Əsərlər 1932–1939

1 / 16

Odun əldə edilməsi haqqında

"Mədəniyyətdəki narahatlıq" adlı əsərimdəki bir qeyddə (S. 449, cild XIV) mən — daha çox təsadüfən — psixoanalitik materiallara əsaslanaraq ilkin insanın odu necə əldə etdiyi barədə hansı fərziyyənin irəli sürülə biləcəyini qeyd etmişdim. Albrecht Schaefferin etirazı ("Psychoanalytische Bewegung", II cild, 1950, S. 251) və yuxarıdakı Erlenmeyerin məlumatındakı gözlənilməz qeyd — monqolların kül üzərinə sidik atma qadağası — məni mövzunu yenidən nəzərdən keçirməyə vadar edir.

Belə ki, mənim fərziyyəmə görə, odu ələ keçirməyin ön şərti, sidik axını ilə onu söndürməkdən imtina etmək, yəni homoseksual xarakterli həzzdən vaz keçmək idi, bu yunan Prometey əfsanəsinin təfsiri ilə təsdiqlənə bilər, əgər faktlardan mifin məzmununa qədər gözlənilən təhriflər nəzərə alınsa. Bu təhriflər eyni xarakterdədir və xəstələrin yuxularından onların sıxışdırılmış, lakin son dərəcə əhəmiyyətli uşaqlıq təəssüratlarını bərpa etdikdə gündəlik həyatda qəbul etdiyimiz təhriflərdən daha pis deyil. Bu prosesdə istifadə olunan mexanizmlər simvollar vasitəsilə təsvir və əksinə çevrilmədir. Mən mifin bütün xüsusiyyətlərini bu şəkildə izah etməyə cəsarət edə bilmərəm; ilkin faktiki vəziyyətdən başqa, digər və daha sonrakı hadisələr onun məzmununa töhfə vermiş ola bilər. Lakin analitik şərhə imkan verən elementlər ən nəzərəçarpan və ən vacib olanlardır, yəni Prometeyin atəşi necə daşıdığı, hərəkətin xarakteri (günah, oğurluq, tanrılara qarşı aldatma) və cəzasının mənası.¹²³

Titan Prometey, hələ də ilahi mədəniyyət qəhrəmanı, bəlkə də ilkin olaraq yaradıcı və insan yaradan varlıq, tanrılardan oğurladığı atəşi insanlara çatdırır, onu içi boş bir çubuqda, razyana gövdəsində gizlədir. Belə bir əşyanı yuxu təfsirində penis simvolu kimi başa düşmək istərdik, baxmayaraq ki, boşluğun qeyri-adi vurğulanması bizi narahat edir. Amma bu penis çubuğunu atəşin saxlanması ilə necə əlaqələndiririk? Bu ümidsiz görünür, ta ki, yuxuda çox tez-tez rast gəlinən tərsinə çevrilmə, əksinə çevrilmə və əlaqələrin dəyişdirilməsi prosesini xatırlayana qədər; bu proses çox vaxt yuxunun mənasını gizlədir. İnsan penis borusunda atəşi saxlamır, əksinə, atəşi söndürmək vasitəsini, sidik axınının suyunu saxlayır. Sonra atəş və su arasındakı bu əlaqəyə zəngin və yaxşı məlum olan analitik material əlavə olunur.

İkincisi, atəşin əldə edilməsi bir günahtır, o, qəsb və ya oğurluq yolu ilə əldə edilir. Bu, atəşin əldə edilməsi haqqında bütün əfsanələrin sabit bir xüsusiyyətidir; o, ən müxtəlif və uzaq xalqlarda, yalnız Prometeyin atəş gətirici haqqında yunan əfsanəsində deyil, rast gəlinir. Deməli, burada təhrif olunmuş insanlıq xatirəsinin əsas məzmunu yer almalıdır. Amma atəşin əldə edilməsi niyə günah təsəvvürü ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır? Bu zaman zərər çəkən, aldadılan kimdir? Hesiodun əfsanəsi birbaşa cavab verir, çünki atəşlə birbaşa əlaqəli olmayan başqa bir hekayədə Prometeyin qurban təşkilində Zeusu insanların xeyrinə aldatdığını göstərir. Deməli, aldadılanlar tanrılardır! Məlum olduğu kimi, mif tanrılara insan uşağının imtina etməli olduğu bütün istəklərin təmin edilməsini paylayır, bunu biz insestdən bilirik. Analitik ifadə ilə desək, həvəs həyatı, O, atəşi söndürməkdən imtina ilə aldadılan tanrıdır; əfsanədə insan istəyi ilahi imtiyaza çevrilmişdir. Amma əfsanədə tanrılıq Fövqəl-Mən xarakterini daşımır, o, hələ də güclü həvəs həyatının nümayəndəsidir.⁴

Əksinə çevrilmə əfsanənin üçüncü xüsusiyyətində, atəş gətiricinin cəzasında ən dərin şəkildə baş verir. Prometey qayaya zəncirlənib, bir kərkəs gündəlik olaraq onun qaraciyərini yeyir. Digər xalqların atəş əfsanələrində də bir quş rol oynayır, o, məsələ ilə əlaqəli olmalıdır, mən əvvəlcə şərh etməkdən çəkinirəm. Əksinə, qaraciyərin cəza yeri kimi seçilməsinin səbəbini izah etmək məsələsində özümüzü etibarlı zəmində hiss edirik. Qədimlər qaraciyəri bütün ehtirasların və istəklərin mərkəzi hesab edirdilər. Beləliklə, Prometheusun cəzası kimi bir cəza, pis həvəslərin təsiri ilə cinayət törətmiş, həvəslərlə idarə olunan cinayətkar üçün tam uyğun idi. Lakin atəş gətirən üçün tam əksi doğrudur; o, həvəslərdən imtina etməyi təcrübədən keçirmiş və belə bir imtinanın mədəni məqsədlər üçün nə qədər faydalı, eyni zamanda nə qədər vacib olduğunu göstərmişdir. Və niyə belə bir mədəni xeyir əfsanə tərəfindən cəzalandırılmağa layiq cinayət kimi qəbul edilməli idi? Əgər əfsanə bütün təhriflərin arasından atəşin əldə edilməsinin həvəslərdən imtinanı şərt kimi qəbul etdiyini sezdirsə belə, o, mədəni qəhrəmana qarşı həvəs xarakterli insanlığın hiss etdiyi qəzəbi açıq şəkildə ifadə edir. Və bu, bizim anlayışlarımıza və gözləntilərimizə uyğundur. Biz bilirik ki, həvəslərdən imtina çağırışı və bunun həyata keçirilməsi düşmənçilik və təcavüzkarlıq istəyi yaradır; bu hisslər yalnız psixi inkişafın sonrakı mərhələsində günah hissinə çevrilir.

Prometheus əfsanəsinin və digər atəş miflərinin qeyri-şəffaflığı, atəşin ibtidai insana aşiqanə ehtirasa analoq olan bir şey — bizim ifadəmizlə desək, libidonun simvolu — kimi görünməsi faktoru ilə daha da artır. Atəşin yaydığı istilik, cinsi oyanma halını müşayiət edən eyni hissi yaradır; alov isə forması və hərəkətləri ilə fəal fallusa işarə edir. Alovun mifik məna üçün fallus kimi göründüyünə şübhə ola bilməz; Roma kralı Servius Tulliusun mənşə əfsanəsi də buna şahidlik edir. Biz özümüz ehtirasın yandırıcı atəşindən və dil kimi hərəkət edən alovlarından danışarkən, yəni alovu dilə bənzətdikdə, ibtidai atalarımızın düşüncəsindən çox da uzaqlaşmış olmuruq. Atəşin əldə edilməsinin mənşəyini izah edərkən, ibtidai insanın atəşi öz sidiyi ilə söndürmə cəhdinin başqa bir fallusla həzzlə dolu mübarizə mənasına gəldiyi fərziyyəsi də daxil idi.

Bu simvolik uyğunlaşma yolu ilə digər, tam fantaziyaya əsaslanan elementlər də mifə nüfuz etmiş və tarixi elementlərlə iç-içə keçmiş ola bilər. Əgər qaraciyər ehtirasın məskənidirsə, onun simvolik olaraq atəşin özü ilə eyni mənanı daşıdığı və belə olduqda onun gündəlik yeyilməsi və yenilənməsinin, hər gün təmin olunduqda hər gün bərpa olunan sevgi istəklərinin davranışının dəqiq təsviri olduğu fikrindən qurtulmaq çətindir. Qaraciyərlə doyan quşun mənası fallusa aid ola bilər; əfsanələr, yuxular, dil istifadəsi və qədim dövrdən qalma plastik təsvirlər bunun quş üçün yad olmadığını göstərir. Bir az daha irəli getmək, hər atəş ölümündən sonra yenidən gəncləşərək ortaya çıxan Feniks quşuna aparır; bu quş ehtimal ki, zəifləməsindən sonra yenidən canlanan fallusu, qürubda batan və sonra yenidən doğan gündən daha çox və daha erkən ifadə etmişdir. Mif yaradan fəaliyyətin, fiziki ifadəsi olan, ümumi məlum, lakin çox maraqlı psixi prosesləri, təkcə təsvir həzzi motivasiyası ilə, sanki oyun kimi, maskalanmış formada təsvir etməyə cəhd edib-etməyəcəyini sual etmək olar. Mifin mahiyyətini başa düşmədən buna qəti cavab vermək mümkün deyil, lakin bizim iki halımız üçün eyni məzmunu və bununla müəyyən bir meyli tanımaq asandır. Onlar libidinal istəklərin doyma yolu ilə söndürülməsindən sonra bərpasını, yəni onların məhv edilməzliyini təsvir edir; mifin tarixi nüvəsi həvəs həyatının məğlubiyyətini və zəruri olan həvəslərdən imtinanı nəzərdə tutursa, bu vurğulama tamamilə yerində olan bir təsəllidir. Bu, həvəs həyatında incitilmiş ibtidai insanın başa düşülən reaksiyasının ikinci hissəsidir; cinayətkarın cəzalandırılmasından sonra, əslində heç nəyə nail ola bilmədiyinə dair təsdiq.

Gözlənilməz bir yerdə, əksinə çevrilmə ilə, görünüşdə atəş mifi ilə çox az əlaqəsi olan başqa bir mifdə qarşılaşırıq. Saysız dil kimi hərəkət edən ilan başları — onların arasında ölümsüz olanı da var — olan Lerni hidrası, adının şahidliyi ilə su əjdahasıdır. Mədəniyyət qəhrəmanı Herakl onlarla belə mübarizə aparır ki, başlarını kəsir, lakin onlar daim yenidən bitir və o, ölümsüz başı atəşlə yandırdıqdan sonra bu canavarın öhdəsindən gəlir. Atəşlə ram edilən su əjdahası — bu heç bir məntiqə sığmır. Lakin çoxlu yuxularda olduğu kimi, bu, açıq məzmunun tərsinə çevrilməsidir. Onda Hidra bir yanğındır, dil çıxaran ilan başları yanğının alovlarıdır və libidinal təbiətlərinin sübutu kimi, Prometheusun qaraciyəri kimi, cəhd edilən məhvetmədən sonra yenidən bitmə, yenilənmə fenomenini göstərirlər. Herakl indi bu yanğını — su ilə söndürür. (Ölümsüz baş güman ki, fallusun özüdür, onun məhvi isə kastrasiyadır.) Herakl eyni zamanda Prometheusun xilaskarıdır, qaraciyərdən qidalanan quşu öldürən. Hər iki mif arasında daha dərin bir əlaqənin olduğunu sezməmək olarmı? Elə bil bir qəhrəmanın fəaliyyəti digəri tərəfindən təzmin olunur. Prometheus atəşin söndürülməsini qadağan etmişdi, — monqol qanunu kimi, — Herakl isə fəlakətli yanğın təhlükəsi halında ona icazə vermişdi. İkinci mif, atəşin əldə edilməsi səbəbinə sonrakı mədəniyyət dövrünün reaksiyasına uyğun gəlir. Belə bir təəssürat yaranır ki, buradan mifin sirlərinə xeyli dərinə nüfuz etmək olar, lakin təbii ki, yalnız qısa bir məsafədə əminlik hissi ilə müşayiət olunur.

Bu miflər sahəsinin hamısına hakim olan atəş və su ziddiyyəti üçün tarixi və simvolik-fantastik amillərdən başqa, şairin aşağıdakı misralarla təsvir etdiyi üçüncü bir amil — fizioloji bir həqiqət də göstərilə bilər:

“İnsana sidik atmağa nə yarayır, Onunla öz cinsini yaradır.” (Heine), Kişinin cinsiyyət orqanı iki funksiyaya malikdir, onların birgəliyi bir çoxları üçün narazılıq doğurur. O, sidik ifrazını təmin edir və genital libidonun arzusunu ödəyən sevgi aktını icra edir. Uşaq hələ bu iki funksiyanı birləşdirə biləcəyinə inanır; onun nəzəriyyəsinə görə, uşaqlar kişinin qadının bədəninə sidik atması nəticəsində yaranır. Lakin böyüklər bilir ki, bu iki akt əslində bir-biri ilə uyğun gəlmir — atəş və su qədər uyğun gəlmir. Əgər cinsiyyət orqanı ona quşla bərabərləşməni qazandıran oyanma vəziyyətinə düşərsə və atəşin istiliyini xatırladan hisslər yaşanırsa, sidik ifrazı mümkün deyil; əksinə, əgər cinsiyyət orqanı bədən mayesinin ifrazına xidmət edirsə, onun genital funksiya ilə bütün əlaqələri söndüyü görünür. İki funksiyanın ziddiyyəti bizə belə deməyə əsas verə bilər ki, insan öz atəşini öz suyu ilə söndürür. Və xarici dünyanı öz bədən hissləri və bədən vəziyyətləri vasitəsilə dərk etməyə məcbur olan ibtidai insan, atəşin davranışının göstərdiyi analoqiyaları, yəqin ki, nəzərdən qaçırmamış və onlardan faydalanmışdır.

2 / 16

Niyə müharibə?

1931-ci ildə "Millətlər Cəmiyyətinin Ədəbiyyat və İncəsənət Daimi Komitəsi" Beynəlxalq Əqli Əməkdaşlıq Komissiyasından "bu formada həmişə, xüsusilə Avropa tarixinin böyük dövrlərində baş verən fikir mübadiləsinə bənzər, əqli həyatın nümayəndələri arasında bir məktub mübadiləsini təşviq etməyi; Millətlər Cəmiyyətinin və əqli həyatın ortaq maraqlarına xidmət etməyə ən uyğun mövzuları seçməyi; və bu məktub mübadiləsini dövrü olaraq dərc etməyi" tələb etdi.

Bu qərarın icrası olaraq, Millətlər Cəmiyyətinin Əqli Əməkdaşlıq İnstitutu (Institut International de Cooperation Intellectuelle) Parisdə "Correspondance", "Açıq məktublar" seriyasını nəşr etdi. Bu seriyanın ikinci cildinin məzmunu, 1933-cü ilin əvvəlində "Niyə müharibə?", "Pourquoi la guerre?", "Why war?" başlığı altında eyni vaxtda alman, fransız və ingilis dillərində Parisdə nəşr olundu (Müəllif hüquqları Institut International de Cooperation Intellectuelle) Albert Eynşteynin məktubunu və müəllifin ardınca gələn məktubunu təşkil edir. Alman orijinal mətninin fransız dilinə tərcüməsini Blaise Briod, ingilis dilinə tərcüməsini isə Stuart Gilbert həyata keçirdi.

Albert Eynşteyn 30 iyul 1932-ci il tarixli müəllifə ünvanladığı məktubunda məktub mübadiləsinin mövzusunu belə ümumiləşdirdi: "İnsanları müharibənin faciəsindən azad edəcək bir yol varmı?" Burada yalnız psixoloqun işıqlandıra biləcəyi problemlər yaranır. Albert Eynşteyn daha sonra müharibənin qarşısını almaq vəzifəsi haqqında fikirlərini inkişaf etdirir; ona "problemin xarici, yaxud təşkilati tərəfi" sadə görünür: "Dövlətlər aralarında yaranan bütün konfliktləri həll etmək üçün qanunverici və məhkəmə orqanı yaradır" və bu orqanın səlahiyyətinə tabe olmaq öhdəliyini götürürlər. Burada ilk çətinliklə qarşılaşılır: İnsan qurumu olan məhkəmə, nə qədər az gücə sahibdirsə, hüquqdan kənar qurumlara o qədər çox açıqdır. Lakin hazırda qərarlarının icrasına mütləq itaəti təmin edə biləcək dövlətlərüstü bir təşkilata sahib olmaqdan çox uzağıq. Eynşteyn konkret olaraq aşağıdakı sualları formalaşdırır: "Necə mümkündür ki, adı çəkilən azlıq" (yəni hökmranlıq edənlər) "müharibədən yalnız əziyyət çəkən və itirən xalq kütləsini öz həvəslərinə xidmət etdirə bilir?" ... "Kütlə adları çəkilən vasitələrlə" (yəni hər dəfə hökmranlıq edən azlıq əsasən məktəbi, mətbuatı və çox vaxt dini təşkilatları da əlində saxlayır) "necə olur ki, dəliçə bir vəziyyətə və özünü qurban verməyə qədər alovlanmağa imkan verir?" ... "İnsanların psixi inkişafını elə bir şəkildə istiqamətləndirmək mümkündür ki, onlar nifrət və məhv etmə psixozlarına qarşı daha davamlı olsunlar?

Hörmətli cənab Eynşteyn!

Sizin maraq göstərdiyiniz və başqalarının da marağına layiq görünən bir mövzu üzrə mənimlə fikir mübadiləsi aparmaq niyyətiniz olduğunu eşitdiyim zaman, razılıq verdim. Sizin bu gün məlum olanın sərhədində bir problem seçəcəyinizi gözləyirdim; fizik və psixoloq kimi hər birimiz öz xüsusi giriş yolumuzu tapa bilərdik, beləliklə müxtəlif tərəflərdən eyni zəmində görüşərdik. Sonra məni insanları müharibə fəlakətindən qorumaq üçün nə edilə biləcəyi sualı ilə təəccübləndirdiniz. Əvvəlcə mənim — demək olar ki, — bizim — qeyri-kompetentliyimiz təəssüratı ilə diksindim, çünki bu, dövlət xadimlərinə düşən praktik bir vəzifə kimi görünürdü. Lakin sonra başa düşdüm ki, siz sualı təbiət alimi və fizik kimi deyil, Şimal qütbü tədqiqatçısı Fridtjof Nansenin Birinci Dünya Müharibəsinin aclıq çəkən və vətənsiz qalmış qurbanlarına kömək etmək öhdəsini götürdüyünə bənzər şəkildə, Millətlər Cəmiyyətinin təşəbbüslərinə əməl edən insansevər kimi qaldırmısınız. Həmçinin yadıma düşdü ki, mənə praktik təkliflər vermək tələb edilmir, yalnız müharibənin qarşısının alınması probleminin psixoloji baxımdan necə göründüyünü göstərməliyəm.

Lakin bu barədə də məktubunuzda çox şeyi dediniz. Siz sanki yelkənlərimdən küləyi aldınız, amma mən sizin izinizlə getməyi xoşlayıram və bildiyim — və ya təxmin etdiyim — ən yaxşı biliyimlə daha geniş izah edərək, irəli sürdüyünüz hər şeyi təsdiqləməklə kifayətlənirəm. Siz hüquq və güc arasındakı münasibətlə başlayırsınız. Bu, tədqiqatımız üçün əlbəttə ki, doğru başlanğıc nöqtəsidir. “Güc” sözünü daha kəskin, daha sərt “zorakılıq” sözü ilə əvəz edə bilərəmmi? Bu gün bizim üçün hüquq və zorakılıq əks qüvvələrdir. Birinin digərindən inkişaf etdiyini göstərmək asandır və əgər biz ilkin başlanğıclara qayıtsaq və bunun ilk dəfə necə baş verdiyinə baxsaq, problemin həlli bizə asanlıqla gəlir. Amma aşağıda ümumi məlum və qəbul edilmiş şeyləri yenilikmiş kimi danışdığım üçün məni bağışlayın; mövzunun əlaqəsi məni buna məcbur edir. Beləliklə, insanlar arasındakı maraq münaqişələri prinsip etibarilə zorakılığın tətbiqi ilə həll olunur. Bütün heyvanlar aləmində belədir, insan da bundan kənarda qalmamalıdır; lakin insanlarda abstraksiyanın ən yüksək zirvələrinə qədər uzanan və başqa bir həll texnikası tələb edən fikir münaqişələri də əlavə olunur. Amma bu, sonradan yaranan mürəkkəblikdir. Əvvəlcə, kiçik bir insan qrupunda, daha güclü əzələ qüvvəsi bir şeyin kimə məxsus olacağına və ya kimin iradəsinin icra olunacağına qərar verirdi. Əzələ qüvvəsi tezliklə alətlərin istifadəsi ilə gücləndirilir və əvəz olunur; daha yaxşı silahlara sahib olan və ya onları daha bacarıqlı istifadə edən qalib gəlir. Silahın tətbiqi ilə artıq zəka üstünlüyü xam əzələ qüvvəsinin yerini almağa başlayır; mübarizənin son məqsədi eyni qalır: bir tərəf, aldığı zərər və qüvvələrinin iflic edilməsi ilə iddiasından və ya etirazından imtina etməyə məcbur edilməlidir. Bu, zorakılıq rəqibi daimi olaraq aradan qaldırdıqda, yəni öldürdüyündə, ən hərtərəfli şəkildə əldə edilir. Onun düşmənçiliyini başqa bir dəfə yenidən bərpa edə bilməməsi və talehinin başqalarını onun nümunəsini təkrarlamaqdan qorxutması iki üstünlüyə malikdir. Bundan əlavə, düşmənin öldürülməsi sonradan qeyd edilməli olan həvəs xarakterli bir meyli doyurur. Öldürmə niyyətinə, düşmənin qorxudulmuş halda sağ saxlanılırsa, faydalı xidmətlər üçün istifadə edilə biləcəyi fikri qarşı çıxa bilər. Beləliklə, zorakılıq onu öldürmək əvəzinə, onu tabe etməklə kifayətlənir. Bu, düşmənə aman verilməsinin başlanğıcıdır, lakin qalib artıq məğlubun gizli intiqam hissi ilə hesablaşmalı və öz təhlükəsizliyindən bir hissəsindən imtina edir.

Beləliklə, bu, daha böyük gücün, xam və ya intellektual dəstəklənmiş zorakılığın hökmranlığı olan ilkin vəziyyətdir. Bilirik ki, bu rejim inkişaf prosesində dəyişdirilmişdir, zorakılıqdan hüquqa gedən bir yol var idi, amma hansı? Məncə, yalnız bir yol var. Bu yol, birinin daha böyük gücünün bir neçə zəifin birləşməsi ilə tarazlaşdırıla biləcəyi həqiqəti üzərindən keçdi. “Birlik qüvvədir.” Zorakılıq birləşmə ilə qırılır, bu birləşənlərin gücü artıq fərdin zorakılığına qarşı hüququ təmsil edir. Görürük ki, hüquq icmanın gücüdür. Bu hələ də zorakılıqdır, ona qarşı çıxan hər bir fərdə yönəlməyə hazırdır, eyni vasitələrlə işləyir, eyni məqsədləri izləyir; fərq əslində yalnız bundadır ki, artıq özünü qəbul etdirən fərdin zorakılığı deyil, icmanın zorakılığıdır. Lakin zorakılıqdan yeni hüquqa keçidin baş verməsi üçün bir psixoloji şərt yerinə yetirilməlidir. Çoxların birləşməsi sabit və davamlı olmalıdır. Əgər bu birləşmə yalnız bir üstün güclə mübarizə məqsədi ilə qurulub, onun məğlubiyyətindən sonra dağılırsa, heç nə əldə edilməz. Özünü daha güclü hesab edən növbəti şəxs yenidən zorakılıq hökmranlığına can atacaq və oyun sonsuz təkrarlanacaqdı. İcma daimi olaraq saxlanılmalıdır, təşkilatlanmalı, qorxulan üsyanların qarşısını alan qaydalar yaratmalı, qaydaların — qanunların — riayət olunmasına nəzarət edən və qanuni zorakılıq aktlarının icrasını təmin edən orqanlar təyin etməlidir. Belə bir maraq icmasının tanınması ilə, birləşmiş insan qrupunun üzvləri arasında, əsl güclərinin dayandığı hissi bağlar, icma hissləri yaranır.

Belə düşünürəm ki, əsas olan hər şey artıq verilib: zorakılığın, üzvlərinin hissi bağları ilə bir yerdə saxlanılan daha böyük bir vahidə gücün ötürülməsi yolu ilə üstələnməsi. Qalan hər şey izahlar və təkrarlardır. Əgər icma yalnız müəyyən sayda bərabər güclü fərdlərdən ibarətdirsə, vəziyyətlər sadədir. Bu birləşmənin qanunları sonra, təhlükəsiz bir birgə yaşayışı mümkün etmək üçün fərdin öz gücünü zorakılıq kimi tətbiq etməkdən hansı dərəcədə imtina etməli olduğunu müəyyən edir. Amma belə bir sakitlik vəziyyəti yalnız nəzəri olaraq təsəvvür edilə bilər, praktikada vəziyyət icmanın əvvəldən qüvvəcə qeyri-bərabər elementləri — kişilər və qadınlar, valideynlər və uşaqlar, tezliklə müharibə və tabeçilik nəticəsində qaliblər və məğlublar — əhatə etməsi ilə mürəkkəbləşir, bunlar ağalara və kölələrə çevrilir. İcmanın hüququ sonra onun daxilindəki bərabər olmayan güc münasibətlərinin ifadəsinə çevrilir, qanunlar hökmranlıq edənlər tərəfindən və onlar üçün hazırlanacaq və tabe edilənlərə az hüquq verəcək. O andan etibarən icma daxilində hüquqi narahatlığın, lakin eyni zamanda hüquqi inkişafın iki mənbəyi mövcuddur. Birincisi, ağalar arasından olan fərdlərin hamı üçün qüvvədə olan məhdudiyyətlərdən uzaqlaşmağa, yəni hüquq hakimiyyətindən zorakı hakimiyyətə geri qayıtmağa cəhdləri; ikincisi, əzilən təbəqələrin daha çox güc əldə etmək və bu dəyişikliklərin qanunda tanınmasını təmin etmək, əksinə, bərabərsiz hüquqdan hamı üçün bərabər hüquqa doğru irəliləmək istəyən daimi səyləridir. Bu sonuncu axın, icma daxilində hakimiyyət münasibətlərində həqiqi dəyişikliklər baş verdikdə, müxtəlif tarixi amillər nəticəsində baş verə biləcəyi kimi, xüsusilə əhəmiyyətli olacaqdır. Hüquq sonra tədricən yeni hakimiyyət münasibətlərinə uyğunlaşa bilər, və ya, daha çox rast gəlinən halda, hakim sinif bu dəyişikliyi nəzərə almağa hazır deyil, nəticədə üsyana, vətəndaş müharibəsinə, yəni hüququn müvəqqəti ləğvinə və yeni zorakılıq sınaqlarına gətirib çıxarır; bu sınaqların nəticəsindən sonra yeni hüquq nizamı qurulur. Hüquq dəyişikliyinin daha bir mənbəyi var ki, o yalnız dinc yolla özünü büruzə verir; bu, icma üzvlərinin mədəni dəyişməsidir, lakin bu, yalnız daha sonra nəzərə alına biləcək bir kontekstə aiddir.

Beləliklə, görürük ki, icma daxilində də maraq münaqişələrinin zorakı həlli qarşısı alınmamışdır. Lakin eyni torpaqda birgə yaşayışdan irəli gələn zərurətlər və ortaq məqamlar belə mübarizələrin sürətlə dayandırılmasına şərait yaradır və bu şəraitdə dinc həll yollarının ehtimalı davamlı olaraq artır. İnsanlıq tarixinə nəzər saldıqda, bir icma ilə bir və ya bir neçə digər icma arasında, böyük və kiçik vahidlər, şəhər əraziləri, vilayətlər, qəbilələr, xalqlar, imperiyalar arasında, demək olar ki, həmişə müharibə yolu ilə zorakı sınaqla həll edilən daimi münaqişələr silsiləsi görürük. Belə müharibələr ya talanla, ya da bir tərəfin tam tabe olması və fəthi ilə nəticələnir. Fəth müharibələrini vahid şəkildə qiymətləndirmək mümkün deyil. Bəziləri, məsələn, monqolların və türklərin müharibələri yalnız bədbəxtlik gətirdi, digərləri isə əksinə, zorakılığın hüquqa çevrilməsinə töhfə verdi, çünki onlar daha böyük vahidlər yaratdılar; bu vahidlər daxilində zorakılıq tətbiq etmək imkanı aradan qalxdı və yeni hüquq nizamı münaqişələri həll etdi. Beləliklə, romalıların fəthləri Aralıq dənizi ölkələrinə qiymətli pax romana (Roma sülhü) bəxş etdi. Fransa krallarının genişlənmək arzusu dinc yolla birləşmiş, çiçəklənən Fransanı yaratdı. Nə qədər paradoksal səslənsə də, etiraf etmək lazımdır ki, müharibə arzulanan "əbədi" sülhün yaradılması üçün uyğun bir vasitə ola bilər, çünki o, güclü mərkəzi hakimiyyətin sonrakı müharibələri qeyri-mümkün etdiyi böyük vahidləri yaratmağa qadirdir. Lakin o, buna yararlı deyil, çünki fəth nəticələri adətən davamlı olmur; yeni yaradılan vahidlər yenidən parçalanır, əksər hallarda zorakı yolla birləşdirilmiş hissələrin bir-birinə bağlılığının çatışmazlığı səbəbindən. Bundan əlavə, fəth indiyə qədər yalnız qismən, baxmayaraq ki daha geniş miqyasda, birləşmələr yarada bildi; bu birləşmələrin münaqişələri isə zorakı həlli daha da tələb edirdi. Beləliklə, bütün bu müharibə səylərinin nəticəsi yalnız insanlığın çoxsaylı, hətta fasiləsiz kiçik müharibələri nadir, lakin daha çox dağıdıcı böyük müharibələrlə əvəz etməsi oldu.

Müasir dövrümüzə tətbiq edildikdə, sizin daha qısa yolla çatdığınız eyni nəticə ortaya çıxır. Müharibələrin etibarlı şəkildə qarşısının alınması yalnız insanlar bütün maraq münaqişələrində hökm vermə səlahiyyətinin verildiyi mərkəzi bir hakimiyyətin qurulması üçün razılığa gəldikdə mümkündür. Burada açıq şəkildə iki tələb birləşir: belə bir ali orqanın yaradılması və ona lazım olan gücün verilməsi. Yalnız birincisi faydasız olardı. İndi Millətlər Cəmiyyəti belə bir orqan kimi düşünülür, lakin digər şərt yerinə yetirilməyib; Millətlər Cəmiyyətinin öz gücü yoxdur və onu yalnız yeni ittifaqın üzvləri olan ayrı-ayrı dövlətlər ona təhvil verdikdə əldə edə bilər. Lakin hazırda buna az ümid var kimi görünür. Millətlər Cəmiyyəti institutuna tamamilə anlayışsızlıqla yanaşmaq olardı, əgər insanlığın tarixində çox nadir hallarda — bəlkə də heç vaxt bu miqyasda — cəsarət edilməmiş bir cəhdin mövcud olduğunu bilməsəydik. Bu, adətən gücə sahib olmağa əsaslanan avtoriteti, yəni məcburi təsiri, müəyyən idealist mövqelərə istinad edərək qazanmaq cəhdidir. Bir icmanı bir arada saxlayan iki şeyin olduğunu eşitmişik: zorakılığın məcburiyyəti və üzvlərin hissi bağları — texniki dildə bunlara eyniləşdirmələr deyilir. Əgər bu amillərdən biri aradan qalxarsa, digəri icmanı saxlaya bilər. Təbii ki, həmin ideyalar yalnız üzvlərin vacib ortaq cəhətlərinə ifadə etdikdə əhəmiyyət kəsb edir. Sonra sual yaranır: onlar nə qədər güclüdür? Tarix göstərir ki, onlar həqiqətən öz təsirini göstərmişlər. Pan-helen ideyası, məsələn, yəni ətrafdakı barbarlardan daha yaxşı olmaq şüuru, Amfiktioniyalarda, kahinliklərdə və festivallarda güclü ifadə tapmışdı, yunanlar arasında müharibə adətlərini yumşaltmaq üçün kifayət qədər güclü idi, lakin əlbəttə ki, Yunan xalqının hissələri arasında hərbi mübahisələrin qarşısını almağa, hətta bir şəhəri və ya şəhərlər birliyini rəqibinə ziyan vurmaq üçün fars düşməni ilə birləşməkdən çəkindirməyə belə qadir deyildi. Eyni dərəcədə, kifayət qədər güclü olan xristian ortaq hissi də, Renessans dövründə xristian kiçik və böyük dövlətlərin öz aralarındakı müharibələrdə sultanın köməyini almağa çalışmasının qarşısını ala bilmədi. Bizim dövrümüzdə belə bir birləşdirici avtoritetə malik ola biləcək heç bir ideya yoxdur. Bu gün xalqlara hökm edən milli idealların əks təsirə sövq etdiyi çox aydındır. Bolşevik təfəkkürünün ümumi yayılmasının müharibələrə son qoya biləcəyini proqnozlaşdıran şəxslər var, lakin biz bu gün belə bir məqsəddən hər halda uzaqdayıq və bəlkə də bu, yalnız dəhşətli vətəndaş müharibələrindən sonra əldə edilə bilərdi. Belə görünür ki, real gücü ideyaların gücü ilə əvəz etmək cəhdi bu gün hələ də uğursuzluğa məhkumdur. Hüququn əslində ilkin vəhşi zorakılıq olduğunu və bu gün də zorakılıq dəstəyindən imtina edə bilməyəcəyini nəzərə almasaq, hesablamada səhv olar.

İndi sizin cümlələrinizdən başqa birinə şərhlər verməyə başlaya bilərəm. İnsanları müharibəyə həvəsləndirməyin nə qədər asan olmasına təəccüblənirsiniz və onların daxilində belə bir qızışdırılmaya cavab verən nifrət və məhv etmək həvəsinin olduğunu fərz edirsiniz. Yenə də sizə tamamilə qoşula bilərəm. Biz belə bir həvəsin mövcudluğuna inanırıq və son illərdə məhz onun təzahürlərini öyrənməyə çalışmışıq. Bu münasibətlə, psixoanalizdə çoxlu sınaqlar və tərəddüdlərdən sonra gəldiyimiz həvəs nəzəriyyəsinin bir hissəsini sizə təqdim edə bilərəmmi? Biz fərz edirik ki, insanın həvəsləri yalnız iki növdür: ya saxlamaq və birləşdirmək istəyən həvəslər, — biz onları erotik adlandırırıq, Platonun Simpoziumunda Erosun mənasına tam uyğun olaraq, və ya populyar cinsəllik anlayışının şüurlu şəkildə həddindən artıq genişləndirilməsi ilə cinsi adlandırırıq, — və dağıtmaq və öldürmək istəyən digər həvəslər; biz bunları təcavüz həvəsi və ya dağıdıcılıq həvəsi kimi ümumiləşdiririk. Görürsünüz, bu əslində dünyaca məşhur olan sevmək və nifrət etmək ziddiyyətinin nəzəri idealizasiyasıdır, bu bəlkə də cazibə və itələmə qütbləşməsi ilə sizin sahənizdə rol oynayan ibtidai bir əlaqə saxlayır. İndi gəlin, yaxşı və pis dəyərləndirmələrini çox tez aparmayaq. Bu həvəslərdən biri digəri qədər vacibdir, hər ikisinin birgə və qarşılıqlı təsirindən həyat hadisələri ortaya çıxır. İndi görünür ki, bir növün həvəsi demək olar ki, heç vaxt təcrid olunmuş şəkildə fəaliyyət göstərə bilməz, o, həmişə digər tərəfdən müəyyən miqdarda birləşmə ilə bağlıdır, dediyimiz kimi: qatışıqdır, bu da onun məqsədini dəyişdirir və ya bəzi hallarda onun məqsədinə çatmasını mümkün edir. Beləliklə, məsələn, özünü qorumaq həvəsi şübhəsiz erotik təbiətlidir, lakin məhz o, niyyətini həyata keçirmək üçün təcavüzə malik olmağa ehtiyac duyur. Eyni şəkildə, obyektlərə yönəlmiş sevgi həvəsi, əgər onun obyektinə sahib olmaq istəyirsə, hakimiyyət həvəsindən əlavə tələb edir. Hər iki həvəsin ifadələrini təcrid etməkdəki çətinlik, bizə onların tanınmasında uzun müddət mane oldu. Əgər mənimlə bir az daha irəli getmək istəyirsinizsə, eşidin ki, insan hərəkətləri başqa bir mürəkkəblik də göstərir. Çox nadir hallarda hərəkət, artıq Eros və dağıdıcılıqdan ibarət olan tək bir həvəs təhrikinin əsəridir. Adətən, hərəkəti mümkün etmək üçün eyni şəkildə qurulmuş bir neçə motivin birləşməsi lazımdır. Sizin həmkarlarınızdan biri bunu artıq bilirdi, professor G. Ç. Lixtenberq, klassiklərimiz dövründə Göttingendə fizika tədris edirdi; bəlkə də o, psixoloq kimi fizik kimi olduğundan daha əhəmiyyətli idi. O, motivlər gülünü icad etdi, deyərək: “Hərəkət səbəbləri, hansı ki, insan bir şeyi edir, 32 külək kimi sıralana bilər və adları oxşar şəkildə formalaşdırıla bilər, məsələn, Çörək — Çörək — Şöhrət və ya Şöhrət — Şöhrət — Çörək”. Beləliklə, əgər insanlar müharibəyə çağırılırsa, onların içində bir çox motiv təsdiqləyici cavab verə bilər, nəcib və aşağı, haqqında açıq danışılan və digərləri, haqqında susulan. Onların hamısını açıqlamaq üçün heç bir səbəbimiz yoxdur. Təcavüz və dağıdıcılıqdan alınan həzz şübhəsiz bunların arasındadır; tarixin və gündəlik həyatın saysız qəddarlıqları onun mövcudluğunu və gücünü təsdiqləyir. Bu dağıdıcı meyllərin digər, erotik və idealist meyllərlə qarışması, əlbəttə ki, onların təmin edilməsini asanlaşdırır. Bəzən tarixin dəhşətləri haqqında eşitdikdə, ideal motivlərin yalnız destruktiv istəklərə bəhanə kimi xidmət etdiyi təəssüratına düşürük, bəzən isə, məsələn, Müqəddəs İnkvizisiyanın vəhşiliklərində, ideal motivlərin şüurda önə çıxdığını və destruktiv istəklərin onlara şüursuz bir güc verdiyini düşünürük. Hər ikisi mümkündür.⁵

Sizin marağınızdan sui-istifadə etməkdən çəkinirəm, çünki o, müharibənin qarşısının alınmasına, bizim nəzəriyyələrimizə deyil, aiddir. Lakin məhvedici həvəsimizə bir an da olsa toxunmaq istəyirəm, çünki onun populyarlığı əhəmiyyəti ilə heç də bərabər getmir. Bir qədər spekulyasiya sərf edərək, bu həvəsin hər bir canlı varlığın daxilində işlədiyi və sonra onu parçalamağa, həyatı cansız maddə vəziyyətinə qaytarmağa çalışdığı nəticəsinə gəldik. O, ciddi şəkildə Ölüm həvəsi adını qazanmağa layiqdir, halbuki erotik həvəslər həyata doğru olan cəhdləri təmsil edir. Ölüm həvəsi, xüsusi orqanların köməyi ilə xaricə, obyektlərə yönəldildikdə, Məhvedici Həvəsə çevrilir. Canlı varlıq, belə demək mümkünsə, başqasını məhv edərək öz həyatını qoruyur. Lakin Ölüm həvəsinin bir hissəsi canlı varlığın daxilində fəaliyyət göstərməyə davam edir və biz normal və patologik hadisələrin çoxunu məhvedici həvəsin bu daxilləşməsindən irəli gəldiyini izah etməyə çalışmışıq. Biz hətta vicdanımızın yaranmasını təcavüzün belə daxili yönəlməsi ilə izah etmək kimi bidət də etmişik. Görürsünüz ki, bu proses çox böyük miqyasda baş verdikdə, heç də zərərsiz deyil, birbaşa sağlamlıq üçün zərərli olur, halbuki bu həvəs qüvvələrinin xarici dünyada məhvə yönəldilməsi canlı varlığı rahatladır və xeyirli təsir göstərməlidir. Bu, bizim mübarizə apardığımız bütün çirkin və təhlükəli meyllərə bioloji baxımdan bəraət qazandırmağa xidmət edir. Etiraf etmək lazımdır ki, onlar təbiətə bizim onlara qarşı müqavimətimizdən daha yaxındır, bizim müqavimətimiz üçün də hələ bir izah tapmalıyıq. Bəlkə də sizin təəssüratınız odur ki, bizim nəzəriyyələrimiz bir növ mifologiyadır, bu halda hətta xoşagəlməz bir mifologiya. Amma hər bir təbiət elmi belə bir mifologiya növünə gəlib çıxmır ki? Bu gün fizikada sizin üçün fərqli bir vəziyyət varmı?

Yuxarıdakılardan növbəti məqsədlərimiz üçün belə bir nəticə çıxarırıq ki, insanın təcavüzkar meyillərini aradan qaldırmaq istəməyin heç bir ümidi yoxdur. Deyilir ki, təbiətin insanın ehtiyac duyduğu hər şeyi bol miqdarda təmin etdiyi bəxtəvər yerlərdə, həyatı mülayimliklə keçən, məcburiyyət və təcavüzün bilinmədiyi qəbilələr var. Buna inanmaq çətindir, bu xoşbəxtlər haqqında daha çox məlumat almaq istərdim. Bolşeviklər də maddi ehtiyacların ödənilməsinə zəmanət verərək və cəmiyyət iştirakçıları arasında bərabərlik yaradaraq insan təcavüzünü aradan qaldıra biləcəklərinə ümid edirlər. Mən bunu illüziya hesab edirəm. Hazırda onlar ən diqqətlə silahlanmışdırlar və tərəfdarlarını ən azı bütün kənardakılara qarşı nifrətlə bir arada saxlayırlar. Əslində, özünüzün də qeyd etdiyiniz kimi, məqsəd insanın təcavüzkarlıq meylini tamamilə aradan qaldırmaq deyil; onun müharibədə ifadə tapmaması üçün bu meyl mümkün qədər başqa tərəfə yönəldilə bilər.

Mifoloji həvəs nəzəriyyəmiz baxımından müharibəyə qarşı mübarizənin dolayı yolları üçün asanlıqla bir düstur tapırıq. Əgər müharibəyə hazır olmaq məhv edici həvəsin bir nəticəsidirsə, bu həvəsin əks tərəfi olan Erosu (sevgi həvəsini) ona qarşı çağırmaq məntiqli görünür. İnsanlar arasında hissi bağlar yaradan hər şey müharibəyə qarşı təsir göstərməlidir. Bu bağlar iki növdə ola bilər. Birincisi, cinsi məqsədlər olmasa belə, sevgi obyektinə olan münasibətlər kimi. Psixoanaliz burada sevgidən danışdığı üçün utanmalı deyil, çünki din də eyni şeyi deyir: Qonşunu özün kimi sev. Bu asan tələbdir, lakin icrası çətindir. Hissi bağların digər növü eyniləşdirmə yolu ilə olanlardır. İnsanlar arasında əhəmiyyətli ortaq cəhətlər yaradan hər şey belə ortaq hissləri, eyniləşdirmələri doğurur. İnsan cəmiyyətinin qurulması böyük ölçüdə bunlara əsaslanır.

Sizin hakimiyyətdən sui-istifadəyə aid şikayətinizdən müharibə meylinə qarşı dolayı mübarizə üçün ikinci bir işarə çıxarıram. İnsanların doğuşdan gələn və aradan qaldırıla bilməyən bərabərsizliyinin bir hissəsi onların rəhbərlərə və asılı olanlara bölünməsidir. Sonuncular böyük əksəriyyətdir, onlar qərarlar verən və adətən şərtsiz tabe olduqları bir hakimiyyətə ehtiyac duyurlar. Buradan başlamaq lazımdır; indiyə qədərkindən daha çox qayğı göstərilməli ki, müstəqil düşünən, qorxudulmağa əl verməyən, həqiqət üçün mübarizə aparan və qeyri-müstəqil kütlələri idarə edəcək bir üst təbəqə tərbiyə olunsun. Dövlət hakimiyyətinin həddindən artıq müdaxilələri və kilsənin düşüncə qadağasının belə bir tərbiyəyə əlverişli olmadığına dair sübuta ehtiyac yoxdur. İdeal vəziyyət, əlbəttə, həvəs həyatını ağlın diktaturasına tabe etmiş insanlardan ibarət bir cəmiyyət olardı. Onlar arasındakı hissi bağlardan imtina etsələr belə, insanları bu qədər mükəmməl və davamlı şəkildə birləşdirə biləcək heç nə başqa ola bilməz. Lakin bu, çox güman ki, utopik bir ümiddir. Müharibənin qarşısını dolayı yolla almağın digər üsulları şübhəsiz ki, daha çox həyata keçirilə biləndir, lakin onlar tez nəticə vəd etmirlər. İnsan bu qədər yavaş işləyən dəyirmanları düşünmək istəmir ki, unu almaqdan əvvəl aclıqdan ölə bilər.

Görürsünüz, təcili praktik vəzifələr qarşısında dünyadan uzaq nəzəriyyəçiyə müraciət edildikdə çox az nəticə əldə edilir. Daha yaxşısı, hər bir konkret halda təhlükəyə əlin altında olan vasitələrlə qarşı durmağa çalışmaqdır. Ancaq məktubunuzda qaldırmadığınız və məni xüsusilə maraqlandıran bir sualı da nəzərdən keçirmək istəyirəm. Niyə müharibəyə qarşı bu qədər hiddətlənirik, siz, mən və bir çox başqaları, niyə onu həyatın bir çox xoşagəlməz çətinliklərindən biri kimi qəbul etmirik? O, təbiətə uyğun, bioloji cəhətdən əsaslandırılmış və praktik olaraq demək olar ki, qaçılmaz görünür.

Sualımın qoyuluşundan dəhşətə gəlməyin. Bir araşdırma məqsədi ilə, insanın əslində malik olmadığı bir üstünlük maskasını taxması bəlkə də icazə verilir. Cavab belə olacaq: çünki hər bir insanın öz həyatına haqqı var, çünki müharibə ümidverən insan həyatlarını məhv edir, fərdi insanı onu alçaldan vəziyyətlərə salır, istəmədiyi halda başqalarını öldürməyə məcbur edir, insan əməyinin nəticəsi olan dəyərli maddi sərvətləri məhv edir və s. Həm də müharibənin indiki formasının köhnə qəhrəmanlıq idealını yerinə yetirmək üçün artıq imkan vermədiyi və gələcək bir müharibənin məhv vasitələrinin təkmilləşməsi nəticəsində bir və ya bəlkə də hər iki tərəfin məhvinə səbəb olacağı. Bütün bunlar doğrudur və o qədər inkarolunmaz görünür ki, müharibənin hələ də ümumi insan razılığı ilə rədd edilməməsinə təəccüblənməmək olmur. Bu məqamların bəziləri haqqında mübahisə etmək olar. Cəmiyyətin də fərdin həyatına haqqı olub-olmaması sual altındadır; bütün müharibə növlərini eyni dərəcədə qınamaq olmaz; digərlərini amansızcasına məhv etməyə hazır olan imperiyalar və millətlər olduqca, bu digərləri müharibəyə hazır olmalıdırlar. Ancaq biz bütün bunlardan tez keçmək istəyirik, bu, sizin məni dəvət etdiyiniz müzakirə deyil. Mən başqa bir şeyə işarə edirəm; inanıram ki, müharibəyə qarşı hiddətlənməyimizin əsas səbəbi, bizim başqa cür edə bilməməyimizdir. Biz pasifistlərik, çünki orqanik səbəblərdən belə olmalıyıq. Onda mövqeyimizi arqumentlərlə əsaslandırmaq bizə asan olar.

Bu, izahsız başa düşülməz. Mən aşağıdakını nəzərdə tuturam: Qədim zamanlardan bəri insanlıq üzərində mədəniyyət inkişafı prosesi gedir. (Bilirəm, başqaları ona daha çox sivilizasiya deyirlər.) Biz olduğumuz ən yaxşı şeyin və əziyyət çəkdiyimiz şeylərin bir hissəsinin bu prosesə borcluyuq. Onun səbəbləri və başlanğıcları qaranlıqdır, nəticəsi qeyri-müəyyəndir, bəzi xüsusiyyətləri asanlıqla görünür. Bəlkə də insan növünün yox olmasına gətirib çıxarır, çünki cinsi funksiyanı bir neçə şəkildə zəiflədir və artıq bu gün qeyri-mədəni irq və əhalinin geri qalmış təbəqələri yüksək mədəniyyətli olanlardan daha çox çoxalır. Bəlkə də bu proses müəyyən heyvan növlərinin əhliləşdirilməsi ilə müqayisə oluna bilər; şübhəsiz ki, o, fiziki dəyişikliklərə səbəb olur; mədəniyyətin inkişafının belə orqanik bir proses olması fikrinə hələ də alışılmayıb. Mədəniyyət prosesi ilə əlaqədar psixi dəyişikliklər nəzərəçarpan və qətiyyən aydındır. Onlar həvəs məqsədlərinin tədricən yerdəyişməsində və həvəs təhriklərinin məhdudlaşdırılmasında ifadə olunur. Əcdadlarımız üçün həzz verən hisslər bizim üçün ya əhəmiyyətsiz, ya da dözülməz hala gəlib; etik və estetik ideal tələblərimiz dəyişdiyi zaman bunun orqanik əsasları var. Mədəniyyətin psixoloji xüsusiyyətlərindən ikisi ən vacib görünür: həvəs həyatına nəzarət etməyə başlayan intellektin güclənməsi və bütün üstünlükləri və təhlükələri ilə aqressivlik meylinin daxilləşməsi. Mədəniyyət prosesinin bizə tətbiq etdiyi psixi mövqelərə müharibə ən açıq şəkildə ziddir, buna görə də ona qarşı qəzəblənməliyik, artıq ona dözmürük; bu, sadəcə intellektual və affektiv rədd deyil, biz pasifistlərdə konstitusional bir dözümsüzlük, sanki ən yüksək dərəcədə böyüdülmiş bir idiosinkraziya mövcuddur. Və görünür ki, müharibənin estetik alçaldıcı təsirləri bizim etirazımızda onun qəddarlıqlarından çox da az iştirak etmir.

Digərlərinin də pasifist olmasını nə qədər gözləməliyik? Bunu demək çətindir, lakin bəlkə də bu iki amilin — mədəniyyət münasibətinin və gələcək müharibənin təsirlərinə haqlı təşvişin — təsirinin uzaq olmayan bir vaxtda müharibəyə son qoyacağı utopik ümid deyil. Hansı yollarla və ya dolambaclarla, bunu təxmin edə bilmərik. Bu arada özümüzə deyə bilərik: Mədəniyyət inkişafını dəstəkləyən hər şey müharibəyə qarşı da işləyir.

Sizi ürəkdən salamlayıram və əgər mülahizələrim sizi məyus edibsə, bağışlamağınızı xahiş edirəm.

Sizin

Ziqmund Freyd

3 / 16

1935-ci il «Özünü təqdim» əsərinə əlavə

Bu "Özünü təqdimat" məcmuəsinin tərtibçisi, bildiyimə görə, müəyyən bir müddət keçdikdən sonra onlardan birinin davamı olacağını nəzərdə tutmamışdı. Bu, burada ilk dəfə baş verə bilər. Bu təşəbbüsə səbəb, amerikalı nəşriyyatçının kiçik həcmli əsəri oxucularına yeni nəşrdə təqdim etmək istəyi oldu. O, ilk dəfə 1927-ci ildə Amerikada (Brentano nəşriyyatında) "An Autobiographical Study" (Avtobioqrafik tədqiqat) başlığı ilə çıxmışdı, lakin bacarıqsız şəkildə başqa bir esse ilə birləşdirilmiş və onun "The Problem of Lay-Analyses" (Qeyri-peşəkar psixoanaliz məsələsi) başlığı ilə örtülmüşdü. Bu əsərdən iki mövzu qırmızı xətt kimi keçir: mənim həyat taleyim və psixoanalizin tarixi. Onlar bir-biri ilə ən sıx əlaqəyə girir. "Özünü təqdimat" göstərir ki, psixoanaliz mənim həyat məzmunuma necə çevrildi və sonra elə məntiqli qəbulu izləyir ki, mənim şəxsən başıma gələn heç nə, elmi münasibətlərimdən kənarda maraq doğurmur. "Özünü təqdimat" əsərinin yazılmasından qısa müddət əvvəl, mənim həyatım bədxassəli xəstəliyin təkrarlanması nəticəsində tezliklə sona çatacaq kimi görünürdü; lakin cərrahın sənəti 1923-cü ildə mənə qurtuluş gətirmişdi və mən, heç vaxt ağrılardan azad olmasam da, sağ və iş qabiliyyətli qaldım. O vaxtdan bəri on ildən çox müddət ərzində mən analitik işləməyi və nəşr etməyi dayandırmamışam, mənim XII cildlə bitən "Toplu əsərlərim" (Vyanadakı Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatı) bunu sübut edir. Amma mən özüm əvvəllə müqayisədə əhəmiyyətli bir fərq görürəm. Mənim inkişafımda bir-birinə dolaşmış iplər bir-birindən ayrılmağa başladı, sonradan qazanılmış maraqlar geri çəkildi və daha köhnə, ilkin olanlar yenidən üstünlük təşkil etdi. Həqiqətən, bu son onillikdə mən "Hemmung, Symptom und Angst" (Ləngimə, Simptom və Təşviş) əsərində 1926-cı ildə təşviş məsələsinin nəzərdən keçirilməsi kimi bir çox vacib analitik işə girişdim, və ya 1927-ci ildə cinsi "Fetishismus" (Fetişizm) məsələsinin aydın həllini tapdım; lakin doğrudur ki, iki həvəs növünün (Eros və Ölüm həvəsi) qurulmasından və psixi şəxsiyyətin Mən, Fövqəl-Mən və O (Es) hissələrə ayrılmasından (1923) sonra mən psixoanalizə artıq həlledici töhfələr verməmişəm və sonradan yazdıqlarım ya zərərsiz şəkildə buraxıla bilərdi, ya da başqa tərəfdən tezliklə təqdim olunacaqdı. Bu, məndəki bir dəyişikliklə, əgər belə adlandırmaq istəsək, reqressiv inkişafın bir parçası ilə bağlı idi. Təbiət elmləri, tibb və psixoterapiya üzərindən ömür boyu dolanbac yoldan sonra, mənim marağım bir vaxtlar düşünməyə təzəcə ayılmış gənci əsir almış olan mədəniyyət məsələlərinə qayıtmışdı. Artıq psixoanalitik işin zirvəsində, 1912-ci ildə, mən "Totem und Tabu" (Totem və Tabu) əsərində yeni qazanılmış analitik qavrayışlardan din və əxlaqın mənşəyini araşdırmaq üçün istifadə etmək cəhdini etmişdim. Sonrakı iki esse, "Die Zukunft einer Illusion" (Bir İllüziyanın Gələcəyi) 1927 və "Das Unbehagen in der Kultur" (Mədəniyyətdəki narahatlıq) 1930, sonra bu iş istiqamətini davam etdirdi. Mən getdikcə daha aydın görürdüm ki, insan tarixinin hadisələri, insan təbiəti, mədəniyyət inkişafı və dinin özünü onların nümayəndəsi kimi təqdim etdiyi qədim təcrübələrin qalıqları arasındakı qarşılıqlı əlaqələr yalnız psixoanalizin fərd insanda öyrəndiyi Mən, O və Fövqəl-Mən arasındakı dinamik konfliktlərin əksidir, eyni proseslər daha geniş səhnədə təkrarlanır. "Bir İllüziyanın Gələcəyi"ndə mən dini əsasən mənfi qiymətləndirmişdim; sonradan ona daha çox haqq qazandıran düsturu tapdım: onun gücü həqiqətən də onun həqiqət məzmununa əsaslanır, lakin bu həqiqət maddi deyil, tarixidir.⁶

Psixoanalizdən qaynaqlanan, lakin ondan çox uzağa gedən bu tədqiqatlar bəlkə də psixoanalizin özündən daha çox geniş ictimaiyyət arasında rəğbət qazanmışdır. Onlar alman kimi böyük bir millətin qulaq asmağa hazır olduğu müəlliflər arasında yer almaq kimi qısaömürlü illüziyanın yaranmasında öz paylarına sahib ola bilərdilər. 1929-cu ildə alman xalqının ən nüfuzlu sözçülərindən biri olan Tomas Mann mənə müasir fikir tarixində eyni dərəcədə məzmunlu və xeyirxah cümlələrlə yer təyin etdi. Qısa müddət sonra Frankfurt-Mayn bələdiyyə binasında qızım Anna mənim yerimə orada iştirak etdiyi və 1930-cu il üçün mənə verilən Göte mükafatını almaq üçün gəldiyi zaman şərəfləndirildi. Bu, mənim vətəndaş həyatımın zirvəsi idi; qısa müddət sonra vətənimiz bizə dar gəldi və millət bizim haqqımızda heç nə eşitmək istəmədi.

Burada avtobioqrafik məlumatlarımı bitirməyə özümə icazə verə bilərəm. Şəxsi vəziyyətim, mübarizələrim, məyusluqlarım və uğurlarım ilə bağlı digər məsələlərə gəldikdə, ictimaiyyətin bundan daha çoxunu öyrənməyə haqqı yoxdur. Mən onsuz da əsərlərimin bir neçəsində — Yuxuların yozumu, Gündəlik həyat — həyatlarını müasirləri və ya gələcək nəsillər üçün təsvir edən şəxslərin adət etdiyi şeylərdən daha açıq və səmimi olmuşam. Buna görə mənə az təşəkkür ediblər; təcrübələrimə əsasən, heç kimə mənim kimi etməyi məsləhət görmürəm.

Bu son onillikdə psixoanalizin taleyi haqqında daha bir neçə söz! Onun mövcud olacağına artıq şübhə yoxdur, o, həm bir elm sahəsi, həm də terapiya kimi həyat və inkişaf qabiliyyətini sübut etmişdir. 'Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyində təşkil olunmuş tərəfdarlarının sayı əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır; Vyana, Berlin, Budapeşt, London, Hollandiya, İsveçrə kimi köhnə yerli qruplara Paris, Kalkutta, Yaponiyada iki, ABŞ-da bir neçə, ən sonuncu olaraq Yerusəlim, CAR və Skandinaviyada iki qrup əlavə olunmuşdur. Bu yerli qruplar öz vəsaitləri hesabına psixoanaliz üzrə təlimi vahid tədris planına əsasən həyata keçirən tədris institutlarını və təcrübəli analitiklərin və tələbələrin ehtiyacı olanlara pulsuz müalicə verdiyi ambulatoriyaları saxlayırlar və ya belə institutların yaradılması üçün çalışırlar. I. P. V. üzvləri hər iki ildə bir elmi məruzələrin oxunduğu və təşkilati məsələlərin həll olunduğu konqreslərdə toplaşırlar. Özüm artıq iştirak edə bilmədiyim bu konqreslərin XIII-ü 1934-cü ildə Lüzerndə keçirilmişdir. Üzvlərin səyləri hamıya ortaq olan şeydən başlayaraq müxtəlif istiqamətlərdə ayrılır. Bəziləri psixoloji biliklərin aydınlaşdırılmasına və dərinləşdirilməsinə əsas dəyər verirlər, digərləri daxili tibb və psixiatriya ilə əlaqələrin qorunmasına çalışırlar. Praktik baxımdan analitiklərin bir hissəsi psixoanalizin universitetlər tərəfindən tanınmasını və tibb tədris proqramına daxil edilməsini məqsəd tutmuş, digərləri isə bu institusiyalardan kənarda qalmaqla kifayətlənərək, psixoanalizin pedaqoji əhəmiyyətini onun tibbi əhəmiyyəti qarşısında geri plana atmaq istəmirlər. Vaxtaşırı belə bir hal təkrarlanır ki, analitik əməkdaş psixoanalitik kəşflərin və ya baxış bucaqlarının yalnız birini digərlərinin hesabına önə çıxarmağa çalışarkən təcrid olunur. Lakin bütün bu iş yüksək səviyyədə ciddi elmi fəaliyyət təəssüratı yaradır.

4 / 16

Bir səhv hərəkətin incəliyi

Bir qadın dostum üçün ad günü hədiyyəsi, bir üzüyə çevriləcək kiçik bir qiymətli daş hazırlayıram. Ortasında kiçik daşın bərkidildiyi sərt kartonun üzərinə belə yazıram: “Saatçı L.-də bir qızıl üzük hazırlanması üçün bon . . . yelkən və kürəkli bir gəmi təsvir edən əlavə edilmiş daş üçün.” Lakin çapda boş qalmış, “hazırlanması” və “üçün” sözləri arasındakı yerdə, sonradan tamamilə uyğunsuz sayaraq üstünü xətt çəkməli olduğum “qədər” (bis) adlı kiçik bir söz dururdu. Bəli, mən bunu niyə ümumiyyətlə yazmışam?

Qısa mətni oxuyarkən diqqətimi çəkən odur ki, o, qısa müddət ərzində ardıcıl olaraq “üçün” (für) qoşmasını ehtiva edir. “Üzük üçün bon — əlavə edilmiş daş üçün.” Bu, xoşagəlməz səslənir və bundan qaçınmaq lazımdır. İndi isə mən belə bir təəssürat alıram ki, “üçün” (für) əvəzinə “qədər” (bis) sözünün əlavə edilməsi, üslubi bacarıqsızlığın qarşısını almaq cəhdi idi. Bu, yəqin ki, doğrudur. Amma xüsusilə qeyri-kafi vasitələrlə edilmiş bir cəhd. “Qədər” (bis) qoşması bu yerdə tamamilə uyğunsuzdur və mütləq lazım olan “üçün” (für) sözünü əvəz edə bilməz. Niyə məhz “qədər” (bis)?

Amma bəlkə də “qədər” (bis) sözü ümumiyyətlə bir zaman sərhədini müəyyən edən qoşma deyil, tamamilə başqa bir şeydir. Bu, eyni məna ilə fransız dilinə keçmiş latın “bis” (ikinci dəfə) sözüdür. Roma hüququnda buna "ne bis in idem" deyilir. Fransız, ifa olunan parçanın təkrarını istədikdə "bis, bis" deyə qışqırır. Deməli, mənim mənasız yazı səhvimin izahı budur. İkinci "für" sözündən əvvəl, eyni sözü təkrar etməməyim barədə xəbərdarlıq aldım. Deməli, "für" sözünün yerinə başqa bir şey! İlkin ifadəyə etirazda olan xarici dil "bis" sözünün təsadüfi səsləşməsi, almanca "für" sözünün səhvən "bis" ilə əvəz edilməsinə imkan verir. Lakin bu səhv, özünü tətbiq etməklə deyil, yalnız düzəldildikdə məqsədinə çatır. "Bis" sözünün üstündən yenidən xətt çəkməliyəm və beləliklə, məni narahat edən təkrarı da sanki aradan qaldırmış oluram. Səhv hərəkətin mexanizmində maraqlı bir variant!

Bu həlldən çox razıyam, lakin özünü analiz edərkən qeyri-kamil olma təhlükəsi xüsusilə böyükdür. İnsanlar qismən bir izahatla çox tez kifayətlənirlər; bu izahatın arxasında müqavimət, bəlkə daha vacib olan şeyi asanlıqla saxlayır. Bu kiçik analizi danışdığım qızım, dərhal davamını tapır: "Sən ona artıq əvvəllər belə bir üzük üçün daş hədiyyə etmisən. Bəlkə də qaçınmaq istədiyin təkrar budur. Hər dəfə eyni hədiyyəni vermək olmaz." Bu məntiqli görünür; aydın olur ki, söhbət eyni sözün deyil, eyni hədiyyənin təkrarına edilən etirazdan gedir. Bu sonuncusu, yalnız əhəmiyyətsiz bir şeyə yönəldilmiş bir yerdəyişmədir; daha vacib bir şeydən yayındırmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur; bəlkə də bir həvəs konflikti yerinə estetik çətinlikdir.

Çünki davamını tapmaq asandır. Bu daşı hədiyyə etməmək üçün bir səbəb axtarıram. Bu, aşağıdakı fikirdə tapılır: Artıq əvvəllər eyni — çox bənzər — bir şeyi hədiyyə etmişəm. Bu etiraz niyə gizlənir və maskalanır? Orada işıqdan qorxan bir şey olmalıdır. Və çox tezliklə nə olduğunu aydın görürəm. Bu kiçik daşı ümumiyyətlə hədiyyə etmək istəmirəm, özümə çox xoş gəlir.

Bu səhvin izahı böyük çətinlik yaratmadı. Tezliklə barışdırıcı bir fikir də yaranır: Belə bir peşmanlıq yalnız hədiyyənin dəyərini artırır. Belə bir hədiyyə olardı ki, ona görə bir az da olsa kədərlənməzdik! Heç olmasa, ən sadə görünən və guya ən sadə olan psixi proseslərin nə qədər mürəkkəb ola biləcəyi haqqında yenidən təəssürat əldə etmək olardı. Bir yazıda səhv edilib, yalnız 'üçün' tələb olunduğu yerdə 'qədər' yazılıb, bu fərq edilib və düzəldilib, və: bu kiçik səhv — əslində sadəcə səhv etmək cəhdi — çoxlu şərtlər və dinamik amillər tələb edirdi. Bəli, materialın xüsusi bir əlverişliliyi olmasaydı, bu da mümkün olmazdı.

5 / 16

Analizdə konstruksiyalar

I

Çox xidmətli bir tədqiqatçı — çoxlarının bu borcu pozduğu bir vaxtda psixoanalizə haqq qazandırdığına görə ona həmişə yüksək qiymət vermişəm — bir dəfə analitik texnikamız haqqında eyni dərəcədə təhqiramiz və ədalətsiz bir fikir söyləmişdi. O dedi ki, biz xəstələrə təfsirlərimizi təqdim etdikdə, ona qarşı məşhur 'Heads I win, Tails you lose' (Üz gəlsə mən uduram, arxa gəlsə sən uduzursan) prinsipinə əməl edirik. Yəni, əgər o bizə razılıq verirsə, deməli haqlıyıq; lakin əgər o etiraz edirsə, bu yalnız onun müqavimətinin əlamətidir, yəni yenə də bizə haqq verir. Bu şəkildə, bizim tələblərimizə necə cavab verirsə versin, analiz etdiyimiz köməksiz zavallı şəxsin qarşısında həmişə haqlı qalırıq. Xəstəmizin “xeyr” cavabı ümumiyyətlə bizi təfsirimizi yanlış sayıb tərk etməyə məcbur etmədiyi halda, texnikamızın belə ifşası analizin əleyhdarları tərəfindən çox alqışlanmışdır. Buna görə də, analitik müalicə zamanı xəstənin “bəli” və “xeyr” cavablarını, yəni onun razılıq və etiraz ifadələrini necə qiymətləndirdiyimizi ətraflı şəkildə təsvir etmək faydalıdır. Əlbəttə, bu əsaslandırma zamanı praktik analitik artıq bildiyi bir şeyi öyrənməyəcək.

Məlum olduğu kimi, analitik işin məqsədi xəstəni erkən inkişafındakı sıxışdırmaları (ən geniş mənada başa düşülən) yenidən ləğv etməyə və onları psixi yetkinlik vəziyyətinə uyğun reaksiyalarla əvəz etməyə vadar etməkdir. Bu məqsədlə o, hal-hazırda unutduğu müəyyən təcrübələri və onların doğurduğu affekt təhriklərini yenidən xatırlamalıdır. Onun hazırkı simptomlarının və ləngimələrinin belə sıxışdırmaların nəticələri, yəni unudulmuş olanın əvəzləyiciləri olduğunu bilirik. Bizə itirilmiş xatirələri yenidən qazanmaq yolunda onu yönləndirmək üçün istifadə edə biləcəyimiz hansı materialları təqdim edir? Çox müxtəlif şeylər: yuxularında bu xatirələrin fraqmentləri, özündə bənzərsiz dəyər daşıyan, lakin adətən yuxu formalaşmasında iştirak edən bütün amillər tərəfindən güclü şəkildə təhrif olunmuş; “sərbəst assosiasiya”ya təslim olduqda istehsal etdiyi fikirlər, buradan biz sıxışdırılmış təcrübələrə işarələri, boğulmuş affekt təhriklərinin və onlara qarşı reaksiyaların törəmələrini tapmağa qadirik; nəhayət, analitik vəziyyətin daxilində və xaricində, xəstənin daha vacib və ya əhəmiyyətsiz hərəkətlərində sıxışdırılmışa aid affektlərin təkrarlanmasının işarələri. Analitikə qarşı yaranan transfer münasibətinin belə affekt əlaqələrinin yenidən qayıtmasını təşviq etmək üçün xüsusilə uyğun olduğunu təcrübədə görmüşük. Bu xammaldan — demək olar ki — istədiyimiz şeyi hazırlamalıyıq.

İstədiyimiz şey, xəstənin unudulmuş həyat illərinin etibarlı və bütün əsas hissələrdə tam bir təsviridir. Lakin burada analitik işin iki tamamilə fərqli hissədən ibarət olduğunu, iki ayrı səhnədə baş verdiyini və iki şəxs arasında gediyini xatırlayırıq, hər birinə fərqli bir vəzifə həvalə edilmişdir. Bir anlıq bu əsas fakta niyə bu vaxta qədər diqqət yetirilmədiyini soruşursan, lakin dərhal özünə deyirsən ki, sənə burada heç nə gizlədilməyib, bu, ümumi məlum, demək olar ki, öz-özlüyündə aydın olan bir faktdır, yalnız burada xüsusi bir məqsədlə önə çıxarılır və ayrıca qiymətləndirilir. Hamımız bilirik ki, analiz olunan şəxs özündən keçirdiyi və sıxışdırdığı bir şeyi xatırlamağa vadar edilməlidir və bu prosesin dinamik şərtləri o qədər maraqlıdır ki, işin digər hissəsi, yəni analitikin fəaliyyəti arxa plana keçir. Analitik əhəmiyyətli olan şeylərdən heç nə yaşamayıb və heç nə sıxışdırmayıb; onun vəzifəsi bir şeyi xatırlamaq ola bilməz. Bəs onun vəzifəsi nədir? O, unudulmuş olanı, onun buraxdığı işarələrdən təxmin etməli və ya daha düzgün desək, qurmalıdır. Onun konstruksiyalarını analiz olunan şəxsə necə, nə vaxt və hansı izahlarla bildirdiyi, analitik işin iki hissəsi, onun payı və analiz olunan şəxsin payı arasında əlaqə yaradır.

Onun konstruksiya və ya, əgər belə eşitməyi üstün tutursan, rekonstruksiya işi, dağılmış və torpaq altında qalmış yaşayış yerini və ya keçmişin bir tikilisini qazıb çıxaran arxeoloqun işi ilə geniş uyğunluq göstərir. Bu, əslində eynidir, yalnız analitik daha yaxşı şəraitdə işləyir, daha çox köməkçi materiala malikdir, çünki o, dağılmış bir obyektin deyil, hələ də canlı olan bir şeyin üzərində çalışır və bəlkə də başqa bir səbəbdən də. Lakin arxeoloq ayaqda qalmış divar qalıqlarından binanın divarlarını qurduğu, torpaqdakı çökəkliklərdən sütunların sayını və mövqeyini təyin etdiyi, xarabalıqlarda tapılan qalıqlardan keçmiş divar bəzəklərini və divar rəsmlərini bərpa etdiyi kimi, analitik də analiz olunan şəxsin xatirə fraqmentlərindən, assosiasiyalarından və aktiv ifadələrindən nəticələr çıxardığı zaman eyni qaydada irəliləyir. Hər ikisi üçün qorunub saxlanmış qalıqların tamamlanması və birləşdirilməsi yolu ilə rekonstruksiya hüququ mübahisəsiz qalır. Hər iki hal üçün eyni olan bəzi çətinliklər və xəta mənbələri də var. Arxeologiyanın ən həssas vəzifələrindən biri, məlum olduğu kimi, tapıntının nisbi yaşının müəyyən edilməsidir və bir obyekt müəyyən bir qatda üzə çıxanda, onun həmin qata aid olub-olmadığını və ya sonradan baş vermiş bir pozulma nəticəsində dərinə düşüb-düşmədiyini çox vaxt müəyyən etmək lazım gəlir. Analitik konstruksiyalarda bu şübhəyə nəyin uyğun gəldiyini təxmin etmək asandır.

Biz demişdik ki, analitik arxeoloqa nisbətən daha əlverişli şəraitdə işləyir, çünki onun əlində qazıntılarla müqayisə edilə bilməyəcək materiallar da var, məsələn, erkən dövrdən qalma reaksiyaların təkrarlanması və transfer vasitəsilə belə təkrarlanmalarla üzə çıxarılan hər şey. Bundan əlavə, nəzərə alınmalıdır ki, qazıntıçı dağıdılmış obyektlərlə işləyir və onların böyük və vacib hissələri mexaniki güc, yanğın və talan nəticəsində şübhəsiz ki, itmişdir. Heç bir səy onları tapmağa və qorunub saxlanmış qalıqlarla birləşdirməyə nail ola bilməz. İnsan yalnız və yalnız rekonstruksiyadan asılıdır və buna görə də rekonstruksiya çox vaxt müəyyən ehtimal səviyyəsindən yuxarı qalxa bilmir. Analitikin keçmişini öyrənmək istədiyi psixi obyekt üçün vəziyyət fərqlidir. Burada, arxeoloji obyekt üçün yalnız Pompei və Tutanxamon qəbri kimi xoşbəxt istisna hallarında baş verən hadisə, müntəzəm olaraq özünü doğruldur. Hər şeyin əsas hissəsi qorunub saxlanılıb, hətta tamamilə unudulmuş kimi görünsə belə, hər hansı bir şəkildə və hər hansı bir yerdə mövcuddur, yalnız üstü örtülüb və fərdin ixtiyarından çıxarılıb. Məlumdur ki, hər hansı bir psixi quruluşun həqiqətən tamamilə məhv olub-olmadığına şübhə etmək olar. Gizlədilənin tamamilə üzə çıxarılmasının mümkün olub-olmaması yalnız analitik texnikadan asılı olan bir məsələdir. Analitik işə göstərilən bu qeyri-adi üstünlüyə yalnız iki digər fakt mane olur, yəni psixi obyektin qazıntının maddi obyektindən müqayisə olunmaz dərəcədə daha mürəkkəb olması və nə tapmalı olduğumuza qarşı biliklərimizin kifayət qədər hazırlıqlı olmaması, çünki onun daxili strukturu hələ də çox sirr saxlayır. Və indi iki işin müqayisəsi də sonuna çatır, çünki ikisi arasındakı əsas fərq ondadır ki, arxeologiya üçün rekonstruksiya səylərin məqsədi və sonudur, analiz üçün isə konstruksiya yalnız hazırlıq işidir.

II

hazırlıq işi o mənada deyil ki, növbəti mərhələyə keçməzdən əvvəl tamamilə bitirilməli olmalıdır, məsələn, bir evin tikintisində olduğu kimi, daxili dekorasiya ilə məşğul olmaqdan əvvəl bütün divarların qurulması və bütün pəncərələrin yerləşdirilməsi lazımdır. Hər bir analitik bilir ki, analitik müalicədə proses fərqli gedir, hər iki növ iş yan-yana aparılır, biri həmişə irəlidə gedir, digəri isə ona qoşulur. Analitik bir hissə konstruksiya hazırlayır, analiz olunan şəxsə onun ona təsir göstərməsi üçün bildirir; sonra yeni axan materialdan növbəti hissəni konstruksiya edir, eyni qaydada davam edir və belə növbələşmə ilə sona qədər gedir. Əgər analitik texnikanın təsvirlərində “konstruksiyalar” haqqında çox az eşidilirsə, bunun səbəbi əvəzinə “şərhlər” və onların təsiri haqqında danışılmasıdır. Amma mən düşünürəm ki, konstruksiya çox daha uyğun bir adlandırmadır. Şərh materialın tək bir elementi, bir fikir, bir səhv hərəkət və s. ilə nə edildiyinə aiddir. Lakin konstruksiya, analiz olunan şəxsə unudulmuş keçmişinin bir hissəsini təqdim etdiyiniz zaman olur, məsələn, belə bir şəkildə: n-ci yaşınızadək ananızın tək və məhdudiyyətsiz sahibi kimi qəbul edilmişdiniz, sonra ikinci bir uşaq doğuldu və onunla birlikdə ağır bir məyusluq gəldi. Ana bir müddət sizi tərk etmiş, sonra da artıq yalnız sizə özünü həsr etməmişdir. Anaya qarşı hissləriniz ambivalentləşdi, ata sizin üçün yeni bir əhəmiyyət qazandı və s.

Məqaləmizdə diqqətimiz tamamilə konstruksiyaların bu hazırlıq işinə yönəldilmişdir. Və ilk növbədə belə bir sual yaranır: konstruksiyalar üzərində işləyərkən səhv etməyimizə və yanlış bir konstruksiyanın təmsili ilə müalicənin uğurunu təhlükəyə atmağımıza qarşı hansı zəmanətlərimiz var? Bu sualın ümumi bir cavabı qətiyyən mümkün deyil kimi görünə bilər, lakin bu müzakirədən əvvəl analitik təcrübənin bizə verdiyi təsəlliverici bir məlumata qulaq asaq. Çünki o, bizə öyrədir ki, bir dəfə səhv etsək və xəstəyə ehtimal olunan tarixi həqiqət kimi yanlış bir konstruksiya təqdim etsək, bu heç bir ziyan vermir. Bu, əlbəttə ki, vaxt itkisidir və xəstəyə həmişə yalnız yanlış kombinasiyalar danışan kəs, onun gözündə yaxşı bir təəssürat yaratmayacaq və müalicəsində irəli gedə bilməyəcək, lakin belə tək bir səhv zərərsizdir. Belə bir halda baş verən şey, xəstənin sanki təsirlənməmiş kimi qalması, nə bəli, nə də yox deyə reaksiya verməməsidir. Bu, yalnız onun reaksiyasının təxirə salınması ola bilər; lakin belə qalarsa, səhv etdiyimiz nəticəsinə gələ bilərik və uyğun bir fürsətdə avtoritetimizə xələl gətirmədən bunu xəstəyə etiraf edəcəyik. Bu fürsət, daha yaxşı bir konstruksiya və beləliklə səhvin düzəldilməsinə imkan verən yeni material ortaya çıxanda yaranır. Yanlış konstruksiya belə bir şəkildə, heç vaxt edilməmiş kimi aradan qalxır, hətta bəzi hallarda, Poloniusun dediyi kimi, həqiqət sazanını məhz yalan yemlə tutduğumuz təəssüratı yaranır. Xəstəni, özümüzün inandığımız, lakin onun qəbul etməməli olduğu şeyləri ona "qəbul etdirərək" təlqinlə azdırma təhlükəsi, şübhəsiz ki, həddindən artıq şişirdilmişdir. Analitik belə bir bədbəxtlik başına gələrsə, çox qeyri-korrekt davranmış olmalıdır; ilk növbədə, xəstəni danışmağa qoymadığına görə özünü qınamalıdır. Fəxr etmədən deyə bilərəm ki, "təlqin"in belə bir sui-istifadəsi mənim fəaliyyətimdə heç vaxt baş verməyib.

Yuxarıdakılardan aydın olur ki, xəstənin bizim konstruksiyalarımızdan birinin bildirilməsinə verdiyi reaksiyadan irəli gələn əlamətləri nəzərə almamağa heç də meyilli deyilik. Bu məqamı ətraflı şəkildə nəzərdən keçirmək istəyirik. Analiz olunanın "xeyr"ini tam dəyərdə qəbul etmədiyimiz doğrudur, lakin onun "bəli"sini də qəbul etmirik; onun ifadəsini bütün hallarda təsdiqə çevirdiyimiz üçün bizi ittiham etmək tamamilə əsassızdır. Əslində, məsələ bu qədər sadə deyil, qərarı bu qədər asanlaşdırmırıq.

Analiz olunanın birbaşa "bəli"si çoxmənalıdır: Həqiqətən, eşitdiyi konstruksiyanı doğru kimi tanıdığını göstərə bilər, lakin mənasız da ola bilər və ya hətta, biz "ikiüzlü" deyə biləcəyimiz kimi, müqavimətinə əlverişli olduğundan açılmamış həqiqəti belə bir razılıqla daha da gizlətməyə xidmət edən bir məna da daşıya bilər. Bu "bəli"nin dəyəri yalnız, xəstə öz "bəli"sinə dərhal yeni xatirələr ortaya qoyaraq davam etdikdə, bu xatirələr konstruksiyanı tamamlayıb genişləndirdikdə mövcuddur. Yalnız bu halda "bəli"ni müvafiq məqamın tam həlli kimi qəbul edirik.

Analiz olunanın "xeyr"i də eyni dərəcədə çoxmənalıdır və əslində onun "bəli"sindən daha az istifadəyə yararlıdır. Nadir hallarda haqlı rədd etmənin ifadəsi kimi özünü göstərir; qat-qat çox hallarda, bildirilən konstruksiyanın məzmunu tərəfindən yaradılan, lakin eyni dərəcədə mürəkkəb analitik vəziyyətin başqa bir amilindən də irəli gələ bilən müqavimətin ifadəsidir. Xəstə tərəfindən deyilən “xeyr” konstruksiyanın düzgünlüyünü sübut etmir, lakin bu ehtimalla çox yaxşı uzlaşır. Hər bir belə konstruksiya natamam olduğundan və unudulmuş hadisənin yalnız kiçik bir hissəsini əhatə etdiyindən, analiz olunan şəxsin ona verilən məlumatı əslində inkar etmədiyini, əksinə, etirazını hələ üzə çıxarılmamış hissə üzündən davam etdirdiyini qəbul etmək bizə sərbəstlik verir. O, adətən razılığını yalnız bütün həqiqəti öyrəndikdən sonra bildirir, bu həqiqət isə çox vaxt olduqca geniş və detallı olur. Beləliklə, onun “xeyr”inin yeganə etibarlı təfsiri natamamlıqdır; konstruksiya ona əlbəttə ki, hər şeyi deməmişdir. Beləliklə, məlum olur ki, konstruksiyanın təqdim edilməsindən sonra xəstənin birbaşa ifadələrindən doğru və ya yanlış təxmin etdiyimizi müəyyən etmək üçün az miqdarda məlumat əldə etmək olar. Tamamilə etibarlı olan dolayı təsdiq növlərinin mövcud olması daha da maraqlıdır. Bunlardan biri, müxtəlif şəxslərdən sanki əvvəlcədən razılaşdırılmış kimi, az dəyişdirilmiş sözlərlə eşidilən bir ifadədir. Bu ifadə belədir: Mən heç vaxt buna (bunun haqqında) düşünməmişəm (və ya düşünməzdim). Bu ifadəni şübhəsiz ki, belə tərcümə etmək olar: Bəli, siz bu halda şüursuzu düzgün tapmısınız. Təəssüf ki, analitik üçün bu qədər arzuolunan formula, geniş konstruksiyaların təqdim edilməsindən çox, tək-tək təfsirlərdən sonra daha tez-tez eşidilir. Eyni dərəcədə dəyərli olan, bu dəfə müsbət formada ifadə olunan təsdiq, analiz olunan şəxsin assosiasiyada konstruksiyanın məzmununa bənzər və ya analoji olan bir şeyi ehtiva edən cavab verməsidir. Bunun üçün analizdən asanlıqla tapıla bilən, lakin təsviri uzun olan nümunə əvəzinə, burada belə bir vəziyyəti demək olar ki, komik təsir bağışlayan inandırıcılıqla nümayiş etdirən analizdən kənar kiçik bir hadisəni danışmaq istəyirəm. Söhbət, çoxdan öz həkim komandasına konsultant kimi seçdiyi bir həmkarından gedirdi. Bir gün o, ona problemlər yaradan gənc xanımını yanıma gətirdi. O, müxtəlif bəhanələrlə ona cinsi əlaqədən imtina edirdi və açıq-aydın məndən onun qeyri-məqsədəuyğun davranışının nəticələri barədə onu məlumatlandırmağımı gözləyirdi. Mən buna razılaşdım və ona izah etdim ki, onun bu imtinası ərində ehtimal ki, təəssüf doğuran sağlamlıq pozğunluqlarına və ya ailənin dağılmasına səbəb ola biləcək vəsvəsələrə yol açacaq. Bu zaman o, mənə birdən-birə söz kəsərək dedi: “Sizin beyin şişi diaqnozu qoyduğunuz ingilis də artıq ölüb.” Söz əvvəlcə başa düşülməz, hətta cümlədəki “də” sözü də sirrli görünürdü, çünki başqa heç bir ölən barədə söhbət getməmişdi. Bir az sonra mən başa düşdüm. Kişi açıq-aydın məni təsdiqləmək istəyirdi, demək istədiyi belə idi: Bəli, siz tamamilə haqlısınız, xəstəyə qoyduğunuz diaqnoz da təsdiqlənib. Bu, analizlərdə əldə etdiyimiz assosiasiyalar vasitəsilə dolayı təsdiqlərin tam qarşılığı idi. Həmkarın ifadəsində onun kənara itələdiyi başqa fikirlərin də payı olduğunu inkar etmək istəmirəm.

Konstruksiyanın məzmununa uyğun gələn və belə bir 'həm də' ifadəsini özündə saxlayan assosiasiyalarla dolayı təsdiq, bu konstruksiyanın analizin davamında özünü doğruldub-doğrulmayacağını təxmin etmək üçün hökmümüzə dəyərli istinad nöqtələri verir. Təsdiqin bir səhv hərəkət köməyi ilə birbaşa ziddiyyətə sızdığı hal da xüsusilə təsirli olur. Bu cür gözəl bir nümunəni mən əvvəllər başqa bir yerdə dərc etmişdim. Xəstənin yuxularında Vyanada yaxşı tanınan Jauner adı təkrar-təkrar ortaya çıxırdı, lakin onun assosiasiyalarında kifayət qədər izah tapılmırdı. Mən sonra belə bir təfsiri sınadım: o, Jauner dedikdə, yəqin ki, Gauner (dələduz) nəzərdə tutur, xəstə isə dərhal cavab verir: Bu mənə çox cəsarətli görünür. Ya da xəstə, müəyyən bir ödənişin ona çox yüksək göründüyü iddiasını rədd etmək istəyir və deyir: On dollar mənim üçün heç bir rol oynamır, lakin dollar əvəzinə daha aşağı pul növünü istifadə edərək deyir: On şilling.

Analiz, günahkarlıq hissi, mazoxist əzab çəkmə ehtiyacı, analitikin köməyinə qarşı müqavimət kimi mənfi terapevtik reaksiyanı məcbur edən güclü amillərin təsiri altındadırsa, konstruksiyanın açıqlanmasından sonra xəstənin davranışı bizə axtardığımız qərarı çox asanlaşdırır. Konstruksiya yanlışdırsa, xəstədə heç nə dəyişmir; lakin o, doğrudursa və ya həqiqətə yaxınlaşma gətirirsə, xəstə ona simptomlarının və ümumi vəziyyətinin birmənalı şəkildə pisləşməsi ilə reaksiya verir.

Ümumiləşdirərək qeyd edəcəyik ki, biz analiz olunanın konstruksiyalarımıza olan mövqeyini kiçik görüb kənara atmaqda ittiham olunmağa layiq deyilik. Biz ona diqqət yetiririk və ondan çox vaxt dəyərli istinad nöqtələri çıxarırıq. Lakin xəstənin bu reaksiyaları əksər hallarda çoxmənalıdır və qəti bir qərara imkan vermir. Yalnız analizin davamı konstruksiyamızın düzgün və ya yararsız olması barədə qərar verə bilər. Biz tək bir konstruksiyanı yoxlanılmasını, təsdiqini və ya rədd edilməsini gözləyən bir fərziyyədən başqa bir şey kimi təqdim etmirik. Onun üçün heç bir avtoritet iddia etmirik, xəstədən dərhal razılıq tələb etmirik, o, əvvəlcə ona qarşı çıxarsa, onunla mübahisə etmirik. Qısacası, biz bütün suallar və etirazlar üçün tək bir hazır cavabı olan məşhur Nestroy personajının, ev xidmətçisinin nümunəsinə uyğun davranırıq: Hadisələrin gedişində hər şey aydın olacaq.

III

Bu, analizin davamında necə baş verir, fərziyyəyimiz hansı yollarla xəstənin inancına çevrilir, bunu təsvir etmək çox da əziyyətə dəyməz; bu, gündəlik təcrübədən hər bir analitik tərəfindən məlumdur və başa düşülməsində heç bir çətinlik yaratmır. Bunun yalnız bir nöqtəsi araşdırma və izah tələb edir. Analitikin konstruksiyasından başlayan yol analiz olunanın xatirəsində bitməlidir; o, həmişə bu qədər irəli getmir. Çox vaxt xəstəni sıxışdırılmış şeyləri xatırlamağa gətirmək mümkün olmur. Bunun əvəzinə, analizin düzgün icrası ilə xəstədə konstruksiyanın həqiqiliyinə dair qəti bir inanc yaradılır ki, bu da terapevtik olaraq bərpa edilmiş bir xatirənin etdiyi işi görür. Bunun hansı şəraitdə baş verdiyi və görünüşdə natamam bir əvəzedicinin necə tam təsir göstərməsinin mümkün olduğu, sonrakı araşdırmalar üçün bir mövzu olaraq qalır.

Mən bu kiçik məlumatı daha geniş bir perspektiv açan bəzi qeydlərlə bitirəcəyəm. Mənə bir neçə analizdə nəzərə çarpan şey, açıq şəkildə uyğun gələn bir konstruksiyanın açıqlanmasının analiz olunanlarda təəccüblü və əvvəlcə anlaşılmaz bir fenomenin üzə çıxmasına səbəb olması idi. Onlar özləri tərəfindən 'həddindən artıq aydın' adlandırılan canlı xatirələr aldılar, lakin onlar konstruksiyanın məzmunu olan hadisəni deyil, bu məzmuna yaxın olan detalları xatırlayırdılar, məsələn, orada adı çəkilən şəxslərin üzləri həddindən artıq kəskin, yaxud oxşar hadisələrin baş verə biləcəyi məkanlar, yaxud da bir az uzaqda, bu məkanların avadanlığı, hansı ki, konstruksiyanın təbii ki, onlar haqqında heç bir məlumatı ola bilməzdi. Bu, həm bildirişdən dərhal sonra yuxularda, həm də ayıqlıqda fantaziya tipli vəziyyətlərdə baş verirdi. Bu xatirələrin özü ilə heç nə əlaqələndirilmirdi; onları kompromisin nəticəsi kimi qəbul etmək məntiqli görünürdü. Sıxışdırılanın, konstruksiyanın bildirilməsi ilə oyadılan 'təkanı', həmin əhəmiyyətli xatirə izlərini şüura daşımaq istəyirdi; müqavimət hərəkəti dayandırmasa da, onu qonşu, əhəmiyyətsiz obyektlərə yerdəyişdirməyi bacardı.

Bu xatirələrə hallüsinasiya demək olardı, əgər onların aydınlığına onların aktual olduğuna inam da əlavə olunmuş olsaydı. Amma bu analogiya əhəmiyyət qazandı, mən digər, əlbəttə psixotik olmayan hallarda həqiqi hallüsinasiyaların təsadüfi baş verməsinə diqqət yetirdiyim zaman. Fikir gedişi sonra belə davam etdi: Bəlkə də hallüsinasiyanın ümumi xarakteridir, indiyə qədər kifayət qədər qiymətləndirilməmiş, onda erkən uşaqlıqda yaşanmış və sonra unudulmuş bir şeyin qayıtması, uşağın hələ güclə danışa bildiyi dövrdə gördüyü və ya eşitdiyi və indi şüura təkidlə gələn, ehtimal ki, belə bir qayıdışa qarşı çıxan qüvvələrin təsiri altında təhrif olunmuş və yerdəyişmiş bir şeyin təkrarlanması. Və hallüsinasiyanın psixozun müəyyən formaları ilə yaxın əlaqəsi nəzərə alınmaqla, düşünce axınımız daha da irəli gedə bilər. Bəlkə də, hallüsinasiyaların bu qədər mütəmadi olaraq yerləşdirildiyi sayıqlamanın yaranması halları, biz adətən düşündüyümüz qədər şüursuzun 'təkanından' və sıxışdırılanın qayıdışından müstəqil deyil. Biz sayıqlamanın yaranması mexanizmində adətən yalnız iki anı vurğulayırıq: bir tərəfdən reallıq dünyasından uzaqlaşma və onun motivləri, digər tərəfdən isə sayıqlamanın məzmununa istək təmininin təsiri. Amma dinamik proses daha çox belə ola bilərmi: reallıqdan uzaqlaşma, sıxışdırılanın 'təkanı' tərəfindən, onun məzmununu şüura təkidlə gətirmək üçün istifadə olunur, bu prosesdə oyadılan müqavimətlər və istək təmini meylləri isə yenidən xatırlananın təhrifinə və yerdəyişməsinə görə cavabdehliyi bölüşürlər? Bu, həm də bizə məlum olan yuxunun mexanizmidir, ki, hələ qədim sezgi onu dəliliklə eyniləşdirmişdir.

Mən inanmıram ki, sayıqlamanın bu başa düşülməsi tamamilə yenidir, lakin o, adətən ön plana çıxarılmayan bir baxış bucağını vurğulayır. Onun əsas məqamı budur ki, dəlilik yalnız şairin artıq tanıdığı kimi metoda malik deyil, həm də onda tarixi həqiqətin bir hissəsi var və bizə məntiqli görünür ki, sayıqlamanın tapdığı məcburi inam, gücünü məhz belə uşaqlıq mənbəyindən alır. Bu nəzəriyyəni sübut etmək üçün mənim ixtiyarımda bu gün yalnız xatirələr var, təzə təəssüratlar yoxdur. Əgər burada inkişaf etdirilən fərziyyələrə uyğun olaraq müvafiq xəstəlik hallarını öyrənməyə və müalicəni də ona uyğun qurmağa çalışsaq, yəqin ki, əziyyətə dəyərdi. Xəstəni sayıqlamasının dəliliyinə, reallıqla ziddiyyətinə inandırmaq üçün boş cəhdlərdən imtina ediləcək və daha çox həqiqət nüvəsinin tanınmasında, terapiya işinin inkişaf edə biləcəyi ortaq zəmin tapılacaq. Bu iş, tarixi həqiqətin bir hissəsini onun təhriflərindən və real indiki zamana söykənmələrindən azad etmək və onu aid olduğu keçmişin yerinə qoymaqdan ibarət olacaq. Unudulmuş qədim dövrdən indiki zamana və ya gələcəyin gözləntisinə köçürülmə, nevrozlu xəstələrdə də mütəmadi hadisədir. Çox vaxt, təşviş vəziyyəti ona dəhşətli bir şeyin baş verəcəyini gözlətdikdə, o, yalnız şüura gəlmək istəyən, lakin şüurlu ola bilməyən, o vaxt dəhşətli bir şeyin həqiqətən baş verdiyinə dair sıxışdırılmış bir xatirənin təsiri altındadır. Məncə, psixotik xəstələrlə belə cəhdlərdən çox dəyərli şeylər öyrəniləcək, hətta onlara terapiya uğuru qazanılmasa belə.

Bilirəm ki, bu qədər vacib mövzunu burada olduğu kimi, ötəri şəkildə müzakirə etmək təqdirəlayiq deyil. Mən bir analogiyanın cazibəsinə tabe oldum. Xəstələrdə sayıqlamanın yaranması halları mənə, analitik müalicələrdə qurduğumuz konstruksiyaların ekvivalentləri kimi görünür, izah və bərpa cəhdləri, psixoz şəraitində yalnız indiki zamanda inkar edilən reallıq hissəsini, qədim keçmişdə də inkar edilmiş başqa bir hissə ilə əvəz etməyə gətirib çıxara bilər. Hazırkı inkarın materialı ilə o vaxtkı sıxışdırmanın materialı arasındakı intim əlaqələri üzə çıxarmaq, fərdi araşdırmanın vəzifəsi olacaq. Bizim konstruksiyamız yalnız itmiş həyat tarixinin bir hissəsini geri qaytardığı üçün təsirli olduğu kimi, həmçinin sayıqlama da inandırıcı qüvvəsini, rədd edilmiş reallığın yerinə qoyduğu tarixi həqiqət hissəsinə borcludur. Belə bir şəkildə, sayıqlama da əvvəllər yalnız histeriya üçün ifadə etdiyim cümləyə tabe olacaqdır: xəstə öz xatirələrindən əziyyət çəkir. Bu qısa formul o vaxt da xəstəliyin səbəblərinin mürəkkəbliyini inkar etmək və bir çox digər amillərin təsirini istisna etmək istəmirdi.

İnsanlığı bir bütün kimi qəbul edib, onu fərdi insanın yerinə qoysaq, görürük ki, o da məntiqi tənqiddən uzaq olan və reallığa zidd olan sayıqlama təşəkkülləri yaratmışdır. Onlar yenə də insanlara qeyri-adi güc tətbiq edə bilirlərsə, araşdırma fərdi insanda olduğu kimi eyni nəticəyə gətirir. Onlar güclərini tarixi həqiqətin məzmununa borcludurlar, bu həqiqəti onlar unudulmuş ilkin dövrlərin sıxışdırılmasından çıxarıb gətirmişlər.

6 / 16

Sonlu və sonsuz analiz

I

Təcrübə bizə öyrətdi ki, psixoanalitik terapiya, insanın nevroz simptomlarından, ləngimələrdən və xarakter anomaliyalarından azad edilməsi uzunmüddətli işdir. Buna görə də, ilk gündən analizlərin müddətini qısaltmaq üçün cəhdlər edilmişdir. Belə səylərin əsaslandırılmasına ehtiyac yox idi, onlar ən ağlabatan və məqsədəuyğun səbəblərə istinad edə bilərdilər. Lakin onlarda, ehtimal ki, tibbin əvvəlki dövrünün nevrozlara görünməz zədələrin artıq nəticələri kimi baxdığı zaman göstərdiyi səbirsiz etinasızlığın bir qalığı da təsir edirdi. İnsanlar onlarla məşğul olmalı olduqda, yalnız mümkün qədər tez onlardan qurtulmaq istəyirdilər. Bu istiqamətdə xüsusilə enerjili bir cəhd O. Rank tərəfindən, onun 'Doğum travması' (1924) adlı kitabına uyğun olaraq edildi. O, doğum aktının, anaya olan 'ilkin fiksasiyanın' üstəsindən gəlinməməsi və 'ilkin sıxışdırma' kimi davam etməsi ehtimalını özündə daşıması səbəbindən, nevrozun əsl mənbəyi olduğunu qəbul edirdi. Bu ilkin travmanın sonradan analitik yolla həll edilməsi ilə Rank bütün nevrozu aradan qaldırmağı və beləliklə, kiçik bir analiz parçasının digər bütün analitik işi əvəz etməsini ümid edirdi. Bu nəticə üçün bir neçə ay kifayət etməli idi. Rankın düşüncə tərzinin cəsarətli və zəka dolu olduğunu inkar etmək olmaz; lakin o, tənqidi yoxlamaya tab gətirə bilmədi. Rankın cəhdi, əslində, Avropa müharibədən sonrakı əzabı ilə Amerika 'refahı' arasındakı ziddiyyətin təsiri altında işlənib hazırlanmış və analitik terapiyanın sürətini Amerika həyatının tələskənliyinə uyğunlaşdırmaq məqsədi daşıyırdı. Rank planının xəstəlik hallarında icra olunmasından nə qədər nəticə əldə edildiyi haqqında çox az məlumat var. Yəqin ki, yanğın söndürmə xidmətinin, bir evdə yanğın baş verdikdə, yalnız yanğının başladığı otaqdakı devrilmiş neft lampasını aradan qaldırmaqla kifayətlənməsi halında göstərəcəyi xidmətdən çox deyil. Söndürmə əməliyyatının əhəmiyyətli dərəcədə qısalması, əlbəttə, bu yolla əldə edilə bilərdi. Rank cəhdinin nəzəriyyəsi və təcrübəsi, Amerika 'refahı' özü kimi, artıq keçmişə aiddir.

Analitik müalicənin axarını sürətləndirmək üçün başqa bir yolu, mən müharibədən əvvəlki dövrdə özüm seçmişdim. O vaxt mən, sərvətdən ərköyünləşmiş, tam çarəsizlik içində, şəxsi həkim və xəstə baxıcısı ilə müşayiət olunan, Vyanaya gəlmiş gənc bir rusun müalicəsini üzərimə götürdüm. Bir neçə il ərzində ona öz müstəqilliyinin böyük bir hissəsini geri qazandırmaq, həyata marağını oyatmaq və onun üçün ən vacib olan şəxslərlə münasibətlərini nizama salmaq mümkün oldu, lakin sonra irəliləyiş dayandı; sonrakı xəstəliyin əsaslandığı uşaqlıq nevrozunun aydınlaşdırılması irəli getmirdi və xəstənin cari vəziyyətini olduqca rahat hiss etdiyini və müalicənin sonuna yaxınlaşdıran heç bir addım atmaq istəmədiyini açıq şəkildə görmək olurdu. Bu, müalicənin öz-özünə ləngiməsi halı idi; o, məhz öz — qismən — uğuru üzündən iflas təhlükəsi altında idi. Bu vəziyyətdə mən müddət təyini kimi qəhrəmanlıq tədbirinə əl atdım. Mən xəstəyə iş mövsümünün əvvəlində, ona verilən vaxt ərzində nə edirsə etsin, növbəti ilin müalicənin son ili olacağını bildirdim. O, əvvəlcə mənə inanmadı, lakin mənim niyyətimin dəyişməz ciddiliyinə əmin olduqdan sonra, onda arzulanan dəyişiklik baş verdi. Onun müqavimətləri azaldı və bu son aylarda o, erkən nevrozunu anlamaq və mövcud nevrozunu dəf etmək üçün lazım görülən bütün xatirələri təkrar yaşaya və bütün əlaqələri aşkar edə bildi. O, 1914-cü ilin yay ortasında, hamımız kimi yaxınlaşan hadisələrdən xəbərsiz olaraq, məni tərk etdikdə, mən onu tam və daimi sağalmış hesab edirdim.⁷

Xəstəlik tarixinə əlavədə (1923) mən artıq bunun doğru olmadığını bildirmişdim. Müharibənin sonunda əlində heç nə olmayan qaçqın kimi Vyanaya qayıtdıqda, həll olunmamış bir transfer hissəsini tamamlamaqda ona kömək etməli oldum; bu bir neçə ay ərzində uğurla nəticələndi və mən əlavəni, müharibənin vətənini, var-dövlətini və bütün ailə əlaqələrini əlindən almış xəstənin o vaxtdan bəri normal hiss etdiyini və qüsursuz davrandığını bildirərək bağlaya bildim. O vaxtdan bəri keçən bir yarım onillik bu hökmü yalanlamasa da, ona bəzi məhdudiyyətlər gətirməyi zəruri etdi. Xəstə Vyanada qaldı və təvazökar olsa da, sosial mövqeyində özünü doğrultdu. Lakin bu müddət ərzində onun rifahı bir neçə dəfə, yalnız həyat nevrozunun qalıqları kimi qəbul edilə bilən xəstəlik halları ilə pozuldu. Tələbələrimdən biri, xanım Dr. Ruth Mack Brunswickin bacarığı bu halları hər dəfə qısa müalicədən sonra aradan qaldırdı; mən ümid edirəm ki, o, tezliklə bu təcrübələr haqqında özü məlumat verəcək. Bu nöbetlərin bəzilərində hələ də transferin qalıqlarından söhbət gedirdi; onlar bütün keçiciliyinə baxmayaraq, açıq şəkildə paranoid xarakter daşıyırdılar. Digərlərində isə patogen material, mənim analizimdə üzə çıxmayan uşaqlıq tarixinin fraqmentlərindən ibarət idi və indi — müqayisədən qaçmaq mümkün deyil — əməliyyatdan sonrakı tikiş sapları və ya nekrotik sümük parçaları kimi sonradan kənara atıldı. Mən bu xəstənin sağalma tarixini, xəstəlik tarixindən çox da az maraqlı tapmadım.

Mən sonradan bu müddət təyinini digər hallarda da tətbiq etdim və digər analitiklərin təcrübələrini də nəzərə aldım. Bu şantaj xarakterli tədbirin dəyəri haqqında hökm şübhəli ola bilməz. O, təsirli olur, əgər onun üçün düzgün vaxt seçilsə. Lakin o, vəzifənin tam yerinə yetirilməsinə zəmanət verə bilməz. Əksinə, təhdidin məcburiyyəti altında materialın bir hissəsi əlçatan olarkən, digər hissənin saxlanıldığını və beləliklə, sanki basdırıldığını, terapevtik səylər üçün itdiyini qəti şəkildə söyləmək olar. Bir dəfə təyin edildikdən sonra müddəti uzatmaq olmaz; əks halda, o, gələcək nəticələr üçün hər hansı inamı itirər. Müalicənin başqa bir analitik tərəfindən davam etdirilməsi növbəti çıxış yolu olardı; lakin məlumdur ki, belə bir dəyişiklik vaxt itkisi və sərf edilmiş işin məhsulundan imtina deməkdir. Həmçinin, bu zorakı texniki vasitənin tətbiqi üçün düzgün vaxtın nə vaxt çatdığını ümumi şəkildə dəqiq göstərmək mümkün deyil; bu, analitikin taktına buraxılır. Səhv addımın düzəldilməsi mümkün deyil. Şir yalnız bir dəfə tullanar məsəli haqlı olmalıdır.

II

Analizin yavaş axarını necə sürətləndirmək olar sualı ətrafında texniki problemin müzakirəsi bizi daha dərin maraq doğuran başqa bir suala yönləndirir, yəni analizin təbii bir sonu olub-olmadığına, ümumiyyətlə analizi belə bir sona çatdırmağın mümkün olub-olmadığına. Analitiklər arasında dil istifadəsi belə bir fərziyyəni dəstəkləyir kimi görünür, çünki tez-tez qüsurlu olduğu bilinən bir insan haqqında təəssüflə və ya üzrxahlıqla belə deyildiyini eşidirik: Onun analizi tamamlanmadı, və ya: O, sonadək analiz olunmadı. Əvvəlcə, çoxmənalı 'analizin sonu' ifadəsi ilə nə nəzərdə tutulduğunu aydınlaşdırmaq lazımdır. Praktik olaraq bunu söyləmək asandır. Analiz, analitik və xəstə analitik iş saatında bir daha görüşmədikdə bitmiş sayılır. Onlar, təxminən iki şərt yerinə yetirildikdə belə edəcəklər: birincisi, xəstənin artıq öz simptomlarından əziyyət çəkməməsi və təşvişlərini, eləcə də ləngimələrini dəf etmiş olması; ikincisi isə analitikin, xəstədə o qədər sıxışdırılmış məzmunun şüura çıxarıldığını, o qədər anlaşılmaz məsələnin aydınlaşdırıldığını və o qədər daxili müqavimətin dəf olunduğunu, nəticədə müvafiq patologik proseslərin təkrarlanmasından qorxmağa ehtiyac qalmadığını qəbul etməsidir. Əgər xarici çətinliklər səbəbindən bu məqsədə çatmaq mümkün olmursa, başa çatmamış analizdən çox, natamam analizdən danışmaq daha düzgün olar. Analizin sonunun digər mənası daha iddialıdır. Bu məna çərçivəsində soruşulur ki, xəstəyə təsir o qədər güclü aparılıbmı ki, analizin davam etdirilməsi heç bir əlavə dəyişiklik vəd edə bilməz. Sanki analiz vasitəsilə, bütün baş vermiş sıxışdırmaların həll edilməsi və yaddaş boşluqlarının doldurulması mümkün olsaydı, özünü sabit saxlamaq qabiliyyətinə etibar edilə biləcək mütləq psixi normallıq səviyyəsinə çatmaq olarmış kimi. Əvvəlcə təcrübəyə müraciət edilməlidir ki, belə hallar baş verirmi, sonra isə nəzəriyyəyə müraciət edilməlidir ki, bu ümumiyyətlə mümkündürmü.

Hər analitik belə xoş nəticəli bir neçə halı müalicə etmişdir. Mövcud nevrotik pozğunluğu aradan qaldırmaq mümkün olmuşdur, o geri qayıtmamış və heç bir başqa pozğunluqla əvəz olunmamışdır. Bu uğurların şərtləri haqqında da anlayışdan məhrum deyilik. Xəstələrin Məni nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişməmişdi və pozğunluğun etiologiyası əsasən travmatik idi. Bütün nevrotik pozğunluqların etiologiyası qarışıqdır; ya Mən tərəfindən nəzarətə tabe olmayan, yəni həddindən artıq güclü həvəslərdən, ya da yetkinləşməmiş Mənin üstələyə bilmədiyi erkən, yəni vaxtından əvvəl baş vermiş travmaların təsirindən söhbət gedir. Adətən hər iki amilin, yəni konstitusional və təsadüfi amillərin qarşılıqlı təsirindən söhbət gedir. Birinci amil nə qədər güclü olarsa, travma bir o qədər tez fiksasiyaya və inkişaf pozğunluğuna səbəb olar; travma nə qədər güclü olarsa, normal həvəs şəraitində belə zərərini bir o qədər qəti şəkildə göstərər. Şübhəsiz ki, travmatik etiologiya analiz üçün çox daha əlverişli imkanlar yaradır. Yalnız əsasən travmatik hallarda analiz, Mənin güclənməsi sayəsində erkən dövrdə verilmiş qeyri-kafi qərarı düzgün həll ilə əvəz etmək kimi bacardığı işi mükəmməl şəkildə yerinə yetirər. Yalnız belə bir halda qəti şəkildə bitmiş analizdən danışmaq olar. Burada analiz öz borcunu yerinə yetirib və davam etdirilməsinə ehtiyac yoxdur. Əgər belə bərpa olunmuş xəstə bir daha analizə ehtiyac duyacaq heç bir pozğunluq yaratmasa, əlbəttə bu immunitetin nə qədərini, ona həddindən artıq ağır yük sınaqlarını əsirgəmiş taleyin lütfünə borclu olduğunu bilmirik.

Konstitusional həvəs gücü və müdafiə mübarizəsində qazanılmış, Mənin təhrif olunması və məhdudlaşdırılması istiqamətindəki əlverişsiz dəyişikliklər, analizin təsirinə mənfi təsir edən və onun müddətini sonsuzluğa qədər uzada bilən amillərdir. Birincini, yəni həvəs gücünü ikincinin, yəni Məndəki dəyişikliyin formalaşmasına da cavabdeh tutmaq istəyirik, lakin görünür ki, bu dəyişikliklərin də öz etiologiyası var və əslində bu məsələlərin hələ kifayət qədər məlum olmadığını etiraf etməliyik. Onlar yalnız indi analitik tədqiqatın predmeti olmağa başlayırlar. Analitiklərin marağının bu sahədə ümumiyyətlə düzgün istiqamətləndirilmədiyi mənə belə görünür. Mənim kifayət qədər aydın hesab etdiyim analiz vasitəsilə sağalmanın necə baş verdiyini araşdırmaq əvəzinə, sual belə qoyulmalıdır: analitik sağalmanın qarşısında hansı maneələr durur?

Burada davam olaraq, aşağıdakı nümunələrin göstərməli olduğu kimi, birbaşa analitik praktikadan irəli gələn iki problemi nəzərdən keçirmək istəyirəm. Analizi böyük uğurla özü tətbiq etmiş bir kişi, kişilərə (rəqibləri olan kişilərə) və sevdiyi qadına olan münasibətinin nevrotik maneələrdən tamamilə azad olmadığı qənaətinə gəlir və buna görə də özünü, özündən üstün hesab etdiyi bir başqasının analitik obyektinə çevirir. Şəxsiyyətinə bu tənqidi işıq salması ona tam uğur gətirir. Sevdiyi qadınla evlənir və sözdə rəqiblərinin dostu və müəlliminə çevrilir. Keçmiş analitik ilə münasibətin də pozulmamış qaldığı bir çox il keçir. Lakin sonra, aşkar edilə bilən xarici səbəb olmadan bir pozğunluq baş verir. Analiz olunan analitikə qarşı müxalifətə keçir, onu tam bir analiz verməyi yerinə yetirmədiyinə görə ittiham edir. O, transfer münasibətinin heç vaxt yalnız müsbət ola bilməyəcəyini bilməli və nəzərə almalı idi; mənfi transferin imkanları ilə maraqlanmalı idi. Analitik, analiz dövründə mənfi transferdən əsər-əlamət olmadığını bildirərək özünü müdafiə edir. Amma hətta belə bir əlamətin ən zəif nişanlarını nəzərdən qaçırdığını fərz etsək belə (analizin bu erkən dövründə üfüqün darlığı nəzərə alınmaqla bu istisna deyil), həmin mövzunu və ya deyildiyi kimi, bir “kompleksi” sadəcə işarə etməklə aktivləşdirmə gücünün olub-olmaması şübhəli qalır, o, xəstənin özündə hələ aktual olmadığı müddətcə. Bunun üçün xəstəyə qarşı həqiqi mənada qeyri-dostcasına bir hərəkət mütləq lazım olardı. Həmçinin, analitik və analiz olunan arasında analiz zamanı və analizdən sonra olan hər yaxşı münasibət transfer kimi qiymətləndirilməməlidir. Həqiqi əsaslarla qurulmuş və yaşamaq qabiliyyəti nümayiş etdirən dostluq münasibətləri də var. Eyni problemin ortaya çıxdığı ikinci nümunəni dərhal əlavə edirəm. Yaşlıca bir qız pubertadan bəri şiddətli ayaq ağrıları səbəbindən yeriyə bilməməsi nəticəsində həyatdan kənarlaşdırılıb; vəziyyət açıq şəkildə histeriya xarakterlidir, bir çox müalicələrə tab gətirib; doqquz aylıq analitik müalicə onu aradan qaldırır və qabiliyyətli və dəyərli bir şəxsə həyatda iştirak etmək hüququnu geri qaytarır. Sağalmadan sonrakı illər heç nə yaxşı gətirmir: ailədə fəlakətlər, var-dövlət itkisi, yaşlandıqca sevgi xoşbəxtliyi və evlilik ümidlərinin tamamilə yox olması. Amma keçmiş xəstə bütün bunlara qətiyyətlə tab gətirir və çətin zamanlarda yaxınları üçün bir dayaq kimi çıxış edir. Artıq xatırlamıram, müalicənin bitməsindən sonra 12 və ya 14 il keçmişdi ki, çoxlu qanama ginekoloji müayinəni zəruri etdi. Rahimin tam çıxarılmasını əsaslandıran bir miyoma aşkar edildi. Bu əməliyyatdan sonra qız yenidən xəstələndi. O, cərraha aşiq oldu, daxili orqanlarında baş verən dəhşətli dəyişikliklər haqqında mazoxist fantaziyalara qərq olub, sevgi romanını bunlarla ört-basdır etdi, yeni bir analitik cəhdə qarşı əlçatmaz olduğunu göstərdi və ömrünün sonuna qədər heç vaxt normal vəziyyətə qayıtmadı. Uğurlu müalicə o qədər uzaq keçmişdədir ki, ondan böyük tələblər gözləmək olmaz; bu, mənim analitik fəaliyyətimin ilk illərinə təsadüf edir. Hələ də mümkündür ki, ikinci xəstəlik uğurla dəf edilmiş birinci xəstəliklə eyni kökdən qaynaqlansın, o, analizdə yalnız natamam bir həll tapmış olan eyni sıxışdırılmış təhriklərin dəyişdirilmiş ifadəsi olsun. Ancaq mən yenə də inanmaq istəyirəm ki, yeni "travma" olmadan nevroz yenidən baş qaldırmazdı.

Böyük sayda bənzər hallardan qəsdən seçilmiş bu iki hal, mövzularımız haqqında müzakirəni qızışdırmaq üçün kifayət edəcək. Şübhəçilər, optimistlər və ambisiyalılar onları tamamilə fərqli şəkildə qiymətləndirəcəklər. Birincilər deyəcəklər ki, artıq sübut olunub ki, uğurlu analitik müalicə belə, hazırda sağalmış şəxsləri gələcəkdə başqa bir nevrozla, hətta eyni həvəs kökündən qaynaqlanan, yəni əslində köhnə əziyyətin təkrarlanması olan bir nevrozla xəstələnməkdən qoruya bilmir. Digərləri isə bu sübutu təqdim edilmiş hesab etməyəcəklər. Onlar etiraz edəcəklər ki, hər iki təcrübə analizin erkən dövrlərindən, 20 və 30 il əvvəldən qaynaqlanır. O vaxtdan bəri bizim qavrayışlarımız dərinləşib və genişlənib, texnikamız yeni nailiyyətlərə uyğun olaraq dəyişib. Bu gün tələb etmək və gözləmək olar ki, analitik sağalma davamlı olduğunu sübut etsin, və ya ən azı, yenidən xəstələnmə köhnə həvəs pozğunluğunun yeni ifadə formalarında canlanması kimi özünü göstərməsin. Təcrübə bizi terapiyamıza olan tələbləri bu qədər hiss olunan dərəcədə məhdudlaşdırmağa məcbur etmir. Mən əlbəttə ki, bu iki müşahidəni ona görə seçmişəm ki, onlar çox uzaq keçmişə aiddir. Müalicənin uğuru nə qədər təzədirsə, o qədər də başa düşülən şəkildə bizim mülahizələrimiz üçün yararsız olur, çünki sağalmanın gələcək taleyini öncədən görmək üçün heç bir vasitəmiz yoxdur. Optimistlərin gözləntiləri açıq şəkildə bir çox şeyi nəzərdə tutur ki, bunlar o qədər də öz-özünə aydın deyil: birincisi, ümumiyyətlə, bir həvəs münaqişəsini (daha yaxşı desək, Mənin bir həvəslə münaqişəsini) bütün zamanlar üçün qəti şəkildə həll etmək mümkündür; ikincisi, insanı bir həvəs münaqişəsi ilə müalicə edərkən, digər bütün belə münaqişə imkanlarına qarşı, demək olar ki, "peyvənd etmək" mümkündür; üçüncüsü, hazırda heç bir əlamətlə özünü büruzə verməyən belə patogen bir münaqişəni profilaktik müalicə məqsədilə oyatmaq gücünə malik olmaq və bununla ağıllı hərəkət etmək mümkündür. Mən bu sualları, hazırda onlara cavab vermək istəmədən ortaya atıram. Bəlkə də hazırda onlara etibarlı bir cavab vermək bizə ümumiyyətlə mümkün deyil.

Nəzəri mülahizələr bizə, yəqin ki, onların qiymətləndirilməsinə bir şeylər əlavə etməyə imkan verəcək. Ancaq bizə artıq aydın olan bir şey var: analitik müalicəyə irəli sürülən yüksək tələblərin yerinə yetirilməsinə gedən yol, onun müddətinin qısaldılmasından və ya qısaldılması vasitəsilə keçmir.

III

Bir neçə onilliyi əhatə edən analitik təcrübə və fəaliyyət tərzimdəki dəyişiklik, irəli sürülmüş suallara cavab verməyə cəhd etməyə məni ruhlandırır. Keçmişdə mən daha çox sayda xəstə ilə işləyirdim ki, onlar, başa düşülən şəkildə, sürətli həll istəyirdilər; son illərdə tədris analizləri üstünlük təşkil etdi və nisbətən az sayda ağır xəstə, qısa və ya uzun fasilələrlə dayandırılsa da, davamlı müalicə üçün məndə qaldı. Bu sonuncular üçün terapevtik məqsəd başqa bir şeyə çevrilmişdi. Müalicənin qısaltılması artıq nəzərdə tutulmurdu; məqsəd xəstəlik imkanlarının dərindən tükədilməsini və şəxsiyyətdə dərin dəyişiklik yaradılmasını təmin etmək idi.

Analitik terapiyanın şansları üçün həlledici kimi qəbul etdiyimiz üç amildən: travmaların təsiri — konstitusional həvəs gücü — Məndəki dəyişiklik, burada biz yalnız ortadakı, yəni həvəs gücü ilə maraqlanırıq. Növbəti mülahizə bizə "konstitusional" (və ya doğuşdan) sözü ilə məhdudlaşdırmanın vacib olub-olmadığını şübhə altına almağa imkan verir. Başlanğıcdan konstitusional amil nə qədər həlledici olsa da, həyatın sonrakı mərhələlərində baş verən bir həvəs artımının eyni təsirləri göstərməsi mümkündür. Bu halda düstur belə dəyişdirilməlidir: konstitusional deyil, cari həvəs gücü. Suallarımızdan birincisi belə idi: analitik terapiya vasitəsilə həvəsin Mən ilə konfliktini və ya Mənə yönələn patogen həvəs tələbini daimi və qəti şəkildə həll etmək mümkündürmü? Bu, səhv başa düşülməsinin qarşısını almaq üçün, "həvəs tələbinin daimi həlli" ifadəsi ilə nə nəzərdə tutulduğunu daha ətraflı izah etmək lazımsız deyil. Əlbəttə, onun yox olmasına, heç vaxt özündən xəbər verməməsinə səbəb olmaq nəzərdə tutulmur. Bu ümumiyyətlə mümkünsüzdür və arzuolunan da deyil. Xeyr, əksinə, təxminən "həvəsin ələ alınması" adlandırıla biləcək başqa bir şey nəzərdə tutulur: yəni həvəsin Mənin ahənginə tamamilə daxil olması, Məndəki digər istəklərin təsirlərinə tamamilə açıq olması və doyum əldə etmək üçün öz yollarını artıq təkbaşına seçməməsi. Bu prosesin hansı yollarla və hansı vasitələrlə baş verdiyi soruşularsa, cavab vermək asan deyil. İnsan özünə belə deməlidir: "Deməli, cadugər də işə qarışmalıdır". Yəni metapsixologiya cadugəri. Metapsixoloji spekulyasiya və nəzəriyyəsiz — demək olar ki, fantaziya deyəydim — burada bir addım belə irəliləmək mümkün deyil. Təəssüf ki, cadugərin məlumatları bu dəfə də nə çox aydın, nə də çox ətraflıdır. Bizim yalnız bir istinad nöqtəmiz var — həqiqətən əvəzsiz olan — ilkin və ikincil proseslər arasındakı ziddiyyət və mən də burada ona istinad etmək istəyirəm.

İndi birinci sualımıza qayıtsaq, yeni baxış bucağımızın bizə müəyyən bir qərarı diktə etdiyini görürük. Sual belə idi: həvəs konfliktini daimi və qəti şəkildə həll etmək, yəni həvəs tələbini bu şəkildə "ələ almaq" mümkündürmü? Bu sual qoyuluşunda həvəs gücü ümumiyyətlə qeyd edilmir, lakin nəticə məhz ondan asılıdır. Tutaq ki, nevrozlu xəstədə analiz, sağlam insanın bu kömək olmadan bacardığından başqa bir şey etmir. Lakin gündəlik təcrübə göstərir ki, sağlam insanda hər bir həvəs konfliktinin qərarı yalnız müəyyən bir həvəs gücü üçün, daha doğrusu, həvəs gücü ilə Mən gücü arasındakı müəyyən bir nisbət daxilində qüvvədədir. Mənin gücü azalarsa, xəstəlik, tükənmək və s. səbəbindən, o vaxta qədər uğurla ələ alınmış bütün həvəslər tələblərini yenidən irəli sürə və qeyri-adi yollarla əvəzedici doyumlar axtara bilərlər. Bu iddianın təkzibedilməz sübutunu artıq gecə yuxusu verir; yuxu Mənin yuxu vəziyyətinə həvəs tələblərinin oyandığına cavab verərək reaksiya göstərir.⁸

Digər tərəfdən gələn material da eyni dərəcədə şübhəsizdir. Fərdi inkişaf dövründə bəzi həvəslərin əhəmiyyətli dərəcədə güclənməsi iki dəfə baş verir: pubertat dövründə və qadınlarda menopauza zamanı. Əvvəllər nevrotik olmayan şəxslərin bu dövrlərdə nevrotik olması bizi heç də təəccübləndirmir. Onlara həvəslərin daha zəif olduğu zaman uğurla ələ alınması, həvəslər gücləndikdə artıq mümkün olmur. Sıxışdırmalar suların hücumuna qarşı bəndlər kimi davranır. Bu iki fizioloji həvəs güclənməsinin etdiyi eyni şey, hər hansı digər həyat dövründə təsadüfi təsirlər vasitəsilə nizamsız şəkildə yaradıla bilər. Yeni travmalar, məcburi məhrumiyyətlər və həvəslərin bir-birinə yan təsirləri nəticəsində həvəs artımları baş verir. Nəticə hər dəfə eyni olur və xəstəliyin yaranmasında kəmiyyət amilinin qarşısıalınmaz gücünü təsdiqləyir.

Burada, dedikləri artıq məlum və öz-özlüyündə aydın olduğuna görə, bu ağır müzakirələrdən utandığım hissi yaranır. Həqiqətən, biz həmişə bunu bildiyimiz kimi davranmışıq; yalnız bizim nəzəri təsəvvürlərimizdə dinamik və topik baxımdan olduğu qədər, iqtisadi baxımdan da nəzərə almaqda əksər hallarda səhlənkarlıq etmişik. Beləliklə, mənim üzrüm budur ki, mən bu qüsura diqqət çəkirəm.⁹

Ancaq sualımıza cavab verməyə qərar verməzdən əvvəl, gücü ondan ibarət olan bir etirazı dinləməliyik ki, biz yəqin ki, ona əvvəlcədən tərəfdarıq. O deyir ki, bizim arqumentlərimizin hamısı Mən və həvəs arasındakı spontan proseslərdən irəli gəlir və analitik terapiyanın, əlverişli, normal şəraitdə öz-özünə baş verən şeylərdən başqa heç nə edə bilməyəcəyini fərz edir. Amma həqiqətən belədir? Bizim nəzəriyyə tam olaraq, Məndə heç vaxt spontan mövcud olmayan və yenidən yaradılması analiz olunmuş və analiz olunmamış insan arasındakı əsas fərqi təşkil edən vəziyyəti yaratmaq iddiasını qaldırmırmı? Bu iddianın nəyə əsaslandığını nəzərdə saxlayaq. Bütün sıxışdırmalar erkən uşaqlıqda baş verir; bunlar yetkinləşməmiş, zəif Mənin ilkin müdafiə tədbirləridir. Sonrakı illərdə yeni sıxışdırmalar həyata keçirilmir, lakin köhnələr qalır və onların xidmətləri həvəslərə nəzarət üçün Mən tərəfindən bundan sonra da istifadə olunur. Yeni konfliktlər, ifadəmizlə desək, 'sonradan sıxışdırma' ilə həll olunur. Bu uşaqlıq sıxışdırmaları üçün, onların nisbi qüvvə nisbətindən tamamilə asılı olduğunu və həvəs gücünün artımına davam gətirə bilməyəcəyini ümumi olaraq iddia etdiyimiz şey keçərli ola bilər. Ancaq analiz, yetkinləşmiş və güclənmiş Mənin bu köhnə sıxışdırmaların reviziyasını aparmasına imkan verir; bəziləri sökülür, digərləri qəbul edilir, lakin daha möhkəm materialdan yenidən qurulur. Bu yeni bəndlər əvvəlkilərdən tamamilə fərqli davamlılığa malikdir; onlara həvəs artımının daşqınlarına asanlıqla təslim olmayacaqlarına etibar etmək olar. Kəmiyyət faktorunun üstünlüyünə son qoyan ilkin sıxışdırma prosesinin sonradan düzəldilməsi, beləliklə, analitik terapiyanın əsl nailiyyəti olardı.

Bizim nəzəriyyəmiz budur, ondan inkar olunmaz məcburiyyət olmadan imtina edə bilmərik. Və təcrübə buna nə deyir? Bəlkə də qəti bir qərar vermək üçün hələ kifayət qədər əhatəli deyil. Çox vaxt gözləntilərimizi doğrulayır, lakin hər dəfə yox. Analiz olunmamış şəxs ilə analiz olunduqdan sonrakı davranış arasındakı fərqi, bizim hədəflədiyimiz, gözlədiyimiz və iddia etdiyimiz qədər köklü olmadığı ortaya çıxarsa, təəccüblənməməli olduğumuz hissi yaranır. Beləliklə, analizin bəzən həvəs güclənməsinin təsirini aradan qaldırmağı bacarması, lakin bunu mütəmadi olaraq etməməsi gözlənilərdi. Və ya onun təsiri, ləngimələrin müqavimət qabiliyyətini artırmaq ilə məhdudlaşır, belə ki, analizdən sonra onlar analizdən əvvəl və ya analizsiz olduqlarından qat-qat daha güclü tələblərə tab gətirə bilərdilər. Burada həqiqətən qərar verməyə cəsarət etmirəm, hazırda bunun mümkün olub-olmadığını da bilmirəm.

Lakin analizin təsirindəki bu qeyri-sabitliyi başa düşməyə digər tərəfdən də yaxınlaşmaq olar. Bilirik ki, yaşadığımız mühiti intellektual baxımdan idarə etməyə ilk addım, xaosu nizama salan ümumilikləri, qaydaları və qanunları kəşf etməkdir. Bu işlə fenomenlər dünyasını sadələşdiririk, lakin xüsusilə inkişaf və çevrilmə prosesləri söhbət gedəndə, onları təhrif etməmək mümkün deyil. Bizim üçün keyfiyyət dəyişikliyini qavramaq vacibdir və bu zaman adətən, heç olmasa ilkin mərhələdə, kəmiyyət faktorunu nəzərə almırıq. Reallıqda keçidlər və aralıq mərhələlər, kəskin ayrılmış əks vəziyyətlərdən qat-qat çoxdur. İnkişaf və çevrilmələrdə diqqətimiz yalnız nəticəyə yönəlir; bu cür proseslərin adətən az-çox qeyri-kamil baş verdiyini, yəni əslində "qismən dəyişikliklər" olduğunu görməzdən gəlirik. Köhnə Avstriyanın dərin fikrli satiriki J. Nestroy bir dəfə belə demişdir: "Hər bir irəliləyiş, ilkin görünüşündəki ölçünün yalnız yarısı qədər böyükdür."

Bu zəhərli ifadəyə olduqca ümumi bir etibarlılıq verməyə meyl etmək olar. Demək olar ki, həmişə qalıq təzahürlər, qismən geridə qalma mövcuddur. qismən geridə qalma. Əgər cömərt himayədar bizi nadir hallarda görülən xəsislik hərəkəti ilə təəccübləndirirsə, və ya əksinə, çox yaxşı olan biri anidən düşmənçilik hərəkəti edirsə, bu "qalıq təzahürlər" genetik tədqiqat üçün əvəzsizdir. Onlar bizə göstərirlər ki, həmin təqdirəlayiq və dəyərli xüsusiyyətlər kompensasiya və superkompensasiyaya əsaslanır və gözlənilən kimi, tamamilə və tam həcmdə uğurlu olmamışdır. Əgər libido inkişafının ilk təsviri belə idisə: ilkin oral mərhələ sadistik-anal mərhələyə, o da fallik-genital mərhələyə yer verir, sonrakı tədqiqatlar buna etiraz etməyib, əksinə, düzəliş olaraq əlavə edib ki, bu əvəzlənmələr ani deyil, tədricən baş verir, belə ki, hər hansı bir anda köhnə quruluşun hissələri yeni quruluşla yanaşı mövcud qalır və hətta normal inkişafda belə çevrilmə heç vaxt tamamlanmır, nəticədə son formalaşmada köhnə libido fiksasiyalarının qalıqları saxlana bilər. Tamamilə başqa sahələrdə də eyni şeyi görürük. İnsanlığın iddia olunan şəkildə aradan qaldırılmış səhv və batil inanclarından heç biri yoxdur ki, bu gün aramızda, mədəni xalqların daha dərin təbəqələrində və ya hətta mədəni cəmiyyətin ən yüksək təbəqələrində qalıqları yaşamasın. Bir dəfə həyata gələn şey, özünü inatla müdafiə etməyi bilir. Bəzən qədim zamanların əjdahalarının həqiqətən nəsli kəsilib-kəsilmədiyindən şübhələnmək olar.

İndi isə bizim işimizə tətbiq edək, yəni analitik terapiyamızdakı qeyri-sabitliyin necə izah olunduğu sualına cavab olaraq, qeyri-möhkəm sıxışdırmaları etibarlı, Mənə uyğun öhdəsindən gəlmələrlə əvəz etmək niyyətimizi həmişə tam həcmdə, yəni kifayət qədər dərinlikdə həyata keçirə bilmədiyimiz söylənilə bilər. Çevrilmə uğurlu olur, lakin çox vaxt yalnız qismən; köhnə mexanizmlərin bəzi hissələri analitik işdən toxunulmaz qalır. Bunun həqiqətən belə olduğunu sübut etmək çətindir; bizim onu qiymətləndirmək üçün başqa yolumuz yoxdur, yalnız izah etməli olduğumuz uğur istisna olmaqla. Lakin analitik iş zamanı əldə edilən təəssüratlar fərzimizə zidd deyil, əksinə onu təsdiq edirmiş kimi görünür. Yalnız öz dərkimizin aydınlığını analiz olunan şəxsdə yaratdığımız inamın ölçüsü kimi qəbul etmək olmaz. Onun 'dərinliyi' çatışmır, deyə bilərik; söhbət həmişə göz ardı edilən kəmiyyət faktorundan gedir. Əgər həll budursa, onda demək olar ki, analiz, nevrozları həvəs nəzarətinin təmin edilməsi ilə sağaltmaq iddiası ilə nəzəriyyədə həmişə haqlı, praktikada isə həmişə haqlı deyil. Və bunun səbəbi, həvəs nəzarətinin əsaslarını kifayət qədər ölçüdə təmin etməyin ona həmişə uğurlu olmamasıdır. Bu qismən uğursuzluğun səbəbini tapmaq asandır. Həvəs gücünün kəmiyyət amili vaxtilə Mənin müdafiə cəhdinə qarşı çıxmışdı; buna görə də biz analitik işi köməyə çağırdıq və indi eyni amil bu yeni səylərin effektivliyinə sərhəd qoyur. Həddindən artıq böyük həvəs gücündə, yetkinləşmiş və analiz tərəfindən dəstəklənən Mən, əvvəllər köməksiz Mən kimi, vəzifəni yerinə yetirə bilmir; həvəs nəzarəti yaxşılaşır, lakin müdafiə mexanizminin dönüşümü yalnız qismən olduğu üçün qüsurlu qalır. Bunda təəccüblü heç nə yoxdur, çünki analiz sonsuz deyil, məhdud güc vasitələri ilə işləyir və son nəticə həmişə bir-biri ilə mübarizə aparan instansiyaların nisbi qüvvə nisbətindən asılıdır.

Analitik müalicənin müddətini qısaltmaq şübhəsiz ki, arzuolunandır, lakin terapevtik niyyətimizi həyata keçirmək yolu yalnız Mənə çatdırmaq istədiyimiz analitik kömək qüvvəsinin gücləndirilməsindən keçir. Hipnotik təsir məqsədlərimiz üçün əla vasitə kimi görünürdü; niyə bundan imtina etməli olduğumuz məlumdur. Hipnoza alternativ hələ tapılmamışdır, lakin bu nöqteyi-nəzərdən Ferenczi kimi analiz ustadının son həyat illərini həsr etdiyi, təəssüf ki, nəticəsiz qalan terapevtik səyləri başa düşmək olar.

IV

Həvəs konfliktinin müalicəsi zamanı xəstənin gələcək həvəs konfliktlərindən qorunub-qorunmayacağı və hazırda açıq olmayan bir həvəs konfliktinin qarşısını almaq məqsədilə oyadılmasının mümkün və məqsədəuyğun olub-olmaması ilə bağlı iki ardıcıl sual birgə müzakirə edilməlidir, çünki aydındır ki, birinci vəzifə yalnız ikinci addımı atmaqla, yəni gələcəkdə mümkün olan konflikti təsirə məruz qalan aktual konfliktə çevirməklə həll edilə bilər. Bu yeni sual qoyuluşu əsasən əvvəlkilərin davamıdır. Əvvəllər eyni konfliktin təkrarlanmasının qarşısını almaqdan söhbət gedirdisə, indi onun başqa bir konfliktlə mümkün əvəzlənməsindən söhbət gedir. Orada nəzərdə tutulan çox iddialı səslənir, lakin insan yalnız analitik terapiyanın imkanlarına hansı sərhədlərin qoyulduğunu aydınlaşdırmaq istəyir. Terapevtik iddialılıq bu cür vəzifələr qoymaq üçün nə qədər cazibədar olsa da, təcrübə yalnız qəti rədd cavabı verir. Əgər həvəs konflikti aktual deyilsə, özünü büruzə vermirsə, onu analizlə də təsirə məruz qoymaq mümkün deyil. Yatan itləri oyatmamaq haqqında xəbərdarlıq, ki, psixi yeraltı aləmin tədqiqi ilə bağlı səylərimizə tez-tez irad kimi tutulur, ruhi həyatın şərtləri üçün xüsusilə uyğun deyil. Çünki, əgər həvəslər narahatlıq yaradırsa, bu, itlərin yatmadığının sübutudur, əgər onlar həqiqətən yatırmış kimi görünürlərsə, onları oyatmaq bizim ixtiyarımızda deyil. Bu sonuncu iddia tamamilə doğru görünmür, daha dərin müzakirə tələb edir. Hazırda gizli olan həvəs konfliktini aktual etmək üçün hansı vasitələrə malik olduğumuzu nəzərdən keçirək. Aydındır ki, yalnız iki şey edə bilərik: ya onun aktual olduğu vəziyyətlər yaratmaq, ya da analizdə ondan danışmaqla, onun mümkünlüyünə işarə etməklə kifayətlənmək. Birinci məqsədə iki yolla nail olmaq olar; birincisi, reallıqda, ikincisi, transferdə, hər iki halda xəstəni məhrumiyyət və libidonun durğunluğu nəticəsində real əzab dərəcəsinə məruz qoyaraq. İndi belə bir texnikadan biz analizin adi təcrübəsində artıq istifadə edirik. Analizin “məhrumiyyətdə” aparılmalı olması qaydasının başqa mənası nə ola bilər? Amma bu, artıq aktual olan konfliktin müalicəsində bir texnikadır. Biz bu konflikti kəskinləşdirməyə, ən kəskin formada inkişaf etdirməyə çalışırıq ki, onun həlli üçün həvəs gücünü artıraq. Analitik təcrübə bizə göstərdi ki, hər bir “daha yaxşı” “yaxşı”nın düşmənidir, sağalmanın hər mərhələsində xəstənin tənbəlliyi ilə mübarizə aparmalıyıq, bu tənbəllik natamam həll ilə kifayətlənməyə hazırdır.

Lakin əgər biz aktual olmayan, yalnız mümkün olan həvəs konfliktlərinin profilaktik müalicəsinə yönəlsək, mövcud və qaçılmaz əzabı tənzimləmək kifayət etməz, yeni əzab yaratmağa qərar vermək lazım gələr və indiyə qədər bu, şübhəsiz ki, haqlı olaraq taleyə buraxılıb. Bütün tərəflər tale ilə rəqabətdə bu qədər qəddar təcrübələri yazıq insan uşaqları üzərində aparmaq cəsarətindən xəbərdar edəcəklər. Və bu təcrübələr necə olacaq? Profilaktika naminə qane edən bir evliliyi məhv etmək və ya analiz olunanın həyat təminatı ilə bağlı olan vəzifəni tərk etdirmək məsuliyyətini götürmək olarmı? Xoşbəxtlikdən, real həyata belə müdaxilələrin haqlılığı haqqında düşünmək vəziyyətinə gəlmirik; ümumiyyətlə, onların tələb etdiyi səlahiyyətə malik deyilik və bu terapevtik təcrübənin obyekti şübhəsiz ki, iştirak etmək istəməzdi. Əgər belə şeylər praktikada demək olar ki, qeyri-mümkündürsə, nəzəriyyənin buna qarşı başqa etirazları da var. Analitik iş ən yaxşı şəkildə, patogen təcrübələr keçmişə aid olduqda gedir belə ki, Mən onlardan məsafə qazana bilmiş olsun. Kəskin böhran vəziyyətlərində analiz demək olar ki, yararsızdır. Mənin bütün marağı o zaman ağrılı reallıq tərəfindən cəlb olunur və analizə qarşı çıxır, analiz isə bu səthin arxasına nüfuz etmək və keçmişin təsirlərini açmaq istəyir. Beləliklə, yeni konflikt yaratmaq analitik işi yalnız uzadacaq və çətinləşdirəcək.

Etiraz ediləcək ki, bunlar tamamilə artıq müzakirələrdir. Heç kim qəsdən yeni əzab vəziyyəti yaradaraq gizli həvəs konfliktinin müalicə imkanını yaratmaq barədə düşünmür. Bu da tərifə layiq profilaktik nailiyyət deyil. Məsələn, məlumdur ki, keçirilmiş skarletina eyni xəstəliyin təkrarlanmasına qarşı immunitet buraxır; buna görə də daxili xəstəliklər həkimi, mümkün ki, skarletinaya tutula biləcək sağlam adamı bu təminat məqsədilə skarletina ilə yoluxdurmaq fikrinə belə gəlmir. Qoruyucu tədbir xəstəliyin özünün yaratdığı eyni təhlükə vəziyyətini yaratmamalı, yalnız çiçək peyvəndi və bir çox oxşar üsullarla əldə edildiyi kimi, çox daha az təhlükəli bir vəziyyət yaratmalıdır. Beləliklə, həvəs xarakterli konfliktlərin analitik profilaktikasında yalnız digər iki metod nəzərə alınır: transferdə yeni konfliktlərin süni yaradılması (real xarakterdən məhrum olan) və analiz olunanın təsəvvüründə belə konfliktlərin oyadılması, yəni onlar haqqında danışaraq və onu bu ehtimallarla tanış edərək.

Bilmirəm ki, bu iki yumşaq üsuldan birincisinin analizdə tamamilə tətbiq edilməz olduğunu iddia etmək olarmı. Xüsusilə buna yönəlmiş araşdırmalar çatışmır. Amma dərhal çətinliklər ortaya çıxır ki, bu da həmin təşəbbüsü çox ümidverici göstərmir. Birincisi, transfer üçün belə vəziyyətlərin seçilməsində olduqca məhdud imkanımız var. Analiz olunanın özü bütün konfliktlərini transferdə yerləşdirə bilməz; həmçinin analitik transfer vəziyyətindən xəstənin bütün mümkün həvəs konfliktlərini oyada bilməz. Onu təxminən qısqandıra və ya sevgi məyusluqları yaşada bilər, amma bunun üçün texniki niyyət tələb olunmur. Belə şeylər onsuz da analizlərin əksəriyyətində spontan olaraq baş verir. İkincisi, belə tədbirlərin analiz olunana qarşı qeyri-dostcasına hərəkətləri zəruri etdiyini nəzərdən qaçırmaq olmaz və bu hərəkətlər analitikə qarşı nəvazişli münasibəti, yəni analiz olunanın ortaq analitik işdə iştirakı üçün ən güclü motiv olan müsbət transferi zədələyir. Beləliklə, bu üsullardan heç bir halda çox şey gözləmək olmaz.

Deməli, yalnız ilkin olaraq yəqin ki, yeganə nəzərdə tutulmuş yol qalır. Xəstəyə digər həvəs konfliktlərinin imkanları haqqında danışılır və onun belə şeylərin özündə də baş verə biləcəyinə dair gözləntisi oyadılır. İndi ümid edilir ki, belə məlumat və xəbərdarlıq xəstədə işarə edilən konfliktlərdən birini təvazökar, lakin müalicə üçün kifayət edən dərəcədə aktivləşdirməklə nəticə verəcək. Amma bu dəfə təcrübə qəti cavab verir. Gözlənilən nəticə əldə edilmir. Xəstə mesajı eşidir, amma əks-səda yoxdur. O, belə düşünə bilər: Bu çox maraqlıdır, amma mən bundan heç nə hiss etmirəm. Onun bilikləri artırılıb və içində başqa heç nə dəyişdirilməyib. Vəziyyət təxminən psixoanalitik əsərlərin oxunması halındakı kimidir. Oxucu yalnız özünə toxunulmuş hiss etdiyi, yəni onda hazırda fəaliyyət göstərən konfliktlərə aid olan yerlərdə “həyəcanlanır”. Digər hər şeyə qarşı o soyuq qalır. Məncə, uşaqlara cinsi maarifləndirmə verdikdə analoji təcrübələr əldə etmək olar. 'Zərərli və ya lüzumsuz bir tədbir olduğunu iddia etməkdən çox uzağam, lakin bu liberallıq tədbirinin profilaktik təsirini açıq-aydın çox şişirtmişik. Uşaqlar indi əvvəllər bilmədikləri bir şeyi bilirlər, lakin onlara hədiyyə edilən yeni biliklərlə heç nə etmirlər. Əmin oluruq ki, uşaqlar qüsurlu libido təşkilatları ilə uyğun və ondan asılı olaraq formalaşdırdıqları, deyək ki, təbii cinsəllik nəzəriyyələrini — leyləyin rolunu, cinsi əlaqənin təbiətini, uşaqların necə dünyaya gəldiyini — qurban verməyə belə o qədər də tez hazır olmurlar. Cinsi maarifləndirməni qəbul etdikdən sonra belə, onlar uzun müddət xristianlıq zorla qəbul etdirilmiş və gizlicə köhnə bütlərinə ibadət etməyə davam edən primitivlər kimi davranırlar.

V

Biz analitik müalicənin yorucu dərəcədə uzun müddətini necə qısaltmaq olar sualından yola çıxdıq və hələ də zaman münasibətlərinə maraqla yönəlmiş olaraq, davamlı sağalma əldə etmək və ya profilaktik müalicə ilə gələcək xəstəlikləri uzaq saxlamaq mümkün olub-olmadığını araşdırmağa keçdik. Bu zaman biz terapevtik səylərimizin uğurunda həlledici rol oynayan amillər kimi travmatik etiologiyanın təsirlərini, idarə edilməli olan həvəslərin nisbi gücünü və Mən dəyişikliyi adlandırdığımız bir şeyi tanıdıq. Bu amillərdən yalnız ikincisi üzərində daha ətraflı dayandıq, bu da bizə kəmiyyət faktorunun üstün əhəmiyyətini etiraf etmək və hər hansı izah cəhdində metapsixoloji baxış tərzinin haqqını vurğulamaq imkanı verdi.

Üçüncü amil, yəni Mən dəyişikliyi haqqında hələ heç nə deməmişik. Ona üz tutduqda, ilk təəssüratımız odur ki, burada soruşulmalı və cavablandırılmalı çox şey var və bu barədə deməli olduğumuz şey çox qeyri-kafi görünəcək. Bu ilk təəssürat məsələ ilə daha sonra məşğul olduqda da davam edir. Məlumdur ki, analitik vəziyyət ondan ibarətdir ki, biz obyekt şəxsinin Məni ilə birləşirik ki, onun O-nun idarə olunmayan hissələrini tabe edək, yəni onları Mənin sintezinə daxil edək. Belə bir əməkdaşlığın psixotiklərdə müntəzəm olaraq uğursuz olması, hökmümüzə ilk möhkəm bir nöqtə verir. Bizim belə bir müqavilə bağlaya biləcəyimiz Mən normal bir Mən olmalıdır. Amma belə bir normal Mən, ümumiyyətlə normallıq kimi, ideal bir fiksiyadır. Təəssüf ki, qeyri-normal, bizim məqsədlərimiz üçün yararsız olan Mən belə deyil. Hər bir normal insan yalnız orta hesabla normaldır, onun Məni psixotikin Məninə bu və ya digər hissədə, böyük və ya kiçik dərəcədə yaxınlaşır və bir ucdan uzaqlığın və digər uca yaxınlığın miqdarı, bizə bu qədər qeyri-müəyyən xarakterizə olunan Mən dəyişikliyi üçün ilkin bir ölçü verəcək.

Mən dəyişikliyinin bu qədər müxtəlif növləri və dərəcələrinin haradan qaynaqlandığını soruşsaq, qaçınılmaz növbəti alternativ odur ki, onlar ya doğuşdan gəlir, ya da qazanılır. İkinci hal daha asan həll oluna bilər. Əgər qazanılıbsa, əlbəttə ki, həyatın ilk dövrlərindən inkişaf prosesində qazanılıb. Əvvəldən Mən öz vəzifəsini yerinə yetirməyə çalışmalıdır, O ilə xarici dünya arasında həzz prinsipi xidmətində vasitəçilik etməli, O-nu xarici dünyanın təhlükələrindən qorumalıdır. Əgər bu səylər ərzində o, öz O-suna qarşı da müdafiə mövqeyi tutmağı və onun həvəs iddialarını xarici təhlükələr kimi qəbul etməyi öyrənirsə, bu, ən azı qismən ona görədir ki, o, həvəsin ödənilməsinin xarici dünya ilə münaqişələrə gətirib çıxaracağını başa düşür. Mən tərbiyənin təsiri altında mübarizə meydanını xaricdən daxiliyə köçürməyə, daxili təhlükə xarici təhlükəyə çevrilməzdən əvvəl ona qalib gəlməyə öyrəşir və ehtimal ki, bu, çox vaxt düzgün bir hərəkətdir. Bu iki cəbhədə gedən mübarizə zamanı (sonradan üçüncü cəbhə əlavə olunacaq) Mən öz vəzifəsini yerinə yetirmək, ümumi desək, təhlükədən, təşvişdən və xoşagəlməzlikdən yayınmaq üçün müxtəlif üsullardan istifadə edir. Biz bu üsulları "müdafiə mexanizmləri" adlandırırıq. Onlar bizə hələ kifayət qədər tam məlum deyil. Anna Freydin kitabı bizə onların müxtəlifliyi və çoxcəhətli əhəmiyyəti haqqında ilk dəfə nəzər salmağa imkan verdi.

Bu mexanizmlərdən biri, sıxışdırma, nevrotik proseslərin öyrənilməsinin ümumi başlanğıc nöqtəsi oldu. Sıxışdırmanın Mənin niyyətləri üçün əlində olan yeganə üsul olmadığına heç vaxt şübhə yox idi. Bununla belə, o, digər mexanizmlərdən daha kəskin şəkildə ayrılan tamamilə xüsusi bir şeydir. Mən onun digər mexanizmlərlə əlaqəsini bir müqayisə ilə aydınlaşdırmaq istəyirəm, lakin bilirəm ki, bu sahələrdə müqayisələr heç vaxt uzağa getmir. Beləliklə, kitabların tirajla çap edilmədiyi, tək-tək əl ilə yazıldığı dövrə aid bir kitabın mümkün taleyini təsəvvür edin. Belə bir kitab sonrakı dövrlərdə arzuolunmaz hesab edilən məlumatlar ehtiva edir. Təxminən Robert Eislerin qeyd etdiyi kimi, Flavius Josephusun yazılarında sonrakı xristianlığın etiraz etdiyi İsa Məsih haqqında yerlər olmalı idi. Rəsmi senzura müasir dövrdə bütün tirajın hər bir nüsxəsinin müsadirə edilməsi və məhv edilməsindən başqa heç bir müdafiə mexanizmi tətbiq etməzdi. O vaxt zərərsizləşdirmək üçün müxtəlif üsullar tətbiq edilirdi. Ya etiraz doğuran yerlər qalın xətlərlə silinirdi, nəticədə onlar oxunmaz hala gəlirdi; sonra onları köçürmək də mümkün olmurdu və kitabın növbəti köçürücüsü qüsursuz mətn təqdim edirdi, lakin bəzi yerlərdə boşluqlar var idi və bəlkə də orada mətn başa düşülmürdü. Ya da bununla kifayətlənmirdilər, mətnin şikəst edilməsinə işarəni də aradan qaldırmaq istəyirdilər; beləliklə, mətni təhrif etməyə keçirdilər. Bəzi sözləri buraxır və ya onları başqaları ilə əvəz edirdilər, yeni cümlələr əlavə edirdilər; ən yaxşısı, bütün yeri silib onun əvəzinə tam əksini deyən başqa bir yer əlavə edirdilər. Kitabın növbəti surətçisi sonra şübhə doğurmayan, lakin təhrif edilmiş bir mətn hazırlaya bilərdi; o, artıq müəllifin bildirmək istədiyi məzmunu ehtiva etmirdi və çox güman ki, həqiqətə düzəldilməmişdi.¹⁰¹¹

Müqayisəni çox sərt aparmasaq, deyə bilərik ki, sıxışdırma digər müdafiə üsullarına nisbətdə, mətn təhrifinə nisbətdə buraxılma kimidir və bu təhrifin müxtəlif formalarında Mən dəyişikliyinin müxtəlifliyinə analogiyalar tapmaq olar. Bu müqayisənin əsas bir nöqtədə qüsurlu olduğu etirazını irəli sürmək olar, çünki mətn təhrifi, Mən inkişafının qarşılığı olmayan tendensiyalı senzuranın əsəridir. Amma belə deyil, çünki bu tendensiya həzz prinsipi məcburiyyəti tərəfindən böyük ölçüdə təmsil olunur. Psixi aparat xoşagəlməzliyə dözmür, ona hər bahasına müqavimət göstərməlidir və əgər reallığın qavranılması xoşagəlməzlik gətirirsə, o — yəni həqiqət — qurban edilməlidir. Xarici təhlükəyə qarşı insan bir müddət qaçmaqla və təhlükəli vəziyyətdən yayınmaqla qoruna bilər, sonradan reallığı aktiv dəyişdirməklə təhdidi aradan qaldıracaq qədər güclü olana qədər. Amma özündən qaça bilməzsən, daxili təhlükəyə qarşı qaçış kömək etmir və buna görə də Mənin müdafiə mexanizmləri daxili qavranılmanı təhrif etməyə və bizə yalnız O-muz haqqında qüsurlu və təhrif edilmiş bir məlumat imkanı verməyə məhkumdur. Mən bu halda O ilə əlaqələrində məhdudiyyətləri ilə iflic olur və ya səhvləri ilə kor edilir və psixi hadisələrdə uğur, səyahətdə yerləri tanımayan və yeriməkdə çevik olmayan şəxsin uğuru ilə eyni olmalıdır.

a Müdafiə mexanizmləri təhlükələri uzaqlaşdırmaq məqsədinə xidmət edir. Onların buna nail olması inkaredilməzdir; Mənin inkişafı zamanı onlardan tamamilə imtina edə biləcəyi şübhəlidir, amma onların özlərinin də təhlükəyə çevrilə biləcəyi də şübhəsizdir. Bəzən aydın olur ki, Mən onların ona göstərdiyi xidmətlər üçün çox yüksək bir qiymət ödəyib. Onları saxlamaq üçün tələb olunan dinamik səy və onların demək olar ki, həmişə gətirdiyi Mən məhdudiyyətləri psixi iqtisadiyyat üçün ağır yüklər kimi ortaya çıxır. Bu mexanizmlər, Mənin inkişafının çətin illərində ona kömək etdikdən sonra da tərk edilmir. Əlbəttə, hər bir şəxs mümkün olan bütün müdafiə mexanizmlərindən deyil, yalnız onların müəyyən bir seçimindən istifadə edir, amma bunlar Məndə sabitləşir, xarakterin mütəmadi reaksiya üsullarına çevrilir və ilkin vəziyyətə bənzər bir vəziyyət təkrarlandıqca, bütün həyat boyu təkrarlanır. Beləliklə, onlar infantilizmlərə çevrilir və faydalı olma müddətlərindən sonra da davam etməyə çalışan bir çox institutun taleyini bölüşürlər. “Ağıl mənasızlığa, xeyir əzaba çevrilir”, şairin təəssüflə qeyd etdiyi kimi. Yetkin insanın güclənmiş Məni, reallıqda artıq mövcud olmayan təhlükələrə qarşı müdafiə olunmağa davam edir, hətta özünü, adi reaksiya üsullarına bağlılığını onlarla əsaslandırmaq üçün ilkin təhlükəni təxminən əvəz edə biləcək reallıq vəziyyətlərini axtarmağa məcbur hiss edir. Beləliklə, müdafiə mexanizmlərinin xarici dünyadan getdikcə artan yadlaşma və Mənin daimi zəifləməsi ilə nevrozun partlamasını necə hazırladığını və asanlaşdırdığını başa düşmək asanlaşır. Lakin hazırda marağımız müdafiə mexanizmlərinin patogen roluna yönəlməyib; biz onların uyğun gələn Mən dəyişikliyinin terapevtik səylərimizə necə təsir göstərdiyini araşdırmaq istəyirik. Bu sualın cavabı üçün material Anna Freydin qeyd olunan kitabında verilmişdir. Əsas məqam ondan ibarətdir ki, analiz olunan bu reaksiya üsullarını analitik iş zamanı da təkrarlayır, onları bizə sanki göz önündə göstərir; əslində biz onları yalnız buradan tanıyırıq. Bu o demək deyil ki, onlar analizi qeyri-mümkün edir. Əksinə, onlar analitik vəzifəmizin bir yarısını müəyyən edir. Digər yarısı, analizin erkən mərhələsində ilk növbədə ələ alınan vəzifə, O daxilində gizlənənlərin üzə çıxarılmasıdır. Terapevtik səylərimiz müalicə zamanı davamlı olaraq O analizinin bir hissəsindən Mən analizinin bir hissəsinə keçir. Bir halda O daxilindəki bir şeyi şüurlu etmək istəyirik, digər halda isə Mən daxilində bir şeyi düzəltmək istəyirik. Həlledici fakt odur ki, keçmiş təhlükələrə qarşı olan müdafiə mexanizmləri müalicə zamanı sağalmaya qarşı müqavimət kimi yenidən ortaya çıxır. Bu o deməkdir ki, Mən sağalmanın özünü yeni bir təhlükə kimi qəbul edir.

Terapevtik təsir, ən geniş mənada O daxilində sıxışdırılanların şüurlu edilməsi ilə bağlıdır; biz təfsirlər və konstruksiyalar vasitəsilə bu şüurlu etməyə yol hazırlayırıq, lakin Mən keçmiş müdafiələrə yapışdığı və müqavimətlərdən əl çəkmədiyi müddətcə, biz yalnız özümüz üçün təfsir etmişik, analiz olunan üçün yox. Bu müqavimətlər Mənə aid olsa da, şüursuzdur və müəyyən mənada Mən daxilində ayrılmışdır. Analitik onları O daxilindəki gizlənənlərdən daha asan tanıyır; onları O-nun hissələri kimi rəftar etmək və şüurlu etmə yolu ilə Mənin qalan hissəsi ilə əlaqələndirmək kifayət etməlidir. Bu yolla analitik vəzifənin yarısı yerinə yetirilərdi; müqavimətlərin üzə çıxarılmasına qarşı müqavimətin olacağını gözləmək istəməzdik. Lakin aşağıdakı hadisə baş verir. Müqavimətlər üzərində iş zamanı Mən — az və ya çox ciddi şəkildə — analitik vəziyyətin əsaslandığı müqavilədən çıxır. Mən artıq sıxışdırılanların üzə çıxarılmasına səylərimizi dəstəkləmir, ona qarşı çıxır, analitik əsas qaydaya əməl etmir və sıxışdırılanın sonrakı törəmələrinin ortaya çıxmasına imkan vermir. Xəstədən analizin sağaldıcı gücünə güclü inam gözləmək olmaz; o, analitikə qarşı bir qədər etimad gətirmiş ola bilər, bu da canlandırılmalı olan müsbət transfer anları ilə fəaliyyət qabiliyyətinə qədər gücləndirilir. Müdafiə konfliktlərinin yenidən canlandırılması ilə hiss olunan xoşagəlməzlik təhriklərinin təsiri altında indi mənfi transferlər üstünlük qazana və analitik vəziyyəti tamamilə ləğv edə bilər. Analitik artıq xəstə üçün yalnız xoşagəlməz tələblər irəli sürən bir yad adamdır və xəstə ona qarşı, yad adamı sevməyən və ona heç nəyə inanmayan uşaq kimi davranır. Analitik, müdafiə zamanı edilən təhriflərdən birini xəstəyə göstərməyə və onu düzəltməyə çalışarsa, onu anlayışsız və yaxşı arqumentlərə qarşı əlçatmaz tapır. Beləliklə, müqavimətlərin üzə çıxarılmasına qarşı həqiqətən müqavimət var və müdafiə mexanizmləri, daha dəqiq araşdırılmadan əvvəl onlara verdiyimiz ad həqiqətən layiqdir; onlar yalnız O məzmunlarının şüurlu edilməsinə deyil, həm də ümumiyyətlə analizin və beləliklə sağalmanın özünə qarşı müqavimətdir.

Mən daxilindəki müdafiələrin təsirini "Mən dəyişikliyi" adlandıra bilərik, əgər bununla analitik işə sarsılmaz sadiqlik vəd edən fiktiv normal Məndən məsafəni nəzərdə tuturuqsa. Gündəlik təcrübənin göstərdiyi şeyə inanmaq asandır: analitik müalicənin nəticəsi, bu Mən dəyişikliyinin müqavimətlərinin nə qədər güclü və nə qədər dərin kök saldığından əsasən asılıdır. Burada yenidən kəmiyyət faktorunun əhəmiyyəti qarşımıza çıxır, yenidən analizin yalnız düşmən qüvvələrlə ölçüşə biləcəyi müəyyən və məhdud miqdarda enerji sərf edə biləcəyini xatırladılır. Sanki qələbə həqiqətən də çox vaxt daha güclü batalyonların tərəfində olur.

VI

Növbəti sual belə olacaq: bütün Mən dəyişiklikləri — bizim mənamızda — erkən dövrdəki müdafiə mübarizələri zamanı qazanılırmı? Cavab şübhəli ola bilməz. Heç bir əsas yoxdur, ilkin, doğuşla gələn Mən fərqliliklərinin mövcudluğunu və əhəmiyyətini inkar etmək üçün. Artıq tək bir fakt həlledicidir: hər bir şəxs mümkün müdafiə mexanizmləri arasında seçim edir, həmişə yalnız bir neçəsini və sonra daim eyni olanları istifadə edir. Bu, fərdi Mənin əvvəlcədən fərdi meyillərə və tendensiyalara malik olduğunu göstərir; onların təbiətini və şərtlərini isə biz, əlbəttə, müəyyən edə bilmərik. Bundan əlavə, bilirik ki, irsi və qazanılmış xüsusiyyətlər arasındakı fərqi qarşıdurma kimi şişirtməyə icazə verə bilmərik; irsi olanın içində, əcdadların qazandığı şeyin əhəmiyyətli bir hissəsi mütləq var. “Arxaik irs” haqqında danışdığımızda, adətən yalnız O-nu düşünürük və Mənin öz həyatının başlanğıcında hələ mövcud olmadığını fərz etdiyimiz görünür. Amma O və Mənin ilkin olaraq bir olduğunu nəzərdən qaçırmaq istəmirik və hələ mövcud olmayan Mənin sonradan hansı inkişaf istiqamətlərini, tendensiyaları və reaksiyaları ortaya çıxaracağının əvvəlcədən müəyyən edildiyinə inanmaq, irsiyyətin mistik şəkildə şişirdilməsi demək deyil. Ailələrin, irqlərin və millətlərin psixoloji xüsusiyyətləri, hətta analizin tələblərinə qarşı davranışlarında da başqa izaha yol vermir. Hətta daha da çoxu, analitik təcrübə bizi belə bir inanca məcbur etdi ki, simvolizm kimi müəyyən psixi məzmunların belə irsi ötürülmədən başqa mənbəyi yoxdur və müxtəlif xalq psixologiyası araşdırmalarında bizə arxaik irsdə erkən insan inkişafının daha da ixtisaslaşmış digər çöküntülərinin olduğunu fərz etmək təklif olunur.

Mənin xüsusiyyətlərinin, müqavimət kimi hiss etdiyimiz şeylərin, həm irsiliyə bağlı, həm də müdafiə mübarizələrində qazanılmış ola biləcəyi anlayışı ilə, Mən, yoxsa O olması üzrə topik fərqləndirmə tədqiqatımız üçün dəyərini çox itirdi. Analitik təcrübəmizdə növbəti addım bizi başqa cür müqavimətlərə aparır ki, biz onları artıq lokalizə edə bilmirik və psixi aparatdakı fundamental münasibətlərdən asılı görünür. Bu növün yalnız bir neçə nümunəsini göstərə bilərəm, bütün sahə hələ də çaşdırıcı dərəcədə qəribə və kifayət qədər araşdırılmamışdır. Məsələn, insanlara rast gəlinir ki, onlara xüsusi “libidonun yapışqanlığı”nı aid etmək istəyirsən. Onlarda müalicənin başlatdığı proseslər digərlərinə nisbətən çox daha yavaş gedir, çünki görünür, onlar libido yüklənmələrini bir obyektdən ayırıb yeni birinə köçürməyə qərar verə bilmirlər, baxmayaraq ki, belə yüklənmə sadiqliyi üçün xüsusi səbəblər tapıla bilmir. Eyni zamanda əks tipə də rast gəlinir, burada libido xüsusilə hərəkətli görünür, analizin təklif etdiyi yenidən yüklənmələrə tez cavab verir və onlar üçün əvvəlkiləri tərk edir. Bu, təsviri sənət ustasının hiss edə biləcəyi fərq kimidir: bərk daşda və ya yumşaq gil ilə işləmək. Təəssüf ki, bu ikinci tipdə analitik nəticələr çox vaxt çox etibarsız olur; yeni yüklənmələr tezliklə tərk edilir, insan gil ilə deyil, suya yazmış kimi bir təəssürat alır. “Necə qazanılıbsa, elə də itirilir” xəbərdarlığı burada haqlıdır. Digər bir hal qrupunda insan, yalnız gözlənilən plastikliyin, dəyişmə və inkişaf qabiliyyətinin tükənməsi ilə əlaqələndirilə bilən bir davranışla təəccübləndirilir. Analizdə müəyyən dərəcədə psixi tənbəlliyə hazırıq; analitik iş həvəs təhrikinə yeni yollar açdıqda, demək olar ki, həmişə müşahidə edirik ki, onlar açıq gecikmə olmadan həyata keçirilmir. Biz bu davranışı, bəlkə də tam doğru olmayan bir şəkildə, "O-dan gələn müqavimət" adlandırdıq. Lakin burada nəzərdə tutulan hallarda bütün proseslər, əlaqələr və qüvvə bölgüsü dəyişməz, sabitlənmiş və donmuş kimi görünür. Bu, çox yaşlı insanlarda rast gəlinən vəziyyət kimidir; bu, adətən, sözdə vərdişin gücü, qəbul etmə qabiliyyətinin tükənməsi və bir növ psixi entropiya ilə izah edilir; lakin burada söhbət hələ gənc olan fərdlərdən gedir. Nəzəri hazırlığımız belə təsvir olunan tipləri düzgün dərk etmək üçün kifayətsiz görünür; burada zaman xüsusiyyətləri, psixi həyatda hələ qiymətləndirilməmiş inkişaf ritminin dəyişiklikləri nəzərə alınmalıdır.

Hallardan ibarət başqa bir qrupda analitik müalicəyə qarşı müqavimətin mənbəyi və terapevtik uğurun qarşısını alan amil kimi ittiham olunan Mən fərqlilikləri başqa cür və daha dərindən əsaslandırılmış ola bilər. Burada söhbət psixoloji tədqiqatın ümumiyyətlə kəşf edə biləcəyi son şeydən, yəni iki ilkin həvəsin davranışından, onların bölgüsündən, qarışmasından və ayrılmasından gedir; bu hadisələr psixi aparatın O, Mən və Fövqəl-Mən kimi tək bir sahəsinə məhdudlaşdırıla bilməz. Analitik iş zamanı müqavimətlər haqqında, sağalmaya bütün vasitələrlə qarşı çıxan və xəstəliyə və əziyyətə mütləq yapışıb qalmaq istəyən bir qüvvənin yaratdığı təəssüratdan daha güclüsü yoxdur. Bu qüvvənin bir hissəsini, əlbəttə ki, haqlı olaraq günah hissi və cəza ehtiyacı kimi tanıdıq və Mənin Fövqəl-Mənə olan münasibətində yerləşdirdik. Lakin bu, yalnız Fövqəl-Mən tərəfindən, belə demək mümkünsə, psixi olaraq bağlanmış və bu şəkildə tanınan hissədir; eyni qüvvənin digər miqdarları, qeyri-müəyyən yerlərdə, bağlanmış və ya sərbəst formada fəaliyyət göstərə bilər. Bir çox şəxsin daxili mazoxizmi, mənfi terapevtik reaksiyası və nevrotiklərin günah hissi hadisələrinin birləşməsindən yaranan mənzərəni bütövlükdə nəzərdə tutsaq, psixi hadisələrin yalnız həzz axtarışı tərəfindən idarə olunduğuna inana bilmərik. Bu fenomenlər, ruh həyatında, məqsədlərinə görə təcavüz və ya dağıtma həvəsi adlandırdığımız və canlı maddənin ilkin ölüm həvəsindən gəldiyini düşündüyümüz bir gücün mövcudluğuna şübhəsiz işarələrdir. Optimist və pessimist həyat nəzəriyyələri arasında bir ziddiyyət söhbət mövzusu deyil; yalnız Eros və Ölüm həvəsi kimi iki ilkin həvəsin birgə və bir-birinə qarşı təsiri həyat hadisələrinin rəngarəngliyini izah edir, heç biri təkbaşına deyil.

İki həvəs növünün hissələri fərdi həyat funksiyalarının icrası üçün bir-biri ilə necə birləşir, hansı şəraitdə bu birləşmələr zəifləyir və ya dağılır, hansı pozuntular bu dəyişikliklərə uyğun gəlir və həzz prinsipinin qavrayış şkalası onlara hansı hisslərlə cavab verir – bunları aydınlaşdırmaq psixoloji tədqiqatın ən dəyərli vəzifəsi olardı. Hələlik, səylərimizin iflasa uğradığını gördüyümüz qüvvələrin üstünlüyü qarşısında baş əyirik. Sadə mazoxizmə psixi yolla təsir etmək belə, bacarığımızı ağır bir imtahana çəkir.

Dağıtma həvəsinin fəaliyyətini göstərən fenomenləri öyrənərkən, yalnız patologik material üzərində müşahidələrlə məhdudlaşmırıq. Normal ruh həyatının çoxsaylı faktları belə bir izahatı tələb edir və baxışımız nə qədər kəskinləşirsə, onlar bizə bir o qədər çox nəzərə çarpır. Bu mövzu bu müzakirədə təsadüfi bir şəkildə işlənmək üçün çox yeni və çox vacibdir; mən yalnız bir neçə nümunəni seçib çıxarmaqla kifayətlənəcəyəm. Aşağıdakı nümunə kimi:

Məlumdur ki, bütün dövrlərdə eyni və ya əks cinsdən olan şəxsləri cinsi obyektləri kimi qəbul edə bilən insanlar olub və hələ də var; bu zaman bir istiqamət digərinə mane olmur. Biz bu insanları biseksual adlandırırıq, onların mövcudluğunu çox da təəccüblənmədən qəbul edirik. Lakin öyrəndik ki, bütün insanlar bu mənada biseksualdır və libidolarını ya açıq, ya da gizli şəkildə hər iki cinsdən olan obyektlərə bölüşdürürlər. Yalnız burada bir məqam diqqətimizi çəkir. İlk halda iki istiqamət bir-biri ilə maneəsiz uyğunlaşmış olsa da, digər və daha çox rast gəlinən halda onlar barışmaz münaqişə vəziyyətindədirlər. Bir kişinin heteroseksuallığı homoseksuallığa dözmür və eyni şəkildə əksinədir. Əgər birincisi daha güclüdürsə, ikincini gizli saxlamağa və reallıqda təmin edilmədən kənarlaşdırmağa nail olur; digər tərəfdən, bir kişinin heteroseksual funksiyası üçün gizli homoseksuallıqdan yaranan pozğunluqdan daha böyük təhlükə yoxdur. Aşağıdakı izahı verməyə çalışmaq olar: yalnız müəyyən miqdarda libido mövcuddur və bir-biri ilə rəqabət aparan bu iki istiqamət onun uğrunda mübarizə aparmalıdır. Ancaq rəqiblər niyə mövcud olan libido miqdarını nisbi güclərinə görə özləri arasında mütəmadi olaraq bölüşmürlər, halbuki bəzi hallarda bunu edə bilirlər, aydın deyil. Münaqişəyə meyl, libidonun miqdarından asılı olmayaraq, vəziyyətə yeni əlavə olunan xüsusi bir şey kimi görünür. Belə müstəqil şəkildə ortaya çıxan münaqişə meylini, sərbəst təcavüzün bir hissəsinin müdaxiləsindən başqa bir şeyə aid etmək çətindir.

Burada müzakirə olunan halı dağıdıcılıq və ya təcavüz həvəsinin ifadəsi kimi qəbul etsək, dərhal sual yaranır: eyni baxışı digər münaqişə nümunələrinə genişləndirmək, hətta psixi münaqişə haqqında bütün məlumatlarımızı bu yeni nöqteyi-nəzərdən yenidən nəzərdən keçirmək lazım deyilmi? Biz qəbul edirik ki, ibtidai insandan mədəni insana inkişaf yolunda təcavüzün çox əhəmiyyətli daxilləşməsi, içəriyə yönəlməsi baş verir və nəticədə baş tutmayan xarici mübarizələr üçün daxili münaqişələr şübhəsiz ki, düzgün ekvivalentdir. Mən yaxşı bilirəm ki, ölüm, dağıdıcılıq və ya təcavüz həvəsini libidoda özünü göstərən Erosun bərabər hüquqlu ortağı kimi təqdim edən dualistik nəzəriyyə ümumiyyətlə az rəğbət qazanıb və psixoanalitiklər arasında da əslində qəbul edilməyib. Buna görə də, yaxınlarda nəzəriyyəmizi yunan erkən dövrünün böyük mütəfəkkirlərindən birində yenidən tapmaq məni daha çox sevindirdi. Mən bu təsdiqə orijinallıq nüfuzunu xoşla qurban verirəm, xüsusilə də keçmiş illərdəki oxu həcmimi nəzərə alsam, sözdə “yeni yaradıcılığımın” kriptomneziya nəticəsi olub-olmadığından heç vaxt əmin ola bilmirəm.

Akraqaslı (Girgenti) Empedokl, təxminən e.ə. 495-ci ildə doğulmuş, Yunan mədəniyyət tarixinin ən böyük və ən qəribə simalarından biri kimi görünür. Onun çoxşaxəli şəxsiyyəti müxtəlif istiqamətlərdə özünü göstərirdi; o, tədqiqatçı və mütəfəkkir, peyğəmbər və sehrbaz, siyasətçi, insansevər və təbiətşünas həkim idi; o, Selinunt şəhərini malyariyadan azad etmişdir, dövrünün insanları ona tanrı kimi sitayiş edirdilər. Onun ruhu ən kəskin ziddiyyətləri özündə birləşdirmiş kimi görünür; fiziki və fizioloji tədqiqatlarında dəqiq və soyuqqanlı olsa da, qaranlıq mistikadan çəkinmir, heyrətamiz fantaziyalı cəsarətlə kosmik spekulyasiyalar qurur. Capelle onu doktor Faustla müqayisə edir, “çox sirr ona açıq oldu”. Bilik imperiyası bu qədər çox vilayətə parçalanmadığı bir dövrdə yarandığı üçün, onun təlimlərinin bəziləri bizə ibtidai görünməlidir. O, şeylərin fərqliliyini torpaq, su, od və hava dörd elementinin qarışıqları ilə izah edirdi, təbiətin canlılığını və ruhların köçünü qəbul edirdi, lakin canlıların mərhələli inkişafı, ən uyğun olanın qalması və bu inkişafda təsadüfün (tuxé) rolunun tanınması kimi müasir ideyalar da onun təlim binasına daxil olur.

Lakin bizim marağımız Empedoklun psixoanalitik həvəs nəzəriyyəsinə o qədər yaxın olan təliminə aiddir ki, yunanlınınkının kosmik fantaziya olması, bizimkinin isə bioloji etibarlılıq iddiası ilə kifayətlənməsi fərqi olmasaydı, ikisinin eyni olduğunu iddia etməyə çalışmaq olardı. Empedoklun kainata tək canlı varlıq kimi eyni ruh verilməsini təsdiq etməsi faktı, şübhəsiz ki, bu fərqin əhəmiyyətinin böyük hissəsini əlindən alır.¹²

Beləliklə, filosof öyrədir ki, dünyəvi və psixi həyatda hadisələrin iki prinsipi var və onlar əbədi mübarizə içindədirlər. O, onları filia — sevgi — və neikos — mübarizə adlandırır. Bu qüvvələrdən biri, onun üçün əsasən 'həvəs xarakterli təsir göstərən təbiət qüvvələri, heç bir məqsədi dərk edən intellekt deyil', dörd elementin ilkin hissəciklərini bir bütövlükdə birləşdirməyə can atır, digəri isə əksinə, bütün bu qarışıqları geri qaytarmaq və elementlərin ilkin hissəciklərini bir-birindən ayırmaq istəyir. Dünya prosesini o, iki əsas qüvvədən birinin və ya digərinin qələbə çaldığı, bir dəfə sevginin, növbəti dəfə mübarizənin niyyətini tam həyata keçirdiyi və dünyaya hökm etdiyi, bundan sonra digər, məğlub olan tərəfin işə düşdüyü və öz növbəsində rəqibini məğlub etdiyi, heç vaxt dayanmayan davamlı növbələşmə kimi təsəvvür edir.

Empedoklun iki əsas prinsipi — filia və neikos — ad və funksiya baxımından bizim iki ilkin həvəsimiz olan Eros və Destruksiya ilə eynidir; biri mövcud olanı daha böyük vahidlərdə birləşdirməyə çalışır, digəri isə bu birləşmələri dağıtmağa və onların yaratdığı strukturları məhv etməyə çalışır. Lakin iki yarım minillikdən sonra yenidən ortaya çıxan bu nəzəriyyənin bəzi cəhətlərdən dəyişmiş olmasına təəccüblənməyəcəyik. Bizə tətbiq olunan biopsixik məhdudiyyətdən başqa, bizim əsas maddələrimiz artıq Empedoklun dörd elementi deyil, həyat bizim üçün cansız olandan kəskin şəkildə ayrılıb, biz artıq maddə hissəciklərinin qarışması və ayrılması haqqında deyil, həvəs komponentlərinin birləşməsi və ayrılması haqqında düşünürük. Həmçinin, biz destruksiya həvəsimizi ölüm həvəsinə, canlı olanın cansız olana qayıtmağa can atmasına endirərək, 'mübarizə' prinsipini müəyyən dərəcədə bioloji əsasla təmin etmişik. Bu, analoq bir həvəsin əvvəllər də mövcud olduğunu inkar etmək və təbii ki, belə bir həvəsin yalnız həyatın yaranması ilə ortaya çıxdığını iddia etmək deyil. Və heç kim Empedoklun təlimində həqiqət nüvəsinin gələcək dərkində necə bir geyimdə görünəcəyini əvvəlcədən görə bilməz.

VII

S. Ferenczinin 1927-ci ildə oxuduğu məzmunlu bir məruzə, 'Analizlərin başa çatdırılması problemi', 'analizin sonsuz proses olmadığını, lakin analitikin uyğun bilik və səbri ilə təbii bir nəticəyə gətirilə biləcəyi' haqqında təsəlliverici təminatla bitir. Mənim fikrimcə, bu məqalə ümumilikdə analizin qısaldılmasını deyil, dərinləşdirilməsini hədəf seçməyə çağırış kimi başa düşülür. Ferenczi daha bir dəyərli qeyd əlavə edir ki, analitikin öz 'yanılmalarından və səhvlərindən' kifayət qədər öyrənməsi və 'öz şəxsiyyətinin zəif nöqtələrini' nəzarət altına alması uğur üçün çox həlledicidir. Bu, mövzumuza vacib bir əlavə verir. Yalnız xəstənin Mən təbiəti deyil, analitikin özünəməxsusluğu da analitik müalicənin perspektivlərinə təsir edən və müqavimətlər kimi onu çətinləşdirən amillər arasında öz yerini tələb edir.

Şübhəsizdir ki, analitiklər öz şəxsiyyətlərində xəstələrini tərbiyə etmək istədikləri psixi normallıq dərəcəsini tam əldə etməmişlər. Analizə qarşı çıxanlar adətən bu həqiqətə istehza ilə işarə edir və analitik səylərin faydasızlığına arqument kimi istifadə edirlər. Bu tənqidi ədalətsiz tələb kimi rədd etmək olar. Analitiklər müəyyən bir sənəti icra etməyi öyrənmiş və digərləri kimi insan ola bilən şəxslərdir. Adətən, daxili orqanları sağlam olmayan birinin daxili xəstəliklər üzrə həkimliyə yararsız olduğunu iddia etmirlər; əksinə, tüberküloz təhlükəsi altında olan birinin tüberküloz xəstələrinin müalicəsində ixtisaslaşmasında müəyyən üstünlüklər tapmaq olar. Ancaq hallar eyni deyil. Ağciyər və ya ürək xəstəsi olan həkim, əgər iş qabiliyyətini saxlayıbsa, öz xəstəliyi nəticəsində daxili xəstəliklərin nə diaqnostikasında, nə də müalicəsində əngəllənməyəcək, halbuki analitik, analitik işin xüsusi şərtləri səbəbindən öz qüsurlarına görə xəstənin vəziyyətini düzgün dərk etməkdə və ona məqsədəuyğun şəkildə reaksiya verməkdə həqiqətən çətinlik çəkəcək. Buna görə də, analitikdən öz ixtisasına uyğunluğunun bir hissəsi kimi daha yüksək dərəcədə psixi normallıq və düzgünlük tələb etmək məntiqlidir; üstəlik, o, müəyyən analitik vəziyyətlərdə xəstəyə nümunə, digərlərində isə müəllim kimi təsir göstərmək üçün müəyyən bir üstünlüyə də ehtiyac duyur. Və nəhayət, analitik münasibətin həqiqət sevgisi, yəni reallığın tanınması əsasında qurulduğunu və hər cür görünüş və aldatmanı istisna etdiyini unutmaq olmaz.¹³

Bir an dayanaq ki, analitikə öz fəaliyyətini icra edərkən bu qədər ağır tələbləri yerinə yetirməli olduğunu bildiyimiz üçün səmimi həmrəyliyimizi ifadə edək. Elə görünür ki, analiz etmək, əvvəlcədən uğursuzluğun qaçılmaz olduğu həmin “qeyri-mümkün” peşələrin üçüncüsüdür. Digər ikisi, çoxdan məlum olanlar, tərbiyə və idarəçilikdir. Gələcək analitikin analizlə məşğul olmadan əvvəl mükəmməl insan olması, yəni yalnız bu qədər yüksək və nadir kamilliyə malik şəxslərin bu peşəyə müraciət etməsi tələb oluna bilməz. Amma bu yazıq öz peşəsində ehtiyac duyacağı o ideal uyğunluğu harada və necə əldə etməlidir? Cavab belə olacaq: öz-analizdə, onun gələcək fəaliyyəti üçün hazırlığı buradan başlayır. Praktik səbəblərə görə bu yalnız qısa və qeyri-kamil ola bilər, onun əsas məqsədi müəllimə namizədin təhsilini davam etdirməyə qəbul edilib-edilməyəcəyi haqqında qərar verməyə imkan verməkdir. Onun vəzifəsi, şagirdə şüursuzun mövcudluğu haqqında qəti inam aşıladığı, sıxışdırılmışın üzə çıxması zamanı adətən inanılmaz olan özünüqavrayışları öyrətdiyi və analitik fəaliyyətdə tək özünü doğrultmuş texnikanı ilk nümunədə göstərdiyi zaman yerinə yetirilmiş olur. Bu tək başına təlim üçün kifayət etməzdi, lakin gözlənilir ki, öz-analizdə alınan təsirlər onun dayandırılması ilə bitməsin, Mənin yenidən işlənməsi prosesləri analiz olunan şəxsdə spontan olaraq davam etsin və bütün gələcək təcrübələri yeni qazanılmış məna çərçivəsində istifadə etsin. Bu həqiqətən də belə olur və bu baş verdiyi qədər, analiz olunan şəxsi analitik olmağa yararlı edir.

Təəssüf ki, bununla yanaşı başqa şeylər də olur. Bunu təsvir etmək istəyənlər təəssüratlardan asılı qalır; bir tərəfdə düşmənçilik, digər tərəfdə tərəfdarlıq obyektiv araşdırma üçün əlverişli olmayan bir mühit yaradır. Görünür ki, çoxlu analitiklər analizdən irəli gələn nəticələri və tələbləri öz şəxslərindən uzaqlaşdırmağa imkan verən müdafiə mexanizmlərini öyrənirlər, ehtimal ki, onları başqalarına yönəldərək, beləliklə özləri necə idisə elə qalır və analizin tənqidi və düzəldici təsirindən yayınmağa nail olurlar. Ola bilər ki, bu proses, insana güc verildikdə onu sui-istifadə etməməyin çətin olduğunu bizə xatırladan şairi haqlı çıxarır. Bəzən başa düşməyə çalışan şəxsə, xüsusi ehtiyat tədbirləri görülmədən rentgen şüaları ilə işlədikdə onların təsiri ilə xoşagəlməz analogiya yada düşür. İnsan ruhunda azadlığa can atan bütün sıxışdırılmışlarla daim məşğul olma nəticəsində analitikdə də adətən boğulmuş vəziyyətdə saxlaya bildiyi bütün həvəs tələblərinin oyadılması təəccüblü olmazdı. Bunlar da analizin “təhlükələri”dir, baxmayaraq ki, onlar passiv tərəfə deyil, əksinə, analitik vəziyyətin aktiv tərəfdaşını hədəf alır və onlarla qarşılaşmaqdan imtina etmək olmaz. Hansı yolla olacağına dair şübhə yoxdur. Hər analitik təxminən beş ildən bir, bu addımdan utanmadan, yenidən analizin obyekti olmalıdır. Yəni, öz-analiz də sonlu vəzifədən sonsuz vəzifəyə çevriləcək, yalnız xəstə üzərində terapevtik analiz deyil.¹⁴

Lakin burada bir yanlış anlamanın qarşısını almaq vaxtıdır. Analizin ümumiyyətlə sonu olmayan bir iş olduğunu iddia etmək niyyətində deyiləm. Bu suala nəzəri baxımdan necə yanaşılırsa yanaşılsın, məncə, analizin bitirilməsi praktik məsələdir. Hər təcrübəli analitik, işlər yaxşı getdikdən sonra xəstə ilə daimi vidalaşdığı bir sıra halları xatırlaya bilər. Sözdə xarakter analizi hallarında praktika nəzəriyyədən çox az uzaqlaşır. Burada, mütəxəssis həddindən artıq gözləntilərdən uzaq dursa və analizə ekstremal vəzifələr qoymasa belə, təbii bir sonu asanlıqla proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Məqsəd, sxematik normallıq xatirinə bütün insan xüsusiyyətlərini silmək və ya “dərindən analiz edilmiş” şəxsin heç bir ehtiras hiss etməməli və daxili konfliktlər yaratmamasını tələb etmək olmamalıdır. Analiz, Mən funksiyaları üçün ən əlverişli psixoloji şərtləri yaratmalıdır; vəzifəsi bununla bitir.

VIII

Həm terapevtik, həm də xarakter analizlərində iki mövzunun xüsusilə önə çıxdığına və analitik üçün qeyri-adi çətinliklər yaratdığına diqqət yetirilir. Bununla ifadə olunan qanunauyğunluğu uzun müddət görməməzlikdən gəlmək olmaz. Bu iki mövzu cinslər arasındakı fərqlə bağlıdır; biri kişi üçün nə qədər xarakterikdirsə, digəri də qadın üçün o qədər xarakterikdir. Məzmun fərqli olsa da, bunlar açıq uyğunluqlardır. Hər iki cinsə ortaq olan bir şey, cins fərqi ilə başqa bir ifadə formasına sıxışdırılıb.

Bir-birinə uyğun gələn bu iki mövzu qadın üçün penis həsədidir — kişi cinsiyyət orqanına sahib olmağa müsbət can atma —, kişi üçün isə digər kişiyə qarşı passiv və ya qadına xas mövqeyinə qarşı müqavimətdir. Ortaq olan şeyi psixoanalitik nomenklatura erkən dövrdə kastrasiya kompleksinə münasibət kimi qeyd edib; Alfred Adler sonradan kişi üçün tamamilə doğru olan “kişi etirazı” terminini işlədib; məncə, insan psixikasının bu qədər qəribə hissəsi üçün əvvəldən doğru təsvir “qadınlıqdan imtina” olmalı idi.

Nəzəri təlim binamıza yerləşdirməyə çalışarkən, bu amilin təbiətcə hər iki cinsdə eyni yerləşməni tapa bilməyəcəyini nəzərdən qaçırmaq olmaz. Kişidə kişilik iddiası əvvəldən və tamamilə Mənə uyğundur; passiv mövqe, kastrasiyanın qəbulunu tələb etdiyi üçün, güclü şəkildə sıxışdırılır və çox vaxt yalnız həddindən artıq kompensasiyalar onun mövcudluğuna işarə edir. Qadında da kişiliyə can atma müəyyən bir vaxtda, yəni feminenliyə inkişafdan əvvəl, fallik fazada Mənə uyğundur. Lakin sonra o, feminenliyin taleyinin asılı olduğu həlledici sıxışdırma prosesinə məruz qalır. Çox şey kişilik kompleksinin kifayət qədər hissəsinin sıxışdırmadan yayınması və xarakterə daimi təsir göstərməsindən asılı olacaq; kompleksin böyük hissələri feminenliyin qurulmasına töhfə vermək üçün normal olaraq çevrilir; penisə olan doymamış istəkdən uşağa və penisi daşıyan kişiyə olan istək yaranmalıdır. Lakin çox vaxt kişilik istəyinin şüursuzda qaldığını və sıxışdırma tərəfindən öz pozucu təsirlərini yaydığını görəcəyik.

Yuxarıdakılardan göründüyü kimi, hər iki halda sıxışdırmaya məruz qalan əks cinsdir. Mən artıq başqa bir yerdə qeyd etmişəm ki, bu nöqteyi-nəzər mənə Wilhelm Flis tərəfindən irəli sürülmüşdür; o, cinslər arasındakı ziddiyyəti sıxışdırmanın əsl səbəbi və ilkin motiv kimi izah etməyə meylli idi. Sıxışdırmanı bu şəkildə cinsiləşdirməyi, yəni onu yalnız psixoloji deyil, bioloji əsaslandırmağı rədd etdiyim zaman, o vaxtkı etirazımı təkrar edirəm.

Bu iki mövzunun — qadında penis istəyi və kişidə passiv mövqeyə qarşı müqavimət — əhəmiyyəti Ferenczinin diqqətindən yayınmamışdır. 1927-ci ildəki mühazirəsində o, hər bir uğurlu analizin bu iki kompleksi həll etmiş olması tələbini irəli sürür. Mən öz təcrübəmə əsasən əlavə etmək istəyirəm ki, Ferenczini burada xüsusilə tələbkər hesab edirəm. Analitik işin heç bir mərhələsində insan, qadınları penis istəklərini yerinə yetirilməz hesab edib tərk etməyə və kişiləri kişiyə qarşı passiv mövqenin həmişə kastrasiya mənasına gəlmədiyini və bir çox həyat münasibətlərində zəruri olduğunu inandırmağa çalışarkən, nəticəsiz təkrarlanan səylərin ağırlığından və “balıqlara vaaz vermək” şübhəsindən daha çox əziyyət çəkmir. Kişinin inatçı həddindən artıq kompensasiyasından ən güclü transfer müqavimətlərindən biri yaranır. Kişi ata əvəzedicisinə tabe olmaq, ona minnətdar olmaq istəmir, buna görə də həkimdən sağalmanı qəbul etmək istəmir. Qadının penis istəyindən analoji bir transfer yarana bilməz, əksinə, bu mənbədən daxili əminliyin — analitik müalicənin faydasız olacağı və xəstəyə kömək edilə bilməyəcəyi haqqında — ağır depressiya partlayışları gəlir. Əgər öyrənilirsə ki, ağrılı şəkildə çatışmayan kişi orqanını əldə etmək ümidi onu müalicəyə məcbur edən ən güclü motiv idi, ona haqsızlıq edilməz.¹⁵¹⁶

Lakin bundan da öyrənilir ki, müqavimətin hansı formada — transfer kimi və ya başqa şəkildə — ortaya çıxmasının əhəmiyyəti yoxdur. Həlledici olan, müqavimətin heç bir dəyişikliyə imkan verməməsi, hər şeyin olduğu kimi qalmasıdır. Çox vaxt belə bir təəssürat yaranır ki, penis istəyi və kişi etirazı ilə bütün psixoloji qatlardan keçib “ana qaya”ya çatmışıq və beləliklə fəaliyyətimizin sonundayıq. Bu belə olmalıdır, çünki psixi olan üçün bioloji olan həqiqətən də təməldə yatan ana qayanın rolunu oynayır. Qadınlığın rədd edilməsi bioloji faktdan, cinslə bağlı böyük sirrin bir hissəsindən başqa bir şey ola bilməz. Bir analitik müalicədə bu amilin öhdəsindən nə vaxt və ya ümumiyyətlə gəlib-gəlmədiyimizi söyləmək çətin olacaq. Biz, analiz olunan şəxsə mövqeyini yoxlamaq və dəyişmək üçün mümkün olan hər cür stimulu verdiyimizə əminliklə özümüzü təsəlli veririk.¹⁷

7 / 16

Musa Adamı və monoteist din

I. Musa misirli

Bir xalqın öz oğulları arasında ən böyük kimi təriflədiyi adamı inkar etmək, xüsusilə də insan özü bu xalqa mənsubdursa, xoş və ya asanlıqla görüləcək bir iş deyil. Ancaq insan, iddia edilən milli maraqlar xatirinə həqiqəti kənara atmaq üçün heç bir nümunə ilə razı salına bilməz və bir məsələnin aydınlaşdırılmasından anlayışımız üçün qazanc gözləmək də olar.

Yəhudi xalqına qurtarıcı, qanunverici və din qurucusu olan Musa Adamı o qədər uzaq dövrlərə aiddir ki, onun tarixi şəxsiyyət yoxsa əfsanənin məhsulu olub-olmadığı sualını yan keçmək mümkün deyil. Əgər o yaşayıbsa, bu, b.e.ə. 13-cü, bəlkə də 14-cü əsr idi; biz onun haqqında müqəddəs kitablar və yəhudilərin yazılı ənənələrindən başqa məlumat almamışıq. Buna görə də son qətiyyətə malik olmasa da, tarixçilərin böyük əksəriyyəti Musanın həqiqətən yaşadığını və onunla bağlı olan Misirdən çıxışın həqiqətən baş verdiyini təsdiqləmişlər. Bu fərziyyəni qəbul etməsək, İsrail xalqının sonrakı tarixinin anlaşılmaz olacağı haqqında əsaslı şəkildə iddia edilir. Müasir elm ümumiyyətlə daha ehtiyatlı olub və ənənələrə tarixi tənqidin ilkin dövrlərindəkindən qat-qat daha yumşaq yanaşır.

Musa şəxsiyyətində diqqətimizi çəkən ilk şey, ibrani dilində Moshe adlanan addır. Sual vermək olar: o haradandır? O nə deməkdir? Məlum olduğu kimi, artıq Çıxış kitabının 2-ci fəslindəki hesabat bir cavab verir. Orada Nil çayına atılmış körpəni xilas edən misir şahzadəsinin ona bu adı verdiyi və etimoloji əsaslandırma ilə: "çünki mən onu sudan çıxardım" dediyi danışılır. Lakin bu izah açıq şəkildə qeyri-kafidir. "Yəhudi Leksikonu"nda bir müəllif belə hökm verir: "Adın 'Sudan çıxarılan' kimi Bibliya təfsiri..." "xalq etimologiyasıdır və aktiv yəhudi forması (ən çoxu 'çıxaran' mənasını verən 'Mose') ilə uyğunlaşdırıla bilməz." Bu rədd cavabını iki əlavə səbəblə dəstəkləmək olar: birincisi, misirli şahzadəyə adın yəhudi dilindən törəməsini aid etmək mənasızdır; ikincisi isə, uşağın çıxarıldığı su, çox güman ki, Nil çayının suyu deyildi.

Buna qarşı, uzun müddətdir və müxtəlif tərəflərdən Mose adının misir lüğət ehtiyatından gəldiyi fərziyyəsi irəli sürülmüşdür. Bu mənada fikirlərini bildirmiş bütün müəllifləri qeyd etmək əvəzinə, J. H. Breastedin yeni kitabından müvafiq hissəni tərcümə şəklində daxil etmək istəyirəm; onun "Misirin Tarixi" (1906) mötəbər sayılır. "Diqqət çəkən haldır ki, onun (bu rəhbərin) adı, Mose, misirli idi. Bu, sadəcə olaraq 'uşaq' mənasını verən misir sözü 'mose'-dir və daha tam ad formalarının, məsələn, Amon-mose, yəni Amon-uşaq, və ya Ptah-mose, Ptah-uşaq kimi adların qısaltmasıdır; bu adlar özləri də daha uzun cümlələrin qısaltmasıdır: Amon (bir uşaq bəxş etdi) və ya Ptah (bir uşaq bəxş etdi). 'Uşaq' adı tezliklə uzun və tam ad üçün rahat bir əvəz oldu və 'Mose' ad forması misir abidələrində az rast gəlinmir. Mosenin atası oğluna şübhəsiz ki, Ptah və ya Amon ilə birləşmiş bir ad vermişdi və tanrı adı gündəlik həyatda tədricən işlənməkdən düşdü, nəticədə oğlan sadəcə 'Mose' adlandırıldı. (Mose adının sonundakı 's' Əhd-i Atiqin yunan dilinə tərcüməsindən gəlir. O, həmçinin ibrani dilinə aid deyil, orada ad 'Mosche' kimi səslənir.)" Mən həmin hissəni söz-söz təkrar etdim və onun təfərrüatlarına görə məsuliyyəti bölüşməyə heç də hazır deyiləm. Mən həmçinin Breastedin siyahısında misir krallarının siyahısında rast gəlinən analoji teofor adları, məsələn, Ah-mose, Tut-mose (Totmes) və Ra-mose (Ramses) adlarını məhz buraxmasına bir az təəccüblənirəm.¹⁸¹⁹

İndi gözləmək lazımdır ki, Mose adını misirli kimi tanıyan çoxlu sayda insanlardan biri, misir adını daşıyan şəxsin özü də misirli ola biləcəyi nəticəsini çıxarmış və ya ən azı bu ehtimalı nəzərdən keçirmiş olsun. Müasir dövr üçün biz belə nəticələr çıxarmağa çəkinmədən icazə veririk, baxmayaraq ki, hazırda bir şəxs bir deyil, iki ad – soyadı və ad daşıyır və yeni şəraitdə ad dəyişiklikləri və uyğunlaşmaları istisna edilmir. Biz sonra şair Şamissin fransız mənşəli olduğunu, Napoleon Buonapartenin isə əksinə, italyan mənşəli olduğunu və Benjamin Disraelinin həqiqətən, adı gözlətdiyi kimi, italyan yəhudi olduğunu təsdiqləndiyini görəndə heç də təəccüblənmirik. Və qədim və erkən dövrlər üçün, düşünmək lazımdır ki, ad əsasında mənsubiyyət haqqında belə bir nəticə çıxarmaq daha da etibarlı və əslində məcburi görünməlidir. Lakin bildiyimə görə, Musa məsələsində heç bir tarixçi bu nəticəni çıxarmayıb, hətta Breasted kimi “Misirlilərin bütün hikmətinə” bələd olduğunu qəbul etməyə hazır olanlar belə bunu etməyib.

Burada mane olan şeyin nə olduğunu dəqiq təxmin etmək mümkün deyil. Bəlkə də Bibliya ənənəsinə hörmət aşılmaz idi. Bəlkə də Musa adlı adamın yəhudi olmaya biləcəyi fikri çox ağlasığmaz görünürdü. Hər halda, aydın olur ki, misir adının tanınması Musanın mənşəyinin qiymətləndirilməsində həlledici hesab edilmir və ondan başqa heç nə nəticə çıxarılmır. Əgər bu böyük adamın milliyəti sualı əhəmiyyətli sayılırsa, onun cavabı üçün yeni material təqdim etmək arzuolunan olardı.

Mənim kiçik məqaləm bunu hədəfləyir. Onun “Imago” jurnalında yer almaq iddiası, məzmununun psixoanalizin tətbiqi olması faktına əsaslanır. Bu yolla əldə edilən arqument şübhəsiz ki, yalnız analitik düşünməyə bələd olan və onun nəticələrini dəyərləndirə bilən oxucuların azlıq təşkil edən hissəsinə təsir edəcək. Lakin onlar üçün bu, ümid edirəm ki, əhəmiyyətli görünəcək.

1909-cu ildə O. Rank, o vaxt hələ mənim təsirim altında olan, mənim təşəbbüsümlə 'Qəhrəmanın doğum mifi' adlı bir əsər dərc etdi.* Bu əsər, "demək olar ki, bütün əhəmiyyətli mədəni xalqlar...... qəhrəmanlarını, əfsanəvi padşah və şahzadələrini, din qurucularını, sülalə, imperiya və şəhər qurucularını, qısaca milli qəhrəmanlarını şeirlərdə və... Musanın misirli olması ehtimalı, qədim zamanlardan bu günə qədər ad çəkmədən kifayət qədər tez-tez ifadə edilsə də.²⁰²¹

Vyana. Rankın bu işə öz müstəqil töhfələrinin dəyərini kiçiltmək məqsədim deyil. əfsanələrdə tərənnüm etmişlər. "Xüsusilə, bu şəxslərin doğum və gənclik hekayələrini fantastik xüsusiyyətlərlə bəzəmişdirlər; bu xüsusiyyətlərin, müxtəlif, bəzən bir-birindən çox uzaq və tam müstəqil xalqlarda şaşırtıcı oxşarlığı, hətta qismən sözlə eyniliyi uzun müddətdir məlumdur və bir çox tədqiqatçının diqqətini çəkmişdir." Rankın nümunəsi ilə, təxminən Qalton texnikası ilə, bütün bu hekayələrin əsas xüsusiyyətlərini önə çıxaran bir "orta əfsanə" qurulsa, aşağıdakı mənzərə alınır:

"Qəhrəman yüksək ailənin, çox vaxt padşah oğludur.

Onun yaranışından əvvəl çətinliklər, məsələn, cinsi perhiz, uzun müddətli sonsuzluq və ya xarici qadağalar və ya maneələr nəticəsində valideynlərin gizli münasibəti baş verir. Hamiləlik dövründə və ya daha əvvəl, doğumdan əvvəl xəbərdarlıq edən bir elan (yuxu, kəhanət) baş verir və bu, adətən ataya təhlükə gətirir.

Nəticədə, yeni doğulmuş uşaq adətən atanın və ya onu əvəz edən şəxsin təşəbbüsü ilə öldürməyə və ya tərk etməyə təyin olunur; adətən, kiçik bir qutuda suya buraxılır.

Sonra o, heyvanlar və ya adi adamlar (çobanlar) tərəfindən xilas edilir və bir dişi heyvan və ya adi bir qadın tərəfindən əmizdirilir.

Böyüdüyü zaman, çox dəyişkən bir səyahətdə soylu valideynlərini yenidən tapır, bir tərəfdən atasından qisas alır, digər tərəfdən tanınır və böyüklüyə və şöhrətə nail olur.

Bu doğum mifinə bağlanan ən qədim tarixi şəxs, Babilonun qurucusu olan Akkadlı Sarqondur (e.ə. təxminən 2800-cu il). Miladdan əvvəl. Bizim üçün onun özünə aid edilən hesabatı burada təkrar vermək maraqlıdır:

Mən güclü padşah, Akkad padşahı Sarqonam. Anam bir Vestal idi, atamı tanımırdım, atamın qardaşı isə dağlarda yaşayırdı. Mənim şəhərimdə Fıratın sahilində yerləşən Azupiranida, anam, Vestal, məndən hamilə qaldı. O, məni gizlicə doğdu. O, məni qamışdan hazırlanmış qaba qoydu, qapağını qatranla bağladı və məni çaya buraxdı, çay məni boğmadı. Çay məni su çəkən Akkiyə apardı. Su çəkən Akki, ürəyinin lütfü ilə məni suyun üstünə çıxardı. Su çəkən Akki, məni öz oğlu kimi böyütdü. Su çəkən Akki, məni öz bağbanı etdi. Bağban işimdə İştar məni sevdi, mən padşah oldum və 45 il padşahlıq etdim. Akkadlı Sarqonla başlayan və bizə tanış olan adlar Musa, Kir və Romuldur. Bundan əlavə, Rank, eyni gənclik hekayəsi, tam və ya yaxşı tanınan hissələri ilə, Edip, Karna, Paris, Telefos, Persey, Herakl, Gilqamiş, Amfion və Zetos və s. kimi poeziya və ya mifə aid çoxlu qəhrəman obrazlarını toplayıb.

Bu mifin mənbəyi və məqsədi Rankın araşdırmaları ilə bizə məlum olub. Mənim üçün yalnız qısa işarələrlə buna istinad etmək kifayətdir. Qəhrəman, atasına cəsarətlə qarşı çıxan və nəhayət onu qələbə ilə məğlub edən şəxsdir. Bizim mifimiz bu mübarizəni fərdin ilkin dövrünə qədər izləyir, uşağın atanın iradəsinə qarşı doğulduğunu və onun pis niyyətinə qarşı xilas edildiyini göstərərək. Sandıqda tərk edilmə, doğumun birmənalı simvolik təsviridir; sandıq ana bətnini, su isə doğum suyunu təmsil edir. Saysız yuxularda valideyn-uşaq münasibəti suyun içindən çıxarmaq və ya sudan xilas etmək vasitəsilə təsvir olunur. Xalq fantaziyası burada nəzərdən keçirilən doğum mifini əlamətdar bir şəxsiyyətə bağlayırsa, bununla həmin şəxsi qəhrəman kimi tanımaq, onun qəhrəman həyatının sxemini yerinə yetirdiyini elan etmək istəyir. Lakin bütün əsərin mənbəyi uşağın valideynlərinə, xüsusilə ataya olan hiss münasibətlərindəki dəyişikliklərə reaksiya verdiyi, uşağın 'ailə romanı' adlanan hadisədir. İlk uşaqlıq illərində atanın böyük dərəcədə həddindən artıq qiymətləndirilməsi hökm sürür; yuxu və nağıllarda kral və kraliça həmişə yalnız valideynləri təmsil edir, sonradan isə rəqabət və real məyusluğun təsiri altında valideynlərdən ayrılma və ataya qarşı tənqidi mövqe başlayır. Beləliklə, mifdəki iki ailə, həm nəcib, həm də aşağı təbəqədən olan, uşağın ardıcıl həyat dövrələrində öz ailəsini necə gördüyünü əks etdirir.

Deyə bilərik ki, bu izahatlar sayəsində qəhrəmanın doğumu haqqında mifin yayılması və bənzərliyi tam aydın olur. Musa haqqında doğum və tərk edilmə əfsanəsinin xüsusi mövqe tutması, hətta əsas bir nöqtədə digərlərinə zidd olması daha çox marağımıza layiqdir.

Biz əfsanənin uşağın taleyini aralarında cərəyan etdirdiyi iki ailədən çıxış edirik. Bilirik ki, analitik şərhdə onlar üst-üstə düşür və yalnız zamanca bir-birindən fərqlənir. Əfsanənin tipik formasında uşağın doğulduğu ilk ailə nəcib, çox vaxt kral mühitidir; uşağın böyüdüyü ikinci ailə isə aşağı və ya alçaldılmışdır, bu da şərhin əsaslandığı şəraitə uyğundur. Yalnız Edip əfsanəsində bu fərq silinmişdir. Bir kral ailəsindən tərk edilmiş uşaq başqa bir kral cütlüyü tərəfindən qəbul edilir. Deyilir ki, hər iki ailənin ilkin eyniliyinin məhz bu nümunədə əfsanədə də özünü göstərməsi təsadüf deyil. İki ailənin sosial kontrastı, bildiyimiz kimi, böyük adamın qəhrəman təbiətini vurğulamaq məqsədi daşıyan mifə ikinci bir funksiya verir ki, bu da xüsusilə tarixi şəxsiyyətlər üçün əhəmiyyətli olur. O, həmçinin qəhrəmana zadəganlıq diplomu yaratmaq, onu sosial olaraq yüksəltmək üçün də istifadə edilə bilər. Beləliklə, Kir medlər üçün yad fəthçidir, tərk edilmə əfsanəsi yolu ilə o, med kralının nəvəsinə çevrilir. Romulda da vəziyyət belədir; əgər ona uyğun bir şəxs yaşamışsa, bu, haradansa gəlmiş bir macərapərəst, bir sonradan görmə olmuşdur; əfsanə sayəsində o, Alba Longa kral sülaləsinin nəslindən gələn və varisi olur.

Musa halında vəziyyət tamamilə fərqlidir. Burada adətən nəcib olan ilk ailə olduqca sadədir. O, yəhudi levilərinin övladıdır. Lakin qəhrəmanın adətən böyüdüyü ikinci, aşağı ailə Misir kral sarayı ilə əvəz olunur; şahzadə onu öz oğlu kimi böyüdür. Tipdən bu sapma çoxları təəccübləndirdi. Ed. Meyer və ondan sonra başqaları belə qəbul etmişdilər ki, əfsanə əvvəlcə başqa cür səslənirmiş: Firon peyğəmbər yuxusu ilə xəbərdar edilmişdi ki, qızının oğlu ona və dövlətə təhlükə gətirəcək. Buna görə də o, uşağı doğumdan sonra Nil çayına atmağı əmr edir. Amma uşaq yəhudi adamlar tərəfindən xilas edilir və onların övladı kimi böyüdülür. Rankın ifadə etdiyi kimi, "milli motivlər" nəticəsində əfsanə bizə məlum olan formaya yenidən işlənmişdir. Lakin növbəti mülahizə göstərir ki, digərlərindən fərqlənməyən belə bir ilkin Musayla bağlı əfsanə mövcud ola bilməz. Çünki əfsanə ya misirli, ya da yəhudi mənşəlidir. Birinci hal istisna edilir; misirlilərin Musanı ucaltmaq motivləri yox idi, o, onlar üçün qəhrəman deyildi. Deməli, əfsanə yəhudi xalqı tərəfindən yaradılmalı, yəni məlum formasında rəhbərin şəxsiyyəti ilə əlaqələndirilməli idi. Amma buna tamamilə yararsız idi, çünki böyük adamını xalqa yad edən əfsanə xalqa nə fayda verərdi?

Musayla bağlı əfsanənin bu gün bizə təqdim olunan formasında o, öz gizli məqsədlərinin gerisində qalır. Əgər Musa kral nəslindən deyilsə, əfsanə onu qəhrəman edə bilməz; əgər o, yəhudi uşağı kimi qalırsa, əfsanə onun ucaldılması üçün heç nə etməmişdir. Bütöv mifin yalnız kiçik bir hissəsi təsirli qalır, yəni uşağın güclü xarici qüvvələrə baxmayaraq sağ qaldığına dair təsdiq və bu cəhət İsanın uşaqlıq hekayəsində təkrarlanır, burada Kral Herod Fironun rolunu üstlənir. Onda bizə həqiqətən belə fərz etmək azadlığı verilir ki, əfsanə materialının hansısa sonrakı, bacarıqsız işləyicisi öz qəhrəmanı Musada klassik, qəhrəmanı seçən tərketmə əfsanəsinə bənzər bir şey yerləşdirməyə məcbur olmuş, lakin işin xüsusi şərtlərinə görə bu, ona uyğun gəlməmişdir. Tədqiqatımız bu qənaətbəxş olmayan və üstəlik qeyri-müəyyən nəticə ilə kifayətlənməli idi və Musanın misirli olub-olmaması sualının cavablandırılmasına heç bir töhfə verməmiş olardı. Amma tərketmə əfsanəsinin qiymətləndirilməsi üçün daha bir, bəlkə də daha ümidverici yol var.²²²³

Biz mifin iki ailəsinə qayıdırıq. Bilirik ki, analitik təfsir səviyyəsində onlar eynidir, mif səviyyəsində isə soylu və aşağı təbəqə kimi fərqlənirlər. Amma əgər söhbət mifin əlaqələndirildiyi tarixi şəxsiyyətdən gedirsə, onda üçüncü səviyyə, reallıq səviyyəsi var. Bir ailə realdır, burada şəxs, böyük adam həqiqətən doğulub böyümüşdür; digəri isə fiktivdir, mif tərəfindən öz məqsədlərini izləyərək uydurulmuşdur. Adətən real ailə aşağı, uydurma ailə isə soylu təbəqə ilə üst-üstə düşür. Musa halında isə hər şey fərqli görünürdü. Və bəlkə də yeni baxış bucağı aydınlığa gətirir ki, uşağın atıldığı ilk ailə, istifadə edilə bilən bütün hallarda uydurma olan, sonra isə uşağın qəbul edildiyi və böyüdüyü ailə real olan ailədir. Bu müddəanı, Musa əfsanəsini də tabe etdiyimiz bir ümumilik kimi qəbul etmək cəsarətini göstərsək, bir dəfəyə aydın görürük: Musa — ehtimal ki, nəcib — bir misirlidir, əfsanə ilə yəhudi edilməyə çalışılır. Və bu, bizim nəticəmiz olardı! Suya atılma öz yerində idi; yeni meylə tabe olmaq üçün onun məqsədi, zorakılıq olmadan deyil, əyilməli idi; tərk edilmə hadisəsindən qurtuluş vasitəsinə çevrildi.

Lakin Musa əfsanəsinin öz növündəki digərlərindən fərqlənməsi, Musa hekayəsinin xüsusi bir detallına aid edilə bilərdi. Adətən bir qəhrəman həyatı boyu aşağı başlanğıclarından yüksəlsə də, Musa adamının qəhrəman həyatı, öz ucalığından aşağı düşməsi, İsrail oğullarına doğru enməsi ilə başladı.

Bu kiçik araşdırmanı, Musanın misirli olması ehtimalı üçün ikinci, yeni bir arqument əldə etmək ümidi ilə apardıq. Birinci arqumentin adından irəli gəldiyini və çoxları üzərində həlledici təsir göstərmədiyini eşitmişik. Tərk edilmə əfsanəsinin analizindən irəli gələn yeni arqumentin də daha uğurlu olmayacağına hazır olmaq lazımdır. Etirazlar, ehtimal ki, əfsanələrin formalaşması və yenidən qurulması şəraitinin bizim kimi nəticə çıxarmağı əsaslandırmaq üçün həddindən artıq qeyri-şəffaf olduğuna və Musa qəhrəman obrazı haqqında ənənələrin qarışıqlığına, ziddiyyətlərinə, əsrlər boyu davam edən məqsədyönlü yenidən işləmə və üst-üstə yığılmanın aydın əlamətlərinə malik olmasına və tarixi həqiqət nüvəsini işıq üzü görməyə çalışan bütün cəhdləri boşa çıxarmalı olduğuna yönəldiləcək. Mən özüm bu inkarçı mövqeyi bölüşmürəm, amma onu rədd etmək də qadir deyiləm.²⁴

Əgər daha çox əminlik əldə etmək mümkün deyildisə, bu araşdırmanı ümumiyyətlə ictimaiyyətin diqqətinə niyə çatdırdım? Təəssüf edirəm ki, mənim əsaslandırmam da işarələrdən kənara çıxa bilmir. Çünki burada qeyd olunan iki arqumentin apardığı istiqamətə qapılmaq və Musanın nüfuzlu bir misirli olduğu fərziyyəsinə ciddi yanaşmağa çalışmaq olarsa, çox maraqlı və geniş perspektivlər ortaya çıxır. Uzaq olmayan bəzi fərziyyələrin köməyi ilə Musanın qeyri-adi addımında ona rəhbərlik edən hərəkətverici qüvvələri anlamaq mümkün görünür və bununla sıx əlaqədar olaraq, onun yəhudi xalqına verdiyi qanunvericilik və dinin çoxsaylı xarakter və xüsusiyyətlərinin mümkün əsaslandırmasını qavramaq, habelə ümumiyyətlə monoteist dinlərin yaranması haqqında əhəmiyyətli baxışlara təşviq olmaq mümkün olur. Lakin bu qədər vacib məlumatları yalnız psixoloji ehtimallara əsaslandırmaq olmaz. Əgər Musanın misirli olması bir tarixi əsas kimi qəbul edilirsə, ortaya çıxan imkanların bolluğunu onların fantaziya məhsulu olduğu və reallıqdan çox uzaq olduğu tənqidindən qorumaq üçün ən azı ikinci bir möhkəm nöqtəyə ehtiyac var. Musanın həyatının və beləliklə Misirdən çıxışın hansı dövrə təsadüf etdiyinə dair obyektiv sübut təxminən bu ehtiyacı ödəyərdi. Amma belə bir sübut tapılmadı və buna görə də Musanın misirli olması haqqındakı anlayışdan irəli gələn digər bütün nəticələrin açıqlanmaması daha yaxşıdır.

II

ƏGƏR MUSA MİSİRLİ İDİSƏ...

Bu jurnalın əvvəlki bir məqaləsində mən Musa adlı adamın – yəhudi xalqının azad edicisi və qanunvericisinin – yəhudi deyil, misirli olması haqqındakı fərziyyəni yeni bir arqumentlə təsdiqləməyə çalışmışdım. Onun adının misir dilinin lüğət fondundan gəldiyi artıq qeyd edilmişdi, baxmayaraq ki, buna layiqincə qiymət verilməmişdi; mən əlavə etmişdim ki, Musa ilə bağlı tərk edilmə mifinin təfsiri, onun bir misirli olduğunu, bir xalqın ehtiyacının onu yəhudi etmək istədiyini nəticə çıxarmağa məcbur edir. Məqaləmin sonunda mən bildirmişdim ki, Musanın misirli olması fərziyyəsindən mühüm və geniş əhatəli nəticələr çıxarmaq olar; lakin mən bu nəticələri açıq şəkildə müdafiə etməyə hazır deyiləm, çünki onlar yalnız psixoloji ehtimallara əsaslanır və obyektiv sübutdan məhrumdur. Beləliklə əldə edilən anlayışlar nə qədər əhəmiyyətli olarsa, insan onları ətrafın tənqidi hücumuna etibarlı əsaslandırma olmadan, sanki gil ayaqları olan tunc heykəl kimi, təqdim etməmək barədə xəbərdarlığı bir o qədər güclü hiss edir. Heç bir, nə qədər cazibədar olsa da, ehtimal səhvdən qoruya bilməz; hətta bir məsələnin bütün hissələri tapmaca parçaları kimi yerinə oturur görünərsə belə, ehtimalın həqiqət olmadığını və həqiqətin həmişə ehtimal olunmadığını düşünmək lazımdır. Və nəhayət, zəkasını nümayiş etdirməkdən razı olan, lakin onların iddialarının reallıqdan nə qədər uzaq olmasından asılı olmayan skolastiklərə və Talmudistlərə qoşulmaq cazibədar deyil.²⁵

Bu gün də o vaxtkı kimi ağır olan bu şübhələrə baxmayaraq, mənim hərəkətverici səbəblərimin mübarizəsindən, həmin ilk məlumatın ardınca bu davamı verməyə dair qərar doğuldu. Amma yenə də bu, bütünün özü və bütünün ən vacib hissəsi deyil.

(1)

Beləliklə, əgər Musa misirli idisə, bu fərziyyədən əldə edilən ilk qazanc, cavablandırılması çətin olan yeni bir tapmaca sualıdır. Əgər bir xalq və ya bir qəbilə böyük bir təşəbbüsə qalxırsa, gözlənilən odur ki, xalq yoldaşlarından biri liderliyə qalxacaq və ya seçki ilə bu rol üçün təyin olunacaq. Amma nüfuzlu bir misirlini – bəlkə şahzadə, kahin, yüksək dövlət xadimi – ölkəyə köçmüş, mədəni cəhətdən geri qalmış yadelli dəstəsinin başına keçməyə və onlarla birlikdə ölkəni tərk etməyə nə vadar edə bilər, bunu təxmin etmək asan deyil. Misirlinin özünə yad olan bir millətə qarşı məlum olan xor baxışı belə bir hadisəni xüsusilə qeyri-mümkün edir. Bəli, mən inanmaq istəyirəm ki, məhz buna görə, adını misirli kimi tanıyan və həmin adama Misirin bütün hikmətini aid edən tarixçilər belə, Musanın misirli olması haqqındakı ən aydın ehtimalı qəbul etmək istəmirlər.

Bu ilk çətinliyə tezliklə ikinci bir çətinlik də əlavə olunur. Biz unutmamalıyıq ki, Musa yalnız Misirdə məskunlaşan yəhudilərin siyasi rəhbəri deyil, həm də onların qanunvericisi, tərbiyəçisi idi və onları yeni bir dinin xidmətinə məcbur etdi; bu din bu gün də onun adı ilə musəvi adlandırılır. Amma tək bir insan bu qədər asanlıqla yeni bir din yarada bilərmi? Və əgər kimsə başqasının dininə təsir etmək istəyirsə, ən təbii hal onun öz dininə döndərməsi deyilmi? Misirdəki yəhudi xalqı şübhəsiz ki, hər hansı bir din formasından məhrum deyildi və əgər ona yeni bir din verən Musa misirli idisə, digər, yeni dinin misir dini olduğu fərziyyəsini rədd etmək olmaz.²⁶

Bu ehtimala mane olan bir şey var: Musaya aid edilən yəhudi dini ilə misir dini arasındakı ən kəskin ziddiyyət faktı. Birincisi, möhtəşəm və sərt monoteizm; yalnız bir Tanrı var, o tək, qüdrətli və yaxınlaşılmazdır; onun görünüşünə dözmək olmaz, ondan heç bir təsvir yaratmaq olmaz, hətta adını belə söyləmək olmaz. Misir dinində isə müxtəlif dəyər və mənşəyə malik tanrıların sayı çoxdur, bəziləri göy və yer, günəş və ay kimi böyük təbiət qüvvələrinin təcəssümü, bəzən Maat (Həqiqət, Ədalət) kimi abstraksiya və ya cırtdan Bəs kimi qəribə bir obraz, lakin əksəriyyəti ölkə çoxsaylı vilayətlərə bölündüyü dövrdən qalma yerli tanrılardır, heyvan şəklinə düşmüş, sanki köhnə totem heyvanlarından inkişafı hələ dəf etməmişlər, bir-birindən qeyri-müəyyən fərqlənir, bəzilərinə xüsusi funksiyalar təyin edildiyi demək olar ki, yoxdur. Bu tanrılara həsr olunmuş himnlər təxminən hər biri haqqında eyni şeyi deyir, onları bizi tamamilə çaşdıracaq bir üsulla bir-biri ilə eyniləşdirir. Tanrı adları bir-biri ilə birləşdirilir, elə ki, biri demək olar ki, digərinin təyin sözü halına gəlir; belə ki, "Yeni Dövlət"in çiçəklənmə dövründə Tebes şəhərinin baş tanrısı Amon-Re adlanır, bu tərkibdə birinci hissə qoç başlı şəhər tanrısını, Re isə Orun şahin başlı günəş tanrısının adını ifadə edir. Sihir və mərasim hərəkətləri, cadu sözləri və talismanlar bu tanrılara ibadəti, eləcə də misirlinin gündəlik həyatını idarə edirdi. Bu fərqlərin bəziləri sərt monoteizm ilə məhdudiyyətsiz politeizm arasındakı prinsipial ziddiyyətdən asanlıqla irəli gələ bilər. Digərləri isə aydın şəkildə mənəvi səviyyə fərqinin nəticəsidir, çünki bir din primitiv mərhələlərə çox yaxındır, digəri isə ali abstraksiyanın zirvələrinə qalxmışdır. Bu iki amilə görə, bəzən musəvi və misir dinləri arasındakı ziddiyyətin istənən və qəsdən kəskinləşdirildiyi təəssüratı yaranır; məsələn, əgər biri hər növ sehr və cadu varlığını ən sərt şəkildə qınayır, digərində isə bunlar bolluqla yayılırsa. Və ya misirlilərin tanrılarını gil, daş və metalda təcəssüm etdirməyə olan doymaq bilməz arzusu, bu gün muzeylərimiz buna çox şey borcludur, qarşısına canlı və ya təsəvvür edilən bir varlığın təsvirdə canlandırılmasına qoyulan sərt qadağa çıxılır. Amma hər iki din arasında, bizim etdiyimiz izahatlarla əhatə olunmayan başqa bir ziddiyyət də var. Qədimdə heç bir xalq ölümü inkar etmək üçün bu qədər çox iş görməmiş, o biri dünyada mövcudluğu təmin etmək üçün bu qədər ehtiyatlı davranmamış və buna uyğun olaraq, o biri dünyanın hakimi olan ölüm tanrısı Osiris, bütün misir tanrıları arasında ən populyar və şübhəsiz olanı idi. Qədim yəhudi dini isə ölümsüzlükdən tamamilə imtina etmişdir; ölüm sonrası mövcudluğun davam etməsi imkanına heç vaxt və heç yerdə toxunulmamışdır. Və bu, sonrakı təcrübələrin göstərdiyi kimi, ölümdən sonrakı mövcudluğa inamın monoteist dinlə çox yaxşı uzlaşdırıla biləcəyini nəzərə alsaq, daha da diqqətəlayiqdir.

Biz ümid edirdik ki, Musanın misirli olması fərziyyəsi müxtəlif istiqamətlərdə məhsuldar və aydınlaşdırıcı olacaq. Lakin bu fərziyyədən çıxardığımız ilk nəticə, onun yəhudilərə verdiyi yeni dinin özünün, yəni misir dininin olması, hər iki dinin fərqliliyini, hətta ziddiyyətini dərk etdikdə iflasa uğradı.

(2)

Misir din tarixinin sonradan tanınan və qiymətləndirilən diqqətəlayiq bir faktı bizə yeni bir perspektiv açır. Musanın yəhudi xalqına verdiyi dinin, misir dininin özü olmasa da, yenə də onun öz dininin, yəni bir misir dininin olması mümkündür.

Şanlı 18-ci sülalə dövründə, Misirin ilk dəfə dünya imperiyasına çevrildiyi vaxt, təxminən e.ə. 1375-ci ildə ata adı ilə eyni olan Amenhotep (IV) adlı gənc bir faraon taxta çıxdı, lakin sonradan adını dəyişdi, yalnız adını deyil. Bu kral misirlilərə minillik ənənələrinə və bütün tanış həyat tərzinə zidd olan yeni bir din tətbiq etməyə başladı. Bu, sərt bir monoteizm idi, bildiyimiz qədər, dünya tarixində bu cür ilk cəhd idi və tək bir Tanrıya inamla birlikdə, qədim dünyaya əvvəllər — və uzun müddət sonra da — yad olan dini dözümsüzlük də doğuldu. Lakin Amenhotepin hakimiyyəti yalnız 17 il davam etdi; onun e.ə. 1358-ci ildə baş verən ölümündən qısa müddət sonra yeni din silindi və bidətçi kralın xatirəsi lənətləndi. Onun tikdiyi və Tanrısına həsr etdiyi yeni paytaxtın xarabalıqlarından və ona aid qaya məzarlarındakı kitabələrdən onun haqqında bildiyimiz az sayda məlumat gəlir. Bu diqqətəlayiq, hətta bənzərsiz şəxsiyyət haqqında öyrənə biləcəyimiz hər şey ən yüksək marağa layiqdir.

Hər yeni şeyin əvvəlki dövrlərdə hazırlıqları və şərtləri olmalıdır. Misir monoteizminin mənşəyini müəyyən qədər əminliklə geriyə doğru izləmək mümkündür.*²⁷²⁸

Or (Heliopolis) Günəş Məbədinin keşişlər məktəbində uzun müddətdir universal Tanrı təsəvvürünü inkişaf etdirmək və onun mahiyyətinin etik tərəfini vurğulamaq istiqamətində meyllər fəaliyyət göstərirdi. Həqiqət, nizam və ədalət tanrıçası Maat Günəş tanrısı Renin qızı idi. Artıq islahatçının atası və sələfi olan Amenhotep III dövründə Günəş tanrısına ibadətdə yeni bir canlanma baş vermişdi, bu, ehtimal ki, güclənmiş Teb Amonuna qarşı mübarizə məqsədi daşıyırdı. Günəş tanrısının qədim adlarından biri olan Aton və ya Atum yenidən gündəmə gətirildi və gənc şah bu Aton dinində əvvəlcədən mövcud olan, onun oyatmasına ehtiyac olmayan və qoşula biləcəyi bir hərəkat tapdı.

Bu dövrdə Misirin siyasi vəziyyəti Misir dininə davamlı təsir göstərməyə başlamışdı. Böyük fəthçi Tutmose III-nin hərbi qələbələri sayəsində Misir bir dünya gücünə çevrilmişdi; cənubda Nubia, şimalda isə Fələstin, Suriya və Mesopotamiyanın bir hissəsi imperiyaya əlavə edilmişdi. Bu imperyalizm dinə universalizm və monoteizm kimi əks olunurdu. Fironun qayğısı artıq Misirdən başqa Nubia və Suriyanı da əhatə etdiyi üçün, tanrılıq da milli məhdudiyyətini tərk etməli idi; Firon Misirliyə məlum olan dünyada yeganə və mütləq hökmdar olduğu kimi, yeni tanrı da Misirlilərin tanrısı olmalı idi. Bundan əlavə, imperiya sərhədlərinin genişlənməsi ilə Misirin xarici təsirlərə daha açıq hala gəlməsi təbii idi; bəzi kraliçalar* Asiya şahzadələri idilər və monoteizmə birbaşa təkanların Suriyadan gəlməsi də mümkündür.

Amenhotep On-dakı Günəş kultuna olan bağlılığını heç vaxt inkar etmədi. Qaya məzarlarındakı yazılar sayəsində bizə çatmış və ehtimal ki, onun tərəfindən yazılmış Atona həsr olunmuş iki himndə o, Günəşi belə tərifləyir: Misir daxilində və xaricində bütün canlıların Yaradıcısı və Qoruyucusu kimi, çox əsrlər sonra Yəhudi tanrısı Yahveyə həsr olunmuş məzmurlarda yenidən təkrarlanan eyni şiddətlə. Lakin o, Günəş şüalarının təsiri haqqında elmi biliyin bu heyrətamiz qabaqlanması ilə kifayətlənmədi. Şübhəsiz ki, o, daha bir addım atmış, Günəşi maddi obyekt kimi deyil, enerjisi şüalarında özünü büruzə verən ilahi varlığın simvolu kimi sitayiş etmişdir.²⁹

Onu yalnız özündən əvvəl mövcud olan Aton dininin tərəfdarı və himayəçisi kimi nəzərdən keçirdiyimiz təqdirdə, padşaha haqqını verməmiş olarıq. Onun fəaliyyəti daha dərin və genişmiqyaslı idi. O, universal Tanrı təlimini monoteizmə çevirən yeni bir element – istisnaçılıq anını əlavə etdi. Onun himnlərindən birində bu birbaşa ifadə olunur: “Ey yeganə Tanrı, Ondan başqası yoxdur.” Yeni təlimin dəyərləndirilməsi üçün onun müsbət məzmununun bilinməsi tək başına kifayət etmədiyini də unutmamalıyıq; onun nəyi rədd etdiyini bilmək, yəni mənfi tərəfi demək olar ki, eyni dərəcədə vacibdir. Yeni dinin Zeusun başından doğulan Afina kimi birdən-birə hazır və tam təchiz olunmuş şəkildə həyata keçirildiyini düşünmək də səhv olardı. Əksinə, hər şey onun Amenhotepin hakimiyyəti dövründə tədricən gücləndiyini, getdikcə daha aydın, ardıcıl, sərt və dözümsüz olduğunu göstərir. Bu inkişaf ehtimal ki, Amonun kahinləri arasında padşahın islahatına qarşı qalxmış şiddətli müxalifətin təsiri altında baş vermişdir. Amenhotepin hakimiyyətinin altıncı ilində düşmənçilik o qədər dərinləşdi ki, padşah adını dəyişdi; həmin adın bir hissəsi artıq qadağan edilmiş tanrı adı Amon idi. O, Amenhotep əvəzinə artıq Axnaton adını götürdü.‘“ Lakin o, nifrət edilən tanrının adını yalnız öz adından deyil, bütün kitabələrdən və hətta atası Amenhotep III-ün adında rast gəlinən yerlərdən belə silib atdı. Ad dəyişikliyindən qısa müddət sonra Axnaton Amonun nəzarətində olan Teb şəhərini tərk etdi və çayın aşağı axarında yeni bir iqamətgah tikdi, ona Akhetaton (Atonun üfüqü) adını verdi. Onun xarabalıqlarının yerləşdiyi yer bu gün Tell-el-Amarna adlanır. Padşahın təqibi Amonu ən çox zədələdi, lakin yalnız onu deyil. Ölkənin hər yerində məbədlər bağlandı, ibadət qadağan edildi, məbəd mülkləri müsadirə edildi. Bəli, padşahın şövqü o qədər irəli getdi ki, çoxluq şəklində işlədilən „Tanrı‘‘ sözünü silmək üçün köhnə abidələri araşdırmağa əmr verdi.‘’ Bu tədbirlərin məğlub edilmiş kahinlər təbəqəsi və narazı xalq arasında fanatik qisas hissi yaratması təəccüblü deyil; bu hisslər padşahın ölümündən sonra sərbəst şəkildə özünü büruzə verdi. Aton dini populyarlaşmamışdı, ehtimal ki, onun şəxsiyyəti ətrafında kiçik bir dairə ilə məhdudlaşmışdı. Axnatonun sonu bizim üçün qaranlıqda qalır. Onun ailəsindən bir neçə qısaömürlü, kölgə kimi görünən varislər haqqında eşidirik. Hətta onun kürəkəni Tutankhaton Tebə qayıtmağa və adında Aton tanrısını Amonla əvəz etməyə məcbur edildi. Sonra sərkərdə Haremhabın 1350-ci ildə nizamı bərpa etməyə nail olmasına qədər anarxiya dövrü davam etdi. Şanlı 18-ci sülalə sona çatdı, eyni zamanda Nubiyada və Asiyadakı fəthləri itirildi. Bu qaranlıq keçid dövründə Misirin köhnə dinləri yenidən bərpa edildi. Aton dini ləğv edildi, Axnatonun iqamətgahı dağıdıldı və talan edildi, onun xatirəsi cinayətkar kimi qınandı.^3031323334

Aton dininin mənfi xarakteristikasından bəzi məqamları seçməyimiz müəyyən bir məqsədə xidmət edir. Əvvəla, mifik, sehrli və cadu ilə bağlı hər şey ondan xaric edilib.

Sonra Günəş tanrısının təsvir tərzi, artıq əvvəllər olduğu kimi kiçik piramida və şahin ilə deyil, demək olar ki, sadə adlandırıla bilən, insan əlləri ilə bitən şüalar yayılan dairəvi disk ilə təsvir olunur. Amarna dövrünün bütün incəsənət sevgisinə baxmayaraq, Günəş tanrısının başqa bir təsviri, Atonun şəxsi portreti tapılmadı və qətiyyətlə demək olar ki, tapılmayacaq.

Nəhayət, ölüm tanrısı Osiris və ölüm krallığı haqqında tam susqunluq. Nə himnlər, nə də məzar yazıları Misirlinin ürəyinə bəlkə də ən yaxın olan şey haqqında heç nə bilmir. Xalq dininə qarşı ziddiyyət daha aydın şəkildə nümayiş etdirilə bilməz.³⁵³⁶³⁷

(3)

İndi biz nəticə çıxarmağa cəhd edirik: əgər Musa bir Misirli idisə və əgər o, yəhudilərə öz dinini ötürmüşdüsə, bu, Axnatonun, yəni Aton dininin özü idi.

Biz əvvəlcə yəhudi dinini Misir xalq dini ilə müqayisə etdik və ikisi arasındakı ziddiyyəti müəyyən etdik. İndi isə yəhudi dinini Aton dini ilə müqayisə etməliyik, hər ikisinin ilkin eyniliyini sübut etmək ümidi ilə. Bilirik ki, bizə asan olmayan bir vəzifə həvalə olunub. Aton dini haqqında, Amon kahinlərinin qisasçılığı sayəsində bəlkə də çox az şey bilirik. Musa dinini isə yalnız son formada tanıyırıq, təxminən 800 il sonra, sürgündən sonrakı dövrdə yəhudi kahinləri tərəfindən sabitləşdirildiyi kimi. Əgər materialın bu əlverişsiz şəraitinə baxmayaraq, fərziyyəmizin xeyrinə olan bəzi əlamətlər tapsaq, onları yüksək qiymətləndirə bilərik.

Musa dininin Aton dinindən başqa bir şey olmadığına dair fərziyyəmizi sübut etmək üçün qısa bir yol olardı, yəni bir etiraf və ya bəyanat vasitəsilə. Amma qorxuram ki, bizə deyəcəklər ki, bu yol keçilməzdir. Yəhudi etiqad bəyanatı məlumdur ki, belədir: Şema Yisrael Adonay Eloheynu Adonay Ehad. Əgər Misir Aton (və ya Atum) adı yalnız təsadüfən yəhudi Adonay sözü və Suriya tanrı adı Adonis ilə səsləşmirsə, əksinə, qədim dil və məna birliyi nəticəsində belədirsə, həmin yəhudi düsturu belə tərcümə etmək olar: 'Ey İsrail, eşit, bizim Tanrımız Aton (Adonay) tək Tanrıdır.' Təəssüf ki, bu sualı cavablandırmaq üçün tamamilə səlahiyyətsizəm, ədəbiyyatda da bu barədə çox az şey tapa bildim, lakin ehtimal ki, yaxın çevrəsi Tebdən çox Heliopolisa tərəf cəlb olunmuşdular' (S. 12 və S. 19).³⁸

insan bunu bu qədər asan hesab etməməlidir. Qeyd edək ki, tanrı adı ilə bağlı problemlərə bir daha qayıtmaq məcburiyyətində qalacağıq. Hər iki dinin oxşarlıqları və fərqləri bizə çox az izahat vermədən asanlıqla görünür. Hər ikisi sərt monoteizmin formalarıdır və insan əvvəlcədən onların arasındakı uyğunluğu bu əsas xarakterə aid etməyə meylli olacaq. Yəhudi monoteizmi bəzi məqamlarda Misir monoteizmindən daha da sərt davranır, məsələn, təsvirləri ümumiyyətlə qadağan etdikdə. Ən əsas fərq—tanrı adından başqa—onunla özünü göstərir ki, yəhudi dini, Misir dininin hələ də bağlı olduğu günəş ibadətindən tamamilə uzaqlaşır. Misir xalq dini ilə müqayisə zamanı bizdə belə bir təəssürat yaranmışdı ki, prinsipial ziddiyyətdən başqa, hər iki dinin fərqliliyində qəsdən müxalifət anı da iştirak edir. Bu təəssürat, müqayisədə yəhudi dinini Aton dini ilə əvəz etdikdə haqlı görünür, çünki bildiyimiz kimi, Axnaton Aton dinini xalq dininə qarşı qəsdən düşmənçiliklə inkişaf etdirmişdir. Biz haqlı olaraq təəccüblənmişdik ki, yəhudi dini axirət və ölüm sonrası həyat haqqında heç nə bilmək istəmir, çünki belə bir təlim ən sərt monoteizmlə uyğun gələrdi. Bu təəccüb, yəhudi dinindən Aton dininə qayıtdıqda və bu imtinanın oradan götürüldüyünü qəbul etdikdə aradan qalxır, çünki Axnaton üçün xalq dininə qarşı mübarizədə bu zəruri idi, həmin dində ölülər tanrısı Osiris, yuxarı dünyanın hər hansı bir tanrısından bəlkə də daha böyük rol oynayırdı. Bu vacib məqamda yəhudi dininin Aton dini ilə uyğunluğu tezisimizə dəstək verən ilk güclü arqumentdir. Eşidəcəyik ki, bu tək deyil; Musa yəhudilərə yalnız yeni bir din verməmişdir; eyni qətiyyətlə iddia etmək olar ki, o, onlarda sünnət adətini də tətbiq etmişdir. Bu fakt bizim problemimiz üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir və demək olar ki, heç vaxt layiqincə qiymətləndirilməmişdir. Bibliya hekayəsi buna dəfələrlə ziddiyyət təşkil edir; bir tərəfdən sünnəti atalar dövrünə, Tanrı ilə İbrahim arasındakı müqavilənin əlaməti kimi aid edir, digər tərəfdən isə çox qaranlıq bir yerdə Tanrının Musaya qəzəbləndiyini, çünki müqəddəs adəti nəzərə almadığını, ona görə onu öldürmək istədiyini və Musanın arvadı, midianlı bir qadının, təhlükə altında olan kişini əməliyyatı sürətlə yerinə yetirərək Tanrının qəzəbindən xilas etdiyini danışır. Ancaq bunlar bizi çaşdırmağa icazə verilməyən təhriflərdir; biz sonradan onların motivləri haqqında dərin anlayış qazanacağıq. Yəhudilərə sünnət adətinin haradan gəldiyi sualına yalnız bir cavabın olduğu fakt olaraq qalır: Misirdən. “Tarixin atası” Herodot bizə bildirir ki, sünnət adəti Misirdə çox qədimlərdən bəri yerli adət olmuşdur və onun məlumatları mumiyalarda aparılan araşdırmalar, hətta qəbir divarlarındakı təsvirlərlə təsdiqlənmişdir. Bildiyimiz qədər, Şərqi Aralıq dənizi regionunun heç bir xalqı bu adəti icra etməmişdir; semitlərin, babilonluların və şumerlərin sünnət edilməmiş olduqlarını qəti şəkildə qəbul etmək lazımdır. Kənan sakinləri haqqında bunu Bibliya tarixi özü deyir; bu, Yaqubun qızının Şexem şahzadəsi ilə macərasının nəticəsinin ön şərtidir. Misirdə olan yəhudilərin sünnət adətini Musanın dini təsis etməsi ilə əlaqəsi olmayan başqa yolla qəbul etmiş olmaları ehtimalını tamamilə əsassız sayaraq rədd edə bilərik. İndi biz sünnətin Misirdə ümumi xalq adəti kimi icra olunduğunu qəti qəbul edirik və bir anlığına adətən qəbul edilən fərziyyəni əlavə edirik: Musa, öz qardaşlarını Misir məcburi işlərindən azad etmək, onları ölkədən kənarda müstəqil və özünə inamlı milli mövcudluğa aparmaq istəyən yəhudi idi — həqiqətən də belə oldu —, onda ona nə məna verərdi ki, eyni vaxtda onlara çətin bir adət qəbul etdirsin, bu adət onları bir növ Misirliyə çevirirdi, Misirə olan xatirələrini həmişə canlı saxlamalı idi, halbuki onun səyi tam əksinə yönəlməli idi, xalqının qulluq ölkəsindən uzaqlaşması və ‘Misirin ət qazanlarına olan həsrətə üstün gəlməsi üçün? Xeyr, bizim başlanğıc nöqtəmiz olan fakt və ona əlavə etdiyimiz fərziyyə bir-biri ilə o qədər uzlaşmazdır ki, nəticə çıxarmaq cəsarəti tapılır: Əgər Musa yəhudilərə yalnız yeni din deyil, həm də sünnət əmrini veribsə, o, yəhudi deyil, Misirli idi və onda Musa dini, ehtimal ki, Misir dini idi, xalq dininə qarşı olduğu üçün Aton dini idi, sonrakı yəhudi dini də bir neçə diqqətəlayiq nöqtədə onunla üst-üstə düşür.³⁹

Biz qeyd etmişik ki, Musanın yəhudi deyil, Misirli olması haqqındakı fərziyyəmiz yeni bir tapmaca yaradır. Yəhudidə asanlıqla başa düşülən görünən hərəkət tərzi, Misirlidə anlaşılmaz olur. Ancaq əgər Musanı Axnaton dövrünə yerləşdirsək və onu bu faraonla əlaqələndirsək, onda bu tapmaca yox olur və bütün suallarımıza cavab verən motivləşdirmə imkanları açılır. Musanın nəcib və yüksək mərtəbəli adam olduğu, bəlkə də əfsanənin iddia etdiyi kimi, həqiqətən kral ailəsinin üzvü olduğu fərziyyəsindən irəli gəlirik. O, böyük qabiliyyətlərinin şübhəsiz fərqində idi, ambisiyalı və fəal idi; bəlkə də özünə məqsəd kimi bir gün xalqa rəhbərlik etmək, imperiyaya hökmranlıq etmək ideyası gəlirdi. Faraona yaxın olan o, yeni dinin inamlı tərəfdarı idi, onun əsas ideyalarını mənimsəmişdi. Kralın ölümü və reaksiyanın başlaması ilə bütün ümid və perspektivlərinin məhv olduğunu gördü; əgər ona əziz olan inanclarından imtina etmək istəmirdisə, Misir ona artıq heç nə təqdim edə bilməzdi, o, vətənini itirmişdi. Bu çətin vəziyyətdə o, qeyri-adi bir çıxış yolu tapdı. Axnaton xalqından uzaqlaşmış və dünya imperiyasının parçalanmasına icazə vermişdi. Musanın enerjili təbiətinə uyğun olaraq, yeni bir imperiya qurmaq, Misir tərəfindən rədd edilmiş dini onlara ibadət üçün təqdim etmək istədiyi yeni bir xalq tapmaq planı var idi. Göründüyü kimi, bu, taleyə qarşı çıxmaq və Axnatonun fəlakətinin ona gətirdiyi itkiləri iki istiqamətdə kompensasiya etmək üçün qəhrəmanlıq cəhd idi. Bəlkə də o, müəyyən semit qəbilələrinin məskunlaşdığı (hələ Hyksos dövründə?) sərhəd əyalətinin (Qoşen) valisi idi. Onları öz yeni xalqı olmaları üçün seçdi. Dünya tarixi əhəmiyyətli qərar! Onlarla razılığa gəldi, başlarına keçdi və onların köçünü 'güclü əl ilə' təşkil etdi. Bibliya ənənəsi ilə tam ziddiyyət təşkil edən şəkildə, bu çıxışın sülh yolu ilə və təqib olmadan baş verdiyi qəbul edilməlidir. Musanın nüfuzu buna imkan verdi və onu dayandırmaq istəyəcək mərkəzi hakimiyyət o vaxt mövcud deyildi.

Bu quruluşumuza əsasən, Misirdən çıxış 1358-1350-ci illər arasına, yəni Axnatonun ölümündən sonra və Haremhab tərəfindən dövlət hakimiyyətinin bərpasından əvvəl. Səyahətin məqsədi yalnız Kənan ölkəsi ola bilərdi. Orada Misir hakimiyyətinin çökməsindən sonra çoxlu sayda döyüşçü Arameylər işğalçı və talançı kimi soxulmuş və beləliklə, layiqli bir xalqın yeni torpaq sahibi ola biləcəyi yeri göstərmişdilər. Biz bu döyüşçüləri 1887-ci ildə Amarna xarabalıq şəhərinin arxivində tapılan məktublardan tanıyırıq. Orada onlara Habiru deyilir və ad, necə olduğu bilinməyən bir şəkildə, sonradan gələn yəhudi işğalçılarına — İvriylərə — keçmişdir; hansı ki, Amarna məktublarında nəzərdə tutula bilməz. Fələstinin cənubunda — Kənanda — indi Misirdən çıxan yəhudilərin ən yaxın qohumları olan qəbilələr də yaşayırdı.⁴⁰

Çıxışın bütövlüyü üçün təxmin etdiyimiz motivasiya, sünnətin təsis edilməsini də izah edir. İnsanların, xalqların və fərdlərin bu qədim, artıq demək olar ki, başa düşülməyən adətə necə münasibət bəslədikləri məlumdur. Onu icra etməyənlər üçün bu çox qəribə görünür və onlar bundan bir az qorxurlar — sünnəti qəbul edənlər isə bununla fəxr edirlər. Onlar özlərini bununla yüksəlmiş, nəcibləşmiş kimi hiss edirlər və onlara murdar sayılan digərlərinə xor baxışla baxırlar. Bu gün belə türklər xristianları “sünnətsiz it” adlandıraraq təhqir edirlər. Misirli kimi özü sünnət edilmiş olan Musanın bu mövqeyi paylaşdığı inandırıcıdır. Onunla birlikdə vətəni tərk edən yəhudilər, ölkədə buraxdığı misirlərə daha yaxşı bir əvəz olmalı idilər. Heç bir halda onlar bu misirlərdən geri qalmamalı idilər. Onlardan, Bibliya mətnində hələ də açıq şəkildə deyildiyi kimi, “müqəddəs bir xalq” yaratmaq istəyirdi və belə bir təqdis etmənin nişanı olaraq onlar arasında misirlərlə ən azı bərabər səviyyəyə gətirən adəti də təsis etdi. Həmçinin, onlar belə bir nişanla təcrid olunsalar və köçlərinin onları aparmalı olduğu əcnəbi xalqlarla qarışmaqdan qorunsalar, bu ona yalnız xoş gələ bilərdi; eyni şəkildə misirlər də bütün əcnəbilərdən ayrılmışdılar.⁴¹

Yəhudi ənənəsi isə daha sonra, əvvəllər inkişaf etdirdiyimiz nəticədən sıxıntı keçirirmiş kimi davranmışdır. Əgər sünnətin Musanın təsis etdiyi misir adəti olduğu qəbul edilirdisə, bu, demək olar ki, Musanın onlara təqdim etdiyi dinin də misir mənşəli olması etirafı idi. Ancaq bu faktı inkar etmək üçün yaxşı səbəblər var idi; nəticədə sünnətlə bağlı vəziyyətə də etiraz edilməli idi.⁴²

Təbii ki, hind xalqının həyatından buna paralel halları unutmaq istəmirik. Həmçinin, yəhudi şairi H. Heineyə miladi XIX əsrdə dinini 'Nil vadisindən daşınmış bəla, qədim misirli sağlıqsız inanc' kimi şikayətlənməyi kim ilham etdi?

(4)

Bu yerdə mənə, Misirli Musanı Axnatonun dövrünə köçürən, yəhudi xalqını himayə etmə qərarını ölkədəki mövcud siyasi vəziyyətdən çıxaran və himayə etdiyi və ya yüklədiyi dini, Misirin özündə çökmüş olan Aton dini kimi tanıyan quruluşumu, materialla əsaslandırılmamış həddindən artıq qətiyyətlə təqdim etdiyim üçün tənqid edəcəklərini gözləyirəm. Məncə, bu ittiham əsassızdır. Şübhə məqamını artıq girişdə vurğulamışam, onu sanki mötərizənin önünə qoymuşam və bundan sonra mötərizə daxilindəki hər bir bənddə onu təkrarlamaqdan qurtula bilərdim.

Öz tənqidi qeydlərimin bir neçəsi müzakirəni davam etdirə bilər. Bizim tərtibatımızın əsas hissəsi, yəhudi monoteizminin Misir tarixindəki monoteistik epizoddan asılılığı, müxtəlif müəlliflər tərəfindən hiss edilmiş və işarə olunmuşdur. Bu fikirləri burada təkrarlamaqdan çəkinirəm, çünki onların heç biri bu təsirin hansı yolla baş verə biləcəyini izah edə bilmir. Əgər bu, bizim üçün Musa şəxsiyyəti ilə bağlı qalırsa, onda bizim üstünlük verdiyimiz variantdan başqa ehtimallar da nəzərə alınmalıdır. Rəsmi Aton dininin devrilməsinin Misirdəki monoteistik cərəyanı tamamilə bitirdiyini fərz etmək olmaz. On (Heliopolis) kahinlər məktəbi, monoteizmin oradan yayıldığı mənbə, fəlakətdən sağ çıxmış və Axnatondan sonra da nəsillər boyu öz düşüncə tərzinin təsiri altına ala bilərdi. Beləliklə, Musa Axnaton dövründə yaşamasa və onun şəxsi təsirini görməsə belə, yalnız On məktəbinin tərəfdarı və ya hətta üzvü olsa, onun hərəkəti düşünüləndir. Bu ehtimal çıxış tarixini dəyişdirər və adətən qəbul edilən tarixə (XII əsrə) yaxınlaşdırar; lakin digər tərəfdən, onu tövsiyə edən heç nə yoxdur.

Musanın motivlərini dərk etmək imkanı itəcək və ölkədə hökm sürən anarxiya səbəbindən çıxışın asanlaşması imkanı ortadan qalxacaq. 19-cu sülalənin növbəti padşahları güclü hakimiyyət yürütdülər. Çıxış üçün əlverişli olan bütün xarici və daxili şərtlər yalnız bidətçi padşahın ölümündən dərhal sonra toplanır. Yəhudilərin, əsrlər boyu ilk rəhbər və din qurucusunun böyük şəxsiyyəti ətrafında yaranan, onu ideallaşdıran və qaranlıqlaşdıran əfsanə və mifləri tapmaq mümkün olan zəngin Bibliyadan kənar ədəbiyyatı var. Bu materialda beş kitaba yer tapmayan yaxşı ənənənin bəzi hissələri səpələnmiş ola bilər. Belə bir əfsanə, Musa adlı kişinin ambisiyasının uşaqlıq dövründə necə ifadə olunduğunu cazibədar şəkildə təsvir edir. Firon bir dəfə onu qucağına alıb oyun zamanı yuxarı qaldırdıqda, üç yaşlı uşaq onun başından tacı qopardı və öz başına qoydu. Padşah bu işarədən qorxdu və müdrik adamlarını bu barədə sorğu-sual etməyi unutmadı. Bir başqa dəfə onun misirli sərkərdə kimi Efiopiyada həyata keçirdiyi qələbəli müharibə əməlləri danışılır və buna bağlı olaraq, saraydakı bir fraksiyanın və ya Fironun həsədindən qorxduğu üçün Misirdən qaçdığı bildirilir. Bibliya təsviri özü Musaya inanıla biləcək bəzi xüsusiyyətlər əlavə edir. O, onu qəzəbli, asanlıqla alovlanan kimi təsvir edir; belə ki, o, bir yəhudi işçini döyən qəddar nəzarətçini qəzəblə öldürür, xalqın dönüklüyünə görə acı ilə Allah dağından gətirdiyi qanun lövhələrini qırır, hətta Allah onu sonunda səbirsizlik əməlinə görə cəzalandırır; bu əməlin nə olduğu deyilmir. Belə bir xüsusiyyət tərifə xidmət etmədiyi üçün, tarixi həqiqətə uyğun ola bilər. Yəhudilərin öz Allahları haqqındakı erkən təsəvvürlərinə köçürdüyü bəzi xarakter xüsusiyyətlərinin, onu qısqanc, sərt və amansız adlandırarkən, əslində Musanın xatirəsindən götürülmüş ola biləcəyi ehtimalını da rədd etmək olmaz, çünki əslində görünməz bir Allah deyil, Musanın özü onları Misirdən çıxarmışdı.⁴³

Ona aid edilən başqa bir xüsusiyyət bizim xüsusi marağımıza layiqdir. Musanın "dilində çətinlik çəkən" olduğu, yəni nitq ləngiməsi və ya nitq qüsuru olduğu, belə ki, Fironla iddia olunan danışıqlar zamanı qardaşı adlandırılan Aronun dəstəyinə ehtiyac duyduğu deyilir. Bu da yenə tarixi həqiqət ola bilər və böyük adamın fizionomiyasının canlandırılmasına arzuolunan töhfə olardı. Lakin bunun başqa və daha vacib bir mənası da ola bilər. Hekayə, Musanın semitik yeni Misirlilərlə ən azı münasibətlərinin əvvəlində tərcüməçi olmadan ünsiyyət qura bilməyən, başqa dil danışan biri olduğu həqiqətini yüngül təhriflə xatırlaya bilər. Beləliklə, "Musa Misirli idi" tezinin yeni təsdiqi.

Lakin görünür, işimiz müvəqqəti bir sona çatmışdır. Musanın bir Misirli olduğu fərzimizdən, bu fərz sübut olunmuş və ya olunmamış olsun, ilkin olaraq başqa bir nəticə çıxara bilmərik. Musa və çıxış haqqında Bibliyadakı hekayəni heç bir tarixçi, uzaq bir ənənəni öz meyillərinə xidmət edən şəkildə yenidən işləmiş dindar bir əfsanə kimi qəbul etməkdən başqa bir şey kimi qiymətləndirə bilməz. Ənənənin əvvəlcə necə olduğu bizə məlum deyil; təhrif edən meyillərin hansı olduğunu tapmaq istərdik, lakin tarixi hadisələrin bilinməməsi bizi qaranlıqda saxlayır. Rekonstruksiyamızın Bibliya hekayəsinin on bəla, Qamış dənizindən keçid, Sinay dağında qanunların təntənəli verilməsi kimi bəzi bəzəkli hissələri üçün yer verməməsi, bu ziddiyyət bizi çaşdıra bilməz. Lakin müasir dövrün ayıq tarixi tədqiqatların nəticələrinə zidd düşdüyümüzü gördükdə, bu bizi laqeyd qoya bilməz.

Bu müasir tarixçilərin nümayəndəsi kimi Ed. Meyeri qəbul edə bilərik. Həlledici bir nöqtədə Bibliya hekayəsinə qoşulurlar. Onlar da sonradan İsrail xalqının yarandığı yəhudi qəbilələrinin müəyyən bir vaxtda yeni bir din qəbul etdiklərini düşünürlər. Lakin bu hadisə Misirdə, hətta Sinay yarımadasındakı bir dağın ətəyində deyil, Məribat-Kadeş adlanan, Fələstinin cənubunda, Sinay yarımadasının şərq çıxışı və Ərəbistanın qərb kənarı arasında yerləşən, bulaqları və quyuları ilə seçilən bir vaha ərazisində baş verdi. Orada Yahve adlı bir tanrının ibadətini, ehtimal ki, yaxınlığında yaşayan ərəb qəbiləsi midianitlərdən mənimsədilər. Ehtimal ki, digər qonşu qəbilələr də bu tanrının tərəfdarı idilər.

Yahve şübhəsiz ki, vulkan tanrısı idi. Məlum olduğu kimi, Misir vulkanlardan azaddır və Sinay yarımadasının dağları heç vaxt vulkanik olmamışdır; əksinə, Ərəbistanın qərb kənarı boyunca, gec dövrlərə qədər fəaliyyət göstərmiş ola bilən vulkanlar mövcuddur. Beləliklə, bu dağlardan biri Yahvenin məskən kimi təsəvvür edilən Sinay-Horeb olmalıdır. Bibliya hekayəsinin məruz qaldığı bütün yenidən işləmələrə baxmayaraq, Ed. Meyerə görə tanrının ilkin xarakter obrazı rekonstruksiya edilə bilər: O, gecə gəzən və gündüz işığından qaçan qorxulu, qana susamış bir şeytandır.

Bu din quruculuğunda tanrı ilə xalq arasında vasitəçi kimi Musa adlanır. O, midianit kahin Yetronun kürəkənidir və ilahi çağırışı alanda onun sürülərini otarırdı. O, Kadeşdə də Yetronun ziyarətini alır və Yetro ona təlimatlar verir.

Ed. Meyer, əslində, onun üçün heç vaxt şübhə doğurmamışdır ki, Misirdə qalma və misirlilərin fəlakəti haqqındakı hekayənin hər hansı bir tarixi nüvə ehtiva edir, lakin o, aydındır ki, özünün qəbul etdiyi bu faktı necə yerləşdirməli və dəyərləndirməli olduğunu bilmir. O, yalnız sünnət adətini Misirdən mənşəli saymağa hazırdır. O, əvvəlki arqumentasiyamızı iki vacib işarə ilə zənginləşdirir. Birincisi, Yeşuanın xalqı sünnətə çağırması, “misirlilərin istehzasını öz üzərlərindən atmaq üçün”, ikincisi isə Herodotdan sitat gətirməsidir ki, Finikiyalılar (güman ki, yəhudilər) və Fələstindəki Suriyalılar sünnəti misirlilərdən öyrəndiklərini etiraf edirlər. Lakin o, misirli Musaya çox az dəyər verir. “Bizim tanıdığımız Musa, Kadeş kahinlərinin əcdadıdır, yəni kultla əlaqəli olan, nəsəb əfsanəsinin bir simasıdır, tarixi şəxsiyyət deyil. Buna görə də (ənənəni bütövlükdə tarixi həqiqət kimi qəbul edənlərdən başqa), onu tarixi sima kimi qəbul edənlərdən heç biri onu hər hansı məzmunla doldurmağı, onu konkret fərdiyyət kimi təqdim etməyi və ya onun yaratdığı və tarixi əsəri olan hər hansı bir şeyi göstərməyi bacarmamışdır.” Buna qarşı, o, Musanın Kadeş və Midianla əlaqəsini vurğulamaqdan yorulmur. “Midian və səhradakı kult yerləri ilə sıx bağlı olan Musanın siması.” “Bu Musa siması artıq Kadeşlə (Massa və Meriba) ayrılmaz şəkildə bağlıdır, midianlı kahinlə qohumluq əlaqəsi isə buna əlavədir. Əksinə, İxrac ilə əlaqə və xüsusilə uşaqlıq hekayəsi tamamilə ikincil xarakter daşıyır və sadəcə Musanın ardıcıl əfsanə tarixinə daxil edilməsinin nəticəsidir.” O, həmçinin qeyd edir ki, Musanın uşaqlıq hekayəsindəki motivlər sonradan hamısı buraxılıb atılır. “Midiandakı Musa artıq misirli və fironun nəvəsi deyil, Yahvenin özünü ona açdığı bir çobandır. Bəlalar haqqında hekayələrdə onun köhnə əlaqələrindən artıq söhbət getmir, halbuki onlar effektli şəkildə istifadə oluna bilərdi, və İsrail oğlanlarını öldürmək əmri tamamilə unudulub. Misirlilərin çıxışı və məhvi zamanı Musanın heç bir rolu yoxdur, o hətta adlandırılmır belə. Uşaqlıq əfsanəsinin tələb etdiyi qəhrəman xarakteri sonrakı Musada tamamilə çatışmır; o artıq yalnız Allah adamıdır, Yahve tərəfindən fövqəltəbii qüvvələrlə təchiz olunmuş möcüzə yaradan. ... .“* Biz bu Kadeş və Midian Musasının, ənənənin ona şifalı tanrı kimi bürünc ilanın qaldırılmasını aid etməsinə icazə verdiyi, bizim aşkarladığımız, bütün sehr və cadugərliyi ən sərt şəkildə qadağan edən din xalqına təqdim edən böyük Misirli Musadan tamamilə fərqli olduğu təəssüratını inkar edə bilmərik. Bizim Misirli Musamız Midianlı Musadan, bəlkə də tanrı dağında məskunlaşan şeytan Yahvedən universal tanrı Aton qədər fərqli ola bilər. Və əgər biz müasir tarixçilərin araşdırmalarına hər hansı bir dərəcədə inam versək, Musanın Misirli olduğu fərzindən toxuduğumuz ipin ikinci dəfə qopduğunu etiraf etməliyik. Bu dəfə, görünür, yenidən bağlamaq ümidi olmadan.^{44454647484950}

(5)

Gözlənilmədən burada da bir çıxış yolu tapılır. Musada Kadeş kahinindən uzağa gedən bir şəxsiyyəti tanımaq və ənənənin onun haqqında təriflədiyi böyüklüyü təsdiqləmək səyləri Ed. Meyer tərəfindən də sakitləşmədi (Gressmann və digərləri). 1922-ci ildə Ed. Sellin problemimizi həlledici şəkildə təsir edən bir kəşf etdi. O, peyğəmbər Hoşeada (səkkizinci əsrin ikinci yarısı) din qurucusu Musanın inadkar və dikbaş xalqının üsyanı zamanı zorakı sonluq tapdığını bildirən ənənənin aydın əlamətlərini tapdı. Eyni zamanda onun qurduğu din rədd edildi. Bu ənənə yalnız Hoşea ilə məhdudlaşmır, o, sonrakı peyğəmbərlərin çoxunda təkrarlanır, hətta Sellinə görə, bütün sonrakı messianik gözləntilərinin əsasına çevrilmişdir. Babil sürgününün sonunda yəhudi xalqında, bu qədər alçaqcasına qətlə yetirilənin ölülər arasında dirilib qayıdacağı və bəlkə də yalnız özünü deyil, peşman olan xalqını daimi xoşbəxtlik krallığına aparacağı ümidi inkişaf etdi. Sonrakı bir din qurucusunun taleyi ilə aydın əlaqələr bizim yolumuzda deyil.⁵¹

Mən, əlbəttə, Sellinin peyğəmbərlik yerlərini düzgün şərh edib-etmədiyini müəyyən etmək vəziyyətində deyiləm. Amma o haqlıdırsa, onun aşkar etdiyi ənənəyə tarixi inandırıcılıq verilməlidir, çünki belə şeylər asanlıqla uydurulmur. Bunun üçün əlçatan bir motiv çatışmır; lakin əgər onlar həqiqətən baş veribsə, onların unudulmaq istəndiyi asanlıqla başa düşülür. Biz ənənənin bütün təfərrüatlarını qəbul etmək məcburiyyətində deyilik. Sellin Şittimin Şərqi Ürdün ölkəsində Musaya qarşı zorakılığın baş verdiyi yer kimi göstərildiyini düşünür. Tezliklə belə bir yerin bizim mülahizələrimiz üçün qəbuledilməz olduğunu başa düşəcəyik.

Biz Sellindən misirli Musanın yəhudilər tərəfindən öldürüldüyü və onun təqdim etdiyi dinin tərk edildiyi fərziyyəsini götürürük. Bu, bizə tarixi tədqiqatın inandırıcı nəticələrinə zidd olmadan öz fikir xəttimizi daha da irəli aparmağa imkan verir. Amma biz digər tərəfdən müəlliflərdən asılı olmadan, öz izimizlə müstəqil addımlamağa cəsarət edirik. Misirdən çıxış bizim başlanğıc nöqtəmiz olaraq qalır. Musa ilə birlikdə ölkəni tərk edən şəxslərin sayı xeyli çox olmalıdır; kiçik bir dəstə ambisiyalı, böyük məqsədlərə yönəlmiş adam üçün əziyyətə dəyməzdi. Ehtimal ki, köçənlər ölkədə kifayət qədər uzun müddət qalmışdılar ki, nəzərəçarpacaq bir xalq sayına çatsınlar. Amma müəlliflərin əksəriyyəti ilə razılaşaraq, sonrakı yəhudi xalqının yalnız bir hissəsinin Misirdəki talelərini yaşadığını fərz etsək, əlbəttə ki, səhv etmərik. Başqa sözlə, Misirdən qayıdan qəbilə sonradan Misir ilə Kənan arasında olan ərazidə, orada uzun müddətdən bəri məskunlaşmış digər qohum qəbilələrlə birləşdi. İsrail xalqının yarandığı bu birləşmənin ifadəsi, bütün qəbilələr arasında ortaq olan yeni bir dinin, Yahvenin dininin qəbul edilməsi idi; bu hadisə Ed. Meyerə görə, midianit təsiri altında Kadeşdə baş vermişdir. Bundan sonra xalq Kənana hücum etmək üçün kifayət qədər güclü olduğunu hiss etdi. Musa və onun dininin Şərq Ürdün torpağında baş verən fəlakəti ilə bu proses uzlaşmır — bu fəlakət birləşmədən çox əvvəl baş vermiş olmalıdır.⁵²

Yəhudi xalqının qurulmasında bir-birindən çox fərqli elementlərin birləşdiyi şübhəsizdir, lakin bu qəbilələr arasında ən böyük fərq, onların Misirdəki həyatı və ondan sonrakı hadisələri yaşayıb-yaşamamasında olmalıdır. Bu məqamı nəzərə alaraq, millətin iki hissənin birləşməsindən yarandığını söyləmək olar və bu fakt, qısa bir siyasi vahidlik dövründən sonra onun iki hissəyə, İsrail və Yəhuda krallıqlarına ayrılması ilə də uyğun gəlirdi. Tarix sonradan baş verən birləşmələrin geri qaytarıldığı və əvvəlki ayrılıqların yenidən ortaya çıxdığı belə bərpa proseslərini sevir. Bu növün ən təsirli nümunəsini, məlum olduğu kimi, Reformasiya yaratdı; o, bir zamanlar Roma təsiri altında olan və müstəqil qalan Germaniya arasındakı sərhəd xəttini bir min ildən çox fasilədən sonra yenidən ortaya çıxardı. Yəhudi xalqı halında biz köhnə vəziyyətin bu qədər dəqiq təkrarlandığını sübut edə bilmərik; bu dövrə aid məlumatlarımız o qədər qeyri-müəyyəndir ki, Şimali krallıqda həmişə orada yaşayanların, Cənubi krallıqda isə Misirdən qayıdanların yenidən birləşdiyi iddiasını irəli sürməyə imkan vermir, lakin sonrakı parçalanma da əvvəlki birləşmə ilə əlaqəsiz ola bilməz. Əvvəllər Misirdə olanlar, ehtimal ki, sayca digərlərindən az idilər, lakin onlar mədəni cəhətdən daha güclü olduqlarını sübut etdilər; onlar xalqın sonrakı inkişafına daha böyük təsir göstərdilər, çünki digərlərində olmayan bir ənənə gətirdilər.

Bəlkə də ənənədən daha aydın olan başqa bir şey də var idi. Yəhudi qədim tarixinin ən böyük sirrlərindən biri Levilərin mənşəyidir. Onlar İsrailin on iki qəbiləsindən birindən, Levi qəbiləsindən törəmiş sayılırlar, lakin heç bir ənənə bu qəbilənin əvvəllər harada məskunlaşdığını və ya fəth edilmiş Kənan torpağının hansı hissəsinin ona verildiyini göstərməyə cəsarət etməmişdir. Onlar ən vacib keşiş vəzifələrini tuturlar, lakin keşişlərdən fərqləndirilir; bir Levi mütləq keşiş deyil; bu, bir kastanın adı deyil. Musa şəxsiyyəti haqqındakı fərziyyəmiz bizə bir izahat təklif edir. Misirli Musa kimi böyük bir əyanın özü üçün yad olan xalqın yanına heç kim olmadan getdiyinə inanmaq çətindir. O, əlbəttə ki, öz ardıcıllarını, yaxın tərəfdarlarını, katiblərini və xidmətçilərini özü ilə gətirmişdir. Əvvəllər Levilər məhz bu adamlar idilər. Ənənənin Musanın Levi olduğuna dair iddiası, vəziyyətin aşkar təhrifi kimi görünür: Levilər Musanın adamları idilər. Bu həll, əvvəlki məqaləmdə qeyd olunan faktla dəstəklənir: yalnız Levilərin arasında sonradan hələ də misir adlarına rast gəlinir. Fərz etmək olar ki, erkən yəhudi yazılarına misir təsiri olmuşdur. Bax: A. S. Yahuda, Pentateuxun dilinin misir dili ilə əlaqələri, 1929.

bu Musaya bağlı adamların bir çoxu, onun özünə və onun din təsisinə zərbə vuran fəlakətdən xilas oldular. Onlar növbəti nəsillərdə çoxaldılar, içində yaşadıkları xalqla birləşdilər, lakin öz ağalarına sadiq qaldılar, onun xatirəsini qorudular və onun təlimlərinin ənənəsini yaşatdılar. Yahveyə inananlarla birləşmə dövründə onlar nüfuzlu, digərlərinə mədəni cəhətdən üstün olan azlıq təşkil edirdilər.

Mən müvəqqəti fərz kimi irəli sürürəm ki, Musanın ölümü ilə Kadeşdə dinin qurulması arasında iki nəsil, bəlkə də bir əsr keçdi. Burada ayırd etmək üçün Neo-Misirlilərin, yəni qayıdanların, Yahve dinini qəbul etdikdən sonra yoxsa ondan əvvəl qohum qəbilələri ilə görüşüb-görüşmədiyini müəyyən etmək üçün heç bir yol görmürəm. İkinci variantın daha ehtimal olunduğunu düşünmək olar. Nəticə üçün bunun heç bir fərqi yoxdur. Kadeşdə baş verən şey, Musa qəbilələrinin payının inkar edilə bilməyəcəyi bir kompromis idi.

Biz yenidən sünnət şahidliyinə istinad edə bilərik; bu, dəfələrlə, bir növ göstərici fosil kimi bizə ən vacib xidmətləri göstərdi. Bu adət Yahve dinində də əmr oldu və Misirlə ayrılmaz şəkildə bağlı olduğu üçün, onun qəbulu yalnız Musaya bağlı adamların — və ya onların arasındakı Levilərin — bu müqəddəslik əlamətindən imtina etmək istəmədikləri üçün edilmiş bir güzəşt ola bilərdi. Onlar köhnə dinlərindən bu qədərini xilas etmək istəyirdilər və bunun üçün yeni tanrını və Midian kahinlərinin onun haqqında danışdıqlarını qəbul etməyə hazır idilər. Mümkündür ki, onlar başqa güzəştlər də əldə etmiş olsunlar. Biz artıq qeyd etmişik ki, yəhudi ritualı Tanrı adının istifadəsinə bəzi məhdudiyyətlər qoyurdu. Yahve əvəzinə Adonai deyilməli idi. Bu qaydanı bizim kontekstimizə gətirmək məntiqli görünür, lakin bu, əlavə dəlilləri olmayan bir fərziyyədir. Tanrı adının qadağan edilməsi məlumdur ki, çox qədim bir tabudur. Niyə məhz yəhudi qanunvericiliyində bu qadağanın yenidən canlandırıldığı başa düşülmür; bu, yeni bir motivin təsiri altında baş verdiyini istisna etmək olmaz. Qadağanın ardıcıl şəkildə icra olunduğunu fərz etmək lazım deyil; teofor (tanrı adını ehtiva edən) şəxs adlarının formalaşdırılması, yəni birləşmələr üçün Yahve Tanrısının adı sərbəst qalmışdır (Yoxanan, Yehu, Yeşua). Amma bu adla bağlı xüsusi bir məsələ var idi. Məlumdur ki, tənqidi Bibliya araşdırmaları Hexateuxun iki mənbə mətnini qəbul edir. Onlar J və E kimi adlandırılır, çünki biri Tanrı adını Yahve, digəri isə Elohim kimi istifadə edir. Elohim, Adonai deyil, amma bizim müəlliflərimizdən birinin qeydini nəzərə almaq olar: "Müxtəlif adlar, əslində müxtəlif tanrıların açıq əlamətidir." Biz Kadeşdə dinin qurulması zamanı bir kompromis baş verdiyini sübut edən kimi sünnətin saxlanmasını qəbul etdik. Onun məzmununu J və E-nin uyğun gələn hesabatlarından görürük, bu da burada ortaq bir mənbəyə (yazılı və ya şifahi ənənəyə) qayıdır. İdarəedici tendensiya yeni Tanrı Yahvenin böyüklüyünü və qüdrətini nümayiş etdirmək idi. Musanın adamları Misirdən çıxış təcrübələrinə bu qədər böyük dəyər verdikləri üçün, bu azadlıq aktı Yahveyə borclu olmalı idi və bu hadisə, vulkan tanrısının qorxulu əzəmətini göstərən bəzəklərlə zənginləşdirildi, məsələn, gecə vaxtı atəş sütununa çevrilən tüstü sütunu, dənizi bir müddət qurutmuş, nəticədə təqibçilər geri qayıdan su kütlələri tərəfindən boğulmuş fırtına. Bu zaman çıxış və dinin qurulması bir-birinə yaxınlaşdırıldı, ikisi arasındakı uzun fasilə inkar edildi; qanunvericilik də Kadeşdə deyil, vulkan püskürməsinin əlamətləri altında Tanrı dağının ətəyində həyata keçirildi. Amma bu təsvir Musa adamının xatirəsinə qarşı ağır bir haqsızlıq törətdi; xalqı Misirdən azad edən o idi, vulkan tanrısı deyil. Beləliklə, ona bir təzminat borclu idik və bunu Musanı Kadeşə və ya Sinay-Horebə köçürməklə və onu midianlı kahinlərin yerinə qoymaqla tapdıq. Bu həll yolu ilə ikinci, qaçılmaz dərəcədə təcili bir tendensiyanı ödədiyimizi sonra müzakirə edəcəyik. Belə bir üsulla, sanki bir tarazlıq yaradılmışdı; Midiandakı bir dağda məskunlaşan Yahvenin Misirə keçməsinə icazə verildi, Musanın mövcudluğu və fəaliyyəti isə Kadeşə və Şərq Ürdün torpaqlarına qədər köçürüldü. O, sonradan din qurucusu olan, midianit Yetronun kürəkəni ilə birləşdirildi; ona Musa adını borc verən həmin şəxs idi. Amma bu digər Musa haqqında fərdi heç nə deyə bilmirik, çünki o, digər, Misirli Musa tərəfindən tamamilə kölgədə qalır. Buna baxmayaraq, Bibliya mətnində rast gəlinən Musanın xarakterikasındakı ziddiyyətləri nəzərə almaq lazımdır. O, bizə çox vaxt təkəbbürlü, qəzəbli, hətta zorakı kimi təsvir olunur, lakin eyni zamanda onun bütün insanlar arasında ən yumşaq və səbirli olduğu da deyilir. Aydındır ki, bu son xüsusiyyətlər xalqı ilə böyük və çətin işlər görməli olan Misirli Musaya çox az uyğun gəlirdi; bəlkə də onlar digərinə, Midianlıya məxsus idi. Mən inanıram ki, bu iki şəxsi yenidən bir-birindən ayırmaq və Misirli Musanın heç vaxt Kadeşdə olmadığını, Yahve adını heç vaxt eşitmədiyini, Midianlı Musanın isə heç vaxt Misirə ayaq basmadığını və Aton haqqında heç nə bilmədiyini qəbul etmək haqlıdır. Bu iki şəxsin birləşdirilməsi məqsədilə ənənə və ya əfsanə qurma işi Misirli Musanı Midian aparmaq vəzifəsini öz üzərinə götürdü və biz bunun üçün bir neçə izahın dolaşdığını eşitmişik.⁵³

(6) Biz İsrail xalqının ilkin tarixinin rekonstruksiyasını həddindən artıq, əsassız bir qətiyyətlə irəli sürdüyümüz üçün yenidən tənqid eşitməyə hazırıq. Bu tənqid bizə ağır gəlməyəcək, çünki o, öz hökmümüzdə əks-səda tapır. Biz özümüz bilirik ki, quruluşumuzun zəif nöqtələri var, lakin güclü tərəfləri də mövcuddur. Ümumilikdə, işi seçilmiş istiqamətdə davam etdirməyə dəyər olduğu təəssüratı üstünlük təşkil edir. Bizə təqdim olunan Müqəddəs Kitabda dəyərli, hətta qiymətsiz tarixi məlumatlar var, lakin onlar güclü meyllərin təsiri ilə təhrif edilmiş və şairanə uydurmalarla bəzədilmişdir. İndiyə qədərki səylərimiz zamanı biz bu təhrifedici meyllərdən birini təxmin edə bildik. Bu kəşf bizə sonrakı yolu göstərir. Biz belə meyllərin digərlərini üzə çıxarmalıyıq. Əgər onların yaratdığı təhrifləri tanımaq üçün əsaslarımız varsa, onların arxasında həqiqi vəziyyətin yeni hissələrini ortaya çıxaracağıq.

Gəlin əvvəlcə tənqidi Bibliya araşdırmalarının Hexateuxun (burada yalnız bizi maraqlandıran Musanın beş kitabı və Yeşu kitabı) yaranma tarixi haqqında nə deyə biləcəyini dinləyək. Ən qədim mənbə mətni J, yəni Yahvist hesab olunur; son zamanlarda onun kral Davudun dövründə yaşamış kahin Ebiatır olduğu iddia edilir. Bir az sonra, nə qədər sonra olduğu məlum olmasa da, Şimali Krallığa aid olan sözdə Elohist yerləşdirilir. Şimali Krallığın 722-ci ildəki süqutundan sonra bir yəhudi kahini J və E-nin hissələrini birləşdirdi və öz töhfələrini də əlavə etdi. Onun kompilyasiyası JE adlanır. Yeddinci əsrdə Təsniyə, yəni beşinci kitab, əlavə olunur; iddia olunur ki, bu kitab məbəddə tamamilə yenidən tapılmışdır. Məbədin dağıdılmasından (e.ə. 586) sonrakı dövrə, sürgün illərinə və qayıdışdan sonrakı vaxta aid edilən yenidən işləmə “Kahin Kodeksi” adlanır; beşinci əsrdə əsər öz son redaksiyasını alır və o vaxtdan bəri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirilməmişdir.”⁵⁴⁵⁵⁵⁶

Kral Davudun və onun dövrünün tarixi, çox güman ki, bir çağdaşın əsəridir. Bu, “Tarixin atası” Herodotdan beş yüz il əvvəl yazılmış düzgün tarixşünaslıqdır. Misir təsiri haqqındakı fərziyyəmizə uyğun olaraq düşünərkən bu nailiyyətin dərk edilməsinə yaxınlaşırıq.” Hətta belə bir fərziyyə də irəli sürülmüşdür ki, qədim dövrün israilliləri, yəni Musanın yazıçıları ilk əlifbanın ixtirasında iştirak etməmiş deyillər.” Qədim dövrlər haqqında məlumatların nə dərəcədə erkən qeydlərə və ya şifahi ənənələrə əsaslandığı və hər bir halda hadisə ilə qeydə alınması arasında hansı zaman fasilələrinin olduğu, təbii ki, bizim məlumatımızdan kənardır. Lakin bu gün bizə təqdim olunan mətn öz taleyi haqqında da kifayət qədər məlumat verir. Bir-birinə zidd olan iki yanaşma onun üzərində izlər qoyub. Bir tərəfdən, mətni öz gizli məqsədləri istiqamətində təhrif edən, şikəstləşdirən, genişləndirən və hətta tam əksinə çevirən redaktəçilər ona sahib olublar; digər tərəfdən isə onun üzərində hər şeyi olduğu kimi, uyğun gəlib-gəlməməsindən və ya öz-özünə ləğv olmasından asılı olmayaraq, olduğu kimi saxlamaq istəyən ehtiramla dolu bir diqqət hökm sürürdü. Beləliklə, demək olar ki, bütün hissələrdə nəzərəçarpan boşluqlar, narahat edən təkrarlar, aydın ziddiyyətlər yaranmışdır; bu, bizim bildirməyi nəzərdə tutmadığımız şeyləri ifşa edən əlamətlərdir. Mətnin təhrif edilməsi cinayət törədilməsinə bənzəyir. Çətinlik cinayətin icrasında deyil, onun izlərinin silinməsindədir. “Təhrif” sözünə, hazırda istifadə edilməsə də, onun iddia etdiyi iki mənani vermək istəyirik. Bu söz yalnız “görünüşünü dəyişdirmək” mənasını daşımaqla yanaşı, həm də “başqa yerə köçürmək, başqa bir yerə yerləşdirmək” mənasını da verməlidir. Beləliklə, bir çox hallarda mətn təhrifindən, boğulmuş və inkar edilmiş şeyləri, dəyişdirilmiş və kontekstdən kəsilmiş olsa belə, haradasa gizlədilmiş şəkildə tapmağı gözləyə bilərik. Ancaq onu tanımaq həmişə asan olmayacaq.⁵⁷⁵⁸⁵⁹

Ələ almaq istədiyimiz təhrifedici meyllər, bütün yazılı qeydlərdən əvvəlki ənənələrə artıq təsir etmiş olmalıdır. Onlardan birini, bəlkə də ən güclüsünü, artıq kəşf etmişik. Dedik ki, Kadeşdə yeni tanrı Yahvenin təyin edilməsi, onun uca tutulması üçün bir şeylər etmək məcburiyyətini yaratdı. Düzgün olanı belə deməkdir: onu yerləşdirmək, ona yer açmaq və əvvəlki dinlərin izlərini silmək lazım idi. Bu, yerli qəbilələrin dininə tamamilə uğurla tətbiq edilmiş görünür, çünki artıq onun haqqında heç nə eşitmirik. Qayıdanlarla iş daha çətin idi; onlar Misirdən çıxışı, Musanı və sünnəti əllərindən almağa razı olmadılar. Deməli, onlar Misirdə olmuşdular, lakin oradan yenidən çıxmışdılar və bundan sonra Misir təsirinin hər hansı bir izi inkar edilməli idi. Musa məsələsini, onu Midian və Kadeşə köçürərək və dinin qurucusu olan Yahve kahini ilə birləşdirərək həll etdilər. Misirdən asılılığın ən ciddi əlaməti olan sünnəti saxlamaq lazım idi, lakin bu adəti bütün aydın sübutlara rəğmən Misirdən ayırmaq cəhdlərini də buraxmadılar. Çıxış kitabındakı sirli və anlaşılmaz şəkildə üslublaşdırılmış yeri, Yahvenin bir vaxtlar Musaya qəzəbləndiyi, çünki onun sünnəti nəzərə almadığı və midianlı arvadının təcili əməliyyatla onun həyatını xilas etdiyi barədəki məlumatı, xəyanətkar faktlara qarşı qəsdən edilmiş bir etiraz kimi qəbul etmək olar! Tezliklə, bu narahat edən sübutu zərərsizləşdirmək üçün başqa bir uydurmadan da eşidəcəyik.

Bu, yeni bir meylin ortaya çıxması kimi qəbul edilməz; əksinə, Yahvenin yəhudilər üçün yeni və qəribə bir tanrı olmadığını birbaşa inkar edən cəhdlər göstərildikdə, bu, yalnız əvvəlki meylin davamıdır. Bu məqsədlə xalqın ataları olan İbrahim, İshaq və Yaqub haqqında əfsanələr irəli sürülür. Yahve, bu ataların artıq onun tanrısı olduğunu təsdiq edir; şübhəsiz, özü də etiraf etməlidir ki, onlar onu bu adla ibadət etməyiblər.

O, hansı başqa adla ibadət edildiyini əlavə etmir. Və burada sünnət adətinin misir mənşəyinə qarşı həlledici bir zərbə üçün fürsət tapılır. Yahve onu artıq İbrahimdən tələb etmiş və onu özü ilə İbrahimin nəsli arasında əhd əlaməti kimi qəbul etmişdir. Amma bu, xüsusilə bacarıqsız bir uydurma idi. Birini digərlərindən ayıran və üstün tutan bir əlamət kimi, adətən digərlərində rast gəlinməyən bir şey seçilir, milyonlarla başqasının eyni şəkildə göstərə biləcəyi bir şey deyil. Misirə köçürülmüş bir israilli, bütün misirliləri əhd qardaşları, Yahvedə qardaşlar kimi tanımalı idi. Sünnətin Misirdə yerli bir adət olması faktı, Bibliya mətnini yaradan israillilər üçün qətiyyən naməlum ola bilməzdi. Ed. Meyer tərəfindən qeyd olunan Yeşua kitabındakı yer bunu özü çəkinmədən etiraf edir, amma bu həqiqət hər nə bahasına olursa olsun inkar edilməli idi.⁶⁰

Dini miflərin yaranmasında məntiqi uyğunluğa böyük diqqət yetirmələri tələb edilməməlidir. Əks halda, xalq hissi, atalarla qarşılıqlı öhdəlikləri olan bir müqavilə bağlayan, sonra insan tərəfdaşlarla əsrlər boyu maraqlanmayan və birdən-birə nəslinə yenidən görünməyi ağlına gələn bir tanrının davranışına haqlı olaraq etiraz edə bilərdi. Bir tanrının birdən-birə bir xalqı “seçməsi”, onu öz xalqı və özünü onun tanrısı elan etməsi təsəvvürü daha da təəccüblü gəlir. Mən inanıram ki, bu, insan dinləri tarixində belə yeganə haldır. Digər hallarda tanrı və xalq ayrılmaz şəkildə bağlıdır, onlar əvvəldən bir bütündür; bəzən bir xalqın başqa bir tanrını qəbul etdiyi eşidilir, amma heç vaxt bir tanrının başqa bir xalqı seçdiyi eşidilməyib. Musa ilə yəhudi xalqı arasındakı münasibətləri nəzərdən keçirdikdə, bu bənzərsiz hadisənin başa düşülməsinə yaxınlaşa bilərik. Musa yəhudilərin arasına enmiş, onları öz xalqı etmişdi; onlar onun "seçilmiş xalqı" idilər.

Yahve şübhəsiz ki, vulkan tanrısı idi. Misir sakinləri üçün ona sitayiş etmək üçün heç bir səbəb yox idi. Mən Yahve adının digər tanrı adı Ju-piter (Jovis) kökü ilə oxşarlığından təəccüblənən ilk adam deyiləm. İbranı Yahve adının qısaltması ilə təşkil olunan Yoxanan adı (təxminən: Gotthold, punik ekvivalenti: Hannibal) İohan, Con, Jan, Xuan formalarında Avropa xristianlığının ən populyar adına çevrilmişdir. İtalyanlar onu Covanni kimi təkrarlayıb, sonra həftənin bir gününü Covedi adlandırdıqda, bəlkə heç nə, bəlkə də çox şey ifadə edən bir oxşarlığı yenidən işıq üzə çıxarırlar. Burada geniş, lakin çox qeyri-müəyyən perspektivlər açılır. Görünür ki, Aralıq dənizinin şərq hövzəsini əhatə edən ölkələr tarix araşdırmalarına demək olar ki, açılmayan qaranlıq əsrlərdə tez-tez və şiddətli vulkan püskürmələrinin məkanı olmuşdur; bu püskürmələr ətrafda yaşayanlar üzərində ən güclü təəssüratı yaratmalı idi. Evans qəbul edir ki, son məhv də... Ataların daxil edilməsi başqa bir məqsədə də xidmət edirdi. Onlar Kənanda yaşamışdılar, xatirələri ölkənin müəyyən yerləri ilə bağlı idi. Ola bilər ki, onlar əslində kənani qəhrəmanları və ya yerli tanrı obrazları idilər və sonra köçən israillilər tərəfindən öz qədim tarixləri üçün mənimsənilmişdilər. Onlara istinad edərək, insan təxminən öz yerli köklərini iddia edir və torpaqdan kənar işğalçıya aid olan ləkədən qorunurdu. Yahve tanrısının onlara yalnız atalarının bir zamanlar sahib olduğu şeyi geri verməsi ustalıqla edilmiş bir dönüş idi. Bibliya mətninə sonradan edilən töhfələrdə Kadəs adının çəkilməməsi məqsədi üstünlük təşkil etdi. Dinin təsis edildiyi yer artıq qəti olaraq Tanrı dağı Sinay-Xoreb idi. Bunun üçün motiv aydın görünmür; bəlkə də Midian təsirini xatırlamaq istəmədilər. Amma bütün sonrakı təhriflər, xüsusilə də adlandırılan Kahin Kodeksi dövrünə aid olanlar, başqa bir məqsədə xidmət edir. Artıq hadisələr haqqında məlumatları istənilən mənada dəyişdirməyə ehtiyac yox idi, çünki bu artıq çoxdan edilmişdi. Əksinə, müasir dövrün əmrlərini və institutlarını qədim vaxtlara qaytarmağa çalışırdılar, adətən onları Musanın qanunvericiliyinə əsaslandıraraq, beləliklə onların... Knossosdakı Minos sarayının dağılması bir zəlzələnin nəticəsi idi. Kritdə, ehtimal ki, Egey dünyasının ümumiyyətlə olduğu kimi, Böyük Ana Tanrıçaya ibadət edilirdi. Onun daha güclü bir qüvvənin hücumlarına qarşı öz evini qoruya bilmədiyi haqqındakı qavrayış, yerini kişi tanrıya verməli olmasına səbəb olmuş ola bilər və sonra vulkan tanrısı onu əvəz etmək üçün ilk hüquqa malik idi. Zeus hələ də “Yer titrədən”dir. Həmin qaranlıq dövrlərdə Ana Tanrıçaların kişi tanrılarla (bəlkə də əvvəlcə oğullar idilər?) əvəz olunmasının baş verdiyinə az şübhə var. Pallas Afinanın taleyi xüsusilə təsirli idi; o, şübhəsiz ki, Ana Tanrıçanın yerli forması idi, dini inqilabla qız rütbəsinə endirildi, öz anasından məhrum edildi və ona yüklənmiş bakirəliklə davamlı olaraq analıqdan kənarlaşdırıldı.

Müqəddəslik və məcburiyyət iddiasını çıxarmaq. Keçmişin obrazını bu şəkildə nə qədər təhrif etmək istəsələr də, bu üsul müəyyən bir psixoloji haqlılıqdan məhrum deyil. Bu, Misirdən çıxışdan Ezra və Nehemiya dövründə Bibliya mətninin sabitlənməsinə qədər təxminən 800 il keçdiyi uzun zaman ərzində Yahve dininin Musanın ilkin dininə uyğunluğa, bəlkə də eyniliyə doğru gerilədiyi faktını əks etdirirdi.

Və bu, yəhudi din tarixinin əsas nəticəsi, taleyüklü məzmunudur.

(7)

Sonrakı şairlər, kahinlər və tarixçilərin işləməyi üzərinə götürdüyü qədim hadisələrin hamısı arasında, ən yaxın və ən yaxşı insani motivlər tərəfindən boğulması zəruri olan bir hadisə seçilirdi. Bu, Sellinin peyğəmbərlərin işarələrindən çıxardığı böyük lider və azad edici Musanın qətlidir. Sellinin fərziyyəsini fantaziya adlandırmaq olmaz, o, kifayət qədər ehtimal olunandır. Axnatonun məktəbindən gələn Musa, kralın üsullarından başqa heç bir üsuldan istifadə etmirdi; o, əmr verir, xalqa öz inancını qəbul etdirirdi. Bəlkə də Musanın təlimi öz müəlliminkindən daha kəskin idi, o, Günəş tanrısına bağlılığı saxlamağa ehtiyac duymurdu, On məktəbi onun yad xalqı üçün heç bir əhəmiyyət kəsb etmirdi. Musa və İkhnaton, bütün aydın despotları gözləyən eyni taleylə qarşılaşdılar. Musanın yəhudi xalqı, 18-ci sülalənin misirliləri kimi, bu qədər yüksək dərəcədə ruhaniləşmiş dini dözə bilməzdi, onun təqdimatlarında öz ehtiyaclarının ödənişini tapa bilməzdi. Hər iki halda eyni şey baş verdi: himayə olunanlar və məhrum edilənlər qiyam etdilər və üzərlərinə qoyulmuş din yükünü atdılar. Lakin itaətkar misirlilər taleyin Fironun müqəddəs şəxsini aradan götürməsini gözlədikləri halda, vəhşi semitlər taleyi öz əllərinə aldılar və tiranı yoldan kənarlaşdırdılar. Həmçinin, saxlanılan Bibliya mətninin bizi Musanın belə bir sonluğuna hazırlamadığını iddia etmək olmaz. "Çöl səyahəti" haqqında hesabat — ki, bu da Musanın hakimiyyəti dövrünə aid ola bilər — onun səlahiyyətinə qarşı ciddi üsyanlar zəncirini təsvir edir; bu üsyanlar da Yahvenin əmri ilə qanlı cəzalarla yatırılır. Belə bir üsyanın bir dəfə mətnin istədiyi kimi olmayan başqa bir sonluqla bitdiyini asanlıqla təsəvvür etmək olar. Xalqın yeni dindən dönüşü də mətndə, əlbəttə ki, bir epizod kimi nəql olunur. Bu, qızıl buzağı haqqında hekayədir; burada qanun lövhələrinin simvolik olaraq başa düşülən qırılması ("o, qanunu pozdu") ustalıqla Musanın özünə yüklənir və onun qəzəbli etirazı ilə əsaslandırılır.⁶¹

Elə bir dövr gəldi ki, Musanın qətlinə təəssüf edirdilər və onu unutmağa çalışırdılar. Şübhəsiz ki, Kadeşdəki görüş dövründə belə idi. Ancaq əgər çıxışı vaha dininin qurulmasına daha yaxın tutub, Musanı orada digərinin yerinə iştirak etdirsəydilər, onda yalnız Musanın tərəfdarlarının iddialarını təmin etməmiş, həm də onun zorla ortadan qaldırılması kimi utancverici faktı uğurla inkar etmiş olardılar. Həqiqətən, Musanın Kadeşdəki hadisələrə qatılma ehtimalı çox azdır, hətta onun ömrü qısaltılmasaydı belə.

Burada biz bu hadisələrin zaman şəraitini aydınlaşdırmağa cəhd etməliyik. Biz Misirdən çıxışı 18-ci sülalənin sönməsindən sonrakı dövrə təyin etmişik (1350). Bu, o vaxt və ya bir az sonra baş vermiş ola bilər, çünki Misir salnaməçiləri sonrakı anarxiya illərini, bu anarxiyaya son qoyan və 1315-ci ilə qədər hökm sürən Haremhabın hakimiyyəti dövrünə daxil etmişlər. Xronologiya üçün növbəti və yeganə istinad nöqtəsi Merneptahın stelasıdır (1225–15), burada İsrail (İsraillilər) üzərində qələbə və onların əkinlərinin (?) viran qoyulması ilə fəxr edilir. Bu yazının qiymətləndirilməsi təəssüf ki, şübhəlidir; onu İsrail qəbilələrinin həmin vaxt artıq Kənanda məskunlaşdığının sübutu kimi qəbul edirlər." Ed. Meyer bu steldən haqlı olaraq belə nəticə çıxarır ki, Merneptah, əvvəllər çox istəklə qəbul edildiyi kimi, çıxışın fironu ola bilməz. Çıxış daha əvvəlki bir dövrə aid olmalıdır. Çıxışın fironu haqqında sual bizə ümumiyyətlə lüzumsuz görünür. Çıxışın fironu olmamışdır, çünki bu hadisə hakimiyyətsizlik dövrünə təsadüf etmişdir. Lakin Kadeşdə birləşmə və din qəbulunun mümkün tarixinə Merneptah stelinin kəşfi də heç bir işıq saçmır. 1350 və 1215-ci illər arasında bir vaxt, bizim qətiyyətlə deyə biləcəyimiz yeganə şeydir. Bu əsrin daxilində, güman edirik ki, çıxış başlanğıc tarixinə çox yaxındır və Kadeşdəki proses son tarixdən çox uzaq deyil. Zaman fasiləsinin böyük hissəsini hər iki hadisə arasındakı interval üçün nəzərdə tutmaq istəyirik. Çünki Musanın öldürülməsindən sonra geri qayıdanların ehtirasları sakitləşənə və Musanın adamlarının, levilərin təsiri Kadeşdəki kompromisin tələb etdiyi qədər böyüyənə qədər daha uzun bir vaxt lazımdır. Bunun üçün təxminən iki nəsil, 60 il kifayət edərdi, lakin bu ancaq çətinliklə çatır. Merneptah stelindən çıxarılan nəticə bizə çox erkən gəlir və quruluşumuzda burada bir fərziyyənin yalnız digərinə əsaslandığını gördüyümüz üçün, etiraf edirik ki, bu müzakirə konstruksiyamızın zəif tərəfini üzə çıxarır. Təəssüf ki, yəhudi xalqının Kənanda məskunlaşması ilə bağlı olan hər şey, o qədər qaranlıq və qarışıqdır.⁶²⁶³

Bizim üçün təxmini bir cavab qalır: İsrail stelindəki ad, taleyini izləməyə çalışdığımız və sonradan İsrail xalqını təşkil edən qəbilələrə aid deyil. Axı Amarna dövründəki Habiru = İvri adı da bu xalqa keçmişdir.

Qəbilələrin ortaq bir din qəbulu yolu ilə millətə çevrilməsi nə vaxt baş vermiş olursa olsun, bu, dünya tarixi üçün tamamilə əhəmiyyətsiz bir akt ola bilərdi. Yeni din hadisələr seli tərəfindən yuyulub aparılacaqdı, Yahve şair Flaubertin gördüyü keçmiş tanrılar prosesiyasında öz yerini tuta bilərdi və onun xalqının bütün on iki qəbiləsi, uzun müddət Anglo-Saksonlar tərəfindən axtarılan on qəbilə deyil, hətta hamısı 'itmiş' olacaqdı. Midianlı Musanın o vaxt ona yeni bir xalq gətirdiyi tanrı Yahve, ehtimal ki, heç bir baxımdan üstün bir varlıq deyildi. Xam, dar fikrli bir yerli tanrı; zorakı və qan susamış; o, tərəfdarlarına 'süd və bal axan' ölkəni onlara verəcəyinə söz vermiş və onları oranın hazırkı sakinlərini 'qılıncın iti ilə' qırmağa çağırmışdı. Bibliya hekayələrindəki bütün yenidən işləmələrə baxmayaraq, onun ilkin mahiyyətini tanımaq üçün o qədər çox şeyin saxlanmasına təəccüblənmək olar. Onun dininin həqiqi monoteizm olması, başqa xalqların tanrılarına tanrılıq təbiətini inkar etdiyi belə dəqiq deyil. Ehtimal ki, öz tanrısının bütün xarici tanrılardan daha güclü olması kifayət edirdi. Sonradan hər şey belə başlanğıcların gözlənilməsinə imkan verən şeylərdən fərqli getdisə, bunun səbəbini yalnız bir faktla izah edə bilərik. Xalqın bir hissəsinə Misirli Musa, daha yüksək mənəviyyata malik başqa bir tanrı təsəvvürü, yəni tək, bütün dünyanı əhatə edən, bütün mərasim və sehrdən uzaq, insanlara həqiqət və ədalət həyatını ən yüksək məqsəd kimi qoyan, qüdrətli olduğu qədər hər şeyi sevən bir tanrı ideyasını vermişdi. Çünki bizim [Aton dininin etik tərəfi haqqında] hekayələrimiz nə qədər qüsurlu olsa da, Axnatonun yazılarında müntəzəm olaraq 'Maatda (Həqiqət, Ədalət) yaşayan' kimi özünü adlandırması əhəmiyyətsiz ola bilməz. Xalqın, ehtimal ki, qısa müddət sonra Musanın təlimini rədd etməsi və onun özünü aradan qaldırması uzun müddət ərzində heç nə dəyişdirmədi. Ondan qalan ənənə oldu və onun təsiri, əlbəttə ki, yalnız əsrlər boyu tədricən, Musanın özünün bacarmadığı şeyə nail oldu. Kadeşdən etibarən Musanın azadlıq əməlini onun adına yazdıqda, tanrı Yahve layiq olmadığı şərəfə nail olmuşdu, lakin bu qəsb üçün ağır cəza çəkməli idi. Yerini tutduğu tanrının kölgəsi ondan daha güclü oldu; inkişafın sonunda onun mahiyyətinin arxasında unudulmuş Musanın tanrısının mahiyyəti üzə çıxdı. Heç kim şübhə etmir ki, yalnız bu başqa tanrının ideyası İsrail xalqına bütün tale zərbələrini dəf etməyə və onu bizim günlərimizə qədər yaşatmağa imkan verdi.

Musa tanrısının Yahve üzərində qəti qələbəsində levilərin payını artıq müəyyən etmək mümkün deyil. Onlar vaxtilə Kadeşdə kompromis bağlanarkən, ardıcılları və həmvətənləri olduqları ağanın hələ də canlı xatirəsi ilə Musanı dəstəkləmişdilər. O vaxtdan bəri keçən əsrlər ərzində onlar xalqla və ya kahinlərlə birləşmişdilər və ritualı inkişaf etdirmək və nəzarət etmək, üstəlik müqəddəs yazıları qorumaq və öz məqsədlərinə uyğun yenidən işləmək kahinlərin əsas fəaliyyətinə çevrilmişdi. Amma bütün qurban xidməti və bütün mərasimlər əslində Musanın qədim təliminin şərtsiz rədd etdiyi kimi, yalnız sehr və cadu deyildimi? Onda xalqın içindən, kəsilməyən bir sıra ilə, mənşəcə Musa ilə bağlı olmayan, lakin qaranlıqda tədricən böyüyən böyük və güclü ənənədən qidalanan kişilər qalxdı və bu adamlar, peyğəmbərlər, qədim Musa təlimini, yəni Tanrının qurbanları və mərasimləri rədd etdiyini, yalnız imanı və həqiqət və ədalət ("Maat") içində həyatı tələb etdiyini yorulmadan təbliğ edirdilər Peyğəmbərlərin səyləri davamlı uğur qazandı; onların vasitəsilə köhnə inancı bərpa etdikləri təlimlər yəhudi dininin daimi məzmununa çevrildi. Yəhudi xalqı üçün belə bir ənənəni qorumaq və ona səs verən adamlar yetişdirmək kifayət qədər şərəfdir, hətta buna təkan xaricdən, böyük bir yad adamdan gəlmiş olsa belə⁶⁴

Musanın yəhudi din tarixi üçün əhəmiyyətini eyni işıqda görən, lakin onun misir mənşəyini qəbul etməyən digər mütəxəssis tədqiqatçıların hökmünə istinad edə bilməsəydim, bu təsvirdən əmin olmazdım. Belə ki, məsələn B. Sellin deyir: "Beləliklə, Musanın əsl dinini, yəni onun təbliğ etdiyi bir əxlaqi Tanrıya inancı, xalqın kiçik bir dairəsinin mülkiyyəti kimi əvvəlcədən təsəvvür etməliyik. Əvvəlcədən onu rəsmi ibadətdə, kahinlərin dinində və xalqın inancında tapmağı gözləməməliyik. Biz yalnız əvvəlcədən hesab edə bilərik ki, bir vaxtlar onun qızışdırdığı ruh yanğınının qığılcımı bəzən burada, bəzən orada yenidən görünəcək, onun ideyaları ölməyib, lakin bəzən burada, bəzən orada bütün sakitlikdə iman və adət-ənənəyə təsir edib, nəhayət, gec-tez, xüsusi təcrübələrin təsiri altında və ya onun ruhu tərəfindən xüsusilə qavranılan şəxsiyyətlər tərəfindən daha güclü şəkildə yenidən ortaya çıxaraq daha geniş xalq kütlələri üzərində təsir qazanana qədər. Bu baxış bucağından qədim İsrail din tarixi əvvəlcədən nəzərdən keçirilməlidir. Kim dinə, bizə. Bununla işimin sonuna çatmışam, məqsədi yalnız Misir Musasının obrazını yəhudi tarixinin kontekstinə yerləşdirməkdir Nəticəmizi ən qısa şəkildə ifadə etsək: Bu tarixin məlum ikiliklərinə — millətin formalaşması üçün birləşən iki xalq kütləsi, bu millətin parçalandığı iki krallıq, Bibliyanın mənbə mətnlərindəki iki Tanrı adı — iki yeni ikilik əlavə edirik: Birincisi digəri tərəfindən sıxışdırılan və sonra da onun arxasında qalib gələn iki din quruluşu, hər ikisi eyni Musa adı ilə adlandırılan və şəxsiyyətlərini bir-birindən ayırmalı olduğumuz iki din qurucusu. Və bütün bu ikiliklər, xalqın bir hissəsinin digər hissəsinə yad qalan, travmatik qiymətləndirilməli bir təcrübə yaşaması faktından irəli gələn zəruri nəticələrdir. Bundan əlavə, müzakirə etmək, izah etmək və iddia etmək üçün çox şey var. Yalnız bundan sonra xalis tarixi tədqiqatımıza olan marağı əsaslandırmaq mümkün olardı. Ənənənin həqiqi təbiətinin nədən ibarət olduğu, xüsusi gücünün nəyə əsaslandığı, böyük şəxsiyyətlərin dünya tarixinə fərdi təsirini inkar etməyin necə qeyri-mümkün olduğu, yalnız maddi ehtiyaclardan irəli gələn motivləri tanımaqla insan həyatının möhtəşəm müxtəlifliyinə necə təhqir edildiyi, bəzi ideyaların, xüsusilə dini ideyaların insanları və xalqları necə boyunduruq altına aldığı gücü haradan əldə etdiyi — bütün bunları yəhudi tarixinin xüsusi nümunəsi üzərində öyrənmək cəlbedici bir vəzifə olardı. İşimin belə bir davamı, 25 il əvvəl "Totem və Tabu" əsərində ortaya qoyduğum fikirlərlə əlaqə qurardı. Amma artıq bunu bacarmaq üçün özümə güvənmirəm.⁶⁵

III

ÖN QEYD I (1938-ci ilin martından əvvəl)

Heç nəyi və ya çox az şeyi itirəcək olmayan birinin cəsarəti ilə, yaxşı əsaslandırılmış bir qərarı ikinci dəfə pozmağa və "Imago" jurnalında (Cild XXIII, 1 və 3-cü nömrələr) dərc edilmiş Musayla bağlı iki məqaləyə saxlanılmış son hissəni əlavə etməyə başlayıram. Bunun üçün gücümün çatmayacağına əmin olduğumu bildirərək bitirmişdim; təbii ki, qocalıqla bağlı yaradıcılıq qabiliyyətlərinin zəifləməsini nəzərdə tuturdum, lakin başqa bir maneəni də düşünürdüm.

Biz çox qəribə bir dövrdə yaşayırıq. Təəccüblə görürük ki, tərəqqi vəhşiliklə ittifaq bağlayıb. Sovet Rusiyasında təxminən 100 milyon insanı təzyiq altında saxlayaraq onları daha yaxşı həyat formalarına yüksəltmək cəhd edilirdi. Onları dinin "narkotikindən" məhrum etmək qədər cəsarətli, onlara ağıllı miqdarda cinsi azadlıq vermək qədər müdrik idilər, lakin eyni zamanda onları ən qəddar məcburiyyətə tabe etdilər və düşünmə azadlığının bütün imkanlarını əllərindən aldılar. İtalyan xalqı da eyni şiddətlə qayda-qanun və vəzifə hissinə öyrədilir. Alman xalqının nümunəsində, heç bir irəliyə doğru gedən ideyaya söykənmədən də demək olar ki, tarixəqədərki vəhşiliyə geri dönüşün baş verə biləcəyini gördükdə, insan ağır bir narahatlıqdan qurtulmuş kimi yüngüllük hissi keçirir. Hər halda belə bir vəziyyət yaranıb ki, bu gün mühafizəkar demokratiyalar mədəni tərəqqinin qoruyucularına çevrilmişdir və təəccüblü şəkildə, məhz Katolik Kilsəsinin institutu həmin mədəni təhlükənin yayılmasına güclü müdafiə göstərir. O, indiyə qədər sərbəst fikirləşmənin və həqiqəti tanıma yolunda irəliləyişin amansız düşməni olub!⁶⁶

Biz burada, bu Kilsənin himayəsi altında, katolik ölkəsində yaşayırıq və bu himayənin nə qədər davam edəcəyindən əmin deyilik. Lakin bu himayə davam etdiyi müddətcə, təbii ki, Kilsənin düşmənçiliyini oyadacaq hər hansı bir iş görməkdən çəkinirik. Bu, qorxaqlıq deyil, ehtiyatlılıqdır; xidmətində olmaqdan çəkindiyimiz yeni düşmən, artıq barışmağı öyrəndiyimiz köhnə düşməndən daha təhlükəlidir. Bizim inkişaf etdirdiyimiz psixoanalitik tədqiqat, onsuz da katolisizm tərəfindən şübhəli diqqətin mövzusudur. Biz bunun haqsız yerə olduğunu iddia etmirik. Əgər işimiz bizi, dini bir insanlıq nevrozuna endirən və onun böyük gücünü, xəstələrimizdəki nevrotik məcburiyyəti izah etdiyimiz eyni şəkildə izah edən nəticəyə aparsa, biz, ölkəmizdə hökm sürən qüvvələrin ən güclü narazılığını öz üzərimizə çəkəcəyimizə əminik. Bizim deməli olduğumuz yeni bir şey yoxdur; biz bunu iyirmi beş il əvvəl kifayət qədər aydın demişik, lakin o vaxtdan bəri bu unudulmuşdur və biz bunu bu gün təkrarlayıb bütün din qurucuları üçün müəyyənedici bir nümunə ilə izah etdikdə, bunun təsirsiz qalması mümkün deyil. Bu, ehtimal ki, psixoanaliz sahəsində fəaliyyətimizin qadağan edilməsinə gətirib çıxaracaq. Kilsəyə bu zorakı repressiya üsulları heç də yad deyil; əksinə, başqaları da bu üsullardan istifadə etdikdə, Kilsə bunu öz imtiyazlarına basqın kimi qəbul edir. Lakin mənim uzun ömrüm boyu hər yerə çatmış olan psixoanalizin, doğulduğu və böyüdüyü şəhərdən daha dəyərli olan heç bir yurdu yoxdur.

Mən buna təkcə inanmıram, həm də bilirəm ki, bu digər maneə, xarici təhlükə səbəbindən Musa haqqında tədqiqatımın son hissəsini dərc etməkdən çəkinəcəyəm. Mən hələ də çətinliyi aradan qaldırmaq üçün bir cəhd etmişəm, özümə deyərək ki, təşvişin əsasında şəxsi əhəmiyyətimin şişirdilməsi dayanır. Ehtimal ki, müvafiq orqanlar üçün Musa və monoteist dinlərin mənşəyi haqqında nə yazmaq istədiyim tamamilə fərqsiz olacaq. Amma mən bu mövzuda hökmümdə özümü əmin hiss etmirəm. Mənə daha çox ehtimal olunur ki, pis niyyət və sensasiya həvəsi, çağdaşların mühakiməsində mənə çatışmayan nüfuzu kompensasiya edəcək. Beləliklə, bu işi açıqlamayacağam, lakin bu, onu yazmağıma mane olmamalıdır. Xüsusilə də, mən onu artıq iki il əvvəl bir dəfə yazmışam, ona görə də onu sadəcə yenidən işləməli və əvvəlki iki məqaləyə əlavə etməliyəm. O, sonra gizli saxlanıla bilər, ta ki, onun işıq üzünə çıxmağa cəsarət edəcəyi təhlükəsiz vaxt gəlib çatana qədər, və ya eyni nəticələrə və fikirlərə sadiq qalan birinə deyilə bilər ki, qaranlıq dövrlərdə də sənin kimi eyni şeyləri düşünən biri var idi.

İKİNCİ ÖN QEYD (1938-ci ilin iyununda)

Musa şəxsiyyəti ilə əlaqəli olan bu tədqiqatı yazdığım müddət ərzində məni yükləyən çox xüsusi çətinliklər — daxili şübhələr və xarici maneələr — nəticəsində, üçüncü, yekun məqalə bir-birinə zidd olan, hətta bir-birini ləğv edən iki fərqli önsöz ilə başlayır. Çünki hər iki önsöz arasındakı qısa müddət ərzində yazıçının xarici şəraiti köklü şəkildə dəyişdi. O vaxt mən katolik kilsəsinin himayəsi altında yaşayırdım və nəşrimlə bu himayəni itirəcəyim və Avstriyada psixoanalizin tərəfdarları və şagirdləri üçün iş qadağası yaradacağımdan təşviş içində idim. Sonra birdən alman işğalı başladı; katolisizm, Bibliya sözləri ilə desək, “titrək qamış” kimi çıxdı. Artıq yalnız düşüncə tərzimə görə deyil, həm də “irqimə” görə təqib olunacağıma əmin olaraq, uşaqlığımdan bəri, 78 il boyu mənim vətənim olan şəhəri bir çox dostumla tərk etdim.

Mən gözəl, azad və böyükürəkli İngiltərədə ən səmimi qarşılanma tapdım. Burada mən xoş qarşılanan qonaq kimi yaşayıram, o təzyiqin məndən qalxdığını və yenidən istədiyim və ya məcbur olduğum kimi danışmaq, yazmaq — az qala deyəcəkdim: düşünmək — imkanıma malik olduğumu hiss edirəm. Mən işimin son hissəsini ictimaiyyətə təqdim etməyə cəsarət edirəm.

Artıq xarici maneələr yoxdur, və ya ən azı, çəkinməli olduğumuz maneələr yoxdur. Burada keçirdiyim bir neçə həftə ərzində, varlığıma şad olan dostlardan, hətta tanımadıqlarımdan, yalnız mənim burada azadlıq və təhlükəsizlik tapdığıma olan məmnuniyyətlərini ifadə etmək istəyən əlaqəsi olmayan insanlardan saysız salam məktubu aldım. tapdım. Buna əlavə olaraq, yad adam üçün təəccüblü dərəcədə çox sayda, ruhumun xilası üçün qayğı göstərən, mənə Məsihin yolunu göstərmək və İsrailin gələcəyi haqqında məlumatlandırmaq istəyən başqa cür məktublar gəldi.

Belə yazan yaxşı insanlar mənim haqqımda çox şey bilməmiş olmalıdırlar; lakin mən gözləyirəm ki, Musaya aid bu iş tərcümə ilə yeni həmvətənlərim arasında məlum olduqda, mən də onların indi mənə göstərdikləri rəğbətin xeyli hissəsini itirəcəyəm.

Siyasi çevriliş və yaşayış yerinin dəyişməsi daxili çətinliklərə heç bir təsir göstərə bilməzdi. Hələ də öz işim qarşısında özümü qeyri-müəyyən hiss edirəm, müəllif və onun əsəri arasında olmalı olan vahidlik və mənsubiyyət şüurunun çatışmazlığını hiss edirəm. Nəticənin doğruluğuna olan inamımın çatışmadığı demək deyil. Bu inamı mən artıq çeyrək əsr bundan əvvəl, “Totem və Tabu” haqqında kitabı yazdığım zaman qazanmışdım və o vaxtdan bəri bu inam yalnız gücləndi. O vaxtdan bəri mən bir daha şübhə etməmişəm ki, dini fenomenlər yalnız fərdin bizə tanış olan nevroz simptomları nümunəsi üzrə başa düşülə bilər, insan ailəsinin qədim tarixində uzun müddət əvvəl unudulmuş, əhəmiyyətli hadisələrin təkrarlanması kimi; onların məcburi xarakteri məhz bu mənşəyə borcludur və beləliklə, tarixi həqiqət məzmunu sayəsində insanlara təsir edir. Mənim qeyri-müəyyənliyim yalnız bu müddəaları burada seçilmiş yəhudi monoteizmi nümunəsi üçün sübut etməyi bacarıb-bacarmadığımı soruşanda başlayır. Mənim tənqidimə görə, Musa adamından gələn bu iş, bir ayağının ucunda tarazlıq qoruyan rəqqasə kimi görünür. Əgər mən tərk edilmə mifinin bir analitik təfsirinə söykənməsəydim və oradan Musanın sonu haqqında Sellinin fərziyyəsinə keçə bilməsəydim, bütün bu iş yazılmamış qalmalı idi. Hər halda, indi cəsarət edək.

Mən Musa haqqında ikinci, xalis tarixi tədqiqatımın nəticələrini ümumiləşdirməklə başlayıram. Onlar burada yenidən tənqidə məruz qalmayacaqlar, çünki onlar onlardan başlayıb və dönə-dönə onlara qayıdan psixoloji müzakirələrin ilkin şərtini təşkil edirlər.

Tarixi ilkin şərt

Diqqətimizi cəlb edən hadisələrin tarixi fonu belədir: 18-ci sülalənin fəthləri nəticəsində Misir dünya imperiyasına çevrilmişdi. Yeni imperyalizm, əgər bütün xalqın deyilsə belə, hakimiyyət və fikri cəhətdən fəal olan təbəqənin dini təsəvvürlərinin inkişafında əks olunur. On (Heliopolis) günəş tanrısının kahinlərinin təsiri altında, bəlkə də Asiyadan gələn təkanlarla güclənərək, bir ölkəyə və bir xalqa məhdudiyyətin artıq aid olmadığı universal Aton tanrısı ideyası yüksəlir. Gənc Amenhotep IV ilə hakimiyyətə bu tanrı ideyasının inkişafından daha yüksək marağı olmayan bir faraon gəlir. O, Aton dinini dövlət dininə çevirir, onun sayəsində universal tanrı Tək Tanrıya çevrilir; digər tanrılar haqqında danışılan hər şey aldatma və yalandır. O, böyük amansızlıqla sehrli təfəkkürün bütün təkliflərinə qarşı durur, xüsusilə misirliyə çox əziz olan ölüm sonrası həyat illüziyasını rədd edir. Sonrakı elmi dərkə heyrətamiz bir qabaqgörmə ilə o, günəş şüalanmasının enerjisini yer üzündə bütün həyatın mənbəyi kimi tanıyır və onu öz tanrısının gücünün simvolu kimi sitayiş edir. O, yaradılışdan duyduğu sevinclə və Maat (həqiqət və ədalət) üzrə həyatı ilə fəxr edir. Bu, insanlıq tarixində monoteist dinin ilk və bəlkə də ən təmiz nümunəsidir; onun yaranmasının tarixi və psixoloji şərtlərinə daha dərin nəzər salmaq qiymətsiz olardı. Lakin Aton dininə dair bizə çox da məlumat çatmaması üçün tədbirlər görülmüşdür. Axnatondan sonra gələn zəif varislər dövründə artıq onun yaratdığı hər şey dağıldı. Onun tərəfindən sıxışdırılan kahin təbəqələrinin qisası indi onun xatirəsinə qarşı qızışdı, Aton dini ləğv edildi, günahkar kimi damğalanmış fironun iqamətgahı dağıdıldı və talan edildi. Eramızdan əvvəl 1350-ci ildə 18-ci sülalə sona çatdı; anarxiya dövründən sonra 1315-ci ilə qədər hakimiyyət sürən sərkərdə Haremhab nizam-intizamı bərpa etdi. Axnatonun islahatı unudulmağa məhkum bir epizod kimi görünürdü.

Tarixi olaraq müəyyən edilən budur və indi bizim fərziyyəvi davamımız başlayır. Axnatona yaxın olan şəxslər arasında bəlkə də o dövrün bir çoxları kimi Totmes adlanan bir kişi var idi; adın çox əhəmiyyəti yoxdur, yalnız ikinci hissəsinin -mose olması şərtdir. O, yüksək mövqedə idi, Aton dininin inamlı tərəfdarı, lakin düşüncələrə qapılmış kralın əksinə, enerjili və ehtiraslı idi. Bu kişi üçün Axnatonun sonu və onun dininin ləğvi bütün gözləntilərinin sonu demək idi. Yalnız qovulmuş kimi və ya dinindən dönmüş kimi Misirdə yaşaya bilərdi. O, bəlkə də sərhəd əyalətinin valisi kimi bir neçə nəsil əvvəl oraya köçmüş semit xalqı ilə təmasda olmuşdu. Məyusluq və tənhalıq sıxıntısında o, bu yabancılara üz tutdu, itirdiklərinin əvəzini onlarda axtardı. O, onları öz xalqı olaraq seçdi, ideallarını onlarda reallaşdırmağa çalışdı. Tərəfdarları ilə birlikdə Misiri tərk etdikdən sonra, onları sünnət nişanı ilə müqəddəs qıldı, onlara qanunlar verdi və misirlilərin təzə tərk etdikləri Aton dininin təlimlərini onlara aşıladı. Bəlkə də bu Musa adlı adamın yəhudilərə verdiyi qaydalar, onun ağası və müəllimi olan Axnatonunkundan daha sərt idi; bəlkə də o, Axnatondan fərqli olaraq, On şəhərinin Günəş tanrısına olan bağlılığından da əl çəkdi.⁶⁷

Misirdən çıxış üçün 1350-ci ildən sonrakı interregnum (hakimiyyətsizlik) dövrünü nəzərə almalıyıq. Kənanda mülkiyyətin tam ələ keçirilməsinə qədər olan növbəti dövrlər xüsusilə qaranlıq və qeyri-müəyyəndir. Bibliya hekayəsinin burada buraxdığı və ya daha dəqiq desək, yaratdığı qaranlıqdan, müasir tarix araşdırmaları iki faktı üzə çıxara bildi. Birincisi, E. Sellin tərəfindən aşkar edilmişdir: Bibliyanın özünün bildirdiyinə görə də qanunvericisinə və rəhbərinə qarşı inadkar və itaətsiz olan yəhudilər bir gün ona qarşı üsyan etdilər, onu öldürdülər və onlara zorla qəbul etdirilən Aton dinini, əvvəllər misirlilərin etdiyi kimi, rədd etdilər. Digəri, Ed. Meyer tərəfindən sübut edilmişdir: Misirdən qayıdan bu yəhudilər, sonradan Fələstin, Sina yarımadası və Ərəbistan arasında yerləşən ərazidə özünə yaxın qohum qəbilələrlə birləşdilər və orada, suyu bol olan Kadeş məntəqəsində, ərəb midianlıların təsiri altında yeni bir din – vulkan tanrısı Yahvenin pərəstişini qəbul etdilər. Qısa müddət sonra onlar Kənana fəthçi kimi hücum etməyə hazır idilər.

Bu iki hadisənin bir-birinə və Misirdən çıxışa olan zaman əlaqələri çox qeyri-müəyyəndir. Növbəti tarixi istinad nöqtəsi, Firon Merneptahın (1215-ci ilə qədər) Suriya və Fələstindəki hərbi əməliyyatlar haqqında olan stelasıdır; bu stelada məğlub olanlar arasında 'İsrail' də qeyd olunur. Bu stelanın tarixini terminus ad quem (son hədd) kimi qəbul etsək, Misirdən çıxışdan etibarən bütün proses üçün təxminən bir əsr (1350-ci ildən sonra 1215-ci ilə qədər) qalır. Lakin mümkündür ki, 'İsrail' adı hələ də taleyini izlədiyimiz qəbilələrə aid deyil və əslində bizə daha uzun bir zaman intervalı mövcuddur. Sonrakı yəhudi xalqının Kənanda məskunlaşması şübhəsiz ki, sürətli bir fəth deyil, mərhələlərlə baş verən və uzun müddət ərzində davam edən bir proses idi. Merneptah stelasının yaratdığı məhdudiyyətdən azad olsaq, Musanın dövrü kimi bir insan ömrünü (30 il) qəbul etmək bizə daha asan olar; sonra Kadeşdəki birləşməyə qədər ən azı iki, ehtimal ki, daha çox nəsil keçməsini qəbul edirik; Kadeş ilə Kənana doğru yola çıxış arasındakı intervalın qısa olması kifayətdir; yəhudi ənənəsi, əvvəlki məqalədə göstərildiyi kimi, çıxış ilə Kadeşdəki dinin qurulması arasındakı intervalı qısaltmaq üçün yaxşı səbəblərə malik idi; bizim təsvirimiz üçün isə əksinə, yəni daha uzun interval məqsədəuyğundur. Amma bunların hamısı hələ də tarixdir, tarixi biliyimizdəki boşluqları doldurmaq cəhdidir və qismən 'İmaqo' jurnalındakı ikinci məqalədən təkrardır. Bizim marağımız, Musanın və onun təlimlərinin taleyini izləyir; yəhudilərin üsyanı buna yalnız görünüşdə son qoydu. Təxminən 1000-ci ildə yazılmış, lakin əlbəttə ki, daha əvvəlki qeydlərə əsaslanan Yahvist hekayəsindən anladıq ki, Kadeşdəki birləşmə və dinin qurulması ilə birlikdə, hər iki tərəfin hissəsini hələ də yaxşı ayırd etmək mümkün olan bir kompromis də baş verdi. Tərəflərdən biri yalnız Yahve tanrısının yeniliyini və yadelliyini inkar etmək və onun xalqın sədaqətinə olan iddiasını artırmaq istəyirdi; digəri isə Misirdən azad olma və böyük lider Musa şəxsiyyəti ilə bağlı əziz xatirələri təslim etmək istəmirdi və ona da uğur qazandı, hadisəni və şəxsiyyəti tarixəqədərki dövrün yeni təsvirində yerləşdirmək, ən azı Musa dininin xarici əlaməti olan sünnət adətini qorumaq və bəlkə də yeni Tanrı adının istifadəsində müəyyən məhdudiyyətləri tətbiq etmək mümkün oldu. Biz dedik ki, bu iddiaların nümayəndələri Musanın adamlarının nəslindən olan Levililər idi, onlar Musanın dövrdaşlarından və həmvətənlərindən yalnız bir neçə nəsillə ayrılmışdılar və hələ də onun xatirəsinə canlı yaddaşla bağlı idilər. Bizim Yahvistə və onun sonrakı rəqibi olan Elohistə aid etdiyimiz poeziya ilə bəzədilmiş təsvirlər, qəbir abidələri kimi idi; bu abidələrin altında həmin erkən hadisələr, Musanın dininin təbiəti və böyük adamın zorakı şəkildə aradan qaldırılması haqqında həqiqət, sonrakı nəsillərin biliyindən gizlədilmiş, sanki əbədi istirahətini tapmalı idi. Əgər biz bu prosesi düzgün təxmin etmişiksə, onda bunda daha heç nə sirrli deyil; lakin bu, yəhudi xalqının tarixində Musa epizodunun qəti sonu ola bilərdi.⁶⁸⁶⁹

Maraq doğuran məqam ondadır ki, belə deyil, xalqın həmin təcrübəsinin ən güclü təsirləri yalnız sonradan üzə çıxır və əsrlər boyu tədricən reallığa nüfuz etməli idi. Yahvenin xarakterinin ətrafdakı xalqların və qəbilələrin tanrılarından çox fərqli olması ehtimalı yoxdur; o, onlarla mübarizə aparırdı, xalqların bir-biri ilə mübarizə apardığı kimi, lakin o dövrün Yahve pərəstişkarının Kənan, Moav, Amalek və s. tanrılarının mövcudluğunu inkar etmək ağlına belə gəlməzdi, necə ki onlara inanan xalqların mövcudluğunu inkar etmək ağlına gəlməzdi.

Axnatonla parlayan monoteist ideya yenidən qaranlığa qərq oldu və uzun müddət qaranlıqda qalmalı idi.

Nilin birinci şəlaləsinin yaxınlığında yerləşən Elefantine adasında aparılan qazıntılar, orada əsrlər boyu məskunlaşmış yəhudi hərbi koloniyasının mövcud olduğunu və onların məbədində əsas tanrı Yahu ilə yanaşı, birinin adı Anat-Yahu olan iki qadın tanrıya pərəstiş edildiyini göstərən təəccüblü məlumatlar ortaya çıxardı. Bu yəhudilər, əlbəttə, ana vətəndən qopmuşdular, orada baş verən dini inkişafa qatılmamışdılar; Fars imperiyası hökuməti (V əsr) onlara Yerusəlimdəki yeni mərasim qaydaları haqqında məlumatı çatdırdı. Daha qədim dövrlərə qayıdaraq, deyə bilərik ki, Yahve tanrısı Musanın tanrısı ilə heç bir oxşarlığa malik deyildi. Aton, yer üzündəki nümayəndəsi, əslində onun nümunəsi olan Firon Axnaton kimi pasifist idi; Axnaton atalarından miras qalan dünya imperiyasının parçalanmasını fəaliyyətsiz izləyirdi. Yeni məskənləri zorla ələ keçirməyə hazırlaşan bir xalq üçün Yahve şübhəsiz daha uyğun idi. Və Musanın tanrısında pərəstişə layiq olan hər şey, ibtidai kütlənin başa düşmə qabiliyyətindən tamamilə uzaq idi.

Mən artıq demişəm — və bu zaman digərləri ilə uyğunluğa məmnuniyyətlə istinad etmişəm — yəhudi dininin inkişafının mərkəzi faktı, Yahve tanrısının zamanla öz xarakterini itirməsi və Musanın köhnə tanrısı Atona getdikcə daha çox bənzəməsi idi. Baxmayaraq ki, ilk baxışda çox vacib hesab edilə biləcək fərqlər qalmışdı, lakin bu fərqlər asanlıqla izah edilə bilər. Aton Misirdə təhlükəsiz mülkiyyətin olduğu xoş bir dövrdə hökmranlığa başlamışdı və imperiya sarsılmağa başlayanda belə, onun pərəstişkarları bu pozuntudan uzaq durmağı bacarmış və onun yaradılışlarını tərifləməyə və həzz almağa davam etmişdilər.

Yəhudi xalqına tale ağır imtahanlar və acı təcrübələr gətirdi, onun tanrısı qəddar və sərt, qaranlıq bir xarakter aldı. O, bütün ölkələr və xalqlar üzərində hökmranlıq edən universal tanrı xarakterini qoruyub saxladı, lakin onun pərəstişinin Misirlilərdən yəhudilərə keçmiş olması faktı, yəhudilərin onun seçilmiş xalqı olduğu və xüsusi öhdəliklərinin sonunda xüsusi mükafat tapacağı əlavəsi ilə ifadəsini tapdı. Xalq üçün külli-qüdrətli Tanrısının onlara üstünlük verdiyinə inamı, bədbəxt taleyinin acı təcrübələri ilə birləşdirmək asan olmamış ola bilər. Amma xalq özünü çaşdırmağa qoymadı, Tanrıya olan şübhələrini boğmaq üçün öz günahkarlıq hissini artırdı və bəlkə də sonunda, dindarların bu gün də etdiyi kimi, 'Tanrının dərkolunmaz qərarına' işarə etdi. Əgər insan, onları tabe edən və onlara pis rəftar edən Assurlular, Babillilər, Farslar kimi yeni zorakıların daima ortaya çıxmasına təəccüblənərsə, bütün bu pis düşmənlərin yenidən məğlub edilməsində və onların imperiyalarının yox olmasında onun qüdrətini tanıyırdı.⁷⁰

Üç vacib nöqtədə sonrakı yəhudi Tanrısı nəhayət köhnə Musəvi Tanrı ilə eyni oldu. Birinci və həlledici olan, onun yanında başqa bir Tanrının düşünülə bilməyəcəyi yeganə Tanrı kimi həqiqətən tanınmasıdır. Axnatona məxsus monoteizm bütün bir xalq tərəfindən ciddi qəbul edildi, hətta bu xalq bu ideyaya o qədər bərk yapışdı ki, o, onun ruhi həyatının əsas məzmunu oldu və digər şeylərə maraq qalmadı. Xalq və içərisində hökm sürən kahinlər bu nöqtədə razı idilər, lakin kahinlər onun ehtiramı üçün mərasimləri inkişaf etdirməklə məşğul olduqları müddətdə, xalqın içindəki iki digər Musəvi təlimi canlandırmağa çalışan intensiv axınlarla ziddiyyətə düşdülər. Peyğəmbərlərin səsləri, Tanrının mərasimləri və qurban xidmətini rədd etdiyini və yalnız ona inanılmasını və həqiqət və ədalət içində həyat sürülməsini tələb etdiyini bildirməkdən yorulmadılar. Və səhra həyatının sadəliyini və müqəddəsliyini təriflədikdə, onlar şübhəsiz ki, Musəvi ideallarının təsiri altında idilər.

Yəhudi Tanrı təsəvvürünün son formalaşmasında Musanın təsirinə istinad etməyin ümumiyyətlə zəruri olub-olmadığını, əsrlər boyu davam edən mədəni həyat dövründə daha yüksək ruhaniliyə doğru spontan inkişaf fərzinin kifayət edib-etmədiyini sual etmək vaxtıdır. Bütün tapmaca təxminlərimizə son qoyacaq bu izah imkanı barədə iki şey demək lazımdır. Birincisi, onun heç nəyi izah etməməsidir. Eyni şərtlər, əlbəttə ki, çox istedadlı yunan xalqında monoteizmə deyil, çoxtanrılı dinin zəifləməsinə və fəlsəfi düşüncənin başlanğıcına gətirdi. Misirdə monoteizm, anladığımız qədər, imperializmin yan təsiri kimi yetişdi; Tanrı, böyük bir dünya imperiyasını mütləq idarə edən Fironun əksi idi. Yəhudilərdə siyasi vəziyyət, xüsusi xalq Tanrısı ideyasından universal dünya hökmdarı ideyasına inkişaf üçün son dərəcə əlverişsiz idi və bu kiçik və aciz millətə böyük Rəbbin seçilmiş sevimli uşağı olduğunu iddia etmək cəsarəti haradan gəldi? Yəhudilərdə monoteizmin yaranması sualı belə cavabsız qalardı, ya da insan, bunun bu xalqın xüsusi dini dahiliyyətinin ifadəsi olduğu kimi adi cavabla kifayətlənərdi. Dahilik məlum olduğu kimi anlaşılmaz və məsuliyyətsizdir, ona görə də hər hansı digər həll yolu iflas edənə qədər onu izah üçün çağırmaq olmaz.

Bundan əlavə, yəhudi rəvayətinin və tarixşünaslığının bizə yolu göstərdiyi faktına rast gəlinir, çünki onlar, bu dəfə öz-özünə ziddiyyət təşkil etmədən, ən böyük qətiyyətlə iddia edirlər ki, tək Tanrı ideyası Musanın xalqına gətirilmişdir. Əgər bu iddianın inandırıcılığına qarşı bir etiraz varsa, o da budur ki, rəvayət çox şeyi Musaya aid edir. Ritual qaydaları kimi təsisatlar, aydın şəkildə daha sonrakı dövrlərə aid olanlar, Musa əmrləri kimi təqdim olunur, məqsəd onlar üçün avtoritet qazanmaqdır. Bu bizim üçün şübhə üçün əsas səbəbdir, lakin rədd etmək üçün kifayət deyil. Çünki belə bir şişirtmənin daha dərin motivləri aydın görünür. Kahin təsviri öz dövrü ilə Musa dövrü arasında davamlılıq yaratmaq istəyir, o, yəhudi din tarixinin ən nəzərəçarpan faktı kimi təyin etdiyimiz şeyi, yəni Musa qanunvericiliyi ilə sonrakı yəhudi dini arasında, əvvəlcə Yahve ibadəti ilə doldurulmuş və yalnız sonra yavaş-yavaş bağlanmış boşluğun olduğunu inkar etmək istəyir. O, bu prosesi bütün vasitələrlə inkar edir, baxmayaraq ki, onun tarixi düzgünlüyü heç bir şübhə doğurmur, çünki Müqəddəs Kitaba edilən xüsusi münasibət nəticəsində, bu prosesi sübut edən kifayət qədər məlumat qalmışdır. Kahin redaktəsi burada, yeni Tanrı Yahveni ataların Tanrısına çevirən həmin təhrifedici tendensiyaya bənzər bir şeyə cəhd etmişdir. Əgər Kahin Kodeksinin bu motivini nəzərə alsaq, həqiqətən Musanın özünün yəhudilərə monoteist ideyanı verdiyi iddiasına inanmamaq bizə çətin olar. Bizim razılığımız daha asan olmalıdır, çünki biz bu ideyanın Musaya haradan gəldiyini bilirik, yəhudi kahinləri isə bunu artıq bilmirdilər.⁷¹

Burada biri sual verə bilər: Yəhudi monoteizmini Misirdən gəlməsi ilə əlaqələndirməkdən bizə nə fayda var? Problem yalnız bir qədər geri itələnir; monoteist ideyanın yaranması haqqında biz daha çox şey bilmirik. Buna cavab olaraq deyilir ki, bu qazanc məsələsi deyil, tədqiqat məsələsidir. Və bəlkə də biz bir şey öyrənirik, əgər həqiqi hadisənin gedişatını öyrənsək.

Latensiya dövrü və ənənə

Beləliklə, biz inanırıq ki, tək Tanrı ideyası, həmçinin sehrli ayinlərin rədd edilməsi və onun adına etik tələblərin vurğulanması həqiqətən Musa təlimləri idi; bunlar əvvəlcə qulaq ardına atıldı, lakin uzun bir fasilədən sonra təsir göstərdi və nəhayət, daimi olaraq özünü təsdiq etdi. Belə gecikmiş təsiri necə izah etmək lazımdır və oxşar hallarla harada qarşılaşırıq?

Növbəti fikir deyir ki, onlar çox müxtəlif sahələrdə tapıla bilər və ehtimal ki, müxtəlif yollarla, az və ya çox dərəcədə asan başa düşülən şəkildə yaranır. Məsələn, Darvinin təkamül nəzəriyyəsi kimi yeni bir elmi nəzəriyyənin taleyini götürək. O, əvvəlcə amansız rəddlə qarşılaşır, onilliklər boyu şiddətlə mübahisə olunur, lakin həqiqətə böyük bir irəliləyiş kimi tanınması üçün bir nəsil belə kifayət edir. Darvinin özü Vestminsterdə məzar və ya kenotaf (xatirə məzarı) şərəfinə nail olur. Belə bir hal bizə həll ediləcək çox az şey qoyur. Yeni həqiqət affektiv müqavimətlər oyadır; bu müqavimətlər, xoşagəlməz təlimin lehinə olan sübutları inkar etmək üçün istifadə edilə bilən arqumentlərlə dəstəklənir; fikir mübarizəsi müəyyən vaxt tələb edir, əvvəldən tərəfdarlar və qarşı tərəflər var, birincilərinin sayı və çəkisi davamlı olaraq artır, nəhayət üstünlük qazanırlar; bütün mübarizə müddətində məsələnin nə olduğu heç vaxt unudulmur. Bütün prosesin daha uzun vaxt tələb etdiyinə təəccüblənmirik, kütlə psixologiyası prosesi ilə qarşılaşdığımızı ehtimal ki, kifayət qədər qiymətləndirmirik.

Bu prosesə fərdin psixi həyatında tam uyğun analoq tapmaqda heç bir çətinlik yoxdur. Bu, birinin müəyyən sübutlara əsasən həqiqət kimi qəbul etməli olduğu, lakin onun bəzi istəklərinə zidd olan və ona dəyərli olan bəzi inanclarını təhqir edən bir şeyi yeni kimi öyrəndiyi hal olardı. O, sonra tərəddüd edəcək, yeni olanı şübhə altına almaq üçün arqumentlər axtaracaq və nəhayət özünə etiraf edənə qədər bir müddət öz-özü ilə mübarizə aparacaq: belədir, baxmayaraq ki, bunu asan qəbul etmirəm, baxmayaraq ki, buna inanmaq mənim üçün narahatlıq doğurur. Bundan yalnız Mənin ağıl işinin güclü affektiv yüklənmələr tərəfindən saxlanılan etirazları üstələməsi üçün vaxt tələb etdiyini öyrənirik. Bu hal ilə başa düşməyə çalışdığımız hal arasındakı oxşarlıq çox böyük deyil.

Müraciət etdiyimiz növbəti nümunənin bizim problemimizlə görünür ki, daha az ortaq cəhəti var. Bir insanın dəhşətli bir qəzanı, məsələn, dəmir yolu toqquşmasını yaşadığı yeri görünüşdə zədələnmədən tərk etdiyi baş verir. Lakin növbəti həftələr ərzində o, yalnız onun şokundan, həmin vaxt təsir edən sarsıntı və ya başqa bir şeydən irəli gələ bilən bir sıra ağır psixi və motor simptomlar inkişaf etdirir. İndi o, “travmatik nevroz”a sahibdir. Bu, tamamilə anlaşılmaz, yəni yeni bir faktadır. Qəza ilə simptomların ilk görünüşü arasında keçən vaxtı, yoluxucu xəstəliklərin patologiyasına açıq işarə edərək “inkubasiya dövrü” adlandırırlar. Sonradan bizə diqqət çəkən odur ki, hər iki halın fundamental fərqliliyinə baxmayaraq, travmatik nevroz problemi ilə yəhudi monoteizmi problemi arasında bir nöqtədə uyğunluq mövcuddur. Yəni, latensiya adlandırıla biləcək xarakterdə. Bizim təsdiqlənmiş fərzimizə görə, yəhudi dini tarixində, Musa dinindən uzaqlaşdıqdan sonra, monoteizm ideyasından, mərasimlərin rədd edilməsindən və etik məsələlərin həddindən artıq vurğulanmasından heç bir əlamət görünməyən uzun bir müddət mövcuddur. Beləliklə, biz məsələmizin həllinin xüsusi bir psixoloji vəziyyətdə axtarılmalı olduğu ehtimalına hazırlaşırıq.

Biz daha əvvəl dəfələrlə Kadeşdə, sonradan yəhudi xalqını təşkil edən iki qrupun yeni bir din qəbul etmək üçün birləşdikləri zaman nə baş verdiyini izah etmişik. Misirdə olmuşların tərəfində, çıxış və Musanın şəxsiyyəti haqqında xatirələr o qədər güclü və canlı idi ki, onlar keçmiş dövrə aid bir hesabatda yer tapmağı tələb edirdilər. Bəlkə də Musanın özünü tanıyan şəxslərin nəvələri idilər və bəziləri hələ də özlərini misirli hesab edir, misir adları daşıyırdılar. Lakin onlar, rəhbərinə və qanunvericisinə qismət olmuş tale haqqında xatirəni sıxışdırmaqları üçün yaxşı səbəblərə malik idilər. Digərləri üçün isə yeni tanrını ucalatmaq və onun yadelliyini inkar etmək niyyəti əsas idi. Hər iki tərəfin, öz aralarında daha əvvəl bir dinin olduğunu və onun məzmununun nə olduğunu inkar etmək marağı eyni idi. Beləliklə, çox güman ki, tezliklə yazılı şəkildə sabitləşən həmin ilk kompromis əldə edildi; Misirdən gələn adamlar yazını və tarix yazmağa həvəsini gətirmişdilər, lakin tarixşünaslığın amansız həqiqətpərəstliyə borclu olduğunu başa düşməsi üçün hələ uzun müddət keçməli idi. Əvvəlcə onlar, sanki saxtakarlıq anlayışı hələ onlara aydın olmamış kimi, hesabatlarını öz ehtiyaclarına və meyllərinə uyğun formalaşdırmaqda vicdan əzabı çəkmirdilər. Bu şərait nəticəsində, eyni materialın, yəni ənənənin yazılı təsbiti və şifahi ötürülməsi arasında bir ziddiyyət yarana bilərdi. Yazılı mətnlərdə buraxılan və ya dəyişdirilən şeylər, ənənədə çox vaxt toxunulmamış şəkildə qorunub saxlanıla bilərdi. Ənənə, tarixşünaslığın həm əlavəsi, həm də ona ziddiyyət təşkil edən hissəsi idi. O, təhrifedici meyllərin təsirinə daha az məruz qalırdı, bəlkə də bəzi hissələrdən tamamilə uzaq idi və buna görə də yazılı sabitləşmiş hesabatdan daha həqiqətə yaxın ola bilərdi. Lakin onun etibarlılığı, yazılı mətnə nisbətən daha qeyri-sabit və qeyri-müəyyən olması, şifahi ötürmə yolu ilə bir nəsildən digərinə keçdikdə müxtəlif dəyişikliklərə və təhriflərə məruz qalması səbəbindən zədələnirdi. Belə bir ənənə müxtəlif taleylərə malik ola bilərdi. Biz ən çox gözləməliyik ki, o, yazılı qeyddən əziləcək, onun yanında mövqeyini qoruya bilməyəcək, getdikcə daha çox kölgəyə bürünəcək və nəhayət, unudulub gedəcək. Amma başqa taleylər də mümkündür; onlardan biri də odur ki, ənənənin özü yazılı şəkildə sabitləşməklə nəticələnir, digərləri haqqında isə gedişatda danışmalı olacağıq.

Yəhudi din tarixindəki gecikmə (latensiya) fenomeninə, ki, bizi maraqlandırır, belə bir izahat təklif olunur: belə desək 'rəsmi' tarix yazıçılığı tərəfindən qəsdən inkar edilən faktlar və məzmunlar əslində heç vaxt itirilməmişdir. Onlar haqqında məlumat xalq arasında qorunan ənənələrdə yaşamağa davam etdi. Sellinin təsdiqinə görə, Musanın ölümü haqqında belə, rəsmi təsvirə açıq-aşkar zidd olan və həqiqətə çox daha yaxın olan bir ənənə mövcud idi. Eyni qaydanın, Musa ilə birlikdə məhv olmuş kimi görünən, Musa dininin bəzi məzmunları üçün də keçərli olduğunu fərz edə bilərik; bu məzmunlar Musa dövründə yaşayanların əksəriyyəti üçün qəbul edilməz idi.

Burada qarşılaşdığımız qəribə həqiqət ondan ibarətdir ki, bu ənənələr zamanla zəifləmək əvəzinə, əsrlər boyu daha da güclənmiş, rəsmi məlumatların sonradan edilən redaktələri arasına sıxışmış və nəhayət, xalqın düşüncə və hərəkətlərini həlledici şəkildə təsir etmək üçün kifayət qədər güclü olduğunu göstərmişdir. Bu nəticəyə imkan verən şərtlər hansılar idi, bu, ilkin olaraq bizim məlumatımızdan kənarda qalır.

Bu fakt o qədər qəribədir ki, biz özümüzü haqlı hesab edirik, onu bir daha özümüzə xatırlatmaq üçün. Bizim problemimiz məhz bunda öz həllini tapır. Yəhudi xalqı Musa tərəfindən gətirilən Aton dinini tərk etmiş və qonşu xalqların Baal tanrılarından çox da fərqlənməyən başqa bir tanrının ibadətinə üz tutmuşdu. Sonrakı cərəyanların bütün səylərinə baxmayaraq, bu biabırçı vəziyyəti ört-basdır etmək mümkün olmadı. Amma Musa dini izsiz-tozsuz yox olmamışdı, ona dair bir növ xatirə, bəlkə də qaranlıqlaşdırılmış və təhrif edilmiş bir ənənə qorunub saxlanılmışdı. Böyük bir keçmişə aid olan bu ənənə idi ki, sanki arxa plandan təsirini davam etdirir, tədricən ruhlar üzərində daha çox hakimiyyət qazanır və nəhayət, Yahve tanrısını Musa tanrısına çevirməyi və uzun əsrlər əvvəl qurulub sonra tərk edilmiş Musa dinini yenidən həyata qaytarmağı bacarırdı. İtirilmiş bir ənənənin bir xalqın ruhi həyatı üzərində belə güclü təsir göstərə biləcəyi fikri bizə tanış deyil. Biz özümüzü kütlə psixologiyası sahəsində tapırıq, burada özümüzü rahat hiss etmirik. Biz analoqiyalar, başqa sahələrdə olsa belə, ən azı oxşar təbiətli faktlar axtarırıq. Fikrimizcə, belə faktlar tapıla bilər.

Yəhudilərdə Musa dininin geri dönüşünə hazırlıq gedən dövrlərdə, yunan xalqı çox zəngin nəsil əfsanələri və qəhrəman mifləri xəzinəsinə sahib idi. Təxminən 9-cu və ya 8-ci əsrdə, Homerin eposlarının yarandığına inanılır; bu eposlar öz məzmununu bu əfsanə dövründən götürmüşdür. Bu günkü psixoloji anlayışlarımızla, Şliman və Evansdan çox əvvəl belə bir sual irəli sürülə bilərdi: Yunanlar Homerin və böyük attik dramaturqların öz baş əsərlərində işlədikləri bütün əfsanə materialını haradan götürmüşdülər? Cavab belə olmalı idi: Bu xalq, ehtimal ki, öz tarixəqədərki dövründə zahiri təmtəraq və mədəni çiçəklənmə ilə xarakterizə olunan bir zamanı yaşamış, lakin bu dövr tarixi bir fəlakət nəticəsində məhv olmuş və bu əfsanələrdə qaranlıq bir ənənə kimi qorunub saxlanmışdır.

Bu günkü arxeoloji tədqiqatlar, o vaxtlar həddindən artıq cəsarətli sayılacaq olan bu fərziyyəni təsdiqləmişdir. Tədqiqatlar, Yunan qitəsində ehtimal ki, eramızdan əvvəl 1250-ci ildə artıq sona çatmış olan möhtəşəm Mino-Miken mədəniyyətinin sübutlarını üzə çıxarmışdır. Sonrakı dövrün Yunan tarixçilərinin əsərlərində bu mədəniyyətə demək olar ki, heç bir işarə rast gəlinmir. Yalnız bir qeyd var: Kritlilərin dəniz hakimiyyətini əllərində saxladıqları bir dövrün olduğu, kral Minosun və onun sarayının, Labyrinthin adı; bundan başqa, şairlərin qavradığı ənənələr istisna olmaqla, ondan heç nə qalmamışdır.

Almanlar, hindular, finlər kimi başqa xalqların da xalq eposları məlumdur. Ədəbiyyat tarixçilərinə düşən vəzifə, onların yaranmasının yunanlarda olduğu kimi eyni şərtləri nəzərdə tutub-tutmadığını araşdırmaqdır. Məncə, bu araşdırma müsbət nəticə verəcəkdir. Bizim tanıdığımız şərt budur: Dərhal sonra zəngin, əhəmiyyətli və möhtəşəm, bəlkə də həmişə qəhrəmanlıq kimi görünəcək olan, lakin o qədər uzaq keçmişə, çox qədim dövrlərə aid olan bir tarixdən əvvəlki dövr parçası ki, sonrakı nəsillərə ondan yalnız qaranlıq və natamam bir ənənə məlumat verir. Eposun sənət janrı kimi sonrakı dövrlərdə sönməsi ilə bağlı təəccüb ifadə edilmişdir. Bəlkə də bunun izahı ondadır ki, onun şərtləri artıq yenidən yaranmır. Köhnə material işlənib hazırlanmış və bütün sonrakı hadisələr üçün ənənənin yerini tarix yazıçılığı tutmuşdur. Bu günün ən böyük qəhrəmanlıqları bir eposa ilham verməyə qadir deyildi, lakin artıq Böyük İskəndər belə Homeri tapa bilməyəcəyindən şikayət etmək haqqına malik idi.

Çox uzaq keçmiş dövrlər insan təxəyyülü üçün böyük, çox vaxt sirrli bir cazibəyə malikdir. Onlar öz müasir dövrlərindən narazı olduqda — və bu, kifayət qədər tez-tez baş verir — keçmişə üz tuturlar və bu dəfə heç vaxt sönməyən qızıl dövr xəyalını gerçəkləşdirəcəklərinə ümid edirlər. Ehtimal ki, onlar hələ də uşaqlıqlarının sehrinin təsiri altındadırlar; uşaqlıq onlara qərəzsiz olmayan yaddaş tərəfindən pozulmamış səadət dövrü kimi əks olunur. Əgər keçmişdən yalnız bizim ənənə adlandırdığımız natamam və bulanıq xatirələr qalıbsa, bu, sənətçi üçün xüsusi bir həvəsləndirici amildir, çünki o zaman ona yaddaşdakı boşluqları təxəyyülünün istəklərinə uyğun doldurmaq və təkrarlamaq istədiyi dövrün obrazını öz məqsədlərinə uyğun formalaşdırmaq imkanı yaranır. Demək olar ki, ənənə nə qədər qeyri-müəyyən olsa, şair üçün bir o qədər faydalı olur. Beləliklə, ənənənin poeziya üçün əhəmiyyəti bizi təəccübləndirməməlidir və epik əsərin şərtiliyinə bənzərlik, yəhudilərdə Yahve ibadətinin köhnə Musəvi din mənasında dəyişdirilməsinə səbəb olan ənənənin Musəvi ənənə olduğu haqqında qəribə fərziyyəyə bizi daha çox meylli edəcəkdir. Amma bu iki hal digər cəhətdən hələ də çox fərqlidir. Orada nəticə bir bədii əsər, burada isə bir dindir və ikincisi üçün biz qəbul etmişik ki, o, ənənənin təsiri altında, epik əsərin təbiətcə əksini göstərə bilməyəcəyi bir sadiqliklə reproduksiya olunmuşdur. Beləliklə, problemimizdən daha dəqiq bənzərlərə ehtiyacı əsaslandırmaq üçün kifayət qədər hissə qalır.

C Bənzərlik Yəhudi din tarixində tanıdığımız qəribə prosesə yeganə qaneedici bənzərlik görünüşcə çox uzaq bir sahədə tapılır; amma o çox tamdır, eyniliyə yaxındır. Orada biz yenidən latensiya fenomeninə, anlaşılmaz, izah tələb edən hadisələrin ortaya çıxmasına və erkən, sonra unudulmuş təcrübə şərtinə rast gəlirik. Həmçinin məntiqi düşüncəni üstələyərək psixikaya özünü sırıyan məcburiyyət xarakteri də var; məsələn, epik əsərin yaranmasında nəzərə alınmayan bir cəhət.⁷²

Bu bənzərlik psixopatologiyada insan nevrozlarının yaranmasında, yəni fərd psixologiyasına aid olan bir sahədə rast gəlinir, halbuki dini fenomenlər təbii ki, kütlə psixologiyasına aid edilməlidir. Görünəcək ki, bu bənzərlik əvvəlcə düşünülə biləcəyi qədər təəccüblü deyil, hətta bir postulatla uyğun gəlir.

Nevrozların etiologiyası üçün bu qədər böyük əhəmiyyət verdiyimiz, erkən yaşanmış, sonra unudulmuş təəssüratlara travmalar adını veririk. Nevrozların etiologiyasının ümumiyyətlə travmatik hesab edilib-edilə bilməyəcəyi məsələsi açıq qala bilər. Buna qarşı ən aydın etiraz odur ki, nevrotik fərdin ilkin tarixindən hər zaman açıq bir travmanı seçib çıxarmaq mümkün deyil. Çox vaxt insan, başqa bir şeyin olmadığını, yalnız bütün fərdlərə təsir edən və onlar tərəfindən başqa, normal adlandırıla biləcək şəkildə işlənib həll edilən təcrübələrə və tələblərə qeyri-adi, anormal reaksiyanın olduğunu söyləməklə kifayətlənməlidir. Hər hansı bir izah üçün irsi və konstitusional meyillərdən başqa bir şey mövcud olmadıqda, insan təbii olaraq, nevrozun qazanılmadığını, inkişaf etdiyini söyləməyə meylli olur.

Bu kontekstdə iki məqam önə çıxır. Birincisi, nevrozun yaranmasının hər yerdə və hər dəfə çox erkən uşaqlıq təəssüratlarına qayıtmasıdır. İkincisi, bu doğrudur, bəzi hallar var ki, onlar 'travmatik' adlandırılır, çünki təsirlər şübhəsiz ki, normal həll yollarından qaçan bu ilkin dövrdəki bir və ya bir neçə güclü təəssürata aid olur, belə ki, insan bu hadisələr baş verməsəydi, nevroz da yaranmazdı deyə düşünə bilər. Bizim məqsədlərimiz üçün axtardığımız bənzərlik yalnız bu travmatik hallarla məhdudlaşdırılsa belə kifayət edirdi. Amma hər iki qrup arasındakı uçurum aşılmaz görünmür: Hər iki etioloji şərti bir anlayışda birləşdirmək tamamilə mümkündür; məsələ yalnız nəyin travmatik hesab edilməsindən asılıdır. Əgər təcrübənin travmatik xarakterini yalnız kəmiyyət amili nəticəsində qazandığını, yəni bütün hallarda təcrübə qeyri-adi, patologik reaksiyalar doğurursa, günahın tələbin həddindən artıq çoxluğunda olduğunu qəbul etmək olarsa, onda bir konstitusiyada travma kimi təsir edən şeyin digər konstitusiyada belə təsir göstərməyəcəyi nəticəsinə asanlıqla gəlmək olar. Bu zaman sürüşkən, sözdə tamamlayıcı sıra təsəvvürü yaranır; bu sırada iki amil etioloji tələbləri ödəmək üçün birləşir, birinin çatışmazlığı digərinin artıqlığı ilə kompensasiya olunur, ümumiyyətlə hər ikisinin qarşılıqlı təsiri baş verir və yalnız sıranın iki ucunda sadə motivasiyadan söhbət gedə bilər. Bu mülahizədən sonra travmatik və qeyri-travmatik etiologiya arasındakı fərqi, bizim axtardığımız bənzərlik üçün əhəmiyyətsiz sayaraq kənara qoymaq olar.⁷³

Təkrarlanma təhlükəsinə baxmayaraq, bizim üçün əhəmiyyətli olan bənzərliyi ehtiva edən faktları burada cəmləşdirmək məqsədəuyğun ola bilər. Onlar aşağıdakılardır: Tədqiqatımız göstərdi ki, nevrozun fenomenləri (simptomları) adlandırdığımız şey, məhz bu səbəbdən etioloji travmalar kimi tanıdığımız bəzi təcrübələrin və təəssüratların nəticələridir. İndi qarşımızda iki vəzifə durur: Birincisi, bu təcrübələrin ortaq xüsusiyyətlərini, ikincisi isə nevroz simptomlarının xüsusiyyətlərini müəyyən etmək, bu zaman bəzi sxematlaşdırmalardan qaçınmağa ehtiyac yoxdur.

Ad. I: a) Bütün bu travmalar təxminən 5 yaşına qədər olan erkən uşaqlıq dövrünə aiddir. Dil qabiliyyətinin başlanğıc dövründən olan təəssüratlar xüsusilə maraqlı kimi önə çıxır; 2-4 yaş dövrü ən vacib kimi görünür; bu həssaslıq dövrünün doğumdan sonra nə vaxt başladığını dəqiq müəyyən etmək mümkün deyil. b) Müvafiq təcrübələr adətən tamamilə unudulur, xatirələrə əlçatan deyil, uşaqlıq amneziyası dövrünə düşür, bu dövr çox vaxt tək-tük xatirə qalıqları, yəni örtük xatirələr ilə pozulur. c) Onlar cinsi və aqressiv təbiətli təəssüratlara, eləcə də erkən yaşda Mənə zərər vuran hallara (narsisistik incikliklər) aiddir. Bununla bağlı qeyd etmək lazımdır ki, belə kiçik uşaqlar cinsi və təmiz aqressiv hərəkətlər arasında sonradan olduğu kimi kəskin fərq qoymurlar (cinsi aktın sadist yanlış başa düşülməsi). Cinsi amilin üstünlüyü təbii ki, çox nəzərəçarpandır və nəzəri qiymətləndirmə tələb edir. Buna əlavə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, bu qədər kiçik uşaqlar cinsi və təmamilə aqressiv hərəkətlər arasında sonradakı kimi aydın fərq qoymurlar (cinsi aktın sadiştik yanlış başa düşülməsi). Cinsi anın üstünlüyü təbii ki, çox nəzərəçarpan bir haldır və nəzəri qiymətləndirməni tələb edir.

Bu üç məqam — ilk 5 il ərzində erkən baş vermə, unudulma və cinsi-agressiv məzmun — bir-biri ilə sıx bağlıdır. Travmalar ya öz bədəndəki hadisələr, ya da hissi qavrayışlardır (adətən görülən və eşidilənlər), yəni hadisələr və ya təəssüratlardır. Həmin üç məqam arasındakı əlaqə bir nəzəriyyə ilə 'qurulur'; bu, analitik işin nəticəsidir və yalnız unudulmuş hadisələr haqqında məlumat verə bilər, daha açıq, lakin daha qeyri-dəqiq ifadə desək, onları yaddaşa qaytara bilər. Nəzəriyyə belədir ki, populyar fikirdən fərqli olaraq, insanın cinsi həyatı — və ya sonrakı dövrdə ona uyğun gələn şey — təxminən 5 yaşında bitən erkən bir çiçəklənmə nümayiş etdirir; bundan sonra, cinsəlliyin inkişafının baş vermədiyi, hətta əldə edilənlərin ləğv edildiyi deyilən 'latensiya dövrü' (pubertəyə qədər) gəlir. edilir. Bu təlim daxili cinsiyyət orqanlarının böyüməsinin anatomik tədqiqatı ilə təsdiqlənir; insanın 5 yaşında cinsi yetkinliyə çatmış bir heyvan növündən törədiyi ehtimalını yaradır və cinsi həyatın təxirə salınması və iki mərhələli başlanğıcının insanın təkamül tarixi ilə ən sıx şəkildə bağlı olduğu şübhəsini oyadır. İnsan belə bir latensiya və cinsi gecikməyə malik olan yeganə heyvan varlığı kimi görünür. Primatlarda aparılan tədqiqatlar, bildiyimə görə mövcud deyil, nəzəriyyənin yoxlanılması üçün zəruri olardı. Psixoloji olaraq, uşaq amneziyası dövrünün cinsəlliyin bu erkən dövrü ilə üst-üstə düşməsinin əhəmiyyətsiz olması mümkün deyil. Bəlkə də bu vəziyyət nevrozun mümkün olması üçün real şərti təqdim edir; nevroz müəyyən mənada insanın imtiyazıdır və bu baxımdan, bədən anatomiyamızın bəzi hissələri kimi, qədim dövrlərdən qalmış bir qalıq (survival) kimi görünür.

Ad. II, nevrotik fenomenlərin ortaq xüsusiyyətləri və ya fərqlilikləri: iki məqam qeyd edilməlidir. a) Travmanın təsirləri iki növdür: müsbət və mənfi. Birincilər, travmanı yenidən aktual etmək, yəni unudulmuş hadisəni xatırlamaq və ya daha yaxşısı, onu reallaşdırmaq, ondan yenidən təkrar yaşamaq, hətta əvvəlki bir emosional əlaqə olsa belə, eyni əlaqəni başqa bir şəxslə analoji şəkildə yenidən canlandırmaq səyləridir. Bu səylər travmaya fiksasiya və təkrarlama məcburiyyəti kimi ümumiləşdirilir. Onlar deyilən normal Mənə daxil edilə bilər və onun daimi meylləri kimi ona dəyişməz xarakter xüsusiyyətləri verə bilər, baxmayaraq ki, daha doğrusu, məhz ona görə ki, onların həqiqi əsaslandırması, tarixi mənşəyi unudulmuşdur. Beləliklə, uşaqlığını həddindən artıq, indi unudulmuş ana bağlılığı ilə keçirmiş bir kişi, bütün həyatı boyu asılı ola biləcəyi, qidalanacağı və saxlanacağı bir qadın axtara bilər. Bir qız, erkən uşaqlıqda cinsi yoldan çıxarmanın obyekti olmuşsa, sonrakı cinsi həyatını belə hücumları təkrar-təkrar təhrik etmək üzərində qura bilər. Bu cür anlayışlar sayəsində nevroz problemini aşaraq ümumiyyətlə xarakter formalaşmasını anlamağa nail olduğumuzu təxmin etmək asandır.

Mənfi reaksiyalar əks hədəfi güdür: unudulmuş travmalardan heç nə xatırlanmamalı və heç nə təkrarlanmamalıdır. Biz onları müdafiə reaksiyaları kimi ümumiləşdirə bilərik. Onların əsas ifadəsi, adlandırılan qaçınmalardır ki, bunlar ləngimələr və fobiyalara qədər arta bilər. Bu mənfi reaksiyalar da xarakterin formalaşmasına ən güclü töhfələri verir; əslində, onlar da rəqibləri kimi travmaya fiksasiyalardır, yalnız əks tendensiyalı fiksasiyalardır. Dar mənada nevrozun simptomları, travmalardan qaynaqlanan hər iki növ meylin birləşdiyi kompromis təşəkküllərdir, belə ki, bəzən birinin, bəzən digərinin istiqaməti onlarda üstün ifadə tapır. Reaksiyaların bu ziddiyyəti nəticəsində, normal qaydada heç bir yekuna gələ bilməyən konfliktlər yaradılır.

b) Simptomlar, Mənin məhdudiyyətləri və stabil xarakter dəyişiklikləri kimi bütün bu fenomenlər məcburiyyət xarakteri daşıyır, yəni yüksək psixi intensivlikdə onlar real xarici aləmin tələblərinə uyğunlaşan, məntiqi düşünmə qanunlarına tabe olan digər psixi proseslərin quruluşundan geniş dərəcədə asılı olmayan bir vəziyyət göstərirlər. Onlar xarici reallıq tərəfindən təsirlənmir və ya kifayət qədər təsirlənmir, ona və onun psixi təmsilinə əhəmiyyət vermirlər, belə ki, asanlıqla hər ikisi ilə aktiv ziddiyyətə düşə bilərlər. Onlar, bir növ, dövlət içində dövlətdir, əlçatmaz, əməkdaşlıq üçün yararsız bir tərəf, lakin digər, yəni Normal olanı məğlub etmək və öz xidmətinə məcbur etmək bacarığına malikdir. Bu baş verərsə, daxili psixi reallığın xarici aləmin reallığı üzərində hökmranlığı əldə edilmiş, psixozun yolu açılmış olur. Hətta bu qədər irəli getməsə belə, bu vəziyyətlərin praktik əhəmiyyətini heç vaxt şişirtmək olmaz. Nevrozun idarə etdiyi şəxslərin həyat ləngiməsi və həyat qabiliyyətsizliyi, insan cəmiyyətində çox əhəmiyyətli bir amildir və insan onda keçmişinin erkən bir hissəsinə fiksasiyasının birbaşa ifadəsini görə bilər.

Və indi soruşuruq: analogiyaya görə xüsusilə maraqlandıran latensiya nədir? Uşaqlıq travmasına birbaşa nevroz partlayışı, müdafiə cəhdləri ilə dolu, simptomların yaranması ilə xarakterizə olunan uşaqlıq nevrozu qoşula bilər. O, uzun müddət davam edə bilər, nəzərəçarpan pozuntulara səbəb ola bilər, lakin həm də gizli gedə və nəzərdən qaçırıla bilər. Adətən, müdafiə üstünlüyü saxlayır; hər halda, yara izlərinə bənzəyən Mən dəyişiklikləri qalır. Uşaqlıq nevrozu çox nadir hallarda fasiləsiz olaraq böyüklərin nevrozuna davam edir. Çox daha tez-tez, o, görünüşdə pozulmamış inkişaf dövrü ilə əvəz olunur, bu proses fizioloji latensiya dövrünün araya girməsi ilə dəstəklənir və ya mümkün olur. Yalnız sonra, travmanın gecikmiş təsiri kimi son nevrozun zahir olduğu dəyişiklik baş verir. Bu, ya pubertanın başlaması ilə, ya da bir müddət sonra baş verir. Birinci halda, fiziki yetkinləşmə ilə güclənən həvəslər əvvəlcə müdafiəyə məğlub olduqları mübarizəni yenidən apara bilərlər; digər halda isə, müdafiə zamanı yaradılan reaksiyalar və Mən dəyişiklikləri yeni həyat vəzifələrinin yerinə yetirilməsində maneə kimi çıxış etdiyi üçün, real xarici dünyanın tələbləri ilə müdafiə mübarizəsində çətinliklə qazandığı quruluşunu qorumaq istəyən Mən arasında ağır konfliktlər yaranır. Travmaya ilk reaksiyalar ilə xəstəliyin sonradan başlanması arasında nevrozun latensiyası fenomeninin tipik kimi qəbul edilməsi lazımdır. Bu xəstəliyə də müalicə cəhdi kimi baxmaq olar; yəni, travmanın təsiri ilə Məndən ayrılmış hissələri digərləri ilə barışdırmaq və xarici dünyaya qarşı güclü bir bütünə çevirmək səyi kimi. Lakin belə bir cəhd, analitik iş köməyə gəlmədikdə nadir hallarda uğur qazanır, hətta gəldikdə də həmişə deyil və çox vaxt Mənin tamamilə dağıdılması və ya parçalanması ilə, yaxud da erkən ayrılmış, travma tərəfindən idarə olunan hissə tərəfindən Mənin məğlub edilməsi ilə nəticələnir.

Oxucunun inancını qazanmaq üçün çoxsaylı nevrotik həyat hekayələrinin ətraflı təqdimatı tələb olunardı. Amma mövzunun genişliyi və çətinliyi nəzərə alınarsa, bu, işin xarakterini tamamilə dəyişdirərdi. O, nevroslar nəzəriyyəsi haqqında bir tədqiqata çevrilərdi və hətta o zaman da ehtimal ki, yalnız psixoanalizin öyrənmə və təcrübəsini həyat vəzifəsi seçmiş azınlığa təsir edərdi. Burada daha geniş bir dairəyə müraciət etdiyim üçün, oxucudan yuxarıda qısaca təqdim olunan izahlara müəyyən bir ilkin inam göstərməsini xahiş etməkdən başqa heç nə edə bilmərəm; bu da mənim tərəfimdən belə bir etirafı əhatə edir ki, o, mənim onu apardığım nəticələri, yalnız onların əsası olan təlimlərin doğru olduğu təsdiqləndikdə qəbul etməlidir.

Heç olmasa, nevrozun qeyd olunan xüsusiyyətlərindən bir çoxunu xüsusilə aydın göstərən tək bir halı danışmağa çalışa bilərəm. Təbii ki, tək bir haldan hər şeyi göstərməsini gözləmək olmaz və əgər məzmunca axtardığımız bənzərlikdən uzaq olsa, məyus olmağa ehtiyac yoxdur.

Kiçik orta təbəqəli ailələrdə çox vaxt olduğu kimi, ilk həyat illərində valideynlərlə yataq otağını bölüşən uşaq, dil bacarığını yeni qazandığı yaşda valideynlər arasındakı cinsi prosesləri müşahidə etmək, bir şeylər görmək və daha çoxunu eşitmək üçün təkrar-təkrar, hətta müntəzəm olaraq fürsət tapmışdı.

Onun sonrakı nevrozunda, ilk spontan pollyutsiyadan (gecə boşalması) dərhal sonra baş verən, yuxu pozğunluğu ən erkən və ən narahat edən simptomdur. Gecə səslərinə qarşı son dərəcə həssas olur və bir dəfə oyandıqdan sonra yuxusunu yenidən tapa bilmir. Bu yuxu pozğunluğu həqiqi kompromis simptomu idi: bir tərəfdən, həmin gecə qavrayışlarına qarşı müdafiəsinin ifadəsi, digər tərəfdən isə, həmin təəssüratlara qulaq asa bildiyi oyaq vəziyyətini bərpa etmək cəhdi idi.

Belə müşahidələrlə erkən yaşda aqressiv kişiliyə oyadılan uşaq, kiçik penisini əli ilə oyatmağa və atası ilə eyniləşmə yolu ilə, özünü onun yerinə qoyaraq, anaya qarşı müxtəlif cinsi hücumlar etməyə başladı. Bu, nəhayət anadan cinsiyyət orqanına toxunma qadağası alana və bundan əlavə, onun atasına deyəcəyi və atasının cəza olaraq günahkar cinsiyyət orqanını kəsəcəyi təhdidini eşidənə qədər davam etdi. Bu kastrasiya təhdidi oğlan uşağı üzərində son dərəcə güclü travmatik təsirə malik idi. O, cinsi fəaliyyətini dayandırdı və xarakterini dəyişdi. Atası ilə eyniləşmək əvəzinə, ondan qorxur, ona passiv münasibət bəsləyir və bəzən pislik edərək, onun üçün cinsi məna kəsb edən fiziki cəzalandırmalara təhrik edirdi; beləliklə, o, döyülən ana ilə eyniləşə bilirdi. Ananın özündən daha da təşvişlə yapışırdı, sanki atasının təhdid etdiyi kastrasiya təhlükəsinə qarşı qorunma kimi gördüyü onun sevgisindən bir an belə məhrum ola bilməzmiş kimi. Bu 'Edip kompleksinin modifikasiyası' altında o, nəzərə çarpan pozğunluqlardan azad olan latensiya dövrünü keçirdi. O, nümunəvi oğlan oldu, məktəbdə yaxşı nəticələr əldə etdi.

Biz travmanın birbaşa təsirini bu yerə qədər izlədik və latensiya faktını təsdiqlədik.

Pubertanın başlaması açıq nevrozu gətirdi və onun ikinci əsas simptomunu, yəni cinsi impotensiyanı üzə çıxardı. O, cinsiyyət orqanının həssaslığını itirmişdi, ona toxunmağa cəhd etmirdi, cinsi məqsədlə bir qadına yaxınlaşmağa cəsarət etmirdi. Onun cinsi fəaliyyəti sadist-mazoxist fantaziyalarla psixi onaniya ilə məhdud qalırdı; bu fantaziyalarda valideynlərin erkən cinsi əlaqə müşahidələrinin izlərini asanlıqla tanımaq olar. Pubertanın gətirdiyi güclü kişilik artımı, atasına qarşı qəzəbli nifrət və itaətsizliyə sərf edildi. Ataya qarşı bu ekstremal, özünü məhv etməyə qədər mərhəmətsiz münasibət, həm də həyatdakı uğursuzluğuna və xarici dünya ilə konfliktlərinə səbəb oldu. Peşəsində heç nəyə nail ola bilməzdi, çünki atası onu bu peşəyə məcbur etmişdi. O, heç dost da qazanmadı, rəhbərləri ilə heç vaxt yaxşı münasibətdə olmadı.

Bu simptomlar və qabiliyyətsizliklərlə, atasının ölümündən sonra nəhayət bir qadın tapdıqda, onun varlığının nüvəsi kimi xarakter xüsusiyyətləri üzə çıxdı və bu, ona yaxın olan hər kəs üçün onunla ünsiyyəti ağır vəzifəyə çevirdi. O, tamamilə eqoist, despotik və vəhşi şəxsiyyət inkişaf etdirdi; bu şəxsiyyət üçün digərlərini əzmək və incitmə ehtiyacı açıq şəkildə mövcud idi. Bu, xatirəsində atanın obrazının formalaşdığı kimi, atasının dəqiq surəti idi, yəni kiçik oğlanın vaxtilə cinsi motivlərlə girdiyi ata eyniləşməsinin yenidən canlanması idi. Bu hissədə biz, travmanın birbaşa təsirləri və latensiya fenomeni ilə birlikdə nevrozun əsas xüsusiyyətləri kimi təsvir etdiyimiz sıxışdırılmışın geri qayıdışını tanıyırıq.

Tətbiq

Erkən travma — müdafiə — latensiya — nevroz xəstəliyinin başlanması — sıxışdırılanın qismən geri qayıtması: nevrozun inkişafı üçün irəli sürdüyümüz düstur belə idi. İndi oxucu insan növünün həyatında fərdlərin həyatında baş verənə bənzər bir şeyin baş verdiyini qəbul etmək addımını atmağa dəvət olunur. Yəni, burada da cinsi-agressiv məzmunlu, daimi nəticələr buraxan, lakin əsasən müdafiə olunan, unudulan, uzun bir latensiyadan sonra təsir göstərən və quruluşu və meylləri etibarilə simptomlara bənzər hadisələr yaradan proseslərin baş verdiyini qəbul etmək.

Bu prosesləri təxmin edə biləcəyimizə inanırıq və onların simptomabənzər nəticələrinin dini fenomenlər olduğunu göstərmək istəyirik. Təkamül ideyasının ortaya çıxmasından bəri insan nəslinin bir ön tarixinin olduğu artıq şübhə doğurmur və bu tarix naməlum, yəni unudulmuş olduğundan, belə bir nəticə demək olar ki, bir postulat ağırlığı daşıyır. Təsir edən və unudulmuş travmaların burada da, orada da insan ailəsindəki həyata aid olduğunu öyrəndikdə, bunu yüksək dərəcədə arzuolunan, əvvəlcədən nəzərdə tutulmamış və indiyə qədərki müzakirələrin tələb etmədiyi bir əlavə kimi alqışlayacağıq.

Bu iddiaları mən artıq dörddə bir əsr əvvəl "Totem və Tabu" (1912) adlı kitabımda irəli sürmüşəm və burada yalnız onları təkrar etməliyəm. Konstruksiya Ç. Darvinin bir məlumatından irəli gəlir və Atkinsonun bir fərziyyəsini daxil edir. Bu fərziyyəyə görə, qədim dövrlərdə ibtidai insan kiçik dəstələrdə yaşayırdı, hər biri güclü bir erkəyin hakimiyyəti altında. Zamanı təyin etmək mümkün deyil, bizə məlum olan geoloji dövrlərlə əlaqə qurulmayıb, ehtimal ki, həmin insan varlığı dil inkişafında hələ çox irəli getməmişdi. Konstruksiyanın əsas hissələrindən biri, təsvir ediləcək talelərin bütün ilkin insanlara, yəni bütün əcdadlarımıza aid olduğu fərzidir.

Hekayə böyük bir sıxlaşdırma ilə danışılır, sanki əslində minilliklər boyu uzanan və bu uzun müddət ərzində saysız dəfə təkrarlanan hadisə yalnız bir dəfə baş vermiş kimi. Güclü erkək bütün dəstənin sahibi və atası idi, hakimiyyəti məhdudiyyətsiz idi və onu zorakılıqla istifadə edirdi. Bütün dişi varlıqlar onun mülkiyyəti idi, öz dəstəsinin qadınları və qızları, bəlkə də digər dəstələrdən oğurlanmış olanlar da. Oğulların taleyi ağır idi; atasının qısqanclığını oyatdıqda, öldürülürdülər, kastrasiya edilirdilər və ya qovulurdular. Onlar kiçik icmalarda birlikdə yaşamağa və qadınları oğurlamaqla əldə etməyə məcbur idilər, burada isə bəzən birinin və ya digərinin ibtidai dəstədəki atanın mövqeyinə bənzər bir mövqeyə yüksəlməyi mümkün ola bilərdi. Ən kiçik oğullar üçün təbii səbəblərdən bir istisna mövqeyi yarandı, analarının sevgisi ilə qorunan bu oğullar atanın yaşlanmasından fayda əldə edə və onun ölümündən sonra onu əvəz edə bilərdilər. Həm böyük oğlanların qovulmasından, həm də kiçik oğlanların imtiyazlı olmasından əfsanələrdə və nağıllarda əks-sədaların qaldığına inanılır.

Bu ilk növ “sosial” təşkilatın dəyişməsinə aparan növbəti həlledici addım, qovulmuş və birgə yaşayan qardaşların birləşərək atanı məğlub etmələri və həmin dövrün adətinə uyğun olaraq onu çiy halda yemələri olmuşdur. Bu kanibalizmdən narahat olmaq lazım deyil, o, sonrakı dövrlərə qədər uzanır. Lakin əsas məsələ ondan ibarətdir ki, biz bu ibtidai insanlara, müasir primitivlərdə və uşaqlarımızda analitik araşdırma yolu ilə müəyyən edə bildiyimiz eyni hissləri və münasibətləri aid edirik. Yəni, onların atanı yalnız nifrət və qorxu hissi ilə yox, həm də nümunə kimi hörmətlə qarşıladıqlarını və hər birinin əslində onun yerini tutmaq istədiyini qəbul edirik. Kanibalistik akt bu halda onun bir hissəsini daxili mənimsəmə yolu ilə onunla eyniləşməni təmin etmək cəhdi kimi aydınlaşır.

Atanın öldürülməsindən sonra qardaşların, hər birinin öz təkbaşına qazanmaq istədiyi ata mirası uğrunda bir-biri ilə mübarizə apardıqları daha uzun bir dövrün gəldiyi güman edilməlidir. Bu mübarizələrin təhlükələri və nəticəsizliyi haqqında dərk, birgə həyata keçirilən azadlıq aktının xatirəsi və qovulma dövründə yaranan bir-birinə olan hissi bağlar, nəhayət, onların arasında bir razılığa, bir növ ictimai müqaviləyə gətirib çıxardı. Həvəsdən imtina edilən, qarşılıqlı öhdəliklərin tanındığı, sarsılmaz (müqəddəs) elan edilmiş müəyyən institutların qurulduğu, yəni əxlaq və hüququn başlanğıclarını təşkil edən ilk sosial təşkilat forması yarandı. Hər bir fərd ata mövqeyini özünə əldə etmək idealından, ana və bacıların mülkiyyətindən imtina etdi. Beləliklə, insest qadağası və ekzogamiya (qohum olmayanlarla evlənmə) əmri təsis edildi. Atanın aradan qaldırılması ilə azad olan hakimiyyətin böyük bir hissəsi qadınlara keçdi, ana hakimiyyəti (matriarxat) dövrü başladı. Atanın xatirəsi bu “qardaşlar ittifaqı” dövründə yaşamağa davam etdi. Atanın əvəzi kimi güclü, bəlkə də əvvəlcə həmişə qorxulan bir heyvan seçildi. Belə bir seçim bizə qəribə görünə bilər, lakin insanın sonradan özünü heyvandan ayıran uçurum primitivlər üçün mövcud deyildi və heyvan fobiyalarını ata təşvişi kimi başa düşdüyümüz uşaqlarımız üçün də mövcud deyil. Totem heyvanına münasibətdə ataya olan hissi münasibətin ilkin ikiliyi (ambivalensi) tam qorunub saxlanıldı. Totem bir tərəfdən klanın qan əcdadı və himayəçi ruhu kimi qəbul edilirdi, ona hörmət edilməli və o qorunmalı idi; digər tərəfdən isə, ona ilkin atanın başına gələn taleyi yaşatmaq üçün bayram günü təyin edilirdi. O, bütün tayfadaşlar tərəfindən birgə öldürülür və yeyilirdi (Robertson Smithə görə Totem ziyafəti). Bu böyük bayram əslində ittifaq qurmuş oğulların ata üzərində qazandıqları qələbənin şənliyi idi.

Bu kontekstdə din harada qalır? Məncə, ata əvəzinin ucaldılması, totem yeməyi ilə təsdiqlənən ambivalentlik, xatirə mərasimlərinin və pozulması ölümlə cəzalandırılan qadağaların təsis edilməsi ilə totemizmdə insan tarixində dinin ilk təzahür formasını tanımaq və onun əvvəldən sosial quruluşlarla və əxlaqi öhdəliklərlə əlaqəsini təsdiqləmək üçün tam hüququmuz var. Dinin daha sonrakı inkişaflarını burada yalnız ən qısa şəkildə nəzərdən keçirə bilərik. Şübhəsiz ki, onlar insanlığın mədəni irəliləyişləri və insan icmalarının quruluşundakı dəyişikliklərlə paralel gedir.

Totemizmdən növbəti irəliləyiş, ehtiram edilən varlığın insana bənzədilməsidir. Heyvanların yerini, totemdən mənşəyi gizlədilməyən insan tanrıları alır. Ya tanrı hələ heyvan şəklində və ya ən azı heyvanın üzü ilə formalaşdırılır, ya da totem tanrının üstünlük təşkil edən, ondan ayrılmayan yoldaşı olur, ya da əfsanə tanrının, əslində onun yalnız ilkin mərhələsi olan bu heyvanı öldürdüyünü bildirir. Bu inkişafın asan müəyyən edilə bilməyən bir nöqtəsində, çox güman ki, kişi tanrılardan əvvəl böyük ana tanrıçalar ortaya çıxır və onlar uzun müddət bu kişi tanrılarla yanaşı qalır. Bu arada böyük bir sosial çevriliş baş vermişdir. Ana hüququ, bərpa edilmiş patriarxal nizam ilə əvəz olundu. Yeni atalar, əlbəttə, ibtidai atanın bütün qüdrətinə heç vaxt çatmadılar; onlar çox idilər, dəstədən daha böyük birliklərdə birgə yaşayırdılar; bir-birləri ilə yaxşı münasibət qurmaq məcburiyyətində idilər və sosial qaydalarla məhdudlaşdırılırdılar. Çox güman ki, ana tanrıçalar, geri plana itələnmiş analara təzminat üçün matriarxatın məhdudlaşdırıldığı dövrdə yarandılar. Kişi tanrılar əvvəlcə böyük anaların yanında oğullar kimi görünür, yalnız sonra açıq şəkildə ata cizgilərini alırlar. Çoxlu tanrılığın bu kişi tanrıları ataerkil dövrün münasibətlərini əks etdirir. Onlar çox saydadır, bir-birlərini qarşılıqlı məhdudlaşdırırlar və bəzən üstün bir ali tanrıya tabe olurlar. Lakin növbəti addım, bizi burada maraqlandıran mövzuya, yəni tək, yeganə və məhdudiyyətsiz hökmran olan ata tanrının qayıdışına aparır.

Bu tarixi icmalın natamam və bir çox nöqtələrdə təsdiqlənməmiş olduğunu etiraf etmək lazımdır. Amma bizim ibtidai tarixə dair konstruksiyamızı yalnız fantastik elan etmək istəyən, onun tərkibinə daxil olan materialın zənginliyini və sübut gücünü çox aşağı qiymətləndirər. Burada bir bütünə birləşdirilən keçmişin böyük hissələri, totemizm və kişi birlikləri tarixən təsdiqlənmişdir. Digər şeylər əla replikalar şəklində qorunub gəlib. Beləliklə, bir neçə müəllifin diqqətini çəkmişdir ki, möminin Tanrısının qanını və ətini simvolik formada özünə mənimsədiyi xristian kommunion ayini, qədim totem yeməyinin mənasını və məzmununu nə qədər dəqiq təkrarlayır. Unudulmuş qədim dövrdən qalan çoxlu qalıqlar xalqların əfsanələrində və nağıllarında qorunub gəlib, uşaq ruh həyatının analitik tədqiqi isə qədim dövrlər haqqında biliyimizdəki boşluqları doldurmaq üçün gözlənilməz zənginlikdə material təqdim edib. Bu qədər əhəmiyyətli ata münasibətinin başa düşülməsinə töhfə olaraq mən yalnız heyvan fobiyalarını, atadan yeyiləcəyindən qorxmağın bu qədər qəribə görünən dəhşətini və kastrasiya təşvişinin həddindən artıq intensivliyini qeyd etməliyəm. Konstruksiyamızda tamamilə uydurulmuş, yaxşı əsaslar üzərində dayana bilməyən heç nə yoxdur.

İbtidai tarix haqqındakı təsvirimizi ümumilikdə inandırıcı qəbul etsək, dini təlimlərdə və ayinlərdə iki cür element tanıyırıq: bir tərəfdən qədim ailə tarixinə bağlanma və onun qalıqları, digər tərəfdən keçmişin bərpası, uzun fasilələrdən sonra unudulmuşun yenidən qayıtması. Sonuncu hissə, indiyə qədər nəzərdən qaçırıldığı və buna görə də başa düşülmədiyi üçün, ən azı təsirli bir nümunə ilə burada göstərilməlidir. Unudulmuşluqdan yenidən qayıdan hər bir parçanın xüsusi güclə özünü təsdiqlədiyi, insan kütlələri üzərində misilsiz güclü təsir göstərdiyi və məntiqi etirazın aciz qaldığı qarşısıalınmaz həqiqət iddiası irəli sürdüyü xüsusi vurğulanmağa dəyər. Credo quia absurdum tərzində. Bu qəribə xarakter yalnız psixotiklərin sayıqlama nümunəsi əsasında başa düşülə bilər. Biz çoxdan başa düşmüşük ki, sayıqlama fikrində unudulmuş həqiqətin bir parçası var və bu parça qayıdışında təhriflərə və yanlış anlaşılmalarla razılaşmalı olub, sayıqlama üçün qurulan məcburi inanc bu həqiqət nüvəsindən çıxır və onu əhatə edən səhvlərə yayılır. Dinlərin etiqad prinsiplərinə də tarixi həqiqət adlandırıla biləcək belə bir məzmunu etiraf etməliyik; bu prinsiplər psixotik simptomların xarakterini daşısa da, kütləvi fenomenlər kimi təcrid olunma lənətindən qorunub.

Heyvan totemindən insan Tanrısına və onun müntəzəm yoldaşına qədər oxşar şəkildə boşluqsuz başa düşülə bilən inkişafı kənara qoysaq, din tarixindən heç bir parça Yəhudilikdə monoteizmin qurulması və Xristianlıqda onun davamı qədər bizə aydın görünməyib. (Hələ də dörd xristian müjdəçisinin hər birinin sevimli heyvanı var.) Fironun dünya hakimiyyətini monoteist ideyanın yaranması üçün səbəb kimi müvəqqəti qəbul etsək, görürük ki, bu ideya öz torpağından qoparılıb başqa bir xalqa köçürülüb, bu xalq tərəfindən uzun bir latensiya dövründən sonra ələ keçirilib, ən qiymətli mülk kimi qorunub və indi öz növbəsində xalqı seçilmişlik qüruru bəxş edərək yaşadır. Bu, mükafat, üstünlük və nəhayət dünya hakimiyyəti ümidinin bağlandığı ibtidai atanın dinidir. Bu sonuncu arzu fantaziyası, yəhudi xalqı tərəfindən çoxdan tərk edilsə də, bu gün hələ də xalqın düşmənləri arasında “Sion ağsaqqallarının” sui-qəsdinə olan inancda yaşayır. Biz sonradan, Misirdən götürülmüş monoteist dinin özünəməxsus xüsusiyyətlərinin yəhudi xalqına necə təsir etdiyini və sehrin və mistikanın rədd edilməsi, ruhani inkişafa təşviq, sublimasiyaya çağırış, həqiqətə sahib olmaqla xoşbəxtlik və seçilmişlik şüurundan sarsılmaqla xalqın xarakterini daimi olaraq necə formalaşdırdığını təsvir etməyi özümüzə saxlayırıq, intellektualın yüksək qiymətləndirilməsinə və etik olanın vurğulanmasına necə nail olduğunu və bu xalqın kədərli taleyinin, real məyusluqlarının bütün bu meylləri necə gücləndirə biləcəyini göstərməyi nəzərdə tuturuq. İndilikdə inkişafı başqa istiqamətdə izləmək istəyirik.

İbtidai atanın tarixi hüquqlarına yenidən qaytarılması böyük irəliləyiş idi, lakin bu, son ola bilməzdi. Prəhistorik faciənin digər hissələri də tanınmağa can atırdı. Bu prosesi nəyin işə saldığını tapmaq asan deyil. Görünür, artan günah hissi, sıxışdırılmış məzmunun geri dönüşünün xəbərçisi kimi, yəhudi xalqının, bəlkə də o dövrün bütün mədəniyyət aləminin əlinə keçmişdi. Nəhayət, bu yəhudi xalqından biri, siyasi-dini təşviqatçının edam edilməsində, xristian dininin yəhudilikdən ayrılmasına səbəb olan bir fürsət tapdı. Tarsuslu bir Roma yəhudisi olan Pavlus bu günah hissini mənimsədi və onu düzgün şəkildə öz qədim tarixi mənbəyinə qaytardı. O, bunu "irsi günah" adlandırdı; bu, yalnız ölüm ilə kəffarə edilə bilən Tanrıya qarşı bir cinayət idi. İlkin günah ilə ölüm dünyaya gəldi. Əslində, bu ölümə layiq cinayət, sonradan ilahiləşdirilmiş ataya qarşı törədilmiş qətldi. Amma qətli xatırlamırdılar, əvəzində onun kəfaretini təsəvvür edirdilər və buna görə də bu təsəvvürü qurtuluş xəbəri (İncil) kimi qarşılaya bildilər. Tanrının oğlu günahsız olaraq öldürülməyə razılıq vermiş və beləliklə, hamının günahını öz üzərinə götürmüşdü. Bu, oğul olmalı idi, çünki ataya qarşı törədilmiş qətldi. Şərq və yunan misteriyalarından gələn ənənələrin qurtuluş təsəvvürünün inkişafına təsir göstərdiyi ehtimal olunur. Onun əsas hissəsinin Pavlusun öz töhfəsi olduğu görünür. O, ən həqiqi mənada dini meyilli bir insan idi; keçmişin qaranlıq izləri onun ruhunda gizlənirdi və daha şüurlu bölgələrə nüfuz etməyə hazır idi.

Qurtarıcının günahsız olaraq qurban verilməsi açıq-aşkar tərəfli bir təhrif idi və məntiqi başa düşməkdə çətinliklər yaradırdı, çünki qətldə günahsız olan şəxs necə qatillərin günahını öz üzərinə götürə bilər, özünün öldürülməsinə imkan verərək? Tarixi reallıqda belə bir ziddiyyət mövcud deyildi. "Qurtarıcı" ataya qalib gələn qardaş dəstəsinin başçısı, əsas günahkardan başqa biri ola bilməzdi. Belə bir əsas üsyançının və başçının olub-olmadığını mənim hökmümə görə qeyri-müəyyən buraxmaq lazımdır. Bu çox mümkündür, lakin qardaş dəstəsinin hər bir üzvünün, şübhəsiz, bu əməli yalnız özünün törətməsini və beləliklə, cəmiyyətdə məhv olan ata ilə eyniləşdirmənin əvəzinə, istisna mövqeyi yaratmaq istədiyini də nəzərə almaq lazımdır. Əgər belə bir rəhbər olmayıbsa, onda Məsih yerinə yetirilməmiş arzu fantaziyasının varisidir; əgər olubsa, onda o, onun davamçısı və təcəssümüdür. Amma burada fantaziya və ya unudulmuş reallığın yenidən qayıdışı olmasından asılı olmayaraq, hər halda qəhrəman anlayışının mənşəyi bu nöqtədə tapılmalıdır, çünki qəhrəman həmişə ataya qarşı üsyan edir və onu hər hansı bir formada öldürür. Dramda qəhrəmanın digər cəhətdən çətin aşkar edilə bilən "tragik günahının" həqiqi əsaslandırması da budur. Yunan dramında qəhrəmanın və xorun eyni üsyançı qəhrəmanı və qardaş dəstəsini təmsil etdiyinə şübhə etmək çətindir və Orta əsrlərdə teatrın İsa Məsihin əzab hekayəsinin təsviri ilə yenidən başlaması da əhəmiyyətsiz deyil.

Biz artıq bildirmişik ki, möminin Xilaskarın qanını və ətini mənimsədiyi müqəddəs kommunion ayini, köhnə totem yeməyinin məzmununu təkrarlayır, əlbəttə, yalnız onun nəvazişli, hörmət ifadə edən, lakin onun aqressiv mənasında deyil.⁷⁴

...agressiv mənasında deyil. Ata münasibətinə hakim olan ambivalensiya, lakin dini yeniləşmənin son nəticəsində açıq şəkildə özünü göstərdi. İddiaya görə, Ata Tanrını barışdırmaq üçün nəzərdə tutulmuş olsa da, nəticədə onun taxtdan endirilməsi və aradan qaldırılması ilə nəticələndi. Yəhudi dini Ata dini olmuşdu, xristianlıq isə Oğul dininə çevrildi. Köhnə Ata Tanrı Məsihin arxasına çəkildi, Oğul olan Məsih onun yerini tutdu; həmin qədim dövrdə hər bir oğulun arzuladığı kimi. Yəhudi dininin davamçısı olan Paulus, eyni zamanda onun dağıdıcısı da oldu. Uğurunu, şübhəsiz, ilk növbədə, qurtuluş ideyası ilə insanlığın günahkarlıq hissini oyatmasına, lakin həm də öz xalqının seçilmişliyinə və onun görünən əlaməti olan sünnətdən imtina etməsinə borclu idi, belə ki, yeni din universal, bütün insanları əhatə edən bir dinə çevrilə bildi. Paulusun bu addımında, yeniləşməsinin yəhudi dairələrində qarşılaşdığı müxalifətə görə şəxsi qisas hissinin də payı olsa belə, köhnə Aton dininin xarakteri bərpa edilmiş, onun yeni bir daşıyıcıya, yəhudi xalqına keçid zamanı qazandığı məhdudiyyət aradan qaldırılmışdı.

Bəzi baxımdan yeni din, köhnə, yəhudi dininə qarşı mədəni geriləmə demək idi, aşağı səviyyəli yeni insan kütlələrinin axını və ya qəbulu zamanı adətən olduğu kimi. Xristian dini, yəhudi dininin yüksəldiyi ruhanilik zirvəsini saxlamadı; artıq sərt monoteist deyildi, ətraf xalqlardan çoxlu simvolik ayinləri qəbul etdi, böyük Ana Tanrıçanı bərpa etdi və çoxtanrılığın çoxlu tanrı obrazlarını, baxmayaraq ki, tabe mövqelərdə, şəffaf örtüklər altında yerləşdirmək üçün yer tapdı. Ən əsası, o, Aton dini və ondan sonra gələn Musa dini kimi xurafat, sehrli və mistik elementlərin nüfuz etməsinə qapalı durmadı, bu elementlər növbəti iki minillikdə ruhani inkişaf üçün ağır ləngiməyə səbəb olacaqdı.

Xristianlığın qələbəsi, bir buçuk minillik fasilədən sonra və genişləndirilmiş səhnədə, İknatonun tanrısına qarşı Amon kahinlərinin yenidən qazanılmış qələbəsi idi. Lakin xristianlıq din tarixi baxımından, yəni sıxışdırılanın qayıdışı münasibətilə, irəliləyiş idi; yəhudi dini isə bundan sonra müəyyən mənada qalıq (fosil) halına gəldi.

Monoteist ideyanın niyə məhz yəhudi xalqına belə dərin təsir bağışladığını və onun tərəfindən nə qədər möhkəm saxlandığını anlamaq zəhmətə dəyər olardı. Mən inanıram ki, bu suala cavab vermək olar. Təqdir, yəhudi xalqına qədim dövrlərin böyük əməlini və cinayətini, yəni ata qətlini, daha da yaxınlaşdırdı; onları bu hadisəni Musa şəxsiyyətində, görkəmli bir ata fiqurunda təkrarlamağa vadar etməklə. Bu, nevrozlu xəstələrlə analitik iş zamanı çox vaxt baş verdiyi kimi, xatırlamaq əvəzinə 'hərəkətlə ifadə etmə' (Agieren) halı idi. Musanın təliminin onlara verdiyi xatırlama təkanına qarşı, onlar öz fəaliyyətlərini inkar edərək cavab verdilər, böyük atanın tanınmasında qaldılar və beləliklə, sonradan Paulusun qədim tarixin davamını bağlayacağı yerə çıxış yolunu bağladılar. Digər bir böyük adamın zorakı qətlinin Paulusun dini yenidən yaradılmasının da başlanğıc nöqtəsi olması demək olar ki, əhəmiyyətsiz və ya təsadüfi deyil. Yəhudiyyətdə az sayda tərəfdarın onu Allahın oğlu və elan edilmiş Məsih hesab etdiyi, sonradan Musaya aid edilən uşaqlıq hekayəsinin bir hissəsinin də ona keçdiyi, lakin əslində Musa haqqında bildiyimizdən çox da artıq dəqiq bir şey bilmədiyimiz, həqiqətən İncillərin təsvir etdiyi böyük müəllim olub-olmadığını və ya onun ölümünün şəraiti və faktının onun qazandığı əhəmiyyət üçün həlledici olub-olmadığını bilmədiyimiz bir adam. Onun həvarisi olan Paulus onu şəxsən tanımadı.

Sellin tərəfindən ənənədəki izlərindən aşkar edilən, maraqlı şəkildə gənc Göte tərəfindən də heç bir sübut olmadan qəbul edilən, yəhudi xalqı tərəfindən Musanın öldürülməsi hadisəsi beləliklə bizim konstruksiyamızın ayrılmaz bir hissəsi, qədim dövrdə unudulmuş hadisə ilə monoteist dinlər formasında sonrakı yenidən ortaya çıxış arasında vacib bir əlaqə halqası olur. Musanın qətli ilə bağlı peşmanlığın, geri dönəcək və xalqına qurtuluş və vəd edilmiş dünya hökmranlığını gətirəcək Məsih haqqında arzu fantaziyasına təkan verdiyi ehtimalı cazibədar görünür. Əgər Musa ilk Məsih idisə, onda Məsih onun əvəzedicisi və davamçısı olmuşdur; onda Paulus da müəyyən tarixi haqlılıqla xalqlara belə deyə bilərdi: Görün, Məsih həqiqətən gəldi, o, sizin gözləriniz qarşısında öldürüldü. Onda Məsihin dirilməsində də tarixi həqiqətin bir hissəsi var, çünki o, ibtidai dəstənin geri dönmüş ibtidai atası idi, ululanmış və ata yerinə oğul kimi qəbul edilmişdi.

Atanın qətlini inkar etməyə adət etdiyi inadkarlığı ilə davam edən yazıq yəhudi xalqı zamanla bunun üçün ağır cəza çəkdi. Onlara dəfələrlə belə deyildi: Siz bizim Allahımızı öldürdünüz. Və bu ittiham, əgər düzgün tərcümə edilsə, haqlıdır. Onda dinlər tarixinə aid olaraq belə səslənir: Siz Allahı (Allahın ilkin obrazını, ibtidai atanı və onun sonrakı təcəssümlərini) öldürdüyünüzü etiraf etmək istəmirsiniz. Bir əlavə belə deməlidir: Biz də eyni şeyi etdik, amma biz bunu etiraf etdik və o vaxtdan bəri günahdan təmizləndik. Antisemitizmin yəhudi xalqının nəslini təqib etmək üçün istifadə etdiyi bütün ittihamlar bənzər bir haqq qazandırmaya istinad edə bilməz. Xalqların yəhudi nifrətinin intensivliyi və davamlılığı kimi bir fenomenin təbii ki, yalnız bir səbəbdən çox səbəbi olmalıdır. Bir sıra səbəbləri təxmin etmək olar, bəziləri reallıqdan irəli gələn və heç bir şərhə ehtiyac duymayan, digərləri daha dərin, gizli mənbələrdən gələn və xüsusi motivlər kimi qəbul etmək istədiyimiz. Birincilərdən, yadellilik ittihamı bəlkə də ən əsassızdır, çünki bu gün antisemitizm tərəfindən idarə olunan bir çox yerlərdə yəhudilər əhalinin ən qədim hissəsinə aiddir və ya indiki sakinlərdən daha əvvəl orada olmuşlar. Bu, məsələn, Köln şəhəri üçün doğrudur, yəhudilər oraya almanlar tərəfindən işğal edilməzdən əvvəl, romalılarla birlikdə gəlmişdilər. Yəhudi nifrətinin digər əsaslandırmaları daha güclüdür, məsələn, onların əksər hallarda digər xalqlar arasında azlıq kimi yaşaması, çünki kütlələrin birliyi hissi tamamlanmaq üçün kənarda qalan azlığa düşmənçiliyə ehtiyac duyur və bu təcrid olunmuşların sayca zəifliyi onların əzilməsinə çağırış edir. Ancaq yəhudilərin digər iki xüsusiyyəti tamamilə bağışlanmazdır. Birincisi, bəzi baxımdan onlar öz “ev sahibi xalqlarından” fərqlidirlər. Kökündən fərqli deyil, çünki düşmənlərin iddia etdiyi kimi yad irqli asiyalılar deyillər, əksinə, əsasən Aralıq dənizi xalqlarının qalıqlarından ibarətdirlər və Aralıq dənizi mədəniyyətinin varisləridirlər. Ancaq onlar yenə də fərqlidirlər, çox vaxt müəyyən edilə bilməyən şəkildə, xüsusilə şimal xalqlarından fərqlidirlər və kütlələrin dözümsüzlüyü təəccüblü şəkildə kiçik fərqlərə qarşı fundamental fərqlərə nisbətən daha güclü ifadə olunur. İkinci məqam, yəni bütün təzyiqlərə qarşı durmaları, ən qəddar təqiblərin belə onları kökünü kəsməyə nail ola bilməməsi, hətta əksinə, iqtisadi həyatda mövqelərini qorumaq qabiliyyətini nümayiş etdirmələri və icazə verildiyi yerlərdə bütün mədəni nailiyyətlərə dəyərli töhfələr vermələri daha güclü təsir edir.⁷⁵⁷⁶

Yəhudi nifrətinin daha dərin motivləri çox qədim zamanlarda kök salmışdır, onlar xalqların şüursuzundan təsir edir və mən onların əvvəlcə inandırıcı görünməyəcəklərini gözləyirəm. Mən iddia etməyə cəsarət edirəm ki, Tanrı Atanın ilk doğulmuş, seçilmiş övladı olduğunu iddia edən xalqa qarşı qısqanclıq bu gün də digərləri tərəfindən hələ də üstələnməyib, sanki onlar bu iddiaya inanmışlar. Bundan əlavə, yəhudiləri təcrid edən adətlər arasında sünnət adəti xoşagəlməz, dəhşətli təsir bağışlamışdır, bu da ehtimal ki, qorxulan kastrasiya xəbərdarlığı ilə izah olunur və beləliklə, qədim keçmişin unudulmaq istənən bir hissəsinə toxunur. Və nəhayət, bu sıranın ən sonuncu motivini, yəni bu gün yəhudi nifrətində ön plana çıxan bütün bu xalqların yalnız tarixin son dövrlərində xristian olduqlarını, çox vaxt qanlı məcburiyyətlə buna sövq edildiklərini unutmamalıyıq. Demək olar ki, hamısı “pis vaftiz edilmişdir”, xristianlığın nazik bir təbəqəsi altında onlar əcdadları kimi qalıblar, yəni vəhşi politeizmə sitayiş edən. Onlar yeni, onlara zorla qəbul etdirilmiş dinə qarşı olan kinlərini üstələməyiblər, lakin bu kini xristianlığın onlara gəldiyi mənbəyə yönəldiblər. İncillərin yəhudilər arasında və əslində yalnız yəhudilər haqqında hekayə danışması faktı, onlara belə bir yönləndirməni asanlaşdırıb. Onların yəhudilərə qarşı nifrəti əslində xristianlara qarşı nifrətdir və alman milli-sosialist inqilabında bu iki monoteist dinin bir-birinə olan sıx əlaqəsinin hər ikisinə qarşı düşmən münasibətdə bu qədər aydın ifadə tapmasından təəccüblənməyə ehtiyac yoxdur.

Çətinliklər

Bəlkə də yuxarıda nevroz prosesləri ilə dini hadisələr arasındakı analogiyanı aparmaq və beləliklə, ikincilərin gözlənilməz mənşəyinə işarə etmək mümkün olub. Fərdi psixologiyadan kütləvi psixologiyaya bu transfer zamanı təbiəti və əhəmiyyəti baxımından fərqli olan iki çətinlik ortaya çıxır ki, biz indi onlara nəzər salmalıyıq. məcburiyyəti. Birincisi, biz burada dinlərin zəngin fenomenologiyasından yalnız bir halı nəzərdən keçirmişik, digərlərinə işıq salmamışıq. Müəllif təəssüflə etiraf etməlidir ki, bu bir nümunədən artıq verə bilməz, onun peşəkar biliyi araşdırmanı tamamlamağa kifayət etmir. O, öz məhdud məlumatından əlavə olaraq, məhəmmədi dininin yaradılması halının, yəhudi dininin təkrarı kimi, onun təqlidi olaraq ortaya çıxdığını düşünür. Görünür, peyğəmbər əvvəlcə özünə və öz xalqına yəhudi dinini tamamilə qəbul etmək niyyətində idi. Tək böyük ibtidai atanın yenidən qazanılması ərəblər arasında böyük dünyəvi uğurlara gətirib çıxaran, lakin onlarda da tükənən qeyri-adi bir özünəinam yüksəlişi yaratdı. Allah öz seçilmiş xalqına, həmin dövrdə Yahvenin öz xalqına göstərdiyindən çox daha minnətdar olduğunu göstərdi. Lakin yeni dinin daxili inkişafı tezliklə dayandı, bəlkə də yəhudi halında din qurucusunun öldürülməsinin səbəb olduğu dərinləşmənin çatışmazlığına görə. Görünür, rationalist olan Şərq dinləri öz mahiyyətcə ata-baba kultudur, buna görə də keçmişin rekonstruksiyasının erkən mərhələsində dayanırlar. Əgər müasir dövrün ibtidai xalqlarında ən yüksək varlığın tanınmasının onların dininin tək məzmunu kimi tapılması doğrudursa, bunu yalnız din inkişafının geriləməsi kimi qəbul etmək və həmin digər sahədə müşahidə edilən saysız rudimentar nevroz halları ilə əlaqələndirmək olar. Niyə burada və orada daha irəli getmədiyi barədə, hər iki halda bizdə başa düşmə yoxdur. Bu xalqların fərdi istedadını, fəaliyyətlərinin istiqamətini və ümumi sosial vəziyyətlərini buna cavabdeh tutmaq lazımdır. Qeyd edək ki, analitik işin yaxşı qaydası mövcud olanı izah etmək və baş verməyən şeyi izah etməyə çalışmamaqdır.

Bu kütləvi psixologiyaya keçiddəki ikinci çətinlik, təbiətcə prinsipial olan yeni bir problem yaratdığı üçün daha əhəmiyyətlidir. Xalqların həyatında təsirli ənənə hansı formada mövcuddur sualı ortaya çıxır; fərdlərdə belə bir sual yoxdur, çünki orada keçmişin xatirə izlərinin şüursuzda mövcudluğu ilə bu məsələ həll olunur. Gəlin tarixi nümunəmizə qayıdaq. Biz Kadeşdəki kompromisi Misirdən qayıdanlar arasında güclü bir ənənənin davam etməsi ilə əlaqələndirdik. Bu halda heç bir problem yoxdur. Fərzimizə görə, belə bir ənənə, o dövrdə yaşayanların yalnız iki-üç nəsil əvvəlki atalarından aldıqları şifahi məlumatların şüurlu xatirəsinə əsaslanırdı; bu atalar isə müvafiq hadisələrin iştirakçıları və şahidləri idilər. Amma sonrakı əsrlər üçün eyni şeyə, yəni ənənənin həmişə atadan nəvəyə normal yolla ötürülən bilikə əsaslandığına inana bilərikmi? Belə bir biliyi qoruyan və onu şifahi olaraq nəsldən-nəslə ötürən şəxslərin kim olduğunu, əvvəlki halda olduğu kimi, artıq müəyyən etmək mümkün deyil. Sellinə görə, Musanın qətlinə dair ənənə, yalnız yazılı ifadəsini tapana qədər keşiş dairələrində həmişə mövcud olmuşdur; bu yazılı forma Sellinə həmin ənənəni təxmin etməyə imkan vermişdir. Amma bu ənənə yalnız az sayda insana məlum idi, xalqın ümumi mülkiyyəti deyildi. Və onun təsirini izah etmək üçün bu kifayətdirmi? Az sayda insanın bildiyi belə bir biliyə, kütlələri, onlara çatdıqda, bu qədər davamlı şəkildə ələ keçirmə gücünü aid etmək olarmı? Əksinə, belə görünür ki, cahil kütlələrdə də, az sayda insanın bildiyi şeylə hər hansı şəkildə qohum olan və ifadə edildikdə ona cavab verən bir şey mövcud olmalıdır.

Əgər biz qədim dövrlərdəki analoji hala müraciət etsək, qiymətləndirmə daha da çətinləşir. Məlum xüsusiyyətlərə malik bir ibtidai ata olduğu və onun hansı taleyə məruz qaldığı minilliklər boyu tamamilə unudulmuşdur. Həm də Musa halında olduğu kimi, bu barədə şifahi ənənənin olduğunu fərz etmək olmaz. Deməli, ənənə ümumiyyətlə hansı mənada nəzərə alınır? O hansı formada mövcud ola bilərdi?

Mürəkkəb psixoloji məsələyə dərindən nüfuz etmək istəməyən və ya buna hazır olmayan oxucular üçün işi asanlaşdırmaq məqsədilə, bundan sonra aparılacaq araşdırmanın nəticəsini əvvəlcədən təqdim edəcəyəm. Mənim fikrimcə, bu məsələdə fərd ilə kütlə arasındakı uyğunluq demək olar ki, tamdır; kütlələrdə də keçmişin təəssüratı şüursuz xatirə izlərində qalır.

Fərdə aid olan halda biz aydın görə bilirik. Erkən dövrə aid təcrübələrin xatirə izləri onda yalnız xüsusi bir psixoloji vəziyyətdə qalır. Demək olar ki, fərd bunu həmişə bilirdi, eyni zamanda sıxışdırılmış olan haqqında bildiyimiz kimi. Biz analiz vasitəsilə asanlıqla təsdiqlənə bilən müəyyən təsəvvürlər formalaşdırmışıq: bir şeyin necə unudula biləcəyi və bir müddət sonra yenidən necə üzə çıxa biləcəyi haqqında. Unudulan silinməyib, yalnız “sıxışdırılıb”; onun xatirə izləri tam təzəliyi ilə mövcuddur, lakin “qarşı yüklənmələr” (Gegenbesetzungen) tərəfindən təcrid olunub. Onlar digər intellektual proseslərlə əlaqəyə girə bilməzlər, şüursuzdurlar və şüura əlçatan deyillər. Sıxışdırılmış olanın müəyyən hissələri xatirəyə əlçatan qalma prosesindən yayınmış, bəzən şüurda üzə çıxa bilər, lakin belə olduqda da onlar digərləri ilə əlaqəsi olmayan təcrid olunmuş xarici cisimlər kimidir. Belə ola bilər, amma mütləq belə olmalı deyil; sıxışdırma tam da ola bilər və biz bundan sonra bu halı nəzərə alacağıq.

Bu sıxışdırılmış olan öz təkanını, şüura nüfuz etmək istəyini saxlayır. O, üç şərt daxilində məqsədinə çatır: 1) digər, yəni deyilən Mənə (Ich) toxunan xəstəlik prosesləri və ya bu Məndəki yüklənmə enerjilərinin başqa cür paylanması nəticəsində qarşı yüklənmənin gücü azaldıqda, bu isə adətən yuxu vəziyyətində baş verir; 2) sıxışdırılmış olanla bağlı olan həvəs (Trieb) hissələri xüsusi bir güclənməyə məruz qaldıqda, pubert dövründəki proseslər buna ən yaxşı nümunədir; 3) təzə təcrübədə hər hansı bir vaxtda sıxışdırılmış olana o qədər bənzər təəssüratlar və təcrübələr baş verdikdə ki, onları oyada bilsinlər. Onda təzə olan, sıxışdırılmış olanın latent enerjisi ilə güclənir və sıxışdırılmış olan, təzə olanın köməyi ilə onun arxasında təsir göstərir. Bu üç halın heç birində indiyə qədər sıxışdırılmış olan şüura hamar və dəyişməz şəkildə gəlmir, əksinə, həmişə qarşı yüklənmədən gələn tam üstə gəlinməmiş müqavimətin təsirini və ya təzə təcrübənin modifikasiya edici təsirini, yaxud hər ikisini sübut edən təhriflərə tabe olmalıdır.

Bizə psixi prosesin şüurlu və ya şüursuz olub-olmaması fərqi, tanınma və istiqamət üçün əsas kimi xidmət etmişdir. Sıxışdırılmış olan şüursuzdur. İndi, əgər bu müddəanın tərsi də doğru olsaydı, yəni şüurlu (bw) və şüursuz (ubw) keyfiyyətləri arasındakı fərq “Mənə aid olan” və “sıxışdırılmış” ayrımı ilə üst-üstə düşsəydi, bu, xoş bir sadələşmə olardı. Ruh həyatımızda belə təcrid olunmuş və şüursuz şeylərin olması faktı kifayət qədər yeni və vacib olardı. Əslində vəziyyət daha mürəkkəbdir. Bütün sıxışdırılmışların şüursuz olması doğrudur, lakin Mənə aid olan hər şeyin şüurlu olması artıq doğru deyil. Şüurun psixi prosesə yalnız müvəqqəti olaraq yapışan uçucu bir keyfiyyət olduğunu nəzərə alırıq. Buna görə də məqsədlərimiz üçün "şüurlu" sözünü "şüurlaşmağa qabil" ilə əvəz etməli və bu keyfiyyəti "şüuröncəsi" adlandırmalıyıq. Onda daha düzgün deyirik ki, Mən əsasən şüuröncəsidir (potensial şüurlu), lakin Mənin hissələri şüursuzdur.

Bu sonuncu qeyd bizə öyrədir ki, indiyə qədər etibar etdiyimiz keyfiyyətlər ruh həyatının qaranlığında oriyentasiya üçün kifayət etmir. Biz artıq keyfiyyət yox, topik və ona xüsusi dəyər verən eyni zamanda genetik olan başqa bir fərqləndirmə tətbiq etməliyik. Biz indi bir neçə instansiyadan, rayonlardan, əyalətlərdən təşkil olunmuş aparat kimi qəbul etdiyimiz ruh həyatımızda, əsl Mən adlandırdığımız bir regionu, O adlandırdığımız başqasından ayırırıq. O daha qədimdir, Mən isə xarici dünyanın təsiri ilə ondan qabıq təbəqəsi kimi inkişaf etmişdir. O-da ilkin həvəslərimiz fəaliyyət göstərir, O-dakı bütün proseslər şüursuz gedir. Mən, artıq qeyd etdiyimiz kimi, şüuröncəsi sahə ilə üst-üstə düşür, lakin adətən şüursuz qalan hissələri ehtiva edir. O-dakı psixi proseslər üçün Məndə hökm sürən qanunlardan tamamilə fərqli axın və qarşılıqlı təsir qanunları keçərlidir. Əslində, bizi yeni anlayışımıza aparan və onu əsaslandıran məhz bu fərqlərin kəşfidir.

Sıxışdırılmış O-ya aid edilməlidir və onun mexanizmlərinə tabe olur, yalnız mənşə baxımından ondan ayrılır. Fərqləşmə erkən dövrdə, Mən O-dan inkişaf edərkən baş verir. Sonra O-nun məzmunlarının bir hissəsi Mən tərəfindən qəbul edilir və şüuröncəsi vəziyyətə qaldırılır, digər hissəsi isə bu çevrilməyə məruz qalmır və əsl Şüursuz kimi O-da qalır. Mən formalaşmasının daha sonrakı mərhələlərində bəzi psixi təəssüratlar və Məndəki proseslər müdafiə prosesi ilə kənarlaşdırılır; onlardan şüuröncəsi xarakteri alınır və beləliklə yenidən O-nun tərkib hissələrinə endirilmiş olurlar. Bu, O-dakı "Sıxışdırılmış"dır. Hər iki psixi əyalət arasındakı əlaqəyə gəldikdə, bir tərəfdən O-dakı şüursuz prosesin şüuröncəsi səviyyəsinə qaldırılıb Mənə daxil edildiyini, digər tərəfdən isə Məndəki şüuröncəsinin əks yolu gedib O-ya geri qaytarıla biləcəyini qəbul edirik. Sonralar Məndə xüsusi bir rayonun, Fövqəl-Mənin formalaşması hazırkı marağımızdan kənarda qalır.

Bütün bunlar sadəlikdən çox uzaq görünə bilər, lakin insan psixi aparatın qeyri-adi məkan təsəvvürünə öyrəşdikdən sonra, bu təsəvvürün xüsusi çətinliklər yaratması mümkün deyil. Burada inkişaf etdirilmiş olan psixi topikanın beyin anatomiyası ilə heç bir əlaqəsi olmadığını, əslində yalnız bir nöqtədə ona toxunduğunu qeyd edirəm. Bu təsəvvürün qənaətbəxş olmayan tərəfi, ki, bunu hər kəsdən daha aydın hiss edirəm, psixi proseslərin dinamik təbiəti haqqında tam cəhalətdən irəli gəlir. Biz özümüzə deyirik ki, şüurlu təsəvvürü şüuröncəsi təsəvvürdən, şüuröncəsi təsəvvürü isə şüursuz təsəvvürdən fərqləndirən şey, psixi enerjinin dəyişməsi, bəlkə də onun başqa cür paylanması ola bilər. Biz yüklənmə və həddindən artıq yüklənmə hallarından bəhs edirik, lakin bundan əlavə, bizdə yararlı bir iş fərziyyəsinə dair heç bir məlumat və hətta heç bir yanaşma belə mövcud deyil. Şuur fenomeni haqqında daha onu da qeyd etmək olar ki, o, ilkin olaraq qavrayışdan asılıdır. Ağrı, toxunma, eşitmə və ya görmə qıcıqlarının qavranılması nəticəsində yaranan bütün hisslər ən çox şüurlu olur. Düşünmə prosesləri və onlara 'O' (Es) daxilində analoq olan şeylər, öz-özlüyünə şüursuzdur və görmə və eşitmə qavranmalarının xatirə qalıqları ilə dil funksiyası vasitəsilə əlaqələndirilməklə şüura çıxış əldə edirlər. Dili olmayan heyvanlarda bu münasibətlər daha sadə olmalıdır.

Bizim əsaslandığımız erkən travmaların təəssüratları ya Şüuröncəsinə (Vorbewusste) köçürülmür, ya da tez bir zamanda sıxışdırma (Verdrängung) vasitəsilə 'O' (Es) vəziyyətinə geri qaytarılır. Onların xatirə qalıqları sonra şüursuz olur və O-dan təsir göstərirlər. Onların taleyini, söhbət şəxsən yaşanmış təcrübələrdən gedirsə, yaxından izləyə biləcəyimizə inanırıq. Fərdin psixi həyatında yalnız öz təcrübəsinə aid deyil, həm də doğuşla gətirilən məzmunların da təsirli ola biləcəyi ehtimalına diqqət yetirdikdə, yeni bir mürəkkəblik ortaya çıxır: filogenetik mənşəli, arxaik irs. Onda bu suallar yaranır: bu nədən ibarətdir, nələri ehtiva edir, onun sübutları nələrdir?

Növbəti və ən etibarlı cavab budur ki, o, bütün canlılara məxsus olan müəyyən dispozisiyalardan ibarətdir. Həmçinin müəyyən inkişaf istiqamətlərini seçmək və müəyyən oyanmalara, təəssüratlara və stimullara xüsusi şəkildə reaksiya vermək qabiliyyəti və meyli də buna aiddir. Təcrübə göstərir ki, insan fərdləri arasında bu baxımdan fərqlər mövcuddur; buna görə də arxaik irs bu fərqləri özündə ehtiva edir və onlar fərdin tərkibindəki konstitusional amil kimi qəbul edilən şeyi təmsil edir. Bütün insanlar ən azı erkən çağlarında təxminən eyni şeyləri yaşadıqları üçün, buna eyni cür də reaksiya verirlər və bu reaksiyaların fərdi fərqləri ilə birlikdə arxaik irsə aid edilməli olub-olmadığı barədə şübhə yarana bilərdi. Şübhə rədd edilməlidir; bu oxşarlıq faktı arxaik irsə dair məlumatlarımızı zənginləşdirmir.

Bununla belə, analitik tədqiqatlar bizə düşündürən bəzi nəticələr əldə etmişdir. Əvvəla, dil simvolikasının ümumiliyi. Bir əşyanın başqa bir əşya ilə simvolik təsviri — eyni şey fəaliyyətlər üçün də keçərlidir — bütün uşaqlarımız üçün tanış və tamamilə məlum bir haldır. Onların bunu necə öyrəndiklərini sübut edə bilmirik və çox hallarda öyrənmənin mümkün olmadığını etiraf etməli oluruq. Söhbət böyüklərin sonradan unutduğu ilkin bir biliyindən gedir. O, yuxularında eyni simvolları istifadə edir, lakin analitik onları ona izah etmədikdə, bu simvolları başa düşmür və hətta tərcüməyə də istəksizliklə inanır. Əgər o, bu simvolikanın sabitləşdiyi çoxsaylı ifadələrdən birini istifadə etmişsə, onda onun bu ifadələrin əsl mənasını tamamilə qaçırdığını etiraf etməlidir. Simvolizm dillərin müxtəlifliyi üzərindən də özünü göstərir; araşdırmalar ehtimal ki, onun universal olduğunu ortaya qoyacaq, bütün xalqlara eyni. Burada, görünür, dil inkişafı dövründən qalmış arxaik irsin təsdiqlənmiş bir halı mövcuddur, lakin insan yenə də başqa bir izah cəhd edə bilər. Deyilə bilər ki, söhbət tarixi dil inkişafı zamanı qurulmuş və indi fərdi dil inkişafı keçirildikdə hər dəfə təkrarlanmalı olan təsəvvürlər arasındakı düşünmə əlaqələrindən gedir. Bu, digər hallarda bir həvəs dispozisiyasının irsi kimi, düşünmə dispozisiyasının irsi olardı və yenə də bizim problemimizə yeni bir töhfə olmazdı.

Lakin analitik iş, əhatəsi baxımından indiyə qədər olanlardan uzağa gedən başqa şeyləri də üzə çıxardı. Erkən travmalara verilən reaksiyaları öyrəndikdə, onların həqiqətən şəxsən yaşanmış olanla ciddi şəkildə məhdudlaşmadığını, əksinə, filogenetik hadisənin nümunəsinə çox daha yaxın uyğun gələn və ümumiyyətlə yalnız onun təsiri ilə izah edilə bilən bir şəkildə ondan uzaqlaşdığını görməkdən tez-tez təəccüblənirik. Nevrotik uşağın valideynlərinə qarşı davranışı, Edip və Kastrasiya komplekslərində, fərdi olaraq əsassız görünən və yalnız filogenetik olaraq, əvvəlki nəsillərin təcrübəsi ilə əlaqə sayəsində başa düşülən belə reaksiyalardan zəngindir. Burada istinad edə biləcəyim bu materialı toplanmış şəkildə ictimaiyyətə təqdim etmək tamamilə dəyərli olardı. Sübut gücünü, arxaik irsin insanın yalnız dispoziyaları deyil, həm də əvvəlki nəsillərin təcrübəsinə aid xatirə izlərini əhatə etdiyi iddiasını irəli sürmək və daha bir addım atmaq üçün kifayət qədər güclü hesab edirəm. Bu, arxaik irsin həcmi və əhəmiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırmış olardı.

Daha dərindən düşündükdə, atalarımızdan miras qalan xatirə izlərinin, birbaşa ötürülmədən və nümunə vasitəsilə tərbiyə təsirindən asılı olmayaraq, uzun müddət şübhə doğurmadığını etiraf etməliyik. Bir xalqda köhnə ənənənin davam etməsindən, xalq xarakterinin formalaşmasından danışarkən, biz əksərən belə irsən keçən ənənəni nəzərdə tuturduq, məlumat yolu ilə ötürülən ənənəni yox. Ya da biz ən azı bu ikisi arasında fərq qoymamışıq və belə bir laqeydliklə nə qədər cəsarətli addım atdığımızı aydın şəkildə dərk etməmişik. Biologiya elminin hazırkı mövqeyi, yəni qazanılmış xüsusiyyətlərin nəslə ötürülməsini qəbul etməməsi, bizim vəziyyətimizi əlbəttə ki, çətinləşdirir. Lakin biz, bütün təvazökarlığımızla etiraf edirik ki, bioloji inkişafda bu amildən yenə də imtina edə bilmərik. Hər iki halda söhbət eyni şeydən getmir: orada qazanılmış, tutulması çətin olan xüsusiyyətlər, burada isə xarici təəssüratlara dair yaddaş izləri, deməli, bir növ maddi, əlçatan şeylər nəzərdə tutulur. Amma belə görünür ki, biz əslində birini digərsiz təsəvvür edə bilmirik. Əgər arxaik irsdə belə xatirə izlərinin davam etdiyini qəbul etsək, fərdi psixologiya ilə kütlə psixologiyası arasındakı uçurumu aşmış olarıq və xalqlara tək bir nevrotik kimi yanaşa bilərik. Etiraf edək ki, arxaik irsə aid yaddaş izlərinə hazırda analitik işin qalıq təzahürlərindən, yəni filogenezdən törəməni tələb edən hadisələrdən daha güclü dəlilimiz yoxdur; lakin bu dəlil belə bir faktı fərz etmək üçün kifayət qədər güclü görünür. Əgər vəziyyət fərqlidirsə, nə analizdə, nə də kütlə psixologiyasında seçdiyimiz yolla irəliləyə bilmərik. Bu, qaçınılmaz bir cəsarətdir.

Biz bununla başqa bir şey də edirik. Biz, keçmiş dövrlərdə insanın təkəbbürü tərəfindən insanla heyvan arasında çox geniş açılmış uçurumu azaldırıq. Heyvanların, onlara yeni həyat şəraitində əvvəldən belə davranmağa, sanki bu şərait köhnə və artıq uzun müddətdir tanış imiş kimi, imkan verən sözdə “instinktləri”nin, əgər heyvanların bu instinkt həyatı ümumiyyətlə bir izahı qəbul edirsə, bu izah yalnız ondan ibarət ola bilər ki, onlar öz növlərinin təcrübələrini yeni öz mövcudluqlarına gətirirlər, yəni əcdadlarının yaşadıqlarına dair xatirələri özündə saxlamışlar. İnsan heyvanında da əslində vəziyyət başqa cür olmazdı. Heyvanların instinktlərinə onun öz arxaik irsi uyğun gəlir, hətta bu mirasın həcmi və məzmunu fərqli olsa belə.

Bu müzakirələrdən sonra, insanların həmişə — həmin xüsusi şəkildə — bir ibtidai ataya malik olduqlarını və onu öldürdüklərini bildiklərini açıqlamaqda heç bir çətinlik görmürəm.

Burada cavablandırılmalı iki sual daha var. Birincisi, belə bir xatirə hansı şəraitdə arxaik irsə daxil olur; ikincisi, hansı şəraitdə o, aktivləşə bilər, yəni özünün O-dakı şüursuz vəziyyətindən, dəyişdirilmiş və təhrif olunmuş olsa belə, şüura yüksələ bilər? İlk sualın cavabını formullaşdırmaq asandır: Əgər hadisə kifayət qədər vacib idisə və ya kifayət qədər tez-tez təkrarlanırdısa, yaxud hər ikisi birlikdə olubsa. Ata qətli halında hər iki şərt yerinə yetirilir. İkinci suala gəldikdə qeyd etmək lazımdır ki, bir çox təsir amili nəzərə alına bilər; bunların hamısı məlum olmaya da bilər. Həmçinin, bəzi nevrozlarda baş verən prosesə analog olaraq, spontan bir gedişin mümkünlüyü də düşünülə bilər. Əlbəttə, həlledici əhəmiyyət daşıyan şey hadisənin son zamanlarda real təkrarlanması ilə unudulmuş xatirə izinin canlandırılmasıdır. Belə bir təkrarlanma Musanın qətlidir; daha sonra isə Məsihə qarşı edilən, ədalət qətli kimi qəbul edilən hadisədir, belə ki, bu hadisələr səbəb olma məsələsində ön plana çıxır. Monoteizmin yaranışı bu hadisələrsiz ola bilməzmiş kimi görünür. Şairin sözü xatırlanır: “Nəğmədə ölməzlik tapmaq istəyən, həyatda məhv olmalıdır.” Sonda, psixoloji bir arqument təqdim edən bir qeyd. Yalnız nəqlə əsaslanan bir ənənə, dini fenomenlərə xas olan məcburiyyət xarakterini yarada bilməz. O, digər xarici mesajlar kimi dinləniləcək, qiymətləndiriləcək və bəlkə də rədd ediləcək, məntiqi düşünmə məcburiyyətindən azad olma imtiyazına heç vaxt çatmazdı. O, dini ənənədə təəccüblə və indiyə qədər başa düşülmədən şahidi olduğumuz kimi, kütlələri öz təsiri altına almaq qüdrətinə malik olan güclü təsirlər yarada bilməsi üçün, əvvəlcə sıxışdırılma taleyini, şüursuzluqda qalma vəziyyətini yaşayıb keçməlidir. Və bu mülahizə, hadisələrin bizim təsvir etməyə çalışdığımız kimi həqiqətən belə baş verdiyinə, və ya ən azı təxminən belə olduğuna inanmağımız üçün ciddi çəkiyə malikdir. Bu tədqiqatın bundan sonra gələn hissəsi, geniş izahatlar və üzrxahlıqlar olmadan ictimaiyyətə təqdim edilə bilməz. O, əslində, birinci hissənin sadiq, çox vaxt sözbəsöz təkrarından başqa bir şey deyil; bəzi tənqidi araşdırmalarda qısaldılmış və yəhudi xalqının xüsusi xarakterinin necə yarandığı məsələsinə aid əlavələrlə zənginləşdirilmişdir. Belə bir təsvir üslubunun həm qeyri-məqsədyönlü, həm də qeyri-bədii olduğunu bilirəm. Mən özüm onu qeyd-şərtsiz bəyənmirəm.⁷⁷

Niyə onlardan qaçmadım? Buna cavab vermək mənim üçün çətin deyil, amma etiraf etmək asan deyil. Mən bu əsərin, hər halda qeyri-adi olan yaranma tarixçəsinin izlərini silməyə qadir deyildim.

Həqiqətən, o iki dəfə yazılmışdır. Əvvəlcə bir neçə il əvvəl Vyana şəhərində, burada onun nəşr oluna biləcəyinə inanmırdım. Onu kənara qoymağa qərar verdim, amma o, mənə qurtuluşa çatmamış bir ruh kimi işgəncə verdi və mən onun iki hissəsini müstəqil edib bizim 'Imago' jurnalımızda dərc etmək yolunu tapdım: bütünün psixoanalitik başlanğıcı ('Musa bir Misirli idi') və bunun üzərində qurulmuş tarixi konstruksiyası ('Əgər Musa bir Misirli idisə...'). Həqiqətən şübhə doğuran və təhlükəli olan qalan hissəni, yəni monoteizmin yaranmasına və ümumiyyətlə dinə baxışa tətbiqi, düşündüyümə görə, həmişəlik geri saxladım. 1938-ci ilin martında gözlənilməz alman işğalı məni vətəni tərk etməyə məcbur etdi, lakin eyni zamanda psixoanalizin hələ də dözüldüyü yerdə nəşrimlə onun qadağan olunmasına səbəb olmaq qayğısından da məni azad etdi. İngiltərəyə varan kimi, içimdə saxladığım hikməti dünyaya açıqlamaq istəyini qarşısıalınmaz dərəcədə güclü tapdım və artıq nəşr olunmuş iki hissənin davamı olaraq tədqiqatın üçüncü hissəsini yenidən işləməyə başladım. Bu, təbii ki, materialın qismən yenidən təşkil edilməsi ilə əlaqəli idi. Lakin bütün materialı bu ikinci işləmədə yerləşdirə bilmədim; digər tərəfdən, əvvəlkilərdən tamamilə imtina etməyə qərar verə bilmədim və beləliklə, birinci təsvirin tam bir hissəsini dəyişmədən ikinciyə əlavə etmək məcburiyyəti yarandı, bu da geniş təkrarlanmaların mənfi cəhəti ilə bağlı idi.

İndi mən, müzakirə etdiyim məsələlərin, onların təsvirim nə qədər doğru olmasından asılı olmayaraq, o qədər yeni və əhəmiyyətli olduğunu nəzərə alaraq özümü təsəlli verə bilərəm ki, ictimaiyyətin eyni şeyi iki dəfə oxumağa məcbur edilməsi bədbəxtlik ola bilməz. Bir dəfədən çox deyilməli olan və kifayət qədər tez-tez deyilə bilməyən şeylər var. Amma oxucunun mövzuya diqqət yetirmək və ya ona qayıtmaq barədə sərbəst qərarı olmalıdır. Ona eyni kitabda eyni şeyi iki dəfə təqdim etmək kimi bir hiylə ilə edilməməlidir. Bu, tənqidi öz üzərinə götürməli olduğunuz bir bacarıqsızlıq olaraq qalır. Təəssüf ki, bir müəllifin yaradıcılıq gücü həmişə onun iradəsinə tabe olmur; əsər necə gəldiyi kimi olur və çox vaxt müəllifə qarşı müstəqil, hətta yad kimi görünür.

a) İsrail xalqı

Bizimki kimi bir üsulun, ənənəvi materialdan bizə faydalı görünən hissələri qəbul edib, bizə yaramayanları rədd edərək və ayrı-ayrı hissələri psixoloji ehtimallara əsasən birləşdirərək həqiqəti tapmaqda əminlik vermədiyini başa düşdüyümüz zaman, belə bir işi ümumiyyətlə niyə gördüyümüz haqlı olaraq soruşulur. Cavab öz nəticəsinə istinad edir. Tarixi-psixoloji tədqiqata olan tələblərin sərtliyini çox yumşaltsaq, həmişə diqqətə layiq görünən və son hadisələr nəticəsində müşahidəçi üçün yenidən aktual olan problemləri aydınlaşdırmaq bəlkə mümkün olacaq. Məlumdur ki, qədim dövrlərdə Aralıq dənizi hövzəsində yaşamış bütün xalqlar arasında yəhudi xalqı, demək olar ki, adı və, ehtimal ki, mahiyyəti baxımından bu günə qədər mövcud olan yeganə xalqdır. Misilsiz müqavimət qabiliyyəti ilə bəlalara və zorakılıqlara sinə gərmiş, xüsusi xarakter xüsusiyyətləri inkişaf etdirmiş və bununla da digər bütün xalqların ürəkdən gələn nifrətini qazanmışdır. Yəhudilərin bu həyat qabiliyyətinin haradan gəldiyini və onların xarakterinin taleyləri ilə necə əlaqəli olduğunu daha yaxşı anlamaq istərdik.

Yəhudilərin digərləri ilə münasibətlərinə hakim olan bir xarakter xüsusiyyətindən irəli getmək olar. Onların öz haqqında çox yüksək fikirdə olduqları, özünü daha əsilzadə, daha yüksək və digərlərindən üstün saydıqları, hətta bir çox adət-ənənələri ilə onlardan ayrıldıqları barədə heç bir şübhə yoxdur! Eyni zamanda, onları gizli bir dəyərli nemətə sahib olmaqla verilmiş xüsusi bir həyat inamı, bir növ optimizm canlandırır; dindarlar buna Allah inamı deyərdilər.

Bu davranışın səbəbini bilirik və onların gizli xəzinəsinin nə olduğunu bilirik. Onlar həqiqətən Allahın seçilmiş xalqı olduqlarına inanır, Ona xüsusi yaxınlıqda olduqlarına əmindirlər və bu, onları qürurlu və inamlı edir. Yaxşı xəbərlərə görə onlar belə davranırdılar.⁷⁸

Helenistik dövrlərdən etibarən bu günkü kimi davranırdılar, yəni yəhudi o vaxt artıq tam formalaşmışdı və içərisində və yanlarında yaşadığı yunanlar, yəhudi xüsusiyyətinə bu günkü “ev sahibi xalqlar” kimi eyni şəkildə reaksiya verirdilər. Belə düşünmək olar ki, onlar İsrail xalqının özünə aid saydığı üstünlüyə inanırmış kimi reaksiya verirdilər. Əgər qorxulan atanın açıq-aşkar sevimlisi olsan, qardaşların qısqanclığına təəccüblənməyə ehtiyac yoxdur və bu qısqanclığın hara apara biləcəyini Yusif və qardaşları haqqındakı yəhudi əfsanəsi çox gözəl göstərir. Dünya tarixinin gedişi yəhudilərin bu iddiasını əsaslandırmış kimi görünürdü, çünki sonralar Allah insanlığa bir Məsih və Qurtarıcı göndərməyi qərarlaşdırdığı zaman, Onu yenidən yəhudi xalqından seçdi. Digər xalqların o vaxt belə deməyə əsasları var idi: Həqiqətən, onlar haqlı idilər, onlar Allahın seçdiyi xalqdır. Lakin əvəzində, İsa Məsih vasitəsilə qurtuluşun onlara yalnız yəhudi nifrətinin güclənməsinə səbəb olduğu baş verdi, halbuki yəhudilər özləri bu ikinci üstünlükdən heç bir fayda əldə etmədilər, çünki onlar Qurtarıcıyı tanımadılar. Əvvəlki müzakirələrimizə əsasən, indi iddia edə bilərik ki, yəhudi xalqına bütün gələcək üçün əhəmiyyətli olan bu xüsusiyyəti aşılayan Musa adlı adam idi. O, onların Allahın seçdiyi xalq olduqlarına dair təsdiqlə özünə inamlarını yüksəltdi, onlara müqəddəsliyi yüklədi və onları digərlərindən ayrı durmağa məcbur etdi. Bu o demək deyil ki, digər xalqlarda özünə inam çatışmırdı. Dəqiq olaraq bu gün olduğu kimi, o vaxt da hər bir millət özünü digərlərindən daha yaxşı hesab edirdi. Lakin yəhudilərin özünə inamı Musa vasitəsilə dini əsas qazandı və onların dini inancının bir hissəsinə çevrildi. Allahla olan xüsusi yaxın münasibətləri sayəsində onlar Onun ucalığından bir pay əldə etdilər. Və bildiyimiz kimi, yəhudiləri seçən və Misirdən azad edən Allahın arxasında, məhz bunu Onun adından etdiyi iddia edilən Musa şəxsiyyəti dayandığı üçün, biz belə deməyə cəsarət edirik: Yəhudiləri yaradan tək bir adam, Musa idi. Bu xalq öz davamlılığını, həm də yaşadığı və hələ də yaşadığı düşmənçiliyin çoxunu ona borcludur.

b) Böyük adam

Bir insanın bu qədər fövqəladə təsir gücü necə ola bilər ki, o, fərqlənməyən fərdlərdən və ailələrdən bir xalq formalaşdırır, ona son xarakterini aşılayır və taleyini minilliklər boyu müəyyən edir? Belə bir fərziyyə yaradılış miflərini və qəhrəmanlara sitayişi doğuran, tarixşünaslığın tək şəxslərin, hökmdarların və ya fəthçilərin hərəkətləri və taleyləri haqqında məlumat verməklə məhdudlaşdığı dövrə, yəni düşüncə tərzinə geri addım deyilmi? Yeni dövrün meyli daha çox insan tarixinin proseslərini daha gizli, ümumi və qeyri-şəxsi amillərə, iqtisadi şəraitin məcburi təsirinə, qidalanma tərzinin dəyişməsinə, materiallardan və alətlərdən istifadədəki irəliləyişlərə, əhali artımı və iqlim dəyişiklikləri ilə törənən köçlərə aid etməkdir. Bu prosesdə fərdlərə yalnız kütləvi meyllərin nümayəndəsi və ya ifadəçisi rolu düşür, bu meyllər mütləq ifadə olunmalı idi və təsadüfən həmin 'şəxslərdə' ifadəsini tapdı.

Bunlar tamamilə əsaslı nöqtələrdir, lakin onlar bizə düşüncə orqanımızın mövqeyi ilə dərk edilməli olan dünyanın quruluşu arasındakı əhəmiyyətli uyğunsuzluğa diqqət çəkməyə əsas verir. Bizim, əlbəttə, hökmran olan səbəb-sonluq ehtiyacımıza hər bir prosesin sübut edilə bilən bir səbəbinin olması kifayətdir. Lakin bizim xaricimizdəki reallıqda bu, demək olar ki, belə deyil; əksinə, hər bir hadisə həddindən artıq müəyyən edilmiş kimi görünür və bir neçə konvergent səbəbin təsiri kimi ortaya çıxır. Hadisələrin nəzərdən qaçırılmayacaq mürəkkəbliyindən qorxan tədqiqatımız bir əlaqənin tərəfini digərinə qarşı tutur və mövcud olmayan, yalnız daha geniş əlaqələrin qopması nəticəsində yaranmış ziddiyyətlər qurur. Beləliklə, əgər konkret bir halın tədqiqi bizə tək bir şəxsiyyətin üstün təsirini sübut edirsə, vicdanımız bizə bu fərziyyə ilə ümumi, qeyri-şəxsi amillərin əhəmiyyəti haqqında təlimə zidd getdiyimizi ittiham etməməlidir. Prinsip etibarilə hər ikisi üçün yer var. Monoteizmin yaranmasında biz artıq qeyd edilmişdən başqa heç bir xarici amilə işarə edə bilmərik: bu inkişaf müxtəlif millətlər arasında daha yaxın əlaqələrin qurulması və böyük bir imperiyanın yaradılması ilə bağlıdır.

Beləliklə, biz "böyük adam"a səbəblər zəncirində və ya daha dəqiq desək, səbəblər şəbəkəsində onun yerini qoruyuruq. Amma bəlkə də bu fəxri adı hansı şərtlər altında verdiyimizi soruşmaq tamamilə mənasız olmayacaq. Bu sualın cavablandırılmasının o qədər də asan olmadığını görüb təəccüblənirik. İlk formulasiya: əgər bir insan yüksək qiymətləndirdiyimiz xüsusiyyətlərə xüsusi dərəcədə sahibdirsə, bu, açıq-aşkar hər cəhətdən yanlışdır. Məsələn, gözəllik və əzələ gücü, nə qədər qısqanclıq doğursa da, "böyüklük" iddiası vermir. Deməli, bunlar ruhi keyfiyyətlər, psixi və intellektual üstünlüklər olmalıdır. Sonunculara gəldikdə, bizdə belə bir şübhə yaranır ki, müəyyən bir sahədə fövqəladə ustad olan bir insanı sadəcə ona görə böyük adam adlandırmarıq. Şübhəsiz, şahmat ustasını və ya musiqi alətində virtuozu belə adlandırmarıq, həm də seçkin sənətkarı və ya tədqiqatçını asanlıqla belə adlandırmarıq. Belə bir halda deməyimiz bizə uyğundur: o böyük şair, rəssam, riyaziyyatçı və ya fizikdir, bu və ya digər fəaliyyət sahəsində yol açıcıdır, lakin onun böyük adam olduğunu etiraf etməkdən çəkinirik. Məsələn, əgər biz Göte, Leonardo da Vinçi və Bethoveni şübhəsiz böyük adamlar elan edirik, deməli, onların möhtəşəm yaradıcılıqlarına olan heyranlıqdan başqa bizi hərəkətə gətirən daha bir şey olmalıdır. Əgər məhz belə nümunələr mane olmasaydı, insan "böyük adam" adının əsasən fəaliyyət adamlarına – fəthçilərə, sərkərdələrə, hökmdarlara – aid edildiyi və onların nailiyyətlərinin böyüklüyünü, onlardan yayılan təsirin gücünü tanıdığını düşünərdi. Ancaq bu da qaneedici deyil və bizim çoxlu dəyərsiz şəxsləri məhkum etməyimizlə tamamilə təkzib olunur, halbuki onların çağdaşlara və gələcək nəsillərə təsirini inkar etmək mümkün deyil. Uğuru da böyüklüyün əlaməti kimi seçməyə icazə verilməməlidir, əgər uğur qazanmaq əvəzinə bədbəxtlikdən məhv olan böyük adamların çoxluğunu düşünürüksə.⁷⁹

Beləliklə, ilkin olaraq belə qənaətə gəlmək olar ki, 'böyük adam' anlayışının müəyyən bir məzmununu axtarmağa dəyməz. Bu, yalnız insan xüsusiyyətlərinin bəzi hallarda 'böyüklük' sözünün ilkin mənasına kifayət qədər yaxınlaşan ölçüdə inkişafına verilən, sərbəst istifadə olunan və olduqca ixtiyari tanınma olmalıdır. Həmçinin, bizi böyük adamın mahiyyətindən çox, onun ətrafındakı insanlara necə təsir etdiyi sualının maraqlandırdığını yada salmalıyıq. Lakin bu araşdırmanı mümkün qədər qısaltacağıq, çünki o, bizi məqsədimizdən uzaqlaşdırmaq təhlükəsi yaradır.

Beləliklə, böyük adamın ətrafındakı insanlara iki yolla təsir etdiyini qəbul edək: şəxsiyyəti və onun uğrunda mübarizə apardığı ideya ilə. Bu ideya kütlələrin köhnə arzu obrazını vurğulaya, onlara yeni bir arzu məqsədi göstərə və ya başqa bir şəkildə kütlələri öz təsiri altına ala bilər. Bəzən — və bu, şübhəsiz ki, daha ilkin haldır — şəxsiyyət təkbaşına təsir edir və ideya çox əhəmiyyətsiz rol oynayır. Niyə böyük adamın ümumiyyətlə əhəmiyyət qazanmalı olduğu, bu bizə heç bir an anlaşılmaz deyil. Biz bilirik ki, insan kütləsində heyran oluna bilən, qarşısında əyilən, idarə edilən, hətta pis rəftar görən bir hakimiyyətə güclü ehtiyac var. Fərdin psixologiyasından biz bu kütləvi ehtiyacın haradan gəldiyini öyrəndik. Bu, hər birimizdə uşaqlıqdan bəri mövcud olan ata həsrətidir, həmin ata ki, əfsanə qəhrəmanı onu məğlub etdiyi ilə fəxr edir. Və indi bizə aydın olsun ki, böyük adamı təchiz etdiyimiz bütün xüsusiyyətlər ata xüsusiyyətləridir və bu uyğunluqda bizim boş yerə axtardığımız böyük adamın mahiyyəti dayanır. Düşüncələrin qətiyyəti, iradənin gücü, hərəkətlərin ağırlığı ata obrazına aiddir, lakin ən əsası böyük adamın müstəqilliyi və sərbəstliyi, amansızlığa qədər arta bilən ilahi qayğısızlığı. Ona heyran olmalı, ona etibar etməli, lakin ondan qorxmadan da olmur. Biz sözün hərfi mənasını rəhbər tutmalı idik; uşaqlıqda "böyük adam" kim olub, atadan başqa?

Şübhəsiz, Musanın şəxsiyyətində, onlara öz sevimli uşaqları olduqlarını təsdiqləmək üçün ağır məcburi işdə çalışan yoxsul yəhudilərə enən möhtəşəm bir ata nümunəsi var idi. Və onları kiçik saymayan, onlarla əhd bağlamağı və onlara qayğı göstərməyi vəd edən, tək, əbədi, qadir-i mutləq Tanrı təsəvvürü də ən azı o qədər təsirli olmalı idi, əgər onlar Ona ibadətdə sadiq qalsalar. Ehtimal ki, onlar üçün Musa adamının obrazını Onun Tanrı obrazından ayırmaq asan deyildi və onlar haqlı idilər, çünki Musa öz şəxsiyyətinin xüsusiyyətlərini, məsələn, qəzəbliliyi və amansızlığı, öz Tanrısının xarakterinə daxil etmiş ola bilər. Və sonra onlar bu böyük adamlarını öldürdüklərində, yalnız qədim zamanlarda ilahi krala qarşı qanun kimi yönəlmiş və bildiyimiz kimi daha qədim nümunəyə dayanan bir cinayəti təkrarlayırdılar.

Bir tərəfdən böyük adamın obrazı bizə ilahi səviyyəyə yüksəlmiş kimi görünsə də, digər tərəfdən, atanın da bir zamanlar uşaq olduğunu xatırlamaq vaxtıdır. Musa adamının təmsil etdiyi böyük dini fikir, izahlarımıza görə, onun öz mülkiyyəti deyildi; o, onu kralı Axnatondan götürmüşdü. Və din qurucusu kimi böyüklüyü şübhəsiz təsdiqlənən bu kral, bəlkə də anası vasitəsilə və ya digər yollarla — yaxın və ya uzaq Asiyadan — ona çatmış təkanlara tabe olmuşdu.

Bu zənciri daha da izləyə bilmirik, lakin əgər bu ilk hissələr düzgün tanınıbsa, onda monoteist fikir bumeranq kimi mənşə ölkəsinə geri qayıtmışdır. Yeni bir fikir üçün fərdin xidmətini müəyyən etmək cəhdi çox məhsuldar görünmür. Aydındır ki, bir çoxları onun inkişafında iştirak edib və ona töhfə veriblər. Digər tərəfdən, səbəblər zəncirini Musada kəsmək və onun davamçıları, yəni yəhudi peyğəmbərlərin nə etdiklərini nəzərə almamaq açıq-aşkar haqsızlıq olardı. Tövhidçiliyin toxumu Misirdə bitki verməmişdi. Xalq çətin və tələbkar dini üstündən atdıqdan sonra eyni hadisə İsraildə də baş verə bilərdi. Amma yəhudi xalqından həmişə yenidən belə adamlar qalxdı ki, solan ənənəni canlandırdılar, Musanın xəbərdarlıqlarını və tələblərini təzələdilər və itiriləni bərpa etməmiş əl çəkmədilər. Əsrlər boyu davamlı səylərlə və nəhayət, Babil sürgünündən əvvəl və sonra baş verən iki böyük islahatla xalq tanrısı Yahvenin, Musanın yəhudilərə məcburi surətdə qəbul etdirdiyi tanrıya çevrilməsi həyata keçirildi. Yəhudi xalqına çevrilmiş kütlənin seçilmişlik mükafatı və bəlkə də eyni dərəcəli digər mükafatlar üçün Musa dininin çətinliklərini öz üzərinə götürməyə hazır olan bu qədər çox şəxs yetişdirə bilməsi xüsusi bir psixi uyğunluğun sübutudur.

c) Ruhaniyyətdə irəliləyiş

Bir xalqda davamlı psixoloji təsirlər yaratmaq üçün ona tanrı tərəfindən seçildiyini əmin etmək aydındır ki, kifayət etmir. Əgər buna inanacaq və inancından nəticələr çıxaracaqsa, ona bunu hər hansı bir şəkildə sübut etmək lazımdır. Musa dinində Misirdən çıxış bu sübut kimi xidmət edirdi; Tanrı və ya onun adına Musa bu lütfdən bəhs etməkdən yorulmurdu. Bu hadisənin xatirəsini qorumaq və ya daha dəqiq desək, mövcud olan köhnə bayramı bu xatirənin məzmunu ilə doldurmaq üçün Pesax bayramı təsis edildi. Amma bu yalnız bir xatirə idi, çıxış hadisəsi dumanlı keçmişə aid idi. O vaxt Tanrının lütf əlamətləri olduqca az idi, xalqın taleyi daha çox onun qəzəbinə işarə edirdi. İbtidai xalqlar tanrılarını, qələbə, bəxt və rifah vermək öhdəliklərini yerinə yetirmədikdə devirməyə və ya hətta cəzalandırmağa adət etmişdilər. Padşahlara bütün zamanlarda tanrılardan fərqli yanaşılmamışdır; qədim eyniliyin sübutu budur: ortaq kökdən yaranma. Beləliklə, müasir xalqlar da hökmdarlarının şöhrəti məğlubiyyətlər və buna bağlı torpaq və pul itkiləri ilə pozulduqda, onları devirməyə adət edirlər. Amma İsrail xalqının Tanrısına, ondan nə qədər pis rəftar olunursa, o qədər daha tabe olaraq bağlı qalması, hələlik kənara qoymalı olduğumuz bir problemdir.

Bu, bizə Musanın dininin xalqa seçilmişlik şüurundan gələn özünə hörmət hissinin artmasından başqa heç nə verməyib-vermədiyini araşdırmaq üçün ilham verə bilər. Və növbəti amili həqiqətən asan tapmaq olar. Din yəhudilərə də daha böyük bir Allah təsəvvürü, və ya daha ayıq desək, daha böyük bir Allahın təsəvvürünü gətirdi. Bu Allaha inanan şəxs, bir mənada Onun böyüklüyündən pay sahibi olur, özünü yüksəlmiş hiss edə bilərdi. Bu, inanmayan biri üçün o qədər də özlüyündə aydın deyil, lakin bəlkə də qitənin kiçik dövlətlərindən birinin vətəndaşında tamamilə olmayan, iğtişaşlar səbəbindən təhlükəli olan xarici ölkədə bir ingilisin yüksək hisslərinə işarə etməklə bunu daha asan anlamaq olar. Çünki ingilis, ona bir tük belə əyilsə, hökumətinin müharibə gəmisi göndərəcəyini və üsyançıların bunu çox yaxşı bildiyini hesablayır, halbuki kiçik dövlətin ümumiyyətlə müharibə gəmisi yoxdur. Deməli, Britaniya İmperiyasının böyüklüyünə olan qürurun kökü, tək bir ingilisin zövq aldığı daha böyük təhlükəsizlik və qorunma şüurundadır. Böyük Allah təsəvvüründə də eyni şey ola bilər və insanın dünyanı idarə etməkdə Allaha kömək etdiyini iddia etmək çətin olduğundan, Allahın böyüklüyünə olan qürur seçilmişliyə olan qürurla birləşir.

Musanın dininin qaydaları arasında əvvəlcə anlaşıldığından daha əhəmiyyətli olan bir qayda var. Bu, Allahın təsvirini yaratmağa qadağadır, yəni görünməyən Allaha sitayiş etməyə məcburiyyətdir. Güman edirik ki, Musa bu məqamda Aton dininin sərtliyini keçmişdir; bəlkə də o, sadəcə ardıcıl olmaq istəmişdir, onun Allahının nə adı, nə də üzü yox idi, bəlkə də bu, sehrli sui-istifadələrə qarşı yeni bir tədbir idi. Amma insan bu qadağanı qəbul etdikdə, onun dərin təsiri olmalı idi. Çünki bu, hissi qavrayışın abstrakt adlandırıla bilən təsəvvürə qarşı geri qoyulması, ruhaniliyin hissilik üzərində qələbəsi, dəqiq desək, psixoloji olaraq zəruri nəticələri ilə birlikdə bir həvəsdən imtina deməkdir.

İlk baxışda aydın görünməyən şeyə inanmaq üçün insan insan mədəniyyətinin inkişafında eyni xarakterli digər prosesləri xatırlamalıdır. Onlardan ən erkəni, bəlkə də ən əhəmiyyətlisi, qədim zamanların qaranlığında itir. Onun heyrətamiz təsirləri bizi onu təsdiqləməyə məcbur edir. Uşaqlarımızda, böyüklər arasında nevrotik olanlarda və ibtidai xalqlarda biz 'düşüncələrin hər şeyə qadirliyinə' inanc adlandırdığımız psixoloji fenomenə rast gəlirik. Bizim qənaətimizə görə, bu, ruhi, burada isə intellektual aktlarımızın xarici aləmin dəyişməsinə göstərə biləcəyi təsirin şişirdilməsidir. Əslində, texnikamızın öncüsü olan bütün sehr bu şərtə əsaslanır. Sözlərin bütün sehrli qüvvəsi də buraya aiddir və adın bilinməsi və tələffüz edilməsi ilə bağlı olan gücə inanc da belədir. Güman edirik ki, 'düşüncələrin hər şeyə qadirliyi' insanlığın dilin inkişafına görə duyduğu qürurun ifadəsi idi; bu inkişaf intellektual fəaliyyətlərin qeyri-adi dərəcədə inkişafına səbəb oldu. Ruhani aləmin yeni səltənəti açıldı; burada təsəvvürlər, xatirələr və nəticə çıxarma prosesləri həlledici rol oynamağa başladı, bu isə birbaşa hissi orqanların qavranılmasını məzmunu olan daha aşağı psixi fəaliyyətdən fərqli idi. Bu, insanlığa doğru gedən yolda şübhəsiz ən vacib mərhələlərdən biri idi.

Daha sonrakı dövrdə baş verən başqa bir proses bizə daha aydın şəkildə qarşımıza çıxır. Burada izləməyimizə ehtiyac olmayan, qismən də kifayət qədər məlum olmayan xarici amillərin təsiri altında anaerkil cəmiyyət quruluşu ataerkil cəmiyyət quruluşu ilə əvəz olundu; bu isə təbii ki, indiyə qədərki hüquqi münasibətlərin kökündən dəyişməsi ilə bağlı idi. Bu inqilabın əks-sədasının hələ də Esxilin 'Orestiya' əsərində hiss olunduğuna inanılır. Lakin anadan ataya keçid, üstəlik, ruhaniliyin hissilik üzərində qələbəsi, yəni mədəniyyət tərəqqisi deməkdir, çünki analıq hisslərin şahidliyi ilə sübut olunur, atalıq isə bir fərziyyə, nəticə çıxarma və şərtə əsaslanan bir qəbuldur. Düşünmə prosesini hissi qavranılmanın üstünə qaldıran tərəfdarlıq, nəticələri ağır olan bir addım kimi özünü doğruldur.

Yuxarıda qeyd olunan iki halın arasında bir vaxtda, din tarixində araşdırdığımız hal ilə ən çox oxşarlıq göstərən başqa bir hadisə baş verdi. İnsan, ümumiyyətlə, 'ruhani' qüvvələri tanımağa məcbur oldu, yəni hisslərlə, xüsusilə görmə hissi ilə qavranıla bilməyən, lakin şübhəsiz, hətta çox güclü təsirlər yaradan qüvvələri. Əgər dilin şahidliyinə etibar edə bilsəydik, ruhaniliyə nümunə olan hərəkətli hava idi, çünki ruh adını külək nəfəsindən götürür (animus, spiritus, ibrani: ruach, nəfəs). Beləliklə, ayrı-ayrı insandakı ruhani prinsip kimi ruhun kəşfi də təmin edilmiş oldu. Müşahidə hərəkətli havanı insanın nəfəsində, ölüm ilə dayanan nəfəsdə yenidən tapdı; bu gün belə ölməkdə olan adam ruhunu nəfəs kimi buraxır. İndi isə insana ruhlar aləmi açıldı; o, özündə kəşf etdiyi ruhu təbiətdəki hər şeyə, o cümlədən digərlərinə aid etməyə hazır idi. Bütün dünya ruhlandırıldı və çox sonra gələn elm, dünyanın bir hissəsini yenidən ruhdan məhrum etmək üçün kifayət qədər işlə məşğul oldu, bu gün belə bu vəzifəni tamamlamamışdır.

Musəvi qadağa ilə Tanrı ruhaniliyin daha yüksək mərhələsinə qaldırıldı, Tanrı təsəvvürünün bundan sonra bəhs edilməli olan daha da dəyişdirilməsinə yol açıldı. Lakin əvvəlcə bizi eyni qadağanın başqa bir təsiri maraqlandırmalıdır. Ruhani sahədə belə bütün irəliləyişlər şəxsin özünə inamını artırmaq, onu qürurlandırmaq və nəticədə onu hissiliyin təsiri altında qalan digərlərindən üstün hiss etdirmək nəticəsini verir. Biz bilirik ki, Musa yəhudilərə seçilmiş xalq olma hissi aşılamışdı; Tanrının maddi obrazlardan azad edilməsi ilə xalqın gizli xəzinəsinə yeni, dəyərli bir hissə əlavə olundu. Yəhudilər ruhani maraqlara yönəlməyi davam etdirdilər, millətin siyasi bəxtsizliyi onlara geriyə qalan yeganə sərvəti, yəni öz yazılı irsini, dəyərinə görə qiymətləndirməyi öyrətdi. Titos tərəfindən Yerusəlimdəki məbədin dağıdılmasından dərhal sonra Rav Yoxanan ben Zakkay Yavne şəhərində ilk Tora məktəbini açmaq üçün icazə istədi. Bundan sonra dağılmış xalqı bir arada saxlayan müqəddəs kitab və ona olan ruhani səy idi. Bu qədər ümumi məlum və qəbul edilmişdir. Mən yalnız onu əlavə etmək istəyirdim ki, yəhudiliyin bu xarakterik inkişafı Musanın Tanrıya görünən obrazda sitayiş etməyi qadağan etməsi ilə başladı.

Təxminən 2000 il ərzində yəhudi xalqının həyatında ruhani səylərə verilən üstünlük təbii ki, öz təsirini göstərdi; o, əzələ gücünün xalq ideali olduğu yerlərdə yaranmağa meylli olan vəhşiliyi və zorakılığa meyli cilovlamağa kömək etdi. Yunan xalqının nail olduğu ruhani və fiziki fəaliyyətin təlimindəki ahəng yəhudilərə nəsib olmadı. Ziddiyyət zamanı onlar heç olmasa daha yüksək dəyərə malik olanı seçdilər.

d) Həvəsdən imtina

Ruhani sahədə irəliləyişin, hissiliyin geri plana atılmasının bir şəxsin və ya xalqın özünə inamını niyə yüksəltməli olduğu aydın deyil və asanlıqla başa düşülmür. Bu, müəyyən bir dəyər meyarını və onu tətbiq edən başqa bir şəxsi və ya instansiyanı nəzərdə tutmağı tələb edir. Aydınlıq üçün biz fərdin psixologiyasından bizə artıq aydın olmuş analoji bir hadisəyə müraciət edirik.

Əgər bir insan varlığında O erotik və ya təcavüzkar təbiətli bir həvəs tələbi irəli sürərsə, ən sadə və təbii olan budur ki, düşünmə və əzələ aparatı əlində olan Mən onu bir hərəkətlə təmin edir. Həvəsin bu təmini Mən tərəfindən həzz kimi qəbul edilir, təmin edilməməsi isə şübhəsiz ki, xoşagəlməzliyin mənbəyi olardı. İndi Mənin xarici maneələrə görə həvəsin təmin edilməsini dayandırdığı bir vəziyyət yarana bilər, yəni əgər Mən həmin hərəkətin özünə ciddi təhlükə yaradacağını başa düşərsə. Belə bir təmindən imtina, xarici maneə nəticəsində həvəsdən imtina, biz deyirik: reallıq prinsipinə itaət, heç bir halda zövqlü deyil. Əgər enerji yerdəyişmələri ilə həvəs gücünü azaltmaq mümkün olmasaydı, həvəsdən imtina davamlı bir xoşagəlməzlik gərginliyinə səbəb olardı. Lakin həvəsdən imtina, haqlı olaraq dediyimiz kimi, digər daxili səbəblərdən də məcburi şəkildə baş verə bilər. Fərdi inkişaf prosesində xarici dünyadakı ləngidici qüvvələrin bir hissəsi daxilləşdirilir və Məndə (Ich) digər hissələrə qarşı müşahidə edən, tənqid edən və qadağan edən bir instansiya formalaşır. Biz bu yeni instansiyanı Fövqəl-Mən (Über-Ich) adlandırırıq. Artıq Mən, O (Es) tərəfindən tələb olunan həvəs təminlərini həyata keçirməzdən əvvəl, yalnız xarici dünyanın təhlükələrini deyil, həm də Fövqəl-Mənin etirazını nəzərə almalı olur və həvəs təminatını dayandırmaq üçün daha çox səbəbə malik olur. Lakin xarici səbəblərdən irəli gələn həvəsdən imtina yalnız xoşagəlməzlik hissi verərkən, daxili səbəblərdən, yəni Fövqəl-Mənin əmrinə itaətdən irəli gələn imtina fərqli bir iqtisadi təsirə malikdir. O, qaçınılmaz xoşagəlməzlik nəticəsindən əlavə, Mənə bir həzz qazancı, bir növ əvəzedici təmin də gətirir. Mən özünü yüksəlmiş hiss edir, dəyərli bir nailiyyət kimi həvəsdən imtinaya görə fəxr edir. Bu həzz qazancının mexanizmini başa düşdüyümüzü zənn edirik. Fövqəl-Mən, fərdin ilk həyat dövründə hərəkətlərinə nəzarət edən valideynlərin (və tərbiyəçilərin) davamçısı və nümayəndəsidir; onların funksiyalarını demək olar ki, dəyişmədən davam etdirir. O, Məni daimi asılılıqda saxlayır və ona daimi təzyiq edir. Mən, uşaqlıqdakı kimi, hökmranın sevgisini təhlükəyə atmaqdan narahat olur, onun təqdirini azadlıq və doyum, qınanmalarını isə vicdan əzabı kimi qəbul edir. Əgər Mən Fövqəl-Mənə həvəsdən imtina qurbanı təqdim edibsə, mükafat olaraq ondan daha çox seviləcəyini gözləyir. Bu sevgiyə layiq olmaq şüurunu o, fəxr hissi kimi qəbul edir. Avtoritet hələ Fövqəl-Mən kimi daxilləşdirilməmiş olduğu dövrdə, sevgi itkisi təhlükəsi ilə həvəs tələbi arasındakı əlaqə eyni ola bilərdi. Valideynlərə olan sevgi naminə həvəsdən imtina əldə edildikdə, təhlükəsizlik və doyum hissi mövcud idi. Bu yaxşı hissin özünəməxsus narsisistik xarakterini fəxr hissi yalnız avtoritetin özü Mənin bir hissəsi olduqdan sonra qəbul edə bilərdi.

Həvəs tələblərindən imtina edərək qazanılan bu aydınlanma, bizim öyrənmək istədiyimiz hadisələr, yəni mənəvi inkişaf nəticəsində özünə inamın qalxması haqqında bizə nə verir? Görünür, çox az şey. Vəziyyət tamamilə fərqlidir. Burada söhbət həvəs tələblərindən imtina getmir və qurbanın xatirinə verildiyi ikinci bir şəxs və ya instansiya yoxdur. İkinci iddiaya qarşı tezliklə şübhə yaranacaq. Deyilə bilər ki, böyük adam, məhz xatirinə bu fədakarlığın edildiyi avtoritetdir və böyük adam özünün ataya bənzəməsi sayəsində təsir etdiyi üçün, kütlə psixologiyasında ona Fövqəl-Mən rolunun düşməsinə təəccüblənmək lazım deyil. Bu, eyni zamanda Musa adamının yəhudi xalqı ilə olan münasibətinə də aid olardı. Lakin digər məqamda həqiqi analogiya qurmaq mümkün deyil. Mənəvi inkişaf, birbaşa hissi qavramanın əleyhinə, yəni xatırlama, düşünmə və nəticə çıxarma kimi adlandırılan daha yüksək intellektual proseslərin lehinə qərar verməkdən ibarətdir. Məsələn, atalıq analıqdan daha vacib sayılır, baxmayaraq ki, o, analıq kimi hisslərin şahidliyi ilə sübut oluna bilməz. Buna görə də uşaq atanın adını daşımalı və ona görə miras almalıdır. Və ya: Tanrımız görünməz olsa da, fırtına küləyi və ruh kimi, ən böyük və ən güclü Tanrıdır. Cinsi və ya təcavüzkar həvəs tələbinin rədd edilməsi, bundan tamamilə fərqli bir şeyə bənzəyir. Həmçinin, Mənəvi inkişafın bəzi mərhələlərində, məsələn, ata hüququnun qələbəsində, nəyin daha yüksək hesab edilməli olduğuna meyar olan avtoriteti göstərmək mümkün deyil. Bu halda ata ola bilməz, çünki o, yalnız mənəvi inkişaf nəticəsində avtoritetə yüksəlir. Beləliklə, insanlığın inkişafında hissiliyin tədricən mənəviyyat tərəfindən üstələndiyi və insanların hər belə inkişaf nəticəsində özünü fəxrli və qalxmış hiss etdiyi fenomenlə üzləşirik. Lakin bunun niyə belə olması lazım gəldiyini demək mümkün deyil. Sonra isə mənəviyyatın özünün də tam sirli emosional fenomen olan iman tərəfindən üstələndiyi hadisəsi baş verir. Bu, məşhur "absurd olduğu üçün inanıram" (Credo quia absurdum) inanc qətnaməsidir və bunu bacaranlar da bunu ən yüksək nailiyyət hesab edirlər. Bəlkə də bütün bu psixoloji vəziyyətlərin ortaq cəhəti başqa bir şeydir. Bəlkə də insan sadəcə olaraq daha çətin olanı daha yüksək hesab edir və onun qüruru, yalnız aşılmış çətinlik şüuru ilə gücləndirilmiş narsisizmdir. Bu, əlbəttə ki, az məhsuldar müzakirələrdir və insan düşünə bilər ki, yəhudi xalqının xarakterini müəyyən edən şeyə dair araşdırmamızla heç bir əlaqəsi yoxdur. Bu, bizim üçün yalnız bir üstünlük olardı, lakin problemimizə müəyyən bir mənsubiyyət, sonradan bizi daha çox məşğul edəcək bir faktla özünü büruzə verir. Tanrının təsvirini yaratmağı qadağan etməklə başlayan din, əsrlər boyu getdikcə daha çox həvəslərdən imtina dininə çevrilir. O, cinsi abstinensiya tələb etmir, cinsi azadlığın nəzərə çarpan dərəcədə məhdudlaşdırılması ilə kifayətlənir. Amma Tanrı cinsəllikdən tamamilə uzaqlaşır və etik mükəmməllik idealına yüksəldilir. Etika isə həvəslərin məhdudlaşdırılmasıdır. Peyğəmbərlər, Tanrının öz xalqından ədalətli və fəzilətli həyat tərzi, yəni indiki mənəviyyatımız tərəfindən də əxlaqsız hesab edilən bütün həvəs təminlərindən imtina etməyi tələb etdiyini xatırlatmaqdan yorulmurlar. Və hətta Ona inanmaq tələbi belə, bu etik tələblərin ciddiliyi qarşısında geri çəkilir kimi görünür. Beləliklə, həvəslərdən imtina, dinin başlanğıcında önə çıxmasa da, dinin tərkibində əhəmiyyətli rol oynayan bir şey kimi görünür.

Burada yanlış anlamanın qarşısını almalı olan bir etiraza yer var. Həvəslərdən imtina və ona əsaslanan etikanın dinin əsas tərkib hissəsinə aid olmadığı görünə bilər, lakin o, mənşəcə dinlə ən sıx şəkildə bağlıdır. Totemizm, tanıdığımız dinin ilk forması, sistemə aid əvəzolunmaz bir sıra əmrlər və qadağalar gətirir ki, bunlar təbii ki, yalnız həvəslərdən imtina deməkdir: Toteme sitayiş, ona zərər vermək və ya öldürmək qadağasını əhatə edir; ekzogamiya, yəni dəstədəki ehtirasla arzulanan analar və bacılardan imtina; qardaşlar ittifaqının bütün üzvlərinə bərabər hüquqların verilməsi, yəni onların arasında zorakı rəqabətə meylə məhdudiyyət qoyulması. Bu qaydalarda mənəvi və sosial nizamın ilk başlanğıclarını görməliyik. Burada iki fərqli motivasiyanın qüvvəyə mindiyi bizdən yayınmır. İlk iki qadağa, aradan qaldırılmış atanın niyyətinə uyğundur, sanki onun iradəsini davam etdirir; birlik qardaşlarının bərabər hüquqlarına aid olan üçüncü əmr, atanın iradəsindən yayınır, atanın aradan qaldırılmasından sonra yaranan yeni nizamın daimi saxlanması zərurətinə müraciət edərək özünü əsaslandırır. Əks halda, əvvəlki vəziyyətə geri dönüş qaçılmaz olardı. Burada sosial əmrlər, dediyimiz kimi, birbaşa dini münasibətlərdən qaynaqlanan digər əmrlərdən ayrılır.

İnsan fərdinin qısaldılmış inkişafında bu prosesin əsas hissəsi təkrarlanır. Burada da uşağı həvəsdən imtina etməyə çağıran və ona nəyin icazəli, nəyin qadağan olduğunu müəyyən edən valideynlərin, əsasən də cəza vermək gücü ilə hədələyən, məhdudiyyətsiz atanın səlahiyyətidir. Uşağın 'yaxşı' və ya 'pis' adlandırdığı şey, sonradan cəmiyyət və Fövqəl-Mən valideynlərin yerini tutduqda 'yaxşı' və 'pis', əxlaqlı və ya əxlaqsız adlandırılacaq, lakin bu, hələ də atayı əvəz edən, onun davamçısı olan avtoritetin təzyiqi ilə həvəsdən imtinanın eyni məzmunudur.

Müqəddəslik anlayışının qəribə təbiətinə dair araşdırma apardıqda bu anlayışlar daha da dərinləşir. Digər şeylərdən fərqləndirdiyimiz, yüksək qiymətləndirdiyimiz və əhəmiyyətli, mənalı kimi tanıdığımız şeylər arasında bizə əslində nə 'müqəddəs' görünür? Bir tərəfdən, müqəddəsliklə din arasındakı əlaqə şübhəsizdir və açıq şəkildə vurğulanır; bütün dini şeylər müqəddəsdir, hətta müqəddəsliyin nüvəsidir. Digər tərəfdən, dinlə az əlaqəsi olan bir çox şeylərə, şəxslərə, institutlara və fəaliyyətlərə müqəddəslik xarakteri verməyə yönəlmiş çoxsaylı cəhdlər bizim hökmümüzü pozur. Bu cəhdlər açıq-aşkar meyillərə xidmət edir. Müqəddəsliyə bu qədər möhkəm bağlı olan qadağa xarakterindən çıxış etmək istəyirik. Müqəddəslik açıq şəkildə toxunulmaması lazım olan bir şeydir. Müqəddəs qadağa çox güclü emosional vurğuya malikdir, lakin əslində rasional əsaslandırmadan məhrumdur. Çünki niyə məsələn qız və ya bacı ilə insest törətmək digər hər hansı cinsi əlaqədən bu qədər ağır cinayət olmalıdır? Belə bir əsaslandırma soruşulduqda, şübhəsiz ki, bütün hisslərimizin buna qarşı çıxması cavabını alacağıq. Amma bu, yalnız qadağanın öz-özlüyündə aydın sayıldığını, onun əsaslandırılmasını bilmədiyimizi göstərir.

Belə bir izahın əsassızlığı asanlıqla sübut edilə bilər. İddia olunan ən müqəddəs hisslərimizi təhqir edən şey, qədim Misir və digər erkən xalqların hökmdar ailələrində ümumi adət, demək olar ki, müqəddəs adət idi. Fironun bacısında özünün birinci və ən nüfuzlu xanımını tapması öz-özlüyündə aydın idi və Fironların sonrakı varisləri, yunan Ptolemeyləri, bu nümunəni təqlid etməkdən çəkinmədilər. Əksinə, bizə daha çox aydın görünür ki, insest — bu halda qardaşla bacı arasında — adi ölümlülərdən alınmış, lakin tanrıları təmsil edən krallar üçün saxlanılmış bir imtiyaz idi; eyni zamanda, Yunan və German mifologiyası dünyası da belə insest münasibətlərindən narahat olmamışdı. Fərz etmək olar ki, yüksək zadəganlığımızda soyca bərabərliyin həssas qorunması bu qədim imtiyazın qalığıdır və Avropanın ən yüksək sosial təbəqələrində nəsillər boyu davam edən yaxın qohum evlilikləri nəticəsində bu gün yalnız bir və ikinci ailənin üzvləri tərəfindən idarə olunduğunu qeyd etmək olar.

Tanrılar, krallar və qəhrəmanlar arasındakı insest haqqında qeyd, insest qorxusunu bioloji izah etmək, onu yaxın qohum evliliklərinin zərərli olması haqqında qaranlıq bir biliyə əsaslandırmaq cəhdinin həllinə də kömək edir. Lakin qohumluğun zərərli olması təhlükəsinin mövcudluğu belə qəti deyil, daha da uzaqda qalır ki, ibtidai cəmiyyətlər bunu tanıyıb ona qarşı reaksiya vermiş olsunlar. İcazə verilən və qadağan edilmiş qohumluq dərəcələrinin müəyyən edilməsindəki qeyri-müəyyənlik, insest qorxusunun ilkin səbəbi kimi “təbii hissin” mövcudluğu fərzini bir o qədər də dəstəkləmir.

Tarixdən əvvəlki dövrə dair konstruksiyamız bizə başqa bir izahı təlqin edir. Ekzoqamiya qadağası, ki onun mənfi ifadəsi insest qorxusudur, atanın iradəsində yerləşirdi və onun aradan qaldırılmasından sonra da bu iradəni davam etdirdi. Buna görə də onun affektiv vurğulanmasının gücü və rasional əsaslandırılmasının qeyri-mümkünlüyü, yəni onun müqəddəsliyi mövcuddur. Biz inamla gözləyirik ki, müqəddəs qadağaların digər bütün hallarının tədqiqi, insest qorxusu halında olduğu kimi, eyni nəticəyə gətirib çıxaracaq: müqəddəslik əslində ibtidai atanın davam edən iradəsindən başqa bir şey deyil. Bu, müqəddəslik anlayışını ifadə edən sözlərin indiyə qədər anlaşılmaz olan ambivalensiyasına da işıq salacaq. Bu, atanla olan ümumi münasibəti idarə edən ambivalensiyadır.

“Sacer” sözü yalnız “müqəddəs”, “həsr edilmiş” mənasını daşımır, həm də bizim yalnız “alçaq”, “iyrənc” kimi tərcümə edə biləcəyimiz bir şeyi ifadə edir (“auri sacra fames”). Lakin atanın iradəsi yalnız toxunulmaz, yüksək ehtiramla qorunmalı olan bir şey deyil, həm də ağrılı bir həvəsdən imtina tələb etdiyi üçün insanı titrədən bir şey idi. Musa xalqını sünnət adətinin tətbiqi ilə “müqəddəs” etdiyi haqqında eşitdikdə, bu iddianın dərin mənasını indi başa düşürük. Sünnət, ibtidai atanın bir zamanlar öz mütləq qüdrətinin bolluğundan oğullarına qarşı tətbiq etdiyi kastrasiyanın simvolik əvəzidir və bu simvolu qəbul edən şəxs, atanın iradəsinə tabe olmağa hazır olduğunu, hətta ona ən ağrılı qurbanı tələb etsə belə, göstərmiş olur.

Etikaya qayıtmaq üçün, nəticə olaraq belə deyə bilərik: Onun qaydalarının bir hissəsi, icmanın hüquqlarını fərdə qarşı, fərdin hüquqlarını cəmiyyətə qarşı və fərdlərin bir-birinə qarşı hüquqlarını ayırd etmək zərurəti ilə rasional şəkildə əsaslandırılır. Lakin etikada bizə möhtəşəm, sirli və mistik şəkildə öz-özünə aydın görünən şey, bu xüsusiyyətləri dinlə əlaqəsinə, atanın iradəsindən gəlməsinə borcludur.

e) Dinin həqiqət dəyəri

İmanca yoxsul olan bizlərə, ali bir varlığın mövcudluğuna inanan tədqiqatçılar nə qədər qısqanclıq doğurur! Bu böyük ruh üçün dünyada heç bir problem yoxdur, çünki onun bütün quruluşlarını özü yaratmışdır. İnananların öyrətdikləri nə qədər əhatəli, tükənməz və qətidir, bizim göstərə bildiyimiz ən yüksək səviyyəli, əziyyətli, kasad və parça-parça izah cəhdləri ilə müqayisədə! Özü etik mükəmməlliyin idealı olan ilahi ruh, insana bu idealın bilgisini aşılamış və eyni zamanda öz mahiyyətini idealına uyğunlaşdırmaq istəyini də vermişdir. Onlar birbaşa hiss edirlər ki, nə daha yüksək və nə daha nəcib, nə daha aşağı və nə daha alçaqdır. Onların hisslər həyatı idealdan olan məsafələrinə uyğun tənzimlənir. Onlar, sanki perihelidə olduqları kimi, ideala yaxınlaşdıqda yüksək məmnuniyyət hiss edirlər; afelidə olduqları kimi, ondan uzaqlaşdıqda isə ağır xoşagəlməzliklə cəzalanırlar. Bütün bunlar o qədər sadə və sarsılmaz dərəcədə müəyyən edilmişdir. Yalnız belə bir ali varlığın mövcudluğu fərzini qəbul etməyimizi mümkün olmayan bəzi həyat təcrübələri və dünya müşahidələri ilə üzləşdikdə təəssüf hissi keçirə bilərik. Sanki dünyada tapmacalar kifayət qədər çox deyilmiş kimi, bizə yeni bir vəzifə verilir: başa düşmək lazımdır ki, başqaları ilahi varlığa inancı necə əldə etmişlər və bu inanc özünün 'ağıl və elmi üstələyən nəhəng gücünü haradan götürür.

Gəlin indiyə qədər məşğul olduğumuz daha təvazökar problemə qayıdaq. Biz yəhudi xalqının özünəməxsus xarakterinin haradan qaynaqlandığını izah etmək istəyirdik; bu xarakter ehtimal ki, onların bu günə qədər qorunub saxlanmasına da imkan vermişdir. Biz gördük ki, Musa adamı bu xarakteri formalaşdırmışdır, çünki onlara belə bir din vermişdir ki, bu din onların özünə inamını o qədər artırmışdır ki, onlar özünü bütün digər xalqlardan üstün saymışlar. Onlar daha sonra digərlərindən uzaq durmaqla öz mövcudluqlarını qoruyub saxlamışlar. Qarışıq evliliklər bu prosesdə çox az maneə törədirdi, çünki onları bir arada saxlayan şey mənəvi bir amil idi: müəyyən intellektual və emosional sərvətlərin ortaq mənimsənilməsi. Musa dini bu təsiri ona görə yaradırdı ki, 1) xalqı yeni Tanrı təsəvvürünün böyüklüyündə iştirak etdirirdi, 2) iddia edirdi ki, bu xalq bu böyük Tanrı tərəfindən seçilmiş və Onun xüsusi lütfünün sübutları üçün təyin edilmişdir, 3) xalqa ruhani inkişafda irəliləyiş tələb edirdi ki, bu da öz başına kifayət qədər əhəmiyyətli olmaqla yanaşı, intellektual əməyə yüksək qiymət verməyə və daha çox həvəsdən imtinaya yol açan bir proses idi. Bu bizim nəticəmizdir və biz ondan heç nəyi geri götürmək istəməsək də, onun bir şəkildə qaneedici olmadığını inkar edə bilmərik. Səbəb, sanki nəticəni, yəni izah etmək istədiyimiz faktı tam örtmür; bu fakt, onu izah etmək üçün istifadə etdiyimiz hər şeydən fərqli bir ölçüdə görünür. Mümkündürmü ki, indiyə qədərki bütün araşdırmalarımız bütün motivasiyanı üzə çıxarmayıb, yalnız müəyyən mənada səthi bir qatı göstərib və arxada kəşf edilməyi gözləyən başqa, çox əhəmiyyətli bir amil qalıb? Həyat və tarixdəki bütün səbəb-nəticə əlaqələrinin qeyri-adi mürəkkəbliyi nəzərə alınaraq, belə bir şeyə hazır olmaq lazım idi. Bu daha dərin motivasiyaya giriş yuxarıdakı müzakirələrin müəyyən bir nöqtəsində əldə edilərdi. Musa dini öz təsirlərini birbaşa deyil, təəccüblü dərəcədə dolayı yolla göstərdi. Bu o demək deyil ki, o dərhal təsir etməmişdir; əksinə, tam təsirini göstərmək üçün uzun zaman, əsrlər tələb etmişdir, çünki bir xalq xarakterinin formalaşması söhbət gedəndə bu, öz-özlüyündə aydındır. Lakin bu məhdudiyyət, yəhudi din tarixindən götürdüyümüz və ya istəsəniz, ona daxil etdiyimiz bir faktla bağlıdır. Biz demişdik ki, yəhudi xalqı müəyyən bir müddətdən sonra Musa dinini rədd etdi—tamamilə rədd edib-etmədiyini və ya onun bəzi qaydalarını saxlayıb-saxlamadığını təxmin edə bilmərik. Kənan torpaqlarının ələ keçirilməsi və orada yaşayan xalqlarla mübarizənin uzun dövründə Yahve dininin digər Baalim pərəstişindən əsasən fərqlənmədiyi fərziyyəsi ilə, sonrakı cərəyanların bu biabırçı vəziyyəti ört-basdır etmək üçün bütün səylərinə baxmayaraq, biz tarixi zəmində dayanırıq. Lakin Musa dini izsiz yox olmamışdı; ona dair bir növ xatirə qorunub saxlanılmış, lakin qaralmış və təhrif olunmuşdu, bəlkə də keşiş sinfinin fərdləri tərəfindən köhnə qeydlərlə dəstəklənirdi. Və böyük keçmişin bu ənənəsi idi ki, sanki arxa plandan təsir etməyə davam edir, tədricən ruhlar üzərində daha çox güc qazanır və nəhayət, Yahve Tanrısını Musa Tanrısına çevirməyə və uzun əsrlər əvvəl qoyulub sonra tərk edilmiş Musa dinini yenidən həyata qaytarmağa nail olur.

Bu tədqiqatın əvvəlki bir bölməsində, ənənənin belə bir nailiyyətini başa düşmək istəyiriksə, hansı fərziyyənin inkarolunmaz göründüyünü müzakirə etmişik.

f) Sıxışdırılmışın geri dönüşü

İndi psixikanın analitik tədqiqatının bizə tanıtdığı oxşar proseslərin çoxluğu mövcuddur. Onların bir hissəsi patologik adlandırılır, digərləri isə normallığın müxtəlifliyi kimi qəbul edilir. Amma bunun çox az əhəmiyyəti var, çünki ikisi arasındakı sərhədlər kəskin deyil, mexanizmlər böyük dərəcədə eynidir və daha vacib olan, müvafiq dəyişikliklərin Məndə baş verib-verməməsi və ya ona yad olan bir şəkildə qarşı çıxıb-çıxmamasıdır; ikinci halda onlar simptom adlanır. Material bolluğundan əvvəlcə xarakter inkişafı ilə bağlı halları seçib nəzərə çarpdırıram. Gənc qız anası ilə qətiyyətli bir ziddiyyətə girmiş, anasında çatışmayan bütün xüsusiyyətləri inkişaf etdirmiş və anasını xatırladan hər şeydən qaçmışdır. Biz əlavə edə bilərik ki, o, əvvəlki illərdə hər bir qız uşağı kimi anası ilə eyniləşmə həyata keçirmiş və indi bu eyniləşməyə şiddətlə qarşı çıxır. Lakin bu qız evləndikdə, özü qadın və ana olduqda, düşmən gördüyü anasına getdikcə daha çox bənzəməyə başladığını görməyə təəccüblənməməliyik; nəticədə üstələnilmiş ana eyniləşməsi aydın şəkildə yenidən bərpa olunur. Eyni hadisə oğlanlarda da baş verir və hətta dahilik dövründə sərt və pedantik atasını əlbəttə ki, aşağı qiymətləndirən böyük Göte, yaşlılığında atasının xarakterinə aid olan cəhətlər nümayiş etdirdi. Hər iki şəxs arasındakı ziddiyyət daha kəskin olduqda nəticə daha da diqqət çəkici ola bilər. Alçaq bir atanın yanında böyüməyə məhkum olan gənc bir kişi, ilk növbədə, ona zidd olaraq, bacarıqlı və etibarlı bir insana çevrildi. Həyatının zirvəsində onun xarakteri dəyişdi və bundan sonra elə davrandı ki, sanki həmin atasını özünə nümunə götürmüşdü. Bizim "mövzu" ilə əlaqəni itirməmək üçün, belə bir prosesin əvvəlində həmişə atayla erkən uşaqlıq eyniləşməsinin dayandığını yadda saxlamaq lazımdır. Bu eyniləşmə sonra rədd edilir, hətta həddindən artıq kompensasiya olunur və nəhayət yenidən özünü təsdiqləyir.

İlk beş ilin təcrübələrinin həyata həlledici təsir göstərdiyi və buna sonradan heç nəyin qarşı dura bilmədiyi artıq ümumi qəbul edilmiş bir həqiqətdir. Bu erkən təəssüratların daha yetkin həyat dövrlərinin bütün təsirlərinə qarşı necə mübarizə aparması barədə çox maraqlı məlumatlar demək olar, lakin bu, buraya aid deyil. Lakin daha az məlum olan odur ki, ən güclü məcburi təsir, uşağın psixi aparatının hələ tam qəbul etmə qabiliyyətində olmadığını düşündüyümüz dövrdə ona toxunan təəssüratlardan qaynaqlanır. Faktın özündə şübhə yoxdur; o qədər qəribədir ki, biz onun başa düşülməsini, istənilən gecikmədən sonra inkişaf etdirilib şəklə çevrilə bilən bir fotoşəkil nümunəsi ilə müqayisə edərək asanlaşdıra bilərik. Buna baxmayaraq, insanlar məmnuniyyətlə qeyd edirlər ki, fantaziya dolu bir şair, şairlərə icazə verilən cəsarətlə, bizim bu narahat kəşfimizi əvvəlcədən qabaqlamışdır. E. T. A. Hoffmann, əsərləri üçün əlində olan obrazların bolluğunu, hələ ana qucağında ikən poçt karetası ilə həftələrlə davam edən səyahət zamanı baş verən təəssürat və obrazların dəyişməsi ilə izah edirdi. İki yaşlı uşaqlar yaşadıqları və başa düşmədikləri şeyləri yuxulardan başqa heç vaxt xatırlamalı olmurlar. Yalnız psixoanalitik müalicə sayəsində onlar üçün məlum ola bilər, lakin bu, sonrakı bir dövrdə məcburi impulslarla həyatlarına daxil olur, hərəkətlərinə yön verir, onlara simpatiya və antipatiya yükləyir və çox vaxt rasional olaraq izah edilə bilməyən sevgi seçimlərini həll edir. Bu faktların problemimizə hansı iki nöqtədə toxunduğunu görməmək mümkün deyil. Birincisi, burada əsl həlledici amil kimi tanınan zamanın uzaqlığındadır, məsələn, bu uşaqlıq təcrübələrini 'şüursuz' kimi təsnif etdiyimiz xatirənin xüsusi vəziyyətində. Burada xalqın ruh həyatında ənənəyə aid etmək istədiyimiz vəziyyətlə analoqiya tapmağı gözləyirik. Əlbəttə, şüursuz anlayışını kütlə psixologiyasına gətirmək asan deyildi.

Bizim axtardığımız fenomenlərə müntəzəm töhfə verən nevrozların yaranmasına səbəb olan mexanizmlərdir. Burada da həlledici hadisələr erkən uşaqlıq dövrünə təsadüf edir, lakin vurğu zamana deyil, hadisəyə qarşı çıxan prosesə, ona verilən reaksiyaya düşür. Sxemativ təsvirdə belə demək olar: Təcrübənin nəticəsi olaraq, təmin tələb edən bir həvəs iddiası qalxır. Mən bu təmini rədd edir, ya iddianın böyüklüyü ilə iflic olduğu üçün, ya da onda bir təhlükə gördüyü üçün. Bu əsaslandırmalardan birincisi daha ilkin olanıdır, hər ikisi təhlükəli vəziyyətdən qaçınmaqla nəticələnir. Mən sıxışdırma prosesi ilə təhlükədən qorunur. Həvəs təhriki bir şəkildə dayandırılır, səbəb və ona aid qavramalar və təsəvvürlər unudulur. Lakin proses bununla bitmir, həvəs ya gücünü saxlayır, ya da onu yenidən toplayır, ya da yeni bir səbəblə yenidən oyadılır. Onda iddiasını yeniləyir və ona normal təmin edilməyə gedən yol, bizim sıxışdırma çapığı deyə biləcəyimiz şey tərəfindən bağlandığı üçün, o uydurur: Sən keçmiş zamanlarda mənim bacım və ya arvadım idin. (Göte, Veymar nəşrinin IV cildi, s. 97.)

qalır, zəif bir nöqtədə özünə 'əvəzedici təmin' adlandırılan başqa bir yol açır, bu isə indi simptom kimi üzə çıxır, Mənin razılığı olmadan, amma onun anlayışı olmadan da. Simptom yaranmasının bütün fenomenləri haqlı olaraq 'sıxışdırılanın geri dönüşü' kimi təsvir edilə bilər. Onların xarakterik cəhəti, geri qayıdanın ilkin vəziyyətlə müqayisədə məruz qaldığı geniş miqyaslı təhrifdir. Bəlkə də düşünəcəksiniz ki, biz faktların son qrupu ilə ənənəyə bənzəməkdən çox uzaqlaşmışıq. Amma əgər biz bununla həvəsdən imtina problemlərinin yaxınlığına gəlmişiksə, peşman olmamalıyıq.

g) Tarixi həqiqət

Biz bütün bu psixoloji araşdırmaları, Musa dininin yəhudi xalqı üzərindəki təsirini yalnız ənənə kimi qəbul etdirdiyini bizə daha inandırıcı etmək üçün apardıq. Biz, yəqin ki, müəyyən ehtimaldan artığını əldə edə bilmədik. Amma fərz edək ki, tam sübutu əldə etdik; yenə də belə bir təəssürat qalacaq ki, biz yalnız tələbin keyfiyyət faktoruna cavab vermişik, miqdar faktoruna yox. Dinin, əlbəttə yəhudi dininin də, yaranması ilə əlaqəli olan hər şeydə, indiyə qədərki izahlarımızla örtülməyən bir böyüklük var. Hələ az analoqu və heç bir bənzəri olmayan, tək olan və ondan yaranan şeyin, yəni dinin özünün ölçüsündə olan başqa bir amil də iştirak etməlidir.

Gəlin məsələyə əks tərəfdən yaxınlaşmağa çalışaq. Biz başa düşürük ki, ibtidai insan Tanrıya aləm yaradan, qəbilə başçısı və şəxsi himayəçi kimi ehtiyac duyur. Bu Tanrı, ənənənin hələ də bir şeylər bildiyi vəfat etmiş ataların arxasında yerləşir. Sonrakı dövrlərin, bizim dövrümüzün insanı da eyni şəkildə davranır. O da uşaq qalır və böyüdükdə belə qorunmaya ehtiyac duyur; o, Tanrısından dəstəyi əldən verə bilməyəcəyini düşünür. Bu qədər şey mübahisəsizdir, lakin niyə yalnız bir tək Tanrı olmalı olduğunu, niyə məhz henoteizmdən monoteizmə keçidin üstünlük təşkil edən əhəmiyyət qazandığını başa düşmək daha çətindir. Əlbəttə, izah etdiyimiz kimi, mömin öz Tanrısının böyüklüyündən hissə götürür və Tanrı nə qədər böyükdürsə, onun təmin edə biləcəyi qoruma da bir o qədər etibarlıdır. Amma bir Tanrının gücü onun tək olmasını zəruri şərt kimi tələb etmir. Bir çox xalqlar, baş tanrılarının özünə tabe olan digər tanrılara hökm etdiyini gördükdə, bunu onun uca tutulması kimi qəbul edirdilər, digərlərinin ondan başqa mövcud olmasını isə onun böyüklüyünün kiçildilməsi kimi qəbul etmirdilər. Həmçinin, bu Tanrı universal olduqda və bütün ölkələr və xalqlarla maraqlandıqda, yaxınlıq hesabına bir fədakarlıq tələb olunurdu. İnsanlar sanki Tanrılarını yadellilərlə bölüşürdülər və buna görə də onun tərəfindən üstün tutulduqları qeydi ilə kompensasiya almaq məcburiyyətində idilər. Həmçinin, tək Tanrı təsəvvürünün özü ruhaniyyətdə irəliləyiş demək olduğunu da qeyd etmək olar, lakin bu məqamı bu qədər yüksək qiymətləndirmək mümkün deyil.

Motivasiyadakı bu açıq boşluğu doldurmaq üçün dindarlar kifayət qədər bir izah bilirlər. Onlar deyirlər ki, tək Tanrı ideyasının insanlara bu qədər güclü təsir etməsinin səbəbi, onun uzun müddət örtülü qalmış, nəhayət üzə çıxmış və sonra hamını özünə çəkib aparmalı olan əbədi həqiqətin bir hissəsi olmasıdır. Etiraf etməliyik ki, bu cür bir amil nəticənin böyüklüyünə və uğuruna layiqdir.

Biz də bu həll yolunu qəbul etmək istərdik. Amma bir şübhə ilə qarşılaşırıq. Dindarların arqumenti optimist-idealistik bir fərziyyəyə əsaslanır. Əks halda, insan ağılının həqiqət üçün xüsusi bir sezgiyə malik olduğunu və insan ruhunun həqiqəti tanımağa xüsusi bir meyil göstərdiyini təsdiqləmək mümkün deyil. Əksinə, biz təcrübə ilə öyrəndik ki, bizim ağılımız çox asanlıqla, heç bir xəbərdarlıq olmadan aldanır və bizdən heç nə daha asan inanılmır, həqiqətə əhəmiyyət vermədən, bizim arzu illüziyalarımıza uyğun gələn şeylərdən başqa. Buna görə də razılığımıza bir məhdudiyyət əlavə etməliyik. Biz də inanırıq ki, dindarların həll yolu həqiqəti ehtiva edir, lakin maddi deyil, tarixi həqiqəti. Və biz bu həqiqətin geri dönüşü zamanı təcrübə etdiyi müəyyən bir təhrifi düzəltmək haqqını özümüzə götürürük. Yəni, biz inanmırıq ki, bu gün tək böyük bir Tanrı var, əksinə, qədim dövrlərdə o zaman həddindən artıq böyük görünməli olan və sonra Tanrılığa yüksəldilərək insanların xatirələrində geri qayıdan tək bir şəxsin olduğuna inanırıq.

Biz fərz etmişdik ki, Musanın dini əvvəlcə rədd edilmiş və yarımçıq unudulmuş, sonra isə ənənə kimi özünü göstərmişdir. İndi biz fərz edirik ki, bu proses həmin vaxt ikinci dəfə təkrarlandı. Musa xalqa tək Tanrı ideyasını gətirdiyi zaman, bu yeni bir şey deyildi, əksinə, insan ailəsinin qədim dövrlərindən olan və artıq insanların şüurlu yaddaşından çoxdan silinmiş bir təcrübənin canlandırılması mənasına gəlirdi. Amma o qədər vacib olmuşdu, insan həyatında o qədər dərin və köklü dəyişikliklər yaratmış və ya başlatmışdı ki, onun insan ruhunda ənənəyə bənzər daimi izlər qoyduğuna inanmaqdan qaçmaq mümkün deyil.

Biz fərdlərin psixoanalizlərindən öyrəndik ki, uşaq hələ danışmağa belə başlamadığı bir dövrdə qəbul edilən ən erkən təəssüratları, özləri şüurlu olaraq xatırlanmasa belə, bir müddət sonra məcburi xarakterli təsirlər ortaya qoya bilər. Biz bütün insanlığın ən erkən təcrübələri üçün də eyni şeyi fərz etmək haqqımız olduğunu düşünürük. Bu təsirlərdən biri, təhrif edilmiş, lakin tamamilə əsaslandırılmış bir xatirə kimi qəbul edilməli olan tək böyük Tanrı ideyasının ortaya çıxması olardı. Belə bir ideya məcburi xarakter daşıyır, inam tapmalıdır.

Onun təhrifi nə qədər uzağa gedirsə, onu sayıqlama adlandırmaq olar; keçmişin geri dönüşünü gətirdiyi qədər də onu həqiqət adlandırmaq lazımdır. Psixiatrik sayıqlama da bir parça həqiqət ehtiva edir və xəstənin inamı bu həqiqətdən sayıqlamaya xas örtüyə keçir.

İndi gələn hissə, sona qədər birinci hissədəki izahların çox az dəyişdirilmiş təkrarıdır.

1912-ci ildə "Totem və Tabu" əsərində belə təsirlərin mənbəyi olan köhnə vəziyyəti yenidən qurmağa çalışmışam. Bu zaman Ch. Darwin, Atkinson, xüsusilə də W. Robertson Smithin bəzi nəzəri fikirlərindən istifadə etmiş və onları psixoanalizdən olan tapıntılar və işarələrlə birləşdirmişəm. Darvindən insanların əvvəlcə kiçik dəstələrdə yaşadığı, hər birinin yaşlı bir erkəyin hökmranlığı altında olduğu, bu erkəyin bütün dişiləri mənimsədiyi və gənc kişiləri, hətta oğullarını cəzalandırdığı və ya aradan qaldırdığı fərziyyəsini götürmüşəm. Atkinsondan bu təsvirin davamı olaraq, patriarxal sistemin ataya qarşı birləşən, onu məğlub edən və birgə yeyən oğulların üsyanı ilə sona çatdığını götürmüşəm. Robertson Smithin totem nəzəriyyəsinə uyğun olaraq, sonra ata dəstəsinin yerini totemist qardaşlar klanının tutduğunu qəbul etmişəm. Bir-biri ilə sülh içində yaşaya bilmək üçün qalib gələn qardaşlar, uğrunda atanı öldürdükləri qadınlardan imtina etmiş və ekzoqamiya qaydasını qəbul etmişlər. Ata hakimiyyəti qırılmış, ailələr ana hüququna görə təşkil edilmişdir. Oğulların ataya qarşı ambivalent hissləri bütün sonrakı inkişaf boyu qüvvədə qalmışdır. Atanın yerinə müəyyən bir heyvan totem kimi təyin edilmişdir; o, əcdad və qoruyucu ruh kimi qəbul edilirdi, zərər verilməsinə və ya öldürülməsinə icazə verilmirdi, lakin ildə bir dəfə bütün kişilər icması, başqa vaxtlar ehtiram edilən totem heyvanının parçalanıb birgə yeyildiyi bir bayram şənliyi üçün toplaşırdı. Heç kim bu süfrədən kənarda qala bilməzdi, bu, sosial qaydanın, əxlaq qanunlarının və dinin başlanğıcını qoyan ata qətlinin təntənəli təkrarı idi. Robertson Smithin totem yeməyi ilə xristian müqəddəs süfrəsi arasındakı uyğunluq məndən əvvəl bir çox müəllifin diqqətini çəkmişdir.

Bu quruluşu bu gün də müdafiə edirəm. Kitabın sonrakı nəşrlərində, daha yeni etnoqrafların Robertson Smithin qoyduğu müddəaları yekdilliklə rədd etdikdən və qismən tamamilə fərqli nəzəriyyələr irəli sürdükdən sonra, fikirlərimi dəyişməməyimə görə mənə təkrar-təkrar sərt ittihamlar yönəldildiyini eşitmişəm. Mən cavab olaraq bildirməliyəm ki, bu iddia olunan irəliləyişlər mənə yaxşı məlumdur. Amma nə bu yeniliklərin düzgünlüyünə, nə də Robertson Smithin səhvlərinə inandırılmamışam. Ziddiyyət hələ təkzib deyil, yenilik isə mütləq irəliləyiş deyil. Ən əsası, mən etnoqraf deyil, psixoanalitikəm. Analitik iş üçün lazım olanı etnoqrafik ədəbiyyatdan seçib götürmək haqqım var idi. Dahi Robertson Smithin işləri mənə analizin psixoloji materialı ilə qiymətli təmaslar, onun dəyərləndirilməsi üçün əlaqələr verdi. Onun rəqibləri ilə heç vaxt qarşılaşmadım.

h) Tarixi inkişaf

"Totem və Tabu"nun məzmununu burada daha ətraflı təkrarlaya bilmərəm, amma qəbul edilmiş qədim zamanlarla tarixi dövrlərdə monoteizmin qələbəsi arasındakı uzun məsafənin doldurulması üçün tədbir görməliyəm. Qardaş klanı, ana hüququ, ekzoqamiya və totemizm kompleksi qurulduqdan sonra, yavaş "sıxışdırılanın geri qayıdışı" kimi təsvir edilə bilən bir inkişaf başladı. "Sıxışdırılanın geri qayıdışı". "Sıxışdırılan" terminini burada məcazi mənada istifadə edirik. Söhbət xalqların həyatında keçmiş, itmiş, üstələnilmiş bir şeydən gedir ki, biz bunu fərdin ruh həyatındakı sıxışdırılana bərabər tutmağa cəsarət edirik. Bu keçmişin qaranlıq dövründə hansı psixoloji formada mövcud olduğunu əvvəlcə deyə bilmirik. Fərd psixologiyasının anlayışlarını kütlə psixologiyasına köçürmək bizə asan deyil və "kollektiv" şüursuz anlayışını tətbiq etməklə bir nəticə əldə edəcəyimizə inanmıram. Şüursuzun məzmunu artıq ümumiyyətlə kollektivdir, insanlığın ümumi mülkiyyətidir. Beləliklə, biz hələlik analoqiyalardan istifadə etməklə idarə edirik. Burada xalqların həyatında öyrəndiyimiz proseslər psixopatologiyadan tanıdığımız proseslərə çox bənzəyir, lakin tamamilə eyni deyil. Nəhayət, qədim dövrlərin psixi izlərinin irsiyyətə çevrildiyini, hər yeni nəsildə qazanılmağa deyil, yalnız oyadılmağa ehtiyac duyduğunu qəbul etməyə qərar veririk. Bu zaman biz, əlbəttə ki, 'doğuşdan mövcud olan' simvolikanı nəzərdə tuturuq; bu, dil inkişafı dövründən qalma, uşaqlara heç bir təlimat verilmədən tanış olan və dillərin fərqliliyinə baxmayaraq bütün xalqlarda eyni olan simvolikadır. Bizə çatışmayan əminliyi psixoanalitik tədqiqatın digər nəticələrindən əldə edirik. Öyrənirik ki, uşaqlarımız bir sıra əhəmiyyətli münasibətlərdə öz təcrübələrinə uyğun deyil, instinktiv olaraq, heyvanlara bənzər şəkildə, yalnız filogenetik qazanımla izah edilə bilən reaksiyalar verirlər.

Sıxışdırılmışın geri dönüşü yavaş-yavaş, spontan deyil, insanın mədəniyyət tarixini təşkil edən həyat şəraitindəki bütün dəyişikliklərin təsiri altında baş verir. Burada nə bu asılılıqların ümumi icmalını, nə də bu geri dönüşün mərhələlərinin daha çox boşluqlarla dolu siyahısını verə bilərəm. Ata yenidən ailənin başçısı olur, lakin ilkin hordanın atası qədər məhdudiyyətsiz deyil. Totem heyvanı, çox aydın keçidlərlə tanrının qarşısında geri çəkilir. Əvvəlcə insanşəkilli tanrı hələ heyvanın başını daşıyır, sonra isə həvəslə müəyyən bir heyvana çevrilir, sonra bu heyvan ona müqəddəs və sevimli yoldaş olur, ya da heyvanı öldürür və öz adı ilə tanınır. Totem heyvanı ilə tanrı arasında qəhrəman (heros) peyda olur, çox vaxt tanrılığın mərhələsi kimi. Ən yüksək tanrı ideyası erkən dövrlərdə, əvvəlcə yalnız kölgə kimi, insanın gündəlik maraqlarına qarışmadan ortaya çıxır. Qəbilələrin və xalqların daha böyük vahidlərdə birləşməsi ilə tanrılar da ailələrə, hiyerarxialara təşkil olunurlar. Onlardan biri çox vaxt tanrılar və insanlar üzərində ali hökmdar kimi yüksəldilir. Tərəddüdlə sonra yalnız bir tanrıya ibadət etmək addımı atılır və nəhayət, bütün gücü tək bir tanrıya vermək və onun yanında başqa tanrılara dözməmək qərarı verilir. Yalnız bundan sonra ilkin horda atasının əzəməti bərpa edildi və ona aid olan hisslər təkrar oluna bildi.

Uzun müddət itirilmiş və arzulananla görüşün ilk təsiri, Sina dağında qanunvericiliyin ənənəsinin təsvir etdiyi kimi, sarsıdıcı və belə idi. Heyranlıq, ehtiram və Onun gözündə mərhəmət tapdığımıza görə minnətdarlıq — Musanın dini ata-tanrıya qarşı bu müsbət hisslərdən başqasını tanımır. Onun qarşısıalınmazlığına inam, Onun iradəsinə tabe olma, horda atasının köməksiz, qorxudulmuş oğlunda daha mütləq ola bilməzdi, əksinə, bu, yalnız primitiv və uşaq mühitinə qayıtmaqla tam başa düşülən olur. Uşaq hiss təhrikləri böyüklərdən tamamilə fərqli dərəcədə intensiv və sonsuz dərindədir, yalnız dini ekstaz bunu geri qaytara bilər. Beləliklə, Allaha təslimiyyətdən irəli gələn vəcd böyük atanın geri dönüşünə ən yaxın reaksiyadır.

Ata dininin istiqaməti beləliklə bütün zamanlar üçün müəyyən edilmişdi, lakin onun inkişafı bununla tamamlanmış deyildi. Ata münasibətinin mahiyyətinə ambivalensiya daxildir; zaman keçdikcə bir vaxtlar oğulları, heyran olduqları və qorxduqları atanı öldürməyə sövq edən düşmənçiliyin də qızışmaması mümkün deyildi. Musanın dininin çərçivəsində qatil ata nifrətinin birbaşa ifadəsi üçün yer yox idi; yalnız ona qarşı güclü bir reaksiya, yəni bu düşmənçiliyə görə günahkarlıq hissi, Allaha qarşı günah işlədildiyi və günah etməkdən əl çəkilmədiyi haqqında pis vicdan üzə çıxa bilərdi. Peyğəmbərlər tərəfindən daima canlı saxlanılan və tezliklə dini sistemin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilən bu günahkarlıq hissinin, onun əsl mənşəyini ustalıqla maskalayan başqa, daha səthi bir motivasiyası da var idi. Xalqın vəziyyəti pis idi, Allahın lütfünə bəslənən ümidlər gerçəkləşmək istəmirdi, Allahın seçilmiş xalqı olduqları haqqında hər şeydən çox sevilən illüziyaya yapışmaq asan deyildi. Əgər bu xoşbəxtlikdən imtina etmək istəmirdisə, öz günahkarlığına görə günahkarlıq hissi Allaha bəraət qazandırmaq üçün arzuolunan bir bəhanə təklif edirdi. Onun əmrlərinə riayət etmədiyimiz üçün cəzalandırılmaqdan daha yaxşısını haqq etmirdik və doymaq bilməyən, çox daha dərin mənbədən gələn bu günahkarlıq hissini təmin etmək ehtiyacı ilə əmrləri daha da sərt, əziyyətli və hətta xırdaçılığa varan şəkildə işləmək lazım gəlirdi. Mənəvi asketizmin yeni bir coşqusu içində insan özünə daima yeni həvəsdən imtinalar qoyur və ən azından təlim və qaydalarda digər qədim xalqlar üçün əlçatan olmayan etik yüksəkliklərə nail olurdu. Bir çox yəhudi bu yüksək inkişafda öz dinlərinin ikinci əsas xarakterini və ikinci böyük nailiyyətini görür. Bizim müzakirələrimizdən onun birincisi, yəni tək Allah ideyası ilə necə əlaqəli olduğu aydın olmalıdır. Lakin bu etik, basdırılmış Allah düşmənçiliyinə görə günahkarlıq hissindən mənşə aldığını inkar edə bilməz. Onun tamamlanmamış və tamamlana bilməyən məcburiyyət nevrozuna xas reaksiya təşəkkülləri xarakteri var; insan həmçinin onun cəzalandırmanın gizli niyyətlərinə xidmət etdiyini sezinir.

Sonrakı inkişaf yəhudilikdən kənara çıxır. İbtidai ata faciəsindən geri qayıdan qalan hissə Musanın dini ilə artıq heç bir şəkildə uzlaşa bilməzdi. Həmin dövrün günahkarlıq hissi artıq çoxdan yalnız yəhudi xalqı ilə məhdudlaşmırdı; səbəbini heç kimin izah edə bilmədiyi bulanıq bir narahatlıq, bir fəlakət hissi kimi bütün Aralıq dənizi xalqlarını ələ almışdı. Müasir tarixşünaslıq qədim mədəniyyətin yaşlanmasından danışır; mən fərz edirəm ki, onlar yalnız xalqların həmin əhval-ruhiyyə pozğunluğunun təsadüfi səbəblərini və köməkçi amillərini qavramışlar. Sıxıntılı vəziyyətin aydınlaşması yəhudilikdən başladı. Bütün yaxınlaşmalara və ətrafdakı hazırlıqlara baxmayaraq, məhz Tarsuslu yəhudi adam Saulus, Roma vətəndaşı kimi özünü Paulus adlandıran şəxs idi ki, onun ağlında ilk dəfə bu dərk aydınlaşdı: Biz Tanrı Atamızı öldürdüyümüz üçün bu qədər bədbəxtik. Və onun bu həqiqət parçasını yalnız xoş xəbərin sayıqlamaya xas bürünməsi ilə, yəni 'Biz bütün günahlardan qurtulduq, çünki bizdən biri bizim günahımızı yumaq üçün öz həyatını qurban verdi' şəklinə salaraq başa düşə biləcəyi son dərəcə aydındır. Bu ifadədə Tanrının öldürülməsi təbii ki, qeyd edilməmişdi, lakin qurban ölümü ilə kəffarə olunmalı olan cinayət yalnız qətl ola bilərdi. Sayıqlama ilə tarixi həqiqət arasında vasitəçilik, qurbanın Tanrının Oğlu olduğu təsdiqi ilə quruldu. Tarixi həqiqət mənbəyindən axan güc ilə bu yeni inanc bütün maneələri yıxdı; xoşbəxt seçilmişliyin yerini azad edici qurtuluş tutdu. Lakin Ata qətli faktı, insanlığın yaddaşına qayıtdığı zaman, monoteizmin məzmununu təşkil edən digər faktla müqayisədə daha böyük maneələri dəf etməli idi; o, daha güclü təhrifə də məruz qalmalı idi. Adı çəkilə bilməyən cinayət, əslində kölgəvari bir günahın (irsi günah) qəbulu ilə əvəz olundu.

İrsi günah və qurban ölümü ilə qurtuluş, Paulus tərəfindən qurulan yeni dinin əsas sütunları oldu. İbtidai Ataya qarşı üsyan edən qardaşlar dəstəsində cinayətin həqiqətən bir rəhbəri və təhrikçisi olub-olmadığı və ya bu obrazın sonradan şairlərin təxəyyülü tərəfindən öz şəxsiyyətinin qəhrəmanlaşdırılması üçün yaradılıb ənənəyə əlavə edilib-edilmədiyi sualı açıq qalır. Xristian təlimi Yəhudiliyin çərçivəsini qırdıqdan sonra, bir çox başqa mənbələrdən tərkib hissələrini qəbul etdi, saf monoteizmin bəzi xüsusiyyətlərindən imtina etdi və bir çox detallarda digər Aralıq dənizi xalqlarının ayinlərinə uyğunlaşdı. Sanki Misir yenidən Axnatonun varislərindən qisas alır. Diqqətəlayiqdir ki, yeni din Ata münasibətindəki köhnə ambivalensiya ilə necə hesablaşdı. Onun əsas məzmunu, həqiqətən, Tanrı Atası ilə barışma və Ona qarşı törədilmiş cinayətin kəffarəsi idi, lakin hissi əlaqənin digər tərəfi, kəffarəni öz üzərinə götürən Oğulun Atanın yanında özünün Tanrı olması və əslində Atanın yerini tutması ilə özünü göstərdi. Ata dinindən doğulmuş xristianlıq Oğul dininə çevrildi. Atanı aradan qaldırmaq zərurəti taleyindən qaça bilmədi.

Yəhudi xalqının yalnız bir hissəsi yeni təlimi qəbul etdi. Bunu rədd edənlər bu gün də yəhudilər adlanır. Bu ayrılıq onları əvvəlkindən daha kəskin şəkildə digərlərindən ayırdı. Onlar, yəhudilərdən əlavə misirliləri, yunanları, suriyalıları, romalıları və nəhayət, germanları da qəbul edən yeni din cəmiyyətindən Tanrını öldürdükləri ittihamını eşitməli oldular. Bu ittiham qısaldılmamış şəkildə belə olardı: Onlar Tanrını qətlə yetirdiklərini qəbul etmək istəmirlər, halbuki biz bunu etiraf edirik və bu günahdan təmizlənmişik. Onda asanlıqla başa düşmək olar ki, bu ittihamın arxasında nə qədər həqiqət var. Yəhudilərin, Tanrı qətlini etiraf etmənin bütün təhriflərə baxmayaraq özündə daşıdığı irəliləyişə qoşulmalarının niyə mümkün olmadığını, xüsusi bir araşdırmanın mövzusu olardı. Onlar beləliklə, bir növ faciəvi günahı öz üzərlərinə götürdülər; onlar buna görə ağır cəza çəkməyə məcbur edildilər.

Bizim araşdırmamız, yəhudi xalqının onu xarakterizə edən xüsusiyyətləri necə qazandığı sualına bəlkə də bir az işıq saldı. Onların bu günə qədər fərdiyyət kimi necə qoruna bildikləri problemi daha az aydınlaşdırıldı. Amma belə tapmacalara ətraflı cavabları haqlı olaraq nə tələb etmək, nə də gözləmək olar. Əvvəldə qeyd olunan məhdudiyyətlər nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməli bir töhfə — təqdim edə biləcəyim yeganə şey budur.

8 / 16

Tomas Mannın 60 illik yubileyinə

Əziz Tomas Mann!

60-cı ad gününüz üçün səmimi sevgi salamını xoş qarşılayın! dostluqla qarşılayın! Mən sizin ən köhnə oxucularınızdan və heyranlarınızdan biriyəm, belə bir münasibətlə adət edildiyi kimi sizə çox uzun və xoşbəxt bir ömür arzulaya bilərdim. Amma mən bundan çəkinirəm, arzu etmək ucuzdur və mənə düşüncələrin sehrli qüdrətinə inanılan dövrə geri dönüş kimi görünür. Həm də öz təcrübəmdən bilirəm ki, mərhəmətli tale ömrümüzün müddətini vaxtında məhdudlaşdırsa, bu yaxşıdır.

Bundan əlavə, belə təntənəli bir münasibətlə nəvazişin hörməti üstələməsini, təbrik olunanı insan kimi tərifə qərq edib sənətçi kimi analiz və tənqid edərək dinləməyə məcbur etməyi təqlid olunmağa layiq saymıram. Mən bu təkəbbürdə günahkar olmaq istəmirəm. Amma özümə başqa bir şeyə icazə verə bilərəm: Saysız-hesabsız çağdaşlarınızın adından, — şairin sözləri də əməldir — heç vaxt qorxaq və alçaq bir şey etməyəcəyiniz və ya deməyəcəyiniz barədə inancımızı ifadə etməyə icazə verin; mühakiməni çaşdıran zamanlarda və vəziyyətlərdə də doğru yolla gedəcəksiniz və onu başqalarına da göstərəcəksiniz. Ürəkdən sizə bağlı Freyd, 1935-ci ilin iyunu.

9 / 16

Romain Rollana məktub (Akropolda yaddaş pozğunluğu)

Hörmətli Dost!

Yetmişinci doğum gününüzün şərəfinə yazılmış bir şey təqdim etməyə təcili dəvət olunduğum üçün, uzun müddət hər hansı bir mənada sizə layiq olan, həqiqətə olan məhəbbətinizə, etiqad cəsarətinizə, insanpərvərliyə və köməksevərliyə olan heyranlığımı ifadə edə biləcək bir şey tapmağa çalışdım. Və ya mənə bu qədər zövq və yüksəliş bəxş edən şairə olan minnətdarlığımı ifadə edəcək bir şey. Bu, nafile idi; mən sizdən on yaş böyüyəm və mənim yaradıcılığım tükənib. Nəhayət, sizə təqdim edə biləcəyim şey, 'əvvəllər daha yaxşı günlər görmüş' yoxsullaşmış birinin hədiyyəsidir.

Bilirsiniz, mənim elmi işim qeyri-adi, anormal və patologik psixi hadisələri aydınlaşdırmağı, yəni onları arxalarında işləyən psixi qüvvələrlə izah etməyi və bu zaman fəaliyyət göstərən mexanizmləri göstərməyi məqsəd tutmuşdur. Əvvəlcə bunu öz üzərimdə, sonra isə başqalarında, nəhayət, cəsarətli bir addımla bütövlükdə insan nəsli üzərində də sınadım. Bir nəsil əvvəl, 1904-cü ildə özümün yaşadığım və heç vaxt başa düşə bilmədiyim belə bir fenomen son illərdə yaddaşımda təkrar-təkrar ortaya çıxırdı; əvvəlcə bunun səbəbini bilmirdim. Nəhayət, kiçik hadisəni analiz etməyə qərar verdim və bu tədqiqatın nəticəsini sizinlə bölüşürəm. Bu zaman sizdən təbii ki, şəxsi həyatımdan olan məlumatlara, adətən layiq olduqlarından daha çox diqqət yetirməyinizi xahiş etməliyəm.

Akropolda bir yaddaş pozğunluğu O vaxtlar adətən hər il avqustun sonu və ya sentyabrın əvvəllərində kiçik qardaşımla bir neçə həftə davam edən və bizi Romaya, İtaliyanın hər hansı bir bölgəsinə və ya Aralıq dənizi sahillərindən birinə aparan tətil səyahətinə çıxardım. Qardaşım məndən on yaş kiçikdir, yəni sizinlə eyni yaşdadır, — bu təsadüf yalnız indi diqqətimi çəkdi. Bu il qardaşım bildirdi ki, işləri ona daha uzun müddətlik yoxluğa icazə vermir, ən çoxu bir həftə kənarda qala bilər, səyahətimizi qısaltmalıyıq. Beləliklə, Triest üzərindən Korfu adasına getməyə və orada az sayda tətil günümüzü keçirməyə qərar verdik. Triestdə orada yaşayan bir iş dostunu ziyarət etdi, mən də ona yol yoldaşlığı etdim. Nəzakətli adam bizim sonrakı niyyətlərimizi də soruşdu və Korfuya getmək istədiyimizi eşidəndə, bizi şiddətlə bundan çəkindirdi. 'Bu vaxt orada nə etmək istəyirsiniz? Hava o qədər istidir ki, heç nə edə bilməzsiniz. Əvəzində Afinaya gedin. Lloyd gəmisi bu gün günorta saatlarında yola düşür, şəhəri görmək üçün sizə üç gün vaxt verir və dönüş yolunda sizi götürür. Bu daha mənalı və xoş olacaq.' Triestli dostu tərk etdikdən sonra ikimiz də qəribə dərəcədə pis əhval-ruhiyyədə idik. Bizə təklif edilən planı müzakirə etdik, onu tamamilə yararsız tapdıq və icrasına qarşı yalnız maneələr gördük, habelə Yunanıstana pasportsuz buraxılmayacağımızı fərz etdik. Lloyd bürosunun açılışına qədər olan saatları şəhərdə narazı və qərarsız halda gəzindik. Amma vaxt çatanda, kassaya yaxınlaşdıq və Afinaya gəmi biletləri aldıq, sanki bu ən təbii şey imiş kimi, iddia edilən çətinliklərə əhəmiyyət vermədən, hətta qərarımızın səbəblərini bir-birimizə açıqlamadan. Bu davranış çox qəribə idi. Sonralar etiraf etdik ki, Korfu əvəzinə Afinaya getmək təklifini dərhal və böyük istəklə qəbul etmişdik. Bəs niyə kassaların açılmasına qədər olan vaxtı pis əhval-ruhiyyə ilə pozmuş və özümüzə yalnız maneələr və çətinliklər uydurmuşuq?

Sonra günorta saatlarında Akropola çatanda və nəzərim ətraf mənzərəni əhatə etdikdə, mənə qəfildən qəribə bir fikir gəldi: Deməli, bütün bunlar məktəbdə öyrəndiyimiz kimi həqiqətən mövcuddur?! Daha dəqiq desək, ifadəni səsləndirən şəxs, bu ifadəni qavrayan digər şəxsdən, adətən nəzərə çarpan dərəcədən daha kəskin şəkildə ayrıldı və hər ikisi təəccübləndi, baxmayaraq ki, eyni şeyə görə deyil. Birincisi, elə davranırdı ki, sanki şübhəsiz bir müşahidənin təsiri altında, reallığı indiyə qədər ona qeyri-müəyyən görünən bir şeyə inanmalı idi. Mülayim bir mübaliğə ilə: sanki biri Loch Ness sahili boyunca gəzərkən, birdən sahilə atılmış canavarın cəsədini qarşısında görüb və etiraf etməyə məcbur hiss edirmiş kimi. Deməli, inanmadığımız dəniz ilanı həqiqətən mövcuddur! Digər şəxs isə haqlı olaraq təəccüblənmişdi, çünki o, Afinanın, Akropolun və bu ərazinin real mövcudluğunun heç vaxt şübhə mövzusu olduğunu bilmirdi. O, daha çox həzz və ucalıq hissinin ifadəsinə hazırlaşmışdı.

Akropoldakı qəribə fikrin yalnız onu vurğulamaq istədiyini demək məntiqlidir: insan bir şeyi öz gözləri ilə görəndə, yalnız onun haqqında eşidib və ya oxuduğunda tamamilə fərqli bir şeydir. Amma bu, maraqsız bir banallığın çox qəribə bir geyindirilməsi olaraq qalardı. Və ya belə bir iddia irəli sürülə bilər ki, insan gimnaziyada ikən Afinanın və onun tarixinin tarixi reallığına inandığını düşünürdü, lakin Akropoldakı həmin fikirdən aydın olur ki, o vaxt şüursuzda buna inanmırdı; yalnız indi insan 'şüursuza qədər uzanan' inanc qazanmışdır. Belə bir izah çox dərin görünür, amma onu irəli sürmək sübut etməkdən daha asandır və nəzəri baxımdan da çox tənqidə açıq olacaq. Xeyr, mənim fikrimcə, Triestdəki narazılıq və Akropoldakı fikir bir-biri ilə sıx bağlıdır. Bunlardan birincisi daha asan başa düşüləndir və sonrakını izah etməyə kömək edə bilər.

Triestdəki hadisənin, gördüyüm kimi, yalnız inanmamağın ifadəsi olduğunu görürəm. 'Biz Afinanı görməliyikmi?' Amma bu mümkün deyil, çox çətin olacaq.' Müşayiət edən narazılıq bunun mümkün olmamasına görə təəssüf hissinə uyğun gəlir. Çox gözəl olacaqdı! Və indi insan nə ilə üzləşdiyini başa düşür. Bu, bizə çox tanış olan 'həqiqətən inanılmaz dərəcədə yaxşı' ('too good to be true') halıdır. Bu, insan xoşbəxtlik gətirən xəbərlə, məsələn, lotereyada qazanma, mükafat alma, bir qızın gizlicə sevdiyi kişinin valideynləri tərəfindən namizəd kimi müraciət etməsi və s. ilə təəccübləndirildiyi zaman çox tez-tez görülən inanmama halıdır.

Bir fenomenin qeyd edilməsi, təbii ki, dərhal onun səbəbi haqqında sual yaradır. Belə bir inanmama, açıq-aydın, reallığın bir hissəsini rədd etmə cəhdidir, amma bunda qəribə bir şey var. Əgər belə bir cəhd xoşagəlməzlik gətirməklə hədələyən reallığın bir hissəsinə yönəlsəydi, heç təəccüblənməzdik; psixi mexanizmimiz demək olar ki, buna uyğun qurulmuşdur. Amma əksinə, yüksək həzz vəd edən bir şeyə qarşı belə bir inanmama niyə? Həqiqətən paradoksal davranış! Ancaq xatırlayıram ki, daha əvvəl bir dəfə, mənim ifadəm ilə desək, 'uğur qarşısında məğlub olan' şəxslərin oxşar vəziyyətini nəzərdən keçirmişəm. Əks halda, adətən insan həyati əhəmiyyət kəsb edən bir ehtiyacın və ya istəyin təmin edilməməsi, məhrumiyyət səbəbindən xəstələnir; lakin bu şəxslərdə əksinədir, onlar çox güclü bir istəyin təmin edilməsi səbəbindən xəstələnirlər, hətta bununla məhv olurlar. Hər iki vəziyyət arasındakı ziddiyyət ilkin baxışda göründüyü qədər böyük deyil. Paradoksal halda, sadəcə olaraq daxili imtina xarici imtinanın yerini tutmuşdur. İnsan özünə xoşbəxtliyi layiq görmür, daxili imtina xarici imtinaya sadiq qalmağı əmr edir. Amma niyə? Çünki, bir sıra hallarda cavab belədir: insan taleyindən bu qədər yaxşı bir şey gözləyə bilməz. Yenidən 'həqiqətən inanmaq üçün çox yaxşı' ifadəsi, bir çoxumuzun özündə böyük bir hissəsini daşıdığı pessimizmin ifadəsidir. Digər hallarda, uğurdan məğlub olanlarda olduğu kimi, belə bir xoşbəxtliyə layiq deyiləm, ona haqqım çatmır, deyə tərcümə edilə bilən günahkarlıq və ya aşağılıq hissi var. Amma bu iki motivasiya mahiyyət etibarilə eynidir, biri digərinin sadəcə proyeksiyasıdır. Çünki, artıq uzun müddətdir məlum olduğu kimi, insanın özündən bu qədər pis münasibət gözlədiyi taley, uşaqlıq dövründəki cəzalandırıcı instansiyamızın içimizdə yerləşdiyi, bizim vicdanımızın, qəddar Fövqəl-Mənimizin materializasiyasıdır.

Beləliklə, mənim fikrimcə, Triestdəki davranışımız izah olunmuşdur. Biz Afinanı görmək sevincinin bizə qismət olacağına inana bilməzdik. İmtina etmək istədiyimiz reallıq parçasının əvvəlcə sadəcə bir imkan olması, o vaxtkı reaksiyamızın xüsusiyyətlərini müəyyən etdi. Akropolda dayandıqda, imkan reallığa çevrildi və eyni inamsızlıq indi dəyişmiş, lakin çox daha aydın ifadə tapdı. Bu, təhrif edilmədən belə səslənməli idi: Mən heç vaxt Afinanı öz gözlərimlə görməyimin mənə nəsib olacağına inanmazdım, halbuki indi bu şübhəsiz ki, belədir! Gimnaziyada və ondan sonra məni idarə edən səyahət etmək və dünyanı görmək arzusunu, və bunun nə qədər gec həyata keçməyə başladığını xatırladığımda, Akropoldakı bu sonrakı təsirə təəccüblənmirəm; o vaxt mən qırx səkkiz yaşında idim. Mən kiçik qardaşımdan mənimlə oxşar şeyləri hiss edib-etmədiyini soruşmadım. Bütün təcrübənin üzərində müəyyən bir çəkingənlik var idi, bu artıq Triestdə bizim fikir mübadiləmizə mane olmuşdu.

Lakin Akropoldakı fikrimin mənasını düzgün təxmin etdiyim təqdirdə, yəni bu mənim indi bu yerdə olduğuma görə sevincli təəccübümü ifadə etdiyini nəzərə alsaq, onda daha bir sual ortaya çıxır: niyə bu məna fikirdə belə təhrif olunmuş və təhrifedici bir forma almışdır? Fikrin əsas məzmunu təhrif olunsa da qalıb, bu bir inanmamaqdır. “Hisslərimin şahidliyinə görə Akropolda dayanıram, amma buna inana bilmirəm”. Bu inanmama, bu reallığın bir hissəsinə olan şübhə, ifadədə ikiqat şəkildə yerdəyişməyə uğrayır: birincisi, keçmişə köçürülür və ikincisi, mənim Akropola olan münasibətimdən Akropolun öz mövcudluğuna yönəldilir. Beləliklə, əvvəllər Akropolun real mövcudluğundan şübhələndiyim iddiasına bərabər olan bir şey yaranır, lakin xatirəm bunu yanlış, hətta qeyri-mümkün kimi rədd edir.

Hər iki təhrif bir-birindən asılı olmayan iki məsələ deməkdir. Çevrilmə prosesinə daha dərin nüfuz etməyə cəhd etmək olar. Buna necə gəldiyimi daha ətraflı açıqlamadan, mən belə fərz edirəm ki, ilkin olan, o vaxtkı vəziyyətdə inanılmaz və qeyri-real bir şeyin hiss olunduğuna dair bir duyğu olmuşdur. Vəziyyət özümü, Akropolu və onun mənim tərəfimdən qavranılmasını əhatə edir. Mən bu şübhəni hara yerləşdirəcəyimi bilmirəm, çünki Akropolla bağlı hissi təəssüratlarımı şübhə altına ala bilmərəm. Lakin mən keçmişdə məhz bu yerlə əlaqəli bir şeydən şübhələndiyimi xatırlayıram və beləliklə, şübhəni keçmişə köçürmək üçün bir çıxış yolu tapıram. Amma bu zaman şübhə məzmununu dəyişir. Mən sadəcə erkən illərdə Akropolun özünü heç vaxt görüb-görməyəcəyimdən şübhələndiyimi xatırlamıram, əksinə, o vaxtlar Akropolun reallığına ümumiyyətlə inanmadığımı iddia edirəm. Məhz təhrifin bu nəticəsindən Akropoldakı indiki vəziyyətin reallığa şübhə elementini ehtiva etdiyi qənaətinə gəlirəm. İndiyə qədər prosesin gedişini aydınlaşdırmaqda uğur qazanmadım, ona görə də qısa bir nəticə olaraq deyirəm ki, görünüşcə qarışıq və təsviri çətin olan bütün psixi vəziyyət, Akropolda o vaxt bir an üçün “Gördüyüm şey real deyil” hissini yaşadığım (və ya yaşaya biləcəyim) fərziyyəsi ilə asanlıqla həll olunur. Buna “yadlaşma hissi” deyilir. Bunun qarşısını almağa cəhd etdim və keçmiş haqqında yanlış bir ifadənin bahasına buna nail oldum.

Bu yadlaşmalar çox qəribə və hələ az başa düşülmüş hadisələrdir. Onları "hisslər" kimi təsvir edirlər, lakin aydın görünür ki, bunlar müəyyən məzmunlarla bağlı və həmin məzmunlar haqqında qərarlarla əlaqəli mürəkkəb proseslərdir. Bəzi psixi xəstəliklərdə çox tez-tez rast gəlinir, lakin onlar sağlam insanlara da yad deyil, məsələn, sağlam insanların vaxtaşırı baş verən halüsinasiyaları kimi. Ancaq onlar şübhəsiz ki, yuxular kimi qeyri-normal quruluşlu səhv funksiyalardır; yuxular sağlam insanlarda müntəzəm olaraq baş verməsinə baxmayaraq, biz onları psixi pozğunluğun nümunələri kimi qəbul edirik. Onları iki formada müşahidə edirlər; ya reallığın bir hissəsi bizə yad, ya da öz Mənimizdən bir hissə yad görünür. Sonuncu halda "depersonalizasiya"dan danışılır; yadlaşmalar və depersonalizasiyalar bir-biri ilə sıx bağlıdır. Digər hadisələr də var ki, biz onlarda sanki bu hadisələrin müsbət qarşılıqlarını tanıyırıq, məsələn, "Fausse Reconnaissance" (Yanlış tanıma), "Deja vu" (Əvvəllər görülmüş kimi), "Deja raconte" (Əvvəllər danışılmış kimi) aldanmaları; bu aldanmalarda biz yadlaşmalarda özümüzdən nəyisə xaric etməyə çalışdığımız kimi, bir şeyi öz Mənimizə aid olduğunu qəbul etmək istəyirik. Sadə-mistik, psixoloji olmayan bir izah cəhdi, Deja vu hadisələrini bizim psixi Mənimizin əvvəlki mövcudluqlarına sübut kimi istifadə etmək istəyir. Depersonalizasiyadan ən qəribə "Double Conscience" (İkiqat şüur) anlayışına yol açır, buna daha düzgün "şəxsiyyət parçalanması" deyilir. Hələ bu qədər qaranlıq və elmi baxımdan həll olunmamışdır ki, qarşınızda bunu daha ətraflı müzakirə etməyi özümə qadağan etməliyəm.

Yadlaşma hadisələrinin iki ümumi xarakteristikasına qayıtmaq mənim niyyətim üçün kifayətdir. Birincisi, onların hamısı müdafiəyə xidmət edir, Məndən nəyisə uzaq tutmaq, inkar etmək istəyir. İndi Mənə iki tərəfdən yeni elementlər yaxınlaşır ki, bunlar müdafiəyə çağırış edə bilər: real xarici dünyadan və Məndə yaranan fikirlər və təhriklərin daxili dünyasından. Bəlkə də bu alternativ, əsl yadlaşmalarla depersonalizasiyalar arasındakı fərqi örtür. Mənimizin müdafiə vəzifələrini yerinə yetirərkən istifadə etdiyi metodların, deyək ki, mexanizmlərin qeyri-adi çoxluğu var. Mənim yaxınlığımda indi bu müdafiə metodlarının öyrənilməsi ilə məşğul olan bir iş inkişaf edir; qızım, uşaq psixoanalitik, məhz bu mövzuda kitab yazır. Bu metodların ən primitiv və ən dərin olan "sıxışdırma"dan psixopatologiyaya dərindən nüfuz etməmiz ümumiyyətlə öz başlanğıcını götürdü. Sıxışdırma ilə, utancverici və dözülməz olan şeylərin tanınma, düşünmə, hökm vermə və məqsədyönlü hərəkət vasitəsilə normal sayıla bilən müdafiəsi arasında, Mənin daha az və ya daha çox açıq patoloji xarakter daşıyan çoxlu sayda davranış nümunələri yerləşir. Belə bir müdafiənin sərhəd halında dayanmağa icazə verə bilərəmmi? İspaniya mavrlarının məşhur ağısını tanıyırsınız: "Ay de mi Alhama"; bu mahnı Kral Boabdilin Alhama şəhərinin düşməsi xəbərini necə qarşıladığını nəql edir. O, bu itkinin öz hakimiyyətinin sonu demək olduğunu sezinir. Amma o, bunu "həqiqət kimi qəbul etmək" istəmir, xəbəri "non arrive" (gəlməmiş) kimi qəbul etməyə qərar verir. Bənd belədir:

Cartas le fueron venidas, de que Alhama era ganada. Las cartas echó en el fuego y al mensagero mataba. (Ona məktublar gəldi ki, Alhama alınıb. Məktubları oda atdı və elçini öldürdü.)

Asanlıqla təxmin etmək olar ki, kralın bu davranışında öz acizlik hissinə qarşı mübarizə aparmaq ehtiyacı da iştirak edir. Məktubları yandıraraq və elçini öldürərək, o, hələ də öz qüdrətini nümayiş etdirməyə çalışır.

Yadlaşmaların digər ümumi xarakteri, onların keçmişdən, Mənin xatirə xəzinəsindən və bəlkə də o vaxtdan bəri sıxışdırmağa məruz qalmış əvvəlki utancverici təcrübələrdən asılılığı, etirazsız qəbul edilmir. Amma məhz Akropolda başıma gələn hadisə, xatirə pozğunluğuna, keçmişin təhrifinə gətirib çıxaran hadisə, bu təsiri göstərməyimizə kömək edir. Gimnaziyada oxuduğum illərdə Afinanın real mövcudluğundan heç vaxt şübhələndiyim doğru deyil. Mən yalnız Afinanı heç vaxt görə biləcəyimə şübhə etmişdim. O qədər uzağa səyahət etmək, "o qədər irəli getmək" mənə hər hansı imkanın xaricində görünürdü.

- Bu, gəncliyimdə həyat şəraitimizin məhdudluğu və kasıblığı ilə əlaqədar idi. Səyahətə olan həsrət, əlbəttə, o təzyiqdən qaçmaq istəyinin ifadəsi idi; bu istək, çoxlu sayda yeniyetmə uşaqları evdən qaçmağa sövq edən təkana bənzəyirdi. Mənə artıq aydın olmuşdu ki, səyahətə olan həzzin böyük bir hissəsi bu erkən istəklərin yerinə yetirilməsindən ibarətdir, yəni evə və ailəyə narazılıqda kök salmışdır. İnsan ilk dəfə dənizi gördükdə, okeanı keçdikdə, uzun müddət uzaq, əlçatmaz arzu obyektləri olan şəhərləri və ölkələri reallıq kimi təcrübə etdikdə, o, inanılmaz dərəcədə böyük işlər görmüş qəhrəman kimi hiss edir. O vaxt Akropolda qardaşımdan soruşa bilərdim: Xatırlayırsanmı, gəncliyimizdə günbəgün eyni yolu necə gedirdik, ... küçəsindən gimnaziyaya, bazar günləri isə hər dəfə Praterə və ya artıq çox yaxşı bildiyimiz kənd gəzintilərindən birinə; və indi biz Afinadayıq və Akropolda dayanmışıq! Biz həqiqətən çox irəli getmişik! Və kiçik şeyləri böyük olanlarla müqayisə etmək olarsa, ilk Napoleon Notre-Damda imperator tacı qoyularkən qardaşlarından birinə (güman ki, böyük qardaşı Jozef idi) dönərək belə demişdi: “Atamız monsieur bu an burada olsaydı, nə deyərdi?” Burada biz, Triestdə Afinaya səyahətdən zövq almağımızı niyə pozduğumuza dair kiçik problemin həllinə rast gəlirik. Belə olmalıdır ki, bu qədər irəli getməkdən doğan məmnuniyyət ilə günah hissi bağlıdır; burada nəsə yanlış, qədimdən qadağan edilmiş bir şey var. Bu, ataya qarşı uşaq tənqidi ilə, onun şəxsiyyətinə erkən uşaqlıqda verilən həddindən artıq qiyməti əvəz edən kiçik saymaqla bağlıdır. Elə görünür ki, uğurun əsas məqamı atadan daha irəli getməkdir və atadan üstün olmaq istəmək hələ də icazəsizdir. Bu ümumi motivasiyaya bizim halımızda xüsusi bir amil də əlavə olunur: Afina və Akropol mövzusundakı oğulların üstünlüyünə işarə. Atamız tacir idi, gimnaziya təhsili yox idi, Afina ona çox şey deməzdi. Afinaya səyahətdən zövq almağımızı pozan şey, əslində, ehtiram təhriki idi. İndi artıq təəccüblənməyəcəksiniz ki, Akropolda baş verən hadisənin xatirəsi, mən yaşlanıb, güzəştə ehtiyac duyduğum və artıq səyahət edə bilmədiyim vaxtdan bəri məni çox vaxt təqib edir. Sizi ürəkdən salamlayıram, Sigmund Freyd. Yanvar 1936.

Sizi ürəkdən salamlayıram, Sigm. Freyd

Yanvar 1936.

10 / 16

Mənim Yozef Popper-Lynkeus ilə tanışlığım

1899-cu ilin qışında, yeni əsrə aid edilmiş “Yuxuların yozumu” adlı kitabım nəhayət əlimdə idi. Bu əsər, qeyri-adi üsulla yaradılmış dörd-beş illik işin nəticəsi idi. Universitetdə sinir xəstəlikləri üzrə habilitasiya olunub, cəmiyyətdə çoxlu sayda olan və “sinirli” adlandırılan xəstələrə tibbi yardım göstərərək özümü və tez böyüyən ailəmi təmin etməyə çalışmışdım. Lakin vəzifə gözlədiyimdən daha ağır çıxdı. Adi müalicə üsulları açıq şəkildə ya heç bir fayda vermir, ya da çox az fayda verirdi; yeni yollar axtarmaq lazım idi. Və xəstələrin əzablarından, şikayətlərinin səbəblərindən və əhəmiyyətindən heç nə başa düşməyən insan onlara necə kömək edə bilərdi? Mən Parisdəki usta Şarkodan, Nansidəki Bernheymdən dəstək və təlimat axtarırdım; Vyanadakı üstün dostum Yozef Broyerin müşahidəsi nəhayət başa düşmək və terapevtik təsir üçün yeni ümidlər açdı.

Bu yeni təcrübələr, bizim sinirli adlandırdığımız xəstələrin müəyyən mənada psixi pozuntulardan əziyyət çəkdiklərini və buna görə də psixi vasitələrlə müalicə edilməli olduqlarını sübut etdi. Maraqımız psixologiyaya yönəlməli idi. Fəlsəfə məktəblərində hökm sürən ruh elminin verə biləcəyi şey, əlbəttə ki, əhəmiyyətsiz və məqsədlərimiz üçün yararsız idi; biz metodları və onların nəzəri əsaslarını yenidən tapmalı idik. Mən əvvəlcə Broyerlə birgə, sonra isə ondan asılı olmadan bu istiqamətdə işlədim. Nəhayət, bu, mənim texnikamın bir hissəsi oldu, ki, mən xəstələrdən tənqidsiz olaraq, haqlı olub-olmadığını anlamadıqları, bildirilməsi onlara narahatlıq verən fikirlər də daxil olmaqla, ağlına gələn hər şeyi mənə bildirməyi tələb edirdim.

Onlar mənim istəyimə boyun əydikdə, mənə öz yuxularını da danışdılar, sanki bu yuxular digər düşüncələri ilə eyni təbiətdə imiş kimi. Bu yuxuları digər mənalı məhsullar kimi qiymətləndirmək üçün açıq bir işarə idi. Amma onlar mənalı deyil, əksinə, yuxuların təbiətinə uyğun olaraq qəribə, qarışıq və absurd idi; elə buna görə də elm tərəfindən ruh orqanında mənasız və məqsədsiz seğirmələr kimi qınanmışdı. Əgər xəstələrim haqlı idisə, ki, onlar yalnız qeyri-elmi insanlığın minilliklər boyu bəslədiyi inancı təkrarlayırmış kimi görünürdülər, onda mən elmi tənqidlərə tab gətirə biləcək bir "yuxu təfsiri" vəzifəsi ilə üzləşmişdim. Əvvəlcə, təbii ki, xəstələrimin yuxularından yuxu görən şəxslərin özündən çox bir şey başa düşmürdüm. Lakin bu yuxulara, xüsusilə də öz yuxularıma, digər anormal psixi formaları öyrənərkən istifadə etdiyim üsulu tətbiq etdikdə, yuxu təfsirinin irəli sürə biləcəyi sualların çoxuna cavab verməyi bacardım. Çoxlu sual var idi: İnsan nə haqqında yuxu görür? Ümumiyyətlə niyə yuxu görür? Yuxunu oyanıq düşüncədən fərqləndirən bütün o qəribə xüsusiyyətlər haradan gəlir? və s. Cavabların bəziləri asan idi, əvvəllər ifadə edilmiş fikirlərin təsdiqi kimi də qiymətləndirildi, digərləri isə psixi aparatımızın quruluşu və işləmə tərzi haqqında tamamilə yeni fərziyyələr tələb edirdi. İnsan, ruhun oyanıq gündə hərəkətə gətirdiyi şeylər haqqında yuxu görür; insan, yuxunu pozmaq istəyən təhrikləri sakitləşdirmək və yuxunu davam etdirmək üçün yuxu görür. Amma yuxu eyni material ilə məşğul olduğu halda, niyə bu qədər qəribə, bu qədər qarışıq və mənasız, oyanıq düşüncənin məzmununa açıq şəkildə zidd görünə bilərdi? Şübhəsiz ki, yuxu məntiqli düşüncə fəaliyyətinin yalnız bir əvəzi idi və təfsir edilə bilərdi, yəni belə bir şeyə çevrilə bilərdi, lakin izah tələb edən şey, yuxu işinin məntiqli və mənalı material üzərində apardığı təhrifat faktı idi.

Yuxu təhrifatı yuxu həyatının ən dərin və ən çətin problemi idi. Onun aydınlaşdırılması üçün yuxunu digər psixopatoloji formalarla eyni sıraya qoyan, onu insanın normal psixozu kimi ifşa edən aşağıdakı nəticə ortaya çıxdı. Bizim ruhumuz, həyatda özümüzü qorumaq üçün istifadə etdiyimiz bu qiymətli alət, daxili sülhə malik qapalı bir vahid deyil, əksinə, həzzə və dağıdıcılığa həris kütlənin ağıllı bir təbəqənin gücü ilə bastırılmalı olduğu müasir bir dövlətə bənzəyir. Ruhi həyatımızda fırlanan və düşüncələrimizdə ifadə tapan hər şey, bədəni quruluşumuzda bizə verilmiş müxtəlif həvəslərin nəslindən gələn və onların nümayəndəsidir; lakin bu həvəslərin hamısı xarici dünya və insan cəmiyyətinin tələblərinə tabe olmaq üçün bərabər dərəcədə idarə oluna və tərbiyə edilə bilməz. Onlardan bəziləri ilkin vəhşi xarakterlərini qoruyub saxlamışdır; əgər onlara sərbəstlik versəydik, şübhəsiz bizi məhvə aparardılar. Buna görə də, ziyan görərək ağıllanmış olaraq, ruhumuzda həvəsin birbaşa ifadəsinə ləngimə kimi qarşı çıxan quruluşlar inkişaf etdirdik. Həvəs qüvvələrinin mənbələrindən istək təhriki kimi qalxan şey, psixi instansiyalarımızın ən yüksək səviyyəsində yoxlanılmaya tabe olmalı və əgər bu yoxlamadan keçmirsə, rədd edilir və hərəkətliliyimizə, yəni icraya təsir göstərməkdən saxlanılır. Hətta, çox vaxt bu istəklərə belə şüura çıxış icazəsi verilmir, çünki şüura təhlükəli həvəs mənbələrinin mövcudluğu adətən yaddır. Onda deyirik ki, bu təhriklər şüur üçün sıxışdırılıb və yalnız şüursuzda mövcuddur. Sıxışdırılan hər hansı bir yerdən keçib şüura, hərəkətə və ya hər ikisinə çatmağa müvəffəq olarsa, onda biz artıq normal deyilik. Onda nevroz və psixoz simptomlarının bütün silsiləsini inkişaf etdiririk. Zəruri olan ləngimələri və sıxışdırmaları davam etdirmək ruhi həyatımız böyük qüvvə sərfiyyatı tələb edir, ruhi həyat isə bu sərfiyyatdan istirahət etməyə can atır. Gecə yuxu vəziyyəti bunun üçün yaxşı fürsət kimi görünür, çünki o, bizim motorik fəaliyyətlərimizin dayandırılmasını özündə ehtiva edir. Vəziyyət təhlükəsiz görünür, ona görə də daxili polis qüvvələrimizin sərtliyini azaldırıq. Onları tamamilə geri çəkmirik, çünki bilmək olmaz, şüursuz bəlkə heç vaxt yatmır. Və indi üzərinə düşən təzyiqin azalması öz təsirini göstərir. Sıxışdırılmış şüursuzdan istəklər qalxır ki, yuxuda ən azından şüura çıxış yolunu tapardılar. Əgər onları öyrənə bilsəydik, məzmunları, həddindən artıqlıqları, hətta sadəcə mümkün olmaları bizi dəhşətə salardı. Lakin bu nadir hallarda olur, bundan sonra biz tələsik təşviş içində oyanırıq. Adətən şüurumuz yuxunu həqiqətən olduğu kimi qəbul etmir. Ləngimə törədən qüvvələr, yəni adlandırdığımız kimi yuxu senzurası tamamilə oyanmasa da, tamamilə də yatmamışdılar. Onlar yuxu sözlərlə və təsvirlərlə ifadə olunmağa çalışarkən ona təsir etdilər, ən incitici şeyləri aradan qaldırdılar, başqalarını tanınmaz hala gətirdilər, həqiqi əlaqələri dağıtdılar, yanlış əlaqələr qurdular, nəticədə yuxunun dürüst, lakin qəddar istək fantaziyasından bizim xatırladığımız, az-çox qarışıq, demək olar ki, həmişə qəribə və anlaşılmaz olan manifest yuxu yarandı. Beləliklə, yuxu, yəni yuxunun təhrifi, bir kompromisin ifadəsidir, ruhi həyatımızın bir-biri ilə uzlaşmayan təhrikləri və cəhdləri arasındakı münaqişənin şahididir. Və unutmayaq ki, eyni proses, eyni qüvvə oyunu, normal yuxulayanın yuxusunu izah etdiyi kimi, bizə bütün nevroz və psixoz hadisələrini anlamaq üçün açar verir.

İndiyə qədər özüm və yuxu problemləri üzərində işim haqqında çox danışdığım üçün üzr istəyirəm; bu, aşağıdakılar üçün zəruri şərt idi. Yuxunun təhrifinin izahım mənə yeni görünürdü, heç yerdə bənzər bir şey tapmamışdım. İllər sonra (nə vaxt olduğunu artıq deyə bilmirəm) Josef Popper-Lynkeusun “Bir realistin fantaziyaları” əsəri əlimə keçdi. Onlardan biri “Yuxu görmək ayıqlıq kimi” adlı hekayə idi, bu mənim ən güclü marağımı oyatmaya bilməzdi. Hekayədə heç vaxt mənasız yuxu görmədiyi ilə fəxr edə bilən bir kişi təsvir olunmuşdu. Onun yuxuları nağıllar kimi fantaziyalı ola bilərdi, lakin onlar ayıq dünya ilə o qədər ziddiyyət təşkil etmirdi ki, “onlar qeyri-mümkün və ya öz-özlüyündə absurd” olduğunu qətiyyətlə demək mümkün olmazdı. Bu, mənim ifadə tərzimə çevirildikdə, bu adamda yuxu təhrifi baş vermir və əgər onun baş verməməsinin səbəbi öyrənilirsə, yuxuların yaranma səbəbi də dərk edilmiş olur. Popper öz adamına öz xüsusiyyətinin əsaslandırılmasına dair tam anlayış verir. O, ona belə deməyə imkan verir: “Düşüncələrimdə və hisslərimdə hökm sürən... ...nizam və ahəngdir, hətta bu ikisi heç vaxt bir-biri ilə mübarizə aparmır... Mən birəm, bölünməmişəm, digərləri isə bölünmüşdür və onların iki hissəsi: Ayıqlıq və Yuxu görmək demək olar ki, daim bir-biri ilə müharibə aparır. Yuxuların yozumu haqqında daha da irəli gedərək: “Bu əlbəttə ki, asan bir vəzifə deyil, lakin bir az diqqətlə yuxu görən şəxsin özünə həmişə uğur qazanmaq mümkün olmalıdır. — Niyə adətən uğur qazanmır? Sizdə yuxularda gizli bir şey, özünəməxsus bir iffətsizlik, varlığınızda ifadə edilməsi çətin olan müəyyən bir sirr var kimi görünür; və buna görə də sizin yuxularınız çox vaxt mənasız, hətta ziddiyyətli görünür. Lakin ən dərin kökdə belə deyil; hətta belə ola bilməz, çünki ayıq olsun, ya yuxu görsün, həmişə eyni insandır. Bu isə psixoloji terminologiyadan imtina edilməklə, yuxu haqqında işlərimdən götürdüyüm yuxu təhrifinin eyni izahı idi. Təhrif bir kompromis, təbiətcə qeyri-səmimi bir şey, düşüncə və hisslər arasında, və ya mənim dediyim kimi, şüurlu və sıxışdırılmış arasında konfliktin nəticəsi idi. Belə bir konfliktin olmadığı, sıxışdırılmağa ehtiyac olmadığı yerdə, yuxular da yad və mənasız ola bilməzdi. Popper, ayıqlıqda düşündüyündən fərqli yuxu görməyən adamda, sosial islahatçı kimi dövlət orqanizmində yaratmağı hədəflədiyi daxili ahəngi hökm sürdürdü. Və əgər elm bizə belə bir adamın, tamamilə məkrsiz, saxtakarlıqsız və bütün sıxışdırmalardan azad, rast gəlinmədiyini və ya yaşamaq qabiliyyətinin olmadığını deyirsə, bu ideal vəziyyətə mümkün olan yaxınlaşmanın, Popperin öz şəxsiyyətində həyata keçirildiyi təxmin edilə bilərdi.

Onun hikməti ilə qarşılaşmadan sarsılaraq, Volter, din, müharibə, Ümumi qidalanma vəzifəsi və s. haqqında bütün yazılarını oxumağa başladım, nəticədə təvazökar böyük adamın, eyni zamanda bir düşünür və tənqidçi, mehriban bir insanpərvər və islahatçı olan obrazı gözümün qarşısında aydın şəkildə quruldu. Onun müdafiə etdiyi və mənim də qəlbən dəstəkləmək istədiyim fərdin haqları haqqında çox fikirləşdim, nə təbiətin davranışı, nə də insan cəmiyyətinin məqsədləri onun iddiasını tam əsaslandırmadığı düşüncəsi məni narahat etmirdi. Ona xüsusi bir rəğbət məni cəlb edirdi, çünki o da açıq-aydın yəhudi həyatının acısını və müasir mədəniyyət ideallarının boşluğunu ağrılı şəkildə hiss edirdi. Amma mən onu heç vaxt özüm görməmişəm. O, ortaq tanışlarımız vasitəsilə məndən xəbərdar idi və bir dəfə mən ondan gələn və məlumat tələb edən məktuba cavab verməli oldum. Amma mən ona baş çəkmədim. Psixologiyadakı yeniliklərim məni müasirlərimdən, xüsusilə də onların yaşlılarından uzaqlaşdırmışdı; çox vaxt, uzaqdan hörmət etdiyim bir insana yaxınlaşdığımda, həyatımın məzmununa çevrilmiş şeylərə qarşı onun başa düşməməsi səbəbindən özümü rədd edilmiş kimi hiss edirdim.

266 Xatirə sözləri

Yozef Popper fizikadan gəlirdi, o, Ernst Maxın dostu olmuşdu; mən yuxu təhrifi problemi üzrə razılığımızdan irəli gələn xoş təəssüratı pozmamaq istəyirdim. Beləliklə, ona baş çəkməyi təxirə saldım, nəticədə artıq çox gec oldu və mən yalnız bələdiyyə parkımızda onun büstünü salamlaya bildim.

11 / 16

Şandor Ferenczi

Biz təcrübə ilə öyrəndik ki, diləklər ucuzdur, buna görə də bir-birimizi ən yaxşı və ən isti diləklərlə, xüsusilə də uzun ömür diləyi ilə səxavətlə təbrik edirik. Məhz bu diləyin ikili mənası məşhur bir şərq hekayəsində açılır. Sultan iki müdrik adamdan fal baxdırmağı əmr etmişdi. Sizi xoşbəxt sayıram, ağa, deyir biri, ulduzlarda yazılıb ki, siz bütün qohumlarınızı özünüzdən əvvəl ölənlər arasında görəcəksiniz. Bu falçı edam olunur. Sizi xoşbəxtliklə təbrik edirəm, deyir digəri də, çünki mən ulduzlarda oxuyuram ki, siz bütün qohumlarınızdan çox yaşayacaqsınız. Bu isə mükafatlandırılır; hər ikisi eyni diləyin yerinə yetirilməsini ifadə etmişdi.

1926-cı ilin yanvarında mən unudulmaz dostumuz Karl Abraham haqqında nekroloq yazmalı oldum. Bir neçə il əvvəl, 1923-cü ildə mən Şandor Ferenczini əlli yaşını tamamlaması münasibətilə salamlaya bildim. Bu gün, qısa bir onillikdən sonra, məni kədərləndirir ki, mən ondan da çox yaşamışam. Doğum gününə həsr olunmuş həmin məqalədə mən onun çoxşaxəliliyini, orijinallığını və istedadlarının zənginliyini açıq şəkildə tərifləyə bildim; lakin dostuna yaraşan ehtiyatlılıq onun əziz, insanpərvər və hər şeyə açıq şəxsiyyəti haqqında danışmağa imkan vermirdi.

Gənc psixoanalizə olan maraq onu mənim yanıma gətirdiyindən bəri, biz bir-birimizlə çox şey bölüşdük. 1909-cu ildə Massaçusets ştatının Vuster şəhərinə bayram həftəsi ərzində mühazirə oxumaq üçün dəvət edildiyim zaman, onu da mənimlə birlikdə gəlməyə dəvət etdim. Səhərlər, mühazirə saatım gəlməzdən əvvəl, universitet binasının qarşısında birgə gəzirdik; mən ondan həmin gün nə haqqında danışacağımı təklif etməyi istəyirdim və o, mənim üçün sxem hazırlayırdı, mən də yarım saat sonra onu improvizasiya yolu ilə icra edirdim. Bu cür o, "Beş Mühazirə"nin yaranmasında iştirak etmişdi. Çox keçmədən, 1910-cu ildə Nyurnberqdəki konqresdə, birgə nəzərdə tutduğumuz kimi, analitiklərin təşkilatını beynəlxalq birliyə çevirmək üçün təklif verməyə onu sövq etdim. Bu təklif kiçik dəyişikliklərlə qəbul edildi və bu günə qədər qüvvədədir. Ardıcıl bir neçə ilin payız tətili zamanı İtaliyada birgə qaldıq və sonradan onun və ya mənim adımla ədəbiyyata daxil olan bir çox məqalə, orada söhbətlərimiz zamanı ilk formasını aldı. Dünya müharibəsi başlayıb hərəkət azadlığımıza son qoyduqda, analitik fəaliyyətimizi də iflic etdikdə, o, bu fasilədən istifadə edərək mənim yanımda öz analizini başlatdı, bu analiz sonra hərbi xidmətə çağırılması ilə dayandırıldı, lakin sonradan davam etdirilə bildi. Bir çox ortaq təcrübələr arasında aramızda formalaşan etibarlı birlik hissi, o, təəssüf ki, yalnız həyatının gec dövründə, bu gün onu dul qadın kimi yas tutan görkəmli xanımla bağlandığı zaman da heç bir pozğunluğa uğramadı. On il əvvəl, "Beynəlxalq Jurnal" Ferencziyə 350.

adlı xüsusi buraxılış həsr etdiyi zaman, bütün analitikləri onun şagirdləri edən işlərin çoxu artıq nəşr olunmuşdu. Lakin onun ən parlaq və ən dərin fikirlərlə dolu əsəri hələ də gizli saxlanılırdı. Mən bunu bilirdim və məqaləmin son cümləsində onu bizə hədiyyə etməyə çağırtdım. 1924-cü ildə onun "Genital Nəzəriyyəyə Cəhd" əsəri nəşr olundu. Bu kiçik kitab daha çox psixoanalitik deyil, bioloji bir tədqiqatdır; psixoanalizdən əldə edilən baxış bucaqlarının və anlayışların cinsi proseslərin biologiyasına, daha geniş mənada isə orqanik həyatın bütününə tətbiqidir; bəlkə də heç vaxt cəhd edilmiş ən cəsarətli analiz tətbiqidir. Yol göstərən fikir kimi, həvəslərin mühafizəkar təbiəti vurğulanır; bu həvəslər xarici maneələr nəticəsində tərk edilmiş hər vəziyyəti bərpa etmək istəyirlər; simvollar köhnə əlaqələrin şahidləri kimi tanınır; təsirli nümunələr vasitəsilə psixi xüsusiyyətlərin bədən maddəsinin qədim dəyişikliklərinin izlərini necə qoruduğu göstərilir. Bu əsəri oxuduqda, insan əvvəllər heç vaxt bir bütün olaraq nəzərdən keçirə bilmədiyi cinsi həyatın çoxsaylı xüsusiyyətlərini başa düşdüyünə inanır və biologiya sahələrində dərin anlayışlar vəd edən sezgilərlə zənginləşmiş olduğunu hiss edir. Artıq bu gün etibarlı bilik kimi qəbul edilə bilən şeyi və elmi fantaziya üslubunda gələcək bilikləri tapmağa çalışan şeyi ayırmağa cəhd etmək əbəsdir. Kiçik mətni hökmlə bir kənara qoyur: bu, bir dəfəyə demək olar ki, həddindən artıq çoxdur, bir müddət sonra yenidən oxuyacağam. Amma yalnız mən belə deyiləm; ehtimal ki, Ferenczinin elan etdiyi kimi, həqiqətən də bir dəfə “bioanaliz” olacaq və o, “Genital nəzəriyyəsinə cəhd” əsərinə müraciət etməli olacaq.

Bu yüksək nailiyyətdən sonra dostumuz bizdən yavaş-yavaş uzaqlaşdı. Amerikada iş mövsümündən qayıtdıqdan sonra, əvvəllər analitik dairələrdə baş verən hər şeyə ən canlı marağı göstərən o, getdikcə daha çox tək işə çəkilir kimi görünürdü. Məlum oldu ki, tək bir problem onun marağını tamamilə ələ keçirmişdi. Onun içində sağaltmaq və kömək etmək ehtiyacı üstün gəlmişdi. Ehtimal ki, o, bu gün bizim terapevtik vasitələrimizlə ümumiyyətlə əldə edilə bilməyəcək məqsədlər qoymuşdu. Tükənməyən affektiv mənbələrdən ona belə bir inam axırdı ki, xəstələrə uşaqlıqlarında arzuladıqları sevgidən kifayət qədər verilsəydi, onlarla çox daha çox şey etmək mümkün olardı. Psixoanalitik vəziyyət çərçivəsində bunun necə həyata keçirilə biləcəyini öyrənmək istəyirdi və bu sahədə uğur qazanmayana qədər kənarda qalırdı, ehtimal ki, dostlarla razılığından da artıq əmin deyildi. Onun seçdiyi yol hara aparırdısa da, o, bu yolu sona çatdıra bilmədi. Onda həyatına ehtimal ki, illərlə kölgə salan ağır orqanik dağıdıcı prosesin əlamətləri yavaş-yavaş üzə çıxdı. Bu, 60 yaşını tamamlayacağı vaxtdan qısa müddət əvvəl qurban getdiyi pernisioz anemiya idi. Elmimizin tarixinin onu unutacağına inanmaq mümkün deyil.

May 1933.

12 / 16

Lu Andreas-Salome

5 fevral. Bu ilin fevralında bu qeyri-adi qadının həyat illərinin bir hissəsi psixoanalizə aid idi, ona dəyərli elmi işlər töhfə verdi və onu praktik olaraq da tətbiq etdi; onun həyat yoldaşı Levensbanndakı kiçik evində sakit ölümü haqqında çox şey demirəm, əgər o, bizim əməkdaş və mübarizələrimiz sırasına qoşulanda, hamımızın bunu bir şərəf kimi qəbul etdiyimizi və eyni zamanda analitik təlimlərin həqiqət məzmunu üçün yeni bir təminat kimi gördüyümüzü etiraf edirəm.

Onun gənc qız ikən Fridrix Nitsşe ilə, filosofun cəsarətli ideyalarını dərindən anlamasına əsaslanan intensiv dostluq münasibətində olduğunu bilirdilər. Bu münasibət, onun ona etdiyi evlilik təklifini rədd etdiyi zaman ani olaraq sona çatdı. Sonrakı onilliklərdə məlum oldu ki, o, həyatda olduqca çarəsiz olan böyük şair Rayner Mariya Rilkenin həm ilham mənbəyi, həm də qayğıkeş anası olmuşdur. Amma digər tərəfdən, onun şəxsiyyəti qaranlıqda qaldı. O, qeyri-adi təvazökarlıq və ehtiyatlılıq nümayiş etdirirdi. Özünün poetik və ədəbi yaradıcılığı haqqında heç vaxt danışmırdı. O, açıq-aydın həqiqi həyat dəyərlərinin harada axtarılmalı olduğunu bilirdi. Ona yaxınlaşan hər kəs onun varlığının səmimiyyəti və ahəngdarlığından ən güclü təəssüratı alırdı və təəccüblə qeyd edirdi ki, ona bütün qadın, bəlkə də insan zəifliklərinin çoxu yad idi və ya həyat boyu tərəfindən dəf edilmişdi.

Vyanada bir vaxtlar onun qadın taleyinin ən təsirli hissəsi baş vermişdi. 1912-ci ildə psixoanalizlə tanış olmaq üçün Vyanaya qayıtdı. Onunla yaxın olan qızım, onun psixoanalizi gənclik dövründə tanımadığına görə təəssüf etdiyini eşitmişdir. Əlbəttə, o vaxtlar hələ psixoanaliz yox idi.

Ziqmund Freyd. 1937-ci ilin fevralı.

13 / 16

Hermann Nunberqin «Psixoanalitik əsaslar üzrə ümumi nevrozlar nəzəriyyəsi» əsərinə ön söz

HERMANN NUNBERQIN «PSİXOANALİTİK ƏSASLAR ÜZRƏ ÜMUMİ NEVROZLAR NƏZƏRİYYƏSİ» ƏSƏRİNƏ. Bern, Hans Huber Nəşriyyatı, 1932.

H. Nunberqin bu kitabı nevrotik proseslərin psixoanalitik nəzəriyyəsinin hazırda malik olduğumuz ən tam və vicdanlı təsvirini ehtiva edir. Aidiyyətli məsələlərin sadələşdirilməsi və asan həlli ilə məşğul olan şəxs bu işdən nadir hallarda razı qalacaq. Lakin elmi fikirləşməyə üstünlük verən, bunu ləyaqət kimi qiymətləndirən, təcrübənin yol göstərən ipi olan spekulyasiyanı heç vaxt tərk etməyən və psixi hadisələrin gözəl müxtəlifliyindən zövq alan şəxs bu əsəri yüksək qiymətləndirəcək və həvəslə öyrənəcək.

14 / 16

«Psixoanalizə giriş mühazirələri» əsərinin yəhudi nəşrinə ön söz

«PSİXOANALİZƏ GİRİŞ MÜHAZİRƏLƏRİ» ƏSƏRİNİN YƏHUDİ NƏŞRİNƏ. Yerusəlim, Stybel Nəşriyyatı, 1934.

Bu mühazirələr 1916 və 1917-ci illərdə oxunmuşdur, gənc elmin həmin dövrdəki vəziyyətinə olduqca dəqiq uyğun gəlirdi və adının ifadə etdiyindən daha çox məzmun ehtiva edirdi. Onlar yalnız psixoanalizə giriş deyil, həm də onun məzmununun əksəriyyətini təqdim edirdi. Təbii olaraq, bu gün artıq bu belə deyil. Nəzəriyyə bu müddət ərzində irəliləyişlər qeyd etmiş, şəxsiyyətin Mən, Fövqəl-Mən və O hissələrə bölünməsi, həvəs nəzəriyyəsinin dərin dəyişdirilməsi, vicdan və günahkarlıq hissinin mənşəyinə aid anlayışlar kimi vacib hissələr əlavə olunmuşdur. Beləliklə, mühazirələr yüksək dərəcədə natamam hala gəlmişdir; yalnız indi onlar həqiqətən sadəcə bir "giriş" xarakteri daşıyırlar. Lakin başqa mənada onlar bu gün də köhnəlməmiş və ya vaxtı keçmiş deyillər. Onların çatdırdığı məlumatlar, az sayda dəyişikliklər istisna olmaqla, psixoanalitik məktəblərdə hələ də inanılır və tədris edilir.

İvrit dilində oxuyan auditoriyaya, xüsusilə də biliyə susamış gənclərə bu kitab vasitəsilə psixoanaliz, yəhudi xalqının iradəsi ilə yeni həyata qovuşdurulan qədim dilin libasında təqdim olunur. Müəllif tərcüməçinin bu işdə necə böyük bir əmək sərf etdiyini yaxşı başa düşür. O, Musanın və peyğəmbərlərin bu ivrit mühazirələrini anlaşıqlı tapıb-tapmayacaqları barədə şübhəni boğmağa ehtiyac duymur. Lakin müəllif onların nəvələrindən — özünün də aid olduğu, bu kitabın nəzərdə tutulduğu şəxslərdən — tənqid və narazılığın ilk təhriklərinə qarşı çox sürətlə rədd cavabı verməmələrini xahiş edir. Psixoanaliz o qədər çox yenilik gətirir ki, bunların arasında köhnə fikirlərə zidd olan və dərin kökləri olan hissləri yaralayan çox şey var, ona görə də əvvəlcə müqavimət doğurmalıdır. Əgər insan mühakiməsini saxlayaraq psixoanalizin bütününü özünə təsir etməsinə imkan verərsə, bəlkə də bu arzuolunmaz yeniliyin də ruh və insan həyatını anlamaq istəyən üçün dəyərli və vacib olduğuna inandırmaq mümkün olacaq. Vyana, 1930-cu ilin dekabrı.

15 / 16

Marie Bonapartenin «Edgar Poe, psixoanalitik tədqiqat» əsərinə ön söz

MARIE BONAPARTENIN "EDGAR POE, psixoanalitik tədqiqat" əsərinə. Paris, Denoel et Steele, 1933. Alman nəşri: "Edgar Poe, bir psixoanalitik tədqiqat." Vyana, Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatı, 1934. Dostum və şagirdim Marie Bonaparte bu kitabda böyük, xəstəlikli təbiətə malik bir şairin həyatına və əsərinə psixoanalizin işığını salmışdır. Onun təfsir işi sayəsində indi onun əsərinin xarakterlərindən nə qədər hissənin adamın özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə şərtləndiyini başa düşürük, lakin eyni zamanda bu xüsusiyyətlərin özlərinin də onun erkən gəncliyindəki güclü emosional bağların və ağrılı təcrübələrin nəticəsi olduğunu öyrənirik. Belə tədqiqatlar şairin dahiliyini izah etmək üçün deyil, lakin hansı motivlərin onu oyatdığını və taleyin ona hansı mövzunu həvalə etdiyini göstərir. İnsan psixi həyatının qanunlarını seçkin fərdlərdə öyrənməyin xüsusi bir cazibəsi var.

16 / 16

Biblioqrafik qeyd

Alman dilində: Leypsiq, Vyana, Sürix. 1954-cü ildə "Gesammelte Schriften" (Toplu əsərlər), XII cild, eyni nəşriyyatda.

İngilis dilində:

1952-ci ildə "The International Journal of Psycho-Analysis" jurnalında, XII cild.

1952-ci ildə "The Psychoanalytic Quarterly" jurnalında, I cild.

Kitabxana, The Hogarth Press, London.

Niyə müharibə?

Alman dilində: 1933 İlk nəşrin biblioqrafik məlumatları üçün bu cildin 12-ci səhifəsinə baxın. 1934 «Toplanmış Əsərlər», XII cild, Beynəlxalq Psixoanaliz Nəşriyyatı, Leypsiq, Vyana, Sürix.

İngilis dilində:

Cild,

1959 Peace Pledge Union, London.

1939 'Sivilizasiya, Müharibə və Ölüm' əsərində, John Rickman tərəfindən redaktə edilmiş Psixoanalitik Xülasələr, The Hogarth Press, London.

Fransız dilində: Cild.

1955-ci ildə 'Özünü Təqdim' əsərinə əlavə edilmiş qeyd

Alman dilində:

Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

1946 'Özünü Təqdim' əsərində, Imago Publ. Co., London.

İngilis dilində:

Kitabxana, The Hogarth Press, London, və W. W. Norton, New York.

İtalyan dilində: 1948 Joachim Flescher tərəfindən tərcümə edilmiş, Editrice Scienza Moderna, Roma.

BİR YANLIŞ HƏRƏKƏTİN İNCƏLİYİ Alman dilində:

Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

İngilis dilində:

1949 James Strachey tərəfindən tərcümə edilmişdir, “Collected Papers”, Cild. V, Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxanası, The Hogarth Press, London.

SONLU VƏ SONSUZ ANALİZ Alman dilində:

1937-ci ildə „Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse“ jurnalının 23-cü cildində.

İngilis dilində:

1957-ci ildə „The International Journal of Psycho-Analysis“ jurnalının Cild. XVII. Kitabxana, The Hogarth Press, London.

ANALİZDƏ KONSTRUKSİYALAR Alman dilində:

1937-ci ildə „Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse“ jurnalının 23-cü cildində.

İngilis dilində:

- 1938-ci ildə: James Strachey tərəfindən tərcümə edilmişdir, „The International Journal of Psycho-Analysis“ jurnalının Cild. XIX. Kitabxana, The Hogarth Press, London.

MUSA ADAMI VƏ MONOTEİST DİN Alman dilində:

1937-ci ildə „Moses ein Ägypter“ („Musa misirli“) başlığı altında üç məqalədən birincisi; Imago jurnalının 23-cü cildində, 1-ci buraxılışda. 1937-ci ildə „Wenn Moses ein Ägypter war“ („Əgər Musa misirli idisə“) başlığı altında üç məqalədən ikincisi, Imago jurnalının 23-cü cildində, 4-cü buraxılışda. 1939-cu ildə „Der Mann Moses und die monotheistische Religion“ („Musa adamı və monoteist din“) başlığı altında. „Üç Məqalə“, Allert de Lange nəşriyyatı, Amsterdam.

İngilis dilində: 1939-cu ildə Katherine Jones tərəfindən tərcümə edilmişdir, The Hogarth Press, London, və A. A. Knopf, New York.

Fransız dilində: 1948-ci ildə Anne Berman tərəfindən tərcümə edilmişdir, Librairie Gallimard, Paris.

Niderland dilində: 1947-ci ildə C. Houwaard tərəfindən tərcümə edilmişdir. G. W. Breughel, Nəşriyyat, Amsterdam.

Macar dilində: 1946 F. Ozorai Gizella tərəfindən tərcümə edilib, Bibliotheca, Budapeşt.

THOMAS MANN 60 İLLİK YUBİLEYİNƏ

Alman dilində: Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

ROMAIN ROLLAND-A MƏKTUB (Akropolda bir yaddaş pozğunluğu) Alman dilində:

1937 Romain Rollandın 70. ad günü münasibətilə yubiley nəşri üçün yazılıb, „Almanach der Psychoanalyse“ (Psixoanaliz Almanağı) jurnalında dərc edilib, Beynəlxalq Psixoanaliz Nəşriyyatı, Leypsiq, Vyana, Sürix.

İngilis dilində:

Analysis (Analiz), XXII cild.

Kitabxana, The Hogarth Press, London.

JOSEF POPPER-LYNKEUS İLƏ TANIŞLIĞIM Alman dilində:

1932 „Allgemeine Nährpflicht“ (Ümumi Qidalanma Vəzifəsi) yubiley nəşrində, XV cild, Josef Popper-Lynkeusun ölümünün onuncu ildönümünə həsr olunmuş xatirə nömrəsi, Vyana.

Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

İngilis dilində:

Analysis‘, Cild. XXIII. ‚

Library, The Hogarth Press, London.

SANDOR FERENCZI Alman dilində: 1935 „Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse‘‘, Cild 19.

İngilis dilində: 1935 ‚The International Journal of Psycho-Analysis‘‘, Cild. XIV.

LOU ANDREAS SALOME 1937 „Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse‘, Cild 23.

ÖNSÖZ

HERMANN NUNBERQİN ‘PSİXOANALİTİK ƏSASLAR ÜZRƏ ÜMUMİ NEVROZLAR NƏZƏRİYYƏSİ’ ƏSƏRİNƏ 1952 Hans Huber Nəşriyyatında, Bern.

ÖNSÖZ Marie Bonapartenin „Edgar Poe, etude psychanalytique‘ adlı əsərinə Alman dilində:

1934 Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat, Leypsiq, Vyana, Sürix.

Fransız dilində: 1933 Denoel et Steele, Paris.

İngilis dilində: 1949 Imago Publ. Co., London.