməsi, ondan hər kəsin öz istəyinə görə elementləri qopara bilməyəcəyi, bu eklektiklər üçün nəzərə alınmır. Bu yarım və ya dörddəbir tərəfdarların heç birindən onların rədd etməsinin yoxlamaya əsaslandığı təəssüratını ala bilmədim. Bəzi görkəmli kişilər də bu kateqoriyaya aiddir. Onlar, əlbəttə, onunla bəraət qazanırlar ki, onların vaxtı kimi maraqları da başqa şeylərə aiddir, yəni onların həllində belə əhəmiyyətli işlər gördükləri şeylərə. Amma o zaman onlar mühakimələrini geri saxlamalı deyildilər ki, belə qətiyyətlə tərəf tutmasınlar? Bu böyüklərdən biri ilə bir dəfə sürətli bir dönüş əldə etdim. O, dünya şöhrətli bir tənqidçi idi, zamanın mənəvi cərəyanlarını xoşməramlı anlayış və peyğəmbərcəsinə kəskin baxışla izləmişdi. Mən onu ilk dəfə səksəninci ili keçdikdən sonra tanıdım, amma o, söhbətdə hələ də cazibədar idi. Siz kimdən bəhs etdiyimi asanlıqla təxmin edəcəksiniz. Psixoanalizdən söz açan da mən deyildim. O, ən təvazökar şəkildə mənimlə ölçərək bunu etdi. «Mən sadəcə bir ədəbiyyatçıyam, dedi, amma siz bir təbiətşünas və kəşfçisiniz. Amma bir şeyi sizə deməliyəm: mən heç vaxt anama qarşı cinsəl hisslər hiss etməmişəm.» «Amma bunu bilməyə ehtiyacınız yox idi ki», mənim cavabım bu oldu, «bunlar yetkin kişi üçün şüursuz proseslərdir.» «Ah, siz bunu belə nəzərdə tutursunuz», dedi o, yüngülləşərək və əlimi sıxdı. Daha bir neçə saat ən yaxşı həmrəyliklə söhbət etdik. Sonradan eşitdim ki, o, ona bəxş edilmiş qısa ömür qalığında analiz haqqında dönə-dönə xoşməramlı fikirlər söyləmiş və onun üçün yeni olan «sıxışdırma» sözünü məmnuniyyətlə işlətmişdir.

Məlum bir kəlam öyüd verir ki, insan düşmənlərindən öyrənməlidir. Etiraf edirəm ki, bu heç vaxt mənim əlimdən gəlməyib, lakin yenə də düşünürdüm ki, əgər sizinlə psixoanalizin əleyhdarlarının ona qarşı irəli sürdükləri bütün ittihamların və etirazların bir nəzərdən keçirilməsini aparsam və sonra asanlıqla aşkar edilə bilən ədalətsizliklərə və məntiqə qarşı pozuntulara işarə etsəm, bu sizin üçün ibrətamiz ola bilər. Lakin «on second thoughts» deyərək öz-özümə dedim ki, bu heç də maraqlı olmayacaq, əksinə yorucu və narahat edici olacaq və məhz bütün bu illər ərzində diqqətlə qaçındığım şey olacaq. Buna görə də məni bağışlayın ki, bu yolu davam etdirmirəm və sizi bizim sözdə elmi əleyhdarlarımızın hökmlərindən xilas edirəm. Axı, demək olar ki, həmişə söhbət yeganə bacarıq sübutu öz təbiiliyi olan şəxslərdən gedir ki, onlar bunu psixoanalizin təcrübələrindən uzaq durmaqla qoruyub saxlamışlar. Lakin bilirəm ki, belə asanlıqla siz məni başqa hallarda buraxmayacaqsınız. Mənə etiraz edəcəksiniz: Axı elə çox şəxs var ki, onlar üçün sizin son qeydiniz aid deyil. Bunlar analitik təcrübədən yayınmamışlar, xəstələri analiz etmişlər, bəlkə də özləri analiz edilmişlər, hətta bir müddət sizin əməkdaşlarınız olmuşlar və yenə də başqa baxışlara və nəzəriyyələrə gəlmişlər ki, bunların əsasında sizdən üz döndərmişlər və psixoanalizin müstəqil məktəblərini yaratmışlar. Analiz tarixində bu qədər tez-tez rast gəlinən üz döndərmə hərəkatlarının mümkünlüyü və əhəmiyyəti barədə bizə izahat verməlisiniz.

Bəli, cəhd edəcəyəm; qısa şəkildə, çünki bundan analizin anlaşılması üçün sizin gözlədiyinizdən az şey çıxır. Bilirəm, siz ilk növbədə Adlerin fərdi psixologiyasını düşünürsünüz ki, o, məsələn, Amerikada bizim psixoanalizimizin bərabərhüquqlu yan xətti kimi baxılır və müntəzəm olaraq onunla birlikdə adlandırılır. Əslində onunla çox az əlaqəsi var, lakin müəyyən tarixi şərait nəticəsində onun hesabına bir növ parazit mövcudluq sürür. Onun yaradıcısına bu qrupun əleyhdarları üçün qəbul etdiyimiz şərtlər yalnız az dərəcədə aiddir. Adın özü uyğunsuzdur, çətinliyin məhsulu kimi görünür; biz onun kütlə psixologiyasına qarşı qoyulması kimi haqlı istifadəsinə mane ola bilmərik; bizim məşğul olduğumuz şey də əsasən və ilk növbədə insan fərdinin psixologiyasıdır. Adlerin fərdi psixologiyasının obyektiv tənqidinə bu gün girməyəcəyəm, bu girişin planına daxil deyil, həm də bir dəfə cəhd etmişəm və onda nəyisə dəyişməyə az əsasım var. Lakin onun yaratdığı təəssüratı analizdən əvvəlki illərdə baş vermiş kiçik bir hadisə ilə illüstrasiya etmək istəyirəm.

Doğulduğum və üç yaşımda tərk etdiyim Mährenin kiçik şəhərinin yaxınlığında yaşıllıq içində gözəl yerləşən təvazökar bir kurort var. Gimnaziya illərində bir neçə dəfə orada tətildə olmuşdum. Təxminən iyirmi il sonra yaxın bir qohumumun xəstəliyi bu yeri yenidən görməyə səbəb oldu. Qohumuma kömək edən kurort həkimilə söhbət zamanı mən ondan — yadımdadır — qışda onun yeganə müştərilərini təşkil edən slovak kəndliləri ilə münasibətləri haqqında da soruşdum. O danışdı ki, həkimlik fəaliyyəti aşağıdakı şəkildə baş verir: qəbul saatında xəstələr onun otağına gəlir və sıraya düzülürlər. Sonra biri-birinin ardınca irəli çıxır və şikayətlərini bildirir. Onun bel ağrıları və ya mədə spazmları, ya da ayaqlarında yorğunluq və s. var. Sonra həkim onu müayinə edir və vəziyyəti aydınlaşdırdıqdan sonra ona diaqnozu uca səslə deyir, hər halda eyni diaqnozu. O mənə bu sözü tərcümə etdi, mənası təxminən «ovsunlanmış» demək idi. Mən təəccüblə soruşdum ki, kəndlilər bütün xəstələrdə eyni diaqnozun qoyulmasından heç narahat olmurlar? Xeyr, deyə o cavab verdi, onlar bundan çox razıdırlar, bu onların gözlədiyi şeydir. Sıraya qayıdan hər kəs mimika və jestlərlə digərlərinə bildirir: Bəli, bu elə adamdır ki, bu işi başa düşür. O zaman az bilirdim ki, hansı şəraitdə oxşar bir vəziyyətlə yenidən qarşılaşacağam.

Yəni kimsə homoseksualdır, ya nekrofil, qorxmuş bir histerik, təcrid olunmuş məcburiyyət nevrotiki, ya da qəzəblənmiş bir dəli — hər halda Adler istiqamətinin fərdi psixoloqu onun vəziyyətinin hərəkətverici motivi olaraq göstərəcək ki, o özünü göstərmək, aşağılıq hissini həddindən artıq kompensasiya etmək, yuxarıda qalmaq, qadın xəttindən kişi xəttinə keçmək istəyir. Gənc tələbə ikən klinikada bir histeriya halı təqdim edildikdə buna tamamilə oxşar bir şey eşitmişdik: histeriklər öz simptomlarını maraqlı görünmək, diqqəti özlərinə cəlb etmək üçün yaradırlar. Köhnə hikmətlər necə də təkrar-təkrar qayıdır! Amma bu kiçik psixologiya parçası hətta o zaman bizə histeriyanın tapmacalarını açmır kimi görünürdü, məsələn, xəstələrin öz məqsədlərinə çatmaq üçün niyə başqa vasitələrdən istifadə etmədiklərini izahsız qoyurdu. Fərdi psixoloqların bu təlimində bir şey, əlbəttə, doğru olmalıdır, bütöv üçün bir zərrəcik. Özünüqoruma həvəsi hər vəziyyətdən faydalanmağa çalışacaq, Mən də xəstəliyi öz xeyrinə çevirmək istəyəcək. Psixoanalizdə buna «ikinci dərəcəli xəstəlik qazancı» deyilir. Təbii ki, mazoxizm, şüursuz cəza ehtiyacı və özünü qorumağa zidd olan həvəs təhriklərinin mövcudluğunu düşündürən nevrotik özünəzərər yetirmə faktlarını düşündükdə, insan fərdi psixologiyanın təlim binasının üzərində qurulduğu o banal həqiqətin ümumi etibarlılığından da şübhəyə düşər. Lakin kütlə üçün belə bir təlim çox arzuolunan olmalıdır — heç bir mürəkkəbliyi qəbul etməyən, yeni, çətin anlaşılan anlayışlar gətirməyən, şüursuz haqqında heç nə bilməyən, hamının üzərində ağırlıq təşkil edən cinsiyyət problemini bir zərbə ilə aradan qaldıran, yalnız həyatı rahat etmək üçün istifadə olunan hiylələrin üzə çıxarılması ilə kifayətlənən bir təlim. Çünki kütlənin özü rahatdır, izahat üçün birdən çox səbəb tələb etmir, elmə onun genişliyinə görə təşəkkür etmir, sadə həllər istəyir və problemlərin həll olunmasını istəyir. Fərdi psixologiyanın bu tələblərə nə qədər çox uyğun gəldiyini nəzərə alsaq, «Vallenşteyn»dəki bir cümləni xatırlamaqdan özünü saxlamaq olmur: «Əgər fikir bu qədər lənətə gəlmiş ağıllı olmasaydı, insan onu ürəkdən axmaq adlandırmağa meyil edərdi.»

Peşə dairələrinin tənqidi psixoanalizə qarşı nə qədər amansız olsa da, fərdi psixologiyaya ümumiyyətlə məxmər əlcəklərlə yanaşmışdır. Doğrudur, Amerikada ən nüfuzlu psixiatrlardan biri Adlerə qarşı «Enough» adlandırdığı bir məqalə dərc etmiş, orada fərdi psixoloqların «təkrarolunma məcburiyyətindən» bezdiyini qətiyyətlə ifadə etmişdir. Digərləri özlərini daha çox nəzakətli aparmışlarsa, bunda analizə qarşı müxalifətin çox rolu olmuşdur.

Psixoanalizimizdən ayrılmış digər məktəblər haqqında çox danışmağa ehtiyac duymuram. Bunun baş verdiyini nə psixoanalizin həqiqət məzmununun lehinə, nə də əleyhinə istifadə etmək olar. Çoxlarına özlərini bir yerə qoşmağı və ya tabe etməyi çətinləşdirən güclü affektiv anları və «quot capita tot sensus» kəlamının haqlı olaraq vurğuladığı daha böyük çətinliyi düşünün. Fikir ayrılıqları müəyyən həddi aşdıqda, ayrılmaq və bundan sonra müxtəlif yollar getmək ən məqsədəuyğun oldu, xüsusən də nəzəri fərq praktik fəaliyyətdə dəyişikliyə səbəb olduqda. Məsələn, fərz edin ki, bir analitik şəxsi keçmişin təsirini kiçik sayır və nevrozların yaranmasını yalnız indiki motivlərdə və gələcəyə yönəlmiş gözləntilərdə axtarır. Onda o, uşaqlıq dövrünün analizini də laqeyd qoyacaq, ümumiyyətlə başqa texnika seçəcək və uşaqlıq analizindən çıxan nəticələrin əskikliyini öz təlimedici təsirini artırmaqla və müəyyən həyat məqsədlərinə birbaşa göstərişlər verməklə kompensasiya etməli olacaq. Biz digərləri onda deyəcəyik: bu, hikmət məktəbi ola bilər, amma artıq analiz deyil. Yaxud başqa biri belə bir qənaətə gəlmiş ola bilər ki, doğum zamanı yaşanan təşviş təcrübəsi bütün sonrakı nevrotik pozuntuların rüşeymini qoyur; onda ona qanuni görünə bilər ki, analizi bu tək təəssüratın təsirləri ilə məhdudlaşdırsın və üç-dörd aylıq müalicədən terapevtik uğur vəd etsin. Görürsünüz, mən diametral əks fərziyyələrdən çıxış edən iki nümunə seçmişəm. Bu «kənarlaşma hərəkatlarının» demək olar ki, ümumi xarakteri ondan ibarətdir ki, onların hər biri psixoanalizin motivlər zənginliyindən bir parçanı mənimsəyir və bu mənimsəmə əsasında müstəqilləşir — məsələn, hakimiyyət həvəsi, etik konflikt, ana, genitallıq və s. Əgər sizə elə gəlirsə ki, bu cür ayrılmalar psixoanaliz tarixində bu gün artıq digər mənəvi hərəkatlardakından daha tez-tez baş verir, onda bilmirəm, sizə haqq verim, ya yox. Əgər belədirsə, bunun üçün psixoanalizdə mövcud olan nəzəri baxışlarla terapevtik fəaliyyət arasındakı sıx əlaqələri məsul tutmaq lazımdır. Təkcə fikir ayrılıqlarına daha uzun müddət dözülərdi. Bizi, psixoanalitikləri, dözümsüzlükdə günahlandırmaq adət halını alıb. Bu çirkin xüsusiyyətin yeganə təzahürü elə fərqli düşünənlərdən ayrılmaq idi. Başqa heç nə onlara edilmədi; əksinə, onlar yağlı tərəfə düşdülər, o vaxtdan bəri əvvəlkindən daha yaxşı vəziyyətdədirlər, çünki ayrılarkən adətən bizim altında boğulduğumuz yüklərdən birindən — məsələn, uşaq cinsəlliyinin nifrətindən və ya simvolikanın gülünclüyündən — azad olurdular və indi ətraf mühit onları yarı-yarıya vicdanlı hesab edir, halbuki biz, geridə qalanlar, hələ də belə deyilik. Həm də onlar — bir diqqətəlayiq istisna olmaqla — özlərini özləri kənarlaşdırdılar. Dözümlülük adından daha hansı tələblər irəli sürürsünüz? O ki, əgər kimsə bizim tamamilə yanlış hesab etdiyimiz bir fikir söyləyibsə, biz ona deyək: «Düzünüzü deyin ki, bu etirazı bildirdiniz. Siz bizi özünü razı salma təhlükəsindən qoruyursunuz və bizə amerikalılara sübut etmək imkanı verirsiniz ki, biz həqiqətən də onların həmişə arzu etdiyi qədər »geniş düşüncəliyik«. Düzdür, sizin dediklərinizin bir kəlməsinə də inanmırıq, amma bunun əhəmiyyəti yoxdur. Yəqin ki, siz də bizim qədər haqlısınız. Axı kim ümumiyyətlə bilə bilər ki, kim haqlıdır? İcazə verin, qarşıdurmağa baxmayaraq, sizin fikrinizi ədəbiyyatda təmsil edək. Ümid edirik ki, siz də nəvaziş göstərib bunun əvəzində sizin rədd etdiyiniz bizim fikirlərimizi müdafiə edəcəksiniz.» Görünür, gələcəkdə elmi fəaliyyətdə adət halını alacaq bu, əgər Eynşteyn nisbiliyindən sui-istifadə tamamilə qərar tutsa. Düzdür, hələlik biz bu həddə çatmamışıq. Biz köhnə tərzdə yalnız öz əqidələrimizi təmsil etməklə kifayətlənirik, səhv etmək təhlükəsinə məruz qalırıq, çünki bundan qorunmaq mümkün deyil, və bizə zidd olanı rədd edirik. Daha yaxşısını tapdığımıza inandıqda fikirlərimizi dəyişmək hüququndan psixoanalizdə kifayət qədər istifadə etmişik.

Psixoanalizin ilk tətbiqlərindən biri, bizim psixoanalizlə məşğul olduğumuz üçün ətrafımızdakıların bizə göstərdiyi düşmənçiliyi anlamağı bizə öyrətməsi idi. Obyektiv xarakter daşıyan digər tətbiqlər daha ümumi maraq doğura bilər. Bizim ilk niyyətimiz insan ruh həyatının pozulmalarını anlamaq idi, çünki qəribə bir təcrübə göstərmişdi ki, burada anlama və sağalma demək olar ki, üst-üstə düşür, birindən digərinə keçilə bilən bir yol mövcuddur. Uzun müddət bu həm də yeganə niyyət idi. Lakin sonra biz patoloji və sözdə normal proseslər arasındakı yaxın əlaqələri, hətta daxili eyniliyi dərk etdik, psixoanaliz dərinlik psixologiyasına çevrildi və insanların yaratdığı və ya etdiyi heç nə psixologiyanın köməyi olmadan anlaşıla bilmədiyi üçün, psixoanalizin çoxsaylı bilik sahələrinə, xüsusilə humanitar elmlərə tətbiqləri öz-özündən meydana çıxdı, özünü qəbul etdirdi və işlənməsini tələb etdi. Təəssüf ki, bu vəzifələr işin mahiyyətindən irəli gələn və bu gün də aradan qaldırılmamış maneələrlə üzləşdi. Belə bir tətbiq analitikin malik olmadığı peşə biliklərini tələb edir, halbuki bu biliklərə malik olanlar, yəni mütəxəssislər analiz haqqında heç nə bilmir və bəlkə də bilmək istəmirlər. Beləliklə, belə nəticəyə gəlindi ki, analitiklər az və ya çox kifayət qədər təchizatla, çox vaxt tələsik toplanmış şəkildə, dilettant kimi mifologiya, mədəniyyət tarixi, etnologiya, dinşünaslıq və s. kimi bilik sahələrinə müdaxilələr etmişlər. Onlara orada məskunlaşmış tədqiqatçılar ümumiyyətlə müdaxilə edənlərə olduğundan daha yaxşı rəftar etmədilər, onların metodları və nəticələri, diqqətə layiq görüldüyü dərəcədə, əvvəlcə rədd edildi. Lakin bu şərait davamlı olaraq yaxşılaşır, bütün sahələrdə psixoanalizi öz ixtisas sahələrində tətbiq etmək üçün öyrənən şəxslərin sayı artır, kolonistlər pionerləri əvəz edir. Biz burada yeni dərk edişlərin zəngin məhsulunu gözləyə bilərik. Analizin tətbiqləri həm də həmişə onun təsdiqlənməsidir. Elmi işin praktik fəaliyyətdən daha uzaq olduğu yerlərdə, qaçılmaz fikir mübarizələri də yəqin ki, daha az şiddətli olacaqdır.

Mən bunu güclü bir vəsvəsə kimi hiss edirəm ki, sizi psixoanalizin humanitar elmlərə bütün tətbiqləri ilə tanış edim. Bunlar hər bir zehni maraqları olan insan üçün bilməyə dəyər şeylərdir və bir müddət anormallıq və xəstəlik haqqında heç nə eşitməmək layiqli bir istirahət olardı. Lakin mən bundan imtina etməliyəm, bu bizi yenidən bu mühazirələrin çərçivəsindən kənara çıxarardı və açığı, mən də bu vəzifənin öhdəsindən gələ bilməzdim. Bu sahələrin bəzilərində həqiqətən özüm ilk addımı atmışam, lakin bu gün mən artıq bolluğu əhatə edə bilmirəm və başlanğıcımdan bəri əlavə olunanları öhdəsindən gəlmək üçün çox oxumalı olardım. Sizin aranızda mənim imtinamdan məyus olanlar «Imago» jurnalımıza müraciət edə bilərlər, o, analizin tibbi olmayan tətbiqləri üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Yalnız bir mövzunu mən o qədər də asanlıqla keçə bilmərəm, nə ona görə ki, ondan xüsusilə çox başa düşürəm, nə də ona görə ki, özüm ona çox töhfə vermişəm. Tam əksinə, mən demək olar ki, heç vaxt onunla məşğul olmamışam. Lakin o qədər fövqəladə dərəcədə vacibdir, gələcək üçün o qədər ümidlərlə zəngindir ki, bəlkə də analizin məşğul olduğu hər şeyin ən vacibidir. Mən psixoanalizin pedaqogikaya, növbəti nəslin tərbiyəsinə tətbiqini nəzərdə tuturam.

Heç olmasa onu deyə bildiyimə sevinirəm ki, qızım Anna Freyd bu işi həyat vəzifəsi olaraq qarşısına qoymuş, mənim buraxdığım boşluğu bu cür əvəz etmişdir. Bu tətbiqə gətirib çıxaran yol asanlıqla nəzərdən qaçırıla bilər. Yetkin bir nevrotikin müalicəsində onun simptomlarının determinasiyasını araşdırarkən, biz müntəzəm olaraq onun erkən uşaqlığına qədər geri aparılırdıq. Sonrakı etiologiyaların bilgisi nə başa düşmək üçün, nə də terapevtik təsir üçün kifayət edirdi. Beləliklə, biz uşaqlıq yaşının psixi xüsusiyyətləri ilə tanış olmağa məcbur olduq və analizdən başqa yolla öyrənilə bilməyən bir çox şeylər öyrəndik, həmçinin uşaqlıq haqqında ümumi olaraq inanılan bir çox fikirləri düzəldə bildik. Biz anladıq ki, ilk uşaqlıq illərinə (təxminən beş yaşa qədər) bir neçə səbəbə görə xüsusi əhəmiyyət verilir. Birincisi, ona görə ki, onlar cinsiliyin erkən çiçəklənməsini ehtiva edir, bu da yetkinlik dövrünün cinsi həyatı üçün həlledici təkanlar buraxır. İkincisi, ona görə ki, bu dövrün təəssüratları yarımçıq və zəif Mənə təsadüf edir, onlara travma kimi təsir edir. Mən onların doğurduğu affekt tufanlarına yalnız sıxışdırma yolu ilə qarşı dura bilir və bu cür uşaqlıq yaşında sonrakı xəstəliklərə və funksiya pozuntularına dair bütün meyilləri qazanır. Biz anladıq ki, uşaqlığın çətinliyi ondadır ki, uşaq qısa bir müddət ərzində on minilliklər boyu uzanan bir mədəniyyət inkişafının nəticələrini mənimsəməlidir, həvəslərə hakim olmanı və sosial uyğunlaşmanı, heç olmasa hər ikisinin ilk hissələrini. Bu dəyişikliyin yalnız bir hissəsinə öz inkişafı ilə çata bilər, çoxunu ona tərbiyə zorla qəbul etdirməlidir. Uşaq bu vəzifənin öhdəsindən çox vaxt yalnız natamam gəldiyinə təəccüblənmirik. Çox uşaq bu erkən dövrlərdə nevrozlara bərabər tutula bilən vəziyyətlər keçirir, şübhəsiz ki, sonralar açıq şəkildə xəstələnənlərin hamısı. Bəzi uşaqlarda nevrotik xəstəlik yetkinlik vaxtını gözləmir, artıq uşaq vaxtı baş verir və valideynlərə və həkimlərə çətinlik yaradır.

Ya aydın nevrotik simptomlar göstərən, ya da əlverişsiz xarakter inkişafı yolunda olan belə uşaqlarda analitik terapiyanı tətbiq etməkdə heç bir tərəddüd göstərmədik. Analizin əleyhdarlarının dilə gətirdiyi, analizin uşağa zərər verəcəyi qorxusu əsassız oldu. Bu təşəbbüslərdə qazancımız o old ki, böyükdə sanki tarixi sənədlərdən çıxardığımızı canlı obyektdə təsdiqləyə bildik. Lakin uşaqlar üçün qazanc da çox sevindirici oldu. Məlum oldu ki, uşaq analitik terapiya üçün çox əlverişli obyektdir; uğurlar əsaslıdır və davamlıdır. Təbii ki, böyüklər üçün işlənib hazırlanmış müalicə texnikasını uşaq üçün böyük ölçüdə dəyişdirmək lazımdır. Uşaq psixoloji baxımdan böyükdən fərqli bir obyektdir, hələ Üst-Mənə malik deyil, sərbəst assosiasiya metodu uzağa aparmır, transfer, real valideynlər hələ mövcud olduğu üçün, başqa rol oynayır. Böyükdə mübarizə apardığımız daxili müqavimətlər uşaqda çox vaxt xarici çətinliklərlə əvəz olunur. Valideynlər müqavimətin daşıyıcısına çevriləndə, çox vaxt analizin məqsədi və ya analizin özü təhlükə altına düşür, buna görə də çox vaxt uşağın analizini valideynlərə analitik təsirin bir hissəsi ilə birləşdirmək zəruri olur. Digər tərəfdən, uşaq analizinin böyük analizindən qaçılmaz kənarlaşmaları o halla azalır ki, pasiyentlərimizin bəziləri o qədər infantil xarakter xüsusiyyətləri saxlamışdır ki, analitik, yenə də obyektə uyğunlaşaraq, onlarda uşaq analizinin müəyyən texnikalarından istifadə etməkdən özünü saxlaya bilmir. Öz-özünə məlum oldu ki, uşaq analizi qadın analitiklərin domeninə çevrilmişdir və belə də qalacaq.

Bizim uşaqlarımızın çoxunun öz inkişaflarında nevrotik bir mərhələdən keçdiyi anlayışı özündə gigiyenik bir tələbin rüşeymini daşıyır. Sual qaldırmaq olar ki, uşaq heç bir pozğunluq əlaməti göstərməsə belə, ona analizlə kömək etmək, onun sağlamlığına qayğı tədbiri olaraq məqsədəuyğun olmazmı, necə ki, bu gün sağlam uşaqları difteriyaya yoluxub-yoluxmayacaqlarını gözləmədən difteriyaya qarşı peyvənd edirlər. Bu məsələnin müzakirəsi bu gün yalnız akademik maraq doğurur; mən özümə icazə verə bilərəm ki, onu qarşınızda izah edim; müasirlərimizin böyük kütləsinə bu layihə artıq misli görünməmiş bir küfr kimi görünərdi və valideynlərin əksəriyyətinin analizə münasibəti nəzərə alınanda hazırda onun həyata keçirilməsinə dair hər bir ümidi əldən vermək lazımdır. Sinirliliyin belə bir profilaktikası, ehtimal ki, çox təsirli olardı, həm də cəmiyyətin tamamilə başqa bir quruluşunu şərtləndirir. Psixoanalizin tərbiyəyə tətbiqi üçün əsas şüar bu gün başqa yerdə verilir. Tərbiyənin növbəti vəzifəsinin nədən ibarət olduğunu aydınlaşdıraq. Uşaq həvəsə yiyələnməyi öyrənməlidir. Ona azadlıq vermək ki, bütün impulslarına heç bir məhdudiyyət olmadan tabe olsun, qeyri-mümkündür. Bu, uşaq psixoloqları üçün çox ibrətamiz bir təcrübə olardı, lakin valideynlər bu zaman yaşaya bilməzdilər və uşaqların özləri böyük zərər görərdilər, necə ki, bu qismən dərhal, qismən də sonrakı illərdə özünü göstərərdi. Deməli, tərbiyə ləngitməli, qadağan etməli, boğmalıdır və hər zaman bunu kifayət qədər də edib. Lakin analizdən öyrəndik ki, məhz bu həvəs boğulması nevrotik xəstələnmə təhlükəsini özü ilə gətirir. Xatırlayırsınız, bunun hansı yollarla baş verdiyini ətraflı araşdırmışdıq. Deməli, tərbiyə öz yolunu icazə vermənin Skillası ilə imtinanın Xaribdası arasında axtarmalıdır. Əgər vəzifə bütövlükdə həllolunmaz deyilsə, tərbiyə üçün bir optimum tapılmalıdır ki, o, ən çox şeyə nail ola və ən az zərər verə bilsin. Söhbət nə qədər qadağan etməyə icazə verildiyini, hansı vaxtlarda və hansı vasitələrlə bunun edilməli olduğunu qərarlaşdırmaqdan gedəcək. Və bundan sonra həm də nəzərə almaq lazımdır ki, tərbiyəvi təsirin obyektləri çox müxtəlif konstitusional meyllər gətirirlər, belə ki, tərbiyəçinin eyni cür hərəkəti bütün uşaqlar üçün eyni dərəcədə yaxşı ola bilməz. Növbəti mülahizə göstərir ki, tərbiyə indiyədək öz vəzifəsini çox pis yerinə yetirmiş və uşaqlara böyük zərər vurmuşdur. Əgər o, optimalı tapsa və öz vəzifəsini ideal şəkildə həll etsə, onda xəstəliyin etiologiyasındakı bir amili, təsadüfi uşaqlıq travmalarının təsirini silib yox edə biləcəyinə ümid edə bilər. Digərini, itaətsiz həvəs konstitusiyasının gücünü heç bir halda aradan qaldıra bilməz. İndi tərbiyəçinin qarşısına qoyulan çətin vəzifələri — uşağın konstitusional özünəməxsusluğunu tanımaq, kiçik əlamətlərdən onun hələ yetişməmiş ruh həyatında nə baş verdiyini təxmin etmək, ona sevginin düzgün ölçüsünü ayırmaq və eyni zamanda təsirli bir nüfuz parçasını qoruyub saxlamaq — düşündükdə, adam özünə deyir ki, tərbiyəçi peşəsi üçün yeganə məqsədəuyğun hazırlıq hərtərəfli psixoanalitik təlimdir. Ən yaxşısı odur ki, o, özü analiz edilmiş olsun, çünki öz şəxsiyyəti üzərində təcrübə olmadan analizi özünə mənimsətmək mümkün deyil. Müəllimlərin və tərbiyəçilərin analizi uşaqların özlərinin analizindən daha təsirli profilaktik tədbir kimi görünür, həm də onun həyata keçirilməsinə daha az çətinliklər mane olur.

Yalnız qeyd olaraq uşaq tərbiyəsinin analiz vasitəsilə dolayı yolla dəstəklənməsini xatırlamaq lazımdır ki, bu, zamanla daha böyük təsir qazana bilər. Özləri analiz keçirmiş və ona çox borclu olan valideynlər ken, o cümlədən öz tərbiyələrindəki səhvləri dərk etmələri, övladlarına daha yaxşı anlayışla yanaşacaq və onlara özlərinə əsirgənilməyən bir çox şeyləri əsirgəyəcəklər. Analitiklərin tərbiyəyə təsir göstərmək cəhdləri ilə paralel olaraq, baxımsızlığın və cinayətkarlığın yaranması və qarşısının alınması haqqında başqa tədqiqatlar da aparılır. Burada da mən sizə yalnız qapını açıram və arxasındakı otaqları göstərirəm, amma sizi içəri aparmıram. Bilirəm ki, əgər sizin marağınız psixoanalizə sadiq qalarsa, bu şeylər haqqında çoxlu yeni və dəyərli şeylər eşidə biləcəksiniz. Lakin müəyyən bir baxış bucağını xatırlamadan tərbiyə mövzusunu tərk etmək istəmirəm. Deyilmişdir — və şübhəsiz ki, haqlı olaraq — ki, hər bir tərbiyə bir tərəfə yönəlmişdir, uşağın mövcud ictimai quruluşa uyğunlaşmasına can atır, bu quruluşun özlüyündə nə qədər dəyərli və ya nə qədər davamlı olmasından asılı olmayaraq. Əgər insan hazırkı ictimai qurumlarımızın nöqsanlarına əmindirsə, psixoanalitik yönümlü tərbiyəni hələ də onların xidmətinə verməyi əsaslandıra bilməz. Ona başqa, daha yüksək bir məqsəd qoymaq lazımdır ki, o, hökm sürən ictimai tələblərdən azad olmuş olsun. Lakin məncə, bu arqument burada yerində deyil. Bu tələb analizin funksional səlahiyyətindən kənara çıxır. Pnevmoniyanın müalicəsinə çağırılan həkim də xəstənin yaxşı adam, intihar edən və ya cinayətkar olması, onun həyatda qalmağa layiq olub-olmaması və bunun ona arzuolunan olub-olmaması ilə məşğul olmamalıdır. Tərbiyəyə qoyulmaq istənən bu digər məqsəd də tərəfə yönəlmiş olacaq və analitikin işi tərəflər arasında qərar vermək deyil. Mən tamamilə nəzərdən qaçırmıram ki, psixoanaliz mövcud ictimai quruluşla uzlaşmayan niyyətləri etiraf edərsə, ona tərbiyəyə hər hansı təsir göstərmək hüququ verilməyəcək. Psixoanalitik tərbiyə şagirdini üsyankar kimi formalaşdırmağı qarşısına məqsəd qoyarsa, dəvət olunmamış bir məsuliyyət üzərinə götürür. O, şagirdini mümkün qədər sağlam və iş qabiliyyətli buraxdıqda öz üzərinə düşəni etmiş olur. Onun özündə kifayət qədər inqilabi məqamlar var ki, onun tərbiyə etdiyi şəxsin sonrakı həyatda gerilik və boğulma tərəfinə keçməyəcəyinə əminlik yaratsın. Mən hətta hesab edirəm ki, inqilabi uşaqlar heç bir baxımdan arzuolunan deyil.

Xanımlar və cənablar! Sizə psixoanalizin terapiya olaraq bir neçə sözünü demək niyyətindəyəm. Bunun nəzəri tərəfini artıq 15 il əvvəl müzakirə etmişəm və bu gün də başqa cür ifadə edə bilmərəm; bu aradan keçən zamanın təcrübəsi də indi öz sözünü deməlidir. Bilirsiniz ki, psixoanaliz terapiya olaraq yaranmışdır, ondan çox uzaqlara boy atmışdır, lakin öz ana torpağından əl çəkməmişdir və dərinləşməsi və daha da inkişafı üçün hələ də xəstələrlə ünsiyyətə bağlıdır. Nəzəriyyələrimizi inkişaf etdirdiyimiz toplanmış təəssüratlar başqa yolla əldə edilə bilməz. Terapevt olaraq yaşadığımız uğursuzluqlar bizi daim yeni vəzifələr qarşısında qoyur, real həyatın tələbləri işimizdə də imtina edə bilmədiyimiz spekulyasiyanın həddindən artıq uzanmasına qarşı təsirli bir müdafiədir. Psixoanaliz xəstələrə hansı vasitələrlə kömək edir, əgər kömək edirsə, və hansı yollarla, bunu artıq vaxtilə müzakirə etmişik; bu gün isə soruşmaq istəyirik ki, o nə qədər bacarır.

Bəlkə bilirsiniz, mən heç vaxt terapevtik həvəskar olmamışam; bu mühazirəni təriflər üçün sui-istifadə etmək təhlükəsi yoxdur. Mən çox deməkdənsə az deməyi üstün tuturam. Hələ yeganə psixoanalitik olduğum vaxtlarda, guya mənim işimə rəğbət bəsləyən şəxslərdən belə eşidirdim: Bütün bunlar çox gözəl və ağıllıdır, amma mənə analizlə sağaltdığınız bir hal göstərin. Bu, zaman keçdikcə bir-birini əvəz edən, narahat edici yeniliyi kənara itələmək funksiyasını yerinə yetirən çoxsaylı formullardan biri idi. Bu gün o da bir çox başqaları kimi köhnəlmişdir, — sağalmış xəstələrin minnətdarlıq məktubları dəstəsi analitikin qovluğunda tapılır. Bununla yanaşı, analogiya dayanmır. Psixoanaliz həqiqətən də başqaları kimi bir terapiyadır. Onun da öz qələbələri, öz məğlubiyyətləri, öz çətinlikləri, məhdudiyyətləri, göstərişləri var. Müəyyən bir vaxtda analizə qarşı ittiham belə idi ki, onu terapiya olaraq ciddi qəbul etmək olmaz, çünki o, uğurlarının statistikasını açıqlamağa cürət etmir. O vaxtdan bəri doktor Maks Eytinqonun Berlində təsis etdiyi psixoanalitik institut öz ilk onilliyi haqqında hesabat dərc etmişdir. Sağaltma uğurları nə öyünməyə əsas verir, nə də utanmağa. Lakin bu cür statistikalar heç də ibrətverici deyil, işlənmiş material o qədər heterogendir ki, yalnız çox böyük rəqəmlər bir şey ifadə edə bilərdi. İnsan öz fərdi təcrübələrindən soruşsa daha yaxşı edər. Burada demək istərdim ki, mən inanmıram ki, bizim müalicə uğurlarımız Lurdun uğurları ilə yarışa bilər. Müqəddəs bakirənin möcüzələrinə inanan insanlar şüursuzun varlığına inananlardan qat-qat çoxdur. Dünyəvi rəqabətə müraciət etsək, psixoanalitik terapiyanı psixoterapiyanın digər üsulları ilə birlikdə qoymalıyıq. Nevrotik halların orqanik fiziki müalicəsindən bu gün bəhs etməyə demək olar ki, ehtiyac yoxdur. Psixoterapevtik üsul olaraq analiz bu tibbi ixtisas sahəsinin digər üsullarına zidd deyil; o, onları dəyərdən salmır, onları istisna etmir. Nəzəriyyədə bu, çox yaxşı uyğun gələrdi ki, özünü psixoterapevt adlandırmaq istəyən həkim analizi bütün digər müalicə üsulları ilə yanaşı, işin özünəməxsusluğundan və xarici şəraitin əlverişli və ya əlverişsiz olmasından asılı olaraq xəstələrində tətbiq etsin. Reallıqda isə texnika həkim fəaliyyətinin ixtisaslaşmasını məcburi edir. Beləliklə, cərrahiyyə və ortopediya da bir-birindən ayrılmalı oldu. Psixoanalitik fəaliyyət çətindir və tələbkardır, onu oxuyarkən taxıb gəzintiyə çıxanda çıxardığın eynək kimi rahat idarə etmək olmaz. Bir qayda olaraq, psixoanaliz həkimi ya tamamilə, ya da heç tutmur. Bəzən analizdən də istifadə edən psixoterapevtlər, mənim bildiyimə görə, etibarlı analitik zəmində dayanmırlar; onlar bütün analizi qəbul etməmiş, əksinə onu sulandırmış, bəlkə də «zəhərsizləşdirmişlər»; onları analitiklər sırasına aid etmək olmaz. Məncə, bu təəssüf doğurur; lakin bir analitikin həkim fəaliyyətində ixtisasın digər üsulları ilə məhdudlaşan bir psixoterapevtlə əməkdaşlığı tamamilə məqsədəuyğun olardı.

Psixoterapiyanın digər üsulları ilə müqayisədə psixoanaliz hər bir şübhədən kənar ən güclü üsuldur. Bu, həm də tamamilə haqlı və ədalətlidir, o, həm də ən zəhmətli və ən çox vaxt aparan üsuldur, yüngül hallarda ondan istifadə olunmaz; onunla uyğun hallarda analizdən əvvəlki dövrlərdə ümid etməyə cəsarət etmədiyimiz pozuntuları aradan qaldırmaq, dəyişikliklər yaratmaq mümkündür. Lakin onun da çox hiss olunan sərhədləri var. Bəzi ardıcıllarımın terapevtik iddialılığı bu maneələri aradan qaldırmaq üçün ən böyük səy göstərmişdir ki, bütün nevrotik pozuntular psixoanaliz vasitəsilə sağaldıla bilsin. Onlar analitik işi qısaldılmış müddətə sıxışdırmağa, transferi elə gücləndirməyə çalışmışlar ki, o, bütün müqavimətlərdən üstün olsun, sağalmanı zorla əldə etmək üçün təsir etmənin digər növlərini onunla birləşdirmişlər. Bu səylər, şübhəsiz ki, təqdirəlayiqdir, lakin məncə, onlar boşunadır. Onlar həm də təhlükə gətirir ki, insanın özü analizdən kənara sıxışdırılır və sonsuz eksperimentləşməyə düşür. Hər nevrotik halı sağaltmaq gözləntisi mənə həmin sadə inancdan irəli gələn şübhəli bir şey kimi görünür ki, nevrozlar tamamilə artıq bir şeydir, onların ümumiyyətlə mövcud olmağa heç bir haqqı yoxdur. Əslində onlar ağır, konstitusional olaraq fiksə edilmiş təsirlərdir, nadir hallarda bir neçə partlayışla məhdudlaşır, çox vaxt uzun həyat dövrləri boyu və ya bütün həyat boyu davam edir. Analitik təcrübə göstərir ki, tarixi xəstəlik səbəblərini və təsadüfi köməkçi amilləri ələ keçirdikdə onlara geniş şəkildə təsir etmək mümkündür, bu bizi terapevtik praktikada konstitusional amili laqeyd etməyə vadar etmişdir; axı biz ona heç bir şey edə bilmərik; nəzəriyyədə isə onu həmişə yadda saxlamalıyıq. Psixozların analitik terapiya üçün tamamilə əlçatmaz olması, onların nevrozlarla yaxın qohumluğu nəzərə alınarsa, sonuncular barədə iddialarımızı məhdudlaşdırmalıdır. Psixoanalizin terapevtik təsirliliyi bir sıra əhəmiyyətli və çətinliklə mübahisə edilə bilən amillərlə məhdudlaşır. Uşaqda, ən böyük uğurlar gözlənilə biləcəyi yerdə, bunlar valideyn vəziyyətinin xarici çətinlikləridir ki, lakin bunlar da uşaqlığa aiddir. Yetkində isə bunlar ilk növbədə iki amildir: psixi donuqluğun ölçüsü və xəstəlik forması, onun daha dərin təyinatları ilə birlikdə örtdüyü hər şeylə. Birinci amil çox vaxt haqsız olaraq nəzərdən qaçırılır. Ruhi həyatın plastikliyi və köhnə vəziyyətlərin təzələnmə imkanı nə qədər böyük olsa da, hər şeyi yenidən canlandırmaq mümkün deyil. Bəzi dəyişikliklər son görünür, keçmiş proseslərdən sonra çapıq əmələ gəlməsinə uyğun gəlir. Başqa vaxtlar insan ruh həyatının ümumi donması təəssüratını alır; başqa yollara asanlıqla yönəldilə biləcək psixi proseslər köhnə yollardan ayrılmağa qadir görünmür. Amma bəlkə də bu, əvvəlki ilə eyni şeydir, sadəcə başqa cür görünür. Çox vaxt insan hiss edir ki, terapiyada dəyişikliyi həyata keçirmək üçün lazımi həvəs qüvvəsi çatmır. Müəyyən bir asılılıq, müəyyən bir həvəs komponenti bizim səfərbər edə biləcəyimiz əks qüvvələrlə müqayisədə çox güclüdür. Ümumiyyətlə, psixozlarda belədir. Biz onları o qədər başa düşürük ki, rıçaqların harada qoyulacağını yaxşı bilirik, amma onlar yükü hərəkət etdirə bilməzlər. Burada hətta gələcək ümidi də bağlanır ki, hormonların təsiri haqqında bilik — bilirsiniz ki, bu nədir — bizə xəstəliklərin kəmiyyət faktorları ilə uğurla mübarizə aparmaq üçün vasitələr verəcək, amma bu gün biz bundan çox uzağıq. Anlayıram ki, bütün bu münasibətlərdə qeyri-müəyyənlik analiz texnikasını və xüsusilə transferi təkmilləşdirmək üçün daimi bir təkan verir. Xüsusilə analizdə yeni başlayan, uğursuzluq halında, işin özəlliklərini, yoxsa terapevtik metodun özünün bacarıqsız idarə edilməsini günahlandırmalı olduğunu bilməyəcək. Amma artıq dedim, inanmıram ki, bu istiqamətdə səylərlə çox şeyə nail olmaq mümkündür.

Analitik uğurların digər məhdudlaşdırılması xəstəliyin forması ilə verilir. Artıq bilirsiniz ki, analitik terapiyanın tətbiq sahəsi transfer nevrozları, fobiyalar, histeriyalar, məcburiyyət nevrozları, bundan başqa xarakterin anomaliyaları ki, bu cür xəstəliklərin yerinə inkişaf etmişdir. Fərqli olan hər şey, narsisistik, psixotik hallar, az və ya çox dərəcədə yararsızdır. İndi belə halların diqqətlə kənarlaşdırılması yolu ilə özünü uğursuzluqlardan qorumaq tamamilə qanunauyğun olardı. Analizin statistikası bu ehtiyatlılıq sayəsində böyük bir yaxşılaşma əldə edərdi. Bəli, amma bunun bir ilişmə yeri var. Bizim diaqnozlarımız çox vaxt yalnız sonradan qoyulur, onlar Şotlandiya kralının cadugər sınağı kimidir ki, bu barədə Viktor Hüqoda oxumuşam. Bu kral cadugəri tanımaq üçün yanılmaz bir üsula sahib olduğunu iddia edirdi. O, cadugəri qaynar su qazanında bişirdir, sonra şorbanı dadırdı. Bundan sonra deyə bilərdi: bu cadugər idi, ya yox, bu cadugər deyildi. Bizdə də buna bənzərdir, yalnız fərq budur ki, zərər çəkənlər bizik. Müalicəyə gələn pasiyenti, yaxud eyni şəkildə təhsilə gələn namizədi bir neçə həftə və ya ay ərzində analitik şəkildə öyrənməmişdən əvvəl onu qiymətləndirə bilmirik. Biz həqiqətən də kisədəki pişiyi alırıq. Pasiyent qeyri-müəyyən, ümumi şikayətlər gətirmişdi ki, bunlar etibarlı diaqnoza imkan vermirdi. Bu sınaq müddətindən sonra məlum ola bilər ki, bu yararsız bir haldır. Biz onda namizədi yola salırıq, sonra pasiyentdə bir müddət daha cəhd edirik ki, görək onu daha əlverişli işıqda görə bilmirikmi. Pasiyent bizdən uğursuzluqlarımızın siyahısını böyütməklə qisas alır, rədd edilmiş namizəd isə, əgər paranoiddirsə, təxminən özü psixoanalitik kitablar yazmaqla. Görürsünüz, ehtiyatlılığımız bizə heç bir fayda vermədi.

Bu ətraflı izahatların sizin marağınızın hüdudlarından kənara çıxdığını güman edirəm. Amma mənim üçün daha da acınacaqlı olardı ki, siz belə düşünəsiniz ki, mənim niyyətim psixoanalizə terapiya kimi bəslədiyiniz hörməti azaltmaqdır. Bəlkə də mən həqiqətən də işə bacarıqsız başlamışam; çünki mən bunun əksini, yəni analizin terapevtik məhdudiyyətlərini onların qaçılmazlığına işarə etməklə bəraət qazandırmaq istəyirdim. Eyni niyyətlə başqa bir məqama, analitik müalicənin qeyri-mütənasib dərəcədə uzun vaxt tələb etməsi ittihamına müraciət edirəm. Buna cavab olaraq demək lazımdır ki, psixi dəyişikliklər yalnız yavaş-yavaş baş verir; əgər onlar tez, qəflətən meydana çıxırsa, bu pis əlamətdir. Doğrudur, daha ağır nevrozun müalicəsi asanlıqla bir neçə ilə uzana bilər, lakin uğur qazanıldığı halda özünüzə sual verin: xəstəlik nə qədər davam etmişdi? Yəqin ki, hər müalicə ili üçün on il, yəni xəstəlik, müalicə olunmamış xəstələrdə tez-tez gördüyümüz kimi, heç vaxt bitməzdi. Bəzi hallarda bizim illər sonra analizi yenidən başlatmağa əsasımız olur; həyat yeni səbəblərə qarşı yeni xəstəlik reaksiyaları inkişaf etdirmişdi, bu arada xəstəmiz sağlam olmuşdu. Birinci analiz sadəcə olaraq onun bütün patoloji meyillərini üzə çıxarmamışdı və uğur əldə edildikdən sonra analizin dayandırılması təbii idi. Elə ağır zərər çəkmiş insanlar da var ki, onları bütün həyatları boyu analitik himayə altında saxlayır və vaxtaşırı yenidən analizə götürürlər, lakin bu şəxslər başqa cür ümumiyyətlə mövcud ola bilməzdilər və sevinmək lazımdır ki, onları bu hissə-hissə və təkrarlanan müalicə ilə ayaqda saxlamaq mümkündür. Xarakter pozuntularının analizi də uzun müalicə müddətləri tələb edir, lakin o, tez-tez uğurlu olur, və siz bu vəzifəni heç olmasa başlamağa imkan verən başqa bir terapiya tanıyırsınızmı? Terapevtik iddialılıq bu məlumatlarla qane olunmamış hiss edə bilər, lakin biz vərəm və lupus nümunəsindən öyrənmişik ki, uğur yalnız terapiya xəstəliyin xarakterinə uyğunlaşdırıldıqda əldə edilə bilər.

Mən sizə dedim ki, psixoanaliz bir terapiya olaraq başladı, lakin mən onu sizin marağınıza terapiya olaraq deyil, həqiqət məzmununa görə, insana ən yaxın olan şey, onun öz mahiyyəti haqqında bizə verdiyi açıqlamalara görə və onun müxtəlif fəaliyyətləri arasında üzə çıxardığı əlaqələrə görə tövsiyə etmək istəyirdim. Terapiya olaraq o, çoxlarından biridir, təbii ki, bənzərləri arasında birincidir. Əgər onun terapevtik dəyəri olmasaydı, o, xəstələr üzərində tapılmaz və otuz ildən çox müddət ərzində inkişaf etdirilməzdi.

8 / 8

XXXV. Mühazirə. Dünyagörüşü haqqında

Xanımlar və cənablar! Keçən dəfə bir yerdə olanda kiçik gündəlik qayğılarla məşğul olduq, belə demək mümkünsə, öz təvazökar evimizin qayğısına qaldıq. İndi isə cəsarətli bir cəhd edib, dəfələrlə başqa tərəfdən qaldırılmış bir suala cavab verməyə cürət etmək istəyirik: psixoanaliz müəyyən bir dünyagörüşünə gətirib çıxarır, yoxsa yox, və əgər çıxarırsa, hansına.

Dünyagörüşü, qorxuram ki, xüsusi alman anlayışıdır və onun başqa dillərə tərcüməsi çətinlik yarada bilər. Əgər ona bir tərif verməyə çalışsam, o, sizə şübhəsiz ki, yöndəmsiz görünəcək. Deməli, mən belə hesab edirəm ki, dünyagörüşü intellektual bir quruluşdur ki, varlığımızın bütün problemlərini yüksəkdə duran bir fərziyyədən çıxış edərək vahid şəkildə həll edir, buna görə də onda heç bir sual açıq qalmır və bizim üçün maraq kəsb edən hər şey öz müəyyən yerini tapır. Belə bir dünyagörüşünə sahib olmağın insanların ideal arzuları sırasına aid olduğunu anlamaq asandır. Ona inamla insan həyatda özünü təhlükəsiz hiss edə bilər, nəyə can atmalı olduğunu, öz affektlərini və maraqlarını ən məqsədəuyğun şəkildə necə yerləşdirməli olduğunu bilə bilər. Əgər dünyagörüşünün xarakteri budursa, onda psixoanaliz üçün cavab asan olur. O, xüsusi bir elm — psixologiyanın bir qolu — dərinlik psixologiyası və ya şüursuzun psixologiyası olaraq, özünə məxsus bir dünyagörüşü yaratmaq üçün tamamilə yararsızdır, o, elmin dünyagörüşünü qəbul etməlidir. Lakin elmi dünyagörüşü artıq bizim tərifimizdən nəzərəçarpacaq dərəcədə uzaqlaşır. Dünyanın izahının vəhdətini o da qəbul edir, amma yalnız bir proqram olaraq, hansı ki, onun yerinə yetirilməsi gələcəyə təxirə salınmışdır. Bundan başqa, o, mənfi xarakterlərlə seçilir: hazırda bilinənlərlə məhdudlaşma və ona yad olan müəyyən elementlərin kəskin rədd edilməsi ilə. O, iddia edir ki, dünya haqqında bilik mənbəyi diqqətlə yoxlanılmış müşahidələrin intellektual işlənməsindən, yəni tədqiqat adlandırılan şeydən başqa heç bir başqa mənbə yoxdur, bunun yanında vəhydən, intuisiyadan və ya falçılıqdan gələn heç bir bilik yoxdur. Görünür ki, bu anlayış son keçmiş əsrlərdə ümumi qəbuledilməyə çox yaxın idi. Bizim əsrimizə isə o təkəbbürlü etirazı tapmaq qismət oldu ki, belə bir dünyagörüşü eyni dərəcədə kasıb və təsəllisizdir, insan ruhunun tələblərini və insan ruhunun ehtiyaclarını gözdən qaçırır.

Bu etirazı kifayət qədər qətiyyətlə rədd etmək mümkün deyil. O, tamamilə əsassızdır, çünki ruh və ruh elmi tədqiqatın obyektləri kimi, insana yad olan hər hansı şeylərlə tam eyni şəkildə obyektdir. Psixoanalizin xüsusi hüququ var, burada elmi dünyagörüşü üçün söz aparmaq lazımdır, çünki ona ruhi olanı dünyagörüşündə laqeyd qoyduğu iradını tutmaq olmaz. Onun elmə töhfəsi məhz tədqiqatın ruhi sahəyə genişləndirilməsindən ibarətdir. Belə bir psixologiya olmadan elm, həqiqətən də, çox natamam olardı. Lakin insanın (və heyvanların) intellektual və emosional funksiyalarının tədqiqi elmə daxil edilərsə, onda görünür ki, elmin ümumi mövqeyində heç nə dəyişmir, biliyin yeni mənbələri və ya tədqiqat metodları meydana çıxmır. İntuisiya və divinasiya, əgər mövcud olsaydılar, belə olardılar, lakin onları arxayınlıqla illüziyalara, arzu təhriklərinin yerinə yetirilmələrinə aid etmək olar. Asanlıqla da dərk edilir ki, dünyagörüşünə qoyulan həmin tələblər yalnız affektiv əsaslıdır. Elm qəbul edir ki, insan ruh həyatı belə tələblər yaradır, onların mənbələrini yoxlamağa hazırdır, lakin onları haqlı kimi tanımaq üçün ən kiçik bir əsası yoxdur. Əksinə, o, özünü xəbərdar edilmiş görür ki, illüziya olan, belə affekt tələbinin nəticəsi olan hər şeyi bilikdən diqqətlə ayırsın.

Bu heç də o demək deyil ki, bu arzuları nifrətlə kənara itələmək və ya onların insan həyatı üçün dəyərini az qiymətləndirmək lazımdır. İnsan hazırdır ki, onların sənətin əsərlərində, din və fəlsəfə sistemlərində özləri üçün hansı yerinə yetirilmələri yaratdığını izləsin, lakin gözdən qaçırmaq olmaz ki, bu tələblərin idrak sahəsinə köçürülməsinə yol vermək qanunsuz və yüksək dərəcədə qeyri-məqsədəuyğun olardı. Çünki bununla psixozlar aləminə, istər fərdi, istərsə də kütlə psixozu olsun, aparan yollar açılır və həmin meyllərdən gerçəkliyə üz tutan, mümkün olduğu qədər arzuları və ehtiyacları orada təmin etmək üçün dəyərli enerjilər alınır.

Elm nöqteyi-nəzərindən burada tənqid etmək və rədd etmələrlə, geri çevirmələrlə çıxış etmək qaçılmazdır. Demək yolverilməzdir ki, elm insan ruhi fəaliyyətinin bir sahəsidir, din və fəlsəfə başqalarıdır, heç olmasa ona bərabərdir, və elmin bu ikisinə heç bir söz demək haqqı yoxdur; hamısının həqiqətə bərabər iddiası var və hər insan azaddır ki, öz əqidəsini haradan götürəcəyini və inamını hara yönəldəcəyini seçsin. Belə bir baxış xüsusilə nəcib, tolerant, hərtərəfli və dar düşüncəli qərəzlərdən azad sayılır. Təəssüf ki, o, davamlı deyil, tamamilə qeyri-elmi dünyagörüşünün bütün zərərlərində iştirak edir və praktik olaraq ona bərabərdir. İş elə gətirir ki, həqiqət tolerant ola bilməz, kompromislərə və məhdudlaşdırmalara yol verməz, tədqiqat insan fəaliyyətinin bütün sahələrini özününkü sayır və əgər başqa bir qüvvə ondan bir parçanı özü üçün müsadirə etmək istəsə, amansızcasına tənqidi olmalıdır.

Elmi təməl və zəmindən məhrum edə bilən üç qüvvədən yalnız din ciddi düşməndir. İncəsənət demək olar ki, həmişə zərərsiz və xeyirxahdır, o, yalnız illüziya olmaq istəyir. Deyildiyi kimi, incəsənətə valeh olmuş azsaylı şəxslər istisna olmaqla, o, reallıq sahəsinə müdaxilə etməyə cürət etmir. Fəlsəfə elmə zidd deyil, o, özünü elm kimi aparır, qismən eyni üsullarla işləyir, lakin hər yeni bilik tərəqqisində dağılmalı olan boşluqsuz və ardıcıl bir dünya mənzərəsi təqdim edə biləcəyi illüziyasında israr etməklə ondan uzaqlaşır. Metodoloji baxımdan o, məntiqi əməliyyatlarımızın idrak dəyərini həddindən artıq qiymətləndirməklə və həmçinin intuisiya kimi digər bilik mənbələrini də qəbul etməklə yanılır. Və çox vaxt elə hesab olunur ki, şairin (H. Heine) filosof haqqında dediyi istehza əsassız deyil:

«Öz gecə papaqları və xələt qırıntıları ilə O, dünya binasının boşluqlarını doldurur.»

Lakin fəlsəfənin böyük insan kütləsinə birbaşa təsiri yoxdur, o, ziyalıların nazik üst təbəqəsinin belə azsaylı bir hissəsinin marağıdır, bütün digərləri üçün çətin anlaşılandır. Halbuki din insanların ən güclü emosiyalarına sahib olan nəhəng bir qüvvədir. Məlumdur ki, o, əvvəllər insan həyatında mənəviyyat olaraq rol oynayan hər şeyi əhatə edirdi, hələ elm demək olar ki, mövcud deyildikdə elmin yerini tuturdu və misilsiz ardıcıllıq və bütövlüyə malik bir dünyagörüşü yaratmışdı ki, bu, sarsılsa da, bu gün də davam edir.

İnsan dinin əzəmətli mahiyyəti haqqında hesabat vermək istəsə, onun insanlar üçün nə etməyi öhdəsinə götürdüyünü nəzərə almalıdır. O, insanlara dünyanın mənşəyi və yaranması haqqında məlumat verir, onlara həyatın dəyişkənliklərində qorunma və son nəticədə xoşbəxtlik vəd edir və bütün nüfuzu ilə təmsil etdiyi göstərişlər vasitəsilə onların düşüncə və hərəkətlərini yönləndirir. Beləliklə, o, üç funksiyanı yerinə yetirir. Birincidə o, insanın bilmək həvəsini təmin edir, elmin öz vasitələri ilə cəhd etdiyi eyni şeyi edir və burada onunla rəqabətə girir. İkinci funksiyasına görə o, çox güman ki, təsirinin ən böyük payını borcludur. O, insanların həyatın təhlükələri və dəyişkənlikləri qarşısındakı təşvişini sakitləşdirdikdə, onlara yaxşı sonluq vəd etdikdə, bədbəxtlikdə onlara təsəlli verdikdə, elm onunla yarışa bilməz. Elm həqiqətən öyrədir ki, müəyyən təhlükələrdən necə qaçmaq, bəzi əzabları necə uğurla mübarizə aparmaq olar; onun insanlar üçün qüdrətli bir köməkçi olduğunu inkar etmək çox haqsızlıq olardı, lakin bir çox vəziyyətdə o, insanı öz əzabına buraxmalı olur və ona yalnız tabe olmağı məsləhət bilir. Üçüncü funksiyasında, göstərişlər verdikdə, qadağalar və məhdudiyyətlər qoyduqda, o, elmdən ən çox əksəriyyəti. Çünki bu, yalnız tədqiq etməklə və müəyyən etməklə kifayətlənir. Onun tətbiqlərindən isə həyatda davranış üçün qaydalar və məsləhətlər çıxarılır. Bəzi hallarda bunlar dinin buyurduğu qaydaların eynisidir, lakin o zaman başqa əsaslandırma ilə. Dinin bu üç məzmununun bir araya gəlməsi tam aydın deyil. Dünyanın yaranması haqqında maarifləndirmənin müəyyən etik göstərişlərin təlqini ilə nə əlaqəsi olmalıdır? Qorunma və xoşbəxtlik vədləri etik tələblərlə daha sıx bağlıdır. Onlar bu əmrlərin yerinə yetirilməsinin mükafatıdır; yalnız onlara tabe olan bu nemətlərə ümid bəsləyə bilər, itaətsizləri isə cəzalar gözləyir. Yeri gəlmişkən, elmdə də buna bənzər bir şey var. Kim onun tətbiqlərinə məhəl qoymursa, onları qəbul edirsə, zərərlərə məruz qalır.

Dində təlim, təsəlli və tələbin bu qəribə birgəliyini yalnız onu genetik təhlilə məruz qoyduqda başa düşmək olar. Bu təhlil ansamblın ən diqqətçəkən nöqtəsindən, dünyanın yaranması haqqında təlimdən başlaya bilər, çünki kosmogoniyanın dini sistemin müntəzəm tərkib hissəsi olması nə üçün lazımdır? Deməli, təlim budur ki, dünya insana bənzər, lakin bütün cəhətlərdən — qüdrət, hikmət, ehtiras gücü baxımından — böyüdülmüş bir varlıq, ideallaşdırılmış bir superinsan tərəfindən yaradılmışdır. Dünya yaradıcısı olaraq heyvanlar totemizmin təsirinə işarə edir, biz ona sonralar heç olmasa bir qeydlə toxunacağıq. Maraqlıdır ki, bu dünya yaradıcısı həmişə yalnız birdir, hətta bir çox tanrılara inanılan yerdə də. Eynilə, o, çox vaxt kişidir, halbuki qadın tanrılara dair işarələr heç də yox deyil və bəzi mifologiyalar dünya yaradılışına məhz onunla başlayır ki, bir kişi tanrı canavara çevrilmiş qadın tanrını aradan qaldırır. Burada ən maraqlı ayrı-ayrı problemlər başlayır, lakin biz tələsməliyik. Sonrakı yol bizə asanlıqla göstərilir, çünki bu tanrı-yaradıcı birbaşa ata adlandırılır. Psixoanaliz belə nəticəyə gəlir ki, bu, həqiqətən atadır — bir vaxtlar kiçik uşağa göründüyü qədər əzəmətli. Dindar insan dünyanın yaradılışını özünün yaranması kimi təsəvvür edir.

Onda təsəlli verən təminatların və sərt etik tələblərin kosmoqoniya ilə necə uzlaşdığı asanlıqla izah olunur. Çünki uşaq öz varlığını borclu olduğu həmin şəxsə — ataya (daha doğrusu, yəqin ki, ata və anadan təşəkkül tapmış valideyn instansiyasına) həm də zəif, köməksiz, xarici aləmdə pusquda duran bütün təhlükələrə məruz qalmış uşağı qoruyub gözətmişdir; onun himayəsində özünü təhlükəsiz hiss etmişdir. Artıq yetkinləşdikdən sonra insan özünü böyük qüvvələrə sahib bilsə də, həyatın təhlükələri barədə dərrakəsi də artmışdır və haqlı olaraq belə nəticəyə gəlir ki, o, mahiyyət etibarilə hələ də uşaqlıqdakı kimi köməksiz və müdafiəsiz qalmışdır, dünya qarşısında hələ də uşaqdır. Deməli, o, indi də uşaq ikən dadına çatdığı müdafiədən imtina etmək istəmir. Lakin çoxdan dərk etmişdir ki, atası gücü ciddi surətdə məhdudlaşmış, bütün üstünlüklərlə təchiz olunmamış bir varlıqdır. Buna görə də o, uşaqlıq dövrünün özü tərəfindən bu qədər yüksək qiymətləndirilmiş atasının xatirə obrazına qayıdır, onu ilahiliyə yüksəldir və indiki zamana və reallığa köçürür. Bu xatirə obrazının affektiv gücü və onun müdafiəyə olan ehtiyacının davam etməsi birgə onun Allaha olan inancını daşıyır.

Dini proqramın üçüncü əsas məqamı — etik tələb də bu uşaqlıq vəziyyətinə zorla deyil, təbii şəkildə uyğunlaşır. Məşhur bir ifadədə filosof Kant ulduzlu səmanın varlığını və sinəmizdəki əxlaq qanununun varlığını Allahın böyüklüyünün ən güclü şahidləri kimi çağırır. Bu yanaşma nə qədər qəribə səslənsə də — axı göy cisimlərinin bir insan övladının digərini sevib-sevməməsi və ya öldürüb-öldürməməsi məsələsi ilə nə işi ola bilər? — yenə də böyük bir psixoloji həqiqətə toxunur. Uşağa həyat verən və onu həmin həyatın təhlükələrindən qoruyan həmin ata (valideyn instansiyası) ona həm də nəyi etməyə icazə verdiyini və nədən çəkinməli olduğunu öyrətmiş, həvəs arzularının müəyyən məhdudlaşdırılmalarına dözməyi ona göstərmiş, ailə dairəsinin və sonralar daha böyük birliklərin dözülən və sevilən üzvü olmaq istəyirsə, valideynlərə və qardaş-bacılara hansı ehtiramların ondan gözlənildiyini ona bildirmişdir. Sevgi mükafatları və cəzalar sisteminin köməyi ilə uşaq öz sosial vəzifələrini dərk etməyə tərbiyə olunur, ona öyrədilir ki, onun həyat təhlükəsizliyi valideynlərin və sonra da digərlərinin onu sevməsindən və onların onun özünə olan sevginə inana bilməsindən asılıdır. Bütün bu münasibətləri sonra insan dəyişməz olaraq dinə köçürür. Valideynlərin qadağaları və tələbləri onun sinəsində əxlaqi vicdan olaraq yaşamağa davam edir; həmin mükafat və cəza sisteminin köməyi ilə Allah insanları idarə edir — dünyada etik tələblərin yerinə yetirilməsindən asılıdır ki, fərdə hansı qədər müdafiə və xoşbəxtlik təminatı ayrılır; Allaha məhəbbətdə və Onun tərəfindən sevildiyini dərk etməkdə insanın həm xarici aləmin, həm də insan yaxınlarının təhlükələrinə qarşı silahlandığı əminlik əsaslanır. Nəhayət, duada insan ilahi iradəyə birbaşa təsir etmək və bununla da ilahi hər şeyə qadirlikdə pay sahibi olmaq imkanını təmin etmişdir.

Bilirəm ki, məni dinləyərkən sizdə çoxsaylı suallar yaranıb və onlara cavab eşitmək istərdiniz. Bunu burada və bu gün öhdəmə götürə bilmərəm, lakin əminəm ki, bu detallı tədqiqatların heç biri bizim müddəamızı sarsıtmaz ki, dini dünyagörüşü uşaqlığımızın vəziyyəti ilə müəyyən edilir. Bir o qədər qəribədir ki, o, infantil xarakterinə baxmayaraq, yenə də bir sələfə malikdir. Şübhəsiz ki, dinsiz, tanrısız bir dövr olmuşdur. Onu animizm adlandırırlar. Dünya o vaxt da insana bənzər ruhi varlıqlarla dolu idi, biz onları demonlar adlandırırırıq, xarici aləmin bütün obyektləri onların məskəni idi və ya bəlkə də onlarla eyni idi, lakin onların hamısını yaratmış və sonra da idarə edən, müdafiə və kömək üçün müraciət edilə biləcək bir üstün qüvvə yox idi. Animizmin demonları insanlara əsasən düşmən münasibət bəsləyirdi, lakin görünür ki, insan o vaxt sonralardan daha çox özünə inam bəsləyirdi. O, şübhəsiz ki, bu pis ruhlar qarşısında daim ən ağır təşviş altında əziyyət çəkirdi, lakin müəyyən hərəkətlərlə onlardan müdafiə olunurdu ki, bu hərəkətlərə onları qovmaq qüvvəsi aid edirdi. Həm də o, özünü başqa cəhətdən də gücsüz hesab etmirdi. Əgər təbiətə bir arzu çatdırmalı idisə, məsələn, yağış istəyirdisə, hava tanrısına dua etmirdi, əksinə, təbiətə birbaşa təsir gözlədiyi bir magiya icra edirdi, özü yağışa bənzər bir şey edirdi. Ətraf aləmin qüvvələrinə qarşı mübarizədə onun ilk silahı magiya, bugünkü texnikamızın ilk sələfi idi. Güman edirik ki, magiyaya inam öz intellektual əməliyyatlarını həddindən artıq qiymətləndirməkdən, «düşüncələrin hər şeyə qadirliyi»nə inamdan qaynaqlanır ki, bu inamı yeri gəlmişkən, bizim məcburiyyət nevrotiklərimizdə də yenidən tapırıq. Təsəvvür edə bilərik ki, o dövrün insanları dildəki qazanclar ilə xüsusilə fəxr edirdilər ki, bununla da düşünmənin böyük dərəcədə asanlaşması müşayiət olunmalı idi. Onlar sözə sehrli qüvvə verdilər. Bu xüsusiyyət sonralar din tərəfindən mənimsənildi. «Və Allah dedi: işıq olsun və işıq oldu». Yeri gəlmişkən, magiyanın hərəkətləri faktı göstərir ki, animist insan sadəcə öz arzularının qüvvəsinə arxalanmırdı. O, uğuru daha çox təbiəti təqlidə vadar etməli olan bir aktın icrasından gözləyirdi. Əgər yağış istəyirdisə, özü su tökürdü; əgər torpağı məhsuldarlığa təhrik etmək istəyirdisə, ona tarlada cinsi əlaqə mənzərəsini təqdim edirdi.

Bilirsiniz ki, bir dəfə psixi ifadə qazanmış bir şeyin yox olması nə qədər çətindir. Siz buna görə də animizmin bir çox təzahürlərinin bu günə qədər, əsasən sözdə xurafat olaraq, dinin yanında və arxasında qorunub saxlanıldığını eşitməyə təəccüblənməməlisiniz. Lakin bundan da artıq, fəlsəfəmizin animist düşüncə tərzinin əsas cizgilərini — söz magiyasına həddindən artıq dəyər verməni, dünyadakı real proseslərin bizim düşüncəmizin onlara göstərdiyi yollarla getdiyinə inamı — qoruyub saxladığı qənaətindən çətin ki, imtina edə biləsiniz. Təbii ki, bu, magiya hərəkətləri olmayan bir animizm olardı. Digər tərəfdən, gözləmək olar ki, həmin dövrdə artıq bir növ etika, insanların bir-biri ilə ünsiyyəti üçün qaydalar mövcud idi, lakin heç nə onların animist inamla daha sıx bağlı olduğunu göstərmir. Çox güman ki, onlar hakimiyyət münasibətlərinin və praktik ehtiyacların birbaşa ifadəsi idilər.

Animizmdən dinə keçidi nəyin məcbur etdiyi çox bilinməyə dəyər olardı, lakin insan ruhunun inkişaf tarixinin bu ilk dövrlərini bu gün hələ hansı qaranlığın bürüdüyünü təsəvvür edə bilərsiniz. Görünür, fakt budur ki, dinin ilk təzahür forması qəribə totemizm, heyvana sitayiş idi və onun ardınca ilk etik əmrlər, tabular da meydana çıxdı. Vaxtilə «Totem və tabu» adlı bir kitabda bu dəyişikliyi insan ailəsi münasibətlərindəki bir çevrilişə bağlayan bir fərziyyə işləyib hazırlamışdım. Dinin animizmlə müqayisədə əsas xidməti şeytani təşvişin psixi bağlanmasındadır. Lakin pis ruh ilk dövrlərin qalığı olaraq din sistemində özünə bir yer saxlamışdır. Əgər bu, dini dünyagörüşünün ilk tarixidirsə, indi o vaxtdan bəri baş verənlərə və hələ də gözümüzün qarşısında cərəyan edənlərə müraciət edək. Təbiət hadisələrinin müşahidəsi ilə güclənmiş elmi ruh, zaman keçdikcə dini insan işi kimi görməyə və onu tənqidi yoxlamaya məruz qoymağa başladı. Din bu yoxlamaya tab gətirə bilmədi. Əvvəlcə onun möcüzə hekayələri təəccüb və inamsızlıq doğurdu, çünki onlar ayıq müşahidənin öyrətdiyi hər şeyə zidd idi və insan təxəyyül fəaliyyətinin təsirini həddindən artıq aydın şəkildə ifşa edirdi. Sonra onun mövcud dünyanı izah edən təlimləri rədd edilməli oldu, çünki onlar köhnə zamanların damğasını daşıyan bir cəhalətdən xəbər verirdi və təbiət qanunları ilə artmış tanışlıq sayəsində insan özünü ondan üstün bilirdi. Dünyanın ayrı-ayrı insanın yaranmasına bənzər mayalanma və ya yaradılış aktları ilə meydana gəldiyi iddiası, canlı və ruhlu varlıqlarla cansız təbiətin fərqləndirilməsi düşüncəyə özünü qəbul etdirdiyindən və bununla ilkin animizmdə israr etmək qeyri-mümkün olduğundan, artıq ən yaxın, öz-özünə aydın bir fərziyyə kimi görünmürdü. Müxtəlif dini sistemlərin müqayisəli öyrənilməsinin təsirini və onların bir-birini istisna etməsi və bir-birinə qarşı dözümsüzlüyünün yaratdığı təəssüratı da gözdən qaçırmaq olmaz.

Bu ilkin məşqlərdə güclənmiş elmi ruh nəhayət dini dünyagörüşünün ən əhəmiyyətli və affektiv baxımdan ən dəyərli parçalarının yoxlanılmasına cəsarət etmək üçün ürək tapdı. Bunu həmişə görmək mümkün idi, lakin insanlar bunu dilə gətirməyə ancaq gec cəsarət etdilər ki, dinin insana yalnız müəyyən etik tələbləri yerinə yetirdikdə himayə və xoşbəxtlik vəd edən iddiaları da inandırıcı olmayan kimi üzə çıxır. Kainatda ayrı-ayrı insanın rifahına valideyn qayğısı ilə nəzarət edən və onunla bağlı hər şeyi xoşbəxt sonluğa yönəldən bir qüvvənin mövcud olduğu görünür ki, bu, doğru deyil. Əksinə, insanların taleyi nə dünya xeyirxahlığı fərziyyəsi ilə, nə də — ona qismən zidd olan — dünya ədaləti fərziyyəsi ilə uzlaşdırıla bilər. Zəlzələlər, fırtına dalğaları, yanğınlar yaxşı və mömin insanla pis adam və ya imansız arasında heç bir fərq qoymur. Hətta cansız təbiətin söz mövzusu olmadığı və ayrı-ayrı insanın taleyinin digər insanlarla münasibətlərindən asılı olduğu hallarda da fəzilətin mükafatlandırılması və şərin öz cəzasını tapması heç də qayda deyil, əksinə, çox vaxt zorakı, hiyləgər, amansız adam həsəd aparılan dünya nemətlərini özünə mənimsədir və mömin əliboş qalır. Qaranlıq, hisssiz və məhəbbətsiz qüvvələr insan taleyini müəyyən edir; dinin dünya hökmranlığını aid etdiyi mükafat və cəza sistemi mövcud görünmür. Burada yenə bir səbəb var ki, Animizmdən dinə qurtulmuş olan ruhlandırma payını da buraxmaq.

Dini dünyagörüşünün tənqidinə son töhfəni psixoanaliz vermişdir; o, dinin mənşəyini uşaqlıq acizliyindən qaynaqlandığını göstərmiş və onun məzmununu yetkin həyata davam etdirilən uşaqlıq arzularından və ehtiyaclarından törətmişdir. Bu, dinin təkzibi demək deyildi, lakin bu, yenə də onun haqqında biliklərimizin zəruri tamamlanması idi və heç olmasa bir nöqtədə ziddiyyət təşkil edirdi, çünki din özü üçün ilahi mənşə iddiası edir. Əlbəttə, əgər bizim Allah yozumumuzu qəbul etsək, bununla din haqsız deyildir.

Elmin dini dünyagörüşü haqqında ümumiləşdirici hökmü belədir: ayrı-ayrı dinlər onlardan hansının həqiqətə sahib olduğu barədə bir-biri ilə çəkişdiyi halda, biz hesab edirik ki, dinin həqiqət məzmunu ümumiyyətlə nəzərdən qaçırıla bilər. Din, bioloji və psixoloji zərurətlər nəticəsində özümüzdə inkişaf etdirdiyimiz arzu dünyası vasitəsilə içində yerləşdirildiyimiz hiss dünyasını mənimsəməyə cəhddir. Lakin o, bunu bacarmır. Onun təlimləri meydana gəldikləri dövrlərin, bəşəriyyətin cahil uşaqlıq dövrlərinin izini daşıyır. Onun təsəlliləri etimada layiq deyildir. Təcrübə bizə öyrədir: dünya uşaq otağı deyildir. Dinin vurğulamaq istədiyi etik tələblər isə əksinə, başqa bir əsaslandırma tələb edir, çünki onlar insan cəmiyyəti üçün əvəzedilməzdir və onlara riayət olunmasını dini möminliyə bağlamaq təhlükəlidir. Əgər dini bəşəriyyətin inkişaf gedişinə daxil etməyə cəhd edilsə, o, davamlı qazanc kimi deyil, ayrı-ayrı mədəniyyətli insanın uşaqlıqdan yetkinliyə gedən yolunda keçirməli olduğu nevrozun qarşılığı kimi görünür.

Siz, təbii ki, mənim bu təqdimatıma tənqid etməkdə sərbəstsiniz; mən bu işdə özüm sizə kömək edəcəyəm. Sizə dini dünyagörüşünün tədricən dağılması haqqında dediklərim, şübhəsiz ki, qısalığına görə natamam idi; ayrı-ayrı hadisələrin ardıcıllığı tam düzgün göstərilməmişdi, elmi ruhun oyanışında müxtəlif qüvvələrin qarşılıqlı təsiri izlənilməmişdi. Mən həmçinin dini dünyagörüşünün özünün mübahisəsiz hökmranlığı dövründə və sonra oyanan tənqidin təsiri altında keçirdiyi dəyişiklikləri də nəzərdən qaçırmışam. Nəhayət, mən öz mülahizəmi ciddi şəkildə dinin yalnız bir forması ilə, Qərb xalqlarının dini ilə məhdudlaşdırmışam. Belə demək mümkünsə, sürətləndirilmiş, mümkün qədər təsirli bir nümayiş məqsədilə özüm üçün bir fantom yaratmışam. Mənim biliyimin ümumiyyətlə bunu daha yaxşı və daha tam etməyə kifayət edib-etmədiyi məsələsini kənara qoyaq. Bilirəm ki, sizə dediyim hər şeyi başqa yerdə tapa bilərsiniz, daha yaxşı tapa bilərsiniz, bunların heç biri yeni deyil. İcazə verin, bu əqidəmi bildirim ki, din problemləri materialının ən diqqətli işlənməsi bizim nəticəmizi sarsıtmayacaq.

Bilirsiniz ki, elmi ruhun dini dünyagörüşünə qarşı mübarizəsi sona çatmamışdır, o, hələ də indiki zamanda gözümüzün qarşısında davam edir. Psixoanaliz başqa cəhətdən polemika silahından nə qədər az istifadə edirsə də, biz yenə də bu mübahisəyə dərindən baxmaqdan özümüzü saxlamayaq. Bununla biz bəlkə də dünyagörüşlərinə münasibətimizin daha da aydınlaşmasına nail olaq. Görəcəksiniz ki, din tərəfdarlarının irəli sürdüyü arqumentlərdən bəzilərini rədd etmək nə qədər asandır; digərləri isə, doğrudur, təkzibdən yayına bilər.

Eşidilən ilk etiraz budur ki, elmin dini öz tədqiqatlarının obyekti etməsi bir təkəbbürdür, çünki din suveren bir şeydir, hər bir insan ağıl fəaliyyətindən üstündür, ona xırda tənqidlə yaxınlaşmaq olmaz. Başqa sözlə, elm dini mühakimə etməyə səlahiyyətli deyil. O, başqa cəhətdən tamamilə yararlı və dəyərlidir, nə qədər ki öz sahəsi ilə məhdudlaşır, lakin din onun sahəsi deyil, orada onun heç bir işi yoxdur. Əgər bu sərt rədd cavabı sizi saxlamasa və siz soruşsanız ki, bütün insan işləri arasında bu müstəsna mövqe iddiası nəyə əsaslanır, onda cavab alacaqsınız — əgər ümumiyyətlə cavaba layiq görülsəniz — ki, dini insan ölçüsü ilə ölçmək olmaz, çünki o, ilahi mənşəlidir, bizə vəhy vasitəsilə bir ruh tərəfindən verilmişdir ki, insan ruhu onu dərk etməyə qadir deyil. Elə güman etmək olar ki, bu arqumentdən daha asan təkzib edilə bilən heç nə yoxdur, axı bu, açıq-aşkar bir petitio principii, bir begging the question-dur, bunun üçün almanca yaxşı bir ifadə bilmirəm. Sadəcə olaraq sual altına qoyulur ki, ilahi bir ruh və onun vəhyi varmı, və burada «bunu soruşmaq olmaz, çünki ilahilik sual altına qoyula bilməz» deyilməsi heç bir qərar deyil. Burada vəziyyət analitik işdə bəzən olduğu kimidir. Əgər başqa cəhətdən ağıllı bir pasiyent müəyyən bir tələbi xüsusilə axmaq bir əsaslandırma ilə rədd edirsə, bu məntiqi zəiflik etiraza qarşı xüsusilə güclü bir motivin mövcudluğuna zəmanət verir ki, bu da yalnız affektiv təbiətli, bir hiss bağlılığı ola bilər.

Başqa bir cavab da almaq olar ki, orada belə bir motiv açıq şəkildə etiraf olunur. Din tənqidi yoxlanıla bilməz, çünki o, insan ruhunun yaratdığı ən yüksək, ən dəyərli, ən ucaldılmış şeydir, çünki o, ən dərin hisslərə ifadə verir, yalnız o, dünyanı dözümlü və həyatı insana layiq edir. Buna dinin bu qiymətləndirilməsini inkar etməklə deyil, diqqəti başqa bir vəziyyətə yönəltməklə cavab vermək lazımdır. Vurğulanır ki, burada söhbət heç də elmi ruhun din sahəsinə müdaxiləsindən getmir, əksinə, dinin elmi düşüncə sferasına müdaxiləsindən gedir. Dinin dəyəri və mənası nə olursa olsun, onun düşüncəni hər hansı şəkildə məhdudlaşdırmağa heç bir haqqı yoxdur, deməli, özünü düşüncənin tətbiqindən kənarda saxlamağa da haqqı yoxdur.

Elmi düşüncə öz mahiyyətinə görə hamımızın — həm möminlərin, həm də imansızların — həyatda işlərimizi yerinə yetirərkən istifadə etdiyimiz adi düşüncə fəaliyyətindən fərqlənmir. O, yalnız bəzi cəhətlərdən xüsusi formalaşmışdır, birbaşa tutula bilən faydası olmayan şeylərlə də maraqlanır, fərdi amilləri və affektiv təsirləri diqqətlə uzaq tutmağa çalışır, öz nəticələrini üzərində qurduğu hissiyyat qavrayışlarını onların etibarlılığı baxımından daha sərt yoxlayır, gündəlik vasitələrlə əldə edilə bilməyən yeni qavrayışlar yaradır və bu yeni təcrübələrin şərtlərini qəsdən dəyişdirilmiş sınaqlarda təcrid edir. Onun səyi reallıqla, yəni bizdən kənarda, bizdən asılı olmayaraq mövcud olan və təcrübənin bizə öyrətdiyi kimi, istəklərimizin yerinə yetirilməsi və ya puça çıxarılması üçün həlledici olan şeylə uyğunluğa nail olmaqdır. Real xarici aləmlə bu uyğunluğu biz həqiqət adlandırırıq. Praktik dəyərini gözdən qaçırsaq da, o, elmi işin məqsədi olaraq qalır. Deməli, əgər din elmin yerini tuta biləcəyini, buna görə də faydalı və ucaldıcı olduğu üçün həm də doğru olmalı olduğunu iddia edirsə, bu, həqiqətən də, ən ümumi maraq naminə rədd edilməli olan bir təcavüzdür. Adi işlərini təcrübə qaydalarına uyğun və reallığı nəzərə alaraq idarə etməyi öyrənmiş insana qarşı bu, güclü bir tələbdir ki, o, elə ən intim maraqlarının idarə edilməsini rasional düşüncənin göstərişlərindən azad olunmağı öz imtiyazı kimi tələb edən bir instansiyaya həvalə etsin. Dinin öz möminlərinə vəd etdiyi qorunmaya gəldikdə isə, məncə, heç birimiz sürücüsü yol hərəkəti qaydalarına məhəl qoymadan, yüksək coşğunun daşıdığı xəyal gücünün impulslarına uyğun sürdüyünü bəyan edən bir avtomobilə belə minmək istəməzdi.

Dinin özünüqoruma məqsədilə çıxardığı düşünmə qadağası da heç də təhlükəsiz deyil, nə fərd üçün, nə də insan birliyi üçün. Analitik təcrübə bizə öyrətmişdir ki, belə bir qadağa, ilkin olaraq müəyyən bir sahə ilə məhdudlaşsa da, yayılma meylinə malikdir və sonra şəxsin həyat tərzində ağır ləngimələrin səbəbinə çevrilir. Bu təsiri qadın cinsində də müşahidə etmək olar — cinsəlliyi ilə yalnız düşüncədə məşğul olmaq qadağasının nəticəsi olaraq. Dini düşünmə ləngiməsinin zərərliliyini bioqrafika keçmiş zamanların demək olar ki, bütün görkəmli fərdlərinin həyat tarixində sübut edə bilir. Digər tərəfdən, intellekt — və ya ona bizə tanış olan adı ilə deyək: ağıl — insanlara birləşdirici təsir göstərməsi ən çox gözlənilə bilən qüvvələrdən birinə aiddir, o insanlara ki, onlar bu qədər çətin bir yerdə saxlamaq və buna görə də çətin idarə olunurlar. Təsəvvür edin ki, hər kəs öz vurma cədvəlinə və öz xüsusi uzunluq və çəki vahidinə malik olsaydı, insan cəmiyyəti nə qədər qeyri-mümkün olardı. Ən yaxşı gələcək ümidimiz odur ki, intellekt — elmi ruh, ağıl — zamanla insan ruh həyatında diktaturanı ələ keçirəcəkdir. Ağılın mahiyyəti buna zəmanət verir ki, o zaman insan hiss təhriklərinə və onların təyin etdikləri şeylərə onlara layiq olan yeri verməkdə səhlənkarlıq etməyəcəkdir. Lakin ağılın belə bir hökmranlığının ümumi məcburiyyəti insanlar arasında ən güclü birləşdirici bağ olaraq təsdiqlənəcək və sonrakı birləşmələrə yol açacaqdır. Dinin düşünmə qadağası kimi belə bir inkişafa qarşı çıxan şey, bəşəriyyətin gələcəyi üçün bir təhlükədir.

İndi soruşmaq olar: Din niyə özü üçün perspektivsiz olan bu mübahisəyə son qoymur, açıq şəkildə belə bəyan etməklə: «Doğrudur, mən sizə adətən həqiqət adlandırılan şeyi verə bilmərəm; bunun əvəzində siz elmə bağlanmalısınız. Lakin mənim verməli olduğum şey, sizin elmdən ala biləcəyiniz hər şeydən qat-qat gözəl, təsəlliverici və ucaldıcıdır. Və buna görə də sizə deyirəm ki, o, başqa, daha yüksək mənada həqiqətdir.» Cavabı tapmaq asandır. Din bu güzəştə gedə bilməz, çünki bununla kütlə üzərində hər bir təsirini itirərdi. Adi adam sözün adi mənasında yalnız bir həqiqət tanıyır. Daha yüksək və ya ən yüksək həqiqətin nə olması lazım gəldiyini o, təsəvvür edə bilmir. Həqiqət ona ölüm qədər az artım qabiliyyətli görünür və gözəldən doğruya sıçrayışı o, edə bilmir. Bəlkə də siz mənimlə birlikdə düşünürsünüz ki, o, bunda haqlıdır.

Mübarizə hələ bitməyib. Dini dünyagörüşünün tərəfdarları köhnə prinsipə uyğun hərəkət edirlər: ən yaxşı müdafiə hücumdur. Onlar soruşurlar: bəs bu elm nədir ki, özünə dinimizi dəyərsizləşdirmək hüququnu verir, halbuki din min illər boyu milyonlarla insana nicat və təsəlli bəxş etmişdir? Bəs o öz növbəsində nə etmişdir? Bundan sonra ondan nə gözləyə bilərik? Təsəlli və ruh yüksəkliyi gətirmək — öz etirafına görə, buna qadir deyil. Gəlin bundan imtina edək, baxmayaraq ki, bu asan bir fədakarlıq deyil. Bəs onun təlimləri necədir? O bizə deyə bilərmi ki, dünya necə yaranmışdır və onu hansı tale gözləyir? O bizə heç olmasa ardıcıl bir dünya mənzərəsi çəkə bilərmi, həyatın izah olunmamış hadisələrinin hara aid olduğunu, mənəvi qüvvələrin necə olub da passiv materiyaya təsir edə bildiyini göstərə bilərmi? Əgər bunu bacarsaydı, biz ondan hörmətimizi əsirgəməzdik. Amma bunların heç biri yoxdur, bu cür heç bir problemi o hələ həll etməmişdir. O bizə guya bilik parçaları verir ki, onları bir-biri ilə uzlaşdıra bilmir, hadisələrin gedişindəki qanunauyğunluqlara dair müşahidələr toplayır, onlara qanunlar adı verir və öz cəsarətli yozumlarına tabe etdirir. Və öz nəticələrini hansı kiçik əminlik dərəcəsi ilə təchiz edir? Onun öyrətdiyi hər şey yalnız müvəqqəti qüvvədədir; bu gün ən yüksək hikmət kimi təriflənən şey sabah rədd edilir və yenidən yalnız sınaq qaydasında başqa bir şeylə əvəz olunur. Son yanlışlıq isə sonra həqiqət adlanır. Və bu həqiqət üçün biz ən yüksək sərvətimizi qurban verməliyik!

Xanımlar və cənablar! Düşünürəm ki, siz özünüz burada hücuma məruz qalan elmi dünyagörüşünə bağlı olduğunuz üçün bu tənqiddən o qədər də dərindən sarsılmayacaqsınız. İmperator Avstriyasında bir vaxtlar bir söz deyilmişdi, onu burada xatırlatmaq istərdim. Qoca hökmdar bir dəfə ona narahatlıq verən bir partiyanın nümayəndə heyətinə qışqırmışdı: bu artıq adi müxalifət deyil, bu faktik müxalifətdir. Buna bənzər şəkildə siz də görəcəksiniz ki, elmə qarşı irəli sürülən ittihamlar — guya o, dünya tapmacalarını hələ həll etməyib — ədalətsiz və kinli şəkildə şişirdilmişdir; bu böyük nailiyyətlər üçün onun həqiqətən də indiyədək çox az vaxtı olmuşdur. Elm çox gəncdir, gec inkişaf etmiş insan fəaliyyətidir. Yalnız bir neçə tarix xatırladaq: Kepler planetlərin hərəkət qanunlarını kəşf edəndən təxminən 300 il keçmişdir, işığı öz rənglərinə ayıran və cazibə qüvvəsi təlimini irəli sürən Nyutonun ömrü 1727-ci ildə, yəni 200 ildən bir az çox əvvəl başa çatmışdır, Fransa inqilabından az əvvəl Lavuazye oksigeni kəşf etmişdir. İnsan ömrü bəşəriyyətin inkişaf müddəti ilə müqayisədə çox qısadır, mən bu gün çox qoca bir kişi ola bilərəm, amma hər halda, mən artıq sağ idim, Ç. Darvin növlərin mənşəyi haqqında əsərini ictimaiyyətə təqdim etdi. Həmin 1859-cu ildə radiumun kəşfçisi Pyer Küri anadan olmuşdur. Əgər daha da geriyə, yunanlarda dəqiq təbiət elminin başlanğıclarına, Arximedə, Kopernikin sələfi Samoslu Aristarxa (təqribən e.ə. 250-ci il), hətta babillilərdə astronomiyanın ilk cəhdlərinə qədər getsəniz, bununla yalnız antropologiyanın insanın meymuna bənzər ilkin formasından inkişafı üçün tələb etdiyi və şübhəsiz ki, yüz min ildən çoxunu əhatə edən dövrün kiçik bir hissəsini əhatə edirsiniz. Və unutmayaq ki, son əsr elə bir bolluqda yeni kəşflər, elmi tərəqqinin elə böyük sürətlənməsini gətirmişdir ki, elmin gələcəyinə əminliklə baxmaq üçün hər cür əsasımız var.

Digər etirazlara müəyyən dərəcədə haqq verməliyik. Elmin yolu da elə budur: yavaş, təcrübəli, məşəqqətli. Bunu inkar etmək və dəyişdirmək mümkün deyil. O biri tərəfin cənablarının narazı olması təəccüblü deyil; onlar naz-nemətə öyrəşiblər, vəhydə onlar üçün daha asan olub. Elmi işdə tərəqqi tamamilə analizdəki kimi baş verir. İnsan işə gözləntilər gətirir, lakin onları geri sıxışdırmalı olur. Müşahidə vasitəsilə tez bir burada, tez bir orada yeni bir şey öyrənilir, parçalar əvvəlcə bir-birinə uyğun gəlmir. Ehtimallar irəli sürülür, köməkçi quruluşlar yaradılır, onlar təsdiqlənmədikdə geri götürülür, çox səbir, bütün imkanlara hazırlıq tələb olunur, erkən inanclardan imtina edilir ki, onların təzyiqi altında yeni, gözlənilməz məqamlar gözdən qaçmasın, və nəhayət bütün bu səy özünü doğruldur, səpələnmiş tapıntılar bir araya gəlir, insan ruhi hadisələrin bütöv bir parçasına dair dərk əldə edir, vəzifəni yerinə yetirmiş olur və artıq növbəti üçün azaddır. Yalnız təcrübənin tədqiqata göstərdiyi köməkdən analizdə məhrum olmaq lazımdır.

Elmin bu tənqidində də xeyli şişirtmə var. Onun kor-koranə bir cəhddən digərinə səndələdiyi, bir səhvi digəri ilə əvəz etdiyi doğru deyil. Bir qayda olaraq o, heykəltəraşın gil model üzərində işlədiyi kimi işləyir: sənətkar kobud eskiz üzərində yorulmadan dəyişikliklər edir, əlavə edir və götürür, ta ki görülən və ya təsəvvür edilən obyektə onu qane edən bənzərlik dərəcəsinə çatana qədər. Həmçinin, heç olmasa daha qədim və daha yetkin elmlərdə, artıq bu gün də yalnız dəyişdirilən və genişləndirilən, lakin artıq sökülməyən möhkəm bir əsas var. Elmi fəaliyyətdə işlər o qədər də pis görünmür.

Və nəhayət, elmin bu ehtiraslı ləkələnmələri nəyə nail olmaq istəyir? Bugünkü natamamlığına və ona xas olan çətinliklərə baxmayaraq, o bizim üçün əvəzolunmaz olaraq qalır və heç bir şeylə əvəz edilə bilməz. O, ağla gəlməyən təkmilləşmələrə qadirdir, dini dünya görüşü isə deyil. Bu, bütün əsas məqamlarda tamamdır; əgər o bir səhv idisə, əbədi olaraq belə qalmalıdır. Elmin heç bir kiçildilməsi də bir şey edə bilməz reallıqdan kənar aləmə olan asılılığımıza uyğun gəlməyə çalışdığı halda, din illüziyadır və gücünü həvəs-arzu təhriklərimizə güzəşt göstərməsindən alır — bu faktı dəyişmir.

Elmi dünyagörüşünə zidd olan digər dünyagörüşlərini də xatırlamaq borcumdur; lakin bunu könülsüz edirəm, çünki bilirəm ki, onları qiymətləndirmək üçün lazımi səlahiyyət məndə yoxdur. Odur ki, aşağıdakı qeydləri bu etirafın təsiri altında qəbul edin və əgər marağınız oyanmışsa, başqa tərəfdən daha yaxşı məlumat axtarın.

Burada ilk növbədə, dünyanın mənzərəsini ən çox dünyadan uzaqlaşmış mütəfəkkirin ruhunda əks olunduğu kimi təsvir etməyə cəsarət edən müxtəlif fəlsəfi sistemləri qeyd etmək lazımdır. Lakin fəlsəfənin və onun metodlarının ümumi xarakteristikasını verməyə artıq cəhd etmişəm və ayrı-ayrı sistemləri qiymətləndirmək üçün isə, yəqin ki, heç kimin olmadığı qədər yararsızam. Odur ki, mənimlə birlikdə elə bizim dövrümüzdə yan keçmək mümkün olmayan iki başqa təzahürə müraciət edin.

Bu dünyagörüşlərindən biri sanki siyasi anarxizmin əksinədir, bəlkə də onun şüasıdır. Belə intellektual nihilistlər, şübhəsiz, əvvəllər də olmuşdur, lakin hazırda müasir fizikanın nisbilik nəzəriyyəsi onların başına vurmuş görünür. Onlar hərçənd elmdən çıxış edirlər, lakin onu özünü ləğv etməyə, özünü öldürməyə sövq etməyi bacarırlar, ona öz iddialarını təkzib etməklə özünü yoldan çıxarmaq vəzifəsini qoyurlar. Çox vaxt belə təəssürat yaranır ki, bu nihilizm yalnız müvəqqəti bir mövqedir və həmin vəzifə yerinə yetirilənədək saxlanılır. Elm aradan qaldırıldıqdan sonra, azad olmuş məkanda hər hansı mistisizm və ya yenidən köhnə dini dünyagörüşü yayıla bilər. Anarxist təlimə görə, ümumiyyətlə, heç bir həqiqət yoxdur, xarici aləmin etibarlı dərki yoxdur. Bizim elmi həqiqət kimi təqdim etdiyimiz şey, əslində, yalnız öz ehtiyaclarımızın məhsuludur, onlar dəyişən xarici şərait altında özlərini necə göstərməlidirsə, elə göstərirlər, yəni yenə də illüziyadır. Əsasən, biz yalnız ehtiyac duyduğumuzu tapırıq, yalnız görmək istədiyimizi görürük. Başqa cür edə bilmərik. Həqiqətin meyarı, yəni xarici aləmlə uyğunluq aradan qalxdığı üçün, hansı fikirlərə bağlı olmağımız tamamilə fərq etmir. Hamısı eyni dərəcədə doğru və eyni dərəcədə yanlışdır. Və heç kimin başqasını səhvə yol verməkdə günahlandırmağa haqqı yoxdur.

Epistemolojiyə meyilli bir ruh üçün anarxistlərin hansı yollarla, hansı sofizmlərlə elmdən belə son nəticələri qoparmağa müvəffəq olduqlarını araşdırmaq bir cazibə ola bilərdi. O zaman məlum misaldan irəli gələnə bənzər vəziyyətlərlə qarşılaşmaq lazım gələrdi: Bir kritli deyir: Bütün kritlilər yalançıdır və s. Lakin mənim buna daha dərindən girməyə həzzi və qabiliyyəti yoxdur. Yalnız deyə bilərəm ki, anarxist təlim mücərrəd şeylər barədə fikirlərə aid olduğu müddətcə son dərəcə üstün səslənir; praktik həyata ilk addımda uğursuzluğa düçar olur. İndi insanların hərəkətləri onların fikirləri, bilikləri ilə idarə olunur və atomların quruluşu və ya insanın mənşəyi haqqında spekulyasiya edən də, dayanıqlı bir körpünün konstruksiyasını layihələndirən də eyni elmi ruhdur. Həqiqətən də, nə fikirləşdiyimiz laqeyd olsaydı, fikirlərimiz arasında gerçəkliklə uyğunluğu ilə seçilən biliklər olmasaydı, körpüləri daşdan olduğu kimi kartondan da tikə bilərdik, xəstəyə sentiqram əvəzinə desiqram morfin yeridə bilərdik, efir əvəzinə gözyaşardıcı qazı narkoz üçün istifadə edə bilərdik. Lakin intellektual anarxistlər də öz nəzəriyyələrinin belə praktik tətbiqlərini qətiyyətlə rədd edərdilər.

Digər müxalifətə daha ciddi yanaşmaq lazımdır, bu halda da öz orientasiyamın qeyri-kafiliyindən ən canlı şəkildə təəssüflənirəm. Güman edirəm ki, siz bu məsələ haqqında məndən çox bilirsiniz və çoxdan marksizm lehinə və ya əleyhinə mövqe tutmusunuz. K. Marksın cəmiyyətin iqtisadi strukturu və müxtəlif təsərrüfat formalarının insan həyatının bütün sahələrinə təsiri haqqında tədqiqatları bizim dövrümüzdə mübahisəsiz bir nüfuz qazanmışdır. Onların ayrı-ayrı hallarda düzgünə nə dərəcədə dəydiyini və ya yanıldığını, əlbəttə, bilə bilmərəm. Eşidirəm ki, daha yaxşı məlumatlı olan başqaları üçün də bu asan deyil. Marksın nəzəriyyəsində məni cəmiyyətin inkişafının formalarının təbiət tarixi prosesi olduğunu və ya sosial təbəqələşmədəki dəyişikliklərin dialektik proses yolu ilə bir-birindən yarandığını iddia etdiklərini eşitmişəm. Bu iddiaları düzgün başa düşdüyümə heç də əmin deyiləm, onlar da «materialist» səslənmir, daha çox Marksın da keçdiyi məktəbi olan o qaranlıq Hegel fəlsəfəsinin çöküntüsü kimi səslənir. Cəmiyyətdə siniflərin yaranmasını tarixin başlanğıcından bəri bir-birindən azca fərqlənən insan dəstələri arasında baş verən mübarizələrə bağlamağa vərdiş etmiş həvəskar fikrimdən necə azad ola biləcəyimi bilmirəm. Sosial fərqlər, məncə, ilkin olaraq qəbilə və ya irq fərqləri idi. Psixoloji amillər, məsələn, konstitusional aqressiya həvəsinin dərəcəsi, həmçinin dəstə daxilində təşkilatın möhkəmliyi və maddi amillər, məsələn, daha yaxşı silahlara sahib olmaq qələbəni həll edirdi. Eyni torpaqda birgə yaşayışda qaliblər ağalar, məğlublar qullar oldular. Bunda nə təbiət qanunu, nə də anlayış dəyişikliyi aşkar etmək olar, lakin təbiət qüvvələri üzərində getdikcə artan hökmranlığın insanların sosial münasibətlərinə göstərdiyi təsir danılmazdır, çünki o, yeni qazanılmış güc vasitələrini həmişə öz aqressiyasının xidmətinə verir və bir-birinə qarşı istifadə edir. Metalın, bürüncün, dəmirin tətbiqi bütöv mədəniyyət dövrlərinə və onların sosial institutlarına son qoydu. Mən həqiqətən inanıram ki, barıt, odlu silah cəngavərliyi və zadəganlıq hakimiyyətini ləğv etdi və rus despotizmi hələ uduzulmuş müharibədən əvvəl məhkum edilmişdi, çünki Avropaya hakim olan ailələr daxilində qohum evliliyi dinamitin partlayıcı qüvvəsinə müqavimət göstərə bilən bir çar nəsli yarada bilməzdi.

Bəlkə də biz indiki, dünya müharibəsindən sonrakı iqtisadi böhranla təbiət üzərində son möhtəşəm qələbənin, hava məkanının fəthinin yalnız qiymətini ödəyirik. Bu çox inandırıcı səslənmir, lakin heç olmasa əlaqənin ilk halqalarını aydın görmək olar. İngiltərənin siyasəti onun sahillərini yuyan dənizin təmin etdiyi təhlükəsizliyə əsaslanırdı. Blerio təyyarə ilə Kanaldan uçduğu anda bu qoruyucu təcrid pozuldu və sülh dövründə və təlim məqsədləri üçün bir alman zeppelinin London üzərində dövrə vurduğu o gecədə Almaniyaya qarşı müharibə artıq qərara alınmış məsələ idi.¹) Burada sualtı qayığın təhdidini də unutmaq olmaz.¹

Bu qədər mühüm və mürəkkəb bir mövzunu qarşınızda bu qədər az və qeyri-kafi qeydlərlə işlədiyimə az qala utanıram, həm də bilirəm ki, sizə yeni olan heç nə deməmişəm. Mənim yalnız istədiyim sizin diqqətinizi ona yönəltmək idi ki, silahlarını özünə bənzərlərə qarşı mübarizə üçün götürdüyü təbiət üzərində hökmranlığa insanın münasibəti zəruri olaraq onun iqtisadi qurumlarına da təsir etməlidir. Görünür ki, biz dünyagörüşü problemlərindən hələ uzaqlaşmamışıq, lakin tezliklə yenidən yerimizdə olacağıq. Marksizmin gücü açıq-aydın onun tarix anlayışında və buna əsaslanan gələcək proqnozunda deyil, insanların iqtisadi münasibətlərinin onların intellektual, etik və bədii mövqelərinə göstərdiyi qaçılmaz təsirin kəskin şəkildə sübut edilməsindədir. Bununla o vaxta qədər demək olar ki, tamamilə yanlış qiymətləndirilmiş bir sıra əlaqələr və asılılıqlar aşkar edilmişdir. Lakin hesab etmək olmaz ki, iqtisadi motivlər cəmiyyətdə insanların davranışını müəyyən edən yeganə motivlərdir. Artıq müxtəlif şəxslərin, irqlərin, xalqların eyni iqtisadi şəraitdə fərqli davranması kimi şübhəsiz fakt iqtisadi amillərin təkbaşına hökmranlığını istisna edir. Ümumiyyətlə başa düşmək olmur ki, söhbət canlı insan varlıqlarının reaksiyalarından getdikdə psixoloji amilləri necə gözdən qaçırmaq olar, çünki belə amillər yalnız həmin iqtisadi münasibətlərin yaradılmasında artıq iştirak etməmiş deyil, həm də onların hökmranlığı altında insanlar öz ilkin həvəs təhriklərini, özünüqoruma həvəsini, aqressiya həzzini, sevgi ehtiyacını, həzz qazanma və xoşagəlməzlikdən qaçma cəhdini işə salmadan başqa cür davrana bilməzlər. Əvvəlki bir tədqiqatda biz həmçinin Üst-Mənin keçmişin ənənəsini və ideal obrazlarını təmsil edən və yeni iqtisadi vəziyyətdən gələn təmayüllərə bir müddət müqavimət göstərəcək əhəmiyyətli iddiasını qeyd etdik. Nəhayət, unutmamalıyıq ki, iqtisadi zərurətlərə tabe olan insan kütləsi üzərində mədəniyyətin inkişafı prosesi — sivilizasiya deyənlər də var — də baş verir, bu proses şübhəsiz bütün digər amillərin təsiri altındadır, lakin mənşəcə onlardan asılı deyildir, orqanik bir prosesə bənzəyir və öz növbəsində digər amillərə təsir göstərməyə tamamilə qadirdir. O, həvəs məqsədlərini yerdəyişdirir və insanların indiyə qədər onlar üçün dözümlü olan şeylərə qarşı çıxmasına səbəb olur; elmi ruhun tədricən güclənməsi də onun əhəmiyyətli bir hissəsi kimi görünür. Əgər kimsə bu müxtəlif amillərin — ümumi insan həvəs quruluşunun, onun irqi variasiyalarının və mədəni çevrilmələrinin — sosial nizam, peşə fəaliyyəti və qazanc imkanları şəraitində necə davrandığını, bir-birini necə ləngitdiyini və təşviq etdiyini tək-tək sübut edə bilsəydi, əgər kimsə bunu bacarsaydı, o zaman marksizmin həqiqi cəmiyyətşünaslığa qədər tamamlanmasını vermiş olardı. Çünki cəmiyyətdə insanların davranışından bəhs edən sosiologiya da tətbiqi psixologiyadan başqa bir şey ola bilməz. Dəqiq desək, yalnız iki elm var: psixologiya, saf və tətbiqi, və təbiətşünaslıq.

İqtisadi şəraitin geniş əhatəli əhəmiyyəti haqqında yeni qazanılmış dərrakə ilə onun dəyişdirilməsini tarixi inkişafa buraxmamaq, əksinə, inqilabi müdaxilə ilə özünün həyata keçirməsi cəhdi meydana çıxdı. Rus bolşevizmində həyata keçirilməsi zamanı nəzəri marksizm bir dünyagörüşünün enerjisini, bütövlüyünü və müstəsnalığını qazandı, eyni zamanda da mübarizə apardığı şeylə qorxulu bir oxşarlıq əldə etdi. Əslində özü elmin bir parçası olub, həyata keçirilməsində elmə və texnikaya əsaslansa da, o, vaxtilə dinin yaratdığı qədər amansız bir düşünmə qadağası yaratdı. Marksist nəzəriyyənin tənqidi tədqiqi qadağandır, onun düzgünlüyünə dair şübhələr vaxtilə katolik kilsəsinin bidətçiliyi cəzalandırdığı kimi cəzalandırılır. Marksın əsərləri vəhy mənbəyi olaraq İncilin və Quranın yerini tutdu, halbuki onlar bu daha qədim müqəddəs kitablardan ziddiyyətlərdən və qaranlıqlıqlardan daha az azad olmalı deyillər.

Praktik marksizm bütün idealist sistemlərlə və illüziyalarla amansızcasına haqq-hesab çəksə də, özü əvvəlkilərdən heç də az şübhəli və isbat edilməz olmayan illüziyalar inkişaf etdirdi. O, bir neçə nəsil ərzində insan təbiətini elə dəyişəcəyinə ümid edir ki, yeni ictimai quruluşda insanların demək olar ki, sürtüşməsiz birgə yaşayışı meydana çıxsın və onlar əmək vəzifələrini məcburiyyətsiz öz üzərlərinə götürsünlər. Bu arada o, cəmiyyətdə zəruri olan həvəs məhdudlaşdırmalarını başqa yerlərə köçürür və hər bir insan birliyini təhdid edən aqressiv meyilləri xaricə yönəldir, kasıbların varlılara, indiyə qədər gücsüzlərin əvvəlki hakimiyyət sahiblərinə qarşı düşmənçiliyinə dayanır. Lakin insan təbiətinin belə bir çevrilməsi çox ehtimalolunmazdır. Kütlənin hazırda bolşevik təşviqinə o qədər həvəslə qoşulması ki, yeni quruluş hələ tamamlanmayıb və xaricdən təhdid olunur, onun qurulub tamamlanacağı və təhlükəsiz olacağı gələcək üçün heç bir təminat vermir. Dinə tamamilə bənzər şəkildə bolşevizm də öz möminlərini indiki həyatın əzabları və məhrumiyyətləri üçün daha yaxşı bir axirət vədi ilə təzmin etməlidir, orada artıq heç bir təmin olunmamış ehtiyac qalmayacaq. Doğrudur, bu cənnət dünyəvi olmalı, yer üzündə qurulmalı və yaxın gələcəkdə açılmalıdır. Lakin xatırlayaq ki, dini axirət həyatı haqqında heç nə bilməyən yəhudilər də Məsihin yer üzünə gəlişini gözləyirdilər və xristian orta əsrləri dönə-dönə Allahın səltənətinin yaxınlaşdığına inanmışdı.

Bolşevizmin bu etirazlara cavabının necə olacağı şübhə doğurmur. O deyəcək: İnsanlar hələ öz təbiətlərində dəyişdirilmədiyi müddətcə, bu gün onlara təsir edən vasitələrdən istifadə etmək lazımdır. Onların tərbiyəsində məcburiyyətdən imtina etmək olmaz — düşünmə qadağasından, qan tökülməsinə qədər zor tətbiqindən; və əgər onlarda o illüziyaları oyatmasaydıq, onları bu məcburiyyətə boyun əyməyə gətirə bilməzdik. Və o, nəzakətlə xahiş edə bilərdi ki, ona bunu başqa cür necə etmək mümkün olduğunu desinlər. Bununla biz məğlub olardıq. Mən heç bir məsləhət verə bilməzdim. Etiraf edərdim ki, bu təcrübənin şərtləri məni və mənim kimilərini onu həyata keçirməkdən çəkindirmişdir, lakin söhbət yalnız bizdən getmir. Elə əməl adamları da var ki, öz əqidələrində sarsılmazdırlar, şübhəyə əlçatmazdırlar, başqalarının əzablarına biganədirlər, əgər bu əzablar onların niyyətlərinə mane olursa. Belə adamlar sayəsindədir ki, belə bir yeni quruluşun möhtəşəm təcrübəsi indi Rusiyada həqiqətən həyata keçirilir. Böyük millətlərin yalnız xristian təqvasına bağlılıqdan xilas gözlədiklərini bəyan etdikləri bir zamanda, Rusiyadakı çevriliş — bütün xoşagəlməz ayrı-ayrı cəhətlərə baxmayaraq — yenə də daha yaxşı bir gələcəyin müjdəsi kimi təsir bağışlayır. Təəssüf ki, nə bizim şübhəmizdən, nə də başqalarının fanatik inamından təcrübənin necə nəticələnəcəyinə dair bir işarə çıxmır. Gələcək bunu öyrədəcək, bəlkə də göstərəcək ki, təcrübə vaxtından əvvəl başlanmışdır, ictimai quruluşun köklü dəyişməsinin uğur qazanma şansı azdır, nə qədər ki, yeni kəşflər təbiət qüvvələri üzərində hökmranlığımızı artırmamış və bununla ehtiyaclarımızın ödənilməsini asanlaşdırmamışdır. Yalnız o zaman mümkün ola bilər ki, yeni ictimai quruluş yalnız kütlələrin maddi ehtiyacını aradan qaldırmasın, həm də ayrı-ayrı fərdlərin mədəni tələblərinə qulaq assın. İnsan təbiətinin cilovsuzluğunun hər cür ictimai birliyə hazırladığı çətinliklərlə isə, əlbəttə, o zaman da görünməz dərəcədə uzun müddət güləşməli olacağıq.

Xanımlar və cənablar! İcazə verin, sonda psixoanalizin dünyagörüşü məsələsinə münasibəti haqqında söylədiklərimi yekunlaşdırım. Məncə, psixoanaliz özünə məxsus bir dünyagörüşü yaratmaq qabiliyyətində deyil. Buna ehtiyacı da yoxdur, o, elmin bir hissəsidir və elmi dünyagörüşünə qoşula bilər. Lakin bu, təmtəraqlı adı çətin ki, haqq etsin, çünki o, hər şeyə nəzər salmır, hələ çox natamamdır, bütövlük və sistem qurma iddiasında deyil. Elmi düşüncə insanlar arasında hələ çox gəncdir, böyük problemlərin bir çoxunun öhdəsindən hələ gələ bilməmişdir. Elm üzərində qurulmuş dünyagörüşü real xarici aləmin vurğulanmasından başqa, əsasən mənfi cəhətlərə malikdir: həqiqətə sadiqlik, illüziyaların rədd edilməsi kimi. Bizim yanımızdakı insanlardan kim bu vəziyyətdən narazıdırsa, kim özünün ani rahatlığı üçün daha çox şey tələb edirsə, qoy onu tapdığı yerdən əldə etsin. Biz onu qınamayacağıq, ona kömək edə bilmərik, amma onun üçün başqa cür də düşünə bilmərik.